·क्यं हि मायावादप्रतिपाद्यम् । नहि तन्निरूपायतुं शक्यते मायावादिना। तथाहि- यदेतद्ब्रह्मैक्यमात्मनस्तद्वयात्मव्यतिरक्तमात्मस्वरूपं वा। आत्मातिरक्तं सत्यं चे- त्यादद्वैतहानिः स्यात् । आत्मातिरेकेण वस्त्वंतरानभ्युपगमात् । आत्मनोऽनतिरेके सिद्धसाधनतापत्तिर्दोषः स्यात् । स्वयप्रकाशात्मस्वरूपप्रतिपादकस्यामानत्वं स्यात् । हानेः स्वरूपातिरेके । अनतिरेके स्वप्रकाशत्वादात्मनः सिद्धसाधनता। निर्विशेषत्वादात्मनो नानधिगतो विशेषः। सिद्धत्वात्स्वरूपस्य विषे- पाभावाच नाज्ञानं कस्यचिदावरकम्। अनधिगतार्थगंतु प्रमाणमिति च तन्मतम् । अज्ञानासंभवादेव तन्मतमग्विलमपाकृतम् । मिथ्यात्वे अज्ञातज्ञापकस्य मानत्वेनांगीकृतत्वात् । ज्ञेयत्वादेवात्मनो मिथ्यात्वं स्यात् । ज्ञेयस्य शुक्तिरजतवन्मिथ्यात्वांगीकारात् । न च केनचिदाकारेण स्वयं प्रकाश- मानोपि विशेषाकारेण मायावादप्रतिपाद्य इति वाच्यम् । निर्विशेषत्वेनांगी- कृतत्वात्तस्य । आत्मनः स्वयप्रकाशस्याज्ञानासंभवान्नाज्ञानकल्पितोविशेषः शास्त्रप्रतिपाद्य इति वक्तुं शक्यते । न तु कथमज्ञायमानासंभवेनाज्ञानासंभवा- ·भाज्ञाननिवृत्यर्थो मायावाद इति वक्तुंशक्यत्वादित्यर्थः । ब्रह्मक्यं आत्मातिरिक्तं खंडनं। सत्यं चेदद्वैतभंगः स्यादित्युक्तम् । तन्न । ब्रह्मात्मैक्यस्य मिथ्याभूतत्वादित्या- ॥२॥ शंक्य परिहरति । मिथ्यात्वेचक्यस्येति ॥ ब्रह्मात्मैक्यं हि वेदांतप्रतिपाद्यमंगी- कृतं मायिना। तस्य मिथ्यात्व वदल्यातत्वावेदकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । जीवब्रह्म- णारेक्यस्य मिथ्यात्वेन भेदस्य सत्यता स्यात् । परस्परविरुद्वयारेकतरनिषेधस्या- न्यतरविधिनियतत्वात् । अतो द्वासुपर्णेत्यादिजीवेशभेदवाक्यानुरोधेन तत्वम- चैक्यस्यातत्वावेदकत्वमागमस्य स्यात् । सत्यता च भेदस्य। एवमेव प्रयोजनमपि निरस्तम् । स्वरूपत्वान्मोक्षस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । सीत्यायै क्यवाक्यमग्निर्माणवक इतिवद्गौणार्थमवगंतव्यमित्यर्थः। यथा जीव- ब्रह्मैक्यलक्षणविषयकत्वमपि निरूपायितुमशक्यत्वेन बाधितम् । तथा प्रयोजनमपि ॥२॥ निरूपयितुमशक्यत्वेन बाधितमित्याह ॥ एवमेव प्रयोजनमपि निरस्त- मित्यादिना ॥ यदेतत्साधनवैयर्थात् न चात्माज्ञाननिवृत्तिमोक्ष इति वक्तु शक्यते । आत्मनः स्वयंप्रकाशमानस्याज्ञानासंभवेन तनिवृत्यसंभावात् । न सन्ना- ·पन्नापि सदसत्र सदसद्विलक्षाः । वि. तु पंचप्रकारो ज्ञाननिनिरूपा पात्र इति यन्मायिनोक्तं तदप्यत एव निरस्तं भवति । सदसद्विलक्षणरूपचतुर्थप्रका- राज्ञानासंभवेन पंचमप्रकारस्याज्ञाननिवृत्तिरूपमोक्षस्य सुतरामसंभवादज्ञान- विलक्षणयाऽत्माज्ञाननिवृत्या भाव्यम् । भावाभावयोभिन्नप्रकारत्वादिति सद- सद्विलक्षणरूपाज्ञाननिवृत्याख्यमोक्षस्य पंचमप्रकारत्वं कल्पितं तदज्ञानासंभवे न संभवतीत्यर्थः । अत उक्तप्रकारेण मायावादे विषयप्रयोजनासंभवादसंभावितं प्रयो- अज्ञानासंभवेन चतुर्थप्रकाराभावात्पंचमप्रकारतापि निरस्ता। विषय- प्रयोजनाभावादेवाधिकारी च। तदभावादेव संबंधोऽपि । द्वाविमौ जनमुद्दिश्यासंभावितविषयप्रतिपत्यर्थं तहुद्धिमानधिकारी च निरस्तः । अधि- कारिविषयप्रयोजनानामसंभवादेषां साध्यसाधनभावरूपः संबन्धोपि निरस्त- स्तदाह । विषयप्रयोजनाभावा? बाधितत्वान्न ब्रह्मात्मैक्यं वेदप्रतिपाद्य- मित्युक्तम् । तर्हि किं वेदप्रतिपाद्यमित्यपक्षितार्थं भगवद्वाक्येन साधयति ॥ द्वाविमौ पुरुषावित्यादिना ॥ अस्यार्थो नारायणभुत्योच्यते । ब्रह्मरुद्रा- 2

·माया०
खंडनं।
विश्वासार्थ भगवद्वेदव्यासवचनं महाभारतायुक्तमुदाहरति । नास्ति नारायण-
सममिति ॥ नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यतीत्यस्य वाक्यस्य सत्य-
॥४॥ त्वकथनेन रुद्रादेर्जगदुतमत्ववचनं पुराणादिगतं अन्यथार्थमिति सूचितम् ॥
इति मायावादखंडनटीका श्रीपद्मनाभभट्टाकारकविरचिता समाता ॥
नास्ति नारायणसमंन भूतं न भविष्यति । एतन सत्यवाक्यन
सर्वार्थान्साधयाम्यहं ॥
॥ इति श्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं मायावादखंडनं संपूर्णम् ॥
अयं ग्रंथः कुंभघोणस्थानां मध्वविलास पुस्तकालयाधिपतीनां पंडित
टी. आर्. कृष्णाचार्याणां तनूजेन टी. के. वेंकोबाचार्येण वाजपेययाजि वासु-
देवदीक्षित खापेकर इत्येतैः शोधित पुस्तकानुसारेण मुद्रितम् । शाके १८५१.
॥४॥

·माया० खंडन । दयः सर्वे शरीरक्षरणाक्षराः ॥ श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः॥ चेतनाचेतनस्यास्य राशेस्संशायकत्वतः ॥ कूटस्थ आत्मा स ज्ञेयः परमात्मा ॥३॥ हरिः स्वयं ।। क्षराक्षरात्मनोयस्मादुत्तमः स सदानयोः । पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोरिति । एतदर्थो विविच्य स्मृत्या समाख्यायत इति योज्यं ॥ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमा- विश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः। योमामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत । इति गुह्यतमं शास्त्रामदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्धा बुद्धि मान्स्यात्कृत- कृत्यश्च भारत।इंद्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा इंद्रियेभ्यः परा ह्या इति । एतच्छ्रुत्यर्थः पुराणग्रंथेनोच्यते ॥ देवेभ्य इंद्रि- यात्मभ्यो ज्यायांसोर्थाभिमानिनः । सोमवित्तपम्रर्याप्पा अश्व्यग्नींदेंदखनवः ।

·कदेवताः ।। मनोभिमानिनो रुद्रवींद्रशेपास्खयोपि तु ।। ते श्रेष्ठा अर्थमानिभ्यस्ते- भ्यो बुद्धिस्सरस्वती । तस्या ब्रह्मा महानात्मा ततोऽव्यक्ताभिधा रमा । तस्या- स्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्वान्नैव तत्समः । कश्चित्कुतश्चित् श्रेष्ठस्तु नास्तीति किमु सा कथेति । द्विब्येकदेवता इत्यनेन द्वयोः शब्दस्पर्शयोः सौपर्णी देवता । रूप- रसयोयोर्वारुणी देवता । गंधस्योमा देवतेत्युक्तं भवति । सर्वशास्त्रार्थत्वेन बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्टा सा परा गतिः। ॐ भूम्नः क्रतुवज्ज्याय- स्त्वं तथा च दर्शयति ॐ ॥ इति विष्णोः पुरुषोत्तमत्वमेव सर्व- शास्त्रार्थत्वेन भगवता श्रुत्याचाभिहितम् । इति सर्वज्ञमुनिना माया- बादतमोऽखिलम् । निरस्तं तत्ववादेन सतां संशयनुत्तये । यद्विष्णोः सर्वोत्तमत्वं तद्भगवत्वाद्युक्तम् । तद्भगुवत्कृतब्रह्मसूत्रेण द्रढयति ॥ ॐ भून्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथाच दर्शयति ॐ इति॥ वैदिकत्वेन मायावाद- स्यप्रकृतत्वेन सज्जनानां विष्णोः सर्वोत्तमत्वं वर्णितं न वेति संशयस्स्यात्तनि- वृत्यर्थं मायावादं निराकृत्य तत्ववादेन ब्रह्मेशानादिजगदुत्तमत्वं विष्णोः स्था- पितं श्रीमदानंदतीर्थमुनिनेत्याह ॥ इति सर्वज्ञमुनिनेति ॥ उक्तार्थे दृढ- ·खंडनं । माया विश्वासार्थ भगवद्वेदव्यासवचनं महाभारतायुक्तमुदाहरति । नास्ति नारायण- सममिति ॥ नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यतीत्यस्य वाक्यस्य सत्य- ॥४॥ त्वकथनेन रुद्रादेर्जगदुतमत्ववचनं पुराणादिगतं अन्यथार्थमिति सूचितम् ॥ इति मायावादखंडनटीका श्रीपद्मनाभभट्टाकारकविरचिता समाप्ता । नास्ति नारायणसमंन भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्यन सर्वार्थान्साधयाम्यहं ॥ ॥ इति श्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं मायावादखंडनं संपूर्णम् ॥ अयं ग्रंथः कुंभघोणस्थानां मध्वविलास पुस्तकालयाधिपतीनां पंडित टी. आर्. कृष्णाचार्याणां तनूजेन टी. के. वेंकोबाचार्येण वाजपेययाजि बासु- देवदीक्षित खापेकर इत्येतेः शोधित पुस्तकानुसारेण मुद्रितम् । शाके १८५१. --- ·॥ अथ मायावादखंडनम् श्रीनिवासतीर्थीयसहितम् ॥ श्रीमद्धनुमद्भीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः। श्रीरामं हनुमत्सेव्यं श्रीकृष्णं भीमसेवितं ॥ श्रीव्यासं श्रीमदानंदतीर्थसंसेवितं भजे ।। प्रणम्ययादवाचार्यगुरूणां पादपंकजे ॥ व्याख्यास्ये दुर्गमां मायावाद- खंडनपंचिकाम् ॥ सर्वज्ञकल्पाः टीकाकाराः श्रीमजयतीर्थश्रीचरणाः श्रीमदा- चार्यकृतस्य मायावादखंडनाख्यप्रकरणस्य टीका कर्तुकामाः स्वचिकीर्पितग्रंथस्य ॥ अथ श्रीमज्जयतीर्थाचार्यकृता मायावादखंडन टीका। श्रीमद्धनुमद्भीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः । नरसिंहमसह्योरुप्रत्यूहतिमिरापहम् । प्रणिपत्य व्याकरिष्ये मायावादस्य खंडनं ।। निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं श्रीमन्नृसिंहस्तवनरूपं मंगलं कृत्वा शिष्यशिक्षाये ग्रंथा- दावुपनिब_तः स्खचिकीर्षितं प्रतिजानते ॥ नरसिंहमिति ॥ असह्याः प्रारि- प्सितपरिसमाप्तिरूपेष्टविरोधित्वेन सोढुमशक्याः उरवः अल्पमंगलानिवाः बहुसंख्याकावा ये प्रत्यूहाः विघ्नाः । विनोतरायः प्रत्युह इत्यमरः । ते सम्य- रज्ञानविरोधित्वात्तिमिराणीव तान्यपहंतीति प्रत्यूहतिमिरापहः तम् । एतादृश- 3 ·दिति । व्यापकीभूतस्य आब्रियमाणस्याभावादित्यर्थः ॥ इति च तन्मतमि- त्यत्र चशब्दसूचितदोषमाह । परार्थत्वादिति । परप्रवृत्तिनिवृत्युपयोग्यर्थप्रति- पादकत्वादित्यर्थः ॥ एको दोपः॥ ननु गंतशब्दस्य कर्बर्थकतच्प्रत्ययांतत्वेन अवगतिकर्तृवाचकतया करणे इंद्रियादावसंभव इत्यत आह ।। गंतृशब्देनेति॥ व्याप्तं । नचाज्ञानस्य तदस्ति । तथाहि । किमज्ञानमात्मस्वरूपस्यावरणं स्यादुत तद्विशेषस्य । नाद्यः। तस्य स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वात् । न द्वितीयः । तदभावात् । तथाच व्यापकाभावाद्व्याप्यमावरणमपि न संभवतीति न तन्नि- वर्तकत्वेन शास्त्रस्यासिद्धसाधनत्वं भवतीति । अस्तु तर्हि सिद्धसाधनता शास्त्र- स्य को दोष इति चेत् । परार्थत्वाच्छास्त्रस्य परसिद्धबोधनेऽनुपादेयत्वं स्यादि- त्येकः । अपरं चाह ॥ मूलं-अधिगतार्थगंतु प्रमाणमिति च तन्मतं । अवगतिसाधनमिति । अवगतिकरणमित्यर्थः । अर्थशब्देन तथाभूतार्थ उच्यते । तथाचानधिगततथाभूतार्थावगतिकरणं प्रमाणमिति लक्षणमाभिप्रेत्य क्रमेण पदानां कृत्यं दर्शयति ॥ अनधिगतेतीत्यादिना ॥ स्मृत्यादीति ।

·|धेल्यादि। विविधसांसारिकदुःखदर्शनेनेत्यनेन नित्यानित्यवस्तुाववकाजम- प्रेयते । दुःखदर्शनेन विरक्तस्येत्युक्त्या नित्यानित्यवस्तुविवेकस्य वैराग्यसाधनत्वं सूचितमिति ज्ञातव्यम् । शमो भगवन्निष्ठबुद्धिमत्त्वं दम इंद्रियनिग्रहः 'शमो मन्नि- प्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः । इति भगवद्वचनात् । आदिपदेन ' शांतो दांत उपरतस्तितिक्षु' रित्यादिश्रुत्युक्तविषयालंबुद्धिमत्त्वादिरूपोपरतत्वादिसंग्रहः । अनेन साधनाध्यायार्थोऽभिप्रेत इति द्रष्टव्यम् । मोक्षस्वरूपे वादिनां विप्रति- पत्तेः स्वमते तन्निरूपणायोक्तं तन्निवृत्त्यै परमानंदावाप्तये चेति । आनंदस्य कारिणस्तनिवृत्त्यै परमानंदावाप्त्यै च सकलजीवजडात्मकाप्रपंचात्परमार्थत परमत्वं नाम दुःखासंभिन्नत्वं नित्यत्वं(चेति)वेति द्रष्टव्यम् । तथा च आत्यंतिक- दुःखनिवृत्तिविशिष्टपरमानंदाविर्भाव एव मोक्ष इत्युक्तं भवति । अनेन फला- ध्यायार्थोऽभिप्रेत इति ज्ञातव्यम् । निखिलगुणोदारत्वोपपादनाय सकलेत्यादि- विशेषणम् । प्रपंचाभेदे तदनुपपत्तिरिति भावः। अनेन समन्वयाध्यायार्थो वर्णितः । तत्र ह्यपर्यायानंतशब्दानां महायोगवृत्त्या परब्रह्माणि समन्वयनिरू- पणेन निखिलगुणोदारत्वस्य वर्णितत्वादित्यवगंतव्यम् । अत्र प्रपंचाद्भिन्न- ·माया खंडनं । मित्यवाक्तो मायावादिनापि प्रपंचाद्ब्रह्मणां व्यावहारिकभेदांगीकारात् तादृश- भेदवतो ब्रह्मणः अस्मन्मते विषयत्वापत्त्या तत्परिहाराय परमार्थतो भिन्न- ॥६॥ मित्युक्तम् । भेदाभेदवादिनस्त्रिविधाः । जीवब्रह्मणोः संसारे केवलं भेदः मुक्तौ त्वभेद इति केचित् । अन्येतु संसारे भेदाभेदौ मुक्ती त्वभेद एवेति । अपरेतु संसारे मुक्तौ च भेदाभदाववति । मतत्रयेपि भेदः सत्योपाधिकृतः पारमार्थिक एवेति । तत्र संसारे परमार्थतोऽत्यंतभेदस्यापि कश्चिद्भेदाभेदवादिभिरंगीकारा- एवात्यंतभिन्नं निखिलगुणोदारं निरस्तसमस्तदोष परब्रह्म प्रतिपादयितुं सकल- श्रुतिस्मृतीनां तदुपकरणभूतब्रह्ममीमांसायाश्च प्रवृत्तिरिति तत्वम् । अपरेतु स्वतः तव्यावर्तनाय एवेत्युक्तम् । तदर्थस्तु सर्वदेति । संसारे मुक्तो चत्यर्थः। संसारे मुक्तौ च भेदाभेद एवेति भास्करेंकदेशिमतव्यावृत्त्यर्थं अत्यंतेत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । ननु युक्तिसमयादिभिः उक्तसमन्वये निरोधिते ब्रह्म दोषवदपि स्यादित्याशंकां परिहरतोऽविरोधाध्यायस्याओं वर्णितो निरस्तसमस्तदोषमिति । तत्र युक्त्यादी- नामाभासत्ववर्णनेन परब्रह्मणो निर्दोषत्वस्यैव वर्णितदिति भावः । तदुप- ·करणभूतेति । श्रुत्यर्थनिर्णायकन्यायग्रथनात्मिकाया इत्यर्थः । 'धर्मे प्रमीयमाणे हिवेदेन करणात्मना । इति कर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यतीति वचनादिति द्रष्टव्यम् । अनेन श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रयोः उक्तविशेषणविशिष्टं परब्रह्म विषयः निरुक्तो मोक्षःप्रयोजनं साधनचतुष्टयसंपन्नोधिकारी यथायोग्यं संबंध इत्युक्तं भवति । तत्वमिति सैद्धांतिकरहस्यं प्रमेयमित्यर्थः । एवं श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रयोः स्वाभिप्रेतं विषयादिकं निरूप्य पराभिप्रेतं विषयादिकमाह ॥ अपरेत्वित्या- परब्रह्मभूतस्यैव जीवस्याज्ञाननिमित्तं दुःखादि तदद्वैतज्ञाननि(बर्हणीय)वर्तनीय- मित्यतोऽनर्थहेतोरस्यग्रहाणायात्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वशास्त्रारंभइति वर्ण- दिना। अज्ञाननिमित्तं ऐक्याज्ञाननिमित्तम् । निबर्हणीयं विनाश्यम् । अनर्थ- हेतोः दुःखाद्यनर्थहेतोः। अस्य अज्ञानस्य प्रहाणाय विनाशायेत्यर्थः । आत्मै- कत्वेति ॥ आत्मनः जीवस्य यहह्मणा एकत्वं ऐक्यं तस्य या विद्या यज्ज्ञानं तस्य प्रतिपत्तये प्राप्तय इत्यर्थः । सर्वशास्त्रेति ॥ श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रेत्यर्थः । तथा च जीवब्रह्मैक्यं विषयः अज्ञाननिवृत्तिः प्रयोजनं तत्कामोऽधिकारी ·माया० खंडनं । यथायोग्यं संबंध इत्युक्तं भवति । परममंगलं परममंगलरूपम् । अखिलस्याप्य- ज्ञानकल्पितत्वोक्तौ ब्रह्मचैतन्यस्याज्ञानकल्पितत्वं प्रसज्ज्येत । अतो व्याचष्टे ॥ ॥७॥ चैतन्यमानेति । मात्रशब्दः केवलार्थः ॥ अज्ञानकल्पितमिति यन्मत- मिति ॥ अत्र मध्यमपदलोपी समासः । अज्ञानेत्यनंतरं परिकल्पितशब्दस्य लोपांगीकारात् । अज्ञानेन परिकाल्पतं अज्ञानपरिकल्पितं तच्च तत् अखिलं यंति । तन्मतमपाकृत्य स्वमतं समर्थयितुमिदं प्रकरणमारभमाणो भगवानाचार्यः परममंगलं नरसिंहस्तवनमादावाचरति ॥ मूलं-नरसिंहोऽखिलाज्ञानमतध्वां- तदिवाकरः । जयत्यमितसज्ज्ञानसुखशक्तिपयोनिधिः ॥ अखिलं चैत- न्यमात्रातिरिक्तं अज्ञान(परिक)कल्पितमिति यन्मतं तदेवध्वांतमिव सम्यग्ज्ञान- , ॥७॥ च अज्ञानाखिलमिति भाव्य विशेष्यभूताखिलपदस्य पूर्वनिपातमंगीकृत्य 'विशे- पणं विशेष्येण बहुल' मित्यत्र बहुलग्रहणाद्विशेष्यस्यापि विशेषणेन समासांगी- कारात् । अखिलाज्ञानमिति मतं अखिलाज्ञानमतं तदेव ध्वांतमिव अखिलाज्ञान- मतध्वांतं तस्य दिवाकर इव । नन्वभिभवार्थस्य जयिधातोः सकर्मकत्वस्य देव- ·दत्तः शत्रून् जयतीत्यादी दर्शनेनात्र कर्मानुक्तेन्यूनतेत्यतो नात्र जयिधातुरभि- भवार्थः किंतु उत्कृष्टत्वेन सत्तार्थकः । तस्मिन्नर्थे स धातुरकर्मक एव । अतो न तदनुक्तिदोष इत्याशयेनाह ॥ जयतीति । अत्र नियामकमाह ॥ तथाचोक्त- मिति ॥ जि जय इति धातोः जयाभिभवयोवृत्तिरस्तीत्यर्थः । अभिभवः तिरस्कारः । कोसावाद्योऽर्थ इत्यत आह ॥ उत्कर्षप्राप्तिरिति ॥ विशेषण- प्रतिरूपत्वात् । तन्निरसने दिवाकार इव । जयत्युत्कृष्टो वर्तते । तथा चोक्तम् । जयेर्जयाभिभवयोराद्येऽर्थेऽसावकर्मकः। उत्कर्षप्राप्तिराद्योऽर्थो द्वितीयेऽर्थे सकर्मक इति । सत्त्वं ज्ञानसुखशक्तीनां विशेषणम् । ज्ञानस्य यथार्थत्वं(सत्व) सुखस्य दुःखासंभिन्नत्वम् । शक्तेरप्रतिबद्धता । ताभिः पयोनिधिरिव । पयोनिधिः मिति । ज्ञानं च सुखं च शक्तिश्च ज्ञानसुखशक्तयः ॥ सत्यश्च ताः ज्ञानसुख- शक्तयश्च ताभिरिति विग्रहो द्रष्टव्यः ॥ इत्यत इंति ॥ तद्वदस्यापि परिमित- त्वशंकापरिहारायेत्यर्थः ॥ विशिनष्टीति ।। अमितत्वं नृसिंहस्य विशेषणं दत्तमित्यर्थः ॥ ततश्च अमितश्चासौ सज्ज्ञानसुखशक्तिपयोनिधिश्चेति विग्रहो ।

·माया०
खंडनं।
द्रष्टव्यः ॥ ननु विशेषणांतरं विहाय एताभ्यामेवविशेषणाभ्यां स्तवने किं
प्रयोजनमित्यत आह ॥ द्विविध इति । खल्विति वाक्यालंकारे ॥ प्रसंजि-
॥ ८॥ तेति । प्रसक्तेत्यर्थः ॥ इष्टसंपादनेति ॥ तं यथा यथोपासते तदेव भवतीति
श्रुतेरिति भावः ॥ तन्मीमांसाभिरिति । तदर्थनिश्चायकन्यायग्रथनात्मिका-
परिमितो भवतीत्यतस्तममितत्वेन विशिनष्टि । द्विविधः खलु पुरुषार्थोऽनिष्ट-
निवृत्तिरिष्टप्राप्तिश्च । तत्र अखिलेति मायावादादिदुर्मतप्रसंजितमिथ्याज्ञानाद्य-
निष्टनिवर्तकत्वेन नरसिंहस्तुतिर्विहिता । अमितेति सम्यग्ज्ञानादिसमस्तेष्ट-
संपादनसमर्थत्वेनेति ॥ अखिलाज्ञानमतं ध्वांतसममित्येतदसहमान आह । जीव-
ब्रह्मणोरेकत्वं हि श्रुतितन्मीमांसाभिस्तात्पर्यतः प्रतिपाद्यते । न चैतच्चैतन्याति-
भिरित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यं ॥ न चैतदित्यादि । आज्ञनपरिकल्पि-
तत्वरूपमिथ्यात्वाभावे चेश्वरनिष्ठसार्वज्ञ्यादेः जीवनिष्ठदुःखादेश्च सत्यत्वापत्त्या
विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन जलानलवत् जीवेश्वरयोः भेद एव स्यादिति भावः ।।
कथमेवमुच्यत इति ।। अखिलाजानमतंध्वांतसममिति कथमुच्यत इत्यर्थः ॥
॥८॥

·MMAMALAWAR न चैतदिति ॥ ऐक्यप्रतिपादकत्वमेव नास्ति । तथा अप्रतिभासादिति भावः । ननु कथमप्रतिभासः । ऐक्यपरतया श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रं व्याख्यास्यामीति चेत्तत्राह ॥ तत्परतयेति ॥ विषयीभूतमिति ॥ धर्मिभूतमित्यर्थः ।। • RamananeADIPELATESTAN रिक्तस्याखिलस्याज्ञानकल्पिततया विनोपपद्यत । तत्कथमेवमुच्यत इति । मेवं । स्यादेतदेवं यदिजीवब्रह्मणोरैक्यप्रतिपादकत्वं वेदतन्मीमांसयोरुपपन्नं स्यात् । न चैतदस्ति । तत्परतया व्याख्याने वेदादेरनारंभणीयत्वप्रसंगात् । तत्कथ- मिति तत्राह ॥ मूलं-विमतमनारंमणीयम् । अन्यथाप्रतिपादकत्वात् । यदित्थं तत्तथा यथा संप्रतिपन्नम् ॥ विमतमारंभणीयत्वानारंभणीय- त्वाभ्यां विमतिविषयीभूतं श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रम् । शास्त्रमनारंभणीयमित्येवो- ते बौद्धादिशास्त्राणामनारंभणीयत्वस्य परेणाभ्युपगतत्वादिष्टापादनमेतत्स्यात् । तर्हि वेदादीत्येवोच्यताम् । मैवम् । विमतिग्रहणेन निराश्रयत्वादिदोषपरिहार- निराश्रयत्वादिदोषेति । आश्रयासिद्धयादिदोषेत्यर्थः। आदिपदेन सिद्ध- साधनत्वाप्रसिद्धविशेषणत्वयोर्ग्रहणम् ॥ सूचितत्वादिति । यदि वियदा- 5 ·माया० खंडनं । दिकमेव न स्यात्तर्हि आरंभणीयत्वानारंभणीयत्वाभ्यां विमतिः किमाश्रया स्यात् किंधर्मिणीस्यात् कुत्र स्यादिति यावत् । यदिवाऽनारंभणीयत्वं सिद्धमप्रसिद्धं वा ॥९॥ स्यात्तर्हि आरंभणीयत्वानारंभणीयत्वाभ्यां कथं विमतिः स्यात् । एकस्याः कोटेः सिद्धत्वादप्रसिद्धत्वाञ्चेत्यर्थः । अस्ति चेयं तस्मान्न निराश्रयत्वादीति विमतग्रहणेन सूचितमित्यर्थः ।। आपाद्यवैकल्यादीति ॥ आदिपदेनाश्रयहीनत्वग्रहणं ॥ स्यापि सूचितत्वात् । एवमापाद्यवैकल्यादिदोषपरिहारसूचनाय यथा संप्रतिपन्न- मित्युक्तम् । अन्यथा यथा बौद्धादिशास्त्रमिति ब्रूयात् । नन्वनारंभणीयत्वं नामा- प्रणेतव्यत्वं वा अश्रोतव्यत्वादिकं वा । आये त्विष्टापादनम् । वेदस्याप्रणेतव्य- ॥९॥ दोषेति ॥ दृष्टांतदोपेत्यर्थः ।। सूचनायेति । वक्ष्यमाणरीत्या आपाधमनारंभ- णीयत्वं बौद्धशास्त्रे न स्यात् । तदा केन धर्मेण संप्रतिपत्तिः स्यात् । यदि बौद्धशास्त्रमेव न स्यात् तर्हि आवयोरनारंभणीयत्वेन संप्रतिपत्तिः कुत्र स्यात् । अस्ति चेयं तस्मान्नापाद्यवैकल्यादीति संप्रतिपन्नग्रहणेन सूचितमित्यर्थः ॥ अश्रोतव्यत्वादिकमिति । अत्रादिपदेन अनुपादेयत्वग्रहणं ।। अप्रणेतव्य- PORARJASAAMERIALANEELPEPARAN ·त्वादिति । अपौरुषेयत्वादिति भावः ॥ दर्शनादिति । तथाच आपाधवक- ल्यमिति भावः । उपादेयत्वस्यापि दर्शनादित्यपि द्रष्टव्यं । ननु विमतमनारं- भणीयमिति वेदतत्मीमांसाशास्त्रस्यानारंभणीयत्वसाधने भवतामपसिद्धांतत्रमाण- बाधौ स्यातामिति चेत्तत्राह ॥ स्यादितीति । तथाच दृषणानुमानन्वान्न तत्रा- त्वात् । न द्वितीयः । वौद्धादिशास्त्रश्रवणस्यापि दर्शनात् । मैवम् । प्रेक्षावदु- पादेयत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् । स्यादिति प्रतिज्ञावाक्यशेषः । तथाच यदि वेदादिकं जीवब्रह्मणोरैक्यप्रतिपादकं स्यात्तदाऽनारंभीयं प्रसज्ज्यतेत्युक्तं भवति । आपादकमेवान्यथा प्रतिपादकत्वादित्यनेन हेतुवाक्येन विवियत इत्यदोषः । तच्चोत्तरत्र प्रदर्शयिष्यामः । अथवा वेदतन्मीमांसादिकं ऐक्यपरतया पसिद्धांतादिकं दोष इत्याशयः । यथोक्तं । अतो न दूपणेऽपसिद्धांतादीति ॥ नन्वेवमैक्यप्रतिपादकत्वरूपापादकस्य बहिरेवोक्तौ अन्यथाप्रतिपादकत्वादिति हेतुवाक्यस्य वैयर्थ्यरूपदोषः स्यादिति चेत्तत्राह ।। आपादकमेवेति ॥जीवब्रह्मै- क्यप्रतिपादकत्वरूपापादकमेवेत्यर्थः । कथं विवियत इति चेत्तत्राह ॥ नच्चेति॥

·खडन। माया० विवरणमित्यर्थः । विवरणप्रकारमिति यावत् ।। उत्तरत्रंति ॥ ननु यद्यतपर- मित्यादिना ग्रंथेनेत्यर्थः । एवं दृषणानुमानत्वमभिप्रेत्य व्याख्याय इदानीं ॥१०॥ साधनानुमानत्वमभिप्रेत्यापि व्याख्याति ॥ अथवेत्यादिना ॥ नन्वैक्यपर- श्रुतितन्मीमांसाशाखानारंभणीयत्वसाधनस्यैव संगतत्वेन मायावादिशास्त्रानारं- भणीयत्वसाधनं कर्णे स्पृष्ट कटिं चालयनीति न्यायमनुसरतीत्याशंकापरिहाग- व्याकुर्वन्मायावादिप्रणीतं शास्त्रमेव पक्षीकृत्य तस्यानारंभणीयत्वं वेदादस्तत्पर- त्वनिरासाय साध्यते । कथमन्यथाप्रतिपादकत्वं विमतस्य शास्त्रस्येत्यत आह ।। मूलं नाहि ब्रह्मात्मैक्यस्य याथार्थ्यं तत्पक्षे ॥ अन्यथाप्रतिपादकत्वं ह्य यथार्थप्रतिपादकत्वं । ब्रह्मात्मनारकत्वंच शास्त्रविषयतया परस्याभिमतं न narsure योक्तं ॥ वेदादेस्तत्परत्वनिरासायति ॥ अत एवोक्तमक्यपरतया व्याकुर्व । ॥१०॥ दिति ॥ तथाच तस्यानारंभणीयत्वसाधने वेदादेर्जीवब्रह्मभेदपरत्वमेव सिध्यति । ऐक्यपरत्वोपपादकोपायाभावादिति भावः ॥ कथामिति । तथाच स्वरूपा- सिद्धिरिति भावः । शास्त्रविषयतया शास्त्रप्रतिपाद्यतया । यदुक्तं तच्चोत्तरत्र प्रदर्श- ·यिष्याम इति तत्प्रदर्शयितुं शंकते ॥ नन्विति ॥ आपादकस्य अद्वेतपरत्व- रूपस्य ॥ एतदेवेति ॥ अन्यथाप्रतिपादकत्वादित्येतदेवेत्यर्थः ॥ दृष्टांतानुए- पत्तिरिति ॥बौद्धशास्त्रे ब्रह्मैक्यप्रतिपादकत्वरूपोपपादकाभावात्साधनवैकल्यमि- त्यर्थः । उपपादनानुपयोग इति ॥ कथं ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपादकत्वं विम- तत्परमाथर्भूतं । अतोन्यथाप्रतिपादकत्वं सिद्धं । ननु यद्यद्वैतपरं शास्त्रं स्यात्त- दानारंभणीयं प्रसज्ज्येतति प्रसंगोक्तावापादकस्योक्तत्वात्पुनर्हेत्वभिधानं व्यर्थं स्यात् । न चैतदेवापादकाभिधानमिति वाच्यं । तथासत्यन्यथाप्रतिपादकत्वा- दित्यस्य ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपादकत्वादित्यर्थः स्यात् । तथाच दृष्टांतानुपपत्तिः । नहि ब्रह्मात्मैक्यस्येत्युपपादनानुपयोगोऽसंगतत्वं चेति । मैवं । अभिप्रायसद्भा- तस्य शास्त्रस्येति शंकायां न हि ब्रह्मात्मैक्यस्य याथायमित्युपपादनानुपयोग- रूपासंगतिरित्यर्थः। दृष्टांतानुपपत्तिसमुच्चयार्थश्चशब्द इत्यवगंतव्यं । यद्वा । ननु कथमैक्यप्रतिपादकत्वं विमतस्य शास्त्रस्येत्येवं शंकायां न हि ब्रह्मेतिवाक्यं प्रवृत्तमिति योजनायां संगत्यभावेपि प्रकारांतरेण संगति वक्ष्यामीति चेत्तत्राह ।। 6 ·माया० खंडनं। असंगतत्वं चेति ॥ निमित्तनैमित्तिकभावस्येति ॥ प्रयोज्यप्रयोजक- भावस्येत्यर्थः । अद्वैतस्य शास्त्रार्थत्वं निमित्तं प्रयोजक अनारंभणीयत्वं नैमि- ॥११॥ त्तिकं प्रयोज्यं । तद्भावस्यास्फुर-नादित्यर्थः तथाचाप्रयोजकत्वमित्याशयः ॥ वात् । तथाहि । यद्यद्वैतमेवशास्त्रार्थः स्यात्तदा शास्त्रमनारंमणीयं स्यादित्युक्ते निमित्तनैमित्तिकमावस्यास्फुटत्वात्कथमित्याकांक्षायामन्यथाप्रतिपादकत्वादित्यु- क्तम् । यदि शास्त्रार्थोऽद्वैतस्यात्तदा शास्त्रमन्यथाप्रतिपादकं स्यात् । ततश्चानारं- भीयं प्रसज्ज्यतेति । अद्वैतस्यैव शास्त्रार्थत्वे शास्त्रस्यायथार्थप्रतिपादकत्वं कथ- मित्यतो न हि ब्रह्मात्मैक्यस्येत्यभिहितं तत्रोपपत्तिस्तत्पक्ष इति । ऐक्यमेव शास्त्रार्थश्चेब्रह्मातिरिक्तं सर्वमपरमार्थभूतं स्यात् । ऐक्यं च ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वाद- परमार्थभूतं । तत्प्रतिपादकं च शास्त्रं कथमन्यथाप्रतिपादकं न भवेदिति । ॥११॥ कथमिति । आपादनं कथमित्यर्थः । ततश्चेति ॥ अन्यथाप्रतिपाकत्वेनाना- रंभणीयत्वरूपे द्वितीयतर्के संप्रतिपन्नमित्युक्तं चौद्धशास्त्रमत्र दृष्टांत इत्यवगंतव्यं ।। तेनैवेति ॥ ब्रह्मस्वरूपातिरिक्तेन परमार्थसता ऐक्येनैवेत्यर्थः ।। द्वैतापत्ते ·रिति॥ द्वितीयसत्यवस्तुसद्भावापत्तेरित्यर्थः ।। अद्वैतपरं सत्यभूतद्वितीयवस्त्व- भावपरं । खोक्तार्थे खंडनकारसंमतिमाह ॥ यथाहेति। तचाद्वैतं ब्रह्मैव- स्यादित्यन्वयः । कुतः यतोऽस्मदुक्तं प्रमेयं ब्रह्मवेदं सर्वमिति श्रुत्यर्थेन सहै- अथ ब्रह्मात्मैक्यं तत्स्वरूपातिरिक्तमपि परमार्थसदंगीक्रियते तदा तेनैव द्वैता- पत्तेरद्वैतपरं शास्त्रमित्यस्य हानिः स्यादित्याह ॥ मूलं-अद्वैतहानेः स्वरूपा- तिरेके । ब्रह्मात्मैक्यस्येति वर्तते । याथार्थे सतीति शेषः । स्यादेतदैक्यं परमार्थसदेव किंतु ब्रह्मस्वरूपानतिरिक्तमेव । यथाह । तच्चाद्वैतं ब्रह्मैवेदं सर्व- मिति श्रुत्यर्थेन सहैक्यमापन्नं हि ब्रह्मैव स्यादिति । तथाच कथं तत्प्रतिपादकं शास्त्रमयथार्थप्रतिपादकं स्यादित्यत आह ॥ मूलं-अनतिरेके स्वप्रकाश- त्वादात्मनः सिद्धसाधनता ॥ शास्त्रस्येति शेषः। यद्यद्वैतं ब्रह्मस्वरूपा- क्यमापनं प्राप्तं । अस्माभिरैक्यस्य ब्रह्मात्मकत्वमुच्यते । श्रुत्याच सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वममिधीयते सर्वमध्ये चैक्यं पतितमिति तस्यापि ब्रह्मात्मकत्वं प्राप्तं । तथाचास्मदुक्तं प्रमेयं श्रुत्युक्तंचप्रमेयमेकमेव जातमित्यर्थः । तथाचा- ·माया० स्मदुक्तप्रमेयेश्रुत्यानुकूल्यमप्यस्तीति भावः ॥ बोध्यस्यति ॥ श्रुतिबोध्यस्य जीवस्येत्यर्थः ॥ नित्यसिद्धत्वादिति । मामहंजानामीति साक्षिप्रत्यक्षेणे- ॥१२॥ त्यर्थः । तदेवोपपादयति । स्वविषयप्रकाशत्वमिति । परण च नैतादृशं खंडनं । नतिरिक्तं स्यात्तदा शास्त्रस्य सिद्धार्थबोधकत्वं प्रसज्ज्येन । बोध्यस्यात्मनो ब्रह्मस्वरूपत्वात्तस्यच स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वात् । अतः सिद्धसाधनताप- रिहारायैक्यस्य स्वरूपातिरेकेंगी(कार्यऽन्य)क्रियामाणेऽन्यथाप्रतिपादकत्वमेवेति अयं च दोषः स्वमतरीत्येवोक्त इति मंतव्यं । स्वविषयप्रकाशत्वं स्वप्रकाशत्व- मितिस्वमतेंगीकारात् । पररीत्या तु स्वप्रकाशत्वादात्मनः शास्त्रस्याप्रतिपाद- कत्वं स्यात् । अवेद्यत्वं स्वप्रकाशत्वमित्यंगीकारादिति दूषणं द्रष्टव्यं । ननु स्वप्र- काशतयाऽऽत्मस्वरूपस्य सिद्धत्वेप्यद्वैतादिविशेषाकारणानधिगतत्वान्न शास्त्रस्य सिद्धसाधनत्वादिकं । यथा खलु भवतां गुणगुणिनोरभेदेपि गुणिनः स्पर्शनेनो- ॥१२॥ स्वप्रकाशत्वमंगकिर्तुं शक्यं विशेपानंगीकारण कर्तृकर्मत्वविरोधादिति भावः ॥ अद्वैतादिविशेषाकारेणेति । अद्वैतरूपः कश्चन विशेषाकारः तेन रूपेणेत्यर्थः ।

·सिद्धसाधनत्वादिकमित्यत्रादिपदेनाप्रतिपादकत्वादिग्रहणं । भवतां मते । दृष्टां- तदाष्टातिकयोवैषम्यमुपपादयति ॥ स्यादेवमिति ॥ तद्विशेषतयेति। तद्धर्म- तयेत्यर्थः ॥ तन्मात्रमिति | घटेनात्यंताभिन्नमित्यर्थः । खंडितत्वेन भेदाभेद- सद्भावादिति भावः। तद्विशेषस्तद्धर्मः ॥ यथा गुणगुणिनोरिति । यावद्रव्य पलंभे रूपस्यानधिगतिरेवमित्यत आह ॥ मूलं-निर्विशेषत्वादात्मनो नानधिगतो विशेषः ॥ स्यादेवं घटोपलंभेपि तद्रूपानुपलब्धिः यतो रूपं घटाभिन्नमपि तद्विशेषतयांगीक्रियते नतु तन्मात्रं । नचै (वमै) क्यमपि आत्माभिन्न तद्विशेषः । येन आत्मनि सिद्धेप्यनधिगत इति युक्तं । आत्मस्वरूपस्य निर्विशे- पत्वांगीकारादिति । अथापि स्यात् । भवेदिदं शास्त्रस्य सिद्धसाधनत्वादि भाविगुणगुणिनोरित्यर्थः । अयावद्र्व्यभाविनोर्गुणगुणिनोः सिद्धांते अत्यंता- भेदाभावेन दृष्टांतीकरणानुपपत्तेः ॥ तद्विशेषतयांगीक्रियत इति । भेद- प्रतिनिधिरूपविशेषाश्रयनिष्ठतद्धर्मतयेत्यर्थः ॥ न चैक्यमपीति । आत्माभिन्न विशेषाश्रयनिष्ठधर्मरूपं नेत्यर्थः । येन तद्विशेषत्वांगीकारेण अनधिगतः ऐक्य- ·माया० खंडन रूपो विशेषः ॥ निर्विशेषत्वेति । निर्धर्मिकत्वेत्यर्थः ॥ यदि शास्त्र साक्षादद्वैतमित्यादि । ननु कथमेतत् शास्त्रस्य साक्षादैक्यप्रतिपादकत्वे ॥१३॥ तज्ज्ञानासंभवेन तदावरणभूताज्ञाननिवर्तकत्वमेव न स्यात् । ज्ञानस्यैवाज्ञाननिवर्त- कत्वादिति चेन्न । साक्षादित्यस्य मुख्यत इत्यर्थकत्वात् । तथा च न शास्त्र- यदि शास्त्रं साक्षादद्वैतं प्रतिपादयतीति ब्रूमः । नचैवं । फिनामावरणभूता- ज्ञानमात्र निवर्तयतीति । निवृत्ते त्वावरणेऽद्वैतं स्वत एवसिद्धं । तदुक्तं । सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति । तत्राह ॥ मूलं-सिद्धत्वात्स्वरूपस्य विशेषा- भावाच नाज्ञानं कस्यचिदावरकं । स्यादेवं शास्त्रस्यसिद्धसाधनतापरिहारः यदि परमते अज्ञानमावरणं संभवेत् । न चैतत्संभवति । आवरणं ह्याब्रियमाणेन ॥१३॥ स्यैक्यप्रतिपादन एव मुख्यतस्तात्पर्य । किन्नाम तत्प्रतिपादनद्वाराऽज्ञाननि- वर्तन एबेति न कश्चिदोपः ॥ स्वत एवेति । अनायासेनेत्यर्थः । सिद्धं ज्ञातं । अत्रार्थे विवरणकारसंमतिमाह ॥ सिद्धं त्विति । शास्त्रस्य सार्थक्यं सिद्धं कुतः निवर्तकत्वात् आवरणभृताज्ञाननिर्तकत्वादित्यर्थः ॥ व्यापकाभावा- ·दिति । व्यापकीभूतस्य आश्रियमाणस्याभावादित्यर्थः ॥ इति च तन्मतमि- त्यत्र चशब्दसूचितदोषमाह ॥ परार्थत्वादिति । परप्रवृत्तिनिवृत्युपयोग्यर्थप्रति- पादकत्वादित्यर्थः ॥ एको दोपः॥ ननु गंतृशब्दस्य कर्बर्थकतच्प्रत्ययांतत्वेन अवगतिकर्तृवाचकतया करणे इंद्रियादावसंभव इत्यत आह ।। गंतुशब्देनेति ।। व्याप्तं । नचाज्ञानस्य तदस्ति । तथाहि । किमज्ञानमात्मस्वरूपस्यावरणं स्यादुत तद्विशेषस्य । नाधः। तस्य स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वात् । न द्वितीयः । तदभावात् । तथाच व्यापकाभावाद्व्याप्यमावरणमपि न संभवतीति न तन्नि- वर्तकत्वेन शास्त्रस्यासिद्धसाधनत्वं भवतीति । अस्तु तर्हि सिद्धसाधनता शास्त्र- स्य को दोष इति चेत् । परार्थत्वाच्छास्त्रस्य परसिद्धबोधनेऽनुपादेयत्वं स्यादि- त्येकः । अपरं चाह ।। मूलं-अधिगतार्थगंतृ प्रमाणमिति च तन्मतं । अवगतिसाधनमिति । अवगतिकरणमित्यर्थः । 'अर्थशब्देन तथाभूतार्थ उच्यते । तथाचानधिगततथाभूतार्थावगतिकरणं प्रमाणमिति लक्षणमाभिप्रेत्य क्रमेण पदानां कृत्यं दर्शयति ॥ अनधिगतेतीत्यादिना ॥ स्मृत्यादीति ·माया खंडनं। स्मृतेरादिः कारणं स्मृत्यादिः संस्कार इत्यर्थः । तथाच स्मृतेरपि तथाभूतार्थ- विषयकावगतित्वेन तत्कारणे संस्कारेऽतिव्याप्तिनिरासायानधिगतेति पदं । स्मृ- ॥१॥ तेस्तु पूर्वानुभूतार्थावगतिहेतुत्वेनानधिगतार्थावगतिवाभावान्न तत्कारणे संस्कारे तिव्याप्तिरिति भावः । तथाभूतार्थपदकृत्यमाह ।। शुक्तिरजतादि- ज्ञानेति ॥ शुक्तिरजतादिः ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्त्या शुक्तिरजतादिज्ञान- गंतृशब्देनावगतिसांधनमुच्यत । अनधिगतेति स्मृत्यादि(व्यवच्छेदार्थ)ब्युदा- सार्थं । शुक्तिरजतादिज्ञाननिरासायार्थग्रहणं । (अर्थस्य च यथावस्थितस्य विव- क्षितत्वात् ।) अर्थस्य फलस्य च निवृत्त्यर्थं गंतपदं । तस्यच साधनपरत्वान्न ॥१४॥ शब्देन दुष्टंद्रियं ग्राह्यं ॥ गंतृपदमिति ॥ गंतशब्दस्यावगतिकारणार्थत्वादि- त्यर्थः । तथाचानधिगततथाभृतार्थेत्युक्ते अर्थ एवातिव्याप्तिः स्यात्तदर्थं अब- गतिपदं । तावत्युक्ते फलभृतायामवगतावेव अतिव्याप्तिः स्यात् तदर्थं कारण- पदं । तथाच गंतपदेन तदुभयनिवृत्तिरिति भावः ॥ एवं चेत्कर्तरि प्रमेये चाति- व्याप्तिरित्यत आह । तस्य चेति ॥ गंतशब्दार्थांतर्गतस्य कारणपदस्थेत्यर्थः।

·न कर्तरीति ।। इदमुपलक्षणं । प्रमेयस्यापि विषयत्वेनावगतिकारणत्वात्तत्राप्य- तिव्याप्तिपरिहारोऽनेन जायत इति । सत्यपि प्रमातरि प्रमेये च प्रमानुत्पत्तेः । तयोरविलंबेन प्रमोत्पादकत्वरूपसाधनत्वाभावादिति भावः । नन्वेतद्भाट्टानां -- --- कर्तर्यतिप्रसंगः । एतद्भाट्टानां प्रमाणलक्षणं । व्यवहारे भट्टनय इति मायावादि- भिरंगीकारात्तन्मतमित्युक्तं । यदिशास्त्रमधिगतमेवार्थमवगमयेत्तदा प्रमाणलक्षणा- भावादप्रमाणं प्रसज्ज्यतेति । एवमयथार्थपरत्वमन्यथाप्रतिपादकत्वमित्यभिप्रे- त्योपपादितं । अधुना विषयप्रयोजनादिरहितत्वमन्यथाप्रतिपादकत्वमभिप्रेत्य तत्सिद्ध्यर्थं पराभिमतं शास्त्रस्य विषयादिकं परन्यायेनापाकरोति ॥ मूलं- अज्ञानासंभवादेव तन्मतमग्विलमपाकृतं । तन्मतं तदाभिमतं अखिलं विषयादिकमपाकृतं वेदितव्यं । कथं । उक्तप्रकारेणैव तन्मतेऽज्ञानासंभवा- द्विषयादेश्वाज्ञानसापेक्षत्वात् । अज्ञातोहि विषयो भवति । अन्यथाऽतिप्रसं- लक्षणं । अतः तन्मतमिति कथमुक्तमित्यत आह ॥ एतदिति ।। नन्वेतावता प्रकृते किमायातमित्यतो मूलाभिप्रेतमापादनं दर्शयति । यदीत्यादिना ॥

·॥पूर्वमिति । अनतिरेक इति मूल इत्यर्थः॥तद्विपर्ययणति। अतिरेकपक्षप्रति- मायां० खंडनं । ॥१५॥ गादिति । एवमज्ञानासंभवेन विषयं निराकृत्य प्रकारांतरेण निराचष्टे । मूलं- मिथ्यात्वे चैक्यस्यातत्वावेदकत्वमागमस्य स्यात् । ऐक्यं हिशास्त्रस्य विपतया परस्याभिमतं । तत्किमात्मस्वरूपातिरिक्त उत तन्मात्रं । आधे(पि) सत्यं मिथ्यावा । नाद्यः । अद्वैतहानिप्रसंगात् । न द्वितीयः । ऐक्यस्य मिथ्या- त्वे तत्प्रतिपादकस्य शास्त्रस्यातत्वावेदकत्वं स्यात् । तथा चापसिद्धांतः स्यात् । किंच ॥ मूलं-सत्यता च भेदस्य । परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतर- विधिना व्याप्तत्वादेक्यस्यमिथ्यात्वे भेदस्य सत्यता च स्यात् । अत एक्य- मात्मस्वरूपमवत्यंगीकार्य । स्वरूपस्य च स्वप्रकाशत्वन न विषयता भंभवतीति । पूर्वमनतिरकपक्षप्रतिषेधेनातिरकपक्षमंगीकार्यायथार्थप्रतिपादकत्वं समर्थितं । इदानीं तु तद्विपर्ययेण विषयत्वाभावप्रतिपादनमिति भेदः । एवं विषयंनिरा- कृत्य प्रयोजनं निराकरोति ॥ मूलं-एवमेव प्रयोजनमपि निरस्तं । यथा पंधनानतिरेकपक्षमंगीकार्येत्यर्थः ।।

·आत्मैवाज्ञानहानिरिति । अधिकरणातिरिक्ताभावाभावात् । व्यव- हारे भट्टनय इत्यंगीकृतत्वादिति भावः । पूर्वमेवेत्यत्र शास्त्रप्रवृत्तरिति शेषमभि- अज्ञानासंभवादज्ञातस्य विषयस्यासंभवोऽद्वैतवादे एवमेवाज्ञानासंभवादेव शास्त्र- स्य प्रयोजनमपि निरस्तं वदितव्यं । मोक्षो हि प्रयोजनं । स चाज्ञाननिवृत्ति रूपः। यदाह । “अविद्यास्तमयो मोक्षः सा संसार उदाहृत ज्ञानासंभवे तन्निवृत्तिरुपद्यते । नन्वेतदज्ञानासंभवादवेत्यनेनैव वाक्येन सिद्धं । तत्किमर्थोयं ग्रंथः। सत्यं । तथापि तस्यैव प्रपंचोऽयमित्यदोषः । प्रपंचनं च प्रकारांतरेण प्रयोजननिरासप्रस्तावायेति । प्रकारांतरेण प्रयोजनं निराकरोति ॥ मूलं-स्वरूपत्वान्मोक्षस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । प्रयोजनं निरस्तमिति संबंधः। अज्ञाननिवृतिलक्षणो हि मोक्षः परेणात्मस्वरूपतयैवेष्टः । यथाह आत्मै- वाज्ञानहानिरिति । आत्मस्वरूपं च प्रागेव शास्त्रप्रवृत्तेः सिद्धमेवेति कथं तत्प्र- योजनं स्यात् । नहि कश्चित्सिद्धस्य साधनाय यतते । नापि तत्साधनार्ह । ज्ञात प्रेत्याह । प्रागेवेत्यादि । ज्ञात आत्मैवेति । तथा चात्मनो ज्ञा(तत्वार्थ) ·माया० नार्थ शास्त्रप्रवृत्तिरिति भावः ॥ ज्ञानकर्मतति । चैतन्यविषयत्वेत्यर्थः । वृत्तिप्रतिबिंबितचैतन्याभिव्यक्ताधिष्ठानचैतन्यरूपज्ञानविषयत्वस्य कर्तृकर्मविरो- खंडन } ॥१६॥ धनात्मनोनंगीकारादिति भावः ॥ वृत्तिविषयतेति । वेदांतजन्यवृत्तिरूपज्ञान- विषयतेत्यर्थः ॥ प्रसंग इति। विशेषणनिवृत्तौ विशिष्टनिवृत्तिनियमादिति भावः ॥ वृत्त्युपलक्षित इति । नचोपलक्षणनिवृत्ती उपलक्षितनिवृत्तिरिति आत्मैवाज्ञानहानिर्नात्ममात्रमिति कश्चित् तदसत् । आत्मनो ज्ञानकर्मतानंगी- कारात् । वृत्तिविषयताऽस्ती चेत् । तथापि वृत्ति विशिष्ट आत्मा मोक्ष इत्युक्तं स्यात् । तथाच वृत्तेनिवृत्तौ मोक्षनिवृत्तिप्रसंगः । वृत्त्युपलक्षित अत्मा मोक्ष इति ॥१६॥ नियमोऽस्ति । काकनिवृत्तावपि गृहानिवृत्तिदर्शनादिति भावः ।। जीन्मुक्ता- विति । तत्वविषयकापरोक्षवृत्युपलाक्षतस्यात्मनो जीवन्मुक्त्यवस्थायामपि सत्वेन तदानीमप्यज्ञाननिवृत्तिप्रसंगः । नचेष्टापत्तिः । भिक्षाटनादौ प्रवृ- त्यभावप्रसंगात् । नचाविद्यालेशात्प्रवृत्तिः । तस्याः निरंशत्वात् । सांश- त्वेपि वा स अंशोऽज्ञानकार्य न वा । न चेत्सत्यत्वापत्त्या मिथ्यात्वासिद्धिः ।

·आधे अज्ञाननिवृत्तो तस्यावस्थानानुपपत्तिः । उपादाननिवृत्तो उपाद- यस्यावस्थानादर्शनात् । नचाविद्यासंस्कारात्प्रवृत्तिरिति वाच्यं । तस्या- प्युक्तरीत्याध्योगादित्यादिकं दिक्शब्दार्थः । एवमिष्टसिद्धिकारमतानुसारि- तत्वप्रदीपिकाकारादिमतं दूपयित्वा आनंदबोधादिमतदूषणपरत्वेनोत्तरमूलं व्या- ख्यातुमाशंकते ॥ अपर आहेति ॥ अन्यमेवेति । आत्मस्वरूपाद्भिन्नमेवे- चेत् । तथापि जीवन्मुक्तो प्रसंग इत्येषा दिक् । अपर आह । नाविद्यास्तमय- लक्षणं मोक्षमात्मस्वरूपमाचक्ष्महे किंनामान्यमेव । नचवाच्यं तस्य सत्वेऽद्वैतहा- निरसत्वे तदभावः सदसत्वं विरुद्धं सदसद्विलक्षणत्वेऽज्ञाननिवृत्तित्वानुपपत्तिः त्यर्थः । तस्य अविद्यास्तमयलक्षणमोक्षस्य ॥ असत्व इति । अज्ञाननिवृत्तिरूप- मोक्षस्य शशशृंगवदत्यंतासत्वे मोक्षस्य स्वरूपत एवाभावः प्राप्त इत्यर्थः ॥ अज्ञाननिवृत्तित्वानुपपत्तिरिति । अज्ञाननिवृत्तेः सदसबैलक्षण्यांगीकारे अज्ञानस्यापि सदसद्विलक्षणत्वांगीकारेणाज्ञानतभिवृत्त्योः त्वन्मते(सालक्षण्या) सदसद्वैलक्षण्यानुपपत्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह । प्रतियोगितन्निवृत्योरि- 9

·माया०
ति । अत्र निवृत्तिशब्देन अत्यंताभाव एव विवक्षितः । न ध्वंसः। तथाहि ।
यदि निवृत्तिशब्देन ध्वंसो विवक्षितः स्यात्तहि प्रतियोगित«सयोः भिन्नसत्ता- | खंडनं ।
॥१७॥ कत्वरूपं वैलक्षण्यमावश्यकमित्युक्तं स्यात् । तथाच तयोरेककालानवस्थानरूपो
विरोध एव लोके न स्यात् । नहि प्रातिभासिकरूप्यस्य प्रध्वंसो व्यावहारिक
इत्युक्ते कश्चन विरोधोऽस्ति । किंतु तयोः समानसत्ताकत्व एव । नहि रूप्यतळू-
सावुभावपि व्यावहारिकावेकदा संभवतः । अत्यंताभावविवक्षायां तु प्रति-
प्रतियोगितन्निवृत्त्यो_लक्षण्यस्यावश्यकत्वादिति पंचमप्रकारताभ्युपगमात् ।
योगितदत्यंताभावयोर्भिन्नसत्ताकत्वरूपवैलक्षण्यमप्यावश्यकमेव । एवं सति
तयोरविरोधः तन्मते संभवति । मायिना हि स्वात्यंताभावसामानाधिकरण्यं
मिथ्यात्वमित्यंगीकृत्य मृत्पिडे घटतदत्यंताभावयोरुभयोरपि सत्वमंगीकृत्य
घटस्य मिथ्यात्वमुच्यते । तथाच प्रतियोगितदत्यंताभावयोर्विरोधः कुत्रापि
तन्मते नास्त्येव । यद्यस्ति तर्हि निरुक्तं मिथ्यात्वं न सिध्यति । घटो व्याव-
हारिकस्तदत्यंताभावः पारमार्थिक इति तयोभिन्नसचाकत्वात् । यदिच प्रति-
॥१७॥

·योगितदत्यंताभावयोः समानसत्ताकत्वं तद्देव विरोधः। नहि व्यावहारिकयो- टतदत्यंताभावयोरेकदैव स्थितिः संभवति । तथाच प्रकृतेप्यज्ञानस्य मिथ्या- त्वसिद्धये स्वात्यंताभावसामानाधिकरण्यं एकसिन्काल एव वाच्यं । अन्यथा तन्नसिद्ध्येत् । तथाहि । यद्यज्ञानतदत्यंताभावयोः समानसत्ताकत्वं स्यात्तदा विरोधेन एककाले सत्तायोगेनाज्ञानस्य निरुक्तमिथ्यात्वासिद्धेः । अतस्तत्सिद्धये ऽज्ञानतन्निवृत्त्योरविरोधोऽवश्यं वाच्यः । सच भिन्नसत्ताकत्वरूपवैलक्षण्योक्ता- यथोक्तं । “नसन्नासनसदसन्नानिर्वाच्यश्च तत्क्षयः। यक्षानुरूपो बलिरित्याचार्याः वेव संभवतीति । एवं प्रतियोगितदत्यंताभावयोभिन्नसत्ताकत्वरूपवैलक्षण्यस्या- वश्यकत्वेन त्वन्मतेऽज्ञानस्य सदसद्विलक्षणत्वेन तनिवृत्तेरपि सदसद्विलक्षणत्व- मनुपपन्नमेवेति भावः । कुतो न वाच्यामित्यत आह ॥ पंचमप्रकारतेति । सदसद्विलक्षणविलक्षणत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । तत्क्षयः अविद्याक्षयः नसन्नित्या- दिसंबंधः ॥ यक्षानुरूपो बलिरिति ॥ लोके भावपदार्थस्य निवृत्तिरभावः अभावस्य च निवृत्तिर्भावः ॥ प्रतियोग्यापत्तेरेव अभावनिवर्तकत्वस्य प्रागभावे ·माया० खंडनं। दृष्टत्वात् ॥ भावाभावविलक्षणस्याज्ञानस्य निवृत्तिर्यादृशा यक्षः तादृशो बलि. रिति न्यायेन पंचमप्रकार इत्यर्थः । यक्षस्याल्पत्वे तदलेरपि अल्पत्वं तस्य ॥१८॥ महत्त्वे तबलेरपि महत्त्वं दृष्टं । तद्वत् महायक्षस्थानीयाज्ञाननिवृत्तेः पंचमप्रकार- प्रत्यपीपदन्” इति । तत्राह ॥ भूलं-अज्ञानासंभवेन चतुर्थप्राकाराभावा- पंचमप्रकारतापि निरस्ता । मोक्षस्येत्यनुवर्तते । अज्ञानस्य हि न सत्वं । अद्वैतभंगात् । नाप्यसत्वं । प्रतीतिविरोधात् । न च सदसत्वं । विरोधात् । अतश्चतुर्थप्रकारोऽनिर्वचनीयत्वमंगीकार्यम् । न च तन्निवृत्तिरपि तादृशी संभ- वतीत्येवं मोक्षस्य पंचमप्रकारता परेणांगीकृता । स्यादियं यद्यज्ञानमेव परमते स्यात् । नच नन्संभवति सिद्धन्वान्स्वरूपस्येत्यादिना तदसंभवस्योक्तत्वात् । अतोऽज्ञानासंभवन चतुर्थप्रकारम्य सुतरामभावात्तेन कल्प्यमाना मोक्षस्य पंचम- ॥१८॥ त्वरूपा महाबलियत इति भावः । प्रत्यपीपदन् प्रतिपादितवंतः ॥ प्रतीति- विरोधादिति ॥ अहमज्ञ इति प्रतीतिविरोधादित्यर्थः ॥ यदसत्तन प्रतीयत इत्यंगीकारादिति भावः ॥ इयं परांगीकृता पंचमप्रकारता ॥ सुतरामिति ।

·प्रकारिण एवाभावादिति भावः ॥ तेन कल्प्यमानेति । चतुर्थप्रकारासंभवन कल्प्यमानेत्यर्थः ॥ पूर्वोत्तरीत्यैवेति । सद्भयामधिकरणप्रतियोगिभ्यां अभावो निरूप्यत इत्युक्तत्वेनाज्ञाने सति तन्निवृत्तिरूपमोक्षस्य पंचमप्रकारता वक्तव्या । उक्तरीत्याऽज्ञानस्यैवासंभवेन तन्निवृत्तिरूपमोक्षस्य सुतरामसंभवेन पंचमप्रका- रता कस्यस्यादिति भावः । अज्ञानकार्य नवेत्यत्राज्ञाननिवृत्तिरिति वर्तते ॥ प्रकारतापि पूवोक्त रीत्यैव निरस्ता । अथवाऽज्ञानानिवृत्तिर्यद्यात्मातिरिक्ता पंचमप्रकारोररीक्रियते तदा वक्तव्यं । किमज्ञानकार्य नवेति । न तावद्वितीयः। आत्मातितिक्तस्याज्ञानतत्कार्ययोरन्यतरत्वावश्यंभावाभ्युपगमात् । आधे बाध- कमाह । अज्ञानासंभवेनेति । यद्यज्ञाननिवृत्तिरज्ञानकार्या तदाऽज्ञानस्य तदानी- अवश्यं भावेति । आवश्यकत्वेत्यर्थः । तन्मते पदार्थस्त्रिप्रकारः । आत्मा अज्ञानं तत्कार्य चेति । तथाच अज्ञाननिवृत्तेरात्मातिरिक्तत्वे अज्ञानतत्कार्ययो- रन्यतरत्वं वाच्यं । तत्राज्ञाननिवृत्तेरज्ञानत्वायोगेन परिशेषादज्ञानकार्यत्वावश्य- भावादज्ञानकार्य नेति पक्षो न युक्त इति भावः ॥ तदा तर्हि । तदानीं 10 ·माया खंडनं। अज्ञाननिवृत्तिदशायां । कुत इत्यत आह ।। नहीति ।। तस्त्वज्ञाननिवृत्ति- दशायां अज्ञानं इत्यतोऽज्ञानासंभवेनेति मूलाभिप्रायमाह ॥ अज्ञाननिवृत्ता- ॥१९॥ विति ॥ अज्ञाननिवृत्तिदशायामित्यर्थः । प्रतियोगितदत्यंताभावयोरेककाल- ताया विरुद्धत्वादिति भावः ॥ उभयथेति॥ अज्ञानकार्यत्वतदभावविकल्पाभ्या- मित्यर्थः ॥ स्वरूपमेवेति । अज्ञाननिवृत्तिरूपमोक्षस्वरूममेवेत्यर्थः ।। दूरति ॥ मवस्थानं स्यात् । न छुपादानेन विनोपादेयस्य स्थितिरस्ति । अज्ञाननिवृत्ता- वज्ञानासंभावात् । तथा चाज्ञाननिवृत्तेरुभयथाप्यसंमवेन स्वरूपमेव नास्ति । पंचमप्रकारता तु दूरनिरस्तेति । किंच घटादीनां सत्वं । शशविषाणादीनाम- सत्वं । घटादीनामेव देशकालादिव्यवस्थया सदसत्वमिति प्रकारत्रयस्यैवानुभवा- ॥१९॥ mamikime प्रकारिण एवाभावादिति भावः । अस्यां योजनायां चतुर्थप्रकाराभावादित्युचरितं तद्योजयति ॥ किंचेत्यादिना ॥ देशकालादिव्यवस्थयेति ॥ आदिपदेन प्रकारग्रहणं । तथाच घटस्य हि स्वोपाधौ सत्वं परोपाधावसत्वं । इदानीं सत्वं कालांतरे असत्वं घटत्वेन प्रकारेणसत्वं पटत्वादिप्रकारेणासत्वमिति व्यवस्थये- ·त्यर्थः । अनुभवादिति । तथाच दृष्टानुसारणी हि कल्पना दृष्टा । घटादिन- पंचे प्रकारत्रयस्यैवानुभूयमानत्वेनाज्ञाननिवृत्तावपि व्यवस्थायाः सत्वासत्वसद- सत्त्वरूपप्रकारत्रयस्यैव वाच्यत्वादिति भावः ॥ चतुर्थप्रकार एवेति । अननु- -- चतुर्थप्रकार एव नास्ति । तदभावात्पंचमप्रकारता तु मोक्षस्याष्टमरस इवात्यंता- संभाविनीत्याह । चतुर्थप्रकारेति । अज्ञानासंभवादधिकारीच निरस्त इत्युक्तं तद्विवरणार्थमाह । मूलं-विषयप्रयोजनाभावादेवाधिकारी च ॥ निरस्त इति संबंधः । यो हि यत्प्रयोजनमर्थयमानो यं विषयं जिज्ञासते स एव तत्रा- धिकारी भवति । प्रकृते चाज्ञानासंभवेन विषयप्रयोजने निराकृते इति तद- भावादेव तदविनाभूतोऽधिकारी च निरस्तो वेदितव्यः । अज्ञानासंभवात्संबंधा- भाव उक्तस्तमुपपादयति ॥ मूलं तदभावादेव संबंधोपि ॥ सतामेव हि भूयमानत्वादिति भावः ॥ अष्टमरस इवेति । लोकेषड़सानामेवानुभवेन सप्त- मरसस्यानुभूयमानत्वाभावे अष्टमरसो यथाऽत्यंतासंभावितस्तद्वदित्यर्थः॥ तद- भावादेवेति ॥ विषयप्रयोजनयोरभावादेवेत्यर्थः। तदविनाभूत इति। विष- ·माया० खंडनं । यादिधटिनलक्षणक इत्यर्थः।। सतामेव हीति ॥ नहि शशशृंगनृशृंगयोः संबं- धोस्तीति भावः ॥ विषयाद्यभावादिति। संबंधिनामेवाभावादिति भावः । ॥२०॥ इति विष्णोः पुरुषोत्तमत्वमेवेति वक्ष्यमाणमूलं व्याकुर्वन्नाह ॥ परमाप्ततमेने- त्यादिना । क्षराक्षरयोः समस्तयोरपि प्रत्यक्षसिद्धत्वाभावावाविमावित्यनुपपन्न- संबंधो भवति । अज्ञानासंभवेन विषयाधभावश्चोपपादितः । अतोविषयाद्य- भावात्संबंधोपि निरस्त एवेति । एवं वेदादेर्जीवब्रह्मणोरेकत्वप्रतिपादकत्वेऽनारं- भणीयत्वप्रसंगान तत्प्रतिपादकत्वमित्युक्तं । इदानीं परमाप्ततमेन भगवता श्रुत्याच विष्णोः सर्वोत्तमत्वस्यैव सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यतयाभिहितत्वाच्च तदेव वेदादिप्रतिपाद्यं नात्मब्रह्मक्यमित्याह ।। मूलं-द्वाविमी पुरुष लोके क्षर- ॥२०॥ मित्यत आह ॥ इमावितीति ॥ ननु "ब्रह्मा शिवः सुरेशाद्याः शरीरक्षरणा- क्षरा" इति प्रमाणानुसारेण ब्रह्मादिपुरुषाणामिव सरस्वत्यादीनां स्त्रीणामपि शरीरक्षरणयोगेन क्षरशब्दवाच्यत्वावगमात् ॥ पुरुषो द्वावित्युक्ते सरस्वत्यादि- स्त्रीणामक्षरशब्दवाच्यरमायाथासंग्रहापच्या तत्संग्रहाय पुरुषशब्दार्थमाह ॥

·पुरुषो चेतनाविति । चशब्दः अन्यसमुच्चायकः । एवशब्दश्वान्यव्यावर्तकः ।। तथाच विरुद्धयोस्तयोरेकत्र समावेशायोगाद्भिन्नक्रमेणैव संबंधं दर्शयति ॥ एक्शब्दस्येति ॥ तद्धटनायेति ।। परमपुरुषस्य तृतीयस्य वक्ष्यमाणत्वात् द्वावेवेत्येतदनुपपन्नामित्याशंक्य द्वावेवेत्यस्योपपत्तय इत्यर्थः ॥ लोक इति । ईशितव्यवर्ग इत्यर्थः । क्षरस्सर्वाणि भूतानीत्यादेरयमर्थः । सर्वाणि भूतानि श्वाक्षर एव च । इमाविति प्रमाणसिद्धता सूचयति । पुरुषो चेतनौ । एव शब्दस्य द्वावेवेति संबंधः । तद्धटनाय परमपुरुषं व्यावर्तयितुं लोक इत्युक्तं ।। मूलं-क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । तदनेनोत्तमपुरुषनि- ब्रह्मादयो जीवाः शरीरक्षरणयोगेन क्षरशब्देनोच्यते । यथोक्तं "ब्रह्मा शिव- स्सुरेशाद्याः शरीरक्षरणाक्षरा" इति । कूटस्थः 'कूटं खं विदलं व्योम संधिरा- काश उच्यत' इत्यभिधानात् कूटमव्याकृताकाशः । तद्वन्निार्विकारतया स्थित- त्वात् कूटे अव्याकृताकाशे अभिमानितया स्थितत्वाद्वा कूटस्थशब्दवाच्या महा- लक्ष्मीः अक्षरदेहत्वनिमित्तेनाक्षर इत्युच्यत इत्यर्थः । यथोक्तं “लक्ष्मीरक्षरदेह- TH ·माया० , खंडनं । त्वादक्षरेति", पुंवच्छक्तियुक्तत्वात्पुल्लिंगशब्दवाच्यत्वं युक्तं । यथाहुः 'पुलिंगे- नोच्यते श्रीश्च पुंवच्छक्तिमती यत' इति ॥ अपेक्षितमिति ॥ उत्तमत्वस्या- ॥२१॥ वधिसापेक्षत्वादिति भावः । सम्मतिः समाख्या ॥ उदाहृत इति ॥ परमा- त्मा व्यवस्थित इति श्रुतायुक्त इत्यर्थः । ननु निर्णीतस्थले समानोक्तिः समा- रूपणस्यापेक्षितं पुरुपनिरूपणं कृतं । ततः किमित्यत आह ॥ मूलं-उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः ॥ अन्यः क्षराक्षराभ्यां । न त्वनयोरेवैकः पुरुषोत्तमः कल्प्यत इति भावः । अन्यस्योत्तमपुरुषत्वे श्रुत्यादिसंमतिमाह ॥ मूलं-परमात्मेत्यु- दाहृतः । आत्मशब्दोत्र चेतनपर्यायः। युक्तिं चाह ॥ मूलं-यो लोकत्रय- माविश्य बिभर्ति । यो हि यस्य भर्ता स तस्मादुत्तमो युक्तः । आविष्टस्य ॥२१॥ ख्या । तथाच यदीयं अर्थसमाख्या तर्हिपरमचेतन इति वक्तव्यं । यदि च शब्दसमाख्या तर्हि परमपुरुष इति वक्तव्यं । आत्मेति कथमुक्तमसंगतत्वादित्यत आह ॥ आत्मशब्दोऽत्रेति ॥ तथा चेयमर्थसमाख्येति भावः ॥ युक्तिं चाहेति । क्षराक्षरान्यस्योत्तमपुरुषत्वे श्रुत्यादिसम्मतिमुक्त्वा युक्तिं चाहेत्यर्थः॥

·आविष्टस्यति ॥ लोकत्रयं प्रविष्टस्यत्यर्थः । तन्नाशे लोकत्रयनाशे ॥ नाश- प्रसंग इति ॥ दह्यमानगेहांतर्गतपुरुषवदिति भावः ॥ तत् अव्ययत्वं ॥ ऐश्वर्यादिति ॥ अघटितघटक शक्तिसंपन्नत्वादित्यर्थः। अग्निस्तंभविद्यावतो दाहाभाववदिति भावः । एकार्थयोश्चापिशब्दयोरन्यतरवैयर्थ्यमाशंक्याह । तन्नाशे नाशप्रसंग इत्यत आह ॥ मूलं-अव्ययः । तत्कथं । ऐश्वर्यादित्याह ।। मूलं-ईश्वरः । सचक इत्यतोऽहवेवेति सप्रमाणकमाह ॥ यत्मात्क्षरमतीतो- हमक्षरादपि चोत्तमः। अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । क्षरं चातीत इति चशब्दान्वयः । लोकशब्देन पौरुषेयागम उच्यते । तात्पर्य- द्योतनाय वेत्तुः फलमाह ।। मूलं-योमामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमं । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत । एवमित्यस्य व्यावृत्तिनिरासोऽ क्षरं चेति ॥ तात्पर्येति ॥ स्वस्य पुरुषोत्तमत्व इत्यर्थः ॥ फलमिति ॥ 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलं । अर्थवादोपपत्ती च लिंगं तात्पर्यनिर्णय इति वचनेन फलस्य तात्पर्यद्योतकत्वावगमादिति भावः ॥ एवमित्यस्य ·माया० खंडनं। ॥२२॥ व्यावृत्तिनिरास इति । पुरुषोत्तम इत्यस्य यस्मात्क्षरमतीतोऽहमित्यादिना यौगिकोऽर्थ उक्तः । सएवमित्यनेन परामृश्यते । एवं च एवमित्यस्य योगिकार्थ- स्य व्यावृत्तिर्नामरूढिः । तन्निरासोऽसंमूढ इत्यनेन क्रियते । तथा चैवमसंमूढ- पदाभ्यां इत्युक्तं भवति । तद्यावयं दर्शयति ॥ न त्वश्वकर्णादिवदिति ॥ संज्ञामात्रत्वेनेति । रूढिमात्रत्वेनेत्यर्थः। यद्वा एवमित्यस्य यौगिकार्थस्य व्यावृत्तिर्मिथ्यात्वं तन्निरामोऽसमूह इति पदेन क्रियते । तदभिप्रायमाह ॥ संमूढ इति । न पुनरश्वकर्णादिवन्यज्ञामावत्वेनेत्यर्थः । स सर्ववित् । अस्यैव- सर्वशास्त्रार्थन्वात् । मर्वभावेन मर्वप्रकारेण । एतच न यम्म कम्मवाच्य- ॥२२॥ न त्वश्वकर्णादिवदिति ।। यथाऽश्वकर्णादिवविद्यमानकणवत्त्वं पुरुष अपार- माथिकं कुतः संज्ञामात्रत्वात् । एवमुक्तरीत्या योगिकं पुरुषोत्तमत्वं हरावपार- मार्थिक संज्ञामात्रत्वादित्यादिसम्मोहवर्जित इत्यर्थः । अनेनैवाभिप्रायेणोक्तं विष्णुतत्त्वनिणयटीकायां ॥ एतच पुरुषोत्तमत्वं अपारमार्थिकमिति सम्मोह- वर्जित' इति । सर्वभावेनेत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्ट इति ॥ सर्व- ·प्रकारेणेति ॥ बुध्वा बुद्धिमानित्यनयोः पोनरुक्त्यपरिहाराय व्याचष्टे । बुद्धिमानपरोक्षज्ञानीति । मतुपोऽतिशयार्थत्वात् । अपरोक्षज्ञानस्य परोक्ष- ज्ञानादतिशयितत्वादित्यर्थः । तथा(च)बुध्वेत्येतत्परोक्षतो बुध्वेति व्याख्येय- मिति भावः । इंद्रियेम्यः पराह्यर्था इति श्रुताविंद्रियादिशब्दाः अभिमान्यधि- मित्याह ॥ मूलं-इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । स सर्वविदित्यायुक्तं । तत कित्यत आह ॥ मूलं-एतहुध्वा बुद्धिमा- न्स्यात् कृतकृत्यश्च भारत । बुद्धिमानपरोक्षज्ञानी । कृतकृत्यो मुक्तः । मूलं-इंद्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः । महतः परमव्यक्तममव्यक्तत्पु- रुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः। आत्मा करणन्यायेन तत्तदभिमानिदेवतापरा इति ज्ञातव्यं । बुद्धेरात्मा परः आत्मनश्च महान् पर इति वैयधिकरण्येन योजनाशंकां परिहरति ॥आत्मा महानितीति। बुद्धितत्वाभिमानिसरस्वत्यनंतरं महत्तत्वाभिमानिचतुर्मुखादाक् अन्यस्योत्तम- 12 ·माया० खंडन। स्थाभावादिति भावः । तथाच 'आत्मा विरिंचः सुमनाः सुधौतश्चेति कथ्यते इत्यभिधानात् महत्तत्वाभिमानी आत्मा विरिंचः बुद्धेः सरस्वत्याः सकाशात्पर ॥२३॥ इत्यर्थः॥ पुरुषो नारायणः । पुरुषो हवै नारायणः, सहस्रशीर्षापुरुष इत्यादिश्रुते- रिति भावः ॥ अवधिरिति । तारतम्यांतगत इत्यर्थः ॥ कुत एतदिति ॥ तारतम्यांतगतत्वरूपमवधित्वं कुतः प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यं । प्रमाणाभावादनुपपन्न- मिति यावदित्यर्थः । ननु परा गतिरित्यंतेन किं प्रमाणमुक्तमित्याशंक्य महानिति सामानाधिकरण्यं नपरं किंचित् । किंतु सा काष्ठा स एवा- वाधिः । कुतएतत्सा परागतिः । गम्यत इति गतिः । एवं सर्वशास्त्रैः प्रति- H॥२३॥ गतिशब्दस्य भावकरणार्थप्रतीतिनिरासाय कर्मसाधनत्वं अभिप्रेत्य गतिशब्द व्याख्याति ॥ गम्यत इति गतिरिति ॥ अवगम्यत इत्यर्थः । गतिशब्द प्रयुंजानायाः श्रुतेः सर्वशास्त्राण्येव तत्र प्रमाणतया अभिप्रेतानीत्याशयेनाह ॥ एवमिति ॥ एतदवधित्वमेव तारतम्यांतगतत्वेन सर्वशास्त्रैः प्रतिपाद्यत इति हेतोरूपपद्यतइत्यर्थः । एतदिति प्रश्नधयंशानुवादः। दृश्यते च धम्यशानु- ·वादेनाप्युत्तराभिधानं । कः विदेकाकी चरतीति प्रश्ने य एकाकीचरति स सूर्य इत्यभिप्रेत्य सूर्य एकाकी चरतीत्यादौ । तद्वदिहापीति ज्ञातव्यं । भूम्न इति सूत्रं । पूर्णज्ञानः पूर्णानंद इति ज्ञानादिसर्वगुणविशेषणतया पूर्णत्वरूप- भूमगुणस्य सर्वोपास्यत्वरूपं ज्यायस्त्वं विवक्षितमिति भाष्योक्तव्याख्यानस्य अत्रानुपयुक्तत्वात्प्रकृतोपयुक्ततयाऽभिप्रेतं सूत्रार्थमाह ॥ सर्वगुणेष्विति ॥ पाद्यत इत्येत् ॥ मूलं-ओं भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ओम् । सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्वं मुख्यतो वेदप्रतिपाद्यत्वमिति सूत्रा र्थोत्राभिमतः ॥ मूलं-इति विष्णोः सर्वोत्तमत्वमेव शास्त्रार्थत्वेन भगवता श्रुत्या चाभिहितं । एवं प्रकरणार्थमुपपाद्य तस्य प्रयोजनमाह ॥ भूमगुणस्येति । सर्वोत्तमत्वरूपपूर्णत्वाख्यभूमगुणवेत्यर्थः। श्रुत्या चाभि- हितमित्यनंतरं तदेव वेदादिप्रतिपाद्यं न ब्रह्मात्मैक्यमित्युक्तरीत्या शेषो द्रष्टव्यः । अत्र इति विष्णोरिति वाक्यं टीकाकाराणामेव न भगवत्पादवाक्यं क्वचिन्मूल- कोशे पाठादर्शनादिति केचित्सांप्रदायिका आहुः ॥ बहुमूलकोशेषु पाठदर्श- ·माया० खंडनं। नात् भगवत्पादीयं वाक्यमेवेति बहवः सांप्रदायिका इति ज्ञातव्यं ॥ अन्यथा हीति । भ्रांतिनिरासाकरणइत्यर्थः । तदनुगुणमिति । प्रकरणप्रतिपाद्यसर्वो- ॥२४॥ तमत्वानुगुणमित्यर्थः। भगवद्वाक्यं भारतरूपं व्यासवाक्यं । समापितग्रंथो मूलं-इति सर्वज्ञमुनिना मायावादतमोऽखिलं । निरस्तं तत्ववादेन सतां संशयनुत्तये । अन्यथाहि विप्रतिपत्तः संशयो भवति । प्रकरणार्थ- | सुपसंहरन् तदनुगुणं भगवद्वाक्यमेव पठति ॥ नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहं ॥ वचनप्रसूनमाला जयतीर्थाख्येन भिक्षुणा रचिता। ध्रियतां सदये हृदये ॥२४॥ भगवांष्टीकाकारोंतेपि मंगलमाचरति ॥ वचनेति । यथा केनचित् भिक्षुणा रचिता पुष्पमाला ऐश्वर्यवंतं पुरुष प्रति दत्ताचेत्तेन दयया हृदये ध्रियते तद्वदि- ·माया० त्यर्थः । सदये दयया सहिते ॥ कमलेति । महिला वनिता प्रियेत्यभिधा- नात् । कमला महालक्ष्मीः महिला वनिता यस्यासौ तथोक्तः तेनेत्यर्थः ॥ ॥२५॥! यादवार्यहृदंभोजभातश्रीमध्वहगतः । वासवीसूनुरमलः प्रीयतां बादरायणः ॥१॥ खंडनं । कमलामहिलेन पुरुषेण ॥ इति श्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितमाया- वादखंडनविवरणं जयतीर्थभिक्षुविरचितं संपूर्णम् ॥ इति श्रीयदुपत्याचार्यपूज्यपादाराधकेन श्रीनिवासेन विरचिता मायावादखंडन- पंचिकाव्याख्या समाप्ता ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । अथं ग्रंथः कुंभघोणस्थमध्वविलासपुस्तकालयाधिपानां पंडित, टी. आर्. कृष्णाचार्याणां पुत्रेण टी. के. वेंकोबाचार्येण कुंभघोणस्थे "श्रीविद्यामुद्रणयन्त्रे" मुद्रापयित्वा प्रकाशितः । शके १८५१. शुक्लनामसंवत्सरे । सन् १९२९. ॥२५॥ 13 ·100000 120000 00000000000 700000000CU 100000320000000Qc. 1000000000000000 10000000002 12000.00000 000QCCOU COCO 170009rOun.covu 10073000००० २०७० 900०.००० 000357 5.000000000000000000000000000000 10000.00000.000000000000000000००००० इति श्रीमदानंदतीर्थभगत्पादाचार्यविरचितम मायावादखंडनम् । श्रीमत्पद्मनाभतीर्थकृतया टीकया-श्रीमजयतीर्थ विरचितया टीकया-श्रीनिवासतीर्थ विरचितया तट्टिप्पण्या च युतम् ॥ 000000000000000000000 10000-300033000000000000 ००००० 9000°N ००००० 100000 OOOOOOOOO 000२००००० 10000000000000000 300036:001501000०॥ 10000000000 ०२२.००००० 1000000000001000ct outO:1000000 1.000000000 1003200०००० 100000 00cor ·M OCC 100000 ०००००00000 3000mcutण 20८८c0000010600% 0000000000000 16०००००00000000000000000000 00000000 Puvari.0000000७ Jac30500000 ००००.Coval 000 100000000000000000000000 10000010-72000000000000 100000 अथ श्रीमदानंतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखंडनम् । श्रीमत्पद्मनामतीर्थकृतया टीकया श्रीमजयतीर्थ विरचितया टीकया-श्रीनिवासतीर्थ विरचितया तट्टिप्पण्या च युतम् ॥ loo. cur Occau. CCOOJCOOCH ००००ccor-7-000०.०२००७ 100000 1000000000 00000000000 1000000000000000 10000000000000 200०८ 10000 COCOOC 10000000000000000 P00:0०००००(&0000०८००.०.००० 17003000200 10000000000 100001 666.

·खंडने।
श्रीमद्धनुमद्भीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकश्रीलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ।
उपाधि
॥श्रीमत्पद्मनाभतीर्थविरचिता उपाधिखंडन टीका ॥
॥१॥ ॐ व्यां ॐ ॥ अज्ञानवशादीशस्य संसारित्वमिति यन्मायिमतं तत्पूर्व श्लोकोक्ता-
शेषदोपोज्झितत्वसिद्ध्यर्थ निराकरोति ॥ अज्ञताऽग्विलसंवेतुरित्यादिना ॥
सर्वज्ञत्वादिलक्षणमीश्वरत्वम् असर्वज्ञन्वादिलक्षणं ममारित्वमकम्यवोपाधिव-
श्रीमद्धनुमझीममध्यांतर्गतगमकृष्णबदव्यामान्मकलश्रीक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ।
॥ उपाधिखंडनमूलम् ॥
ॐ ।। नगयो ऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः । अशंषदोष-
गहिनः प्रीयतां कमलालयः ॥ अज्ञताऽग्विलसंवेत्तुर्घटने
शायुज्यत इति न वाच्यं । उपाधर्निरूपयितुमशक्यत्वात् । तथाहि-जीवश्वर-
भेदोपपादकोपाधिरनध्यस्तो वा स्यादज्ञानकल्पितो वा । अनध्यस्तश्चेदद्वैतभंगः
स्यात् । आत्मव्यतिरेकेणोपाधेः सत्यत्वांगीरात् । अज्ञानहेतुकश्चेदुपधेरनवस्था
i.ऽन्योन्याश्रयत्वं वा स्याचक्रकापतिर्वा स्यात् । अज्ञानस्यास्वतः सिद्धत्वात् ।
॥१॥

·तथाहि-यदज्ञानमुपाधिकाल्पतं तदप्यज्ञानांतरकल्पितं तदप्यज्ञानमज्ञानांतरक- ल्पितभित्यनवस्था । अज्ञानसिद्धावज्ञानकल्पितजीवसिद्धिः जीवसिद्धौ तदाश्रया- ज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वं । अज्ञानसिद्धावध्यस्तोपोपाधिसिद्धिः उपाधिसि- द्धावुपाध्युपहितजीवसिद्धिः जीवसिद्धो तदाश्रयाज्ञानसिद्धिरितिवक्तव्यं । अज्ञा- नस्य स्वतः सिद्धौ ब्रह्मनिवृत्तिः स्यात् । स्वतः सिद्धस्य मायिनानिवृत्यंगीकारादि- न कुतश्चन । उपाधिभेदाटत इति चेत्स वभावतः । अज्ञान- तो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चत् । अनवास्थतिरज्ञानहेती वाऽन्योन्यसिद्धिता। चक्रकापत्तिरथवा भेदश्वोपाधितः कुतः। विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः । उपाधिदृष्टपूर्वोहि त्यर्थः । इतोऽपि नोपाधिकृतो जीवेश्वरभेदइत्याह ॥ भेदश्चीपाधितः कुत इत्यदिना ॥ न च मठाकाशमहानसाकाशवदुपाधिवशात् सुरनरादिजीवेश भेदोयुज्यत इति वाच्यं । मठाकाशाद्याकाशानां स्वभावत एव परस्प भिन्नत्वात् । खतोविद्यमाना वप्रकाशप्रदे-शविशे ना लोकादिप्रदेशविशेषाविव Emassage 2 a ·खंडनं विविच्य घटायुपाधयो ज्ञापयंत्यिंगीकर्तव्यं । स्वतः सिद्धप्रदेशविशेपाभावे उपाधि घटायुपाधिराकाशस्य संयोगो न स्यात् । एकदेशवृत्तित्वात्संयोगसाकृत्स्नाका- ॥२॥ शवृत्तिघटसंयोगस्य मठाकाशे न स्यात् । घटेनैव कृत्स्नाकाशस्य ग्रस्तत्वात् । उपाध्यंतरकल्पिताकाशस्यैकदेशवृत्तित्वे घटसंयोगसंबद्धस्याप्युपाध्यंतरकल्पितैक- देशवृत्तित्वमित्यनवस्था स्यात् । एतदाकाशप्रदेशात्संबद्धस्सात्र घटस्यात्रघटा ग्वेऽपि देशान्तरस्य सः । ज्ञापको विद्यमानस्य मूढवुद्विव्यपक्ष या । न चेदुपाधिसंबंध एकदशेऽथ सर्वगः। एकदेशेऽनवस्था स्यात्सर्वगश्चेन्न भेदकः । सुखदुःखादिभोगश्च खरूपैक्ये न ॥ २॥ काशव्यवहारजनकत्वे देशांतरस्थघटस्यात्र घटाकाशव्यवहारजनकत्वं स्या- दित्यर्थः । सुखदुःखादिव्यवस्थान्यथानुपपत्या अमरनरादीतराकाशभेदः स्वाभा- विक एव । नतूपाधिकल्पित इत्याह ॥ सुखदुःखादिभेदस्येत्यादिना ॥ अथाचेतनस्योक्तत्वेन शिरश्चरणादिभेदेऽपि तत्तद्गतसुखदुःखाद्यनुसधानं दृश्यते पादे वेदनेति । यथा सौभर्यादेोगप्रभावेन बहुशरीरग्रहणममर्थस्य नानादेह- ·गतसुखदुःखाधनुसधानं दृश्यते बहुशरीराधिष्ठातुर्योगिन एकत्वात् । एवं सुर- नराधनेकोपाधिसंबद्धस्यैकत्वे । सुरनरगतसुखदुःखाद्यनुसधानं स्याद न च बहुशरीरगतसुखदुःखाद्यनुसधानं योगिनोनास्तीति वाच्यं । बहुशरीरग्रह- णकामस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । न च सत्तया शरीराद्युपसंयुज्यते । भोगसाधनत्वरहित शरीराणां अनंतानां लोकसिद्धत्वेन योगिनः पृथग्बहुशरिग्रहणवैयथ्यापत्तेरित्य- भेदतः । दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा । नाना- देहगभोगानुसंधानं योगिनो यथा । न चेद्भोगानुसंधानं तदिच्छा योगिनः कुतः। अनुसंधानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा। सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः । सिद्धौ हि कर्म र्थः॥ आत्मन्यविद्यमानभेदापादकोपाधिभेदस्याज्ञानतः सिद्धिर्हिनिराकृता प्राक् । अधुना सिंहावलोकनन्यायेन कर्मभेदात्तत्सिद्धिरित्येतदूषयति ।। सिद्धौ हि कर्मभेदस्येति ॥ न च जीवेशयोर्जीवानां परस्परं स्वाभाविकभेद इत्यंगी- कारे औपाधिकभेदपक्षोक्तानवस्थित्यादिदूषणोद्भावनं कर्तुं शक्यते । तस्मादौ- ·खंडन। पाधिको जीवेशभेदस्तदुपाधिपूर्वकः प्रपंचो मिथ्र्यवेत्युक्तः पक्षस्सवापि दुष्ट एव उपाधि प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधाचेत्याह ॥ आत्मस्वभावभेदस्येति ॥ जीवेशयोर्जी- ॥३॥ वानां च परस्परं भेदं प्रमाणैस्साधयति ॥ चेष्टालिंगेनेत्यादिना ॥ स्वात्मनि तावदहं सुखी दुःखी त्याद्यनुभवसिद्धपरदेहगततत्तजीवास्त्वनुमानेन सिध्यं ति । तदेहाः सात्मकाः प्राणादिमत्त्वात्स्वदेहवदित्यनुमानात् । एवमनुमिते- भेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता । तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्विरित्यन्या- न्यव्यपाश्रयः । आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः । प्रत्यक्षादिविरोधाच दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा । चेष्टालिङ्गेन सा- परदेहस्य साधिते । अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात्सर्वरेवानु- ॥३॥ भ्या जीवभ्यो भेदः स्वात्मनोऽनुभव सिद्धः। नयत जीवा अहमिति कस्य- चिदनुभवोऽस्ति । सर्वज्ञसर्वशक्तिमत्त्वादिगुणविशिष्टत्वाद्यस्सर्वज्ञः सर्वविदित्या- दिश्रुतिसिद्धादीश्वरादपि भेदो जीवस्यानुभवसिद्धः । अल्पज्ञत्वाल्पशक्तिमत्त्वदुः- खित्वेन जीवस्यानुभूयमानत्वात् । न च सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्त्वादेरीश्वरमहिम्नो ·मिथ्यात्वं वक्तुं शक्यते । “ सत्यः सो अस्य महिमा" इत्यादिविरोधात् । न च " साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च " इतिश्रुत्येश्वरो निर्गुण इति वाच्यं । निर्गुणशब्दस्यात्र सत्वरजस्तमोगुणराहित्यपरतयोपपन्नत्वेनेश्वरमहिमाऽनिषेधक- त्वात् । अन्यथा यस्सर्वज्ञइत्यादिश्रुतिविरोधात् । यत्किंचिदनुमानं माहनो मिथ्यात्वे न प्रमाणं । श्रुतिबाधितविषयत्वेनानुमानस्याप्रामाण्यादित्यर्थः ।।अधु- भूयते। अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता। सर्व- ज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः । सार्वश्यादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः । सत्यः सो अस्य महिमेत्यादिवाक्या- न्मृषा न च । न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न। अतोऽज्ञासंभवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनां । अतो नाज्ञात- ना जीवेशाभेदमतेऽधिकारिविषयप्रयोजनासंभवमाह ॥अतोऽज्ञासंभवादेवे- त्यादिना ॥ ब्रह्मणस्सर्वज्ञस्याज्ञानं न संभवतीत्युक्तत्वासतोन्यस्याज्ञस्य जीव- साभावादज्ञो जिज्ञासुरधिकारी तन्मते न संभवति । अज्ञानस्यासंभवेनाज्ञातो ज्ञातव्यो विषयोविषयान्तरे देशांतरे त्वेष्टव्यो न तु मायावादे अधिकार्यसंभवे- 3

·खंडन।
नाज्ञाननिवृत्तिलक्षणं वा फलं न कस्यचिद्विद्यते । शशनृशृंगयोरिवाऽविद्यमा-
उपाधि
नाधिकारिविषयप्रयोजनानां न कश्चित्संबंधो घटत इत्यर्थः ॥ दुर्घटत्वंभूष-
॥४॥णंचेत्यस्यायमर्थः ।। अविद्यायास्तावदुर्घटखभावोऽवगम्यते । स्वशिरच्छेदना-
देष्टुमयोग्यस्यापि स्वभादावविद्याप्रभावेन दृष्टत्वात् । एवं दुर्घटाविद्ययैव
सर्वज्ञः स्वयंप्रकाशोप्यज्ञो भविष्यति । तथा तयैवाज्ञोधिकार्यज्ञातो विषयश्चेत्यादि
युज्यत इत्यंगीकारे दुर्घटघटकाविद्याया एवात्मनोप्यविद्यात्वं तथा तयैव मायि-
मिति च विपयो विषयांतरे । अजाभावात्फलं कस्य योगः
शगनुशृंगयोः । दुर्घटत्वं भूषणं चेत्स्यादविद्यात्वमात्मनः ।
अंधंनमोऽप्यलंकारा नित्यदुःवं शिरोमणिः । अतः परोमात्र-
नामंधनमोऽलंकारो नित्यदुःखं शिरोमणिश्व स्यात् । नहि दुर्घटाविद्यया घटकानां
न घटत इति वक्तुं शक्यत इति । विषयाधिकारिप्रयोजनसंबंधांस्तत्ववादे
दर्शयति । अतःपरइत्यादिना । अस्यार्थः सर्वोत्तमो विष्णुविषयः तमीश्वरं स्वा-
स्मादिभ्योऽत्यंतभिन्नत्वेन स्वयं तस्मादत्यंतभिन्नस्सन्स्वसेवया यः पश्यति सोधि-
कारीत्यस्य यथायोग्यं स्वात्मसादृश्यं भगवान्विष्णुर्दर्शयति । तत्सादृश्यलाभा-
॥४॥

·देवमोक्षाख्यं प्रयोजनं विषयः ज्ञातस्य विष्णोर्मोक्षस्य दातृदेयभावलक्षणः संबंधः । तदिदं सर्व दृश्यते "परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नु- वंति न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमंतमाप" इत्यादि श्रुतौ भूतभविष्यद्ब्रह्मरुद्राधप्राप्यमाहात्म्यो विष्णुः प्रतिपाद्यते "जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य माहिमानमिति वीतशोक इत्यादि श्रुत्याऽयमर्थउच्यते । इत्युक्तप्रकारेण जुष्टं सेवितं तं च यदास्यजीवादेरीशं महात्मानं स्वात्मादिभ्यो- ऽन्यं पश्यति तदावीतशोको भवतीति । " यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्ता- येति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः । अन्यमीशमिति श्रुत्या भिन्नजीवशं रमाशं पुरुषं ब्रह्मयोनि । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्य- मुपैति " इति यदेतच्छ्रुतिः मोक्षादिफलदातृत्वं चात्रविष्णोः " पत्तेः " पुण्येनपुण्यं लोकं नयति ॥ इत्यादि वचनसिद्धमवगंतव्यं । मायावा- दादिनिराकरणस्य प्रयोजनमाह ॥ मायावादेति ॥ यथा हनुमद्भीमसेनौ सुरारिसंहरणाख्यजगद्धितकरणनेन श्रीपतेः प्रीतिं जनयामासतुरेवं श्रीमदानंद- तीर्थाख्यः सर्वज्ञः स एव सूर्यः श्रीपतिप्रतिपक्षगतमायावादतमोनिरसनाख्य फलमत उप- ·खंडनं । जगद्धितकरणेन श्रीपतेः प्रीति जनयामासेत्युक्तं भवति । यथा सूर्येण तमोव्याप्त उपधि जगत् स्वप्रभयाभासते एवं तत्वदृशा पूर्णप्रज्ञाख्यसर्वज्ञसूर्येण मायावादतमोव्याप्तं ॥५॥ जतत् इत्युक्तप्रकारेण श्रीपतिप्रीत्यर्थमवभासितमित्यर्थः । यच्चोक्तं द्रवत- द्रवताशुमायिनःप्रविशध्वमतंद्रितागुहाः। कमलारमणांबराश्रयास- मुदेत्यखिलज्ञभास्करइति निर्गुणत्वनिराकारत्वप्रतिपादकं मायावादं निरस्य गतः । भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो यदति श्रुतेः सदा। मायावा- दतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् । भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा । नमोऽमंदनिजानंदसांद्रसुंदरमूर्तये । इंदिरा- पतये नित्यानंदभोजनदायिने ॥ इति श्रीमदानंदतीर्थभगत्पा- दाचार्यविरचितमुपाधिखंडनं संपूर्ण ॥ यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णमित्यादि श्रुत्युक्तप्रकारसिद्धं नारायणं नमति ॥ नम इति॥ॐ इति श्रीमदानंदतीर्थभगत्पादाचार्यविरचिता उपाधिखंडनटीका [तत्त्वप्रकाशटीका] श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता समाप्ता । पुस्तकांतरानुपलब्धेरेकमेव पुस्तकं दृष्ट्वा मुद्रितमिदम् ।।

·श्रीमद्धनुमदीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः । हरि:- ॐ। पूर्णबोधकरसेवितपादं सजनेष्टदमनंतसगुणं । वासवीहृदयनंदनं हरिं बाद- रायणमहं भजे ऽनिशं ॥१॥ भाविब्रह्मतया ऽन्नातानंदतीर्थानहं मुहुः । जयराजमुनींश्चापि वंदे वेदेशयोगिनः ॥२॥ प्रणम्य यादवाचार्यगुरूणां पादपंकजे । तत्वप्रकाशिकाव्याख्यां व्याकुर्वे तत्कृपाबलात् ॥३॥ सर्वज्ञ- कल्पाष्टीकाकारा जयतीर्थश्रीमच्चरणास्तत्त्वप्रकाशिकापरपर्यायस्योपाधिखंडनस्य श्रीमद्धनुमद्रीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः।। हरिः ॐ ॥ रमाया रमणं नत्वा गुणमाणिक्यमंडनं । तत्वप्रकाशिका- व्याख्या कर्तुकामाः स्वचिकीर्षितस्य ग्रंथस्य निर्विनेन परिसमाप्त्यर्थ खेष्टदेवता- नमस्काररूपं मंगलं मनसि कृत्वा शिष्यशिक्षा ग्रंथादावुपनिवनंतः स्वचिकीर्षितं प्रतिजानते ॥ रमायारमणमिति ॥ अनेन सकलवाङ्मनसदेवताया रमाया अपि वंदनं कृतमिति ज्ञातव्यं । गुणा एव माणिक्यानि तान्येव मंडनान्यलंकार- भूतानि यस्य स तथोक्तस्तं ॥ तत्वप्रकाशिकति । श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रप्रति- 4 ·खंडनं। उपाधि पांघभूतं यत्परमपरं च तत्वं तत्प्रकाशयतीति तन्नामकस्य भगवत्पादकृत- प्रकरणस्य व्याख्यामित्यर्थः । भगवत्पादीयग्रंथव्याख्याने सुराणामेवाधिकारा- ॥६॥|| त्कथं तत्र भवतां प्रवृत्तिरित्यत उक्तं ॥ यथामतीति ॥ नन्विदं प्रकरणमना- रंभणीयं विषयादिशून्यत्वादित्याशंक्यास्य प्रकरणत्वात्प्रकरणस्य शास्त्रैकदेश संबंधित्वाच्छास्ने यद्विषयादिकं तदेव अस्यापि प्रकरणस्य विषयादिकं भवि- व्यतीत्यभ्युपेत्यास्य शास्त्रस्य विषयादिकं दर्शयति ॥ परमात्मन इत्यादिना ॥ व्याख्यां करिष्यामो यथामति ॥ परमात्मनोऽत्यंतभिन्नस्य स्वतश्चिदानं- दाद्यात्मकस्यापि जीवस्यानाद्यविद्याकामकर्मादिनिमित्तोऽयं परमार्थ एवा- जीवपरमात्मनोर्भेदाभेदाविति भास्करः । तन्निराकरणायाह ॥ अत्यंतभिन्न- स्येति ॥ दुःखाद्यनर्थस्याप्यानंदादिवत्स्वाभाविकत्वे प्रसादादपि तन्निवृत्य- नुपपत्तिरित्यत उक्तं ॥ अविद्येत्यादि । अविद्यादेरप्यन्यनिमित्तकत्वे निमि- त्तांतरपरंपरयाऽनवस्थापरिहारायोक्तमनादीति । आविद्या भावरूपा । कामो रागः । कर्म काम्यं निषिद्धं च । आदिपदेन मोहग्रहणं । अविद्याया अनादित्वं ·स्वरूपेण । कामादेस्तु प्रवाहत इति द्रष्टव्यं । अन्यथाकारः स्वरूपापेक्षया ऽन्यथा प्रतीयमान आकारः। ननुदुःखाद्यनर्थरूपान्यथाकारस्य मिथ्यात्वे तदप- रमार्थं स्वत एव निवर्तते । न तत्र परमेश्वरप्रसादापेक्षा । नहि शुक्तौ रजताद्य- न्यथाकारनिवृत्तौ कस्यचित्प्रसादोऽपेक्षित इत्यत उक्तं । परमार्थ एवेति ॥ प्रसादादत इति ॥ " यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपात् " इति श्रुतेरिति भावः ॥ अविदितेति ॥ श्रवणादिना परोक्षत इत्यर्थः । तर्हि कथं तद्वेदनमपेक्षत न्यथाकारो दुःखाद्यनर्थो न परमेश्वरप्रसादादृतेऽपगच्छति । नचासाक्षा- स्कृतोऽसौ प्रसीदति । नचाविदितस्वरूपः शक्यते साक्षात्कर्तुमिति सकल- गुणाकरतया निश्शेषदोषगंधविधुरतया च तं प्रतिपादयितुमशेषाम्नायाः इत्यत उक्तं ॥ सकलेति ॥ आकरः खनिः ॥ गंधेति ॥ लेशेत्यर्थः । 'गंधः सौरभलेशयोः" इत्यमरः । कर्मकांडस्यापीश्वरज्ञानहेतुभूतकर्मप्रतिपादक- त्वाब्रह्मण्येव महातात्पर्यमित्याशयेनोक्तं ॥ अशेषति ॥ "ब्राह्मणोपनिष- न्मत्रभेदा वेदगिरो ऽखिलाः" इत्युक्तरित्यर्थः । तर्हि ब्रह्ममीमांसायाः किंक- त्यमित्यत आह ॥ तदुपकरणेति ॥ अर्थनिर्णयेतिकर्तव्यतारूपेत्यर्थः वेदार्थ- ·खंडनं। निर्णयकरणीभूतन्यायग्रथनात्मकत्वाद्ब्रह्ममीमांसाया इति भावः । यथाहुः । उपाधि "धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा ॥७॥ पूरयिष्यति" इति । न मायिमत इवायमर्थोऽसत्यः प्रतिपत्तव्य इत्याह ॥ इति परमार्थ इति ॥ सैद्धांतिकं रहस्यं तत्वमित्यर्थः । “तदुपकरणभूतब्रह्म- मीमांसायाश्च प्रवृत्तिरिति तत्वम्" इति मायावादखंडनोक्तरित्यवगंतव्यं ॥ ननु प्रवर्तते । तदुपकरणभूता च ब्रह्ममीमांसेति परमार्थः । अपरेतु स्वतः पर (ब्रह्मभू) मात्मभूतस्यैव जीवस्याज्ञानादिनिमित्तोऽयमपरमार्थ एवानों द्वैतज्ञानैकनिबर्हणीय इत्यतोऽस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मैकत्वविद्याप्रति पत्तये सर्वे वेदांता आरभ्यते । तदितिकर्तव्यतारूपा ब्रह्ममीमांसा चेति ॥७॥ प्रकारांतरेण विषयादि प्रसक्तरेवाभावाद्वेदतन्मीमांसाशास्त्रयोर्विषयादितत्वनिर्ण- यार्थमिदं प्रकरणमित्ययुक्तमित्यतः प्रकारांतरेण विषयादिप्रसक्ति दर्शयति ।। ॥ अपरेत्विति ॥ वेदांतानामात्मैकत्वं विषय इत्याह ॥ आत्मैकत्वविद्या- प्रतिपत्तय इति । प्रतिपत्तिशब्देन प्राप्तिर्विवक्षिता । ऐक्यज्ञानप्राप्त्यर्थमि- ·त्यर्थः । अज्ञाननिवृत्तिः प्रयोजनमित्याह । अनर्थति ॥ अनर्थो दुःखादिः । तद्धेस्तोस्तदुपादानस्याज्ञानस्य । प्रहाणाय निवृत्तय इत्यर्थः। नन्वनर्थहेतो रज्ञान- स्यप्रसादेनापि निवृत्तिसंभवात्किमात्मैकत्वज्ञानेनेत्यत उक्तं ।। अद्वैतज्ञानक- निबर्हणीय इति ॥ अज्ञाननिवृत्तिद्वारेत्यर्थः यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव साक्षानिव- तकमित्यंगीकारादैक्यज्ञानेनोपादानभूतेऽज्ञाने निवृत्ते तत्कार्य स्वयमेव नश्य- तीति भावः । सत्यस्यैव निगडबंधादेनिवृत्तौ प्रभुप्रसादापेक्षा नतु मिथ्या- भूतस्य शुक्तिरूप्यादेरित्यभिप्रेत्योक्तं ॥ अपरमार्थएवेति ॥ अपरमार्थत्वे हेतु- माह ॥ अज्ञानादिनिमित्तइति । कारणमात्रवाची निमित्तशब्दोऽत्र तद्विशेष उपादाने पर्यवस्यति । तथाचाज्ञानोपादानकत्वान्मिथ्यात्वं । अज्ञानतत्कार्य- योरन्यतरत्वस्यैव मिथ्यात्वलक्षणत्वादिति भावः । ननु जीवे दुःखाद्यनर्थरूप- बंधस्याज्ञानोपादानकत्वान्मिथ्यात्वं कुतोऽगीक्रियते । सत्यत्वमेव कस्मान स्या- दित्यत उक्तं ॥ स्वतः परब्रह्मभूतस्यति ॥ तथाच जीवगतदुःखादिबंधस्य सत्यत्वे विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन जीवब्रह्मणोरैक्यायोगादिति भावः । एवं विष- याद्याभासस्य प्रसक्तत्वात्तनिराकरणेन स्वाभिमतविषयादिसमर्थनार्थमेतत्प्रकर- णारंभो युक्तएवत्याहे ॥ तमेतमिति ॥ स्वाभिमतमिति ॥ गुणपूर्णो -- ·खंडन। भगवान्विषयः तज्ज्ञानं मोक्षश्च प्रयोजनं । योग्यस्तदिच्छुरधिकारी यथायोग्यं उपधि संबंध इति स्वाभिमतमित्यर्थः । नित्यशब्दार्थस्सदेति । एकशब्दार्थो मुख्येति । ॥८॥ निलयशब्दार्थ आश्रय इति । मूर्तिः शरीरं । कंठतोऽनुक्तौ निमित्तमाह ॥ अभ्य- हितत्वेनेति ॥ कमलाविशिष्टनारायणप्रीतेः स्वस्यैव मुख्यपात्रत्वेन स्वेषामिति मन्यते । तमेतं शास्त्रस्य पराभिमतमधिकारिविषयप्रयोजनसंबंधं निरस्य स्वाभिमतं समर्थयितुमिदं प्रकरणमारभमाणो भगवानाचार्यों नारायणस्त- वनतत्प्रीतिप्रार्थनारूपमादितो मंगलमाचरति ।। मूलं-नारायणोऽगण्य गुणनित्यैकनिलयाकृतिः। अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमला- लयः॥ अगण्यगुणानां नित्यैकनिलयः सदा मुख्याश्रयः आकृतिः मूर्तिर्यस्यासौ तथोक्तः । प्रीयतामस्माकमिति शेषः । अभ्यर्हितत्वेन ॥८॥ सिद्धत्वात् अमितत्वादित्यर्थः । यद्वा यथा भिक्षां देहीत्यादी वाक्यप्रयोक्तृतया स्वस्यैव प्रकृतत्वेन सिद्धत्वान्ममेति नोच्यते एवमिहापि प्रीयतामिति वाक्य- प्रयोक्तृत्वेन स्वेषामिति प्रकृतत्वेन सिद्भूत्वादस्माकमिति नोक्तमित्यर्थः । न ·न्वगण्यगुणेत्यादिविशेषेणद्वयं किमर्थमिति चेत् । स्तुत्यर्थमिति बूमः । तर्हि जगजन्मादिकर्तृत्वादिरूपविशेषणांतरेणापि स्तुतिसंभवादगण्यगुणेत्यादि विशे पणद्वयेनैव स्तुतौ किं प्रयोजनमित्यत आह ॥ अनायमिति ॥ उत्तरेति ॥ उत्तरप्रबंधस्योत्तरग्रंथस्य प्रसंगः प्रसक्तिः तस्योपक्षेपाय प्रारंभायेत्यर्थः । एत- लक्षणद्वयस्य नारायणस्वरूपनिर्धारणहेतुत्वेऽनुव्याख्यानसंमतिमाह ॥ यथोक्त- सिद्धत्वादिदं नोक्तं । अत्राद्यं विशेषेणद्वयं स्तुत्यर्थमप्युत्तरप्रबंधप्रसंगो- पक्षेपाय कृतं । अथवा नानिर्धारितस्वरूपस्य प्रसादाशंसनं युक्तं न च लक्षणेन विना निर्धारणमिति लक्षणद्वयाभिधानमिदं । यथोक्तं । “अतो- ऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोपं यावदेवहि । तावदेवेश्वरो नाम तत्र भेदोऽपि तिति ।। व्याख्यातं च सुधायां । “कियती सीमा परमात्मत्वस्येत्यत आह । अत इति । अशेषगुणोनद्धत्वं निर्दोषत्वं च प्रत्येक निर्धारणहेतुत्वेनोक्तं । स्वमते ब्रह्मण ईश्वरातिरिक्तस्याभावं सूचयितुमीश्वर इत्युक्तं । इदं च लक्षणं ब्रह्मणः श्रुत्यादिसिद्धमिति हि शब्दार्थः । यावद्वस्तु अशेषगुणोन्नद्धं निर्दोष

·खंडनं।
तावद्रामकृष्णादिरूपजातं वस्तु ईश्वरो नामेत्युक्ते समुदायैक्येन भेदाभेदावंगी-
उपाधि
कृताविति प्रतीयते । तनिराकरोति । तत्रेति । क्वचिदिति । परस्परं परमात्म-
॥९॥ नाचेत्यर्थः" इति । प्रार्थनीयेति ॥ तस्याः सकलवाङ्मनसदेवतात्वादिति
भावः । उत्तरप्रबंधप्रसंगोपक्षेपायेत्युक्तं । तद्दर्शयति ॥ अनाहुरिति ॥ तत्
न क्वचित्" इति । नारायणप्रीतिरिव रमायाः प्रीतिरपि प्राथनीयेति
ज्ञापनाय कमलालय इत्युक्तं । अत्राहुरद्वैतवादिनः । जीवब्रह्मणोरेकत्वं
खलु सकलवेदांततन्मीमांसाशास्त्रप्रतिपाद्यं । नच तन्नारायणाख्यस्य
परब्रह्मणः सदा ऽगण्यगुणाश्रयत्वे संभवति । अतादृग्रूपत्वाजीवस्य ।
नहि परस्परविरुद्धस्वभावयोरेकत्वं दृष्टं । अतो न स्वभावतोऽगण्यगुणा
धिकरणत्वं नारायणस्येति । तदयुक्तं । स्यादिदं यदि जीवब्रह्मणोरेकत्वं
शास्त्रार्थः स्यात् । नचैवं संभवति । तथात्वे शास्त्रस्यानारंभणीयत्वप्रसंगा
एकत्वं ।। अताग्रूपत्वादिति ॥ नारायणवदनंतगुणाश्रयत्वाभावादिति भा-
वः । अस्तु वा जीवस्यातादृग्रूपत्वं । तथाप्यैक्यमेव किं नस्यादित्यत आह ॥
नहीति । जलानलवदिति भावः ॥ खभावतः परमार्थतः ॥ शास्त्रस्य
॥९॥

·वेदतन्मीमांसाशास्त्रस्य ।। अद्वैतवादे अद्वैतसिद्धांत ॥अज्ञानसिध्यधीनत्वा- दिति ॥ अज्ञो ह्यधिकारी । अज्ञातो हि विषयः । अज्ञाननिवृत्तिः प्रयोजनमित्येवम- धिकार्यादिसिद्धेरज्ञानसिध्यधीनत्वादित्यर्थः । ननु सर्वज्ञस्याज्ञताऽज्ञानाश्रयता न घटत इति चेन्निराश्रयं निर्विषयमेवास्त्वज्ञानमित्यतस्तस्य साश्रयत्वादिनि- त् । यत्खल्वधिकारिविषयप्रयोजनसंबंधवत्तदारंभीयं दृष्टं । न चैतद द्वैतवादे संभवति । अधिकार्यादिसिद्धेरज्ञानसिध्यधीनत्वात् । न च तत्पक्षेऽज्ञानमुपपद्यते । कथमिति तत्राह ॥ मूलं-अज्ञताऽखिलसं वेत्तुर्घटते न कुतश्चन ॥ अज्ञानं हि कस्यचित्कचित्संभवति । नच तत्पक्षे परमात्मातिरिक्तं वस्तु विद्यत इति तस्यैवाज्ञानं वक्तव्यं । नच तस्य कुतश्चन कुत्रापि तत्संभवति । सर्वज्ञत्वात् । अतो व्यापकीभूता- यममाह ॥अज्ञानं हीति ॥ क्वचिद्विषये। अस्यास्मिन्नज्ञानमिति प्रतीतेरिति भावः । ननु तर्हि जीवस्यैवास्त्वज्ञानं घटादिविषय इत्यत आह ॥ नच तत्पक्ष इति ॥ वस्तु जीवाख्यं । कुतःशब्दः कुत्रेत्यर्थे चशब्दोऽप्यर्थ इत्यभिप्रेत्योक्तं॥ 6 ·खंडनं। कुनापीति | विषय इत्यर्थः । इत्यत्रेति ॥ परमात्मा अज्ञानाश्रयो न भवति उपाधि । सर्वज्ञत्वादित्यनुमाने अन्वयव्याप्तौ दृष्टांतो नास्तीत्यर्थः । कुत इत्यत आह ॥१॥ ॥ परमात्मनेति ॥ तस्य च पक्षत्वादितिभावः । यत्राज्ञानाश्रयत्वं तत्र सर्वज्ञ त्वाभाव इति व्यतिरेकव्याप्तावपि दृष्टांतो नास्ति । कुत इत्यत आह ॥ अजाना श्रयस्यति ।। अन्यस्येति । परमात्मातिरिक्तस्येत्यर्थः । जडस्य जीवस्य च श्रयविषयानुपपत्त्या व्याप्यस्याज्ञानस्याप्यनुपपत्तिः । ननु सर्वज्ञस्याज्ञता न घटत इत्यत्र नान्वयदृष्टांतः। परमात्मना विनाऽन्यस्य सर्वज्ञस्या- भावात् । नापि व्यतिरेकदृष्टांतः । अज्ञानाश्रयस्यान्यस्य परेणानभ्युप- गमात् । तत्कथमेतदिति । मैवं । यो यत्र ज्ञानवान्नासौ तलाज्ञानवा ॥१०॥ अज्ञानकल्पितत्वेनाज्ञानाश्रयत्वायोगात् । यथोक्तं । आश्रयत्वाविषयत्वमा गिनी निर्वेशपचितिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचर इति । तथाचाज्ञानसिद्धौ तत्कल्पितजीवादिसिद्धिः । तसिद्धी च तदाश्रिताज्ञानसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयादिति भावः ॥ तत्कथमिति ॥ तथा ·- च दृष्टांताभावेन व्याप्तिग्रहणायोगात् व्याप्तिग्रहणसापेक्षप्रमितिसाधकत्वाभावा दनुमानं विरुद्धमिति भावः । “व्याप्तिग्रहणसापेक्षं प्रमितेः साधनं विदुः । अनु मानं"॥ इति वचनादिति ज्ञातव्यं ॥सामान्यव्याप्तेरिति ॥ सामान्यव्याप्ती च घटादिज्ञानवान् देवदत्तो दृष्टांतः । तथाच सामान्यव्याप्तिमूलकमिदं सामा- न्यतो दृष्टानुमानमिति भावः । अनुमाने विरुद्धत्वमाशंकते ॥नन्वित्यादिना ॥ निति सामान्यव्याप्तेरविरोधात् । ननु सर्वं हि यो जानाति स सर्वज्ञः । तिस्त्रश्चास्य विधाः संभवंति । प्रमाणतो वा सर्व जानीयाद्धांत्या वा स्वभावसिद्धया प्रज्ञया वा। न चैता विधा विनाऽज्ञानेनोपपद्यते । कूटस्थ- स्याज्ञानादृते प्रमातृत्वायोगात् । भ्रांतेवाज्ञानकार्यत्वात् स्वरूपप्रज्ञायाश्च प्रमाणत इति ॥ अंतःकरणवृत्त्येत्यर्थः । तस्या एव तन्मते प्रमाणत्वेन व्यव हारादिति ज्ञातव्यं ।। भ्रांत्यावति ॥ तथाच सर्वविषयकं ज्ञानं भ्रमरूपमित्या शयः । प्रमाणतः सर्वज्ञतांगीकारे परमात्मनः प्रमातृत्वं प्राप्तं । तच्चाज्ञानसापेक्ष मित्याह ।। कूटस्थस्यति॥निर्विकारस्येत्यर्थः । कूटमव्याकृताकाशः "कूटंखंविद - ·खंडन। उपाधि लं व्योम संधिराकाश उच्यत" इत्यभिधानात् । तद्वस्थितः कूटस्थः। सादृश्यं च निर्विकारत्वेनेति कूटस्थशब्देन निर्विकारत्वं लभ्यत इति ज्ञातव्यं । द्वितीयेऽप्य ॥११॥ ज्ञानमावश्यकमित्याह ॥ भ्रांतेश्चेति ॥ अज्ञानेति ॥ अधिष्ठानाज्ञानविशेषा दर्शनकार्यत्वादित्यर्थः । तृतीयेप्यज्ञानं स्वीकार्यमित्याह ॥ स्वरूपप्रज्ञाया श्चेति ॥ अज्ञानमंतरेणेत्यर्थः । संगतिः संबंधः । असंगत्वात्प्रज्ञायाः॥ असंगो नांतरेणाज्ञानमशेषार्थ संगतिः । असंगत्वात् । “असंगो ह्ययं पुरुषः इति श्रुतेः । अतः सर्वज्ञताप्यज्ञानवत्तामाक्षिपत्येव परमात्मनो न प्रति क्षिपतीति । मैवं । मा भूत्प्रमाणेन मा च भूद्धांत्या । स्वरूपज्ञानेनैव ॥११॥ हीति ॥ परमात्मनोऽसंगत्वे श्रुतिसिद्धेसति तत्स्वरूपभूतप्रज्ञाया अप्यसंगत्वं लब्धमेवेत्यर्थः । प्रमाणतः सर्वज्ञत्वं स्वभावसिद्धप्रज्ञया वेति प्रकारद्वयं अज्ञान सापेक्षमित्येतत् " स्वरूपतः प्रमाणैर्वा सर्वज्ञत्वं द्विधा स्थितं । तच्चोभयं विना विद्यासंबंध नैव सिध्यति" इति तदीयवचनसिद्धं । भ्रांत्या सर्वज्ञत्वमप्यज्ञानसा पेक्षमित्येतदपि "भ्रांत्या सर्वज्ञताज्ञानं विनानैव हि सिध्यति" इति तद्वाक्यसिद्ध ·मितिज्ञातव्यं । ननु स्वरूपज्ञानेनैव परमात्मनः सर्वज्ञतांगीकारऽशषपदाथसंबंधवि रह रूपासंगत्वविरोध इत्यत आह ।। असंगत्वमिति ॥तत्कृतेति ॥ शुभाशुभ पदार्थसंबंधकृतपुण्यपापरूपफललपाभाव एवेत्यर्थः ॥ नतु संबंधविरह इति ॥ संबंधविरहरूपत्वे व्याप्तत्वव्याघातः । युगपत्सर्वपदार्थसंबंधित्वस्यैव व्याप्ति पदार्थत्वात् । न च परममहत्परिमाणाश्रयत्वं व्याप्तत्वं । त्वया ब्रह्मणि तद नंगीकारात् । न च देशपरिच्छेदाभावो व्याप्तत्वं । असत्यतिव्याप्तेः । नच सत्वे परमात्मनः सर्वज्ञतांगीकारात् । असंगत्वं तु तत्कृतफललेपाभावमात्रं । न (चसं) तु संबंधविरह एव । " यथाऽकाशस्थितो नित्यं वायुः" इत्यादि सतीति विशेषणीयं ब्रह्मणिस्वरूपातिरिक्तसत्ताभावात् । नच सर्वत्र विद्यमान त्वमेव व्याप्तत्वं । सर्वत्र विद्यमानत्वांगीकारे तत्संबंधस्यावर्जनीयत्वादितिभावः तत्तत्फलेलपाभाव एव परमात्मनोऽसंगत्वमित्यत्र ज्ञापकमाह । यथाकाशेति ॥ तथाविधेति ॥ लेपाभावरूपासंगत्वोपेतवायुरूपदृष्टांतेत्यर्थः । “यथाऽकांश स्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथासर्वाणिभूतानि मत्स्थानीत्युपधारय" 7 ·खंडनं इति गीतावाक्ये परमात्मनः स्वस्यासंगत्वे वायुदृष्टांततया भगवता कृष्णेनोपा उपाधि दीयते । तत्रवायोरसंगत्वं नाम न तत्तत्पदार्थसंबंधविरहरूपं । आकाशस्थितः ॥१२॥ सर्वत्रग इत्युक्तिविरोधात् । किंतु तत्तत्पदार्थसंबंधकृतलेपाभावरूपमेव । अत स्तदृष्टांतेन भगवतोप्यसंगत्वमुक्तरूपमेवेत्याशयः । प्रमाणजन्यज्ञानेन भ्रांत्या च सर्वशत्यबिना स्वरूपज्ञानेनैव सर्वज्ञत्वं यदंगीकृतंतन्मूलोक्तमित्याह ॥ तदिद तथाविधदृष्टांतोपादानात् । तदिदमुक्तम् ।। अखिलसंवेत्तुरिति । अत्र समित्युपसर्गेण भ्रांत्या सर्वज्ञतां वारयति । ताच्छीलकतन्प्रत्ययेन प्रमा णजन्यतामिति स्वभावज्ञानेनैवोक्ता भवति । शंकते ॥ मूलं-उपाधि मुक्तमिति ॥ तदुपपादयति ॥ अत्रेति ॥ वारयतीति ॥ समित्युपसर्गेण वेदनस्य प्रमाणरूपताया उक्तत्वादिति भावः ॥ ताच्छीलिकति ॥"आकेस्त च्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु " इत्यधिकृत्य "तृन्" इति सूत्रेण विहितो यस्तु न्प्रत्ययस्तेनेत्यर्थः । तथाच तृन्प्रत्ययांतेनसंवेत्तृशब्देनेति यावत् । प्रमाण जन्यतां वारयतीतिवर्तते ॥ इतिखभावज्ञानेनैवेति ॥ इत्येवं प्रमाणज्ञानेन ·भ्रांत्या च सर्वज्ञत्वे निराकृतेसति स्वरूपप्रज्ञयैव सर्वज्ञतोक्ता भवतीत्यर्थः । ननू पाधीनां परस्परंभेदेऽपि सर्वज्ञस्यकथमज्ञानमुपपद्यते । व्यधिकरणत्वादित्यत आह ॥ उपाधिनिमित्त इति ॥ अलोपाधिरंतःकरणादिरितिज्ञातव्यं ॥ जीवाश्र यत्वेति ॥ वाचस्पतिपक्षोयमितिज्ञातव्यं ॥ ब्रह्मणो न भिद्यत इति । । -- भेदाटत इति चेत् ॥ उपाधिनिमित्तो भेद उपाधिभेदः। घटतेऽज्ञतेति संबंधः । यदुक्तंब्रह्मणोऽखिलसंवेत्तुरज्ञता न घटतइति तन्न । अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वाभ्युपगमात् । ननु जीवो ब्रह्मणो न भिद्यत इति ते मतं । सत्यं । तथाऽप्युपाधिनिभित्तो भेदोऽस्त्येव । तत्र यथा सत्यपि बिंबप्रतिबिंबयोरै क्ये दर्पणाद्युपाधिनिमित्तभेदादिबस्यावदातत्वेऽपि प्रतिबिंबस्य श्यामता तथाच ब्रह्मण्येवाज्ञानमंगीकृतस्यात् । तथाचोक्तदोपस्तदवस्थ एवेति भावः ॥ अस्त्येवेति । जीवब्रह्मणोरिति शेषः । नन्वौपाधिकभेदसद्भावेऽपि जीवएवा ज्ञानं कसादंगीक्रियते ब्रह्मण्येव किं न स्यादित्यत आह ॥ तत्रेत्यादिना तत्रौपाधिकभेदेसति ॥ अवदातत्वेऽपीति । निर्मलत्वेऽपीत्यर्थः ॥ maa ·साताबबभतजावपक्ष उपधि श्यामता घटत इति ॥ उपाधेः प्रतिबिंबपक्षपातित्वादिति भावः । उपाधि ॥१३॥ मूले स्वतएवेत्यस्य स्वभावत एवाकल्पितश्चेदित्यर्थः ॥ तथाचेति ॥ द्वीति खंडन घटते एवं जीवब्रह्मणोः सत्यप्यभेदे ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वेऽपि जीवस्याज्ञता घटत एवोपाधिभेदादिति । तदिदं दूषयितुं पृच्छति ।। मूलं-सस्व- भावतः । अज्ञानतो वा । स्यादपीदं जीवाज्ञानमतं यद्यपाधिरुपपद्यत। स एव विविच्यतां । किस्वभावतः अकल्पित इति यावत् । अज्ञानतो वा कल्पितइति शेषः । आद्यं दूषयति ॥ मूलं --द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् । तथाचापसिद्धांतः स्यादिति भावः । द्वितीयं निराकरोति॥ मूलं -अनवस्थितिरज्ञानहेतौ ॥ अज्ञानहे नाविति तत्पुरुषो बहुव्री ॥१३॥ भावप्रधान तथाच द्वित्वसंख्यया इतं द्वीतं द्वीतमेव द्वैतं द्वितीयमित्यर्थः । तथाच द्वितीयस्योपाधेः सत्यत्वप्राप्त्या ऽद्वैतभंगापत्तिः स्यात् । तथाचापसि द्धांत इत्यथः ॥ तंत्रेणोति । सकृदुक्तमनेकोपकारकं तंत्रं तेन तंत्रन्यायेनेत्यर्थः reamstanchetnamom ·॥ अर्थादिति ॥ पूर्ववाक्यादनुवृत्तस्य स इत्यस्य यथाश्रुतप्रथमाविभक्त्यं तत्वे वाक्यार्थेऽन्वयायोगात्तदन्यथानुपपत्त्या सप्तम्यंतं संबध्यत इत्यर्थः। विग्रह द्वयमपि दर्शयति ॥ अज्ञानस्येति । अनवस्थामुपपादयति ॥ उपाधिश्चेति॥ ननूपाधेः कारणीभूताज्ञानसापेक्षत्वेऽपि नाज्ञानस्योपाधिसापेक्षत्वं तस्य । भेदमा त्रसापेक्षत्वादित्यत उक्तं ॥ सतिबलूपाधाविति ॥ नन्वेवामिति ॥ उपा हिश्च द्वाव पितंत्रेणोपात्तौ स इति प्रथमांतं प्रकृतमप्यर्थादिह सप्तम्यंत संबध्यते । अज्ञानस्य हेतावुपाधौ अज्ञानहेतुकेंऽगीक्रियमाणेऽनवस्थितिः स्यात् । सति खलूपाधौ तद्भिन्नस्य जीवस्याज्ञानं स्यात् । उपाधिश्वाज्ञाने सति स्यादज्ञानं चोपाधौ सतीति । नन्वेवमज्ञानोपाधिपरंपरैव स्यान्नानवस्थे धेरज्ञानसापेक्षत्वेज्ञानस्यचोपाधिसापेक्षत्वे तस्याप्युपाधेः पुनरज्ञानसापेक्षत्वे ऽज्ञानोपाधिपरंपरैव स्यादित्यथः ॥ नानवस्थेति ॥ अनवस्थात्वेन दूषणं ने त्यर्थः । तथाच बीजांकुरादाविवेयमप्यनवस्था न दोषायेति भावः । बीजांकुरप रंपरा प्रामाणिकी । अतस्तत्रानवस्था न दूषणं अत्रत्वज्ञानोपाधिपरंपरा 8 ·खंडनं। प्रामाणिकी त्यनवस्थादूषणमेवेत्याशयेन परिहरति ॥ नेति ॥ असिद्धवि उपाधि षयत्वेनेति ॥ अप्रामाणिकत्वेनेत्यर्थः ॥ अनवस्थात्वादिति ॥ अनवस्था ॥१४॥ त्वेनदूषणत्वादित्यर्थः ॥ प्रतीतीति ॥ अज्ञानस्याहमज्ञ इति साक्षिरूपप्रतीति सिद्धत्वेन प्रामाणिकतया कार्यमेवाज्ञानकारणपरंपरां कल्पयिष्यतीति नास्याः परंपराया असिद्धविषयकत्वमित्यर्थः ॥ आत्यंतिकभेदेनैवेति । जीवेश्वरयो ति चेन्न। असिद्धविपयत्वेनानवस्थात्वात् । अज्ञानं प्रतीतिसिद्धं परंपरां क ल्पयिष्यतीति चेन्न । आत्यंतिकभेदेनैव तस्योपपत्तेः। स्यादेवं यद्यज्ञानोपा धिव्यक्तिभेदः स्यात् । न चैवं एकमेवाज्ञानमुपाधिश्चेत्यंगीकारादिति चेत् । ॥१४॥ रत्यंतपारमार्थिकभेदमंगीकृत्य जीवे असत्यभूताज्ञानप्रतीतिनिर्वाहोपपत्तौ सत्यां अनंतोपाध्यादिव्यक्तिपरंपराकल्पने गौरवं स्यादित्यर्थः ॥ स्यादेवमिति ॥ उक्तरीत्याऽनवस्थेत्यर्थः ॥ एकमेवेति ॥ अज्ञानमेकमेव जीवे तद्धटकापोधि श्चैक एवेति व्यक्तिद्वयमेवांगीकृतमित्यर्थः । उपाधिव्यक्तीनामज्ञानव्यक्तीनां चानंत्येऽनवस्थोक्ता । तस्मिन्नेव पक्षे अन्योन्याश्रयथोच्यत इति वाशब्दात्प्रती ·यते । अतो व्याख्याति ।। वाशब्द इति ।। उपाधिव्यक्तीनामज्ञानव्यक्तीनां चानंत्येऽनवस्थोक्ता । उपाधिव्यक्तरज्ञानव्यक्तेश्चैकत्वे अन्योन्याश्रय उच्यत इति पक्षभेदेन व्यवस्थितयोर्दूषणयोर्विकल्पे वाशब्दो वर्तत इत्यर्थः ॥ अन्यो- न्येति ॥ अज्ञानसिद्धौ तत्कल्पितोपाधिसिद्धिः तत्सिद्धौच तत्सिद्धिरित्यन्योन्या एवं तर्हि मा भूदनवस्था अन्योन्याश्रयस्तु भविष्यतीत्याह ।। मूलं वाऽन्योन्यसिद्धिता । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पे । अन्योन्येन सिद्धिर्ययोस्तावन्योन्यसिद्धी । तद्भावोऽन्योन्यसिद्धिता। अज्ञानोपाध्यो रिति संबंधः । ननूपाधेरज्ञाननिमित्तकत्वेप्यज्ञानस्योपाधिहेतुकत्वाभावा कथमितरेतराश्रयः । भेद एव ह्युपधिनिमित्तोंऽगीक्रियत इत्यत आह ॥ श्रय इत्यर्थः॥भेद एव हीति ॥ यद्यप्यज्ञानसिद्धौ तत्कल्पितोपाधिसिद्धिरित्यं गीकृतं । तथाप्युपाधिसिद्धावज्ञानसिद्धिारति नांगीक्रियते । अज्ञानस्योपाधिक ल्पितत्वानंगीकारात् । किंतु जीवब्रह्मभेद एव [पाधिनिमित्तक इत्येवांगीक्रियते । अतो नान्योन्याश्रय इत्यर्थः॥निपातसमुदाय इति ॥ “स्वरादिनिपातमव्य ·खंडनं। उपाधि पांचभूतं यत्परमपरं च तत्वं तत्प्रकाशयतीति तनामकस्य भगवत्पादकृत- प्रकरणस्य व्याख्यामित्यर्थः । भगवत्पादीयग्रंथव्याख्याने सुराणामेवाधिकारा- ॥६॥ त्कथं तत्र भवतां प्रवृत्तिरित्यत उक्तं ॥ यथामतीति ॥ नन्विदं प्रकरणमना- रंभीयं विषयादिशून्यत्वादित्याशंक्यास्य प्रकरणत्वात्प्रकरणस्य शास्त्रैकदेश संबंधित्वाच्छास्त्रे यद्विषयादिकं तदेव अस्यापि प्रकरणस्य विषयादिकं भवि- प्यतीत्यभ्युपेत्यास्य शास्त्रस्य विषयादिकं दर्शयति ॥ परमात्मन इत्यादिना ॥ व्याख्या कारण्यामा यथामति ॥ परमात्मनोऽत्यंतभिन्नस्य स्वतश्चिदानं- दाद्यात्मकस्यापि जीवस्यानाद्यविद्याकामकर्मादिनिमित्तोऽयं परमार्थ एवा- जीवपरमात्मनोर्भेदाभेदाविति भास्करः । तन्निराकरणायाह ॥ अत्यंतभिन्न- स्येति ॥ दुःखाद्यनर्थस्याप्यानंदादिवत्स्वाभाविकत्वे प्रसादादपि तन्निवृत्य- नुपपत्तिरित्यत उक्तं ॥ अविद्येत्यादि ॥ अविद्यादेरप्यन्यनिमित्तकत्वे निमि- त्तांतरपरंपरयाऽनवस्थापरिहारायोक्तमनादीति । अविद्या भावरूपा । कामो रागः । कर्म काम्यं निषिद्धं च । आदिपदेन मोहग्रहणं । अविधाया अनादित्वं ·तदाश्रयमित्यर्थः। तथाचाज्ञानसिद्धो उपाधिसिद्धिः तत्सिद्धी च तद्भिन्ने जीवेऽज्ञानसिद्धिरिति चक्रकाश्रयो द्रष्टव्यः ॥ पूर्वत्रेति ॥ चक्रकापत्तिरथेत्येवं पूर्ववाक्यएव संबध्यत इत्यर्थः । तर्हि वाशब्दो व्यर्थ इत्यत आह ॥ वाशब्दे नेति ।। पक्षांतर इति ॥ अंतःकरणादिकमेव जीवब्रह्मभेदहेतुभूतोपाधिरिति वाचस्पतिपक्षात् पक्षांतरे विवरणकारपक्ष इत्यर्थः । पक्षांतरमेव दर्शयति ॥ श्रयत्वादिकं पक्षांतरे सूचयति । तत्रेयमाशंका । स्यादेतदन्योन्याश्रयादि कं यद्यतःकरणादिकमज्ञानादन्यदेवोपाधितयांगीक्रियते । न चैवं । अज्ञानस्योपाधितयांगीकारात् । नन्वविद्या किंसंबधिनी भेदनिमित्तं । तत्रेयमाशंकेति ॥ अंतःकरणादिकमित्यत्रादिपदेन देहद्रियग्रहणं । नन्वज्ञान स्यैवोपाधि (हेतु)त्वे तस्यावश्यं भेदनिमित्तत्वं वाच्यं । तत्रासंबद्धस्यैव भेदानि मित्तत्वेऽतिप्रसंगात्संबद्धस्यैव भेदकत्वे वाच्ये किं प्रतिबिंबभूतं जीवं संबध्य भेदं करोति उत बिंबभूतं ब्रह्मेत्याशयेन सिद्धांती शंकते ॥ नन्वविद्येति ॥ उपाधिभूतदर्पणादिद्रव्यस्यापि मुखप्रतिमुखभेदनिमित्तत्वं तावदस्ति । तत्रासंब - c ·खंडनं। उपधि द्धस्य भेदकत्वेऽतिप्रसंगात् संबद्धस्यैव भेदकत्वे वाच्ये किं बिंबभूतं मुखं संब- ध्य भेदं करोति उत प्रतिबिवभूतं प्रतिमुखं । तत्र यदुत्तरं तदेव ममापीत्याशयेन ॥१६॥ मायावादी परिहरति । दर्पणादिद्रव्यमपीति ॥ सिद्धांती गृहाभिसंधिरुत्तर माशंकते । मुखमात्रेति ॥ दर्पणादिद्रव्यं विवभूतं मुखमालमेव संबध्य भेद निमित्तं भवति । न यत्किचिवटादिकं संबध्येति मात्रशब्दार्थः । एवं सिद्धां त्यभिप्रेतं मात्रशब्दार्थमज्ञात्वा मायावादी बिंबप्रतिबिंबभूतमुखप्रतिमुखानुस्यूत दर्पणादिद्रव्यमपि किंसंबंधि भेदनिमित्तं । मुखमात्रसंबंधीतिचेत् इहापि चित्स्वरूपमात्रसंबंध्यज्ञानं जीवब्रह्मभेदं करोति । स्वरूपमात्रसंबंधिनोऽप्य मुखमात्रं मात्रशब्देनोक्तं सिद्धांतिनेति मत्वोत्तरमाह ॥ इहापीति॥ चित्खरू पमात्रेति ॥ बिंबप्रतिबिंबभूतजीवब्रह्मानुस्यूतचिन्मात्ररूपस्वरूपमात्रेत्यर्थः। ॥१६॥ यथोक्तं विवरणकारेण । "आश्रयत्वविपयत्वभागिनी निर्विशेषचितिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसोहि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचर" इति । ननु जीव ब्रह्मानुस्यूतचिन्मात्ररूपस्वरूपमात्रं संवध्याज्ञानं म्वकार्यदुःखादिकं बिंबे करमान्न ·दर्शयीत्यत आह ।। स्वरूपमात्रेति ।। उपाधेः प्रतिबिंबपक्षपातित्व स्वाभा व्येन स्वभावस्यानपायादित्यर्थः । तत्र दृष्टांतो दर्पणादिवदिति । यथा मुख प्रतिमुखानुस्यूतमुखमात्रं संबध्यापि दर्पणादिकं स्वकार्यमालिन्यादिकं प्रतिमुख एव प्रदर्शयति नान्यत्र तद्वदित्यर्थः । इतीयमाशंकेत्यन्वयः॥ तदज्ञानमिति ॥ उपाधिभृतमज्ञानमित्यर्थः । पूर्ववदिति ।। अन्तःकरणाद्युपाधेरज्ञानाकल्पित ज्ञानस्य जीवभागपक्षपातिता दर्पणादिवद्युज्यत इति । तत्रापि वक्तव्यं तदज्ञानमज्ञानकल्पितमुत नेति । नेति पक्षे पूर्ववदपसिद्धांतः । आये त्वात्माश्रयः स्यादिति । नन्वज्ञानं जीवब्रह्मभेदश्चानादिरेव । किनामाज्ञा त्वांगीकारे सत्यत्वप्राप्त्याऽद्वैतभंगापत्त्याऽपसिद्धांत उक्तः । तद्वदज्ञानरूपोपा धेरप्यज्ञानाकल्पितत्वांगीकारे ऽपसिद्धांत इत्यर्थः । स्यादितीत्यस्यात्माश्रयत्वं पक्षांतरे सूचयतीत्यनेनान्वयो द्रष्टव्यः । चिन्मात्राश्रिताज्ञानवादी जीवाश्रिता ज्ञानवादी च शंकेते ॥ नन्वज्ञानमिति ॥ अनादिरेवति “जीव ईशो विशु द्धा चिद्भेदस्तस्यास्तयोर्द्वयोः । अविद्यातचितोर्योगः पडसाकमनादयः" इति ·खंडनं। वचनादिति भावः ।। आत्माश्रयादिकमिति ॥ दूषणमिति शेषः। अज्ञान उपाधि स्यानादित्वेनाज्ञानकल्पितत्वाभावानात्माश्रयः । जीवब्रह्मविभागस्याप्यनादि ॥१७॥ त्वेऽज्ञानकल्पितत्वाभावान्नान्योन्याश्रयोऽपीत्यादिशब्दार्थः । तथाचोत्पत्तिज्ञ प्त्यप्रतिबंधकत्वान्नात्माश्रयादिप्रसंगो दूषणमिति भावः ॥ किंचिदुपकारेति॥ उत्पत्तिज्ञप्तिरूपोपकारेत्यर्थः ॥ मृषात्वादिति ॥ तथा चाज्ञानाधीन एवेत्युक्त मसदिति भावः । नन्वज्ञानस्यानादित्वेनाज्ञानेनोत्पत्त्यभावेपि अज्ञानप्रयुक्तत्वां नाधीन एवेति कथमात्माश्रयादिकमिति । मैवं । किंचिदुपकाराभावे तद धीनताया एव मृपात्वात् । सद्भावे त्वात्माश्रयाद्यनिस्तारात् उत्पत्तिज्ञप्त्यो ॥१७॥ गीकारान्नात्माश्रयः । तथानादित्वेऽपि द्रव्यगुणवत्त्वयाः प्रयुक्तयादावन्योन्या धीनत्वसद्भावेऽपि यथा नान्योन्याश्रयः एवमज्ञानस्य जीवब्रह्मविभागस्य चानादित्वनोत्पत्त्यादावन्योन्याधीनत्वाभावेऽपि प्रयुक्त्यादावन्योन्याधीनत्वां गीकारान्नान्योन्याश्रयोऽपीत्याशंक्याह ।। सद्भावे त्विति ॥ प्रयुक्तिरूपोपका रसद्भावे वित्यर्थः ॥ आत्माश्रयेति ॥ उपपादयति ॥ उत्पत्तीति ॥

·प्रयुक्त्यामेवेति शेषः। तथाचाज्ञानस्याज्ञानप्रयुक्तत्वांगीकारे प्रयुक्त्यामेवात्मा श्रयः स्यादित्यर्थः । आदिपदेनान्योन्याश्रयादिग्रहणं । तथाहि द्रव्यत्वजाते व्यंग्यभृतायाः गुणित्वरूपव्यंजकप्रयुक्तत्वेऽपि न व्यंजकस्य व्यंग्यप्रयुक्तत्वं । व्यंग्यस्य घटादः स्वज्ञानादावालोकरूपव्यंजकप्रयुक्तत्वेऽपि व्यंजकस्यालोकस्य घटादिप्रयुक्तत्वाभावादिति न तत्रान्योन्याश्रयः । इह तु जीवब्रह्मविभागस्या विद्याप्रयुक्तत्वादविद्यायाश्च जीवाश्रितत्वाञ्जीवाज्ञाने अन्योन्यप्रयुक्त इतिप्रयुक्ति प्रतिबंधकत्वादन्योन्याश्रयः स्यादेव । यथोक्तं । "अविद्याजीवयोर्यत्र ह्यपेक्षा तन्निरोधकः । अन्योन्याश्रयो नोचेदन्योन्याधीनताक्षतिः" इति । ननूत्पत्तिज्ञ प्तिप्रतिबंधकात्माश्रयादेदोपत्वं नतु प्रयुक्त्यादिप्रतिबंधकात्माश्रयादेरित्यत आह ॥ उत्पत्तिज्ञप्त्योरेवेति । आदिपदेन प्रयुक्तिर्गृह्यते । प्रवृत्तिग्रहणं दृष्टां तार्थ । यथाहि स्वस्यैव स्वप्रवर्तकत्वे तत्प्रवर्त्यस्यैव तत्प्रवर्तकत्वेवा प्रवृत्तिप्रति बंधादात्माश्रयादिकं । एवं स्वस्यैव स्वप्रयोजनकत्वे स्वप्रयुक्तस्य स्वप्रयोजक त्वे वा (स्व) प्रयुक्तिप्रतिबंधकत्वादात्माश्रयादिकं भविष्यत्येव । यथोक्तं । " यद्युत्पत्तिज्ञप्तिमात्रप्रतिबंधेन दोषता । तर्हि स्याचैत्रमैत्रादेरन्योन्यारोहणादि कम्" इति । आरोहणादिकमित्यत्र युगपदिति शेषः। आदिपदेन स्वकंधारोहण 10

·ग्रहण । एवं चाज्ञानस्याज्ञानप्रयोजनकत्वे जीवब्रह्मविभागप्रयुक्तस्याज्ञानस्य
उपाधि
जीवब्रह्मविभागप्रयोजकत्वेचात्माश्रयादिकं भविष्यत्येवेति भावः ॥ यथा सत्यपि, खंडनं ।
॥१८॥ बिंबप्रतिबिंबयोरैक्ये दर्पणाद्युपाधिनिमित्तभेदात् बिंबस्यावदातत्वेपि प्रतिबिंबवश्या-
मताघटत इत्युक्तं दृष्टांतमपि दूषयति ॥ बिंबप्रतिबिंबयोरिति । अन्यत्रेति ।
तत्त्वनिर्णय टीकादावित्यर्थः । तथाहि । बिंबप्रतिबिंबयोरैक्ये न तावत्प्रत्यक्षं मानं ।
इमे चैत्रतच्छाये भिन्ने इति वत् इमे चैत्रतत्प्रतिबिंबे भिन्ने इत्येवं पार्श्वस्थेन
T
रिव प्रवृत्त्यादेरपि प्रतिबंधेन तस्य दूपणत्वात् । बिंबप्रतिबिंचयोरभेदा
भावस्यान्यत्रोपपादितत्वादृष्टांतो निरस्त एव । अपर आह । स्यादिदं
ग्रहणात् । खेनापि मद्देहतत्प्रतिबिंबे भिन्ने इत्येव ग्रहणाच्च । सूर्यस्य पार्श्वे प्रति
सूर्य इति वदर्पणे मम मुखछायेत्येवानुभवेन दर्पणे मम मुखं लग्नमिति कस्यापि
प्रतीत्यभावाच्च । प्रतिबिंबमेव दृष्टं न चैत्रइत्यनुभावायोगाच्च । प्रतिमुखे प्रत्य
मुखत्वादिना दृश्यमानेऽपि मुखे तबुध्यभावाच्च । क्वचित्प्रतिमुखे मम मुख
मिति व्यपेदशस्तु स्वच्छायाशिरसि स्वशिरोव्यवहारवत मार्गविन्यस्तपादादौ
॥१८॥

·1 * स्वपादव्यवहारवच गौणः । भेदज्ञाने सत्यभेदव्यवहारस्य गौणत्वनियमात् । किंच बिंबप्रतिबिंबयोर्भेदसाक्षात्कारे तावन्न विवादः । अन्यथा त्वयापि कस्य भ्रमत्वमुच्यते। नच भेदं भेदकं च साक्षात्कुर्वन् अभेदंच साक्षात्कुर्वन् दृष्टः । ननु चैत्रो यत्स्वलक्षणो बहिः प्रतिपन्नस्तत्वलक्षण एवं वेश्मांतस्थितो भाति । तथाच य- स्वलक्षणं ग्रीवास्थं मुखं तत्स्वलक्षणमेव दर्पणस्थमपिभाति। नच तद्वस्त्वंतरत्वे यु- ज्यते । तस्मादेक मेकदेशस्थं च मुखं भ्रांत्या भिन्न भिन्न देशस्थं च भातीति चेत् । उ- च्यते। किमनेन विवप्रतिबिंबयोरैको तदेवेदं मुखमिति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्ष मुपन्यस्तं उत विवप्रतिबिंबे अभिन्ने अत्यंतसदृशत्वादिति सादृश्यलिंगकानुमानं । नाद्यः । असिद्धेः । किंचित्स्वच्छताम्रादौ प्रतीते मुखसंस्थानविशेषाप्रतीत्या प्रत्याभिज्ञा भावस्य स्पष्टत्वात् । आदर्शप्रतीते स्वनेत्रगोलकादौ स्वस्याभिज्ञाया एवाभावेन प्रत्यभिज्ञायोगाच्च । नापि द्वितीयः । सव्येतरकरादौ व्यभिचारात् । वैधा भावो लिंगमस्त्विति चेन्न । प्रत्यक्पराग्भावादिरूपविरुद्धधर्मस्यैव सद्भावेना सिद्धेः । मुस्त्रे चलिते सति प्रतिमुखं चलतीति क्रियासाम्यं लिंगमस्त्विति चेन्न । छायादावनैकांत्यात् । ननु प्रतिबिंब विवाभिन्नं बिंबकारणमात्रत्वादित्यनुमानम- स्त्वितिचेन्न बिंबादाचीने प्रतिबिंबे तस्यासिद्धेः । बिंबजननेन चरितार्थानां कार- ·णानां कालांतरीय प्रतिबिंबजनकत्वांगीकार विरम्य व्यापारप्रसंगात्। पृथग्दृष्टका- उपाधि र्यानुरोधेन परिवेपेंद्रचापच्छायाप्रतिसूर्यादाविव कारणस्य कल्प्यत्वात् । एतेन खंडनं । दर्पणादौ न प्रतिमुखरूपं व्यक्त्यंतरमस्ति कारणशून्यत्वाच्छशमस्तके विषा ॥१९॥ णवदिति निरस्तं । उक्तरीत्या कारणस्य कल्प्यत्वेनासिद्धेः। एतेनाभिज्ञायां भेदो भाति । प्रत्यभिज्ञायां त्वभेदः। तत्र भेदधीः प्रतिमुखरूपव्यक्तयंतरे हेत्वभावेनोपपत्तिहीनत्वाद्धांतिः । अभेदधीस्तु सोपपत्तिकत्वात्प्रमेति निरस्तं । अभेदधीरेव नास्तीत्युक्तत्वात् । छायादाविव कारणस्य कल्प्यत्वेन भेदबुद्धेः सोपपत्तिकत्वाच्च । एतेन "दर्पणाभिहतादृष्टिः परावृत्य स्वमाननम् । व्याप्नुवंत्या भिमुख्येन व्यत्यस्तं दर्शयेन्मुखम्" इति निरस्तं । परावृत्य स्वमुखस्यैव ग्रहणे पार्श्वस्थस्य मुखद्वयप्रतीत्ययोगात् । शिलाघभिहतनेत्रस्यापि स्वमुखग्राहकत्वा पाताच्च । अस्यां प्रक्रियायां स्वच्छताया अनुपयोगात् । अथ नापि “नेक्षेतो छतमादित्यं नास्तं यंतं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गत ॥१९॥ इति स्मृतिरेव बिंबप्रतिबिंवैक्ये मानं । उद्यदादित्यादौ बिंब इव वारिस्थ मादित्यमिति वारिस्थेऽपि प्रतिबिंबे आदित्यशब्दप्रयोगादिति चेन्न । अस्य स्मार्तव्यवहारस्य गोणत्वात् । व्यपदेशमात्रस्य भेदप्रत्यक्षबाधकत.यां आदित्यो ·यूप इत्यादावपि प्रसंगात् । त्वत्पक्षऽपि हि वारिस्थशब्दो न मुख्यः । गगनस्थस्य वारिस्थत्वायोगात् । वारिस्थसूर्यदर्शननिषेधे तयोरभेदादाकाशगतसूर्यदर्शनस्यापि निषिद्धत्वप्रसंगाच । किंच बिंबप्रतिबिंबोरेक्ये अयंप्रदशो बिंबवान् प्रतिबिंबवत्त्वा दिति प्रतिबिंबाद्धिंबानुमानं न स्यात् । साध्यवैशिष्टयापातात् । ननु तर्हि बिंबप्रतिबिंबयोर्भेदे प्रतिबिबेकिंकाणमितिचेत् । अब ब्रूमः | बिंबरूपमुखसंनि धिवशादादर्श एव प्रतिमुखगर्भितः परिणमते । तथाचादर्श एवोपादानकारणं बिंबसन्निधानं निमित्तमिति । ननु तर्हि विवसनिधिलब्धपरिणति विशेपो बिंबसान्निध्यपायेऽवतिष्ठत । नहि निमित्तकारणनाशात्कार्यनाशोऽस्तीति चेन यथा बिंबसन्निधिरादर्शस्य प्रतिबिंबाकारपरिणतो हेतुः एवं तदपायोप्यादर्शस्य विपरीताकारपरिणतौ हेतुः । विपरीतपरिणतौ तु प्रतिबिंबगर्भितता नश्यत्येव । यथाहि । सुवर्णरजतादीनां तुषमुषाग्निसंयोगादिनालब्धमेव द्रवावस्थानं तद- पाये पुनर्घनीभावस्तथानापीति । ननु निमित्तकारणनाशात्कार्यनाशो न दृष्ट इति चेन्न । यथा लोके समवायिकारणभूततंतुनाशात्कार्यभूतपटनाशो दृष्टः । यथावाऽसमवायिकारणभूततंतुद्वयसंयोगनाशात्पटनाशो दृष्टः । एवं निमित्तकारणनाशादपि कार्यनाशोऽगीकर्तव्य एव । अपेक्षाबुद्धिनाशेन द्वित्व-

·खंडनं।
उपाधि
नाशदर्शनात् । एवं प्रतिबिंबस्यापि क्वचिदुपाधिनाशाक्वचिद्धिबनाशात्क्वचि-
दुभयनाशाच नाशोंऽगीकर्तव्य एव । एवं च विंबप्रतिबियोरभेदाभावाद्भेद
॥२०॥ एव स्वाभाविक इत्यंगीकार्यमिति संक्षेपः । तथा चोपाधेः प्रतिबिंबपक्षपाति-
त्वस्वभावकल्पनमध्यप्रामाणिकमिति भावः ॥ अपर आहेति ॥ भास्कर
इत्यर्थः । मायावादिना वाचस्पतिविवरणकारादीनां । अंतःकरणादीत्यादि-
मायावादिनां दूषणं नास्माकं । एकमेव ब्रह्म अंतःकरणाधनंतोपाध्यवच्छे
दादनंतजीवभावमापद्यत इत्यंगीकारेऽपि भेदस्योपाधीनां चास्माभिर्मिथ्या
त्वानंगीकारात् । भेदसत्यत्वांगीकारेऽपि स्वाभाविकभेदानंगीकारेणाद्वैत
पदेन देहेंद्रियादिकं ग्राह्यं । तर्हि भेदस्य सत्यत्वांगीकारापत्त्याऽद्वैतहानिः
स्यादित्यत आह ॥ भेदसत्यत्वेति ॥ स्वाभाविकभेदानंगीकारणेति ॥
भेदस्यौपाधिकत्वेन स्वाभाविकत्वानंगीकारेणेत्यर्थः ॥ अद्वैतवादेति ॥
अभेदः स्वाभाविक इत्यद्वैतवादेत्यर्थः । यदि भेदः स्वाभाविकः स्यात् तदै-
वहि स्वाभाविकाद्वैतवादविरोधः स्यादिति भावः ॥ अज्ञानकल्पितत्वा-
॥ २० ॥

·भावेनेति ॥ उपाधेः सत्यत्वेनाज्ञानकल्पितत्वाभावादित्यर्थः । ननु बिब- प्रतिबिंबयोर्भेदस्य मिथ्यात्वात् तादृशयोर्जीवब्रह्मणो दस्य कथं सत्यत्वमित्यत आह ॥ अंशाशिभावेनेति ॥ जीवानां ब्रह्मांशत्वेन जीवब्रह्मणोरंशांशि- वादाविरोधात् । उपाधेरज्ञानकल्पितत्वाभावेनानवस्थाद्यभावात् । अंशांशि भावेन बिंवप्रतिबिंवभावाभावात् । अतो ब्रह्मजीवसंबंधिनी सर्वज्ञत्वाज्ञत्वे न विरुध्येते इति तत्राह ॥ मूलं-भेदश्वोपाधितः कुतः ॥ माया वादे होपाधेर्भेदस्य च कल्पितत्वेनानवस्थादिदोषप्रसक्तावप्युपाधि निमित्तो भेदोऽवभास (त) इत्येतावानंशो युज्यते । अंगुल्यवष्टंभादिना चंद्रादिभेदाध्यासदर्शनात् । असिंस्तु पक्षेऽनवस्थादिदोषाभावेऽप्युपाधितो भेदो भवतीत्येतन्न युज्यते । तदयोगे च जीवब्रह्माश्रयतयाऽज्ञतासर्वज्ञत्व भावांगीकारेण तंतुपटवद्भेदाभेदांगीकारादिति भावः । अवभासपदं प्रतिभा- सपरं ॥ अंगुल्यवष्टंभादिनेति ॥ चक्षुषों गुल्यवष्टंभरूपोपाधिनेत्यर्थः । चशब्दसमुच्चेयमाह ॥ तदयोग इति ॥ उपाधितो भेदजननायोगे सती- ·खंडनं । त्यर्थः॥ महारजनेति ॥ मंजिष्ठरूपं रक्तिमद्रव्यमित्यर्थः । अविद्यमानस्य उपाधि भेदस्य ॥ कारकत्वाभाव इति ॥ उपाधेरिति शेषः । ननु महारजना- ॥२१॥ धुपाधिः पटावयवस्य भेदकोंऽगीक्रियते । येन तदवयवस्य प्रासिद्धत्वेनो- योर्व्यवस्थानं न युज्यत इति चशब्दार्थः । कुतः सत्योपाधितः सत्यभे- दोत्पत्तिर्न युज्यत इत्यत आह ॥ मूलं-विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥ उपाधिदृष्टपूर्वोहि । हिशब्दो हेतो । य- स्मान्महारजनायुपाधिर्विद्यमानस्यैव पटाद्यवयवभेदस्य ज्ञापक एव दृष्ट- पूर्वो न तु प्रागविद्यमानस्य कारकः अतो भेदश्वोपाधितः कुत इति संबन्धः । अत्रोपाधिः कारको न दृष्टपूर्व इत्येतावदेव वक्तव्यं । विद्य मानस्य ज्ञापक इत्युक्तिस्तु कारकत्वाभावे वैयर्थ्यं स्यादिति शंकानिरा सार्थेति ज्ञातव्यं । नच महारजनादिः पटस्यैव भेदकः । द्वौ पटावि- ॥२१॥ पाधिर्विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापक एव दृष्टपूर्वो न तु कारक इत्युक्तं युक्तं स्यात् । न चैवं । किनाम पटरूपावयविन एव भेदकोंग्रीक्रियते । तथा च प्राग- ·मिति भावः । इंद्रियम्यः परायों इति श्रुतावाद्रयादशब्दाः आभमान्याध- मित्याह ॥ मूलं-इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । स सर्वविदित्यायुक्तं । तत कित्यत आह ॥ मूलं-एतद्ध्वा बुद्धिमा- न्स्यात् कृतकृत्यश्च भारत । बुद्धिमानपरोक्षज्ञानी । कृतकृत्यो मुक्तः। मूलं-इंद्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः । महतः परमव्यक्तममव्यक्तत्पु- रुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः। आत्मा करणन्यायेन तत्तदभिमानिदवतापरा इति ज्ञातव्यं । बुद्धरात्मा परः आत्मनश्च महान् पर इति वैयधिकरण्येन योजनाशंकां परिहरति । आत्मा महानितीति। बुद्धितत्वाभिमानिसरस्वत्यनंतरं महत्तत्वाभिमानिचतुर्मुखादाक् अन्यस्योत्तम- 12 ·खंडनं। रूपोपाधिसंबंधाजीवरूपं दुःखाज्ञानादिभिर्विशिष्टमुत्पद्यत इत्यर्थः ॥ विनाश उपाधि एवेति ॥ यथा दंडाद्युपाध्यपगमे तद्विशिष्टस्यैव नाशो दृष्ट एवमेवेत्यर्थः । ॥२२॥ शंकते ॥ जीव इति ॥ दुःखादिविशिष्टरूपे नष्टे सतीत्यर्थः ॥ स्वरूप- मात्रेति ॥ विशेष्यमात्रेत्यर्थः । तथोच्यत इति ॥ ब्रह्मैक्यापत्तिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥ तहीति ॥ यथा देवदत्तरूपे विशेष्यमात्रे दंडाद्युपाधिसंबंधेन विशि- टाख्यपदार्थातरोत्पादस्तदपगमे तन्नाशश्च भवति एवमेव विशेष्यभूते चिन्मात्र एव न ब्रह्मैक्यापत्तिरित्यापत्तेः । जीवे नष्टे स्वरूपमात्रावशेष एव तथो- च्यत इति चेत् । तर्हि ब्रह्मण्येव बंधमोक्षावंगीकृतौ स्यातामित्युक्तदोषा- एवांतःकरणाद्युपाधिसंबंधेन तत्कार्याज्ञानदुःखादिरूपबंधप्राप्त्या श्रवणादिसा- ध्यापरोक्षज्ञानेनोपाध्यपगमेऽज्ञानादिरूपबंधध्वंसस्यापि तत्र तत्रांगीकारप्रसंगः ॥२२॥ बंधमोक्षयोः सामानाधिकरण्यनियमादिति भावः । नन्वंगीक्रियेते ब्रह्मण एव बंधमोक्षौ कोदोष इत्यत आह । उक्तदोषेति॥ अज्ञानरूपबंधांगीकारे "अज्ञ- ता खिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन" इत्युक्तदोषापत्तिरित्यर्थः । दुःखरूपबंधांगीकारे ·च आनंदादिरूपस्य दुःखादिकमपि न घटत इत्यपि द्रष्टव्यं । दृश्यत एवेत्यनंतर- मिति शंकायामिति शेषः ॥ यदाऽऽकाश इति । अव्याकृताकाश इत्यर्थः॥ भेदो नास्तीति ।। अंशांशिनोरंशानां चांशिनां च परस्परं चात्यंतभेदांगी- पत्तिरिति । नन्वेकस्मिन्नेवाकाशे घटमठाद्युपाधिभिर्भेदः क्रियमाणो दृ- श्यत एव । नेत्याह ॥ मूलं- ग्वेऽपि देशांतरस्य सः ।। ज्ञापको विद्यमानस्य ॥ यदाऽऽकाशे भेदो नास्तीति सिद्धान्तः तदांतरशब्दो विशेषवचनः । ततश्च खेऽपि प्रागेव विद्यमानस्य देशविशेषस्य ज्ञापक एव स उपाधिरंगीक्रियते । नतु भेदस्य कारक इति नायं दृष्टांत इत्य- थः । यदा तु घटमठाद्याकाशभेदाभ्युपगमस्तदा खेपि स घटायुपाधिः प्राग्विद्यमानस्यैव देशांतरस्य देशभेदस्य ज्ञापक एव नतु कारक इति कारादित्यर्थः। खेऽपि अव्याकृताकाशेऽपि । देशांतरस्येत्यस्यार्थों देशविशेष- स्पेति । अयं अव्याकृताकाशः ॥ घटमठादीति ॥ भूताकाशे घटमठाद्यव- च्छिन्नाकाशे न भेदाभ्युपगम इत्यर्थः। खेऽपि भूताकाशेऽपि॥भेदो नामेति ॥

·उपाधि खंडनं। ॥२३॥ भेदो नामान्योन्याभावः। सच भवन्मते वस्तुस्वरूपसर्वत्यर्थः । स भेदः । तदर्श- नेनैव वस्तुदर्शनेनैव । ननु तर्हि वस्तुस्वरूपदर्शन एवोपाध्यपेक्षाऽस्त्वित्यत आह । नचेति ॥ उपाध्यप्रतीतावपि स्वरूपप्रतीतेरिति भावः । कथमनेनोक्त- शंकापरिहार इत्यतस्तदुपपादयति ॥ अस्तीत्यादिना ॥ तद्विशेष इतीति ॥ योज्यं । ननु भेदो नाम वस्तुस्वरूपमेव । स तदर्शनेनैव दृश्यः । नचो पाधेः स्वरूपदर्शने उपयोगोऽस्ति । तत्कथमुच्यते उपाधिर्भेदस्य ज्ञापक इति तत्राह ॥ मूलं-मूढवुद्धिव्यपेक्षया ॥ अस्ति भेदस्य वस्तुस्व- रूपत्वं तथापि तद्विशेष इति प्रतिपादितमन्यत्र । ततो वस्तुप्रतीतावपि भेदाप्रतीतिरभेदप्रतीतिश्च युज्यते । तदा भेदज्ञापनेऽस्त्येवोपाधेरुपयोग धर्मिणा न निर्विशेषात्यंताभिन्नः किंतु सविशेषात्यंताभिन्न इत्यर्थः ॥ तत 11॥ २३॥ इति ॥ धर्मिणा सविशेषाभेदांगीकाराद्विशेषस्य च भेदकार्यकारित्वादित्यर्थः ।। अभेदप्रतीतिश्चेति ॥ वस्तुस्वरूपत्वादित्यर्थः ॥ तदेति ॥ मूढानां वस्तु- प्रतीतावपि यदा भेदो न प्रतीयते तदेत्यर्थः ॥ भेदज्ञापन इति ॥ अनेन ·मूढबुद्धिव्यपेक्षया खेऽपि देशांतरस्य भेदस्य स उपाधिपिक इत्यन्वयो द्रष्टव्य इति सूचितं भवति । ज्ञानिनां तु वस्तुप्रतीतेरेव भेदप्रतीतित्वेन न तान्प्रत्यु- इति । नन्वाकाशं विद्यमानस्यैव भंदस्योपाधिापक इति कस्मादंगी- कार्य । अविद्यमानस्योत्पादक एव कस्मान्नांगीक्रियत इति । तत्राह ॥ मूलं-नचेदुपाघिसंबंध एकदेशेऽथ सर्वगः ॥ यद्यपाधिविद्यमान- स्यैव भेदस्य ज्ञापक इति नेष्यते किंत्वविद्यमानस्यैव कारक इत्यंगीकि- यते तदैवं वक्तव्यं । किं घटाद्युपाधिराकाशसंबंधी तद्भेदं करोति उतासंबद्धः । द्वितीयेऽतिप्रसंगः । आद्येऽपि वाच्यं स उपाधिसंबंध आ- काशस्यैकदेशे वर्तते उत सर्वाकाश इति । आद्ये दोषमाह ॥ मूलं-एक- देशेऽनवस्था स्यात् ॥ चेदुपाधिसंबंध इति वर्तते । यदि घटायुपाधि- संबंधो गगनैकदेशवर्तीत्युच्यते तदा तस्याप्याकाशेकदेशस्यौपाधिकत्वं पाधिर्भेदज्ञापनोपयुक्त इत्याशयेन मूढबुद्धिव्यपक्षयेत्युक्तमिति ज्ञातव्यं । आ- काशसंबंधीति ॥ आकाशेन संबद्धः सन्नाकाशभेदं करोतीत्यर्थः । अति- 13 ·उपाधि प्रसंग इत्युक्तातिप्रसंगविवरणं स्वयमेव करिष्यति ॥ उपाध्यंतरानंगीकृता- विति ॥ खकृतैकदेश एव स्वयं संबध्यत इत्यंगीकृतावित्यर्थः । कृत्स्नस्य सर्वस्या- खंडनं। ॥२४॥ वक्तव्यं । सोऽप्युपाधिरुपाध्यंतरकृतैकदेशे संबंध्य भेदक(र) इत्यनवस्था। उपाध्यंतरानंगीकृतावात्माश्रयः स्यात् । द्वितीयं दूषयति ।। मूलं- सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥ यधुपाधिसंबंधः सर्वाकाशगतः स्यात्तदाऽसौ नाकाशभेदस्य कारकः स्यात् । कृत्स्नस्यैकोपाधिनैव ग्रस्तत्वात् । इद मुक्तं भवति । असंबद्धस्योपाधेरवच्छेदकत्वे काश्मीरस्थेन महारजनेन केरलवर्तिनो वाससोऽवच्छेदप्रसंगात्संबद्ध एवोपाधिर्भेदक इति वक्तव्यं । घटाकाशसंयोगश्चाकाशे व्याप्यवृत्तिश्चेत्सर्वाकाशस्य घटाकाशत्वादाका- शभेदहेतुर्न स्यादिति प्रदेशवृत्तिरित्यंगीकार्य । तस्य च प्रदेशस्योपाधि- कृतत्वेऽनवस्थादिप्रसंगात्स्वाभाविकत्वमेवैष्टव्यं । तथाच प्राक् सिद्धस्या- ॥२४॥ प्याकाशस्य । द्वितीयेऽतिप्रसंग इत्युक्तातिप्रसंग विवृणोति ॥असंबद्धस्येति ।। अवच्छेदकत्वे भेदकत्वे । काश्मीरकेरलौ देशविशेषौ । अवच्छेदो भेदः । प्रदेश- ·न ग्राह्यः ।। प्राक्सिद्धस्यति ॥ स्वाभाविकत्वेनोपाधिसंबंधात्प्रागपि सिद्धस्थे- त्यर्थः । ननु प्रदेशवृत्तित्वं नाम नांशवृत्तित्वं । येन तस्यौपाधिकत्वे अनवस्था- प्रसंगास्वाभाविकत्वमंगाकर्तव्यं स्यात् । किनामान्यदेव इति तटस्थो नैयायिकः काशभेदस्योपाधिना कर्तुमशक्यत्वादुपाधिर्विद्यमानस्यैव भेदस्य ज्ञापको विज्ञायत इति । प्रदेशवृत्तित्वं नाम स्वात्यंताभावसमानाधिकरणत्वमिति चेन्न । तस्य विरुद्धत्वात् । प्रतीतत्वादविरोध इति चेन । आकाशभेद- वादिनं प्रति प्रतीत्यसिद्धेरिति । सत्योपाधिकृतसत्यभेदवादे दोषांतरं शंकते ।। प्रदेशवृत्तित्वं नामेति ॥ तस्य विरुद्धत्वादिति ॥ भावाभा- वयोः सामानाधिकरण्यस्य विरुद्धत्वादिति भावः ॥ प्रतीतत्वादिति ।। एकस्मिन्नेवाकाशे इह पक्षी नेह पक्षीति पक्षिसंयोगतदत्यंताभावयोः प्रतीत- त्वान्न विरोध इत्यर्थः ॥ आकाशभेदवादिनं प्रतीति ।। भूताकाशांशानाम- ·खंडनं। उपाधि न्योन्यभेदवादिनं प्रतीत्यर्थः । अंशभेदेन वैयधिकरण्यनव संयोगतदत्यंताभाव- प्रतीत्योर्निर्वाहान्नैकाधिकरण्यज्ञापकं प्रतीतेः किंचिदस्तीति भावः ॥ व्या- ॥२५॥ सीति ॥ तर्के अनुमाने चेत्यर्थः । इदं चोत्तरत्र विवरिष्यते । न चेदुपाधिसंबंध इत्यादिनौपाधिकत्वस्य दूषितत्वात्कथंचिदित्युक्तं । स्वरूपैक्य इत्यनूय स्वाभा- चाह ॥ मूलं-सुखदुःखादिभोगश्च खरूपैक्ये न भेदतः । दृश्यो हि ॥ हिशब्दो व्याप्तिसूचनार्थः । भवतु वाऽऽकाशादिभेदः कथं चिदौपाधिकः। जीवब्रह्मणोर्जीवानां च भेदस्तु स्वाभाविक एवांगी- कार्यः । स्वरूपैक्ये स्वाभाविकैक्ये सुखदुःखादिभोगस्य भेदेन दर्शनं न स्यात् । संप्रतिपन्नैकात्मवत् । ये तु मिथ्योपाधिनिमित्तो भेदभ्रम ॥२५॥ विकैक्य इति व्याख्यातं । जीवब्रह्मणोरिति वर्तते। सुखदुःखादिभोगो भेदेनन दृश्यत इत्यस्य तात्पर्यतो व्याख्यानं सुखदुःखादिभोगस्येति । भोगोऽनुभवोऽ नुसंधानंतस्येत्यर्थः ॥ भेदेनेति ॥ व्यवस्थयेत्यर्थः॥ भेदभ्रम इतीति ॥ जीवब्रह्मणोर्जीवानां च भेदो भ्रांतिकल्पित इति वदंतीत्यर्थः ॥ व्यवस्थेति ॥

·सुखदुःखादीनां भेदेन दर्शनमित्यर्थः ॥ घटेतापीति ॥ त्वन्मते तूपाधेजीव- ब्रह्मणोर्जीवानां च भेदस्य दुःखादीनां च सत्यत्वाव्यवस्था नैव युज्यत इति भावः । तद्भेदात्तेषां धर्माणां भेदात् ॥ अंतःकरणभेद इति ॥ तदाधार- भूतांतःकरणेत्यर्थः । रूपादिधर्माणां भेदे तदाधारस्य घटादेर्भेदाभावात्कथंचि- इति वदंति तेषां सुखदुःखादीनामपि मिथ्यात्वात्काल्पनिकी व्यवस्था घटेतापि । ननु सुखदुःखादयोऽतःकरणधर्मास्तद्भेदात्कथंचिदंतःकरणभेदः साध्यतामात्मभेदे तु किमायातमित्याशंकापरिहाराय भोग इत्युक्तं । न वयं सुखादिभेदादात्मभेदं साधयामः । किनाम स्वरूपाभेदे सुखाद्यनु- संधानं स्यादिति ब्रूमः । एतेनैतदपि निरस्तं । यत्केन चियवस्थान्य- थानुपपत्त्या भेदमाशंक्योक्तं न तावद्धर्मभेदो व्यवस्था । धर्मभेदेऽपि दित्युक्तं ॥ अनुसंधानं स्यादिति ॥ तथाच सुखादेरंतःकरणधर्मत्वेऽपि तद- धीनानुसंधातृत्वस्यात्मनि सद्भावात्सुखाद्यनुसंधातृत्वाननुसंधातृत्वलक्षणाद्विरु- दुधर्मादात्मभेदो भविष्यत्येवेति भावः ॥ उक्तमिति ॥ व्यवस्थाशब्दार्थ- ·खंडनं। विकल्पेन दूषितमित्यर्थः । तत्र किं धर्मभेदो व्यवस्था भिन्नाश्रयधर्मभेदो वा उपाधि विरुद्धधर्मभेदोवेति विकल्पान्हृदि निधायाचं दूषयति ॥ नतावदिति ॥ सुख- ॥२६॥ दुःखादिरूपधर्मभेदान्यथानुपपत्त्या धर्मिणोर्जीवानां च भेद इत्ययुक्तं । धर्म- भेदे धर्मिभेद इति नियमस्यायुक्तत्वादित्याह ॥धर्मभेदेऽपीति ॥ रूपादिधर्म- भेदेऽपि धर्मिणो घटस्यैकत्वेन व्यभिचारादित्यर्थः। द्वितीयं निराचष्टे ॥ नापीति ॥ भिन्नाश्रया देवदत्तयज्ञदत्तादिरूपभिन्नाश्रया ये धर्माः सुखदुःखा- धर्मिणो भेदाप्रतीतेः । नापि भिन्नाश्रयधर्मभेदः । इतरेतराश्रयप्रसंगात् । नच विरुद्धधर्मभेदः । ऐकात्म्यवादिनं प्रति सुखादीनां विरोधासिद्धेरि- ॥ २६॥ दयः तद्भेदो व्यवस्था । तेन धर्मिणां भेदसिद्धिरित्यर्थः । रूपादीनांभिन्नाश्रय- त्वाभावानोक्तदोष इति भावः॥ इतरेतरेति॥धर्मिणां भेदसिद्धौ धर्माणां भिन्ना- श्रयत्वसिद्धिः । तत्सिद्धौ च भिन्नाश्रयधर्मभेदाद्धर्मिभेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयप्रसं- गादित्यर्थः । तृतीयं प्रत्याचष्टे ॥ न च विरुद्धति ॥ ऐकात्म्येति ॥ विरो- धो नाम सहानवस्थानं । जीवनीक्यवादिमते सुखदुःखयोरैकात्म्यनिष्ठत्वस्यैव ·सद्भावेनोक्तरूपविरोधस्यैवभावादित्यर्थः। एतेनेत्युक्तं विशदयति ॥ सुखदुः खादीति ॥ तथाच सुखदुःखाद्यनुसंधानभावाभावरूपव्यवस्थान्यथानुपपत्त्या जीवब्रह्मणोर्जीवानां च भेदसाधनं युक्तमेवेत्याशयः॥ एतदिति ॥ सुखदुःखादी- त्यर्थः ॥ किमंशानामिति ॥ जीवब्रह्मणोः स्वाभाविकैक्ये परस्परं सुखदुः- खाद्यनुसंधानं स्यादित्यापाद्यमानानुसंधानं किमंशानां जीवानामापाद्यते उतां- - ति । सुखदुःखाद्यनुसंधानभावाभावरूपव्यवस्थाया अंगीकृतत्वात् । नन्वेतदनुसंधानं किमंशानामापाद्यते उतांशिनः । नाद्यः। व्याप्त्यभा- वात् । हस्तगत(स्य)सुखस्य पादगतेनाननुसंधानात् । न द्वितीयः । शिनो ब्रह्मण इत्यर्थः॥ व्याप्त्यभावादिति ॥ यत्र स्वाभाविकैक्यं तत्रांशानां परस्परं सुखदुःखाद्यनुसंधानमिति व्याप्त्यभावादित्यर्थः । तमेवोपपादयति ॥ हस्तगतेति ॥ हस्तावच्छेदेन ज्ञायमानस्य सुखस्येत्यर्थः । पादगतेनांशेन । तथाच हस्तपादगतयोरंशयोः स्वरूपैक्ये सत्यपि परस्परं सुखदुःखाद्यनुसंधाना- भावाव्यभिचार इत्यर्थः । ननु तत्राप्यस्ति परस्परं सुखदुःखाद्यनुसंधानमिति ·खंडनं। उपाधि न व्यभिचार इति चेन्न । तत्राप्यनुसंधानांगीकारे हस्ते मे सुखं पादे मे दुःख- मिति नियतावच्छेदकप्रतीतिरनुपपन्ना स्यात् । किं तर्हि उभयत्रोभयं प्रतीयेत । तथाच पादोऽपि सुखावच्छेदकः स्यात् हस्तोऽपि दुःखावच्छेदकः स्यादिति भावः ॥ तस्येति ॥ स्वरूपैक्ये अंशिनो ब्रह्मणः सुखाद्यनुसंधानं नापादयितुं शक्यते । अनुसंधानं नाम भोगः । अंशिनश्च भोगापादनं न युक्तं । आनंद- रूपस्य तस्य बाह्यसुखादिभोगसाधनीभूतांतःकरणाद्यभावेनाभोक्तृत्वादित्यर्थः । ॥२७॥ तस्याभाक्तृत्वादिति । मैवं । उभयथाऽप्यदोषात् । नहि तत्तद्भोगायत- नन्वंशानामापाद्यत इति पक्षे पादे मे सुस्वमित्यादिनियतावच्छेदक(ताक)प्रती- तिर्न स्यादित्यत आह ॥ नहीति ॥ संक्रांतिस्साधारण्यं । स्वानवच्छेद्यस्या- प्यवच्छेदकत्वमिति यावत् । कर्मणि षष्ठी । स्वेनानवच्छेद्यं प्रतीत्यर्थः । ॥२७॥ पादानवच्छेद्यसुखं प्रति पादोऽपि अवच्छेदकः स्यादित्यर्थः । ततश्चायमर्थः । ब्रह्मांशानां देवदत्तयज्ञदत्तादीनां स्वरूपैक्ये परस्परं सुखदुःखाद्यनुसंधानं स्या- दित्यापाद्यस्य यज्ञदत्तोपाधिदेवदत्तीयसुखावच्छदकोऽपि स्यात् । देवदत्तोपाधि- ·श्च यज्ञदत्तीयसुखावच्छेदेकोऽपि स्यादिति यद्यर्थो विवक्षितः स्यात्तदा परमुक्तो व्यभिचारः संगच्छेत । न चैवं । किंतु तत्तदुपाधिगतचैतन्यस्यैव तत्तदवच्छि- नसुखाद्यनुसंधानं स्यादिति । तच्च हस्तपादगतांशयोरप्यस्त्येव । अन्यथा पादतललग्नकंटकोद्धरणाय हस्तव्यापारो न स्यात् । ननु पुत्रादिदुःखपरिजिहीर्ष- या कृपया पित्रादेः प्रवृत्तिवदुपपन्न इति चेन्न । पित्रादिप्रवृत्तौ पुत्रादिदुःखज्ञाप- कतदीयाक्रंदनादिरूपज्ञापकसद्भावादत्र तदभावादिति संप्रदायः। अन्ये तु । स्वरूपैक्ये अंशानामनुसंधानं स्यादिति विकल्पस्यायमभिप्रायः। यदांशाना- मनुसंधानमापाद्यते तदा हस्तरूपांशं प्रति पादगतजीवांश आयातीत्यंगीकार्यम् । अन्यथा हस्तगतांशनिष्ठसुखानुसंधानं विप्रकृष्टस्य पादगतांशस्य न स्यात् । तथाच यदा पादगतांशो हस्तगतांशं प्रति समायाति तदा तस्य स्वायतनं पादं विहायागमनासंभवादायतनभूतः पादोऽप्यायातीत्यंगीकार्य । तथाच तत्तद्भोगा- यतनानां परस्परमितरांशसंबंधप्राप्त्यानुसंधानं स्यादिति । व्याप्त्यभावमेवोप- पादयति ॥ हस्तगतस्येति ॥ हस्तावच्छिन्नांशगतस्येत्यर्थः । पादगतेन पादा- वच्छिन्नांशेन । हस्तस्वरूपांशं प्रत्यागत्येति शेषः । आद्यपक्षे दोषाभावमुपपाद- यति ॥ नहीति ॥ संक्रांतिरितरांशसंबंधः । उक्तरीत्यासंक्रांत्यापादनपूर्वक- 15 ·खंडन । मनुसंथानं नापाद्यत इत्यर्थ इत्याहुः ।। अस्त्येवेति ॥ अन्यथा पादतललग- उपाधि कंटकोद्धाराय हस्तव्यापारो न स्यादित्यर्थः । अंशिनोऽनुसंधानमापाद्यत इति ॥२८॥ द्वितीयपक्षेपि न दोषः । ननूक्तं किल तस्याभोक्तृत्वादिति । तन्न । स्वरूपै- क्येऽशिनः सुखादिभोगो नापादयितुं शक्यते । तस्याभोक्तृत्वात् । तथाच बाध इति हि तवाभिप्रेतं । तदयुक्तं । यदि वयं स्वरूपैक्येनांशिनो ब्रह्मणः सुखादिभोगं साधयामः तदा परं बाधाभिधानं संगच्छेत । न चैवं । किंत्वा- -- नानां संक्रांतिरापाद्यते । किंतु सुखाद्यनुसंधानमात्रं । तदंशानामस्त्येव । भोक्तभूतांशवतोऽशिनोऽभोक्तृत्वासिद्धेश्च । अतीतसुखादाविवाऽननुसं- ॥२८॥ पादयामः । तत्र च बाधोऽलंकारएवेति परिहारे स्थितेऽपि प्रतिवादिस्खलितं नोपेक्षामर्हतीत्याशयेन तस्याभोक्तृत्वादित्युक्तं दूषयति ॥ भोक्तभूतेति ॥ अंशांशिनोरभेदेनांशानां भोक्तृत्वेन तादृशांशवतस्तदभिन्नस्येति यावत् । अंशि- नोऽभोक्तृत्वमेवासिद्धमित्यर्थः । ननु या यदिस्वरूपैक्यस्यात्तदा सुखाद्यनुसंधानं स्यादित्यत्रापाद्यमानं सुखाद्यनुसंधानं नाम सुखादेवर्तमानतयानुभवः तथा ·सरणं बा वक्तव्यं । नान्यत् । तथाचात्मनोऽतीतसुखानुभवः स्मरणं वा तावदिदानीं जायते । तत्र व्यभिचारः । प्रतीतसुखानुभवितुरात्मनः स्वरूपैक्ये सत्यपि अतीतसुखादेवर्तमानतयाऽनुभवस्मरणयोरभावाव्यभिचार इत्याशयेन शंकते ॥ अतीतसुखादाविवेति ॥ बूम इति ॥ येन व्यभिचारः स्यादिति भावः । तमुनुसंधानशब्दार्थो वक्तव्य इत्याशंकते ॥ किंनामेति ॥ उत्तरमाह धानं किं न स्यादिति चेत् । नहि वयं वर्तमानतयाऽनुभवं स्मरणं वाऽनु- संधानं ब्रूमः । किनाम स्वीयतयानुभवमानं । नच तनास्त्यतीतसुखादा- विति । तदयं प्रसंगार्थः। यदि जीब्रह्मणी जीवाश्च स्वभावतोऽभिन्नाः स्युः ॥ स्वीयतयेति ॥ तथाचातीतसुखादावपि खसत्तासमये खीयतयानुभवसद्धा- वान व्यभिचार इति भावेनाह ॥ नच तदिति ॥ अतीतसुखादौ तत् स्वीय- तयाऽनुभवमानं नास्तीति न किंत्वस्त्येवेत्यर्थः। वर्तमानतयेत्यस्य व्यावृत्त्यर्थों मात्रशब्दः। फलितं दर्शयति ॥ तदयमिति ॥ एकपदं चैतत् सचासावयं- चेति तदयं सोयमित्यर्थः । यद्वा तदिति भिन्नं पदं । तस्मादित्यर्थः ॥ प्रसं-

·खंडनं।
गार्थ इति ॥ प्रसंगरूपस्य सुखदुःखादिभोगश्चेति वाक्यस्यार्थ इत्यर्थः । यत्र
उपाधि
स्वाभाविकोऽभेदः तत्र स्वगतसुखादिविषये स्वीयतयाऽनुभववत्त्वमिति व्याप्ति-
॥२९॥ मभिप्रेत्य तत्र दृष्टांतमाह ॥ यथा संप्रतिपन्न इति संप्रतिपन्न एकात्मा देव-
दत्त इत्यर्थः । तत्र स्वेन स्वाभाविकैक्यमस्ति । स्वगतदुःखादिविषये स्वीय-
तयाऽनुभवोऽप्यस्तीति द्रष्टव्यं । व्यतिरेकव्याप्तिं दर्शयति ॥ यो येनेति ॥
।
तदाऽन्योन्यगतसुखदुःखादिविषये स्वीयतयाऽनुभववंतः स्युः यथासंप्रति-
पन्न इति । विमताः परस्परमैक्यरहिताः चेतनत्वे सत्यन्योन्यगतसुखदुः-
खाद्यनुसंधानशून्यत्वात् । यो येनैक्यवान् चेतनः स तत्सुखाद्यनुसंधान-
संप्रतिपन्न इति ॥ संप्रतिपन्नेकात्मा देवदत्तः स्वयं स्वेनैक्यवान्स्वगतसुखाद्यनु-
संधानवांश्च भवतीत्यर्थः ॥ सूचितमिति ॥ सुखदुःखादिभोगो भेदेन दृश्यत
इत्यनेन सुखाद्यनुसंधानशून्यत्वं न दृश्यत इत्यनेन सुखाद्यनुसंधानं सूचित-
मित्यर्थः । ननु घटस्य घटेनैक्ये विद्यमानेपि सुखाद्यनुसंधानाभावाद्व्यभिचार
इत्यत आह ॥ चैतन्यावच्छिन्नत्वादिति ॥ तथाच चेतनत्वे सति यो
॥२९॥

·'यनैक्यवानिति व्याप्तरभिप्रेतत्वाद्धटे व्यभिचाररूपक्षुद्रोपद्रवो नास्तीत्यर्थः । तर्के उपाधिमाशंकते ॥ नन्विति ॥ दृष्टांतस्थले संप्रतिपन्नकात्मनि प्रयोजक उपाधिः । अनेन साध्यभूतापाद्यव्यापकत्वमुक्तं भवतीति द्रष्टव्यं ।। ननु स्वरू- पंक्यमात्रमिति ।। उपाधिभेदाभावविशिष्टं वस्तुस्वरूपैक्यमेवानुसंधाने प्रयो- जकमित्यर्थः । उपाधिभेदाभावमावस्यैव प्रयोजकत्वे गर्भस्थस्यापि पितृमात- वान् यथा संप्रतिपन्न इत्यनुमानं वाऽनेन सूचितं । चैतन्यावच्छिन्नत्वा- व्याप्तेन कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । ननु दृष्टांतस्थलेऽनुसंधानस्योपाधिभेदाभावः प्रयोजको न तु स्वरूपैक्यमात्रं । प्रकृते तूपाधिभेदसद्भावात्कथमनुसंधान- गतसुखाद्यनुसंधानापत्तिः स्यात् अतः स्वरूपैक्यमपि प्रयोजकं । गर्भस्थस्य तु मात्रा स्वरूपैक्याभावान्नानुसंधानमिति भावः । आपादकीभूतानुसंधानाव्याप- कत्वं दर्शयति ॥ प्रकृते त्विति ॥ पक्षभूतेषु जीवेष्वित्यर्थः । अनुकूलतर्का- भावान्नानुसंधानमिति भावः । परस्परं सुखाद्यनुसंधानशून्यत्वमस्तु परस्परे- क्यराहित्यं च मास्त्वित्यप्रयोजकं चानुमानमित्याह । कथं चेति ॥ अन्य- 16 ·निमित्तस्येति ॥ उपाधिभेदाभावनिमित्तकस्येत्यर्थः । नैमित्तिकस्यानुसंधान | खंडनं । उपाधि स्याभावो हि निमित्ताभावं कल्पयति । प्रकृते त्वनुसंधाने न स्वरूपैक्यमात्रं ॥३०॥ निमित्तं । किंतूपाधिभेदाभावविशिष्टं । तथाच नैमित्तिकस्यानुसंधानस्याभावेन कलप्यमाननिमित्तरूपविशिष्टाभाव उपाधिभेदाभावेनवोपपद्यत इति खरूपैक्या- भावानंगीकारे बाधकं किमपि नास्तीत्यप्रयोजकतेति भावः॥ पूर्ववाक्येनति ॥ प्रसंगः । कथं चान्यनिमित्तस्यानुसंधानस्याभावात्स्वरूपैक्याभावानुमान- मित्यत आह ॥ मूलं-उपाधिभेदेऽपि ॥ पूर्ववाक्येन संबंधः । अने- नानुसंधानं प्रत्युपाधिभेदाभावो न प्रयोजकः । किंनाम स्वरूपैक्यमेवे- त्युक्तं भवति । तत्कुतो ज्ञायत इत्यत आह ॥ मूलं-हस्तपादादिगो ॥३०॥ उपाधिभेदेऽपि सुखदुःखादिभोगो भेदेन न दृश्यः । सुखाद्यनुसंधानमस्तीति यावदिति पूर्ववाक्येन संबंध इत्यर्थः ॥ न प्रयोजक इति ॥ सत्यप्यनुसंधाने उपाधिभेदाभावो नास्तीति व्यभिचारादित्यर्थः ॥ तदिति ।। व्यभिचारात्म- योजको न भवतीत्येतत् कुतो ज्ञायत इत्यर्थः ॥ अस्यापीति ॥ हस्तपादा- ·दिगो यथेति वाक्यस्यापि सुखदुःखादिभोगश्चेति पूर्ववाक्येनैव संबंध इत्यर्थः ।। अन्यथेति ॥ अनुसंधाने उपाधिभेदाभावस्यैव प्रयोजकत्व इत्यर्थः॥ भोगा- नुसंधानं न स्यादिति ॥ तथाचानुसंधाने सत्यपि उपाधिभेदाभावाव्याभि- चार इत्यर्थः । उपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथेत्येतत् । पूर्ववाक्येनैव संबंध यथा ॥ अस्यापि पूर्वेणैव संबंधः। स्वरूपैक्ये सति हस्तपादाधुपाधीनां भेदे सत्यप्यनुसंधानदर्शनात्तदेव प्रयोजकं । नोपाधिभेदाभाव इति ज्ञायते । अन्यथोपाधिभेदाद्धस्तपादादिगतसुखादिभो(गानुसंधानं न स्या)गएकस्य न स्यात् । अत उपाधिभेदेऽपि हस्तपादगतसुखादिभोगव- स्वरूपैक्ये सर्वोपाधिगतोऽसौ भेदेन न दृश्यतेति । अथापि स्यात् । दर्शयन्व्याख्याति ॥ अत इति ॥ सर्वोपाधीति ॥ देवदत्तयज्ञदत्तादिसों- पाधीत्यर्थः । असौ सुखादिभोगस्तदनुसंधानमिति यावत् । तथाचानुसंधाने उपाधिभेदाभावस्य व्यभिचारेण प्रयोजकत्वाभावेन स्वरूपैक्यस्यैव प्रयोजक- तया अन्वयव्यतिरेकाम्यां च निणीतत्वादनुसंधानाभावेन परस्परं स्वरूपैक्या-

·खंडनं।
|| भावानुमानं नाप्रयोजकं । नापि तर्कः सोपाधिकः। साध्यभूतोपाध्यव्यापकत्वा-
उपाधि
दित्युक्तं भवतीति द्रष्टव्यं । संश्लिष्टोपाधित्वं उपाधिमत्त्वं विश्लिष्टोपाधिभेदा-
॥३१॥ भाव इत्यर्थः ॥ प्रकृत इति ॥ हस्तपादादिगतसुखाद्यनुसंधानमेकस्यात्मनो
युक्तं । संश्लिष्टोपाधित्वाद्विश्लिष्टोपाधिभेदाभावाजीवब्रह्मणोर्जीवानां च विश्लि-
संश्लिष्टोपाधिन्वमनुसंधाने प्रयोजकं तदभावात्प्रकृते नानुसंधानमिति
चेत् । किमुपाधिसंश्लषमात्र प्रयोजकमुत स्वरूपेक्ये सति । नायः मात
सुखादेर्गर्भस्थेनानुभवप्रसंगात् । न द्वितीयः । स्वरूपैक्यमात्रस्य प्रयो-
जकत्वे संभवति विशेषणप्रक्षेपे प्रमाणामावात् । दोषांतरंच सूचयति ॥
मूलं-नानादेहगभोगानुसंधानं योगिनो यथा ॥ स्वरूपैक्य-
सद्भावाद्विश्लिष्टनानादेहगतसुखाअनुसंधानं सौभर्यादियोगिनो दृष्टमिति
हापाधिमत्त्वान्नानुसंधानमित्यर्थः । प्रयोजकमनुसंधाने ॥ प्रसंगादिति ॥
तत्रापि विश्लिष्टोपाधिभेदाभावसद्भावादित्यर्थः ॥ दोषांतरचेति ॥ प्रयो-
जनाभाव एको दोषः स्वैरुक्तः। व्यभिचाररूपदोषांतरं सूचयतीत्यर्थः । मूले
॥३१॥

·व्यभिचारस्थलोक्त्याव्यभिचारः सूचित इति भावः । तदेव स्वरूपंक्यमेव । उपाधिसंश्लेषः संश्लिष्टोपाधिभेदाभावः ॥ अन्यथेति ॥ विश्लिष्टोपाधिभेदा- भावस्यैवानुसंधानप्रयोजकत्व इत्यर्थः । ईश्वरे मनःप्रणिधानं योगः ॥ न स्या- दिति ।। विश्लिष्टोपाधीनामेव सत्वेन विश्लिष्टोपाधिभेदाभावाभावेन व्यभि- नदेवानुसंधाने प्रयोजकं नोपाधिसंश्लेपाऽपीति ज्ञायते । अन्यथा योग- प्रभावोत्पादितानेकशरीरगतसुखाद्यनुसंधानं योगिनो न स्यात् । अतो योगिनः स्वरूपैक्यादुपाधिषु विश्लिष्टेष्वपि यथा नानादेहगतसुखादिभों- गानुसंधान तथा प्रकृतेऽप्यापाद्यत एवेति । स्यादेतत् । परबुद्धेरप्रत्यक्ष- त्वाद्योगिनो नानादेहगतभोगानुसंधानं कुतः सिद्धमित्यत आह ॥ चारादिति भावः । मूलं योजयति ॥ अत इति । अनुसंधाने विश्लिष्टोपाधि- भेदाभावस्याप्रयोजकत्वादित्यर्थः। यथेत्यनंतरं मूलेऽध्याहार्यमाह ॥ तथेति ॥ देवदत्तयज्ञदत्ताभिधोपाधिषु विश्लिष्टेष्वपि सुखाद्यनुसंधानमापाद्यत एवेत्यर्थः॥ कुतः सिद्धमिति ॥ अस्माकं कुतः प्रमाणात्सिद्धमित्यर्थः । अस्मदीयप्रत्यक्षे- ·खंडनं । णेव सिद्धमित्याशंकापरिहारायोक्तं ॥ परबुद्धेरिति ॥ योगीश्वरानुसंधानेऽ उपाधि सदीयप्रत्यक्षाप्रवृत्तेरित्यर्थः ॥ पुराणेष्विति ॥ यथोक्तमाग्नेयपुराणे । “सौभ- ॥३२॥ रिश्च महायोगी पंचाशजन्मसंस्मृति । दिव्यज्ञानेन विज्ञाय भाविजन्मफलं पुनः । एकदैव फलं भुत्वा पंचाशजन्मकर्मजं । स्वेच्छयैव ततः शुद्धो राहुमुक्त इवोडुप" इति । तस्य सौभार्यादियोगिनः ॥ तदिच्छैवेति ॥ युगपदनेकशरी- मूलं—न चंगोगानुसंधानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥ इच्छा- पूर्व खलु योगिनोऽनेकशरीरोपादानं पुराणेषु पठ्यते । तत्र यदि योगि- नोऽनेकशरीरगतसुखाद्यनुसंधानं न स्यात् तदा तस्य तदिच्छैव न स्यात् । शरीरोपादानस्य प्रयोजनांतराभावात् । अप्रयोजनस्य प्रेक्षावता रगतसुखादिभोगानुसंधानायानेकशरीरोपादानेच्छवेत्यर्थः ॥प्रयोजनांतति॥ ॥३२॥ सुखाद्यनुसंधानव्यतिरेकेण प्रयोजनांतराभावादित्यर्थः । निष्प्रयोजनमपि शरी- रोपादानमिच्छंति योगिन इति चेत्तत्राह ॥ अप्रयोजनस्यति ॥ अत इति ॥ अनेक शरीरोषादानेच्छान्यथानुपपत्त्येत्यर्थः । ननु योगिनः सुखाद्यनुसंधाना- +- ·साधनमपि देहबाहुल्यं सुखाद्यनुसंधानार्थमिच्छंति विवेकज्ञानाभावादिति चत्तत्राह ॥ न च योगिन इति ॥ अविवेकिनो भ्रांताः ॥ देहबाहुल्यार्थ- निवर्तिष्यमाणत्वात् । अतो ज्ञायतेऽस्त्यनुसंधानमिति । नच योगिनो- ऽविवेकिनः । येनानुसंधानासाधनमपि देहबाहुल्यं तदर्थमिच्छंतीति कल्पयामः । अथोच्येत । न योगिनोऽनेकशरीरोपादित्सयाऽनेकशरीरग- तसुखाद्यनुसंधानमेकस्य कल्पयितुं शक्यते । देहबाहुल्यार्थमेवेच्छोपपत्तेः। नच तस्य वैयर्थ्यादप्रयोजकत्वं । कर्मक्षयाय भोगार्थत्वात् । भोगश्चं विनाप्यनुसंधानेन तत्र तत्र तद्गतांशैः शक्यते कर्तुमिति । तत्राह ॥ मूलं-अनुसंधानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ॥ सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥ न योगिनोऽनुसंधानेन विना केवलदेहबाहुल्यार्थमेवेच्छेति कल्पयितुं शक्यते । तथा सत्यनुस्त्रंधा- मेवेति ॥ न सुखाद्यनुसंधानायेत्येवार्थः। तस्य देहबाहुल्यस्य । तत्र तत्र तस्मि- स्तस्मिन्देहे । मूले अन्यथेत्यनंतरमपिशब्दोऽध्याहार्य इत्यभिप्रेत्यान्यथेत्यस्या- ·उपाधि र्थमाह ॥ योगित्वेन विनापीति ॥ अयोगिष्वस्मदादिष्वित्यर्थः ॥ कथम- योगिन इति । एकस्यात्मनोऽस्मदादेः एक एव देहः प्रमितः । अतः कथं ॥३३॥ देहबाहुल्यं सिद्धमित्यर्थः ॥ अंगीकृतत्वादिति ॥ तथा चैकस्यात्मनो देव- खंडनं । नरहितदेहबाहुल्यस्य योगित्वेन विनापि विद्यमानत्वाद्योगिनोऽनेक- शरीराधिष्ठातृत्वमिति विशेषो न स्यात् । अस्ति चासौ । तेन ज्ञायते न शरीरबाहुल्यमात्रायेच्छा योगिनः। किंतु तद्तभोगायन- संधानार्थेति । कथमयोगिनोऽपि शरीरबाहुल्यं सिद्धमित्यत उक्तं तत्पक्ष इति । सर्वशरीरगतचेतनानां स्वभावतोऽभेदस्य परेणांगीकृतत्वादिति । अथ मन्येत । एकस्यैव योगिनोनेकशरीरगतसुखाद्यनुसंधानाभवेऽपि योगिन एवानेकशरीरत्वमिति विशेषो युज्यते । तेषां शरीराणां तत्कर्म- ॥३३॥ दत्तस्य देहवाहुल्यं सिद्धमित्यर्थः ॥ योगिन एवेति ॥ तथाचानुसंधानरहित- देहबाहुल्यं योगित्वं विनाऽयोगिनोऽपि सिद्धमित्युक्तमसदिति भावः । तेषां शरीराणां योगीश्वरगृहीतशरीगणां ॥ तत्कर्मफलभोगेति ॥ तच्छरीरापाद- ·कयोगीश्वरीयकर्मफलभूतसुखाद्यनुभावार्थत्वादितीत्यर्थः । नन्वनुसंधानाभावे भोगोऽनुपपन्न इति चेत्तत्राह ॥ भोगस्य चेति ॥ अनुसंधानेन विना- पीति ॥ देहांतरैरननुभूतसुखाद्यनुसंधानेन विनापि योगिन उपपत्तेरित्यर्थः । विशेषो योगिनः कुत इत्युक्तदोषमयोगिष्वयंप्रकारो न संभवती त्याशयेन परिहरति ॥ न चैवमिति ॥ देहबाहुल्यस्य देवदत्तकर्मफलभोगार्थताऽस्ती- फलभोगार्थत्वात् । भोगस्य चानुसंधानेन विनाप्युपपत्तेः । नचैवं सकलदेहगतचेतनानां स्वभावतोऽभेदेपि देहबाहुल्यस्यास्ति देवदत्तकर्म- फलभोगार्थतेति । तदेतदसत् । सर्वदेहगतात्मनां देवदत्ताभेदेन सर्व- कर्मणामपि देवदत्तसंबंधित्वापच्या सर्वदेहानां देवदत्तकर्मफलभोगार्थ- त्येवं भवद्भिर्न वक्तव्यमित्यर्थः । यथा एकस्यैव योगिनो देहबाहुल्यं तत्कर्म- फलभोगार्थम् एवमेकस्यैवायोगिनो देवदत्तस्य यज्ञदत्तादिदेहबाहुल्यं तत्कर्म- फलभोगार्थमिति वक्तुं न शक्येत । तत्तत्कर्मणां भेदे यज्ञदत्तादिशरीराणां यज्ञदत्तकर्मफलभोगार्थत्वेन देवदसकर्मफलभोगार्थत्वादिति भावः । सर्वकर्मणां ·खंडनं। विविच्य घटाधुपाधयो ज्ञापयंतत्यिंगीकर्तव्यं । स्वतः सिद्धप्रदेशविशेषाभावे उपाधि घटायुपाधिराकाशस्य संयोगो न स्यात् । एकदेशवृत्तित्वात्संयोगस्याकृत्स्नाका- ॥२॥ शवृत्तिघटसंयोगस्य मठाकाशे न स्यात् । घटेनैव कृत्स्नाकाशस्य ग्रस्तत्वात् । उपाध्यंतरकाल्पताकाशस्यैकदेशवृत्तित्वे घटसंयोगसंबद्धसाप्युपाध्यंतरकल्पितक- देशवृत्तित्वमित्यनवस्था स्यात् । एतदाकाशप्रदेशात्संबद्धस्यात्र घटस्यात्रघटा खेपि देशान्तरस्य सः । ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्विव्यपेक्ष या । न चेदुपाधिसंबंध एकदशेऽथ सर्वगः । एकदेशेऽनवस्था स्यात्सर्वगश्चेन्न भेदकः । सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न काशव्यवहारजनकत्वे देशांतरस्थघटस्यात्र घटाकाशव्यवहारजनकत्वं स्या- दित्यर्थः । सुखदुःखादिव्यवस्थान्यथानुपपत्या अमरनरादीतराकाशभेदः स्वाभा- विक एव । नतूपाधिकल्पित इत्याह ॥ सुखदुःखादिभेदस्येत्यादिना ॥ अथाचेतनस्योक्तत्वेन शिरश्चरणादिभेदेऽपि तत्तद्गतसुखदुःखाद्यनुसंधानं दृश्यते पाद बंदनति । यथा सोमयादयोगप्रभावन बहुशरीरग्रहणसमर्थस्य नानादेह- ·त्यर्थः । तत्सिद्धौ चेत्यादि व्याख्याति ।। उपाधिभेदसिद्धाविति ।। उक्ता- देव हेतोरिति ॥ स्वरूपाभेदेन तद्भेदस्य कर्मभेदे निमित्तत्वानुपपत्तेरुपाधिभेदं विना तद्भेदे निमित्तांतराभावादित्यर्थः ॥ व्यक्तिभेदादिति ॥ यथा बीजा- दंकुरमंकुराद्वीजमिति सामान्येनान्योन्यसापेक्षतया अन्योन्याश्रयप्राप्तावपि न बीजांकुरव्यक्तिभेदादन्योन्याश्रयः एवं कर्मोपाधिसामान्ययोरन्योन्यसापेक्षत्वे- भावात् । उपाधिभेदसिद्धावेव कर्मभेदसिद्धिरुक्तादेव हेतोः । तत- श्वान्योन्याश्रयान्नैकमपि सिध्यति । कर्मोपाधिव्यक्तिभेदान्नान्योन्या- श्रय इति चेत् । तथाप्यनवस्था स्यात् । अनादित्वान्नेति चेन्न । असिद्धविषयत्वेन मूलक्षतेः। कर्माण्युपाधयश्च विभिन्ना एव दृश्यंत मान्योन्याश्रयप्राप्तावपि कर्मोपाधिव्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इत्यर्थः ॥ अनव- स्थेति ।। बीजांकुरव्यक्तिभेदमंगीकृत्य परंपरांगीकारे यथाऽनवस्था तथेत्यर्थः। अनादित्वादिति ॥बीजांकुरव्यक्तिभेदेन प्राप्ताऽनवस्था यथाऽनादित्वान दोप एवमिहापीत्यर्थः ॥ असिद्धविषयत्वेन मूलक्षतेरिति ।। अप्रामाणिकवि- पयत्वेनेत्यर्थः । यदर्थमुत्तरोत्तरानुसरणं तन्मूलमुत्पत्तिप्तिा । युक्तं बीजां-

·खंडन
कुरस्थलेऽनादित्वेनानवस्थाया अदोपत्वं । मूलभूतांकुरोत्पत्तः प्रत्यक्षसिद्धत्वेन
उपाधि
प्रामाणिकतया परंपराकल्पकसद्भावात् । तदकल्पने च मूलक्षतिप्रसंगात् ।
॥३५॥ नचैवं प्रकृते संभवति । चैतन्याभेदपक्षे कर्मोपाधिव्यक्तिभेदरूपमूलस्यैवाप्रामा-
णिकत्वेन तस्यैब क्षतेरित्यर्थः । नन्वत्रासिद्धविषयत्वं नास्ति । अंकुरवन्मूलभूत-
कर्मोपाधिव्यक्तीनां भेदस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति शंकते ॥ कमाण्युपाध
इति चेत् । सत्यं । तद्भेदस्य स्वाभाविकात्मभेदेनेवोपपत्तेः । तदवं
योगिनोऽनुसंधानाभावे विशेषाभावप्रसंगादनुसंधानमंगीकार्य । अभेदो
वा त्याज्यः । अनुसंधाने च सत्युपाधिविश्लेषोऽकिंचित्कर इति स्वरूप-
यश्चेति ॥ तद्भेदस्येति ॥ कर्मोपाधिव्यक्तिभेदस्येत्यर्थः । सुखदुःखादिभोग-
श्चेत्यारभ्य विशेषो योगिनः कुत इत्यंतश्लोकत्रयेणोक्तं प्रमेयं व्युत्क्रमेणोपसंह-
रति ॥ तदेवमित्यादिना ॥ विशेषाभावेति ॥ अयोगिभ्योऽस्मदादिभ्य
इति शेषः । अभेदो वेत्यतः पूर्वं तदनंगीकारे चेति शेषः ॥ उपाधिविश्लेषो-
ऽकिंचित्कर इति ॥ तथाच विश्लिष्टोपाधिभेदाभावस्यानुसंधानप्रयोजकत्व-
॥३५॥

·मंगीकृत्य तदभावेन अनुसंधानाभावकथनमयुक्तं । उक्तरीत्या अनुसंधानांगी- कारे उपाधिविश्लेषस्याकिंचित्करत्वादित्यर्थः । स्वभावत एवेत्यस्यार्थो नमि- थ्येति । मिथ्याभूतस्सत्यभूतचोपाधिस्तसिन्निमित्तो नेत्यर्थः । भेदस्येत्यत्र क्यांगीकारे सुखदुःखादिभोगो भेदेन न दृश्यत इत्युक्तं युक्तं । एवमस- त्योपाधिनिमित्ताध्यस्तभेदमंगीकुर्वतां सत्योपाधिकृतसत्यभेदमभ्युपग- च्छतां चाद्वैतवादिनां पक्षं पृथनिराकृत्य साधारणदोषेणापि दूषयति ॥ मूलं-आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः । प्रत्यक्षा- दिविरोधाच दुष्टः पक्षोऽयमंजसा । जीवात्मपरमानोः जीवानां च यो भेदः स स्वभावत एव । न मिथ्या सत्योपाधिनिमित्तः । इति पक्षस्य विदोषत्वेनेत्युपलक्षणं । प्रामाणिकत्वेनेत्यपि ज्ञातव्यं । अयम- भेदशब्दस्तत्पक्षोपलक्षक इत्याह ॥ इति पक्षस्येति ॥ उपलक्षणमिति ॥ ननु चशब्दद्वयसद्भावात्तयोरेव प्रामाणिकत्वप्रमाणभावसमुच्चायकत्वोपपत्तेः । उपलक्षणमिति कस्मादुक्तमिति चेत् । उच्यते । पूर्वोत्तरार्धस्थितयोश्वशब्दयोः 19 ·खंडन। परस्परसमुच्चायकत्वेनैव चरितार्थत्वमभिप्रेत्य प्रामाणिकत्वप्रमाणाभावयोरुप- उपाधि लक्षणं कृतमिति ज्ञातव्यं । अंजसेत्यस्याभिप्रायमाह ॥ परपक्षेत्यादिना ॥ ॥३६॥ प्रतिष्ठा प्रकर्षणस्थापनं भवतीति शेषः। तदभावे परपक्षप्रतिक्षेपस्वपक्षसाधनयो- रभावे ॥बाधकेति ॥ परपक्षे बाधकभावसाधकभावेति विवेकः ॥ साध- खिलः पक्ष इत्युक्तोभयविधाद्वैतसिद्धांतः । प्रत्यक्षादिविरोधाचेत्युपल- क्षणं । प्रमाणाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यं । परपक्षप्रतिक्षेपेण स्वपक्षसाधनेन च सिद्धांतस्य प्रतिष्ठा तदभावे दुष्टता । परपक्षप्रतिक्षेपो द्विविधः । बाधकसाधकभावाभावव्युत्पादनभेदात् । स्वपक्षसाधनमपि साधकबा- धकभावाभावव्युत्पादनभेदेन द्विविधं । तत्रैकस्याप्यभावो दुष्टत्वहेतुः केति ॥ साधकभावबाधकभावेति विवेकः ॥ एकैकस्येति ॥ परपक्षप्रतिक्षेप- ॥३६॥ साभावः स्वपक्षसाधनस्याभावो वा सिद्धांतस्य दुष्टत्वे हेतुः। सिद्धांतस्य प्रति- ष्ठापको न भवतीति यावत् । तथा बाधकसद्भावव्युत्पादनाभावः साधकभाव- •व्युत्पादनाभावः अपरपक्षस्य दुष्टत्वे हेतुः। परपक्षप्रतिक्षेपको न भवतीति ·यावदित्यर्थः ॥ किम्विति ।। सिद्धांतप्रतिष्ठापकद्वयस्थ परपक्षप्रतिक्षेपकद्वय- स्येति सर्वस्य चतुष्टयस्याभावो दुष्टत्वे हेतुरिति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ॥ तदि- दमुक्तमिति ॥ सिद्धांतप्रतिष्ठापकद्वयं परपक्षप्रतिक्षेपकद्वयं चेति चतुष्टयमपि परपक्षे नास्तीति प्रमेयमंजसेत्यनेनोक्तमित्यर्थः। उत्तरवाक्यं संगमयितुमाह ।। तत्रेत्यादिना । मायिनः स्वसिद्धान्तप्रतिष्ठापकं नास्तीत्याह । खभावभेदबाधकस्येति । भेदो मिथ्या भेदत्वाचंद्रभेदवदित्यनुमानस्य आत्मनः किमु सर्वस्येति । तदिदमुक्तमंजसेति । तत्रात्मस्वभावभेदबाधकस्य तदभेदसाधकस्य चाभावोन्यत्र व्युत्पादितः । भेदसाधकाभेदबाधक- "ज्ञातेद्वैतं न विद्यते । अविद्यमानो ह्यवभाति हि द्वय" इति श्रुतिस्मृतिरूपस्य च बाधकस्येत्यर्थः ॥ तदभेदसाधकस्येति । जीवाः परमात्मनस्तत्वतो न भि- चंते आत्मत्वात्परमात्मवदित्यनुमानस्य तद्योहं योसौ सोहं । स आत्मा- तत्त्वमसि । अहं हरिस्सर्वमिदं जनार्दन इत्यादिरूपखात्माभेदसाधकस्खेत्यर्थः ॥ अभाव इति । अनुमानानामाभासत्ववर्णनेन श्रुत्यादीनामन्यार्थत्ववर्णनेन ·खंडनं । च तदभावोऽन्यत्र विष्णुतत्वनिर्णयादो व्युत्पादित इत्यर्थः । अस्मसिद्धांत- उपाधि प्रतिष्ठापकं प्रमाणमस्तीति वक्तुमुत्तरवाक्यमित्याह ॥ भेदसाधकेति ॥ ॥३७॥ प्रत्यक्षादि (प्रमाण) सिद्ध इति । विदोषत्वेन चेत्यत्र चशब्देन प्रत्य- क्षादिप्रमाणसिद्धत्वस्य समुच्चितत्वादिति भावः ॥ खात्मैव प्रत्यक्ष इति । व्युत्पादनायोत्तरं वाक्यं । तत्रेदमाह । यदुक्तं प्रत्यक्षादिसिद्धो जीवे- श्वरयोर्जीवानां च भेदस्तत एव तदभेदः प्रत्यक्षादिविरुद्ध इति तदयुक्तं । सर्वस्य हि स्वात्मैव प्रत्यक्षो न तुजीवांतरमीश्वरो वा । नच प्रत्यक्षा- प्रत्यक्षधर्मः प्रत्यक्षो वायुवनस्पतिसंयोगवत् । तत्कथं भेदः प्रत्यक्ष इत्याशंकां परिहरञ्जीवभेदस्य प्रत्यक्षतां तावत्समर्थयते ॥ मूलं- अहमित्यनुभवादिति शेषः ॥ नच प्रत्यक्षेति । तथाच स्वस्मिन् जीवांतरे- ॥३७॥ श्वरप्रतियोगिको भेदः अप्रत्यक्षो भवितुमर्हति । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षधर्मत्वात् वायु- वनस्पतिसंयोगवदित्यनुमानमनेनोक्तं भवतीति ज्ञातव्यं ॥ तत्कथं (भेदः) प्रत्यक्ष इति । जीवेश्वरभेदः परस्परं जीवभेदश्च कथं प्रत्यक्षसिद्ध इत्यर्थः । RRIA ·जीवभेदस्य परस्परं जीवभेदस्य ॥ नैक एवानेकधर्म इति । तार्किकादिमते संयोगादिवदेकस्यैवानेकधर्मिनिष्ठत्वे वा उभयोरपि धर्मिणोः प्रत्यक्षापेक्षिता स्यात् । नचैवमिति भावः ॥ तस्य चेति । एकधर्मिकस्य परनिरूप्यस्य भेदस्येत्यर्थः ॥ धर्मिणः प्रत्यक्षतामिति । भेदो नामान्योन्याभावः । चेष्टालिंगन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते । अन्यत्वं स्वात्मन- स्तस्मात्सर्वेरेवानुभूयते । भेदोऽहि नैक एव अनेकधर्म इत्युपपादि- तमन्यत्र । किंत्वेकस्मिन्धर्मणि परप्रतियोगिक एव । तस्य च प्रत्यक्ष- ताधर्मिणः प्रत्यक्षतां प्रतियोगिनश्च स्मरणमपेक्षते । तत्र धर्मी स्वात्मा तावत्प्रत्यक्षसिद्धः । प्रतियोगिस्मृतिहेतुश्चानुभवोऽनुमानाद्भवति । अन्योन्याभावप्रत्यक्षे च धर्मिप्रत्यक्षमेव तंत्रं । नतु प्रतियोगिप्रत्यक्षत्वं । अन्यथा स्तंभः पिशाचादिर्न भवतीति स्तंभे पिशाचान्योन्याभावः प्रत्यक्षो न स्यादिति भावः । अत एवोक्तं मणिकृता । स्तंभे पिशाचान्योन्याभावः प्र- त्यक्ष एव । अधिकरणस्य प्रत्यक्षत्वादिति ॥ प्रतियोगीति । प्रतियोगी 20 ·परमात्मेत्यर्थः । परशरीरं सात्मकं चेष्टावचादित्यनुमाने आश्रयासिद्धिपरिहा- उपाधि रायाह ॥ परशरीरमिति । ननु रथादौ परिस्पंदापरपर्यायचेष्टावत्त्वसद्भा- खंडनं । ॥३८॥ वेऽपि सात्मकत्वाभावाद्यभिचार इत्याशंकायां हेतोरेवाभावान व्यभिचार इत्यभिप्रेत्य चेष्टाशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह ॥ चेष्टानामेति । व्यापारः प्र- यत्नः प्रयत्नविशेषइति वक्ष्यमाणत्वात् । ननु “प्रयत्रश्चात्मधर्मः स्यादुत्साहो इत्यभिधानात् । परशरीरे प्रयत्नरूपव्यापारवत्त्वमसिद्धमिति भावनाच स तथाहि । परशरीरं तावत्प्रत्यक्षसिद्धं । तस्य चेष्टादिलिंगेन स्वशरीर- वत्सात्मत्वमनुमातुं शक्यते । चेष्टा नाम हिताहितप्राप्तिपरिहारच्छापूर्व- ॥३८॥ चेत् । उच्यते । अत्र प्रयत्नवत्त्वं नाम तदायतनत्वं विवक्षितं । तदवच्छेदक- त्वमिति यावत् । अशरीरस्य प्रयत्नायोगात् । यदाश्रित्य यदवच्छेदेनेति यावत् । अयं प्रयत्नवान्भवतीति तदर्थः। तथाच एतादृशप्रयत्नवत्त्वस्य पर- शरीरे सत्त्वान्नासिद्धिरिति भावः । येनेत्यनतरं रथादाविति शेषः । ननु |- परचित्तवृत्तीच्छादेरप्रत्यक्षत्वेन पक्षीभूतपरशरीरावच्छेदेनात्मना क्रियमाणे ·व्यापारे हिताहितग्राप्तिपरिहारेच्छापूर्वकत्वनिश्चायकाभावेन तत्पूर्वकव्यापार- वत्त्वहेतोः संदिग्धासिद्धिरित्याशंक्य निषेधति ॥ नचैवमिति । पक्षे निरुक्तं चेष्टावत्त्वरूपं हेतुं साधयति ॥ हिताहितेति । परशरीरावच्छेदेन क्रियमा- णस्यात्मव्यापारस्य हिताहितप्राप्तिपरिहारानुगुणतायास्तदिच्छापूर्वकताया इति यावदित्यर्थः । चेष्टावत्वादितिहेतुनेति शेषः । चेष्टाविशेषानुमितेति वक्ष्यमाण- को व्यापारः । न परिस्पंदमानं । येन व्यभिचारः स्यात् । नचैवं संदिग्धासिद्धता । हिताहितप्राप्तिपरिहारानुगुणतायाः स्वात्मदृष्टांतन- वावगमात् । अतस्तस्मात्परशरीराधिष्ठातुः स्वात्मनोऽन्यत्वं प्रत्यक्षं भवि- त्वात् ॥ स्वात्मेति । स्वात्मावच्छेदकीभूतशरीरदृष्टांतेनेत्यर्थः ॥ अवग- मादिति । तथा च परशरीरं हिताहितप्राप्तिपरिहारेच्छापूर्वव्यापारवद्भवितु- मर्हति । तदवच्छेदकं भवितुमर्हतीति यावत् । परिस्पंदापरपर्यायचेष्टाविशे- पवत्त्वान्मच्छरीरवदित्यनुमानेन हेतोः साधनान संदिग्धासिद्धिरिति भावः । तत्रोन्मत्तादिचेष्टायां व्यभिचारवारणाय विशेषपदमिति द्रष्टव्यं । ननु तद्धे- ·तारवास्तु तद्वतुत्वं मध्य किं तनति न्यायन च्याप्यव्याप्यस्य सुतरां व्या- उपाधि प्यत्वेन चेष्टावत्त्वलिंगनेव सात्मकत्वं परशरीरस्यानुमीयतां । किं मध्ये निरु- खंडनं । ॥३९॥ तचेष्टावत्त्वानुमानेनेति चेत्सत्यं । सावयवत्वसाधितेन कार्यत्वन क्षित्यादेः सकतकत्वस्य तार्किकैः साधितत्वेन तद्वदत्राप्युपपत्तेः । अन्यथा तत्रापि वै- यर्थ्यमाशंक्यतेति न दोपः । तस्मादित्यस्यार्थः परशरीराधिष्ठातुरिति । स- काशादितिशेषः । सवेरेवानुभूयत इत्येतद्व्याख्यातुं तन्निवामाशंकामाह ॥ तुमर्हति । न (चैवंसं ) चेदं संभावनामानं । सर्वैरपि त्वनुभूयत एव । न चेदमिति । स्वात्मनस्तस्मादन्यत्वं प्रत्यक्षतो ज्ञायत इत्येतदित्यर्थः ॥ संभावनामात्रमिति । उत्कटकोटिकः संशयः संभावना। यद्धर्मसहच- रितानेकधर्मोपलंभो यस्मिन्धमिणि तत्कोटावुत्कटत्वं यथा पुरुषत्वरूपधर्म- ॥३९॥ सहचरितकरचरणाधनेकधर्मोपलंभः पुरोवृत्यूर्ध्वपदार्थरूपे धर्मिणि भवति । तत्कोटौ पुरुषत्वकोटावुत्कटत्वं प्रतीयते । प्रायेणानेन पुरुषेणभवितव्यमिति । तथाच संभावनामात्रमेवेदं न निश्चयः । निश्चायकप्रमाणाभावादित्यर्थः ·'एवकारो भिन्नक्रम इत्यभिप्रेत्यव्याख्याति ॥ अनुभूयत एवति । तथा- चानुभव एव निश्चायकप्रमाणमस्तीत्युक्तं भवतीति द्रष्टव्यं । कथमनुभूयत इत्य- तस्तदुपपादयति ॥ न हीत्यादिना ॥ चेष्टाविशेषेति । परिस्पंदरूपचे- टाविशेषानुमितेत्यर्थः । तथाच चेष्टावत्त्वरूपहेतोः संदिग्धासिद्धिर्नास्तीति भावः । प्रयत्नविशेषवत इति । हिताहितप्राप्तिपरिहारेच्छापूर्वकव्यापार- रूपप्रयल विशेषावच्छेदकभूतशरीरवत इत्यर्थः । तथाच परिस्पंदापरपर्यायचे- न हि चेष्टाविशेषानुमतिप्रयत्नविशेषवतः परात्मनः स्मृती सत्यां तथा- विधप्रयतविरहिणं स्वात्मानं प्रत्यक्षत एवानुभवंस्तस्मात्स्वात्मनोऽन्यत्वं ष्टाविशेषेण परशरीरे अनुमितं यनिरुक्तचेष्टावत्त्वापरपर्यायप्रयत्नविशेषावच्छेद- कत्वं तदुपेतशरीरवत इत्यर्थः ॥ स्मृतौ सत्यामिति । अनुमानेन पूर्वम- नुभूतत्वादिति भावः ॥ तथाविधप्रयत्नेति । हिताहितप्राप्तिपरिहारेच्छापू- कव्यापाररूपप्रयत्नावच्छेदकाभूतशरीरविरहिणमित्यर्थः । सकाशान्नानुभवतीति न हि वा युज्यत इत्यन्वयः । अनुभवत्येवेत्यन्वयः तस्मात्परमात्मनः ·खंडन उपाधि प्रत्यक्षे धमिणि भेदकधर्मसाक्षात्कारस्य भेदसाक्षात्कारव्याप्तत्वादिति भावः । तथाच स्वात्मनि जीवांतरे स्वप्रतियोगिकभेदस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षधर्मत्वहेतुना ॥४०॥|| यदप्रत्यक्षत्वं साधितं तदनुभवबाधितत्वादप्रमाणमित्युक्तं भवतीतिज्ञातव्यं स्वाभाविकत्वं नाम किं सत्यत्वं उत सोपाधिकृतत्वं वेति विकल्पंहदि निधा- याधमनूद्य दूषयति ॥ स्वाभाविकत्वं हीति ॥ प्रमाणेति । अनुभूयत नानुभवतीति युज्यते । स्यादेतत्तथापि तस्य भेदस्य स्वाभाविकत्वं कुत इति चेत् । मैवं । स्वाभाविकत्वं हि यदा सत्यत्वं स्यात्तदा प्रमाण- सिद्धृत्वादेव तत्सिध्यति । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षस्यान्यत्रोपपादितं । ॥४०॥ इत्युक्तप्रत्यक्षरूपप्रमाणसिद्धत्वादेवेत्यर्थः । तत् सत्यत्वं । प्रत्यक्षेणतावद्भेदो गृह्यते । तस्य च बाधकाभावात्सत्यत्वमेव सिध्यतीति भावः । ननु प्रत्य- क्षस्यातत्वावेदकत्वेनाप्रामाण्यात्तद्गहीतभेदोऽसत्य एवेति चेत्तत्राह ॥ प्रामा- ण्यं चेति ॥ अन्यत्रेति । प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यमित्यादिनाऽनुव्याख्याना- दावित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति ॥ सत्योपाधिकृतत्वं त्विति । पूर्वमेवेति ।

·भेदश्चोपाधितः कुत इत्यादिना पूर्वमेवेत्यर्थः ।। न पुनः प्रयतितव्यमिति । तनिराकरणाय पुनः प्रयत्नो न कर्तव्य इत्यर्थः । अनेनेति । परस्परं जीव- भेदस्य प्रत्यक्षत्वोपपादनपरेण चेष्टालिंगेनेति मूलवाक्येनेत्यर्थः । जीवभेदस्य परस्परं जीवभेदस्य ॥ विरुद्वधर्मसंसर्गेणानुमानेति । प्रयत्नविशेषवतः परात्मनः स्मृतौ सत्यां तथाविधप्रयत्नविरहिणं स्वात्मानमनुभवनिति विरुद्ध- सत्योपाधिकृतत्वं तु पूर्वमेव निरस्तमिति न पुनः प्रयतितव्यं । अनेन जीवभेदस्य विरुद्धधर्मसंसर्गेणानुमानेनापि सिद्धिरुक्ता भवति ॥ एवं जीवानां परस्परभेदस्य प्रत्यक्षत्वेऽसंभवं परिहत्य प्रत्यक्षता चोधपादि- धर्मसंसर्गस्योपपादितत्वात्तद्रूपानुमानेनेत्यर्थः । तथाच देवदत्तात्मा यज्ञद- तादीतरात्मभ्यो भिन्नः निरुक्तचेष्टारूपप्रयत्नविशेपववतदभावरूपविरुद्धध- माधिकरणत्वात् । यत् यद्विरुद्धधर्माधिकरणं तत्ततो भिन्नं । यथा शीतस्पर्शाधि- करणं जलमुष्णस्पर्शाधिकरणादनलादित्यनुमानप्रकारो द्रष्टव्यः ॥ अनुमा- नेनापीति । न केवलं प्रत्यक्षेणेत्यपिशब्दार्थः ॥ असंभवमिति । असं- ·भावनाशकानुभवरूपनिश्चायकप्रमाणोक्त्या परिहत्येत्यर्थः ।। पूरणीयमिति उपाधि अनुभूतिगा इत्यतः पूर्वमिति शेपः । तस्मादित्यस्यार्थ ईशादिति । सार्वज्या- ॥४१॥ दिविशिष्टादित्यर्थः । स्वात्मनः नहिरुद्धाल्पत्वादिविशिष्टस्य ॥ पूर्वोक्तति। खंडन। P ता। इदानी जीवेश्वरभेदस्य प्रत्यक्षतामुपपादयति ॥ भूल----अज- ता चाल्पशक्तित्वं दुःस्वित्वं स्वल्पकर्तृता ॥ सर्वज्ञल्यादीश- गुणविरुद्रा ह्यनुभूतिगाः । जीवनिष्ठतयेति पूरणीयं । हि शब्दो यसादित्यर्थे । तमादीशादपि स्वात्मनोऽन्यत्वं सर्वरनुभूयत एवेति पू- वोक्तानुवृत्त्यान्वयः। नहीशधर्मनिरुद्धधर्मवंतमात्मानं प्रत्यक्षतः पश्यन् ततोऽन्यत्वं न पश्यतीति युज्यते । अतिस्फुटतां भेदप्रत्यक्षस्योपपादयि तुं विरुद्धधर्मबाहुल्योपपादनं । अनेन जीवेश्वरभेदस्यानुमानसिद्धता ॥४१॥ अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मादित्यस्यानुवृत्त्येत्यर्थः ।। न पश्यतीति युज्यत इति । पश्यत्येवेत्यर्थः। प्रत्यक्षे धर्मिणि भेदकधर्मसाक्षात्कारस्य भेदसाक्षा- त्कारव्यापकत्वादिति पूर्वोक्त एवाभिप्रायः ॥ अनेनेति । जीवेश्वरभेदस्य ·प्रत्यक्षसिद्धत्वोपपादनपरेणाज्ञताचेति मूलवाक्येनेत्यर्थः ॥ अनुमानसि- द्धता चेति । तथाच जीव ईश्वराद्भिन्नो भवितुमर्हति ईश्वरीयधर्मविरुद्धध- मर्माधिकरणत्वात् । यद्यद्विरुद्धधर्माधिकरणं तत्तत्रो भिन्नं । यथा जलानल- मित्यनुमानं द्रष्टव्यं । तदेव ईश्वरस्य सार्वज्यादिगुणत्त्वमेव ॥ कुत इति । कस्मात्प्रमाणात्सिद्धमित्यर्थः । मूले सार्वयादीत्यादिपदेन पूर्णशक्तित्वनिर्दुःख- चोपपादिता भवति । स्यादेतत् । यदि सार्वयादिगुणवत्तयेश्वरः सिद्धः स्यात्तदेव कुत इत्यत आह ॥ मूलं सार्वज्ञ्यादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः। यः सर्वज्ञः सर्ववित् । परास्यशक्तिर्विविधैव श्रूयते । य आत्माऽपहतपाप्मा। सहि सर्वस्य कर्तेत्याद्यास्विति शेषः । त्वसर्वकर्तृत्वादीनां ग्रहणं । तत्र पूर्णशक्तित्वे परास्य शक्तिर्विविधैवेति मान । य आत्मेति निर्दुःखत्वे मानं । दुःखादीनां पापकार्यत्वेन तदभावे तदभावसि- द्धिरित्याशयः। सर्वकर्तृत्वे सवा सर्वस्य कर्तेत्यादिश्रुतिर्मानमिति द्रष्टव्यं । पृथक्त्वान्यत्वस्वरूपभेदानां त्रयाणां भेदवादी तार्किकः शंकते ॥ नन्विति । 123 ·खंडनं। तदर्शनमेव वस्तुस्वरूपदर्शनमेव ॥प्रतियोगीति ॥ प्रतियोगिभूतपरमेश्वरेत्यर्थः । उपाधि नहि स्वरूपप्रतीतौ प्रतियोगिप्रतीतेरुपयोगोऽस्तीति भावः। तदुपपादनाय विरुद्ध- ॥४२॥ धर्मोपन्यासेन च किमिति च शब्दो भिन्नक्रमः । भेदोपपादनाय चेष्टालिंग- सार्वश्यादिरूपविरुद्धधर्मोपन्यासश्च व्यर्थः । स्वरूपदर्शनविरुद्धधर्मादेरुपयोगा- भावादिति भावः । निर्विशेपात्यंतभिन्नो नेत्यर्थः । कुतो नेत्यत आह ।। ननु भेदो नाम वस्तुस्वरूपमेव अतस्तद्दर्शनमेव भेददर्शनमिति किंपति- योगिनतीत्यनुसरणेन किंच तदुपपादनाय विरुद्धधर्मोपन्यासेन । मैवं । न निर्विशेषवस्तुमात्रं भेदः । तथा सति वस्तुमालस्य परेणाप्यंगीकृत- त्वाद्विवादानुपपत्तेः । किनामान्योन्याभाव एव । सच रूपादिवद्वस्तुना ॥४२॥ तथा सतीति ॥ निर्विशेषवस्तुमात्रत्वे इत्यर्थः ॥ विवादति ॥ भेदविषये विप्रतिपत्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः । ननु भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वाभावे भेदो नाम कः पदार्थः । सच वस्तुस्वरूपमिति च कोऽर्थ इत्याशंकते ॥ किंनामेति ॥ उत्तर- माह ॥ अन्योन्याभाव एवेत्यादिना ॥ अन्योन्याभाव एव भेदो नाति- ·रिक्तः स्वरूपभेदो नाम कश्चिदस्तीत्यर्थः । यथोक्तमनुव्याख्याने । पृथक्त्वा- न्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः । व्यवहियंते सततं लोकवेदानुसारत इत्यादि ॥ रूपादिवदिति ॥ यावद्वस्तुभाविरूपपरिमाणादिवदित्यर्थः । सविशेषाभिन्नः सविशेषात्यंताभिन्नः । एवं सति प्रतियोगिप्रतीत्यनुसरणं युक्त- मित्याह ॥ अन्योन्याभावश्चेति । प्रतियोगिनिरूप्य इति ॥ सन्या- मधिकरणप्रतियोगिभ्यामभावो निरूप्यत इति वचनादिति भावः । तथाच सविशेषाभिन्न इत्येव स्वरूपं भेद इत्यस्यार्थः । अन्योन्याभावश्च प्र- तियोगिनिरूप्य इत्युपपन्नमेव तत्प्रतीत्यनुसरणं । सादृश्यादिना सन्न- वस्तुप्रतीतेः प्रतियोगिप्रतीतिसापेक्षत्वाभावेऽपि भेदप्रतीतेस्तत्संभवत्येव । वस्तुना सविशेपाभेदांगीकारात् । विशेषस्य च भेदकार्यकारित्वादिति भावः । भेदोप- पादनाय विरुद्धधर्मोपन्यासोपि युक्त इत्याह ॥ सादृश्यादिनेति ॥ सादृश्य दूरस्थत्वादिरूपदोषेणेत्यर्थः। नोपलभ्यते । गोगवययोः द्रवीभूतघृततलयोः दूरस्थयोश्चूतपनसयोश्चेत्यर्थः । अतो वस्तुप्रतीतेविरुद्धधर्मसापेक्षत्वाभावेपि ·खंडनं। भेदप्रतीतेस्तयुक्तं । वस्तुना सविशेषाभेदांगीकारात् । विशेषस्य भेदकार्यकारित्वा- उपाधि दिति भावः । भेदो नामान्योन्याभाव एव न तदतिरिक्तः स्वरूपभेदो नाम ॥४३॥ कश्चिदस्तीत्यत्रोपष्टंभकमाह ॥ अत एवेति ॥ यतो भेदो नामान्योन्याभाव एव न ततोऽतिरिक्तः । अत एवात्मस्वभावभेदस्येति भेदशब्दस्य प्रस्तुतत्वात् भिन्नत्वं स्वात्मनस्तस्मादिति वक्तव्यं । तथाऽनुक्त्वा अन्यत्वमिति यदोक्तं । प्यन्योन्याभावो नोपलभ्यत इति विरुद्धधर्मोपन्यासोऽप्युपपद्यते । अत एव भेद इति प्रस्तुतेऽप्यन्यत्वमित्युक्तं । भवेदेवं यदि सार्वज्ञ्यादिकमी- श्वरस्य सत्यं स्यात् । न चैतदस्ति । तत्र प्रमाणाभावात् । यः सर्वज्ञ- इत्यादिश्रुतयस्तु सार्वज्ञ्यादिकमेव प्रतिपादयंति । न पुनस्तस्य सत्यता ॥४३॥ तदा ज्ञायते भेदो नामान्योन्याभाव एवेत्यर्थ इति । ननु यः सर्वज्ञ इत्यादि- श्रुतय एव सार्वज्ञ्यादीनां सत्यत्वे प्रमाणमिति । तत्राह ॥ यः सर्वज्ञ इत्या- दिश्रुतयस्त्विति ॥ तस्य सार्वज्ञ्यादिगुणजातस्य तथाऽश्रवणादिति । सार्वघ्या- | दिगुणजातं सत्यमित्येवं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिध्वश्रवणादित्यर्थः । नन्वस्तु ·सार्वझ्यादिगुणानां न सत्यत्वं । तथापि मृषाभूतविरुद्धधर्माधिकरणत्वेनापि जीवेश्वरयोर्भेदः साध्यत इति चेत्तत्राह ॥ मृषेति ॥ मिथ्याभूतेत्यर्थः । स्यादेवं मिाथ्याभूतविरुद्धधर्माधिकरणत्वेनापि जीवेश्वरयोर्भेदसाधनं । यदि साध्यमानस्तद्भेदोप्यतात्विकः स्यात् । न चैवं । भवद्भिस्तद्भेदस्य तात्विकत्वां तथाऽश्रवणात् । मृषा विरुद्धधर्माधिकरणतया (च) तात्विकभेदप्रतीत्यु- पपादनमयुक्तं । अतिप्रसंगादित्यत आह ॥ मूलं-सत्यः सो अस्य महिमेत्यादिवाक्यान्मृषा न च । सार्वयादिगुणा विष्णोरिति ब- तते । यद्यपि यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतयः सार्वज्ञ्यादिकमेव प्रतिपादयति । तथापि स वेदोदितोऽस्य महिमा सर्वज्ञत्वादिः सत्य एवेति वाक्यांतरा- गीरात् । अतोऽतात्विकविरुद्धधर्माधिकरणत्वेन तात्विकभेदसाधनमयुक्तमि- त्यर्थः । कुतोऽयुक्तमित्यत आह ॥ अतिप्रसंगादिति ॥ शुक्तिकायां शुक्ति- कात्वविरुद्धस्य रजतत्वस्यारोपितस्य सद्भावेन शुक्तिकाया अपि शुक्तिकातो भेदप्रसंगात् । प्रतिपादयतीत्यनंतरं तत्सत्यत्वमिति शेपः । वाक्यादित्यनंतर- ·खंडनं। मध्याहार्यमाह ॥ सत्यतावगमादिति ॥ अंगीकृत्यचेदमुदितमिति ।। उपाधि भवेदियमित्यादिना यस्सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतयः सार्वज्यमेव प्रतिपादयंति । न ॥४४॥ पुनस्तत्सत्यत्वमिति शंकितमंगीकृत्य सत्यः सो अस्य महिमेति वाक्यांतरात्स- त्यत्वं सिध्यतीत्युत्तरमुदितमित्यर्थः ॥ वस्तुविषयकमेव ज्ञानमिति ।। यथा विज्ञानमानंदं ब्रह्मेत्यादौ सत्यपदाभावेऽपि स्वतःप्रमाणया श्रेत्यैव विज्ञा- त्सत्यतावगमान्न सार्वज्ञ्यादिकं मृपेति । अंगीकृत्य चेदमुदितं । वस्तु- तस्तु वस्तुविषयकमेव ज्ञानं तत्सत्यत्वे प्रमाणं । न पुनस्तत्र प्रमाणांत- रापेक्षा । प्रामाण्यस्वतस्त्वस्य सिद्धत्वात् । अतो यः सर्वज्ञ इत्यादि- नानंदात्मकत्वं पारमार्थिकसत्यमिति सिध्यति । तथा प्रकृतेऽपि यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतौ सत्यपदाभावेऽपि सार्वयादिकं पारमार्थिकसत्यमेवसिध्यतीत्यर्थः कुत इत्यत आह ॥प्रामाण्यवतस्त्वस्येति ॥ उत्पत्तौ ज्ञप्तौ चेति शेषः । ज्ञानजनकमात्रजन्यत्वमुत्पत्तौ प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं । ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यत्वं ज्ञप्तौ प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं तथा ज्ञानं येन जायते तेन प्रामाण्यं सहैव जायते । ॥४४॥ ग ·तथा तञ्जन्यं ज्ञानमपि येन ज्ञायते तेनैव तत्प्रामाण्यमपि ज्ञायते । तथा च यथावस्थितार्थज्ञेयविषयकारित्वरूपप्रामाण्यस्यार्थसत्तादिघटितत्वेन वस्तुविषयक- मेव ज्ञानं तत्सत्यत्वे प्रमाणमित्यर्थः। ततः किं प्रकृत इत्यत आह ॥ तत्स- त्यतामिति ॥ यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेः प्रमाणभूतज्ञानजनकत्वात्प्रामाण्यस्य चार्थसत्ताघटितत्वाद्यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिरेव सार्वयादिगुणसत्यतां प्रतिपाद- यतीत्यर्थः ॥ आक्षेप इति ॥ भवेदेवं यदीत्यादिना कृत इत्यर्थः । ननु यदि श्रुतिरेव तत्सत्यतां प्रतिपादयतीत्यनुपपन्न एवाक्षेपः । एवं सति शु- प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वात् वस्तुविषयकं ज्ञानमेव तत्सत्यत्वे प्रमाणं स्यात् नहींदं रजतमिति ज्ञानप्रामाण्यस्यापि ज्ञानजनकजन्यत्वेन स्वतस्त्वापत्त्या तस्य चार्थ- सत्ताघटितत्वेन शुक्तिरजतस्यापि सत्यता स्यादिति शंकते ॥ एवं सतीति । औत्सर्गिकेति ॥ सव्यभिचारनियमो ह्युत्सर्गः । जायमानं ज्ञानं प्रमाणं सदेव जायत इत्युत्सर्गः। तथा प्रामाण्यमपि ज्ञानग्राहकेणैव गृह्यत इत्यप्यु- त्सर्गः । अपवादादप्रामाण्यमपि जायते ज्ञायते च । प्रामाण्योत्पत्यपवादकः ·खंडन। करणदापः । ज्ञप्त्यपवादका बाधकप्रत्ययः तथा चेंद्रियदाषण काचादिना उपाधि शुक्तिरजतादिज्ञाने प्रामाण्यमेव जायते । बाधकप्रत्ययेन चानामाण्यमेव ज्ञायते । ॥४५॥ तथा चाप्रामाण्यस्यार्थासत्त्वघटितत्वान्न तद्विषयकं ज्ञानं तत्सत्यत्वे प्रमाणमिति न तेन तस्य सत्यतासिद्धिरित्यर्थः । नचैवं प्रामाण्यस्वतस्त्वहानिः । अप्रामाण्य- जनकसामग्यसमवहितज्ञानजनकसामग्रीजन्यत्वस्योत्पत्ती स्वतस्त्वेन तथा प्रा- क्तिरजतादिसत्यतापि स्यादिति चेन्न । औत्सर्गिकप्रामाण्यस्य करण- दापर्बाधकप्रमाणरपनयनन तन्मिथ्यात्वस्य स्थितत्वात् । नचैवमेवास्तु प्रकृतेऽपीति वाच्यं । करणदोषबाधकप्रमाणाभावादित्याह ॥ मूलं-- माण्यग्राहकसामग्यसमवहितज्ञानग्राहकग्राह्यत्वस्य ज्ञप्तो स्वतस्त्वेन च विव- क्षितत्वादिति ज्ञातव्यम् । एवमेवास्त्विति ॥शुक्तिरजतादिज्ञानवदेव यासर्वज्ञ इत्यादिश्रुत्या जायमानमपि ज्ञानं अप्रमाणमेव जायतां । तथैवज्ञायतांच । ॥४५॥ . .

·चाभावादित्याहेत्यर्थः ॥ करणदोषेति ॥ नित्या वेदाः समस्ताश्त्यादिप्रमा- णेन वेदापौरुषेयतायाः प्रमितत्वेन करणदोषनिबंधनदोषाभावोपपादनाय वेदो क्तेत्युक्तमित्यर्थः ॥ दोष इति ॥ पदवाक्ययोः शक्तितात्पर्यापरिज्ञानमेव दोष इत्यर्थः ॥ संभवतीति । तथा च प्रतिपत्तृदोषेण वेदजन्यज्ञाने अप्रामाण्यमेव ज्ञातव्यमित्यर्थः ॥ तस्यापीति ॥ शक्तितात्पर्यापरिज्ञानरूपप्रतिपत्तुर्दोषोऽपि नच वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं । अत्र नच तन्मिथ्यात्वे मानमिति वक्तव्ये वेदोक्तेति करणदोषाभावोपपादनार्थमुक्तं । अपौरुषेयतया वेदे दोषाभावेऽपि प्रतिपत्तुरेव दोषः संभवतीति चेन्न । तस्यापि बाध- कप्रमाणोनेयत्वेन तदभावेऽभावनिश्चयात् । ननु नेहनानास्ति किं- प्रततिार्थे बाधकप्रमाणसद्भावेनोन्नेयः । तस्य च वेदेऽभावेन प्रतिपत्तुदोपाभाव- निश्चयादित्यर्थः । बाधकप्रमाणाभावेऽपि शक्तितात्पर्ययोः संदेहमात्रेण श्रुति- प्रतीतार्थपरित्यागे गवानयनादिवाक्यं श्रुत्वा तात्पर्यसंदेहेन न प्रवर्तेतेति ज्ञा- तव्यं ॥ नेह नानेति ॥ इह ब्रह्मणि किंचन गुणकर्मादिकं नानाभूतः प्रपंचश्च 24 ·ग्वंडनं। नास्तीत्यर्थः । विष्णुमंबंधिविशिष्टाकारः यम्सर्वज्ञ इत्यादि न्युक्तविशिष्टाकारः उपाधि विशिष्टं स्वरूपमित्यर्थः । ननु नहि यस्सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतीनां का गतिग्न्यित ॥४६॥ आह ॥ व्यावहारिकति ॥ ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वेन मिथ्या तन्यर्थः ॥ अन्य बेति ॥ मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्यस्यायनोऽभवदित्यादिनानुव्याख्याने- नेत्यर्थः । ( तथाहि । यदि मार्वज्यादेगत्मातिरिक्तस्य मिथ्यात्वं नहनानेति - चनेत्यादिश्रुत्या विमतो विशिष्टाकारो मिथ्या विशिष्टाकारत्वात् नालं नभ इति विशिष्टाकारवदित्याद्यनुमानेन च सार्वज्ञ्यादेमिथ्यात्वप्रतीतेः कथं तत्र प्रमाणाभावः । अतो व्यावहारिकसार्वज्ञ्यादिविषयाः यः सर्वज्ञ -- - ॥४६॥ श्रुतिबलेन स्यात्तर्हि श्रुतिवाक्यस्यैव मिथ्यात्वं स्यात् । आत्मातिरिक्तत्वात् । अन्यथा स्वमिन्नेव प्रामाण्यरहितं न कंचिदर्थं प्रतिपादयेत् । यदिचैकं वाक्यं मिथ्या स्यात्तथापि सार्वत्यादिमिथ्यात्वं न प्रतिपादयेत् । मिथ्याभूतस्य वन्ध्या सुतवचसः साधकत्वादर्शनादिति । तथाच नेहनानेति वाक्यस्य अप्रामाण्य- मिथ्यात्वाभ्यां सार्वज्यादिमिथ्यात्वप्रतिपादनासामर्थ्यात् । न तेन सार्वघ्यादि- ·मिथ्यात्वसिद्धिरिति भावः । तर्हि कःश्रुत्यर्थ इति चेदुच्यते । इह ब्रह्मणि नाना भिन्नं किंचन गुणकर्मादिकं नास्तीति निषेधेन सार्वझ्यादिमिथ्यात्वं भव- ति । सविशेषणेहि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्यबाधे इति न्यायात् । उभयनिषेधे गौरवात् । विशेषणस्यप्रथमप्राप्तत्वात् । अन्यथा तदुप- पादनवैयर्थ्यात् । न जीर्णमलवद्वासाः स्नातकः स्यादित्यादौ दर्शनाच्च । अत इत्यादिश्रुतय इत्यत आह ॥ मूलं-तन्मानतापि न ॥ नेहनाने- त्यादिश्रुतेस्तत्र सार्वयादिमिथ्यात्वे मानताऽपि नास्ति । तथोपपादि- तमन्यत्र । एवं तस्यानुमानस्याणि मानता नास्ति । धर्मिग्राहकप्रमाण- एवोक्तं “विशेष्यं नाभिधां गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषण" इत्येवं पदवाक्यप्रमाण- विदामग्रेसरेण परमास्तिकेन भगवता श्रीमदाचार्येणोक्तो गुणकर्मभगवत्स्वरूप- भेदाभाव एव श्रुत्यर्थोऽत्रज्ञेय इति ।) अनुमानस्य विशिष्टाकारत्वानुमानस्य ।। धर्मिग्राहकप्रमाणेति ॥ सार्वज्ञ्यादिविशिष्टाकारः सिद्धो न वा पक्षे आश्रया- सिद्धिः । आये श्रुत्यैव तत्सिद्धिर्वाच्या । तथाच सत्यत्वेनैव सिद्धत्वात्सत्य- ·खंडनं। त्वेन श्रुतिसिद्धं विशिष्टाकारं पक्षीकृत्य मिथ्यात्वसाधने धर्मिग्राहकप्रमाणविरो- उपाधि ध इत्यर्थः । श्रुतेः प्रतीतार्थे मानता नास्ति । अनुमानस्य सर्वथा नास्तीति ॥४७॥il विवेको द्रष्टव्यः । अपिशब्दस्य कुत्रान्वय इत्याकांक्षायां तद्दर्शयति ॥ नमान- विरोधादिति व्याख्येयं । न मानमित्युक्तं । यदुच्यते तस्यापि मानता नास्तीत्यपि शब्दसंबंधः । तदेवमद्वैतमतेऽज्ञानासंभवोऽभिहितः । ततः किमित्यत आह ॥ मूलं-अतोऽज्ञासंभवादेव नाधिकार्यक्य- वादिनां ॥ अज्ञाहि शास्त्रेऽधिक्रियते । उक्तविधयाऽज्ञानानुपपत्त्याऽ- ज्ञो न संभवति । ततश्चैक्यवादिनां मते शास्त्रस्याधिकारी न संभवति ॥ मूलं----अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयांतरे ॥ अतो ज्ञा- नासंभवादज्ञातं वस्तु न संभवति इति हेतोरैक्यवादिनां मते शास्त्रस्य ॥४७॥ मित्युक्तमिति॥ तथा च नचवेदोक्तमिथ्यात्वे मानमित्युक्तं । यदुच्यते नेह नानेति श्रुतिरुक्तानुमानं च मानमिति । तस्यापि मानता नास्तीत्यपि शब्द- संबंधो द्रष्टव्य इत्यर्थः । ऐक्यवादिनामित्येतदन्त्राप्यनुवर्तत इत्यभिप्रेत्योक्तं ।

·ऐक्यवादिनां मत इति । इति च विषय इत्यत्र चशब्दो भिन्नक्रम इत्याह । विषयश्चेति ॥ नमोऽनुवृत्तिमभिप्रेत्य न संभवतीत्युक्तं ॥ उक्तोच्यमानव क्ष्यमाणशेषतयेति ॥ अज्ञानासंभवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनां संभवति वि- षयांतरे भेदवादेऽधिकार्युपपद्यत इति पूर्ववाक्योक्तशेषतया तथा अतो नाज्ञा- तमिति चेति ऐक्यवादे विषयो नोपपद्यते । विषयांतरेभेदवादे विषयस्तूपपद्यत विषयश्च न संभवति । किंतु विषयांतरे देशांतरे भेदवादेऽधिकार्यादिकं संभवतीत्युक्तोच्यमानवक्ष्यमाणशषतया व्याख्येयं । अज्ञातो हि शा- स्त्रस्य विषयो भवति । शास्त्रस्य पर परार्थत्वात् ॥ मूलं--अज्ञाभावा- इति उच्यमानवाक्यशेषतया तथा अज्ञाभावात्फलं कस्येत्यैक्यवादिनां मते प्रयोजनं न संभवति विषयांतरे भेदवादे फलं संभवतीति तथा योगः शशनृ- शृंगयोरित्यैक्यवादिनांमते संबंधो न संभवति विषयांतरे भेदवादे संबंधः सं- भवतीति वक्ष्यमाणशेषतयांऽतर इत्येतत्पदं व्याख्येयमित्यर्थः। एतदुपपादयति।। अज्ञातोहीति ॥ कुत इत्यत आह ॥ शास्त्रस्येति ॥ परार्थत्वादिति ॥ :25 ·चंदन। परी जिज्ञामुम्नदधन्वादित्यर्थः । नथा च शाखस्य जिज्ञासु पनि प्रयोजनवच्या उपाधि ज्ज्ञातुमिच्छारूपजिज्ञामायाश्चातएव संभवाचन्मने चाज्ञानासंभवनाज्ञानवस्न्वभा ॥४८॥ वान शास्त्रविषयः संभवतीत्यर्थः । शास्त्रफलं शास्त्रप्रयोजनं । तस्य अज्ञम्य ।। संभवतीति ।। प्रतियोगितदभावयारेकाधिकरणनिष्ठत्वनियमादिति भावः ।। त्फलं कस्य ॥ अज्ञे हि सत्यज्ञाननिवृत्तिलक्षणं शास्त्रफलं तस्य मंभव- ति । उक्तप्रकारेणाज्ञानानुपपत्त्याऽज्ञाभावात्फलं कस्य स्यात् । न कस्या- पीति ॥ मूलं-योगः शशनृशृंगयोः ॥ एवमधिकारिविपयप्रयो- जनानामसत्त्वात्तत्संबंधः शशनृशृंगयोः संबंध इवानुपपन्न एव । तथाचा द्वैतमते शास्त्रस्यानारंभणीयत्वं स्यादिति । नन्वज्ञानासंभव एव कथं । ब्रह्मणो जीवस्य वाऽज्ञानोपपत्तेः । न च तत्र दौर्घट्यमुक्तमज्ञानस्येति - ॥४८॥ न कस्यापीति ॥तथाचैत्यवादे प्रयोजनं न संभवतीति भावः । तत्संबंधः तेषां परस्पर संबंधः ॥ अनुपपन्न एवेति । संबंधिनामेवासंभवादिति भावः ।। तनाचेति ॥ विषयाद्यनुबंधचतुष्टयशून्यत्वादित्यर्थः। तत्रेति ॥ ब्रह्माश्रितत्व ·पक्षे जीवाश्रितत्वपक्षे चेत्यर्थः । दीर्घट्यमनुपपन्नत्वं ।। उक्तमिति ।। " अज्ञता ऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन " इत्यादिनेत्यर्थः। आरोपितत्वोक्त्या कथं दौर्घव्य- परिहार इत्यत आह ॥ परमार्थसतो हीति॥ भूषणमेवेति॥ आरोपितस्य दौर्घट्यमित्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ आरोपितस्य दौर्घट्यं बाधकं चेदित्यर्थः । दुर्घटत्वं आश्रयाद्यनिरूपणनानुपपन्नत्वं घटमानत्वे आश्रयादिनिरूपणेनोपपद्य- वाच्यं । यतोऽज्ञानमारोपितमेव । परमार्थसतो हि दौर्घव्यं बाधकं नारो- पितस्य । प्रत्युत भूषणमेव । अन्यथाऽऽरोपितत्वानुपपत्तेः। तदुक्तं "दुर्घ- टत्वमविद्याया भूषणं नतु दूषणं । कथंचिहटमानत्वेऽविद्यात्वं दुर्घट मानत्व इत्यर्थः ॥ अविद्यात्वं दुर्घटमिति॥ आविद्यात्वमेवानुपपन्नमित्यर्थः। यथोक्तं । "अविद्याया अविद्यात्वमिदमेवस्वलक्षणं । यन्मानतासहिष्णुत्वं"इति । अविद्याया अविद्यात्वमेव स्वलक्षणं । किं तदविद्यात्वं । यन्मानताऽसहिष्णुत्वं प्रमाणप्रवृत्त्यसहिष्णुत्वं । स्वविषये प्रमाणं न सहत इत्यर्थः । इदमुपलक्षणं । आश्रयादिविचारासहिष्णुत्वं चेत्यपि द्रष्टव्यमिति तदर्थः ॥ तथा च कथमि- ·खंडनं। रूपोपाधिसंबंधाञ्जीवरूपं दुःखाज्ञानादिभिर्विशिष्टमुत्पद्यत इत्यर्थः ॥ विनाश उपाधि एवेति ॥ यथा दंडा(पाध्यपगमे तद्विशिष्टस्यैव नाशो दृष्ट एवमेवेत्यर्थः । ॥२२॥ शंकते ॥ जीव इति ॥ दुःखादिविशिष्टरूपे नष्टे सतीत्यर्थः ॥ स्वरूप- मात्रेति ॥ विशेष्यमात्रेत्यर्थः ॥ तथोच्यत इति ॥ ब्रह्मैक्यापत्तिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥ तहीति ॥ यथा देवदत्तरूपे विशेष्यमात्रे दंडाद्युपाधिसंबंधेन विशि- टाख्यपदार्थांतरोत्पादस्तदपगमे तन्नाशश्च भवति एवमेव विशेष्यभूते चिन्मात्र एव न ब्रह्मैक्यापत्तिरित्यापत्तेः । जीवे नष्टे स्वरूपमात्रावशेष एव तथो- च्यत इति चेत् । तर्हि ब्रह्मण्येव बंधमोक्षावंगीकृतौ स्यातामित्युक्तदोषा- एवांतःकरणाद्युपाधिसंबंधेन तत्कार्याज्ञानदुःखादिरूपबंधप्राप्त्या श्रवणादिसा- ध्यापरोक्षज्ञानेनोपाध्यपगमेऽज्ञानादिरूपबंधध्वंसस्यापि तत्र तत्रांगीकारप्रसंगः । ॥२२॥ बंधमोक्षयोः सामानाधिकरण्यनियमादिति भावः । नन्वंगीक्रियते ब्रह्मण एव बंधमोक्षौ कोदोष इत्यत आह ॥उक्तदोषेति ॥ अज्ञानरूपबंधांगीकारे "अज्ञ- ता खिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन" इत्युक्तदोषापत्तिरित्यर्थः। दुःखरूपबंधांगीकारे ·दिति भावः ॥ मोक्षे चेति । आवरणनिवृत्तिर्हि मोक्षः । आवरणनिवृत्ती मोक्षे आत्मनिवृत्तिरेव स्यादिति भावः ॥ सत्यां प्रतीताविति । अहमज्ञ इत्यज्ञानस्य प्रतीतो सत्यां तत्र दौर्घट्यं भूषणमित्युच्यत इत्यर्थः । तर्हि समान- मेतन्ममापीत्यत आह ॥ नचेति ॥ नहीत्यर्थः । येन तत्रापि दौर्घट्यं भूषण- निवृत्तिरित्याउनुपपत्तिरविद्याया भूपणमित्येव समाधानं वाच्यं स्यात् । तस्मादनुपपत्तिर्वा परिहर्तव्या अज्ञानं वा त्याज्यं । सत्यां प्रतीता- विदमुच्यते । नचात्मनोऽविद्यात्वं प्रतीयत इति चेत्समं प्रकृतेऽपि । नहि सर्वज्ञस्य ब्रह्मणोऽज्ञानं प्रतीयेत । नापि परमात्मैवोपाध्यवच्छिन्नोऽहमज्ञ मित्यंगीकार्यं स्यादिति भावः ॥ सममिति ॥ अज्ञानस्यापि प्रतीत्यभावा- दिति भावः । ननु कथमज्ञानस्य प्रतीत्यभावः । अहमज्ञ इति प्रतीतेः सर्वसिद्ध त्वादिति चेत् । तत्र पृच्छामः । अज्ञानप्रतीतिः किंब्रह्मणोंगीक्रियते उत जीव- स्येति विकल्प्य आद्यं दूषयति ॥ नहीति ।। द्वितीयमाशंक्य निराकरोति ।। नापीति ॥ जीवस्येति शेषः । उपाध्यवच्छिन्नः परमात्मैवाहमज्ञः अज्ञानवानहamanna 26 ·खंडनं। मिति प्रतीतिजीवस्यापि नास्तीत्यर्थः। ननु जीवस्तावज्ज्ञानानंदादिरूपब्रह्मात्मकः। उपाधि तस्य च स्वरूपं प्रति भासाभावस्तावदस्ति । अतस्तदावरकभूताविद्या आत्मा- ॥५०॥ll तिरिक्ता जीवेस्तीत्यंगीकार्यमित्याशंक्य निषेधति ॥ यथास्वरूपमिति ॥नन्व- धिगतवेदांतस्याद्वैतवादिनो नित्यनिरयप्राप्तिरिति चेत्तत्राह ॥ सर्वज्ञस्येति ॥ इति प्रतीतिरस्ति । यथास्वरूपं प्रतिभासाभावश्चात्मरूपाविद्ययैव कल्प्य- तां लाघवादित्युक्तमेवेति । किंच अनुपपत्तिभूषणमित्यंगीकुर्वताधिगत- वेदांतस्याप्यद्वैतवादिनो नित्यनिरयप्राप्तिरंगीकर्तव्या । सर्वज्ञस्याज्ञाना- नुपपत्तेरिवाधिगतमहावाक्यस्य नित्यदुःखानुपपत्तेरपि भूषणत्वसंभवात्। निरयादेरप्यविद्यामयत्वादित्याह ॥ मूलं- अंधतमोप्यलंकारो सर्वज्ञस्याज्ञानं न संभवतीत्युक्ते यथा साऽनुपपत्तिरज्ञानस्य भूषणमित्युच्यते तथेत्यर्थः । महावाक्यं तत्त्वमस्यादि । नन्वज्ञानस्यारोपितत्वात्तस्य दौर्घव्यं भूषणमित्युच्यते । निरयादिकं तु न घटत इति चेत्तत्राह ॥ निरयादेरपीति॥ उपादानोपादेययोरभेदेनाविद्या (निरया) वच्छिन्ननिरयादेरपि आरोपितत्वेन ·तदीर्घव्यस्यापि भूपणत्वसंभवादित्यर्थः ।। इतिशेष इति ॥ तथाचाधिगता- द्वैतवादिनः संकरादेर्नित्यदुःखस्वरूपमंधतमः शिरोमणिः अलंकारः शिरोरत्न- भूतालंकारः स्यादिति मूलार्थो द्रष्टव्यः । इदं नित्यनिरयरूपं । आरंभणीय- नित्यदुःखं शिरोमणिः।। स्यादिति वर्तते । अधिगतमहावाक्यस्येति शेषः । अनेन परब्रह्मणोऽज्ञानमंगीकुर्वाणानामिदं फलं भवतीति सूचितं भवति । वेदवेदांतयोर्जीवब्रह्मणोरेकत्वे तात्पर्यमित्यंगीकारेऽधिकार्याद्य- नुपपत्त्याऽनारंमणीयत्वं स्यात् । भेदपक्षे त्वधिकार्यादिसंभवादारंभणी- यत्वोपपत्तिरिति विषयांतर इत्यनेनोक्तं । तद्विवृणोति।मूलं-अतःपरो- मात्रयेति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः । अन्यमीशामिति श्रुत्या भिन्न- जीवदृशं गतः । भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो यदेति श्रुतेः सदा॥ त्वोपपत्तिः । वेदवेदांतयोरिति वर्तते ॥ तद्विवृणोतीति ॥ विषयांतर इति सामान्यतः प्रतिज्ञातं तदनुपपत्तिपरिहाराय श्रुत्युदाहरणपूर्वकं विवृणोतीत्यर्थः।। आद्यार्थश्लोकेनेति । श्लोकस्याद्यार्धः आद्यार्धश्लोकः तेनेत्यर्थः । आद्यार्धेने- ·खंडनं। उपाधि त्यपि क्वचित्पाठः ॥ ईश्वरपदादेवेति ॥ लोक एवाविपालगोपालांगनं विदित इत्यर्थः ॥ कथमिति ॥ अज्ञातत्वाभावादितिभावः । अप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति ॥५१॥ न्यायादिति द्रष्टव्यं ॥ परोमात्रयेतीति ॥ परो मात्रया तन्वा वृधान नते महि त्वमन्वश्नुवंति इति श्रुतेरयमर्थः । तन्वा शरीरेणेव न तु कीर्तिमात्रेण वावृधान ववृधान हे विष्णो त्वं मात्रया गुणानां परिमितेः सकाशात्परोऽतीतोऽसि अपरि- अत इत्यद्वैतपक्षेऽधिकार्याद्यसंभवं परामृशति । अत्राचार्यश्लोकेन परम- श्वरः शास्त्रस्य विषयो दर्शितः । स चेश्वरपदादेव विदित इति कथं शास्त्रस्य विषयः स्यात् इत्यत उक्तं । परोमात्रयेति ईश्वरसत्तामा ॥५१॥ मितगुणोऽसीत्यर्थः। एतादृशस्य ते महित्वं केऽपिनाश्नुवंतीति । मूले इति पूर्व- श्रुतीत्यत्र पूर्वशब्द आदिशब्दार्थकः । तेन गुणाः श्रुतास्सुविरुद्धाश्च देवे संत्यश्रुता अपि नैवात्र शंका इत्यादिग्रहणं । कथमनेन शंकापरिहार इत्यत आह ।। ईश्वरसत्तेति।।ईश्वरस्वरूपसद्भावमात्रस्येत्यर्थः॥अधिगतत्वेऽपीति॥ ईश्वरपदादेव लौकिकैरिति शेषः । अतींद्रिये तस्मिन्नुपदेशाद्यसंभवेन व्युत्पत्त्य- ·योगात् इश्वरपदादपि तदधिगतिर्न संभवतीत्याशयेन कथंचिदित्युक्तं । तस्ये- श्वरस्य ॥ अपरिमितेति ॥ अगणितेत्यर्थः । आकरः खनिः आश्रय इति यावत् ॥ श्रुतिनिदर्शितस्यति॥ श्रुतिप्रदर्शितस्य श्रुतिप्रतिपाद्यस्येति यावत् ॥ तथेति ॥ ईश्वरपदेन लौकिकैरगण्यगुणाश्रयत्वानवगमादित्यर्थः । एवं सति अगण्यगुणाश्रयत्वेनेश्वरस्याज्ञातत्वाच्छास्त्रस्य विषयो भवतीत्याह । सामान्य त्रस्य कथंचिदधिगतत्वेपि तस्यापरिमितगुणाकरतया श्रुतिनिदर्शित- स्य तथाऽनवगमात्सामान्यतो विशेषतश्च तदवगमार्थ शास्त्रमिति द्विती- यानाधिकारी दर्शितः । स च परमात्मात्मकश्चेत्सर्वज्ञतया नाधिकारी स्यादिति श्रुत्या भिन्नत्वेन समर्थितः । यद्यप्यद्वैतपक्षेऽधिकार्याद्यसंभव- त इति ॥ ईश्वरोऽगण्यगुणाश्रयः इति सामान्यतो ज्ञानानंदशक्त्याद्यगण्यगुणवा- निति विशेषतश्चेत्यर्थः । तदधिगमार्थ अगण्यगुणाश्रयत्वज्ञापनार्थं ।। द्विती- यार्धेनेति ॥ भिन्नजीवदृशं गत इति विशेषण कथनेनाधिकारी दर्शित इत्यर्थः।। नाधिकारी स्यादिति । अज्ञ एवाधिकारीति भावः । स्यादित्यनंतरमत | 27 ·खंडनं। उक्तमन्यमीशमिति शेपः । तदभिप्रायमाह ॥ श्रुत्या भिन्नत्वनति ।। अन्य- उपाधि मीशमिति श्रुत्युदाहरणेन जीवाद्भिन्नत्वनेश्वरः समर्थितः । तथाच जीवस्य पर- ॥५२॥ मात्मात्मकत्वाभावेनाज्ञत्वसंभवादधिकारी भविष्यत्यवेत्यर्थः । तथाच जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक इति श्रुत्या भिन्नत्वेनावगतो यो जीवस्तस्य दृशं शास्त्रसाध्यामिति शेषः । गतः प्राप्तः विषयीभूत इति मूलार्थो द्रष्टव्यः । जुष्टं जुपीप्रीतिसेवनयोः सर्वसेव्यं । अन्यं जीवाद्भिनं । ईशं भगवंतं । स्योक्तत्वाद्भिन्न एवाधिकारी सिद्धस्तथापि प्राक् प्रत्यक्षादिसिद्धो भेद इत्युक्तं तत्र प्रत्यक्षानुमाने दर्शिते । आगमप्रदर्शनायेदं श्रुत्युदाहरणं । ॥५२॥ अस्य महिमानं माहात्म्यं तदेतत्सत्यमिति पूर्वोक्तप्रकारेण यदा पश्यति तदा वीतशोको मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ भिन्न एवेति ॥ तथा च सच परमात्मात्म- कश्च सर्वज्ञतया नाधिकारी स्यादिति शंकाया एवाभावेनान्यमीशमिति श्रुत्यु- दाहरणं व्यर्थमिति भावः ॥ इत्युक्तमिति ।। आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चेत्यत्र चशब्देन प्रामाणिकत्वस्य समुच्चितत्वेन भेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्ध- ·त्वस्योक्तत्वादित्यर्थः ॥ दर्शिते इति ।। अज्ञता चेत्यादिना जीवेश्वरभेदे प्रत्यक्षानुमाने दर्शिते इत्यर्थः ॥ आगमेति ॥ अन्यमीशमितिश्रुत्या स्फुटं भेदस्योक्तत्वादित्यर्थः ॥ भिन्नत्वेनेत्यनेनेति ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यद इति तृतीयाXनेत्यर्थः ॥ प्रयोजनमिति ॥ मोक्षरूपप्रयोजनमित्यर्थः । ज्ञानानंदा- दिरूपभगवत्सादृश्यात्मानंदव्यक्तेरेव मोक्षत्वादितिभावः। भिन्नत्वेनात्मसादृश्यद भिन्नत्वेनेत्यनेन प्रयोजनं दर्शितं । तत्र भिन्नत्वेनेति स्वरूपसंकीर्तनं । सादृश्योक्त्या भेदस्य लब्धत्वात् । सदेति सादृश्यविशेषणं । प्रयोजने इत्यत्र भिन्नत्वेन घटितं यदात्मसादृश्यं तत्पद इत्येवं भिन्नत्वेनेत्येतत्सादृश्य रूपप्रयोजनशरीरांतर्गतमिति प्रतीयते । अत आह ॥ भिन्नत्वेनेति ॥ ख- रूपसंकीर्तनमिति ॥ नतु सादृश्यरूपप्रयोजनशरीरांतर्गतमित्यर्थः। कुत इत्यत आह ॥ सादृश्योक्त्यति ॥ सादृश्यस्य भेदव्याप्तत्वेन व्याप्योक्त्या व्याप- कस्य भेदस्य लब्धत्वेन तच्छरीरांतर्गतत्वाभावात् धूमवत्त्वोक्त्या लब्धस्य वह्नेः धूमशरीरांतर्गतत्वाभाव वदित्यर्थः । तथाच यत्र सादृश्यं तत्र भेदः यत्र भेदा-

·खंडनं।
भावः तत्रसादृश्याभाव इत्येवं भिन्नत्वेनोपपाद्यमानं यदात्मसादृश्यं तत्पद इति
उपाधि
मूलार्थो द्रष्टव्यः ॥ सदेति सादृश्यविशेषणमिति ॥ अभिव्यक्तानंदत्वादि
॥५३॥ रूपमोक्षादिसादृश्यस्य सदातनत्वरूपं विशेषणं सदेत्यनेनोक्तमित्यर्थः ॥ प्रयो-
जने विप्रतिपत्तेरिति ॥ अभिव्यक्तानंदत्वादिसादृश्यरूपमोक्षाख्यप्रयोजन-
स्वरूपे प्रमाणाभावेन एकविंशतिदुःखध्वंस एव मोक्ष इति केचिदाहुः । आत्म-
हानिरित्यन्ये । संततोर्ध्वगतिरित्यन्ये । इत्येवं विप्रतिपत्तेः स्वाभिमतमोक्षरूप-
विप्रतिपत्तर्यदा पश्य इति श्रुतिरुदाहृता । जीवदृशं गत इत्यनेनाधिकारि
प्रयोजनस्य प्रामाणिकत्वसूचनाय यदा पश्य इति श्रुतिरुदाहृतेत्यर्थः। 'यदापश्यः
पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनि । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय
निरंजनः परमं साम्यमुपैति"इति श्रुतेरयमर्थः पश्यतीति पश्यो जीवः रुक्मवर्ण
स्वर्णवर्ण जगत्कर्तारं अत एव ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्यापि योनि । ब्रह्म वेदः स एव
योनिः ज्ञप्तिकारणं यस्येति वा । ईशं समर्थ । ईशनशीलं वा । पुरुषं पूर्ण-
षड्गुणं पुरि शेत इति पुरुषः तमिति वा । एतादृशं भगवंतं यदा पश्यते पश्यति ।
॥५३॥

·तदाऽये विद्वान् पुण्यपाप पुण्यमनिष्टं पापं च सर्वात्मना विधूय अत एव निरंजनः निर्दुष्टः सन् परमं साम्यमुपैति । दुःखाभावपरमानंदादिरूपसाम्यं सादृश्यमुपैति प्रामोति । यथोक्तं । दुःखाभावः परानंदो लिंगभेदः समा मतेति । मुक्तेश्वरा- नंदयोः साम्यं चानुकूलतया वेदनीयत्वादिरूपमेव नापरिच्छिन्नत्वादिरूपं । यथोक्तमनुव्याख्याने । अन्यानंदादिसादृश्यमानुकूल्यादिना परं । पूर्णत्वादि- महत्तेषु वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतमिति ॥ अधिकारिविषययोरिति ॥ ज्ञातृज्ञेय- विषययोः संबंधो दर्शितः। दृशं शास्त्रसाध्यामिति शेषः । तेन शास्त्रेणा. धिकार्यादेः । सादृश्यद इत्यनेन विषयप्रयोजनयोः । तत्रापि जीवस्येति भावरूपसंबंधो दर्शित इत्यर्थः । शास्त्रेण अधिकारिविषययोः संबंधस्य मूले सूचितत्वज्ञापनाय जीवदृशं गत इत्यनंतरं शेषं पूरयति । शास्त्रसाध्यामि- ति ॥ तेनेति ॥ ईश्वरस्य जीवकर्तृकशास्त्रसाध्यज्ञानविषयत्वकथनेनेत्यर्थः ॥ अधिकार्यादेरिति ॥ आदिपदेन विषयग्रहणं । संबंधो दर्शित इत्यनुवर्तते । तत्र शास्त्रस्याधिकारिणा पाठ्यपाठकभावरूपः संबंधः । शास्त्रस्य विषयस्य च Domema 28 ·मंडन। जाप्यापकभावरूपः मंबंधा दर्शन इत्यथः ।। साइयद इनि । आममाट उपाधि श्यप्रदन्याक्त्या विषयप्रयोजनयादातृदयमावरूपः मंबंधा दर्शित इत्यथः । ॥५३॥ अधिकारिग्रयाजनयास्मंबंधम्य मूलमचिनत्वज्ञापनाय मादृश्यद इत्यनंनग्मध्या हार्यमाह ।। जीवस्यति ॥ तननि ॥ जीवसादृश्यप्रदत्ववचननाधिकारिप्रया- जनयोः प्राप्यप्रापकभावरूपसंबंधा दर्शित इत्यर्थः । नन्वतः परामात्रयत्यत्र अतः अद्वैतपक्षऽधिकार्याद्यनुपपत्तः । परो मात्रयेत्यारभ्यात्मसादृश्यद इत्यंतम- . शेषः । तेनाधिकारिप्रयोजनयोरपीति विषयाद्युपपन्नमिति वाक्यशेषः । तेनात इत्यस्य संबंधः । एवमद्वैतमते शास्त्रस्यानारंमणीयत्वप्रसंगानाद्वैः- नन्वितं प्रतीयते । अतोऽध्याहरति ॥ इति विषयादीति। वाक्यशेष इति॥ सादृश्यद इत्यनंतरमित्यादिवाक्यरूपः शेष इत्यर्थः । परो मात्रयेत्यादिसादृश्यद इत्यतस्य वाक्यस्य इत्यादिशेष इत्यर्थ इत्यष्याहुः ॥ तेनेति ॥ इति विषया- धुपपन्नमित्यनेनात इत्यस्य संबंध इत्यर्थः । तथाच अत अद्वैतपक्षे विषयाद्यनु- पपत्तेः । अस्मन्मते तु विषयायुपपन्नामित्यन्वयः । तत्प्रकारविवरणं परो मात्र- ·येत्यादीति द्रष्टव्यं । अगण्यगुणत्वमगण्यगुणवत्त्वं ।। अस्येति ।। नारायणस्या गण्यगुणत्वोपपादनस्येत्यर्थः। मायावादेति मूलं । तस्यायमर्थः। यथा सूर्येणांधकार व्याप्तं जगत्तन्नाशेन प्रकाशितं भवति तथा सर्वज्ञसूर्येण मायावादतमसा व्याप्तं जगत् इति पूर्वोक्तप्रकारेण तत्वदृशा तत्वज्ञानेन भातं प्रकाशितं । न तेना- तमतं सम्भवतीति युक्तमेव नारायणस्यागण्यगुणवत्त्वमुपपादितं । किम स्य प्रयोजनमित्यत आह ॥ मूलं--- मायावादतमोव्यातमिति तत्वदृशा जगत् । भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेस्सदा ।। एवंसमापितप्रकरणोऽपि भगवानाचार्योऽते चापि परमेश्वरप्रणामस्तवने न्यन्मम प्रयोजनं मंतव्यमित्याशयेनोक्तं । सदा श्रीपतेः प्रीतय इति । प्रकरण- स्य निर्विघ्नेन परिसमाप्तत्वात्पुनः प्रणामो भक्तिवशादेवेति ज्ञापनाय समापित- प्रकरणोऽ पीत्युक्तमिति ज्ञातव्यं । यद्वांतेऽपीत्यन्वयः मंगलादीनि मंगलमध्यानि मंगलांतानि च शास्त्राणि प्रथंते आयुष्मत्पुरुषकाणि भवतीति वचनादित्यवगंत- व्यं ॥ प्रणामस्तवने इति ॥ प्रधानगुणभावेनेति शेषः ॥ विधत्त इति ॥

·खंडनं।
विपूर्वादधानिः कान्यर्थे । तथाच करातीत्यथः ।। सादृश्यद इत्युक्तमिति ।।
उपाधि
भगवतः स्वात्मसादृश्यप्रदत्वोक्त्या जीवस्यात्मसादृश्यलाभः पुरुषाथ इत्युक्त-
॥५४॥ मिति भावः ॥ नचायमिति ॥ अयं जीवस्यात्मसादृश्यलाभी न पुरुषार्थः ।
वस्तुत्वादिरूपसादृश्यस्य मुखदुःखप्राप्तिहान्योरन्यतरत्वाभावादिति भावः ॥
विधत्ते ॥ मूलं-नमोऽमंदनिजानंदसांद्रसुंदरमूर्तये । इंदिराप-
तये नित्यानंद भोजनदायिने ॥ आत्मसादृश्यद इत्युक्तं नचायं पुरु-
पार्थ इत्येतत्परिहारायाचं विशेषणं । नानंदस्वरू (पमात्रेण) पेणपुरुषार्थ
इत्यतो नित्यानंदेति विशेषणम् । भोजनं भोगः अनुभव इति यावत् ॥
आद्यं विशेषणमिति ॥ तथा चामंदोऽनल्पः पूर्ण इति यावत् । निजः स्वाभा-
विको य आनंदः तेन सांद्रा निबिडा मूर्तिदेहः तदुपेतायेत्येवं देहस्यानंदात्मक-
त्वोक्त्या तदभिन्नस्य भगवतोऽप्यानंदात्मकत्वलाभात्तस्य स्वसादृश्यप्रदत्वेजीव-
स्याप्यानंदात्मकत्वं प्राप्तमिति भवत्येवात्मसादृश्यलाभो जीवस्य पुरुषार्थ इति
भावः ॥ स्वरूपेणेति ॥ अननुभूयमानतयेत्यर्थः । समापितग्रंथो भगवष्टिीका-
॥५४॥

·कारों ऽतेऽपि मंगलमाचरति ॥ सदा सुरेति ॥ कमलाकमितुः पादयुगले मे सदा रतिरासक्तिरस्त्वित्यन्वयः । कमला महालक्ष्मीः तस्याः कमितुः कमुकां तौ कांतिरिच्छा । तथाच कामुकस्येत्यर्थः । पत्युरिति यावत् । कामुके कमि- तानुक इत्यभिधानात् । कमलापतेर्दक्षिणसव्यपादयोः क्रमेणानंदज्ञानप्रदत्वात् तदुभयप्रार्थनाय पादयुगल इत्युक्तं । यथोक्तंबृहदादण्यकभाष्ये। " सुवरिति । प्रतिष्ठति आभ्यामिति प्रतिष्ठा पादो द्वे एते अक्षरे अक्षर इत्यत्र खित्यानंदः सदा सुरशिरोरत्नप्रभामोपिनखत्विपि । कमलाकमितुः पादयुगले रतिर- समुद्दिष्टो वरिति ज्ञानमुच्यते । मोक्षदानेन तद्दानात्सुवरस्य पदद्वयं । दक्षिण- श्चैव सव्यश्च"इति । कथं भूते पादयुगले इत्यत उक्तं । सुरशिरोरत्नेति । सुराणां शिरांसि सुरशिरांसि सुरशिरस्सुस्थितानि रत्नानि सुरशिरोरत्नानि सुरशिरोरत्ना- नां प्रभा सुरशिरोरेलप्रभा सुरशिरोरत्नप्रभां मुष्णाति मुपस्तेये तिरस्करोतीति 29 ·खंडनं। उपाधि यावत् । इति सुरशिरोरत्नप्रभामोषिणी। नखानां विद्र नखत्विट् । त्विदकातौ। सुरशिरोरत्नप्रभामोषिणी नखत्विद् यस्य तत् । सुरशिरोरत्नप्रभामोषिनखत्विट् । ॥५५॥ तस्मिन् सुरशिरोरत्नप्रभामोषिनखत्विषि । त्विट् त्विषी त्विषीति षकारांतनपुंस- कलिंगः त्विदशब्दोऽयं । सप्तमीति ज्ञातव्यं । रतिरासक्तिर्भक्तिरिति यावदित्य- शेषमितिमंगलं ॥ * ॥ यादवाचार्यहृत्पद्मगतीमध्ववल्लभः । प्रीयतामनया स्तु मे ॥ ७॥ इति श्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वप्रका- शिकाख्य उपाधिखंडनविवरणं श्रीमञ्जयतीर्थभिक्षुविरचितं संपूर्णम् ॥ ग्रंथकृत्या व्यासो दयानिधिः। विघ्नध्वांतनिवारणैकतरणिर्विघ्नाटवीहव्यवाड्डिन व्यालकुलोपमर्दगरुडो विभपंचाननः । विनोत्तुंगगिरिप्रभेदनपविविघ्नाब्धि- कुंभोद्भवो विनाघौघधनप्रपंचंडपवनः पायात्प्रसादो गुरोः॥ इति श्रीमद्यदुपत्या चार्यपूज्यपादाराधकेन श्रीनिवासेन रचिता तत्वप्रकाशिकापरपर्यायोपाधिखंडन

·व्याख्याविवृतिः संपूर्णा ॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।।
अयं ग्रंथः कुंभघोणस्थमध्वविलासपुस्तकालयाधिपानां पंडित,
टी. आर्. कृष्णाचार्याणां पुत्रेण टी. के. वेंकोबाचार्येण
कुंघोणस्थे “श्रीविद्यामुद्रणयन्त्रे" मुद्रापयित्वा
प्रकाशितः ।
शके १८५१. शुक्लनामसंवत्सरे । सन् १९२९.

·म 00000 100DOG 10000000000 230००००० 1000000oros 3000ml 100000000003onod 10000000cony 2000000००० 00000.033000 1700000scoin 34 CEVOVOUV 10.30 0000000000000000000000000000 00000000000000000000000००००० इति श्रीमदानंदतीर्थभगत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखंडनम् । श्रीमत्पद्मनाभतीर्थकृतया टीकया-श्रीमजयतीर्थ विरचितया टीकया-श्रीनिवासतीर्थ विरचितया तट्टिप्पण्या च युतम् ॥ FOcs:00:0-cocc0.000000 420000-00-0032000००० 100000 २०००० J00000000000 90000000०००१ 200000000000000 1000000000000००० peor000000 1०००००००००१ 1000000000000000 000000000000००० Inc.00 loo००1000000 400036