·PREFACE. Govindananda Kayıkaykapacaryya compiled a Smriti Code a few decades before Raghunandana An account of his life and writings has been given in the preface of his Varsakriya Kaumudi Raghunandana was a Rādhıya brahmana.while Govindananda was a Vaidika from the west So it is expected that Govindananda would go deeper into the Vedas and the subsidiary studies than Raghunandana with whose ancestors the Vedas wore a lost study There are more Vaidika Mantras in Govandananda's book and they are better ex plained and better employed than in Raghunandana's I have taken pains to point out the Vaidiką texts quoted by Govindananda who belonged to the same Greni of brahmanas as myself and to identify the texts in orginal Vedic works The index of Vaidika texts appended herein will make my meaniog clear Of the three Manuscripts used for the purposes of this edition two belong to the Asiatic Society of Bengal, berog Nog. Govt 3557 and I B 57 The other was pro oured from the grandson of Brajanath Vidyaratna, onu of the greatest Smriti scholars of Navadvipa during the past century I have to thank bim for this loan Tho Society'a No 8557 13 a very correot Manuscript I have marked thus as (a) the other two Manuscripts are marked Hand 8 i espectively I have to thank the Society for kindly permitting me to edit the work and Mahamahopadlıyasa Hara prasad Shastri for direction, advice, and help freely bestowed KUALAKI IN471 SMRITIDILLA PUTRA. The 27th April, 1903 ·. 'शुद्धिपत्रम् । पङ्क। जा पसानो ६ पलायो धाडत- धात एकादशाह १६२ १० एकादशा अझणि थाहा . खादा १५२ १७ সুমাৰ यसक- प्रायायामे शुद्धयात् धमुक- प्राणायामे ५ उसिक्स ५ उधे-श्रवस २ दूष्यति दुष्यति ·दानक्रियाकौमुद्या वर्णानुक्रमणिका विषयस्वची। विषयः। धमिसखार अधिवासा रहा। १८९ ... ... ... . ... १८ . ... ४ ८ चन्नदानम् अन्देवतमन्त्रा ११२ १८ ... २८७ ... ঝাষাধুলা घासनदानम् ... ... १२ उभयमुखोदानम् ... ... ३ क। ... कन्यादानम् कपिलादानम् १२२ काञ्चनदानम् कात्यायनपरिधिकोतवारणकल्पपयोग १६७ कापोखगडदानम् ७१ सानिमदानम् ५.

·. पहाया। ge ... विषय गन्मदानम् ... राधेन्वादिदानम् गोदापम्... ... १७ १२ ... ५२ ... छत्रदानम्... ... ५. ... 88 १८ जलदानम्... अलायोत्सर्गप्रमाणम् जमापायोत्सर्गप्रयोग... ... १३५ ... 89 २ ताम्मूखदानम् तिलदानम्... विषहोम.... ... ... ६० १८८ ... ... ८ दानमयोगः दाविधि... ... १ ... ... ** ... . ... ... ११ ... दामनरूपनिरूपणम् दीपदानम् ... दोलादामम् द्रव्यदेवतानिरूपणम् ... ... १ ... B ·विषय। पाषां। धान्यदानम् पाया। . प। ... .. ... ... पादुकादानम् पुस्तकदानम् पुष्पदानम्... प्रतियहप्रायश्चित्तम्... प्रतिग्रहविधि प्रापयितहोम BG १० ९५ ... ... . ... १९१ फ। पलदानम्... ... ... BE ८ पन्दनापरिषयो ... १ भा भूमिदानम् ... म। मायादतिम ... ... 10 द पपनसम्म यूपारोपदम् ... ...

·VIDYA BHA SN.......... #YAYHS . अथ फपिनामानि। चापस्तम्ब: १००,१२.३,२." उपना १.१,३। कम्यमः ८, ९ गोतमः १२, १५ । १६,३। गोभिलः ३१,०। दक्षः५१,१८ देवल १, १२ । ३०, १९ पराशर२५,२ पारस्करः ८७,३।०,१०।८३,१११.६१५। १९०,१।१२, १.। १६२, रहस्थति 18, ९९.१८॥ १,११५,१४।१०,२१ मनुः, १८ २१, 1 २५, १२, १६। ४६, २.। १२, १५ । १६,११६८,१.। याविषय', २८,१॥ ८,२४३८, १२॥ १,१०।१८,१०। ५१, १२। ५२, १०। १२, १५। ५६,९९।५६११।१५। स, ८६, १.01 01 लघहारोतः १.०, ११॥ लिखित .. विश्णु, १७.१२,५.101%, १२ ११११,१७. १९२,१.११२,११ प्यासः ३१.। १९, ०१५। १३.११.२,२० । १२१,। मधER, ९।१,१०॥ भायासन ८८, मातातपा ११, १३॥ सम्म २,२।१५, ९.1.0.111,1,1,१॥ हाता १५,१। २१,१.१२.१४॥

·पुराणग्रन्थनामानि ।
.
.
प्यमिपुराणम् ३, 81 ५,१।६,८।११, २ । १२, १२ । १३,६।
२४,५। २०६।१६,२२०,१५। ३,१६। 88, ७ । ५०,
५, १०।०६,२ । ८२,२.। १२०, ०। ९२४, 01
माझम ४८,81 ५२,८ ८५,।
भगवद्गीता १२०, १८ ।
भविष्यपुराणम् ६, १४ । २१, २० । ०८,१०।१६००।
मारतम् 88,२।
मत्सपुराणम् २४, २-१५। ५६, ६ । ७०, १-२१, १ । ८४, १५ ।
९६, १४ । ८४, ८५, १२। ८६, २.। १..,२१ । १२५, ।
१२०, १०। १५७, १८ । १६९, १४ । १६०, ।
महाभारतम् ०१, १०। 8२, १८।१३, ८। 88, १५१ ५०, १६।
रामायणम् १, १६ । ३८,२। ०६, १० । ८६, १८
वायुपुराणम् (२,१॥
वराहपुराणम् ३६,२०।८,१२।
विष्णुपुराणम् १८,३॥
भावपुराणम् ५२.81
शिवपुराममू २.११।५५,१४। १२२, ९.1
खान्दपुराणम् १९,५। 8५,३-१.।
मबारदम् ...।
परिवंम् ५,०। १७८९

·( 0 ).
अन्यान्यग्रन्यनामानि।
व्याथर्वमरिशियम् १६५.११ ।
कठमझम् ०६, २०॥
कलापदुर्गत्ति २१,१-१
कपिलधरानम् , ५ । १२, १६ ११२६, ११ १२८, १.११२०, २.;
१००,१० । १८२, १२। २.४,११२.५, १३ ।
कात्यायनपरिशियम् १६५, १९ । ११७, १९ ।
ग्रापरिशियम १०, १२ । ७५, १५। १६०८।
छन्दोगपरिप्रियम् ३२,५। ८५, १.१८४,२। ११८,२।
ज्योति पराशर २,
परिशियम् १९२,८।
पहचारधाम् २१६, १६ ।
मत्यरातम २.६, १..
विष्णुधर्म, १६, १६ । 89,61 8६, १० । ५१, १४ । १७, १८ |
विष्णुधर्मोत्तरम् ०,१-५॥ ८, ०१ १९, ४ । १९, १८ । ४८, १९१६५,
१६. ०३, १.1 08, ३१६,१।
विष्णुसंहिता १२०, १२ ।
विष्णुसत्रम् २०,३१
वैज्ञवामयम् २६, १५॥
स्मतिः १२,१८॥
इयमोर्षपपराधम् ६, १७॥ १०, १६ । १८, १९ । .., १५,
३-१.। २८, ११ । १२४,९०० १२५२५। १९६२-२०॥ २९,
। ५२९, । १९०२.। ११८, १९, २१ १९५५ ।
१४,८१ १५५, १६, १५, १.१ १.६, ९.। १५८, १.।
१९७,८।१०, १५१ १०९८१०१, ११।१०,१.१५,
२-१९।१५,१।१८,१२। १८..। १८९,१.१
.

·सङ्घहकारनामानि ।
कामासिंहः २.,।
याधुनिकाः 6,61 १११, २१ ।
चण्डीदासपण्डितः २०,१.।
तौरभक्तीयाः २०
..
देववतः ८, BIE., ८६,५।
यशोधर' ७७, १..
वईमानोपाध्यायः २६,३ |

·सकुन्हयन्यनामानि
यमरकोध ४२,२।
कल्पतरु १६.८
कायप्रकाशटीका २०,१०।
गोभिलटीका ७०,१०।
भरिप्रयोगकोय ७t, २.।
राममार्तण्ड २१, १२, ५, ६ । ०६, ७,
विष्णुरहस्यम् २१, १५॥
वाइविवेक २७, ८१ १२०,।
सूर्यसिद्धान्त ३०, २१ ।

·दानकौमुदीग्रन्थस्य व्यवस्थापकवचनानां अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । श्रा ध्यन्त न कर छत्वा १२, १६ . . . . यमिनोजेन मन्तज्ञ १५७, ३ | च्यन्यायाधिगता दत्वा 8,१५ ध्यमराधान प्रतिष्ठाच व्यपा पूर्णन्तु यो भाण्ड 84,8 अमराधाम वादणे तु १३४, ९ मयेक पूरयित्वा तु १२५,१ १५०,०यप्येकमपि राजेन्द्र ध्ययतो लोहिता पत्नी ८७, ६ | धप्रतिछन्तु यत्तीय १२८,८ धधाहास व्यतीतेयु ३., १२ | धन्देह वरुण विद्धि १२७,१८ यतिगम्भीरविस्तार १३१, १९ अभय सर्वदेवत्य चतोते सूतके स्खे से २५, १२ च्यमन्तकस्य शूहस्य अथवा पनगर्भन्तु २३६, २१ व्ययने विपुषे चैव १२२, २७ प्यष विद्यापदानन्तु च्ययस्वारस्य दातव्य १२१,२ छग कलसस्थाभि १२३, २५ | अयोगे लैपहरण १३८, २१ घदक्षिणन्तु यहान च्ययाचिताहत याध यद्य सोमायण यक्षाभे तोयनातौना १४४, १३७, १४ वधार्थ जगच्छान्तिम् १५८, ३० धनुत्सर्गितबापौना १६०, ३ |बशौचाताहितीयेऽछि २०, ध्यनरतु भवेत् श्रीमान् १३, २१ धन्नद पमुमान् पुची 88,३ वश्व यस्तु प्रयच्छेत यन्नस्य च प्रदानेन ४३, १० । अश्वक उल्लपक्षस्य ध्यन्न मे जायता सद्य ६३, १५ | ब्यवतीय च सम्बाणि धनप्राश च सौमन्त १५३, १२ | अश्वत्योडम्बरी चैव १३४,६ ३,६ ·( १ ). १३२, १५ १२०,० व्यश्विन्यामथ चिचाया याविशान्तबोजेन ययाविशाधिकशत . यस्तहाते तथादितो यस्त्रेण या प्रक्षाल्य यहोरात्रेण केन इत सम्प्राप्यते वर्ग इद इय ददानीति १९४ १२, १५ ८६.१३ इद विविति जुहुयात् १५२, १९ १३६, ३ इमे कन्ये प्रयच्छामि ०६, १८ इय प्रविष्ठा ते प्रोता इरावतीति जुहुयात् श्रा। १९०, ५ ई। . उत्तरादौ दक्षिणान्त धाकाशस्य यथानान्तम् द, 8 घायाच रथ सह्य पाच्छाद्य पार्थयित्वाच थान्यसेको होमपात्रे १०६, १० ब्यादित्या वसवो बहा १८५,२ १३०, १९ यापोहिछेति मन्त्रण १५६, १०/ उत्तरास तथा मूले १३२, १५ धामोहिछेति तिमि १८०,१. उत्तराशा श्रिते मानो १२२, २ १५२, २.। १५८,५/ उत्तिष्ठ वत्स मदन्ते १८४, १० ध्यानझस्तम्बपर्यन्त १५८, १३ / उत्थापयेद्देवदेव १६०, ७ / उत्सवानन्दसन्ताने २६९, १३ प्यायुधानि समादाय ७, २० / उत्सर्गे दक्षिणा नास्ति धारण्या पशव सबै ७, १९ / उत्सृष्टन्तु भवेत् पूतम् प्याराम कारयेद्यस्त उदनखाय विप्राय , याबहीव गमस्योत 9,6/ उदयादोदय भानोर प्यालिसक्रमसेतूना ६, १४ / उपविशस्विने वस्तु १९,१. वासन य प्रयच्छत ९,२/ उपागच्छत्रयोता प्यासन खागतं पाद्य १८७,पानधुगल छत्र प्यासनम्रत्युना देया ३६, १३ / उई दशम्या धारेच २१, १५ ·उयो वर्षति पोते वा... ३८,१. कान्तानुयमानाया पट। कापियामयने चैव ऋषिगां दौक्षितानाच किं करिष्यत्यसौ मूढः २४,१८ ९,९९ कुण्डेषु डोमयेत् पूर्व... १५१, १६ कुमाः कामाः मयो मत्याः ,१४ एका दिवों वा... ८०,३ कूपवापोलड़ागामा ६२८, १. एकमान्तयोरको ... २१,१६ १२३, ५ एकहस्तं खनेदमौ १२४,१. कूपवामौतडागाचं ক্ষিণ বাধৰ বমি १५६, १३ एकादशाहे प्रेतस्य ८,५ कूपोदकेषु न सायात् कृत्वा तु दमामामिं... १०,१५ एकाचीति घटांश्चान्यान् १४७, १० कुवायौ स्थण्डिलान् एतान महाराज विशेष. रम्यान् धर्मान् ... १२५,५ कृष्णाजिनच क्वाति एनं षं लक्षणसनियुक्तम् ६५, ५ कृत्वैकादशिक थाई एवंभूतं एई यक्ष १८२५ क्रियमाणे वृपोत्सर्गे १२९,५ एवं विधिविनिर्वच क्रौता द्रव्येण या नारी एश्याः बहवः पुत्रा... E५, क्रोत्वा वीरकयेणैव ८०, पत्रादि सूतकान्ते तु २०,२ योषधौर्यः प्रयच्छत ६५,६ौरे तारागणाः सर्वे ... ... ... १२९,४ .. श्री। कनकस्य च यो दाता कन्यसं दशहस्तन्तु कन्या वरयमामानां करस्य मध्यमामेयं ग। ८०,३ / गादिसरिता नौर गाद्या धेनव' स्थाप्या ०५, १६ गणेशं विघ्ननाशाय १५१, १.४,१८ ...

·गन्धपुष्ये धूपदोपो १८०, ६ चतुईस्तो भवेधूप ८७,८ गन्धद पुणफखद ४९, चतुष्कोण भवेत् कुण्डे गान्धर्व विवाहेन .... चन्दनागुरुकर्पूरै गायया तु दुहेटाव १५२,६ धरणाणि शिर पुच्छ ८४,९६ गाव प्रीति समायान्तु १९०, १३ धामर यशन छन १०६, गिरिनिझरतोयेन १४५, १६ छ। गुरु सोमो बुध मुक छन कृष्णाजिन शय्या ग्राधान्याभयोपागत् ज। ग्रह यस्तु प्रयच्छत ७२, २. सहन्तु सर्वदेवन्य ०,२ जन्मशारीर लक्षयोयेतान १८, १६ रह सशोभन इत्या १८३,२ जलपात्रमदातार सहामि देवि त्या भक्या ६३, १४ जलमध्येोषका याग २९१, १२ होत्यामेयतीर्थन ८,८।१३, २. गेयामि चैव गन्धानि ५, २. जलाशयानि साथि गोकुल पाययेत् पसाद १५८, ० जुहुयात् कार यहेब १५०, १५ गोपधारामसेतुना १२,३ गोशालाया वने गोसे ८०,९४ | तचक्षुरिति मन्तव्य १४५, गोभूतिलरियादि तड़ागस्य तु तोयेन गोछे वसन् मझचारी सडामादिवत्सर ग्रहये महापुण्ये ततधामोय वरण यहाणामाङतौदला ततो निमनयेतत्र १०८,८ चतुरचतुरखामा तोटि समाधाय चतुरएमपाराम १२१, ५ ततो विषेशदेयप १५०, १२ चतुपराविव तत्र ..

·... ... द। .. ... ... ... ततो विचिन्तयेद्देवं १०६, २१ तोरणस्तम्भमूले तु १३४,१४ १७३, ४ तोरणाश्च बहिः स्थाप्या ततो नापितमानीय १३५, ६ ७३, १९ विमासादूईमेतस्य ततोऽरुयोन गन्धेन विकृत पक्रत्वो वा... १५६, १५ ततः प्रभातसमये ९५४,६ सतचोद्दिश्य पितरं तत्तद्गृणवते देयं २, ५ | दक्षिणाभिरपतन्तु तत्र तत्र प्रलं दद्यात् .. १४६,१ दला कासिक वस्त्रं तत्र पोठे समारोप्य १५४, १८ | दशदिक्षु बलिं दद्यातु... १५३, ५ तथाचैकशपानाच ७,१० [ दशधेनू प्रवक्ष्यामि ५७ १६ तदष्टापोस्क्रिता .१३३, १२ दशधेनुसमोऽनहान् ५०,६ तदादित्यति मन्लेय २९५, ११ दशमेऽहन्यर एवं गत्वा २१, १६ तदापातु यो दद्यात् ००,२ दशहतेन दण्डेन 8.,१० तमोऽन्धकार निरय ४२, १६ दशहतं न्यसेत् कूपे तस्मादद्विस्वोध्येतत् १२,२ दशाशातु मरं सम्यक... २५,१० तान् प्रतिमहान् दोषान् ८५, २. दर्जा विवजयेत् प्राज्ञ ४९,५७ ताम्बूलञ्चैव यो दद्यात्. 80, | दाने विवाहे यज्ञेच ... ९४,२९ ४०,९. दातयं प्रत्यहं पात्र १, १२ ताम्बले वत्सराजस्व ६८. दान वै विधिवत् देय... तामहं मम्मयं वापि... १०,१ दाताऽस्याः स्वर्गमानोति ५२, १९ सिषधेनुं गुडधेनुं ८१, १३ | दोपदश्चक्षुत्तमम् 8२,५ বিহাzি বিনী যা ०८, ११ दीपदानन्तु यो दद्यात् १२,१२ तिर्यक् प्रजकमान स्यात् १३४, १२ दोपवक्षाय कर्तव्या!... तीर्थस्योत्पत्तो २९८ दौमा मवेदन्य तेम छप्पा तु सा श्या देव मोराग्य निर्मग्य २४५,९ तिम दारवं बोहम् . देशिको विधिवद चाखा १३५, २. . নান্দুল মাল ... ... - ... ...

·... धनधान्ययुतं स्फोतं ... ... देवातिथ्यर्चनवते ८,१६ | मानिष्ट्वा तु पितॄन् थाई १३६, १२ द्रव्यस्य नाम रहौयात् १२, ५, नारसिंहेन रौरेण दिजेभ्यो दक्षिणा देया १५८, २ नार्वाक् संवत्सरादृद्धिः १९, ४ १९५, १६ नाति तोयसमं दान... १२४, १८ दिस्यहस्तं कुबौत १३३, १. निक्षिप्य वरणं ध्यायेत् १५७, १ विधायमोभिर्धन्याभिः... ८२, १५ / नित्यनैमित्तिके कुर्यात् ८२,8 घडलं निक्षिपेत् कूपे... १२५, २० नियमत्रतकृद्याति ११०,०/ वाह्य पुरुषो यस्तु . धा नैमित्तिकानि काम्यानि नैवेशिकखर्यान् धर्मार्थकाममोक्षाणां ५७ १५ न। नदी तु रामती ज्ञेया... १३०, २१ पक्षिणश्च तथा सर्वे... मदोतोयं पश्चिमे तु १४४, 9 | पञ्चगव्यं चरं प्राश्य १२, पञ्चगव्याय॑ तोयाभ्यां नरश्चन्दनदानेन १८, १३ पञ्चगव्येन पश्चाच्च नरस्वासमदानेन ४७, २० पञ्चाङ्गल तडागेऽपि १२५, २२ न विद्यया केवलया 8,8 १३०,६ नरकेषु समस्तेषु १७८, पञ्चाशद्भिर्भवेत् कूप १२६, २ न स्पृश्यः स दिशो राजन् ८४, १६ पादुकोपानई छत्र 89, १७ । ५०, ३ नागएछे समारोप्य १५४, १३ पौठमध्ये ततो देवं मान्दीमुखे विवाहेच... ७६, ८ पुराणं लेखयित्वा तु ... भामगोत्रे समुच्चार्य १२, १८ पुष्करिण्या न्यसेयूपं १३, ४ । १४, २। ७६, ३ पूजयेद्वन्धयुष्याचे एथिवी वैष्णवी पुण्या ... न मिश्रौत्य दद्यात्तु ... ... ... ... ... ६,१८ ... ... ... ७०,१॥

·१८८, १५ पालका महौ हत्या 8., १९ ७५, २५,८ २३२, . ०,१० १०६,५ प्रणवेगाभिधार्थव अयनोत्तरीय मणिपत्य ततो रद्यात् प्रलिटा दिगो वेदान् प्रसिपच हितोया च प्रत्यभुखा वरयन्ति प्रदाय शाकमुरि वा प्रपाप्रदानादमया- प्रमौतो पितरौ यस्य प्रशान्चवदन सौम्य प्रसूयमाना यो दद्यात प्रस्टसिमिदथमि प्राखायाभिरूपाय प्राजापत्यो गज प्रोक्त प्राणायामत कार्य प्रात खान करोम्यद्य प्रासादारम्भद्रव्याणाम् प्रौयता भगवान् विष्णु प्रतमुद्दिश्ययो दद्यात् १२२, ५ बहुमुनिमतमेतत् बाले देशान्तरस्थेच बिन्दते मिटलोकञ्च बौनाना मुरिमादाय B, १० रहस्पतेति वस्वन्तु व्याहत्या चैव गायन्या ब्रह्मणे कनक दद्यात् ब्रह्महत्या सरामान ब्राझग प्रतिरकीयात ६२,२ ब्राह्मणस्य वरो गौच ८,१२ ब्राह्मणान् भोजयेत्या माझबाम ग्टद दवा ब्राह्मणाय समोशाय १६, १० बाझयाय ब्रझवि १५६, ५,९० ५,१. १६५, १० ७3,8 फ। भ। ३६, १० भदौमावान्न वस्त्राम्भ २८, १३ भूमिदौपानपानीयम् भूमि भूमिपतिर्दद्यात् १५८, २२ et, & | भूमे प्रतिग्रह कुर्यात १२०, १० मोजयित्वा द्विमान् सम्यक १२६, १२ et,१८ १२९, २१। ९५८ १. फलमूलानि मानानि पलाशमभिसन्धाय पस्त मनोहर दत्वा पानामच सर्वेषां , ·.." ... ... महार्णवे समुत्पन्नः ... म। यथा कथञ्चिद्दरा गां... मङ्गलैः पूज्य देवेशम्... ७६, १५ / यथाशक्ति च यो दद्यात् 18, १० मण्डले मूलमन्त्रण १४१,६/ यद्यदाचरति श्रेष्ठः १२०, १८ मन्तवान् न्यसेन्मूहि १८४, १० यदाजयेयेन च राजसूयात् ६६, १२ मन्वयेच्छतधारांच १५४,२. यमहारे महाघोरे ७८,१२ मसौना दैवतं ब्रझा ... ५, १० यस्तु गोधर्मममात्रा वै मन्लोभूततनुर्धीमान् यक्ष वस्त्रं प्रयच्छत मनसा निश्चयं कृत्वा यानं रक्षं स्त्रियं शय्यां ५२, १८ मनसा पानमुद्दिश्य ३, २ । १२१, ५ मलमासादिका कान ६२, ६ / यानभय्यामदो भायो ... ६६, १८ महागुरुनिपाते तु १.०, १०/ यावन्ति तव लोमागि... १२२, ७ ८३, ५ / यावन्ति लोमानिये महायि च रत्नानि ४६, १६ यूपनखेति मन्त्रण महिषस्तु तथा याम्यः... मासमक्षतिथौनाच १६, १०/ ये पलानि प्रयच्छन्ति ... Bes १३०, १० / ये ते प्रतेति मन्त्रेण ... १४३, १४ मासिके वा घियचेवा येऽवान्धवा बान्धवावा मित्रामा तदपन्यानो २०, ५ / योचितं प्रतिममाति १८ मूलमन्ते या कुवात १५६, १२ / यो दद्यापयित्वा तु मूलेनैव स्थितिं छाया ... १५६, यो धर्मसंहिता दद्यान् मेको स्थोऽथ मिथुन... १३२, १९ योऽपि कपितयाताप भेषन्तु वाराणं विद्यात् ... ४.१२ योऽयं रथं मनं दायि... य। यो वामीमाप्रमाण. १८०, १. य एतत् पुस्तकं रम्य ... ०१,२.यो बास्यति घयाय यत्राधिय गायत्रों... पकुर्यात् कपिनादान ... . 3 ·... . ... . लिखित्वा तु यो दद्यात् विद्यातपोभ्यां होनेन... रन-वस्त्र-महो-यान विषुवे हेममत्स्येन रथमश्वं गनं दासौम् ७०, IBE विष्णुदेवोद्भवा पुण्याः २०, राशाच सूतकं नास्ति विष्कुमामतिगण्डच २५,8 १३२, २२ रामायणं भारतच विष्यवे च एवं दत्वा रौप्येऽपि पितरो देवाः इत्तिहीनस्य विप्रस्य 8.,५ वृद्धोटापूर्तयोग्य व्यायोति सव्येऽस्य ... १९३, १२ सावयास्य पदासार ६४, २० दशब्देश गान्धः ... १५०,२. लान-चन्दन-सिद्धार्थ.....१२६, १२ / वेदाङ्गान् लेखयिला तु ७०, ११ देदाध्याये शतगुणं ५, लिखित्वा भर पूर्व ... १३४, १० | वेदेषु च पुराणेष मोहितो या वर्णन ८४, १८ वैजयन्तो सिकारण्यां ... १५७, १८ लौज शैल वापि ९३९, १० वैशाखी पौर्यमासोतु ८१, व्यतीपातं वर्षयच्च २२२, २ बटेसह समारख्यात' ... व्याहत्या विधिवडला... १५२, वर विक्रयणं मातुः ८५, १० घखददा रामेशः स्यात् शतायमेवम्य यदप पुण्य वस्त्र दशान्त यादद्यात् ०,१६ | पायाप्रदा यो दद्यात् ५२.५ वस्त्रामा किया नास्ति प्रयाणवारमादि वापौफूपलड़ागाय शम थापा इपदा वापोपतड़ागाना १२३, १/महोदयोति मगोश ... १७४.१९ वापतोयेन देवेश २९५, १५ माणवापरजातन्तु যাত্রী যা { খালামগির बामोदयापानी .६.१८ शिविज्ञापा प्रदानेन ... e. .. ... ... ११.२. ...

·... सहदेवा सदाभहाम् . १००, १९ ... Ga. .. १५८२ ... ... ... ... ... ५, ११ ... ... गुध्येविप्रो दमाहेग शुल्कग दद्याद्य कन्या ०,१२ | सहपिण्डकियां छत्वा शुल्क न ये प्रयच्छन्ति ०,१० साम्ये हवनपाचे घ ... अडायुक्त शुचिन्त'... १९, १५ / सामगाय तु सा देया श्रुत्वा कन्याप्रदानन्त ०,५ श्रोत्रियाय फुलौनाय २, ८ | सामु पूर्वकूम्भे तु वेतच दवा विप्राय ८३, १८ सारस्ततानि यानि ... अंतोदरः कृष्ण ८8, 0 साइम्तियं तत्र स। सुखमक्षय्यममा सनौवकर प्रत्या १५५, १० सुगन्धाः शीतला थापा सद्य शौषदिने सुवर्णानं गोदानम् सध्याहोमोऽधिनियम् २१,१. समापयेत पथात् .... सवर्ण यः प्रयच्छत समुहमानि यानि सुवर्य रजतं वापि सुवर्णरजत तामम् समुहं गच्छ मन्तेय २४५,० सगलोके च निवसेत् सवर्णसविसं पात्रम् १२, १५ खर्भानुमाधोपटणे सवर्षे दीयमाने तु समकामसम्पूर्वम् सरमे नगमाये १२८,६ सर्वच वामदेव्यम्य १०. सभोमन मवेत पूर्वे .. सर्वच प्रामुखो दाता ११.५ससंगत तु पो रचात् समापोमय गोकं से तुप्रदानादित्रम्य सम्बयामेव दानानाम्... ५, २ / मेनुरपणनादीमा खतेषु तथा मौरी मीमारी •९.८,५ सम्यगुपस्पम्म समापारगोपेतम् १.१ मत परत वा ... ५२, ... + ... ... ... पाता ... - ·( २२ ) ममता.. ... ... ५०१ पाया। भूदेवस्थामानि । यजुर्माध्यन्दिनी। यवतस्य धनुः १६ घः १३ मन्त्रः। अवसत्य धनुष्टं सहसाक्षमतेपुधे । निशोर्य भल्यानाम्मुखा शिवोमः समना भव । यश्वस्तूपरोगो Ra छः १मनवः। वश्वस्तूपरोगोम्टगते प्राजापत्या कृष्णाग्रीव यायो रराटे। पुरस्तात् सारखती मेष्यवस्तात् बन्धोराश्विनावधोरामौवाहो। असयजुर्माध्यन्दिनी। १२ वासियम २६ घः १० मन्य'। घसियमोऽस्थादित्योऽनशिवितो गुहो हममतेम । चसिसोमेन समया विएल याहस्ते घोखि दिदि बन्धनानि। १० असौ यस्तामः दमन्ना पसौ यस्तामो वरुण उत दयः समला। ये चैनं नहा धमितो दिक्षु श्रिता सहसशी वेषां हेड ईमहे । प्यसंस्थाता १६ः५० मन्त्र असंख्याता सपखाथि ये हद्रा अधिभूम्याम् । तेर्षा सासयोजनेव धन्धामि तम्मसि । ५. यस्मिन् महति' २६ था. मम्वः। बस्मिन् महत्यावेऽस्तरोने मवा वधि । तेषां सहसयोजनेव धम्मानि तन्मसि। यानि शंभव' श्या १९ मा 8 ·था। भूक्षवैदशामामि। यजुर्माध्यन्दिनो। थालयोन. १३ च ४३ मन्न । चालणेश रजसा वर्तमानो निवेशयमम्मतम्माच । हिरण्ययेन सविता रथेना देवी याति भुवनानि पश्यन् । १९० .. ३४ २ यापोहिछा मयोभुव* ३६थ १० मन्त। ११० ५४ स्वामझन् माझयो*.. २२थ २२ मन्त्र । १. इन्द्रघोषवा ५थ ११ मगल । इन्द्रधोषवा वसुभि पुरस्तात् पातुश्वेताश्वाय? पश्चात् पातु मनोनवारवापिटभिर्दक्षियता पातु विषकर्मा खादित्यवतरत पाविदमहन्ताम्बा हिर्धा यज्ञानिमामि । ५.} इन्द्रो विश्वस्य राजति मन्त । २२ इमं मे वरण २१ व्य मन्त। १७५ P इमम्मे वणश्रुधौरवमधापडय स्वामवस्युराच। १६} इहैदधिसयौदत. हैवायमितर. २५थ १८ मन्य । E २. १२ 1

·( २० )
...
११,१०
...
१८०,
...
...
हिरण्यदः सम्रद्धिच
हतमश्रोत्रियं श्राई १२७, २ इतं दत्तं तपोऽधीतम्
हरबरकमानोति
११, | हुत्वा तु हविषा दद्यात्
हरी हारयते भूमि
११, १ | हेमदो विष्णु भवनं
इविषा प्रथम कल्प...
११, १५ हेमटो शफै रौप्य.
हव्ये इविधि यद्दानम्
१.६, २२ हेमस्ट्रङ्गी गुरोर्दवा
हस्तलेपमतो वक्ष्ये
५६, १२ / हेमजं रौप्यन वापि
हस्त्यश्वरथयानानि
८०, २२
हिरण्यगर्भमात्मानं
१०, ३ होतुर्वस्त्रयुगं कास्यं
...
...
...
१४५,५
१२५, १९
१२०,५.

·दानकौमुदौतिवेदमन्वाणामकारादिक्रमेण
सूचीपत्रम् ।
*
एवधिश्चितमन्नाक्षात्तत्स्थानेधु मन्यष्टतैव सम्पूर्ण एवोडता' ।
श्रा
ममता
परी।
सवेदयामानि ।
सुशायज -राध्यन्दिनौशाया।
१०२ २. यक्षममीमदत ३ अध्याय ५५ मत
पक्षामौमदन्त शवप्रिया थधषत बतोषत ।
खमानवोबिमानविठया मतीयोगान्विन्दते रो।
यजुर्माध्यन्दिनौ।
थमिंदयेन'
मन्त।
१७८ २ यमेरेणीकम्*
C. २४ मन्त्रः।
९९५
अग्रेजोरसि
इथा मन
...
२८
...
...
अधो बनस्थ कौलालम्'
३. ३२मगमः।
पभोषण सखोनाम'
यायामें
"
१०५

·(२४) ई। मन्त्रा। 1 २. पत्र। भूतदयामानि । तैत्तिरीय सं १ प्र१ मन्तः । १८ इत्वा ऋग्वेदसं पूरा ईरावती ६६ एसक्छ। इरावती धेनुमती दि भूतं सूयवसिनो मनुषे देशस्था । म्यस्तभारोदसी विष्णयेते दाधर्यथिवीमयोः । यजु सं माध्यन्दिनौशाखा । १४२ .१२ ईशावार्य १ मन्त। ईशावास्यमिद सर्च यत्किछिनगत्या जगत् । तेन त्यक्तन भुचौथा मा ग्ध कस्यचिद्धनम् । - B.ध " है उदुसम वस्यामा ... १२ १२ मन्त्र । २.२ ५ उत्तिए ब्रह्मणस्पते २४ प ५६ मन्त्र । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्वेमहै। उपप्रयन्तु मयत सुदानव इन्द्रप्राशूर्भवासचा । उपहनन् धरय मात्र उपटुजन् धरण मावे धरुणो मारन्धयन् । रायष्योषमसाम दौधरत् स्वाहा । . ऋग्वेद सं १ महक। उर विराना वरुण २२४ सूत।

·(२५) पन्चा। जा । पडून । मुडदेदस्यानाका ऋग्वेद सं ३ शटक यध्याया। ..} ऊई उषुण मण्डल ६ सूकम् । जई उधुमो अध्वरस्य होतरमे तिष्ठदेवतालायगोयान् । त्व हि विश्वमभ्यसि मन्मप्रवेधसश्चित्तिरसि मणीया। १३४ १२ बजु माध्यन्दिनीशाखा ३१ था ऋच वाच पपद्ये ५ ऋतच सत्यश्व . १७ थमन्त । २६१ एवं व कुरवो रागा* २६५ माध्यन्दिमौमाखा। य ०मन्व। कया त्वंम उत्पामि २२ कयामधिष. मवार ... ३२ . करवा सयौ.मदान. ५मन्त्रा কাটা १३५२.मना। कारात् कागदाव परोहतो मष परस्परि। एकागो दूब्द प्रतनु सामेण प्रतेर । १ .

·( २६ ) पा। मन्दा । पड़ा। मूसदेदस्यानानि । माध्यन्दिनौशाखा। कोऽदात' .8मन्त । कोऽसीति २० मन्त । कोऽसि कतमोऽसि कस्मत्या कायत्वा । सशोकमङ्गलसत्यराजन् । १० क्रयादममि* २५ य ९६मन्त । ग। औसतम्। १५. १९. गन्धदारी च। १६} चत्वारि एड्रेति १९४ १७८१ मन्त्र । चत्वारि पटका प्रयोऽस्य पादा देशोघे साहस्ता सोऽस्य । विधा वदो वृषभो रोरवोति महोदेवो मार्या याविवेश । १०२ १८ चन्द्रमा मगसो गात ऋावेद पटक। (पुरुषसूक्त उक्त) 8 घ १८ वर्ग .य रामाया माध्यन्दिनीशाखा । तस्प्रिामो मना । तधिप्रामो विपन्यदो नाराम समिन्यते । विप्योर्यत् परम पदम्। . ނަ तालापामि. १८९मा । ११ ·( २७ ) . मन्त्राः। भ समीशानं. ... ४ ... शः। पता। मनवेदस्यामानि। अजायजुः माध्यन्दिनौशाखा ३४ तस्मा घरमाम.* ३६ व्यः १६ मन्तः। २५ या १८ मन्तः। तमोशानं जगतस्तस्यूषस्पति। १४१ नावारमिन्द्र २० : ५० मन्त्रः। घातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवे हवे सहवं भूरमिन्द्रं। इवयामि शुकं पुरातमिन्द्र खस्ति नो मघवा धाविन्द्रः। १०३ न्यम्बक श्या •मन्तः। ग्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुरिवद्धनम् । उरिकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माम्टतात् । . ... ५ २४६ १२ त्वन्नो यमे २१था मन्द । १७५ त्वां गन्धबा १२ था ६८मन्तः। त्वां गन्धर्चा चखनस्वामिन्द्रस्त्वां सहस्पतिः । स्वामोषधे सीमो राना विज्ञान यमादमुथत। ... धा२१ मन्तः। . १.५५ दिवन्ते धूम दिवमग्रेणास्पृक्ष' (थ२मन्तः।

·पता। मन्त्रा। मूलवेदस्थानानि । अक्षयजुः माध्यन्दिगीशाखा १०२ १० देव सवित. १मन्त्र.1 १० देवम्य वा १मन्त। १६८ २०० १७ द्यौः शान्ति. ... ३६ ध १० मन्तः। १.१ २ दुपदादिव १९ व २. मन्त। १५} धूरसि मनतः। ... धूरसि धूव्र्व धूर्वन्तं धन्वन्तं य्योऽस्मान् पूर्वति । यं धूव्वंता वयं धूमिः। ... ममत चायुधायाना १६.१० मा नमस्त धायुधायाना सताय घणवे। उभाभ्यामतते गमोबाइभ्यासव धन्वने । नमो कृष्णवे ११ या २८ मन्त नमो धण घ प्रम्टमाय च नमो निषतिने युधिमते च । नमो स्तोक्षणेषपे घायुधिने च नमः खायुधाय सधन्दने च । नमो वा किकिरेभ्यः २४ था मन्त्रा नमो किकिरेभ्यो देवानपदयेभ्यो नमो विचि. हत्येप्यो नमो विक्षिसवेभ्यो नम यानिति ।

·मन्त्रा। १६ य २४३ 8 मुनवेदस्यामामि। शुक्लयजु माध्यन्दिनौशाखा । नमोऽस्तु नौलयौवाय मन्त । नमोऽस्तु नोलयौवाय सहसाक्षाय मौषे । यथो येऽस्य सत्वा नोऽन्तभ्यो करमम । नमोऽस्तु सभ्य १३ च्य हम नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च रथिवीमनु । येऽन्तरीक्षे ये दिवि तेभ्य सर्पेभ्यो नम । नीलग्रीवा १६ य ५६ म। नौलग्रीवा शितिकण्ठा दिव रुद्रा उपश्रिता । तेषा सहसयोजनेव धन्वानि तन्मसि । २.8 १३ पिटसदनमसि. ५य १६ मन्वाश। १६} पुनस्वादित्या रहा। १२ म। पुरुषकमन्ता १ मन्वात्। सहसशीर्षा पुरुष सहसाक्ष सहसपात् । स भूमि सर्चत स्पृत्वात्यतिछद्दशाङ्गलम् ॥ १ पुरुष एवंद सर्च यद्भूत यच्च भाव्य । उतारतत्वस्येभानो यदन्नेनातिरोहति ॥२ एतावानस्य महिमातो न्यायाश्च पुरष । पादोऽस्य विश्वाभूतानि निपादस्याम्टत दिवि । ३ त्रिपादूई उदैत पुरष पादोऽस्येवाभवत् पुन । वतो विषयकामत् शासनाने अमि।। মনী বিগত শিখবে। स जातो अरिच्यत पचामिमयोपुर । ५

·.
मनना ।
.
मूसोदस्थानामि ।
मुल्लयजु माध्यन्दिनौशाखा ।
तस्माद्यज्ञात् सर्चहुतः सम्भृत एषदान्य ।
पशूस्ताश्चक्रे वायव्यानारण्या याम्याश्च ये
तस्माद्यज्ञाव सर्वहुत ऋच सामानि जज्ञिरे ।
छन्दासि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत । ७
तसादवा यभायन्त ये के चोभयादत ।
गावोइ जधिरे तस्माद्याता अजावय ।
त यज्ञ बहिधि प्रौक्षन् पुराय जातमयत ।
तेन देवा व्ययमन्त साध्याच ऋषयश्च ये ।
यत्पुरुष व्यदध कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुख किमयासीत् कि माह किमुरूपादा उच्यते । १.
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासौहान राजन्य कृत ।
उन सदस्य यदेश्य मझ्या शूदोलायत । १९
বলা নষী লাম্বলী । অযম।
थोबादायुश्च प्राणय मुखादमिरनायत ॥ १२
नाभ्या यासौदन्तरीक्ष शौणी द्यौ समवर्तत ।
पभ्या भूमिर्दिा श्रोत्रातचा लोकानकल्पयन् । १३
यत्पुरधेश इविधा देवायज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासोदाश्य गौभ भारद्धषि १४
समास्यामन् परियस्त्रि'सन्न समिध घता ।
देवा यज्ञ सम्दाना घरधन् पुगत पमम् । १५
पनि यसमयान्त देवाम्नानि धर्ममाथि प्रघमान्यामन् ।
तेदनाक मEि मानसचयस यत्र पूर्व सन्ति देवा । १५
२२ } पूर्या दविं परापत
१८.
२.9

·( १ ) मन्वा । । पड। मूतोदयामानि । ऋग्वेदमं घरका १० पूषागा अन्येतु ना* ... सय १२ वर्ग। यजु सं-माध्यन्दिनौशाखा। ३ पवित्रे स्यो वैष्णयो. १य १२ मः। प्रमुच्छ धन्वन ६म। प्रमुञ्च धन्वनस्वमुभयोरात्कगेज्या । या च ते हस्त इषवः पराता भगवोब्धय । ... 157 रहस्पते २०१६ मा रहस्पते मरिदीया रथेन रक्षोहा मित्रा थपबाधमान | प्रमोना पटणो यधा जयममाकमेध्यविता रथाना : अझदंश' ... ... प्रझनिया' ६. म. भा भई कमिा २५ २.मा. भ भि एणुयाम देवा महम्पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरलांसस्तनूभियंग्रेमहि देवरितं यदायुः भूभव स. ६२१५ १५ मा म" भावेदसं १ पर। ममोमय ५८ १९ वर्ग। मनोरशोऽधर मपरक ममायरोशन है। लामो मित्र पामो गोषु प्रियममतं रथमाया।

·(३२) मन्त्रा मूवेदस्यामागि। - १० २२ ५ मानस्तो यजु व माध्यन्दिनीपाखा । १६ च १६ म । १८५ ८ मावतोऽसि* १६च ४५ म । य। यजु' स माध्यन्दिनीशाखा। १९ :} यज्ञेन यक्ष (पुरुषमुक्त ) ११ च ९६ म । १०. यज्जायत ३ ३३ध १म। यज्जाग्रतो दूरमुति देवन्त दुसमस्य दुरगाम । ज्योतिषा ज्योतिरेकन्तन्मे मन शिवस कन्पमस्तु । यदावभ्रन् २४ च्य ५२म । १३ पद्देवा देवहेलन' २. थ' ९० म । १८५ २ यम् छिद्र ३६ या मम्मे छिड चक्षुयो हदयस्य मनसो वातिढणा सहस्पति, सद्दधातु शमो भवतु भवगम्य यस्पति । यवोऽसि यदया ५थ २६ मा । य एतावन्तव १६ थ एमा। य एतावन्तथ भूयासह दिशो रहा वितस्थिर। तेवो सहयोगनेव धम्मानित या ते धामान्युग्मसि. एमा। याति १सय ८ मा या ते एक भिवा सम् शिवाधियारा मेषगी। शिवारतम्य मेवनी तमामा मनोवम। २. ५ ·मन्त्रा। “११२१ ... मनवेदयामामि। यजु सं-माध्यन्दिनोभाखा। था वो देवा या क्षेथ १३ २२ म। या योषधी १९८२ म। ऋविद मण्डले। २४ १६२ यासां राजा ६सकम् ३ मन्त । ऋग्वेद ३ घट। १२० युवा सवासा युवा सवासा परिवोत व्यागात् स उश्रेयान् भवति जायमानः । तं धीराम कवय उनमन्ति स्वाथ्यो मनसा देवयन्त। यजुर्वेदमाध्यन्दिनौशाखा। .२ ५म । १४ युनन्ति अधमरचरन्तं परितलुष । होचन्ते रोना दिदि ३} यूपस्केलि. २५ २६म1 २२ २२ २१. ये वीनि १५ च ११ म । येतोपानि प्रचरन्ति एकाक्षता निषदिन। तेषां सरयोगने धन्यानि सम्माधि। योगे योगे १९था १० मा घोगे योगे तaat पाने वाले वाम है। सवाय इन्द्रतये। . १ ·मूलवेदचानानि । यजुर्वेदमाध्यन्दिनौमाखा । १४ यो व शिवतमोरस. २६ ध १४ म । २४३ १४४ ५. १०० १२} रोहन ५५ २३म। रक्षोहनं दलगहनं वैधाबीमिदमहन्तं वलगम- किरामि यम्मेनिथ्यो यममात्यो निघखानेदमहत वलगमुकिरमि यम्मे समानो यमसमानो निचखानेद महन्तं बलगमुत्किरामि यम्मे सवन्धुपमसबन्धर्निचखानेद । महन्तं वलगमुकिरामि यम्मे भजातो यमसनातोनिचखानोत्कृत्याविरामि । लाङ्कम परोरवत् यजु माध्यन्दिनीपाखा । १२ ०१म। साहलं परोस्वतसशेवंसोमपित्सव तदष्ट्रपतिशाम- विम्मकथ्यचपौवरों प्रस्थापयवाहनं । व। वरणस्योसम्भवमसि १०१ १०५ 8थ २६ मा । २४ १४} वातो वा वातो वा मनो वा गन्धब्बा साविमतिः। ते पोचवमयुधन्तेऽस्मिनवमाधुः।

·( ३५ ) B । पतर्ग। भूतवेदस्यानानि । साम सप्र१० शूक्तम । वात धावातु भेषज विष्णोरराटमसि ५ य २१ म । विष्णोरराटमसि विष्णो श्रपत्रस्थो विष्णो म्यूरसि विष्णो ब्वोऽसि वैधावमसि विशावे त्वा । विष्णो कम्माणि ६ व्य म। विणो कम्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पसे । इन्द्रस्य युज्य सखा। सामवेद स २ प्र। २ वृषाह्यसि १च्य३सू३॥ ५ २४. : ३० যান্ন ন্যান্সী ३६ ५ १. म । ३: शन्नो मित्र २ . शन्नो देवौरभौरये १८० ३६ य १२ म । - शन्नो वात मवता* शुन्धन्ता लोका ३६ च १. म । य ११५ १२ १९} श्रोच ते. ३१ य २२ म। १९४ श्रीश्च ते लशौच पत्त्यावशोरात्रे पायें नक्षत्राणि रूपमश्चिमी ध्यात्तम् । इणनिषाणामुम्म इपास सर्वलोकम्म घाण ।

·। मूरपेश्शामानि । यजु-माध्यन्दिनौ। सत्वनो म। १४ है १२ सदसस्पतिम् ३२ च ९२मः। २३१ समिद्धोऽनन् २६ व्य समः ... समिदोऽलन्कदरम्मतीनाइतमगे मधुमत्पिन्धमान । ताजोवहन वाजिगातवेदो देवाता वक्षिपियमासधस्य । ऋग्वेदसे ५ पथक। २२ समुहन्येष्ठा च्य १६ वर्ग। समुद्रज्येहा सलिनस्य मध्यात् पुनानात्यनिविधमाना । इन्द्रो यावजीरयवीरादता यापो देवौरिष मामवन्तु । माधन्दिनी। समुदोऽसि नमसान् १० धम १८१ २ मापते याने समुई गच्छ बाधा ... (य २१ म । १७} सवितुस्त्वाप्रसव ०२ १ ११ म । } सवितुई। २०२ १घ २१म १.२ १९४ १५} सिन्धौरिव प्राधने १०८५म। सिन्धारित प्राधने गुघनाशी वातप्रेमीय पतयन्ति युना। Vत धारा परमो नवागीकाका मिन्दमुम्मिमि पिन्धमान ॥ ... ..

·पङ्क। मन्वा । मनवेदयानानि । माध्यन्दिनी। २} सूत्रामा .. ... ... . सूत्रामा चिर्वी द्यामनेहसं सम्मायमदिति सप्रणौतिं । देवी नागं सरित्रामनामसमसदनीमायहेमा सातये । वाग्वेद २ वटा १७८ १२ सूयवसाझगवतों ३ध २५ वर्ग। सोमराजानं ६ २६ म.. सोमं रामानमवसेमिमन्चारभामहे । चादित्यापि सम्र्य प्रमाणन सहस्पति साधा। खतिनइन्द्र सामसंप्र- ३० ३चमा स्थोना एथिवी १५घ २१म। ३६५' ११मा १०. १४. २. खधम्म खाना १९८५मा। ... .. ११ हिरण्यगर्भः १३ धाम. हिरण्यगर्भ समवर्सलाये भूनस्य जात' पतिरेक थामौत् । सदाधार एथिवी चामुवेमा कम देवाय इविषा विधेम । ऋक्सं १ म १६४ सू२७ मः। . ६} किचलो.

·दानक्रियाकौमुदी।
"पूर्त पञ्चमरागतोऽपि सुभगं वालाविलामादपि
मार्य कोकिलकूजितादपि मनोमोई मनोजादपि ।
शीतं गौतमयूखतोऽपि मधुरं माध्वीकमध्यादपि
श्रीगोविन्दपदारविन्दमुरलीमाहात्म्यमाराभुमः ।
श्रीगोविन्दपदन्दनच्छेन्दुषिमन्ततिः।
अन्तचिन्ताभिरुभ्रान्तचित्तध्वान्तं धुनोतु नः ॥
'धेन व्योतिषपड़जेषु नितरां मातएडविवायितं
श्रीगोविन्दपदारविन्दयुगले लीलामरामाथितम् ।
वेदान्तस्मृतिमन्नमिचिपथगोनमेषे हिमाद्रौयितं
केषां नो परिणीलितो गएपनिर्भट्टः मर्ता दृमिधः ।।
'सत्तनुजमा विदुधामरागमधूलिकाभिरामि ।
मुररिपुपदारविन्दबहातमाधुरीरमा भिगः।
पालोथाखित्तमपहानविकम इदा पुराणान्यपि
प्रोझा: भम्बगयो विविध मुनिमिर्मचादिमि मंदिताः।
श्रीमत्तातपदारविन्दविनमधूमीगमत'
श्रीगोविन्दकविः करोति गहनो दानशियाकौमुदीम् ।
१ पुतलियोन

·दानक्रियाकौमुदी। . अथ दानविधिः। तच सम्पर्त- दान वै विधिवद्देयमशुभानाच नाशनम् । यद्यदिएतम लोके यचापि दयित रहे। तत्तहुणवते देय स्वर्गमवयमिच्छता । श्रोधियाय दरिद्राय अर्थिने व विशेषत ॥ रहस्पति योचियाय कुन्नीनाय दरिद्राय च धामव । मन्तुयाय विनीताय मर्चभूतहिताय । मर्यदान सरयेष्ठ दत्त भवति चाख्यम् । प्रय दानस्वरूपनिरूपणम् । नच देवल - अर्थानामुदिते पाचे यथावत् प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिदिए प्यारयान तम्य वक्ष्यते । उदिने गाविहिते', यावर मालोकप्रकारकम, प्रतिपादन पारोकारमपादकस्याग , त्यागय पत्लध्वमफनक र कर्तृप्यापार, समय थपेष्टविनियोगाईवम् । दानाकाराय वध्यो । एतेम माममोक्रममदानमोकारमम्पादक' गाम्लोकप्रकारको प्रयत्यागौ दाममिनि वैधदानशामायानम् । १ म पुन, पिता। २. पनी, मयसम्पादयः।

·दानक्रियाकौमुदी। तेन- मनमा पाचमुद्दिश्य भूमौ तोयं समुत्सृजेत् । विद्यते सागरस्यान्तो दानस्यान्तो न विद्यते ।। इत्यमिपुराणवचने उदिश्यत्यस्य स्वीकाराश्रयत्वेन प्रतौटेत्यर्थात् द्रव्यत्यागे कृते सत्यपि दैवात् पाचवीकारसम्पादनेऽमिद्धे दान- वाभावात् फलाभाव इति ध्येयम् । न च विद्यादानादावयातिषि इति वाच्यम् । तत्र दानशब्दम्य भागवान, अन्यथा उत्सर्गादि दानवाक्यप्रसङ्गः स्यात् । श्रदक्षिणन्तु यद्दानं नहानं निष्फलं भवेत्। दति व्यामवचनाद्दक्षिणापि शिव्येभ्यः प्रमज्येत । गुरुसंप्रदानिकैव दक्षिणेति । अभयदानस्य तु भयनिवारणरूपलात् सुतरामेव तच दान- शब्दो गौण दति। देवोद्देश्यकद्रव्यत्यागस्य तु देवगतस्वीकाराभावेन केवलं नच खोकारारोपादानलक्षणयोगात् देवोद्देशेन व्यत्यागो याग इति यागलक्षणव्यापनाच पूजामात्रेऽपि चौयागमायागरपदप्रयोगाच थागत्वमेव तेन तब दानशब्दयोगो गौण एवेति ध्येयम् । दानसामान्यसवणन्तु-उद्देश्यगतखामिलजनकस्यागो दानमिति । एतेन भत्यमित्रादौनां तस्वादिदानेऽपि दानवमायातम् । प्रत्युत २ ग पुस्तके, उत्सर्गवत् । १ क,ख, पुस्तकादये, न तदानस्य । २ ग पुस्तके, इत्यादि प्रयोगाच ।

·B
दानक्रियाकौमुदी।
अचवमन्यामिनां वस्त्रादित्यागमाचस्य यदृच्छया कस्यापि
तस्य स्वीकारे तयावर्तनायावग्न मुद्देश्यगतत्वेन विशेषणीयत्वम् ।
पानमाह याज्ञवल्क्य:-
न विद्यया केवलया तपमा वापि पावता ।
यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पाचं प्रकीर्तितम् ॥
वृत्तं मदाचारः।
तथा-
गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्थितम् ।
नापाचे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता।
विद्यातपोभ्यां होनेन न च ग्राह्यः प्रनियहः ।
ग्जन प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च ॥
दातव्यं प्रत्यहं पाचे निमित्तषु विशेषतः।
थाचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतन्तु शक्तिः ॥
विष्णुः-
अन्यायाधिगतां दवा सकलां पृथिवीमपि।
श्रद्धावनमपाधाय न किश्चित्फलमानुयात् ॥
प्रदाय गाकमुहिं वा श्रद्धाभनिसमषितः ।
महते पाचभूताय मर्वाभ्युदयमाप्नुयात् ॥
रामायणे-
अवजाय तु यह नहालोपमाप्नुयात् ।
१ग पुस्तके, संयमिना ।
२ गपुस्तके, सत्यम्य ।
२ गपुस्तके, अहोतन्तु । । क, ख, गुरुपये, समन्विताम् ।

·दानक्रियाकौमुदी।
अग्निपुराणे-
वेदाध्याये शतगुणमनन्तं ब्रह्मबोधके !
पुरोहिते याजकादौ दानमधयमुच्यते ।।
अथ द्रव्यदेवतानिरूपणम् ।
कपिलपञ्चरावे-
अभयं सर्वदैवत्यं भूमिः विष्णुदेवता ।
कन्या दामस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्तिताः ।
प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदेवतः ।
तथा चैकमकं सर्व कथितं यमदैवतम् ॥
महिषस्तु तथा याम्य उष्ट्रो वै नेतो भवेत् ।
रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा हाग आग्नेय उच्यते ॥
मेषन्तु वारुणं विद्यादराहो विष्णु दैवतः ।
भारण्याः पशवः सर्वे कथिता वायुदेवताः।
जस्लामयानि सर्वाणि वारिधानी कमण्डलुः ।
कुम्भय करकचैव वारुणनि [विनिर्दिशेत् ॥
समुद्रजानि रत्नानि वारुणनि] दिजोत्तम ।
आग्नेयं कनकं प्रोक्तं सर्वलोहानि पाप्यथ ।।
मौनां दैवतं ब्रह्मा चोहानां वमवोऽथवा।
प्राजापत्यानि स्यानि पक्कानमपि च द्विज,
गेयानि चैव गन्धानि गान्धर्वाणि सतानि ।
१ ग पुस्तके, यमदेवता ।
२ ग पुस्तके, []धिषिताशो नास्ति ।

·६
दानक्रियाकौमुदी।
.
वाईपत्यानि वामांसि सौम्यान्यथ रमानि च
पक्षिपश्च तथा सर्व वायव्याः परिकीर्तिताः।
माझी विद्या समुद्दिष्टा विद्योपकरणानि च ॥
सारखतानि ज्ञेयानि पुस्तकानि च पण्डितः ।
सर्वेषां शिल्पभाण्डानां विश्वकर्मा च दैवतम्॥
ताम्बूले वत्सराजस्तु देवता परिकीर्तिता ।
द्रुमाणामथ पुष्पाणां शाकानां हरितः मह ।
फलाणामथ सबषां तथा शेयो वनस्पतिः।
मसिम पिरकं मत्यं प्राजापत्यं प्रकौर्तितम् ॥
छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथमानमेव च।
उपानदौ तथा थानमौत्तानाङ्गिरसं मतम् ॥
वटे छः ममाख्यातो अश्वत्थे च जनाईनः।
वनस्पतिरथाराम मन्दिरे धनदस्तथा ॥
प्रालिसंक्रमसेतूनां पूषा तेषान्तु देवता।
रङ्गेऽन्धिनौकुमारौ च वायुश्च सौसके मतः ॥
रौप्येऽपि पितरो देवा ग्टहन्तु सर्वदैवतम् ।
मिखा मधुनि विज्ञेया ते मृत्युञ्जयो मतः ।।
पोरे तारागण: सर्व चषयो दनि कौर्तिताः।
मर्करे लवणे गौरौ कामदेवो गुड़े मतः॥
१ग पुस्तके, स्थासवमेव च । २ क, ख, पुस्तकइये, देया।
३ ख, ग मुक्त करये, यक्षा।

·दानक्रियाकौमुदी।
प्रिपणुधर्मोत्तरे-
ग्टहन्तु सदैवत्यं यदनुक्तं द्विजोत्तमाः।
तज्नेयं विष्णुदेवत्यं सर्व वा विष्णुदैवतम् ॥
अथ प्रतिग्रहविधिः।
विष्णुधोतरे-
भूमेः प्रतिग्रहं कुर्यात् भूमिं सत्वा प्रदक्षिणम्।
करे ग्रय तथा कन्या दामदास्यौ तु सत्तमाः ॥
कर भिरसि विन्यस्थ धर्मा ज्ञेयः प्रतियहः ।
बाराव गजस्योकः कर्ण चाश्वस्य कौर्तितः॥
तथा चैकयफानाच्च मधामविशेषतः ।
प्रनिग्टहीत गां पुच्छे पुच्छे कृष्णाजिनन्तथा ।।
श्रारण्याः पशवः सर्व ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणः।
प्रतियहमथोष्ट्रस्य पारा च ममाचरेत् ॥
बोजाना मुष्टिमादाय रवान्यादाय सर्वतः ।
धान्यादिकञ्च राशिस्यं कृत्वा चायें प्रदापयेत् ॥
वस्त्रं दशान्त बादधात् परिधाय तथा पुनः ।
पारुद्योपानझौ यानमारवि च पादुके ।
ईषायाश्च रथं ग्राह्य छचं दण्डे च धारयेत् ।
पद्रुमाणमथ मर्वेषां मूले न्यस्तकरी द्विजः ॥]
श्रायुधानि समादाय तथा स्मृग्य विभूषणम् ।
१ ख, ग पुस्तकइये, [ ] चिडितपहिस्ति।

·दान क्रियाकौमुदी।
.
'वर्म ध्वयं तथा स्पृधा भविश्य च तथा ग्रहम् ।
अवतीर्य ९ स हि जस्तस्यानानि वै दिजाः ।
द्रव्याप्यन्यान्यथादाय स्पृष्टा वा स्वस्ति वै वदेत् ॥
समापयेत्ततः पश्चात् कामस्तुत्या प्रतिग्रहम् ।
विधिं धर्म्यमयो जाला यस्तु कुर्यात् प्रतियहम् ।
दाना मह तरत्येव नौवत् दुर्गाण्यसौ दिनः ॥
अनुक्रप्रतियहे तु तचैव विष्णुधर्मोत्तरे-
ग्टहीत्वायतीर्थन गायचौन्तु पठेन्नरः ।
करम्य मध्यमामेयमिति हारीतवचनात् करमध्यमाग्ने यतीर्थम् ।
गारूड़े-
अयाचितातिं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः ।
अन्यच कुलटापण्डपतितेभ्यस्तथा दिषः ।
याज्ञवल्क्य:-
कुगाः काया. पयो मस्या गन्धाः पुष्पं दधि चितिः ।
मांस शय्यामनं धानाः प्रत्याख्येयं न वारि च ॥
देवातिथ्यचनकृते गुरुभृत्यार्थमेव च ।
सर्वतः प्रतिग्रहीयादात्महत्त्यर्थमेव हि ॥
मनु:-
योऽर्चितं प्रतिटसाति ददात्यर्चितमेव वा।
बभौ तौ गच्छतः स्वर्ग नरकन्नु विपर्यये ।
१ग पुस्तके, धर्मध्वजम् । २ ख, ग पुस्तकहये, काम स्तुत्वर ।
छ ग पुस्तके, मौदुर्गाणि च स हिन । १ क, ख पुस्तकद्दये, शाकम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। . यद्यपि दाने सवस्वले साचादचनं नास्ति तथापि सुगौला वस्त्रमंयुता, इति गोदाने याज्ञवल्क्यवचनात् कन्यादाने-पाच्छाद्य चाथिला चेति मनुवचनाच वस्ताभावे क्रिया नास्ति वेदा यजास्तपांसि च । तस्माद्दामामि देयानि श्राद्धेषु च विशेषतः ।। इति ब्रह्मपुराणवचनाच सकलशिष्टाचारदर्शनाच्च सवस्त्रत्व- मनुमौयत इनि। अमिपुराणे- उदभुखाय विप्राय प्रदद्यात् प्रामुखः शुचिः । एष कन्यादानं विना स-स्मिन् दाने मुखनियमः । कन्यादाने तु- प्रामुखायाभिरूपाय वराय शुचिमन्निधौ । प्रत्यमुखस्तु दाता वै कन्यां दद्यात् सुलक्षणाम् ॥ इति भविष्यपुरापावचनाद्विशेषः । एष च कन्योत्सर्गकालमात्र एव नियमः, वरणदौ च दान- मामान्योतविधिरेव। यथा श्यौर्षे श्रीविवाहप्रकरणे- पीठमध्ये ततो देवमयंपाद्यादिनाऽर्जयेत् । रह्योन विधानेन, गुरुर्वेदान्तगः शुचिः। परिधाप्याहतं रक्तं देव्या वजन्तु छादयेत् । पायधः स्थापयेत् पाचं सौवर्णमथ रौप्यकम् ॥ १ग पुस्तके, सवस्त्रत्वमर्थत प्रतीयते । १ म एतके, सजतम्। 2

·दानक्रियाकौमुदी।
ताम्र मनायं वापि तिलवहि:ममन्वितम् ।
देशिकः प्रामुखो भूत्वा श्रथ पश्चान्मुषः शुचिः ।।
हिरण्यगर्भमारमान सरन् दद्यात् सुरेश्वरीम् ।
पोकेशाय देवाय पाणितोयेन देशिकः ।।
देव्या हस्ते जलं दद्याव तु देवस्य चक्रिणः ।
इति दातः प्रामुखतया वरणानन्तरमुत्सर्गकालमात्र एव
पयान्मुखत्वविधानमतएव वचनादिवाई। वरहस्तोपरि कन्याहस्तं
दवा कन्याहस्त एवं उत्सृज्य अलकुजदानं न तु वरदस्त इति,
शिष्टाचारोऽपौदृश एव।
यत्तु-
प्रत्यमुखा वरयन्ति प्रतिग्टन्ति प्रामुखाः ।
रति ग्रह्मपरिमिरवचनं तत्प्रतिग्रहन्तीत्युत्तरवाक्यात्
शीर्षवचनकवाक्यतया एवरणकर्मणि प्रवरकीर्त्तमाय परयन्तीत्यत्र
दाननवण
अयञ्च कन्योत्सर्गममये मुखनियमो यजुदिनामेव,
शपिमविधाविति पूर्वाफवचनात् ।
पशुदिनाच पनिम्यापनानन्तरं कन्योत्सर्गविधानाम् ।
मामगानान्तु-
हयगौवं गौरीविवाहप्रकरणे-
मन्चोभूततमु(मान् देमिको शुतरागुमः ।
.
२ गपुस्तके, वरणधर्म-1

·दान क्रयाकौमुदी।
हेमाद्रिं चिन्य चात्मानं प्राड्मुखाय प्रसनधीः ।
दद्याच्छिवाय गौरौन्तु कुगतोयतिले मह ।
इत्युतमुखनियमी योद्धव्यः ।
तथाच व्याम:-
सर्वत्र प्राङ्मुखो दाना ग्रहीता च उदडमुखः ।
अयमुको विधि ने विवाहे च व्यतिक्रमः ॥
व्यतिक्रम उपक्रमस्य विपरीतत्वं दातुरुदड्मखत्वं ग्रहीतुः
प्राड्मुखत्वमित्यर्थः ।
तथाच कालिकापुराले पार्वती विवाहवर्णने-
उपविष्टम्बिनेचस्तु शार्को दिशामपश्यत ।
मन्तर्षिकाष्ठां शैलेन्द्र स्तूपविष्टो विलोकयन् ।
भाक्रौं पूर्वी सप्तर्षिकाष्ठामुदीचौमित्यर्थः ।
अथ दानविधिः।
दानन्तु मदक्षिणामेव।
श्रद्धायुक्तः शचिन्तिो दानं दद्यात् सदक्षिणम् ।
प्रदक्षिणन्तु यद्दानं नत्सव निष्फलं भवेत् ॥
दक्षिणभिरुपेवन्तु कर्म सिध्यति मानवे ।
सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणा विधीयते ।
मर्चपदमत्र विहितदक्षिणेतरपरम् ।
अमिपुराणे-
सुवर्ण दौयमाने तु रजनं दक्षिणोयते ।
अन्येषामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणा स्मृता ।
व्याम:-

·१२ दाक्रियाकौमुदी। हारोतः-- तस्मादगिरवीक्ष्यतया दालभ्य एव च । वोच्य प्रोक्षणं कृत्वा बालभ्य हस्तन स्पृधा दूत्यर्थः। विष्णुधर्मात्तरे- द्रव्यम्य नाम यहोयाद्ददानीनि ततो वदेत् । नोयं दद्यात्तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः ॥ एतच्च देयस्य ब्राह्मणस्य चार्चनानन्तरमुत्सर्गात् पूर्वममुक- द्रव्यं ददानौति दिजकरे जलदानविधानं ददम्वेति प्रतिग्रहीत- रनुमतिस्तसामर्थ्यामन्यते । तथा च विष्णु:- अथ संप्रदाता जलमभ्युपगच्छति ग्रहीतानुमन्यते ददखेति । अथवाग्निपुराणोकानुमतिर्वाच्या तथाच तव- इदं ट्रव्यं ददानौति हस्ते दद्यात्ततो नलम् । विष्णुव्यं विष्णुदेवं प्रतिग्टहामि वै वदेत् ।। गोतमः- अन्तर्मानुकरं कृत्वा मकु भतिलोदकम् । फागमभिमन्याय प्रदद्यात् श्रद्धयान्वितः ॥ तथाच रमतिः- नामगोत्रे समुचार्य प्राङ्मुखो देवकीर्तनात् । १ ग पुस्तके, बोशाय दद्यात् ।' २ ग पुस्तके, अभ्युपयच्छति । ३ग पुस्तके, पलधामभिसन्धाय ।

·दानक्रियाकौमुदी।
उदड्मुखाय विप्राय दत्वान्ते स्वस्ति वापयेत् ॥
देवकीर्तनात् देवं कीर्तयित्वेत्यर्थः ।
च्यामः-
नामगोत्रे समुच्चार्य प्रदद्यात् श्रद्धयान्वितः ।
परितुष्टेन भावेन तुभ्यं संप्रददे इति ॥
अमिपुराणे-
अद्य भोमार्कग्रहणसंक्रान्त्यादौ सतीर्थके ।
धार्थमम्पदेश्वर्य्यमौभाग्यारोग्यरद्धये ॥
तथाचामुकगोवाय तथाचामुकमर्मले।
ब्राह्मणय इदं द्रव्य विष्णुरुद्रादिदैवतम् ॥
तुभ्यमहं संपददे प्रौयताञ्च इरिः प्रभुः।
तथा यथा सगोत्राय विप्रायामुकर्मणे।
एतदानप्रतितार्थ सुवर्ण दक्षिण ददे॥
एतेनोत्सर्गवाक्ये दक्षिणायाञ्च मंप्रदानस्य नामगोचकीर्तनं
ब्राह्मणपदविशेषणचावग्यं देयमुदडमुखाय विप्रायेति पूर्वाकवचनाच ।
कपिलपञ्चराचे--
उत्सर्ग दक्षिणा नास्ति इस्तदत्ते तु दक्षिणा ।
उत्सर्ग उत्सर्गकाले हस्तदत्ते द्रव्ये सतीत्यर्थः ।
विष्णुधर्मोत्तरे-
रहीवायतीन गायत्रौञ्च पठेवरः।
कामस्ततिं पठित्वान्ते कौतयेट्रव्यदेवताम् ॥
द्रव्यं देवताञ्च कौतयेदित्यर्थः ।

·दान क्रियाकौमुदी। कर्माणो वाचाभिलापे कर्तव्ये एकयुगनवाहिन्यायेन फलस्याप्यभि- लापो दुर्निवारः। तथाच गोतमः- अन्तर्धानुकरं कृत्ला मकुणं भतिलोदकम् । फप्तांगमभिमन्धाथ प्रदद्यात् श्रद्धयान्वितः ।। तथामिपुराणे- धर्मार्थसम्पदैश्वर्य्यमौभाग्यारोग्यरद्धये । इति वचनं पूर्वनिखितमेव । ततश्च पनिटं फलं तस्थापि नामगौत्रीलेखद्यार्थादायातः फलस्य मम्बन्धिमापेक्षात् । अच केचित् महाभारतायुकफनकाम इत्यभिमपन्ति । तन, एमाधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् एश्च तत्तदुतफल- विशेषः तत्रैव कामनेति। किञ्च फम्नांममभिमन्वायेति प्राराक्रगोतमवचनात् विधिवाक्य. श्रुनफनो खम्यैव न्याय्यत्वमतएवाश्वमेधफलं लभेदित्यादौ वचनो- पातलिम तस्येवेएन्वात्तदुख एवेति । मामपतिथौमाच निमित्तामाञ्च मर्वशः । उस मनमकुर्वाणो न तम्य फम्नभाग्भवेत् ॥ रति प्रशापडपुरापावचनेन मामपलतियौनां मा मर्वप्रकारेण कार्तिकाटिरूपेण विशेषतः, मामादिरूपेण मामान्यतय निमि- १ग पुलके,इति वदन्ति ।

·दानक्रियाकौमुदी। तानाच सर्वगो देशकालादिरूपेणोलखनं वचनप्रयोगमकुर्वतः फलभागित्वाभावप्रतिपादनादवयं मासादौनामुखे कर्तव्ये- केचिन्माघशुक्लसप्तम्यामित्यादि मासपक्षयोस्तिथिविशेषणतया वाक्य- माचरन्ति । तदशद्धं [ 'मामपक्षतिथौमाञ्चेति इन्दसमासेन सर्वेषां प्राधान्य- प्रतिपादनात्, निमित्तानाश्च सर्वश इत्यत्र चकारेण सर्वश इत्यस्य उभयत्रान्वयबलात् मासपचतिथीनां सामान्यतो विशेषतयोभयथा प्रतिपादनस्यैव विहितत्वाच्च माधे कुर्य्यात् प्रलपक्षे कुर्यात् पञ्चम्यां कुर्यादित्यादि तत्तदिधिवाक्येषु • माघादीनां सर्वेषा प्राधान्येन श्रवणन्मासपक्षयोस्तिथिविशेषणतयोपन्यासस्याशास्त्रत्वाच । गरुडपुराणेऽपि श्राद्धकन्त्ये- ॐ अद्यास्मिन् देशे अमुकराशिगते सवितरि अमुकपचे. अमुकस्यां तिथावित्यादिवाक्यरचनादर्शनाच । पौर्णमास्यमावस्ययोः शकपनकृष्णपक्षा व्यभिचारादव्यावर्तकतया पक्षस्य विशेषणलानुपपत्त्या पक्षोखविधियाधापत्तेय, प्राधान्येन पक्षस्य प्रयोगे पचोले खविधिरुपपद्यत एवेति । अस्मादेव गरुडपुराणोयवाक्यरचनादर्शनादमुकराशिम्ये भास्कर इत्यादौ प्रणवश्च प्रयोक्तव्य इत्यायातमेव, शिष्टाचारोऽप्यतएव तथा दृश्यते । भारतवर्षाख्यभूप्रदेश इत्यस्य तु देशरूपनिमित्तत्वेनोख: १ ग पुस्तके, [ ] चिड़िसांपो नास्ति । २ य पुस्तके, पक्षयोः।

·११ दान क्रियाकौमुदौ। - प्रथामिपुगण- नामगीचे ममुसार्य सम्प्रदानस्य चात्मनः । संप्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने विपौरुषम् ॥ सातः सम्यगुपरपृश्य ग्टहौयात् प्रयतः शुचिः । स्वमौत्युक्त्वा तु साविचौं मर्ववैव प्रकीर्तयेत् ॥ नतश्च कोर्तयेत् माद्ध द्रव्येगा मह देवताम् । द्रव्येण सह वर्तमानो ग्रहीता द्रव्येण माई देवता कौनये- दित्यर्थः । • नदयं प्रयोगः। शपिः शुकदिवामा: पविषपाणिराचान्तः शविदेश प्राड्मुखः शुद्धामनोपविष्टोऽन्तजानुकरदय उपवौती मप्रदानश्च कृतनित्यक्रिय- माचान्तं दर्भपाणिमुदमुखमामने उपवेश्य देयद्रव्यं तद्देवतां माधणच सम्पन्य द्रय्यनाग दौत्वा अमुकं द्रव्यं तुभ्यं ददानीति विप्रो जलं दत्वा, ददखेति विप्रेणोक वारिणा देयद्रव्यं मोक्ष्य वामहस्तेन स्पृान् दक्षिणपाणिना कुगतिलजालान्यादाय- ॐ अधामुके मामि अमुकराशिम्ये भास्करेऽमुकपक्षऽमुक- तिथावस्मिन् विशिष्टभारतवर्षात्यप्रदेणे सूर्यग्रहणादौ अमुक- गोषः श्रीअमुकदेवशर्मा अमुककामोऽमुकगोपायामुकदेवशर्मणे माधणाय दममुकद्रयं मवम्बमर्थिनममुकदैवतं तुभ्यमहं संप्रददे। उनि दिनकरमध्ये भकुछ जम्नं दद्यात् । . १स पुस्तक, पापमुपा २ क,सस्तकहये, अनदानम् ।

·दानक्रियाकौमुदी यहौता करमध्येनाने यतीर्थेन ग्रहौवा खम्तीति वदेत् । ब्राह्मणोदेशपचे तु यथासम्भवगोपनाने ब्राह्मणायाहं संप्रददे इति । ॐ अद्येत्यादि अमुककामनया छतेतदमुकदानकर्मणः प्रतिष्ठा) दक्षिणामिदं काञ्चनमनिदैवतममुकगोचायामुकार्पणे वाहाय तुभ्यमई मंप्रददे । इनि दक्षिणां दद्यात् । सुवर्णदाने रजत दक्षिणा । ततो ग्रहौता स्वस्तोत्युका दक्षिण स्पृशेत् । ततो गायवौ। एकोऽदात् कस्मा प्रदात् कामोऽदात् कामायादात् कामः प्रतियहोता कामैतत्ते नव कामाता भुजाभाई। रति कामस्तुतिं यजुर्वेदी पहिला ददममुकद्रव्यममुकदैवत- मिति वदेत् ॥ "सामगस्तु। ॐ क ददं कमा श्रदात कामोऽदात कामः कामायादान कामो दाता कामः प्रनियहौना कामः ममुद्रमाविशत् कामेन त्वां प्रनिग्लामि कामैतते। इति पठित्वा अमुकद्रव्यमिदममुकदैवत- मिति वदेत् । इदमन विचार्यते। मनमा संकल्पयति वाचाऽभिलपति कर्मणा चोपपादयति, इति हारीतवचनादमुककामनया. मयेदमनुष्ठातव्यमिति 'मंकल्पितस्य १ क पुस्तके, कोऽदादियादिर्वदेटियन्त [ ] चिहिताशो नास्ति । २ ख पुस्तके, छन्दोगस्तु ।

·दानक्रियाकौसुदी। कार्य एव तेन विना अन्यमिान् देशे कर्मभूमिवाभावेन क्रियायाः फस्तानकवाभावात् । यथा विष्णुपुराणे भारतवर्षमधिकृत्य- इतः संप्राप्यते खर्गो मुक्तिमस्मात् प्रयान्ति च । तिर्थक्वं नारकत्वञ्च थान्यच पुरुषा मुने ॥ न खुल्लन्यत्र मानां भूमौ कर्म विधीयते । इति । एवञ्च गयागङ्गादितीर्थानां ग्रहणसंक्रान्यादिकालानाञ्च नचोक- फन्तस्यानन्यथामिद्धत्वेन निमित्तत्वादु खो निर्विवाद एव । कुतु- पापराधादौनान्तु प्राशास्यपरत्वात् राचिमन्ध्येतरसामान्यकालस्यैव সন্ধলাদিন ল পিলিমাবাদ। গুখি- खोपवीतित्वादीनान्तु अधिकारसम्पादनद्वारा परम्परानिमित्तवा- सोमेल एवेति प्रतीमः । इति । अन्यदप्यन्वेषणीयं सुधीभिरिति । मनु मर्वच वाक्ये कथं न मामादीनामुलेखः क्रियत इनि, मत्य न तस्य फलभाग्भवेदित्यनेन यत्र यत्र प्रधानको खस्तत्र नव मामपंथनिषिनिमित्तानामुखः कार्य्यः। अतएव निम- म्नानुशाप्रार्थना दक्षिणछिद्रावधारणेषु मामादीनामुले खो निर्वि- वाद एव। अर्यादिपु अङ्गेपु प्रधानको खाभावात् मामादौनामुम्म खो माम्तोमि श्रतएव नर्पणवाक्येऽपि देवतानैवेद्यादिदानवत् मामा- दोमामभितापो न कार्य एव । एषध न नभ्य फम्नभाग वेदियनेम पत्रव पक्षमबन्धमव १ म पुरत, पाईनापाग्याने प्रच्पदमति । .

·दानक्रियाकौमुदी।
-
संकल्पाभिलापविधानात् पुंसवनादौ गर्भसंस्कारे, नामकरणादौ
च बालसंस्कारे, मन्ध्यापञ्चमहायज्ञादिनित्यकर्मणि च संकल्पाभि-
लापो नास्ति । अमावास्याश्राद्धादौ तु विशेषविधानवलादनुज्ञा-
रूप एवामिलाप इति ।
ननु अद्यपदप्रयोगे कि प्रमाणं, अत्रोच्यते अागामिकार्ति-
कादिव्यावर्तनाय अद्यपदं वाच्यमेव । न चागामिकार्तिकादौमा--
मनुपस्थितन प्रसतानामेवार्थलभ्यत्वादव्यावर्तकत्वमिति वायं,
भाब्दी ह्याकाचा शब्देनैव प्रपूर्यते” इति न्यायात् शाम्देऽन्वयेऽर्था-
पत्तिस्तन्यस्यार्थस्थायुतत्वात् ।
वस्तुतस्तु मुनिवचनादेवाद्यपदप्रयोगः ।
सथाच,-- अद्य भोमार्करहएसंक्राम्यादौ सुतीर्थंके ।
इत्यादिदानवाक्यविधायकममिपुराणवचनं पूर्वलिखितमेव ।
तथाच स्कन्दपुराणे,-.
प्रातः क्षानं करोम्यच माघे पापप्रणाशनम् ।
तथा पद्धलिखितौ,-
जन्मभारीरलक्षणोपेतान् प्रावणानामन्त्रयेत् ।
श्वोऽद्य वा श्राद्धमाचरिष्ये । इति ।
पूर्वलिखितगरुडपुराणौयवाक्यरचनायामपि अयपदप्रयोगो
दृग्यते ।
अत एव मासपचतिथीनाचेति वचने चकारस्य कर्माधिकरणा-
होरात्रवाचकाद्यपदसूचकवं बोध्यम् ।
१ ग, शब्देशान्वये।

·दानमियाकौमुदी। २० अत्र तौरभकीया अमिनहनीत्यर्थे अद्यपदानुशामनादह पदस्य दिवामात्रशकले- नाहोराभावाचकलात् रात्रौ कमानुष्ठानेऽद्यपदानन्वयादस्था राचा- वित्यमिलाप एव माधोयानिति वदन्ति । नदशद्ध यद्यप्यमित्रहनीत्यर्थ चपदानुशासन तथापि मर्चवा- होराववाचकसया दृष्टवाददोरान एवाद्यपदस्य शक्ति । यथा मध - पदस्य ममानेऽहनीत्यर्थेऽनुशामने मत्यपि तत्कालवाचकत्वमेव । तथाचामर- मद्य सपदि तनवणे इति । यदाक काप्यप्रकाण्टीकाया तण्डौदामपण्डिता - अन्यद्धि गब्दाना व्युत्पत्तिनिमिसमन्यच प्रवृत्तिनिमित्त-व्युत्पत्ति- स्नुभ्यस्यैव मुख्यार्थले गौ ते दूरयचापि लक्षणा स्यात् गमेडी इति गमधातो डीप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकालेऽपि प्रयोगादिति । तथाचामिपुराणे- अघ मोमार्करहणमकाम्यादौ सतीर्थके । इति दानवाक्यविधायकवचने रात्रौ मोमयहणेऽद्यपदप्रयोग। तथा,- अद्य स्थित्वा वो गमिष्यनिरन्पे डाऽम्माभिर्मोनितादोर्जिते । त्यादौ च वर्तमानाहोराव एवाद्यपदप्रयोगो दृश्यते ॥ १ क, मोमपदप्रयोग ।

·दानक्रियाकौमुदी।
तथा कलापदुर्गवृत्ती-
अमुचावात्ममिति सकलां रात्रि जागरितो रारमभातवा-
दद्यतनकालं मन्यत इत्युतम् ।
अथवा अधपदयास्मिनहनीत्यर्थे यदनुशासनं तबाहापदं
निरूढलक्षणया अहोरात्रपरं अद्य मोमार्कग्रहणे इत्याद्यनेकमुनि-
वचनात्, अहःपदस्य निरूढलक्षणया अहोराचपरत्वे अनेकशी
दृष्टवाच ।
मनुः- शुध्येदियो दशाहेन दादगाहेन भूमिपः ।
वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शभ्यति ।।
धारीतः-
अहोराचेण चैकेम मावनो दिवसः सतः ।
राजमार्तण्डे,-
एकस्मिन् भावने वझि तिथीनां त्रितयं यदा ।
तदा दिननयः प्रोक्तस्तत्र माहसिकं फलम् ॥
विष्णुरहस्य,-
एकमाधन्तयोरहोः सायं प्रातच मध्यमे ।
धापवासे कुर्बोत न भोजनचतुष्टयम् ॥
अतएव निरुढ़लवणायाः शक्तितन्यत्वात् दुर्गवृत्तौ प्रहरुभयतो-
ऽर्द्धरा लोकतः मिद्धमित्यनेन उभयतोऽर्द्धरावसहितदिवसे अहः-
पदव्यवहारो लोकमिद्धो दर्शित इति राबावष्यद्यपदस्यैव प्रयोगो
मास्यां राधाविति प्रमाणभावादित्यलं बहुना ।
१ग, यप्रकाशत्वात्।

·२२ दामक्रियाकौमुदी। . अचाधुगिकाः- यत्रैव मामपचतिथीना निमित्तत्वं तत्रैव तेषामुलेखो नान्यच यथा अशौचव्यपगमविहितशय्यादानादौ तन्मावस्यैव निमित्तवात् मासपचतिथीनां पुनरविधितत्वेन ज्ञायमागतया कार्यजनकला- भावेन निमित्तवाभावादनुलेख एव किन्तु अद्यागौचव्यपगमे इत्येव प्रयोक्तव्यमित्याः । तन, निमित्तानामित्यनेनैव प्राप्तो मासपक्षतिथीनां पृथरापा- दानतया [ कार्य्यगनकालामावेन] वैफल्यादनिमित्तानामपि तेषा- मुलेखा.कार्यः। न च निमित्ततया प्राप्तानामेव कार्तिकादिविशेषाणां तेषा विशेषणतया मामान्यमामादिशब्दानामुम्नेखार्थ पुनर्विधानसाफन्य- मिति वाच्यम् । मामादिशब्दानां विशेषपमात्रतयैव पुनर्विघाने प्रमाणभावात्' प्राधान्यसूचकचकारद्रयोपादानवलेन सर्वश उभयान्वयात् सामान्यतो विशेषतयोभयथा मासादौनामुलेखे विहिते सति विधानवैफलऽस्य तादवस्याच्च । मासादीनां शब्दवाचकवे लक्षणाप्रसङ्गाच्च । निमित्तौभूतकार्तिकादिविशेष- मामादौनां मामादिशब्दानाञ्च युगपदुलेखे प्रमाणायहात् काक्ति कादिविभेषमासादौनामनिमित्तलेगोल्लेखाभावे मामान्यतो मासादि- उभयच १ क पुस्तके, चिड़िताशोऽधिक पाठ । २ ग, मागाभावात् ।

·दानक्रियाकौमुदी। २३ + शब्दानामुलेखस्य दुर्निवारत्वाच्च । निमित्तत्ववोधकानां विधौना- मनुरोधे क्वचिदेकस्य कचिद्वयोः क्वचिचयाणां कचिवोस्लेख इति विधानवैषम्यम्य उपहसनीयत्वेन प्राचौमाचारविरुद्धत्वेन हेयत्वाच । प्रात्यहिकसूर्य्यार्थ्यादिदाने नित्यश्राद्धादावनुज्ञारूपमवल्पवाकये माघप्रातःग्नानादौ च मामपदतियौनामुनेखे शिष्टाचारदर्शनाच पूर्वलिखितगरुडपुराणीयश्राद्धवाक्यरचनादर्शनाच पौर्णमास्यमाव- स्वयोः शुक्लपक्षष्टष्णपक्षाव्यभिचारात् मर्चचैव विधौ तच पक्षविशेषस्य विधानाभावेन निमित्तत्वाभावात् पौर्णमास्यमावस्ययोः पक्षोल्लेख- प्रसङ्गाभावाच । मासपतिथौनाश्चेतिवचनबलादेव पोम्म खस्तवेति समाधानस्य भवद्भिरपि चिन्तितवाच । न च मासादीनामुपस्थितानां विधिबलादुखे सत्यपि निमि- तत्वेनापि पुनरुने खप्रमङ्गः कुत्रचित् स्यादितिवाच्यम् । एकेनेवोल खेनोभयसमावेशात् । न हि घटायोन्मौलितञ्चक्षुः पटं नेव प्रकाशयेत् । इति । एवञ्च चान्द्रः सौरो वा मामविशेषो यव निमित्तं तच तस्येवोलखः यव मास विशेषस्य निमित्तता मास्ति नत्र मौरेणैव भवेद्दाक्यमिति मृतेः प्रारानगरुडपुराणवचने पार्वणश्राद्धे मामविणे. घस्य निमित्चत्वाभावे मौरमासम्योल खदर्शनाच्च मौरमास्यैवोले खः कार्यः। श्रतो मामादीनामुलेखोऽशौचान्तदिनीयदिनेऽपि कार्य एवेति। यत्पुनरन्यदुक्रमाधुनिक- . १ ग, प्रत्यत।

·२० दानक्रियाकौमुदौ। अशौचच्यपगमे सनात । इति । क्षवादि सूतकान्ते तु भोजयेदयुतो दिजान् । इति विष्णुसूघमास्यपुराणवचनाभ्या अशौचव्यपगमस्यैव निमि- तत्वप्रतिपादनात् मद्य गौचै तद्दिने भय्यादिदानसहितकोदिष्ट- श्राद्धेऽन्यथानुपपत्त्या चागौचयपगमे इत्येव मर्वत्र प्रयोक्तव्यम् । अशौचान्ताहितीयेऽहनौति प्राचीनप्रयोगम्त हेय एव इति । तदपि इयमेव । अशौचान्ताहितीयेऽमि गया दद्यादिलक्षणाम् । काञ्चन पुरुष. तद्वत् फलवस्त्रसमन्वितम् । मम्पूज्य द्विजदाम्पत्य नामाभरणभूषणे । वृषोत्सर्ग कर्तव्यो देया च कपिला शुभा ॥ इति मत्स्यपुराणवचनेऽशौचान्तद्वितीयदिनच्यामि निमित्ततया प्रतिपादनात् । सध भौचे तु सद्य मौषपदस्यागौचाभावार्थवाद- गौचव्यपगमस्य भवन्मतेऽपि निमित्तलाभावादन्यथाभिलापे उभयम्यैव तुल्यसमाधानात् । च अथ बाखदेभान्तरितमम जिताना सद्य गौमिति गोतमेन प्रजितानामगौचाभावस्यले मद्य शौचमुक्तम् । तथा याज्ञवल्क्येनापि- ऋलिजा दौक्षितानाश्च यज्ञे.कर्मणि कुर्खताम् । मचि अति ब्रहाचारि-दाह-ब्रहाविदा तथा ॥ दाने विवाई यजे च रुवामे देशविप्लवे । आपद्यपि प कराया सछ गौच विधीयते ।। तथा ·दानक्रियाकौमुदो। इत्यनेन सद्य शौचमुक्का दौतितादीनामशौचाभाव एव प्रति- पादित । अस्मिन्नेव विषये पराभरेण अशौचामावप्रतिपादनात् । यथा- राज्ञाश्च सूतक नास्ति अतिना न च मत्रिणाम्। दौचितानाञ्च मवेषां यस्य वेच्छन्ति ब्राह्मणा ॥ इति । अथ सद्य शौचपदस्य स्थानमादशौचवमोऽशौचाभावनिश्य- थेति इयमेवार्थ । यथा मनु,- बाले देशान्तरस्ये च पृथपिण्डे १ मस्थिते । भवासा जलमालुत्य मद्य एवं विशुध्यति । तथा शङ्ख, प्रतीते सूतके खे खे विरात्र म्यादशौचकम् । मवत्सरे व्यतीते तु मद्य भौच विधीयते ॥ इत्यादौ स्नानानन्तरमशौचापगमे का गतिरिति चेत्तथापि योत्सर्गमय्यादानादीनां तद्दिनकर्त्तव्यताया प्रमाणाभाव । अशौचच्यपगमस्य दिनान्तरे विद्यमानत्वेऽपि प्रथमदिनोपस्थितम्य न्यायोपात्तत्वात् न्यायस्य वचनादुर्बलत्वात् वचनेकवाक्यतया मनस्य पुराणोकामोचान्तद्वितीयदिनस्यैव निमित्तवावगमात् । अन्यथा प्रमोचव्यपगममात्रस्यैव निमित्तले एकादशाई विना- दिना करणामको यस्मिन् कसिपि दिने वृषोत्सर्गमय्यादानेको हिएश्राद्धादीनां प्रमङ्ग स्यात् । १ म पुजके, यशोधानुत्पत्तिय ।

·दानकियाकौमुदी। । नियमाच जवाकुसुममेरुमहीमदादिवत् सामान्य विभेषभावेनान्वयो- पपत्तेः मनु चिरदिनमाध्ये कर्मणि एकदिनमाथे वा भिन्नतिथौ कौदृशो वाक्यान्वयः। अद्यामुकतिथौ करिये इत्यव वर्तमानतिषमतदहोरावस्य च मागप्रधानकम्माधिकरणत्वावगतेस्तच च तस्यानुत्पन्नत्वात् विरुङ्को- अभिलापः । न च करिये इत्यस्यादिकियानिध्यादनमर्थ इति वाच्यम, लक्षण- प्रभङ्गात् करिये इत्यप कामनावयवशात् श्रादिक्रियानिष्पादने मैव कामनाया निधानलादपरासां क्रियाणामनुष्ठानवैफल्यमसद्गाच। मानमधानकर्मणामेव फलश्रुतेरादिमियायां कामनानन्वयाचेति । अत्र केचित्- अद्यामुकतिथावमुककाम इति कामनाधिकरणत्वेनान्वय इति समादधति । तन मनोरम, मासपचतिथीनां तत्तदिधिवाक्येषु कर्माधि- करणत्वेनावगमात् चिरमाध्ये कर्मणि तादृशविध्यभावेऽपि तथैवान्व- यस्य योग्यत्वात् तिथ्यादिना कामनान्वयस्य 'प्रतीत्यनुमन्धानविर- साच्च । कुत्रचिन्मामस्य विधानवलात् कर्माधिकरणतयाऽन्वये भति १ग पुस्तके, कम्मपदं दाम्ति । २ ग पुस्तके, तम्यानुपपन्नलात् । ३ख पुस्तके, प्रतीत्यसन्धान ।

·दानक्रियाकौमुदी। तिथिविशेषस्य विधानाभावेऽपि मामपक्षतिथौनाचेति वचनादव- खोखे तिथेः कामनान्वयस्यात्यन्तायुलाचेति ॥ बर्द्धमानोपाध्यायस्तु- एकदिने तिथिदयमाये चिरदिनमाध्ये र कर्मणि अद्यामुक- तियावारयेत्यभिलाप इति समाधत्ते । नदा निर्विवाद एवान्चय इति । अद्यामुकनियावमुककामनया अमुककर्म करिष्ये इत्यभिस्तापे सधातोः प्रयत्नमात्रार्थलेन अमुककामनया अमुककर्मणि यतिव्ये इत्यर्थ सति कामनायाः प्रयत्नमामान्यान्विालात् वर्तमानलियौ येन केनापि यत्नेनानुष्ठितेनैव तत्तदुक्तकामनया तत्तिथौ प्रयनस्य লিবাঁধা নিয়ন্ধি গিলম্বালম্বিকাগিনি সাঘ। केचित्- ब्राह्मणोदेशपक्षे दातमहमुत्सृज्ये इनि दानवाक्यमविचार्य वर्णयन्ति । नदुपेक्षणीय दाधानो: परखौकारफलकद्रव्यत्यागार्थत्वेन जन्मृत्य इत्यस्यानचयात् दातमित्यस्य खौकारमापादयितमित्यर्थ स्वक्षणा- मसान स्वाधीने व शब्दप्रयोगे सणाया अयुतलाच । पानपा- यामुत्सृजे इत्यपि हेयं दानगोचरतयेव फलश्रवणदुसर्गस्य त्याग- भावार्थत्वेन फम्तामवयात् विधिवाक्यश्रुतदाधातुप्रयोगस्यैव साधी- यस्लाच. १ ग पुस्तके, काममान्ययेऽयोग्यत्वात् । ख, अन्यन्ताभ्यसलाच । २ ख मुक्तके, समापेक्षणेयम्।

·२६ दानक्रियाकौमुदौ। । . . प्रथमदिनोपस्थिताशौचव्यपगमस्य निमित्तत्वेऽपि वाक्ये प्रथम दिनोपस्थितविशेषिताशौचयपगमस्याभिलापप्रमगो दुनिवारः। राची सद्यःशौचज्ञाने पविण्याद्यशौचे वा राचावेव प्रथमदिनोपस्थिता- शोचव्यपगमलाभात्तत्र कर्मनिषेधात् तत्परदिने अनौव्यपगमस्य प्रथमदिनोपस्थितलाभावात् क्रियालोपप्रसङ्गः म्यात् । अगौचव्यपगमानन्तरयोग्य कालस्य निमित्तत्वेऽपि अशौचान्तरण रकपातादिना वा तद्दिने योग्यकालालाभे शुद्धिदिनस्यैव योग्य- कालवे तचैव वृपोत्सर्गशय्यादानादौनां प्रसङ्गः स्यात् । यथा- तीर्थ द्रव्योत्पत्तौ सद्यः श्राद्धं विधीयते । इति देवीपुराणवचनात्तीर्थप्राप्यनन्तरयोग्यकालस्य विहितस्वेन राचौ नौपाया तत्परदिनेऽपि रकपातादिना योग्यकालालाभ शद्धिदिन एव योग्यकाललाभाच्छाद्धम् । न च तथात्र । किन्तु-दममेऽहन्यरण्यं गला रुतम्मश्रुकर्मणा । इत्युपक्रम्य- श्वो भूरो एकोद्दिष्ट कुर्यात् । इति हारोतवचनेन ऊर्द्ध दाम्या श्रपरेमाच्छाद्धमिति वैजवापग्टह्यवचनेन अमोचान्ताद्वितीय भौति मत्स्यपुराणवचनेन च महैकवाक्य- तयाऽशौचासाद्वितीपदिनस्यैव निमित्तत्वावगमात् । नत्र विभादिना करणागनी एकादशाहविधितवृषोत्सर्गशय्या- दानादौनामकरणमेय, एकोद्दिष्टं श्राद्धन्तु विशेषचनात् कृष्णका- दम्यादौ कर्तव्यम् । १ ग पुस्तक, योग्यपदं नारित ।

·दामक्रियाकौमुदी। अतः मद्यःगौचैऽपि तद्दिने दम पिण्डान्। दत्वा चौरग्रह- वस्वाड्यादिकञ्च कृत्वा तद्दिने छौरानन्तरं कर्मनिषेधात् नत्पर- दिन एव वृषोत्सर्गकोद्दिष्टादिकं कुर्वन्ति प्राञ्चः ।। तथा चादिपुराणम्, मित्राणं नदपत्यानां श्रोत्रियाणां गुरोम्तथा । भागिनेयसतानाच सो वपरोऽहनि ॥ अत्र सद्यःमौचिनामपि मित्रापत्यादीनां सर्वेषामपरेऽहनौति श्राद्धं दर्शितम् । व्याख्यातञ्चैतद्वचनं श्राद्धविवेके- यम्न यावदशौचमुक्तं तस्मादपरदिन इटार्थः । दृद्धाथ पठन्ति- मद्यःगौचदिने कुर्याद्दश पिण्डान् प्रयत्नतः । पुवादिराचरेच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं परेऽहनि ॥ इति । अतएव द्वादशाहश्राद्धे अशौचान्तवतीयदिन विहितलेनैकरूप एवाभितापः सर्वचैव सिद्ध इत्यपि ध्येयम् । केचित्तु-शुद्धिदिन इत्यभिलापं कुर्वन्ति । नत्तु पविण्याद्य- गौचेष्वव्यापनाद्धेयमेवेति । अशौचान्तावितीये इनौति प्रागैनप्रयोग एव माधीयान् । न च वाच्यमद्य द्वितीयेऽहनौति च पुनरुमवैफच्यमिति, गरुड़- पुराणादि नानामुनिवचनवलादद्यपदप्रयोगस्यावश्यकवादशौचाता- द्वितीयेऽौति वचनप्रतिपादितनिमित्ततया द्वितीयेऽकौनि प्रयोग- १ ग, दशपिरहादिकम् । • ग पुस्तके, यशौचान्तात्ततोपदिन-।

·. दाक्रियाकौमुदी। . तस्मादब्राह्मणासम्पत्तावपि यथागोपनाचे प्राधणायाहं मंप्रदै इत्येव वाक्यं साधौयः । न च तदानी स्वीकाराभावात् कथं दाधातुप्रयोग इति वायम् । भवेदेवं यदि स्वीकारसाहित्येन त्यागो दाधानर्थः स्यात् । न च तथा, सावाबाहाणपत्रेऽपि त्यतस्यैव स्वीकारसम्भवात् खौकारफलकत्यागस्यैव दाधात्वर्थत्वात् । एवं मति त्यागाव्यवधानेन' वा किञ्चिदिस्लम्बेन वा स्वीकारो न किञ्चित्यतिकर रति मर्च- विदुषां ममतमित्यास्तां विस्तरः । प्रहतमनुसरामः । अथाशौचान्तदितौयदिने मौकालौनमन्मयमाण्डानि परि- व्यन्य ग्रहादिकं गोधयेत् । देवस्त:- अघाहस व्यतीतेषु सुखाताः कृतमजलाः । प्राथादिप्रमुच्यन्ते ब्राह्मणन् स्वस्ति वाच्य च। सुताना रति यथाविधिकृतसमिरकचाना इत्यर्थः । अच च एकादशाहे विरमेदिति पैठौनमिवचनात् तर्प न कार्यम् । एतच धानं सूर्योदयानन्तरं कार्यम्- उदयादोदयं भानोः सावन परिकीर्तितम् । सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासान्दपास्तथा । मध्यमयह क्रिय मावनेनैत्र म्यते । रति सूर्यसिद्धान्तवपनात् । १ ग पुस्तके, व्यवस्य गवादेस्यवधानेन ।

·दानक्रियाकौमुदो। अच केचित्- सूर्योदयात् पूर्वमेव प्रातःसन्ध्यायाः कालत्वात् तत्र पाशौचा- फ्रान्तत्वेनाधिकाराभावात् सूर्योदयात्परमेव शुद्धिविधानात् नदिने प्रातःसन्ध्यालोप एवेत्याहुः । तन्न। श्रासायमाइतेः मातरराति त्यति प्रामातराहतेः सायमा- हुतिः । इति गोभिलवचनात् होमन्यायेन तुल्याकाशितत्वात् तुल्य- कालविधानाच्च प्रतीतामयुपामौतेति वचनाच होमवन्मुख्यकाला- नामे भायंकालपर्यन्तमानुकल्पिककालविधानात् । मन्ध्याहीनोऽशचिनियमनईः सर्वकर्मस । इति दक्षवचने मन्ध्यायाः शचिवसम्पादकत्वाच । सन्ध्यायाः कर्माङ्गत्वेन च तदभावे नदिनकर्त्तव्यकर्मणां वैगुण्यप्रयङ्गात् प्राचीन- सर्वमंग्रहमम्मतलाच चामात् परं प्रातःसन्ध्या कर्त्तव्या इति । शतमङ्गला इति गोसुवर्णामिदधिदूर्वातादिस्पर्मश्रीगोविन्द- नामग्रहणं कार्यमित्यर्थः । ब्राह्मणान् स्वस्ति वाथ माह्मणद्वारा मान्यदकसम्पादनेन स्वस्त्ययनं कृत्वेत्यर्थः । श्वो भूते शानिं कृत्वा एकोद्दिष्टं प्रदायेति हारीनवचनात् ब्राह्मणालाभे खयमेव शान्तिं कुर्यात् । एतच्च मान्युदकग्रहण मङ्गस्यद्रव्यस्पर्मनं मरणशौच एव न जननायौचे मरणागौचमुपक्रम्य विधामात् “भारायादिममुच्यन्ते" इत्यनेन मगिरस्कखान-गोवर्ण मितादिमङ्गलद्रव्यस्पर्श नौगोविन्द- १ ग पुस्तके, -स्पर्श-1

·१२
दानक्रियाकोमुदो।
नामग्रहण-मानधुदकैविना अमौनिवृत्तिनास्तीति हारलता-
कारादयः ।
भान्निस्तु स्वशाखोनव कार्या इति ।
सर्वत्र वामदेव्यस्य गानमित्यथवा विधा ।
इति छन्दोगपरिशिरवचनात् मामगैर्वामदेव्यगानेन प्रान्ति
कार्या गानाको तु विधा पाठेन' इति ।
वामदेव्य ऋचम्तु-
कयानचित्र इति।
कस्वा सत्यो मदानामिति ।
अभौषुणः मखौनामिति ।
खस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा इति पतमः ।।
आदावन्ते च गाय-या भान्तिकरणम् ।
यत्तु मोदेवौति सूकेन प्रथम, द्वाभ्यां दितीयं शनीदेवी-
रमयः गन इन्द्रामौ नदस्तु मित्रावरुण इति बतौयं, गनी चातेन्द्र
पृथिवी शान्तिरिति चतुर्थम् । उभयच सर्वत्र शान्तिं माविबों
कुर्यादिति पैठीनस्युकं पतु मान्तिकरणं तकृपायोकत्वेन
परम्वदिनामेवेति ।
यजुर्वेदिमाम्-
सचं वाचं प्रपचे इत्यादि द्यौः शान्तिरियन्नः मतदभि-
मनरादावने प गाय-या भान्तिकरणम् ।
कारेण च्यातिभि गांधमादावन्ते निति कात्यायनवचमात् ।
१ ग पुस्तके, पठेन्।

·दानक्रियाकौमुदी। । तदयं प्रयोगः । दान्तः कश्चिद्ब्राह्मणः स्वयं वा कुणैः शिरसि जलविन्दुप्रक्षेपरूपां शान्तिं कुर्यात् । प्रथम प्रणवव्यापतिमाविचौभिः । ॐ चं वाचं प्रपद्ये मनोयजुः प्रपद्ये मामप्राणं प्रपद्ये चचु'- श्रोचं प्रपद्ये । वागोजः सहोजो मयि प्राणापानौ ॥१॥ पन्मे छि; चक्षुषो हृदयस्य मनमो वातिछन्दं रहस्पतिम तद्दधात गमो भवत् भुवनस्य यस्पतिः ॥२॥ ॐ भूर्भुवःस्खम्तत्मवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥३॥ कयानचित्र प्राभुवदूतौ सदावृधः सखा । कथा मचिष्ठया वृता ॥४॥ कस्त्वा मत्यो मदानां मंहिष्ठो ममदन्धसः । दृढ़ा चिदा सजेवस ॥५॥ अभौयुषः मखौनामविता जरिहणं । गतम्भवाः स्यूतिभिः ॥६॥ कया वं न ऊत्याभिः प्रमन्द वृषन् । कया स्तोभ्य प्राभर॥७॥ इन्द्रो विश्वस्य राजति । नो अस्तु दिपदेशचतुष्पदे ॥८॥ शत्रो मित्रः मं वरुणः शन्नो भवत्वर्यमा । प्रन इन्द्रो रहस्पतिः पो विष्णुरुरुक्रमः ॥६॥ १ ग पुस्तके, स्यूतये । २ ख, ग पुस्तकइये, याभव । 5 ·३० दानक्रियाकौमुदी। - प्रान्त्री वातः पवतां पन्नस्तपतु सूर्यः । शत्रः कनिकदद्देवः पर्जन्योऽभिवर्षतु ॥१०॥ श्रहानि भवन्तु नः शं रात्रिः प्रविधीयताम् । शन इन्द्राग्नौ भवतामवोभिः । पात्र इन्द्रावरुणा वातहण्या। शन इन्द्रापूषणा वाजमाती। शमिन्द्रासोमा सुविताय भयोः ॥११॥ गन्नो देवौरभौटये आपो भवन्तु पीतये । . योरभिसन्तु नः ॥१२॥ प्रयोना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी। थकानः शर्म मप्रथाः ॥१३॥ श्रापी विष्ठा मयोभुवम्ता न ऊन्ले दधातन । मरणाय चवसे ॥१४॥ यो व: गिवतमोरमम्तस्य भाजयतेह नः । गौरिव मातरः ॥१५॥ तम्मा अरङ्गमाम वो यस्य याय जिवथ । पापो जनयथा च नः ॥१६॥ घौः मान्तिरन्तरौ गान्तिः पृथिवी मान्तिरापः शान्ति रोषधयः शान्तिईनम्पतयः गान्ति विश्वेदेवाः गान्तिदा शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः माम शान्तिरेधि २० १ म पुस्तकसाममान्तिरेधि हरयो नास्ति ।

·दानक्रियाकौमुदी। ३५ पुनरपि प्रणवव्यादतिमावित्रीभिरिति यजुर्वेदिनाम् । 'सामगानान्तु प्रथम प्रणवव्यादतिसावित्रीभिः । ततश्च- ॐ कयानश्चिच श्राभुवदूती सदाबधः सखा । कया सचिष्ठया वृता । कस्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धमः । दृढा चिदा रजे वस। अभौपुणः सखौनामविता जरिहण । शतम्भवा स्यूतये। खस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नम्ता ऽरिएनेमिः स्वस्ति नो रहस्पतिर्दधातु । पुनरपि प्रणवच्यादतिमावित्रीभिरिति । एवं शान्ति हला अगौनकालमनितपापदयार्थ काञ्चनादिकं किश्चिद्देयम् । यथा कृर्मपुराणे- •दमाहात्तु परं मम्यक् विमोऽधीयौत धर्मवित् । दानच विधिना देयमशभात्तारकं निन् । काञ्चनादिकं सदेवता मम्प्रदानचाभ्यर्य इदं काधनं तुभ्यमई ददानौति दिनकरे जम्नदाम ददखेति नेनोके वारिणा काधम मोक्ष्य वामहम्तेन स्पृहा- ॐ अद्ययादि मुकगोचोऽमुकदेवासमा योधकामानित. पापक्षयकामोऽमुक्रगोपायामुकदेवाणे प्रामणय रदं काधन- मर्थितममिदैवतं तुभ्यमई मंप्रददे । ति दिनकरे' दपानामतो १ ख पुस्तके, साममाद। १ नोपात्।

·३६ दानक्रियाकौमुदी। . यहीना स्वस्तीति वदेत् । ब्राह्मणोद्देशपटे यथासम्भवगोचनाने बाह्मणायाएं संप्रददे इति । सतः- ॐ अधोत्यादि अभौचकालजनितपापक्षयकामनया काधनदानप्रतिष्ठा) दक्षिणमिदं रजतं पिटदैवतं अमुकगोचायामु- कपामणे प्राहाणाय तुभ्यमई संप्रददे इति दक्षिणां दद्यात् । ततो यहीता स्वस्तीत्युका दक्षिणां स्पृष्टा गायौं कामस्तुतिञ्च पठित्वा काञ्चनमिदममिदैवतमिति वदेन । नत प्राचारात् तिल- पूर्णपाचं काञ्चनगर्भमुत्सृजन्ति । वचन- प्रेतमुद्दिश्य यो दद्याद्धेमगीतिलानृप । थावतस्ते तिलाः खर्ग तावत्कालं म मोदते ॥ इति । वैतरणौधेनुदानव,- श्रासनमृत्युना देया सवत्सा गौम्नु पूर्ववत् । यमद्वारे महाघोरे तक्षा वैतरणी नदी। ताच तां ददाम्येतां साणां वैतरपीच गाम् ॥ इत्यमिपुराणवचनात् । सुवर्ण रजतं वापि यथोत्पनन्तु माधवि । तर लोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ तथैव दीपदानेन शिमं मुख्येत किविषात् । इति वराहपुराणवचनाच आमनमरणम्यैव कार्यम् । तत्रागको पुवादिमाऽशौचान्तदितीयदिने कियते इत्याचारः । १ ग पुस्तके, सवैध।

·दानक्रियाकौमुदी। हेमगर्भतिलान् विष्णु संप्रदानचाभ्यर्चर इमान हेमगर्भनिलान् तुभ्यं ददानौति दिजकरे जलदानं ददखेति तेनोक्के वारिणा निलानभ्युक्ष्य वामहस्तेन धृत्वा कुमतिलजलान्यादाय- ॐ विष्णुदेहोद्भवाः पुष्पास्तिलाः पापप्रणाशनाः । प्रेतखगे प्रयच्छन्तु संसारार्णवतारकाः ॥ इति पठिवा ॐ अद्येत्यादि अमुकगोत्रस्य प्रेतस्यामुकदेवगर्मणो मरणाशौचान्ताहितीयेऽकि अमुकगोवस्य प्रेतम्यामुकदेवार्मण एतत्तिलसमसंख्यकालम्वर्गवाभकामोऽमुकगोचायामुकदेवमर्मणे प्राध्या- णाय तिलानिमान् हेमगर्भाम् गन्धाधर्चिता विष्णुदैवतान् सभ्यमई मंप्रददे रति दिजकरे कुयजलं दद्यात् । प्रहोता करमध्येनामे य- तौन स्पृष्ठा स्वस्तौति वदेत् । ब्राह्मणोद्देशपचे तु यथामम्भवगोषमाने घामाया मंप्रददे इति । ॐ प्रत्यादि अमुककामनया सुभ्यं कृतेत मग तिनदा- नप्रतिष्ठा दक्षिणमिद काचममगिदैवतममुकगोचायामुकाणे माधणाय तुभ्यमई मंप्रददे इति दहिणां दद्यात् । यहीता म्बनी- युक्का दक्षिणा स्पृहा गायी कामसुनिध पठित्वा मिमा एने विष्णुदेवता इति वदेन । एवमन्देष्वपि दानेषु योदयम् । मनु वक्ष्यमाणवचनेषु मर्मर कननिष्ठमेत्र फलं यूपते सत्कर्ष उद्देशनिष्ठ प्रात् । मत्यम- १क पुस्तके, पापयामि।

·३६ दानफियाकौमुदी। 4 . ततयोद्दिन पितरं ब्राह्मणेभ्यो धर्म ददौ । इति रामायणत् । रनवस्वमहीयानसर्चभोग्यादिक' वसु । विभवे पति विप्रेभ्यो थोऽस्मानुद्दिन दास्यति ।। इति विष्णुपुराणाञ्च । न चात्र विश्वजिन्यायात् स्वर्गः फलमिति वाच्यम्, श्रुतफलेने- वोपपत्तौ फलान्तराकाहाविरहात् गौरवाच । ननः कृष्णगी रुळं नाझञ्च' भम्पूज्य पूर्ववत् दिजकर जल- दानाटिकं कृत्वा,- ॐ उणे वर्षति गौते वा मारुते वाति वा भृशम् । दातारं त्रायते यस्मात्तम्माद्वैतरणी स्मता ॥ यमदारे महाघोरे नप्ता वैतरणी नदी। ताश्च तर्जु ददाम्येतां कृष्णां बैतरणैश्च गाम् ॥ रति पठित्वा ॐ अघत्यादि पमहारावस्थितवैतरणौनदीम- न्तरणकाम दमा रुप्णगर्यो' मवस्वामर्थितां वैतरणौसंजिका रुद्र- देवतामित्यादि सर्व पूर्ववत् । पुच्छे प्रतिग्रहम्त विशेषः । तत पापम्य ययामि दानानि दद्यात् । यथा भूमिदीपानपानीयं वम् ताम्बूलमामनम् । गन्धः पुष्पं फलं छचं पादुका.वर्णरौप्यकम् ॥ १ क एनके, मनमोगादिकम् । २ ख पुस्तके, देययाक्षयय । र पुस्तके, समशन । १ख पुस्तके, शया गवौं । • ग पुन, प्रतिमा पुछे ग्राख ।

·दान क्रियाकौमुदी। ३६ शय्या धेनुस्तथैतानि क्रमादानानि षोडा | अत्र केचित्-रामायणे श्राद्धानन्तरम । ततचोद्दिश्य पितर ब्राह्मणोभ्यो धन ददौ । महाणि च रत्नानि गाश्च वाहनमेव च ॥ यानानि दामोदासाय वेशानि सुमहान्ति च । भूषानि च मुख्यानि राजस्तस्योर्द्धदेझिके । इत्यभिधानादेकोद्दिष्टश्राद्धात पर कुर्वन्ति । वस्तुतस्तु श्राद्धस्य मध्याहे विधानात् दानभ्य र पूहकर्त्तव्यत्वात् रामायणवचनम्य मप्रदानममर्पणतयेत्र चरितार्थत्वात् सकम्नशिया- पारदर्शनाच श्राद्धात् पर्वमेवेति प्रतीम । तब भूमिदानम्। थाजवल्क्य- भूदीपावधवस्वाम्मस्तिसमर्षि प्रतिश्रयान् । नैवेशिकस्वर्णान् दला स्वर्ग महोयते ॥ प्रतिश्रयो ग्टहाधाश्रय । मेवेगिक विवाहोचितद्रव्यम् । - यलीवहदय । भूमि विषणु प्राणवाभ्यर्य पूर्ववत् दिनकर जस्त दवा द्रव्यच मप्रोक्ष्य मारदीयवचन हताप्रति पठेन- ॐ पृथिवी वैष्णवी पुष्पा पृथिवी विष्णु पासिता । एपिण्याम्न प्रदानेन यतां मे जनाईन । तितकुमजलान्यादाय ॐ प्रत्यादि वर्गलोकमस्तिकाम रमां भूमि गमाचर्षिता विष्णु देवतामित्यादि धर्मरत् । मनिपट प्रदक्षिणायेति विशेष ।

·दानक्रियाकौमुदो।
ET
सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानच वासव ।
एतत् प्रयच्छमानस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।
इति गृहस्पतिवचनात् सर्वपापविमुक्तिकाम इति वा ।
नारदीये--
वृत्तिहीनस्य विप्रस्य दरिद्रस्य कुटुम्बिनः ।
खम्पामपि महौं दत्वा विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात् ॥
ॐ श्रद्येत्यादि विष्णुमायुज्यकाम दमां भूमि गन्धाधर्चितां
विष्णुदैवतां वृत्तिहीनाय दरिद्राय कुटुम्बिनेऽमुकनाम्ने प्राधणय
तुभ्यमई संप्रददे॥
श्रादिपुराणे,--
यस्त गोधर्ममात्रां वे प्रयच्छति वसुन्धराम् ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोक स गच्छति ॥
गोधर्मप्रमाणमा रहस्पतिः,-
दगइस्तेन दण्डेन गिद्दण्डाभिवर्तनम् ।
पार्श्वतो दगदण्डेन गोचर्म परिचवते ।
अद्ययादि सर्वपापविमुक्तिपूर्वक-विष्णु लोकगमनकाम
रमा गोचर्मपरिमितां भूमिमित्यादि ।
रहस्पति,-
फानरुपणी मी दत्वा ममोना साम्यशालिनीम् ।
यावत् सूर्यहतो लोकम्तावत् स्वर्ग महीयते ।
अच सूप्यंनोकम्पित्यवपिन स्वर्गमहितत्वकाम स्मो मगम्यो
भमिमित्यादि।

·दानक्रियाकौमुदी।
रहस्पतिः,-
मर्चषामेव दानानामेकजन्मानुग फलम् ।
हाटकवितिगौरीण' मनजन्मानुगं फलम् ।
हर्ता हारयते भूमि मन्दबुद्धिस्तु यो नरः ।
म बद्धो वारुणैः पागैस्तिय्यंग्योनिषु जायते ।
स्वदनां परदत्तां वा यो हरे वसुन्धराम् ।
स विष्ठायां कृमि वा पिटभि सह पच्यते ॥
गामेकां स्वर्णमेकञ्च भूमेरप्यर्द्धमङ्गुलम् ।
हरबरकमाप्नोति यावदाहतमप्रवम् ॥
हुत दत्त तपोऽधीत यकिञ्चित् कर्म मञ्चितम् ।
श्रीगुष्ठेन मौमाया हरणन प्रणश्यति ।।
अथ दीपदानम् ।
तेन नेलेन वा दीपो दातव्य ।
महाभारते,-
हविषा प्रथम कन्पो द्वितीयचौषधौरमै ।
वसामेदोऽस्थिनिर्यामैन कार्य पुरिमिच्छता ॥
-
दशां विवर्मयेन् प्राजो यद्ययाहतवम्वनाम् ।
कालिकापुराणे,-
पशाणवादरजातन्नु नौ मलिनमेव वा।
१ ग पुस्तके, मोजानाम् । २ख, हरेन ।
३ ख, ग पुस्तकहये, भाणं वापर वस्त्रम् ।
6

·१२
दानक्रियाकौमुदी।
तथा-
.
.
उपयुकन्तु नादद्यादतिका) कदाचन ॥
कार्पाम वादरञ्च तदित्यमरकोषदर्शनात् कार्यामिकवस्त्रं वारं
तत्र जातं तद्गवां दशामित्यर्थः । उपयुकं पूर्वकृतोपयोगम् ।
तथा-तेजसं दारवं स्तौहं मार्तिकं नारिकेलजम् ।
पराजोङ्गवं वापि दीपपाचं प्रगम्यते ।
रणराजोद्भवं तान्न फलास्थिमयम् ।
--दीपवृक्षाच कर्तव्याम्तेजमाद्यैः प्रयत्नतः ।
रक्षेषु दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन ॥
न मिग्रोकाय दद्यात्तु दौपम्नेहान् एतादिकाम् ।
कृत्वा मिौकृतं स्वयं नामितं नरकं प्रजेत् ॥
शिवपुराणे,
दीपदानन्तु यो दद्यादेवने बाह्मणेषु था ।
नेन दोपप्रदानेन अक्षयां गतिमानुयात् ।।
दोपं विष्णु बाधणचाभ्यर्थ पूर्ववत् दिजकरे जलं दवा द्रव्यञ्च
मोय ॐ अपेत्यादि अश्यगतिकाम इमं तदीप सरदीपं
वा गन्धाधर्षितं भवान् विष्णुदेवतमियादि दक्षिणाद्रव्यम्पन्तिम् ।
पूर्ववर म्पृक्षा प्रनिगहः ।
महाभारते,--
नमोऽन्धकारनिरयं दीपदो म प्रपश्यति ।
प्रभायाभ्य प्रयच्छनि पोमभाम्करपारकाः।
देवतायामुमन्या विमानाः मन्नतो दिसः।
घोरते १ पधादियः प्रेतमोकगती नरः ॥

·दानक्रियाकौमुदी। १३ ॐ अद्येत्यादि तमोऽन्धकारनिरयादर्शन सोमभास्करपावकदत्त- प्रभालाभ-देवताकर्तृकम तोविमलदिगनुमति-प्रेतलोकाधिकरणा- दित्यवत्द्योतनकाम पति वा । पूर्वनिखितयाज्ञवल्क्यवचनात् वर्गलोकमहितत्वकामो वा । दौपदचचुरुत्तममिति मनुवचनात् उत्तमचक्षु प्राप्तिकामो वा । महाभारते,- दोपहर्ता भवेदन्ध काणो निर्वापको भवेत् । अथान्नदानम्। ब्रह्मपुराणे,- अनस्य च प्रदानेन नरो याति पराङ्गतिम् । मर्वकामममायुक्त प्रेत्य धायग्नुते शुभम् ॥ पूजादि विधाय ॐ श्रोत्यादि परमगतिमाप्ति मलकाम समन्वितव-परलोकशुभावाप्तिकाम इदमन्न कास्यादिपात्राधार' सहित एताद्युपकरणसमन्वित सवस्त्र प्रजापतिदेवतमित्यादि दक्षिणद्रव्यस्पन्ति पूर्ववत् । करमध्येन स्पृधा प्रनिग्रह । मनु'- सुखमक्षय्यमनद । पूजादि विधाय ॐ अद्येत्यादि अक्षय्यसुखप्राप्तिकाम इति वा। पूर्वलिखितयाज्ञवल्क्यवचनात्-वर्गलोकमहितत्वकामो वा। सम्बत, अनदस्तु भवेच्छ्रीमान् राप्त कीर्तिमांस्तथा । १स पुस्तके, जसाधार, ·BB दागक्रियाकौमुदी। - . ॐ अद्येत्यादि श्रीमत्व-सुप्तव-कीर्तिमत्व-काम इति वा । भारते, अवदः पशुमान् पुत्रौ धनवान् भोगवानपि । माणवाद्यापि भवति रूपवांश्च तथा नृप ।। ॐ अद्येत्यादि पशुमत्व पुचिव-धनवत्व-भोगवत्व-माणवत्व-रूप- वत्वकामो धा। अग्निपुराणे सुसंस्कृतापदाने- सुमंस्कृतं तु यो दद्यादनं श्रद्धाममन्वितः । इन्द्रलोके वसेत् मोऽपि यावदिन्द्राथता ॥ पूजादि विधाय ॐ अद्येत्यादि चतुर्दशेन्द्रकालावच्छिन्द्र- लोकवासकाम इदं सुसंस्कृतानं प्रजापतिदैवतमित्यादि दक्षिणा- द्रव्यस्पर्शान्तम् । महाभारते,- थथाशक्ति च यो दद्यादनं विप्रेषु मंकृतम् । म तेन कर्मणाप्नोति प्रजापतिमशोकताम् ॥ पूजादि विधाय ॐ अधेत्यादि प्रजापतिसालोक्यकाम इदं उमंताचं प्रजापतिदेवतमित्यादि दक्षिणाव्यस्पान्तम् ॥ श्रथ जलदानम्। महापुराणे- जलपाचप्रदातारः कुटिकाकनकपदाः। पृज्यमानाऽसरोभिय यान्ति यता महागजेः । पूजादि विधाय७ अद्यत्यादि अनेकापरःपूश्यमानत्व-महा- ·दानक्रियाकौमुदी। ४५ गजकरणकस्वर्गप्रयाणकाम इदं जल पूर्णौजमपाचं मवस्वं गन्धा- चर्चितं वरुणदेवतमित्यादि दक्षिणाजलपारस्पन्तिम । स्कन्दपुराणे- अपां पूर्णतु यो भाई ब्राह्मणाय प्रयच्छति । रमास्तस्थोपनिहन्ति पूज्यते च वियगतः ।। ॐ अद्यत्यादि बहरमोपस्थिति -वियदधिकरणकपूज्यत्वकाम इति वा ॥ केवलजलदाने तु यावरुक्यवचनात स्वर्गलोकमहितत्वकाम इति वा। स्कन्दपुराणे । सुगन्धिशीततजलदाने,-- सुगन्धाः गौतलायापी रमैदियः ममन्विताः। यः प्रयच्छति विप्रेभ्यम्तम्य पुण्यफनं ग्टणु ॥ विमानं सूर्यमागमभरोगण मे वितम्। मोऽधिवा दिवं याति वरुणम्य मलोकताम मच वर्षायुतान्यायापिला देववत सपो। कुले महत्यमीण जायते धनधान्यवान् । पूजादि विधाय ॐ पत्यादि पपरागणमेवित सूर्णमदास विमानारोहणपूर्मक-स्वर्गलोकगमन-वाएमामोकामानिमोकाधि- करणकाटायुतवर्षदेयवासुभिवाम-दत्तरामीमाकुमान- धनधान्यावकाम एताः सुगन्धा मोगला दियामममपिता: ९ मत सापोतियते। २ मदिर-1 ·दानक्रियाकौमुदौ। ब्रह्मपुराणे, श्रासनं यः प्रयच्छेन संवौतं नाहाणाय राज्यस्यानमवाप्नोति स्वर्ग प्राप्नोति विञ्चरः ॥ संवीतं वम्लाकादितम्। अद्य राज्यम्यानावाप्ति-स्वर्गप्राप्तिकाम दूति वा ॥ अथ गन्धदानम्। नारदीये,- गन्धदः पुण्यफलदः प्रयानि ब्रह्मणः पदम् । पूजादि विधायॐ अद्य त्यादि ब्रह्मपदप्रयाणकाम इमं गन्धं रैत्यादिपाचाधारसमेतं मवस्त्रमर्चितं गन्धर्वदैवतमित्यादि दक्षिणा- ट्रव्यस्पर्शान्तं । करमध्येन प्रतिग्रहः । विष्णुधोतरे,- नरयन्दनदानेन मर्वपापैः प्रमुच्यते । ॐ अद्यत्यादि मर्वपापविमुक्तिकाम दम चन्दनगन्धामित्यादि या। याज्ञवसत्यवचनात् ॐ अद्य अत्यन्तसखित्वभवनकाम इद- मनुले पनमित्यादि वा। अथ पुष्पदानम्। याजवणक्य:- म्टधान्याभयोपानच्छत्रमान्यानुलेपनम् । यानं तृवं म्वियं मयां दत्वाऽत्यन्तं सुखी भवेत् ।

·दानक्रियाकौमुदी। पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि अत्यन्तसुखित्वभवनकाम इदं माख्यं सवस्वमर्चितं रैत्यादिपात्राधारमहितं वनस्पतिदैवतमि- त्यादि दक्षिण करमध्येन स्पन्तिम् । ब्राहो- ये फलानि प्रयच्छन्ति पुष्पाणि सुरभौणि च । इंमयुक्तविमानस्ते यान्ति धर्मपुरं नराः ॥ ॐ अद्य त्यादि इंसयुक्तविमानकरणकधर्मपुरगमनकाम इदं पुप्पमर्थितं साधारं वनस्पतिदेवतमित्यादि । अथ फलदानम् ।. सम्वतः,-फलमूलानि पानानि शाकानि विविधानि च । यानानि दवा विप्रेभ्यो मुदा युक्तः मदा भवेत् ॥ पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि मर्वदा हान्वितत्व भवनकाम एतानि फलानि भवस्वाणि माधाराणि वनस्पतिदेवतानीत्यादि दक्षिणा द्रव्यस्पन्तिम् । प्रतिग्रहम् करमधेन । पूर्वलिखितन्नह्मपुराणवचनात् ~ ॐ अध हमयुक्तविमानकरणक- धर्मपुरगमनकाम एतानि फस्तानीत्यादि वा । अच बहुवचनात् बड़फन्नानि देयानि । विष्णुधर्म- फलं मनोहरं दवा अमिष्टोमफलं लभेत् । अध अनिष्टोमयजफन्नममफन्नप्राप्तिकाम इदं मनोहर फम्म वनस्पतिदेवतमित्यादि दक्षिणाय स्पन्तिम् । १ र पुस्तके, मुद्युमद- 7 ·दानक्रियाकौमुदी। आपो वह पादेवता यथानामगोवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो इत्यादि दक्षिणा जलस्पन्तिम् । एताय फलभूयस्त्वात् विप्रेन्य इति बहुवचनाम: वडकलमस्या देयाः। नन्दिपुराणे रूपातजलदाने,- योऽपि कथित्तृषार्ताय जलदानं प्रयच्छति । स नित्यवतो वमति स्वर्गे युगमतं नृप ॥ ॐ अत्यादि नित्यवतत्व-युगमतावच्छिन्नस्वर्गवासकाम रदं जलं वरुणदेवतमित्यादि। •अथ वस्त्रदानम्। स्कान्दे-- यम वस्त्रं प्रयच्छेत माहााय महायमाः । म लोकं माप्य वैराजं वर्षकोटीः सुखं वसेत् ॥ पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि वैराजलोकमाप्तिपूर्वक बह- वर्षकोव्यवछिन्नसखवासकाम इदं वस्त्रं गृहस्पतिदेवतमित्यादि दक्षिणद्रव्यस्पर्मान्तं पूर्ववत् । दशायणपरिधानान्तः प्रतियहः । दवा कामिकं वम्तं स्वर्गलोके महीयते। पनि विष्णुधर्मवक्षनात् मिसितयावयवचनाच स्वर्गलोक- मक्तिलकामो वा। धामोदयद्रमासोक्यम् । रति मनुवममात् पन्द्रमासोक्यमाप्तिकामो वा। धपादन सुवे: स्यात् । १॥ पुस्तके, मन्दिरपुरा।

·दाननियाकौमुदौ। इति सम्बर्तवचनात् सुवेशत्वभवनकामो वा ॥ अथ ताम्बूलदानम् । मम्वतः,- ताम्बूलञ्चैव यो दद्यावाहाणेभ्यो विचक्षणः । मेधावी सुभगः प्राजो दर्शनीयश्च जायते ॥ पूजादि विधाय ॐ प्रात्यादि मेधाविल सुभगव-प्राजत्व- दर्शनीयत्वकाम इदं नाम्यूग्नमर्थितं रैत्यादिपात्राधारमहिनं भवन वासराजदेवा इत्यादि ताम्बूलस्पर्शान्तम् । प्रतियहस्त करमध्येन स्पृष्ट्वा । वियुधों, नाम्यूनस्य प्रदानेन सौभाग्यमपि विन्दति ॥ अद्य मौभाग्यप्राप्तिकाम इति वा । अथासनदानम्। मम्वतः- पादुकोपागहं छत्र प्रयनान्यामनानि च । विविधानि च पानानि दवा प्राजः सखी भवेत् ॥ प्रजादि विधाय च त्यादि प्राजव-सखिल वमकाम दमामन भवम्तमचितभुनानादिरोदेवतमित्यादि दक्षिणाम् । उपविग्न प्रनिग्रह। विष्णुधर्मोत्तर,- - मरम्वामनदानेन माम मर्म विन्दति । ॐ अत्यादि अभिनविनयोगकामकाम रनि का। १ मुनोतिविधिक पाठ ·दानप्रियाकौमुदौ। अहापुराणे,- - श्रासनं यः प्रयच्छेन संवीतं ब्राह्मणाय राज्यम्यानमवाप्नोति स्वर्ग प्राप्नोति विवरः ॥ मंवीतं वम्वाकादितम्। अद्य राज्यस्यानावाप्नि-खर्गप्राप्तिकाम इति वा ॥ अथ गन्धदानम्। नारदीये, गन्धदः पुण्यफलदः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । पूजादि विधायॐ अद्य त्यादि ब्रह्मपदप्रयाणकाम इमं गन्ध रेत्यादिपावाधारसमेतं सवस्त्रमर्चितं गन्धर्वदैवतमित्यादि दक्षिण- द्रव्यस्पर्मान्तं । करमध्येन प्रतिग्रहः । विष्णुधात्तरे, नरश्चन्दनदानेन मर्चपापैः प्रमुच्यते । ॐ अद्य त्यादि सर्वपापविमुनिकाम दमं चन्दनगन्धामित्यादि वा। याजवसक्यवचनात् ॐ अद्य अत्यन्तसखित्वभवनकाम इद- मनुलेपनमित्यादि वा । अथ पुष्पदानम्। याजवषयः,- ग्रहधान्याभयोपामच्छत्रमान्यानुजे पनम् । यामं वृक्ष स्त्रियं मयां दत्वाऽत्यन्तं सुखी भवेत् ॥ १ ग पुस्तके, पुण्यपालमाक ।' • ख पुस्तके, गन्धर्वदेवतमित्यधिक पाठ । २ ग पुस्तके, पानं वाघांचयाम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। १६ . पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि अत्यन्तसुखिवभवनकाम इदं माल्यं भवस्वमर्थितं रेत्यादिपावाधारमहितं वनस्पतिदैवतमि- त्यादि दक्षिणा करमध्येन स्पर्मान्तम् । बाहो,- ये फलानि प्रयच्छन्ति पुष्पाणि सुरभौणि च । हंमयुक्तविमानस्ते यान्ति धर्मपुरं नराः ॥ ॐ अद्य त्यादि इंमयुकविमानकरणकधर्मपुरगमनकाम इदं पुष्यमर्चितं साधारं वनस्पतिदेवतमित्यादि । अथ फलदानम्।. मम्वतः,-फलमूलानि पानानि साकानि विविधानि च । थानानि दला विप्रेभ्यो मुदा युगः मदा भवेत् ॥ पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि मज़दा हर्यान्वितल भवनकाम एतानि फलानि मवस्ताणि साधाराणि वनस्पतिदेवतामोत्यादि दक्षिणा द्रव्यस्पर्शान्तम् । प्रतियहस्त करमधेन । ভুলিনিয়ন্তৰখলা ও গ ঘষয়ক্ষৰিদালন্ধৰন্ধ- धर्मपुरगमनकाम एतानि फलानीत्यादि वा । श्रच पडवचनात् बाफनानि देयानि । विष्णुधर्म, फनं मनोरं दत्वा अग्निष्टोमफलं लभेत् । अद्य अनिष्टोमयजफनममफलप्राप्तिकाम इदं मनोहर फन वनस्पतिदेवतमित्यादि दक्षिणद्रयपान्तम् । १ पुस्त है, मुपाद-1 ·दान क्रियाकौमुदी। अथ छचदानम्। सम्पन:- पादुकोपानहं छचं शयनान्यासमानि च । विविधानि च पानानि दत्वा प्राज्ञः सुखी भवेत् ॥ पूजादि विधाय ॐ पत्यादि प्राजत्व-सुखित्व भवनकाम इदं छवं मवस्त्रमर्थितं उत्तानागिरोदैवतमित्यादि दक्षिणद्रव्यस्पर्धान्तम् । प्रतिग्रहम्त दण्डे एला। याज्ञवल्क्योकात्यन्तसुखित्वभवनकामो वा । ब्रह्मपुराणे,- उपानद्युगलं छवं शय्यासनमथापि वा। प्रयच्छन्ति वम्वाणि तथैवाभरणानि च ॥ ते धान्यश्वे रथेश्चैव कुचरैयाप्यलङ्कृताः । धर्मराजपुरं दियं छचैः मौवर्णराजतैः ॥ [ॐ प्रोत्यादि बहश्व-वडरथ-बजकुञ्चरकरणकदिव्यधर्मराज- पुरगमनकाम इति वा । अथ पादुकादानम्। महाभारते- ब्राह्मणाय सुभौलाय यो दद्यात् काठपादुके । म वाहनेन दिव्येन] दिवं गच्छति भोगवान् ।। पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि दियवाइनकरणकभोगवदा- मौयस्वर्गगमनकाम इमे काष्ठपादुके मवम् गन्धाद्यर्चिते उत्ता- नागिरोदेवते इत्यादि दक्षिणद्रव्ययहणान्तम् । प्रतिधहस्त तनारा । १ क पुलके,[ ]चिशितांशो नामिा ।

·दानक्रियाकौमुदी। ५१ . याज्ञवल्क्यवचनादत्यन्नसखित्वभवनकाम इदमुपानयुगलं सवस्त्र- मतिमुत्तानागिरोदैवतमित्यादि वा। सम्वत्तोकप्राञ्चत्व-सुखिन्न भवनकामो वा। पडपानछत्रयोर्दाता स्वर्ग याति च गोभनम् । इति नरसिंहपुराणवचनात् शोभनस्वर्गप्राप्तिकाम इति वा ] अथ काञ्चनदानम्। नारदीये,- हेमदो विष्णुभवनं प्रधाति कुलसंयुतः । पूजादि विधाय ॐ घेत्यादि कुलमति विष्णुभवनप्रयापाकाम इदं काञ्चनमर्थितं मवस्वमिदेवतमित्यादि दक्षिण द्रव्यपहणन्तम् । दक्षिणा घाच रजतमेव । प्रतियहस्त करमध्येन । नैवेशिकस्वर्णान् दत्वा स्वर्ग महीयते । इति चावयवचनादच स्वर्गलोकमस्तित्वकामो वा । विष्णुधर्या- सुवर्णदानं गोदानं पृथिवीदानमेव ।। एतप्रयच्छमानो वै मर्मपापैः प्रमुच्यते । अध मर्वपापविमुक्तिकाम इति वा । हिरण्यदः भद्धिय तेजयायुरा विन्दति । पच ममृद्धितेजभायुभिकाम रति वा । १ म पुस्तके, [ चिश्तिांगो नास्ति।

·५२ दानफियाकौमुदी। दानधणे-मान् कामानवाप्नोति काञ्चनं य: प्रयच्छति । अद्य मलकामावाप्तिकामो वा । परिमितसुवर्षादाने स्कन्दपुरापो,- सुवर्ण यः प्रयचोत दरिद्राय दिजामये। दशानामश्वमेधानां फनं प्राप्नोति मानवः । अद्य दशाश्वमेधफलममफलमाप्तिकाम इदं सुवर्ण सवस्त्रमर्थित- ममिदेवतमित्यादि। अथ रजतदानस् । आझे- सुवर्ण रजतं वापि विद्रुमं मौनिक तपा। ये प्रयच्छन्ति ते यान्ति विमानैः कनकोचले:२ ॥ [पूजादि विधाय ॐ श्रोत्यादि कनकोञ्चल विमानकरणक प्रयाणकाम इदं रजतं पिदैवतं सवस्त्रमर्चितमित्यादि दक्षिण- ट्रव्यस्पर्शान्तम् प्रतियहस्त करमध्येन । रुप्पदी रूपमुत्तमम् । दति मनुवचनात्] अद्य उत्तमरूपप्राप्तिकामो वा । अथ शय्यादानम्। थाज्ञवल्क्या- थानं वृक्ष स्वियं भय्या दत्वात्यन्त सुखी भवेत् । १ । पुस्तके, प्रयच्छेनु । २ ग पुस्तके, ये प्रयच्छन्ति विमलं ते यान्ति रूपमुत्तमम् । ३ ग गुस्तके, [ ] चिहिताशो नास्ति । ३ ग पुस्तके, वृक्षाश्रयाम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। ५३ . पूजादि विधाय ॐ अद्यत्यादि अत्यन्तसुमित्वभवनकाम दमा भय्यामर्भितां मोपकरणामुत्तानागिरोदेवतामित्यादि दक्षिणाट्रव्य- ग्रहणान्तम् । प्रतिग्रहस्वारुह्य सुधा । शाम्बपुराणे,- भय्यामदानं यो दद्याद ब्राह्मणेषु विशेषतः । पष्टिवर्षमहम्माणि स्वर्गलोके महीयते ।। पथात् कालवयं प्राप्य जायते विपुग्ने कुले । अधेत्यादि परिवर्षमहसावच्छिमवर्गलोकमहियत्व तदुत्तर- विपुलकुम्चजन्मकामो वा। पूर्वलिखितनहापुराणवचनात् अद्य वकच-पहरण-घडकुन्नर- करणक दिव्यधर्मराजपुरगमनकामो वा । अथ गोदानम्। याजवरूक्यः- ३मग्री रौप्यैः सुगौम्ना वस्वसंयुता । काम्योपदोहा दातया शौरिणौ गौः मदक्षिणा । दाताऽस्याः स्वर्गमानोति वत्सरान् लोमममितान् । कपिला पत्तारयति भूययामप्तमं कुनम् । 'मवत्सारोमन्यानि युगान्युभयतोमुग्गीम् । दाता स्वर्गमानोति पूर्वण विधिमा ददा । यावदासस्य पादौ दो मुपं योगी मदृश्यते । सावगीः पृथिवोपन्या यावद् म मुति : १ गपुस्तके, दानु । २५ पुन, दारान् ।

·५ दानक्रियाकौमुदी। । मवत्मा गां स्वर्णग्गाद्यलङ्कृतां कृत्वा पाद्यादिभिः संपूज्य धेचङ्गा- धिष्ठाटदेवताभ्यो नम इति पुष्पाञ्जलिनाऽभ्य» कृताञ्जलिः पठेत् । ॐ या लक्ष्मौः सर्वभूतानां या च देवेव्यवस्थिता । धेनुरूपेण मा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु ॥ देहस्या था च स्ट्राणी शङ्करस्य च या प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम मान्तिं प्रयच्छतु ॥ विष्णोर्वक्षमि या लमौः स्वाहा चैव विभावसोः । चन्द्रार्कशक्षाक्ति र्या धेनुरूपाऽस्त मा श्रिये ॥ चतर्मुखस्य था लमो यो लक्षौर्धनदस्य च । या लक्ष्मीः भवभूतानां मा धेनुर्वरदाऽस्तु मे ॥ स्वधा व पिमुख्यानां स्वाहा यजभुजां यतः । सर्वपापहरा धेनुम्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ।। म तोकमयों दोग्धों मर्वदेवमयों तथा । सर्वशोकहितार्थाय सर्वलोकभवाय १ ॥ प्रयच्छामि महाभागामच्याय शुभामिमाम् । ततो रुद्रदेवतां संप्रदानमााणमपि पाचादिभिः संपूज्य इमा धेनुं ददानौति माहाणहते न दला ददखेति तेमोके जलेन धेनुं प्रोक्ष्य वस्त्रेणाच्छाए वामहस्तेन पुषं त्वा-ॐ अधेत्यादि एतद्धेनुप्लोमममितवत्सरावछिन्नवर्गदामकाम दमा धेनुं मौवर्ण- हौं रोथारा नामष्टा कास्योपदोहामादर्शवलाटो घण्ट्रापोवा चामरपुच्छो गन्धाधर्मितां पयस्खिों वामोयुगाच्छादिनां रुद्र- १ म पुस्तके,-पदमपोम्।

·दानक्रियाकौमुदी। वष्छिन्नस्वर्गस्नोकमहितत्व-तदुत्तरविपुलकुलजन्मकाम इमां कपिल- धेनुं मौवर्णश्ङ्गीमित्यादि वा । उभयमुखौदानस्य तु याजस्क्येन-सवमायास्तस्या रोमतन्यानि । युगानि स्वर्गमाप्नोत्यनन्तरं तादगौः पृथिवीतुल्येत्यभिधाय समम्त- पृथिवीदानतुल्यफलवञ्चोकम् । मास्यपुरापोऽपि,- प्रसूयमानां यो दद्याद्धेनुं द्रविणमंयुताम् । मममुद्राहा तेन मशैलवनकानना । चतरा भवेदत्ता पृथिवी नात्र संशयः । यावन्ति धेनुलोमानि वत्सस्य च नराधिप । नावासयं युगगणं देवलोके महीयते । ॐ अद्येत्यादि एतदुभयमुखौसंजक-मवत्मगौलोमतुल्य युगा- वछिन्वस्वर्गवास-समस्तपृथिवीदानफलममफस्त-प्राप्तिकाम दूमामुभय- मुखौमज्ञिकां गां सौवर्णपटङ्गीमित्यादि दक्षिणा पुच्चस्पर्शानं मच पूर्ववत् । गोमादाने याजवरक्या,- यथा कथञ्चिद्दला गां धेनुं वा ऽधेनुमेव वा। अरोगामपरिशिष्टां दवा खर्गे महीयते ॥ यथा कश्चित् स्वर्णग्दङ्गादिरक्षितामपौत्यर्थः । पूजादि विधाय- ॐ अधोत्यादि स्वर्गलोकमहितत्वकाम दमामरोगामपरिक्तियां भवस्वामचिता रुद्रदेवतामित्यादि दक्षिणपुष्छयणान्तम् !

·दानक्रियाकौमुदौ।
.
गोदो बध्नस्य पिष्टपमिति मनुवनात् सूर्यलोकप्राप्तिकाम
इति वा।
सहन्नारदीये,-
ब्राह्मणय ब्रह्मविदे यो दद्याहां पयखिनौम् ।
स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥
इत्यादि बहूनि वचनानि ग्रन्थगौरवादुपेचितानि ।
अथ उपभदानम् ।
अग्निपुराणे,
दाधेनुसमोऽनहानेकश्चैव धुरन्धरः
अलङ्कृत्य वृष वस्त्रैः पुण्येऽहि समुपस्यिते ॥
सुवर्णपटङ्ग राजेन्द्र .खरै रौप्यैरलङ्कृतम् ।..
सुपुच्छं पट्टवस्त्रेण ब्राह्मणायोपपादयेत् ।।
धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः ।
अटमूरिधिष्ठान पाहि मां दुष्कृतामुवि ।
प्रौयतां धर्मराजो मे प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।
सप्तजन्मकृतं पापं वामनःकायकर्मभिः ।
तत् सबै विलयं याति वृषदानात्र संशयः ।
यानं वृषभसंयुक्त दीप्यमानं खतेजमा ।
गन्धर्वाप्सरमाकीर्ण गौतनृत्यममाकुलम् ॥
पारुह्य कामगं दिव्यं खकिमधिगच्छति ।
१ क पुस्तके, [ ] चिह्निताशो नास्ति।
8

·दागक्रियाकोमुदो। यावन्ति तम्य लोमानि गौतृषम्य महामते । खग प्राप्नोति तावन्ति अचायातो नृपो भवेत् । अलवृतं वृषभं ब्राहाणं रुद्रश्च मंपूज्य बिजकरे पूर्ववजलदानम्।। ॐ अद्यत्यादि वामनःकायकृतमप्तजन्मपापक्षय-वृषभसंयुक्त स्वतेजोदौप्यमान गन्धर्वाप्मरम्मकीर्ण-गौतनृत्यममाकुल-कामगदिव्य- यानारोहणपूर्वकस्वोकगमन-तदुत्तरेतहषभलोमममसंख्यवर्षावच्छि- बवर्गस्थिति-तदुतरनृपभवन-काम इमं वृषभं दम्वाधलकृतं सुवर्णरहनं रौप्यखुरं पदृवस्तपुच्छमर्चितं रुदैवतमित्यादि दक्षिकापुच्छस्पर्गान्तं पूर्यवत् । ततः कृताञ्जलि:- ॐ धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः । अष्टमूर्तरधिष्ठान पाहि मां दुष्कृताहुवि ॥ प्रीयतां धर्मराजो मे प्रणिपत्य विसर्जयेत् । वृषभमाचदाने याज्ञवल्क्या:- नैवेशिकस्वर्णान् दत्वा वर्ग महीयते । अद्य स्वर्गलोकमहितत्वकाम दत्यादि मन पूर्ववत् । श्रथ गुडधेन्वादिदानम्। अमिपुराण, दगधेनुः प्रवक्ष्यामि या दला भुमिमुभिभाक् । प्रपमा राधेनुः माहृतधेनुम्नथा परा ॥ १ग पुस्तके, पत्र मात ।

·दानक्रियाकौमुदी।
.
तितधेनुतनीया च चतुर्थी जत्तधेनुका ।
चौरधेशुमधुधेनुः शर्करादधिधेनुके ।
रमधेनुः स्वरूपेया दशमी विधिरुच्यते ।
कुम्भाः स्यु वधेनूनामितरामान्तु रामयः ।
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्यौवं विन्यसेडवि ।
गोमयेनानुलिप्तायां दर्भाना स्तोर्या मतः ।
लवेएकाजिनं तदत् वत्मस्य परिकल्पयेत् ।
प्रामुखौं कल्पयित्वा तु प्रदद्यात् गां सवत्सिकाम् ।
उत्तमा गुड़धेनुः स्यात् सदा भारतस्यात् ।।
वसं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता ।
अर्द्धभारेण वत्सः स्यात् कनिष्ठा भारकेण तु ॥
चतुर्थीशन वामः स्यात् ग्टहवित्तानुसारतः ।
पञ्चकृष्णलको भाषस्ते सुवर्णस्तु षोड़श ॥
पलं सुवर्णाश्चत्वारस्तुचा पलथतं स्मृतम् ।
स्याङ्गारो विंशतितला द्रोपास्तु चतुराढ़कः ॥
धेनुवत्सौ गुड़ास्यौ तौ मितसूक्ष्माम्बराकृतौ ।
शक्तिकाविधुपादौ शचिमुक्ताफलेक्षणौ ॥
सितमूत्रभिरालो' च मितकम्बलकम्बलो ।
ताम्रपट्टकपृष्ठौ तौ मितचामररोमको ॥
१ ग, पुस्तके कुम्भान् । २ ख, पुस्तके शिराणौ।
३ ग पुस्तके एठकएको

·६.
दानक्रियाकौमुदी।
विद्रुमधुथुगावेनौ नवनौतमानाविती ।
चौमपुच्छो काम्यदोहाविन्द्रनौस्तकतारको ।
सुवर्णटिङ्गाभरणी राजतचुरमंयुतो।
घण्ठायौवौ पुम्पदन्तौ घाणे गन्धकरण्डकौ ॥
रचयित्वा यजेद्धेनुमिमैमन्वेदिलोत्तमः ।
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां था च देवेयवस्यिता ॥
धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छत् ।
देहस्या याच स्ट्राणी शङ्करस्व मदाप्रिया ।
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोइतर ।
विष्णोर्वचसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावयोः ।
चन्द्राक्षशक्रिर्या धेमुरुपाऽस्तु भा श्रिये ।
चतर्मुखस्य या लक्ष्मी र्या लक्ष्मौर्धनदस्य च ॥
सतीया लोकपालानां मा धेनुर्वरदास्तु मे।
स्वधा लं पिबमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां यतः ॥
सर्वपापहरा धेनुः सर्वगान्तिं प्रयच्छत ।
एवमामन्त्रितां धेनु माह्मणय निवेदयत् ॥
भमानं सर्वधेनूनां विधानं चैतदेव हि ।
सर्वयजफलं प्राप्य निर्मलो भुन्निमुक्तिभाक् ॥
स्वर्णगी फै रौप्यैः सुगौला वस्त्रभंयुता ।
-
१ क ग पुस्तकहये, गन्धप्राणप्रकल्पिती। २ ख पुस्तके, पािन्ति ।
३ ख पुस्तके खधा या ।
8 ग पुल के, वर्ण ।

·दानक्रियाकौमुदौ। कास्योपदोहा दातव्या चौरिणी गौः सदक्षिणा दाताऽस्याः स्वर्गमाप्नोति वत्सरान् लोमसम्मितान् ।। अस्यार्थः । या दश 'धेनूर्दत्वेत्यर्थः । रसधेनुरिरसकल्पिता धेनुरित्यर्थः । स्वरूपेण तु दशमी मवत्मा गौरित्यर्थः । ट्रव-- ट्रव्यधेनूना इतधेनु-जलधेनु-दुग्धधेनु -मधुधेनु दधिधेनु-रमधेनूमा कुम्भाः म्युः तत्तद्रव्यपूरितककुम्भः परिमाणमित्यर्थः। इतरामा गुड़तिन्त शर्कराधेनूनां राशिः परिमाणं स च रागि रचतुष्टयेन गुड्यर्करयोस्तिस्तस्य तु द्रोणाचतुष्टयेनेति वक्ष्यते । प्रथमं गोमयेन भूमिमालिप्य तव दर्भानाम्तीर्य तदुपरि चतु- ईस्तं पूर्वाभिमुखं कृष्णाजिनं विन्यस्य तत्पार्श्व स्वल्पं हरिणजिनं प्रामुखं वत्मत्वेन कल्पितं न्यसेत् ।। तन्मध्ये भारचतुष्टयप्रमाणं गई म्यापयेत् । वत्सस्स एको भारः। श्रयन्तु मुख्यः कन्यः । भारद्वयन धेनुः, तचतुर्थाशन वत्सः । इति मध्यमः । भारकेन धेनुः, चतुर्थीपन वामः। इति कनिष्ठः कल्पः । वित्तानुसारेण कल्पनीयः। एतदर्थमेव भारममाणमाह पञ्च- कृष्णलको माप इत्यादिना । इदमेव शर्कराधेनोरपि परिमाणं तिलधेनोस्तु तिलट्रोणचतुष्टयेन धेनु द्रोणकेन वम इति परि- माणमेतदर्थमाह द्रोणस्त चतुराङक इति । १ग पुस्तके, रसधेनू। २ ग पुस्तके, भषधेनु दुग्धधेनुपदं नास्ति ।

·१२
दानक्रियाकौमुदी।
तथाच 'वायुपुराणे-
प्रकृतिभिर्दादशभिः कुड़वम्तचतुर्गुणः ।
प्रस्यः प्रस्यैथर्भिश बाढ़कः परिकन्पितः ।।
चतुरादको भवेट्रोणम्तिलधेनुयतर्गुणाः ।
घत जल-दुग्ध-मधु-दधौतु-रम-धेनूनां तत्तद्रव्यपूरितकुम्भ एकः
कृष्णाजिनमध्ये स्याप्यम्तच्चतुर्थी परिमितो घटो वत्मत्वेन करिपतो
हरिताजिनमध्ये म्यायः ।
ततय सितसूभवस्वैधनुवरावाच्छाद्य
उभयो गुडेन मुखं कम्पयित्वा ।
शनियन कणे।
इजुखण्डतष्टयेन पादचतुष्टयं, मुकादधेन नेत्रदयम् ।
श्वेतसूत्रः गिरा:, शुक्नकम्बलेन गलकम्बलम् ।
ताम्रपट्टन पृष्ठ, शेतचामरामानि ।
विद्रुमखण्डाभ्यां भुदयं, कांस्यपात्रस्यनवनीतेन स्तनम् ।
पट्टवस्त्रेन पुच, 'कांस्यपट्टेन दोहम् ।
इन्द्रनौलखण्डहयेन चक्षुषोस्तारकादर्य, सुवर्णग्रङ्गदयेन ग्रङ्गदयमा
रजतखुरपतुष्टयेन खरचतुष्टय, घण्ट्या भूषितां गौवाम् ।
पुष्पदन्ताम्, गवेन नासिकाम् ।
रचयित्वा धेनुवत्सौ पुष्पमात्यभूषयित्वा पाद्यादिभिर्मुडादि-
धेनुमभ्यर्थ धेन्वाधिष्टावदेवताभ्यो नम इति पुष्पाञ्जलिनाभ्यर्थ
कृताचलिः परेन् ।
१ ग पुस्तके, पद्मपुराये।
२ ख पुस्तके कास्यपट्टकन कोड़म् ।

·दानक्रियाकौमुदी।
था लक्ष्मीः सर्वभूतानां या व देवेववस्थिता।
धेनुरूपेण सा देवी मम पाप व्यपोहत ।
टेस्या या च रुद्राणै शङ्करस्य सदा प्रिया।
धेनुरूपेण मा देवी मम मान्तिं प्रयच्छत ।
विष्णोर्वचमि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः ।
चन्द्राक्षशकिर्या धेनुरूपास्तु मा श्रिये ॥
चतुर्मुखस्य या लमौर्या लमौर्धनदस्य ।
लमौर्या लोकपालाना मा धेनुर्वरदाऽस्तु मे ॥
खधा त्वं पिमुख्यानां स्वाहा यजमुजां यतः ।
सर्वपापहरा धेनुः सर्वशान्तिं प्रयच्छतु ।।
इति पठित्वा रुद्रदेवतां सम्प्रदानब्राह्मणमपि पाधादिभिः
सम्पज्य इमां राड़ादिधेनुं तुभ्यं ददानीति ब्राह्मणहस्ते जलं दला
ददखेति तेनोले जलेन गुड़ादिधेनुं प्रोक्ष्य पद्मपुराणौयमन्त्रेणा-
मन्त्रयेत् ।
अनं मे जायतां भद्यः पायमञ्च रमास्तथा।
कामान सम्पादयास्माकं गुड़धेनो द्विजार्पिता ॥
अन्यत्र तु गुड़पदस्याने तादिपदोहः कार्य्यः । ततो यहौता
पठति ।
ग्टहामि देवि त्वां भतया कुटुम्बार्थ विशेषतः ।
भरख काममा सर्गुडधेनो नमोऽस्तु ते ॥
१ग पुस्तके, या घमोरित्यादि प्रयच्छवित्यन्त लोकपथकं नास्ति ।
२ ग पुस्तके, धावताम्। ३ ग पुस्तके, गडघेदुः।

·te दागफ्रियाकौमुदी। ततो वस्त्रेणछाद्य पुच्छभागं कृत्वा ॐ अद्य त्यादि अमुक- गोचोऽमुकशर्मा मर्चयज्ञफलसमफन्नप्राप्ति-मर्वपापविमुनि भुक्ति- मुकिभागित्वकाम दमा गुडधेनु यथाविधुपस्कृतां गन्धाधर्चिना वस्वाचादितां रुदैवतां चतुर्भागकल्पितवासा सुवर्णम्टङ्गाद्यलङ्कृता- ममुकगोत्रायामुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सप्रदे । ग्रहौता पुच्छे वा खस्तौति वदेत् ॥ ततः काञ्चनदक्षिणां दद्यात् ग्रहीता स्वस्तौति वदेत् । दक्षिण गृहौवा गायौं काम- स्तुतिञ्च पठित्वा धेनुरियं रुद्रदेवतेति वदेत् । तधेन्वादीनामपि विधानं ममानम् । फलमाह सयज्ञेऽति- निर्मल. मर्वपापरहितः स्यादित्यर्थः । पद्मपुराणीयवाक्यन्तु बडनरकसन्तरलैहिकानिटशान्ति-याव- चन्द्रादित्यसमयक्षुत्पिपामाविवर्जितलानोपभोगमाध्यपरमवप्नि-वर्ग- लोकवमति-विविधकामावाप्ति-काम इत्यादि । एतच विम्तरभयान प्रपञ्चितम् । एवं गुडधेन्वादीनां नवानां विधानमुक्का 'स्वरूपधेनोर्विधि तत्फरचाह हेमाङ्गीर आफै रौप्यरित्यादि एतच पूर्वमेव लिखितमम्ति । अथ तिलदानम् । विष्णुधर्म- नवणस्य प्रदातारस्तिलानां मर्पियो तथा । तेजम्बिनोऽभिजायन्ते भोगिनथिरजीविनः ॥ १ ख पुस्तके, पयविधेनो । २ ग पुस्तके, मदने ।

·दाक्रियाकौमुदी। . - पूजादि विधायॐ अध तेजखित्व-भोगिल-चिरजीविवभवन- कामस्तिलानेतानित्यादि दक्षिणाद्रव्यस्पर्शान्तम् । एतदाने लवणदाने- ऽप्येवम् । तदाने याज्ञवल्क्योकवर्गलोकमहितत्वकामो वा। अथ धान्यदानम्। स्कन्दपुराणे,- ओषधीयः प्रयच्छत धान्यानि विविधागि च । सर्वकामममृद्धः मन् मोमलोक स गच्छति ॥ तब वर्षसहस्राणि सप्त स्थिला पुनर्नरः। दह सर्वधनोपेतो भोगवानभिजायते ॥ श्रोषधयो मुद्दाद्याः। पूजादि विधाय अद्य सर्वकामसम्मृद्धिम- दात्मीयमोमलोकगमन-तदधिकरणकसप्तवर्षसहस्रावस्थिति-तदुत्तर- मर्त्यलोकाधिकरणकसर्वधनोपेतभोगवजन्मकाम एतानि धान्यानि प्रजापतिदैवतानि इत्यादि दक्षिणस्पर्शान्तम् । याज्ञवल्क्योकात्यन्त- सखिलभवनकाम इति वा । अथ शालग्रामशिलादानम् । विष्णुधर्मोत्तरे,- भालग्रामशिलाचक्र यो दद्यादानमुत्तमम् । भूचकं तेन दत्त स्थात् मौलवनकाननम् । शालग्रामे षोडशोपचारेण विष्णुपूजां विधाय भनदानं विष्णु- चाभ्य_-ॐ अद्यत्यादि म लवनकाननभूचक्रदानजन्यफलममफल- प्राप्तिकाम दमां शालग्रामणिस्तामर्थितां विष्णुदैवनां माधारां सवस्वामित्यादि दक्षिणस्यान्तम् । 9 ·दानक्रियाकौमुदी। . अथ दोलादानम् । विष्णुधर्मोत्तरे,- नृवाद्यं पुरुषो यस्तु दिने सम्यक् प्रयच्छति । अश्वमेधफलं तस्य कथितं दिजसत्तमाः ॥ नृवाधं दोलादि। पूजादि विधाय ॐ अद्यत्यादि अश्वमेधतुल्य फलप्राप्निकाम इमां मोपकरणं दोला विष्णुदैवतामित्यादि दधि- णास्पन्तिम् । श्रारुह्य प्रतिग्रहः । तचैव शिविकादाने,- शिविकाथाः प्रदानेन वष्टिोमफलं लभेत् । शिविका चतुर्दोलकम्। पूजादि विधाय ॐ अघोत्यादि अग्नि- प्टोमफन्तममफलमाप्तिकाम दमामर्थितां शिविका विष्णुदैवता- मित्यादि दक्षिणस्पन्तिम् । श्रारुह्य प्रतिग्रहः । याज्ञवसक्य:- यानं दृशं रुियं शय्यां दत्वात्यन्तं सुखी भवेत् । यानं दोलानौकादि । पूजादि विधाय ॐ अद्य त्यादि अत्यन्त- सुखिलभवनकाम ददं यानमर्थितं विष्णुदैवतमित्यादि दक्षिणा- यानस्पारोहणान्तम् । यानमय्याप्रदो भा-मिति मनुवचनात् मा-प्राप्तिकाम इति वा । १७ पुस्तके, शिक्षिकादानप्रकरणं नास्ति ।

·दामक्रियाकौमुदी।
.
अथ पुस्तकदानम्।
नन्दिपुराणे,
अथ विद्याप्रदानन्तु सर्वदानोत्तमोत्तमम् ।
फलं दशाश्वमेधानां शतस्य सुकृतस्य च ॥
राजसूयम हसस्य सम्यगिटस्य यत् फलम् ।
तत् फलं लभते मर्यो विद्यादानेन भाग्यवान् ।
सर्वशम्सुसम्पूर्ण सर्वरत्नोपशोभिताम् ।
ब्राहाणेभ्यो महौं दत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
यत् फलं स्वभते मयो विद्यादानेन तत् फलम् ॥
यावदक्षरमख्यानं विद्यते पत्रसंश्रये ।
तावदर्षमहस्राणि खर्गे विद्याप्रदो वसेत् ॥
थावत्यः पङ्गयस्तच पुस्तकेऽक्षरमम्मिताः ।
तावतो नरकात् कुल्यानुद्धृत्य नयते दिवम् ॥
यावच्च पत्रसंख्यानं पुस्तके विद्यते शुभम् ।
तावद्युगसहस्राणि सकुलो मोदते दिवि ॥
थावच्च पातकं तेन कृतं जन्मशतैरपि ।
तत् सर्व नश्यते तस्य विद्यादानेन देहिनः ।
स जातो मानुषे लोके म धन्यः स च कीर्तिमान् ।
यो विद्यादानसम्पर्कप्रसनः पुरुषोत्तमः ॥
यथाविभवतो दवा विद्यां शायविवर्जितः ।
१ क ख पुस्तकइये, भवेत् ।

·दाक्रियाकौमुदी। यानि पुण्यमयानोकानवयान् भोगभूषितान् ॥ पूजादि विधायॐ प्रद्य त्यादि दशशताश्वमेधयजफलममफल- सम्यगिएराजसूयमहरफलममफन-चन्द्रसूर्यग्रहपाकालीनवडाक्षण- . मंप्रदानकमवंशस्यसमपूर्णमरनोपशोभितमहोदानजन्यफलममफल- प्राप्येतत्पुस्तकावम्सिनाधरमममध्यवर्षमहसस्वर्गवामैतत्पुस्तकावस्थि- नावरपतिसमसंख्यस्वकुच्यनरकोद्धरणपूर्लकवर्गनयमेतत्पुस्तकावम्यि- तपत्रसमसंख्ययुगमहनावच्छिनकुलमहितात्मीयखर्गाधिकरणकहर्ष- बहुजन्मगतकतयावत्पातकनाश-भोगभूपिताचयपुष्यमयलोकगमन- काम इदं पुस्तकं सवस्त्रमर्शितं सरखतौदैवतममुकगोचायेत्यादि दक्षिणा युस्तकस्पन्निं पूर्ववत् । हयगाई- यो दद्यान खयित्वा तु पञ्चरावं द्विजोत्तमे । स विद्यादानपुण्येन वासुदेवे लयं व्रजेत् ॥ पुराण लेखयित्वा तु यो दद्याद्वाहाणे नरः । म विद्यादानपुण्येन वासुदेव लयं ब्रजेत् ॥ रामायणं भारतञ्च यो दद्या विजपुङ्गवे। म विद्यादानज पुण्यं प्राप्य विष्णौ प्रलीयते ॥ यो धर्मसंहितां दद्याम्ने खयित्वा द्विजोत्तमे । स विद्यादानजं पुण्यं समयं प्राप्नुयानरः ॥ वेदाङ्गान् लेखयित्वा तु यो दद्यानाहापाप । १ ग पुस्तके, विलीयते ।

·दानक्रियाकौमुदी। स स्वर्गलोकमाप्नोति थावदाइतमंभवम् ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां या विद्या सिद्धये मता । ता लेख्य ब्राहाणे दवा खर्गमाप्नोत्यमंशयम् ॥ आकाशस्य यथा नान्तं सिद्धैरप्युपलक्ष्यते । एवं विद्यामदानस्य नान्तं सर्वगुणत्मकम् ॥ अद्यत्यादि वासदेवे लयकाम इदं पञ्चराचपुस्तकमित्यादि । अथ श्रीहरिवंशे तत्पुस्तकदाने,- शताश्वमेधस्य यदव पुष्यं चतुःसहस्रस्य शतक्रतोय । भवेदनन्तं हरिवंभदानान् प्रकीर्तितं च्याममहर्षिणा च ॥ यद्वाजपेयेन च राजसूया दृष्टं फलं हस्तिरथेन चान्यत् । तलभ्यते व्यामवचः प्रमाएं गौतञ्च वाल्मीकिमहर्षिण च । पूजादि विधाय अद्यत्यादि मनायमेधयजल- चतु:महसमतकातुजन्यानन्तफल-वाजपेय राजसूययजदृष्टफल-हस्ति- रथदानजन्यफलममफल-प्राप्तिकाम इदं परिवंश पुस्तकं मवम्ब- मर्पितं मरखतौदैवत मित्यादि दक्षिण तनपुम्नकम्पन्तिम् । १ग पुस्तके, प्याकाशम्यन्धादि योको नाति। १ख पुस्तके उपलभ्यते। १ ग प्रतके. रामनये. १ क ख पुस्तकदये, प्रयोत- ·७. दान क्रियाकौमुदी। . मत्स्यपुराणे विष्णुपुराणदानमुपक्रम्य,- तदापाड़े तु यो दघाइतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमाम्यां विधौतात्मा स पदं याति वारुणम् ॥ पूजादि विधाय ॐ अद्यापादे मामि शन्नपने पौर्णमाभ्यां तिथी विशिष्टभारतवर्षाख्यभप्रदेशे अमुकगोत्रोऽगुकनामाई वारुणपद- प्राप्तिकाम इदं विष्णुपुराणपुस्तकं इतधेनुसमन्वितमर्थित सवस्त्र मरखतीदेवतमित्यादि दविणास्पर्शान्तम् । मस्थपुराणे श्रीभागवतदाने,- यत्राधिसत्य-गायची बीते वेगविस्तरः । चासुरवधोसिन तद्भागवतमुच्यते ॥ लिखित्वा तु यो दद्याद्धेममिहसमन्वितम् । पौष्टपद्यां पौर्णमास्यां स याति परमं पदम् ॥ पूजादि विधाय ॐ श्रध भाटे मामि शक्तपचे पौर्णमाम्या विथावित्यादि परमपदप्राप्तिकाम इदं भागवतमहापुराणं हेम- मिहसमन्वितं सरखतीदेवतमित्यादि दक्षिणापर्णान्तम् । मत्स्यपुराणे तत्पुस्तकदाने,- विषुवे हेममत्स्येन धेन्वा चैव समन्वितम् । यो दद्यात् पृथिवी तेन दत्ता भवति चाक्षया । पूजादि विधाय ॐ अद्य विषुवमंकानयामित्यादि पृथिवीदान फलममफलप्राप्तिकाम इदं मत्स्यपुराणपुस्तकं हेममत्यधेनुसम- चितं मवम्बमर्चित मरस्वतीदेवतमित्यादि दक्षिणाम्पान्तम् । १ पुरुके, मौर्णमास्या विधानेन सम्पद याति वारुणम् । .

·दानक्रियाकौमुदौ। ७१ 'कन्दपुराणे कामोखण्डदाने,- य एतत् पुस्तक रम्य लेखयित्वा समर्पयेत् । अखिलानि पुराणानि तेन दत्तानि नान्यथा ॥ अवाख्यानानि यावन्ति झोका यावन्त एव हि। तथा पदानि यावन्ति वर्ण यावन्त एव हि ॥ यावन्न्यपि च पत्राणि यावत्य पत्रपतय । गुणसूत्राणि यावन्ति यावन्त' पटतन्तव ॥ चित्ररूपाणि यावन्ति रम्यपुस्तकमपुटे । तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्ग महीयते ॥ अब पटतन्तव दत्यनेन ममस्तदाने वस्त्रमादित्य बोद्धव्यम् । पुस्तक- सपुट इत्यनेन सर्वमेव पुस्तक मपुटमहित कृत्वा देयमिति च बोद्धव्यम्। पूजादि विधाय अद्ये त्यादि अखिलपुराणदानजन्यफलममफल- माप्ति-स्कन्दपुराणान्तर्गतैतत्काशीखण्डपुस्तकस्य यावदाण्यान-यावत्- लोक-यावत्पद-थावदर्ण -यावत्पत्र यावत्पत्रपति यावद्गुणसूत्र याव- देतत्पुस्तकाच्छादनपटतन्तु यावदेतत्पुस्तकमपुटस्यचित्ररूप तावत्- सममख्ययुगसहस्रावच्छिन्नवर्गलोकमहितबकाम इद स्कन्दपुराणा- न्तर्गतकाशीखण्डपुस्तक सवस्त सरस्वतीदेवतमित्यादि दहिपा- स्पर्मान्तम् । अथ विपुलगृहदानम्। भविष्यपुराणे- सापकरणोपेत यो दधादिपुस्त म्यहम् । ब्राह्मणाय दरिद्राय विदुषे च कुटुम्बिने । -- ·दागक्रियाकौमुदी। कृत्वा क्रौडिला सचिरं स्वर्ग मानुष्यं लोकमागतः । भवत्यव्याहतैश्वर्यः मर्वकामममन्वितः । उपकरणनि च। वर्षापभोग्य धान्य शवण तेल त राड़ मरोचादि वणिग्दय- मुगमाषादि ब्रीहिस्यान्यादि रन्धनोचितमामयी-शिनापट्टमुषलो- दूखल सूर्प सम्मा नौ कुद्दाल दाच कुठार खनिच दीपवृक्ष दों मन्मयकालमादि ग्टहवमत्युचितमामयौ-काठपादुका कांस्यभाजन भोजनपाच पानपात्र पीठ शय्या गो महिथी दास दामी नाना- विधभक्ष्यमामग्रो-कनकरजतबहुविधवस्तादौनि । वक्ष्यमाणाधारणप्रतिष्ठाविहितहोमादिक মূলাহি विधाय-- इदं ग्टहं ग्टहाण वं मापकरणचितम् । तब विप्रस्य दानेन ममास्त्वय्याहतं फस्तम् ।। दूति पठिला अद्यत्यादि सचिरकाल स्वर्गक्रीड़न पूर्वक मानुय्यलोकगमन-तदुत्तराव्याहतेश्वर्थत्व-मकामसमन्वितत्व- भवनकामो वर्षापभोग्यसौंपकरणोपेतमिदं विपुलग्रहमर्चित विष्णुदैवतममुकगोचायेत्यादि दक्षिणाग्रहप्रवेशान्तम्। स्कन्दपुराणे- यावहवसत्युचितपूर्वोकसामग्रौमाहितग्रहदाने,- ग्रहं यस्तु प्रयच्छेत सर्वकाममम्मृद्धिमत् । स लोकं ब्रह्माणः प्राय सर्वकामनिपेच्यते ॥ १ एस्तके, ब्राझणम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। ०३ L वर्षकोटौर्वमेतत्र चतसस्तेन कर्मणा । स्टहमेधी सदा दाता भोगवाथैव जायते । सर्वकामसमृद्धिमदिति यावद्गृहवलत्युचितपूर्वाक्रमामयी मिन्पन्न- मित्यर्थः । पूजादि विधाय "दद यह ग्टहाण त्वम्"इत्यादि" पठित्वा ॐ अद्येत्यादि ब्रह्मलोकावाप्तिपूर्वकसकामनिषेव्यमानत्व-तनोकाधि- करणकवर्षकोटिचतुष्टयवाभ-तदुत्तरग्रहमेधित्व-मदादादत्व-भोगिल- भवनकाम मर्वकामसम्मृद्धिमदिद विपुलग्टहमर्चित विष्णुदैवत- भमुकगोवायेत्यादि दक्षिणा ग्रहप्रवेशान्तम् ।। विष्णुधर्मोत्तरे,- धनधान्ययुत स्फौत मर्योपकरणैर्युतम् । भय्यासनयुत रम्यं गोऽजाव्यश्वयुत तया ॥ ग्रह दत्वा दिजेन्द्राय तावत् स्वर्गमुपागुते । यावत् कल्पावमानन्तु कन्पादौ पार्थिवो भवेत् ॥ कौत विपुल, रम्यं सौधादिविचित्रम् । उपकरणानि पूर्वाकानि गोऽजाव्यश्वाधिकमत्र । पूजादि विधाय “इदं यह ग्रहाण त्वम्"इत्यादि पठित्वा-ॐ अधेत्यादि यावत्कन्पावसानस्वर्गभोग-तदुनरकम्पान्तरादि पार्थिवल- भवनकामो धनधान्ययुतं स्फौत सापकरणैर्युत शय्यामनयुत रम्य १ क पुस्तके ,सतोय । २ ग पुस्तके, सम्पत्त्यर्थम् । ३ ग पुस्तके, प्रय्याशतयुतम् । 10

·७४
दामक्रियाकौमुदी।
गोऽजाण्यश्वयुतमिदं विपुलटहमचितं विष्णुदेवतममुकगोचापेत्यादि
दचिणाग्रहावेशान्तम्।
केवलरहदाने । विष्णुधर्मोत्तरे,-
ब्राह्मणय गई दवा वसूनां लोकमनुते ।
पूजादि विधाय ॐ अद्यत्यादि वसुलोकमाप्तिकाम इदं 2-
मर्चितं विष्णुदैवतमित्यादि दक्षिण ग्टहप्रवेगान्तम् । याज्ञवल्क्यो-
कात्यन्तसखित्वभवनकामो वा ।
रथमश्वं गजं दामौं भय्यां रहमथापि वा ।
भूमि वा या प्रयच्छत स राजा भुवि जायते ।।
इति स्कन्दपुराणवचनात् पृथिव्यधिकरणकराजबभवनकाम
इति धा।
अथ कन्यादानम्।
श्रच केचित्-
चौरस्य कर्मानहत्वप्रतिपादकालात् विवाहस्य च शचिना
कर्तव्यत्वात् विवाहदिने मिष्टाचारमुम्मच चौरं नाचरन्ति ।
तदशद्धम्- उपनयमवत् विवाहेऽपि चौरस्य वाचनिकत्वात् न
दोषावहत्वम् ।
थथा हयशीर्ष पौविवाहे,-
ततो नापितमानीय चुरकर्मसुपेशस्तम् ।
तेन मङ्कन्पयेत् चौरं श्रिया देव्यास्तथा हरे॥
नतो नौराजनां कृत्वा खापयेच्छौजनार्दनौ ।
अन्ये तु कन्यादानं कृत्वैव पथात् स्वयम्बरमाचरन्ति ।

·दानक्रियाकौमुदी। ०५ . तदप्यशद्धम् । स्वयम्बरानन्तरच पाणिं देव्याम्त ग्राहयेत् । इति हयगौर्षवचनात् । बहुमुनिमतमेतत् सम्प्रदानं प्रधानम् । चुभयवदनचन्द्रालोकनायञ्च केचित् ॥ इति राजमार्तण्डवचनाच । मुखनियमस्तु कन्यादाने प्रागेव लिखितः । परश्च- देव्या हस्ते गम्नं दद्यान्नत देवम्य पक्षिणः । इति हयगौर्षवचनादरहम्तोपरि कन्याहस्तं कृत्वा कन्याहस्त एवो- नसृज्य जलकुमदानं न तु वरहस्ते इति शिष्टाचारोऽपौर एवेति। विष्णुः,- 'पैतापुचौं चिस्तिर्वापयेत् । पैतापुचौं पिट पुचमम्बन्ध विवाहे चिम्तिः चिपौरुषं वाये- दित्यर्थः । चिस्विरिति वीमा कन्यावरोभयपक्षापेक्षया। नया च धपरिशिष्टम्,- कन्यां वरयमाणनामेष धी विधीयते । प्रत्य भुखा वरयन्ति प्रतिग्टहनि प्रामु खः । उभयस्यापि पतस्य पैतापुचौमुपक्रमेत् । प्रनिग्रहन्तीत्युत्तरवाक्यादरयन्तीत्यच दानलक्षणा वरणधर्मप्रवर- कौनप्राप्यर्या च तेम थाय प्रणोतेनि घरणे कात्यायमापनात्। पुरुषिकं प्रवरकीर्तनमपि कार्यम् । आयं प्रवरः । १ पिताम्। २ पिशारीम।

·दाननियाकोमुदो। . श्रतएव असमानार्षगोजामिति निधोऽपि सङ्गच्छते । तथाचामिपुराणे,- नामगोचे समुच्चार्य मंप्रदानस्य चात्मनः । मंप्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने चिपौरुषम् ॥ पुरुषिकवाक्यमपि प्रपितामहादिक्रमेण न तु पिधादिक्रमेण कार्यम् । ৰাসমান লম্বৰাহৰল,- नान्दोमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । वाक्यमुचारयेद्धौमानन्यत्र पिहपूर्वकम् ॥ नान्दौमुख इति गाखिविशेषव्यवम्यापितम् । अब केचित्- स्त्रोन् वारान् ब्यादिति सुमन्तुवचनात् ममेव वाका पिरावर्तयन्ति । तन्न कालिकापुराणे पार्बतौवाग्दानसमये हिमवतो वाक्यम् - मङ्गले: पूज्य देवेशमिदमाह पुनर्गिरिः । दत्ता दत्ता पुनर्दत्ता उमा सत्येन ते विभो । रामायणे धनुर्भङ्गानन्तरमतिहर्षात् सौतावाग्दानकाले जनक- वाक्यम् दमे कन्ये प्रयच्छामि विर्वदामि न संप्रयः । तथा च कठगृयामा मोतेषु जात्यादिखहं ददानि ते इत्यस्य विरुच्चारणं करोति मप्रदाता ।

·दानक्रियाकौमुदी। ७७ - . अस्यार्थः- प्रत्याख्यानमया माक्षिरूपेण ममागतेषु जातियु ब्राह्मणादिषु पुरतो दाचा अहं ददानि ते ६ति प्रतिज्ञावाक्यं घिरावर्त- नौथमिति । ततय एतेषां वचनानामेकवाक्यतया समन्तुवचनमपि वाग- दानविषयं मन्तव्यं न तु मंप्रदानविषयं पृथक्श्रुतिकल्पनागौरवान् मंप्रदानवाक्यम्य पुनःपुनरनुष्ठाने ऽदृष्टार्थकच्यनागौरवाच । वाग्दाने तु प्रत्याख्यानहानिरामार्थमेव पुनः पुनरुधारणं दृष्टा- कत्लेन मनछते इति । अतएव गोभिलटोकायां यशोधरेण चैपुरुपिकमम्मन्धमुभिख्य अमुकी देवी मया ते दत्ता मया ते दत्ता मया ते दत्ता इत्येता- वन्मात्रमेव चिरावर्दी वागदानप्रयोगो लिखितः । मुमोच तोयं भवपाणिपने दत्तेति दत्तेति पुनः प्रजस्य । रति कालिकापुराणवचनं तदानम्य वर्तमानत्वात् भामत्यय- म्यातीतार्थासङ्गतः। मामगोघे ममुच्चार्य प्रदघायाचितः । 'परितऐन भावेन तुभ्यं मंप्रददै इति । रति श्यामवचमास। १ग पुस्तके, प्रथम- ·०८ दानक्रियाकौमुदी। चैपुरुषिकमम्बन्धोशारणापूर्वकमिमां कन्यां तुभ्यमहं भम्प्रददे इति लड़न्तमेव सम्पदानवाक्यं ममाय इयं ते दत्ता इयं ते दत्ता दयं ते दत्ता इति चिस्चारणं कर्तव्यमित्येवं परम् । ततथ । समन्तुवचनस्याप्येतत्परत्वे न काचित् चतिरिति । एवञ्च वाग्दाने-अमुकौ देवी मया ते दत्ता मया ते दत्ता मया ते दत्तेति चिरावर्तनीयम् । सम्प्रदाने तु-सम्प्रददे इति लड़न्तमेव मम्मदानवाक्यं ममाप्य यं ते दन्ता दूयं ते दत्ता दयं ते दत्तेति पिरावर्य कन्याहम्ताधार- भूतवरहस्ते कुशजस्तं दयमिति । भविष्ये,- निलराशिः चितौ यावद्दिवाकरममुच्छ्रितः । तस्य वर्षयते पूर्ण तिल एकः प्रग्टह्यते ॥ विद्यते च यस्तस्य कन्यादाने न विद्यते । प्रथमं शुभे लग्ने मुखचन्द्रिकां विधाय स्वग्टह्योतविधिना वरणं - कृत्वा । वासमा प्रावृतां यज्ञोपवीतिनों दद्यात्" इति गोभिस्तवचनात् यज्ञोपवीतधारणपरोपाव्या वाममाच्छाद्यार्चयित्वा प्रजापतिञ्च संपूज्य जलेनाभ्युक्ष्य इमां कन्यां तुभ्यमहं ददानौति वरहस्ते जलं दत्वा ददस्खेति लेनोके वरहस्तोपरि कन्याहस्तं विधाय वध्यमाण- हस्तलेपमुभयोईस्ते दवा प्राचारात् कुभवण्या बद्धा कुतिल- अलान्यादाय,- ॐ अद्यत्यादि प्रयवर्गकामोऽमुकगोचस्यामुकश्वरस्थामुकस्य ·दानक्रियाकौमुदी। et प्रपौत्रायामुकगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकस्य पौवायाभुकगोत्रभ्यामुक- प्रवरस्यामुकस्य पुत्रायामुकगोवायामुकप्रवरायामुकर्मणे तुभ्यं माहाणाय वराय अर्चिताय अमुकगोचस्यामुकप्रवरस्यामकस्य प्रपौ चौममुकगोवस्यामुकप्रवरस्यामुकम्य पौधीममुकगोवस्थामुक- प्रवरस्यामुकम्य पुत्रीममुकगोचाममुमवराममुकौदेवी मर्शितां यथा- शत्पल मृतां वासोयुग्माच्छादितां प्रजापतिदेवतामिमां कन्यामई सम्प्रददै । इयं ते दत्ता इयं ते दत्ता इयं ते दत्तेति कन्या- धम्तोपरि कुशजलं दद्यात् । खम्तौति वरेणके काश्चमदक्षिण दद्यात् । वरथ गायौं कामम्तुतिश्च कन्येयं प्रभापति- देवताकेति वदेत् । इस्तलेपथ हयशौर्ष उमः, - हम्तलेपमतो वक्ष्ये कन्यामौभाग्यदायकम् । हताश्नलिः निसा कान्ता कर्पूरं कुमं तथा । मधूकपुष्पं मर्जरमं गुञा जातोफतन्तथा । एषामेकतम ग्राह्य समस्तं वा विपक्षणः। यस्या विवाहममये योजयेदगदानिमान् । म दौर्भाग्यं न वैधव्यं मा कन्या प्राप्नुयात् कचित् । सताननि: नाजानुया रतिस्यातो वृक्षभेदः। मिया साथि इतिख्यातो वृक्षः । कान्ता प्रियहुः। सथा भरिमयोगकोपे,- भिमा गये मिला जूड़ा घ्याम्ना मान निकामे। १ में पुन, शिलाsifa

·दानक्रियाकौमुदो।
-
कान्तामानि पिये रम्य चौहे स्ती फन्निनी स्तियोः।
आदित्यपुराणे,
कनकस्य च यो दाता भूमिदाता च यो नरः ।
कन्यादानप्रमतर समं चान्ति प्रयो रथाः ॥
श्रुत्वा कन्याप्रदानन्तु पितरः प्रपितामहाः ।
मुला वै मर्वपापेभ्यो ब्रह्मनोकं ब्रजन्ति ते ॥
ॐअयेत्यादि कनकदानमिदानफलममफन्नप्राप्ति-पिलपिता-
महमपितामहमपापविमुक्ति-मझलोकमाधिकाम इति वा ।
गायाभरविवाश्योरपि फलमुफमादिपुराणे,-
गान्धय॑ा विवाहेन यस्तु कन्यां प्रयच्छति ।
गान्धर्वलोकं ब्रजति गन्धः पूज्यते नरः ।।
शुल्कन दद्याधः कन्यां वराय मदृशाय च ।
किन्नरैः सह गौयेत गान्धर्व लोकमेति च ॥
एतच्च वैग्यशद्रविषयमेव तेषामेवासुरविवादस्य विहितत्वा-
दन्येषां निन्दितत्वात् ।
तथाच कश्यपः,-
शल्कन ये प्रयच्छन्ति स्वसुतां लोभमोहिताः ।
आत्मविक्रयिण: पापा महाकिल्विषकारिणः ॥
पतन्ति नरके धोरे प्रन्ति चामन्तमं कुलम् ।।
क्रीता द्रव्येण या नारी न मा पन्यभिधीयते ।
न सा दैवे न मा पेचे दामों तो काग्यपोऽनवीत् ॥
रख पुस्तके, अश्विनौपिये।
२ग पुस्तक पियारण्ये।

·दाकियाकौमुदी।
अथ कृष्णाजिनदानम्।
मत्स्यपुराणे,-
वैशाखी पौर्णमामौ तु ग्रहण चन्द्रसूर्ययो ।
पौर्णमामी तथा माघी तम्या दानफल महम् ॥
गोमयेनोपलिते तु शुचौ देश नराधिप ।
पादावेव ममाम्तीर्य शोभन वस्त्रमाविकम् ॥
नत माटन मखरमाम्तरेन रुपणमार्गणम् ।
कर्तव्य रकाशन्तु रुकादन्तन्नथैव ।
लायूसमुफामयुक निलछमन्तथैव च ।
तिसे समिषित हवा वाममाछादयेदुध ।
सुवर्णनाभ तत् कुर्यादलदुर्यादिपित ।
रवैर्गन्धा माया तम्या दिषु च विन्यमेत् ॥
काम्नपाचाणि चत्वारि ने दघायपाक्रमम् ।
एत और दधि बौद्रमेव दवा यथाविधि ।
सत्प्रतिपाविदिदानाहितानिदिजोत्तम ।
पातो वम्बयुगइप समतदा पाप्यमात ।
मतिपय तम्यो पुषदेणे महीपते ।
अनेन विधिना दमा पपावत् रुपमार्गशम् ।
ममय भूमिदानमा एन प्राप्रादमायम।
माय सोकॉपरनि कागलारी विम
पाहतमय पावत् सर्ग मानादमध्यम् ।
॥

·८२ दाक्रियाकौमुदी। गोमयोपलिस्थाने गोमनं कम्बतमाम्तीर्य तदुपरि मन्टन- मखुर-कृष्णाजिनं विन्यस्य स्वर्णग्रङ्ग स्वर्णस्तुर-दन मुकायुकलातलं हत्तर वस्त्रेणावाच स्वर्षगर्भ कला रनर्गन्धवालमृत्य पलारि कांस्य- पाचाणि चतुर्दिक्षु यथाक्रम एतदुग्धदधिमधुपूरितानि संस्थाप्य पूजादि विधाय,- ॐ अद्यत्यादि ममयभ्रमिदानफम्नसमफलप्राप्नि-कामचार मर्च- लोकसहरणाइतमंतवपर्यन्तखर्गप्राप्तिकाम इदं हप्णाजिनं रुकाझं रुकादनं मुकायुकमाङ्गलं तिलच्छ वस्ताहादितं सुवर्णग: रन- गन्धैव अलवृतं चतुर्दिषु एतदुग्धधिमधुपूरितकास्यपात्रचतुष्टय- मस्तिमुत्तानाङ्गिरोदेवतममुकगोचायामुक मर्मणे ब्राह्मणवाहितामये तुभ्यमहं मंप्रददै। यहौता पुच्छे रसीला स्वस्तीति वदेत् । ततः सुवर्णदक्षिणां गृहौला गायौं कामस्तुतिश्च पठिला हप्णाजिन- मिदमुत्तानाङ्गिरोदैवतमिति वदेन । श्रथाश्वदानम् । महाभारते,- यावन्ति खोमानि इये भवन्तौ नरेवर । तावतो वाजिदा लोकान् प्राप्नुवन्तौह पुष्कतान् । लोकान् देवलोकान्। पूजादि विधाय,- उचैःश्रवास्त्वमशानां राज्ञां विजयकारकः । सूर्यवाहनमस्मभ्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे । मार्तडाय सुरेभाय काश्यपाय चिमूर्तये । जगद्दौपाय सूर्य्याय विवेदाय नमोऽस्तु ते ॥

·दाननियाकौमुदी। ३ इति पुष्पाञलिना सम्पज्य ॐ श्रधेत्यादि एतहाजिलोम समसंख्यदेवखोकप्राप्तिकाम दममचं यमदैवतमित्यादि दक्षिणा- श्वकर्णस्पर्धान्तम् । ततोऽयं प्रदक्षिणौत्य पठेन- महार्णवे समुत्पन्न उचःसवमपुरक । मया वं विप्रमुख्याय दत्तो इय सुखी भव। नन्दिपुराणे- थोऽयं रथं गजं वापि प्राधणे प्रतिपादयेत् । म क्रम्य वसेमोके प गको युगाम् दश ॥ प्राप्यान्ते चाथ मामुण्यं राजा भनि द्धिमान् । पूजादि विधाय ॐ अधोत्यादि भफलोकाधिकरपाकद युग शकवदाम-तदुत्तरमर्त्यलोकीयममृद्धिमद्रामत्वभवनकाम रममयं यमदैवतमित्यादि दक्षिणायकर्णस्पान्तम् । स्कन्दपुराणे- अश्वंयस्त प्रयच्छेत हेमचिचं मुसक्षम । म तेन कर्मणा विप्र गान्धर्व लोकमाने । यावन्ति तस्य लोमानि तावदर्षयतानि च । अता दला विप्राय फसं दमगुएं सभेत् । बड़वायाः प्रदानेन श्वेतसनं फलं स्मृतम् । हेमचित्र हेमाभराविचित्रम्। पूजादि विधाय धे- १ पुलके, देर-

·दानक्रियाकौमुदी
.
स्यादि एतदश्वलोमममसंख्यवर्षशतगन्धर्वलोकमाप्तिकाम दममवं
हेमविचित्र सुलक्षणं यमदैवतमित्यादि दक्षिणावकर्णस्पान्तम् ।
शेतावदाने-
अद्येत्यादि तेतरहयदानफन्तदशगुणफलप्राप्तिकाम दममश्वं
श्वेनं यमदेवतमित्यादि दक्षिणाश्वकर्णस्पर्शान्तम् ।
एवं वड़वादानेऽपि । अधिमालोक्यमयद इति मनुवचना-
दश्चिमाखोक्यप्राप्तिकाम इति वा ।
याज्ञवल्क्योकरवर्गलोकमहितत्वकाम इति वा ।
रथमश्च गर्ग दासौ कन्यां ग्राहमथापि वा।
भूमिञ्च यः प्रयच्छत स राजा भुवि जायते ।
इति स्कन्दपुराणवचनात् भूतलाधिकरणकराजत्वभवनकामो
वा । इयप्रतियहस्वत्यन्नगर्हितः ।
यथा-तिखधेनु गुधेनु धेनुश्चोभयतोमुखीम् ।
रुष्णाजिनं हयं ग्रह्य न पुनर्मानुषो भवेत् ॥
हष्णाजिनप्रतिग्रहीतारमुद्दिश्य मस्यपुराणे-
न स्पृश्यः स हिजो राजचिनियूपसमो हि मः ।
दाने च श्राद्धकाले च दूरतः परिवर्जयेत् ॥
श्रादित्यपुराणे-
किं करिष्यत्यमौ मूढो महास्युभयतोमुखीम् ।
স্বামী-
इयवरथयानानि मृताच्यासनानि च ।
१क पुस्तके, वरम्। २ म पुस्तके, च्यधिकृय । ३ ग पुम्जके, टहन् ।

·दानक्रियाकौमुदी
कृष्णाजिनच्च ग्रहाति तथैवोभयतोमुखीम् ॥
पापकृत् मोऽधमो लोके म प्रेतो जायते मृतः ।
एकादशाहदेयमय्याधिकारे ब्रह्मपुराणे-
तेन कृष्णा तु मा शय्या न ग्राह्या दिजसत्तमः ।
ग्रहीतायां तु भय्यायां पुनः संस्कारमईति ॥
वेदेषु च पुराणेषु शय्या सर्वच गर्हिता ।
ग्टौतायान्तु जायन्ते सर्व नरकगामिनः ।
कृष्णा पापबहला। सर्वे वंज्या इत्यर्थः ।
माहो-
ब्राह्मणः प्रतिग्रहीयात् वृत्यर्थ साधुदाढतः ।
श्रव्यश्वधेनुमातङ्गतितलौहांथ वर्जयेत् ॥
भय्यालकारवस्त्रादि प्रतिग्रस्य मृतस्य च ।
नरका निवर्तन्ते धेनु तिलमयों तथा ।
ब्रह्महत्यां सरापानमपि स्तेयं नरियति ।
पातुराधौतन्तु तत्कथं वै तरिष्यति ।
चातुरान्मुः।
तथा-वरं विक्रयणं मातुर्वरं विश्य पितुः ।
म तु गजानटे किञ्चिहरीपादुद्धिमाधरः ।
प्रतिग्रहमायथितमाह रहस्पतिः-
ताम् प्रतियमान् दोषाम् प्रायायामे प्यवम्मिताः ।
१ पुस्लो गए।

·६ दानमियाकौमुदी। . नाशयन्ति हि विदामो वायुमघानिवाम्बरे ॥ व्यवस्थिता इत्यनेन प्राणायामे विशेषनिष्ठत्वप्रतिपादनात प्राणायामप्रतं कार्यमिति बोध्यम् । तथाच याज्ञवल्क्या- प्राणायामशतं काय सर्वपापापनुत्तये । उपपातकपुतानामनादिष्टस्य व हि। प्रमप्रतिग्रहप्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्या- गोष्ठे वसन् ब्रह्मचारी मासमेक पयोदतः । गायौजापनिरतो मुच्यतेऽसत्मनिग्रहान् ॥ तुलापुरुषादि षोउपमहादानानि धान्याचलादिदमविधा- वहदानानि मत्स्यपुराणोकानि महाराजेतरामाध्यान्यत्रोपेदितानि महादानपद्धतौ द्रष्टयानि । अन्यानि च दानानि यथायथ माकरेषयानि । शौचान्तद्वितीषदिनविहितदाने भास्यपुराणे,- अगौचान्ताहितीयेऽति भय्यां दधादिलक्षणाम। काञ्चनं पुरुषं तत् फलवस्त्रसमन्वितम् ॥ मम्पूज्य दिजदाम्पत्यं नानाभरणभूषणैः ।। ऋषोसर्गश्च कर्तव्यो देया च कपिला शुभा ॥ अशौचान्तादिति। अशौचान्ताहादित्यर्थः । एवाशौचान्ता- हावितीयेऽहौति प्रयोक्रव्यम् । खाधौने गदायोगे वाक्यरचना क्षणाया अयुतालादिति। विलक्षणां विचित्र खट्टासन-पादाक्षा- सनपाच-भलपात्र-मताम्बूमापात्राच्छादनोपधानादि नानाविधोप- ·दानक्रियाकौमुदी। . करणान्वितामित्यर्थः। काञ्चनपुरुषदानन्तु शय्यादानात् पृथगेव नयादित्यभिमम्बन्धात्। द्विजदम्पतिपूजनमपि पृथगेव न तु षोत्सर्गस्याङ्गं पारस्करादि- भानामुनिभिर्दपोत्सर्गाभिधाने दिजदम्पतिपूजानभिधानात् प्रधानी- भूतमय्यादिमध्यपाताच । न च क्वामत्ययेनोपकारकत्ववोधनात् “फलवत् समिधावफलं सदगम्" इति न्यायादङ्गवं वाच्यम् । क्वाप्रत्ययस्यानन्तर्यार्थमाचाभि- धायकवात् । न हि भुक्का खपितीत्यादौ प्रयनस्योपकारकम वा भोजन भवति । नवोपकारकलमाचमहताप्रयोजक पारगानीयादौ यभि- चारात्। किन्तमपम्मिन् क्रियमाणे दिजदम्पतिपूजनानन्तरमेव कृयोत्सर्गः कार्य इति कम एव कामत्ययार्थः। न च तत्र पाठकमानुरोधात् कमो सभ्यत एवेति वाच्यम् । कायोधितानन्तार्थवस्तात् "रहस्पतिमवेनेट्वा मोमेन यजेतेति- वासतदिजदम्पतिपूजनस्यैव एकादमाइपोत्सर्गाधिकारात उभय- मिन् क्रियमाणे विश्वजिन्यापात् स्वर्गफनमुद्दिन द्विजदम्पनी पूज- पित्येव वृपोत्सर्गः कार्य:, पोत्सगांमको त निरपेषविजदम्पति- पूनम निर्विवादमेवेति धेयम् । मानाभरणभषणैरिति, भाभरशनि छुपमाहुरीपाडा- दौनि । भूपनि गन्धपुष्पवस्तादोमि। देयेति पृथमिधानयवशात् বাঘিলাহলমথি বলি।

·८८ दान क्रियाकौमुदी। किन्तु विलक्षणाय्यादान-काशनपुरुषदान-विजदम्पतिपूजानां फन्नविशेषानुपदेशात् विश्वजिन्यायेन स्वर्गफलमेव कल्पनीयम् । षोत्सर्गकपिलादानयोन भन्यन्नरोतः फलविशेषोऽस्टेव । यथा देवतः,- एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चौत्सृज्यते वृषः । मेतलोकं परित्यज्य स्वर्गलोकं स गच्छति ॥ याज्ञवल्क्या- कपिलात्तारयति भूयथासप्तमं कुखम् । इत्यादि । अतएव वृपोत्सर्गाय्यादीनां काम्यतापि वक्ष्यते । ततो विलक्षणं भय्यां खट्टादिनानाविधीपकरणमानीय- सौपकरणाय शय्यायै नमः, उत्तानाङ्गिरसे नमः, एतत्सम्पदानमाधाय नमः, इति पाद्यादिभिरुदद्भुखं सम्पूज्य दमां भोपकरणां शय्यां तुभ्यं ददानौति दिजकरे जस्तं दवा ददखेति तेनोने वारिणा शयां प्रोक्ष्य वामइम्तेन शय्यां स्पृधा दक्षिणपाणिना कुशात्रयनिलजला- न्यादाय,- ॐ अद्यत्यादि सुकगोचस्य प्रेतम्यामुकभर्मणः स्वर्गप्राप्ति- कामोऽमुकगोचायामुकभर्मणे ब्राह्मणाय इमां नामाविधीपकरणां विस्तक्षणं शय्यामुत्तानाङ्गिरोदेवतामर्थितां तुभ्यमई संप्रददे। दिनकरमथे मकुमं नवं दद्यात्। ग्रहीता यतीर्थन करमध्येन स्पृहा खस्तौति प्रतिवदेत् । - ·दानक्रियाकौमुदी। ट ॐ श्रोत्यादि अमुककामनया तुभ्यं कृतेतविलक्षणमय्या- दानप्रतिष्ठार्थ दक्षिणामिदं काञ्चनममिदैवतममुकगोवायामुकर्मणे मामलाय तुभ्यमई सम्प्रददे। ग्रहोता वस्तीत्युका काञ्चनं स्पृशेत् । ततो गायौं ॐ कोऽदादिति पठित्वा गय्येयमुत्तामाङ्गिरोदैवते- त्युत्का शय्यामारोहेत। ततः,-फलवस्वममन्चितकाश्चनपुरुषं विष्णु ब्राह्मण्य पूर्ववत् कृत्वा- ॐ अधेत्यादि अमुकगोचस्य प्रेतस्यामकशर्मा ऽमुकगोत्रायामुकर्म प्राह्मणाय इमं काञ्चनपुर विष्णुदैवतं तुभ्यमहं सम्प्रददे इति कुश सत् । काश्चनदक्षिणादिकमपि सर्व पूर्ववत् । करको ततो विजदम्पती पानौय,- ॐ श्रोत्यादि अमुकगोषम्य प्रकार न्नाद्वितीयेऽमि अमुकगोधस्य प्रेत- द्विजदम्पती पूजयिथ्ये। सराभ्यन्तरे इति संकल्य द्विजदम्परिक विधोपहारवस्वालङ्कारादिभि: ॐ श्रोत्यादि का कायते॥ मिदं काञ्चनमनिदेव मित्तोपनिपातविधि- इति दक्षिण दधत दपाटवादिनिमित्तकमा- नात् । यथा।

·..
दानक्रियाकौमुदी।
तदनन्तरं पोत्सर्गः।
यद्यपि कस्यचित् खौकारामभवात् तृपोत्सर्गम्य न दानत्वं
किन्तु “एन युवान पति वो ददानि" इति मन्त्रलिङ्गेन वसतरी-
गतखत्वारोपणेन च चमतरीपर्ण देवतात्वावगमात् "देवतोद्देशन
द्रव्ययागो याग" रति यागलवणव्यापनात् यागत्वमेव । तथापि
प्रपङ्गात् सोऽपि निरूप्यते इति।
श्रीगोविन्दपदद्दन्दमाधाय पदयाम्बुजे ।
अत्र प्रसङ्गमगत्या वृपोत्स! विविच्यते ।।
दृपोत्सर्गविधिमा देवव्रत -
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य धोत्सृज्यते सष ।
प्रेतलोक परित्यज्य वर्गलोक म गछति ॥
मासिके वा चिपचे वा पासासे धान्दिके तथा ।
वृपोमर्गश्च कर्तयो यावन्न स्थात् पिण्डता ॥
एकादगाहेऽगतौ मासिकादिक्रमिक काल ॥ मासिकादावपि
एकादगाहाकमेव फल तस्यैव वैकल्पिककालत्वात् तत्राप्यसको
पारस्कराचुन काल ।
पारस्कर,
अथ वृपोत्सगो गोयज्ञेन व्याख्यात कार्तिक्या पौर्णमास्या
रेवत्यामाश्वयुजस्य चेति।
आश्वयुगस्य पौर्णमास्यां रेवतीनवचयुतायामित्यर्थ ।
१सोकोऽय ग पुलके नास्ति।
२ क पुस्तके, कम ।

·दामक्रियाको मुदो।
८१
तथा च विष्णुधर्मोत्तरे,-
प्रश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पश्चदम्यां मराधिप ।
कार्तिके प्यथवा मामि वृपोत्सर्गच कारयेत् ॥
यहणे दे महापुण्ये तथाचवायनदये ।
विषुवदितये चैव मृताहे बान्धवम्य छ ।
मृताहो यस्य यस्मिन् वा तस्मिनहनि वाचरेत् ॥
अन्यस्य मृताहे अन्यस्य कथं म क्रियते इत्याशङ्कायामाह
मृताह पति यस्मिन् दिवसे यस्य बान्धवस्य ताहो मृततिथि
र्भवति तमिात्रहनि तम्याधरेनान्यस्येत्यर्थः । ।
छन्दोगपरिशिष्टम,-
कार्तिक्यामयने चैव फाल्गुन्यामष्टकासु च ।
श्रापाट्या विषुधे चैव पौष्ण प्राश्वयुजम्य च ॥
स्वर्भानुना पोपसृष्टे श्रादिस्ये सम्झमम्यपि ।
मतावराम् मा पूर्वान् सृष्टस्तारयते वृपः ।
पौष्णं रेवती ना कायां पौर्णमाम्यामित्यर्थः। वत्सराभ्यन्तरे
मलमामादिदोषो माम्ति एकादगाहादौ नियमविधामात् ।
नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा ।
मया तव कार्याणि न कालम्न विधीयते।
रति दसवचने मैमित्तिकपदेनागन्तुकनिमित्तोपमिपातविधि-
तस्य पहणाघुपरागमिमिकवानदानादिवद पाटवादिनिमित्तकमा-
१ ग पुस्तके, उमुरमारपस ।

·१२ दान क्रियाकौमुदो। न्तिकादिवच्च मरणनिमित्तकैकादशाहविहितश्पोत्सर्गशय्यादाना- दौनां कर्तव्यत्वाच। नथाच रहस्पति:- नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रयतः मन् मस्तियुते । वृद्धग्टदौतवचनच- मलमामादिकः कालो वृपोत्सर्ग न नि । वत्मरोपरि कर्तव्ये कालशद्धिविधीयते ॥ इति । वासरात् परन्तु मनमामादिवर्जनम् । तयाच ज्योतिःपराशरः,- अग्न्याधान प्रतिष्ठाश्च यजदानवतानि च । देवमत-वृधोत्सर्ग-चूडाकरणमेखल्ताः । मगल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत् । अत्र यद्यपि कृषस्यैवोत्सर्गः श्रूयते तथापि चतसो वत्सतर्थस्ता. थालङ्कृत्येति पारस्करणोपादानादेनं युवानं इत्युत्सर्गमन्त्रलिङ्गाश्च । दिहायनीभिर्धन्याभिश्चतुर्भिः मह रूपवान् । द्वाभ्यामथैकथाऽभावादुत् मएव्यो दिक्षायनः । रयो वा हरति षण्डच्च पिवेत् औरञ्च तगवाम्। यावन्ति तस्य लामानि तावदपीएयधोगतिः। तामां न घाज्यं पानव्यं शाश्वतों गतिमिच्छता॥ বুলি ৰুলীদির নষধ। १ग पुस्तके, तावत् । २ख पुम्नके, यो वाहयते 1ग, यो वाध्यति यन्वय ।

·दानक्रियाकौमुदी। अतएवं वत्सतरोचतुष्टयमाहित्येन संकल्पवाक्यं सुगतिमोपानपद्धतौ लिखितम् । एष च शट्रेणाप्यनुष्ठेयः सामान्येन विधानात्. मत्स्य- पुराणे कृष्णेनाप्यन्यजम्मान इति वृषम्य वर्णविशेषकथनाच । अतएव पारस्करे एतयेवोन्मृजेरग्निति एतयैव ऋचा नान्य वाक्येनेत्येवशब्दादाक्यभेदकल्पनागौरवाच । उत्सृजेरनिति चातुर्वर्य- माधारणतया बहुवचनोपादानाच रथकारन्यायान् शट्रेणापि एनं युवानमित्युत्सर्गप्रकाशकमन्त्रः पठनीय एव । अमन्त्रकस्य शूद्रम्य विप्रो मन्त्रण रह्यते । इति माह्मणद्वारा मन्त्रः पठनीय इति वाच्यम् । प्रधानस्य सुषगतस्तत्वध्वंसरूपस्य म्बयमेवानुष्ठेयम्य मुनिभिरेव तादृमवाक्येनैव विहितस्यानन्यथासिद्धस्य कृपोत्सर्गम्याजातवान् । रुद्राध्यायजपादेस्तु अन्वेनाचार्यद्वाराप्यनुप्यत्वे श्राद्धाङ्गमन्च- वदन्यथामिद्धलमिति । अतएव मन्त्रपाठानधिकारात तागविशेष- मतिपादकवचनाभावाच अनुपनौतस्य स्त्रियाय वृषोमर्ग माधिकार रति ध्येयम्। अथ पवत्सतरीलक्षणम् । पारस्करः- एकवर्णा दिवणं वा यो वा धूपं ममाचादपनि ५ वा यूपं भमाछादयेत् लोरित एव दा म्यात् समानरुपेतो जीवनमायाः पयम्विन्याः पुषो पूर्व स रूपवान् नमसत्य यूथे मुस्यायतमी बच्चतर्यतायामहत्येति।

·दानक्रियाकौमुदी। एकवर्ण दिवर्ण वेति सामान्यवर्णपदेशचातुर्वर्णिक एव । तथाच छन्दोगपरिशिष्टम्- एकवर्ण दिवा वा यो वा म्यादष्टकासुतः । शूथादुचतरो वापि ममो वा नौच एष वा ॥ श्रष्टकासत इत्यनेनाटमौजातम्य माशस्यकथनम् । यत्तु मत्स्यपुराण- येतोदरः कृष्णपृष्ठो ब्राह्मणम्य प्रशस्यते । स्निग्धरनेन वर्णन उत्रियस्यापि शस्यते । काञ्चनाभेन वैग्यस्य कृष्णेनाप्यन्यजन्मनः ॥ इति ब्राह्मणदौ वर्णविशेषकथनं तत्प्राशस्त्यार्थम् । यो वा यूथमित्यनेन यूयादुञ्चत्वं यं वा घूथमित्यनेन च यूथा- औचलं न विवक्षिप्त किन्तु बलवत्वपुराङ्गनादिकमेवापेक्षणीय- मित्यर्थः । तोधित एव वा स्यादित्येवकारेण मत्स्यपुराणोकनील- वृषभ्यातिप्राशस्त्यकथनम् । मत्स्यपुराणे,- धरणानि शिरः पुच्छ यस्य श्वेतानि गोपतेः । लाक्षारसमवर्णस्य तं नोलमिति निर्दिशेत् ॥ देवीपुराणेऽपि,- लोहितो यस्तु वर्णन गढवर्ण खुरस्तथा । साडूलगिरमोथैव स वै नौलषः स्मृतः ।। १ ग पुस्तके, कृष्णोदर श्वेतएछ। २ ख पुस्तके,[ ] चिड़िताशो नास्ति ।

·दानक्रियाकौमुदी। ८५ वृष एव म मोक्तयो न स धार्यो रहे भवेत् । नदर्थमेषा परति लोके गाथा पुरातनौ । एष्टव्याः बहवः पुत्राः यद्ये कोऽपि गयां प्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नौलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ एनं वृषं लक्षणसनियुक्त ग्रहोद्भवं मौतमथापि राजन् । मुक्का न शोचेन्मरणं महात्मा मोरे गतिश्चाहमतोऽभिधास्थे । अच गयाश्राद्धाशमेधतुल्यतामभिधाय मोक्षफलकथनांदेका- दमाहादादपि मोहफस्तत्वमेव नौसषोत्सर्गस्य। एतेन सर्वचैत्र फलश्रवणात् वृपोत्सर्ग: काम्य एव । अच केचित्,- मत्स्यपुराणे एकादमाथाडसुख्यतयाभिधामात् मावग्यं कर्तव्य इति वदन्ति । तन्त्र शय्याकाधनपुरुषदानादौनामपि तथालप्रमशगन् । एका- दमाहयाद्धस्यामनं प्रत्यपि नित्यलनियथात् तत्तुशताभिधानस्य अमर प्रत्यनित्यतारूपफमस्याक्रितएव व्याघाताच। वम्ततस्तु एकामाहातघ्नताभिधानस्य फनमेवालीकम् । नचाहि किमिदमेकादशाहबातम्यतयाऽभिधानका अनन्य- कालीनवं वा' भनस्थावण्यामुठीयमानत्वं वा अभिषककत्वं वा । १ म पुस्तके, थनिन्दतात्पगम्य । २ क पुस्तके, दमिनपर वायधिकपदमनि। .

·दाकियाकोमुदी। नाद्यः- मासिके वा विपक्षे वा इत्यादि देवव्रतवचने काला- न्तरस्यापि प्रतिपादितत्वात् । न दितीया- एकादशाहादौ वृषोत्सर्गस्य प्रेततोकपरिहार-वर्गलोकगमन- फसवेन नौलवृषगोचरतया मोक्षफलत्वेन कार्तिक्यादौ पूर्वापर- मतपुरुषतारणफलत्वेन मय्याकाञ्चनपुरुषदानादौनाच विश्वजि- न्यायात् स्वर्गमात्रफलत्वेन च एकादशाहश्राद्धस्य तु प्रेतत्वपरि- हारमात्रफलत्वेन च पृथक्फलत्वात् । न' बतौयः, एकम्यैव भक्तं प्रति नित्यत्वमशकं प्रत्यनित्यत्वमित्यदृष्टाश्रुत- कल्पनाया हास्यास्पद्वात् अन्यथा एकादशाऽश्राद्धस्यापि तुल्य- न्यायादमतं प्रत्यनित्यता स्यात् । न चतुर्थः,- एवञ्च काम्यत्वे निर्णते सति कामनावतः सर्वस्यैवाधिकारात् । ततश्च- महाहाणि च रत्नानि गाश्च वाहनमेव च। यानानि दामौर्दामाय राजस्तस्यौद्धदेहिके ॥ इत्यादि रामायणेकवत् सर्वमेव नित्यकाम्यसामान्यमेका- दशाहानुष्ठेयम् । मत्स्यपुराणे, शय्यादानादिकमुक्त तत्प्रकरणे च एकादशाहश्राद्धं नोकं कथं वा तत्तु यताभिधाने इत्यलं बहुना। वृषालकरणम् वर्णम्टाद्यन्यत्र दृष्टमेवाच ग्राह्यम् ।

·दान कियाकौमुदी।
१७
तथा,-
विमामादूईमेतम्य दृषत्वेनाधिकारिता ।
यावदन्ता न शौर्यन्नि यावत् मङ्गं न गच्छति ॥
कौवा वौरक्रयेपोव परिवापपादिना ।
धान्यकीतं ग्टई जातं वृषभं तं ममुत्सृजेत् ॥
अग्रतो लोहिता पनी पार्श्वभ्यां नौलपाण्डरे ।
पृष्ठतस्तु भवेत् हप्णा वृषभम्य विमोचणे ॥
अथ यूपलक्षणम्।.
चतुईस्तो भवेधूपो यजकाष्ठममुद्भवः ।
वतन्नः शोभनः म्यनः कर्तव्यो वृषमौग्निकः ॥
मार्द्धहस्तदयं तब रूपमर्द्ध प्रदर्शयेत् ।
उपयूपाय चत्वारो हम्नचय विनिर्मिताः ॥
अथ स्थाननियमः।
गोगाम्नायां वने .गोष्ठे देवतायतनाङ्गने ।
भौहिक्षेचे कुमशेषे राजद्वारे चतुष्पथे ।
गणादिमरिता तोरे गयायां पुण्यभूमिपु ।
सुपोमग प्रकुर्वीत गोधायला वमुन्धराम् ।
चतुद्धाराधितं तच हरदादाभिधम् ।
चतुस्तिमिना बेदी मधे कार्या परिपता:
13

·दानक्रियाकौमुदी। वत्सराभ्यन्तरे क्रियमाणे एकादशाहादिश्राद्धात् पूर्वमेव कार्य न त परं देवशत्यत्वेन पूर्वाहविपितलात् निषेधश्रवणाच्च । यथा गायायनः,- कृत्वैकादशिक श्राद्धं वृषोत्सगे करोति यः । अभिपचवने घोरे पिभिः मह पद्यते ॥ अब गन्धेनाभ्युतणं गवामिति शूलगवोझाधिवामम्य- "श्रथ कृपोत्सर्ना गोयजन व्याख्यातः" इत्यनेन पारस्करणति- दिएत्वादधिवामः कर्त्तव्य एव । अबाधुनिकाः,-एकादशाहपूर्वदिनेऽशौचसद्भावात् संवत्सरा-- भ्यन्तरे मामिकादौ च । प्रमौतौ पितरौ यम्य देहस्सम्याशचिर्भवेत् । नापि दैवं न वा पैचं यावत् पूणे न वतारः ॥ इति देहाशद्धिविधानात् भंवत्सरात् परमेव मागस्थ कर्त्तव्य- नावगमात् वृद्धिश्राद्धधदधिवाभाभावः । अन्यथा वासराभ्यन्तरे वृद्धियाडम्यानुहानं स्थादिति प्राचीनापारमुला व्यवस्थापयन्ति । तदशद्धम् । याधिवामो सृपोत्सर्गशिमियस्ति तदाशौचान्तपरदिने धो- त्सर्ग इत्युपदिशन् विधिरेव तदङ्गान्यपि विदधातीत्यशोऽप्यधिवासो वैधः। दागादिकपिण्डदानवत्ताशौचमकिञ्चित्करम। अनङ्गत्वे तु कमात्र प्रमाः कथं वा अन्यदा तदनुष्ठानमिति। २ग पुस्तके मासिकादौ च नाति । २ क पुस्तके माङ्गल्य-1 ·दानक्रियाकौमुदी। ८६ - . न च पूर्वदिने प्रधानाधिकाराभावाबाङ्गेऽधिकार इति वाच्यम, श्वः कर्तव्यनिश्चयेनैव श्वः कर्तव्यतया प्रधानाधिकारमम्भवात् । • न च तद्दिनेऽधिवास इति वाच्यम् । पूर्वदिनरूपाङ्गाभावान् न चाहविधानमन्यदा चरितार्थमिति वाचं मामान्यप्राप्तस्याग विधे- रनिवार्यत्वात् । अन्यथा एकादशाहश्राद्धे पूर्वदिने प्राधणनि- मन्त्रणापि न स्यात् । न च तत्रापि निमन्त्रणवाधरति वाच्यम् । प्रतिग्टह्य दिजो विदानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । यह न कोर्तयेवध राजो राहोथ संतके । इति मनुना एकोद्दिष्टस्य निमन्त्रणदिनमारभ्य व्यहमध्ययन- निषेधात् । तथाच वराहपुराणे,- अस्तगते तथादित्ये गत्वा विनिवेशनम् । दधातु पाधं विधिवषमझत्य दिजोत्तमम् । प्रेतस्य नामाथोद्दिश्य यथार्थ विनियोजयेत् । यः करिश्य इति वा प्राशय निमन्त्रयेत् । गतोऽमि दिव्यस्तोकं तं कृतान्त विहितात् पथः । मनमा वायुभतेन विप्रेषु स्वं नियोजय । पूजयिष्यामि भोगेम एवं विषं नियोजयेत् । १ग पुस्तके, गला तु विनिवेदनम् । २ म पुस्तके, या परिये इत्यादि मियोपैदिय पहिचतुति।

·दाक्रियाकौमुदी। . पादम्रक्षणं तेनैव तस्य हितकाम्यया ॥ इति न च वचनवलादेव तत्र तथेति वा वनस्योकयुनिमून- बेनान्यथागतिमम्भवात् बलकल्पनाया प्रयोगात्। किञ्च प्रशौचपतितश्राद्धम्य निरामिषभोजन-सकद्धोजन-मैथुन- वर्गनादिकमङ्गमपि न स्यात् । उकयुनिः पुनः सर्वसिद्धिकरौति मेवोपासनीया। किञ्च अशौचापगमे मुम्रात इत्यादि विष्वादिवचनेन दशा हात् परमशौचाभावप्रतिपादनादन्यथा मन्ध्यादौनामकरणप्रमङ्गात् । कालिकापुराणे, महागुरुनिपाते सु काम्यं किचिन पाचरेत् । इति । लधुहारौतेन च सहपिण्डक्रियां कृत्वा कुर्य्यादभ्युदयं ततः। तथैव काम्यं यत्कर्म वत्सरात् प्रथमादृते ॥ इति काम्यकर्माणामेव निषेधात्। तचापि च विहितानां काम्याना दानपोत्सर्गादौनां कर्त्तव्यतानियमात्तदङ्गानामधिवासा- दीनां वत्सराभ्यन्तरे सुतरामेव कर्त्तव्यत्वमायातम् । अन्यथा तुल्य- न्यायाद्धोमादौनामयकरणप्रसङ्गः स्यात् केवलं षोत्सर्गमा स्यात् । न च तथा, माङ्गस्यैव काम्यकर्मणः फलावग्नम्भावनियमात् । अतएव यागे रागादङ्गे पेधी प्रवृत्तिरित्युक्तं पञ्चमाध्याये। वृद्धिश्राद्धम्य तु याचनिक एव निषेधः । भास्यपुराण, वृहौटापूर्तयोग्यश्य ग्रहम्यश्च ततो भवेत् । १ग पुस्तके पादप्रक्षालन तेन ।

·दान क्रियाकौमुदी। ११ मपिण्डनानन्तरं हारीता, विन्दते पिरलोकञ्च ततः श्राद्धं प्रवर्तते । उशनाः,-- नार्वाक् संवत्सरादृद्धिषोत्सर्ग विधीयते । मपिण्डीकरणादृद्ध वृद्धिश्राद्धं विधीयते ॥ दूत्यलं बहुना। अथाधिवासः। पूर्वदिने मायसमये स्वस्ति वाच्य मंकल्पं कुर्यात् । ॐ श्रोत्यादि अमुकगोचस्य प्रेतस्थामुकर्मण. प्रेतलोकपरि- त्यागपूर्वक वर्गलोकगमनकामनया श्वाकर्तव्ये वत्मतरौचतुष्टय- सहितलोत्सर्गकर्माणि तदङ्गझतं दृषवत्सतरौयूपानामधिवामनकर्भ करिये। ततः स्वयं वा वृत प्राचार्या वा रचोहनं पठित्वा वेतालाशेत्या- दिना श्वेतमर्षपान् विकीर्य प्रामुख उपविश्य शतभूतद्धिमाका- न्यामागन्यामप्राणायामः सामान्यार्थ विधाय ब्रह्माणं वास्तुपुरुषञ्च सम्पूज्य वेदीबहिरेशान्यां “अश्वस्तूपरोगो मजङ्गच्छत्युग्भ्यां" गोष्ठा- दृषवमतरीरानीय “लाङ्गलं परौरवदिति” भूमि विशोध्य योगे योगे इति कुशानास्तीर्यः भद्रं कर्णेभिरिति भट्रपौठमारोप्य तत्र यूपं स्थापयेत् । ततोवृषवत्सतरोथूपान् आपोहिछेति सक्चयेण द्रुपदादिवेति वेदादिमन्त्रचतुष्टयेन च वापयित्वां विष्णोरराटमिति मितवाममा १ स पुस्तके, कुमास्तरणं नास्ति ।

·१०२ दानक्रियाकौमुदी। जलमपनीय ब्रह्मघोषेण वेद्यामानीय योगे योगे इति कुमाना- सौर्य विश्वतयचुरिति शय्यामासीयं यूपत्रकेति यूपं स्थापयेत् । नतो यजमानो वृषपादौ गृहीत्वा पठेत् - धर्मस्वं वृषरूपेश जगदानन्दकारकः । श्वस्खया मपितुः कार्य कर्तव्यं वृषभेश्वर अध प्राप्तोऽसि देवेश नमस्ते परमेश्वर । अष्टमूर्तरधिष्ठानं धर्मपाल नमोऽस्तु ते ॥ ततो गुरुर्वेदोपूर्वभागे घटमारोष्य गणेशं विष्णुमम्बिका नव- ग्रहान् दिकपालांच 'मम्पूज्य घटान्तरे रुद्रमनिं पूषणचावाह्य विशेषतः पूजयेत् । नतोषवत्सतरौयूपानां कोऽसीति तैलहरिद्राम । त्वां गन्धा, अंशुनाभे इति दाभ्यां गन्धम् । श्रीश्च इति पुष्पं ममिन्धोऽनन्नित्यञ्चनम् । रूपेणैव इत्यशतकम्। युचन्तीति गोरोचनाम् । युवा सुवासा इति वस्त्रम् । सिन्धोरिवेति सिन्दूरम् । वृहस्पते इति छत्रं वातीवा इति व्यसनम् ॥ धूरसौति धूपं, चन्द्रमा मनम इति दौपम् । अचनमौमदन्त इति दुर्वाक्षत, विश्वतश्वचुरिति भय्यां दत्वा १ ख, यानाय ।

·दानक्रियाकौमुदी। दौर्घायुष्वेति मार्जनं काण्डादिति चतुरः काण्डानारोप्य सूत्रामाणमिति सूत्रेण मवेशयेत् । ततो कृपस्याङ्गे मन्त्र न्यामः । चत्वारि श्टङ्गेति श्रङ्गे, नमस्ते रुट इति कर्णयोः । याते रुद्र इति भिखायो, अस्मिन् महतौति शिरसि । असंख्याता इति ललाटे, व्यम्बकमिति चक्षुषोः । मानम्तोक इति नामिकायां, अवतत्य धनुरिति मुखे । नीलग्रीवा इति कण्ठे, नमो वः किकिरेभ्य इति पदये । तामौगानमित्युदरे, हिरण्यगर्भ इति नामौ । नमस्त श्रायुधायाना इति पाहो:, प्रमुथ धन्वन् इति स्कन्धे । वातोवाय इति पुच्छे, गन्धदारामिति गुह्ये। य एतावन्तति दिग्बन्धनं ततो रुद्राध्यायं पुरुषसूकच पठित्वा वृषाय धर्मरूपिणे नम इति भम्पञ्च- अधिवामितोऽमि देवेभ सर्वलक्षणलक्षित । यथासुखमिह स्याने गोठे तिष्ठ सुमित्रक । इति प्रणमेत् । ततः शिरोदे निट्राकम्तमं ममाप्य निद्रा- रूपिणे नम इति मम्पूज्य वस्त्र हाछाप निद्रासकं पठेत्। ततो वेदीवहिर्मापभनेन ॐ वां हां हौं ौं महादामवाधिपतये क्षेत्र- पासाय एष मापभकवलिनम इति बलि दद्यात् । इत्यधिवामविधि: अौचान्तादितौयदिने पातः हतयान्तिः तिनित्यकियो गोगालायां गोष्ठादी वा गला स्वस्ति वाथ मंकन्यं कुर्यात् ।

·दानक्रियाकौमुदी। तत्र संस्थाप्य तेनैव पथा प्रत्यागत्य जलपूर्ण प्रौतापात्रं श्रापो- हिछेति मंस्थाप्य सूत्रामाणमिति चममी जलेनापूर्य-देवस्य बेति मन्त्रेण षोडमभिदशभिर्वा दभैरगभैरीगानादितोऽग्रेण मन- माछादयन् चतुर्दिक्षु परिस्तरेत् । तत उत्तरे पशिमान्तात् पूर्वान्तं यावत् कुगोपरि होमद्रव्यामादनम् । यथा, पविचच्छेदनाम्नयो दर्भाः पविचे हे प्रौक्षणोपाचमाज्य- स्याली रहस्यालोदयं सम्माजनकुमाः षट्, उपयमनकुगाः सप्त, पञ्च समिधः श्रुक्श्रुवौ श्राज्यं उदूखस्लमुमले सूर्पस्तण्डुन्ना: यवपिष्टं दुग्ध ब्रह्मदक्षिणा । इत्यादि स्थापयित्वा कुश पत्रद्वयं गहीत्वा * पविवे स्यो वैषणव्यौ इति मन्त्रेण केदनदर्भः मादेशप्रमाणं पवित्रं छिता * विष्णोर्मनमा पूते स्य इत्यन्युच्य प्रोरणोपाचे पवित्र स्थापयित्वा प्रणीताजलेन प्रोक्षणों पूरयित्वा वामहस्तेन प्रोक्षण संस्थाप्य तत् पवित्र दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां धृत्वा नन्जलोत्तोलनरूपमुत्पवन पवित्रं तव संस्थाप्य तन्जलेनामादितट्रव्याणि संप्रोक्ष्य खवामेऽसञ्चारस्वाने मोक्षौँ स्थापयेत् । अम्बाय फडिति श्राव्यस्यालौं रुस्थालौञ्च पोषणयुदकेन प्रौक्ष्य तबाज्यं निक्षिप्य सूपोपरि उदूखलं संस्थाप्य पूर्वामादिततण्डुलान् ॐ अग्नये वा जुष्टं ग्टहामीति मुष्टिमेकां गृहीत्वा ॐ अनये वा जुष्टं निर्वपामीति उदूखले निरूप्य ॐ अग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षामि इति प्रोपोजलेनाभ्युचेत् । एवं ॐ रुद्राय वा ॐ भाय त्वा ॐ पशुपतये वा उपाय ला हत्वा .

·दानक्रियाकौमुदौ। ॐानये वा ॐ भगाय वा ॐ महादेवाय वा ॐ ईशानाय वा ॐ नये विष्टिकृते त्वा तुणीच वारदय ग्रहमा निर्वपण मोचणानि कृत्वा । . ॐ उदूखले मुमले इति मुमले नावहत्य वातोवा रति सूर्पण प्रस्फोव्य चि प्रक्षान्य एव यवपिष्टम्यापि * पूष्णे त्वा इत्येक- मुग्रहणनिर्वपणाप्रोक्षणानि कृत्वा “ॐ अग्नये खिप्टिकृते ला" इनि तथैवान्यमुद्रग्रहणादीनि रुत्वा चरम्यालोदये दर्य निधाय दुग्ध दला अग्नरुत्तरतो एतमधिश्रित्य अग्निमध्ये चरु सदुतरे पौष्णचरुच प्रणीतोदकेनाज्येन धाभिषिच दर्भय मन्दीप्य श्राज्यस्य भरोय दक्षिणावर्तन चि परिभाम्य न दर्भ तानो हिपेन् । पाणिभ्या श्रुक्थुवौ ग्रहोला अधोमुखौ एत्वा वारचय प्रताप्य मम्मार्जनकुगैरयान्मूलपर्य्यन्त समार्य प्रणीतोदकेनाभ्युष्य पुम प्रताप्य मम्माननकुमाननौ प्रदिय कुमोपरि शुक्छौ मापयेत् । मुस्विषमदग्ध घर म्यापयिया घरी तिथुव दवा आश्य- सरुदय पावतारयेत्। तत प्रोक्षणीम्मपवित्र वामहप्तागठा- मामिकाभ्या मूळे होला ऊईस्थितदधिणहम्नानामिकाष्ठान्यो पविचाप सहीला “ॐ मवितुस्वा प्रमः" इति मन्येश पविषमन एतम्योत्तोममरूपमुत्पवन वारचय कसा कायमत। प्रोसणी. पापम्य जलधमवितवं मन्येय तदुत्पय नव पवित्र ग्यापन। उपयमनकुमाय होमममाप्ति यावदामहस्ते हवा तिहम् प्रगपनि मनमा ध्याता तुप्पोमेव ममिध पंच गुरुपात ममापरताना । मत उपविम्म दरिषजानु भमो पातपिता प्रापटा मपविरेज जलेम दहिपादित पहुंचेत् ।

·१.४ दानक्रियाकौमुदौ। ॐ श्रोत्यादि अमुकगोत्रस्य प्रेतम्यामुकतर्मणो मरणाशौचा- न्ताहाद्वितीयेऽहनि अमुकगोत्रस्य प्रेतस्यामुकामणे प्रेतलोक- परित्यागपूर्वक-स्वर्गलोकगमनकामगया पारस्करग्रह्योतविधिना वत्सतरीचतथ्यमहितपोत्सर्गकहिं करिये । पाकयज्ञे स्वयं होता ब्रहीवेक कत्तिगिति वचनात् स्वयमेव होता। वृषवत्सतरीणामलकरणं गां वाममौ च प्राचार्याय दद्या- दिति छन्दोगपरिशिष्टवक्षनात् स्वयमशनावाचार्य कृणुयात् । तदा म एव होता तदा प्रमाणं मदम्यच्च शृणुयात् । माधु भवानाम्तामित्यादिना पाद्यादिना अभ्यर्य- अमुकगविम्य तम्यामुकर्मणो मरणशौचाहान्ताद्वितीयेऽहनि अमुकगोत्रम्य प्रेतम्यामुकतर्मणः प्रेतलोकपरित्यागपूर्वक-वर्ग- लोकगमनकामनया झियमाणे वृषोत्सर्गकर्मणि अमुकगोचं यशु- वैदानर्गतामुकगाग्वाध्यापिनममुकामाणं भवन्तमाचार्यलेन वृणे । शतोऽमोति प्राचार्य। गत रन्धोपम्वेसि वेदोमभ्युक्ष्य रतौहनं वैताप्तायेति श्वेतमर्ष- पान् विकीर्य पञ्चगव्येन वेदीमभ्युक्ष्य प्रामुष उपविश्य भनाइविं माएकान्याममनन्यामं प्राणायामवयन हत्वा मामान्याध्य विधाय गणेश विघ्ननाशाय मम्पन्ध पूजयेद्धरिम् । विपा यो मार्चयेदादौ विफलं कर्म तद्भवेत् ॥ पति प्रथम पटे गणेश भम्पूज्य विष्णु प मर्वतोभद्रमपडले पटे वा मम्पूच नव सम्मों गवग्रहाय भन्यूज्य टादिषु घटेपु मेघागेका वा रवा दिक्पानाम् मयूश्य होतयदेवानग्निं रुद्र

·दाननियाकौमुदी।
.
ॐ ति स्वाहा इदममये।
ॐ दह स्वधति साहा इदमनये ।
ॐउपस्मन् धरुण माचे धरण मातरन्धयन् स्वाहा । इदमाये।
ॐ रायस्पोषमसमास दौधरन् स्वाहा । इदममये ।
मर्चच सत्रव प्रोक्षण्या म्यापयेत् । ततो ददिजानु भृमा
पातयित्वा ब्रह्मणोऽवारम्भपूर्वकमायेनाधारान्यभागो १ जुजयात् ।
तत्राघारौ प्रजापति मनमा ध्याना-
वायुकोणादारभ्याग्रिकोणपर्यन्त एतधारां दद्यात् ।
प्रजापतये स्वाहा इद प्रजापतये।
नैर्गतकोणदारभ्य ईशानकोषपर्यन्त एनधारा दद्यान् ।
ॐ इन्द्राय खाधा इदमिन्द्राय ।
अथाम्यभागौ।
ॐ अमये खादा दमग्नये । इत्यमेर्दधिणे पदिमादि मारनम् ।
ॐ मोमाय स्वाहा रद मामाय। इत्यग्नेरुत्तरे प्रतीयादि मागतम।
श्रुबस्लम विशेष प्रोक्षणोपाचे यापयेत् ।
अथ स्थासगी गोयन व्याप्यात सत्यनिटेगत् शमगोक
मवदेवताभ्य पायमेनावदामविधिमा जुइया ।
प्राज्यको होमपारे आधार परिकीर्तित ।
पररावाश्यमेकर प्रत्यापार म उपते:
माये हवनपा र प्रागदाममश्टानरम ।
पुनम्तव दहान तत् सात प्रदानाम् ।
ये विपि यहान एतापार म अयने ।

·दानक्रियाकौमुदी। ॐ अदितेऽनुमन्यखेति दक्षिणस्यां प्रागयां जलधारां दद्यात् । ॐ अनुमतेऽनुमन्यखेति पथिमे उत्तरायाम् । ॐ सरस्वत्यनुमन्यस्खेति उत्तरस्यां पूर्वाग्रां जलधारां दत्वा, ॐ देव सवितः प्रसुवेति ईशानादि उदगन्तम् दक्षिणावर्तन पर्युक्षेत् । ततस्तत् पवित्र प्रणौतायां निधाय मोक्षणीपात्रं संम्स- वार्थमग्ररुत्तरे स्थापयेत्। तथाचापस्तम्बसूत्रम्,- अदितेऽनुमन्यखेति दक्षिणतः प्राचीनम् । अनुमतेऽनुमन्यस्वेति पद्यादुदीचीनम् ॥ मरस्वत्यनुमन्यस्वेत्युत्तरतः प्राचीनम् । देव भवितः प्रसुव इति समस्तमिति ॥ यद्यपि सर्वच आघाराज्यभागहोमानन्तरमेव प्रतहोमम्तथा- प्यत्र-मध्ये गवां सममिद्धमग्निं कृत्वा श्राज्यं संस्कृत्य-दूह रतिरिति घड़ाहुतौ होति। रति पारस्करवचने वामत्ययम्यानन्तर्याभिधायकत्वात् श्राज्य संशत्येत्यस्य वैयर्थ्यममगाच्च याज्यमंस्कारानन्तरं प्रथमत एवेह रत्यादिदोमो नान्यहोम इति । न च पर्युषणमप्यादौ न म्यादिति वाच्य, होमानन्तरम्यैव युदामादिति प्राचीनमतमेव प्रमाप माधुनिकोक हेयमिति । सूर्यनामाममग्निं कृत्वा प्राज्येन पड़ाइतौर्जुहोतीति । ॐ रह रतिः स्वाहा इदमनये। ॐ रह रमवं स्वाहा दमनये।

·टामक्रियाकौमुदी। ॐ दह तिः स्वाहा इदमनथे । ॐ दह खतिः स्वाहा इदमगये। ॐ उपसृजन् धरुणं मात्रे धरुणो मातरन्धयन् स्वाहा । इदममये। ॐ रायस्पोषमस्मासु दोधरत् स्वाहा । इदमनये । सर्वच संस्रवं प्रोक्षायां स्थापयेत् । ततो ददिपजानु भूमी पातयित्वा ब्रह्मणोऽवारम्भपूर्वकमाज्येनाधारान्यभागौ च जुहुयात् । नचाघारौ प्रजापति मनमा ध्यावा- वायुकोणदारभ्यामिकोणपर्यन्तं प्रतधारा दद्यात् । ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये। . नैतिकोणादारभ्य ईशानकोणपर्यन्तं एतधारां दद्यात् । ॐ इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय । श्रथाज्यभागौ। * अनये वाहा ददममये । इत्योर्दक्षिणे परिमादि प्रागन्तम् । ॐ मोमाय स्वाहा रद मोमाय । इत्यमेरुत्तरे प्रतीयादि प्रागन्तम । शुवलनं हविःोपं प्रोक्षणोपाचे म्यापयेत् । अथ वृषोत्सगी गोयन्जेन व्यास्यातः, इत्यनिदेशत् गुरुगोफ- नवदेवताभ्यः पायमेनावदानविधिना जुझ्यात् । भाज्यसेको होमपारे आधारः परिकीर्तितः । पथरावास्यमेकय प्रत्याधारः म त्यते। माज्ये हवमपाचे र प्रारदानमवदामकम् । पुनमतचैव यहाम नत् मौत मत्यवदानकम । इस्य हविपि यदानं एताधारः म उद्यते ।

·११. दानक्रियाकौमुदी। . हते चरौ च यद्दान तताभ्यङ्ग म उच्यते । इति ग्टह्यपरिशिष्टवचनादवदानविधिज्ञेय । यथा जुहा इतस्रुव दवा चरौ चापर तमान्मेवणेनावदानदय यहोवा जुवा तमुवेणभिघार्य चरश्चाभिधारयेत् । ॐ अनये खादा इदममये। इत्यनेमध्ये अन्वारम्भत्यागेन जुड- यात् । एव रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय नये भवाय महादेवाय ईशानाय । अत्र चामनिशब्द इकारान्त एव अकारान्तम्त गडरिकाप्रवाई।। अब काण्वशाखीयति प्रमाणम्,- अग्नि पदयेनानि इदयायेण पशुपति कृत्स्नादयेन भव यका गर्वमन्त्रम्नायुश्यामौशान मन्युना महादेवमन्त पर्यव्येनोग्र देव वनि- हुना वसिष्ठहनु भिगौनि कोग्याभ्यामिति । तथैव पौपणचरोरवदाय एकामाहुति जुहोति । पूषा गा अचेत न पूषा रक्षपर्वत । पूपा वाज मनोतु न स्वाहा । दद पूष्णे । अध्यार्थ पूषा देवता मोऽम्माक गा पम् अवेत अनुगच्छत पालयत पूपा तोऽवान् रक्षतु पूषा वाजमन्त्र नोऽम्म मनोतु ददात इति। अथ रौद्रात पोणपरोय प्रत्येकमेकैक भूथिहमवदान मेधणेन गुहां निधाय । ॐ अपये खिपिछते स्वाहा इदममये सिरियते । मत पाध्यम महास्यातिहोम' ।

·दान क्रियाकौमुदी। . ॐ भूः स्वाहा इदममये। ॐ भुवः स्वाहा इदं वायवे। ॐख: खाहा इदं सूर्याय। ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदममिवायुसूर्येभ्यः । इति । ततः सर्वप्रायथितहोमः । ॐ वनोऽने इदमनौवरुणाभ्यां । अमये वा मर्वत्र । ॐ सवनोऽग्ने इदमनिवरुणाभ्यां । ॐ अयायाने इदममये। ॐ ये ते शतं इदं वरुणाय मवि विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुयः खर्केभ्यः । ॐ अदुत्तमं इदं वरुणय। ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये । इति होम समाय अनिमभ्यर्य पूर्णाहुतिं दवा प्रमाणे काम- दक्षिणां दत्वा । होतुर्वस्त्रयुगं कांस्य काश्चनचैव दक्षिणाम् । इति विष्णु वचमात् होमरूपानसमापनों होमदक्षिण दद्यात् । ॐ प्रद्येत्यादि अमुक गोषस्य प्रेतम्यामुकमर्मपा: प्रेतलोकपरि- त्यागपूर्वक स्वर्गलोकगमनकामनया कर्तयश्योत्सगांड होगकर्मणि महाकर्मणः मागतार्थ दक्षिणामिदं काधनममुकगोपापामुकम्मले प्राणाय सुभ्यमई मम्पददै। एवं पूर्ववदाक्यं हवा कायपो- सांगहोमकर्मण: मागतार्थ दक्षिणामिदं वम्बयुगकाम्यकाधर्म सुभ्यमई मम्प्रददे इति । षाधुनिशः- ब्रह्मकर्मण: हमारताबेदपपय दक्षिणयां मामाभावान्

·दानक्रियाकौमुदौ।
.
तद्दक्षिणा पृथक् नास्ति होमस्य तु कर्माङ्गलेऽपि होमरूपतापत्रम्य
मागस्यैव प्रधानाङ्गत्वात् वृद्धिश्राद्धवत् पृथग्दक्षिणेति सा च
कर्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्णपात्रादिका भवेत् । इत्याहुः। तदशद्धम् ।
बझदक्षिणायां हयभौर्षपञ्चराचमेव प्रमाणं यथा,-
प्रणिपत्य नतो दद्याहुरवे दक्षिण सुधीः ।
सुवर्णमहितं पा तिलैः पूर्ण सवस्वकम् ॥
ब्रह्मणे कनकं दद्यात् मूर्तिपेभ्यस्तथैव गाः ॥ इति ।
तथा-
होतुर्वस्त्रयुगं कांस्य काश्चनचैव दचिणाम् ।
इति वृपोत्सर्गाशहोमकर्मणे विष्णुना विशिष्य दक्षिणया
विहितत्वेन होमस्य कङ्गित्वेऽपि वृद्धिश्राद्धवत् वाचनिकोव
पृथगदक्षिणा । अन्यथा अङ्गस्योपाङ्गापेक्षया प्राधान्येन दक्षिणा-
प्रमझेंधिवासगणेशपूजादौनामपि दक्षिणप्रसङ्गः स्यात् ।
नवा,- कर्मान्नेऽनुच्यमानायां पूर्णपाचादिका भवेत् । इत्यतं यहुना।
रुट्रान् अपित्वेति पारस्करे सामान्योपदेशेऽपि “यावयेद्रौद्रौञ्च
संहितां" इति छन्दोगपरिविष्टवचनात् वृषवत्सतरोममोपे ममा-
रुद्राध्यायजप कुर्यात् । ततो वामनरौमहितं वृषमब्दैवतर्मन्त्रः
कुगे: मोदकविन्दुभिर्जियेत् ।
अन्दैवतमन्त्रो यथा-
भन्न पम्त द्रुपदा आपोहिष्ठाऽघमर्षणम् ।
एनरन्दैवतमन्त्रैमार्जनं ममुदाइतम् ॥
म बापो धन्वन्या: समनः मन्तु मूषाः ।

·दानकियाकौमुदी। ॥ ॐ शन्नः समुद्रिया श्रापः ममनः सन्तु कूष्याः । ॐ-द्रुपदादिव मुमुचानः खिनः स्वातो मलादिव । पूतं पवित्रणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनमः आपोहिष्ठादि परनयम्। पतञ्च सत्यचामोध्यात्तपसोऽध्यजायत ततो रायजायत ततः ममुद्रोऽर्णवः समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरोऽजायत । अहोरात्राणि विदधविश्वस्य मिषतो वनौ सूर्याचन्द्रममौ धाता यथापूर्वमकल्पयद्दिवञ्च पृथिवौच्चान्तरीक्षमथो खः । यद्यपि पारस्करोडो मोक्तस्तथापि परिमिष्टवचनानुसारादहनं . यथा- ततोऽरुणेन गन्धेन मानम्मोक इतौरयन् । वृषस्य दक्षिणे पायें चिशनाझं ममुषिखेत् । कृपायमोति मयेऽस्य चकाइमपि दर्शयेत् । नप्तेन पयादयमा स्फुटौ नावेव कारयेत् ॥ श्रयेनं कसमस्याभिरभिरेको हपए वा । मौषधिसुगन्धाभिः सापयलिका अपि । इत्यरुपगन्धेन दक्षिणपा, मामस्तोक ति हुमगलेन पिशनम् । वामपाय- ॐ वृषानामि भामुना घुमन्तं वा हवामहे पवमामः मुबमम् । रति मन्त्रेण पकं घरपदपमूले विग्निस्य पात् सप्तमोईन कर्षकारेण पौ कारयेत् । 15 ·दानक्रियाकौमुदो। तत: सुगन्धिभिरभिः सवसतरीक तृषं नापयेत् । शनोदेवौ। आपोहिष्ठादिकलयम् । श्रापः भिवाः शिवतमाः शान्ताः शान्ततमाः । तास्ते कृण्वन्तु भेषजम् । ॐ या ओषधीः मोमराची धिष्ठिताः पृथिवीमनु । रहस्पतिप्रसूता इति मौषधिभिः। चे तीर्थानौति तीर्थादकेन सापयित्वा जलमपनौय- पारस्करे ताचाल इत्येत्युपदेशान् । वृषं वत्सनरौय बस्लादिभिरतकुर्यात् । युवा सुवामा इति वम्बम् । गन्धदारामिति गन्धम् । श्रीय ते इति पुष्पम् । धूरभौति धूपम् । मनोज्योतिरिति दौपम् । समिन्धोऽनचित्यञ्चनम् । वातोति व्यानम् । रहस्पते इति छत्रम् । मिन्धोरिवेति मिन्दरम् । युनौति गोरोचनाम् । चत्वारि हङ्गेति सुवर्णग्टनम् । अवरपतिरिति रजतखुरम् । अमौ यताम रति तायपृष्ठम् । नभ उये पोति काम्यक्रोडम् । ममो एप्पये घेति रजतत्रिशतम्। इदं विष्णुरिति सवर्ण चक्रम् । मायनेति दर्पणम् । वातविति चामरम् । भद्रं कर्णाभिरिति प्रवालम् । नमोऽस्तु नौलपौवार्थनि मुवर्षा- पहम् । ममोमति घण्टाम् । वृषाय दत्वा चपागक्ति वासतरी- रपसार्यात् ।

·दानक्रियाकौमुदौ।
अथ यूपारोपणम् ।
प्राचारादेशान्यां दिशि यूपमारोपयेत् । तत्र प्राचीनपद्धत्यनु-
हारेण तत्प्रक्रिया लिख्यते ।
ॐ देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोडिन्या पूष्णो हस्ताभ्याम् ।
इति खनिचग्रहणम्।
ॐ श्राददेऽयेष्वास्येन प्रान्नामि सहस्पतेर्मुखेन ।
इति गर्त खनेत्।
ॐ यवोऽसि यवयाऽसाद्देषो यवयाऽरातीः ।
इति अमु यवान् दद्यात् ।
ततो यवोदकेन यूपस्य-ॐ दिवे वेत्यपं, ॐ अन्तरीक्षाय
खेति मध्यं, ॐपृथिव्यै वेति मूलं प्रोक्षयेत् ।
ॐ शुन्धन्तो लोकाः पिढषदना इति यवोदकं गत तियेत्।
ॐ पिढसदनमसौति भागमान् दर्भान् गर्न स्तृणुयात् ।
ॐ अग्रेणीरमि खावेश उवेटणमेतस्य वित्तादधौवा स्थास्यति।
इति गर्तसमीपे यूपमानयेत् ।
ॐ देवस्वा सविता मध्वाना
सपिप्पलाभ्यस्वौषधिभ्यः ।
इति मधुना तेनाभ्यञ्जगत् ।
ॐ दिवमयेणास्पद प्रान्तरौ मध्येनायाः पृथिवीमुपरेणादंशोः।
इति यूपमुच्छ्रितं कुर्यात् ।
ॐ थाते धामान्युमसि गमध्ये यच गाको भरिश्टङ्गा श्रयासः ।
प्रवाह तदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमाव भारि भरि।
इति गर्न दिपेत् ।

·दानक्रियाकौमुदौ।
ॐ ब्रह्मवनिना चत्रवनि रायस्पोषवनि पहामि ।
इति इतप्रक्षेपः।
ॐब्रह्मदंह चचदंहायुदंह प्रजाइंह। इति दण्डेन दृढ़ीकरणम्।
ततो यूप स्पृक्षा-
ॐ विष्णोः कम्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे।
,
इन्द्रस्य युध्य मखा।
इति जपेत् ।
पदावनन्दाचायणा हिरण्यं शतानीकाय सुमनस्थमानाः।
सन्म श्रावधामि तयारदाया युमान् जरदष्टियथासम् ।
इति वृषं यूपे वनीयात् । उपयूपेषु वत्मतरीय ।
अघ केचित्-
उपम्य दक्षिणे कर्ण-गायों करतश्च
मत्यञ्च दूत्याधघमर्षण
यद्देवा देवहेलनमित्यादि कुमाण्डौसंज्ञकम्टक्चयञ्च मपन्ति ।
तच पारस्करेण रुपमाषाभ्यनुजानादप्रमाणकमिति ।
ततो दधिलाञ्छितवियहान् वस्वाच्छादितांय भवान् ।
तिलकुमुमजलान्यादाय वासतरोचतरपमहितं वृधमुत्सृजेत् ।
ॐ अधेत्यादि अमुकगोषस्य प्रेतम्यामुकर्मणो मरणागौचा-
ताहादितीयेऽहनि अमुकगोधम्म प्रेतम्यामुकार्पण: प्रेतलोकपरि-
स्यागपूर्वकस्वर्गन्नोकगमनकामनया वर्णग्टशाधनहृतं दामोयुगा-
यादितं दधिनाम्हितविपई रुदैवतं वृपम्-
एम युवान पनि यो ददानि तेन कौड़नीयरथ मिषेण ।
मागः माजनुषा सुभगा रायप्पोषेपा ममिपा मदेम ।

·दानक्रियाकौमुदी। . .. इति मन्त्रेणेव वाक्यप्रविष्टेनोत्सृजेत् । अत्र पारस्करे एतयैवोत्सृजेरनिति एतयैव च ऋचा नान्यवाक्ये नेत्येवकारार्थवशात् वाक्यभेदकन्पनागौरवाच उत्सृजेरनिति बहु- वचनाच्च रथकारन्यायात् शूद्रे पाप्ययं मन्त्र' पठनीय एवेति प्रागेव विकृतम् । न च मासपक्षतिथ्यादौनामप्युल्लेखो नास्तिति वाच्यम्,- मासपचतिथौनाच निमित्तानाञ्च सर्वशः । उल्लेखनमकुर्बाणो न तस्य फलभाम् भवेत्॥ रति ब्रह्माण्डपुराणवचनात् । फलांशमभिमन्धाय प्रदद्यात् श्रद्धयान्वितः। इति गोतमवचनाच मासपचतिथ्यादौनामुद्देश्यगतफलस्य चोल्लेख- नियमात् । ततश्च उत्सर्गमन्त्रे एनमित्यनेन निर्दिष्टस्य वृषस्य विशेषणतया नदेवताद्युम्नेखं कृत्वा चोत्सर्गप्रतिपादिकया ऋचैव वाक्यं समापनौयं न स्वकल्पितवाक्यनोत्सर्ग इति पारस्करसूचार्थः । क्गर्थस्वयम् । हे वत्सतयों वो युग्माकमेनमुपस्थितं पतिं ददानि त्यजानि खत्वध्वंमविषयं करोमि तेन वषेण पत्या मह कौड़नीः खेलम्यो यूयं परथ धमय क्रीडन्तौरिति प्रथमायां द्वितीया छन्दमि यूयमपि नोऽस्माकं माना अस्मत्खनविषयास्यका इत्यथः ! एतेन वत्सनरीणामुत्सर्गः प्रतिपादित'। मयोत्सृष्टास्वया महेति लिखिय्यमाणवचनाच। १ क पुस्तके, उत्सगे।

·१२० दान क्रियाकौमुदौ । नतः-ॐ खधा पिटभ्यो मावभ्यो बन्धुभ्यथापि वप्तये। पिटपक्षाय ये केचिद्ये चान्ये मापनकाः ॥ गुरुश्वशरबन्धनां ये कुलेषु समुद्भवाः । ये प्रेतभावमापना ये चान्ये श्राद्धवर्जिताः ॥ दृषोत्सर्गण ते सर्व लभन्तां प्रौनिमुत्तमाम् । दद्यादनेन मन्त्रेण तिलाशतयुतं जलम् । इत्यग्निपुराणवचनाजनान्नलित्रयं दद्यात् । वृषोत्सर्गस्य गोयज्ञातिदेशात् वृषसमानोऽन्यस्तथाभरणयुको गौर्दविणा देया । । तथा गोयज़ पारस्करः,- सम्म तुन्यवया गौर्दविणेति । तथा प विष्णुसंहितानामा वचनं पठन्ति । ब्राह्मणस्य दरो गौय वरो यामय भूभुजः । अश्वो विशम्तु मपद पुराणशतमन्तिके ॥ ॐ प्रवेत्यादि अमुकमगोत्रस्य प्रेतस्यामुकममणो मरणा- गौचान्ताहाद्वितीयेऽहनि अमुक गोत्रम्य प्रेतम्यामुक गर्माण: मेत- नोकपरित्यागपूर्वक-स्वर्गलोकगमनकामनया पारस्करविधिना कते- नहपोसर्गकपणः प्रतिष्ठार्थ दक्षिणमिमां कृपतन्यवयस्कामना गां पसुन्यवयस्काम्नदानगवीमच वा विष्णुदैवतममुकगोचाया- मुकमो तुभ्यमई मम्प्रददे । पर सुषवामतरीनामनदारं गां धाममी प्राचार्याष दधा- दिति दन्दोगपरिमिष्ट्रवचनादक्षिण गामायायैव दचात् ।

·दानक्रियाकौमुदी। १२१ विष्णुः,- अयस्कारस्य दातव्यं भोजनं मनसेपितम् । भोजन बमर्पिष्कं ब्राह्मणांचव भोजयेत् ॥ व्यास:- क्रियमाणे वृषोत्सर्ग लोमदाहोऽभिजायते । तृषमः पौद्यते तेन गास्यते दिजभोजनात् । पूर्ववद्वाकां कला कतैतडपोत्सर्गकर्मणि एतदुत्पृष्टयवस्तीम- दाइजनितपापक्षयकामो भोज्यान्येतानि बमर्पिकाणि ब्राह्मणेभ्यः सम्प्रददे । ततस्तु दक्षिणं काञ्चनमूल्यं दद्यात् । ॐ यज्ञेन यज्ञमिति देवान् विसृज्य अछिद्रं कुर्यात् । श्राचारागीत-वाद्य-लाजप्रक्षेपं कृत्वा ग्टहे समागन्तव्यम् । इति वृषोत्मर्गपद्धतिः । श्रथ वृपोत्मानन्तरं मत्स्यपुराणोक्रक्रमानुरोधात् कपिला- दानम्। सवत्सां कपिला स्वर्णश्टङ्गाद्यलढतां पाद्यादिभिः सम्पूज्य धेन्वा- धिष्ठाटदेवताभ्यो नमः, इति पुष्पाञ्जलि दवा कृताञ्जनिः पठेत्- या लक्ष्मीः मर्वभूतानां या च देवेष्ववम्यिना । धेनुरूपेषा मा देशै मम पापं व्यपोस्त । देहम्या या च रुद्राणी गरम्य मदा प्रिया । २ख पुस्तके, शहरम्य च या प्रिया। 16

·दाम क्रियाकौमुदी।
फलमाइ मतेव साप्तं स्वार्थ अन् अनुर्जन्म मप्तजन्मना विशिष्टे-
नेति विशेषणे वतीया मनजनाभाविना रायो धनस्य पोषण पुख्या
मद्या दषा अनेन च वयं समगाः सन्तः सं मम्यक् मदेम पुष्टा •
भवम दूषु इच्छायां दयते सवैरिति कर्मणि विप् छान्दसः ।
मध्यस्थमभिमन्त्रयते मयोभरित्यनुवाकशेषेणा ।
इति पारम्करवचनात् सवत्सतरीकं वृषमभिमन्त्रयेत् ।
ॐ समुद्रोऽमि नभखागा दानुःमग्भूर्मयोभरभिमावाहि
६.
मारतोऽसि मस्तामणः शम्भूर्मयोभरभिमावाहि स्वाहा ।
अवस्युरमि दूरखान् भम्भूर्मयोभरभिमावाहि स्वाहा ।
थास्त अग्ने मूर्य रचो दिवमानन्वन्ति रश्मिभिः ॥
ताभि नी श्रद्य सवाभौरचे जनाय नस्कृधि ।
या वो देवाः सूर्ये रुची गोष्वश्वेषु या रचः ।
इन्द्रामौ ताभिः साभौ रुचत्रो धत्त हस्पतेः ॥
स नो धेहि ब्राह्मणेषु रुचं राजसु नस्कृधि ।
रु वैग्रेषु शनेषु मयि धेहि रुचारुतम् ।।
तलायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदागास्ते यजमानो हविभिः ।
अहेडमानो वरुणेह वोऽथुरुषम् म मा न भायुः प्रमोषोः ।
स्वर्ण खाहा, स्वर्णकःखाहा, स्वयंशक्रः स्वाहा, स्वर्णज्योतिः
खाहा, स्वर्णसूर्य: स्वाहा।
दत्यनुवाकोषः ।

·. तत अाचाराद्यस्य वृषस्योत्सर्गस्तस्य पुच्छन तर्पणम् । मतिस- ॐ अमुकसगोत्र प्रेतामुकर्मचेतत्ते एतदुष्टदृक्पुर १क पुस्तके, न खादेरिति, सुषश्रादयं नासिर दानक्रियाकौमुदी। अथ प्रचालयेत् यथेष्टं यूथं पर्यटत । इति छन्दोगपरिशिष्टवचनादेशान्यां दिमि संवत्सरीकं वृष .किञ्चिच्चालयित्वा वृषं प्रदविणौहत्य पठेत्,- ॐ धोऽपि वं चतुप्पादश्चततस्ते प्रियास्खिमा: चतुर्ण पोषणार्थाय मयोत्सृष्टास्खया सह ॥ देवानाञ्च पिणञ्च मनुव्याणाञ्च योषितः । भूतानां ढप्तिजननास्वया मार्द्ध प्रजत्विमाः ॥ नमो ब्रह्मण्यदेवेश पिलभूनर्षिपोषक । त्वयि मुक्तेऽचया लोका मम सन्तु निरामयाः ॥ मा मे शृणोऽस्तु देवोऽथ पैत्री भौतोऽथ मानुषः । धर्मस्वं त्वत्प्रपन्नस्य या गतिः माऽस्तु मे ध्रुवा ॥ यावन्ति सन्ति लोमानि तव तासाञ्च गोपते । तावदर्षसहस्राणि वर्ग वामोऽस्तु मे पितः । मोचितोऽसि मया नाथ खछन्दा गतिरस्तु ते। मपितः स्वर्गसिद्दार्थ तरिस्तं भवसागरे । म खादेः परस्यानि नाकामेर्गर्भिणैश्च गाम् । इति वृषं श्रावयेत् । मोटकषपुच्छमादाय कृतापमव्यो दक्षिणमुख:- गलिततिलोदकमुपतिठताम् ॥

·१२२ दानक्रियाकौमुदौ। धेनुरूपेण मा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु ॥ विष्णोर्वचसि था लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः ' चन्द्राक्षशनिर्या धेनुरूपाइनु मा श्रिये ॥ चतुर्मुखस्य या सम्मौर्या लक्ष्मौर्धनदस्य च । था लमौः सर्वभूताना सा धेनुर्वरदाऽस्तु मे । स्वधा लं पिटमुख्यानां स्वाहा यजभुजां यतः ॥ सर्वपापहरा धेनुः सर्वशान्तिं प्रयच्छतु । सर्वलोकमयों दोग्धों सर्वदेवमयों नथा ॥ 'सर्वलोकहितार्थाय सर्वलोकभवाय च । प्रयच्छामि महामागामदयाय शुभाय ताम् । इति पठिला धेनुं देवतां सम्प्रदानबाह्मणमपि पाचादिभिः सम्पूल्य इमां धेनुं ते ददानौति प्राधणहसो जल दवा ददखेति तेनोमे जलेन धेनुं मोक्ष्य वस्त्रेणाच्छाध पुछ पृत्वा- अघेत्यादि अमुकमगोचम्य प्रेतस्यामुकधर्मणो मरणाशौचान्ना- हाद्वितीय इनि अमुकमगोचस्य प्रेमस्यामुकशर्मप्ण एतद्धेनुलोममम्मित- वत्सरापछिपवर्गवामामप्तमकुततारणकामोऽमुकगोचायामुकामणे प्राणाय मा कपिक्षाधेनुं सुवर्णपटगी रौप्यखुरा नामष्ठा कांग्मोपदोहामादाललाटो घण्टापौवा पामरपुच्छो गन्धाधर्थितां पपखिों सुभ्यमई सम्प्रददे । पुके ग्रहीत्वा वस्तीति.पहोता यदेत् । ७चत्यादि अमुकगोरस प्रेतम्मामुकर्मको मरणागौषान्ना- यानि जमकमगोषय प्रेतमामुकामए एनकपिताधेमु- ·दान क्रियाकौमुदो। १२५ लोममम्मितवत्सरावच्छिन्नवर्गवासासप्तमकुलतारणकामनया हते- तत्कपिलाधेनुदानप्रतिष्ठार्य दक्षिणमिदं काञ्चनममिदैवतममुक- गोचायामुकर्मणे पाह्मणय तुभ्यमहं सम्प्रददे। ततो पहीता स्वस्तीत्युक्वा काञ्चनं स्पृष्ट्वा गायौँ काम पठित्वा कपिलाधेनु रियं रुद्रदेवनाकेति वदेत् । ततो दाता प्रदक्षिणहत्य पठेत्- यावन्ति तव सोमानि शगैरे मम्भवन्ति हि। तावर्षमासाणि वगै वासोऽम्त मे पितः । ततो धामग्रामदामम्- सरभे त्वं जगन्नाथे देवानामतप्रदे । ग्टहाण वरदे याममौपितार्थ प्रदेहि मे । पूर्वलिखितशिवपुराणवचनात- घेत्यादि एतस्कपिलाधेनुलोमकृपसममण्यवर्षमहला- वच्छिषवर्गलोकवाम-तदुतरविपुलकुलजम्मकाम रमा कपिलाधे मौवर्णग्टनीमियादि वाक्यं वा । कपिलाभावे तदितरमालहतधेनुदाने तु- ॐ अपत्यादि एतद्धेनुम्नोमममितवासरावलियनगवामकाम इमा धेनु सौवर्णग्रगौमित्यादि समें पूर्ववत् ।

·१०४ दाक्रियाकौमुदी। वापौकूपतड़ागानां प्रतिष्ठा मदमम्मता। यथामति विचार्ययं विशेषेण विविच्यते ॥ वेदवोधितत्यागस्य यागो दानं होमो वा इति चितयान्यतर- नियमात् ममलयवदानककृपवाप्यायुसर्गस्थ- भनमा पाचमुद्दिश्य भूमौ नोयं ममुत्सृजेन् । विद्यते सागरस्यान्तो न नहानस्य विद्यते ॥ इत्यमिपुराणवचनात्,- प्रकारचेतनमनुष्याद्यपेक्षया पश्चात् स्वीकारमम्भवात् उद्देश्यगतवा- मिलजनकृस्यागो दानमिति लक्षणव्यापनादानवं। निकटचेतनमस्य- पक्ष्याद्यपेचया तु वेदबोधितत्यागस्य तस्येदमित्यारोपज्ञानविषयो देवतेति निश्चेतनानां देवतात्वावगमात् देवतोद्देशेन व्यत्यागो याग इति यागलक्षणव्यापनादन्ति च यागतम् । यथा श्राद्धस्य पियुद्देश्यकतया यागत्वं ब्राह्मणसम्प्रदानकतया च दानवमित्युभय- कपता भ्रान्तिज्ञानम्येव न्यायनये शभेदात् प्रामाण्याप्रामाण्यम् । यथा च गुरुमतेऽनुमानम्य मेयांगे परोचतामिति मागे च प्रत्यक्षतेति । अतएवोभयप्रयोगोऽपि दृश्यते । यथा हयशीर्ष,- नाम्ति तोयममं दानं त्रैलोक्ये सपराचरें। तस्मात् मनप्रयत्नेन जलदानं ममाचरेत् ।। वापीकूपतड़ागाधमतो दद्यात् स्वशक्तिः । वित्तानमारत. माजः प्रपायव प्रवर्तयेत् ।। १ ख पुमाके, यमभेदात् ।

·दानक्रियाकौमुदी।
१२५
अयेक पूरयित्वा तु निदाघे वारिण घटम् ।
जलदानन्तु कुर्वीत मर्वकाममम्मृद्धिदम् ।
प्रपाथास्तु दानत्वं सुतरामेव ।
मत्स्यपुराणे यागपदप्रयोगो यथा,-
एतान् महाराज विशेषधर्मान्
करोति योामय पद्धबुद्धिः ।
म याति रुद्रालयमाश पृतः,
कम्पाननेकान् दिवि मोदते च ॥
अमेकनोकान् म मह वादीन् ।
मुक्का पराईदयमङ्गनामिः।
महेव विष्णोः परमं पद तत्
प्रघाति सघागवलेन भूयः ।।
उन्यामेतान् विशेषधर्म इतभृतान् नागादीन् यः करोति
तेषां तड़ागादीनां यागयलेन विष्णोः परमं पदं प्रथानीय।
एवं मेलारामादिदानस्यापि यागदानोभयरुपतेति ध्येयम् ।
जम्नामयम्य कृपापीपुष्करिणीतड़ागमटीभेदात् पयविधनम् ।
यथा हयौर्षपञ्चराधे वरुणमतिमानवणकपने-
इम रोप वापि रव या प्रकल्पयेत् ।
वर्ष तन मरपासवर्ण कषयामि ते ॥
घसं निविपेत् कृपे वाया नए थासम् ।
पुस्करिणा सिहयं वरुण चतुरगुनम् ।
पशाम तड़ागेऽपि नागप पानुभम् ।

·दामकियाकोमो। कृपादिनवणमुकं कपिनपधराधे- पशादिभवकपः गतहप्ता तु वापिका । पुष्करिणम्तदूर्वन्तु यावद्धन मतदपमः महागोऽष्टगतानाम्यो मदी च मानदूतः । पधामनिरिति पवागहमपर्यनं कृपः म र मदारको निरकयेति । वापी व पक्षाशदूः गाहमापर्यन्ता । एषाध मंण्यातारतम्येन गाम्भीर्यतारतम्येन प फहभापि तारतम्यं योयम्। अप केधित- वन्य जन्नामयजनोपभोगो विरुद्धः त्यम्य पुनः मौकारानह- नान्, न चैकम्य एफकियाां दानकर्तृवं सम्प्रदामनञ्च मम्भवति । अतएव भत्रयागे यष्टणामेव म्नेषाम्रलिक्त्येम नाम्नि दक्षिणेत्याः । तष,- रयाजन्नस्यापि नधादिजम्नवदौपादामिकमलाविरोधात् । भोजयित्वा दिनान् मम्यक् तोयमुत्सर्जयेत्ततः । मयंभूतान् ममुहिग्य इति वा समुन्मरेत् । इति हपौर्ष अमषितसर्थपदयस्नात् खम्यापि त्यागोदेग्य- वान्तर्भावाच । एकस्यापि प्रकारभेदेम भिन्नत्वात् मम्प्रदालमप्रदानत्वयोरवि- रोधाच अहन्वप्रकारेण मम्मदायत्वं मर्श्वभूतत्वमकारेण च सम्प्र- दानत्वम् । यथा मन्यामिनामात्मश्राद्धे एकस्यैव एतच्छरौराधि- हायकवप्रकारेण दासत्वं पारलौकिकशरीरान्तराधिष्ठायकत्वप्रकारे- मोहम्मत्वमपौति नाति विरोधः । सत्यागे तु पामेव सविाँ सम्प्रदादलमन्प्रदागत्वयोः प्रकाराभेदात् दक्षिणाभावो युज्यन एव ।

·दानक्रियाकौमुदी। १२७ अतएव श्राद्धविवेके,- हतमश्रोत्रियं श्राद्धं हतो यजलदक्षिणः । तस्मात् पणकाकिनौं वा फलं पुप्यमथापि वा ॥ प्रदद्यात् दक्षिणां श्राद्धे तथा म सफलो भवेत् । पनि वृहस्पतिवचने पुष्पादौनामानत्यर्थवाभावात् मोऽयति- देमागतदृष्टार्थदक्षिणाया वाधो नादृष्टार्थाया दक्षिणाया इत्युकम् म च तिरक्षा प्रष्टचेतनाभावात् बधिरान्धमूकपशूनां श्रवण- वीक्षणोधारणप्रचरणविरहादिन्द्रादिदेवतानाच स्वस्यैव त्यागोहेग्य- बासम्भवात् यागानधिकार इति तिर्यगधिकरणविरोध इति वाच्यम्। साकाराणमिन्द्रादीनामधिकारे निरूपयितव्ये मन्त्रमयो देवतानामुद्देश्यस्वारोपेण विरोधगन्धाभावात् तेषां धागेऽधिकार- सम्भवात् गङ्गाखानदानादावधिकारप्रसाए । वस्ततस्त वर्णाश्रमवतामेव कम्माधिकारमियमात् सदभावेन सुरेगादौना तिरद्यामपि सर्वकनिधिकार इति निर्यगधिकरण- सिद्धान्तः । मच पुराणादाविन्द्रादीनामश्चमेधादिवर्णनविरोध प्रति वाच्यम् । श्रीरामचन्द्रादिवत् लोकप्रवर्तकतया तेषां तदनुष्ठानोपपत्तः । अतएव भगवहौतायाम,- यांदाचरमि श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरी जनः । म यत् प्रमाणं कुरुते लोकम्ताद मुवर्तते । रति स्वजन्नागयजनोपभोगो में वियते। १७ पुमके, पस्दैन।

·१२८ दान कियाकौमुदी। एवं मेलारामादीनामपौति । प्रकृतमनुमरामः ॥ कूपादिप्रतिष्ठाफलमाह हयगौर्ष,- एवं विधि विनिवर्त्य नृत्यगौनादि कारमैत् । एवं कृते, फलं यच्च तन्निबोध सरोत्तम ॥ सर्वकाममुमम्पूर्ण वैदूर्यमणिभूषितम् । मौवणे कामगं दियं दिव्यस्त्रीगतमकुम्नम् ॥ विमानं भक्रलोके तु मानुयात् कूपकारक । • एवं नामादिकां फलं म्यादुजरोजर ". कुपवापौतड़ागानां यः कर्ता नरकिलियः । नामौ वैवस्वतपुरं याति भूतनिषेवितम् ॥ शक्रलोके वसेत् ब्रह्मन् यायमचन्तरं नरः ॥ तदन्ते पृथिवीपालो जायते वा द्विजोत्तमः । सर्वलक्षणासम्पन्नः मवैश्वर्य्यममन्वितः ॥ कूपकारकः एवंविधानेन कूपदानकारक इत्यर्थः । एवं पर- पापि। कूपादिप्रतिष्ठास्वरूपमाह हयशौर्ष,- अब्देहं वरुणं विद्धि नित्यं नारायणात्मकम् । वरुणस्य प्रतिष्ठा या मैवापां कोयतेऽनघ । तथा तचैव- भोजयित्वा दिजान् सम्यक् तोयमुत्सर्जयेत्ततः । सर्वभूतान् ममुद्दिश्य इति वाचं ममुश्चरेत् ॥ - ·दानक्रियाकौमुदी। १२६ . . सतो वरुणानिमास्थापनानन्तर तोयं तोयाधय समुत्सृजेरि- त्यर्थः । कूपादिजलाशयानामेव दाने नत्तत्फलश्रवणात् । कूपवापौतड़ागाधमतो दद्यात् स्वशक्तिः । इति पूर्वलिखितविधिवाक्यबलाच्च । सवतेषु कर्तव्या प्रतिष्ठा विधिना बुध. । फलार्थिभिस्वप्रतिष्ठं यस्मात्रिफलमुच्यते ॥ इति वक्ष्यमाणवचनाच । अन्यथा तन्माचजलोत्सर्ग अन्येषामनुत्सर्गप्रसङ्गात् । तेन- अप्रतिष्ठन्तु यत्तीयं तत्तोयं मूत्रवत् सतम् । इति कपिलपञ्चरात्रवचनस्वरसात् वरुणप्रतिमायापमहतजल- शद्धिपूर्वकजलाशयोत्सर्गः कूपादिप्रतिष्ठापदवाच्यः । एतेन मस्यपुराणाद्युझफलं वरुणयागस्यैव जलाशयदानस्य तु पृथगेव फल मिति यत् केनचिदुळं तनिरस्तम् । यागस्यैव तत्फलवे अन्यदा वरुण्यागानुष्ठानेऽमि तत्फल स्यात् । जलाशयाधिकरणाकवरुणप्रतिमास्थापनं जलाप्रयकरणं विना न घटते इति चेत् नद्यादौ परकृततड़ागादौ वा तत्समावे तत्फलप्रसङ्गः स्यात् । तस्मात् पूर्वलिखितहयगौर्षादिवचनात् वरुण- यागो जलाशयोत्सर्ग स्याङ्गं फलमपि तस्यैवेति। तहि प्रतिष्ठाभावे जलाशयकरणस्य फलाभावप्रसङ्ग इति चेन अविधिकृतसुवर्णादिदानवत्तादृशा वैधफलं नास्त्येव किन्तु तदात्- १ख पुलके, दानछततादृशम् । 17 ·१३० दान क्रियाकौमुदी। - किञ्चित् साधारणं फलं विद्यत एव इति न विवादः । एवं सेवारामादिप्रतिष्ठायामपि तदानस्यैव फुलं न बङ्गभूतयाग- स्वेति ध्येयम् । वरुणप्रतिमालवणमाह हयगो,- हेमजं रौप्यजं वापि रत्नज वा प्रकल्पयेत् । वरुणं तस्य सङ्घपात् लक्षणं कथयामि ते ॥ यङ्गुलं निक्षिपेत् कूपे वाण्या नद्दच्च अङ्गुलम् । पुष्करियां चिपेद्देवं वरुणं चतरङ्गुलम ॥ पञ्चाङ्गुलं तड़ागेऽपि नद्याचाथ षडङ्गुलम् विभुज इंसपृष्ठस्य दक्षिणेनाभयप्रदम ॥ वामेन नागपाणन्तु धारयन्तं सुभोगिनम् । मौलिनं वा महाभाग कारयेत् यादसा पतिम् ॥ वामे तु कारयेहद्धिं दक्षिणे पुष्करं शुभम् । नागैर्नदौभिर्यादोभिः समुद्रः परिवारितम् । फएवलपचे अभयनागपाशयुक्तहस्तद्दयं मौलिनं मुकुटालद्धृत- मस्तकं तत्प निधिपायुक्तहस्तदयमित्यर्थः । मत्स्यपुराणे,- मौवर्ण कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यडुण्डुभौ । नाधौ कुस्तीरमण्डूकावायमः शिशुमारकः । कपिस्तपञ्चरात्र- भदौ तु राजती जेया समुद्रः स्वर्णनिर्मितः । अनन्ताघटमागास्तु अष्टधातुविनिर्मिता: ।

·दानक्रियाकौमुदौ।
धातवोऽटावन्यत्रोकाः।
सुवर्ण रजतं तायं कांस्यं पित्तलमेव च ।
रङ्गसौसकलौहानि धातवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः-
थपलक्षणमुक्तं हयशीर्ष,
चतुरस्रमथाटासं वर्तुलं वा सुवर्तितम् ।
श्राराध्यदेवतालिङ्गसूचितं मानसम्मितम् ॥
दशहस्तं न्यसेत् कूपे यूपं यज्ञीयवृक्षजम् ।
मूले इमान् फलान् न्यस्वा वायां पञ्चदशावितम् ॥
पुष्करिण्यो न्यसेधूपं विंशहस्तं सुरेश्वर ।
पञ्चविंशकरं यूपं तड़ागे विनिवेशयेत् ।।
अतिगम्भौरविस्तारयुक्त विम जलाशये।
यथाप्रमाणशोभन्तु यूपं सम्यनिवेशयेत् ॥
जममध्येऽथवा यागमण्डपस्याजिरे गुरुः ।
यूपनस्केति मन्त्रेण स्याप्य वस्त्रेण वेष्टयेत् ॥
वैजयन्ती सिता रम्यां यूपोपरि निवेशयेत् ।
तथा,-
लौहज शैलजं वापि कारयेत् षोड़शाङ्गुलम्
अष्टारं हादशारं वा चक्रं मूर्तिसमन्वितम् ।
नारमिन Fट्रेण विश्वरूपेण वा पुनः ।
ध्वजवंशश्च कर्तव्यो निर्मणः गोभनो दृढ़ः ।
१स पुस्तके, मूर्तिशतान्वितम् ।

·१३९
दानक्रियाकौमुदी।
-
.
प्रतिष्ठाकालमाह तचैव,-
उत्तराणां श्रिते भानौ शुक्लपचे सुरेशर ।
कृष्णपज्ञान्तिमव्यंगादृते सुरगणार्चित ॥
शक्लस्याधं परित्यज्य प्रतिष्ठां कारयेदुधः ।
शवम्याचं व्यंगमित्यर्थः ।
तथा,-
प्रतिपच द्वितीया च हतीया पञ्चमी तथा ।
मतमौ दशमी चैव द्वादशी व त्रयोदशी।
अष्टमी पौर्णमासौ व प्रतिष्ठायां सुशोभना ।
गुरुः सोमो वुधः शक्रः प्रतिष्ठायां शभावहाः ।।
मेषो वृषोऽथ मिथुनं कर्कटो दृथिकस्तथा ।
मिहः कन्या च सततं विजेयाः शान्तिकारकाः ।
उत्तरासु कथा मूले रौद्रे पुये च शस्यते ।
वैपावे चानुराधे र रेवत्या रोहिणणेषु च ॥
अश्विन्यामय चिचायां भरण्याञ्च पुनर्वमौ ।
प्रतिछां कारयेद्विद्दान् नक्षले मृगशीर्षके ।
अयने विषुवे चैव पड़शौतिमुख्ने तथा ।
मिर्च परममिवञ्च मम्पत् उमञ्च माधकम् ॥
तारापञ्चकमेत प्रतिष्ठायां प्रशम्यते ।
गरं विहिं मकिन्तुनं गानं मचतुष्पदम् ॥
वर्जयेत् भयनेन प्रनिष्ठायां सुरेश्वर ।
विष्कम्भमनिगाच शम्न परिघमेव च।

·दान क्रियाकौमुदी।
१३३
गण्डं व्याघातकञ्चैव वैधतिं वज्रमेव च ।
ध्यतीपातं हर्षणच योगानेतान् विवर्जयेत् ।।
लग्नेच सुस्थिरे कार्य स्थिरां सरसत्तम ।
तथा-
कूपवापौतड़ागान पश्चिमे यागमण्डपम् ।
कुर्यात् यथाक्रमेणैव कन्यमं मध्यमुत्तमम् ॥
यथाक्रमेण कूपादिक्रमेण । कन्यसं कनौयांसं कनिष्ठमित्यर्थः ।
कन्यमं दम हस्तन्तु कूपे शस्तं तथानघ ।
द्विषदं कारयेद्वाप्यां पुष्करिण्यां चतुर्दश ।
दिरष्टहस्तं कुर्वीत तड़ागे मण्डपं शुभम् ।
मण्डपस्यार्द्धभागेन चतुरसा तु वेदिका ॥
नदष्टांगोच्छ्रिता सम्यक् वेदिका सुमनोहरा ।
पूर्ववत् कारयेत् कुण्डान् तोरणनि तथैव च ॥
धारूपयां वा न्यसेत् कुण्डं यथावत् कलसान्वितम् ।
पूर्ववत् प्रामादप्रतिष्ठाप्रकरणे उतान् चतुरः कुण्डान् ।
यथा,-
चतुष्कोणं भवेत्कुण्ड पूर्वस्यां दिशि सर्वदा ।
अर्द्धचन्द्र भवेद्याम्ये वारुण्यां वर्तुलं भवेत् ।
पद्माभमुत्तरे भागे कुण्ड स्याविजसत्तम ।
अशक्त्या वारुप्यां दिशि वा एककुण्डं वरुणकलमान्वितं गुरुः
कुर्यादित्यर्थः ।
१ ख पुस्तके, विन्यसेत् ।

·१५० दालमियाकौमुदी। -- . तथा, अग्न्याधानं वारणे त कुण्डे कुर्याच देगिकः । परप्यान्नु ममुत्याय मणिज वा हुताशनम् ॥ पश्चिमकुण्डे अग्याधानं गुरुः कुर्य्यात् । कुएइचतयपचे. तममिमन्येषु कुण्डेषु चिषु निनयेत् । तथा तचैव,- अश्वत्थोडम्बरौ चैव न्ययोधः पच एव च । तोरणार्थेषु कथिताः पूर्यादिपु यथाक्रमम् ॥ सुशोभनं भवेत्पूर्व सभद्रं दक्षिणे भवेत् । सकर्मा पश्चिमे भागे सुहोत्रन्तु तथोत्तरे । एकहां खनेडूमौ चतुर्हस्तं समुष्प्रयेत् । दिहस्तान्तरमन्योन्यं तोरणानां प्रकल्पयेत् ॥ तिर्यक्फलकमानं स्यात् साम्भानामर्द्धमानतः । स्थोना पृथिवीनि मन्त्रेण स्याप्याः पूज्याच तोरणः ॥ तोरएस्तम्भमूले त कलमान् मङ्गलादुरान् । तत्रैव- मण्डलञ्चालिखेन वेद्यामर्द्धचन्द्र सुशोभनम् ॥ लिखिला भट्रक पूर्व चतुरसं उसूचितम् । बामेयेशानकोणाभ्यां लाञ्छषेद्दक्षिणोत्तरे ॥ उत्तरादौ दक्षिणन्तं तत्सूत्र भ्रामयेदुधः । अर्द्धचन्द्रवदेवं स्यात् मण्डलं भद्रगर्भितम् ॥ अथवा पागमन्तु भद्रस्यैव सुरोत्तम। अर्द्धचन्द्रोपमं कुर्यादेवं स्वाद चन्द्रवत् ॥

·दानक्रियाकौमुदी। १३५ भद्रकं सर्वतोभद्रमण्डलं पूर्वस्यां मण्डलमध्ये तत्परिमितं सूत्र विन्यस्य भ्रामयेत्। . तथा,- स्थापयेत् कलसं तत्र द्वारे द्वारे यथाविधि । तथा,- अष्टाविंशाधिकशतपलपूरांय सन्मयान् ॥ प्रापत्य कलमान् वस्त्रपूततोयेन पूरयेत् । महिरण्यान् वस्त्रयुग्मबद्धकदानिवेशयेत् ॥ तोरणच बहिः स्थायाः प्रागादिषु यथाक्रमम ।। पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यै मन्त्रैरावाय दिक्पतीन् । तथायं क्रमः। चतुरोपेतं मध्ये वेदीममन्वितं चतुर्दिनु चतुःकुण्ड्युल- मशक्को पश्चिमे एककुण्डयुक्तं मण्डपं विधाय प्रतिष्ठापूर्वमप्तमदिने थथाविधि अकुरारोपणं कुर्यात् । ततो भण्डपचतुर्दिक्षु यथासंख्यं चतरत्रमर्द्धचन्द्रं वर्तुलं पद्मसदृशं कुण्डमभक्तौ पथिमस्यामेकं कुण्डं वा कुर्यात् । मध्ये वेदिकायां सर्वतोभद्रमण्डलगर्भितमर्द्धचन्द्र- भण्डलं निर्माय दक्षिणे तु चतुष्कोणं मपद्मं स्वस्तिकमण्डल लिखेत्। अथाधिवासः। देशिको विधिवत् सात्वा कृत्वा पूर्वाहिकोः क्रियाः। यायादचढतो मौनी योगार्थ यागमण्डपम् । १ ख पुस्तके, धारार्पणम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। मण्डपदारे आगत्य हस्तपादान् प्रचाल्याचम्य सामान्यार्थ विधाय पूजयेत् । श्रस्वेण पात्रं प्रक्षाल्य इन्मन्त्रण प्रपूरयेत् । निक्षिपेत्तीर्थमावाह्य गन्धादीन् प्रणवेन तु । दर्भयेद्धेनुमुद्राञ्च मामान्यार्थमिदं स्मृतम् ॥ ततो दारं प्रस्वाय फडिति प्रोक्ष्य द्वारस्योई विघ्नं महासमों मरखतीच पूजयेत् । दक्षिणपार्श्व-विघ्नं गङ्गां । वामपार्श्व-चिपालं यमुनाञ्च पूजयेत् । देहन्यालरवं पूजयेत् । दिव्यदृष्ट्या दिल्यान, अस्त्राय फडित्यम्बुभिश्चान्तरीक्षगान्. पार्णिघातम्विभिर्नीमान् विघ्नानुसारयेत् । ततः किञ्चिदामशाखां रूपमन् यजमानसहितौ एकदैहली संला दक्षिणपादपुर पर- मन्तः प्रविश्य- पञ्चगव्यायेतोयाभ्यां प्रोदयद्यागमण्डपम् । मूलमन्त्रेण वीवणं, अस्वाय फङ्गिति प्रोचणं, अम्ताय फडिति दर्भताइन इमित्यभ्युक्षणम्। चन्दनागुरुकर्पूरैमण्डपं धूपयेत्ततः । लाजचन्दनसिद्धार्थभमाकुगादताः । विकिरा रति मन्दिष्टाः भविप्नौधनाशनाः ॥ एतान मूनमन्त्रेणाभ्यर्छ हौमिति नरसिंहमन्त्रेण मानवार- मभिमन्य मरसिंह ध्यायन्- तासार पिशाचाय रातमाय मरीसृपाः ।

·दानक्रियाकौमुदी। अपसर्पन्तु ते सर्वे नृमिहास्वेण ताड़िताः ॥ वौमिति नरसिंहमन्त्रेण निक्षिपेत् । वौमिति मूलमन्त्री यक्षरो यशौर्ष उको यथा,- अष्टाविंशान्तबीजेन चतुर्दशयुतेन तु । अर्द्धन्दुबिन्दुयुक्रेन प्रणवोद्दीपितेन च ॥ ततोऽस्त्राय फडिति जपितदर्भमुष्टिना तान् विकिरान मान- यित्वा ईशानदिणि वर्धन्या श्रासनाय स्थापयेत् । श्रच केचित्,- श्वो यियक्षुणाऽधिवासदिनेऽङ्गाधिकाराय नहौशतकाम्यप्रधा- नाधिकारसम्पादकः कुपतिलजस्तत्यारसहित काम्याभिस्ताप: कार्या: । न त्वधिवासस्य पृथक् सकल्प इति वदन्ति । वाक्यमपि वर्णयन्ति-अमुककाम वो वरुणयागेनाह यक्ष्ये इति । तदयुतम्। अद्य सोमार्कग्रहणसक्रान्यादौ सुतीर्थके । इत्यादिपूर्वलिखितानिपुराणादिवचनानुरोधेन अद्यपदप्रयोग- स्थावश्यकत्वात् । मापदतिथौनाच निमित्तानाच सर्वशः । इति तिथ्याधुलेखनियमाञ्च अद्यामुकतिथौ श्यो यध्ये इति वाक्यानम्वयात् । किञ्च-श्रङ्ग हि विविध भवति उपरन्नकमुपनायकच पर- स्परोपकारकमुपरञ्जकमाइत्योपकारकमुपमायकम् । तव देवता- १ख पुस्तके, पूर्वम्। 18 ·दानक्रियाकौमुदी। 4 वाहनरूपस्य पूर्वदिनविहिताधिवामस्योपरञ्जकास्थानान्तरोपकरण- माचत्वेन वाह्यलात् काङ्गाचमनादिवदवतेऽपि प्रधानाभिलापे तदनुष्ठाने विरोधाभावात्। न चाऽभिलापोऽधिकारसम्पादकः, . नित्यकर्मणि तदभावेऽप्यधिकारात् । किन्तु मनसा संकल्पयति वाचाऽभिलपति कर्मणा प्रतिपाद- थतौति हारोतवचनम्। मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः ॥ इति वनपर्ववचनच निमित्तनिशयाधिकरणकेन अमुककामनया मयेद कर्त्तव्यमिति निश्चयरूपेण मनःसंकल्पनैव सम्पादितस्याधि- कारिवस्थानन्तरं काम्यप्रधानामिलापस्याङ्गविमेषरूपतया कर्त्तव्यत्व- नियमं बोधयति । अतएव स्फ्याभेषभनयागे निमित्तनिश्चयाभावेनैव संकन्पा- निश्चयादधिकारविरहात् पूर्वदिनेऽधिवामवाधः । एवच्च श्रङ्गानां बाधक विना प्रधानदेशकालान्वयानियमात् वाचाऽभिलपति कर्मणा प्रतिपादयतीति वचनेन प्रधानाभिलापा- नन्तरमेवाहत्योपकारकस्य प्रधानाङ्गस्यैवानुष्ठामनियमविधानात् । अन्यथा कर्मागाचमनाभ्युदयिकश्राद्धादेरुपरचकाङ्गस्यापि तत्- परतः प्रसङ्गात् । प्रधानानुष्ठानदिन एवं प्रधानाभिलापः । हारोतवचनखरमात् । अयोगे के गहरणमसंकरपे व्रतक्रिया। अबराचवें चर्या च वयं स्यात् कुम्भमेजितम् । चि ·दान क्रियाकौमुदी। २२९ . इति हरिवंशवचनाच प्रधानाभिलापवदुपरञ्चकाङ्गानामपि पृथगभिलापस्य कर्तव्यत्वमायातम। यथा श्राद्धपूर्वदिनेऽसतेऽपि प्रधानाभिलापे ब्राह्मणानुमति- रूपस्य उपरनकस्य निमन्त्रणस्थानुष्ठानम् । यथा चाभ्युदयिकाद्धमापूजादीनामुपरञ्जकाङ्गानां प्रधाना- मिलापात् पूर्व पृथगेवाभिलापः । यथा च शारदीयदुर्गापूजायां प्रधानाभिलापस्य पूर्व बोधन- पत्रौस्थापनादीनामुपरञ्जकाङ्गानां पृथगेवाभिलापस्तथाऽधिवासस्था- पौति। अन्यथा एवपि स्यानेषु वणाधुपरञ्जकाङ्गना पूर्व प्रधानाभिलापममङ्गः स्यान्। एवञ्च,- नानिदा त पिढन् श्राद्धैः कर्म वैदिकमारभेत् । इति भातातपवचने क्वाबोधितानन्तर्यवशायस्मिन् दिने प्रधान- कारम्भस्तस्मिन् दिने मारपूजाभ्युदयिकाद्धादिकं कर्त्तव्यं विशेष- विधानं विना अङ्गानां प्रधानदेशकातकर्तव्यवनियमाच। अनो वृषोत्सर्गादौ पूर्वदिनकर्तव्याधिवामस्य पृथगभिक्षापानुष्ठानरूप- प्राचौनमिष्टाचारोमानी दुर्यक्रिप्रत्याया हातव्यत्यतं पड़ना । तदृशोऽमिलापः- ॐ श्रोत्यादि सर्वकामसमपूर्ण वैदूर्यमणिभूपित-मौवर्णकाम- गदिव्यम्बीयतमाल-मनोकावस्थितविमानमानि मटकिचिपन- भूतनिषेवितवैवखतपुरानभियान मघारापछिकतोकवाम- भदुत्तरमतवणमन्पूर्णसर्वेश्वर्यममश्चितपृथिदीपायदिनोतमाम्य- ·२४. दानक्रियाकौमुदी। तरत्वकामनया हयमौर्षपञ्चरात्रोतविधिना श्वः कर्तव्ये वाप्यादि- जलाशयप्रतिष्ठाकर्मप्यधिवासकर्माऽहं करिग्थे । नतो गुरुय॑ज्जायत इति पठेत् । ततो गुरुं कृणुयात् ततः मित- . पुष्पैर्वस्त्रयुग्मेरङ्गुलीयेश्च बौन मूर्तिपान् ब्रह्माणश्च कृणुयात् । ततो गुरुः शुक्राम्बरधरः मोष्णीषः साङ्गुलीयहस्तः शुचि- रलङ्कतो वरूणरूपमात्मानं ध्यात्वा पञ्चगव्याधतोयाभ्या- ॐ वेद्या वेदिरिति मण्डपं वेदोश्च विः मोच्य पूर्वदक्षिणोत्तर- कुण्डेषु स्थापयेत् पथिमकुण्डे तु स्वयमेव । ततः पूर्वद्वारे दिहस्तान्तरमुभयपा इस्तैकनिम्नगः वारि- यवतण्डुलयुते अश्वत्थतोरणद्वयं चतुर्हस्तीच्छ्रायं स्योना पृथिवीति मन्त्रेण संस्थाप्य स्थिरो भवेति स्थिरीछत्य तदुपरि फलक दला स्योना पृथिवौनि मन्त्रेण सम्पूज्य उमोभनतोरण दक्षागच्छेत्यावान पाद्यादिभिः पूजयेत् । दक्षिणदारे ऊडुम्बरतोरणदयं स्योना पृथिवीति मन्त्रण संस्थाप्य स्थिरीभवेति स्थिरोहत्य तदुपरि फलकं दत्वा स्योना- पृथिवौति मन्त्रेण सम्पूज्य सुभद्रनोरण दहागच्छेत्यावाह्य पूजयेत् । एव पशिमदारे पूर्ववद्वटतोरणइयं संस्थाप्य सुकर्माणं तोरणं पूजयेत्। तथैवोत्तरद्वारे पर्कटौतोरणद्वयं मंस्थाप्य सुहोचं तोरणं पूजयेत् । वाह्यतोरएस्तम्भमूले कलमान् मङ्गलामुरांश्च पञ्चघोषपुरःसरं मंस्थाप्य मण्डपवाये तोरणाभ्यन्तरे पूर्खादिकलमेषु दिक्पालाना- वाश गन्धादिभिः पूजयेत् ।

·दानक्रियाकौमुदी। ९०१ . यथा इयगौष,- पूर्वादिषु घटमारोप्य ॐ श्रायाहौन्द्र महाराजाधिराज वास्त खबलवाइनाहत दहागच्छ हागच्छ निष्ठ तिष्ठ पूर्खदारमभिरक्ष रत्यावायॐ पातारमिन्द्रमित्यनेनार्य दवा गन्धारियेत् । श्रामेये,- ॐायाहि चिवमानो महाराजाधिराज गतिहस्त स्वयम- वाचनात दहागच्छ इहागछ तिष्ठ तिष्ठ आग्नेयों दिशमभिरक्ष रत्यावाय ॐ अनित्यनेनाय दवा गन्धादिभिरर्थ येत् । दक्षिणे- ॐायाहि यम महाराजाधिराज दण्डहत स्वयसवाहमारत रकान्तायतलोचन दहागच्छ वागछ तिष्ठ निष्ठ दक्षिण दिशमभिरत रक्षेत्यावाच्च असि यम रत्यय दला गन्धादिभि रर्शयेत् । मसत्याम- ॐायाहि मैर्यत महाराजाधिराज बास्त स्वपसवाहमा- स्त महावल गच्छ सागच्छ निष्ठ तिष्ठ मरतों दिगमभिरण रत्यावा एप ते नि ते भाग इत्यनेमाथे दसा गधा- दिभिरयेत् । पथिमे. ॐायाहि वम महाराजाधिराज पामा प्रसारमा- हत रसागच्च ताप तिर लिष्ट पदिमदारमभिररररेवाशर * यह हि राजा दाए रदनेमाप्य रमा गन्मादिभिरयेत् ।

·१०२ दानक्रियाकौमुदी। वाया, ॐ श्रायाहि पवन महाराजाधिराज ध्वजहस्त' स्वबलवाहना- हत दूहागच्छ दुहागच्छ तिष्ठ तिष्ठ वायवौं दिशमभिरक्ष रहे. त्यावाह्य ॐ वात श्रावात भेषजं इत्यनेनार्थं दत्वा गन्धादिभि- रचयेत्। उदीयां, ॐ श्रायाहि सोम महाराजाधिराज शसहस्त खबलवाहनात इहागच्छ दहागच्छ तिष्ठ अत्तरदारमभिरक्ष रक्षेत्यावायॐ सोम राजानमित्यनेनार्य दत्वा गन्धादिभिरर्जयेत् । ऐशान्यां-ॐ पायाहीश महाराजाधिराज शूलहस्त खबल- वाहनात इहागच्छ इहागच्छ तिष्ठ तिष्ठ ऐशानौ दिशमभिरक्ष रजेत्यावाह्य ॐ ईशानमस्येति मन्त्रेणार्य दत्वा गन्धादिभिरर्दयेत् । इन्द्रमानयोर्मधे,- ॐ श्रआयाहि चतुर्मुख महाराजाधिराज मर्यलोकाधिपते श्रुक्सुबद्दस्त स्वपत्तवाहनावृत दहागच्छ इहागछ तिष्ठ तिष्ठ अर्धा दिशमभिरच रत्यावाह्य ॐ हिरण्यगर्भ इत्यनेनार्थ दत्वा गन्धा- दिभिरर्दयेत् । १ ख पुस्तके, पाभहस्त । २ ख पुस्तके, वात थावातु भेषभं शम्ममयोभु नो हदे प्राण घ्यायपि तारिपत । ति पूर्णमन्तमुद्दतम् । ३ ख पुस्तके, ॐ ईशावास्येति ।

·दानक्रियाकौमुदी। १४२ . नै तवरुणयोर्मधे,- ॐायामनन्त महाराजाधिराज खबलवाहनावृत लालहस्त हागच्छ रहागछ विष्ठ तिष्ठ अधोदिशमभिरक्ष रत्यावाह्य मोस्तु मन्य इत्यनेनार्य दवा गन्धादिभिरर्षयेत् । ततो ध्वमान् पताकाश्च पूजयेत्। नतो मण्डपं प्रविश्य पश्चिमकुण्डोत्तरभागे तापमयं समायं वा कुम्भं संस्थाप्य वरुणं तत्र गन्धादिभिरर्धयेत् । तत ऐशान्या पूर्वस्या- पितविकिरोपरि शतधारा स्थापयिता अस्वाय फडिति मन्त्रणा- स्वदेवतां सिंहस्य खड्गखेटकधारिणे धोररूषां पथिमस्या सम्पूज्य चल चलेत्युचार्य्य तो ग्टहौवा तदवच्छिनधारया तत्पश्चात् वरुणकुगर्म ग्टहौला प्रदक्षिणमौगानादितो भो भोः शक्रादिलोकपालाः श्रीवरुणस्याज्ञया यागं रक्षत रचत इति मण्डपं मिश्वेत । प्रतधारा कुम्भव स्वस्खस्याने निवेश कुम्भे पुनरुवं मत- धागयाञ्च पुनरखदेवताञ्च सम्पूज्य वस्त्रयुग्मेन कस्लम वस्दै केन मतधाराच वेश्येत् । ततः पश्चगव्यं शोधयित्वा गायव्या यागभूमि मम्मोप्य घटक स्थापयित्वा तब गणेमं यहांथ स्वः स्वैर्मचैः पूजयेत् । ततो दचिणे पूर्वलिखितमण्डले ॐ योगे योग रति कुमामा- स्तोर्य गन्धतोयेन मोक्ष्य तब भय्यामाम्तीर्य गोभनमुपधामदयं दबा ॐ ऊद्धे उपुण रति वितामं यद्धा पुष्पाणि विकिरेत् । ऐशान्यो घाममण्डपे भद्रपौठमारेरण मर्मट्रयाणामीय यथास्थानेषु याद्रव्ययुतान् कममाम् स्थापयेत् ।

·१४४
दाक्रियाकौमुदी।
-
यौं,-
सामुई पूर्वकुम्भेत आमेये जानवौजसम् ।
दविणे वर्षतोयन्तु मे ते निरोदकम् ॥
नदीतीयं पधिमे तु वापये तु नदोदकम् ।
ौद्भिदं चोत्तरे स्थायं ऐशान्या तीर्थमम्भवम् ॥
भौद्भिदं नारिकेलाधुदकमित्यर्थः ।
तथा-
अलाभे तोयजातीनां नादेयैः पूर्य कल्पयेत् ।
रनानि तेषु निविष्य पानव नौशमेव च ॥
एकाशौति घटांश्चान्यान् मर्दोषधियुतानपि ।
थासां रामेति मन्त्रेण अभिमन्य सान् महत् ॥
तथा,
तत पानीय वरुणं खानपीठे निवेशयेत् ।
येते तेति मन्त्रेण देवं दर्भेय मार्जयेत् ।
घनेनान्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देभिकः ।
शनी देवौनि मन्त्रेण शान्तयेदुष्णवारिण।
पद्धोदकेन वरणं उद्धवत्याऽभिषेचयेत् ॥
तथा
महदेवा
दाभद्रा अभावान् रजनों तथा ।
निर्मञ्छनाय देवस्य भिरीष सूर्य्यवर्जिनम् ।
१९ इसके सूर्यवर्तिनीम्।

·दानक्रियाकोमुदो।
१४५
देवं नौराज्य निर्मऽध्य दुर्मिवेति विचक्षण.।
चिचं देवेति मन्त्रेण नेचे चौमौलयेदुधः ॥
नचचुरिति मन्त्रेण दृष्टि कृत्वा तु पूरयेत् ।
मधुरचितयेनैव मौवर्णकशलाकया ।
हेमटङ्गी गुरोर्दत्वा कलमेरभिषेचयेत् ।
समुद्रज्येहामन्त्रेण सामुद्रेणाभिषेचयेत् ।
ममुद्रं गच्छमन्त्रेण जाव्येनाभिषेचयेत् ।
वर्षतोयेन वरुण सोमो धेन्विति से च्येत् ॥
पञ्चगव्येन पशाच आपोहिछेति से श्येत् ।
पञ्चनद्येति नादेयैनंदतीयेस्तथैव च ॥
तदादित्येति मन्त्रण बौद्भिदेनाभिषेचयेत् ।
तीर्थतीयेन वरुण पावमान्याभिषेचयेत् ॥
पञ्चग्येन पशाच आपोहिष्ठेति मेचयेत् ।
हिरण्यवर्णा मन्त्रेण वर्णतोयेन सेचयेत् ॥
वापौतोयेन देवेश थापा अमेति सेपयेत् ।
कोपेन सापयेद्देव व्याहत्या देशिकोत्तम ।
तड़ागस्य तु तोयेन वरुणस्येति वै ऋचा ।
पललोदककुम्भेन शवमायाऽभिषेचयेत् ॥
गिरिनिर्झरतोयेन पोदेवौति सेचयेत् ।
१ क पुस्तके, समुहज्येष्ठ ।
२ ख पुस्तके, पञ्चगव्येनेत्यादिस्याने-
निभरोदककुम्भेन देवीरायेति सेचयेत्।
19

·१०८ दाक्रियाको मुदी। वरुणस्येति मन्त्रेण एकाशौतिघटैस्तथा । ततः शकवासमा अलमपनयेत् । नया,-बस्रो अग्ने वरुणेति अर्थ पाधं प्रदापयेत् । यावत्या मधुपर्कच मूलेनाधामयेत्ततः । रहस्पतेति वस्तन्तु वरुणेति पवित्रकम् । मणवेनोत्तरीयञ्च गन्ध गन्धवतौति च ॥ पुष्पं दीपं तथा धूपं नैवेद्याभरणादिकम् । चामरं व्यजनं छत्र दर्पणं वैजयन्तिकाम् ॥ रोचनामचनं माल्यं दद्याद्धासमन्वितः । बन्नो अग्ने वरुणेति मूलमन्त्रेण वा युधः ॥ अत्तिष्ठति समुत्याय व्यायां विनिवेशयेत् । मूलमन्त्रेण कुर्बोत सजीवकरणं गुरुः । मून्तमन्त्रेण देवेमं गन्धयुप्यादिनाऽर्चयेत् ।। . तद्यथा,- धमस्तयादोगणमक्षितं शय्यायामारोप्य वै वरुणाय नम इति उमाञ्चतिं दवा कुशयुक्तासने प्रामुख उपविश्य तालवयं दिग्बन्धनं हला भूतराडि विधाय माहकान्यास इत्या वा वौं वू, वौं व इति करन्यामं घड़ङ्गन्यामच विधाय वौ इति मूलमन्त्रेण प्राणायाम- चयं कृत्वा श्राधारमत्यादि-चन्द्रमण्डलान्तं पौठन्यामं कुर्यात् । इयो,- ततो विचिन्तयेवं परमात्माननौश्वरम् । प्रशान्नवदन मौम्यं हिमकुन्देन्दुमनिमम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। १४७ सर्वाभरपा संयुक्तं सर्वलक्षणलक्षितम् । किरणैः शीतलैः सौम्यः प्रौणयन्तमिव स्थितम् । लावष्याम्टतधाराभिस्तर्पयन्तमिव प्रजाः । राजहंसममारूढ़ पाशव्याकर शुभम् ॥ पुष्कराद्यैः सुतैः मयः ममन्तात् परिवारितम् । गौर्या कान्या चानुगतं नदीभिः परिवारितम् ॥ नागैर्यादोगणैर्युक ब्रह्माणमिव चापरम् । सृष्टिमंहारकारं नारायणभिवापरम् ॥ इति ध्यात्वा मनमा पाद्यादिभिः सम्पूज्य अयम्यापनं हत्वा तदुत्तरे पाद्यपात्रमाचमनीयपाबं अर्घ्य दक्षिणे प्रोक्षणीपाचं ताये- नापूयं गन्धपुष्पे दत्वा अस्त्राय फडिति संरक्ष्य अर्थोदकं किधि- निक्षिप्य तेनोदकेनात्मानं पूजोपकणवाभ्युक्षेत् । ततः प्रतिमायां पूजयेत्,- आधारशक्तये नमः प्रकृत्य काय अनन्ताय पृथिव्यै चौर- मिन्धवे श्वेतदीपाय रत्नमण्डपाय कल्पवृक्षाय रनमिहामनाय नमः । सिंहामनस्यामेयादिकोणेषु,- धर्माय ज्ञानाय वैराग्याय ऐश्वर्याय । पूर्खादिचर्दिछु,- अधर्माय अज्ञानाप अवैराग्याय अनैश्चर्याय । मध्ये,- शेषाय पद्माय सूर्यमण्डलाय सोममण्डलाय मं बहि- मण्डलाय।

·२४० दान कियाकौमुदौ। पुनर्वरुणं ध्यावा मनसा पाचादिभिः पूजयिला प्रवहन्नामापुटेन पुष्पाञ्जली निःमार्य प्रतिमायां स्थापयित्वा मूलमन्त्रेण भावयवीकृत्य ॐ वरुणस्येति प्रतिमायां भान्निध्यं कल्पथिला प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ।। तद्यथा,- माहकान्यामं षड़गन्यामश्च विधाप पदये इस्तं दला ॐ वौमिति मूलमन्त्रमष्टधा जपिता-श्री ह्रौं फ्रो य र लं वंश में ई हंसः नौवरुणस्य प्राण दह प्राणाः। श्रां हों क्रों यं रं ज श में हं हंम: श्रीवरुणस्य मन्द्रियाणि । श्रां ह्रौं कों यं रं लवं में ई हमः श्रीवरुणस्य वान्ननश्चक्षुःश्रोत्र- घाणप्राण दहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा । इति पठिला भगवन् श्रीवरुण इहागच दहागच्छ तिष्ठ तिष्ठ मन्निहितो भव सन्निरुद्धो भव इत्यावाइन्यादिमुद्राः प्रदी पुनरपि देवताओं पङ्गन्यासं कुर्यात्,- नों दृदयाय नमः वौं गिरसे स्वाहा यूँ शिखायै वषट् वें कवचाय हुवा नेवाभ्यां वौषट् वः अस्वाय फट । ॐ वौं वरुणाय नम इति पुष्यानलिं दवा भगवन् श्रीवरुण स्वागतं ते इति खागतं पृच्छेत् । मूलमन्त्रेण चामनं पद्मनामालताळपराजिताकुगाव- महितं पायं यवमिद्धार्थगन्धाक्षतपुष्पतिलदूर्वाकुशाग्रमहितमष्टानाध्य जातोफललबगाकक्कोक्षमिश्रमाचमनीयं मधुपर्क पुनरपि तथैवाच- मनीयं वन्दमाभरणं यज्ञोपवीतं चन्दनकर्पूरागुरुभिर्गन्धं पुष्पमाच्या धूपदीपनेवेद्यानि पुनराचमनीयं चन्दनञ्च दद्यात् । :

·दान क्रियाकौमुदी। १४६ . . तत्र तत्र जल्लं दद्यादुपचारान्तरान्तरे । जल उपुन इति चन्द्रातप दद्यात्-। गौर्यै नम इति कान्यै नम इति पत्नौदयं पूजयित्वा- ॐ अनन्ताय नम ॐ वासुकये ॐ पद्माय ॐ महापद्माय ॐ तदकाय ॐ कुलिकाय ॐ कटाय ॐ शहाय नम इति । नदीभ्यः कूर्माय मकराय मत्स्याय डुण्डुभाय कुलौराय मण्डूकाय शिमाराय समुद्रेभ्यो नम इति पूजयेत् । हयशौर्षे,- मण्डले मूलमन्त्रेण पूर्वोक्तविधिनाऽर्चयेत् । पूर्वलिखितमर्वतोभद्रगमा चन्द्रमण्डले पौठपूजां विधाय नव श्रीवरुणमावाह्य मूलमन्त्रेण पाद्यार्थ्याचमनीयगन्ध-पुष्प धूप- दोप-वस्त्र यज्ञोपवीताभरण-नैवेद्य पुनराचमनीय-ताम्बूल-चन्दन- पुष्पाञ्जलिभिः पूजयित्वा । अग्न्यादिकोण केशरेषु,- वां पदयाय नमः वौं शिरसे स्वाहा वू शिखायै वषट् ३ कवचाय हं वौं नेचाभ्यां वौषट् । दिक्के गरेषु -वः अस्त्राय फट् । पू दिदिशु,- इन्द्राय श्रमये यमाय निर्गतये वरुणय वायवे सोमाय ईमा- नाय अनन्ताय ब्रह्मणे नमः । १ ख मुस्तके, गर्मित।

·१५. दानकिपाकौमुदी। नम तेषां बहिः,- वज्ञाय अकये दण्डाय खगाय पाशाय अगाय गदायै शुस्ताय काय पनाय नमः। ममम्तयाटोगएपरिवारमहिताय थीवरुणाय इति मुष्यानलिं दत्वा नागययावपि वरुणमावाह्य पाचादिभिः पूजयेत् । इयो,- अग्न्याधानं वारुणे तु कुण्डे कुर्य्यानु देशिकः । अरण्यान्तु ममुत्थाप्य मणि वा इताशनम् ॥ पश्मिकुण्डे गुरम्याधानं कृत्वा अन्येषु चियु कुण्डेषु तममिं नयेत् । वारुण्यो वा न्यमेत् कुराई यथावत् कलमान्वितम् । इति पूर्वलिखितवचनादको पश्चिमकुपड़ एव गुर्जुयात् । तबादौ कुण्डसंस्कार कुर्य्यात् तन्मध्ये यवचलं अपयेत् । पतषडुलाना, भूस्लर जुष्टं ग्टहामि ॐ भूस्वा जुष्टं निर्वपामि ॐ भूरला जुष्टं पोक्षामौति ग्रहणनिर्वपएप्रोचणानि रुत्वा जदूखलमध्ये स्थापयेत् । एवं ॐ भुवाला ॐ स्वस्वा ॐ सवित्रे वा ॐ वरुणाय वा ॐ अपये त्वा ॐ सूर्याय वा ॐ प्रजापतये त्वा ॐ द्यौस्ता अन्तरी- शाय त्या ॐ पृथिये ला ॐ दह रत्यै ला ॐ उपाय त्वा ॐ भौमाय खा ॐ महारौद्राय वा ॐ विष्णवे ला ॐ वरुणोमानरन्धयन् रायस्पोपाय ला इन्द्रायवा 'अग्नयेला ॐ यमायत्वा हुनेछ- ताथवा ॐ वरुपायला वायवेत्वा ॐ कुवेरायता ईशाना- ·दान क्रियाकौमुदी। यत्वा ॐ अनन्तायखा ॐ ब्रह्मणेखा ॐ महाराजायवा, ॐ विष्ण- वेला इति वारचय ॐ सोमायवा इति वारषटकं ॐ वरुणायला ॐ अयस्खा ॐ रुद्रायत्वा निर्वपामौनि निर्वापादिकं कृत्वा तुपणौँ वारद्वयं निर्वपेत् । ततो मुसलेनावहत्य सूर्पण प्रस्फोद्य प्रक्षाल्य पेपयित्वा चरु- स्थाल्यां निक्षिप्य पूर्वादिचतुर्दिक्षु गङ्गादिसज्ञिकाशतम्रो धेनूः मंस्थाप्य गायथा दोहनं कृत्वा तेन दुग्धेन मपवित्रं चह सपयित्वा ॐ त्वनो अग्रे वरुणेत्यभिधा-वतारयेत् । ततश्च कुशण्डिका ममाप्याघाराज्यभागौं च हुत्वा व्यासमस्त- महाव्याहृतिहोम सवा पूर्वम्या पितवरुणकुण्डे वरुणं सम्पूज्य खवेदादिमन्त्रणाष्टोत्तरशतं पलाशममिधो हुवा महाव्यातिभिश्च तिलानटोत्तरशतं ज्ञवा वरुणघटे सम्पात विधिना ॐवौं वाहेति मूलमन्त्रेणाष्टोत्तरशतं तेन हुत्वा चरुहोमं कुर्यात् । तचाय क्रम.,- चरौ तस्रुव दत्वा जुकाच्च स्रुवमेक दवा वारत्रयं चर्चा ग्टहीत्वा पुनश्चरौ सुवमेकं जुवाञ्च पुनः सुवमेकं दत्वा वक्ष्यमाण- मन्त्रहांमयेत् । यथा हयगोर्ष,- कुण्डेषु होमयेत् पूर्वविधिना ममिदादिकम् । वेदादिमन्त्रै पचाच चरु कुर्बोत वारुणम् ॥ १ख पुस्तके, -इयम्। २ ख पुस्तके, घटसम्पात ।

·दामनियाकोदो।
पूर्वविधिना विष्णुप्रतिटोकविधिना समिदादिकमित्यादि-
भन्दात्तिनतपरिग्रह।
तथा,
गङ्गाद्या धेनवः स्याप्याथर्दिनु यथाविधि ।
गङ्गा च यमुना गोदावरी व मरस्वती ।।
गायच्या त दुहेगावः सपेचवमयं चाम् ।
लनो अग्ने वरुणेनि अभिपार्यावतारयेत् ॥
व्याहत्या विधिवद्धत्वा मन्त्ररेभिन होमयेत् ।
• गायव्या होमयेचापि मूलमन्त्रेण चाप्यथ ॥
ॐ सूर्याय स्वाहा ॐ प्रजापतये स्वाहा ॐ द्यौः स्वाहा
ॐ अन्तरीक्षाय स्वाहा ॐ पृथियै स्वाहा ॐ हरयैः स्वाहा
ॐ उपाय खाहा ॐ भौमाय स्वाहा
ॐ महारुद्राय स्वाहा
ॐ विष्णवे म्वाहा ॐ वरुणे मातरन्धयचायस्पोषाय स्वाहा
ॐ इन्द्राय स्वाहा ॐ अग्नये स्वाहा ॐ यमाय स्वाहा ॐ नैर्शताय
खादा ॐ वरुणाय खाहा ॐ वायवे स्वाहा ॐ कुवेराय स्वाहा
ॐ मानाय खादा ॐ अनन्ताय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा
ॐ महाराजाय स्वाहा ।
इद विविति जुझ्यात् तदिमामेति वे बुधः ।
मोमो धेन्विति षड़ इत्वा दमम्मेनि च होमयेत् ॥
आपोहिष्ठेति तिभिरिमा रुद्रेति होमयेत् ।
१ मूलपुस्तके, त्वद्रो वरूणमन्वेय व्यभिधार्थावतारयेत् ।

·, पाकोमो। मत साशन महायनिहोम रमा गोमं ममाण पण मदिषु पनि दया । नतः पुनवं गन्धपुष्पधूपदीपनेघमाः जयेत् । पापीच- दादिधु बर्षि दयान् गन्धपुप्याटिमापयेत् । कमी देशि घादधिामनदक्षिणम् । मुरापरितं पापं तिनः पुर्ण मायकम् । मधणे कमकं रखाग्मतिपेभ्यस्तव गाः । दैशिकः कर्मणा माई मयेद्राषिं ईविष्यभुक् । • रत्यधिशमविधिः। पच माममितिमियरुग्यो पनमामः,- स्यमा मोमम्ने पुषोपनिनिमिनके। घुमवने नियुके र गववेकमवेगने । भेतरक्षजम्मादीमा प्रतिष्ठास विमेपतः । मौर्षयापासपोमर्गे द्विवाद्धं प्रकीर्तितम् । रति मन्यपुराणवपनान् मायपूजा सद्धियाच नियं सम्ति वाद्य मंकम्प कुर्यात् । * अद्यत्यादि मर्पकामसमपर्णवैदूर्यमणिभूषितमौवर्ण कामग दिव्यम्बीगतमममकानोकावम्यितविमानप्राप्ति नष्ट किस्वियल भूत- निषेवितवैवस्वतपुरानभियान मन्वन्तरावछिपकलोकवाम तदत्तर- प्रम्नक्षणमापन्नमवर्य ममवितथिवीपालदिजोत्तमान्यतरत्वकामो इयगोपधरापोतविधिना वाथ्यादिजलाशयप्रतिष्ठाकाह करिष्ये । 20

·१५६
दानक्रियाकोमुदी।
गौा काच्या चानुगत नदौभि परिवारितम् ॥
मागेर्यादोगणेयुन ब्रह्माणमिव पापरम् ।
सरिमहारकनार नारायणमिवापरम् ॥
मूलेनैव स्थिति कला प्रणवेन निवेदयेत् ।
মুসলমজা ষান্বিয় ঘায় ।
मूलमन्त्रेण घोड़गोपचारै मम्यूज्य पुथ्यानस्ति दत्वा अनन्तायष्ट
नाग कृर्म-मकर-मस्य-डूण्डुभ-कुलौर मण्डू क-शिशुमार समुद्रादी
नपि गन्धपुष्पाद्यै पूजयेत् । ॐ उत्तिष्ठेति मन्त्रेण अनन्नाद्यटनाग
मक्षित पयूष वरुण मुत्याप्य जलाशयस्थाभितो मामयेन् ।
हयगोर्ष,-
उत्यापयेद्देवदेव गसतर्यादिनिस्वने ।
गौतवादिवनिर्धायु काहलादुन्दुभिखनै ।
नागपृष्ठे समारोप्य रथे वा भामयेत् पुरम् ।
प्रदक्षिणेम देवेश मबंशोभासमन्वितम् ॥
चिरुव मनसलो वा स्वमयो भलिलाशयम् ।
परिभ्राम्य समानीय पश्चिमाया दिशि द्विज ॥
आपोहिष्ठेति मन्त्रेण ब्रह्मघोषादिना गुरु ।
अनन्नाद्यनागादिपरिवारयुत नत ।।
त्रिमध्वने घटे हत्वा ताने रोयेऽथ मृन्मये ।
जलाशयस्य मध्ये त सुगुप्त विनिवेशयेत् ॥
१ख पुस्तक व्यथापग।

·दानक्रियाकौमुदी
नितिष्य वरुण ध्यायेत् देशिक सुममाहित ।
निर्दग्धो सकला सृष्टिमिमा ब्रह्माण्डमज्ञिताम् ।
अग्निबौजेन मन्त्रजो भस्मकूटमिव स्थिताम् ।
घन विचिन्य बौजेन शावयेद्वारिणा पुन ॥
सर्वमापोमय लोक ध्यायेत्तत्र जलेश्वर ।
पूर्वरूपेण मन्त्र जम्तीयमध्ये व्यवस्थितम् ॥
ततो निमन्जयेत्तत्र तड़ागे कारक रुचि ।
कूपोदकेषु न मायात् पुष्करिण्यां निमन्जयेत्
ब्राह्मणैवैष्णवै साई यजमान सबान्धव ॥
खान तत्र तर्पणन्त यथाविधि कार्यम् ।
तथा,
ततो निवेशयेधूपं खदिरादि'तरूझक्म ।
चतुरस्रमथाटास्र वर्जुल वा सुवर्तितम् ॥
जलमध्येऽथवा यागमण्डपस्या जिरे गुरु ।
यूपनस्केति मन्त्रण स्थाप्य वस्त्रेण वेष्टयेत् ॥
वैजयन्तों मिता रम्या यूपोपरि निवेशयेत् ।
गन्धादिमि पूजयित्वा नमस्कुर्यात् पुन पुन ॥
ततो धेनु जलाशय सन्तारयेत् ।
मत्स्यपुराणे,-
वेदशब्देश्व गान्धर्वैर्वाद्यैश्च विविधै पुन
१ स पुस्तके, खादिरादि ।

·१५४
.
दानक्रियाकौमुदी।
गुरुयन्जाग्रत इति पठित्वा ॐउत्तिति प्रतिमामुत्याप्य तत्र
गर्भितार्द्धचन्द्रमण्डले म्यापयिला गन्धपुष्पादिभिः पूर्ववत् पूजयित्वा
हेमपुष्यानलिं दला जलाशयान दिनु मिकतामथान् हस्तप्रमाणा-.
नष्टौ स्थण्डिलान् कृत्वा कुण्डादमिमानीय ॐ वरुणम्येति मन्त्रण
प्रत्येकमाज्येनाष्टोत्तरशतं इत्वा पुनरपि कुण्डे यवमयं चरुं कृत्वा
वरुणस्यति मन्त्रणायौ तौहला वरुणकलमे शान्तितोयं कृत्वा
ॐ श्रीश्च ते इति देवमभिषिञ्चेत् ।
यशौर्ष,-
• ततः प्रभातसमये छतरक्षः कृताहिकः ।
प्रतिमान्तु ममुत्थाप्य मण्डले विन्यमेदुधः ॥
पूजयेगन्धपुप्याद्यैईमपुष्पादिभिः क्रमात् ।
जन्नाथाष्टदिगभागे वितम्तिइयसम्मितान् ॥
कृत्वाऽटा स्थण्डिलान् रम्यान सैकतान् देशिकोत्तमः ।
वरुणस्येति मन्त्रेण प्राज्यमष्ट मतं बुधः
शुहूयात् कारयेविच यवमयं पुनः ।
चरं हला विधानेन सान्नितोयं ममारभेत् ॥
तितोयप्रकार उनम्तव,
तत्र पीठे ममारोय स्नापयेच्छुद्धवारिण।
देवकुम्भे गान्तितोयं कुर्यात्तत्र विचक्षणः ।
मन्त्रयेत् शतधारांश मूलमन्त्रणा देशिकः ।
॥
२ भूलपुस्तके, भमाचरेत् ।

·दान क्रियाकौमुदी।
.
सेचयेद्देवतामूहि श्रीश्चनेत्यनयानघ ।
तत शुक्रवामसा जलमपनौय पुनर्मण्डन्ने स्थापयित्वा भूतशुद्धि-
माहकान्यासपौठन्यासान् विधाय पूर्ववद्देव चिन्तयित्वा मनमा
पाद्यादिभि सम्पूज्य प्राणायामश्य कृत्वा अर्धपाद्याचमनीयानि
म्यापयित्वा पुनर्भगवन्त वरुण विचिन्य वहनामापुटेन नि सायं
प्रतिमाया व इति मूलमन्त्रेण म्यापयित्वा ॐ वरुणम्येति सान्निध्य
कृत्वा प्राणप्रतिष्ठा कुर्यात् ।
इदये हस्त दवा वौमिति मूनमन्त्रमष्टधा जवा ॐ आँ ह्रौं
कों में रेल वंश में हं हस श्रीवरणम्य प्राणा दुइ माण ।
आँ ही क्रौं यं र ल व श ष में हं हम श्रीवरुणस्य मर्चे
न्द्रियाणि । श्रां ह्रीं क्रों यं रं तं व पांघ में हं हम श्रीवरुणस्य
वामनश्चक्षु श्रोवघाणप्राणा दहागत्य सुख चिर निष्ठन्तु खाहा ।
हयगीर्ष,-
सजीवकरण कृत्वा ध्यायेत सकलनिष्कलम् ।
प्रमान्तवदन मौम्य हिमकुन्देन्दुमविभम् ॥
सर्वाभरणमयुक सर्वलक्षणलक्षितम् ।
किरणे शौतले मौम्यै पौणयन्तमिव स्थितम् ।
लावण्यामृतधाराभिस्तर्पयन्तमिव प्रजा ।
राजइसममाएद पाभयग्रकर शुभम ॥
पुष्कराद्यै सुतै मर्दै समन्तात् परिवारितम् ।
ख पुस्तके, यनया ऋचा।

·१५६ दाक्रियाकौमुदी। - गौर्या काच्या चानुगतं नदीभिः परिवारितम् । नागे_दोगणैर्युकं ब्रह्माणमिव आपरम् । सृष्टिसंहारकतारं नारायणमिवापरम् । मूलेनैव स्थिति कला प्रणवेन निवेटयेत् । पजयगन्धपुण्याद्यः मान्निध्य पाशमुद्रया ।। मूलमन्त्रेण षोडशोपचारैः सम्पूज्य पुप्यानलिं दला अनन्ताधष्ठ नाग कूर्म-मकर-मत्स्य-डूण्डुभ-कुलोर-मण्डू क-शिशुमार समुद्रादी नपि गन्धपुप्याद्यैः पूजयेत् । ॐ उत्तिठेति मन्त्रेण अनन्ताघटनाग- महितं स्यूपं वषमुत्याथ जलाशययाभितो भ्रामयेन् । हयोर्ष,- उत्थापयेद्देवदेवं भवतादिनिखनैः । गोतवादिबनिघोष: काइलादुन्दुभिखनैः ॥ नागपृष्ठे ममारोप्य रथे वा भ्रामयेत् पुरम । प्रदक्षिणेन देवेशं मर्दशोभाममन्चितम् ।। विकृत्वः सप्तकलो था खमयो मलिलाशयम् । परिभ्राम्य भमानीय पथिमायां दिशि दिजः ॥ आपोहिष्ठति मन्त्रण ब्रह्मघोषादिना गुरु । अनन्ताद्यटनागादिपरिवारयुतं ततः । घिमचने घटे वा ताने रौप्येऽथ मन्मये । जलाशयस्य मध्ये तं सुगुप्त विनिवेशयेत् ॥ १ख पुस्तक, यथापाम्।

·दानक्रियाकौमुदी।
१५७
निक्षिप्य वरुणं ध्यायेत् देशिकः सुममाहितः ।
निर्दग्धो सकलां सृष्टिमिमां ब्रह्माण्डमंजिताम् ॥
अनिवौजेन मन्त्रज्ञो भस्मकूटमिव म्यिताम् ।
घनं विचिन्त्य बोजेन शावयेद्वारिणा पुनः ।।
मज़मापोमयं लोकं ध्यायेत्तत्र जलेश्वरः ।
पूर्वरूपेषा मन्त्रजस्तोयमध्ये व्यवस्थितम् ॥
ततो निमन्जयेत्तत्र तड़ागे कारकः शुचिः ।
कूपोदकेषु न मायात् पुष्करिण्या निमञ्जयेत् ।
ब्राह्मणैवैषणवैः माई यजमानः सबान्धवः ॥
खानं तत्र तर्पणान्तं यथाविधि कार्यम् ।
तथा,
ततो निवेशयेधूपं खदिरादि'तरूद्भवम् ।
चतुरस्रमथाष्टासं वर्तुलं वा सुवर्तितम् ॥
जलमध्येऽथवा यागमण्डपस्याजिरे गुरुः ।
यूपनस्केति मन्त्रेण स्थाप्य वस्त्रेण वेष्टयेत् ॥
वैजयन्तों मितां रम्यां यूपोपरि निवेशयेत् ।
गन्धादिभिः पूजयित्वा नमस्कुर्यात् पुनः पुनः ।
ततो धेनुं जलाशयं सन्तारयेत् ।
मस्यपुराणे,-
वेदशब्दैव गान्धर्वाचैश्च विविधैः पुनः ।
१ ख पुस्तके, खादिरादि।

·दानमियाकौमुदी। कनकालतां सत्ता जले गामवतारयेत् । मामगाय तु मा देया प्राध्याय विशाम्पते । नतो ब्राह्मणभोजनवयमुत्सृज्य जलाशयं ममुत्सृजेत् । ॐ अद्ये- . त्यादि अमुकगोचः श्रीअमुकशी मर्वकामसुभम्पूर्णवैदूर्यमणि- भूषितम्रैवर्णकामगदिव्यम्तीगतमगुरु शकनो कावस्थितविमानप्राप्ति- नएकिल्विषत्व-भूतनिषेवितवैवस्वतपुरानभिधानमन्चन्तराबछिन प्रकलोकवाम तदुत्तरमर्वलक्षणसम्पवमर्चेश्वर्य्यममम्मित पृथिवीपाल- द्विजोत्तमान्यरत्वकामो वाण्याद्याख्यमिमं चतुःसेलवच्छिवं वरुण- दैवतं जलायं मळभूतेभ्योऽई दे । क्ष्यगौर्ष,- भोजयित्वा दिजान् सम्यक् तोयमुत्सर्जयेत्ततः । मान् भुतान् ममुद्दिश्य दनि वाचं ममुच्चरेन् । ब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं ये केचित् मलिलार्थिनः। ते बनिमुपगच्छन्तु तड़ागम्येन वारिणा ॥ तत्र तड़ागपदस्थाने पुष्करिष्या दिपदोहो न कार्य: प्रतापूह- कल्पनाया प्रयोगात् विकताव हिं तत्मम्भवात् । जहस्वार्थ लक्षणया तड़ागपदस्य जनाभयपरत्वेनान्वयमम्भवात् । तत: पूर्ण दत्वा दक्षिणां दद्यात् । तथा- अवधार्य जगच्छान्निं दद्यादासायं दचिणाम् । वस्वाचैः पूज्य भन्या च कर्ता मायविवर्जितः ॥ भूमि भूमिपतिर्दधादितरो गामतताम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। हेमङ्गौं मूर्तिपेभ्य भाज्यपात्र मकाञ्चनम् ॥ दिजेभ्यो दक्षिणा देया पूजयेदागतांस्तथा । अनिवारितमन्नाधं सार्वजन्यञ्च कारयेत् ॥ तथा- आपोहिछेति तिसृभिः पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत् । तीर्थतोयं तथा पुण्यं शान्तितोयं द्विजैः कृतम् ॥ गोकुलं पाययेत् पश्चात् द्विजान् वेदविदस्तथा । ततो गुरुरनि विसृज्य ॐ यज्ञेन यज्ञमिति देवान् विसर्ज- येत् ततोऽच्छिद्रं कुर्यात् । यशौर्ष, नास्ति तोयमम दानं बैलोक्ये मचराचरे । तस्मात् भर्वप्रयत्न न जलदानं समाचरेत् ॥ कूपवापौतड़ागाद्यमतो दद्यात् स्वक्रितः । वित्तानुसारतः प्राज्ञः प्रपाश्चैव प्रवर्तयेत् ॥ अप्यकं पूरयित्वा तु निदाघे वारिणा घटम् । जलदानन्तु कुर्बीत सर्वकामसमृद्धिदम् । इति हयभौतिजलाशयप्रतिष्ठापद्धति ।

·दानक्रियाकौमुदो।
अथ वारुणविधिः।
तड़ागादिवदुत्सृष्टं विधिवच्छ्रद्धयान्वितैः ।
पिटदेवमनुष्याणां तन्जल बभिनन्दितम् ॥
पनुत्सर्गितवापीनामपेयं मलित भवेत् ।
रति देवीपुराणे।
उत्मृटन्नु भवेत्पूनमभुत्मृएन्नु मूत्रवत् ।
रति भविष्य अनुमष्टवाप्यादीगामव्यवहार्यतोका अव्यवहार्यत्वे
च निष्फलबापत्तिरित्याकाडायां-
कल्पतरुतगृह्मपरिशिष्टम् यथा,-
अथातो वारुणविधि वापौकृपतड़ागयज्ञ थाण्याभ्यामः ।
पुष्ये तिथिकरणे शुभे नरचे प्रतीची दिशमवम्याय प्राक्प्रवण
उदभवणे वा कूपममोपे निमुपसमाधाय वारुण च श्रपयित्वा
पाल्यभागानं हवा भ्याइतौर्जुयात् ।
ममुद्रव्येष्ठा इति प्रत्यूच ततो इविषाटाहतौर्जुयात् ।
तवायामि ब्रह्मणा बन्दमान इति पञ्च ।
बनोऽग्ने वरुणम्य विद्वानिति दे।
एम वरणप्रधौति च खिरहतच नवम ।
नव वै प्राणाः प्राणा वै भापतस्मादपो नवभिर्जुहोति ।
मार्जनान्ते धेनु तारयेत् । अवतीर्यमानामनुमन्त्रयेत.-
ॐदं महिलं पवित्र कुरुष्व गद्ध पूतोऽमृतः मन्तु नित्यम्।
नारयन्नी मर्वतीर्थाभिषिकं लोकालोकं करने तौर्यते च ॥

·दामक्रियाकौमुदी। पुछाये खयं स्लमोऽन्नारच उत्तीर्य- ॐ थापो अस्मान् मातरः शुन्धयन्वित्यनया अपराजितायां •दियुत्थापयेत् । ॐ सूयवसाद्भगवती हि भूयां अथो वयं भगवन्तः स्यामः । बद्धि हणममु विश्वादौनां पिव शुद्धमुदकमाचरन्ती । हितं चेत्-ॐ हिडपती वसमती वसूनामिति । मचेलकण्ठां काञ्चनम्रगौं वृषप्रजा रौप्यखुरां ताम्रपृष्ठा कास्योपदोहां विप्राय दद्यादितरां वा । यथाशक्ति दक्षिण च। तत उत्मम कुर्यात् । देवा मनुष्याश्च प्रौयन्तामिति यश्चोत्सृजेदिति शौनकः । ब्राधा- णान् भोजयित्वा वस्त्ययनं वाचयेदिति। वापीकूपतड़ागयज्ञमित्यनेन,- उत्सवानन्दसन्तानः यज्ञोहाहादिमङ्गले । इति मत्स्यपुराणवचनात् वृद्धिश्राद्धमत्र दर्भितम् । एतेन वरुणप्रतिमास्यापनाभावात् प्रतिष्ठापदानभिधेये जता- भयोत्सर्गमाचे कथ दृद्धिश्राद्धमिति भ्रमो निरस्त । वारुण चरुमिति यरेनेति मेषः वारुणं यवमयं स्यालीपार्क अपथिवेति कात्यायनपरिशिष्टेकवाक्यात् । श्राव्यभागान्तमिति श्राज्यभागान्तं कर्म हवा समुद्रज्येष्ठा इत्यादिसूवे यावत्य कचस्तामा प्रत्यूपं श्राज्याहुती हुयादित्यर्थ. । . समुद्रज्येहा मलिनस्येति प्रथमा सक् ।

·१६२ दाक्रियाकौमुरी। इदमापः प्रबहतेति दितीया। प्रायोऽस्मान्मातर रति हतीया । उरुं हि राजेति चतुर्थी। वरुपास्योत्तम्भनमसौति पञ्चमी। या राजेति षष्ठौति । ततो विषाव्याहतौडयादिति। तत श्राव्यहोमानन्तर- मष्टाभित्रक्ष्यमाणाग्मिईविधा पूर्वप्रपितयवचरणापि जुड़या- दित्यर्थः । नाए रविपदेनाव इतमुच्यते अनन्तरोगाम्याइतीर्जुडयादि- त्यनेनेव प्राप्तौ नतो इविषेति वैयर्यापत्तेः प्रापितचरो- होमान्तरामभिधानादनियुज्यमानवापत्ते । अटी एषो विवृणोति । तलायामीत्यादि । त्वमोऽने । मत्वघोऽने । एमं मे वरुणम् । तत्वायामि। ये ते प्रतम्। अपाशाने । उदुतर्म। उरं हि राजा। रत्यष्टौ । रति कात्यायनसूचोकेषु अवरुणहोमेषु यातत्त्वायामीत्यादयः पधपता: प्रथमं होतयाः। पचा- तलायामोतिथे ते समिति। चायाने रति । ॐदुनममिति । उहि राजेनि । पत्र। । वयोमेति। मतमोरिति । पचात् मं मे वामिनि मिसिया अटी।

·दानक्रियाकौमुदी। . . ॐ अग्नये खिष्टिकृते वाहेति नवमं जुड़यादित्यर्थः । तत्र नवाइतिषु हेतुमाइ नव वै प्राण इति । वै स्वयं प्रसिद्धी देहे नवछिद्रप्रसारित्वाचव प्राणवायवो भवन्नि तेन नवप्राण श्राप एव अद्भिस्तर्पणेन प्राणनां स्थितिमवादित्यर्थः । एतेन नवसंख्याभिधानेन होमान्तरव्युदासः कृतः महोमान्तविहि- तस्य खिष्टिरुद्धोमस्य नवमत्वाभिधानाच्च । मार्जनान्त इति । मन बापस्त द्रुपदा आपोहिष्ठाघमर्षणम् । एतैरब्दैवतैर्मन्त्रैर्मार्जनं समुदाइतम्॥ रति वचनोकाभिईग्भिः कुर्जचबिन्दुप्रचेपरूपमार्जनं नव गुरुकर्तृकं यजमानकर्मकम् । धेनुरत्र पुंवत्मा वृषप्रजेत्यग्रतोऽभिधानात्। यद्ययच वरुणप्रतिमा- स्थापनानभिधानात् जलाइद्धिर्नाभिहिता तथापि इदं सलिलं पवित्र कुरुम्वेति सूचोकमन्त्रलिङ्गात् धेनुसन्तरणेनैव जलसद्धि- जीतव्या। खयं यजमानोऽन्चारधो गरुणेत्यर्थः । आपोऽस्मान्मातर इति मन्त्रेण जलाशयमुत्तीर्य इत्यन्वयः । अपराजिताथामैशान्या .दिशि सूयरमादितिमन्त्रेण धेनुमुत्यापयदित्यन्वयः । कूपे तु गोसन्तरणं नास्ति योग्यत्वाम् किन्तु तत्समीपे तां भ्रामयित्वा मन्त्रेणाभिमन्त्रणं कार्यम् । हिकृतश्चेदिति यदि सा धेनुहि कुरुते नदा यजमानः प्राय- चित्तरूपतया हिं कृण्वतीति मन्त्र जपेदित्यर्थः। मामगाय विप्राय ता दद्यात् । - ·दानक्रियाकौमुदी। अयायाने। उदुत्तमं । उहं हि राजा। वरुणस्योत्तम्भनमसि । अमेरनौकमिति दशा । स्वास्लीपाकस्य जुहोति-ॐ नमो वरुणाय स्वाहा यज्ञाय स्वाहा. उपाय स्वाहा भौमाय स्वाहा शतक्रतवे खाहा खर्गाय स्वाहेति 'विरतं यथोकच वामीयुगं धेनुर्दविणेति । प्रतिष्ठापनं पविधिकोत्सर्जनमित्यर्थः । प्रतिष्ठापनमित्यभि- धानात् तदुर्मदृद्धिश्राद्धमत्र दर्शितम्। श्रापूर्वमाणपते शतपत्रे पुण्याई सकास्तादिदोपरहितदिने । राणान्विते श्रदुरे तिथ्यादि- चिके वारुणमित्यनेन वरुणमाना ग्रहणनिर्वपाप्रोक्षणानि का वरुणमन्त्रेणाभिमन्त्रणं कार्यमित्युक्तं । म्यालीपाकं अपयित्वा यहान् दिग्देवान् वरुणञ्च स्थापयित्वा अन्यभागाविवेति वाभिधानात् पर्युतणत् परमान्यभागहोमात् प्राक् यहादीनां स्थापनमवगम्यते स्थापनस्य च पूजाणत्वात् प्रधानभूतपूजामिप्यते तत श्राधाराज्य- भागौ हत्या प्राज्येन दमाइतीचरण घबड़ाहुतीः खिटकतच जुऊयादित्यर्थः । अब च वषटयान होममा विशेषः । यथोक्तशति प्रति- छापर्ग यास्याम्याम इत्यनेन प्रतिज्ञातं भविधि जलाशयोत्सर्जन कुय्यांदित्यर्थः। विधिम्त मानान्ने धनु तारयेदिन्यादिना प्रागुक- बहारनपरिशिष्टसूचीको पाघ्रः म च मानधेश्ववतारणत- अनाडिम्यको जनायोमर्गः। ननदक्षिणा वामोयुगं धेनुय देयत्ययः । १श पन्तक, मानधि- ·दानक्रियाकौमुदी। १६७ तच तदय कात्यायनपरिशिष्टोकवारुणकल्पप्रयोग । प्रथम जलाशयस्य पश्चिमदिशि कूपे दमस्त वाप्या 'दादशहस्त पुष्करिण्यां चतुई प्रहस्त तड़ागे षोड़शहस्त मण्डप कावा तन्मध्ये अर्द्धभागेन चतुरखा वेदौं तदष्टाशोच्छिता कला- पथिमदिशि हस्तमाच पतरसकुण्ड यथाविधि कुर्यात् । यूपञ्च चतुरसमष्टास वर्तुल वा खदिरादियज्ञियहचज मूले फणकार कूपे दाहस्त वाया पञ्चदशहस्त पुष्करिया विशतिहस्त तड़ागे पञ्चविग्रतिहस्त अतिगम्भौरविस्तारयुक्रे तु यथाशोभ कुर्यात् । ध्वजवशञ्च यथाशीभ शक्लपताकाञ्च लोहचक्र पोड्या- हुलमष्टास मध्ये नरसिहमूर्त्यन्वित कुर्यात् । तत शुद्धकाले शुभदिने निर्वतितनित्यवत्यो यजमान मारपूजा-वसुधारादान-वृद्धिश्राद्धानि कृत्वा खस्ति वाय सकल्प कुर्य्यात् । बोत्यादि अमुकगोषोऽमुकाहि चतुरर्णवान्तमहोदान- फचममफल-दिव्यकामममन्वितवरुणलोकप्राप्तिकामो वाहणविधिना जलायोत्सर्गकर्म करिथ्ये । इति मकस्य ब्राह्मणवयमुदङमुख- मुपवेश्य गन्धपुप्यादिमिरभ्य_- पुण्याह भवन्तो ब्रुवन्विति प्रार्थयेत् । ते च ॐ पुण्याहमिति यु । तत खस्ति भवन्तो ब्रुवन्चिति प्रार्थयेत् ते च स्वस्तौति चिर्भूप । नत शुद्धि भवन्तो ब्रुवन्विति प्रार्थयेन ते प पहातामिति चिबूछ । .

·दागक्रियाकौमुदौ।
.
यथा मत्स्यपुराणे,-
सामगाय तु मा देया ब्राह्मणाय विशाम्पते। इति !
इतरां वेति केवलमनलतामशक्को दद्यादित्यर्थः । तत इति
उमग जलाशयस्येत्यर्थ । स चोत्सर्गः सर्वभूतोद्देश्यक एव ।
भोजयित्वा दिजान् सम्यक् तोयमुत्सर्जयेत्ततः ।
सर्वभूतान् समुद्दिन इति वा समुच्चरेत् ॥
श्राब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं ये केचित् मलिलार्थिनः ।
ते सप्तिमुपगच्छन्तु तड़ागस्येन वारिणा ॥
इति इयशीर्षवर्चनात् ।
यद्यपि वारुविधौ फलं नोक तथापि काम्यत्वेन फलाकाक्षा-
था विश्वजिन्यायादश्रुतवर्गकल्पने गौरवात् नन्दिपुराणादौ श्रुतमेव
फनं ग्राहम् ।
यथा नन्दिपुराणे,-
यो वापौममिमाक्ष्येण विधिवत् प्रतिपादयेत् ।
कोषूदकसंस्थांम्न समुद्रानर्थ्य भक्तिः ॥
चतुरयतरर्णन्ता तेन दत्ता महौ भवेत् ।
म याति वारुणं सोकं दिव्यकामसमन्वितम् ॥
जशागयकोपणेषु जलसंस्थांयतरः समुद्रामचयिता अमिमाक्ष्येण
कुण्डम्यापिताग्रिहोमेन विधिवत् पारणादिविधिना यः प्रतिपादयेत्
म पवरणवान्तमहोदानफलं लभते दियकामसमम्बितवरुणालो-
कप यातीत्यर्थ: । चतुरन्तेति बलोप आपः । एतच फनदयं
ममुचितं न सु पृथक् । तेनेति म यातीत्येककनुकनिर्देशात् ।

·दानक्रियाकौमुदो। १६५ . ! . . इत्यञ्च चतुरणवान्तमहोदानफलममफल-दिव्यकामममन्वित वरुणलोकप्राप्तिकाम इति वाक्यं । एवमुत्सृज्य देवा मनुयाय मौयन्तां यश्चोत्सृजेत् मोऽपि मीयतामिति वदेत् । अयश्च प्राधान्येन निर्देशः । हयगौवं सर्वभूतान् समुद्दिश्येति सामान्यतोऽभिधानात् सामान्या- भिस्ताप एव न्याय्यः । अन्ये तु- यथोत्सृजेत् सोऽनेन वाक्येन उत्सृलेदिति व्याचक्षते । इति शौनक इति अाहेति शेषः । बाह्मणन् भोजयित्वेति कर्मा- न्ते ब्राह्मणभोजनमुक्त स्वस्त्ययनं स्वस्यस्विति पुण्याहमखिति द्धि- रस्तिति च चयं ब्राह्मणान् वाचयेत् बामपाान् भोजयेत्या पुण्याहं वाचयेत्ततः । इति पाथर्वणपरिभिवचनात् ।। ऋग्वेदिनामेवायं विधिः बघरटयोक्तत्वात् यजुर्वेदिनान्तु कात्यायनपरिशिष्टोक्तविधिरेव स्वग्टह्योकत्वात् । सामगानामपि खटो विशेषानभिधानात् श्राकाशितत्वाच स्वरह्योकममानतन्त्र- वेन कात्यायनपरिशिष्टोक्त एव विधिः । कात्यायनपरिशिष्टं यथा,- अथातो वापीकूपतड़ागपुष्करिणीनां प्रतिष्ठापनं व्याख्यास्यामः, उदगयने आपूर्यमाणपक्षे पुण्याहे तिथिकरणे नक्षत्रे च गुणान्विते वारुणं यवमयं स्थालीपाकं श्रपयित्वा नवयहान् दिग्देवाम् वरुणश्च स्थापयित्वा भाज्यभागाविष्क्षा श्राज्याइतौर्जुहोति। बनोऽग्ने। सत्वन्नोऽग्ने। दूम मे वरुणम्। तत्वायामि । ये ते मतम्।

·११८ दाकियाकौमुदी। . तत प्राचार्य ब्रह्माएं सदस्यञ्च श्रासन-पाशााचमनीय-मधुपर्क वामोयुगासदारैर्टणुयात् । ततो गुरुः पञ्चगव्यं माधयित्वाभिमन्य कुभचये मण्डपं . वेदौञ्च- ॐ वेद्या वेदी समायते पहिषा वहिरिन्द्रियम् । यूपेन यूप धारोप्यते प्रणोतोऽनिरनिना ॥ इति मन्त्रेण संप्रोच्य शेषपञ्चगव्यं वाप्यादौ प्रक्षेपार्थमवस्यापयेत् । ततो वे पञ्चवर्णरजोभिः सर्वतोभद्रमण्डलं लिखेत् । तत्र- गणं विघ्ननाशाय पूजयित्वा हरि यजेत् । विष्णुं यो नायेदादौ तत्कर्म विफलं भवेत् ॥ इति वचनान वेद्यामेकम्मिन् घटे गणेशमभ्यर्थ अपर घटे विष्णुमभ्यर्षयेत् । ततः कुण्डसंस्कारं कुर्यात् । रौं अस्ताय फडिति प्रोक्षणं तेनैव दर्भेस्ताइन इमिनि पुन- रभ्युदणं कला पश्चगव्येमाभिषिय,- एष वः कुरवो राजेषवः पञ्चाला राजा। मोमोऽस्माकं वाहाणानां राजा । पति मन्त्रेम कुणम् ग्टहोला । ॐ यद्देवा देवहेड़नं देवा मचकमा वयम् ! अमिमा तम्मादेनको विश्वान् मुधवहमः । इति मन्त्रेण मानरूपं परिममूहनं हवा- ॐ मानम्तोके तनये मान आयुषि मानो ·दाननियाकौमुदी। ६८ . गोषु मानो प्रश्येषु रोरिषः । मानो वौरान् रुद्रभामिनोवधी ईविमन्तः सदमिला हवामहे । इति मन्त्रण गोमयेनोपलिप्य ॐ त्वां हविन्द्र सत्पतिं नवस्वा काठाखवतः । इति कुममूलेनोत्तरायामेकविप्रत्यङ्गुलप्रमाणां रेखां छत्वा तदु- परि बादशाङ्गुलप्रमाणं सप्तसप्ताङलान्तरितं मागयं ब्रह्मस्ट्रेन्द्रदेव- ताकं रेखाचयं कृत्वा । ॐ सदमस्पनिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्य सनिं मेधामयाभिषाम् । इति मन्त्रेण रोखोत्कीर्णमृत्तिकामुद्धृत्य उत्तरस्यां दिशि प्रक्षिपेत् । ॐ अथो अन्नस्य कौलालमुपहतो गृहेषु नः । हेमाय वः शान्य प्रपये शिवं शमं शंयोः योः । इति मन्त्रेण पञ्चगव्येनाभ्युक्ष्य । ॐ देवस्य वा सवितः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । इति मन्त्रेण कुण्डे कुशानातीर्य कांस्यपात्रेणाग्निमानीय- ॐ क्रव्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छत रिप्रवाहः । इति मन्त्रेण चलदिन्धनमेक दक्षिणस्यां दिशि त्यकारं अनये नम नि सम्पूज्य जानुदयं भूमौ पातयित्वा- ॐ दहेवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो इव्य वहत प्रजानन् । इति मन्लेण कुण्डस्योपरि त्रिपरिभ्राम्य- ॐ भूर्भुवः स्वरिति मन्त्रेणात्मनोऽभिमुखं सत्वा अग्मिं स्थापयेत् । 22 ·दाकियाकौमुदी। ॐ चित् पिगल हन हन दह दह पच पच मजाज्ञापय स्वाहा । इति मन्त्रेणामि प्रचालयेत् । ॐ दहेदधि मव्यादतस्तिष्ठाम्यस्य सदन श्रामौद । इति दक्षिणावर्तनावच्छिन्नधारया गत्वा दक्षिणदिशि श्रासने मागयकुशानाम्तीर्य। ॐ निरन्तः पाभाहतम्तेन वयं विभः । इनि मन्त्रेण वामहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्यां कुशमेकं निरस्य । ॐ इदमहम इहस्पते मदमि मौदामि । प्रसूतो देवेम सविचा तदमये प्रप्रवीमि । तदायवे तत् पृथिव्यै । इति मन्त्रेणा कुगोपरि माझापामुत्तरामुखमुपवेश्य,- आब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चमो आयतामाराने राजन्यः । शर पयोतिय्याधीमहारथो जायताम् । रति मन्त्रणाभिमव्य सम्पूज्य च ब्राह्मणाभावे कुणमयं धामणं संस्थाप्य तेनैव पचा प्रत्यागच्छेत् । उत्तरे अन्नपूर्ण पममादिपाचं प्रपीतामजकमापोहिनिमन्त्रण म्यापचिवा,- ॐ देवम्य वा मवितुः प्रमयेऽश्विनो डिभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । पति मग्येण घोड़गभिवादगभिवा दभैरीगानादितोऽण मूम्न- माछादयम् चतुर्दिषु दितीयमेमानोपरि परिमारेत् । तर उत्तरे पथिमान्नात् प्रागन्नं पावत् कुगोपरि होमव्या- मादमं पविछेदनासपो दाः पविषे हे प्रोक्षणीपापमाण्यम्सानी ·दान क्रियाकौमुदी। १०१ रुस्थालौ सम्माजनकुमाः षट् उपयमनकुशाः पञ्च समिधः सुक- सुवौ आज्यं दुग्धं यवतण्डुलाः ब्रह्मदक्षिणा । ॐ पवित्र स्थो वैष्णयो “इति मन्त्रेण पविचच्छेदनदर्भः प्रादेश- प्रमाणां पवित्र छित्वा “ॐ विष्णोर्मनसा पूते स्यः" इत्यभ्युक्ष्य प्रोक्षणी- पाचे पवित्र स्थापयित्वा प्रणेताजन प्रोक्षण पूरयित्वा वामहस्ते प्रोचौँ स्थापयित्वा तत् पवित्र दक्षिणामुष्ठानामिकाभ्यां वा तजलोत्तोलनरूपमुत्पवनं शत्वा पवित्र तत्र स्थापयित्वा तनलेन माणि द्रव्याणि प्रोक्ष्य असचरे याने प्रोक्षपणी नदुत्तरे प्रणीताञ्च स्थापयत्। श्राज्यरुस्याच्या प्रोक्ष्य प्राज्यस्यान्यामाज्यं निधियाना- वधियेत्। वक्षणय त्वा जुष्टं ग्टहामि वरुणाय वा जुष्टं निर्वपामि वरुणय वा जुष्टं प्रोचामि इति पणां यवतण्डुम्तमुष्टीना पहला- निर्वपणमोक्षणानि कृत्वा ॐ अमये खिरिहते वा जुष्टं धामी- त्यादिना सिटितय ग्रहणदौनि सवा । ॐ वरुणस्योत्तम्भनममि वरुणम्य स्कम्भसर्जनौयो वरुणम्य सात- सदन्यमि वरुणम्य सतमदमममि वरुणम्य सतमदनीमामौद । इति मन्त्रेणाभिमन्य वारदयं महान्य परुम्पान्यो दुग्धे निक्षिप्याधियेत् । ततो दर्भयुगलं मन्दीय भाज्यम्य परोस दक्षिणावर्तन नि: परिधाम्य दर्भच नानौ विपेत् । मुमुवावधो मुगौ हता धारदयं मताप्य कुरेरणानतपर्यनं मध्य प्रणोतोदकेनाक्ष्य पुनः प्रताय ममार्जनकुमाननौ प्रक्षिप्य कुशोपरि मुकमको म्यापयेत् ।

·१७२ दाशियाकौमुदी। सुखिनं च शाला परौ तवं दवा आज्यं चोदासयेत् । मोक्षणेपाचस्यपविचं वामइम्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां मूले सहोला तदुपरिस्थित दचिणहस्तागुठानामिकाभ्यां पवित्रायं ग्टहोला,- ॐ सवितुस्वा प्रम उत्पुनाम्यछिद्रण । पवित्रणा सूर्यस्य रश्मिभिः । प्रति एतोत्तोलनरूपमुत्पवनं कृत्वा प्रान्यमवेत । प्रेक्षणी- पापजन्तश्च- ॐ सवितुर्थः प्रसव उत्पुणाम्यछिद्रेण । पधिनेश सूर्यस्य रमिभिः । इति । तथैवोत्पूय तथैव तत् पवित्र स्थापयेत् । उपयमनकुणान् वामह कृत्वा उत्तिष्ठन् प्रजापति मनमा ध्यात्वा तुप्पो पञ्च समिधो हुत्वा अपविण्य दक्षिणजानु भूमौ पातयित्वा प्रोवायाः मपवित्रणा अलेन दक्षिणदितः पर्युक्षेत् । अदिते अनुमन्यम्बेनि प्रागा जलधारा दक्षिणस्यां दद्यान । अनुमते अनुमन्यस्खेति पथिमे उत्तरायाम् । सरस्वत्यनुमन्यसेनि उत्तरे प्रागयां दधात् । ॐ देव मवितः प्रसुत्र पर्श प्रसत्र यजपति भगाय दियो गन्धर्वः । केनपू' केतषः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः सदन । रति ममत्रेण गानादितदन्तं दक्षिणावर्तन पर्युवेत् । तत् पवित्र प्रणौतायां निधाय प्रोक्षणोपात्र मंथवार्थममेहतरे स्थापयेत् । तत एकग्मिन् परे नवग्रहान् अपरघटे कादिनीकपानान् अभ्ययं मर्वतोभद्रमण्यते कुम्भे वा वरुणं पपरिवारमधयेत् ॥

·दागनियाकौमुपौ। तप भूतशद्धिं प्राणायाम माहकान्यामञ्च कृत्वा वा वौँ । वो वः इति करानन्यामौ कृत्वा आधारभयादिचन्द्रमण्डलान्तं पौठन्यासं कुर्यात् । ततो विचिन्तयेद्देवं वरुणं परमेश्वरम् । प्रशान्तवदनं सौम्यं हिमकुन्देन्दुम निभम् । लावण्यातधाराभिम्तयन्तमिव प्रजाः । राजमममारुडं पाशयाकरं शुभम् ॥ पुष्कराधेः सुतः भईः समन्तात् परिवारितम् । या कारचा चानुगत भदौभिः परिवारितम् ।। नागैर्यादोगणैर्युक प्रमाणमिव चापरम् । एवं ध्याला अर्घ्ययापनं कुर्यात् । पाएमा चमनीयपाषध स्थापयेत्। ततो मण्डले- आधारशक्रये नमः कुर्माय अमाप प्रषिये सुमेरवे रव- मएउपाय कल्पवृक्षाय रनवेदिकाय । अन्धादिकोणेपु,- धीय गामाय वैराग्याय पर्याय । पूर्णादिदिधुः- पघीय मामाप पराग्याथ मियाय । मधे-पाय पप्राय मं बझिमयमाय + एप्पंगासाय संमोममयसापनमः । ছবি অনুগ যুমাস অখিলঘিষা সপ্তাহ যা- ·२७४ दानक्रियाकौमुदो। . पुटेन पुष्पाञ्जलिना मण्डले स्थापयेत्। ॐ वरुणस्येति मन्त्रण मानिध्यं कल्पयित्वा षडङ्गन्यामं विधाय भगवन् श्रीवरुण दहा- गच्छागच्छ तिष्ठतिष्ठ मधिहितो भव मविरुद्धी भवेत्यावाह्य मूल- मन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं दला भगवन् खागतं ते इति पृच्छेत् । ॐ बौमिति मन्त्रेण श्रीवरुणय नम इत्यन्तेन प्रासनं दत्वा पाग्यामाक पराजिताकुभायमहिनं पाधं यवसिद्धार्थगन्धाक्षत- तिलपुप्यकुशाग्रदू महितमाङ्गाय जातीलवन कक्कोल मिश्रमाच- मनीयं दधिमधुरतमधुपर्क तथैव पुनराचमनीयं स्नानजस्तं वस्त्र- माभरणं यज्ञोपवीतं चन्दनकर्पूरकालागुरुभिर्गन्धं पुष्यं माण्यव धूपदीपनवेद्याचमनीयताम्बूलानि च दद्यात् ततः पुष्याञ्चलिं दवा मूलमन्त्रेण चन्द्रातपं दद्यात् । ॐ गौर्यै नमः ॐ कान्ये नम इति पनौदयं पञ्चोपचार पूज- थिवा अष्टौ भागान् पूजयेत् । अनन्ताय पासक पाय महापाय तनकाय कुलिकाय कर्कटाय शङ्काय नमः । ततो नदीभ्यः फूमाय मकराय मास्याय डुण्डुभाय कुलीराय मण्डकाय गिमाराय समुद्रेभ्यो नम इति परिवारान् पूजयेन् । ततो धूपे वरणमावान वरुणस्येति मन्त्राभिमन्ना परोप- चारैरभ्यर्च यूपमाछादयेत् । सत प्राधाराव्यभागौ च जुहुयात् । प्रजापत साक्षादाय स्वाहा इत्याघारौ । सपाध्यभागी अपये स्वाहा मोमाय स्वाहा ।

·दानक्रियाकौमुदी।
१०५
इति हवा महान्याइतिहोमञ्च हत्वा दमाज्याहुती होति ।
ॐ त्वचाडो वरुणस्य विद्वान्
देवस्य हेलो अवयासिसौछाः ।
यजिष्ठो पहितमः शोशुचानो
विश्वाट्टेषांसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् स्वाहा ।
इदं वरुणय एवमुत्तरचापि सर्वत्र ।
ॐ सत्वघो अने वमो भवोतो नेदिष्ठो अस्या उपमो युटौ अवयतनो
वरुणं रराणो ब्रीहिसडीक उहवो म एधि स्वाहा ।
- इमं मे वरुणा श्रुधी इदमधाच सड़य। •
वामद स्युराचके स्वाहा ॥
ॐ- तवायामि प्रयाणा वन्दमानमादागास्ते पलमानो इविभिः।
अहेडमानो वरुणहयोध्युरुमं ममान पायुः प्रमोपोः स्वाहा ।
-येते मतं वरुण ये महसं यजियाः पाया विकता मरः ।
तेभिनीच मवितोन विष्णुर्विश्वे मुधन्तु मरुतः स्नाः स्वारा।
-पयायामे म्यमभिगम्तिपाय सत्यमित्वमया भमि ।
प्रधानो प वहाम्यागो धेहि भेष बा.
ॐ-अदुत्तमं वणपासमानदयाधर्म विमध्यमं अपाय।
पचावयमादित्यमते तगमागमोऽदित सामः मारा।
७. हि राजा वरणरकार सुप्र्याप पन्चामप्रेतरा।
पपदे पादाः प्रविधालयो करतापरका दिपा विधचित ।
ममो घाणधिष्ठितो वह माना।
परपोतममममि कायमसमर्थनीन ।

·दागक्रियाकौमुदी। वरुणस्य करतपदन्यमि वरुणस्य तमदनमसि वरुणस्य रतसदनौमासौद स्वाहा । ॐ अमेरनीकमप श्राविवेशापां नपान प्रतिरक्षनसर्यम् । दमे दमे ममिधं यक्ष्यो प्रतिते जिहा घृतमुचरण्यत् स्वाहा ॥ एवं वरुणेभेन दणाज्याइतौईला परुहोम कुर्यात् । अव वारुणं स्यालीपाकमित्यभिधानात वरुणद्देशेन सुपा पाहतो - . चात्। ॐ नमो वरुपाय स्वाहा द वरुणाय । एवमुत्तरचापि सर्वच । ॐ यज्ञाय स्वाहा ॐ.याय स्वाहा ॐभौमाय स्वाहा भतक- तये साधा भाय खादा । तत श्राज्यपाभ्यां- ॐ अपये खिटिरुते स्वाहा। इदमाये खिरिटते । ततः पुनर्मदाव्यातिम कला प्रजापतये खास दं मनापतये इति इला प्रदाणे काचनदक्षिां दद्यात् । ततो यूपमारोपयेत् । चपा हयगी,- ततो निवेशयेचूपं खदिरादिममुहवम् । लम्तमध्येऽथवा धागमाइपसाजिरे राकः ॥ चूपमस्केनि मन्ने साथ वस्त्रेण येष्टये।। वैजयन्नी मिना रम्या यूपोपरि निवेशयेत् । गन्धादिभिः पृथिवा धकं मुनि विन्यसेत् ॥ मन्या पपा- धूपनस्का इन थे यूपगहायपास ये प्रयूपाय तक्षति ।

·दाकियाकौमुदी। १०० ॥ ये चाळते पचनं मम्भवनातो तेषामभिपति रमत । सनथूतपवाष्टके अमन्ताघटनागनामानि निखित्वा घटानरे •मिक्षिप्य अनन्ताघटनागेभ्यो मम रति मम्पूज्य भरमादेकं उतपत्र- मातथ्य यम्य नामपनमुत्तिपनि तं नागपष्टा वावाम गन्धादिभिः पूजयित्वा अमुकनागराज बमिमं अनामयं रख इति वदेत् । ततो राकः मोदकपिन्दुभिर्यजमानं माये । गष पापो धमन्याः ममः मन्त मूयाः । अषः ममुद्रिया श्राप गममः मन्तु कुप्याः । ॐ द्रुपदादिव मुमूचामः खिमः यातो मसादिव। पूत पविनेपोवाव्यमापः सन्धम्नु मैनमः मत पापोष्ठिादि सपयेछ । नत पतध मत्यशेयमेन पघमर्षपेन मार्जयित्वा धेनु कोणे अवतारपेत् । पवतीर्यमापाय- र मनिन पविष कुमम्प गडः पनो मृतः मन्नु मिदम । नारयनो मर्मतीर्थाभिविनोकालोकं तर नाते। रति मन्त्रेणानुमनयन्। पत्रमानोऽवि पुजापनमो गुमण धारयः। सापोडकामातरः राना रनेम को पतपु' पुन शिरि प्रानिशी परिदाय पनि गा नि मां पर मा सिमित me TETHER पामा सापपरा नपुगो पर पियन मन- -- HREE ·दाममियाकौमुदी। पोवाधवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि वान्धवाः । ते बप्तिमखिला यान्तु ये शाम्पत्तोयकाङ्गिणः । ॐ नरकेषु समम्तेषु यातनासु च संस्थिताः । तेषामाप्यायनायतबीयते मलितं मया ॥ इति पठन् जस्तानलिदयं दद्यात्। कूपे तु गोरसारणं नास्ति अयोग्यत्वात् किन्तु ममोपे गोर्धामणं कार्यम् । सानं नएच नत्र . यथा यशौर्ष,-. नतो निमज्जयेत्तर तड़ागे कारकः शुचिः । कूमोदके तु न मायात् पुष्करियां निमजयेत् ॥ ॐ- सूयवसात् भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्थामः । अद्धि बम विवादौना पिव शुद्ध मुदकमाचरनी। इति मन्त्रण ऐशान्यो दिशि गामुत्थापयेत् । उत्थाप्यमाना मा यदि हिरोति तदा तद्दोषप्रशमनाय - हिकृखतौ वसुमतौ वसूनां वत्समिच्छनौ मनमा धागान् । दुहामश्विभ्यां पयोऽमे मा वर्द्धनां महते सौभगाय ॥ इति मन्त्रं पठेत् । ततो बन्लान्तरं परिधायाचम्य सचेतकण्ठां काञ्चनपरौं चष- प्रो रौणखुरां ताम्रपृष्ठां कास्योपदोहां धेनुमशको केवलो वा सामगवाहाशाय दद्यात् । ॐ धेनवे नमः ॐ रुद्राय नमः ॐ एतत्मम्प्रदानब्राह्मणाय ·दामनियाकौमुदो। १७८ नम इति गन्धपुष्यादिभिरभ्यर्या दमा धेनु ते ददानीमि प्राह्मणहस्ते जलं दद्यात् ददखेनि तेनोक्ने धेनुमन्युध्य कुपतिमज- लान्यादाय ॐ श्रोत्यादि एतज्जचायोत्सर्गकर्मणि दमा धेनु मचेलकण्ठो काञ्चनग्टही रौप्यारां वृषप्रजा तायटठा काम्योप- दोहामर्शिता रुद्रदेवता अमुकगोचायामुकर्मणे भामगमायणाय तुभ्यमहं मम्प्रददे । इत्युत्सृज्य मानणास्ते मपुछ कुशधयगलं दद्यात् । -काश्चनग्गाधमम्पत्तो मचेलकण्ठामिमा धेनु मिति प्रयोगः । ततः मामगो ग्रहीता गायत्री ॐ कददं कमा इदंति कामम्नतिं पठेन् । मतो जलाशयस्यामेयादिकोणेषु जले यथाशगं पृषादिममुद्र- चतुष्टयमावाम गन्धादिभिः मम्पूज्य भोज्यमयमुत्मृज्य बामणेभ्यो दम्बा जलाशयपथिमदिशि जम्नममोपे उपविग्य नलागयाय नम', वरुणाय देवाय नमः, एनसम्प्रदानमर्वभूतेभ्यो नम । रति गन्धा- दिभिरभ्यर्च जलाशयं सवम् कला वामहम्तेन मा कुमश्य- तिक्षालान्यादाप,- ॐ अघेत्यादि मुकगोचोऽमुकममा पतुरवातमीदाग. फनसमफसदियकामममवितरणलोकमालिकामयातु मेवामिष वाणादिदैवत'मिमं जलाशयमर्पित मर्मभतेभ्य उमगण्ये । हुमाय- जर्ण भूमौ स्पेित् । पपा इयमौर्ष- भोजपिना दिमाग का नोपमुभवता । मर्मभूतान् भमुदिप रनि वा ममुपरेन । गो, समरसम्।

·दाक्रियाकौमुदो। बाबदतम्बपर्यन्तं ये वेचित् सलिलार्थिनः । ते बप्तिमुपगच्छन्तु तड़ागस्येन वारिणा ॥ इत्युच्चार्य देवा मनुष्याच भौचनां यश्चोत्लेत् मोऽपि वदेत् ।। अत्र वाप्यादिषु तड़ागरनेत्यच नोहः कार्यः प्रतो मोह रति गोतमवचनात् किन्तु तडागपदमहत्वार्थलक्षणया जलाशयपरम् । ता ॐ ऋधेत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकामाई कनेसनमायो- मर्गकर्मणः प्रतिष्ठार्थ मवासोयुगधेनु काञ्चनं वा दक्षिणाममुक- गोचायामुकर्मणे एरवे तुभ्यं माह्मणाय मम्प्रददे इति दक्षिण दद्यात् । ततो मूर्तिधराय काञ्चनदक्षिणा देया । इयोर्ष,- पापोष्ठेिति तिसृभिः पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत् । तीर्थतोयं तथा पुष्य गान्तितीयं दिः सतम। गोफुलं पाययेत् पयाविजान् वेदविदस्ततः । RA: पूर्ववत् पर्युक्ष्य पूर्ण दद्यात् । पपा कपिस्तपश्चराधे- रुत्वा तु मुड़मामाग्रिमभ्यर्थ प्रयतः पठेन् । महातेजाः महमाधिममन्ते बडापरक् । मशिने मर्वगतपावकाय नमोऽस्तु ते॥ खं रौद्र घोरकी च घोरहा वं नमामि ते विष्णुस्वं लोकपालोऽमि गान्तिमप प्रयच्छ मे । मतो एतेन सुषमापूर्ण तदुपरि अधोमुखं मुबं दला सम्पुटा- कारकराया एता पत्याय- ॐ पूर्ण दर्षि परापत पूर्ण पुमरापत । . ।

·दनिक्रियाकौमुदो। १८६ . ववव विक्रीणावहा उषसूर्ये शतक्रतो खाहा ॥ पुनम्तथैव तं गृहीत्वा- ॐ सप्त ते अग्ने समिध सप्तजिहाः मप्तर्षयः सप्तधामप्रियाणि। मप्तहोगा: मप्तधा खायजन्ति सप्तयोनौरापृणख एतेम स्वाहा । पुनम्तथैव दृत ग्रहीला पुनस्व दिल्या रुद्रा वसवः ममिन्धता पुनर्बहाणो वसनीथयो। एतेन त्वं तनु वर्द्धयस्ख मत्याः मन्नु यजमानस्य कामाः स्वाहा । रति पूर्णाहुति ममाप्यामिं विसर्जयेत् । ॐ समुद्रं गच्छ स्वाहा ॐ देवं मवितारं गच्छ स्वाहा अन्न- शैव गच्छ स्वाहा मिपावरुणो गच्छ स्वाहा । अहोरा गच्छ स्वाहा छन्दांसि गच्छ स्वाहा घाशथिवी गच्छ स्वाहा । मोम गछ स्वाहा य गच्छ स्वाहा नभो दिव्यं गच्छ स्वाहा अनि वैश्वानरं गच्छ स्वाहा । मनो मे हादि पच्छ । त्यनिं विराज्य दिवन्ने धूमो गच्या त्वन्तरी ज्योति । पृथिवी भामना पूर्ण स्वाहा ॥ इति पृथिवीं मौतप्तयेत्। ततो भोम्यामि पपायकि प्रायो दला स्वस्थ पुपाह- मस्त रद्धिरम्त रति माधणन वाचत् । अयान पामिति पनिदेशान् विएण्य मामलामीमादी कुर्यात् । रति कात्यायनपरिमिटोकारशिपि ममाता:

·दानक्रियाकौमुदौ। अथ सेवारामादौना प्रतिष्ठा विविच्यते । हयशीर्ष,- गोपथाराममेवनी मठसंक्रमवेश्मनाम् । नियमवतकृच्छ्राण प्रतिष्ठा श्टणु मत्तम ॥ भाराम उपवन । मठ छात्रादिनिलयः । वेशा माधणमय- दानकं विष्णुसम्पदानकञ्च। नियम एतावन्त कालमतन्न भोक्रव्य- मित्यादिनियम । व्रत लक्ष्मीनत-विगुव्रतादि । कृच्छ्रे चान्द्रा- चणादि। एषां फशमाह तव । पाराम कारयेद्यस्तु नन्दने सुचिरं वसेत् । मठप्रदानात खोकमाप्नोति पुरुषः सदा ॥ मेतप्रदानादिन्द्रम्य लोक प्राप्नोति मानवः । गोमार्गम्य तथा का गोलोके मौड़ने चिरम् ॥ प्रपाप्रदानादरणलोकमानीत्यसंशयम । मक्रमाणान्तु यः कर्ता म दुर्ग तरते नरः । स्वर्गलोके च निवसेदिष्ठकामेतत्तथा । हत् स्वर्गमाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ॥ नियममतवाद्यानि विष्णुलोकं नरोत्तम । लखीमतादौमान्नु तच नोक फलमवेश्यम् ॥ विष्णुमम्प्रदानकग्टहदानफनमु पौर्षि,- पचा- प्रामादारम्भद्रस्याणां यावन्तः परमाणवः । तावर्षभइसाणि तत्का विष्णुलोकभाक् ॥

·दाशियाकौमुदी।
१३
नथा तचैव,-
ग्रहं सुशोभनं त्वा ग्रहोपकरणन्वितम् ।
अन्नपानसुसम्पूर्ण मर्वकामगुणान्वितम् ।
संस्कुर्यादिधिनानेन प्रदद्यात् माह्मणाय च ॥
एवं भूतं ग्रहं यस्तु प्राणाय प्रयच्छति ।
स स्वर्गलोकमानोति यावदाहतमंघवम् ।
विष्णवे च ग्टई दत्वा विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
इयं प्रतिष्ठा ते प्रोका मर्चमाधारणाऽनघ ।
कर्तच्या देगिन्द्रय प्रतिष्ठा यच विद्यते ।
मर्चव्वेतेषु कर्तया प्रतिष्ठाविधिमा युधैः ।
फनार्थिभिस्वमतिठं यात्रियालमुच्यते ।
सपा मस्यपुराणे,-
अध्यकमपि राजेन्द्र खापयेए यः ।
मोऽपि स्वर्ग वमेद् महान् थावमयमारं नरः।
अप सतमियकियो यजमामो मारपूनां विधाय'डियाहय
निवार्य संकल्प कुर्यात् ।
अपत्यादि गोमो पिरकीपनकागो गोपपतिमा
करिये । एवं मन्दमनाधिकरणकमविरक्षामकाम पारागनिहा.
मई करिथे। नपा.-
नोकरानिकाम: मेतप्रतिहार करिये।
समकालिकामो मठमनिगम करिये।
१ गएको, निधार मला
.

·१३ दानक्रियाकौमुदी दुर्गतरण-स्वर्गलोकनिवास-काम' संक्रमणप्रतिष्ठामहं करिये। तथा,- वरुणलोकप्राप्तिकामः प्रपाप्रतिष्ठामहं करिष्य। सर्वपापविव जितल-खर्गप्राप्तिकामयान्द्रायणादिकृच्छ्रप्रतिष्ठामई करिष्ये । प्रतानान्तु तत्तदिहितफलकामनया मकम्प । वेमप्रदानफलं विपुलरटइदानप्रकरणे लिखितम् ॥ विष्णुमम्प्रदानकररहदाने तु एतत् प्रामादारम्भकद्रव्यपरमाणु- समसंख्यवर्षमहमावछिनविष्णुलोकावम्यितिकामो विष्णुमम्प्रदानक- ग्रहदानकहिं करियें। तथा,- मम्वन्तराधिनस्वर्गवामकामा वृक्षप्रतिष्ठामहं करिष्ये । रति मकस्य प्राचार्य्यम्वृद्माणच तृणुयात् । ततो यजमान श्रापर्य- पादौ पृष्ठा वदेत् । ॐ नारायणस्वरूपेण मंमारावाहि मां प्रभो । त्वत्प्रमादाहुरो मा प्राप्नोमि यम्मयोधनम् ॥ व हि माय प्रमत्रो मा चाहि मारमागरात् । हरिश्मापरमुद्धृत्य मम शान्तिं कुरु प्रभो । ततो गुरुर्षगमानमुत्तोन्द्र वदेत् । उत्तिष्ठ वाम भट्रन्ते मप्रमादाययाऽनप । भानुयां धर्ममबम्ब दुष्प्राप्य पत्मुरासरः । ततो गुरु-पचगव्याध्येतोयाभ्यां प्रोक्षयेद्यागमाडपम् । न एकम्मिन् घटे गणेशं मपूज्यापरपटे दादशादियाएवम्बे- कादा-मायगपा-विदेगापिनीकुमारमवपन् पूजयेत् ।

·दाकियाकौमुदौ।
१५
यथा इयशीष,-
'श्रादित्या वसवो रुद्रा साध्या विश्वेऽश्विमौ यहाः ।
घषयश्च तथा सर्व मानमईन्ति चोत्तमम् ॥
ततः सर्वतोभद्रमण्डले घटान्तरे वा विष्णु पूजयेत् ।
यथा,-
गोशं विघ्ननाशाय सम्पूज्य पूजयेद्धरिम् ।
विष्णु यो माईवेदादौ तत्कर्म विफलं भवेत् ।
प्रथमं भूतशहिं मालकान्यामच शवाजन्यासं कुर्यात् ।
प्रजापतिषिर्मस्तके गायचीछन्दो मुखे. श्रीवासदेवी देवता
पदि श्रीवासदेवपूजने विनियोगः ।
ॐ अनुष्ठाभ्यां नमः, नमस्तर्जनीभ्यां स्वाहा, भगवते मध्यमाभ्यो
वषट्, वासुदेवाय अनामिकाभ्यां ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
कमिठाभ्यां वौषट् ।
पदयाय नमः, नमः गिरमे स्वाहा, भगवते निखाये
वपट.
वासुदेवाय कवचाय , समम्तेनाम्बाय फट, नास्तचयं दिम्बन्धमध
कुर्यात् ।
मन्त्रवान्यसेड़ि भाले नेचे मुखे गले।
हस्ते उद्युदरे नाभौ लिङ्गे जानौ पदे कमात् ।
TH: माणायाम हला पौठन्यासं विधाय देवं चिम्सपेत् ।
विष्णु गारदचन्द्रकोटिम ग रचाई गदा-
मम्भोग दधन मितामनिलयं काश्या जगमोहनम् ।
१स पक्ष फाहियादि पूजयेदिय रिमयं मालि।
21

·१५ दानकियाकीमुदी। आवद्धवागदहारकुण्डस्तमहामौलि स्कुरत्कङ्कणं श्रीवत्सासमुदारकौस्तुभधरं वन्दे मुनीन्द्रः स्तुतम् ॥ इति ध्याला मानमर्गन्धादिभिः सम्पूज्य अर्ध्य पाद्यमाचमनीयञ्च . स्थापयेत् । ततो मण्डले पीठपूजां कुर्य्यात् । ॐ श्राधारशक्तये नमः, प्रकृत्यै कूर्माय अनन्ताय पृथिव्यै चौर- सागराय श्वेनदोपाय रनमण्डपाय कल्पहचाय । आसनस्याग्नेयादिकोणेषु,- धर्माय शामाय वैराग्याय ऐश्वर्याय । दिक्षु, अधमाय अचामाय प्रवैराग्याय अनेश्वयि । मध्ये, मेषाय पाय अं सूर्यमण्डलाय उं सोममण्डलाय मं बहि- माउलापमं सत्वाय रं रज तं नमसे श्रां पाताने श्रअन्तरामने पंपरमात्मने ट्रौं जानात्मने । अष्टदिषु,- विमलायै उत्कर्षिये जामा क्रियायै योगाय प्रहर सात्याय मानाये। मध्ये,-अतुपहार्य । ॐ नमो भगवते विष्णवे मर्वभूतात्मने वासुदेवाय मर्यात्म मंयोगयोगपापीठात्मने नमः । इति पुष्पाञ्जलि दवा पूर्ववत गवन्तं ध्याला पुष्यानलिना प्रावाद्य भगवन श्रीवासुदेव गछागच्छ रनिष्ठ निष्ठ भनिहितो भव सम्रिद्धो भव इत्यावाहन-स्थापन- ·दान क्रियाकौमुदी। १०० सविधापन भनिरोधन-परमीकरणास्तीकरणमद्राः मदर्य दाद- शाचरमन्त्रेण षोडशोपचारः पूजयेत् । उपचारा यथा- श्रामनं स्वागत पाचमर्थमाधमनीयकम् । मधुपर्कापमधान वमनाभरणानि च । गन्धपुष्ये धूपदीपो नैवेधं वन्दनन्तथा । पूजायां श्रीहरेः प्रोका उपचारास्त पोड़ा। अथावरणपूजा। अग्न्यादिकोणने गरेषु,- इदयाय नमः, नमः शिरसे स्वाहा, भगरते भिखाये क्यट वासुदेवाय कवचाय हु। चतुर्दिषु समम्तेनास्त्राय फट् । पूम्बादिदिकपए,- वासुदेवाय मकार्षणय प्राधाप अनिरुद्धाय । अग्यादिकोणपत्रेषु,- भान्य प्रिय सरस्वत्यै रत्यै । चतुर्दिकपत्रायेषु-वारघयभ्रमणेन दादामूर्तीः पूजयेत् । केश- वाय मारायणाय माधवाय गोविन्दाय विष्णवे मधुसूदनाय चिविक्रमाय वामनाय श्रीधराय पोकेमाय परानाभाय दामो- १ क पुस्तके, पधिकः पाठः गन्धा पुष्पं तथा धूपो शेपो नैवेदमे च । पुरानाचममान्यं चन्दयधमनतिः ·१८८ दानक्रियाकौमुदी, "दि-इन्द्राय अग्नये यमाय नेताय वाणाय वायवे कुवे- राय ईशानाय । नितिवरुण्योर्मध्ये-अनन्ताय । इन्द्रेगानयोर्मध्ये ब्रह्मणे। तदा- बजाय भाये दण्डाय डङ्गाय पाभाय अाशाय गदायै रसाय चक्राय पद्माय नमः। ततो यथाशक्ति द्वादशाक्षरमन्त्र जपित्वा प्रदक्षिणोकत्य नम- स्कुर्यात् । एवं व्रतविशेषे तु तदेवता विशिष्य पूजयेत् । ततः कुण्डे वा स्थण्डिले वापि यथाविध्यमिसंस्कार कुर्यात् । तन्मये थवर अपयेत् । यथा इयर्षि,- नतो बहिं समाधाय अपेद्यवमयं रस्म । हीरेण कपिल्लाचान तदिप्योरिति देशिकः । मावेनाभिघायैव दा संघदयेत्ततः । साधयित्नावता-तद्विष्णोरिति होमयेत् ॥ यापस्या घेव गायत्या तदिमामेति होमयेत् । विश्वतयारिव्युवा वेदाच इमियेत्तनः । वेदादिमन्त्रचतुष्टयं यथा- अमिमोले, ॐ पेला, मायादि, ॐगो देवौ। ९ख एसके, दितियारभ्य पनाय बम बन्तसन्दर्भ तराद्रादियोरेशान् सम्पज्य तराट्रो यादौन पूजयेत् ।

·दामक्रियाकौमुदी।
तथा तवैव,-
ॐ श्रमये स्वाहा ॐ सूर्याय स्वाहा ॐ प्रजापतये स्वाहा
$ স্বনৰীয় ৰাম্বা ঔ ঘা ও অল্প স্বাস্থ্য ও
पृथिव्यै स्वाहा ॐ महाराजाय स्वाहा ॐ मोम राजानमिति
जुहुयात् । लोकपालेभ्यो ग्रहेभ्यश्च स्वस्वमन्त्रैर्जुहुयात् ।
एव हुवा परो गान् दद्यात् दशदिशा बलिम् ।
तेनेव परुशेनैवेत्यर्थ ।
तथा-
यथा,-तत पुरुषसूकस्य मन्त्रैराज्यन्तु होमयेत् ।
ॐ सहसौर्षा ॐ पुरुष एवेदम् ।
ॐ एतावानम्य चिपादूर्द्धम् ।
ॐततो विराडिति ॐ तस्माद्यज्ञादिति ।
ॐ तस्माद यज्ञादिति ॐ तस्मादया इति ।
ॐन यजमिति ॐ यत्पुरुषमिति ।
ॐ माहोऽस्येति ॐ चन्द्रमा मनम रति ।
ॐ नाभ्या प्रामौदिति ॐ पात्पुरुषेणेनि ।
ॐ सप्तास्यासमिति बन पजमिति ।
इति पुरुषसूकस्य घोडाएग्भिपात् ।
अथ तिसहोम।
रावतीति विष्णवे धामधषिति प्रमाणे ।
दिशोरराटमिति विपणके यमकमिनि छाम ।
देवामुयायिभ्य सात । पहेभ्यो दिक्पाले समन्चे

·१६ . दानक्रियाकौमुदी। . जुहुयात् । ॐ पर्वतेभ्यः स्वाहा नदीभ्यः स्वाहा ॐ भमुद्रेभ्यः स्वाहा इति । तिलहोम समाप्य तेन वौषड़न्तवैष्णवमन्त्रेण पूर्णविषयं दद्यात् । यथा हयगोष,- इरावतीति जुहुयातिलान् एतपरिभुतान् । डत्वा तु ब्रह्मविष्खोमदेवानामनुयायिनाम् ॥ प्रहानामानौदला लोकेशानामथो पुनः । पर्वतानां नदौनाञ्च समुद्राणां तथैव च ॥ हत्वा तु विषा दद्यात् सुचा पूर्णाहुतिचयम् । पौषइन्तेन मन्त्रेण वैष्णवेन सुरोत्तम । मते तु यत्र थे ये विशेषास्ते ते तथैव कर्तव्याः । . तथा तवैव,- - गावः पौतिं ममायान्तु प्रचरन्सच हर्षिताः । रति गोपथमुत्सृज्य यूपं निवेशयेत् ॥ ॐ अधेत्यादि गोलोके चिरकौड़नकामो गोपथमिमं विष्णु देवतं गोभ्योऽ ददे। गाव: प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्वत्र हर्षिताः । रनि पठेत् । एवं नन्दनवनाधिकरणकमचिरवासकागो वन- सतिदेवामिममारामं मभूतेभ्योऽहं ददे । तथा वरुणेन्द्रलोकावाप्तिकामः पूधदेवतमिमं सेतुं सर्वभूते- भयो ददे। नया-स्खलाकमाप्तिकामो मठमिमं विष्णुदैवतं मझतेभ्योऽयं ददे।

·दानमियाकौमुदो। १८९ तथा, -दुर्गतरण-स्वतीकनिवामकामः मंझममिमं पूपदेवतं सर्वभूतेभ्योऽहं ददे। तथा वरपालोकावाप्तिकामी वरुणदेवतामिमा प्रपां मर्वभूतेभ्योऽयं ददे। विपुलग्टहदानप्रकारम्नु पूर्वमेव लिखितः। विष्णुसम्प्रदानकग्रहदाने तु एताप्रामादारम्भकद्रव्यपरमाणुममै- संख्य वर्षसहसावच्छिन्न विष्णुलोकावम्मितिकामो विष्णुदैवत मिर्म मामादं श्रीविष्णवेऽहं ददे। मते स तत्तदिशितफप्नकामनया तमिदममुकमतं श्रीविएवे ममर्पये। मीयता भगवान् विष्णुः । पपा हयगोच- मीयता भगवान् विष्णुरित्युत्मृश्य मतं युधः । मयंपापविवर्जितष-स्वर्गलोकायाप्तिकामनपा पानाप- पादिक योविणवे समर्पये । प्रोपतो भगवान् विष्णः पिसो,- पचगव्यं पर प्राय दपादापार्षदपिनाम। सिमपार्षदेमकं मामी गामनालाग । दियो दक्षिण देणारा पाना । मिरिकममा ममतेष कारपेन् । तो िरिएम्माबिर मत। तापमापारको प्रा माग।

·१८३ दामियाकौमुदी। अथ प्रसङ्गादमिसंस्कारो लिस्थते। कपिस्ततपश्चरार-श्रीपारकरमतानुसारेण । अध्यPणां तु स्थापनमः प्रमजातो वक्ष्ये ॥ तच पारस्करः- अथातो ग्रामथालीपाकानां कर्म। परिममुचोपक्षियोखिस्योद्धृत्याभ्युच्यामिमुपसमाधाष दक्षिणतो मझासनमास्तौर्य प्रणीय परिस्तोर्यार्थवदामाद्य पवित्र कला प्रोक्षणीः संस्खत्यार्थवत् प्रोक्ष्य निरुण्यायमधिश्रित्य पमि कुर्यात् । मुवं प्रतप्य संमृध्याभ्युच्य पुनः प्रतप्य निदध्यादाज्यमुदाय उत्पूयावेघ्य मोक्षणीच पूर्ववन् उपयमनान् कुशानादाय निहन् समिधी- न्यादाथ पर्युष्य जुहुयात् । एष एव विधिर्यत्र क्वचिद्धोमः । एतदेव मपचितं कपिलपसराचे- कपिल उवाच । वक्ष्येऽथ स्यालोपाकानां कर्म। प्रभापते इत्युपविशति देवस्य लेति दर्भानामादयति । एप व कुरवो दर्भ ग्वाति । यद्देवा देव- हेन्तनमिति परिसमूहनम् । मानस्तोक्नोपलिप्य त्वां दृचेत्युलिख्य मदस्पमतिमिायुद्धृत्य अयोऽवस्य कौलालमित्यभ्युच्य देवस्यत्वेति कुठे कुमास्तरपणे प्रयादमित्यभि ग्रहानि । कामोन्मत्तं तत. कण मौरतुमती मारेत् । तधरः सङ्गमयोगेन यकि, सभासमाना। वैवानरो न ऊतय इत्यनिं म्यापयति दक्षिणतो अध्यामनं ·दानक्रियाकौमुदी। . श्रामवान् ब्राह्मण इति ब्राह्मणं स्थापयति । आपोहिष्ठेत्युत्तरे प्रणोता स्थापयति । देवस्य बेति परिम्तरण चा पाचामादन पविचच्छेदनानि पवित्रे प्रोक्षणीपाच भाज्यम्यालो चस्म्याली मका- जनकुमा उपयमनकुमा ममिध श्राज्य नण्डुला पूर्णपात्र दक्षिण। अन्येषामप्यर्थवतामुपकम्पन पवित्रकरण पाचेऽप छत्वा उत्पवन मव्यहम्तकरण दक्षिणेनोद्धमन तामामेव तामि प्रोक्षण धान्यामादि- तानि पाचाणि तानि प्रोक्ष्य पामञ्चरे देश मोक्षणनिधान। श्राज्य- स्थान्यामाज्यनिर्वाप मोदके परौ तण्डुल प्रतिप्य प्राज्याधियप्प चरोयाधिश्रयण पर्यनिकरणमुभयो । मुंवमतपम मगामकुगे मम्मान प्रणीतोदकेनाभ्युच्य पुन प्रतप्य निधान । ग्यते परी भाज्यमुदास्य चयोदाम्य आज्योत्पवन आध्यारेक्षा प्रोक्षणा प्रत्युत्पवन हविरामादन उपयमनकुमाशादाय तिष्ठन् ममिध प्रविष्य उपविश्य दक्षिणानुनिपातन मपवित्रप्रोपदकेम पर्युदय प्रणीताया पवित्र म्यापनम्। यदि ब्रह्मा पनति यदि मणौता सम्मति यदि परिम्नरण दहति तदा म्वेन म्वेन मनोण म्यापयेत् मगा हित । तदोपसममा ताटातो जयान विष्णोरगटमति मायापारये होम । मनमा-प्रजापतये म्वाहा रति प्रम्बांधार। द्राय वापरत्युत्तराधार। प्रये मोमाय नमभागी । भ म्वाहा भु माहा म्व मादा भ व R मारा। मन. मत्वष. पाचा, ये से FR THम, प्रा. 3

·१६४
दाकियाकौमुदी।
खिटिकदिति । पृथक् पृथक् प्रणवणाटाज्याहुतिभिर्वर्गर्भाधाना-
दिक्रियाकरणम्।
अग्निमूर्ति नतो ध्यावा होमकर्म समारभेत् ।
दधीचिगोत्रसम्भूतं प्रवरं एतकौशिकम् ।
लम्बोदरं चतुर्वाई पौनश्चैव सुशोभनम् ।
सुर्व दक्षिणके हस्ते मजमुई प्रकीर्तिताम् ॥
धारयन्तं सुषं वाने आई गतिरुमन्वितम् ।
योगाभ्यासरतं रकं रक्तवस्वावगुण्ठितम् ॥
शिखाभिः सप्तभिर्युक सप्तजिहासमन्वितम् ।
प्रस्फुरन्तं महादीप्तं प्रज्वलन्नं विचिन्तयेत् ।
अथ प्रयोगलिखनेनैव सूचार्या विविध्यते ।
तर प्रथम स्थानशद्धिं विधाय उभयतो इस्तमगाणं वालुका-
भिरजनोच्छ्रायं स्पण्डिलं कृत्वा कुगई वा यथाविधि विधाय
दर्भपाणिराचम्य कायुके आमने-
ॐ प्रजापते न लदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परिता वभूव ।
यत्कामाम् जुडमम्तबोऽस्तु वयं स्थामः पतयो रयौनाम् ।
इति भन्लेणोपविग्न ।
ॐ देवम्य त्वा भवितुः प्रभवेऽचिनोडियां पूणो हमताभ्याम ।
रति मन्येण दर्भानानीय ।
ॐ एष यः कुरवो राजेपदः पचाला राजा
मोमोऽमाकं माधणानां राजा ।

·दानक्रियाकौमुदी। इति मन्त्रेण दर्भान् होला । ॐ यद्देवा देवहेलनं देवामञ्चहमा वयम् । अग्मिा तस्मादनमो विश्वान्मुञ्चत्वंहमः । इति मन्त्रण मार्जनरूपं परिममूहनं कला ॐ मानम्तोके ननये मान श्रायुपिमानो अश्वेपुरीरोषः । मामोवीरा रुद्रभामिनोऽवधीईविमन्तः मदमि वा हवामहे ।। इति मन्त्रण गोमयेनोपलिय । ॐ वो चेविन्द्र मत्पतिं नरस्ता काठावर्चतः । रति मन्त्रण स्फोम कुगमूलेन वा उत्तरायागेकर्षित्रस्यद्गुन- ममाणां रेखां छला सदुपरि दादशाहुप्तप्रमाणं मप्तानान्तरितं भागयं विपुए रुदेन्द्रदेवताकं रेमाचयं हत्या । ॐ मदमम्प सिमहुतं प्रियगिरम्य काम्यम् । ममि मेधामया मिर्म म्वाहा। रति मन्या दक्षिणमा धतर्जनीभ्यां रेमोकोशिका- मुड़ाय उभरम्यां दिशि प्रदिपेत् । यो पक्षम्या कोलालमुपाहतो यो । माय मान्य प्रपद्ये भिवं मंचोः पो. रति मन्येव पधगयेमनीपोंदवन वाप्य। ॐदेवम्य मा मवितः प्रमोहिमोirat gai मायाम। रमि मा धिमे रणे दुमालासोर यागोमरीएनुपान लागीपर मं मामा वागीपर-मागीपरीत मम निरपे।

·दामक्रियाको मुदो। . विष्णुहोमे तु,- कामोन्मत्तं ततः कृष्णं लक्ष्मीमतमती यजेत् । नयोः सङ्गमयोगेन यकिः संजालमंस्थितः। सूर्यकान्तादिमम्भूतं यदा श्रोत्रियगेहजम । श्रानीय कहिं पात्रेण क्रयादशं परित्यजेत् ॥ ॐ क्रयादमग्नि प्रहिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः । इति मन्त्रण ज्यस्त दिन्धनमेकं सहीत्वा दक्षिणस्यां दिशि त्यजेत् । ॐ-वैद्यानरो न ऊतय श्राप्रयात परापत । अग्मिनः मुटभीरुपः । इति मन्त्रणाभिमव्य धेनुमुद्रयाऽमृतीकन्य फडिति संरघ्य इमिायवगुण्ठा रं अगये नम इनि मम्पूज्य जानुदयं ममौ पातचिता। ॐ हवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वस्तु प्रजानन् । इति मन्त्रेण कुण्डम्योपरि चि: परिधाम्य । ॐ भूर्भुवः स्वरिति मन्त्रेण श्रात्मनोऽभिमुखं कृत्वा अनि म्यापयेत्। ॐ चित् पिगल हन हन पच पच दह दह म-ज्ञा जापय स्वाहा इत्यग्निं प्रचाल्न पनि प्रचलितं वन्दे जातवेदं इलाशनम् । सुवर्णवर्णममन ममिळू सर्वतोमुखम् । इति मन्येपानिमुपनिछन्। दधिमयोदततिष्ठाम्यस्य मदन प्रामीद योऽम्मत् पाकतरः। इति मन्त्रेण प्रदक्षिणावर्तन अनवच्छिनधारया गला दक्षिणाम्यां दिति सामने प्रागग्राम कुनामतीर्य- ·दानकियाकौमुदी। १८० ॐ निरस्त: पामाहत तेन वयं द्विष्मः। इति मन्त्रेण वामहस्ताङ्ग छानामिकाभ्यां कुशमेकं निरस्य, ॐ ददमहं ब्रहस्पते सदमि मौदामि। प्रसूतो देवेन सवित्रा तदनये प्रनवौमि । तदायवे तत्पृथिव्यै। इति मन्त्रेण तदुपरि ब्रह्माणमुत्तरामुखमुपवेग्न । श्राब्रह्मन् प्राह्मणो प्रहावर्चसौ जायतामाराष्ट्र राजन्यः शूर ६षयोतिव्याधी महारथो आयताम् । इत्यभिमन्य मम्पश्य च वाहाणाभावे कुशमयं पाहाणं छप- मुत्तरीयं कमण्डलुवा तत्र मस्याप्य तेनैव पथा मत्यागच्छन् । तत उत्तरे जलपूर्ण चममादिपाचं प्रणीतामंजकं । ॐ आपोहिष्ठा मयोभुवम्ता न ऊर्च धातन । महेराय चचुमे । इति मन्त्रण म्यापयित्वा,-- ॐ देवम्य वा सवितः प्रमवेऽश्विनोर्यायां पूष्णो इमाभ्याम् । इति मन्त्रेण पोड़ाभिर्दादशभित्री दभैरंगभैरोगामादितोऽपेण मनमायादयन् चतुर्दिषु परिस्तरेत् । कुठे तु दितीयमेममोपरि परिमारणम्। सत उत्तरे पथिमान्तान् प्रागनं यावत् कुमोपरि होमद्रया- मादनम्। यपा.- पविदमास्सयो दी. पवित्र हे प्रोस्कोपा प्राध्य दामी एदि सोमनदा. एमयामी मानदभाः पट. परममा ·दानक्रियाकौमुदी। . सत, पञ्च समिधः सुव भाज्यं तख्ता ब्रह्मदक्षिणा अन्यान्यपि यागोपकरणानि ट्रव्याणि स्थापयेत् । ॐ पवित्र स्यो वैष्णयो। इति मन्त्रेण पविचछेदनदर्भ प्रादेगप्रमाणं पवित्रं छित्वा ॐ विष्णोर्मनमा पूते स्थः' दत्यभ्युक्ष्य मोरोपाचे पवित्र स्यापयिला प्रणीताजलेन प्रोक्षों पूरयित्वा वामहस्ते प्रोक्षणी स्थापयित्वा तत् पवित्रं दक्षिणहस्तानामिका- गुष्ठाभ्यां त्वा नजलेनोत्तोन्ननरूपगुपवनं कृत्वा पवित्रं तवैव म्यापयित्वा तेनैव जलेन तन्जलमन्यानि च पूर्खासादितद्रयाणि मंप्रोक्ष्य असञ्चारे स्थान प्रोक्षणी नदुतरे प्रणीताच स्थापयेत् । ॐ फडिति मन्त्रेणान्यम्याली रुस्यालौश्च प्रोतयुद के न मोक्ष्य श्रीन्यं निक्षिप्य वायुकोणे अङ्गारानुत्तोन्य तवैवाज्यमधियेत् । यदि चरुहोमम्तदा ॐ श्रमये त्वाजुट ग्टहामि इति तण्डुलमुष्टिं ग्टहोला ॐ अग्नये त्वाजुष्टं निर्वपामौति उदूखले भ्यापयित्वा ॐ ॐ अमये वाजुए प्रोक्षामोति मोक्ष्य एवं प्रतिदेवतानाम्ना यहए- निश्पणपोषणानि कृत्वा- ॐ उदूखले मुमस्ते पच्च सूर्प अाशिष दृपदियत् कपाले । उत पुरुषो विपुषः मंजुहोमि सत्याः मन्तु यजमानस्य स्वाहा । इति मन्त्रेणावहत्या ॐवातीवावो मनो वा गन्धर्माः मन्नविंगति । नेऽऽयमयुनं तेऽस्मिभ्रवमादधुः । रनि मन्येण सूर्पण प्रस्फोय वारच्यं प्रधान सम्याग्रा मोदके दुग्धे मिवियाधिश्येत् ।

·दानक्रियाकौमुदी। १९८ . ततो दर्भयुगलं सन्दीप्य श्राज्यम्य चरोश्च दक्षिणावर्तन वि परिभाम्य तं दर्भ तवैव दिपेन् । पाणिभ्यां सुकम्वौ ग्रहोत्या अधोमुखौ कृया वारवयं प्रताप्य सम्मार्जनकुमैरयान्मूलपर्यन्तं संम्रज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः प्रताप्य मर्मार्जनकुशाननौ प्रक्षिप्य कुशोपरि सुक्खुवौ स्थापयेत् । सुखिन्नमदग्धं चरु अपयित्वा चरौ घृतमुव दत्वां प्राज्यं चञ्चोदास्य तमग्निं तवागौ विपेत् । ततः प्रोक्षणोस्यपवित्र वामहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्या मूले सहोला तदुपरिस्थितदक्षिणहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां पविघागं माहौवा.-- ॐ सवितुवा प्रसव उत्पुनाम्यविट्रेण । पविवेण वोः सूर्यस्य रश्मिभिः । इति मन्त्रेण पवित्रमध्येन तोत्तोलनरूपमुत्पवनं कृत्वा श्राज्य- मवेत । तथैव प्रोवणीपात्रस्यं जवञ्च ॐ सवितुर्वः प्रसव । इति मन्त्रणोत्पय तत्रैव पवित्रं स्थापयेत् । उपयमनकुमांश वामहस्ते ग्टहीत्वा घोत्तिष्ठन् प्रजापति मनमा ध्यात्वा तुणौमेव- ममिधः पञ्च जुहुयात् मूलाग्रघृतसंमुताः । इति मारदातिलकवचनात् । पञ्चैव समिधो इवा उपविश्य दक्षिणं जानु भूमौ पातयित्वा प्रोचण्याः सपवित्रण जलेन दक्षिण दिनः पर्युक्षेत् । ॐ अदितेऽनुमन्यख इति • प्रागयां जलधारी दक्षिणस्यां ॐ अनुमतेऽनुमन्यखेति पथिमे, उत्तराया। सरखत्यनुमन्यख इति उत्तरस्यां प्रागयां जलधारां दद्यात् । दद्यात् ।

·दानकियाकोसुदो। . ॐ देव सवित: प्रसव यजं प्रसव यज्ञपतिम् । भगाय दियो गन्धर्षः केनपू: केतन्नः पुनात । वाचस्पतिर्वाचनः वदत् । इति मन्त्रणा गानादि तदन्तं प्रदक्षिणावर्त्तन पर्युक्षेत् । तथा चापस्तम्या अथानि परिषिञ्चति अदिते अनुमन्यस्वेति दक्षिणतः प्राचीनम् । अनुमते अनुमन्यस्वेति पश्चादुदोषौनम् । मरसत्यनुमन्यस्वेति उत्तरतः प्राचीनम् । देव मवितः प्रसुवेति ममस्तम् । नतस्तत् पवित्रं प्रणेतायां निधाय प्रोवणीपाचं मंसवार्थमने- सत्तरे स्थापयेत् । नतः खुर्व सहोला ब्रह्मणेऽन्वारम्भपूर्वकमाज्ये- नापाराज्यभागी च जुहुयात् । तत्राधारो,- प्रजापति भगमा भ्याला वायुकोणादारभ्याग्रिकोणपर्यन्तं घृत- धारी दद्यात् । ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये । मुवननं हविजपं भर्वत्र प्रोक्षणीपात्रे स्थापयेत् । तत इन्द्रं ध्याला नियंतिकोपादारभ्य ईशानकोणपर्यन्तं । इन्द्राय म्वाहा दमिन्द्राय । মুহাম্মমাশী, भेदविणे पथिमान्तात् पचान्तं यावत् अनये म्बाहा पदमाये यक्षिणमोचन स्पष्टं भावयेत् ।

·दान कियाकौमुदी।
.
अमेहत्तरे परिमामात् पूर्वान्नं यावत् ।
ॐ मोमाय स्वाहा इदं भोमाय । इत्यमेवामलोपनं स्पष्टं
भावयेत् ।
ततो महायापतिहोमः ।
ॐ भूः स्वाहा इदममये। ॐ भुवः स्वाहा इदं वायवें।
ॐ स्वः बाश इदं सूर्याय। ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदमणि-
वायुसूर्येभ्यः । अनये वा मर्वच ।
प्रोऽवारम्भं त्यका पञ्चवारुणहोमं कुर्यात् ।
ॐवषो अग्ने वरुणस्य विद्वान्
देवस्य हेलो श्वयामिमोठाः।
यजिष्ठो पहितमः मोहचानो
विश्वाषामि प्रमुमुग्घरस्मत् खाहा ॥
इदममिवरुणभ्याम् ।
ॐ सत्वषो अग्ने वमो भवोती नेदिहो
अस्या उपमो व्युयी अवयध्वनो।
वरुणं रराणे प्रौहिम्मडीकम
सहवो न एघि स्वाहा ॥ इदमनौवरुणभ्याम् ।
ॐ प्रयाशाने अनभिशस्तिपाव
मत्वमित्वमया अमि।
अयानो यज्ञं वहास्ययानो
धेहि भेषजं स्वाहा ॥ इदमनये ।
येते प्रतं वरण ये सहसम
26

·दामक्रियाकौमुदी यज्ञियाः पागा चितता मदान्तः । तेऽभिनी अद्य सवितोत विष्णु विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वाः स्वाहा ॥ इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भाः स्वभ्यः । उदुत्तमं वरुणपाममस्म दवाधम विमध्यमं यथाय । प्रथा वयमादित्यवते नवानागमोऽदितये स्यामः खाहा ॥ इदं वरुणय । अग्नये वा सर्वच । ततोऽग्नेर्गीधानादिकाः क्रियाः प्रणवेन पृथक् पृथगष्टाभि राज्यातिमि. कुर्य्यात् । प्रथममष्टाऊतौईला अग्नेर्भाधानमस्तिति वदेत् । एवमन्येषा- मपि गर्भाधान पुंसवन-सीमन्तोन्नयन-जातकर्म-नामकरण-निक्रम- पानमागन-चूड़ोपनयन-विद्यारम्भ-समावर्तन-गोदानोदाहाच क्रिया कुर्यात् । अमिमूर्ति नतो ध्यात्वा होमकर्म समारभेत् । दधीचिगोचसम्भूतं प्रवरं तकौशिकम् ॥ स्वम्बोदरं चतुर्वाडं पौनश्चैव सुशोभनम् । सुवं दक्षिणके हस्ते मजमूर्द्ध प्रकल्पिताम् । धारयन्तं सुचं वामे कई क्रिममन्वितम् ॥ योगाभ्यासरतं रक्तं रतवंम्वावगुण्ठितम् । १ ख पुस्तके, धनाढे प्रकल्पितम् ।

·दानक्रियाकौमुदी। २.३ मिखाभिः सप्तभिर्युकं सप्तजिहासमन्वितम् ॥ प्रस्फुरन्तं महादीप्तं प्रचलन्तं विचिन्तयेत् । वैश्वानरं स्थितं ध्यायेत् समिद्धोमेषु देशिकः । भयानमाज्यहोमे तु निषषं शेषवस्तुषु ।। ततोऽमर्नाम कृत्वा गन्धादिभिरभ्यर्य मूलमन्त्र पाटावाज्या- हुताईत्वा अमिदैवतयोरक्यं विचिन्य प्रकृतहोमं कुर्यात् । तत्र यदि ब्रह्मा चलति प्रणीता वा चलति यदि वा परिस्त- रणं दग्धं भवति तदा,- खेन खेनैव मन्त्रेण स्थापयेत्तत् समाहितः । नहोषप्रामनाथ घाटाइतीर्जुहोति ॐ विष्णोराटममी ति मन्त्रेणेति ! ततः प्रतहोमं समाप्य व्यस्तसमस्तमहाव्याइतिहोमं कृत्वा ॐ प्रजापतये वाहा इदं प्रजापतये ॐ अग्नये विहिवते वाहा इदममये खिष्टिकते । ॐ यदस्य कर्मणोऽत्यरौरिचं यदा न्यूममिहाकरं। अनिस्तत् खिष्टक्वविद्वान् सर्व खिष्टं सुद्धतं करोतु मे वाहा ॥ ततः पूर्ववत् पर्युचणं, अनुमन्यखस्थाने पन्चमस्याः, मसवस्याने प्रामावौतिपदोहेन कार्यम् । तथाचापस्तम्ब:- पूर्ववत् परिषेचनं अम्पमस्थाः प्रासावीति मन्नमस्कार रति । मलो मुसामानमयिं कृत्वा पूर्णी दद्यात् ।।

·दानक्रियाकौमुदी।
२००
.
कपिलपञ्चरावे,-
कृत्वा तु मृड़नामानिमन्धय॑ प्रयतः पठेत् ।
सहसाचि महातेजा नमस्ते बहरूपश्क् ॥
माशिने सर्वगत पावकाय नमोऽस्तु ते ।
वं रौद्रघोरकर्मा च घोरहा वं नमामि ते ।
विष्णु स्वं लोकपालोऽपि शान्तिमत्र प्रयच्छ मे ॥
सर्पिषा मुचमापूर्य पुष्करोपर्य धोमुखम् ।
मुगुपरि सुवं दत्वा पुष्पं छत्र प्रदापयेत् ॥
सव्योत्तरकरांभ्यां वै मन्पुटाभ्यां च शङ्खवत् ।
मंगयोत्थाय मस्तमौ नाभौ तिर्यनिधाय च ॥
पूर्ण दर्बोनि मन्त्रेण गृलेन च सुसंयतः ।
दद्यात् पूर्णइतौस्तिसः सर्वकामप्रपूरणोः ।।
ॐ पूर्ण दर्द परापत सुपूर्ण पुनरापत ।
वखेव विक्रीण वहा दूधमून मतक्रतो खाहा ॥
ॐ मत ते अग्ने ममिधः साजिहाः
सप्तर्षयः सप्तधाम प्रियाणि ।
मतदोवाः सप्तधा बायजन्ति
सप्तयोनीरापास्व एतेन । स्वाहा ।
ॐ पुनस्वादित्या रुद्रा वमवः
समिन्धतां पुनर्बह्मणो वमुनीथ यजः।
तेन व तनु वर्द्धयस्त्र
मत्याः मन्तु यजमानस्य कामाः । वाहा ।
+

·दानक्रियाकौमुदी।
२०५
+
खाहान्तेन मूलमन्त्रेण च पूर्णाहुतिं समाप्य ब्रह्मादक्षिणां दत्वा
अमिं विसर्जयेत् ॥
ॐ समुद्रं गछ खाहा, देवं सवितारं गच्छ खाहा, अन्तरौवं
गच्छ स्वाहा, मिवावरुणौ गच्छ खाहा, अहोराचे गच्छ स्वाहा,
छन्दांसि गच्छ स्वाहा, घावाप्टथिवी गच्छ खाहा, सोमं गच्छ
खाहा, यज्ञं गच्छ स्वाहा, दिव्यं नमो गच्छ स्वाहा, अमिं वैश्वानरं
गच्छ खाहा, मनो मे हार्दि यच्छ ।
दूत्यमिं विराज्य
ॐ दिवं ते धूमो गच्छत्वन्तरीक्षं ज्योतिः ।
पृथिवौं भस्मना पृण वाहा ॥
इति दुग्धेन पृथिवौं मौतलयेत् ।
इत्यग्निसंस्कारविधिः ।
अग्ने मान्युकानि कपिलपञ्चरावे-
लौकिके पावको ह्यमिः प्रथमः परिकीर्तितः ।
अग्निस्तु मारतो नाम गर्भाधानेऽभिधीयते ॥
पुंसवने चन्द्रनामा शशाकर्मणि शोभनः ।
भौमन्ते मङ्गलो नाम प्रगल्भो जातकर्मणि ॥
नाम्नि वै पार्थिवो नाम मागने च शुचिस्तथा ।
सत्यनामाऽथ चूड़ायां व्रतादेशे समुद्भवः ।
गोयज्ञे सूर्यनामेति विवाहे योजकः स्मृतः ।
चतुर्थ्यान्तु शिखौ नाम एतिरग्निस्तथापरे ।
१ ख पुस्तके, गोदाने।

·दान क्रियाकौमुदो। - श्रावमध्ये भवो ज्ञेयो वैश्वदेवे च पावकः । पूर्णहत्या मृड़ो नाम मान्तिके वरदस्तथा । पौष्णिके वलदथैव क्रोधोऽग्निरभिचारिके। प्रायश्चित्ते विधुचैव पाकयजे इताशनः । देवानां हव्यवाहत पिहां कव्यवाहनः ॥ वम्याथै कामदो नाम वनदाहे तु सूतकः । कोठे तु जाठरोऽनिम्न क्रयादी मृतके तथा । ममुद्रे वाड़वो ह्यग्निः आये सम्बतको भवेत् । • लवहोमे च बहिः स्यात् कोटिहोमे हुताशनः ।। मत्स्यसूझ- प्रतिष्ठायां लोहितस्तु वास्तुयागे प्रजापतिः । जलासयमतिष्ठायां वरुण: समुदापतः ॥ एतानि होमे नामानि ज्ञातव्यानि हविर्भुजः । वाइय चैव होतव्य यो यत्र विहितोऽनलः ॥ गणपतिभट्टतनूजो गोविन्दानन्दपण्डितः श्रीमान् । ममहत मन्तोषार्थ सत्ववतां दानकौमुदीमेताम् ॥ मान्तर्यामिणे तसे गोविन्दाय नमो नमः । अचानुरागं धास्यन्ति यत्कृपाभिर्विपरितः । इति श्रीगोविन्दानन्दकविकरणाचार्यविरचितार्या कियाकौमुद्या दामकौमुदी नाम द्वितीयो याम.ममारः।