·No text on this page.

·रिस्तु.
॥ हितोपदेशः ॥
श्रीनारायणपण्डितसंगृहीतः
bi znala
.
रोन्नपुर्या
वाविळ रामस्वाभिशास्त्रुलु अण्ड् सन्म ,
इत्येतेः प्रकटितः
1928.
Al Rights Resered.

·.!!!) IT TITE
SKRIVIT PRESS,
18:5-1928.

·॥ श्रीः ।। ॥ हितोपदेशः ॥ 5 ग्रस्ताविका। लेद्धिः साध्ये सतामन्तु प्रसादानस्य धूर्जटेः । जावयाफेनलेखेव यन्मृर्ध्नि शशिनः कला ॥ २ ॥ शुतो हितोपदेशोऽयं पाटवं संस्कृताक्ति । वाचा सर्वत्र वैचित्र्यं नोतियिद्यां दद्मति च ।। २ ।। अजरामरवाज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इय केशेषु मृत्युना धनमाचरेन् ॥ ३ ॥ सर्वव्येषु विवि द्रव्यमाहुरनुत्तमम् । अहात्वादनत्यावश्यत्याच सर्वदा !! ४ ॥ संयोजयति विचय नाचगापि नरं सरिन् । लनुशामिव दुध नृपं भाग्यमतः परम् ॥ ५ ॥ विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रनाम् । पावत्यानामति धनानं ततः सुखम् ॥ ६॥ विद्या शत्रं च शास्त्रं च हे विध प्रतिपत्तये । आधा हान्याय वृद्धले द्वितीयानियते सदा ।। ७ ।। पण्डिने र गुगारवर्षे उखें दोषच केवलन् । तस्नानसहने प्राज्ञ एक विशयने ।। ८ ।। ड ·हितोपदशे यन्नव भाजन लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् । कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते ॥ ९ ॥ मिवलाभः सुहृद्भेदा विग्रहः संधिरेव च । पञ्चतन्त्रानथान्यस्माद्वन्यादाकृष्य लिख्यते ॥१०॥ । 15 अम्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुवनामधेयं नगरम् । तत्र सर्वस्वा- निगुणोपेतः मुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूपतिरेकड केनापि पच्यनानं श्लोकद्वयं शुश्राव- अनकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । लवन्य लोचनं. शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ ११; यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता। एकेकमायनर्थाय किमु चव चतुष्टयम्' ॥ १२ ॥ इत्याकण्यात्मनः पुत्राणामनधिगतशास्त्राणां नित्यमुन्मार्गना- मिनां शाजानतु अनेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास--- कोऽधैः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः । कागेन पशुपा किं वा ? चक्षुःपीडैव केवलम् ॥ १३ ॥ अजातमृतसूर्खाणां वरमाद्यौ न चान्तिमः । सकृदुःखकरावाद्यावन्तिमस्तु पदे पदे ॥ १४ ॥ किंवा स जातो यन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को वान जायते? ॥१५॥ 20 ·प्रस्ताविका। जुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी सुलम्भ्रमाद्यस्य । तेनास्वा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति ? ॥१६॥ अपि च । दाने तपलि शौच यस्य न प्रथितं मनः । विश्यामलाल नानुसार एव सः ।। १७ ।। 5 बनेको उजी पुरोचक उर्वशतमाद ! एकम्बतनो हन्ति न च तारामनोऽदिन::१८॥ पुग्चतार्थ कृतं देन तपः कातिदुकरम् । तस्य पुलो अदृश्यः सद्धो धार्मिकः सुधीः ।। १९ ।। । अर्थानमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी छ। वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी न विद्या पड जीवलेोकस्य सुखानि राजन् ।। २० ॥ को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुसूलापूरणाटकैः । वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ॥ २१ ॥ ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ॥ २२ ॥ अनभ्यासे विष विद्या अजीर्ण भोजनं विषम् विषं सभा दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ।। २३ ।। यस्य कस्य प्रसूतोऽपि गुणवान्पूज्यते नरः । धनुर्वंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ।। २४ ।। 15

·६
हितोपदेशे
हा हा पुत्रक नाधीतं सुगतैतासु रात्रिषु ।
तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौरिव सीदसि ॥ २५ ॥
तत्कथमिदानीमेते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् ।
आहारनिद्राभयमैथुनं च
सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् ।
धर्मो हि तेषामधिको विशेषो
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥ २६ ॥
यतः।
10
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते ।
अनागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २७ ॥
यञ्चोच्यते--
'आयुः
कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ।
पञ्चैतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ २८ ॥
किं च ।
15
अवश्यं भाविनो भाषा भवन्ति महतामपि ।
नग्मत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ।। २९ ।।
अपि च ।
यभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा ।
इति चिन्ताविषन्नोऽयमगदः किं न पीयते ॥३०॥
20 एतत्कार्याक्षमाणां केषांचिदालस्यवचनम् ।
न दैवमपि सञ्चिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्ननः ।
अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति ॥ ३१ ॥

·प्रस्ताविका। अन्यच्च। 5. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- देवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुपमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ३२॥ 5 यथा ह्यकेन चक्रेग न रथस्य गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिध्यति ।। ३३ ।। तथा च- 10 - 15 पूर्वजन्मकृतं कर्म तदैवमिति कथ्यते । तस्मात्पुरुषकारेण यन्नं कुर्यादतन्द्रितः ॥ ३४ ॥ यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ ३५ ॥ काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः । न स्वयं देवमादत्ते पुरुषार्थमपेक्षते ॥ ३६ ॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ ३७ !! मातापितृकृताभ्यासो गुणितामेति बालकः । न गर्भच्युतिमावेण पुत्रो भवति पण्डितः ॥ ३८ ॥ पिता वैरी येन बालो न पाठितः। न शोभते समामध्ये हंसमध्ये वको यथा ॥ ३९ ।। रूपयौवनसंपन्ना विशालकुलसंभवा । विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥४०॥ माता शत्रुः 26 ·हितोपदेशे , मुखोऽपि शोभते तावत्लभायां वस्त्रवेष्टितः । नायब शोभते सुखों यायत्किंचिन्न भाषते' ॥४१॥ एतचिन्तयित्या स राजा पण्डितसभा कारितवान् । राजो- कार-भो भोः पण्डिताः, श्रयताम् । अस्ति कश्चिदेवभूतो विद्वान्यो नन पुनानां नित्यमन्मागंगालिनाननधिगतशाजामानिदानी नीति- मायदेशन पुनर्जन्न कारयितुं समर्थः । चतः-- जान्नः काञ्चनवद्धते मारकी युतिम् । तथा सत्संनिधानेन मृखी वाति प्रवीणताम् ॥४२॥ 71 उक्तं - 15 तोरते हि मतितात होनैः सह समागमात् । लमैश्च समतामेति विशिौच विशिष्टताम्' ।। ४३ ।। अबान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशाल- तत्वज्ञो बृहस्पतिरिवाब्रवीत् -'देव, महाकुलसंभूता एते राज- पुवाः । तन्मया नीति ग्राहयितुं शक्यन्ते । यतः- नाद्रव्ये निहिता काचित्क्रिया फलवती भवेत् । न व्यापारशतेनापि शुकवत्पाठ्यते बकः ॥४४॥ अन्यत्र। अस्मिंस्तु निर्गुणं गोवे नापत्यमुपजायते । आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः ॥४५॥ २७ अतोऽहं पण्मासाभ्यन्तरे तव पुतानीतिशास्त्राभिज्ञान्करिष्यामि।' राजा सविनय पुनरुवाच- ·प्रस्ताविका 'कीटोऽपि सुमनःसङ्गादारोहति सतां शिरः । अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥ ४६॥ अन्यत्र । यथोदयगिरे व्यं संनिकर्पण दीयते । तथा सत्संनिधानेन होनोऽपि दीयते ॥ १७ ॥ गुरुः गुगक्षेषु गुमा भवन्ति ते निर्गुणं प्राय नवन्ति दोषाः । आस्वायतायाः प्रभवन्ति नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥४८॥ तदेतेपामस्मत्पुवायां नोतिशास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम्' 10 इत्युक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो बहुमानपुरःसरं पुत्रान्समर्पितवान् । इति प्रस्ताविका। Gik

·१२
हितोपदेशे
--
न संशयननारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
लंशयं पुनरामय यदि पश्यन्न पश्यति ॥ ७ ॥
ननिरूपयानि तावत् ।' प्रकाशं व्रते--'कुन तय कङ्कगम् ?
व्याघ्र प्रसाचे दर्शयति । पान्थोऽवदत् --- 'कथं नारात्मके
पनि विपकः ? व्यान उमा---'शृणु रे पान्थ, पागेव यौवन-
कामानि आसम् । अनेकनोमानुपागां वधान्ने पुला मृता
इमाय। शहनश्चाहम् । ततः केचिद्धार्मिक माहमादिः
-इनकि परतु भवान् ।' तदुपदेशादिदानीमहं मानशीलो
दता को गलिनन बदन्तो न कथं विश्वासनूमिः । यतः--
• माध्ययनदानानि तपः सत्यं इतिः क्षमा ।
अलोर इति मार्गोऽयं धर्मस्यायरिधः स्मृतः ॥ ८॥
तब पूर्वश्चतुर्वी दम्भार्थमपि सेव्यते ।
. उरस्तु चतुर्वी महात्मन्येव तिष्ठति ॥ ९ ॥
मम चैतावाल्लोविरहो येन स्वहस्तस्थमपि सुवर्णकङ्कणं यस्मै
15 कस्मैचिदातांमच्छामि । तथापि व्याघ्रो मानुष खादतीत लोक-
प्रयादो दुर्निवारः । यतः।
गतानुगतिको लोकः कुट्टनीमुपदेशिनीम् ।
प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोनमपि द्विजम् ॥१०॥
नया च धर्मशास्त्राण्यधीतानि । शृणु-
रुस्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधाते भोजनं तथा ।
दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन ॥११॥

·मित्रलाभः। १३ प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतेषु दयां कुर्वन्ति साधयः ॥ १२ ॥ अपरं च । प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुरुपः प्रमाणमधिगच्छति ॥ १३ ॥ 15 अन्यच्च । मातृक्त्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ १४ ॥ त्वं चातीव दुर्गतस्तेन तत्तुभ्यं दातुं सयन्नोऽहम् । तथा चोक्तम्-- 'दरिद्रान्भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरजस्य किमोषधैः ॥ १५ ॥ 10 अन्यच्च। । दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पाने च तदानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ १६ ॥ 'तदत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णकङ्कणं गृहाण ।' ततो यावदसौ तद्वचः- 15 प्रतीतो लोभात्सरः स्नातुं प्रविशति तावन्महापङ्के निमग्नः पला- वितुमक्षमः । पके पतितं दृष्ट्वा व्यावोऽवदत्--'अहह, महापङ्के पतितोऽसि । अतस्त्वामहमुत्थापयामि । इत्युक्त्वा शनैःशनैरुप- गम्य तेन व्याघ्रण धृतः स पान्थोऽचिन्तयत् 'न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । । -- 20 ·हितोपदेशे न गणम्यानतो गच्छेत्सिद्धे कार्य समं फलम् । यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तव हन्यते ॥ २९ ॥ तस्य तिरस्कारं कृत्वा चिवनीव उवाच-नायमस्य दोषः । यतः। आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुताम् । मातृजङ्घा हि यत्सम्य स्तम्भीभवति बन्धने : ३०॥ 5 अन्य। स बन्धुयो विपन्नानामापदुद्धरणक्षमः । न तु भीतपरिवाणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥ ३१ ॥ विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम् । तदत्र धैर्यमवलम्ब्य 10 प्रतीकारश्चिन्त्यताम् । यतः। विपदि धैर्यमथाभ्युदचे क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ ३२॥ संपदि यस्य न हों विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । तं भुवनवयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ ३३ ॥ 15 अन्यच । पड् दोपाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ ३४ ॥ 20 इदानीमध्येयं क्रियताम् । सवैरेकचित्तीभूय जालमादायोड्डीयताम् । यतः। अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका ।

·मित्रलाभः। . 10 तृणैर्गुणत्वमापन्नैबध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ ३५ ॥ संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैरल्पकैरपि । तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ ३६ ॥ इति विचिन्त्य पक्षिणः सर्वे जालमादायोत्पतिताः । अनन्तरं स व्याधः सुदूराजालापहारकांस्तानवलोक्य पश्चाद्धावन्नचिन्तयत्-- 'संहतास्तु हरन्येते मम जालं विहंगमाः । यदा तु निपतिष्यन्ति वशमेप्यन्ति मे तदा ॥३७॥ ततस्तेषु चक्षुर्विषयातिकान्तेषु पक्षियु स व्याधो निवृत्तः । अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः----किमिदानी कर्तुमुचितम् । चित्रग्रीव उवाच- 'माता मित्रं पिता चेति स्वभावाविंतचं हितम् । कार्यकारणतन्यान्ये भवन्ति हितबुद्धरः ॥ ३८ ।। तदस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम मूपिकराजो गण्डकोतीरे चिक्षयने निवसति । सोऽस्माकं पाशांश्छेत्स्यति । इत्यालोच्य सर्व हि- रण्यकविवरसमीपं गताः । हिरण्यकश्च सबदाऽरायशङ्या शत- 15 द्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतावपातमया- चकितस्तूष्णी स्थितः । चिलग्रीव उवाच--'सखे हिरण्यक, कि- मलान संभापसे।' ततो हिरण्यकस्तद्वचनं प्रत्यमिवाय ससंभ्रम बहिनिःसृत्याब्रवीत्-'आः! पुण्यवानसि । नियन्मे चित्रग्रीवः समायातः। यस्य मिलेण संभाषा यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापस्ततो नास्तीह पुण्यवान्' ।। ३९ ।। 20 2.

·, 5 १८ हितोपदेशे पाशबद्धांश्चैतान्दृष्ट्वा सविस्मयः क्षण स्थित्योया---'सखे, किमे- तन् ?।' चिवनीयोऽवदत्---'सखे, अस्माकं प्राक्तनजन्मकर्मणः फलमेतत् । यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच्च यावच यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्मा तेन च तथा च तदा च तच्च तायञ्च तब व विधातृवशादुपैति ॥४०॥ रोगशोकपरतापवन्धनव्यसनानि च । आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम् ' ॥४१॥ 12 एतच्छृत्या हिरण्यकश्चिनम्रीवस्य बन्धनं छेनु सत्वरमुपसर्पति । चित्रक्रीय उयार---'मिब मा मेवम् । अस्मदानितानामेषां ता- वत्पाशांश्छिन्धि, तदा मम पाशं पश्चाच्छेत्स्यसि ।' हिरण्यको- याहं-'अहाल्पशक्तिः । दन्ताश्च में कोमलाः। तदेतेपां पाशा- श्छेनु कथं समर्थः । तद्यावन्मे दन्ता न त्रुन्ति तायत्तव पाशं 15 छिनाम । तदनन्तरमपामपि बन्धनं यावच्छक्यं छत्स्यामि ।' शिवग्रीव उवाच-अस्त्वेवम् । तथापि यथाशक्त्येतेषां बन्धन खण्डय ।' हिरण्यकेनोक्तम्----'आत्मपरित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तन्न नीतिविदा संमतम् । यतः । आपदर्थे धनं रक्षेदारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥४२॥ अन्चच। वार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहेतवः । तानिन्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम्' ।। ४३ ॥

·मित्रलाभः। १९ , 5 वित्रीय उवाच----' सखे, नोतिस्तावदीदृश्येव । किं त्वहमस्मदा- श्रितानां दुःखं सोढुं सर्वथाऽसमर्थः । तेनेदं ब्रवीमि । यतः । धनानि जीवितं चैव परार्थ प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमिते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥४४ ॥ अचमपरश्वासाधारगो हेतुः। जातिद्रव्यगुणानां च साम्यमेषां मया सह । मत्प्रभुत्वफलं बहि कदा किं तद्भविष्यति ? ॥ ५५ ॥ अन्यच्च। रिना वर्तनमेवैते न त्यजन्ति मनान्तिकम् । तन्ने प्राणव्यवेनापि जीक्यतान्ममाश्रितान् ॥ ४६ ।। 10 किंच। 15 मांसमूतपुरीपास्थिनिर्मितेऽस्मिन्कलेवरे । विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे ॥ ४७ ॥ अपरं च पश्य। यदि नित्यमनियेन निर्मलं मलवाहिना । यशः कायेन लभ्येत तन्न लब्धं भवेन्नु किम् ॥ ४८॥ चतः। शरीरस्य गुणानां च दूरमयन्तमन्तरम् । शरीरं क्षगविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः इत्याकर्ण्य हिरण्यकः प्रदृष्टमनाः पुलकितः सन्दब्रवीत्-'साधु 20 मित्र, साधु । अनेनाश्रितवात्सल्येन बैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । एवमुक्त्या तेन सर्वेषां वन्धनानि छिन्नानि । ततो ·हितोपदेशे हिरण्यकः । सर्वान्सादरं संपूज्याह--'सखे चित्रग्रीव, सर्वथान जालवन्धनविधौ दोपमाशङ्कयात्मन्यवज्ञा न कर्तव्या । यतः । योऽधिकायोजनशतात्पश्यतीहामिषं खगः । स एव प्राप्तकालस्तु पाशवन्धं न पश्यति ॥५०॥ 5 अपरं च । शशिदिवाकरयोग्रहपीडनं गजभुजंगमयोरपि वन्धनम् । मतिमतांच विलोक्य दरिद्रता विधिरहो वलवानिति मे मतिः ।। ५१ ।। 10 अन्यच । व्योमकान्तावहारिणोऽपि विहगाः संग्रामवन्त्यापद बध्यन्ते निपुगेरगायलिलान्मत्स्याः समुद्रादपि । दुत किमिहाति किं मुरितं का स्थानलामे गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितको महाति दूरादपि ॥ ५२।। 1: इन प्राध्यातियं कृत्वालिङ्गय चिनत्रीवत्तेन संप्रेषितो यथेष्ट- देशान्सारिकारी बचौं । हिरकोऽपि स्वविवरं प्रविष्टः । यानि कानि च निवाणि कर्तव्यानि शतानि ! पश्च पिकनिवेश कपोता मुक्तबन्धनाः ॥ ५३ ॥ अध लघुपतनकनामा काकः सर्ववृत्तान्त साश्चर्यमिद- - माह-अहो हिरण्यक, साऽसि । अतोऽहमपि त्वया सह मैत्रीमिच्छामि । अतो मां मैन्येणानुग्रहीतुमर्हसि ।' एतच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽपि विदरभ्यन्तराबाह--'कस्त्वम् ?।' स ते-'लघु- ।

·मित्रलाभः । २१ पतनकनामा वायसोऽहम् ।' हिरण्यको विहस्याह--'का त्वया सह मैवी । यतः। यत्नेन युज्यते लोके बुधस्तत्तेन योजयेन् । अहमन्नं भवान्भोक्ता कथं प्रीतिभविष्यति ॥ ५४ ॥ अपरं च । 5 -- भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर्विपत्तेरेव कारणम् । मुगालात्पाशवद्धोऽसौ मृगः काकन रक्षितः ॥ ५५ ।। वायसोऽत्रवीत-- कथमेतत् ?।' हिरण्यकः कथयति-- कया। अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नामारण्यानी। तस्यां चि- 10 रान्महता स्नेहेन मृगकाको निवसतः । स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन्हुपुष्टाङ्गः केनानिच्छृगालेनावलोकितः । तं दृष्ट्वा मृगा- लोऽचिन्तयत्-'आः कथमेतन्मांसं सुललितं भक्षयामि । भवतु । विश्वासं ताजदुत्पादयामि ।' इत्यालोच्योपमृत्यात्रवीत्-'मित्र, कुशलं ते ?।' मृगेणोक्तम्- कस्त्वम् ? ।' स ब्रूते-'क्षुद्र बुद्धिनामा 15 जन्बुकोऽहम् । अवारण्ये वन्धुहीनो मृतवन्निवसामि । इदानी त्यां भित्रमासाद्य पुनः सवन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि । अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् ।' मृगेणोक्तम्-'एवमस्तु ।' ततः पश्चादस्तंगते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वासभूमिं गतौ । तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको 23 मृगस्य चिरमितं निवसति । तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत्-सखे चिवाङ्ग, कोऽयं द्वितीयः ?।' मृगो ब्रूते-~-'जम्बुकोऽयम् ।

·२२ हितोपदेशे अस्मत्सख्यमिच्छन्नागतः ।' काको ब्रूते-'मित्र, अकस्मादा- गन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तथा चोक्तम्- 'अज्ञातकुलशीलस्य यासो देयो न कस्यचित् । माजरिस्य हि दोपेण हतो गृध्रो जरद्वः' ॥ ५६ ।। 5 तायाहतुः-'कथमेतत् ।' काकः कथयति- कथा ३॥ अस्ति भागीरथीतीरे गृध्रकूटनानि पर्वते महापर्कटीवृक्षः । तस्य कोटरे दैवदुर्विपाकाद्गलितनखनयनो जरद्वनामा गृध्रः प्रति- वसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तदृक्षवासिनः पक्षिणः स्वाहा- 10 रात्किंचित्किंचिदुद्धृत्य ददति । तेनासौ जीवति । अथ कदाचिदीर्घ- कर्णनामा मार्जारः पक्षिशाबकान्मक्षितुं तवागतः । ततस्तमायान्तं दृष्ट्वा पक्षिशावकर्भयातः कोलाहलः कृतः । तच्छुत्वा जरद्वेनो- क्तम्- 'कोऽयमायाति । दीर्घको गृध्रमवलोक्य समयमाह---- 'हा, हतोऽस्मि । यतः। तावद्भयस्य भेत्तव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितम् ।। ५७ ॥ अधुनास्य संनिधाने पलायितुमक्षमः । तद्यथा भवितव्यं तद्भवतु। तावद्विश्वासमुत्पाद्यात्य समीपमुपगच्छामि ।' इत्यालोच्योपसृत्या- ब्रवीन्----'आर्य, त्यामभिवन्दे ।' गृध्रोऽवइन्-'कस्त्वम् ?।' सो- 20 ऽवदत्--' मार्जारोऽहम् ।' गृध्रो ब्रूते--दूरमपसर । नो चेद्ध- न्तव्योऽसि मया।' मार्जारोऽवदत्---'श्रयतां तावदस्मद्वचनम् । ततो यद्यहं वध्यस्तदा हन्तव्यः । यतः । 15 ·मित्रलाभः । २ ३ जातिमात्रेण किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचिन् । व्यवहारं परिज्ञाय वन्यः पूज्योऽथवा भवेत् ।। ५८ !! गृध्रो ब्रूते-'बेहि किमर्थमागतोऽसि ?।' सोऽयदत- अहमत्र गङ्गातीरे नित्यस्नायी ब्रह्मचारी चान्द्रायणव्रतमाचरंस्तिष्ठामि । यूयं धर्मज्ञानरता विश्वासभूमय इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममाने प्रस्तु- 3 वन्ति । अतो भव यो विद्याययोवृद्धेभ्यो धर्मं श्रोतुमिहागतः। भवन्त- श्चैतादृशा धर्मज्ञा यन्मामतिधि हन्तुमुद्यताः । गृहस्थधर्नश्चैपः । अराव युचित कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेनुः पार्श्वगतां छायां नोपसंहरते द्रुः ॥ ५९ ॥ यदि वा धनं नास्ति तदा प्रीतिवचसाप्यतिथिः पूज्य एव । यतः। 10 तृणानि भूमिरुदकं वाचतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥६॥ अपरं च । निर्गुणेयपि सत्त्येषु दयां कुर्वन्ति साधयः । नहि संहरते ज्योत्स्ना चन्द्रश्वाण्डालवेश्मनः ।। ६१ ॥ 15 अन्यच्च । अतिथिर्यस्य भन्नाशो गृहात्प्रतिनियर्तते । स तस्मै दुकृतं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ६२ अन्यच्च । उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोऽपि गृहमागतः । पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोऽतिथिः ॥ ६३ ॥ 20 ~ ·२४ ܕܕ :0 गृध्रोऽवदत्----मार्जारो हि मांसरुचिः । पक्षिशावकाश्चात्र निव- सन्ति । तेनाहमेवं ब्रवीमि ।' तच्छृत्या मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा को स्पृशति । ब्रूते च--' मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा वीतरागेणेदं दुष्कर व्रतं चान्द्रायणमध्यवसितम् । परस्परं विवदमानानामपि धर्म- 5 शास्त्राणम् 'अहिंसा परमो धर्म' इत्यत्रैकमत्यम् । यतः । सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश्च ये। सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ६४ ॥ एक एव सुहृद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेग समं नाशं सर्वमन्यत्तु गच्छति ॥६५॥ योऽति यस्य यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षगिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥६६॥ मतव्यमिति यदुः खं पुरुषस्योपजायते । शक्यते नानुमानेन परेण परिवर्णितुम् ॥ ६७ ॥ शृणु पुनः। स्वच्छन्दयनजातेन शाकेनापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरत्यार्थे कः कुर्यात्पातकं महत् ॥ ६८ ॥ एवं विश्वास्य स मार्जारस्तस्कोटरे स्थितः । ततो दिनेषु गच्छत्सु पक्षिशाबकानाक्रम्य कोटरमानीय प्रत्यहं खादति । चेपामपत्यानि खादितानि तैः शोकातविलपद्भिरितस्ततो 20 जिज्ञासा समारब्धा । तत्परिज्ञाय मार्जारः कोटरान्निःमृत्य बहिः पलायितः पश्चात्पक्षिभिरितस्ततो निरूपयद्भिस्तत्र तरुकोटरे शा- बकास्थीनि प्राप्तानि । अनन्तरं त ऊचुः--अनेनैव जरगवेनास्माकं ·मित्रलाभः। २५ शावकाः खादिताः' इति सर्यैः पक्षिभिनिश्चित्य गृध्रो व्यापादितः। अतोऽहं ब्रवीमि-- अज्ञातकुलशीलस्य' इत्यादि । इत्याकर्ण्य स जम्बुकः सकोपमाह--'मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानप्यज्ञात- कुलशील एव । तत्कथं भवता सहैतस्य स्नेहानुवृत्तिरुत्तरोत्तरं वर्धते । यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाध्यस्तताल्पधीरपि । निरस्तपादपे देश एरण्डोऽपि द्रुमायते ।। ६९ ॥ । अन्यच्च । अयं निजः परो येति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्वकम् ॥ ७० ।। यथायं मृगो मम वन्धुस्तथा भवानपि । मृगोऽब्रवीत्-'किमने- 10 नोतरोत्तरेण । सवैरेकत्र विन्नम्भालापैः सुखिभिः स्थीयताम् । यतः । 15 न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा ।। ७१॥ काकेनोक्तम्-एवमस्तु ।' अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः एकदा निभृतं मृगालो ब्रूते-'सखे, अस्मिन्वनैकदेशे सस्य- पूर्णक्षेत्रमस्ति । तदहं त्वां नीत्वा दर्शयामि ।' तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तव गत्वा सस्यं खादति । अथ क्षेत्रपतिना तदृष्ट्वा पाशो योजितः । अनन्तरं पुनरागतो मृगः पाशेवद्धोऽत्तिन्तयत्- को मामितः कालपाशादिव व्याधपाशास्त्रातुं मिलादन्यः स- 20 मर्थः । तत्रान्तरे जम्बुकस्तवागत्योपस्थितोऽचिन्तयत्-~~~फलिता तावदस्माकं कपटप्रवन्धेन मनोरथसिद्धिः । एतस्योत्कृत्यमानस्य मांसासृग्लिप्तान्यस्थीनि मयावश्यं प्राप्तव्यानि । तानि वाहुल्येन ·६ । २६ हितोपदेशे भोजनानि भविष्यन्ति ।' मृगस्तं दृष्ट्वोल्लासितो ब्रूते--- सखे, छिन्धि नायन्मम बन्धनम् । सत्वरं बायस्व माम् । यतः । आपत्सु मित्रं जानीयाद्युद्धे शूरमृणे शुचिम् । भायां क्षोणेषु वित्तेपु व्यसनेषु च वान्धवान् ॥ ७२ ॥ 5 अपरं च। उत्सव व्यसने नैव दुर्भिक्ष राष्ट्रावप्लव । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स वान्धवः ॥ ७३ ।। जम्बुको मुहुर्मुहुः पाशं विलोक्याचिन्तयत्--'दृढस्तावदयं बन्धः। बृते रलखे, स्नायुनिर्मिता एते पाशाः । तद्य भट्टारकवारे 10 कथमेतान्दन्नः स्पृशामि । मित्र, यदि चित्ते नान्यथा मन्यसे तदा प्रभाते चत्वचा वक्तव्यं तत्कर्तव्यम् ।' इत्युक्त्वा तत्समीप आत्मा- नमाच्छाद्य स्वितः सः। अनन्तरं स काकः प्रदोषकाले मृगमना- गतमवलोक्येतस्ततोऽन्यिज्य तथाविधं दृष्ट्या---'सखे, किमे- तन् ?। मृगेणोक्तम्-'अवधीरितमुद्वाक्यस्य फलमेतत् । तथा 1: चोक्तम्- सुहृदां हितक,मानां यः शृणोति न भापितम् । विपत्संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ ७४ ।। काको ब्रूते---'स वञ्चकः वास्ते ?।' मृगेणोक्तम्---'मन्मांसार्थी तिष्टत्यदैव । काको ब्रूते---'उक्तमेव मया पूर्वम् । अपराधो न मेऽस्तीति नेतद्विश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवतामपि ॥ ५ ॥ दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीम् । - । 20 ·मितलाभः। , 10 न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुषः ॥ ७६ ॥ परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम्' ॥ ७७ ।। ततः काको दी निःशस्य 'अरे वञ्चक, किं त्वया पाय पापकर्मणा कृतम् ? । यतः। संलापितानां मधुरैचोभि- मियोपचारैश्च वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किमर्थिनां वञ्चयितव्यमस्ति ।। ७८ ।। उपकारिणि विस्रब्धे शुद्धसतो यः समाचरति पापम् । तं जनमसत्यसंधं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥ ७९ ॥ दुर्जनेन समं सख्यं प्रीति चापि न कारयेत् । उग्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ।। ८० ॥ अथवा स्थितिरियं दुर्जनानाम् । प्राम्पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं कर्ण कलंकिमपि रौति शनैर्विचितम् । छि निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरितं मशकः करोति ।। ८१ ॥ दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाने हृदि हालाहलं विषम् ॥ ८२ ।। अथ प्रभाते क्षेत्रपतिलगुडहस्तस्तं प्रदेशमागच्छन्काकेनाव- लोकितः। तमालोक्य काकेनोक्तम्--'सखे मृग, त्वमात्मानं मृत- 15. 20 ·२८ हितोपदेशे यत्संदर्य वातनोदरं पूरयित्वा पादान्स्तब्धीकृत्य तिष्ट । यदाहं शब्दं करोमि तदा त्वमुत्थाय सत्वरं पलाविष्यसे ।' मृगस्तथैव का कवचनेन स्थितः। ततः क्षेत्रपतिना हर्षोत्कुल्ललोचनेन तथा- विधो मृग आलोकितः । 'आः, स्वयं मृतोऽसि' इत्युक्त्वा मृगं बन्धनान्मोचयित्वा पाशान्ग्रहीतुं सयत्नो बभूव । ततः काकशब्द श्रुत्वा मृगः सत्वरमुत्थाय पलायितः । तमुद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना क्षिन लगुडेन सृगालो हतः । तथा चोक्तम्-- विभिर्यनिभिर्मासैत्रिभिः पौखिभिर्दिनैः । अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमभुते ॥ ८३॥ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि---'भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिः' इत्यादि ॥ काकः पुनराह- भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुश्कलः । त्वयि जीवति जीयामि चिलग्रीव इवानव ॥८४ ॥ . अन्यच । तिरश्चामपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैककर्मणाम् । सतां हि साधुशीलत्वात्स्वभावो न निवर्तते ॥ ८५ ।। किं । सायोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । नहि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया' ॥८६॥ २७ हिरण्यको ब्रूते--'चपलस्त्वम् । चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्-- नाजोरो महिपो मेपः काकः कापुरुषस्तथा ।

·मित्रलाभः । २९ -- विश्वासात्प्रभवन्त्येते विश्वासस्तन नोचितः ॥८७॥ किं नान्यत् शत्रुपक्षो भवानस्माकम् । उक्तं चैतत्-- शत्रुगा नहि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पायकम् ।। ८८ ।। दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतोऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयंकरः ॥ ८९ ॥ यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदके शकटं याति न च नौगच्छति स्थले ॥९० ॥ अपरं च । । 15 महत प्यर्थसारेण यो विश्वसिति शत्रु भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवनम् ' ॥ ९१ ।। लघुपतनको ब्रूते--श्रुतं मया सर्यम् । तथापि मम चैतावान्सं- कल्पस्त्वया सह सौह धमवश्यं करणीयनिति । नो चेदनाहारेणा- त्मानं व्यापादयिष्यानि तथा । हि । मृद्धटदत्सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकपटबदुर्भद्यश्चाशु संधेयः ॥ ९२ ।। किं । द्रवत्या सर्वलोहाना निमितान्मृगपक्षिणाम् । भयालोमाञ्च सूर्खाणां संगतं दर्शनात्सताम् !! ९३ ।। किं च। नारिकेलसनःकारा दृश्यन्ते हि सुजनाः । अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥९४ ॥ 20

·३०
हितोपदेशे
नहच्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रियाम् ।
भङ्गेऽपि हि मृगालानामनुबन्नन्ति तन्तवः ॥ ९५॥
अन्यच्च ।
जुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं सुखदुःखयोः ।
दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुदृद्गुणाः ॥९६ ॥
मतैर्गुणैरुपेतो भवदन्यो मया कः सुहृत्प्राप्तव्यः ।' इत्यादि तद्वच-
नलाकर्ण्य हिरण्यको बहिनिःसृत्याह--'आप्यायितोऽहं भवता-
नेन वचनामृतेन । तथा चोक्तम्-
धर्मात न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावली
न श्रीखण्डविलेपनं सुखयति प्रत्यङ्गमत्यर्पितम् ।
प्रोत्या सज्जनभापितं प्रभवति प्रावो यथा हेतसः
लद्युस्त्या च पुरस्कृतं सुकृतिनामाकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥९॥
--
अन्यत्र।
रहस्यभेदो याच्या च नैर्य चलचित्तता ।
क्रोधो निःसत्यता द्यूतमेतन्मिवस्य दूषणम् ।। ९८॥
अनेन यचनक्रमेण तदेकदूषणमपि त्वयि न लक्ष्यते । यतः ।
पटुत्वं सत्यवादित्यं कथायोगेन बुध्यते ।
अस्तब्धत्वमचापल्यं प्रत्यक्षेणारगम्यते ॥ ९९ ॥
अपरं च ।
अन्यथैव हि सौहाई भवेत्स्वच्छान्तरात्मनः ।
प्रवर्ततेऽन्यथा वाणी शाठ्योपहतचेतसः ॥१०॥

·मित्रलाभः । , 10 मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कर्मण्यन्यदुरात्मनाम् । मनस्येकं यत्स्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ १०१॥ तद्भवतु भक्तोऽभिमतमेव ।' इत्युक्त्या हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजनविशेषैर्यायसं संतोप्य विवरं प्रविष्टः । वायसोऽपि स्वस्थानं गतः। ततः प्रभृति तयोरन्योन्याहारप्रदानेन कुशलप्रश्नेविसम्भा- 3 लापैश्च कालोऽतिवर्तते एकदा लघुपतनको हिरण्यकमाह-सखे, कष्टतरलभ्या- हारमिदं स्थानं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुमिच्छामि ।' हिरण्यको ते---- मिल, क गन्तव्यम् ? । तथा चोक्तम्- चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । मा समीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ १०२ ॥ वायसो त्रूते--- अस्ति सुनिरूपितस्थानम् ।' हिरण्यकोऽवदत्--- 'किं तत् ? ।' वायसो ब्रते -अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौराभि- धानं सरः। तत्र चिरकालोपार्जितः प्रियसुहृन्मे मन्थराभिधानः कच्छपो धार्मिकः प्रतिवसति । यतः । परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । धर्म स्वीयमनुष्टानं कस्यच्चिनु महात्मनः ।। १०३ ॥ स च भोजनविशेषैर्मी संवर्धयिष्यति ।' हिरण्यकोऽप्याह-- तत्किमत्रावस्थाप्य मया कर्तव्यम् । यतः । यस्सिन्देशे न संमानो न वृत्तिन च वान्धवः । न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत् ॥ १०४॥ ८ -- २ । 15 RE . 20 ·हितोपदेशे 5 । 10 अपरं च। लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशोलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥ १०५ ।। तत्र मिल न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ १०६॥ ततो मामपि तत्र नय।' अथ वायसस्तन तेन मित्रेण सह विचि- वालापैः सुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ । ततो मन्थरो दूरा- दवलोक्य लघुपतनकस्य यथोचितमातिथ्यं विधाय मूपिकस्या- तिथिसत्कारं चकार । यतः । वालो या यदि या वृद्धो युवा या गृहमागतः । तस्य पूजा सर्वस्याभ्यागतो गुरुः॥१०७॥ गुरुरनिर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ।। १०८ ॥ ---'सखे मन्थर, सविशेषपूजामस्मै विधेहि । यतो- 15 ऽयं पुण्यकर्मणां धुरीणः कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा मूपिक- राजः । एतस्य गुणस्तुति जिह्नासहस्त्रद्वयेनापि सर्पराजो न कदा- निकरितुं समर्थः स्यात् ।' इत्युक्त्या चित्रीचोपाख्यानं वर्णि- तवान् । मन्थरः सादरं हिरण्यकं संपूज्याह---'भद्र, आत्मनो निर्जनवनागमनकारणमाख्यातुमर्हसि । हिरण्यकोऽवदत्--कथ- 20 बामि । अवतःम् । विधातव्या यायसोऽक्दन- -- अस्ति चम्पकाभिधानाय नगर्या परिव्राजकावसथः। तत्र चूडाकाँ नाम परित्राट् प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्टभिक्षान्न- ·मिखलाभः। ३३ । 10 सहितं भिक्षापावं नागदन्तकेऽवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तदन्न- मुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रियसुहृद्वीणाको नाम परिव्राजकः समायातः। तेन सह कथाप्रसङ्गावस्थितो मम वासार्थं जर्जरवंशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिमताडयत् । वीणाकर्ण उवाच---'सखे, किमिति मम कथाविरक्तोऽन्यासक्तो भवान् ?।' 5 चूडाकर्णेनोक्तम्-'मित्र, नाहं विरक्तः। किंतु पश्यायं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षान्नमुत्सृत्य भक्षयति ।' वीणाकर्णो नागदन्तकं विलोक्याह---' कथं मूपिकः स्वल्पवलोऽप्येतायहर- मुत्पतति । तदान केनापि कारणेन भवितव्यम् । तथा चोक्तम् । अकस्माद्युवती वृद्धं केशेष्वाकृष्य चुम्वति । पति निर्दयमालिङ्गय हेतुरन भविष्यति' ॥१०९ ॥ चूडाकर्णः पृच्छति-- कथमेतत् ।' वीणाकर्णः कथयति--- कथा ५॥ अस्ति गौडीये कौशाम्बी नाम नगरी । तस्यां चन्दनदास- नामा वणिग्महाधनो निवसति । तेन पश्चिमे वयास वर्तमानेन 15 कामाधिष्ठितचेतसा धनदपाल्लीलावती नाम वणिक्पुत्री परिणीता। सा च मकरकेतोषिजयवैजयन्तीव यौवनवती बभूव । स च वृद्ध- पतिस्तस्याः संतोपाय नाभवत् । यतः । शशिनीव हिमाानां धर्मातानां रवाविव । मनो न रमते स्त्रीणां जराजीणेन्द्रिये पतौ ॥ ११०॥ अन्यच्च। पलितेषु हि दृष्टेषु पुंसः का नाम कामिता ।

·४ हितोपदेशे 5 भैषज्यमिव मन्यन्ते यदन्यमनसः स्त्रियः ॥ १११ ॥ सच वृद्धपतिस्तस्यामतीवानुरागवान् । यतः । धनाशा जीविताशा च गुर्वी प्राणभृतां सदा । वृद्धस्य तरुणी भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी !! ११२ ॥ नोपभोक्तुं न च त्यक्तुं शक्नोति विषयान जरी । अस्थि निर्देशनः श्वेव जिह्वया लेढि केवलम् ॥ ११३ ॥ अथ सा लीलावती यौवनदादतिक्रान्तकुलमर्यादा केनापि - वणिक्पुत्रेण सहानुरागवती बभूव । यतः । स्वातन्त्र्यं पितृमन्दिरे निवसतिर्यात्रोत्सव संगति- गोष्ठी पूरुपसंनिधावनियनो वासो विदेशे तथा । संसर्गः सह पुंश्चली भिरसकट्टतेनिजायाः क्षतिः पत्युर्वार्धकनीषितं प्रवसनं नाशस्य हेतुः स्त्रियाः ॥११४॥ अपरं च । 15 पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । स्वप्नश्चान्यगृहे दासो नारीणां दूषगानि षट् ॥ ११५ ॥ स्थानं नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः। तेन नारद नारीणां सतीत्यनुपजायते ॥ ११६ ॥ न खीणामप्रियः कश्चिस्त्रियो वापि न विद्यते । गावस्लणमिवारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ।। ११७ ।। 20 अपरं च। घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद्धृतं च यहिं च नैकत्र स्थापयेद्बुधः ॥ ११८ ।।

·मित्रलाभः। ३५ 10 न लजा न विनीतत्वं न दाक्षिण्यं न भीरता । प्रार्थनाभाव एवैकं सतीत्ये कारणं त्रियाः ॥ ११९ ॥ पिता रक्षति कौमारे भो रक्षति यौवने । पुत्रश्च स्थाबिरे भावे न वी स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १२० ॥ एकदा सा लीलावती रत्नावलीकिरणकर्वरे पर्यके तेन वणि- 5 चुनेश सह विश्रन्मालाः सुखातीना तमलक्षितोपस्थितं पति- मवलोक्य सहसोत्थाय केशवाय गाढमालिङ्गय चुम्वितवती । देनावसरेग जारश्च पलाषितः । उक्तं च । शन वेद यच्छालं यच्च वह वृहस्पतिः । स्वभावेनैव तच्छाग्लं स्त्रीबुद्धौ सुप्रतिष्ठितम् ॥ १२१ ।। सदालिङ्गनमवलोक्य समीपवर्तिनी कुटन्यचिन्तयत्--'अकस्मा- दियमेनमुपगूढवती' इति । तदस्तया कुट्टन्या तत्कारणं परिज्ञाय सा लीलावती गुसेन इण्डितः । अतोऽहं ब्रवीमि----'अकल्मा- युवती वृद्धम्' इत्यादि ॥ मूपिकवलोपस्तन्भेन केनापि कारणेनाव नवितव्यम् । क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम्-- कारणं चाव 15 पनवाहुल्योः भविष्यति । यतः । धनवान्वलयालोके सर्पः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञानयुपजायते' ॥ १२२ ।। इतः खनिजमादाय तेन विवरं खनित्या चिरसंचितं नम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति निजशक्तिहीनः सवोत्साहरहितः बाहा- 20 रजपुत्पादयितुमक्ष नः सन्त्रासं मन्दं मन्दमुपसर्पश्चूडाकर्गेनाचलो- तः । ततस्तेनोक्तम्--- .

·हितोपदेशे 'धनेन बलवांल्लोके धनाद्भयति पण्डितः । पश्यैनं मूपिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ १२३ ।। किं च । 5 अर्थेन तु विहीनस्य पुरुपस्याल्पमेधसः । क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥१२४ अपरं च । यस्यास्तस्य मित्लाणि यस्यार्थास्तस्य वान्धयाः । यस्यार्थाः स पुमाल्लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥१२५|| अन्यच । 10 15 अपुवस्य गृहं शून्यं सन्मित्वरहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ १२६ ॥ अपरं च । तानीन्द्रियाग्यविकलानि तदेव नाम सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव । अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव अन्यः क्षगेन भयतीति विचिवमेतत् ॥१२७॥ एतत्सर्वमाकर्ण्य मयालोचितम्--'ममावावस्थानमयुक्तनिदा- नीम् । यच्चान्यस्मा एतद्वृत्तान्तकथनं तदप्यनुचितम् । यतः । अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वचनं चावमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ १२८ ॥ 20 अपि च । आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रमैथुनभेषजम् । तपोदानायमानं च नव गोप्यानि यत्नतः ॥ १२९ ।

·w मित्रलाभः । तथा चोक्तम् । अत्यन्तयिमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुपे । मनस्विनो दरिद्रस्य वनादन्यत्कुतः सुखम् ।। १३० ।। । अन्यञ्च । 16 मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥१३१॥ 10 कुसुमस्तवकस्लेव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः । सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिठेद्विशीर्यत बनेऽथया ।। १३२ ।। बचाव चाच्या जीवनं तदतीव गतिम् । यतः । वरं विभवहाँनेन प्राणैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ।। १३३॥ हारियाद्भियमेति ह्रीपरिगतः सत्त्वात्परिभ्रश्यते निःसत्वः परिभूवते परिभवान्निर्वेदनापद्यते । निर्विणः शुचमेति शोकनिहतो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥१३४॥ 15 वरं मौनं कार्यं न च वचनमुक्तं यदनृतं वरं कैव्यं पुंसां न च परकलनाभिगमनम् । वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येप्वभिरुति- वरं भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥१३५।।

·10 ३८ हितोपदेशे वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुश्वृषभो वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः । वरं वासोऽरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे वरं प्राणत्यागो न पुनराधमानामुपगमः ॥ १३६।। 5 अपित। सेयेय मानमखिलं ज्योत्नेव तमो जरेव लावण्यम् । हरिहरकथेव दुरितं गुणशतमप्यार्थिता हरति ॥१३७॥ इति विमृश्य तत्किनहं परपिण्डेनात्मानं पोषयामि । कष्टं भोः । तदपि द्वितीय मृत्युद्वारम् । यतः। पल्लवाहि पाण्डिवं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च पराधीनं तिलः पुंसां विडम्बनाः ।। १३८ ।। रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी। यजीवति तन्मरणं चन्नरणं सोऽस्य विश्रामः' १३९॥ इत्यालोच्यापि लोमात्पुनरप्यर्थं ग्रहीतुं प्रहनकरवम् । तथा 15 चोक्तम्----- 'लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तुषाम् । तृषार्तो दुःखनाप्नोति परोह च मानवः' ।। १४० ॥ ततोऽहं मन्द मन्दमु सस्तेन वीणाकर्णेन जर्जरवंशखण्डेन ताडितश्चाचिन्तयम्-- “धनलुब्यो ह्यसंतुटोऽनियतात्मा जितेन्द्रियः । सर्वा एवापदप्तस्य यस्य तुष्टं न मानतम् ।। १४१.

·मितलामः। तथा च । सर्वाः सपत्त्यस्तस्य संतुएं यस्य मानसम् । उपानगृढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः ।। १४२ ॥ अपरं च। संतोपामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ।। १४३ ॥ 10 किं च। तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्यमनुष्ठितम् । येन शाः पृष्टतः कृत्वा नैराश्यमवलम्बितम् ॥ १४४ ॥ अपि च । 10 15 असेवितेश्वरद्वारमदृष्टविरहव्यथम् । . अनुक्तली ववचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥ १४५ ॥ यतः। न योजनशतं दूरं वाध्यमानस्य तृष्णबा । संतुटस्य करप्राप्तऽप्यर्थ भवति नादरः ॥ १४६॥ तदवावस्थोचितकार्यपरिच्छेदः श्रेयान् । को धर्मो ? भूतदया किं सौख्य ? मरोगिता जगति जन्तोः । कः स्नेहः? सद्भावः किं पाण्डित्यं ? परिच्छेदः ॥ १४७ ॥ यथा च । परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्ना विपत्त्यः । अपरिच्छेदकर्तणां विपदः स्युः पदे पदे ॥ १४८ ।। त्यजेदेकं पुलस्यार्थे प्रामस्थार्थ कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १४९ । 20 ·हितोपदेशे अपरं च । UL पानीयं या निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः' ॥१५० ॥ इत्यालोच्याहं निर्जनयनमागतः । यतः । वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयं पक्कफलाम्बुभोजनम् । तृणानि शय्या परिधानवल्कलं न वन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ १५१ ॥ ततोऽस्मत्पुण्योदयादनेन मिलेगाहं स्नेहानुवृत्त्यानुगृहीतः। अधुना 10 च पुण्यपरम्परया भयदाश्रयः स्वर्ग एव मया प्राप्तः । यतः । संसारविषवृक्षस्य द्वे एव रसवत्फले । काव्यामृतरसास्वादः संगमः सुजनैः सह ।। १५२ ॥ मन्थर उवाच- 15 अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीयेगोपमं यौवनं आयुष्यं जललोलबिन्दुचपलं फेनोपमं जीवितम् । धर्म यो न करोति निन्दितमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते ॥१५३॥ युध्माभिरतिसंचयः : कृतस्तस्यायं दोपः । शृणु। उपार्जितानां वित्तानां साग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परिवाह इवाम्भसाम् ॥ १५४ ॥ अन्यच । यद्धोऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितंपचः ।

·मित्रलाभः। ४१ तधोनिलयं गन्तुं चक्रे पन्थानमग्रतः ॥ १५५॥ 'अन्यच्च । निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनमिच्छति । परार्थं भारवाहीव केशम्यैव हि भाजनम् ॥ १५६ ॥ अपरं च । 5 दानोपभोगहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ।। १५७ ॥ अन्यत्र। असंभोगेन सामान्यं कृपणत्य धनं परैः । अस्येदमिति संवन्धो हानौ दुःखेन गन्यते ।। १५८ ॥ 10 दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञाननगर्व क्षमाम्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागनियुक्तं दुर्लभमेतञ्चतुष्टयं लोके ॥ १५९ ।। “उक्तं च। -- कर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः । पश्य संचयशीलोऽसौ धनुषा जन्युको हतः ॥१६० ॥ 15 तावाहतुः--'कथमेतत् ?!' मन्धरः कथयति- कथा६॥ आसीत्कल्याणकटकवास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः। स कदा मृगमन्विष्यमाणों विन्ध्याटवी गतवान् । ततस्तेन व्यापादितं मृगमादाय गच्छता घोराकृतिः सूकरो दृष्टः । तेन व्याधेन मृगं 20 भूमौ निधाय सूकरः शरेणाहतः। सूकरेणापि घनघोरगर्जनं कृत्वा स व्याधो मुष्कदेशे हतः संश्छिन्नद्रुम इव भूमौ निपपात । यतः ।

·हितोपदेशे जलमग्निपिं शत्रं क्षुद्वयाधिः पतनः गिरेः । निमिनं किंचिदासाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥ १६२ ।। अथ तयोः पादास्फालनेन सर्पोऽपि मृतः । अथानन्तरं दीर्घरावा नाम जम्बुकः परिभ्रमन्नाहारार्थी तान्मृतान्मृगव्याधसर्पसूकरा- 5 नपश्यन् । अचिन्तयञ्च--- अहो, अद्य महद्भोज्यं मे समुप- स्थितम् । अथवा । अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ १६२ ।। तद्भवतु । एषां मांसासवयं मे सुखेन गमिष्यति । मासमेकं नरो याति द्वौ मासौ मृगसूकरौ । अहिरेक दिन याति अद्य भयो धनुर्गुणः ॥ १६३ ।। ततः प्रथनबुभुक्षायामिई निःस्वादु कोदण्डलग्नं स्नायुबन्धनं खा- दामि' इत्युक्त्वा तथा कृते सति छिन्ने स्नायुवन्धन उत्पतितेन धनुपा दि निर्मिनः स दीर्घरायः पञ्चत्वं गतः । अतोऽहं 15 ब्रवीमि--- कर्तव्यः संचयो नित्यम्' इत्यादि । तथा च । यद्ददाति यदन्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये नृतत्व ऋडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥ १६४ ।। 10 किं च । 20 यहदासि विशिष्टेभ्यो बच्चानासि दिने दिने । तत्ते वितमहं मन्ये शेयं कस्यापि रक्षसि ॥ १६५ ।। तदिदानी यातु । किमिदानीमतिक्रान्तोपवर्णनेन । यतः। नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नटं नेच्छन्ति शोचितुम् ।

·मित्रलाभः।
४३
,
आपत्वपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥१६६ ।।
तत्सखे, सर्वदा त्वया सोत्साहेन भवितव्यम् । यतः ।
शामाण्यवीयापि भवन्ति मूर्खा
यस्तु क्रियावान्पुरुषः स विद्वान् ।
सुचिन्तितं चौपधमातुराणां
न नाममावेज करत्यरोगम् ॥
पाल
अन्यच्च ।
10
न खल्पमप्यध्यवसायभीरोः
करोति विज्ञान विधिर्गुणं हि ।
अन्यस्य किं हस्तकलशितोऽपि
प्रकाशवत्वर्थ मह प्रदीपः ।। १६८ !!
तदल सखे, दशाविशेषे शान्तिः करगीया । एतदप्यतिकट
त्वया न मन्तव्यम् । यतः।
राजा कुलवधूर्वित्रा मन्त्रिगश्च पयोधराः ।
स्थानभ्रान शोभन्ते दन्ताः केश नखा नराः॥१६९।। 15
इति विज्ञाच मतिनावल्यानं न परित्यजेत् । कापुरुषवचनमेतत् ।
ततः।
स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहः सत्पुरुषा गजाः ।
तवैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ १७० ।।
को वीरस्य ननखिनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा
यं देशं श्रयते तलेय कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् ।
यदंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते
तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्रधिरैस्तृष्णां छिनत्यात्मनः ॥१७१३
30

·हितोपदेशे
अपरं च।
निपानमिय मण्डूकाः सरः पूर्णमियाण्डजाः ।
सोद्योगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसंपदः ॥१७२॥
अन्यच्च।
5
सुखमापतितं सेव्यं दुःखमापतितं तथा ।
चक्रयत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १७३ ॥
अन्यन्छ ।
उत्साहसंपन्नमदीर्वसूवं
क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्यसक्तम् ।
शुरं कृतवं. दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः ॥ १७४ ।।
विशेपतञ्च ।
विनाप्यर्थैर्वीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं
समायुक्तोऽप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः ।
स्वभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां
युतिं सैंहीं किं वा धृतकनकमालोऽपि लभते ॥१७५।।
धनवानिति हि मदो मे किं गतविभवो विपादमुपयामि ।
करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥१७६॥
अपरं च ।
अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषितः ।
किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ १७७ ॥

·मिवलामः। ४५ वृत्त्यर्थं नातिचेष्टेत सा हि धालेव निर्मिता । गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥ १७८ ।। अपि च सखे, येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश्च हरितीकृताः । मयूराश्चिविता येन स ते वृत्ति विधास्यति ॥ १७९ ।। अपरं च सतां रहस्यं शृणु। मित्र । जनयन्त्यर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु । मोहयन्ति च संपत्तौ कथमर्थाः सुखावहाः ॥ १८० ।। अपरं च । 10 धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥१८१ ॥ यतः । 15 यथा ह्यामिपमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले नतथा सर्वत्र विक्तवान् ।। १८२ ।। राजतः साललादनेश्चोरतः स्वजनादाय । भयमर्थवत नित्यं मृत्योः प्राणभृतानिय ॥ १८३ ।। तथा हि। जन्मनि क्लेशवहुले किं नु दुःखमतः परम् । इच्छासंपद्यतो नास्ति यच्चेच्छा न निवर्तते ।। १८४ ।। अन्यच्च । भ्रातः,शृणु । धनं तावदसुलभं लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्मादेतन्न चिन्तयेत् ॥ १८५ ।। 20 ·हितोपदेशे तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः । तस्याश्चेत्नसरो दन्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥१८६॥ अपरं च । द्यदेय हि याउछेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतः सोऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥१८॥ किंबहुना मम पक्षपातेन । मथैव सहान कालो नीयताम् । यतः। भामरणान्ताः प्रणयाः कोपास्तत्क्षणभङ्गुराः परित्यागाश्च निःसङ्गा भवन्ति हि महात्मनाम् ॥१८८॥ इति श्रुत्या लापतनको ब्रूते-'धन्योऽसि मन्थर, सर्वथा साध्य- 10 गुणोऽसि । यतः। लन्त एव सतां नित्यमा बुद्धरणक्षमाः । पजानां पकमन्नानां गजा एक धुरंधराः ॥ १८९ ॥ लाध्यः स एको भुवि भानवानां सउलमः सत्पुरुपः स धन्यः । पत्यार्थिनो वा शरणागता या न.शानिमाबिनुखाः प्रयान्ति' ।। १९० ॥ तदेवं ते खेच्छाहारविहारं कुर्माणाः संतुयाः सुखं निवसन्ति ल। अथ कदाचिचिलाङ्गनामा मृगः केनापि त्रासितस्तलागत्य मिलितः । ततः पश्चादायान्तं नृगसक्लोक्य भयं संचिन्त्य - नन्थरो जलं प्रविष्टः । सूपिकच विवरं गतः । काकोऽप्युड्डीय क्षमारूढः । ततो लछुपतनकेन सुदूरं निलस्य भयहेतुर्न को- ऽम्बाचातीत्यालोचितम् । पश्चात्तद्वननादागत्य पुनः सर्वे मिलित्या ·मिवलाभः। ४७ -- 5 तत्रैवोपविष्टाः । मन्थरेणोक्तम् -'भद्रम् । मृग, स्वागतम् । वेच्छयोदकाचाहारोऽनुभूयताम् । अवावस्थानेन वनमिदं सना- श्रीक्रियताम् ।' चित्राको ब्रूते---'लुब्धकवातितोऽहं भवतां शरणनःगतः भवद्भिः सह सख्यमिच्छामि ।' हिरण्यकोऽवदत्- 'मिवत्वं तावदस्माभिः सह भयतापनेन मिलितम् । चतः । औरलं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमाचतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ १९१ ॥ तदल भक्ता स्वगृहनिर्विशेष स्थीयताम् ।' तच्छ्रुत्वा मृगः सानन्दो भूत्वा खेच्छाहारं कृत्वा पानीयं पीत्वा जलासन्नतच्छायायामुप- विष्टः। अथ मन्थरेण तिम् 'लखे मृग, एतस्मिन्निर्जने वने 10 केन त्रासितोऽसि ?। कझाचित्किं व्याधाः संचरन्ति ।' मृगे- नोक्तम्--'अस्ति कलिङ्गाविपये कमाझदो नाम नरपतिः। स च दिग्विजयव्यापारक्रमागत्य सभागानदीतीरे सम.वासित- कटको वर्तते । प्रातश्च तेनावागत्य करिसरःसमीपे भवितव्य- निति व्याधानां मुखाकिंवदन्ती श्रूयते । तदवापि प्रातरवस्थानं 15 भयहेतुकनित्यालोच्च यथावसरकार्यमारभ्यताम् ।' तच्छ्रुत्वा कूर्मः समयमाह--'जलाशयान्तरं गच्छामि ।' काकमृगावयुक्तवन्तौ- एवमस्तु ।' ततो हिरण्यको विहलाह-'जलाशवान्तरे प्राप्त जन्थरस्य कुशलम् । स्पले गच्छतः कः प्रतीकारः । यतः । अम्मासि जलजन्तूनां दुर्ग दुर्गनिवासिनाम् । खभूमिः श्वापदादीनां राहां मन्त्री परं वलम् ।।१९२॥ सखे लघुपतनक, अनेनोपदेशेन तथा भवितव्यम् । । 20 ·. -- 5 10 ४८ हितोपदेशे स्वयं वीक्ष्य यथा वध्यः पीडितं कुचकुड्मलम् । यणिक्पुरोऽभवदुःखी त्वं तथैव भविष्यसि ॥ १९३॥ त ऊचुः-कथमेतत्' । हिरण्यकः कथयति-. कथा ७। अस्ति कान्यकुजविषये वीरसेनो नाम राजा । तेन वीरपुर- नानि नगरे तुङ्गवलो नाम राजपुत्रो भोगपतिः कृतः । स च महाधनस्तरुण एकदा स्वनगरे भ्राम्यन्नतिप्रौढयौवनां लावण्यवती नाम वाणक्पुत्रवधूमालाकयामास । ततः खम्ये गत्वा स्मरा- कुलमतिस्तस्याः कृते दूती प्रेपितवान् । यतः । सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेन्द्रियाणां लज्जां तावद्विवते विनयमपि समालम्वते तावदेव । भ्रूचापाकृटनुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न इदि कृतिमुषो दृष्टिवाणाः पतन्ति १९४ सापि लावण्यती तवलोकनक्षगात्प्रभृति स्मरशरप्रहारजर्जरित- 13 हृदया तकचित्ताभवत् । यथा युक्तम्-- असत्यं साहसं माया मात्सर्य चातिलुब्धता ! निर्गुणत्वमशौचत्वं स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः ॥ १९५ ॥ अथ दूतीवचनं श्रुत्या लावण्यवत्युवाय- अहं पतिव्रता कथमेतस्मिन्नधर्मे पतिलङ्घने प्रवर्ते । यतः । सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती । सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ १९६॥ 20 ·मित्रलाभः। ४९ ॥ न सा भार्येति वक्तव्या यस्या भर्ता न तुष्यति । तुष्टे भर्तरि नारीणां संतुष्टाः सर्वदेवताः ॥ १९७ ॥ ततो यद्यदादिशति मे प्राणेश्वरस्तदेवाहमविचारितं करोमि ।' दूत्योक्तम्---- सत्यमेतत् ।' लावण्यवत्युवाच-ध्रुवं सत्यमेवै- तत् ।' ततो दूत्या गत्वा तत्सर्वं तुङ्गबलस्याने निवेदितम् । तछ्रुत्वा तुङ्गवलोऽत्रवीत--स्वामिनानीय समर्पयितव्येति कथमेत- च्छश्यम् ।' कुट्टन्याह--' उपायः क्रियताम् । तथा चोक्तम्-- उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमः । सृगालेन हतो हस्ती गच्छता पङ्कवमनि' ।। १९८ ।। राजपुत्रः पृच्छति--'कथमेतत् ।' सा कथयति-- r -- 10 कथा ८॥ अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्पूरतिलको नाम हस्ती । तमवलोक्य सर्वे मृगालाश्चिन्तयन्ति स्म--- यद्ययं केनाप्युपायेन म्रियते तदास्मा- कमेतदेहेन मासचतुष्टयस्य भोजनं भविष्यति ।' तवैकेन वृद्ध- सुगालेन प्रतिज्ञातम्----- मया बुद्धिप्रभावादस्य मरणं साधचि- 15 तव्यम् । अनन्तरं स वञ्चकः कर्पूरतिलकसमीपं गत्वा साष्टाङ्ग- पातं प्रणम्योवाच--- देव, दृष्टिप्रसादं कुरु ।' हस्ती ब्रूते-- 'कस्त्वम् ?। कुतः समायातः ।' सोऽवदत्--'जम्बुकोऽहम् । सर्वनवासिभिः पशुभिर्मिलित्वा भवत्सकाशं प्रस्थापितः। यद्विना राज्ञावस्थातुं न युक्तं । तदत्राटवीराज्येऽभिषेक्तुं भवान्सर्वस्वामि- 20 गुणोपेतो निरूपितः । यतः। , .. 4 ·हितोपदेशे यः कुलाभिजनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशलः स स्वामी युज्यते भुवि ।। १९९।। अपरं च पश्य । राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भायां ततो धनम् । राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ॥२०॥ 5 अन्यच्च। 10 पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ २०१।। नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगा- जगति परवशेऽसिन्दुर्लभः साधुवृत्तः । कशामपि विकझंवा व्याधितं वाधनं वा पतिमपि कुलनारी दण्डभीलाभ्युपैति ॥ २०२॥ तद्यथा लग्नवेला न विचलति तथा कृत्वा सत्वरमागम्यतां देवेन ।' इत्युक्त्वोत्थाय नलितः । ततोऽसौ राज्यलोभाकृष्टः 15 करतिलकः सुगालवर्मना धावन्महापङ्के निमग्नः । ततस्तेन हस्तिनोक्तम्---'सखे सुगाल, किमधुना पङ्के निपतितोऽहं निये। परावृत्य पश्य ।' मृगालेन विहस्योक्तम्---'देव, नम पुच्छका- वलम्बनं कृत्वोत्तिष्ठ । चन्मद्विधस्य वचसि त्वया प्रत्ययः कृतस्त- इनुभूयतामशरणं दुःखम् । तथा योक्तम्- बदा सत्सङ्गरहितो भविष्यसि भविष्यसि । तदाऽसजनगोष्टीपु पतिप्यसि पतिभ्यसि ॥२०३ ॥ - ·मित्रलाभः । । जता महापङ्क निमन्त्री हस्ती मृगालेभीक्षतः। अताऽह यामि-- उपायेन हि यच्छक्यम्' इत्यादि । ततः कुट्टन्युपदेशेन तं चारुदतनामानं रशिपुत्रं स राजपुत्रः सेवकं चकार । ततोऽसौ देन सर्वविश्वासका नियोजितः । एकदा तेन राजपुवेग स्नानानुलिप्लेन कनकरत्नालंकारधारिणा 5 त्रोक्तम्-- अद्यारस्य मासमेकं गौरीव्रतं कर्तव्यम् । तदल प्रति- सवमेकां कुलीनां युवतीमानीय समर्पय । सा मया यथोचितेन विधिनः पूजयितव्या ।' ततः स चारुदत्तस्तथाविधां नवयुवती- म.नी समर्पयति । पश्चात्प्रच्छन्नः सन्किमयं करोतीति निरूप- यति । स च तुङ्गवलस्तां युवतीमस्पृशन्नेव दुरावसालंकारगन्ध- 10 चन्दनैः संयूज्य रक्षक दवा प्रस्थापयति । अथ वणिपुत्रेण तद्- छोपजातविश्वासेन लोभाकृष्टमनसा वक्यूलावण्यवती समानीय समर्पिता । स च तुङ्गवलस्तां हृदयग्रियां लावग्यवती विज्ञाय स- संभ्रसमुत्थाय निर्भरमालिञ्च निमीलिताक्षः पर्यङ्के तया सह वि- ललास ! तदालोमय यगिक्युवश्चिवलिखित इवेतिकर्तव्यतामूढः 15 नरं विषादमुपगतः। अतोऽहं ब्रवीमि स्वयं वीश्च' इत्यादि ।। तथा त्वयापि भरितव्यम्' इति । तद्धितवचनमवीर्य महता भयेन विमुग्ध इव तं जलाशयनुल्मृज्य मन्धरचलितः । तेऽपि हरण्यकादयः स्नेहादानट शकमाना नन्थरमनच्छन्ति । यतः सले गच्छन्केनापि व्याधेन काननं पर्यटता मन्थरः प्रातः । प्राय 20 तं गृहीत्वोत्थाप्य धनुपि बद्धा भ्रमन्फ्लेशानुत्पिपासाकुलः स्व- महाभिमुखं चलितः । अथ ऋगवाचसमूपिकाः परं विषादं गच्छन्तस्तमनुजग्मुः । ततो हिरण्यको विलपति- । -- .. A- ·हितोपदेशे . 10 10 एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य । तावदितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ २०४ ।। स्वाभाविकं तु यन्मित्रं भाग्येनैवाभिजायते । तकृत्रिमसौहार्दमापत्स्वपि न मुञ्चति ॥ २०५॥ न मातरि न दारेषु न सोदर्थे न चात्मजे । विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृमिले स्वभावजे' ।। २०६। इति मुहुविनिन्त्य ' अहो दुदैवम् । यतः । खकर्मसंतानविचेष्टितानि कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि । इहैव दृष्टानि मयेव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ २०७।। अथवेत्थमेवैतत् । कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥ २०८ : पुनर्विमृश्याह--- शोकारातिभयवाणं प्रीतिविनम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मिवमित्यक्षरद्वयन् ।। २०९ ॥ 30 किंच। मिवं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः पात्रं यत्सुखदुःखयोः सह भवेन्मित्रेण तदुर्लभम् । 15 ' ·मित्रलामः। ५३ ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुला- स्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकपमावा तु तेषां विपत् ॥२१०॥ "इति बहु विलप्य हिरण्यकश्चिवाङ्गलघुपतनकावाह---' यावदयं यायो वनान्न निःसरति तावन्मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम्।' तावूनतुः- सत्वरं कार्यमुच्यताम् ।' हिरण्यको व्रते---'निवाङ्गो । जलसमीपं गत्वा मृतमिवात्मानं दर्शयतु। काकश्च तस्योपरि स्थित्वा चन्या किमपि विलिखतु । नूनमनेन लुब्धकेन तत्र कच्छपं परित्यज्य मृगमांसार्थिना सत्वरं गन्तव्यम् । ततोऽहं नन्धरस्य बन्धन छेत्स्यामि । संनिहिते लुब्धके भवयां पलायि- तव्यम् ।' चिवाङ्गलघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते सति स 10 याधः श्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोरधस्तादुपविष्टस्तथाविधं मृग- नपश्यन् । ततः कतरिकामादाय प्रहष्टमना मृगान्तिक सालितः। तवान्तरे हिरण्यकेनागत्य मन्थरस्य वन्धनं छिन्नम् । स कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविवेश । स मृग आसन्नं तं व्याधं विलोक्यो- स्थाय पलायितः । प्रत्यावृत्य लुब्धको चाव- रुतलमायाति 15 तावत्कूर्ममपश्य पश्यन्नचिन्तयत् 'उचितमेवैतत्ममासमीक्ष्यकारिणः - -- चतः। यो ध्रुवागि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नटमेव हि ॥ २११ ।। ततोऽसौ स्वकर्मवशानिराशः कटकं प्रविष्टः । नन्थरादयः सर्वे 20 युक्तपदः स्वस्थानं गत्वा यथासुखमास्थिताः ।।

·हितोपदेशे अथ राजपुत्रैः सानन्दमुक्तम्--' सर्वे श्रुतवन्तः सुखिनी वयम् । सिद्धं नः समीहितम् ।' विष्णुशर्मोवाच--- एतावता भवतामभिलपितं संपन्नम् । अपरमपीदमस्तु- मिवं प्राप्त सज्जना जनपदैलक्ष्मीः समालम्ब्यतां भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत्वधर्मे स्थिताः । आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिनयोढेव वः कल्याणं कुरुता जनस्य भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिः ॥२१२॥ इति हितोपदेशे मित्रलाभो नाम प्रथमः कथासंग्रहः समाप्तः । DOG

·10
सुहृझेदः।
अथ राजपुत्रा ऊचुः-- आर्य मिवलाभः श्रुतः, तद्वय-
मिदानीं सुहृद्भेदं श्रोतुमिच्छामः ।' विष्णुशर्मोवाद--'सुहृद्भेदं
शृणुत । यस्यायमाद्यः श्लोकः-
वर्धमानो नहान् स्नेहो मृगेन्द्रवृपयोर्यने ।
पिशुनेनातिलुग्धेन जम्चुकेन विनाशितः ॥ १ ॥
राजपुवैरुक्तम्-- कथमेतत् ?' विष्णुशर्मा कथयति--
अस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नान नगरी। तत्र वर्धमानो नाम
वणिनिवसति । तस्य प्रभूतेऽपि वित्ते परास्वन्धूनतिसमृद्धानव-
लोक्य पुनरर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर्वभूव । यतः ।
अधोऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते ।
उपर्युपरि पश्यन्तस्सर्व एव दरिद्रति ॥ २ ॥
--
10
अपरं च ।
ब्रह्महाऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् ।
शशिनस्तुल्ययंशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ ३ ॥
15
अन्यच्च ।
अव्यवसायिनमलसं देवपरं साहसाच परिहीणम् ।
प्रमदेव पतिं वृद्धं नेच्छति लक्ष्मीनहीतुमीपदपि ।। ४ ।
किं च।
आलस्यं स्वीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् ।
भीरुत्वमसन्तोषः षड्व्यावाता महत्त्वस्य ॥ ५ ॥

·६ हितोपदेशे r यतः। संपदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयाऽपि यः । कृतकृत्यो विधिमन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ ६ ॥ अपरं च। वै निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यमरिनन्दनम् । मा स्म सीमन्तिनी काचिजनयेत्युतमीदृशम् ॥ ७ ॥ तथा चोक्तम्- अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदपेक्षया । रक्षितं वर्धयेन् सम्यग्वृद्धं तीर्थेषु निक्षिपेत् ॥८॥ दानभोगविहीनाश्च दिवसा यान्ति यस्य स कर्मकारभाव श्वसन्नपि न जीवति ।। ९॥ यतः, लब्धमिच्छतोऽर्थयोगादर्थस्य प्राप्तिरेव । लब्धस्याप्यरक्षि- तस्य निधेरपि स्वयं भवति विनाशः । अवयमानश्वार्थस्स्वल्पव्य- चोऽप्यञ्जनवत् क्षयमेति । अनुपभुज्यमानश्च निष्प्रयोजन एव । 15 तथा चोक्तम्-- धनेन किं यन्न ददाति नानुते चलेन किं यश्च रिपून्न बाधते । श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरेन् किमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥ १० ॥ 23 अन्यच्च । अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादानाध्ययनकर्मसु ॥ ११ ।।

·सुहृद्भेदः। ..... निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः स हेतुस्सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ १२॥ . इति संचिन्त्य संजीवकनन्दकनामानौ द्वौ वृषभौ धुरि नियुज्य, शकटं नानाविधद्रव्यपूर्ण कृत्वा वाणियार्थ काश्मीरं चलितः। यतः । कोऽतिभारस्समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशस्सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ १३ ॥ ततो गच्छतस्तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये पर्वते संजीवको भग्न- जानुनिपतितः । तमालोक्य वर्धमानोऽचिन्तयत्---- करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः । फलं पुनस्तदेवास्य यद्विधर्मनसि स्थितम् ॥ १४ ॥ 10 किं तु। विस्मयत्सर्वथा हेयः प्रत्यृहत्सर्वकर्मणाम् । तस्माद्विस्मयमुत्सृज्य साध्ये सिद्धिविधीयताम् ॥१५॥ इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्म- 15 पुरं नाम नगरं गत्वा महाकायमन्यं वृपभमेकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः। संजीवकः कथमपि चरणवये भरं कृत्वोत्थितः। यतः । निमग्नस्य पयोराशौ पर्वतात्पतितस्य च । तक्षकेणाऽपि दष्ट्रस्य आयुर्माणि रक्षति ॥ १६ ॥ 20 ·हितोपदेशे अपरं च निपततु शिखरादरे- मजतु जलधौ हुताशनं विशतु । क्रीडतु भुजङ्गमै नाकाले कस्यचिन्नाशः ॥१७॥ नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्धः शरशतैरपि । शूकाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ १८ ॥ यतः। 10 .. अरक्षितं तिष्ठति देवरक्षित सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ १९ ॥ ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः खेच्छाहारादिलाभेनारण्यानि भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गो बलवन्ननाद । तस्मिन्वने पिङ्गलकनामा 15 सिंहः स्वभुजोपार्जितरराज्यसुखमनुभवन्निवसति । तथा चोक्तम्- नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितराज्यम्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ २० ॥ स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुनाकच्छमग- मत् । तेन च तत्र सिंहेनाननुभूतपूर्व प्रलयघनगर्जितमिव संजी- 20 वकनर्दितमश्रावि । तच्छ्रत्याऽसौ पानीयमपीत्वा सचकितं परि- वृत्य, स्वस्थानमागत्य, किमिदमित्यालोच्य, तूष्णी स्थितः । स यथाविधः करटकदमनकाभ्यां मन्विपुलाभ्यां सुगालाभ्यां दृष्टः, ·सुहद्भदः। ५९ - तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकमाह---'सोऽयं किमुदकार्थी खामी पानीयमपीत्वा मन्दं मन्दमयतिष्ठते ।' करटको ब्रूते---- 'मित्र दमनक, मम सन्मतेनास्य सेवेव न क्रियते । तत्किमस्य चेष्टानिरूपणेन ? अतोऽनेन राज्ञाऽवधीरिताभ्यामावाभ्यां महा- दुःखमनुभूतम् । अपरं च। सेवया धनमिच्छद्भिः तेवकः पश्य यत्कृतम् : स्वातन्त्र्यं यच्छरीरस्य मृडैस्तदपि हारिन् ।। २२ अपरं च। शीतयातातपश्लेशान सहन्ते ये पराश्रिताः । तदर्थेनापि मेधावी तपस्तत्वा सुखी भवेत् ॥ २२॥ अन्यत्र। एतावजन्नसाफल्यं यदनायत्तवृतिता। ये एराधीनता यातास्ते रोजीवन्ति के मृताः।। २३ ।। क्रीडन्ति भुजगैस्साधं रनन्ते परचोपिनः । राजानमपि सेवन्ते अहो. साहसिका नराः ॥ २४ ॥ अपरं च । एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मनं समाचर । एवमाशाग्रहास्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽथिभिः ।। २५ ।। किं च। 20 अबुधैरर्थलाभाय पण्यत्वीभिरिव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ।। २६ ।

·हितोपदेशे किं च । या प्रकृत्यैव चपला निपतत्यशुचावपि । स्वामिनो बहुमन्यन्ते दृष्टिं तामपि सेवकाः ॥ २७ ॥ विशेषतश्च । प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवितहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादन्यः' ॥ २८ ॥ 5 .. अपरं च । मौनान्मूर्खः प्रयचनपदुर्वातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुयदि न सहते प्रायशो नाभिजातः । घृष्टः पाव वसति नियतं दूरतश्चाप्रगल्भः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामध्यगन्यः ।। २९ ।। दननकोऽत्रयोत्-मिल, सर्वथा मनसाऽपि नैतत्कर्तव्यम् । कथं त्वया न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः । अचिरेणैव चे तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥३०॥ 15 अन्यच्चा कुतरसेवारिह नानां चामरोद्धृतसंपदः । उद्दण्डधवलच्छववाजिवारणवाहिनी' ॥ ३१ ॥ करटको ब्रूते--तथाऽपि किमनेन व्यापारेणास्माकम् । यतः। अव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य । अव्यापारेषु व्यापार यो नरः कर्तुमिच्छति । स भूमौ निहतश्शेते कोलोत्पाटीव वानरः' ॥ ३२ ॥ इमनकः पृच्छति---कथमेतन् ?' स कथयति-- 0 ·सुहद्भदः। कथा १। पुरा मगधदेशे धर्मारण्यसंनिहितवसुधायां शुभदत्तनान्ना कायस्थेन विहारमण्डपं कारयितुमारब्धम् । तत्र करपत्रविदार्य- माणैकस्तम्भस्य कियदरपाटितस्य काष्टखण्डद्वयमध्ये कोलकं सूत्र- धारेण स्थापितम् । तव वनवासी महावानरयूथः क्रीडन्नागतः ।। तेष्येको वानरः कालदण्डप्रेरित इव तं कीलक हस्ताभ्यां धृत्योप- विष्टः । ततस्तस्य वृषणद्वयं लम्बमानं काटखण्डद्वयाभ्यन्तरे प्रवि- टम् । अनन्तरं स च सहजचपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलक- माकृष्टयान् । आकृष्टे सति काष्टाभ्यां चूर्णिताण्डद्वयः पञ्चत्वं गतः। अतोऽहं ब्रवीमि--- अव्यापारेषु व्यापारं' इत्यादि ।। दमनको ब्रूते--' तथाऽपि स्वामिचेष्टानिरूपणं सेयकेनःव- श्यमेव कर्तव्यम् ।' करटको व्रते--'यः सर्वाधिकारे नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु । यतोऽनुजीविना पराधिकारी न -- 10 .. कर्तव्या ! पश्य । पराधिकारचर्चा यः कुर्यात्स्वामिहितेच्छया । स विपीति चीत्कारताडितो गर्दभो यथा ॥३३॥ दमनकः पृच्छति--'कथमेतत् ?' करटकः कथयति-- अस्ति वारणास्यां कर्पूरपटो नाम रजकः । स चैकदाऽभिनव- वयत्कया कान्तया सह चिरात्कलिं कृत्वा निर्भरमालिङ्गच प्रसुतः। 20 तदनन्तरं तद्गद्रव्याणि हतु तन्हं चोरः प्रांवेष्टः। तस्य प्राङ्गणं गर्दभो बद्धस्तिष्ठति । कुकुरचोपविष्टः । अथ गर्दभः श्वानमाह-- -- ·हितोपदेशे . -- तव तायड्नं व्यापारः । तत्किमिति त्वमुचैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि ?' कुकुरो ब्रूते---- मम नियोगस्य चर्चा बचा न कतव्या । त्यनेव किं न जानासि ? यथा तस्याहर्निशं गृहरक्षां करोमि । ततोऽयं चिरान्निवृतो ममोपयोग न जानाति । ; नाधुना ननाहारदानेऽपि मन्दादरः । यतो विना विधुरदर्शनं स्व.लिन जीवित मन्दाइरा भवन्ति । गभी त्रूते--- शृणु वर, स्वभावतः श्वजातिरस्पृश्या । पुनरपि सेवकजातिस्त्वम् । नश्च। वाचते कार्यकाले बस्स किंमृत्यः स किंसुहृत् । तन्लिन कार्य विनटे तु मृत्येन सुहृदा किमु ॥ ३४ ॥ रे कुक्कुरो ते--- 'दन्तु संभावयेत्या कार्यकाले 'ल किंप्रभुः। सर्यथा किं न कर्तव्यं पोपणं मृत्यभार्ययोः ॥ ३५ ॥ चतः। आश्रितानां कृतौ स्वामिसेवायां धर्मचिन्तने घुवस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहन्तकाः ॥ ३६॥ ततो गईभः सकोपमाह--'पापीयांस्त्वं, यद्विपत्तौ वासिकार्यों- पेक्षा करोधि । भवतु। यथा स्वनी जागर्ति तथा मया क , कर्तव्यम्। ऋतत्ववेद जठरेण हुताशनम् । लानिनं सर्वभावेन परलोकममायया ॥३७ ।।

·मुहद्भेदः ।
६३
इन्युक्त्वा सोऽनीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । रजकतेन चीत्कारेग
बुद्धो निद्राभङ्गकोपादुत्थाय गर्दभं लगुडेन ताडयामास । त-
नासौ पञ्चत्वनगमन् । अतोऽहं ब्रवीमि--' परराधिकारचर्चाम्'
इत्यादि । पश्य । पशूनालन्वेषणनम्मकं नियोगः । स्वनियोग-
गलो क्रियताम् । (विमृश्य।) कित्यद्य नया नया न प्रयोजनम्। 5
बत आवयोर्भक्षितशेयाहारः प्रचुरोऽस्ति । दननकः सरोपमाह-
कथनाहारनावार्थी भवान् राजानं सेवते ? नैतयुक्तमुक्तम् ।
सुदामुपकारकारण:-
विपतानप्यपकारकारणान् ।
नृपसंश्रय इप्यते बुधै-
जठरं को न विभर्ति केवलम् ।। ३८॥
जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः ।
सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति ॥ ३९॥
अपि च।
15
चलिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु ।
काकोऽपि किं न कुरुते चन्वा स्वोदरपूरणम् ॥ ४०॥
पञ्चभिर्वाति दासत्वं पुराणैः कोऽपि मानवः ।
ओऽपि लक्षैः कृती कोऽपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥४१ ।। 20
अन्यच्च।
मनुष्यजातो तुल्यारां मृत्यत्वसतिगतिम् ।
प्रथनो यो न तत्रापि सोऽपि जीवत्सु गण्यते ॥४२॥

·हितोपदेशे
तथा चोक्तम् ।
वाजियारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् ।
नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥४३ ।।
तथा च।
5 अल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निमासमप्यस्थि गोः
श्वा लब्ध्वा परितोपमेति न च तत्तस्य क्षुधश्शान्तये ।
सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं
सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ।।
अपरं च पश्य सेवकयोरन्तरम् ।
10
लालचालनमधश्चरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शन च !
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुंगवस्तु
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ ४५ ॥
किं च ।
15
यजीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्य-
विज्ञानविक्रमयशोभिरभन्नमानम् ।
तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः
काकोऽपि जीवति चिराय वलिं च मुक्त ॥४६॥
अपरं च।
20
अहितहितविचारशून्यबुद्धेः
श्रुतिसमहुभिस्तिरस्कृतस्य ।
उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः
पुरुषपशोच पशोश्च को विशेषः ?' ॥४७॥

·सुहद्भदः। ६५ 10 करटको ब्रूते---'आयां तावदप्रधानौ । तदावयोः किमनया यि- चारणया?' दमनकः पुनराह--'कियता कालेनामात्यः प्रधानता- मप्रधानतां वा लभेत? यतः । न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभाषा- द्भवत्युदारोऽभिमतः खलो या । लोके गुरुत्व विपरांतता वा स्वचेष्टितान्येव नरं नयन्ति ।। ४८ ॥ किं च । आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते क्षणेनाधस्तथाऽऽत्मा गुणदोपयोः ॥४९॥ यात्यधोऽधो बजत्युच्चैनैरः खैरेव कर्मभिः । कूपस्य खनिता यद्वत्प्राकारस्येव कारकः ।। ५० तद्भद्र स्वयत्नायत्तो ह्यात्मोत्कर्षः' करटको वदति । अथ भवान् किं ब्रवीति ?' दमनक आइ-- अयं तावत् स्वानी पिङ्गलकः कुतोऽपि कारणात् सचकितं परिबृत्योपविष्ठः।' करटको ब्रूते--- 15 'किं तत्त्वं जानासि ?' दमनको वदति-'किं प्रज्ञायतामविदित- मस्ति ? उक्तं च। उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहान्त देशिताः । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः ।। ५१ ।। आकारैरिङ्गितर्गत्या लेष्टया भाषणेन च । 20 5 ·हितोपदेशे नेलवक्रविकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥५२॥ तदव भयप्रस्तावनाहमेनं प्रज्ञाबलेनात्मीयं करिष्यामि । यतः। प्रस्तावसदृशं वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । आत्मशक्तिसमं को यो जानाति स पण्डितः' ॥ ५३॥ । करटको वदति- सखे, त्वं सेवानभिज्ञः। पश्य । अनाहूतो विशेद्यस्तु अपृष्टो वहु भापते । आत्मानं मन्यते प्रीतं भूपालस्य स दुर्मतिः' ॥५४ ॥ दमनको ब्रूते---'भद्र, कथमहं सेवानभिज्ञः । यतः । किमप्यस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाऽप्यसुन्दरम् । यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुन्दरम् ।। ५५ ।। 10 यतः। यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हितं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ।। ५६ ॥ अन्यच्च । कोऽवेत्यहमिति यात्सम्यगादेशयेति च । आज्ञामवितयां कुर्याद्यथाशक्ति महीपते ॥ ५७ ॥ अपरं च । आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः । पृथक्छय्या च नारीणामशस्त्रविहितो वधः ।। ५८॥ 2c किं च। अल्पेषु धृतिमान् प्राज्ञश्छायेवानुगतः सदा । दिष्टो न विकल्पेन स राजवसतौ वसेत् ।। ५९ ।। .

·सुहृद्भेदः। करटको ब्रूते-- कदाचित्यामनवसरप्रवेशादवमन्यते स्वामी' । दमनक आह-अस्त्वेवम् । तथाऽप्यनुजीविना सान्निध्यमव- श्यं करणीयम् । यतः । दोपभीतरनारम्भस्तत्कापुस्पलक्षणम् । करजीर्णभयाद्धात जनं परिहीयते ॥ ६०॥ 5 आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्य विद्याविहीनमकुलीनमसंगतं वा । त्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति' ॥६१ ॥ 10 करटको ब्रूते- तब गत्वा किं वक्ष्यसि' न आह—'शृणु। अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि ।' करटको ब्रूते- किं तत् ज्ञानलक्षणम् ?' दमनको व्रते-'शृणु । दूरादवेक्षणं हासः संप्रश्नेप्वादरो भृशम् । परोक्षेऽपि गुणलावा स्मरणं प्रियवस्तुषु ।। ६२ ।। तत्सेवकेऽनुरक्तिश्च दानं सप्रियभापणम् । अनुरक्तेशचिह्नानि दोपेऽपि गुणसंग्रहः ।। ६३ ।। कालयापनमाशानां वर्धनं फलखण्डनम् । विरक्तेश्वरचिह्नानि जानीयान्मतिमान्नरः ॥ ६४ ॥ ज्ञात्वा चैतद् यथा चायं मनायत्तो भविष्यति तथा वक्ष्यामि । 20 यथा- अपायसंदर्शनजां विपत्ति- मुपायसंदर्शनां च सिद्धिम् ।

·६८ हितोपदेशे , 10 मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां पुनः स्फुरन्तीमिय दर्शयन्ति ।। ६५ ॥ करटको ब्रूते-~-' तथाऽप्यप्रस्तावे न वक्तुमर्हसि । यतः । अप्राप्तकालय चनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्राप्नुयाबुद्ध्यवज्ञानमयमानं च शाश्वतम् ॥ ६६ ॥ सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः। अप्रियस्य च पश्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥६॥ दमनकोऽब्रवीत्----'मित्र, मा भैषीः । नामप्राप्तावसरं वननं वक्ष्यामि । यतः। आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टेनापि वक्तव्यं भृत्येन हितमिच्छता ॥ ६८।। यदि च प्रस्तावावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यः। तदा मन्त्रि- त्वमेव ममानुपपन्नम् । यतः । कल्पयति येन वृत्तं येन च लोके प्रशस्यते सद्भिः ! स गुणस्तेन च गुणिना संरक्ष्यो वर्धनीयश्च ॥ ६९ ॥ तद्रानुजानीहि माम् । गच्छामि ।' करटको ब्रूते---शुभमस्तु । शिवास्ते पन्थानः । यथाभिलषितमनुष्ठीयताम् ।' ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलकसमीपं गतो दूरादेव राज्ञा दृष्टः सादरं प्रवेशितः साष्टाङ्गपातं प्रणिपत्योपविष्टः । 20 राजाऽऽह--'चिरादृष्टोऽसि ? दमनको ब्रूते--' यद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित्प्रयोजनमस्ति, तथाऽपि प्राप्तकालमनुजीविना सान्निध्य- मवश्यं कर्तव्य' मित्यागतोऽस्मि । यतः । 15

·३
सुहन्दः ।
६९
यैश्चाहयेपु शितशस्त्रनिपातभिन्न-
मातङ्गतुङ्गसुरभिस्सततार्पिता भूः।
तेषामपि प्रभुसमीपमुपागतानां
याचः स्खलन्ति गुरुसाध्वसभावभिन्नाः ॥७॥
अपरं च।
राजनि विदुपांमध्ये
वरसुरतसमागमे स्त्रीणाम् ।
साध्वसदूपितहृदयो
वाक्पटुरपि कातरो भवति ।। ७१ ॥
इह हि केनचिदपि हेतुना प्रयोजनमस्ति । तथा चोक्तम्-
दन्तस्य
निर्पणकेन
राजन्
कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि।
तृणेन कार्य भवतीश्वराणां
किमङ्ग वाक्पाणिमता नरेण? ॥ ७२ ॥
यद्यपि स्वामिना चिरावधीरितस्य मे बुद्धिविनाशः शङ्कयते, तदपि 15
न मन्तव्यम् । यतः ।
यस्य यं च गुणास्सन्ति विकसन्ति हि ते स्वयम् ।
न हि कस्तूरिकामोदइशपथेन निवार्यते ॥ ७३ ॥
अपरं च ।
20
मणिठेठति पादेषु काचश्शिरसि धार्यते ।
क्रयविक्रयवेलायां काचः कालो मणिमणिः ॥ ७४ ॥

·हितोपदेशे
कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्ते
बुद्धेविनाशो न हि शङ्कनीयः।
अधःकृतस्यापि तनूनपातो
नाधशिशखा याति कदाचिदेय ॥ ७५॥
5 देव, सर्वथा विशेषज्ञन स्वामिना भवितव्यम् ।
निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते
तदोद्यमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥ ७६ ॥
विविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेत्तथैवैतांस्वियिधेप्येय कर्मसु ।। ७७ ।।
।
10 यतः ।
स्थान एव हि सुज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च ।
नहि चूडामणिः पादे नूपुरो न च मूर्धनि ।। ७८ ॥
अपि च ।
15
कनकभूषणसंग्रहणोचितो
यदि मणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते
न स विरौति न चापि न शोभते
भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ ७९ ॥
अन्यच्च।
मुकुटे रोपितः काचश्चरणाभरणे मणिः ।
नहि दोपो मणेरस्ति किं तु साधोरविज्ञता ॥ ८० ।।.
20
पश्य।
बुद्धिमाननुरक्तोऽयमयं शूर इतो भयम् ।
इति भृत्यविचारज्ञो भृत्यैरापूर्यते नृपः ॥८१॥

·सुहद्भदः। तथा हि। अश्वश्शवं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । पुरुपविशेष प्राप्य भवन्ति योग्या अयोग्याश्च ।। ८२ ॥ अन्यच । किं भक्तनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन्नायज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ ८३ ॥ यतः । अवज्ञानाद्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजन- स्ततस्तत्प्रामाण्याद्भवति न समीपे बुधजनः । बुधैत्यक्ते राज्ये नहि भवति नीतिगुणवती विपन्नायां नीतौ सकलमवशं सीदति जगत् ॥८४॥ 10 अपरं च । जनं जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावमतो यस्तु स सर्वैरवमन्यते ।। ८५ ।। किंचा 15 , वालादपि ग्रहीतव्यं युक्तमुक्तं मनीपिभिः । वेरविपये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ?' ॥८६॥ पिङ्गलको ब्रूते--'भद्र दमनक, किमेतत् ? त्वमस्माकं प्रधानामात्यपुत्रः । एतावन्तं कालं पिशुनवचनान्नागतोऽसि । इ- दानी यथाभिमतं ब्रूहि ।' दमनको ब्रूते--'देव, पृच्छामि किं- 20 चित्।' पिङ्गलक:-'उच्यताम् । उदकार्थी स्वामी पानीयमपीत्या किं विस्मित इवागतस्तिष्ठति ?' पिङ्गलकोऽवदत्---'भद्रमुक्तं त्वया । किंत्वेतद्रहस्यं वक्तुं काचिद्विश्वासभूमिनास्ति । तथाऽपि ·७२ हितोपदेशे निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु। संप्रति यनमिदमपूर्वसत्त्वाधि- ठितम् । अतोऽस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितोऽस्मि । तथा च श्रुतो मयाऽपि महानपूर्वशब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम् ।' दमनको ब्रूते---- देवास्ति 5 तावदयं महाभयहेतुः शब्दोऽस्माभिरप्याकर्णितः । किं तु स किंमन्त्री चः प्रथमं भूमित्यागं पश्चाद्युद्धं चोपदिशति । अपरं च । अस्मिन् कार्यसंदेहे भृत्यानामुपयोग एव ज्ञातव्यः । यतः । वन्धुत्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । आपन्निकषपाषाणो नरो जानाति सारताम् ॥८७ ॥ 10 सिंहो ब्रूते-'भद्र, महती शङ्का मां वाधते ।' दमनकश्चिन्तया- मास स्वगतम्--'अन्यथा राज्यसुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां संभाषसे ।' प्रकाशं ब्रूते---- देव, यायदहं जीवामि, तायद्भयं न कर्तव्यम् । किंतु करटकादयोऽप्याश्वास्यन्ताम् । यस्मादापत्प्रतीकाराय दुर्लभः पुरुषसमवायः। ततस्तौ दमनक- 15 करटको राज्ञा महाप्रसादेन पूजितौ भयप्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ। करटको गच्छन् दमनकमाह--'सखे, किं शक्यप्रतीकारो भयहेतुरशक्यप्रतीकारो येत्यज्ञात्वा भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथमयं महाप्रसादो गृहीतः ? यतोऽनुपकुर्वाणो न कस्याप्युपायनं गृह्णी- यात् । विशेषतो राज्ञः । पश्य । यस्य प्रसादे पद्माऽऽस्ते विजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो नृपः ॥ ८८ ॥ . 20 ·सुदृढ़ेदः तथा हि। वालोऽपि नावमन्तव्या मनुष्य झते भूमिपः । महती देवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति' ।। ८९ ।। दमनको विहस्याह--'मित्र, तूष्णीमास्यताम् । ज्ञातं मया भय- कारणं वलीवर्दनदितम् । तद्रूपभाश्चास्माकमपि भक्ष्याः । किं पुनः 5 सिंहस्य ?' करटको व्रते- ते यद्येवं तर्हि स्वामिनासस्तव नाप- नीतः ?' दमनको ब्रूते-- यदि स्वामिनासस्तवैय मुच्यते तदा कथमयं महाप्रसादलाभः स्यात् ? अपरं च । निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यैस्वामी कदाचन । निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यस्स्यादधिकर्णवत्' ॥९० ॥ 10 करटकः पृच्छति----'कथमेतत्' । दमनकः कथयति-- कथा ३। अस्त्युत्तरापथेऽर्बुदशिखरनानि पर्वते महाविक्रमनामा सिंहः । तस्य पर्वतकन्दरे शयानस्य केसरायं मूपिकश्लिनत्ति । ततः केसरानं लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तर्गतं मूपिकमलभमा- 15 नोऽचिन्तयन्-- क्षुद्रशत्रुर्भवेद्यश्च विक्रमानैव लभ्यते । तमाहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस्तस्य सैनिकः ।।९१ ।। इत्यालोच्च नगरं गत्वा दधिकर्णनामानं विडालमानीय मांसोप- हारादिना संतोष्य विलसमीपे स्थापितवान् । अनन्तरं तद्भया- 20 न्यूषिकोऽपि न बहिनिस्सरति । तेनासौ सिंहोऽक्षतकेशस्सुखं स्वपिति । मूषकशब्दं यदा यदा शृणोति तदा तदा मांसाहार- ·हितोपदेशे दानेन तं विडालं संवर्धयति । अथैकदा स मूषिकः क्षुधापीडितों बहिस्संचरन् मार्जारेण प्राप्तो व्यापादितश्च । अनन्तरं स सिंहोऽने ककालं यावन्मूपिकं न पश्यति, तत्कृतरायमपि न शृणोति, तदा तस्यानुपयोगाद्रिडालस्याहारदाने मन्दादरो बभूव । अतोऽहं 5 ब्रवीमि--'निरपेक्षो न कर्तव्य' इत्यादि । ततो दमनककरटको संजीवकसमीपं गतौ । तत्र करटक- स्तरुतले साटोपमुपविष्टः । दमनकः संजीवकसमीपं गत्वाऽत्र- वीत्--'अरे वृषभ, एष त्वां राज्ञा पिङ्गलकेनारण्यरक्षार्थ सेनापतिनियुक्तः करटकः समाज्ञापयति । सत्वरमागच्छ । न 10 चेदस्मादरण्यादरमपसर । अन्यथा ते विरुद्धं फलं भविष्यति । न जाने क्रुद्धः स्वामी कि विधास्यति ? ततो देशव्यवहारानभि- ज्ञः संजीवकः सभयमुपसृत्य साष्टाङ्गपातं करटकं प्रणतवान् । तथा चोक्तम्-- मतिरेव बलाद्रीयसी यदभावे करिणामियं दशा। इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः कणन् ॥ ९२॥ अथ संजीयकः साशङ्कमाह--'सेनापते, किं मया कर्त- व्यम् । तदभिधीयताम् ।' करटको ब्रूते--'वृषभ, यद्यत्र कानने 20 स्थातुमिच्छा वर्तते, तदा देवपादारविन्दं प्रणम ।' संजीवको वदति--'तदभययानं मे यच्छ। गच्छामि ।' करटकेनोक्तम्-- 'शृणु रे बलीयर्द, अलमनया शङ्कया । यतः । 15 ·सुहृद्भेदः। प्रतिवाचमदत्त कशयः शपमानाय न चेदिभूभृते । अनु यः कुरुते धनध्वनि न हि गोमायुस्तानि केसरी ।। ९३ ॥ अपरं च । तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । समाच्छ्रनानेय तरून्प्रवाधत महान्महत्येव करोति विक्रमम् ' ॥९४ ।। ततस्तो संजीवकं नातिदूरे संस्थाप्य पिङ्गलकसमीपं गतो 10 प्रणम्योपविष्टौ । राजाऽऽह--- त्वया स दृष्टः ?' दमनको बते---- देव दृष्टो विनीतश्च कृतः । किं तु महावलोऽसौ ! यथा देवेन ज्ञातम् । तथाऽप्यसौ देवपादान् द्रष्टुमिच्छति । ततः सजीभूयोपविश्यताम् । यतः । अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रोऽव्यरक्षितः । पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो वान्भिर्भेद्यो हि कातरः ॥ ९५ ॥ तव शब्दमावान्न भेतव्यम् । यतः । शब्दमालान भेतव्यमज्ञात्वा शब्दकारणम् । शब्दहेतुं परिज्ञाय कुट्टिनी गौरवं गता' ॥ ९६ ॥ राजाऽऽह---'कथमेतत् ।' दमनकः कथयति-- कथा ४॥ अस्ति श्रीपर्वतमध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । तत्र शैलशिखरे घण्टाकर्णनामा राक्षसः प्रतिवसतीति जनप्रवादः श्रूयते । एकदा ·हितोपदेशे 5 घण्टामादाय पलायमानः कश्चिच्चोरो व्याघ्रण व्यापादितः । खादितश्च । तत्पाणिपतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । ते वानरास्तां घण्टामनुक्षणं वादयन्ति । ततो नगरजनैः स मनुष्यः खादितो दृष्टः । प्रतिदिनं घण्टावाद्यं च श्रूयते । अनन्तरं 'घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान् खादति, घण्टां च वादयति' इत्युक्त्वा सर्वे जना नगरं त्यक्त्वा पलायिताः । ततः कुट्टिन्या मर्कटो घण्टां यादयतीति परिज्ञाय राजा विज्ञापित:--'देव, यदि धनव्ययः क्रियते, तदाऽहमेनं घण्टाकर्ण साधयामि ।' ततस्तस्यै प्रचुर धनं दत्तम् । ततस्तया तद्वनं प्रविश्य तरुतले फलानि तण्डुलानि च 10 भूमौ निक्षिप्तानि । ततो वानरा घण्टा परित्यज्य फलासक्ता बभूवुः । घण्टां गृहीत्वा कुट्टिनी नगरमागता सर्वपूज्याऽऽसीत् । अतोऽहं ब्रवीमि- शब्दमात्रान्न भेतव्यम्' इति । ततः संजीवक आनीय दर्शनं कारितः। पश्चात्तय वने चिरमतिप्रीतो वसति । 15 अथ कदाचित्तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्धकर्णो नाम समा- गतः। तस्यातिथ्यं कृत्वा समुपवेश्य पिङ्गलकस्तदाहाराय पशु हन्तुं चलितः। अत्रान्तरे संजीवको वदति--'देवाद्य हतमृगाणां मांसानि क ?' राजाऽऽह-'दमनककरटको जानीतः। संजी- यको व्रते-'ज्ञायतां किमस्ति नास्ति या । सिंहो विहस्याह-- 30 ‘नास्त्येव तत् ।' संजीवको ब्रूते-'कथमेतावन्मांसं ताभ्यां खादितम् ?' राजाऽऽह--'खादितं व्ययितमवधीरितं च । प्रत्यह- मेप क्रमः ।' संजीवको ब्रूते-- कथं श्रीमदेवपादानां गोचरेणैवं -- ·. क्रियते ?' राजाऽऽह-मदीयागोचरेणैव क्रियते ।' संजीवको ब्रूते---' नैतदुचितम् । तथा चोक्तम्-- नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिदपि स्वयम् । कार्यमापत्प्रतीकारादन्यत्र जगतीपते ॥ ९७ ॥ अन्यच्च। in 10 कमण्डलूपमोऽमात्यस्तनुत्यागो बहुग्रहः । नृपते किंक्षणो मूखों दरिद्रः किंवराटकः ।। ९८ ।। स ह्यमात्यस्सदा श्रेयान काकिणी यः प्रवर्धयेत् । कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः ॥९९ ॥ किं चान्यैन कुलाचारैस्सेव्यतामेति पूरुषः । धनहीनः स्वपत्न्याऽपि त्यज्यते किं पुनः परैः ॥१०॥ एतच्च राज्ञः प्रधानं दूपणम्--- अतिव्ययोऽऽनवेक्षा च तथाऽर्जनमधर्मतः । मोक्षगं दूरसंस्थान कोशव्यसनमुच्यते ॥१०१॥ यतः। क्षिप्रमाचलनालोच्य व्ययमानः स्ववाञ्छया । परिक्षीयत एवासौं धनी वैश्रवणोपमः ॥ १०२॥ तदाकर्ण्य स्तब्धकर्णो ब्रूते-शृणु भ्रातः। निराश्रितायेतौ दमनक- करटको संधिविग्रहकार्याधिकारिणी, न कदाचिदर्थाधिकारे नि- योक्तव्यौ । अपरं च नियोगप्रस्तावे यन्मया श्रुतं तत् कथ्यते । 2c ब्राह्मणः क्षत्रियो वन्धुनाधिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणस्सिद्धमप्यर्थं कृच्छ्रेणापि न यच्छति ॥ १०३ ॥ 18 ·१७८ हितोपदेशे m एवं हि । नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड्गं दर्शयते ध्रुवं । सर्यार्थ असते वन्धुराक्रम्य ज्ञातिभावतः ॥ १०४ ।। अपराधेऽपि निश्शङ्को नियोगी चिरसेवकः स स्वामिनमवज्ञाय चरेच निरयग्रहः ॥१०५॥ उपकर्ताऽधिकारस्थः स्वापराधं न मन्यते । उपकारं ध्वजीकृत्य सर्वमेवावलम्पति ।। १०६॥ उपांमु क्रीडितोऽमात्यः स्वयं राजायते यतः । अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयायम् ॥ १०७।। अन्तर्दुष्टः क्षमायुक्तः सर्वानर्थकरः किल । शकुनिश्शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ॥ १०८॥ सदामात्यो न साध्यः त्यात. समृद्धः सर्व सिद्धानामयमादेश ऋद्धिश्चित्तधिकारिणी ।। १०९ ।। प्राप्तार्थग्रहणं द्रव्यपरिवर्तोऽवरोधनम् । उपेक्षा वुद्धिहीनत्वं भोगोऽमात्यस्य दूषणम् ॥ ११ ॥ नियोग्यर्थग्रहोपायो राज्ञां नित्यं परीक्षणं । प्रतिपत्तिप्रदानं च तथा कर्मविपर्ययः ॥ १११ ।। निपीडिता यमन्त्युच्चैरन्तस्सारं महीपतौ । दुष्टत्रणा इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः ॥ ११२॥ मुहुनियोगिनो बाध्या वसुधारां महीपतेः । सकृत्किं पीडितं स्नानवस्त्रं मुञ्चेहूदकम् ॥ ११३ ॥ एतत्सर्वं ज्ञात्वा यथायसरं व्यवहर्तव्यम् ?' सिंहो व्रते-~-'अस्ति तावदेवम् । किं त्वेतौ सर्वथा न मम वचनकरौं ।' स्तब्धकों ते—' एतत्सर्वमनुचितं । यतः । 15 ·- सुदृढ़ेदः । आज्ञाभङ्गकरानराजा न क्षमेन् स्वसुतानपि । विशेषः को तु राक्षश्च राज्ञश्चितगतस्य वा ॥ ११४॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो वियमस्य मैत्री नटेन्द्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्म विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसत्रियन्य नराधिपस्य ॥ ११५॥ विशेषतश्च । तस्करेभ्यो नियुक्तभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभान् । नृपतिनिजलोभाच प्रजा रक्षेत् पितेव हि ॥ ११६ ॥ भ्रातः, सर्वथा मद्वचनं क्रियताम् । आहारोऽज्यद्यास्माभिः कृत एव । 10 अयं सस्यभक्षकः संजीवको भोजनाधिकारे नियुज्यताम् । एत- द्वचनात्तथाऽनुष्ठिते सति, पिङ्गलकसंजीवकयोः सर्ववन्धुपरित्यागेन महता नेहेन कालोऽतिवर्तते । ततोऽनुजीविनामप्याहारदाने शैथिल्यदर्शनाद्दमनककरटका- वन्योन्यं चिन्तयतः। दमनक आह-किमलावधेयम् ? आत्म- 15 कृतोऽयं दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोपे परिदेवनमप्यनुचितम् । तथा चोक्तम्- स्वर्णरेखामहं स्पृष्ट्वा वद्धाऽऽत्मानं च दूतिका । आदित्सुश्च मणिं साधुः स्वदोपादुःखिता इमे ॥११७॥ करटको ब्रूते---'कथमेतत् ?' दमनकः कथयति-- 20 ·हितोपदेशे -- कथा ५॥ आस्ति काञ्चनपुरनाम्नि नगरे वीरविक्रमनामा राजा । तस्य धर्माधिकारिणा कश्चिन्नापितो वध्यभूमि नीयमानः कन्दर्पकेतु- नाम्ना परिव्राजकेन साधुद्वितीयकेन 'नायं हन्तव्य' इत्युक्त्या 5 वस्त्राञ्चले धृतः । राजपुरुषा ऊचुः--'किमिति नायं वध्यः ?' स आह-'श्रूयताम् ।' ‘स्वर्णरेखामहं स्पृष्ट्वे' यादि पठति । त आहुः--'कथमेतत् ?' परित्राजकः कथयति। अहं सिंहलद्वीपस्य भूपतेर्जीमूतकेतोः पुत्रः कन्दर्पकेतुः । एकदा केलीकाननावस्थितेन मया पोतवणिङ्मुखाच्छ्रुतम्-- 10 ' यदव समुद्रमध्ये चतुर्दश्यामाविर्भूतकल्पद्रुमतले रत्नावली- किरणकङ्घरपर्यङ्के स्थिता, सर्यालंकारभूपिता, लक्ष्मीरिय वीणां वादयन्ती कन्या काचिदृश्यत' इति । ततोऽहं पोतवणिजमादाय पोतमारुह्य तव गतः। अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्केऽर्धमन्ना तथैव साऽवलोकिता । ततस्सा सखीसमेता समुद्रमध्ये मन्नाऽदृश्याऽभ- 15 वत् । ततस्तल्लावण्यगुणाकृष्टेन मया प्राप्तबुड्या झम्पो दत्तः । तदनन्तरं कल्पतरोः शाखामाकृष्य तस्याः कनकपत्तनं प्राप्य सुवर्णप्रासादे, तथैव सा पर्यङ्कस्था विद्यादरीभिरुपास्यमाना म- याऽऽलोकिता। तया चाहं दूरादेव दृष्ट्वा सखी प्रस्थाप्य सादरं संभापितः । ततस्तत्सख्या च मया पृष्टया समाख्यातम्--'एका 20 कन्दर्पकेलिनाम्नो विद्याधरचक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम । अनया प्रतिज्ञा विहिता । यः कनकपत्तनं स्वचक्षुपाऽऽगत्य पश्यति, स एव पितुर्गोचरेण मां परिणेष्यतीति। तदिमां गान्धर्व- - ·८१ सुख-द्वेदः। विवाहेन परिणयतु भवान् ।' अथ गान्धर्यविवाहे वृत्ते तया सहाहं रममाणश्चिरं तिष्ठामि । तत एकदा रहसि तयोक्तम्--- 'स्वामिन, सर्वदा स्वेच्छया सर्वमिदमुपभोक्तव्यम् । किं त्वेपा चित्रगता स्वर्णरेखा नाम विद्याधरी न कदाचिदपि स्प्रष्टव्या'। ततस्तद्वचनादुपजातकौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्तनमण्डले स्पृष्टा। 5 तया च चित्रगतयाऽप्यहं तथा चरणपङ्कजेन हतः यथागत्य स्वराष्ट्रे पतितः। अथ दुःखार्तोऽहं प्रव्रजितः पृथिवीं भ्राम्यन्निमां नगरीमनु- प्राप्तः । अत्र चास्तं गते रवौ प्रविशन्निवासन्नगोपगृह आवासं प्रार्थितवान् । तेन च निजगेहस्यैकदेशोऽनुज्ञातः । कथिता च : गृहिणी यावदहमागच्छामि तावदयं चथा भद्रेण तिष्ठति तथा करिष्यसि' इत्युक्त्वा स गतः । अथ तस्य भार्या पुंश्चली दूत्या सह मन्त्रयन्ती यावदवतिष्ठते तावतत्याः पतिर्योटादागतः । स गोपः स्ववधूं मन्त्रयन्ती दूत्या सहापश्यत् । सा गोबी पति- मालोक्य प्रत्युत्पन्नमतिनिता मन्दिराभ्यन्तरे शयनाद्यकल्पयत्। 12 ततस्तां गोपस्ताडयित्वा स्तम्भे बद्धा सुप्तः । ततोऽर्धराते दूती नापितषधूः पुनरागता तां गोपीमुवान्-'तय वियोगा- नलदग्धोऽसौ मुमूर्षुर्वर्तते महानुभायः । तथा चोक्तम्- रजनीचरनाथेन खण्डिते तिमिरे निशि। यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा ननोभवः ॥ ११८ ॥ 2c तदहमात्मानमत्र बद्धा तिमामि । त्वं तत्र गत्वा तं संभाग्य सत्वरमागच्छ ।' तथाऽनुटिते सति, प्रबुद्ध्यावदत-- एतस्या . स गोपः -- 6 ·हितोपदेशे प 10 . 'इदानी जारान्तिकं न यासि कथम् ?' ततश्चेयं दूती न किंचिद्रवीति । तदा दादुत्तरमात्रं न ददासि' इत्युक्त्वा प्र- कुपितेन गोपेन तस्या नासिका छिन्ना । स पुनः सुप्तः । अनन्तरमागता सा गोपी दूतीमपृच्छन्---' का वार्ता ?' 5 दूत्युवाच--' पश्य मे मुखम् । मम नासिकैव वाता कथयति ।' अनन्तरं सा गोपी तथैवात्मानं बद्धवाऽवस्थिता। दूती छिन्ननासि- कां गृहीत्वा निजगृहमुपगतवती विषादं भावयन्ती स्थिता । ततः प्रातरनेन नापितेन क्षुरभाण्डे याचिते सति सा क्षुर- भाण्डमदत्वा क्षुरमेकं प्रादात् । पञ्चादयं नापितः प्रकुपितः, क्षुरं दूरादेव गृहं प्रक्षिप्तवान् । अथ कर्तितनासिकेयं विनाऽपराधे- नानेन मम नासिका च्छिन्ना' इत्युक्त्वा धर्माधिकारिसमीपमेन- मानीतवती। सा च गोपी तेन गोपेन पृष्ठोवाच--- अरे पाप, मां महासती विरूपयितुं समर्थः ? मम व्यवहारमकल्मषमष्टौ 15 दिक्पाला एव जानन्ति । यतः । आदित्यनन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । उभे च सन्ध्ये रजनी दिनं च धर्मश्च जानाति नरव वृत्तम् ।। ११९ ॥ c ततोऽहं यदि महासती, निजस्वामिनं विहाय नान्यं मनसाऽति चिन्तयामि, तदा मम मुखमक्षतं भवतु ।' ततो यावदसौ गोपः , ·सुहृद्भेदः । ८३ दीपमादाय तन्मुलनक्षतमपश्यन् , तावदेव क्षम्यतां ममाप- राध इत्युक्त्वा प्रदक्षिणं परिभ्रम्य दृष्यो बन्धनाद्विमुच्य नचरणयोः पतित्वोवान ‘धन्योऽहं यस्येदृशी सती भार्या १ चनः । 5 मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदि हालाहलमेव केवलम् । अत एव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते ।। अस्त्र साधोरपि वातां शृणुत राजपुरुषाः । अयं गृहा- निस्कृय द्वादशभिर्वयोणिज्यं कृत्वा मलयोपकण्ठान्नाना दुर्ल- भानि रत्नान्यादायमां नगरीमागतः। अत्र वश्यागृहे सुतः । ततः कुट्टिन्या गृहद्वारि स्थापितस्य काटघटितवेतालस्य मूनि रन- 10 नकमत्युत्कृष्टमास्ते । तदृष्ट्वाऽथ लुब्धेन साधुना राबावुत्थाय हस्तो यदा रत्ने इलः, तदेव तेन वेतालेन सूत्रसंचारिताभ्यां बाहुभ्यां पीडितः सन्नातनादं चकार । पश्चादुत्थाय कुट्टिन्योक्तम्---'साधो युव, मलयोपकण्ठादागतोऽसि । तत्सर्वरनानि प्रयच्छ । न चेद- नेन न त्यक्तव्योऽसि । इत्थमेवाचं चेटकः ।' ततोऽनेन सर्व- 15 रत्नानि समर्पितानि । अधुना चायमपि तसर्वस्वोऽस्माभिर्मिलितः। एतत्सर्वं श्रुत्वा राजपुरुरवाये धर्माधिकारी प्रवर्तितः अतोऽहं ब्रवीमि--- स्वर्गरेखामहं स्पृष्ट्वा' इत्यादि । ततस्वयं- कुतोऽयं दोपः । अब विलपननप्यनुचितम् । (क्षणं विमृश्य ।) मित्र, यथाऽनयोः सौहार्द मया कारितं, तथा मित्रभेदोऽपि मया 20 , कार्यः । चतः ।

·८. अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्त्यतिपेशलाः । समे निम्नोन्नतानीव चिवकर्मविदो जनाः ॥ १२१ ।। अपरं च । उत्पन्नेष्वपि कायपु नतिर्थस्य न हीयते । स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जारद्वयं यथा ॥ १२२ ॥ दमनकः पृच्छति-कथमेतत् ?' स कथयति- 5 -- 10 अस्ति द्वारवत्यां पुर्या कस्यचिद्गोपस्य वधूवन्धकी। सा ग्रामस्य दण्डनायकन तत्पुत्रेण च समं रमते । तथा चोक्तम्- नामिस्तृप्यति. काहानांनाएगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां यामलोचना ।। १२३ ।। अन्यच्च। न दानेन न मानेन नार्जयेन न सेवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विपमाः स्त्रियः ॥ १२४ !! 15 यतः। गुणाश्रयं कीर्तियुतं च कान्त पति विधेयं सधनं रतिनं । विहाय शीघ्र वनिता ब्रजन्ति नराधमं शीलगुणादिहीनम् ॥ १२५ ॥ 20 अपरं च। न तादृशी प्रीतिमुपैति नारी विचित्रश चाशचिताऽपि कामम् ।

·सुहद्भेदः। ८५ यथा हि दूर्वादिविकीर्णभूमी प्रयाति सौख्यं परकान्तसङ्गात् ॥१२६ ।। अथ सा कदाचिद्दण्डनायकमुतेन सह रममाणा तिष्ठति । अथ दण्डनायकमायान्तं दृष्ट्वा तत्पुवं कुमूले निक्षिप्य, दण्डनाय- केन सनं तथैवाक्रीडन् । अनन्तरं तस्या भनी गोपो गोष्ठात्समा- 5 गतः। तमालोक्य गोप्योक्तम्---' दण्डनायक, त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन् सत्वरं याहि ! तथा कृते गोपेनागत्य पत्नी पृष्टा 'केन कार्येणात्र दण्डनायकः सकोपः समागतः ? सा ब्रूते- * अयं केनापि कारणेन पुत्रस्योपरि क्रुद्धः । स न पलायमानो- उवागत्य प्रविष्टः । मया कुसूले निक्षिप्य रक्षितः । पिना चान्वि- 10 घ्याल गृहे न दृष्टः । अतोऽयं कुपित एव' गच्छति' ततः सा तत्पुत्रं कुसूलावतार्य दर्शितवती । तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः स्त्रीणां वुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । पड्गुण व्यवसायश्च कामश्चागुगः स्मृतः ॥ १२७ ।। अतोऽहं ब्रवीमि----' उत्पन्ने प्वपि कार्येषु इत्यादि ।। करटको व्रते--- अस्त्येवम् । किंत्वनयोमहान्निसर्गन्नेहः कथं भेदयितुं शक्यः ? दननक आह-उपारश्चिन्तनीयः । तथा . 15 चोक्तम्-- उपायेन हि यच्छश्यं न तच्छक्यं पराक्रमः । काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पमघातयत् ॥ १२८ ॥ करटकः पृच्छति--कथमेतत् ? ' दमनकः कथयति-- 20 ·८६ हितोपदेशे कथा ७॥ कस्मिंश्चित्तरौ वायसदंपती निवसतः। तयोरपत्यानि तत्तर- कोटरेऽवस्थितेन कृष्णसर्पण खादितानि । ततः पुनर्गर्भवती यायसी वायसं ब्रूते---स्वामिन् , त्यज्यतामयं तरुः । अवैव 5 तस्मात्कृष्णसादाययोः कदाचिदपि प्रजावृद्धिन भविष्यति । यतः। - . दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः । ससर्प च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥ १२९ ॥ वायसो व्रते---- प्रिये न भेतव्यम् । वारंवारं मयेतस्य महापराधः सोढः । इदानीं पुनर्न क्षन्तव्यः ।' वायस्याह--कथमनेन बल- 10 यता सार्धं भवान् विग्रहीतुं समर्थः ? वायसो ब्रूते- अलमनया शङ्कया। यतः। बुद्धिर्यस्य वलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो क्लम् । यस्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥१३० ।। वायस्याह--'कथमेतत् ?' वायसः कथयति-- ॥ अवान्तर कथा १ ॥ अस्ति मन्दरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्नास्ते । ततः सर्वैः पशुभिर्मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्त:--'किमर्थं सर्वपशुवधः क्रियते ? वयमेव भवदा- हारार्थं प्रत्यहमेकैक पशुं दास्यामः ?' सिंहेनोक्तम्-' एवमस्तु । 20 ततः प्रभृत्येकैकं पशुमुपकल्पितं भक्षयन्नास्ते । अथ कदानिवृद्ध- शशकस्य वारः समायातः । सोऽचिन्तयत्-- -- 15 ·सुहृद्भेदः। 'वासहेतोर्विनीतिस्तु क्रियते जीविताशया । पञ्चत्वं चेद्गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे ॥ १३१॥ तन्मन्दं मन्दमुपगच्छामि ।' ततः सिंहोऽपि क्षुधापीडितः को- पात्तमुवाच --'किमागमे विलम्वकारणम् ?' सोऽत्रवीत्-'नाह- मपराधी । अपि तु सिंहान्तरेणावलोकितो वलाद्धृतः । पुनराग-5 मनाय शपथं कृत्वा, स्वामिने तन्निवेदयितुमवागतोऽस्मि ।' सिंहः सकोपमाह-सत्वरं गत्वा दर्शय । वासौ दुरात्मा तिष्ठति ?' ततः शशकस्तं गृहीत्वा गम्भीरकूपसमीपं गतः। अवागत्य पश्यतु खामी' इत्युक्त्वा कूपान्तर्जले तस्यैव सिंहस्य प्रतिबिम्ब दर्शितवान् । ततोऽसौ दध्मातः कोपात् तस्योपरि पपात | 10 ऊर्ध्वपादोऽधःशिरास्तनले मग्नः पञ्चत्वमगमन् । अतोऽहं ब्रवीमि ‘बुद्धिर्यस्य' इत्यादि । वायस्याह----सर्व श्रुतं । संप्रति यथा कर्तव्यं तदुपदिश्य- ताम्। वायसोऽवदत्---'अनासन्ने सरसि राजपुवः सततमागत्य नाति । स्नानसमये तद्गादयतारितं तीर्थशिलानिहितं कनकसूवं 15 चन्वा विधृत्यानीयास्मिन्कोटरे पातय' इति । अथ कदाचित् स्नातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्रे वायस्या तदनुष्ठितम् ।' अथ कनकसूत्रानु- सरणप्रवृत्तै राजपुरुपैस्तत्र तस्कोटरे कृष्णसो दृष्टो व्यापादि- तश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-- उपायेन हि यच्छक्यम्' इत्यादि। करटक आह-' यद्येवं तदा गच्छ । शिवास्सन्तु ते cc पन्थानः। ततो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा प्रणम्योवाच-- देव, आत्ययिक किमप्यकुशलं मन्यमानः समागतोऽस्मि । । यतः।

·८८ हितोपदेशे आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । कल्याणवचनं ब्रूयादपृष्टोऽपि हितो नरः ॥ १३२ ॥ अन्यच्च । भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम् । राजकार्यपरिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥ १३३॥ तथा हि । पश्यामात्यानामेष क्रमः । वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् । न तु स्वामिपदावाप्तिः पातकेच्छोरुपेक्षणम् ' ॥ १३४ ॥ पिङ्गलकः सादरं ब्रूते--अबभवान् किं वक्तुमिच्छति ?' 10 दमनक आह-अयं तावत्संजीवकस्तयोपर्यसदृशव्यवहारी तथा चास्मत्सन्निधाने श्रीमदेवपादानां शक्तित्रयनिन्दां कृत्वा राज्यमेवाभिलपाते । एतच्छ्रुत्या पिङ्गलकः साश्चयें तूष्णी स्थितः। दमनकः पुनराह--- देव, समात्यपरित्यागं कृत्या एक एवायं सकलकार्याधिकारी कृतः । अयं च महान् दोषः । यतः । अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विटभ्य पादावुपतिइते श्रोः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ १३५ ॥ 15 अपरं च । एक भूमिपतिः करोति सचिवं नाप्यप्रदानं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते । निर्भिन्नस्य पदं करोति हृदये तस्य खतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान्तिकं ब्रह्यति ॥

·सुहदेदः । ८९ -- तथा चोक्तम्- विरक्तस्य च भक्तम्य दन्तस्य गलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरगं वरम् ॥ १३७ ।। किं च । to 10 यः कुर्यात्सत्तिवायत्तां श्रियं तब्यमने सति । सोऽन्धवजगतीपालः सीदेसंचारकर्विना ॥ १३८ । विशेपतञ्च । सदाऽमात्या न साध्वः स्यात् समृद्धः सर्व एव हि । सिद्धानामयमादेश ऋद्धिश्चित विकारिणी ॥ १३९॥ स च सर्वकार्य खेच्छ,तः प्रवर्तते । तत्र प्रमाणं स्वामी जानाति न लोऽस्ति पुरुपो ले.के यो न कानवते श्रियम् । परस्त्र युवती भार्या साकाझं नेक्षते च कः' ॥१४०॥ सिंहो विमृश्याह--'मन भित्र, यद्यपये तथाऽपि संजोयकेन सह मम 15 महान स्नेहः । पश्य । कुर्वन्नपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेपदोषदुष्टोऽपि कायः कस्य न वल्लभः ॥ १४१ ॥ अन्यच । अप्रियाण्यपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः । दग्धमन्दिरसारेऽपि कस्य वहावनादरः ॥ १४२ ॥ इमनकः पुनराह--'देव, स एयातिदोषः । यतः ।

·हितोपदेशे 5 यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोहयति पार्थिवः । सुतेऽमात्येऽप्युदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः ॥१४३ शृणु देव, अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । वक्ता श्रोता च यवास्ति रमन्ते तत्र संपदः ॥ १४४॥ त्वया च मूलभृत्यानपास्यायमागन्तुकः पुरस्कृतः। एतच्चानुचितं कृतम् । मूलभृत्यान् परित्यज्य नागन्तून् प्रतिमानयेत् । नातः परतरो दोषो राज्यभेदकरो यतः ॥१४५॥ सिंहो ब्रूते--- किमाश्चर्यम् । मयाऽयमभययाचं दत्त्वा नीतः संवर्धितश्च ।। तत्कथं मह्यं द्रुह्यति ?' दमनको वदति-- देव, युक्तो द्वादशभिर्वपैः दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः । खेदनाभ्यञ्जनोपायैः पुच्छमिव नामितम् ।। १४६ ॥ 15 अपरं च । खेदितो मर्दितश्चैव रज्जुभिः परिवेष्टितः । : श्वपुच्छः प्रकृतिं गतः ॥ १४७ ॥ अन्यच। वर्धनं साथ सम्मान खलानां प्रीतये कुतः । फलन्त्यमृतसेकेऽपि न पथ्यानि विषद्रुमाः ॥ १४८ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि-- * अपृष्टोऽपि हितं ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत् पराभवम् । एष एव सतां धर्मो विपरीतमतोऽन्यथा' ॥ १४९ ।। 20 -- प ·सुहृदः। ९१० । तथा चांक्तम्- स स्निग्धोऽकुशलान्निवारयति यस्तत्कर्म यन्निर्मल सा स्त्री याऽनुविधायिनी स मतिमान्यः सद्भिरभ्यर्च्यते । सा श्रीर्या न मदं करोति स सुखी यस्तृष्णया मुच्यते तन्मिवं यदकृविमं स पुरुषो यः खिद्यते नन्द्रियैः ॥१५॥ चदि संजीवकव्यसनादितो विज्ञापितोऽपि स्वामी न निवर्तते, तदा न भृत्ये दोपः । तथा च । नृपः कामासक्तो न गणयति कार्य न च हितं यथेटं स्वच्छन्दः प्रविचरति मतो गज इव । ततो मानाध्मातः स पतति यदा शोकगहने तदा मृत्ये दोपान् क्षिपति न निजं वत्यविनयम् ॥१५॥ पिङ्गलकः--(खगतम् ।) 'न परस्यापराधेन परेपां दण्डमाचरेत् । आत्मनाऽवगमं कृत्वा वनीयान पूजयेच वा ॥१५२॥ तथा योक्तम् । गुणदोपायनिश्चित्य कुर्यान्न ग्रहनिग्रहीं । स्वनाशाय यथा त्यस्तो दांत सर्पमुखे करः ॥ १५३॥ प्रकाशं ब्रूते--' तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् ?' दमनकः ससंभ्रममाह--'देव, मैवम् । एतावता मन्त्रभेदो जायते । तथा चोक्तम्-- मन्त्रबीजमिदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा । मनागपि न भिद्येत तद्भिन्नं न प्ररोहति ॥ १५४ ॥ 15 ·९२ हितोपदेशे किंच। आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥ १५५ ।। तदवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन संपादनीयम् । किं च । मन्त्रो योध इवाधीरः सर्वाङ्गः संवृतैरपि । चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥ १५६ ॥ यद्यसौ दृष्टदोषोऽपि दोपान्निवर्त्य संधातव्यस्तदतीवानुचितम् । यतः। 10 -- सकृदुष्टं तु यो मिलं पुनस्संधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ १५७ ॥ सिंहो ते.---'ज्ञायतां तावत् , किमयमस्माकं कर्तुं समर्थः '? दमनक आह--'देव, अङ्गाङ्गिभावमज्ञात्वा कथं सामनिर्णयः । पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः' ।। १५८ ।। . सिंहः पृच्छति... कथमेतत् ? दमनकः कथयति- कथा ८. दक्षिगसमुद्रतीरे टिभिदंपती निवसतः । ततष्टिटिभी चासन्नप्रसका भतारमाह नाथ, प्रसवयोग्यस्थानं निभृतमनु- संधीयताम् । टिट्टिमोऽवदत्-नन्विदमेव स्थानं प्रसूतियोग्यम् २६ साऽऽह 'समुद्रवेलया स्थानमिदं व्याप्यते।' सोऽब्रवीत्-'भद्रे, किमहं निवलः ? मम गृहावस्थितान्यण्डानि किं समुद्रेणापहर्त- व्यानि ?'। टिट्टिभी विहस्याह--' नाथ, तव समुद्रस्य च मह- दन्तरम् । अथवा- -- ·सुदृढ़ेदः। परापरं परिच्छेनु योग्याचोग्यं च येति यः । अस्तीह यस्य विज्ञानं स अच्छेऽपि न सीदति ॥१५९।। अपि च । : अनुभितकार्यारम्भः स्वजनविरोधो बलीरसा स्पर्धा । प्रमदाजनविश्वासो मृत्याद्वाराणि चत्वारि ॥१६० ॥ ततः कृच्छ्रेग स्वामिवचन त्सा तत्रैव प्रसूना । एतत्सर्वं श्रुत्या समुद्रण तच्छक्तिजिज्ञासार्थ तदण्डान्यपकृतानि । अथ टिटिभी शोकाती भतारमाह- नाथ, कटनापतितं । तान्यण्डानि मेऽप- हृतानि । टिटिभः-'प्रिये, मा भैषीः।' इत्युक्त्वा पक्षिण मेलनं कृत्वा पक्षिस्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः। तब गत्वा । सकलवृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्- 'देव, समुद्रणाहं स्वगृहावस्थितो विनाऽपराधनेर निगृहीतः । तद्वचनमाकर्ण्य गरुत्मता प्रभुभंगवानारायणः सृष्टिस्थितिप्रलय- हेतुर्विज्ञप्तः, समुद्रमण्डदानायादिदेश । ततो भगवदाज्ञां मोलो विधाय समुद्रेण तान्यण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । अतोऽहं 1E ब्रवीमि-- अङ्गाङ्गिभावनज्ञात्वा' इत्यादि । शास्त्रातिक्रनमशात्या वैरमारभते द्विपः । स पराभवमाप्नोति समुद्र इव टिट्टिमात् ॥ १६१ ॥ राजाह- कथमसौ ज्ञातव्यो बोहबुद्धिरिति । दमनकः पुनराह- 'यदाऽसौ सदर्पः शृङ्गामाहरणाभिमुखश्च कतभिवागच्छति, 40 तदा ज्ञास्यति स्वामी । एवमुक्त्या संजीवकसनीपं गतः मन्दसन्दमुपसर्पन विस्मितमिवात्मानमदर्शयत् ! संजीवकेन सादर- ·२४ हितोपदेशे मुक्तम्--भद्र, कुशलं ते ?' दमनको ब्रूते-'अनुजीविनां कुतः कुशलम् ? यतः। संपत्तयः पराधीनाः सदा चित्तमनिर्वृतम् । स्वजीवितेऽप्यविश्वासस्तेषां ये राजसेवकाः ॥ १६२ ॥ 5 अन्यच । . कोऽर्थान प्राप्य न गर्थितो विषयिणः कस्यापदोऽत्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रियः। कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः कोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनयागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ॥१६३।। : संजीवकेनोक्तम्-'सखे, ब्रूहि, किमेतत् ?' दमनक आह-- किं प्रवीमि मन्दभाग्यः । पश्य । मजन्नपि पयोराशौ लब्ध्वा सावलम्बनम् । न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धोऽस्मि संप्रति ॥ १६४ ।। यतः । एकब राजविश्वासो नश्यत्यन्यत्र वान्धवः । किं करोमि क गच्छामि पतितो दुःखसागरे' ॥ १६५ ॥ इत्युक्त्वा दीयं निश्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रूते---'मित्र, तथाऽपि सविस्तरं मनोगतमुच्यताम् ।' दमनकस्सुनिभृतमाह- यद्यपि राजविश्वासो न कथनीयस्तथाऽपि भवानस्मदीयप्रत्यया- 2: दागतः । मया परलोकार्थिनाऽवश्यं तय हितमाख्येयम् । शृणु । अयं त्वामी तवोपरि विकृतबुद्धी रहस्युक्तवान् 'संजीवकमेव हत्वा खपरिवार तर्पयामि' इति ॥ एतच्छत्वा संजीवकः परं A- ·९५ सुदृढ़ेदः । विपादमगमन् । दमनकः पुनराह--'अलं विपादेन । प्राप्तकालं कार्यमनुष्टीयताम् ।' संजीवकः क्षणं विमृश्याह-(स्वगतम्) मुष्टु खल्विमुच्यते । दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापावभृद्भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं देवा गिरिजलाधिवी च ॥१६६॥ 5 था। नीचमाश्रयते लक्ष्मीरकुलीनं सरस्वती । अपात्रं भजते नारी गिरौं वयति वासवः ।। १६७ ।। के या दुर्जनचेष्टितं न वेलेतन्यवहारान्निर्गतुं न शक्यते । यतः । कश्चिदाश्रयसौन्दयाद्धत्ते शोभामसज्जनः । अमदालोचनन्यस्तं मलीमसमिवाचनम् ॥ १६८ ।। विचिन्त्य, प्रकाशम् ) कष्ट किमिदमापतितम् । यतः । आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्ना- न तोपमायाति किमत्र शिवम् । अयं त्यपूर्वप्रतिमाविशेपो वस्सेव्यमानो रिपुतामुपैति ।। १६९ ।। उदयमशक्याथैः प्रमेयः । यतः । निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्थापगमे प्रसीदति । अकारणद्वयि कथं जनस्तं परितोपविष्यति ॥ १७०॥ के मयाऽकृतं राक्षः ? अथवा निमित्तापकारिणश्च भवन्ति राजानः । दमनको ब्रूते---- एवमेतत् । शृणु । .~ मनस्तु यस्य ·हितोपदेशे विज्ञैः स्निग्धैरूपतमपि द्वेष्यतालेति कैश्चि- साक्षादरपकृतमपि प्रीतिमेषोपयाति । चित्रं चितं किनथ चरितं नैकभावाश्रयाणां सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ १७१ ।। 5 अन्यच। कृतशतमसत्सु नटं सुभापितशतं च नष्टमवुधेषु । वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नटम् ।। १७२ ।। चन्दनतरुपु भुजंगा जलेपु कमलानि तत्र च ग्राहाः । गुणघातिनश्च भोगे खला न च सुखान्यविनानि ॥१७३। 10 अन्यच । मूलं भुजंगैः कुसुमं च मुझे शाखाः प्लवङ्गैः शिखरं विहङ्गैः । नास्त्येव तचन्दनपादपव यन्नाश्रितं दुष्टतरैश्च हिंः ॥ १७४ ॥ दमनको ब्रूते---- अयं तावत्स्वामी वाचि मधुरो विपदयो 15 ज्ञातः । यतः। दूरादुच्छ्रितपाणिराईनयनः प्रोत्सारितासिनो गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेयु दत्तादरः । अन्तर्भूतविपो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः को नामायमपूर्वनाटक विधिर्यः शिक्षितो दुर्जनैः ॥ १७५ ।। 20 ·सुहृद्भेदः। तथा हि। पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दीपोऽन्धकारागमे निवते व्यजनं मदान्धकरिणां दोपशान्दै सृणिः । इत्थं तद्भुवि नान्ति यस्य विधिना नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचिनवृतिहरण धातापि भन्न द्यमः ॥१७६॥ ५ संजीयकः (पुननिश्वस्य) ----- कळं भोः । कथमई सस्यभक्षकः सिं- हेन नपातिकमा यथारेर सनं यिन क्याव सनं बलम् । तमोर्दिवादो मन्तव्यो नोचमाधमयोः कचित् ॥ १७७ ।। (पुनर्विचिन्त्य ।) केनायं राजा ममापरि विकारितो न जाने। 10 भेदमुपगताद्राज्ञस्सदा भेतव्यम् । चतः। मन्त्रिणा प्रथिवीपालचित्तं विघटित कांचन । वलयं स्फटिकस्येव को हि संधातुमीश्वरः ॥ १७८ ।। अन्यच । वजं च राजतेजश्च द्वयमेवातिभीपणम् । एकमेकल पतति पतत्यन्यन समन्ततः ॥१७९॥ ततः संग्रामे मृत्युरेव वरम् । इदानीं तदाज्ञानुवर्तनमयुक्तम् । यतः मृतः प्राप्नोति वा स्वर्ग शत्रु हत्वा सुखानि वा । उभावपि हि शूराणां गुणावेतौ सुदुर्लभौ ॥ १८० ॥ युद्धकालश्चायम् । यत्नायुद्धे ध्रुवं मृत्युर्युद्धे जीवितसंशयः । तमेव कालं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥१८१॥ 15 20 7 ·९८ हितोपदेशे यतः। अयुद्धे हि यदा पश्यन्न किंचिद्धितमात्मनः । युध्यमानस्तदा प्राज्ञो त्रियते रिपुणा सह ॥ १८२ ।। जये च लभते लक्ष्मी मृतावपि सुराङ्गनाम् । क्षगविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे रणे' ॥१८३॥ एतचिन्तचित्वा संजीवक आह -'भो मिल, कथमसौ मां जिघांसुर्ज्ञातव्यः ? दमनको ब्रूते--' यदासौ पिङ्गलकः समुन्न- तलाङ्गल उन्नतचरणो विवृतास्यस्त्वां पश्यति, तदा त्वमेव स्व- विक्रम दर्शयिष्यसि । यतः । बलवानपि निस्तेजाः कस्य नाभिभवास्पदम् । निश्शक दीयते लोकैः पश्य भस्मचये पदम् ।। १८४॥ किंतु सर्वमेतत्सुगुप्त ननुष्ठातव्यम् । नो चेन्न त्वं, नाहम् ।' इत्युक्त्वा दमनकः करटकसमीपं गतः । करटकेनोक्तम्-- 'किं निष्पन्नम् ?' दमनकेनोक्तम्-~-'निष्पन्नोऽसायन्योन्यभेदः।' 55 करटको ब्रूते-कोऽव संदेहः ? यतः । वन्धुः को नाम दुष्टानां कुप्यते को न याचितः । को नु तृप्यति वित्तेन कुकृत्ये को न पण्डितः ॥१८५।। 10 अन्यच्च । दुर्बुत्तः क्रियते धूतैः श्रीमानात्मविवृद्धये । किन्नाम खलसंसर्गः कुरुते नाश्रयाशवन्' ॥ १८६ ।। ततो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा देव, समागतोऽसौ पापा- शयः । ततः सजीभूय स्थीयताम्' इत्युक्त्वा पूर्वक्ति कारं कार- , ·सुहद्वेदः। ९९ यामास । संजीवकोऽध्यागत्य तथाविध विकृताकारं सिंहं दृष्ट्वा, स्व नुरूपं विक्र चकार । ततस्तयोयुद्धे संजोयकस्सिहन व्यापा- दिनः । अधनंजीवक सेवकं पिकलको लापाद्य विश्रान्तः स- शोक इस निति । ते --- किं मया द्वारगं कर्म कृतम् । अतः। परैः संनुन्यते राज्यं स्वयं पापन्न भाजनम् । धनीतिनतो राजा सिंह दतिवधादिय ।। १८७ ।। अपरं च । 10 नून्येकदेशस्य गुमान्दिनन्य भृत्यम्स या बुद्धिदतः प्रवाशः । नृत्यप्रणाशे मरणं नृपाणां नष्ठापि भूमिः सुलभा न भृत्वः ॥ १८८ ।। इमनको त-- स्वामिन् , कोऽयं नूतनो न्यायः, पदाति हत्या संतापः क्रियते ? तथा चोक्तम्--- पिता वा यदि वा भ्राता पुत्रो या यदि वा मुहन् । प्रागच्छेदकरः राज्ञा हन्तमा तिमिच्छता ॥ १८९ ॥ . , 15 अपि च । धनार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्तको भवे । नहि हस्तस्थमप्यन्नं क्षनापान भक्षितुं क्षमः ।। १९०॥ इंच। 20 झना शौच मित्रे च यतीनानेव सूप गम् । अपराधिषु सत्त्वेषु नृपयां सैव दूपमम् ।। १९१ ।। अपरं च ।

·१०० हितोपदेश राज्यलोमादहंकारादिच्छतः स्वामिनः पदम् । प्रायश्चितं तु तस्यैकं जीवोत्सगी न चापरम् ।। १९२।। अन्यच्च । राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षः स्त्री लावशा दुष्प्रकृतिः सहायः । प्रेयः प्रतीकऽधिकृतः प्रमादी त्याचा अमी सश्च कृतं न फेचि ॥ १९३॥ 5 विशेषतञ्च। 10 .. सत्याऽमृता च पतमा प्रियवादिनी र हिंता दयाररि चार्थपर, वदाम्या ! नित्यव्ययः प्रचुर नित्यधनागमा च वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरीतिः' ॥ १९४ ।। इति दमनकेन संतोपित्तः पिङ्गलकः खां प्रकृतिमापनः सिंहासने समुपविष्टः । दमनकः प्रहरूमनाः विजयतां महाराजः । शुभ- 15 मस्तु सर्वजगताम्' इत्युक्त्वा यथासुखभवस्थितः ॥ विष्णुशर्मोवाच--'सुहझेदः श्रुतस्तावद्भयाद्भः।' राजपुत्रा ऊचुः---- भवत्प्रसादाच्छृण्वन्तः सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशर्माऽत्रयीत्-- अपरमयीदमस्तु-- सुहृद्भेदस्तावद्भवतु भवतां शत्रुनिलये खलः कालाकृष्टः प्रलयमुपसर्पत्वहरहः । जनो नित्यं भूयात् सकलसुखसंपत्तिवसतिः कथारम्भे रम्ये सततमिह वालोऽपि रमताम्' ॥१९५॥ इति हितोपदेशे सुहद्भेदो नाम द्वितीयः कथासंग्रहः समाप्तः ॥ -- 20 ·. 5 विग्रहः। पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रः ऊयु:- आर्य, राजपुत्रा वयम् । तद्विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलजस्ति । " विष्णुशणोक्तम्-- बदेव भव यो रोचते तत्कथयामि । श्रूयतां विनहो यस्याप्रमाद्यः कोकः-- हंसैः सह मयूराणां विनदे तुल्यविक्रमे । विश्वाय विजिना हंसाः काकः स्थित्याऽरिमन्दिरे' ॥१॥ राजपुतः ऊचु:--- • कथमेतत् ?' विःणुशमी कथयति-- अस्ति कारद्वी एमकेलिनानधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सवैजलपक्षिमिमिलित्वा पक्षि- 10 राज्यऽभिपिक्तः । यतः। यदि न त्यानरपतिः सम्पनेता ततः प्रजा । अकर्गधारा जलधौं विप्लवतेह नौरव ॥ २ ॥ अपरं च। ग्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पर्धियम् । वर्धनातक्षगं श्रेयस्तभावे सइयसन् ॥ ३ ॥ एकदास. राजहंसः सुविस्तीर्णकमलपर के मुखासीनः परि- काररिकृतत्तियति। ततः कुतश्चिदेश डागत्य दी.मुझो नाम बकः प्रगन्योपविष्टः । राजोवाच--- दीर्घमुख, देशान्तरादागतोऽसि । चातां कथय ।' स ब्रूते---- देय, अस्ति नहती वार्ता । तो वक्तुं 20 सत्वरमागतोऽहम् । श्रूयताम् । अस्ति जम्बूद्वीपे विन्थ्यो नाम ·१०२ हितोपदेशे .. गिरिः। तव चित्रवर्णों नाम मयूरः पक्षिराजो नियसति । तस्यानु- खरैश्चरद्भिः पक्षिमिरहं दग्धारण्यमध्ये चरनवलोकितः पृष्टश्च-- 'कस्त्वम् ?। कुतः समागतोऽसि ?' इति । तदा भयोक्तम्- 'कर्पूर- द्वीपस्य राजचक्रवर्तिनी हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्यानुचरोऽहम् । 5 कौतुकादेशान्तरं द्रष्टुमागतोऽस्मि ।' इति । एतच्छृत्वा पक्षिभि- रुक्तम्-'अनबादेशयोः को देशो भद्रतरः ? राजा च?' मयो- क्तम्---'आः, किभेवमुच्यते ? सहृदन्तरम् । यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव द्वितीयः । राजहंसश्च द्वितीयः स्वर्गपतिः । अत्र मरुस्थले पतिता चूर्व किं अस्य ? अस्मदेशे गम्यताम् । ततोऽस्मद्वचन- 10 माकये सर्व लकोपा बन्दुः । तथा चोक्तम्- पयःपानं भुजंगाना केप विषवर्धनम् । उपदेशो हि सूखाणां प्रकोकाय न शान्तये ॥ ४ ॥ ? । अन्यन्छ । 15 , विद्वानेयोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन । वानरसनुपदिश्याथ स्थानभ्रटा ययुः खगाः ॥ ५॥ राजोवाच--- कथमेतत् ?' दीर्घमुखः कथयति-- कथा १॥ अस्ति नर्मदातीरे विशाल: शाल्मलीतरुः । तत्र निर्मित नीडक्रोडेपु पक्षिणो निवसन्ति सुखेन वर्षासु । अथ नीलपटलै- 20 रावृते नभस्तले धारासारैमहती वृष्टिर्वभूव । ततो वानरांश्च तरु- तलेऽवस्थितान् शीताकुलान् कम्पमानानवलोक्य कृपया पक्षिभि. रुक्तम्----'भो भो वानराः, शृणुत ।

·विग्रहः। १०३ । अस्माभिनिर्मिता नीडाश्चञ्चमावाहतैस्तृणैः । हस्तपादादिसंयुक्तयूयं किमिनि सीदय ? ॥ ६ ॥ तच्छृत्वा यानरैजानरोपेरालोचितम्-- अहः नियोतनीडगर्भाव- स्थिताः सुन्धिनः पक्षियोऽम्मान निन्दन्ति । भवतु तावद्धृष्ठेरुप- शमः । अनन्तरमेकेन वानरेण क्तम्-- सूचीमुखा दुराचारा मुखाः पण्डितमानिनः । अशक्ता गृहनिर्माण शक्ताश्च गृहभञ्जने ॥ ७ ॥ अनन्तरं शाने पानीसवर्ष नैवानरः वृक्षमारह सर्वे नीडा भन्नाः । तेपामध्डानि बाधा पारिवानि ! अलोऽहं ब्रीनि--विद्वाने- योपन इत्यादि। राजोपाच-तनस्तैः किं कृतम् ? बकः कथयति-- ततस्तैः कोपादुत्तम्--- केनासो राजहंसो रजः कृतः ?' ततो मयोपजातको नोक्तम् -- युष्मदीयों मयूरः केन राजा कृतः ? एतच्छ्त्वा ते सर्व मां हन्तुनुद्यताः। ततो माऽपि स्वविक्रमा दर्शितः । यतः । अन्यदा भूपणं पुंसां क्षमा लज्जेव योपिताम् । पराक्रमः परिभवे वैयायं सुरतग्विव ॥८॥ राजा विहस्याह- आत्मनश्च परपां च यः समीक्ष्य बलाबलम् । अन्तरं नैव जानाति स तिरस्क्रियतेऽरिभिः ॥९॥ -- 20 अन्यच । सुचिरं हि चरन्नित्यं क्षेत्रे सस्यमबुद्धिमान् । द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोपार्दभो हतः ॥१०॥ वकः पृच्छति--कथमेतत् ?' राजा कथयति--- --

·१०४
हितोपदेशे
कथा २।
अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । तस्य गर्दभोऽतिभार-
वाहनादुर्बलो मुमूर्षुरिवाभवत् । ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा
प्रच्छाधारण्यसमीपे सस्यक्षेत्रे नियुक्तः । ततो दूरादवलोक्य
5 व्याघ्रबुद्ध्या क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते । गर्दभस्तत्सस्यभक्षणा-
दिनेदिने पुष्टाङ्गोऽभवत् । अथ केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बल-
कृततनुवाणेन धनुःकाण्डं सज्जीकृत्यैकान्ते स्थितम् । तं च दूरा-
दृष्ट्वा गर्दभः शब्दं कुर्वाणस्तदभिमुखं प्रधावितः । सस्यरक्षकेग
गर्दभोऽयमिति ज्ञात्वा
लीलयैव व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि-
10 सुचिरं हि चरन्नित्यम् ' इत्यादि ।
दीर्घमुखो ब्रूते--- ततः पक्षिभिरुक्तम्---- अरे पाप दुष्ट
बक, अस्माकं भूमौ चरन्नस्मत्स्वामिनमधिक्षिपसि ? तन्न क्षन्तव्य-
मिदानीम्' इत्युक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर्हत्वा सकोपा ऊचुः--
। पश्य रे मूर्ख, स हंसस्तय राजा सर्वथा मृदुः । तस्य राज्याधि-
15 कारो नास्ति । यतः । एकान्तमृदुः करतलस्थमप्यर्थं रक्षितुमक्ष-
मः । स कथं पृथिवीं शास्ति ? राज्यं वा तस्यं किम् ? किंतु त्वं
कूपमण्डूकसमः । तेन तदाश्रयमुपदिशसि । शृणु ।
सेवितव्यो महान वृक्षः फलच्छायासमन्वितः ।
यदि दैवात् फलं नास्ति च्छाया केन निवार्यते ॥ ११ ॥
.
20 अन्यच्च
हीनाश्रयो न कर्तव्यः कर्तव्यो महदाश्रयः ।
पयोऽपि शौण्डिनीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते ॥ १२ ॥

·विग्रहः १०५ अपरं च । 5 -- 10 न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यसता सह । असता सङ्गमो मृत्युः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥ १३ ॥ अन्यच्च । महानप्यल्पतां याति निर्गुणे गुणविस्तरः । आधाराधेयभावेन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥१४॥ विशेषतश्च । व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यादतिशक्त नराधिपे शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखमासते' ॥१५॥ मयोक्तम्-कथमेतत् ?' पक्षिणः कथयन्ति- कथा । कदाचिद्वपस्वपि वृष्टेरभावात् तृषार्तो गजयूथो यूथपति- माह--'नाथ, कोऽप्युपायोऽस्माकं जीवनाय ? नास्ति क्षुद्रजन्तू- नां निमज्जनस्थानम् । वयं च निमज्जनासावादन्धा इव | क यामः ? किं वा कुर्मः ? ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं 15 ह्रदं दर्शितषान् । अनन्तरं तत्तीरावस्थिताः शशका गजयूथपदा- हतिभिश्चूर्णिता बभूवुः । अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशको मन्त्रयामास----'अनेन गजबूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहमला- गन्तव्यम् । अतो विनष्टमस्मत्कुलम्' । ततो विजयो नाम वृद्ध- शशकोऽवदत्---मा विषीदत । मयाऽन्न प्रतीकारः कर्तव्यः ।' 20 इति प्रतिज्ञाय चलितः । गच्छताच तेनालोचितम्--कथं मया गजयूथनिकटे स्थित्वा कर्तव्यम् । यतः । ..

·हितोपदेशे . स्पृशन्नपि गजो हन्ति घ्राणेनापि भुजंगमः । पालयन्नपि भूपालः प्रहसन्नपि दुर्जनः ॥ १६ ॥ अथाहं पर्वतशिखरमारुह्य यूथनाथं निवेदयामि ।' तथाऽनुष्ठिते यूथनाथ उवाच- कस्त्वम् ? कुतः समायातः ?' इति । स ब्रूते-- 5 'दूतोऽहं, भगवता चन्द्रेग प्रेषितः ।' यूथपतिराह--कार्यमुच्य- ताम् ।' विजयो वदति- उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवावध्यभायेन यथार्थस्य हि वाचकः ॥ १७ ॥ तदहं तदाझया ब्रीमि । शृणु। यदेते शशकाश्चन्द्रसरोरक्षका- 10 स्त्वया निस्सारितात्तन्न म कृतं । यतोऽस्मद्रक्षिताः । अत एव मम शशीति प्रसिद्भिः ।' एवमुक्तयति दूते यूथपतिर्भयादिद्- माह--' इदमज्ञानतः कृतम् । पुन गमिष्यामि ।' दूत उवाच- 'तदल सरसि भगवन्तं चन्द्रमसं कोपात् प्रकम्पमानं प्रणम्य प्रसाद्य च गच्छ ।' ततस्तेन रालो नीत्वा तत्र सरसिजले चञ्चलं 15 चन्द्रप्रतिबिम्बं दर्शयित्वा यूथपतिः प्रणाम कारितः । देवाज्ञाना- दनेन कृतं क्षम्यताम् ।' इत्युक्त्वा तेन शशकेन स यूथपतिः प्रस्थापितश्च । अतोऽहं ब्रवीमि---'व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात् इत्यादि । ततो मयोक्तम्--' स एवास्मत्प्रभुमहाप्रतापोऽतिसमर्थ बै- 20 लोक्यस्याऽपि प्रभुत्वं तत्र युज्यते ।' अथाहं तैः पक्षिभिर्वद्धा कथमस्मद्भूमौ चरसि' इत्यभिधाय चित्रवर्णस्य राज्ञः समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरतो मामुद्दिश्य तैः प्रणम्योक्तम्---'देवा- वधीयताम् , एष दुष्टवकोऽस्मद्देशे चरन्नपि देवपादानधिक्षिपति । , ·विग्रहः। १०. राजाह--' कोऽयम् ? कुतः समायातः ?' त ऊचुः---'हिरण्य- गर्भस्य राजहंसस्यानुचरः कारद्वीपादागतः ।' अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः-- कस्तत्व मुख्यो मन्त्री ?' इति मयोक्तम्-सर्य- शास्त्रार्थपारगः सर्वज्ञो नाम चक्रयाकः ।' गृध्रो ब्रूते-'युज्यते । स्वदेशजोऽसौ । यतः । खदेशजं कुलाचारे विशुद्धमुपधाशुचिम् । शास्त्रज्ञमव्यसनिनं व्यभिचारविवर्जितम् ॥ १८ ॥ अधीतव्यवहारार्थ यातं मौलं विश्चितम् । अर्थयोत्पादकं सम्यनिध्यानमन्त्रिणं नृपः ॥ १९ !! अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्-'देव, कर्पूरद्वीपादयो लघुद्वीपा जम्वृद्वी- 10 पान्तर्गता एव । तवापि देवपादानामाधिपत्यम् ।' ततो राज्ञाप्यु- क्तम्-----एवमेव । यतः। राजा मत्तः शिशुश्चैव प्रमादी धनगर्थितः । अप्राप्यमभिवाञ्छन्ति किं पुनर्लभ्यतेऽपि यत् ॥ २० ॥ ततो मयोक्तम्----'यदि बचनमात्रेणैवाधिपत्यं सिद्ध्यति । तदा 16 जम्बूद्वीपेऽप्यस्मत्प्रभोहिरण्यगर्भस्य वाम्यमस्ति ।' शुको व्रते---- कथमत्र निर्णयः ?' मयोक्तम्----' संग्राम एव । राज्ञा विह- स्योक्तम्---' स्वस्वामिनं गत्वा सजीकुरु ।' तदा मयोक्तम्--स्व- दूतोऽपि प्रस्थाप्यताम् ।' राजोवाच--' का प्रस्थाप्यते दौत्येन ? यत एवंभूतो दूतः कार्यः ? भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात् प्रतिभानवान् ॥ २१ ॥ 20 , ·१०८ हितोपदेशे गृध्रो वदति--'सन्त्येव दूता बहवः। किंतु ब्राह्मण एव कर्तव्यः यतः। -- प्रसादं कुरुते पत्युः संपत्तिं नाभिजातता । कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वरसंगमात्' ।। २२ ॥ 5 राजाह--'ततः शुक एक व्रजतु। शुक, त्वमेवानेन सह गत्यात्मभिलषितं ब्रूहि ।' शुको ब्रूते यथाज्ञापयति देवः। किं त्वयं दुर्जनो बकः । दुर्जनेन सह कचिन्न गच्छामि । तथा लोक्तम्-- खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु । दशाननोऽहरत्सीत बन्धन स्यान्महोदधेः ॥ २३ ॥ 10 अपरं च । -- 15 न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं कचित् । काकसङ्गाद्धतो हंसतिगच्छंश्च वर्तकः ॥ २४ ॥ राजोवाच----कथमेतत् ?' शुकः कथयति-- कथा४। अस्त्युजयिनीवमनि प्रान्तरे महान् पिप्पलवृक्षः । तत्र हंस- काको निवसतः । कदान्निद्रीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित् पथिक- स्तरुतले धनुःकाण्डं सन्निधाय सुप्तः । ततः क्षणान्तरे तन्मुखा- दृक्षच्छायाऽपगता । ततः सूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तमवलोक्य ३० कृपया वृक्षस्थितेन हंसेन पक्षौ प्रसार्य च्छाया कृता । ततो नि- भरनिद्रासुखेन तेन मुखव्यादानं कृतम् । अथ परसुखमसहिष्णुः खभायदौर्जन्येन स काकस्तन्मुखे पुरीपोत्सर्ग कृत्वा पलायितः ।

·विग्रहः । , १०९ ततोऽसावुत्थायोल यावन् पश्यति, तावद्धंसो दृष्टस्तेन शरेण हत्या व्यापादितः । यतः । त्यज दुर्जनसंसर्ग भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरावं स्मर नित्यमनित्यताम् ।। २५ ॥ देव, वर्तकवार्तामपि कथयामि----- कथा ५। एकदा सर्व पक्षियो भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसलेन समुद्र- तीरं चलिताः । तत्र काकन सह स वर्तकश्चलितः । अथ गच्छलो गोपस्य शिरति स्थिताधिभाण्डाधि वारंवारं तेन काकेन खाद्यते । ततो यावदसौ दधिभाण्डं भूमौ निधाचोयमयलोकते, ic तावत् तेन काकवर्तको दृष्टौ । ततस्तेन खेदितः काकः पला- यितः । वर्तकः खभावनिरपराधो नन्दगतिस्तेन प्राप्त व्यापादि- तः । अतोऽहं ब्रवीमि-'न स्थातव्यं न गन्तव्यम्' इत्यादि। ततो मयोक्तम्---'भ्रातः शुक, किमेवं ब्रवीषि ? मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादास्तथा भवानपि ।' शुको व्रते-एवमस्तु । किंतु, 15 दुर्जनैरुच्यमानानि सस्मितानि प्रियाण्यपि । अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति मे ॥ २६ ॥ दुर्जनत्वं च भवतो वाग्व्यापारादेव प्रत्यक्षीकृतं, यदनयोभूपालयो- विग्रहे भवद्वचनं निदानम् । पश्य । प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति । रथकारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत् ॥ २७ ॥ राजोवाच--'कथमेतत् ?' शुकः कथयति- 20 -- ·हितोपदेशे कथा ६॥ अस्ति श्रीनगरे मन्दमतिनान स्थकारः। स च स्वभायाँ बन्धी जानाति । किंतु जारेग समं स्वचक्षुबैकस्थाने न पश्यति । ततोऽसौ रथकारोऽन्यग्रामं गमिष्यामीत्युक्त्वा चलितः । किय- दूरं गत्वा पुनरागत्य स्वगृहे खदातलं प्रविश्य निभृतं स्थितः। अथ तया भर्ता नामान्तरं गत इति विश्वासाजारः सन्ध्याकाल आहूतः। पश्चात् तेन सा तस्यां खटायां निर्भरं क्रीडति ! खट्रातले किञ्चिदङ्गस्पर्शात् स्वामिनं विज्ञाय सा विषण्णणाऽभवत् । ततो जारेणोक्तम्--"किं मया सहाद्य निर्भरं न रमसे ?' विस्मितेव 40 प्रतिभासि !' तयोक्तम्---' योऽसौ प्राणेश्वरः सोऽद्य सामान्तरं गतः । तेन सकलजनपूऽध्ययं ग्रामो मां प्रत्यरण्यमिष प्रति- भाति । किं मावि तल परस्थाने ? किं खादितवान् । कथं वा प्रसुप्त इत्यस्मद्धृदयं दिदीर्यते '। जारेणोक्तम्-तत् किमेव- विधः स्नेहभूमिस्ते रथकारो यः कलहकारी बन्धकीति ब्रूते ? 15 ततस्तयोक्तम्--रे बर्वर, किं ब्रवीषि । शृणु । परुषाण्यपि या चोक्ता या दृष्टा या क्रोधचक्षुषा । या प्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभागिनी ॥ २८ ॥ . अपरं च । नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वाशुदिः । यासां स्त्रीणां प्रियो भी तासां लोक महोदयाः ॥२९॥ 20 अन्यच । भर्ता हि परमं नार्याभूषणं भूषणैर्विना । एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभना ।। ३० ।।

·विग्रहः। । त्वं जारः मनोलोल्यात् पुष्पताम्बूलसदृशः कदाचित् सेव्यसे । स र स्वामी मां विक्रेतुं देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि दातुं समर्थः बहुना तस्मिन् जीवति जीवानि मृते तस्मिन् त्रिये पुनः । तन्मृतौ चानुमरणमेष मे दृढनिश्चयः ॥ ३१ ॥ स्थान् । किं ? चतः। तिस्रः कोकोऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानवे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भतीरं यानुगच्छति ॥ ३२ ॥ अन्यच। व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते विलात् । तद्वद्भर्तारमादाय स्वर्गलोके महीयते ॥ ३३ ॥ अपरं च । चिती परित्यज्य विचेतनं पति प्रिया हि या मुञ्चति देहमात्मनः । कृत्वाऽतिपापं शतलक्षमन्यसौ पतिं गृहीत्वा सुरलोकमाप्नुयात् ॥ ३४ ॥ यतः। यस्मै दद्यात् पिता त्वेनां भ्राता नानुमते पितुः । तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत् ॥ ३५ ।। एतत्सर्व श्रुत्या स रथकारो ‘धन्योऽहं यस्यैतादृशी भार्या स्नेह- 20 वती प्रियवादिनी' इति मनसि निधाय तां खट्टा स्त्रीपुरुषसहितां मूनि कृत्या, चिरं ननत अतोऽहं ब्रवीमि । प्रत्यक्षेऽपि कृते दोप' इत्यादि ।

·११२ हितोपदेशे , , अतोऽहं तेन राज्ञा यथाव्यवहारं संपूज्य प्रस्थापितः । शुकोऽपि मम पश्चादागच्छन्नास्ते । एतत्सर्वं ज्ञात्वा यथाकर्तव्य- मनुष्ठीयता' मिति ॥ चक्रवाको विहस्याह-- देव, बकेन तावद्देशान्तरं गत्वा 5 यथाशक्ति राजकार्यमनुष्टितम् । किंतु स्वभाव एष मूर्खाणाम् । यतः । शतं दद्यान्न विवदेदिति प्राज्ञस्य लक्षणम् । विना हेतुमचि द्वन्द्वनेतन्पूर्खस्य लक्षणम् ॥ ३६॥ राजाह--' अलमनेनोपालन्भेन । प्रस्तुतमनुसंधीयताम् । चक्र- 10 वाको ब्रूते-'देव, विजने ब्रवीमि । यतः ! वर्णकारप्रतिध्वान लवऋविकारतः । अप्यूहन्ति मनो धौरास्तस्माद्रहति मन्तवेत् ॥ ३७ !! ततो राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ । अन्येऽन्यत्र गताः । चक्रवाको व्रते-- देवाहमेवं जानामि । कस्याप्यस्मन्नियोगिनः प्रेरणया 15 बकेनेदमनुष्ठितम् । यतः । वैद्यानामातुरः श्रेयान्व्यसनी यो नियोगिनाम् । विदुषां जीवनं मूर्खः सद्वर्णो जीवनं सताम् ॥ ३८॥ राजाब्रवीत्--' भवतु। कारणमन पश्चानिरूपणीयम् । संप्रति यत्कर्तव्यं तद्रूहि ।' चक्रवाको ब्रूते---- प्रणिधिः प्रहीयताम् । 20 ततस्तद्नुष्ठानं बलाबलं च जानीमः । यतः। भवेत्स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारचक्षुर्महीभर्तुर्यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ ३९ ।।

·विग्रहः। ११३ 10 स च द्वितीय विश्वासपात्रं गृहीत्या यातु। तेनासौ स्वयं तलाव- स्थाय द्वितीयं तत्रत्यमन्त्रकाएँ सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थाप- यिष्यति । तथा चोक्तम्-- तीर्थाश्रमसुरस्थाने शास्त्रविज्ञानहेतुना । तपस्विव्यञ्जनोपेतैः स्वचरैः : सह संवदेत् ॥ ४०॥ गूढनारश्च यो जले स्थले चरति, ततोऽसावेव वको नियुज्यताम्। एतादृश एव कश्चि) को द्वितीयत्वेन प्रयातु । तद्गृहलोकाश्च राज- द्वारे तिष्ठन्तु । किंतु देव, एतदपि सुगुप्तमनुष्टातव्यम् । यतः । षट्को भिद्यते मन्नस्तथा प्राप्तश्च वार्तया । इत्यात्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यों महीभृता ।। ४१ ॥ 10 अपरं च । . . ब्रूते- मन्त्रभेदेऽपि ये दोषा भवन्ति पृथिवीपतेः । न शक्यास्ते समाधातुमिति नीतिविदां मतम् ॥ ४२ ॥ राजा विमृश्योवाच---प्राप्तस्तावन्मयोत्तमः प्रणिधिः ।' मन्त्री देव, तदा संग्रामे जयोऽपि प्राप्तः' अवान्तरे प्रतीहारः 15 प्रविश्य प्रणम्योवा- देव, जम्बूद्वीपादागतो द्वारि शुकस्तिष्ठति' राजा चक्रवाकमालोकते । चक्रवाकेनोक्तम्-- तावद्गत्वावासे तिष्ठतु। पश्चादानीय द्रष्टव्यः ।' यथाज्ञापयति देव' इत्यभिधाय प्रतीहारः शुकं गृहीत्वा गतः । राजाह---विग्रहस्तावदुपस्थितः' शक्रयाको ब्रूते--- देव, तथापि । सहसा विग्रहो न विधिः । स किंभृत्यः स किंमन्त्री य आदायेव भूपतिम् । युद्धोद्योगं स्वभूत्यागं निर्दिशत्यविचारितम् ॥ ४३ ॥ i 20 ·११४ हितोपदेशे अपरं च । विजेतुं यतते चारीन् स युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्मादृश्यते युध्यमानयोः ॥ ४४ ॥ अन्यच्च । 5 साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन ॥ ४५ ॥ यतः । सर्व एव जनः शूरो ह्यनासादितविग्रहः । अदृष्टपरसामर्थ्यः सदर्पः को भवेन्नहि ॥ ४६॥ 10 किं च । न तथोत्थाप्यते नावा प्राणिभिरुणा यथा । अल्पोपायान्महासिद्धिरेतन्मन्त्रफलं महत् ॥ ४७ ।। किंतु विग्रहमुपस्थितं विलोक्य व्यवह्रियताम् । यतः । यथाकालकृतोद्योगात कृषिः फलवती भवेत् । तद्वन्नीतिरियं देव चिरात्फलांतं न क्षणात् ॥४८॥ अपरं च । महतो दूरभीरुत्वमासन्ने शूरतागुणाः । विपत्तौ हि महान् लोके धीरत्वमनुगच्छति ॥ ४९।। 15 अन्यच । 20 प्रत्यूहः सर्वसिद्धीनामुत्तापः प्रथमः किल । अतिशीतलमप्यम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः ॥५०॥ विशेषतश्च महाबलोऽसौ चित्रवर्गो राजा । यतः ।

·विग्रहः । ११५ बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । तयुद्धं हस्तिना साधु नराणां मृत्युमावहेत् ॥ ५१ ।। अन्यच्च । स मूर्खः कालमप्राप्य योऽपकर्तरि वर्तते । कलिवलवता साधु कीटपक्षो दमो तथा ।। ५२ ।। 5 के च। 10 कौम संकोचमास्थाय प्रहारमपि मर्षयेत् । प्राप्तकाले तु नीतिज्ञ उत्तिष्ठेत्ङ्करसर्पवत् ॥ ५३ ।। महत्यल्पेऽप्युपायज्ञः सम एव भवेत्क्षमः । समुन्मूलयितुं वृक्षान् तृणानीव नदीरयः ।। ५४ ॥ अतस्ततोऽध्याश्वास्य तावद्भियतां यावदुर्गः सज्जीक्रियते । यतः । एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः । शतं शतसहस्राणि तस्मादुर्गं विशिष्यते ॥ ५५ ॥ किं च । 25 अदुर्गविषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । अदुर्गोऽनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ॥ ५६ ॥ दुर्गं कुर्यान्महाखातमुञ्चप्राकारसंयुतम् । सयन्वं सजलं शैलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥ ५७ ।। विस्तीर्णताऽतिवैषम्यं रसधान्येध्मसंग्रहः । प्रवेशश्चापसारश्च सप्तैता दुर्गसंपदः ॥ ५८ ॥ स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गवलानि च । परस्परोपकारीणि राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ॥ ५९॥ 20 ·११६ हितोपदेशे दुर्गाध्यक्षो बलाध्यक्षो बनाध्यक्षश्च भूपतिः । दूतः पुरोधा दैवज्ञो भिषजो मन्त्रिणो मताः ॥ ६० ॥ राजाह- दुर्गस्थानुसंधाने को नियुज्यताम् ?' चक्रवाको ब्रूते 'यो यत्ल कुशलः कार्ये तत्र तं विनियोजयेत् । कार्येष्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति ॥ ६१ ॥ तदास्यता सारसः। तथाऽनुष्ठितं सांत समागत सारसमालोक राजोवाच-भोः सारस, त्वं सत्वरं दुर्गमनुसंधेहि ?' सारस प्रणम्योजान--- देव, दुर्ग तावदिदं पुरात् सुनिरूपितमास महत्सरः ! किं वेतन्मध्यवर्तिनि द्वीपे धान्यसंग्रहः क्रियताम् 10 यतः। धान्यानां संग्रहो राजन्नत्तमः सर्वसंग्रहान् । निक्षिप्तं हि मुखे रलं न कुर्यात्प्राणधारणम् ।। ६२ ।। किं । 15 ख्यातः सर्वरसानां हि लवणो रस उत्तमः । गृहीयात् तं विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते' ।। ६३ ।। राजाह--'सत्वरं गत्वा सर्वमनुष्ठीयताम्'-- पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रूते--'देव', सिंहलद्वीपादागतो मेववर्णो नाम वायसः . सपरिवारो द्वारि तिष्ठति । देवपादान द्रष्टुमिच्छति ।' राजाह -' काकः प्राज्ञो बहुद्रष्टा च । तद्भवति 20 संग्राह्यः' पक्रयाको ब्रूते---- काकः स्थलचरः । ययं जलचराः । तेनास्मद्विपक्षपक्षे विक्षिप्तः कथं संगृह्यते । तथा चोक्तम्- ·विग्रहः । आत्मपक्षं परित्यज्य परपक्षे तु यो रतः । स परैर्हन्यते मूढो नीलवर्णसृगालवत् ' ॥ ६४ ॥ राजोवाच--'कथमेतत् ? मन्त्री कथयति- : . कथा ७॥ अस्ति कस्मिंश्चिद्वने मृगालः कश्चित् । स वेच्छया नगरो- 5 पान्ते भ्राम्यन्नीलीपाचनभाण्डे निपतितः । पश्चादुत्थातुमसमर्थः प्रातरात्मानं मृतवत्संदर्य स्थितः । अथ नीलीभाण्डस्वामिना स सृगाल ऊर्ध्वचरणो निमीलितनयनो निष्कासितदन्तो मृत इति मत्वा तत उत्थाप्य दूरं नीत्वा परित्यक्तः पलायितः। ततोऽसौ यनं गत्वात्मानं नीलवर्णमवलोक्याचिन्तयतू- अहमिदानी 10 नीलवर्ण उत्तमवर्णः । तदात्मन उत्कर्ष किं न साधयामि ?' इति मत्वा सुगालानाहूय तेनोक्तम्- अहं भगवत्या वनदेवतया स्वहस्तेनारण्यराज्ये सर्वोपधिरसेनाभिषिक्तः । पश्यत यूयं मम वर्णम् । तदद्यारभ्यास्मदाज्ञयाऽस्मिन्नरण्ये व्यवहारः कार्यः ।' सृगालाश्च तं विशिष्टवर्णमवलोक्य साष्टाङ्गपातं प्रणम्योचुः-- 15 यथाज्ञापयति देवः ।' ततोऽनेन क्रमेण सर्वेषु पशु स्वाधिपत्यं तेन स्वज्ञातिभिरावृतेनाधिक साधितम् । ततस्तेन सिंहव्याघ्रादी- नुत्तमपरिजनन् प्राप्य मृगालानवलोक्य लज्जमानेनावज्ञाय स्व- ज्ञातयत्सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णान् मृगालानवलोक्य वृद्ध- सृगालेन प्रतिज्ञातम्-'मा विषीदत । एवं चेदनेनानीतिज्ञेन 20 वयं मर्मज्ञाः पारभूताः । तद्यथाऽयं नश्यात तन्मया विधयम् । यतोऽत्र व्याघ्रादयो वर्णमात्रविप्रलब्धाः सृगालमज्ञात्या राजान- ·5 ११८ हितोपदेशे मेनं सेवन्ते । तद्यथाऽयं परिचीयते तथा कुरुत । तवैवमनुष्ठेयम् । यत् सन्ध्यासमयेऽस्य संनिधाने महारावमेकं करिष्यथ । ततस्तं शब्दमाकर्ण्य जातिस्वभावात् तेनाऽपि शब्दः कर्तव्यः। तत- स्तथाऽनुष्ठिते सति तद्वृत्तम् । यतः । यः स्वभावो हि यस्य स्यात् तस्यासौ दुरतिक्रमः । श्वा यदि क्रियते राजा स किं नाभात्युपानहम् ॥६५॥ ततस्तथाऽनुष्टिते सृगालोऽयमित्यभिज्ञाय व्याघ्रण हतः । तथा चोक्तम्-- छिद्रं मर्म च वीर्य च सर्व वेत्तीह यो रिपुः । दहत्यन्तर्गतश्चैव शुष्कवृक्षमिवानलः ।। ६६ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि आत्मपक्षं परित्यज्य' इत्यादि ।। राजाह----' यद्येवं तथाऽपि दृश्यतां तावदयं दूरादागतः। तत्संग्रहे विचारः कार्यः ।' नवाको ब्रूते-~~ देव, प्रणिधि प्रहितो दुर्गं च सज्जीकृत मतः शुकोऽप्यानीय प्रस्थाप्यताम् । 10 15 यतः। नन्दं जघान चाणक्यस्तीक्ष्णदूतप्रयोगतः । तचारान्तरितं दूतं पश्येद्वारसमन्वितः ॥ ६७ ॥ ततः सभां कृत्वाहूतः शुकः काकश्च । शुकः किंचिदुन्नतशिराः दत्तासन उपविश्य ब्रूते---'भो हिरण्यगर्भ, महाराजाधिराजः 20 श्रीमच्चित्रवर्णस्त्वां समाज्ञापयति । यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयो- जनमस्ति, तदा सत्वरमागत्यास्मचरणौ प्रणम । न चेदयस्थातुं स्थानान्तरं चिन्तय ।' राजा सकोपमाह--'आः, कोऽप्यस्माकं ·विग्रहः। ११९ 1C पुरतो नास्ति, य एनं गलहस्तयति ?' तत उत्थाय मेघवर्णो ब्रूते- 'देव, आज्ञापय । हन्मि दुष्टं शुकम् ।' अत्रान्तरे चक्रवाको राजानं काकं च सान्त्वयन्नाह----' शृणुतं तावत् । न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः समो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ।। ६८ ॥ यतो धर्मश्चैवं किं च । दूतो लच्छोऽप्यवध्यः स्याद्राजा दूतमुखो यतः । उद्यतेष्वपि शस्त्रेपु नृपतेः किं पुनर्द्विजः ॥ ६९ ॥ तथा हि । खापकर्ष परोत्कर्षं दूतोक्तैर्मन्यते तु कः । सदैवावध्यभावेन दूतः सर्व हि जल्पति' ॥ ७० ॥ ततो राजा काकश्च स्वां प्रकृतिमापन्नौ । शुकोऽप्युत्थाय चलितः । पश्चाच्चक्रवाकेणानीय प्रबोध्य कनकालंकारादिकं दत्त्वा संप्रेषितः 15 स्वदेशं ययौ। ततो विन्ध्याचलं गत्वा स्वराज चित्रवर्णं प्रणत- वान् । तमालोक्य चित्रवर्णो राजाह--'शुक, का वार्ता ? की दृशोऽसौ देशः ?' शुको ब्रूते--- देव संक्षेपादियं वार्ता । संप्रति युद्धोद्योगः क्रियताम् । देशश्चासौ कर्पूरद्वीपः स्वर्णैकदेशः । राजा च द्वितीयः स्वर्गपतिः । कथं वर्णयितुं शक्यते ?' ततः 2c सर्वान् शिष्टानाहूय राजा मन्त्रयितुमुपविष्टः । स आह- संप्रति कर्तव्यविग्रहविषये यथाकर्तव्यमुपदिश्यताम् । विग्रहोऽवश्यं कर्तव्यः । तथा चोक्तम्-- - ·१२० हितोपदेशे । असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टा इव पार्थिवाः सलज्जा गणिका नष्टा निर्लजा च कुलाङ्गना' ॥ ७१ ॥ दूरहर्शी नाम गृध्रो ब्रूते---'देव, व्यसनितया विग्रहो न विधिः। यतः । 5 मित्रामात्यसुहृद्वर्गा यदा स्युर्दृढभक्तयः । शत्रूणां विपरीताश्च कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥ ७२ ॥ अन्यच्च । भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् । यदैतनिश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस्तदा' ॥ ७३ ॥ 10 राजाह-'मलं तावदवलोकयतु मन्त्री । तदैतेषामुपयोगो ज्ञायताम् । एवमाहूयतां मौहूर्तिकः । शुभलग्नं यात्रार्थं करोतु।' मन्त्री वदति--'देव, तथाऽपि सहसा यात्राकरणमयुक्तम् । यतः । 15 विशन्ति सहसा मूढा येऽविचार्य द्विषद्बलम् । खड्गधारापरिष्वङ्गं लभन्ते ते सुनिश्चितम्' ॥ ७४ ॥ राजाह--' मन्विन् , ममोत्साहभनं सर्वथा मा कृथाः। विजि- गीषुर्यथा परभूमिमाक्रामति तथा कथय ।' गृध्रोऽब्रवीत्----' देव, तत्कथयामि । किंतु तदनुष्ठितमेव फलप्रदम् । तथा चोक्तम्- किं मन्त्रेणाननुष्ठाने शास्त्रवत् पृथिवीपते न ह्यौषधपरिज्ञानाड्याधेः शान्तिः क्वचिद्भवेत् ॥ ४५ ॥ राजादेशश्चानतिक्रमणीय इति मथाश्रुतं निवेदयामि । शृणु देव- , 20 4 ·विग्रहः । १२१ नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप । तत्र तत्र च सेनानीर्यायाव्यूहीकृतैर्बलैः ॥ ७६ ॥ बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीरपुरुषान्वितः । मध्ये कललं स्वामीच कोशः फल्गु च यद्धनम् ॥ ७७ ।। पार्श्वयोरुभयोरश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः । रथानां पार्श्वतो नागा नागानां च पदातयः ॥ ७८ ॥ पश्चात् सेनापतिर्मायात्खिन्नानाश्वासयन्छनैः । मन्विभिः सुभटैर्युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः ॥ ७९ ॥ समेयाद्विषमं नागैर्जलाध्यं समहीधरम् । सममश्वैर्जलं नौभिः सर्वत्रैव पदातिभिः ।। ८० ।। हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागरे । तदन्यदा तुरंगाणां पत्तीनां सदैव हि ॥ ८१ ।। शैलेषु दुर्गमार्गेपु विधेयं नृपरक्षणम् । स्वयोधै रक्षितस्यापि शयनं योगनिद्रना ।। ८२॥ नाशयेत्कर्षयेच्छन् दुर्गः कण्टकमदनैः । परदेशप्रवेशे च कुर्यादाटविकान्पुरः ॥ ८३ ।। यत्र राजा तत्र कोशो विना शोकं न राजता । स्वभृत्येभ्यस्ततो दद्यात् को हि दातुन युध्यते ।।८४॥ 10 15 20 न नरस्य नरो दासः दासस्त्वर्थस्य भूपते । गौरवं लाघवं वापि धनाधननिवन्धनम् ॥ ८५ ।। अभेदेन च युध्येत रक्षेञ्चैव परस्परम् । फल्गुसैन्यं च यत्किंचिन्मध्ये व्यूहस्य कारयेत् ।। ८६ ॥

·१२२ हितोपदेशे 10 न पदातींश्च महीपालः पुरोऽनीकस्य योजयेत् । उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ॥ ८७ ॥ स्यन्दनाश्वैः समे युध्येदनूपे नौद्विपैस्तथा वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचायुधैः स्थले ॥ ८८ ॥ दूषयेच्चास्य सततं यवसानोदकेन्धनम् । भिन्द्याचैव तटाकानि प्राकारान् परिखास्तथा ॥८९ ।। बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथाऽन्यो महीपतेः । निजैरवयवैरेव मातङ्गोऽष्टायुधः स्मृतः ॥९॥ बलमश्वश्च सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः । तस्मादश्वाधिको राजा विजयी स्थलविद्महे ॥ ९१ ।। तथा चोक्तम् । युध्यमाना यारूढा देवानामपि दुर्जयाः । अपि दूरस्थितास्तेषां वैरिणो हस्तवर्तिनः ॥ ९२ ।। प्रथमं युद्धकारित्वं समस्तबलपालनम् । दिङ्मार्गाणां विशोधित्वं पत्तिकर्म प्रचक्षते ।। ९३ ।। खभावशूरमस्त्रज्ञमविरक्तं जितश्रमम् । प्रसिद्धक्षत्रियप्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः ॥ ९४ ॥ यथा प्रभुकृतान्मानाद्युध्यन्ते भुवि मानवाः । न तथा बहुभिर्दत्तैविगैरपि भूपते ।। ९५ ॥ वरमल्पं बलं सारं न बह्वी मुण्डमण्डली । कुर्यादसारभङ्गो हि सारभङ्गमपि स्फुटम् ।। ९६ ।। अप्रसादोऽनधिष्ठानं देयांशहरणं च यत् । कालयापोऽप्रतीकारस्तद्वैराग्यस्य कारणम् ॥ ९७ ।। 10 20 ·विग्रहः। १२३ आपीडयन् बलं शबोर्जिगीषुरतिशोषयेत् । सुखसाध्यं द्विषां सैन्यं दीर्घकालप्रपीडितम् ॥ ९८ ॥ दायादादपरो मन्त्री नास्ति भेदकरो द्विषाम् । तस्मादुत्थापयेद्यनादायादं तस्य यिद्विषः ॥ ९९ ॥ संधाय युवराजेन यदि वा मुख्यमन्त्रिणा । अन्तः प्रकोपनं कार्यमभियोक्तः स्थिरात्मनः ॥ १०० ।। द्वेष्यं मित्रं परैश्चापि भङ्गं दत्त्वाऽभिघातयेत् । अथवा गोग्रहाकृष्टया तल्लक्ष्याश्रितबन्धनात् ॥१०१।। खराष्ट्रं वासयेद्राजा परदेशावगाहनात् । अथवा दानमानाभ्यां वासितं धनदं हि तत् ॥१०२॥ 10 राजाह--'आः, किं बहुनोदितेन ? आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती । इत्यूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते' ॥ १०३ ॥ मन्त्रिणा विहस्योक्तम्----सर्वसेतद्विशेषतश्वोच्यते । किंतु । अन्यदुच्छृङ्खलं सत्वमन्यच्छास्वनियन्वितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ?' ॥१०४!! तत उत्थाय राजा मौहूर्तिकावेदिते लग्ने प्रस्थितः । अथ प्रहितः प्रणिधिश्च हिरण्यगर्भसमीपमागत्य प्रणम्यो- वाच देव, समागतप्रायो राजा चित्रवर्णः। संप्रति मलय- पर्वतोपत्यकायां स्कन्धावारे वर्तते । दुर्गशोधनं प्रतिक्षणमनुसंधा- 2c तव्यम् । यतोऽसौ गृध्रो महामन्त्री । किंच केनचित्सह तस्य विश्वासकथाप्रसङ्गेनैतदिङ्गितमवगतम् । यदेतेन कोऽप्यस्मदुर्गे 15 ·१२४ हितोपदेशे प्रागेव नियुक्तः । चक्रवाको ब्रूते- देव, काक एवासौ संभवति।' राजाह---'न कदाचिदेतत् । यद्येवं तदा कथं तेन शुकस्याभि- भवायोद्योगः कृतः ? अपरं च । शुकस्यागमनात्तस्य विग्रहोत्सा- हः । स चिरादत्रास्ते।' मन्त्री वदति--' तथाऽप्यागन्तुः शङ्क- 5 नीयः । राजाह-- आगन्तुका हितकरा दृश्यन्ते हि कश्चित् शृणु । परोऽपि हितवान् बन्धुः बन्धुरप्यहितः परः ।। अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्य मौषधम् ।।१०५॥ -- अपरं च। 10 आसीद्वारबरो नाम शुभ्रकस्य महीपतेः । सेवकः स्वल्पकालेन स इदौ सुतमात्मनः' || १०६ ।। चक्रवाकः पृच्छति ‘कथमेतत् ?' राजा कथयति-- कथा ८। अहं पुरा शुभ्रकस्य राज्ञः क्रीडासरसि कर्पूरकेलिनानो राज- 15 हंसस्य पुत्र्या करमचर्या सहानुरागवानभवम् । तत्र वीरवरो नाम राजपुनः कुतश्चिदेशादागत्य राजद्वारि प्रतिहारमुपागम्यो- वाच -- अहं वर्तनार्थी राजपुनः। मां राजदर्शनं कारय । ततस्तेनासौ राजदर्शनं कारितो ब्रूते---- देव, यदि मया सेयकेन प्रयोजनमस्ति, तदाऽस्मद्वर्तनं क्रियताम् ।' शुभ्रक उयान--किं ते 20 वर्तनम् ?' वीरवरेणोक्तम्-प्रत्यहं सुवर्णशतचतुष्टयम् ।' राजाह- का ते सामग्री ?' वीरवरो ब्रूते---' द्वौ बाहू तृतीयश्च खड्गः।' राजाह--'नैतच्छक्यम् ?' यम् ?' तच्छ्रुत्वा वीरवरः . . : प्रणम्य चलितः :।

·विग्रहः। १२५ . अथ मन्त्रिभिरुक्तम्-- देव, दिनचतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञाय- तामस्य स्वरूपम् । किमुपयुक्तोऽयमेतावद्वर्तनं गृह्णात्यनुपयुक्तो येति ।' राजा मन्त्रिवचनादाय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा तद्वर्तनं दत्तवान् । चतः । ताम्बूलं कटुतिक्तमिश्रमधुरं क्षारं कषायान्वितं यातघ्नं कफनाशनं क्रिमिहरं दोगन्ध्यदोषापहम् । यक्रस्याभरणं मलापहरणं कासाग्निसंदीपनं ताम्बूलस्य सखे बयोदश गुणाः स्वर्गऽध्यमो दुर्लभाः ।। वर्तनविनियोगश्च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । तदर्थं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दुखम् । अपरस्कृतीयो भागो दीनेभ्यो दत्त- 10 स्तदवशिष्टं च भोजनाय विलासाय च व्ययितः । एतत्सर्व नित्य- कृत्यं कृत्वा राजद्वारमहर्निशं खड्गपाणिः सेक्ते। यदा च राजा स्वयं समादिशति, तदा स्वगृहमपि याति ॥ अथ कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ राजा सकरुणक्रन्दनध्यानि शुश्राव । शुभ्रक उवाच--- कः कोऽत्र द्वारि तिष्ठति ?' तदा तेनोक्तम्--- 16 'देवाहं वीरवरः ।' राजोवाच--- क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् ।' सोऽपि ' यदाज्ञापयति देव' इत्युक्त्वा चलितः । राज्ञा चिन्ति- तम्--'अयमेकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेचे तमसि प्रहित- स्तदनुचितम् । अहमपि गत्वा निरूपयामि ।' ततो राजापि खड्ग- मादाय तद्नु चलितो नगराबहिर्जगाम । ततो गत्वा च वीरवरेण 20 रुदन्ती रूपयौवनसंपन्ना सर्वालंकारभूषिता काचित् स्त्री दृष्टा पृष्टा च--का त्वम् ? किमर्थं रोदिषि?' इति । स्त्रियोक्तम्-- ·१२६ हितोपदेशे .. -- अहमेतस्य शुभ्रकस्य राज्ञो लक्ष्मीश्चिरादेतस्य भुजच्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता। इदानीमन्यत्र गमिष्यामि ।' इति दुःखिता।' वीरवरो ब्रूते यतापायः संभवति तत्रोपाय- स्तिष्ठति । तत्कथं स्यात् पुनरिहावलम्बनं भगवत्याः ।' लक्ष्मी- 3 रुवार--- यदि त्वमात्मनः पुत्रं शक्तिवरं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोषि तदाहं पुनरत्र सुचिरं निवसामि' इत्युक्त्वादृश्याभवत् । ततो वीरवरेण खगृहं गत्या निद्रायमाणा स्ववधूः प्रबोधिता पुत्रश्च । तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । वीरवरस्तत्सर्व 30 लक्ष्मीवचनमुक्तयान् । तच्छुत्वा शक्तिवरः सानन्दो ब्रूते-- 'धन्योऽहमेवंभूतः, स्वामिराज्यरक्षायां यस्योपयोगस्तावत् । को विलम्बनहेतुः ? एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । .. यतः। , धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति' ॥१०८॥ शक्तिधरमातोवाच--- अस्मत्कुलोचितं यद्यतन्न कर्तव्यं तदा के- नापरेण कर्मणाऽस्य महावर्तनस्य निस्तारो भवेत् ?' इयालोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायतनं गताः। तत्र सर्वमङ्गलां संपूज्य वीरवरी ब्रूते--- देवि, प्रसीद । विजयतां शुभ्रको महाराजः । गृह्यता- 20 मयमुपहारः' इत्युक्त्वा पुत्रस्य शिरश्चिच्छेद । ततो वीरवर- श्चिन्तयामास-- गृहीतराजवर्तनस्य निस्तारः कृतः । संप्रत्य- पुत्रस्य जीवनविडम्बनेनालम् ।' इत्यालोच्यात्मनः शिरश्छिन्नवान् । ततः स्त्रियाऽपि स्वामिपुत्रशोकार्तया तथैवानुष्टितम् । , ·विग्रहः। १२७ ततः स राजा एतत्सर्वं श्रुत्वा दृष्ट्वा च चिन्तयामास- 'जीवन्ति च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः। अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥ १०९ ॥ एतत्परित्यागाद्राज्येन मम किं प्रयोजनम् ?' । ततः स्वशिरश्छेत्तुं शुभ्रकेण राज्ञा खड्ग उत्थापितः । अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया 5 प्रत्यक्षीभूतया राजहस्तो धृतः। उक्तं च-पुत्र, प्रसन्नाऽस्मि ते । अलं साहसेन । जीवनान्तेऽपि तव राज्यभङ्गो नास्ति ।' राजा च साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच--' देवि, राज्येन वा मम प्रयोजनं नास्ति। यदि मय्यनुकम्पा क्रियते तदा ममायुश्शेषेणाप्ययं राजपुत्रः सपुत्रदारो जीवतु । अन्यथाऽहं यथाप्राप्तं गतिं गच्छा- 10 मि ।' भगवत्युवाच --' अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेणे भृत्यवात्सल्यन च तुष्टाऽस्मि । गच्छ । विजयीभव । अयमपि सपरिवारो राज- पुत्रो जीयतु ।' इत्युक्त्वा देव्यदृश्याऽभवत् । राजा तां प्रणम्या- लक्षितञ्चलितः। प्रासादपृष्ठं तदैव गत्वा सुप्तः । वीरवरोऽपि स- पुत्रदारः प्राप्तजीवनः स्वगृहं गतः । अथ पुनद्वारस्थो वीरवरो 15 भूपालेन पृष्टः सन्नाह--'देव, सा रुदती स्त्री मामवलोझ्यादृ- श्याऽभवत् । न काऽप्यन्या वाती विद्यते ।' तद्वचनमाकये राजा चिन्तयत्---' कथमयं श्लाघ्यो महासत्त्वः । यतः। प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्यनः । दाता सत्पात्रवर्षी स्यात् प्रगल्भः स्यादनिष्टुरः ॥११०।। 20 एतन्महापुरुषलक्षणमतस्मिन् सर्वमस्ति ।' ततः स राजा प्रातः शिष्टसभां कृत्वा सर्ववृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात्तस्मै कर्नादराज्यं ददौ ।

·१३० हितोपदेशे अतस्ते तस्य प्रमादिनो बलं गत्वा यथावकाशं दिवानिशं नन्तु अस्मत्सेनापतयः ।' तथाऽनुष्टिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेना- पतयश्च बहवो निहताः । ततश्चित्रवर्गो विषण्णः स्वमन्त्रिणं दूर- दर्शिनमाह--'तात, किमित्यस्मदुपेक्षा क्रियते ? किं क्वाप्यविनयो ममास्ति । तथा लोक्तम्---- न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ।। १२० ॥ अपि च । दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां सुखमरोगी । उद्युक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः' ।। १२१ ।। गृतोऽवदत्---' देव, शृणु। अविद्वानपि भूपालो ज्ञानवृद्धोपसेवया । परां श्रियमवाप्नोति जलासन्नतर्यथा ।। १२२ ॥ 10 अन्यच्च । 15 पानं स्त्री मृगया द्यूतमर्थदूषणमेव च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्यं दूषणानि महीभुजाम् ॥ १२३ ॥ किंच। न साहसैकान्तरसानुवर्तिना न चाप्युपायोपहतान्तरात्मना । विभूतयः शक्यमवानुमूर्जिता नये च शौर्य च वसन्ति संपदः ॥ १२४ ।। 20 ·विग्रहः । १३१ -- 5 ? 10 त्वया स्वबलोत्साहमवलोक्य साहसैकरसिकेन मयोपन्यस्तेष्वपि मन्त्रध्वनवधानं वाक्पारुष्यं च कृतम् । अतो दुर्नीतैः फलमिद्- मनुभूयते । तथा सोक्तम्-- दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोपाः ? संतापयन्ति कमपथ्यमुजं न रोगाः ? कं श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्त्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ? ॥१२५॥ मुदं विषादः शरदं हिमागमः तमो विवस्वान् सुदं कृतन्नता । विशुद्धबुद्धिः शुचमापदं नयः श्रियं समृद्धामपि हन्ति दुर्नयः ॥१२६ ॥ ततो मयाप्यालोचितम्-'प्रज्ञाहीनोऽयं राजा । कथमन्यथा मम नीतिशास्त्रकथाकौमुदी वागुल्कासिस्तिमिरयति । यतः । यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् ? लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ? ॥१२७।। 15 तेनाहमपि तूष्णी स्थितः। अथ राजा बद्धाञ्जलिराह--'तात, आस्ति ममापराधः । इदानी- मवशिष्टवलसहितोऽपि विन्ध्याचलं यथा गमिष्यामि, तथोपदिश।' गृध्रः स्वगतं चिन्तयति--' कर्तव्योऽत्र प्रतीकारः।' यतः। देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च । नियन्तव्यः सदा कोपो वालवृद्धातुरेपु च ।। १२८ ॥ ।

·. । -- १३२ हितोपदेशे मन्त्री विहस्य ब्रूते- देव, मा भैषीः । समाश्वसिहि । शृणु देव.. मन्त्रिणां भिन्नसंधाने भिषजां सांनिपातिके कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः ॥१२९।। अपरं च। आरभन्तेऽल्पमेवाबाः कामं व्यग्रा भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥१३०॥ तदत्र भवत्प्रतापादेव दुर्ग भङ्क्त्वा कीर्तिप्रतापसहितं त्यामचि- रेण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि ।' राजाह----'कथमधुना स्वल्पवलेन तत्संपद्यते ।' गृनो वदति-- देव, सर्व भविष्यति । 10 यतः । विजिगीवाघिसूत्रता विजयसिद्धेरवश्यंभाविलक्षणम् । तदद्य दुर्गद्वाररोधो विधीयताम् । प्रहितप्रणिधिना बकेनागत्य हिरण्यगर्भस्य तत्कथितम्-- 'देव, स्वल्पवल एवायं राजा चिलवों गृध्रस्य मन्त्रोपष्टम्भेन दुर्गावरोधं करिष्यति ।' राजहंसो ब्रूते---- सर्वज्ञ, किमधुना 15 विधेयम् ?' चक्रवाको बदति--स्ववले सारासारविचारः क्रिय- ताम्। ज्ञात्वा स्वर्णवस्त्रादि यथाई प्रसादानं च क्रियताम् । यतः यः काकिनीमध्यपथप्रपन्नां समुद्धरेन्निष्कसहस्रतुल्याम् । कालेपु कोटिव्यपि मुक्तहस्त- स्तं राजसिंह न जहाति लक्ष्मीः ॥ १३१ ।। 20 अन्यच्च ·विग्रहः। १३३ ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे। प्रियासु नारीप्यधनेषु वान्धवे- ध्वतिव्ययो नास्ति नराधिपाटसु ॥ १३२ ।। यतः। . मूर्खः स्वल्पव्ययवासात् सर्वनाशं करोति हि । कः सुधीः संत्यजेद्भाण्डं शुल्कस्यैवातिसाध्वसात् ॥१३३॥ राजाह--' कथमिदानीमतिव्ययो युज्यते ?' उक्तं च---'आपदर्थं धनं रक्षेत्' इति । मन्त्री ब्रूते--' श्रीमतः कथमापदः ।' राजा---'कदाचित् कुपिता लक्ष्मीः ?' मन्त्री पुनर्वदति-- 10 संचितार्थोऽपि नश्यति । तद्देय, कार्पण्यं परित्यज्य स्वभटाः हानमानाभ्यां पुरस्क्रियन्ताम् । तथा चोक्तम्---- परस्परज्ञाः संतुष्टाः प्राणान् यक्तुं सुनिश्चिताः । कुलीनाः पूजिताः सम्बग्धिजयन्ते द्वियां वलम् ॥१३४॥ , अपरं च। सुभटाः शीलसंपन्नाः संहताः कृतनिश्चयाः अपि पञ्चशतं शूरा निन्नन्ति रिपुवाहिनीम् ॥ १३५॥ शिष्टैरप्यविशेषज्ञ उग्रश्च कृतनाशकः । त्यज्यते किं पुनर्नान्यैर्यश्चाप्यात्मभरिनरः ॥ १३६ ॥ 20 “यतः। सत्यं शौर्य दया त्यागो तृपस्यैते महागुणाः ।

·१३४ हितोपदेशे एतैस्त्यक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥१३७॥ ईदृशि प्रस्तावेऽमात्यास्तावदेव पुरस्कर्तव्याः । तथा चोक्तम्-- यो येन प्रतिबद्धः स्यात् सह तेनोदयी व्ययी । सुविश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥ १३८ । 5 यतः। a धूर्तः स्त्री वा शिपुर्यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः । अनीतिपवनक्षिप्तः कार्याब्धौ स निमजति ॥ १३९ ।। शृणु देव, हर्षक्रोधौ समौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययस्तथा । नित्यं भृत्यानुपेक्षा च तस्य स्याद्धनदा धरा ॥ १४०॥ येषां राज्ञा सह स्यातामुच्चयापचयो ध्रुवम् । अमात्या इति तान् राजा नावमन्येत् कदाचन ॥१४१॥ 10 यतः । 15 महीभुजो मदान्धस्य संकीर्णस्येव दन्तिनः । स्खलतो हि करालम्बः सुहृत्सचिवचेष्टितम्' ॥ १४२ ॥ अथागत्य प्रणम्य मेघवर्णों व्रते--- देव, दृष्टिप्रसादं कुरु । एष युद्धार्थी विपक्षो दुर्गद्वारि तिष्ठति । तद्देवपादादेशाद्वहिनिःसृत्य स्वविक्रमं दर्शयामि ।' तेन देवपादानामानृण्यमुपगच्छामि । चक्रवाको ब्रूते--' मैवम् । यदि बहिनिःसृत्य योद्धव्यं, तदा 20 दुर्गाश्रयणं निष्प्रयोजनम् । अपरं च ।

·विग्रहः। १३५ देव। 10 विषमो हि यथा नक्रः सलिलान्निस्मृतोऽवशः । वनाद्विनिर्गतः सत्यं सिंहोऽपि स्यात् सृगालवत् ॥१४३॥ वायसो ब्रूते-देव, स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम् । यतः । पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेदवलोकयन् । स्वामिनाधिष्ठितः श्वाऽपि किं न सिंहायते ध्रुवम् ? ॥१४४ 5 अथ ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्या महाहवं कृतवन्तः । अपरेवुश्चिववर्णो राजा गृध्रमुवाच--'तात, यत्प्रतिज्ञातं तदधुना पालय !' गृध्रो ब्रूते- शृणु अकालसहमत्यल्पं मूर्खव्यसनिनायकम् । अगुप्तं भीरुयोधं च दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ १४५॥ तत्वावदन नास्ति । उपजापश्चिरारोधोऽयस्कन्दस्तीनपौरुषम् । दुर्गस्य लङ्घनोपायाश्चत्वारः कथिता इमे ॥ १४६ ॥ अत्र न यथाशक्ति क्रियते यत्नः । (कर्णे कथयति)। एवमेवम् ।' ततोऽनुदित एव भास्करे प्रातःकाले चतुष्यपि द्वारेषु युद्धे प्रवृत्ते 15 दुर्गाभ्यन्तरे गृहे गृहे काकेनाग्निनिक्षिप्तः । ततो गृहीतं गृहीतं दुर्गमिति कोलाहलं श्रुत्वाऽनेकगृहेषु पायक प्रदीप्तं प्रत्यक्षेणाव- लोक्य राजहंसस्य सैनिकाः अन्ये च दुर्गवासिनः सत्वरं हृदं प्रविष्टाः । यतः। सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । प्राप्तकाले यथाशक्ति कुर्यान्न तु विचारयेत् ॥ १४७ ॥ 20

·.
.
।
हितोपदेशे
राजहंसः सुखी स्वभावान्मन्दगतिः सारसद्वितीयश्चित्रवर्ण-
स्य सेनापतिना कुक्कुटेनागत्य येष्टितः । हिरण्यगर्भो राजाह-
'सेनापते, सारस, ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिष्यसि ?
त्वं गन्तुमधुनापि समर्थः । तद्गत्या जलं प्रविश । मत्सुतं चूडा-
5 मणिनामानं सर्वज्ञस्य संमत्या राजानं कारयिष्यसि ।' सारसो
व्रते-
देव, न वक्तव्यमेवं दुस्सहं वचः । यावचन्द्र शाकौं दिवि
तिष्ठतः, तावद्विजयतां देवः । अहं पुनरेव दुर्गाधिकारी । तन्मम
मांसासग्विलिप्रेन वर्मना प्रविशतु शत्रुः । अपरं च ।
क्षमी दाता गुणग्राही स्वामी भाग्येन लभ्यते ।'
10 राजाह-
शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च भृत्यः खलु सुदुर्लभः ॥१४८ ।।
सारसो ब्रूते---' शृणु देव,
यदि समरभयास्य नास्ति मृत्यो-
भेयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् ।
अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः
किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत ।। १४९ ॥
15
अन्यच्च।
भवेऽस्मिन् पवनोद्धान्तवीनिविभ्रमभङ्गुरे ।
जायते पुण्ययोगेन परार्थे जीवितव्ययः ।। १५० ।।
20 देव, त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । यतः ।
प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति ।
अपि धन्यन्तरिर्वैद्यः किं करोति गतायुषि ? ॥१५१॥

·विग्रहः। अपरं च । सर्वेश्वरे जगत्सर्व निमीलति निमीलति । सूर्योदय इवाम्भोजं तत्प्रवोधे प्रबुध्यते ॥ १५२ ।। अपि च । 5 वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो वलं सुहृत् । राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥ १५३ ॥ अत्रापि प्रधाना राजा । अथ कुक्कुटेनागत्य राजहंसस्त्र शरीरे खरतरनखाघातः कृतः । ततः सत्वरमुपस्मृत्य सारसेन स्वदेहान्तरितो राजा जले क्षिप्तः । अनन्तरं कुक्कुटनखप्रहारैर्जर्जरीकृतेन सारसेन कुक्कुट- 10 सेना बहुशो हताः । कुकुटोऽपि सेनापतेश्चञ्चत्रहारेण व्यापादि- तः । पश्चात्सारसोऽपि बहुभिः पक्षिभिः संभूय व्यापादितः । अथ चित्रवर्णो राजा दुर्गं प्रविश्य, दुर्गावस्थितं द्रव्यं ग्राहयित्वा बन्दिभिर्जयशब्दैरानन्दितो बहिः स्कन्धावारं जगाम ।। अथ राजपुरुक्तम्-- तस्मिन् राजहंसवलेऽसौ सारस 15 एव पुण्यवान् । येन स्वदेहदानेन राजा रक्षितः । यतः । जनयन्ति सुतान्गायः सर्वा एव गवाकृतीन् । विषाणोल्लिखितस्कन्धं काचिदेव गवां पतिम् ॥१५४ ॥ विष्णुशर्मणोक्तम्---' स्वभावतः स्वदेहेन क्रौतानक्षयलोकान् वि- द्याधरीपरिजनोऽनुभवतु महासत्वः । तथा चोक्तम्-- आहवेषु च ये शूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः । भर्तभक्ताः कृतज्ञाश्च नराः स्वर्गगामिनः ॥ १५५ ॥ 40 ते ·१३८ हितोपदेशे यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवारितः । अक्षयान् लभते लोकान् यदि क्लैब्यं न गच्छति ॥१५६॥ विग्रहः श्रतो भवद्भिः।' राजपुवैरुक्तम्--' श्रुत्वा सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशात्रवीत्--'अपरमप्येवमस्तु । विग्रहः करितुरङ्गपत्तिभि- मी कदापि भवतां महीभुजाम् । नीतिमन्त्रपयनैः समाहताः संश्रयन्तु गिरिगह्वरं द्विषः' ।। १५७ ॥ 5 इति हितोपदेशे विग्रहो ना तृतीयः कथासंग्रहः समाप्तः ।। رنة وتی زن ·संधिः। । पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रैरुक्तम्--आर्य, विग्रहः श्रु- तोऽस्माभिः । संधिरधुनाभिधीयताम् ।' विष्णुशर्मणोक्तम्--- श्रृयताम् । संधिमपि कथयामि यस्यायमाद्यः श्लोकः- वृत्ते महति संग्रामे राज्ञोनिहतसेनयोः । स्थेयोभ्यां गृध्रचक्राभ्यां वाचा संधिः कृतः क्षणात् ॥१॥ राजपुत्रा ऊचु:--' कथमेतत् ? विष्णुशर्मा कथयति-- ततस्तेन राजहंसेनोक्तम्---'केन स्मदुर्गे निक्षिप्तोऽग्निः ?' किं पारक्येन किं वाऽस्मदर्गवासिना केनापि विपक्षप्रयुक्तेन ?' चक्र- वाको वदति- देव, भवतो निष्कारणबन्धुरसौ मेघवर्णः स- 13 परिवारो न दृश्यते । तन्मन्ये तस्य विचेष्टितमिदम् ।' राजा क्षणं विचिन्त्याह-- आस्ति तावदेवं मम दुर्दैवमेतत् । तथा . अपराधः स देवस्य न पुनमन्त्रिणामयम् । कार्य सुघटितं यत्नात् दैवयोगाद्विनश्यति ॥२॥ मन्त्री ब्रूते---' उक्तमेतत् । विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गहयते नरः आत्मनः कर्मदोषांश्च नैव जानात्यपण्डितः ॥३ अपरं च । सुहृदां हितकामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । 20 ·१४० हितोपदेशे स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाष्टिो विनश्यति ॥ ४ ॥ अन्यच । . रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद्भवति नाशनम् । हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा ॥ ५ ॥ 3 राजाह-कथमेतत् ?' मन्त्री कथयति-- कथा १ । अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः। तत्र चिरात् संकटविकटनामानौ हंसौ निवसतः। तयोमित्रं कम्बुग्रीवनामा कूर्मश्च प्रतिवसति । अथैकदा धीवरैरागत्य तत्रोक्तम्--' यदला- :0 स्माभिरघोषित्या पातमत्स्यकूर्मादयो व्यापादयितव्याः । तदाकर्ण्य कूर्मो हंसावाह--'सुहृदौ, श्रुतोऽयं धीवरालापः ? अधुना किं मया कर्तव्यम् ? ' हंसावाहतुः--' ज्ञायते । पुनस्तावत् प्रातर्य- दुचितं तत्कर्तव्यम् ।' कूर्मो ब्रूते--' मैवं, यतो दृष्टव्यतिकरोऽह- मन । तथा चोक्तम्-- अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति' ॥ ६ ॥ तावाहतुः--'कथमेतत् ?' कूर्मः कथयति-- ॥ अवान्तरकथा १ ॥ पुरा एतस्मिन्नेव सरस्येवंविधेषु धीवरेपस्थितेषु मत्स्यनये- 20 णालोचितम् । तत्रानागतविधाता नामैको मत्स्यः--'अहं ताव- जलाशयान्तरं गच्छामि' इत्युक्त्वा ह्रदान्तरं प्रविष्टः । अपरेण -- ·संधिः। ज प्रत्युत्पन्नमतिनाना मत्स्येनाभिहितम्- -भविष्यदर्थे प्रमाणा- भावात् कुन मया गन्तव्यम् ? तदुत्पन्ने यथाकार्य तदनुष्टेयम् । तथा चोक्तम्-- उत्पन्नामापदं यस्तु समाधते स बुद्धिमान । वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निद्भुतो यथा ॥ ७ ॥ यद्भविश्य:-कथमेतत् ?' इति पृच्छति । प्रत्युत्पन्नमतिः कथयति-- ॥ अवान्तरकथा २ ॥ अस्ति विक्रमपुरे समुद्रदत्तो नाम वणिक् । तस्य रत्नप्रभा नाम वधूः केनापि स्वसेवकेन सह सदा रमते ! यतः । नैता रूपमपेक्षन्ते न चावयवनिश्चयम् । सुरूपं वा कुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ ८॥ -- । 16 अन्यच्च । 15 शास्त्रं सुनिश्चितनपि प्रतिचिन्तनीय- माराधितो नरपतिः प्रतिशङ्कनीयः । अङ्के स्थितांचि युवतिः परिशङ्कनीया शास्त्रे नृपे च जुक्तौ च कुतो यशित्वम् ॥ ९ ॥ अथैकदः तस्य मुखे चुम्बनं दती सा समुद्रदत्तेनावलोकिता । ततो बन्धकी भर्तुः समीपं गत्वा प्राह--' नाथैतस्य महती नि- तिः । यतो युष्मदर्थं नीयमानं क'रमनाति । अस्य वदने कर्पूर- गन्धो मया ब्रातः ।' तच्छ्रुत्वा सेवकेन प्रकुप्योक्तम्--' यस्य स्वामिनो गृहे एतादृशी भार्या, तब सेवकेन कथं स्थातव्यम् ? 20 ·१४२ हितोपदेशे - 5 10 यत्र प्रतिक्षणं गृहिणी सेवकस्य मुखं जिघ्रति ।' ततोऽसावुत्थाय चलितः । ततोऽसौ साधुना यत्नात् संतोप्य रक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि--- उत्पन्नामापदं' इत्यादि । ततो यद्भविष्येणोक्तम्- यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते ॥ १० ॥ ततः प्रातर्जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिर्मुतवदात्मानं संदर्य स्थितः। ततो जालादपसारितो यथाशक्त्युत्प्लुत्य गम्भीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भविष्यश्च धीवरैः प्राप्तो व्यापादितः ॥ अतोऽहं ब्रवीमि--'अनागतविधाता' इत्यादि । तद्यथा- हमन्यहृदं प्राप्नोमि तथा क्रियताम् ।' हंसावाहतु:--' जला- शयान्तरे प्राप्ते तव कुशलं । स्थले गच्छतः ते को विधिः ?' कूर्मो ब्रूते--- यथाहं भवद्भ्यां सहाकाशवम॑ना यामि तथा विधीय- ताम् ।' हंसौ Qतः- कथमुपायः संभवति ?' कच्छपो वदति- 15 ‘युवाभ्यां चञ्चुकृतं काष्टखण्डमेकं मया मुखेनावलम्ब्य गन्त- व्यम् । युवयोः पक्षबलेन मयाऽपि सुखेन गन्तव्यम् ।' हंसौ :-- संभवत्येवमुपायः । किंतु । उपायं चिन्तयन् प्राज्ञा झपायमाप चिन्तयत् । पश्यतो बकपूर्खस्य नकुलैभक्षिताः प्रजाः' ॥ ११ ॥ 20 कूर्मः पृच्छति---' कथमेतत् ?' तौ कथयत:-- ।। अवान्तरकथा ३ ।। अस्त्युत्तरापथे गृध्रकूटो नाम पर्वतः । तत्रैव रेवातीरे न्य- मोधपादपे बका निवसन्ति । तदृक्षस्याधस्ताद्विवरे सर्पस्तिष्ठति व्रतः ·संधिः। १४३ -- स च तेषां बालापत्यानि खादति । अथ शोकार्तानां प्रलापं श्रुत्या केनचिबृद्धबकेनोक्तम्-~~एवं कुरुत । यूयं मत्स्यानानीय नकुल- विवरात् सर्पविवरं यावत् पङ्क्तिक्रमणकैकशी मत्स्यानास्तीर्या- गच्छत । ततस्तदाहारलुब्धैनकुलैरागत्य सी उष्टव्यः स्वभाव- द्वेषात् सर्पविवरं दृष्ट्वा प्रविश्य स सी हन्तव्यः। तथाऽनुष्ठिते । सति तैनकुलैस्तद्विवरं प्रविश्य सी मारितः । ततो नकुलैवृक्षो- परिपक्षिशावकानां रायः श्रुतः । अनन्तरं तक्षमारुह्य पश्यतां वकानां शाबका भक्षिताः । अत आवां ब्रूयः-' उपायं चिन्त- यन्' इत्यादि । आवाभ्यां नीयमानं त्वां दृष्ट्वा लोकैः किंचि- द्वक्तव्यमेवाश्चर्यत्वात् । तदाकर्ण्य यदि त्वमुत्तरं ददासि तदा तव 10 मरणं भविष्यति । तत्सर्वथात्रैव स्थीयताम् । कूर्मों वदति- 'किमहमप्राज्ञः ? नाहमुत्तरं दास्यामि । किमपि न वक्तव्यं मया ।' तथानुष्ठिते सति, आकाशे नीयमानं तं कूर्ममालोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद्धावन्ति वदन्ति ---"अहो महदाश्चर्यम् ! पक्षि- भ्यां कूर्मः समुह्यते ।' तब कश्चिदाह-- गद्ययं कूनः पतति 15 तदाऽवैव पक्त्वा खादितव्यो मया । कोऽपि निगढ़ति-- 'खण्डशोऽशं कृत्वा नेतव्यः' कश्चिदाह--आलयं नीत्वा दग्ध्वा भक्षणीयः ।' एवं दुस्सहं परुपवचनमाकर्ण्य कूर्मः क्रोधा- द्विस्मृतपूर्वसंस्कारो 'युष्माभिर्भस्म भक्षितव्यम्' इति वदन काष्ठात् पतितो गोरक्षकैयापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि---'सु- 20 हृदां हितकामानाम्' इत्यादि । अथ प्रणिधिर्वकः तत्रागत्य तमुवाच--'देव, प्रागेव मया निवेदितं, दुर्गशोधनं प्रतिक्षणं कर्तव्यमिति । तच्च युष्माभिर्न . , ·: ܀ १४४ हितोपदेशे कृतम् । अतस्तदनवधानस्य फलमिदमनुभूतम् । दुर्गदाहश्चार्य मेघवर्णनाना वायसेन गृध्रप्रयुक्तेन कृतः।' राजा निःश्वस्याह-- 'प्रणयादुपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु । प्रसुप्त इव वृक्षापात् पतितः प्रतिबुध्यते' ॥ १२ ॥ 5 प्रणिधिरुवाय---- ततो दुर्गदाहं विधाय यदा गतो मेघवर्णः तदा चित्रवर्णेन प्रसादितेनोक्तम्--'अयं मेघवर्णोऽत्र कर्पूरद्वीपराज्ये- ऽभिषिच्यताम् । तथा चोक्तम्- कृतकृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणाशयेत् । फलेन मनसा याचा दृष्ट्वा चैनं प्रहर्षयेत् ॥ १३ ॥ 10 चक्रवाको ब्रूते--' देव, श्रोतव्यं यत् प्रणिधिः कथयति राजाह- ततस्ततः।' प्रणिधिरुवाच---ततः प्रधानमन्त्रिणा गृधे- णोक्तम्--- देव, नेदमुचितम् । प्रसादान्तरं क्रियताम् । यतः । अविचारयतो युक्तिकथनं तुषखण्डनम् । नीचे पकृतं राजन् वालुकाखिव मुद्रितम् ।। १४ ॥ 15 अपरं । महतामास्पदे नोचः कदापि न हि युज्यते । न हि चूडामणिस्थाने पाटुका कैश्चिदिष्यते ॥ १५ ॥ तथा चोक्तम्-- नीचः श्लाध्यपदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुमिच्छति । मूषिको व्याघ्रतां प्राप्य मुनि हन्तुं गतो यथा' ॥ १६ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति-कथमेतत् ?' गृध्रः कथयति--- . . 20 ·संधिः। कथा २। अस्ति गौतमस्य मुनेस्तपोवने महातपा नाम मुनिः । ते- नाश्रमसन्निधाने मूषिकशाबकः काकमुखाटो दृष्टः । तेन दया- युक्तेन नीवारकणैः संवर्धितः । तं च मूषिकं खादितुं यत्नाद- विष्यन् बिडालो मुनिना दृष्टः । ततो भीतो मूषिको मुनिना 5 तपःप्रभावादलिष्ठो विडालः कृतः । स बिडालः कुकुराद्विभेति । ततोऽसौ कुक्कुरः कृतः । सोऽपि व्याघ्रादिभेति । ततोऽसौ व्याघ्रः कृतः । अथ व्याघ्रमपि तं मुनिर्मूपिकनिर्विशेषं पश्यति । अतः सर्वे तलत्या जनाः तं मुनि दृष्ट्वा व्यानं च बदन्ति-- अनेन मुनिना मूपिकोऽयं व्याघ्रतां नीतः।' एतच्छ्रुत्या व्याघ्रः स- 10 व्यथोऽचिन्तयत्----' यावदनेन मुनिना जीवितव्यं तावदिदं मम स्वरूपाख्यानमकीर्तिकरं न पलायिष्यते ।' इति समालोच्य मुनि हन्तुं समुद्यतः । मुनिना तस्य चिकीर्षितं ज्ञात्वा 'पुनर्मूषिको भव' इत्युक्त्वा मूषिक एव कृतः । अतोऽहं ब्रवीमि--'नीचः श्लाध्यपदं प्राप्य' इत्यादि। 15 अपरं च । सुकरमिदमिति न मन्तव्यम् । शृणु । भक्षयित्वा बडून मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलौल्याकः पश्चात् मृतः कर्कटसंग्रहात् ॥ १७ ॥ चित्रवर्गः पृच्छति-कथमेतत् ?' मन्त्री कथयति---- कथा । अस्ति मालवविषये पद्मगर्भाभिधानं सरः। तलैको वृद्ध- बकः सामर्थ्यहीन उद्विग्नमात्मानं दर्शचित्या स्थितः । स च केन- 20 । 10 ·.. .१४६ हितोपदेशे चित्कुलीरेण दृष्टः, पृष्टश्च---'किमिति भवानाहारपरित्यागेन तिष्ठति।' बकेनाभिहितम्---'मत्स्या मम जीवनहेतवः । मत्स्या- श्वासावश्यमेव प्रातः कैवर्तपादनीया इति वाती नगरोपान्ते मयाकर्णिता। ततो वर्तनाभावेनास्मन्मरणमुपस्थितमिति ज्ञात्वा 5 आहारेऽपि मन्दादो वर्ते । ततो मत्स्यैरालोचितम्--' इह समये तावदुपकारक एषायं लक्ष्यते । तदयमेव यथाकर्तव्यं पृच्छयताम् । तथा चोक्तम्- उपकारिणा संधिर्न मित्रेणापकारिणा । उपकारापक रौ हि लक्ष्य लक्षण लेतयोः' ॥ १८ ॥ 10 मत्या ऊचुः--'भो बक, अस्म के कुन रक्षण पायः ।' वको ब्रूते-'अस्ति रक्षणोपायः जलाशयान्तर श्रशाम् । तत्रैकैक- शोऽहं शुभमान यानि ।' नत्त्यैरपि भय दुत्तम्--' एवमस्तु ।' ततोऽसौ दुवकरतान्मत्यानेको नीत्या कस्मिंश्चिद्देशे खा- दित्या पुनरागत्य यति-- सया जलाशवान्तरे स्थारिताः।' 15 अनन्तरं कुलीरतमुवान--'भो बक, मानपि तल नव ।' ततो वकोऽयपूर्वकुल रनालार्थी सादरं तं नीत्वा स्थले धृतवान् । कुलीतेऽपि जत्स्यकण्टकाकीपणां सूमि दृश्वाऽचिन्तयत्---'हा, होऽसि मन्दाग्यः । भवत्विदानी समयोजितं व्यवहरिष्यामि। इत्यालोच्य कुलीरस्तल्य बकस्य ग्रीवां चिच्छेद । स च पञ्चतां ३० गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-लक्षयित्वा वहन् मत्त्यात् ' इत्यादि ।। ततः पुनश्चित्रवर्णो ब्रूते--- शृणु ताबन्जबामन्लिन् , मयैत- दालोचितमस्ति । अत्रापस्थितेनानेन मेघवगैन राज्ञा यायन्ति - ·संधिः। १४७ -- करद्वीपस्योत्तमवस्तूनि तावन्त्यस्माकमुपनेतव्यानि । तेन महता विलासेनास्माभिर्विन्ध्याचले स्थातव्यम् ।' दूरदर्शी विहस्याह- देव, अनागतवता चिन्ता यस्तु कृत्वा प्रहष्यात । स तिरस्कारमाप्नोति भन्नभाण्डो द्विजो यथा ॥ १९॥ 5 राजाह--'कथमेतत् ?' मन्त्री कथयति--- कथा४। अस्ति देवकोट्टनाम्नि नगरे देवशमी नाम ब्राह्मणः । तेन महाविपुवत्संक्रान्ती सक्त पूर्णशराव एकः प्राप्तः । ततस्तमादा- यासौ भाण्डपूर्ण कुम्भकारमण्टपत्त्यैकदेशे शबने क्षिप्तदेहः, सक्त- 10 रक्षार्थ हस्ते दण्डमेकमादाय रावावचिन्तयत्--' यद्यहमिमं सक्तुशरावं विक्रीय दश काईकान प्राप्स्यामि तदात्रैव तैः कपर्द- कैटशरावादिकमुपक्रीयानेकथा प्रवृद्वैधनैः पुनः पुनः पूगवस्त्रादि- कमुपकीय विक्रीय लालंख्यानि धनानि कृत्वा विवाहचतुष्टयं करिष्यामि । तासु सपनीषु या रूपवती तस्यावधिकानुरागं 15 करिष्यानि । लपल्यो यदा द्वन्द्वं करिष्यन्ति तदा कोपाकुलोऽहं ता लगुडेन ताडयिष्यामि ।' इत्यनिधाय तेन लगुडः प्रक्षितः । सक्तुशरावञ्चर्णतः, साण्डानि च वनि भन्नानि । ततस्तेन शब्दे- न.गतेन कुन्सकारेश तथाविधानि भाण्डायरलोक्य ब्राह्मणस्तिर- स्कृतो लण्डनबाहिकृतश्च । अतोऽहं ब्रशीलि--'अनागतवती चिन्ताम्' इत्यादि ।। ततो रजा रहसि नं नन्त्रिणं पप्रच्छ--'तात, चया कर्तव्यं बथोपदिदा' इति । गुत्रो वदति-- , 20 , ·१४८ हितोपदेशे " मदोद्धतस्य नृपतेः संकीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्युन्मार्गयातस्य नेतारः खलु वाच्यताम् ॥२०॥ देव, किमस्माभिर्बलद'दुर्ग भग्नम् ? न। किंतु तव प्रतापाधिष्ठिते- नोपायेन ।' राजाह--- भवतामुपायेन ।' गृध्रो ब्रूते--' यद्यस्म- 5 द्वचनं क्रियते, तदा स्वदेशं गम्यतामधुना, अन्यथा वर्षाकाले प्राप्ते तुल्यबलेनानेन सह पुनर्विग्रहे सत्यस्माकं परभूमिष्टानां स्व- देशगमनमपि दुर्लभं भविष्यति । सुखशोभार्थं संधाय गम्यताम् । दुर्ग भग्नं । कीर्तिश्च लब्धैव । सम संमतं तायदेतत् । यतः । यो हि धर्म पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रियम् । अप्रियाण्याह तथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ २१ ॥ 10 परं तु । सुहृद्वलं तथा राज्यमात्मानं कीर्तिमेव च । युधि संदेहडोलास्थं को हि कुर्यादवालिशः ?' ॥२२॥ अन्यच्च। 15 -- संधिमिच्छेत्समेनापि संदिग्धो विजयो युधि । सुन्दोपसुन्दायन्योन्यनष्टौ तुल्यबलौ न किम् ? ॥ २३ ॥ राजोवाच-कथमेतत् ?' मन्त्री कथयति-- कथा ५॥ पुरा दैयौ महोदारौ सुन्दोपसुन्दनामानौ महता कायक्लेशेन 20 बैलोक्यराज्यकामनया चिराचन्द्रशेखरमाराधितवन्तौ। ततस्त- योभगवान् परितुष्टः सन् ‘वरं वरयतम्' इत्युक्तवान् । अनन्तरं तयोः समधिष्टितया सरस्वत्या तावन्यद्वक्तकामावन्यदभिहितवन्तौ ।

·संधिः । १४९ यद्यावयोर्भगवान् संतुष्टस्तदा खप्रियां पार्वती परमेश्वरो ददातु । अथ भगवता क्रुद्धेन वरप्रदानस्यावश्यकतया पार्वती दत्ता। ततस्तस्या रूपलावण्यलुब्धाभ्यां जगद्धातिभ्यां मनसोत्सुकाभ्यां पापतिमिराभ्यां ममेयं ममेयमित्यन्योन्यं कलहायमानाभ्यां प्रमा- णपूरुषः कश्चित्पृच्छयतामिति मतौ कृतायां स एव भर्ता वृद्ध- 5 द्विजरूपी समागत्य तत्रोपस्थितः । अनन्तरम् आयाभ्यामियं स्वबललब्धा । कस्येयमावयोर्भवति ?' इति ब्राह्मणमपृच्छताम् । ब्राह्मणो ब्रूते-- वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षलियो वलवानपि । धनधान्याधिको वैश्यः शूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २४ ॥ तधुवयोः क्षत्रधर्मानुगो युद्ध एव नियमः ।। इत्यभिहिते सति, साधूक्तमनेनेति कृत्वान्योन्यतुल्यवीयौं समकालेऽन्योन्यघातेन विनाशमुपगतौ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि--संधिमिच्छेत् समेनापि' इत्यादि ।। राजाह---'प्रागेव किं नोक्तं भवद्भिः ?' मन्त्री वदति-म- 15 द्वचनं किमयसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः ? तथापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः । साधुगुणयुक्तोऽयं हिरण्यगर्भः न विग्राह्यः । तथा चोक्तम्--- सत्यायौं धार्मिकोऽनार्यो भ्रातृसंघातवान् बली । अनेकयुद्धविजयी संधेयाः सप्त कीर्तिताः ॥ २५ ॥ सत्योऽनुपालयेत्सत्यं संधितो नैति विक्रियाम् । प्राणवाधेऽपि सुव्यक्तमार्यो नायात्यनार्यताम् ॥ २६ ।। । 20 ·10- हितोपदेशे धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागाद्धर्माच दुःखच्छेद्यो हि धार्मिकः ॥ २७ ।। संधिः कार्योऽप्यनार्येण विनाशे समुपस्थिते । विना तस्याश्रयेणार्यो न कुर्यात् कालयापनम् ॥ २८ ॥ संहतत्वाद्यथा वेणुर्निबिडः कण्टकैर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसंघातवांस्तथा ॥ २९ ।। बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतियातं नहि घनः कदाचिदुपसर्पति ॥ ३० ॥ जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेकयुद्धजयिनः प्रतापादेव भुज्यते ॥ ३१ ॥ अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्य गच्छति । तत्प्रतापेन तस्याशु वशमायान्ति शत्रवः ॥ ३२॥ तदन बहुभिर्गुणैरुपेतः संधेयोऽयं राजहंसः ।' चक्रवाकोऽवदत्-- सर्वमवगतम् । भो वक, ब्रज त्वम् । 15 तद्विशेषं पुनीत्या गमिष्यसि । अथ हिरण्यगर्भः नेक्रवाकं पृष्टवान्-'मन्विन् , असंधेयाः कति ? ताञ्छ्रोतुमिच्छामि । मन्त्री ब्रूते--'देव, कथयामि । बालो वृद्धो दीर्घरोगी तथा ज्ञातिबहिष्कृतः । भीरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस्तथा ॥ ३३ ॥ विरक्तप्रकृतिश्चैव विषयेप्वतिसक्तिमान् । अनेकचित्तमन्वश्च देवब्राह्मणनिन्दकः ॥ ३४ ॥ दैवोपहतकश्चैव दैवचिन्तक एव च । ज , 26 ·संधिः । १५१ 10 दुभिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसंकुलः ॥ ३५ ॥ अदेशस्थो बहुरिपुर्युक्तः कालेन यश्च न । सत्यधर्मव्यपेतश्च विंशतिः पुरुषा अमी ॥ ३६ ॥ एतैः संधिं न कुर्वीत विगृहीयानु केवलम् । एते विहानाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोवंशम् ॥३७॥ बालस्याल्पामायत्वान्न ले को योद्भुमिच्छति । युद्धायुद्धफलं यमाहातुं शक्तो न बालकः ॥ ३८॥ उत्साहशक्तिहीनत्वात् वृद्धो दीर्घामयस्तथा । खैरेव परिभूरेते द्वायप्येत्तायसंशयम् ।। ३९ ॥ सुखच्छेद्यो हि भवति सर्वज्ञातिवहिष्कृतः । त एवैनं विनिन्नन्ति ज्ञातयस्त्वात्मसात्कृताः ।।४० ।। भीयुद्धपरित्यागात् स्वयमेवापगच्छति । तथैव भीरकजनः संग्रामे तैत्रिमुच्यते ॥ ४१ ।। लुब्धत्यासंरिभागित्लान युध्यन्तेऽनुजीविनः । लुब्धोऽनुजीवकरे व दान भिन्नैनिहन्यते ॥ ४२ ॥ संत्यज्यते प्रकृतिभिर्विरक्तप्रकृतियुधेि । सुखाभियोयो भवति विपयेवतिसक्तिमान् ।। ४३ ।। अनेकचिवमन्वञ्च द्वेप्यो भवति मन्त्रिगाम् । अनवस्थितन्नित्वात्काः स उपेक्ष्यते ॥ ४४ ॥ सदा धर्मवलीयत्त्वादेवत्रामगनिन्दकः । विशीर्यते स्वयं ह्येव देवोपहतकत्तथा ।। ४५॥ संपत्तेश्च विपत्तेश्च देवमेव हि कारणम् । इति देवपरो ध्यायन्नात्मानमपि चेष्टते ॥ ४६॥ 18 20 ·१५२ हितोपदेशे 10 दुर्भिक्षव्यसनी चैव स्वयमेवायसीदति । बलव्यसनयुक्तस्य यो शक्तिर्न जायते ॥४७॥ अदेशस्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते । ग्राहोऽल्पीयानपि जले गजेन्द्रमपि कर्षति ॥४८॥ बहुशत्रुस्तु संबस्तः श्येनमध्ये कपोतवत् । येनैव गच्छति पथा तेनैवासौ विपद्यते ।। ४९ ॥ अकालसैन्ययुक्तस्तु हन्यते कालयोधिना। कौशिकेन हतज्योतिर्निशीथ इव वायसः ॥ ५० ॥ सत्यधर्मव्यपेतेन न संदध्यात् कदाचन । स संधितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥ ५१ ॥ अपरमपि कथयामि । संधिविग्रहासनयानसंश्रयद्वैधीभावाः णाः । कर्मणामारम्सोपायः पुरुषद्रव्यसंपत् देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिश्चेति पञ्चाङ्गो मन्दः । सामदान- भेददण्डाश्चत्वार उपायाः। उत्साहशक्तिः, प्रभुशक्तिः, मन्त्र- 15 शक्तिश्चेति शक्तित्रयम् । एतत्सर्यमालोच्य नित्यं विजिगीषयो भवन्ति महान्तः । यतः । या हि प्राणपरित्यागमूल्येनापि न लभ्यते । सा श्री तिविदां गेहे चञ्चलापि प्रधावति ॥ ५२ ॥ तथा चोक्तम् । वित्तं यदा यस्य समं विभक्तं गूढश्च चारो निभृतश्च मन्त्रः। न चाप्रियं प्राणिपु यो ब्रवीति स सागरान्तां पृथिवीं प्रशास्ति ।। ५३ ॥ 20 ·संधिः । १५३ , 5 10 किंतु, यद्यपि महामन्त्रिणा गृध्रेण संधानमुपन्यस्तं, तथापि तेन राज्ञा संप्रति जयगर्यान्न मन्तव्यम् । देव, तदेवं क्रियताम् । अस्मन्मित्रं सिंहलद्वीपस्य महावलो नाम सारसो राजा जम्बूद्वीपे कोपं जनयतु । यतः। सुगुप्तिमाधाय सुसंहतेन वलेन वीरो विनरन्नरातिम् । संतापयेद्येन समं सुतप्त- स्तप्तेन संघानमुपैति तप्तः ॥ ५४ ॥ ततो राज्ञा ‘एवमस्तु' इत्युक्त्या विचित्रो नाम वकः सुगुप्तलेखं दत्वा सिंहलद्वीपं प्रस्थापितः । अथ प्रणिधिः पुनरागत्योतयान्--देव, श्रूयतां तवत्यः प्रस्तावः । एवं तत्र गृध्रेणोक्तम्---' देव, भेषवर्णस्तत्र चिरमुषि- तः । स वेत्ति किं संधेयगुणयुक्त हिरण्यगर्भो राजा, न वेति ।' ततोऽसौ समान्य राज्ञा पृष्टः--'वायस, कीदृशाऽसौ हिरण्य- गर्भो राजा ? नक्रवाको मन्त्री वा कीदृशः ?' मेववर्ण उवाच- 15 'देव, स हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिर इव महाशयः, सत्यवाक् । चक्रवाकसमो मन्त्री न काप्यवलोक्यते ।' राजाह--' यद्येवं तथा कथमसौ त्वया वञ्चितः ?' मेववर्णो ब्रूते- विश्वासं प्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता अङ्कमारुह्य सुप्तं हि हत्या किं नाम पौरुषम् ॥ ५५ ॥ 20 शृणु देव, तेन मन्त्रिगाहं प्रथमदर्शने विज्ञातः । किंतु, महाश- योऽसौ राजा । तेन मया विप्रलब्धः । तथा चोक्तम्-- , .

·हितोपदेशे आत्मौपम्येन यो वेत्ति दुर्जनं सत्यवादिनम् । स तथा वन्यते धूर्ताह्मणश्छागतो यथा' ॥ ५६ ॥ राजाह--कथमेतत् ?' मेघवर्णः कथयति-- -- । 'अस्ति गौतमारण्ये प्रस्तुतयज्ञः कश्चिद्रालणः । स च यज्ञार्थं ग्रामान्तराच्छागमुपकीय स्कन्धे नीत्वा गच्छन् धूर्तलयेणावलो- कितः। ततस्ते धूर्ताः यद्येष च्छागः केनाप्युपायेन लभ्यते, तदा मतिप्रकी भवति ।' इत्यालोच्य वृक्षवयतले क्रोशान्तरेण तस्व ब्राह्मणस्यागमनं प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः । तवैकेन धूर्तेन गच्छन् 10 स ब्राह्मणोऽभिहित:--'भो ब्राह्मण, किमिति कुकुरः स्कन्धे- नोह्यते ?' विप्रेणोक्तम्--' नायं श्ा, किंतु नायं श्वा, किंतु यज्ञच्छागः। अथा- नन्तरस्थितेनान्येन धूर्तेन तथैवोक्तम् । तदाकर्ण्य ब्राह्मणश्छार्ग भूमौ निधाप मुहुनिरीक्ष्य पुनः स्कन्धे कृत्वा डोलायमानमति- श्वलितः । यतः। मतिडीलायते नूनं सत्तामपि खलोक्तिभिः । ताभिर्विश्वसित योऽसौत्रियते चित्रकर्णवत् ॥ ५७ ।। राजा पृच्छति--'कथमेतत् ?' स कथयति-- कथा ७॥ अस्ति कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे मदोत्कटो नाम सिंहः । तस्यानु- 20 चरास्त्रयः काको व्याः सृगालश्च । अथ तैभ्रमद्भिः कश्चिदुष्ट्रो दृष्टः पृष्टश्च--'कुतो भवानागतः ?' स चात्मवृत्तान्तमकथयत्। 15 ,

·संधिः।
ततस्तैनीत्वा सिंहेऽसौ समर्पितः । तेनाभययाचं दत्वा चित्रकर्ण
इति नाम कृत्वा स्थापितः । एवं कालो गच्छति ॥
अथ कदाचित सिंहस्य शरीरबैकल्यान् भूरिवृष्टिकारणाच
आहारमलभमानास्ते व्यत्रा बभूवुः । ततः काकव्याघ्रग मायुभि-
रालोचितम्-चित्रकर्णमेव यथा स्वामी व्यापादयति तथानु- 5
टीयताम् । किमनेन कण्टकभुजा ?' व्यानो ब्रते--खामिना-
भयवाचं दत्वा गृहीतोऽयम्, कथमेवं संभविष्यति ?' वायसो
वदति-----' इह समये परिक्षीणः स्वामी, पापमपि करिष्यति ।
यतः ।
10
त्यजेत् क्षुधाता महिलापि पुत्रं
खादेत् क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् ।
बुभुक्षितः किं न करोति पार्य
क्षीणा नरा निष्करणा भवन्ति ।। ५८॥
अन्यच्च।
का
6
मत्तः प्रमत्तश्चोन्मतः शान्तः कोपी दुश्चितः ।
लुब्धो भीरुस्त्वरायुक्तः कासुन्नश्च न धर्मवित्'
इति निश्चित्य सर्वे सिंहान्तिकं जग्मुः । तिहेनोक्तम्-- आहारार्थ
प्राप्तं किंचित् ?' काको ब्रूते---' देव, यत्नादपि किंचिन्न प्राप्तम् ।'
सिंहोऽवदत्---' कोऽधुना जीवनोपायः ?' काको वदति-
स्वाधीनाहारपरित्यागात् सर्वनाशोऽयमुपस्थितः ।' सिंहेनोक्तम्--- 2c
अनाहारः कः स्वाधीनः ?' काकः कण कथयति चिलकर्ण
इति । सिंहो भूमि स्पृष्ट्वा कौँ स्पृशति । 'अभयवाचं दत्वा
धृतोऽयमस्माभिः । कथमेवं युज्यते ? तथा चोक्तम्-
..
-

·हितोपदेशे न गोप्रदानं न च भूमिदानं न चान्नदानं न पयःप्रदानं । यथा वदन्तीह महाप्रदानं सर्वेषु दानेश्वभयप्रदानम् ।। ५९ ॥ 5 अन्यच्च । सर्वकामसमृद्धस्य अश्वमेधस्य यत्फलम् । तत्फलं लभते सम्यग्रक्षिते शरणागते' ॥६॥ . काको ब्रूते--नासौ खामिना व्यापादयितव्यः । कित्यस्माभिरेव तथा कर्तव्यं यथासौ स्वदेहदानमङ्गीकरोति ।' तच्छ्रुत्या सिंह- 20 स्तूष्णी स्थितः । ततोऽसौ लब्धायकाशः कूटं कृत्वा सर्वनादाय सिंहसमीपमागतः । अथ काकेनोक्तम्---- देव, यत्नादप्याहारो न प्राप्तः। अनेकोपवासक्लिष्टः स्वामी। तदिदानी मदीयमांसं समुपभुज्यताम् । यतः स्वामिमूला भवन्त्येताः सर्याः संपत्तयः खलु । समूलेष्यपि वृक्षेषु प्रयत्नः सफलो नृणाम् ॥ ६१ ॥ सिंहेनोक्तम्--- वरं प्राणपरित्यागो, न पुनरीदृशे कर्मणि प्रवृ- त्तिः ।' जम्बुकेनापि तथोक्तम् । ततः सिंहेनोक्तम्--' मैवम् ।' व्याघ्र उवाच----' मद्देहेन जीवतु स्वामी ।' सिंहेनोक्तम्--‘न कदाचिदेवमुचितम् ।' अथ चिलकर्णोऽपि जातप्रत्ययः, तथैवात्म- 20 देहदानमाह । तद्वदन्नेव व्याग कुक्षिं विदार्य व्यापादितः, सर्वैभक्षितश्च । 15 ·संधिः। १५७ . , 10 अतोऽहं ब्रवीमि---‘मतिडौँलायते नूनम्' इत्यादि । अनन्तरं पुनर्गच्छन् स ब्राह्मणस्तृतीयेन धूर्तेनोक्तः । ‘भो ब्राह्मण, किमिति कुकुरं स्कन्धेन भवान्वहति ?' तदाकर्ण्य ब्राह्मणः 'निश्चितमेवायं कुकुर' इति मत्वा च्छागं त्यक्त्वा स्नात्वा स्व- गृहं ययौ । स च्छागस्तै तत्वा भक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि- । 'आत्मौपम्येन यो वेत्ति' इत्यादि । राजाह-- मेघवर्ण, कथं त्वया शत्रुमध्ये सुचिरमुषितम् ? कथं वा तेषामनुनयः कृतः ?' मेघवर्ण आह-'देव, खामि- कार्यार्थिना स्वप्रयोजनवशाद्वा किं न क्रियते । पश्य । लोको वहति किं राजन् न मूनी दग्धुमिन्धनम् । क्षालयन्नपि वृक्षांत्रिं नदीवेला निकृन्तति ॥ ६२॥ तथा चोक्तम्-- स्कन्धेनापि वहेच्छन् कार्यमासाद्य बुद्धिमान् । यथा वृद्धेन सर्पण मण्डूका विनिपातिताः ॥ ६३ ॥ राजाह--कथमेतत् ?' मेघवर्णः कथयति-- कथा८। अस्ति जीर्णोद्याने मन्दविषो नाम सर्पः । सोऽतिजीर्णतया स्वाहारान्वेषणेऽप्यक्षमः सरस्तीरे पतित्या स्थितः । ततो दूरात् केनचिन्मण्डूकेन दृष्टः पृष्टश्च--- किं स्वाहारं नान्विष्यसि' इति । सो व्रते-- गच्छ, किं ते मम मन्दभाग्यस्य वृत्तान्त- Ac प्रश्नेन ?' ततः संजातकौतुकः स भेकः सर्वथा कथ्यताम्' इत्याह । सर्पो ब्रूते--'ब्रह्मपुरवासिनः श्रोत्रियस्य कौण्डिन्यस्य 15 .

·१५८ हितोपदेशे पुत्रो विंशतिवर्षदेशीयः सर्वगुणसंपन्नः दुर्दैवान्मम नृशंसस्वभा- बादः । तं पुत्रं सुशीलनामानं मृतमवलोक्य कौण्डिन्यः शोकेन पृथिवीतले लुठत् । अनन्तरं ब्रह्मपुरवालिनः सबै वान्धवास्तस्य तलागत्योपविष्टाः ।' ततः कपिलो नाम स्नातकोऽवदत्-.-'अरे 5 कौण्डिन्य, मूटोऽसि । तेनैवं क्लिपसि । शृणु। कोडे करोति प्रथमं यथा जातमनित्यता। धातीय जननी पश्चात् तथा शोकस्य कः क्रमः ॥६४ ॥ , तथा च । 10 15 क गताः पृथिवीपालाः ससैन्यवलवाहनाः । वियोगसाक्षिणी येषां भूमिरचापि तिष्ठति ॥६५॥ अपरं च। कायः संनिहितापायः सपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः समुत्पादि भङ्गरम् ॥६६॥ प्रतिक्षणनयं कायः क्षोयनाणो न लक्ष्यते । आसकुम्भ इनान्मायो विशीर्णः सन् विभाव्यते ॥६७॥ आसन्नतरतामेति जन्तोमृत्युदिन दिने । आघात नीयमानल्य वखव पदे पदे ॥ ६८ ॥ अनित्यं और हम जीवितं द्रव्यसंचयः । दैश्वर्यं निसंवासो महोत् तब न पण्डितः ।। ६९ ॥ स्था काच काय ससे आतां महोदधौ । समेत्य च व्यता सबूतसमागमः ॥ ७० ॥ चाहि पथिकः कश्चिच्छमाजाश्रित्य तिति । विनय च पुनर्गच्छेन तद्वद्भूतसमागमः ॥ ७१ ।। 20 ·संधिः । १५९ अन्यच्च । पञ्चभिनिमिते देहे पञ्चत्वं च पुनर्गते । खां स्वां योनिमनुप्राप्ते तब का परिवेदनः ॥ ७२ ॥ लावतः कुरुते जन्तुः संवन्धान मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते इये शोकशकवः ॥७३॥ नायमत्यन्तसंबालः कस्यचित् कनचित् कांगत् अपि स्वेन शरीरेण किमुतन्यः पृथगैः ॥ ७४ ।। अपि च । सयोगो ह वांगस्य समूयात तभवम् । अनतिक्रमणीयस्य जन्म मृत्योरिवागनम् ।। ७५ ॥ अपातरमवानां संभोगानां प्रियैः सह । अपनानामिवान्नानां परिणामोऽतिदारुणः ॥ ७६ ॥ अपरं च । ब्रजन्ति न निवर्तन्ते मोतीसि सरितं यथा । आयुसनाय मानां तथा राहनी रूदः ।। ७७ ।। मुखास्त दपरो यस्तु संसारे सत्तनागमः । स वियोगावसानत्साहःखानां धुरि युज्यते ।। ७८ ॥ अत एव हिनेच्छन्दि साधवः सलमागनम् । बहिनातिलूनाय भललो नाति भेषजम् ।। ७९ ।। सुकतन्य कर्माणि राजभिः सगरादिभिः । अनंतान्येश कर्माणि ते चापि प्रलयं गताः ॥८॥ संचिन्स लंलिन्त्य तनुभदण्डं मृत्यु मनुष्याला विचक्षणस्य । 20 ·5 हितोपदेशे वर्षाम्बुसिक्ता इव चर्मबन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति ।। ८१॥ यामेव राति प्रथमामुपैति गर्भ निवासी नरवीरलोकः । ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ।। ८२॥ अथ संसारमविचारयतां शोकोऽयमज्ञानस्य प्रपञ्चः । पश्य अज्ञानं कारणं न स्यात् वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धतामपयाति किम् ॥ ८३॥ 10 तदत्वात्मानमनुसंधेहि । शोकचर्चा परिहर । यतः । अकाण्डपातजातानां गात्राणां सर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधी' ॥८४ ॥ ततस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायात्रवीत्- तदलमिदानी गृहनरकवासेन । यनं गच्छामि ।' पुनः कपिलो ब्रूते- बनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रयतते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ ८५॥ 15 20 यतः । :खितोऽपि चरेद्धम यस कुत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम् ।। ८६ ॥

·संधिः । १६१ उक्तं च। 5 वृत्त्यर्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् । वाक्सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यपि तरन्ति ते ॥८७ ॥ तथा हि। आत्मा नदी भारतपुण्यतीर्था सत्योदका शीलतटा दयोर्मिः । अत्राभिषेकं कुरु पाण्डुपुत्र न वारिणा शुद्ध्यति चान्तरात्मा ।। ८८ ।। विशेषतश्च । जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिप्लुतम् । संसारमिदमत्यन्तमसारं त्यजतः सुखम् ।। ८९॥ 10 यतः। दुःखमेवास्ति न सुखं यस्मात्तदुपलक्ष्यते । दुःखार्तस्य प्रतीकारे सुखसंज्ञा विधीयते ॥९॥ कौण्डिन्यो ब्रूते---' एवमेव' । ततोऽहं तेन शोकाकुलेन ब्राह्मणेन 15 शप्तः----' यद्यारभ्य मण्डूकानां वाहनं भविष्यसि' इति । अथ कश्चिद्वाझग उवाच--कपिलोपदेशाद्विश्रान्तं ते हृद्यम् । तथा हि । शृणु। सङ्गः सर्वत्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते । सद्भिः सहैव कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥ ९१ ॥ 20 अन्यच्च। कामः सर्वात्मना हेयः स लेखातुं न शक्यते खभाया प्रति कर्तव्यः सैव तस्य हि भेषजम् ॥९२।। 11 ·१६२ हितोपदेशे एतच्छ्रुत्वा स कौण्डिन्यः कपिलोपदेशामृतप्रशान्तशोकानलो यथा- विधि दण्डग्रहणं कृतवान् । अतो ब्राह्मणशापान्मण्डूकान वोढुमत्र तिष्ठामि । अनन्तरं तेन मण्डूकेन गत्वा मण्डूकनाथस्य जाल- पादनानोऽने तत्कथितम् । ततः समागत्य मण्डूकनाथस्तस्य 3 सर्पस्य पृष्ठमारूढवान् । स च सर्पस्तं पृष्ठे कृत्वा चित्रपदक्रम वभ्राम । परेाश्चलितुमसमर्थं तं मण्डूकनाथोऽवदत्-'किमद्य भवान् मन्दगतिः ?' सर्पो ब्रूते-'देवाहारविरहादसमर्थोऽस्मि ।' मण्डूकनाथोऽवदत्-- अस्मदाज्ञया मण्डूकान भक्षय ।' ततो गृहीतोऽयं प्रसाद' इत्युक्त्वा क्रमशः स मण्डूकान खादति । 10 अथ निर्मण्डूकं सरो विलोक्य मण्डूकनाथोऽपि तेन खादितः॥ अतोऽहं ब्रवीमि---' स्कन्धेनापि वहेच्छन्' इत्यादि । देव, यात्विदानी पुरावृत्ताख्यानकथनम् । सर्वथा संधेयोऽयं हिरण्यगर्भो राजा संधीयतामिति ने मतिः।' राजोवाच- 'कोऽयं भवतो विचारः ? यतो जितस्तावदयमस्माभिस्ततो 15 यद्यस्मत्सेवया वसति, तदास्ताम् । नो द्विगृह्यताम् ।' अत्रान्तरे जम्बूद्वीपादागत्य शुकेनोक्तम्---' देव, सिंहल- द्वीपस्य सारसो राजा संप्रति जम्बूद्वीपमाक्रम्यावतिष्ठते ।' राजा तं ससंभ्रममाह-किं किम् ?' शुकः पूर्वोक्तं कथयति । गृध्रो |--'साधु रे चक्रवाक मन्विन् सर्वज्ञ साधु ।' राजा सकोप- 20 माह--' आस्तां ताक्यं, गत्वा तं समूलमुन्मूलयामि ।' दूरदर्शी विहस्याह- " ब्रूते-- - ·संधिः । १६३ E 10 'न शरन्मेघवत्कार्य वृथैव धनगर्जितम् । परस्यार्थमनर्थ वा प्रकाशयति नो महान् ॥ ९३॥ अपरं च । एकदा न विगृह्णीयात् वहून् राजाऽभिवातिनः । सदर्पोऽप्युरगः कीटैबहुभिर्नश्यते ध्रुवम् ॥९४ ॥ 'देव, किमितो विना संधानं गमनमस्ति ? तदास्मत्पश्चात् प्रकोपोऽनेन कर्तव्यः । योऽर्थतत्वमविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः । स तथा तप्यते मूढो ब्राह्मणो नकुलादिय' ॥९५ ॥ राजा पृच्छति-कथमेतत् ?' दूरदर्शी कथयति-- कथा ९॥ अस्त्युज्जयिन्यां माधयो नाम ब्राह्मणः । तस्य ब्राह्मणी प्रसूता बालापत्यरक्षणार्थं ब्राह्मणमवस्थाप्य स्नातुं गता। तस्मिन् काले ब्राह्मणाय राज्ञः पार्वणश्राद्धं दातुमाबाननागतम्। तच्छृत्वा ब्राह्मणः सहजदारियादचिन्तयत्-- यदि सत्वरं न गच्छामि, तदाऽन्यः 15 कश्चिच्छ्रुत्वा श्राद्धं ग्रहीष्यति । आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः। क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥९६॥ किंतु, बालकस्यान रक्षको नास्ति । तत् किं करोमि ? यातु । चिर- कालपालितमिमं नकुलं पुत्रनिर्विशेष वालकरक्षायां व्यवस्थाप्य 20 यामि ।' तथा कृत्वा गतः । ततस्तेन नकुलेन बालकसमीपमा- गच्छन् कृष्णसर्पो दृष्ट्वा व्यापाच कोपात्खण्डं खण्डं कृत्वा खा- " ·१६४ हितोपदेशे , 10 दितः । ततोऽसौ नकुलो ब्राह्मणमायान्तमवलोक्य रक्तविलिप्त- मुखपादः सत्वरमुपागत्य ब्राह्मणस्य चरणयोललोठ । ततोऽसौ ब्राह्मणस्तं तथाविधं दृष्ट्वा 'मम पुत्रोऽनेन भक्षित' इति बुद्ध्या व्यापादितवान् । अनन्तरं यावदसावागत्य पश्यति, तावद्वालकः 5 सुस्थः, सर्पश्च व्यापादितः तदुपकर्तारं नकुलं निरूप्य महान्तं सन्तापमवाप्तवान् । अतोऽहं ब्रवीमि . योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय' इत्यादि । अपरं च । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहो मानो मदस्तथा । षडर्गमुत्सृजेदेनमस्मिन् यक्ते सुखी भवेत् ॥९७ ॥ राजाह--' मन्छिन् , एष ते निश्चयः।' मन्त्री ब्रूते--' एवमेव। यतः। स्मृतिश्च परमार्थेषु वितर्को ज्ञाननिश्चयः । दृढता मन्त्रगुप्तिश्व मन्त्रिणः परमा गुणाः ॥९८ ।। 15 तथा च सहसा विधीत न किया- मविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेय संपदः ॥९९ ।। 50 तद्देव, यदिदानीमस्मद्वचनं क्रियते, तदा संधाय गम्यताम् । यतः। यद्यप्युपायाश्चत्वारा निर्दिष्टाः साध्यसाधन । संख्यामानं फलं तेषां सिद्धिः साम्नि व्यवस्थिता' ॥१०॥ , ·संधिः । १६५ अपरं च । 5 10 राजाह--'कथमेयं संभवति ?' मन्त्री ब्रूते--' देव, सत्वरं भविष्यति । यतः। मृद्धटवत् सुखभेद्यो दुस्संधानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकघटवदुर्भेद्यश्चाशु संधेयः ॥१०१॥ अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ।। १०२।। विशेषतश्चायं धर्मज्ञो राजा, सर्वज्ञो मन्त्री च । ज्ञातमेतन्मया पूर्व मेघवर्णवचनात् , तत्कृतकार्यसंदर्शनाच्च । यतः । कर्मानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः । तस्मात्परोक्षवृत्तीनां फलैः कर्म विभावयेत् ।। १०३ ॥ राजाह-'अलमुत्तरोत्तरेण । यथाभिमतमनुष्ठीयताम् ।' ततो गृध्रो महामन्त्री 'तत्र तथा कर्तव्यम्' इत्युक्त्वा दुर्गाभ्यन्तरं चलि- तः। ततः प्रणिधिवकेनागत्य राज्ञो हिरण्यगर्भस्य निवेदितम्- 'देव, संधिं कर्तुं महामन्त्री गृध्रोऽस्मत्समीपमागच्छत् ।' राज- 15 हंसो ब्रूते---' मन्विन , पुनः संबन्धिना केनचिदवागन्तव्यम् ।' सर्वज्ञो विहस्याह--'देव, न शङ्कास्पद तत् । यतो महाशयोऽसौ दूरदर्शी । अथवा स्थितिरियं मन्दमतीनाम् । कदाचिच्छकैव न क्रियते । कदाचित्सर्वत्र शङ्का । तथा हि । सरसि बहुशस्ताराच्छाये क्षणात् परिवञ्चितः कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशासु विचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दिवाऽपि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सयेऽप्यपायमवेक्षते ॥१०४॥ 20 ·हितोपदेशे दुर्जनदूषितमनसः सुजनेष्वपि नास्ति विश्वासः । बालः पायसदग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ॥ १०५ ॥ तद्देव, यथाशक्ति तत्पूजार्थं रत्नोपहारादिसामग्री सज्जीक्रियताम् । तथाऽनुष्ठिते सति, गृध्रो मन्त्री दुर्गद्वाराञ्चक्रवाकेणोपगम्य सत्कृ- 5 त्यानीय राजदर्शनं कारितो, दत्तासने चोपविष्टः। चक्रवाक उवाच--- युष्मदायत्तं सर्वम् । स्वेच्छयोपभुज्यतामिदं राज्यम् ।' राजहंसो ब्रूते---- एवमेव । दूरदर्शी ब्रूते----' एवमेवैतत् । किं त्विदानी बहुप्रपञ्चनं निष्प्रयोजनम् । यतः । लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् क्रुद्धाञ्जलिकर्मणा । मूर्ख छन्दानुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम् ॥ १०६ ।। 10 अन्यच्च । सद्भावेन हरेन्मित्रं संभ्रमेण तु बान्धवान् । स्त्रीभृत्यौ दानमानैश्च दाक्षिण्येनेतरान् जनान् ॥ १०७ ।। तदिदानी संधाय गम्यताम् । महाप्रतापश्चित्रवर्णा राजा ।' चक्र- 15 वाको वक्ति-- यथः संधान कार्य, तदप्युच्यताम् ।' राजहंसो ब्रूते- कति प्रकाराः संधीनां संभवन्ति ?' गृनो वदति-- कथयामि । श्रयताम् । बलीयसाऽभियुक्तस्तु नृपो नान्यप्रतिक्रियः । आपन्नः संधिमन्विच्छेत् कुर्याणः कालयापनम् ॥ १०८।। कपाल उपहारश्च संतानः संगतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुपान्तरः ॥ १०९।। 20 ·संधिः। १६७ अदृष्टनर आदिष्ट आत्मादिष्ट उपग्रहः । परिक्रयस्तथोच्छिन्नस्तथा च परभूषणः ॥ ११० ॥ स्कन्धोपनेयसंधिश्च पोडशैते प्रकीर्तिताः । इति षोडशकं प्राहुः संधि संधिषिदो जनाः ।। १११ ।। कपालसंधिविनेयः केवलं सनसंधितः । संप्रदानाद्भवति य उपहारः स उच्यते ॥ ११२ ॥ संतानसंधिर्विज्ञेयो दारिकादानपूर्वकः । सद्भिस्तु संगतः संधिमैत्रीपूर्व उदाइतः ॥ ११३ ॥ यावदायुःप्रमाणस्तु समानार्थप्रयोजनः संपत्तौ वा विपत्तौ वा कारणैर्यो न भिद्यते ॥ ११४ ॥ 10 संगतः संधिरेवायं प्रकृष्टत्वात् सुवर्णवत् । तथाऽन्यः संधिकुशलैः काञ्चनः स उदाहतः ॥ ११५॥ द्रव्यसिद्धिं समुद्दिश्य संधिश्च क्रियते यतः । स उपन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः ॥ ११६ ॥ भयास्योपकृतं पूर्व ममाप्येष करिष्यति । इति यः क्रियते संधिः प्रतीकारः स उच्यते ॥ ११७ ॥ उपकारं करोग्यस्य समाप्येष करिष्यति । 'अयं चापि प्रतीकारः रामसुग्रीवयोरिव ।। ११८ ॥ एकार्थी सम्यगुद्दिश्य क्रियां यत्र हि गच्छति । स संहितप्रमाणस्तु स च संयोग उच्यते ॥ ११९ ॥ आवयोर्योधमुख्यैस्तु मदर्थः साध्यतामिति । यस्मिन्पणस्तु क्रियते स संधिः पुरुषान्तरः ॥ १२० ॥ स्वयकेन मदीयोऽर्थः संप्रसाध्यस्त्वसाविति । 15 20 ·१६८ हितोपदेशे 10 यत्र शत्रुः पणं कुर्यात् सोऽदृष्टपुरुषः स्मृतः ॥ १२१ ।। यत्र भूम्येकदेशेन पणेन रिपुरूर्जितः । संधीयते संधिविद्भिरादिष्टः स उदाहृतः ॥ १२२ ॥ स्वसैन्येन तु संधानमात्मादिष्ट उदाहृतः । क्रियते प्राणरक्षार्थं सर्वदानादुपग्रहः ॥ १२३ ॥ कोशांशेनार्धकोशेन सर्पकोशेन वा पुनः । शिष्टस्य प्रतिरक्षार्थ परिक्रिय उदाहृतः ॥१२४ ।। भुवां सारवतीनां तु दानादुच्छिन्न उच्यते । भूम्युत्थफलदानेन सर्वेण परभूषणः ॥ १२५।। परिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिस्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः संधि संधिविचक्षणाः ॥ १२६ ।। परस्परोपकारस्तु मैत्री संवन्धजस्तथा । उपहारश्च विज्ञेयाश्चत्वारश्चैव सधवः ॥१२७॥ एक एवोपहारस्तु संधिरेव मतो मम । उपहारविभेदास्तु सर्व क्षेत्रविवर्जिताः ॥ १२८ ।। अभियोक्ता वलीचस्त्वादलब्ध्वा न निवर्तते । उपहारादृते तस्मात् संधिरन्यो न विद्यते ॥ १२९॥ राजाह--'भवन्तो महापण्डिताः, तदनामाकं यथाकार्यमुप- दिश्यताम् ।' दूरदर्शी ब्रूते-' आः, किमेयमुच्यते । आधिव्याधिपरीतारद्य श्वो वा विनाशिने । को हि नाम शरीराय धर्माप्तं समाचरेत् ॥ १३० ।। जलान्तश्चन्द्र चपलं जीवितं खलु देहिनाम् । 15 20

·5
तथाविधमिति ज्ञात्वा शश्वत् कल्याणभाचरेत् ॥ १३१ ।।
मृगहष्णोपमं वीक्ष्य संसारं क्षगभङ्गुरम् ।
सुजनैः संगतं कुर्याद्धर्माय च सुखाय च ॥ १३२ ॥
तन्मम संमतेन तदेव क्रियताम् । यतः ।
अश्वमेधसहस्राणि सत्यं च तुलया कृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १३३ ॥
अतस्सत्याभिधानदिव्यपुरस्सरयोरप्यनयोभूपालयोः काञ्चनाभि-
धानसंधिविधीयताम् ।' सर्वज्ञो वदति-~-' एवमस्तु ।' तनो
वनोपहारादिना स मन्त्री दूरदर्शी पूजितः । प्रष्टमनाचक्रवाकं
गृहीत्वा मयूरस्य राहः समीपं गतः । तत्र चित्रवर्णेन राज्ञा 0
सर्वज्ञो
गृपचनाहहुमानदानपुरस्सरं संभाषितः तथाविधं संधि
स्वोकृत्य राजहंससमीपं प्रस्थापितः । दूरदर्शी ब्रूते---- देव, सिद्ध
नः समोहितम् । इदानी स्वस्थानमेव विन्ध्याचलं प्रतिगम्यताम् ।'
अथ सर्वे स्वस्थानं प्राप्य मनोऽभिलषितं फलं प्राप्नुवन्निति ।
विष्णुशर्मणोक्तम्------ अपरं किं कथयामि ? तदुच्यताम् ।' !
राजपुला ऊचुः---'आर्य, तव प्रसादात् सकलराज्यव्यवहाराज
ज्ञातम् । ततः सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशमायाव- यद्यप्येवं,
तथाऽपि अपरमपीदसस्तु--
संधेः सर्वमहीभुजां विजयिनामस्तु प्रमोदः सदा
सन्तः सन्तु निरापदः सुकृतिनां कीर्तिश्चिरं वधताम् । :
नीतिवारविलासिनीव सततं वक्षःस्थले राजताम्
वकं चुम्बतु मन्तिणाबद्दरहर्भूयान्महानुत्सवः ॥१३४॥

·हितोपदेशे अन्यचास्तु । प्रालेयाद्रः : सुतायाः प्रणयनिक्सतिश्चन्द्र मौलिः स याव- द्यावलक्ष्मीर्मुरारेजलद इथ तडिन्मानसे विस्फुरन्ती । यावत्स्वर्णाचलोऽयं दवदहनसमो यस्य सूर्यः स्फुलिङ्ग- स्तायन्नारायणेन प्रचरतु रचितः संग्रहोऽयं कथानाम् ।।१३५ अपरं च । श्रीमान् धवलचन्द्रोऽसौ जीयान्माण्डलिको रिपून् । येनायं संग्रहो यन्नाल्लेखयित्वा प्रचारितः ॥१३६ ॥ 5 इति हितोपदेशे संधिनान चतुर्थः कथासंग्रहः समाप्तः ।। समाप्तोऽयं हितोपदेशः ।। शुभं भूयात् ॥ تقی میر PRINTED AT THE SRI R4114 PRESS, JATRAS---1928.

·No text on this page.