·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184263
LIBRARY
UNIVERSAL

·OTP 190 29-1-72 10,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
(llo
Hieron No
lutko
Aryannalla
Title
This book should be returned on or before the date last marked beloni

·No text on this page.

·The Árya bhatiya
il manual of astronomy,
with the Commentary Bhatadîpika of
Paramadicvara.

·No text on this page.

·श्रीमदार्यभटीयम्
परमादीश्वराचार्यविरचितभरदीपिकासक्तिम
भरकर्णसंशोधितम
पालन रे ग लगा
-
विलीयमद्रायन्त्रालय
मदिन
'शाक -
The Aryabhatiya,
with the Commentary Bhatadîpiki of
Paramâdîçvara,
eclited by Dr. II. KERN
RA0-0-०
॥
LEIDEN, E J BRILL
1874

·No text on this page.

·PRE FACE. This first edition of the Aryabhatiya along with the commentary of Paramadiçvara is mainly based upon two manuscripts in Malayalım character, one of them belonging to Dr AC BURNBLL, the other once in possession of Whish and now forming part of the library of the Royal Asiatic Society, London The latter manuscript dates from A D 1820, the former from A D 1863, for at the end of it I find the following note in Dr BURNELL’s handwriting „Copied fr an Ola Ms in the Chirakkil Raja 11- brary Written by Unni Panikar at Calicut 1863" Both manuscripts are derived from one source, either immediately, or remotely, which is clearly proved by the fact that they show the same gaps, indicated as such, after stanza 44 of the 4th Section, and at the end of the comment on stanza 48. Apart from a very few trifling clerical errors both contain exactly the same tert Besides these manuscripts I have consulted one other containing Aryabhata's text without commentary, from the library of the Roy As Soc (N° 66 of the Whish collection) It proved of little use, except in one important case It so happens that the gap above mentioned extends over the 45th stanza of the 4th section, and that the reading of this very stanza in another commentary, the Prakåçıkå, 18 materially different from the reading in the manuscript without commentary Instead of patronenfurit the Prakaşıkâ has 92T Liucit The latter reading involves a gross error, as Bhaskarácarya has pointed out in his Goladhyâya, Grahanayagana, stanza 48-57, cf Drkkarma-vasana, stanza 16, and the same author's Ganita, Candragrahanadhikåra, comment on stanza 20 From the remainder of Paramadigvara's comment ·WWW . VI PRRFACE 1 on the stanza in question it is, indeed, clear enough that he read 75219 ronto, but in such a matter it is not wholly superfluous to appeal to the direct evidence of manuscripts Though the reading followed by the author of the Prakåçıkå 18 erroneous, both from an astronomical and grammatical point of view, it can not be denied that the error was one of long standing For we know by Bhaskara's severe criticisms that Lalla, the author of the Dhivrddhida-Tantra, had fallen into the same error Now Lalla 18 more than once called a disciple of Aryabhata, and whether this statement be ngidly correct or not, he certainly was a contemporaneous wrter, for he uses the same epoch with the latter, as may be seen p 58 of this edition It is by no means strange that Paramûdîçvara, who was well read in the works of Bhaskara, disregarded the authority of Lalla and the author of the Prakâçıků It is more strange that a gap occurs in his work exactly at the critical passage I can not suppress the suspicion that the defect is not owing to accident, but that it is an intentional erasure by some reader who clung to the opinion of the Prakâçıkâ Paramadiçvara's Bhatadipika fis, generally speaking, a useful commentary I for one must confess that but for its and the meaning of many rules in the text would have remained obscure to me At the same time it must be granted that some of his explanations, e. g. at st 9 of the 4th section, can not be admitted to be correct I have not been able to find out the time of Paramadiçvara, but this much is certain that he is posterior to Süryadeva-Yajvan, the author of the Bhalaprakaca or Prakaçıká, whom he frequently quotes The Prakaça 18 here and there more prolix, but contains after all no more information than the more recent Dipikâ Copies of it are far from at least in Southern India One very bad copy makes part of the Mackenzie collection *), an excellent one has been kindly lent to me by Dr BURNELL scripts are in the Grantham character in the library of Trinity College, Cambridge, there is an abridged copy of it in Nagari t), see Prof AUFRECHT'S Catalogue, p 37 scarce, Both manu- *) In the old catalogue the ,, Praklça composed by Saryadeva" bas been trunsformed into a Commentary on the Saryasiddhanta," it has long been lying hidden ander this diggawe, antil Ir Rost discovered the mistake +) Not Dovanagari, & torm anheard of in Hindustan It 16, w fact, no word at all, but a grammatical blunder, ste Plainı VII, 3,24 By suppoung that devanagari may mean „Måga i of the gods' wo may suve grammar, but at the prios of common sense ·- -------- %-- ---- - PRETACE VII For more than one reason I think it will be worth while here to insert the introduction . of the Prakûçıkâ , 1º because it contains some pecular views and statements not wholly devoid of interest, 20. to show that the Cambridge manuscript is but a clumsy abndgment of it, and, finally, to give a specimen of the orthography common to most Southindian manuscripts The introduction then runs thus, according to BURNELI'R copy हरिः। श्रीगणपतये नमः॥ अविघ्नमस्तु॥ । । - नमामि परमात्मानं स्वतस्सवायवेदिनं । विद्यानामादिवक्तारं निमित्तजगतामपि । नमम्सकलकल्याणगुणसंवासभूमये । निरवग्याय नित्याय मरते (5)स्तु महीयसे ।। त्रिग्कन्धाविदा मम्यक सूर्य देवेन यज्वना। मंक्षिप्यार्थ्यभटप्रोक्तस्सूत्राों त्र प्रकाश्यते॥ स्वाध्यायां ध्यतव्यः*) स्वाध्यायमधीयतेत्यर्थज्ञानपर्यन्ताध्ययनविधानेनाय॑ज्ञानो. पायतयाविहितस्यांगाध्ययनस्य तस्मात् ब्रामणेन निष्कारणं षडङ्गो वेदो अध्येतव्यः। इति निष्कृष्य-विधानात वदाङ्गानि च सर्वाणि कृजपने पि संपठेत्। इत्याध्ययनस्य कालकृतिविधानात् छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्ती कल्या स्त्र पद्यते। मुखं व्याकरणं प्रोनं ज्योतिपन्नेत्रमुच्यते॥ शोक्षा (:) प्राणन्तु वेदस्य निरुतं श्रोत्रमुच्यते॥ इत्यङ्गविशेषकृप्तिस्मरणे तत्तदङ्गाध्ययनाभावे वेदपुरुषस्य तत्तद्गवैकल्यं भवति। तस्मात्त्रवर्णिकर्वेदवद्ध्येतव्यतयापि ग्राव्येषु षटस्वयंगेषु *, The Mas white ddhy, gghy instead of dhy, ghy ---

·VIII
PRRIAOR.
मुखमई शरीरस्य सर्व वा मुखमुच्यते।
तत्रापि नासिकाग्रेष्ठा श्रेष्ठे तत्रापि चक्षुषी।
इति न्यायेन वेदपुरुषस्य चनुष्टुन प्रधानमंगमवश्यमध्येतव्यमिति मंस्मृत्यादौ
भगवता ब्रमणा बढविस्तरं ज्योतिश्शास्त्रं कृतं ब्रह्मणस्सकाशादधीततच्छा-
स्रो वृद्धगर्गः तत्संक्षिप्यान्यञ्चकार (.. चकार)। तस्मादपि लब्धतदिग्याः
पराशरादिमुनयो यन्यानि ज्योतिश्शास्त्राणि चक्रुः ॥ तथाच वृद्धगर्गः
स्वयं स्वयंभुवा सृष्टचनुभूतन्वितन्मना ।
वेदांशं ज्योतिषं ब्रम समं वेदैर्विनिस्सृतं॥
मया स्वयंभुवः प्राप्तं क्रियाकालप्रसाधकं ।
वेदानामुत्तमं शास्त्रं त्रैलोक्यहितकारकं ॥
मत्तश्चान्यानृषीन् प्रान पारम्पर्येण पुष्कल्लं ।
तैस्तथादृष्टिभिर्भूयो ग्रन्थेस्तेस्तैरुदाहतं ॥
तथाच गर्गः।
श्रूयतां स्वर्यमायुष्यं धर्म्य पुण्यं यशस्करं।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नं विज्ञानां पावनं परं।।
कालज्ञानमिदं पुण्यमान्य विज्ञानमुत्तमं ।
सिसृखुणा पुरा वेदानेतत् सृष्टं स्वयंभुवा॥
वेदांगमाचं वेदानां क्रियाणाञ्च प्रसाधकं ।
ज्योतिज्ञानं द्विजेन्द्राणामतो वेश्यं विटुर्बुधाः ।।
ज्योतिश्शास्त्रात्तु सर्वस्य लोकस्योक्तं शुभाशुभं ।
ज्योतिानच- यो वेत्ति स वेत्ति परमागकं।
-

·-- --- -- CM- PRBTACB. IX तद्रावभावनायुक्तं तन्देवा ब्राह्मणं विहुः । तस्मात् पूर्वमधीयन्तु ज्योति नन्द्विजोत्तमाः ।। धर्मशास्त्रत्ततः पश्चात् यज्ञकर्मविधिः क्रियाः। तस्मात् पुण्यं समं वेदर्ग्यशचक्षुस्सनातनं॥ स्वर्गामध्येयमव्यग्रेब्रामणस्संशितव्रतः। तथाच लगडाचार्यः। यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। तथा वेदांगशास्त्राणां ज्योतिष मूईनि स्थितं॥ वेदा हि यज्ञाय॑मभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञं ।। इति॥ एतच्च गणितजातकशाखायस्कन्धत्रयात्मकं। तथाच वृद्धगर्गः । गणितं जातकं शाखां यो वेत्ति दिनपुंगवः । त्रिस्कन्धज्ञो विनिर्दिष्टस्संहितापारगश्च सः॥ इति ॥ तत्र कालक्रियाख्यस्य ग्रहगणनादगीकाव्यस्य ज्योतिश्चक्रपरभ्रमणध. स्त्रिीसंस्थानादेश्च प्रतिपादको ज्योतिश्शास्त्रांशको गणितस्कन्धः॥ जननकाल. कानुष्ठानकालयोरुदयलमादिवशात् जातकानुष्ठानादीनां शुभाशुभप्रतिपाद- को होरानातककालमुर्तविधानादिशब्दवाचकांशो जातकस्कन्धः॥ ग्रहचा. रोत्यातादिवशालगच्कुभाशुभप्रतिपादकश्शाखासंहितादिशब्दवाच्यो शश्शाखा. स्कन्धः। एवमेतेत्रिभिस्स्कन्धेरैकैकस्कन्धगतनानाभेदेश्च बहुधा विप्रकीर्ण ज्यो. तिषामयननाम वेदपुरुषस्य प्रधानमंगमवश्यमध्येतव्यमिति सिद्धं । तत्र वरा. लकल्यस्यास्य सप्तमे मन्वत्तरे वर्तमानाष्टाविंशचतुर्युगस्य कल्यादेः खखेषड्- -- ·PRERACH. गर्गमिते. सौराब्दे गते त्रयोविंशतिवर्षे प्राचार्यार्यभटः पुरातनानि कालक्रि- यागोळलौकिकगणितप्रतिपादकानि शास्त्राणि कालदायत्तसंप्रदायविच्छेदन. न्यवेकल्यादिजनितेन दग्गणितविसंवादेन()किञ्चित्करणान्यालोच्य) सम. दग्गणितज्योतिश्शास्त्रच्चिकीर्षुः तादृशज्योति नवीजलाभाय ज्योतिश्चक्रग्रहादे- रादिवतारं भगवतं स्वयंभुवममन्नस्तपोभिराराधयामास। ततः प्रसन्नो भग. वास्तस्मै तादृशमतीन्द्रियमतिरहस्य कालक्रियागोम्ज्ञानवीजभवं दिदेश। ततो ज्यमार्यभठस्तदुपदिष्टं सर्वबीजभूतं दशभिर्गीतिसूत्रस्तत्परिकरभूतलौकिकगणि. तबीज स्वबुद्ध्या-यूलितमेकेना-सूत्रेण संक्षिप्य लोके प्रकाशयामास। ततो अष्टाधिकशतेरा-सूत्रर्गणितकालक्रियागोलबीजोपयोग दियात्रेण दर्शयामास। तदिदमाचाार्यभटमुखारविन्दानिर्गत प्रबन्धद्वयात्मकं ज्योतिश्शास्त्रमस्माभि. याचिख्यासितं॥ . Suryadeva must have lived a considerable time after the great Bhåskara, in an age when the living breath of science had already parted from India In the foregoing extract it will have been observed that he had not the faintest notion how Aryabhata could have got at his elements of astronomy by mere observation and calculation The acquir. *) This statement coincides with another found in a stanza from an unknown author सिद्धान्तपञ्चकविधावपि दृग्विरुद्ध- मौधोपरागमुखखेचरचारकृप्ती। सूर्यः स्वयं कुसुमपुर्यभवत् कती तु भूगोलवित् कुलप आर्यभटाभिधानः।। It w not true that Aryabhata could have corrected the Romaka-Suddhanta, for the epoch of thus work is posteror to Aryabhuta's (see Dr Bulu Daji, on Jour R AS soc of 1866, p 407) Yet, in general sense, it may be afirmed that our author has been the reformer of Indun astronomy ·PRRFAOL. ing of those elements us ascribed to supernatural agency, quite in the fashion in which Parını in the story is told to have received the Çivasktrani. There is one manuscript of the Prakaca belonging to the library of the Roy. As. Soc., London, which 18 interspersed with the annotations of a certain Yellayền, or as the name sounds in Sanskritused form Yallaya, son to Çmdharácarya and pupil to sur yadeve. Bo we find in the second chapter (p. 12 of the MB.) the words: , atha Kalakry&padasya Sûryadevena Yajvaná krtavyakhyanam samagram api ÇM-Balddityasnta- Saryagiryaçıshyena vipaçoita Yallayakhyena may kulcd utpadya *) vyakhyanan " krtam Again at the end of the whole work we read it CM-Suryadeva-Yajvan& viracitêryabhataprakaças samaptatit CM-Candracekharavaralabdhavågvibhavena Cri-Baladityasuta-Suryacåryaçıshyena Yallayakhyena vipaçcita Aryabhataprokta-golapadasya kacit tatparyavyakhyanam krtam." From a casual expression in the same manuscript (p. 48) I gather that once there existed several commentaries t) on the works of Aryabhata. The passage runs thus . „rtad-apı dingmatrenkamabhir aktam, vistaratas tu Bhashyadishu drashtavyam Whether the works alluded to are still extant 18 a question that waits for an answer from learned Hindus or Europeans having access to unexplored Indian libraries. In the mean while this edition of the Aryashtaçatam will, it is hoped, be conducive to a more accurate knowledge of the ancient astronomer's system, and stimulate the interest of Indian and European scholars It will be understood that with the scanty, however valuable, materials at my disposal, I could not attempt to constitute the text such as the author published it What I could give, is the text Paramadigvara had before him In spelling and interpunction I have kept close to the manuscripts, with this exception that the doubling of consonants after the r has been done away with, and the dental 1 substituted to the lingual one, corresponding with the Nagari do. Here and there I have added words of my own to fill up ugly gaps, e. g. p. 97, l. 15, sq. *) The word etpddya 16 here unintallıgıblo, at least to me. One would expect srstirya or some synonymons term. t) The commentary by Bhatarishnu must have been one of them See Pruf Whitney, Journ Amer Or. Soci VI 661 ·ONS PRETACE. Such passages are marked by ( ) Another form of brackets indicates that the included words are spurious I gladly avail myself of this opportunity openly to acknowledge the kindness of Dr. BURNELL in leaving at my disposal his valuable manuscripts, and the friendly agaistance of my friend Dr Rost in procuring me materials from the London libraries Let both receive my warmest thanks! LRIDEN, July 10th 1874 H KERN

·अविघ्रमस्तु
यत्तेजः प्रेरयेत् प्रज्ञां सर्वस्य शशिभूषणं ।
मृगराभयेष्टाङ्कत्रिनेत्रत्तमुपास्महे ।।
लीलावती भास्करीयं लघु चान्यच्च मानसं।
व्याख्यातं शिष्यबोधार्थ येन प्राक्तेन चाधुना ।।
तन्त्रस्यार्यभटीयस्य व्याख्याल्या क्रियते मया ।
परमादीश्वराख्येन नानात्र भटदीपिका॥
तत्रायमाचार्य आर्यभटो विघ्नोपशमनार्थ स्वेष्टदेवतानमस्कारं प्रतिपाय वस्तु-
कथनवार्यवृपया करोति।
प्रणिपत्येकमनेकं कं सत्यां देवतां परं ब्रम।
आर्यभटस्त्रीणि गदति गणितं कालक्रियां गोलं॥
इति ॥ कं ब्रमाणं एकं कारणपेणेकं अनेकं कार्यपेणानेकं सत्यां देवता
देव एव देवता। स्वयम्भूरेव पारमार्थिको देव अन्ये तेन सृष्टा इत्यपारमा.

·मन २ चार्यभटीये र्थिकाः। परं ब्रम जगतो मूलकारणं त्रिमूर्त्यतोतं सर्वव्याप्तं ब्रम स्वय. म्भूरित्युक्तो भवति। आर्यभट एवं ब्रह्माणं प्रणिपत्य गणितं कालक्रियां गोलम् इत्येतानि त्रीणि वस्तूनि निगदति। परोक्षवेन निर्देशानिगदतीति वचनं। तत्र गणितनाम सङ्कलितमिश्रश्रेडीदर्शधीकुटाकारच्छायाक्षेत्राप्यनेकविधं । इह तु का. लक्रियागोलयोर्यावन्मानं परिकरभूतं तावन्मानं सामान्यगणितमेव प्रायशः प्रतिज्ञातं। अन्यच्च किञ्चित्। कालस्य क्रिया कालक्रिया। कालपरिच्छेदोपा. यभूतं ग्रहगणितं कालक्रियेत्यर्थः। गोलन्नाम ब्रह्माण्डकटालमध्यवाकाशमध्यस्थ ग्रहनक्षत्रकक्ष्यात्मकं स्वमध्यस्थधनवृत्तभूमिकमपक्रमाग्यशेषविशेषोपेतं प्रवहा. व्यवायुप्रेरितं कालचक्रव्योतिश्चक्रभपजरादिशब्दवाच्यं गोलः। स च वृत्तक्षेत्र. त्वाच्चतुराग्यनकक्षेत्रकल्पनाधारत्वाच्च गणितविशेषगोचर एव। एतत्त्रयमपि विविधं। उपदेशमात्रावसेयन्तन्मूलन्यायावसेयञ्चेति। तत्र युगप्रमाणामन्दोच्चादिव- ताश्यपक्रमाबुपदेशमात्रावसेयं । इष्टदिनयहगतीष्टापक्रमस्वाहोरात्रचरदलादिच्छा. यानाडिकायुपदेशसिद्धयुगप्रमाणादितो न्यायावसेय। एवं वैविध्यं । अत्र स्वय. म्भूप्रणामकरणेन करिष्यमाणस्य तस्त्रस्य ब्रह्मसिद्धान्तं मूलमितिच प्रदर्शितं ॥ अथोपदेशावगम्यान्युगभगणादीन् सङ्केपेण प्रदर्शयितुं दशगीतिकासूत्रं करिष्यन् तदुपयोगिनी परिभाषामाह । वर्गाक्षराणि वर्गे ज्वर्गे ज्वाक्षराणि कात् मो यः । खदिनवके स्वरा नव वर्गे ज्वर्गे नवात्यवर्गे वा॥

·गीतिकापाद इति ।। वर्गाक्षराणि वर्गे। ककारादीनि मकारान्तानि वर्गाक्षराणि । तानि वर्गस्थाने एकशतायुतायोजस्थाने स्थाप्यानि। एवं क्रमेण संख्या वेश्या ॥ अवर्गे अवाक्षराणि। यकारादीनि अवाक्षराणि। तान्यवर्गस्थाने दशसहस्रलक्षा. दियुग्मस्थाने स्थाप्यानि। कात् ककारादारभ्य संख्या वेश्या। ककार एकसंख्यः खकारो दिसंख्य एवं क्रमेण संख्या वेश्या। अकारो दशसंख्यः। ठकार एका. दशसंख्यः। नकारो विंशतिसंख्यः। मकारः पञ्चविंशतिसंख्यः। एवं लिपिपा. ठक्रमेण संख्या वेग्वा॥ औ यः। उकारमकारोोंगेन तुल्या यकारः। पञ्चसं- ख्यायाः पञ्चविंशतिसंख्यायाश्च योगस्त्रिंशन्संख्य इत्यर्थः। अत्र प्रथमस्थानमङ्गीकृत्य त्रिंशदित्युक्तं नतु द्वितीयस्थानमङ्गीकृत्य। द्वितीयस्थाने कि त्रिसंख्या यकारः। इत्युक्तं भवति। रेफादयः क्रमेण द्वितीयस्थाने चतुरादिसंख्यास्स्युः। कारो द्वितीयस्थाने दशसंख्यः शतसंख्यावाचक इत्यर्थः । एवमवर्गस्थानविहितापि हकारसंख्या संख्यात्तरत्वेन वर्गस्थाने स्थाप्यते । एवं अकारादिसंख्या वर्ग. स्थानविहिताप्यवर्गस्थाने संख्यातरवेन स्थाप्यते। एतद्धि न्यायतस्सिदं । अत्र गतुल्यो यकार इति वक्तव्ये औ य इति वर्णद्वयेन यदुक्तं तेन संयुक्तरप्य. तरस्संख्या प्रतिपादयिष्यत इति प्रदर्शितं भवति ॥ शून्यभूतानामनङ्गीकृत. संख्याविशेषाणां के प्रयुज्यते। इत्यत्राह। खदिनवके स्वरा नव वर्गे ज्वर्गे। इति। दिनवके अष्टादशके नव स्वराः क्रमेण प्रयुज्यते। अ इ उ ऋ लु ए ऐ ओ श्री। इत्येते नव स्वराः। एतदुक्तं भवति। ककाराग्यक्षरगता.

·४ प्रार्यभहीये स्वरास्स्थानप्रदर्शका भवन्ति न संख्याविशेषप्रदर्शका इति। कथं नवसंख्या अष्टादशके प्रयुज्यते। इत्यत्राह। वर्गे ज्वर्गे। इति। वर्गस्थानेषु नवस्वका. राग्या नव स्वराः क्रमेण प्रयुज्यन्ते। तथा अवर्गस्थानेषु च त एव। एव. मन्यैरपि कल्य्यं । तथा प्रथमस्वरयुतैर्यकारादिभिर्विहिता संख्या प्रथमे अव. संस्थाने स्थाप्या। द्वितीयस्वरयुतेर्दितीय अवर्गस्थाने। एवमन्येरपीति। एव. मष्टादशस्थानेषु संख्या वेया॥ यदा पुनस्ततो अधिकापि संख्या केनचिदिव. क्षिता तदा कथमित्यत्राह। नवात्यवर्गे वा। इति। नवानां वर्गस्थानाना. मत्ये उर्धगते वर्गस्थाननवके तथा नवानामवर्गस्थानानामत्ये अर्धगते अवर्गस्थाननवके च एते नव स्वरा प्रयुत्यन्ते वा। केनचिदनुस्वारादिवि. शेपेण संयुक्ताः प्रयोज्या इत्यर्थः । शास्त्रव्यवहारस्त्वष्टादशस्थानानि नातिवर्तते॥ अथ चतुर्युगे रव्यादीनां भगणसंख्यामारु । युगरविभगणाः युघृ शशि चयगियिडुशुङ कु उिशिषुणख्य प्राक् । शनि मुडिव गुरु खिच्युभ कुज भदिनकृनुव भृगुबुध सौराः ॥१॥ अष्टादशस्थानगतानां संख्यानां संज्ञा तु एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोठयः क्रमशः । अर्बुदमनं खर्वनिवर्वमहापद्मशङ्कवस्तस्मात् ।। जलधिश्चात्त्यं मध्यं परार्धमिति दशगुणोत्तरं संज्ञाः।) *) तथा लीलावत्याम् ·गीतिकापाद ૫ इत्यनेन वेश्या॥ युगरविभगणाः। चतुर्युगे वर्भगणाः युघ इति। उकार- युतखकारणायुतद्वयमुक्तं। उकारयुतयकारेण लक्षत्रयं। एवं सर्वत्र हल्दये एक एव स्वर उभयत्र सम्बध्यते। ऋकारयुतधकारेण प्रयुतचतुष्कं। एवमनेन न्यायेन सर्वत्र संख्या वेया॥ शशि। शशिन इत्यर्थः। सूत्रे क्यविभक्तिकोपि प्रयोगस्स्यात्। चयगियिशुद्ध इति युगभगणाश्शशिनः। च षट् । य त्रिंशत्। शि त्रिशतं। यि त्रिसहस्रं । कु अयुतपञ्चकं। शु लक्षसप्तकं। कृ प्रयुतसप्तकं । ल कोठिपञ्चकं। इति ॥ कु। भूमेरित्यर्थः। डिशिवणष इति भगणाः । प्राक् प्राग्गत्या सम्भूता भगणा इत्यर्थः। पण पञ्चदशार्बुदं। नवमस्थाने पञ्च दशमस्थाने एकञ्चेत्यर्थः । खु प्रयुतद्वयं। पृ कोयष्टकं। भूमेर्यत्प्राशुषं भ्रमणं तस्य चतुर्युगे संभूता संख्यात्रोक्ता। भूमि चलेति प्रसिद्धा तस्याः कथमत्र भ्रमणकथनं। उच्यते। प्रवदापात्पश्चिमाभिमुखं भ्रमतो नक्षत्रमण्डलस्य मि. ध्याज्ञानवशाहूमर्धमणं प्रतीयते। तदङ्गीकृत्येक भूमेभ्रमणमुक्तं। वस्तुतस्तु न भूमर्धमणमस्ति। अतो नक्षत्रमण्डलस्य श्रमणप्रदर्शनपरमत्र भूधमपाकथनमिति वेवं। वक्ष्यतिच मिथ्याज्ञानं ) अनुलोमगति स्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यहत् । अचलानि भानि समपश्चिमगानि लङ्कायां। इति। अहोरात्रेण हि भगोलस्य समस्तभागभ्रमणादूध स्वेर्दिनगतितुल्यभागो ') गोलपादे ।

·बार्यभटीये अपि भ्रमति। अतो रवेर्युगभगणयुतभूदिवसेस्तुल्या नक्षत्रमण्डलस्य भ्रमणमि. तिर्भवति। सेवात्रोक्ता स्यात् ॥ शनि पुडिष्व इति। शनेयुगभगणाः। दु अयुतानाचतुर्दश। डि पञ्चशतं। वि षट्सहस्र । घ चत्वारि। व षष्टिः ।। गुरु ख्रिच्युभ इति। गुरोर्भगणाः। खि इति द्विशत। रि इति चतुस्सस्सं। चु इत्ययुतषट्। यु इति लक्षत्रयं । भ इति चतुर्विशतिः॥ कुज भदिल. क्नुख इति। कुजस्य भगणाः। भ चतुर्विंशतिः। दि अष्टशताधिकसका। लि पञ्चसहस्रं। कु अयुतनवकं । नु लनदयं। खु प्रयुतद्वयं। अत्र संख्या. योगे भगणसिद्धिः॥ भृगुबुध सौराः। भृगुबुधयोर्युगभगणास्सौरा एव। सूर्यभ. गणाः ख्यु एव॥ एवं प्रथमसूत्रेण रव्यादीनां युगभगणान् प्रदर्श्य द्वितीयसूत्रेण चन्द्रो. चभगणान् बुधभृग्वोश्शीघ्रोचभगणांश्च शेषाणां कुजगुरुशनेश्वराणां शीघ्रोच्चञ्च चन्द्रपातभगणांश्च भगणारम्भकालचाल। चन्द्रोच्च ध्रुष्विध बुध सुगुशिथन भृगु अपबिखु शेषाकाः । बुफिनच पातविलोमा बुधान्यजाऊदयाच लङ्कायां ॥८॥ चन्द्रोच्चस्य बुष्षिध इति भगणाः। जुष्खिध इति वा पाठः। तु अयुताष्टकं। रु लक्षचतुष्कं। षि अष्टसहस्र। खि दिशतं। ध एकोनविंशतिः॥ बुधस्य शीघोचभगणाः सुगुशिथून इति। सु लक्षनवकं । गु अयुतत्रयं । शि सप्तसहस्र। यू प्रयुतसप्तदशकं। न विंशतिः॥ भृगोश्शीघ्रोचभगणा जबबिषुहू इति। ज ·गीतिकापाद अष्टी। ष अशीतिः। बि शतत्रयाधिकद्विसहस्र। खु अयुतद्वयं। डू प्रयुतसप्तकं ॥ शेषाः। शेषाणां कुजगुरुमन्दानां शीघ्रोचभगणा आकाः। अर्कभंगणा एव। उपरिष्टादेषां मन्दोच्चांशान्वक्ष्यति। अत इलोक्ताश्शीघोचभगणा इति सिध्यति॥ बुफिनच इति पातस्य चन्द्रपातस्य विलोमात्मकभगणाः। बु अयुतानां त्रयो. विंशतिः। फि शतद्वयाधिकसहस्रदयं। न विंशतिः। च षट् ॥ कुजादीनां पातभगणान्वक्ष्यति। अर्कस्य तु विक्षेपो न विधीयते। अत एते चन्द्रपातस्य भगणा इति सिध्यति। उच्चपातानां व्योनि दर्शनं नास्ति। तथाच ब्रह्मगुप्तः प्रतिपादनार्थमुच्चाः प्रकत्यिता ग्रहगतस्तथा पाताः । इति॥ बुधन्यजाऊदयाच लङ्कायां। कृतयुगादौ बुधवारे लङ्कायां सूर्योदयमा. रभ्य। अज्ञात् मेषादिमारभ्य राशिचक्रे गच्छता रव्यादीनां भगणा अत्रोक्ता इत्यर्थः। सूर्योदयो मध्यसूर्योदयः कल्यारम्भस्तु स्फुटसूर्योदयः । तत्र मध्यमस्फुट- पोर्विशेषाभावात् ॥ कल्पकालान्तर्गतमनून् गतकालञ्च तृतीयसूत्रेणाम् । काहोमनवो 5 मनुयुग शख गतास्ते च मनुयुग छना च। कल्यादेयुगपादा ग च गुरुदिवसाच भारतात्पूर्व ॥३॥ काहोमनवो 5। क कस्य ब्रह्मणः। अहः अनि मनवो 5 चतुर्दश भवन्ति। मनुयुग श्ख। एकैकस्य मनोः काले युगानि चतुर्युगाणि श्व। श सप्ततिः। ख द्वयं। द्वासप्ततिरित्यर्थः। गतास्ते च। एतस्माद्वर्तमानात्कलियुगात्पूर्वमती. तास्ते मनवः। च षट् । मनुयुग छूना च । वर्तमानस्य सप्तमस्य मनोः। अतीतानि

·मार्यभटीये
चतुर्युगाणि ना। हा सप्त। ना विंशतिः । सप्तविंशतिरित्यर्थः। स्वराणां .
स्वदीर्घयोर्न विशेषः। अकारसदृश एवाकार ॥ कल्पादेयुगपादा ग घ गुरु-
दिवसाच भारतात्पूर्व। युगपादा ग च। वर्तमानस्याष्टाविंशस्य चतुर्युगस्य ग
पादाश्च । त्रयः पादाश्च । गता भवति। अस्मिन्सूत्रे नाट्यं चकारत्रयं न संख्या.
प्रदर्शकं ॥ कदा एवमित्यत्राह। कल्पादेभीरताहुरुदिवसात्पूर्वमिति। भारता
युधिष्ठिरादयः । तेरुपलक्षितो गुरुदिवसो भारतगुरुदिवसः। राज्यं चरतां युधि.
ष्ठिरादीनामत्यो गुरुदिवसो द्वापरावसानगत इत्यर्थः । तस्मिन्दिने युधिष्ठिरादयो
राज्यमुत्सृज्य महाप्रस्थानं गता इति प्रसिद्धिः। तस्माइरुदिवसात्पूर्व कल्या.
देशरभ्य गता मन्वादय इलोक्ताः। इत्यर्थः । अस्मिन्यने युगानि परस्परसमानि
युगपादश्च चतुर्युगचतुर्थाशः। अन्यथा चेत् बुधवारादिके चतुर्युगे कलियुगार-
म्भरशुक्रवारे न संभवति। अतः कृतयुगारम्भो बुधवार इति। बुधायजाऊदयाच
लङ्कायामिति। पठिताश्च प्रकाशिकायां कलियुगादेः प्रागतीताः कल्पदिवसाः
शराविषदखाद्विशराद्विवेदकृतेषुयुग्मखरसंमितः स्यात्। इति। अर्गणो नात्र
विशेष्यः। अनेनापि युगानां समयस्सिध्यति॥ चतुर्थेन सूत्रेणा राश्यादिविभा.
गमाकाशकक्ष्यायोजनप्रमाणं प्राणकलयोः क्षेत्रसाम्यं पहनक्षत्रकक्ष्यायोजनप्र.
मापाचार।
शशिराशयष्ठ चक्रं तेग्शकलायोजनानि यवत्रगुणाः ।
प्रापोनेति कला में खयुगशि महावो भवशि कः ॥४॥

·गीतिकापाद शशिनश्चक्रं भगणा द्वादशगुणिता राशयः। शशिनो युगभगपा द्वादशगुणिता युगराशयो भवन्ति। भगणाद् द्वादशांशो राशिरित्युक्तं भवति। ते राशयो यगु- णास्त्रिंशहुणिता अंशा भवन्ति। राशेत्रिंशांशो भाग इत्युक्तं भवति। ते शा वगुणाषष्टिगुणाः कला भवन्ति। अंशात् षष्यंशः कलेत्युक्तं भवति। ताः कला अगुणा योजनानि भवन्ति। शशिनो युगभवाः कन्ना दशगुणिता प्रा. काशकल्यायोजनानि भवन्तीत्यर्थः। ब्रह्माण्डकठानावच्छिन्नस्य सूर्यरश्मिव्यात. स्याकाशमण्डलस्य परिधियोजनान्याकाशकक्ष्यायोजनानीत्युच्यते। खखपश्यद्रीषु- खाश्विस्वराज्यद्यब्धिभास्करा इत्याकाशकक्ष्यायोजनानि॥ प्राणेनेति कला भं। प्राणेनाच्छासतुल्येन कालेन में ज्योतिश्चक्रं कलामेति कलापरिमितं प्रदेश प्रवलवायुवशात्पश्चिमाभिमुखं गच्छति। षषषड्भूयमतुल्या हि ज्योतिश्चक्रगताः कलाः। चक्रभ्रमणकालनिष्पन्नाः प्राणाश्च तत्तुल्या इत्युक्तं भवति। अतो घटिकामण्डलगताः प्राणा राशिचक्रगताः कलाश्च क्षेत्रतस्तुल्या इति चोक्तं भवति॥ षयुगाशे ग्रहजवः। खमाकाशकल्या। युगं ग्रहस्य भगणाः। श्रा. काशकक्ष्यातो ग्रहभगणराप्त ग्रहनवः। एकपरिवृत्तौ ग्रहस्य जवा गतिमानं योजनात्मकं भवति। ग्रहस्य कल्यामण्डलपरिधियाजनमित्यर्थः। भवाशे कः। भस्य नक्षत्रमण्डलस्य कक्ष्याया वशि षवंशे अर्को भ्रमति। नक्षत्रकक्ष्यातष्ष. थंशेन तुलितार्ककल्येत्युक्तं भवति। अत्र नक्षत्रकक्ष्या विधीयते। अर्ककक्ष्या हि पूर्वविधिनेव सिद्धा। अर्ककक्ष्या षष्टिगुणिता नक्षत्रकक्ष्या भवतीत्युक्तं ·चार्यभटीये भवति ॥ पञ्चमेन योजनपरिमितिं भूम्यादेोजनप्रमाणच प्रदर्शयति । नृषि योजनं जिल्ला भूव्यासो केन्दोर्पिजा गिणा क मेरोः । भृगुगुरुबुधशनिभौमाश्शशि उञणनमाशकास्समार्कसमाः ॥५॥ नृषि योजनं। नृ नरप्रमाणानां षि अष्टसहस्रं योजनं योजनस्य प्रमाणं भवति ॥ जिला भूव्यासः। जि सहस्रं ला पञ्चाशत्। एतानि भूमेळासप्र. माणयोजनानि ॥ अर्केन्दोEिञा गिण। अर्कमण्डलस्य व्यासप्रमाणयोजनानि प्रिञा इति। घि चत्वारि शतानि। रि चवारि सहस्राणि। ञ दश। इ- न्दोर्गिण इति। गि त्रिशतं। ण पञ्चदश॥ क मेरोः। मेरोासयोजनप्र. माणं क। एकमित्यर्थः। भृग्वादीनां बिम्बयोजनानि क्रमाच्छशिनो बिम्बस्य योजनव्यासात् डांशांशणांशनांशमांशतुल्यानि। पञ्चाशदशांशपञ्चदशांशविं. शांशपञ्चविंशांशतुल्यानीत्यर्थः॥ शशिकक्ष्यासाधिता एते व्यासाः। अतो विष्क. भाकिताश्चन्द्रस्य योजनकर्णभक्ता लिप्ता भवन्ति। पुनरपि ता विष्कम्भार्थ- रुतास्स्वस्वमन्दकोशीघ्रकर्णयोर्योगार्थकतास्स्फुटा भवन्ति। इत्युपदेशः। तथाच मयः ) त्रिचतुः कर्णयुत्याप्तास्ते दिवास्त्रिज्यया रुताः। इति। अत्र चन्द्रस्य योजनकर्णश्चन्द्रस्य मध्ययोजनकर्णः॥ समार्कसमाः । युगसमा युगाभगपासमा इत्यर्थः ॥ ग्रहाणां विषुवत उत्तरेण दक्षिणोन १) सूर्यतिठान्ने ग्रहपुन्यशिकारे १४ ·गीतिकापाद ११ चापयानप्रमाणं पुरुषप्रमाणञ्च षष्ठेन सूत्रेणाह। भाज्यक्रमो ग्रहांशाश्शशिविक्षेपो ऽपमण्डलाका। शनिगुरुकुन खकगार्थ भृगुबुध ख स्चाङ्गुलो घस्तो ना ॥६॥ भाज्यक्रमा ग्रहांशाः। ग्रहाणां भ अंशाश्चतुर्विशतिभागा अपक्रमः। परमापक्रम इत्यर्थः। पूर्वापरस्वस्तिकात्रिराश्यत्तरे घटिकामण्डलापक्रममण्डलयोरनरालं चतुर्विशतिभागतुल्यमित्यर्थः ॥ अपमण्डलाच्छशिनः परमविक्षेपो का नवा. नाम साधीश्चवारो शाः॥ शनिगुरुकुज खकगा। शनेर्विक्षेपः ख द्वादशौ। गुरोः क एकांशः। कुजस्य गार्ध त्रयाणाम सार्धा शः। भृगुबुध ख। भृ- गुबुधयोर्विक्षेपः ख दावंशी॥ स्वाङ्गुलो घहस्ता ना। पुरुषस्स्चाङ्गुलो घरुस्तश्च। स नवतिः। च षट् । षष्मवत्यङ्गुलः पुरुषः। घहस्तश्चतुर्हस्तश्च पुरुषः। नृषि योजनमित्यादी नरशब्देन षामवत्यङ्गुलप्रमाणमुदितमित्युक्तं भवति। तदेव चतुर्हस्तप्रमाणां भवति। चतुर्विशत्यङ्कलेरेको हस्तो भवतीति चोक्तं भवति। अड्डलस्य परिमाणानुपदेशालाकसिद्धमेवामुलं गृयते। उक्तञ्च तत्परिमाणं तलात्तरे (लीलावत्यां) यवोदरेरडलमष्टसंख्येलस्तो गुन्लेष्षड्गुणितेश्चतुर्भिः। हस्तेश्चतुर्भिर्भवतीक दण्डः क्रोशस्सहलहितयेन तेषां। इति॥ इह विक्षेपकथने शन्यादीनां भृगुबुधयोश्च पृथग्यकणं कृतं। तेन तेषां तयोश्च विलेपानयने प्रकारभेदोस्तीति सूचितं। कुजादीनां पञ्चानां पातभागान् ·१२ चार्यभटीये सूर्ययुतानां तेषां मन्दोच्चांशांश्च सप्तमेन सूत्रेणाद। बुधभृगुकुजगुरुशनि नवषका गवांशकान्प्रथमपाताः। सवितुरमीषाच्च तथा दा अखि सा ल्दा ल्य खिच्य मन्दोचं ॥७॥ बुधस्य पातांशाः न विंशतिः। भृगोः व षष्टिः। कुजस्य र चवारिंशत् । गुरोः ष अशीतिः। शनेः ह शतं। गवांशकान्प्रथमपाताः। उक्तानेतानेवांश- कान्मेषादितो गत्वा व्यवस्थिता बुधादीनां प्रथमपातास्स्युः । प्रथमशब्देन द्वितीया अपि पातो ऽस्तीति सूचितं। स च प्रथमपाताचक्राधान्तरे स्थितस्स्यात्। विक्षेपमण्डलापमण्डलयोस्संपातस्थानं पातशब्देनाच्यते। तद्युभयत्र भवति। ग. वेतिवचनात्तेषां पाताना गतिरभिप्रेता। गतिश्च विलोमा। पातविलोमा इत्यनेन पातानां विलोमगवमुक्तं। अस्मिन्काले पातानां स्थितिरेवमित्युक्तं भवति॥ सवितुर्मन्दोच्चं तथा दा। दा अष्टादश। वा षष्टिः। अष्टसप्ततिभागान् तथा मेषादितो गवा स्थित सवितुर्मन्दोच्चमित्यर्थः । अमोषामुक्तानां बुधादीना मन्दोचानि अषिरित्येवमादिभिरुक्तानि। बुधस्य मन्दोचं अखि दशाधिकशत. दयभागाः। भृगोः सा नवतिभागाः। कुजस्य दा। हा शतं दा अष्टादश । अष्टादशाधिकशतभागाः। गुरोः व्य । ह शतं ल पञ्चाशत् य त्रिंशत् । अशीत्यधिकशतभागाः। शनेः खिच्य । खि शतद्वयं च षट् य त्रिंशत्। ष. त्रिंशदुत्तरशतद्वयभागाः। गवेतिवचनादेषामपि गतिरभिहिता। गतिश्चानुलोमा चन्द्रोचवत्। अस्मिन्काल एव मन्दोचस्थितिरित्युक्तं भवति। पातोचानां बढ़ना

·mins
गीतिकापाद
कालेनेवाल्यो पि गतिविशेषसंभवतीति मत्वा तेषां गतिरिकानभिलिता।
उक्ताश्शास्त्रान्तरे (सूर्यसिद्धान्ते मध्याधिकारे ४१) तेषां कल्पभगणाः
प्राग्गतेस्सूर्यमन्दस्य कल्ये सप्ताष्टवक्रयः ।
कोजस्य वेदखयमा बौधस्याष्टर्तुवनयः॥
खखरन्ध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्थगुणासवः ।
गोज्यश्शनिमन्दम्य पातानामथ वामतः ।।
मनुदस्रास्तु कोजस्य बोधस्याष्टाष्टसागराः।
कृताद्रिचन्द्रा जेवस्य त्रिखायाश्च गरोस्तथा।।
शनिपातस्य भगणाः कल्ये यमरसर्तवः ।
इति। गुरोरिति दैत्यगुरोरुक्तं )। अस्मिन्यक्षे कलेः प्रागतीता ग्रहगतिवि.
षयाः कल्पाब्दा लिख्यते
खखखाभ्रादिनागेषुबाणा काः कलेस्समाः।
प्रानिर्दिष्टा ग्रहाणान्तु चारारम्भात्ततो ऽधगाः ।।
इति। अस्मिन्पक्षे कुदिवसा अष्टाक्ष्यनिखरेन्द्रगोग्धगतिथयः। भटप्रकाशिका.
यामुच्चपातानां गतिरन्यथा प्रदर्शिता
खाकाशाष्टकृतद्विदिव्योमेघद्रीषुवनयः ।
युगं बुधादिपातानां विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥
क
मेव। । भृगोरिति पाठस्य पुस्तकान्तरे दृष्टवाइरोरिति पाठ प्रामादिक इत्यनुमेयम्।

·१४ चार्यभटीये एकदित्रिचतुष्पञ्चभगणाः परिकीर्तिताः। सौम्यारशुक्रजीवापातानां क्रमशो युगे। एतेस्रराशिकायथोक्तपातसिद्धिः। इति। युगमत्र वर्षात्मकं। एभिस्सिद्धानां पा. तानामुक्ता अंशा एव भवन्ति नतु कतिचिदगणाः। ते शाः क्रमगता एव भवति नतु विलामगाः। तथा सूर्यबुधादीनाञ्च मन्दोचयुगं तद्गणाश्च प्रदर्शिताः रव्युच्चस्य रसेकाईगिर्यष्टिनवशङ्करा। सहस्रना युगं प्रोक्तं भगणाश्च त्रयोदश। दन्तवस्वश्विरामाग्रिवसुरामयमा युगं। बुधोच्चस्य शतनास्ते सप्तात्र भगणास्स्मृताः॥') खावाब्धिवेदपञ्चाष्टिवेदनन्दाहया युगं । कवेस्सूरेस्तः स्यादेकस्तस्मिन् गणस्तयोः ।) इति। सौरकुजयोस्तु तत्प्रकरणे ग्रन्थे पाठो दृश्यते। तयोरेवं पाठः कार्यः व्योमाम्बरशून्यकृताब्धिरुद्रशरवसुमतीषुशशितुल्यं । असितोचयुगं कौनं दिगुणं भगणा इषवस्तु तयोः ॥ *") इति। अत्रापि पठितभागा एव लभ्यते नतु भगणाः। अत एवं प्रतीयते *) प्रकापिाकापुस्तके प्रातघ्न स्यात् इति पाठो दृश्यते ॥ +) प्रकाशिकापुल्लक एकस्तगपास्तयो । इति दृश्यते ") प्रकाशिकापुस्तके रुद्रारशैलवसमुनीन्दुसमा । इति पाठ । अपरछ। भाणा नवेषवस्तु तयो । इति लिखितम् ·गीतिकापाट् ૧૫ केनचिटुडिमता स्वबुद्ध्या परिकल्य्येवं लिखितमिति। अस्मिन्यने कलेः प्राग. तीतास्समा लिख्यन्ते खवखाभार्कषानागगोचन्द्राः प्राकूनेस्समाः। इति ॥ अष्टमेन सूत्रेण शशिनश्च पूर्वसूत्रोदितसूर्यबुधभृगुकुतगुरुशनीनाच मन्दवृत्तानि शनिगुरुकुजभृगुबुधानां शीघवृत्तानि चाम् । कानि मन्दवृत्तं शशिनएछ ग घ क यथाक्तेभ्यः। क गु ग्ल ल दु तथा शनिगुरुकुजभृगुबुधोच्चशीघ्रभ्यः ॥८॥ कस्य नवानामर्ध काधानि। अर्धपञ्चमेरपवर्तितानि वृत्तानीहोच्यन्त इत्यर्थः । शशिनो मन्दवृत्तं ह सप्त। यथोक्तभ्यः पूर्वसूत्रपठितेभ्यः सूर्यबुधादिभ्यस्सिद्धानि वृत्तानि गादीनीत्यर्थः। ग्रहाणाचांशाधि वृत्तपरिमितिः कल्प्यते। अतो ग्रन्यो वृत्तानि भवन्ति। तत्र सूर्यस्य मन्दवृत्तं ग त्रीणि। मन्दवृत्तमेव शशिसूर्ययो. भवतीति। बुधस्य छ सप्त। भृगोः घ चत्वारि। कुजस्य 6 चतुर्दश। गुरोः छ सप्त। शनेः क नव॥ शनिगुरुकुजभृगुबुधोच्चशीघ्रभ्यः। शीघोचेभ्यः। शीघ्रोच. निमित्तशीघ्रगतिवशाजातानि वृत्तानि कादीनि। शनेः क नव। गुरोः गु। ग त्रीणि। उ त्रयोदश। षोडशेत्यर्थः। कुजस्य ग्ल। ग त्रीणि। ल पञ्चाशत्। त्रिपञ्चाशदित्यर्थः। भृगोः क़। क नव। ल पञ्चाशत्। एकोनषष्टिरित्यर्थः । बुधस्य दु। द अष्टादश। उ त्रयोदश। एकत्रिंशदित्यर्थः। अत्र मन्दशीप्रवृत्तयोः क्रमभेदस्स्यात् तेन मन्दस्फुटशीघ्रस्फुट्योायभेदस्सूचितः। यथा शीघ्रभुजाफलस्य ·१६ चार्यभटीये कोसाध्यवं मन्दभुनाफलस्य तदभावश्च। अथवा मन्दकर्यातत्साधनानामविशे. षकरणं शीघ्रकर्णतत्साधनानां तभावश्चेति ॥ एवमोजपदे वृत्तानि प्रदर्श युग्मे पदे वृत्तानि भूवायोः कक्ष्याप्रमाणच नवमसूत्रेणाह। मन्दात् उ ख द ज डा वक्रिणां द्वितीये पदे चतुर्थे च। जा ण ल ल कोचाच्छीमात् गियिङश कुवायुकल्यात्या ॥६॥ वक्रिणां पूर्वसूत्रोदितानां बुधभृगुकुजगुरुशनीनां द्वितीये पदे चतुर्थे पदेच मन्दात् मन्दगतिवणाऽजातानि मन्दवृत्तानि डादीनि। बुधस्य उ पञ्च। भृगोः ख दे। कुजस्य द अष्टादश। गुरोः ज अष्टौ। शनेः डा त्रयोदश ॥ पूर्वोकानां शनिगुरुकुजभृगुबुधानां शीघादुच्चाच्छीघोच्चगतिवशाजातानि शीघ्रवृत्तानि जादीनि। तानि च द्वितीयचतुर्थपादयोरुच्यन्ते। शनेः जा अष्टौ। गुरोः पा पञ्चदश। कुतस्य ल। क एकं। ल पञ्चाशत्। एकपञ्चाशत्। शुक्रस्य छन। छ सप्त। ल पञ्चाशत्। सप्तपञ्चाशत्। बुधस्य क। क नव। न विंशतिः। एकोनत्रिंशत्। अत्र द्वितीयचतुर्थपदोपदेशात्पूर्वोक्तानि प्रथमतृतीययोरिति चाकं भवति॥ कु. वायोर्भूसंबन्धिनो वायोरनियतगतरत्या कक्ष्या पर्यन्तभवा कक्ष्या गियिडश इति। गि शतत्रयं । यि सहस्रत्रयं । उ पञ्च। श सप्ततिः। अत उर्ध प्रवको नाम वायुर्नियतगतिस्सदा भवति येन ज्योतिश्चक्रमिदमपराभिमुखं भ्रमति ॥ दशमसूत्रेण कालक्रियागोलोपयोगोनि ज्याधान्याह। मखि भखि फखि आंख णखि अखि उखि लस्क स्वकि किष्ण श्यकि किव।

·गीतिकापाद प्लकि किन हक्य धाहा स्त ग शक डल्क त फछ कलाईज्याः ॥१०॥*) कलार्थज्याः कलात्मिका अर्धज्या इहोक्ता इत्यर्थः। समस्तज्या अर्धज्येति दि. विधा हि जीवा। चापाकारस्य वृत्तपरिधिभागस्यकामादपराप्रात्तगता रेखा समस्त येत्युच्यते । तर्धमर्धज्येत्युच्यते। गालकालक्रिययोर्धन्यैव हि प्रायेण व्यवहारः। तस्मादिहाईज्याप्रदर्शनं क्रियते। चतुर्विशतिजीवा इक पठिताः। अतो गोलपादस्य चतुर्विशतिभागं चापं प्रकल्ल्य्येह जीवाः कल्पिता इति प्रदर्शितं भवति। अाग्यजीवा मषि इति। पञ्चविंशत्यधिकशतद्वयं। भषि चतुर्विशत्यधिकशतद्वयं । एवमन्याश्च वेग्याः। अष्टमी रुस्त इति। नवाईकाः। स्वकि चन्द्राईकाः। किष्ण त्रिवसुचन्द्राः। श्घकि वेदायेकाः। किव वेदषडेकाः। प्लकि वेदेधिन्दवः। किन त्रिमनवः। रुका एकाग्रिचन्द्राः। धारा नवरूहाः । स्त षड्दश। ग व्यङ्काः। श्क नवादयः । ङ्क पञ्चरसाः। ल्क एकेषवः। त सप्तामयः। फ द्यश्विनः। छ सप्त ॥ अत्रेकचापोत्था जीवया रहिता द्वितीयज्या। चापत्रयोत्थजीवा चापढयोत्थनीवया रहिता तृतीयज्या। एवं परा अपि ज्ञेयाः। याप्यर्धज्या एता युक्तितस्साध्यास्तथापि तासां बहुषु साधनत्वादिकोपदेशः कृत इति बोद्धव्यं ॥ दशगीतिकासूत्रपरिज्ञानस्य फलमान। दशगीतिकासूत्रमिदं भूगरुचरितं भपअरे ज्ञात्वा । ग्रहमगणपरिश्रम स याति भिवा परं ब्रम ॥११॥ *) अस्मिन्सूने वृतभा उपलभ्यते। धन प्रकाशिकापाठो यह हप का इत्यादि. शोभनपाठ ।

·१८ चार्यभटीये भूमर्यकापाच चरितं यस्मिन्दशगीतिकासूत्रे तद्दशगीतिकासूत्रं । भपञ्जरे ज्ञावा। गोले ज्ञात्वा। भपञ्जरमध्ये भूस्तिष्ठति। चन्द्रादिमन्दान्ता ग्रहास्स्वगत्या प्रामुखं चरतो ज्योतिश्चक्रगत्यापराभिमुखं भ्रमन्ति। तत उपरि स्वतोगतिहीनं नक्षत्र. मण्डलमपराभिमुखं भ्रमति। इत्यादि शावेत्यर्थः। स पुरो गणितविदेवंविधं ग्रहादिचरितं ज्ञावा ग्रहनक्षत्राणां मार्ग भिवा परं ब्रम गच्छति॥ इति पारमेश्वरिकायां भठदीपिकायां गीतिकापादः प्रथमः एवं दशगीतिकात्मकेन प्रबन्धेनातीन्द्रियमर्थजातमुपदिश्येदानीं तन्मूलन्याया. वसेयमर्थजातंप्रबन्धान्तरेण प्रदर्शयनिष्टदेवतानमस्कारपूर्वतदभिधानं प्रतिज्ञानाति। ब्रमकशशिबुधभृगुरविकुजगुरुकोणाभगणानमस्कृत्य। आर्यभटस्विर निगदति कुसुमपुरे अभ्यर्चितं ज्ञानं ॥१॥ ब्रन्मभूमियनक्षत्रगणान्नमस्कृत्य कुसुमपुरे कुसुमपुराख्ये अस्मिन्देशे। अभ्यर्चित ज्ञानं कुसुमपुरवासिभिः पूजितं ग्रहगतिज्ञानसाधनभूतं तलमार्यभटो निगदति। [कुसुमपुरे अभ्यर्चितमित्यनेन]॥ कालक्रियागोलयोर्गणितगम्यत्वात्प्रथमं गणि. तपादं प्रतिपादयिष्यवादितो दशानां स्थानानां संज्ञास्संख्यालनणञ्चाह। एकं दश च शतञ्च सहस्रमयुतनियुते तथा प्रयुतं । कोयर्बुदञ्च वृन्दं स्थानास्थानं दशगुणं स्यात् ॥२॥') १) इहा पूर्वा वृतभा उपलभ्यते । एक दशायन प्रात सहममिति पाठ शुमायो भवेत ·गपितपाद है इति। स्पष्टार्थः। अनुक्ता संख्या शास्त्रान्तरादवगन्तव्येति भावः॥ समचतु- रअफल्नयोर्वर्गसंज्ञां वर्गस्वरूपञ्चायानाक। वर्गस्समचतुरश्रः फलञ्च सदृशदयस्य संवर्गः। यस्य चतुरस्य क्षेत्रस्य चत्वारो बाहवः परस्परं समास्स्युः कर्णढयञ्च परस्पर समं भवेत् तत्क्षेत्रं समचतुरश्रमित्युच्यते। स क्षेत्रविशेषो वर्गसंशितो भवति। फलञ्च। तस्मिन् क्षेत्रे यत्क्षेत्रफलं भवति तदपि वर्गसंज्ञितं भवति। क्षेत्र. फलसमुदायस्य वर्गसंज्ञा भवति। अभीष्टक्षेत्रस्यान्तर्भागे हस्तमितेश्चतुर्भिीड. भिर्निष्पन्नानि पानि समचतुरश्राणि तानि क्षेत्रफलानीत्युच्यन्ते। एवं त्रिको. णवृत्तादिक्षेत्रेवपि रुस्तोन्मितचतुरश्रपरिकल्पनया जातानां चतुरश्रखण्डानां फलसंज्ञा भवतीति वेयं । सदृशदयस्य संवर्गः। सदृशयोः परस्परतुल्ययोस्सं. ख्ययार्यसंवर्गः परस्परहतिस्स वर्गसंज्ञो भवति। स्वस्य स्वसंख्यया हननं व. कर्मेत्युक्तं भवति॥ उत्तरार्धन धनमाह। सदृशत्रयसंवर्गी धनस्तथा द्वादशाग्रस्स्यात् ॥३॥ तुल्यसंख्यात्रयस्य संवर्गः परस्परतिर्धनसंज्ञो भवति। स्वस्य स्वसंख्यया गुणि. तस्य पुनरपि स्वसंख्यया हननं घनकर्मेत्युक्तं भवति। तथा द्वादशाप्रक्षेत्रञ्च घनसंझ भवति। एतदुक्तं भवति। रुस्तान्मितिदयविस्तृतस्समचतुरस्य स्त. म्भादेर्यथा मूले तिर्यगायतानि चत्वार्याणि भवति। तथा चत्वारि। अधउ. र्धगतानि चवारि। एवं द्वादशभिरर्युत क्षेत्रच धनसंखं भवतीति। अत्र ·२० चार्यभटीये सदशढयसंवर्गस्मदशत्रयसंवर्ग इत्याभ्यामेव वर्गकर्म घनकर्म च प्रदर्शितं । अस्मादिधायतस्सिई पररुक्तं प्रक्रियान्तरं विलिख्यते ')। समद्विघातः कृतिरुच्यते ऽथ स्थाप्यो ऽन्त्यव! दिगुणात्यनिघः । स्वस्वोपरिष्टाच्च तथापरे ड्रास्त्यवान्त्यमुत्सार्य पुनश्च राशिं॥ इति वर्गकर्म। समत्रिघातश्च घनः प्रदिष्टः स्थाप्यो घनो अन्त्यस्य ततो अन्त्यवर्गः। प्रादिविनिम्नस्तत आदिवर्गस्यत्याहतो थाघिनश्च सर्वे॥ स्थानान्तरत्वेन युता धनः स्यात् प्रकल्प्य तत्खण्डयुगं ततो अन्यत्। एवं मुहुर्वर्गधनप्रसिद्ध्या प्राप्यतो वा विधिरेष कार्यः॥ इति घनकर्म')। अत्यानि तत्कालस्थापितघनस्य मूलादीन्यत्यस्थानानि। प्रा. दिस्तस्यादिभूतमेकमेव स्थानं। खण्डयुगमादिखण्डमविन्यस्तं तथा विन्यस्तमत्त्य. खण्डञ्च। अन्यत् अन्यत्र प्रकल्ल्य्येत्यर्थः ॥ भिन्नवर्गभिन्नघनयोस्तु। अंशकृती भक्तायां छेदजवर्गेण भिन्नवर्गफलं। अंशस्य घनं विभजेच्छेदस्य घनेन घनफलं भिन्नं ।। इत्याभ्यां वर्गफल्लघनफले कल्प्ये॥ वर्गमूलमाह। भागं सरदवान्नित्यं द्विगुणेन वर्गमूलेन। वर्गाहर्गे शुद्धे लब्धं स्थानान्तरे मूलं ॥४॥ १) तथा लीलावायाम् ·गपितपाद ३१ रोजस्थानानि वर्गसंक्षितानि। युग्मस्थानान्यवर्गसंज्ञितानि। अत्यादर्गस्थानाच. थालब्ध वर्ग विशोधयेत्। शुद्धस्य तस्य वर्गस्य मूलमेकत्र संस्थापयेत्। पुन. स्तन्मूलं पृथक् संस्थाप्य पृथक्म्थेन तेन द्विगुणितेन मूलाष्येन फलेन शुद्ध. वर्गस्थानस्यादिभूतमवर्गस्थानं विभन्य लब्धफलस्य वर्गच विस्तस्थानस्यादि- भूताइर्गस्थानाद्विशोध्य पुनस्तत्फलं मूलाख्यं पूर्वस्थापितमूलफलस्यादिवेन पलयां न्यसेत्। पुनस्तया मूलपलया पृथक्स्थया द्विगुणितया शुद्धवर्गस्थानस्यादिभूत. मवर्गस्थानं विभज्य तत्र लब्धस्य फलस्य वर्गच विकृतस्थानफलमवर्गस्थान. स्यादिभूतादर्गस्थानादिशोध्य तत्फलमपि मूलपङ्क्ती स्थापयेत्। पुनरप्येवं कुर्यायावस्थानावसानं। तत्र दृष्टा मूलपक्तिर्मूलमेव। सदा विभज्यं । यदि तत्र फलं न भवेत् तदा शून्यं मूलपती संस्थाप्य पुनरन्यदवर्गस्थानं वि. भनेदित्यर्थः। यदा यत्स्थानं क्रियते तदा तस्यान्त्यस्थानानि तस्यावयवभूतानीति कल्प्यं । लब्धं स्थानान्तरे। तत्तत्रब्धं स्थानान्तरत्वेन पलयां स्थाप्यमित्यर्थः ।। घनमूलमान। अघनाइजेहितीयात् त्रिगुणेन धनस्य मूलवर्गेणा। वर्गस्त्रिपूर्वगुणितश्शोध्यः प्रथमाइनश्च धनात् ॥५॥ प्रथमस्थानं धनसंज्ञ। द्वितीयतृतीये अपनसंज्ञे। चतुर्थं धनसंज्ञ। पञ्चमषष्ठे अधनसंज्ञे। एवमन्यान्यपि स्थानान्युक्तक्रमादेयानि। वर्गावर्गविभागो घनवि. भागश्च युक्तिसिद्धत्वादिलाचार्येषानुपदिष्टः। अन्त्याइनस्थानाप्यथालब्धं घनं वि.

·२२ मार्यभटीये शोधयेत्। पुनस्तस्य मूलमेकत्र संस्थाप्य पुनस्तदनमूलं वर्गीकृत्य त्रिभिश्च निहत्य तेन शुधनस्थानस्यादिभूतपारधनस्थानयोडितीयावामगाधनस्थानात्फल वि. भनेत्। द्वितीयमघनस्थानं विभनेदित्यर्थः। तत्र लब्धं फलं वर्गीकृत्य त्रिभिश्च निहत्य पूर्वस्थापितेन मूलफलेन च निरुत्य विकृतस्थानस्यादिभूतात्प्रथमाख्या. दधनस्थानादिशोध्य तस्य फलस्य धनञ्च शुद्धराशेरादिभूताइनस्थानादिशोध्य पुनस्तत्फलं घनमूलाख्यं पूर्वस्थापिते घने मूलाख्यफलस्याद्रिस्थाने पङ्क्तिपेण स्थापयेत्। पुनर्मूलपलया पृथक्स्थया वर्गीकृतया त्रिभिश्च निहतया शुद्धघनस्या- दिभूतमघनस्थानं विभज्य लब्धं फलं वर्गीकृत्य त्रिभिश्च निहत्य पूर्वस्थापित. मूलपल्या च नित्य विकृतस्थानस्यादिभूतात्प्रथमाख्याधनस्थानादिशोध्य फलस्य घनच शुद्धस्थानस्यादिभूताइनस्थानाद्विशोध्य तत्फलं घनमूलाख्यं पूर्व. स्थापितमूलपढ्या च निहत्य विहतस्थानस्यादिभूतात्प्रथमाख्याधनस्थानाहि. शोध्य फलस्य घनच्च शुद्धस्थानस्यादिभूताइनस्थानादिशोध्य तत्फलं घनमूलाख्यं पूर्वस्थापितघनपङ्क्तो स्थापयेत्। पुनरप्येवं कुर्यायावत्स्थानावसानं। तत्र जाता धनपतिर्घनमूलफलं भवति। भिनेषु तु। अंशघनमूलराशौ घनमूलं छेदमूलव्हते। इत्यनेन वेयं । तथा भिन्नवर्गमूले च त्रिगुणेन धनस्य मूलवर्गेण भनेदित्यनेन। एवं प्रथमं धनशोधनमभिहितं भवति। वर्गमूले च द्विगुणेन वर्गमूलेन रेदित्यनेन प्रथम वर्गशोधनं भवति। धनकर्म लौकिके गणित उपयुज्यते नतु कालक्रियागोलयोः॥ त्रिभुजोत्रस्य फलं पूर्वार्धनाह।

·गपिातपाद २३ त्रिभुजस्य फलशरीरं समदलकोटीभुजाधसंवर्गः। त्रिभुजस्य क्षेत्रस्य या समदलकाठी। लम्ब इत्यर्थः। त्रिभुजस्याधोगतो भुजो भूमिरित्युच्यते। उर्धकोणाहूम्यन्तं यत्रम्बसूत्रं स लम्ब इत्युच्यते। लम्बस्यो. भयपार्श्वगते ये त्रिभुजदले त्रिकोणपे तयारयं लम्ब एक एव काटिर्भवति। तस्मात्समदलकोटोत्युच्यते। तस्याः कोठ्या भुजा तत्पार्श्वगतो भूखण्डस्स्यात्। अतो भुजयोर भूम्यर्ध भवति। भूम्यर्धलम्बयासंवर्गस्त्रिभुजक्षेत्रफलं भवति॥ घनस्य त्रिभुजस्य फलमुत्तरार्धेनाह। उर्धभुजातत्संवा स धनष्षडपिरिति ॥६॥ उर्धभुजा क्षेत्रमध्योच्छ्रायः। तदिति क्षेत्रफलं। उर्धभुनायाः क्षेत्रफलस्य च संवा यत् स घनः। घनफलं भवति। स क्षेत्रविशेषष्षउनिश्च भवति। षडाडर्भवति। सर्वतस्त्रिकोणं क्षेत्रमित्यर्थः। लम्बावगतिस्तु त्रिभुने भुजया. योगस्तदन्तरगुणो भुवा कृतो लब्या विस्था भूबनयुता दलिताबाधे तयोस्स्यातां । स्वाबाधाभुजकृत्योरत्तरमूलं प्रजायते लम्ब इत्यनेन वेश्या। युक्त्या च तसिध्यति। युक्तिस्तु लीलावतीव्याख्यायां प्रदर्शिता। लम्बतर्धयोर्वात्तरपदमत्रोधबार्भ. वति॥ वृत्तक्षेत्रफलं पूर्वार्धेनाह। समपरिणास्या विष्कम्भाहितमेव वृत्तफलं। समपरिपाकस्य समवृत्तक्षेत्रपरिधर विष्कम्भारुतं वृत्तक्षेत्रफलं भवति। वृत्तक्षेत्रफलानयने ज्यमेव प्रकारस्सूक्ष्म इत्येवशब्देन प्रदर्शयति॥ धनसमवृ.

·२४ बार्यभटीये तक्षेत्रस्य फलमपरार्धेनाक। तन्निजमूलेन हतं घनगोलफलं निरवशेषं ॥७॥ तत्समवृत्तक्षेत्रफलं निजमूलेन स्वकीयमूलेन रुतं धनगोलफलं भवति। नि. रवशेषं स्फुटमित्यर्थः ॥ विषमचतुरश्रादीनामतःकर्णयोस्संपातादवलम्बकोधि. रखएडप्रमाणं नेत्रफलञ्चार। आयामगुणे पार्श्वे तश्योगहते स्वपातरेखे ते। विस्तरयोगार्धगुणे शेयं क्षेत्रफलमायामे ॥८॥ आयामो लम्बः। तेन गुणिते पार्श्वे भूवने। भूमिर्मुखञ्चेत्यर्थः । भूवदनाभ्यां पृथकिलते लम्बे भूवनयोगेन कृते ये लब्धे ते पातरेखे भवतः। कर्णयो. स्संपाताम्यन्तो लम्बभागस्तथा कर्ण यास्संपातान्मुखान्ता लम्बभागश्चेत्यर्थः। तत्र भूमितो लब्धं भूमिकायोगयोरतरालं मुखतो लब्धं मुखकर्णयोगयोरन्तरालं। आयामे लम्बे विस्तरयोगार्धेन भूमिमुखयोर्योगार्थेन गुणिते क्षेत्रफलं भवति। इति ज्ञेयं। समलम्बक्षेत्रे ज्यं विधिः। नतु विषमलम्बे। तत्र चेलम्बयोः कतमो त्र परिगृहीत इति सन्देहस्स्यात्। उद्देशकेन यदि समलम्बो नो. द्दिश्यते तदा तु समानलम्बस्य चतुर्भुजस्य मुखोनभूमि परिकल्प्य भूमिं भुनो भुजी व्यपदे ज्वसाध्ये तस्यावधेर्लम्बमितिस्ततश्चाबाधयोना चतुरप्रभूमिः ताम्बवर्गक्यपदं श्रुतिस्स्यात्। समानलम्बे लघुदाकुयोगान्मुखान्यदोस्संयुति. रल्पिका स्यात्। इत्यनेन समलम्बतत्कातत्संभवा वेश्याः॥ उक्तानुक्तक्षेत्राणां ·गपिालपाद २५ सर्वेषां फलानयनं पूर्वार्धनाह। सर्वेषां क्षेत्राणां प्रसाध्य पार्थे फलं तद्भ्यासः । उक्तानामनुक्तानाच क्षेत्राणां पार्वे प्रसाध्य। आयामविस्तारात्मको बालू प्रसाध्य। उपपत्त्या निश्चित्य। तयोरभ्यासः कर्तव्यः । तत् क्षेत्रफलं भवति। समचतु- रथस्य तदनस्य च पाईयोस्स्पष्टत्वान प्रसाधनं। व्यत्रस्य लम्ब आयामः । कल्पितभूम्यर्ध विस्तारः। धनगोले पि वृत्तफलस्य मूलमुच्छायः। विषमच. तुरश्रे समलम्बे लम्ब आयामः। भूवदनयोगार्थ विस्तारः। विषमचतुर वि. षमलम्ब एकं कर्णभूमिं प्रकल्प्य तत्यार्थगतयोस्त्रिकोणयार्लम्बदयमानयेत्। तत्र लम्बदयेक्यमायामः कर्णाख्यभूम्यर्थ विस्तारः। एवं सर्वत्र स्वधिया विस्तारायामा परिकल्प्यो॥ कालक्रियागालोपयोगरहितानां गणितानां प्रतिपादनं प्रासङ्गि- कमिति वेश्यं ॥ समवृत्तपरिधी व्यासातुन्त्यज्याप्रदेशज्ञानमपरार्धेनाक। परिधेष्षड्भागज्या विष्कम्भार्धेन सा तुल्या ॥३॥ परिधष्षड्भागस्य राशिदयस्य या जीवा सा विष्कम्भार्धन व्यासार्धेन तुल्या भवति। राशिदयस्य समस्तजीवात्र जीवत्युच्यते । न पठिताज्या। एकराशेः पठिता. ज्या विष्कम्भार्धन दलेन तुल्येत्यर्थः ॥ त्रैराशिकेनेटवृत्तस्य परिधितो व्या. सकल्पनार्थ व्यासतः परिधिकल्पनार्थच प्रमाणफले दर्शयति ।। चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सरसापां। अयुतव्यविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः ॥१०॥ 7 ·--- २६ बार्यभटीये - चतुरधिकं शतं यत्तदृष्टगुणं। सहस्राणां द्वाषष्टिश्च। एतयुतव्यविष्कम्भस्य वृत्तस्यासनः परिणाः। नतु निश्शेष इत्यर्थ। परिणामः परिधिः। वृत्तस्य परिणाः। परिधिव्यासयोरेकस्येव हि निश्शेषता संभवति। इतरस्य साव. यवता संभवत्येव। दसाग्न्यतिदिषट्संख्या परिणाही त्र कीर्तितः। गीतिकायां या अर्धन्या उक्तास्तास्सर्वा अपि युक्तित एकराश्यर्धन्याविष्कम्भाधघोजीतयोम्स. तोस्साध्यास्स्युः । तासां सिार्थमिक परिधिषड्भागस्य समस्तव्याप्रदर्शन परिधि. व्यासज्ञानसाधनभूतफलप्रमाणयोः प्रदर्शनच कृतं। तकराश्यर्थज्यायां वक्तव्यायां द्विराशिसमस्तज्याप्रदर्शनन्तु। क्वचित्समस्तव्यामानीयाकृित्याच्या साध्यत इति प्रदर्शनार्थ परिधितो विष्कम्भानयन एवं त्रैराशिकं । यदि चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्राणामित्युदितपरिधेरयुतद्वयं विष्कम्भः। तदा चक्रकलाप. रिमितपरिधः कियान्विष्कम्भ इति भचक्रस्य विष्कम्भलब्धिः। तद्धमिह त्रिज्या. लब्धिर्भवति। एवं विष्कम्भो ऽपि युक्तितस्सिध्येत् । सा युक्तिर्महाभास्करीयव्या. ख्यायां सिद्धान्तदीपिकायां विस्तरेण प्रदर्शिता। एकराश्यानयने युक्तिस्विर प्रदर्श्यते व्यासाधा नयेत्केन्द्रात् सौम्यप्राक्सूत्रयोर्दिधा। तयाभ्यां परिध्यतं सूत्रे प्राक्सौम्ययोर्नयत्॥ प्रागायतं तयोः कोटि तान्यदिति कल्प्यते। गोलपादं भवेत्ताभ्यां त्रिधा खण्डितमेशगं॥ कोव्ययात्पूर्वसूत्रान्तं सौम्यातच भुजाग्रतः ।

·२० हे रेखे बालकोटी ते कोटिबायोस्तु पूर्वयोः । व्यासाधासमे ते स्तस्तयोः कृत्योर्डयोः पुनः। निजोत्क्रमव्यावर्गेण युतयोर्यत्यदडयं ।। समस्तज्यादयं तद्धि निजचापदयस्य तु । समस्तव्ये च ते गोलपादस्यायत्तभागयोः ।। दीर्घाल्ययोस्तु यो भेदो बातोः कोयोस्तथाच यः। तवर्गक्पदं मध्यभागस्य ज्या समस्तज्या।। समस्तव्यात्रयस्यात्र साम्थात् खण्डत्रयं समं । व्यासाधार्धमिता तस्मादेकर्लज्यति निश्चितं ।। इति ॥ जीवापरिकल्पनायां युक्तिप्रकारं दर्शयति। समवृत्तपरिधिपादं हिन्ग्यात्रिभुजाच्चतुर्भुजाचेव। समचापज्यार्धानि विष्कम्भार्धे यथेष्टानि ॥ ११ ॥ समवृत्तस्य परिधिपादं छिन्ग्यात्। युक्तिपरिकल्यिताभी रेखाभिश्किल्यादित्यर्थः। तत्र जातात्रिभुतात्क्षेत्रात्कानिचिज्या/नि सिध्यत्ति। त्रिभुतस्याश्रवशासिध्यन्तीत्यर्थः । अन्यानि तत्र जाताच्चतुर्भुजाक्षेत्रासिध्यन्ति। चतुर्भुजाप्रवशासिध्यत्तीत्यर्थः॥ सम. चापज्यार्धानि। परस्परं समानामर्धचापानां ज्याधीनीत्यर्थः। विष्कम्भाः सिद्धे सत्य. न्यानि सिध्यत्तीत्यर्थः। यथेष्टानि। गीतिकासूक्तानां चतुर्विशत्यर्धजीवानाम्मध्ये यानीष्टानि तानि सिध्यत्ति। सर्वाणि सिध्यन्तीत्यर्थः। एवं पिण्डव्याधानि सिध्यत्ति। तु

·२८
चार्यभटीये
तानि पूर्वपूर्वहीनानि मख्यादीनि ") भवति। अत्रोच्यते
वृत्ते शो धनुराकारस्समस्तधनुरुच्यते।
तस्यायदयगा जीवा समस्तज्या च तस्य तु॥
तस्या अर्धमिलाज्या तचापार्धच तनुः ।
दोकोटिजीवे वर्धत्ये सदा तनुषी तथा ।।
गतगत्तव्यभागी कि दो कोठी वृत्तपादके।
तज्ज्ये दिक्सूत्रयुग्माते चेष्टवृत्तांशकादतः॥
अर्धज्याग्रात्परिध्यतं तदुत्क्रमगुणो भवेत्।
दो कोठ्यारेकहीना त्रिजीवा स्यादितरोत्क्रमः ।।
अर्धज्योत्क्रमवर्गक्यपदं तदनुषो भवेत् ।
समस्तज्या तर्धं तु तचापार्धे ऽर्धजीवका ।।
अत्क्रिमसमस्ताभिाभिस्यनं भवेदिक।
दो कोटिभ्यां व्यासदलखण्डाभ्याञ्च चतुर्भुज ।।
यग्रे समस्तजीवा साध्यजीवति कल्प्यते।
चतुर्भुजे तु कोटिवी भुजा वा साध्यजीवका।
त्रिज्यादो कृतिभेदस्य मूलं कोटिभुजा तथा।
एतत्सर्व विदित्वात्र जीवायुक्तिर्विचित्यतां॥
') गोतिकापाटे १०॥

·am-------
गणितपाद
१
राशित्रयमिते दोषिणा दोया त्रिज्यासमा भवेत्।
त्रित्येवोत्क्रमजीवापि तस्याः कोठ्या प्रभावतः॥
अतस्त्रिगुणायोर्वर्गयोगमूलं समस्तड्या।
जीवा त्रिराशिचापस्य यमं तत्र प्रजायते॥
समस्ता?त्क्रमज्याभिस्समस्तज्याधमत्र तु।
साधनबालोरर्धज्या पिण्डज्या द्वादशी च सा॥
तया तदुत्क्रमेणापि समस्तज्या पुनर्भवेत्।
ताभिस्यग्रं समस्तज्यादलं षष्ठार्धजीवका॥
तया कोटिश्च साध्या स्याहोकोव्योय॑स्तयोः पुनः ।
ताभ्यां दिक्सूत्रखण्डाभ्यामपि स्याश्चतुरप्रकं ।।
अष्टादशी तत्र कोठिरित्थं सर्वत्र चित्त्यता।
चतुरनं त्रिकोणं वा जीवा चापि तदाश्रिता।
अष्टादशीषष्ठिकाभ्यां समस्तज्यावशात्युनः ।
नवमी च तृतीया च बाङकोटिवशात्पुनः ।।
ताभ्यां पञ्चदशी चेकविंशी सप्तेति साधिताः ।
व्यासाधा व्यष्टमी ज्या तत्कोटिष्षोडशी भवेत्॥
अष्टम्यास्तु समस्तज्याविधिना च चतुर्थिका।
ततः कोटिवशाहिंशी समस्तज्यावशात्ततः॥

·३० चार्यभटीये दशमी च ततो बाहुवशात्स्यात्तु चतुर्दशी। चतुर्दश्यास्समस्तस्यावशादवति सप्तमी ।। ततः कोठिवशात्सप्तदशी भूयो ज्थ पञ्चमी। दशम्यास्तु समस्तव्यावशासिध्येत्युनस्तथा। एकोनविंशी पञ्चम्या बाहुपेण सिध्यति। द्वितीया च चतुर्थ्यास्स्यात्समस्तव्यावशात्ततः ।। द्वाविंशी कोटिपेण समस्तज्यावशात्ततः। एकादशी ततो वालपेण स्यात्त्रयोदशी । द्वितीयायाः समस्तज्यावशात्प्रथमजीवका। त्रयोविंशी ततः कोरिचपेपवञ्च षोडश ।। त्रिज्यैव हि चतुर्विशी पूर्वपूर्वीनिता इमाः। खण्डज्या गीतिकोक्तास्स्युरित्युक्तं व्यनयार्यया ॥ इति॥ प्रथमखण्डज्यातो गीतिकोक्तखण्डज्यानामानयनोपायमाह । प्रथमाचापज्यार्धाचनं खण्डितं द्वितीया)। तत्प्रथमज्याधीशस्तस्तेवनानि शेषाणि ॥ १२ ॥ चापज्यार्थ। चापस्य विहिताज्या हि मख्यादयः। खण्डितं द्वितीयाध। द्विती. यमर्धव्याखण्डं। प्रथमखण्डज्यास्थापनानत्तरं यदभीष्टजीवाखाएं स्थाप्यते ताडू- तीयमित्युच्यते। साध्यस्य पूर्वमित्यर्थः। प्रथमाचापज्याधैिर्येस्संख्याविशेषेवून ·गपितिपादः तत्तदीष्टजीवाखाडं द्वितीयाख्यं । तेस्तेबनानि। बढ़साध्यापेक्षया बहुषु स्थापि. तानि प्रथमखण्डज्यार्धानि कृत्वा पुनस्तत्प्रथमव्याधीशः। तदिति। तच्छब्देन प्रथमादिरभीष्टज्यापूर्वातः खण्डड्यासमूह उच्यते। तस्मादतीतखण्डज्यासमूहा- त्प्रथमज्याधैन लब्बैरंशः फलाण्यैश्चोनानि कुर्यात्। एवंभूतानि शेषाणि भवन्ति। तत्तदुत्तरजीवाखण्डानीत्यर्थः। एतदुक्तं। प्रथमं प्रथमज्याखण्डं संस्थाप्य तस्मा. साध्यस्य पूर्वजीवाखपडं द्वितीयाख्यं विशोध्य शेषमेकत्र संस्थाप्य पुनस्साध्य. खएउज्यातः पूर्वखण्उज्यासमूकं प्रथमज्यया विभज्य लब्धं फलं पूर्वस्थापितशे- षयुतं प्रथमज्यातश्शोधयेत्। तत्र शिष्टमुत्तरजीवाखण्डं भवति। उदाहरणं। द्वितीयखएउज्यातः पूर्वखण्डज्या मखि इति। अस्य न्यूनताभावात्प्रथमफलं शून्यं । पुनस्साध्यात्यूर्वखण्डज्यासमूहो मखि एव। तस्मात्प्रथमयार्धेन लब्धमेकं । तत् प्रथमत्याखण्डादिशोध्य शिष्ट द्वितीयज्याखण्डं भखि इति। पुनस्तृतीयात्साध्य. व्याखण्डात्पूर्वव्याखण्डं भखि प्रथमादेकेनोनमेतत्पुनस्साध्यात्पूर्वखण्डन्यासमूहो मखिखिभ्यां तुल्यस्तस्मात्प्रथमत्याधैन लब्धं द्वयं पूर्वशिष्टमेकञ्च मर्विशोध्य शिष्टं तृतीयज्याखाएं फखि इति। एवमन्याश्च साध्याः ॥ तेस्तेरितिवचनं बहुसाध्यजीवापेक्षया फलानां बलत्वात्। उनानीतिवचनं बसाध्यापेक्षया प्र. थमजीवाषण्डस्य बहुधा स्थापितत्वात्। शेषाणीतिवचनं साध्यानामुत्तरजीवा- खण्डानां बढ़त्वात् ॥ वृत्तादिपरिकल्पनाप्रकारमा । वृत्तं भ्रमेण साध्यं त्रिभुनञ्च चतुर्भुजच काभ्यां।

·चार्यभटीये साध्या जलेन समभूरधउर्ध लम्बकेनेव ॥१३॥ भ्रमेण कर्कठाण्ययन्त्रेण वृत्तं साध्यं । एतदुक्तं भवति। ऋन्वीं काच्चियष्टिं संपाय तस्या उर्धभागे कण्ठप्रदेशे पाशेन दुई बधा अधोगतापादपि काठात भिवा शलाकाद्वयं कृत्वा तयोरगं तीक्ष्णाग्रं कुर्यात्। एवमधोमुखं कर्कटयों भवति। पुनश्शलाकयोरन्तराले शलाका निधाय कर्कटकं विवृतास्यं कुर्यात्। अत्तरालस्थशलाकाया उर्धाधश्चलनात्कर्कटास्यमिष्टवृत्तव्यासासमं कृत्वा एक- शलाका साध्यवृत्तमध्यप्रदशे संस्थाप्यापरमयं वृत्तनेमिप्रदेशे संस्थाप्य कर्कटं भ्रमयेत्। तदभीष्टवृत्तं भवति। इति॥ त्रिभुजक्षेत्रञ्च चतुर्भुजक्षेत्रञ्च कर्णाभ्यां साध्यं । एतयमपि स्वेन-स्वेन कर्णेन साध्यमित्यर्थः। त्रिभुजे ऽध्येको भुजः कर्ण इति कल्प्यते त्रिभुनद्वयोत्थचतुर्भुजे तस्य कर्यात्मकत्वात्। तत्र प्रथम कर्णतुल्या शलाकां समभूमौ निधायान्यभुजदयतुल्ययोशलाकयारेको शलाकां कर्णस्यैकाग्रे निधायापरी शलाका कपस्थितराने निधाय भुजाख्यशलाकाययोस्सन्धिं कुर्यात्। तभीष्टत्रिभुतं भवति। चतुर्भुने अपि कर्णयारेकं प्रथम निधाय तस्यैकपार्थे भुजद्वयं त्रिभुजवनिधायापरपार्श्वे चेतरभुजदयं त्रिभुजवन्निध्यात् । इतरकर्णव तस्मिन् कर्णस्थाने निध्यात्। तदा कर्णद्वयाङ्कितं चतुर्भुज भवति। अत्रकक. पर्णपरिग्रहेषोतरकर्णश्च नियमितो भवति ॥ साध्या जलेन समभूः। भूमेस्समवं जलेन साध्यं । भूमेस्समविषमतापरिज्ञानं जलेन भवतीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति। चनुस्सूत्रेण भूमिं समतला कृत्वा तत्रकं वृत्तमालिख्य तद्वतिघडुलान्तरितं ·गपिातपाद ३३ यकुलातरितं वा वृत्तान्तरच विलिख्य परियारतरालप्रदेशं समत्तात् खावा कुल्यां संपाच तां कुल्यामहिः पूरयेत्। तत्र परितो जलं भूसमं चेत् भूमि. स्समा भवति। यत्र जलस्य नीचवं तत्र भूमेरुन तिस्स्यात्। यत्र जलस्योन्नति. स्तत्र भूमेन चवं स्यादिति॥ अधऊर्ध लम्बकेनेव। गुरुद्रव्याबदायमवलम्वितं सूत्रमवलम्बक इत्युच्यते। तहशाच्छवादेरघउर्धस्थिति पेत्यर्थः। शटोईि मूलाग्रयारधऊर्धावस्थान ऋतुस्थितिर्भवति॥ इष्टवृत्तप्रदर्शनाय तद्विष्कम्भाधा. नयनमाल। शङ्कोः प्रमाणवर्ग छायावर्गेण संयुतं कृत्वा । यत्तस्य वर्गमूलं विष्कम्भा खवृत्तस्य ॥१४॥ वर्गमूलं मूलमेव। इष्टशङ्कीः प्रमाणवर्ग तच्छायावर्गेण युक्ता मूलीकुर्यात्। तन्मूलमिष्टकाले स्ववृत्ताव्यस्य मण्डलस्य विष्कम्भाध भवति। शयानमध्यं शङ्कुशिर प्रापि यन्मण्डलमूधाधस्स्थितं तत्स्ववृत्तमित्युच्यते। यथा महाशङ्कुशि- रमापि व्यासाधमण्डलं तददिदमपि वेयं ॥ शङ्कोः प्रदीपोन्नतिवशाजातच्छा. . 11 यानयनमारा शुगुणं शङ्भुताविवरं शभुजयोर्विशेषकृतं । यखब्ध सा छाया ज्ञेया शास्स्वमूलाद्धि ॥ १५ ॥ शरिष्टशङ्कः। भुला दोपयष्टिः। तयोर्विवरं तदन्तरालभूमिः। तां शङ्कमा शन्नतिमानेन निहत्य। शभुतयोर्विशेषेण शन्नतिहीनदोपोनत्या विभनेत् ।

·३४ चार्यभटीये तत्र लब्धं तस्य शङ्कोकाया भवति। स्वमूलाहुत्पत्रछायामानं भवति। उदाहरणं। द्वात्रिंशदुला दीपोत्रतिश्शगुरिनाङ्गुलः। दशाडुला तदिवरे भूमिहायात्र कीर्त्यतां॥ दीपोनतिः ३२॥ शन्नतिः १२॥ तयारतरालभूः १०। शङ्खभुजयोर्विशेषः शङ्कन. तिकीनदीपोनतिः २०। लब्धं शयामानं ६ । अत्र राशिकसिद्धये दीपायाच्छङ्कु- मस्तकप्रापि कर्णसूत्रं भूम्यन्तं प्रसारयेत्। अत्र क्षेत्रद्वयं भवति। तयोः प्रथमे दीपमूले शङ्खमानं हित्वा य ऊर्धभागशिशष्यते स भागो भुना। भुजायाश्शङ्खदी- पान्तरालभूतुल्या कोटिः। तदा शभुजायाः का कोटिरिति शङ्खमूलकर्णभूयो. गयोरतरालकोटिसिद्धिः। सा हि तस्य शङ्कोश्छाया भवति। इति॥ स्थान. द्वयस्थापितसमशङ्कुटयच्छायाभ्यां शायानयोरन्तरेण च दीपभुज्ञानयनं दीपमूलच्छा. याग्रयोरन्तरालानयनचार। छायागुणितं छायायविवरमूनेन भाजिता कोठी। शङ्कुगुणा कोठी सा छायाभक्ता भुजा भवति ॥१६॥ दीपादकसूत्रगतयोश्शचोकाययोरये यत्र भवतस्तत्स्थानयारत्तरालं तयोला. ययारेकया निहत्य। उनेन छायाक्रासेन छाययोरन्तरतुल्येन विभनेत्। तत्र लब्ध कोठी भवति। या छाया गुणकारवेन परिगृहीता। तद्ग्रदीपमूलयो. रन्तरालभूमिरित्यर्थः । सा कोटो शङ्कगुणिता गुणकारबेन परिगृहीतया झायया -- ·गणितयाः ३५ भक्ता सती भुजा भवति। दीपोनतिरित्यर्थः । उदाहरण। दिग्भिष्षोडशनिस्तुल्ये छाये चायासरं तयोः । अर्कतुल्यं दीपभुज्ञा तत्कोठी च निगया। प्रथमझाया १०। द्वितीयच्छाया १६। शयानयोरत्तरालभूमिः १२। अत्र प्रथ. मच्छायया लब्धा दीपकोठिः २०। दीपभुजा २४। अथवा द्वितीयच्छायया लब्धा दीपकोठिः ३२। दीपभुजा २४। छाया कि छायाकर्णमण्डलस्य मध्यं भवति। 'अतश्छायायात्कोटिकल्यना। दीपमूलस्थस्य शङ्कोर्हि छाया न भवति। ततो बाहो क्रमेण झायाविदिस्स्यात्। तत्रैवं त्रैराशिकं। यदि छायान्तरतुल्येन हा. याक्रासेन छायान्तरतुल्या भूमिर्लभ्यते तदेष्टहायातुल्येन छायाक्रासेन का भूमि. रिति झापायदीपमूलात्तालभूमिल्लब्धिः। यदीष्टछायाख्यकोठ्या स्वशनुभुना तदा दीपकोट्या का भुजेति दीपभुजालब्धिः। भुजाकोटिभ्यां कीनयनमार्धिनाक। यश्चैव भुजावर्गः कोठीवर्गश्च कर्णवर्गस्सः । भुजावर्गकोठिवर्गयोर्योगः कर्णवर्गस्स्यादित्यर्थः ॥ शरे ज्ञात जीवानयनमप. रार्धनात वृत्ते शरसंवर्गो ऽर्धज्यावर्गस्स खलु धनुषोः ॥१७॥ वृत्तक्षेत्र इष्टचापस्य या समस्तज्या तन्मध्याहुभयपार्श्वगतौ यो शरी तयोस्स. वर्गो यस्स खलु धनुषोः पूर्वोदितेष्टचापखण्डयोर्धन्याव! भवति। इष्टोत्क्र. मज्या प्रथमश्शरः। तदनसमस्तविष्कम्भो द्वितीयश्शरः। कोटिकायोगो वा.

·३६
मार्यभटीये
धिकश्शरः। तदन्तरमूनश्शरः। तदारुतिर्हि तथावातरं। इतीह युक्तिः ।।
वृत्तयोस्संवर्गे सति परिधिद्वययोगादेकस्मादितरपरिधिद्धययोगान्ता या जीवा
तन्मध्याहुभयपार्श्वगतशरढयानयनमाह।
ग्रासोने दे वृत्ते ग्रासगुणे भाजयेत्पृथकेन ।
ग्रासोनयोगभक्ते संपातशरौ परस्परतः ॥१८॥')
अन्योन्यातर्गतयोवृत्तपरिधिभागयोर्मध्यगतमन्तरालं ग्रास इत्युच्यते। तेन ग्रासेन
कीनं वृत्तद्वयं । पृथकेन पृथगित्यर्थः । पृथग्यासमानेन गुणितं कृत्वा पृथग्भा.
जयेत्। तत्रानुक्तं हारमनुवादपेण प्रदर्शयन्फलं वदति ग्रासोनयोगभने
संपातशराविति। तत्र ग्रासोनयोवृत्तयोर्योगेन भक्त राशिदये सति लब्धौ
संपातशरौ भवतः। परिधियोगद्दयगतसमस्तजीवाया मध्य उभयपार्श्वगतौ श.
रावित्यर्थः । परस्परतः। अल्यवृत्तानब्धो अधिकवृत्तशर। अधिकवृत्तालब्धो
ज्ल्यवृत्तशर इत्यर्थः । उदाहरणं।
चत्वारिंशन्मितं वृत्तमन्यत्षोडशसम्मितं।
यस्तभागश्चतुस्संख्यस्तयोवाच्यौ शरी पृथक् ॥
वृत्तमेकं ४०। अन्यत् १६ । ग्रासः ।। लब्धो लघुवृत्तशरः ३। बृहत्तशरः १॥
श्रेडीफलानयनमाह।
इष्ट व्येकं दलितं सपूर्वमुत्तरगुणां समुखमध्यं ।
*) प्रकाशिकाया ग्रासोनयोगलब्धौ। इति पाठ । प्राचार्येण तु भासंपात इति लिलिन स्यात्
-

·गणितपाद इष्टगुणितमिष्टधनं वथवायत्तं पदार्थहतं ॥१६॥ बढ़सूत्रार्थप्रदर्शकमेतत्सूत्रं। अतो बहुधा योजना कार्या। तत्र मध्यफलसर्व. फलानयने सपूर्वमित्येतदुपनीय योज्यं । इष्टपदमेकहीनं दलितमुत्तरेणा चया. व्येन गुणितं मुखेनादिधनेन युतं मध्यधनं भवति। तन्मध्यधनमिष्टपदगुणितं सर्वधनं भवति। अत्रेवं सूत्रं। इष्टं व्येकं दलितं चयगुणितं मुखयुतच्च मध्य. धनं। इष्टपदेन विनिनं मध्यधनं भवति सर्वधनं। इति॥ अत्योपान्त्यावभीष्टप. दधनानयने तु पूर्वमुत्तरगुणं समुखमिति योजना। इष्टपदात्पूर्वमतीतानि पदानि पूर्वशब्देनोच्यते। पूर्वपदसंख्या चयगुणिता मुखयुता इष्टधनं भवति। अत्रैवं सूत्रं। पूर्वपदं चयगुणितं मुखसहितमिष्टधनं स्यात्। इति ॥ अवान्तरगतेष्टप. दधनानयने तु मध्यमित्येतदुपनीय क्रमेण सूत्रमिष्टगुणितमिष्टधनमित्येवमतं योज्यं। अवान्तरगतेष्टपदसंख्या व्येका दलिता इष्टपदेभ्यः पूर्वमतीतपदयुता चयगुणिता मुखसहिता अवान्तरगतेष्टपदसंख्यागुणिता अवातरेष्टपदेषु सर्वधनं भवति। अत्रेवं सूत्रं। इष्टं व्येकं दलितं सपूर्वमुत्तरगुणं समुखमिष्टगुणमवा. तरेष्टपदसंभूतं फलं भवति। इति। अत्रेष्टशब्देनावात्तरेष्टपदसंख्योच्यते। उदाहरणं । अादि पञ्च चयस्साप्त गच्छस्सप्तदशोच्यता। मध्योपात्याटमादित्रिपदसर्वधनं पृथक् । अादिधनं ५। चयः । गच्छः १७ । अत्र मध्यधनानयने इष्टं १७ । अस्मादिष्टं 10 ·३८ मार्यभटीये व्येकमित्यादिना सिद्ध मध्यधनं ६१ । एतदिष्टपदेन सप्तदशभिर्निरुतं १०३७ । एत. सर्वधनं। उपात्त्यपधनानयने इष्टं १६। अस्मात्पूर्वपदं १५। ययगुपितं मुख. सहितञ्च ११०। एतदुपान्त्ये षोडशपदे धनं। अथाष्टमादिपदायधनानयने इष्टं ३। एतोकं दलितं ।। अष्टमात्पूर्वपदस्सप्तभिर्युतं । उत्तरगुण समुखञ्च ६१ । इष्टनावात्तरपदेत्रिभिनिहतं १८३। एतदष्टमादिपतये धनं भवति॥ सर्वध. नानयन उपायानरमायाशेषेणाह। अथवाग्यन्तं पदालितम्। इति। आदिध. नात्यधनयरिक पदार्थहतं सर्वधनं भवति॥ समुखमध्यमित्यत्र समुखं मध्यमिति द्रष्टव्यं ॥ यत्र मध्यपदाभावस्त्रत्र मध्यात्पूर्वापरयोरुत्पन्नधनोर्योगार्ध मध्यधनं भवति॥ गच्छानयनमाक। गच्छो अष्टोत्तरगुणिताद्विगुणामुत्तरविशेषवर्गयुतात् । मूलं द्विगुणायूनं स्वोत्तरभजितं सपा ॥२०॥ लब्धधनमत्र विशेष्यं । सर्वधनादष्टभिर्गुणितात्। पुनरुत्तरेण चयाख्येन च गु- णितात्। पुनर्दिगुणस्यादिधनस्य। उत्तरस्य चयाख्यस्य च यो विशेषस्तस्य वर्गेण युताम्यन्मूलं तस्माद्विगुणमादिधनं विशोध्य। उत्तरेण चयाख्येन वि. भजेत्। तत्र लब्धाद्रूपेणेकेन च युतादर्ध गच्छो भवति। पूर्वोदाहरणे लब्धधनं १०३७ । एतदष्टभिरुत्तरेण सप्तसंख्येन च गुणिनं ५८०७२ । द्विगुणमादिधनं १० । उत्तरं । अनयोर्विशेषस्य वर्गेण । युतं ५८०८१ । अस्माज्जातं मूलं २४१ । द्विगुणेनादिधनेन १० उनं २३१। एतत्स्वोत्तरेण चयेन ७ भक्तं सपं ३४।

·गपिलपादा दलितं १७। एष गच्छः ।। एकाप्येकोत्तरादानां संकलितधनानयनमाह। एकोत्तरायुपचितेर्गच्छाकोत्तरत्रिसंवर्गः। षड्भक्तस्स चितिघनस्सैकपदघनो विमूलो वा ॥२१॥ एकमुत्तरमादिश्च यस्या उपचितेस्तस्या एकोत्तरायुपचितेश्चितिधनः संकलितधनमत्र साध्यते। संकलितस्य संकलितधनमित्यर्थः । गच्छायेकोत्तरत्रिसंवर्गः। गच्छा. थमराशिरेकोत्तर एकयुतो गच्छे द्वितीयो राशिः। द्वितीयो ऽप्येकयुतस्तृतीयो राशिः। एषां गच्छाकोत्तराणां त्रयाणां संवर्गषड्भक्तो यस्त चितिघना संकलितधनं भवति। एकाकोत्तराट्रानां संकलितधनं भवति ॥ सैकपदघनो विमूलो वा। अथवा सैकानां पदानां धनराशिस्सैकपदहीनष्पभक्तश्चितिघनो भवति। उदाहरणं। पञ्च संकलिता ये स्युस्तेषां संकलितः पदगच्छः ५। एष प्रथमराशिः। अयमेकोत्तरः ६। एष द्वितीयः। अयमध्येकोत्तरः । एष तृतीयः । एषां त्रयाणां संवर्गः २१० । षड्भक्तः ३५। अयं चितिघनस्संकलितधनं भवति। अथवा। सैकं पदं ६। अस्य घनः २१६ । एष स्वमूलेन सैकपदेन ६ हीनः २१० । षड्भक्तश्च ३५। एष चितिधनः॥ वर्गधनयोस्संकलितमाह। सेकसगच्छपदानां क्रमात्रिसंवर्गितस्य षष्ठो शः। वचितिघनस्स भवेञ्चितिवी घनचितिघनश्च ।।२२।। पदमेव सर्वत्र गच्छशब्देनोच्यते। सकपदं प्रथमराशिः। सेकं सगच्छञ्च पदं द्वितीयः। एषां त्रयाणां क्रमेण हननं कुर्यात्। एवंभूतस्य त्रिसंवर्गितस्य त्रयाणां ·४० बार्यभटीये संवर्गस्य यष्षष्ठोऽशः स वर्गचितिघनो भवेत्। वाणां संकलितधनमित्यर्थः ।। चितिवर्गो घनचितिघनश्च। चितेरेकादिसंकलितस्य यो वर्गः स धनचितिघनः । एकादिघनानां संकलितधनमित्यर्थः । उदाहरणं। पञ्चानां वर्गधनयोः पृथक् संकलितं वद । अत्र सेकपदं ६ । इदमेव सगच्छं ११। केवलपदं ५। एषां त्रयाणां संवर्गः ३३० । षड्भक्तः ५५ । इदं वर्गसंकलितं॥ अथ धनसंकलिते गच्छः ५। ए. कायकोत्तरकल्पनया इष्टं व्येकं दलितमित्यादिसूत्रेणानीतं संकलितधनं १५ । अस्य वर्गः २२५ । एतत् पञ्चपर्यत्तानामेकादीनां घनेक्यं ॥ यो राश्योसंव. गानयन उपायान्तरमाह। संपर्कस्य हि वर्गादिशोधयेदेव वर्गसंपर्क। यत्तस्य भवत्यर्ध विवाहुणकारसंवर्ग ॥२३॥ संपर्कस्य गुणगुण्यात्मकयोर्डयो राश्यास्संयोगस्य वर्गात् तयोरेव राश्योर्ग- संपर्क वर्गयोगं विशोधयेत्। तत्र यच्छिष्टं तस्य य स गुणकारयोर्गुणगु- प्याख्ययो राश्योसंवर्गा भवतीति विग्यात्। परस्परमनने हि द्वयोर्गुणकारत्वं गुण्यत्वञ्च कल्पयितुं शक्यं। तस्माहुभौ गुणकारशब्दवाच्यौ। उदाहरणं । वदारुतिं दयो राश्योः पञ्चसासमानयोः: राण्योस्संपर्कः १२। अस्य वर्गः १४४। अस्माद्वाश्योर्वर्गयोः २५। ४।। एत. योर्योगं विशोध्य शिष्टं ७०। अस्याध ३५ पञ्चसाप्तमितराश्यास्संवर्गः॥ राश्यो.

·गपितिपादा ४१ संवर्गे तदत्तरे च ज्ञाते राशिदयानयनमाल। द्विकृतिगुणात्संवर्गाद् द्यत्तरवर्गेणा संयुतान्मूलं। अत्तरयुक्तं लीनं तगुणकारद्वयं दलितं ॥२४॥ राश्योसंवर्गात् विकृत्या द्वयोः कृत्या चतुस्संख्यया गुणितात् यन्तरवर्गण दयो राश्योरन्तरस्य वर्गेण युतायन्मूलं तद्विधा विन्यस्य। एकस्माद्दाश्यन्तरं विशोधयेत्। अन्यस्मित्राश्योरतरं प्रक्षिपेत्। एवंकृतद्वयं दलितं गुणाकारद्वयं भवति। उदाहरणं। दशाहतिस्त्रयं भेदो राश्योस्ती ब्रूहि बुद्धिमन् । अत्र राश्योसंवर्गः १० । द्वयोः कृत्या गुणितः ४०। राश्यन्तरं ।। अस्य वर्गेण ६ युतं ४ । अस्मान्मूलं ७। अत्तरयुक्तं दलितं ५। अयमेको राशिः॥ स एव मूलराशिः ७। राश्योरन्तरेण कीनं दलितं ।। अयं द्वितीयराशिः।। एवमादिविधौ यदुपायान्तरादि तत्सर्व लीलावतीव्याख्याने प्रदर्शितं । अतस्त. स्मादवगत्तव्यं ॥ शतादेरेकस्मिन्मासादिकाते या वृद्धिस्तत्समाने धने तया वृद्धा दत्ते सति तस्माइनादभीष्टकाले वृद्धिसहितमूलफलानयनमाह। मूलफलं सफलं कालमूलगुणमर्धमूलकृतियुक्त। मूलं मूला|नं कालव्हतं स्यात्स्वमूलफलं ॥२५॥ मूलस्य शतादेरेककाले वृद्धिरूपं यदनं दत्तं तद्दनं मूलफलाख्यं । सफलम. भीष्टकाले स्ववृद्धिसहितं। कालेनाभीष्टकालेन गुपितं। पुनर्मूलेन प्रमाणा. 11 ·४३ चार्यभटीये स्थानस्थितेन शतादिना च गुणितं । मूलस्य शतादेरर्धस्य कृत्या च युतं मूली. कूर्यात्। तन्मूलं मूलार्धन शतादेर्मूलस्थानोनं कृत्वाभीष्टकालेन हरेत्। तत्र लब्ध स्वमूलस्य शतादेः फलं भवति। एतस्मिन् काले वृद्धिरित्यर्थः। तदेव दत्तमूलधनञ्च भवति। उदाहरणं। फलं शतस्य मासे यद्दत्तं तत्स्वफलातरं। मासषट् षोडशकं जातं मूलफलं वद ॥ अत्र मूलफलाख्यं दत्तधनं सफलं १६। एतत् कालेन षट्संख्येनाभीष्टकालेन गुणितं १६। मूलधनेन प्रमाणाख्येन शतेन च गुणितं १६०० । अर्धमूलकृत्या मूलधनस्य शतस्याध यत् तत्कृत्या २५०० । अनया युतं १२१००। अस्य मूलं ११०। एतन्मूलधनार्धन ५०। अनेन हीनं ६०। अभीष्टकालेन षट्रेन भक्तं १०। एतदशसंख्यं शतस्य मासे फलं भवति। दत्तधनञ्च तदेव॥ राशिकगणितमाह। राशिकफलराशिं तमथेच्छाराशिना रुतं कृत्वा। लब्धं प्रमाणभजितं तस्मादिच्छाफलमिदं स्यात् ॥२६॥ प्रमाणं फलमिच्छा चेति त्रयो राशयस्स्युः। तेर्निष्पन्नं कर्म त्रैराशिकं। त्रे. राशिके यः फलाख्यो राशिस्तलेराशिकफलराशिमिच्छाख्यराशिना रुतं कृत्वा प्रमाणाख्यराशिना भाजितं कार्य। एवं भाजितात्तस्माद्वाशर्यलब्धं तदिदमिच्छा. फलं भवति। उदाहरणं। ताम्बूलानां शतेनामदशकं लभ्यते यदि ।

·गतिपादः ४३ ताम्बूलषधा लभ्यते कियत्त्यामाणि तदद ।। अत्र ताम्बूलशतं प्रमाणाराशिः। श्रामदशकं फलराशिः। ताम्बूलषष्टिरिच्छा. राशिः। तेन गुणितात्फलात्प्रमाणलब्ध षट्संख्यं भवति। तदिच्छाफलं ।। भिनेषु राशिषु यो विशेषस्तमार्यर्धिनाह। छेदाः परस्परहता भवन्ति गुणकारभागहाराणां । गुणकारभागहाराणां छेदाः परस्परलतास्स्फुटा भवति। एतदुक्तं भवति। गुणगुण्ययोराहतिरत्र गुणकारशब्देन विवक्षिता। हार्य इत्यर्थः । कार्यस्य छेदो कारकेण गुपितो हारको भवति। हारकस्य छेदो कार्येण गुणितो हार्यो भवति। इति गुणगुण्ययोस्सच्छेदवे तच्छेदयोराकतिकार्यस्य छेदस्स्यात्। सवणकिरपामुत्तरार्धना। छेदगुणं सच्छेदं परस्परं तत्सवर्णत्वं ॥२७॥ सच्छेदं । अंशो ऽत्र विशेष्यः। छेदसहितमंशं परस्परच्छेदगुणं कुर्यात् । तत्तदंश तत्तच्छेदच स्वव्यतिरिक्तानां परेषां सर्वेषां छेदः क्रमेण गुपितं कुर्यादित्यर्थः । तत्सवर्णवं। सवर्णकिरणं तदित्यर्थः । एवं कृते सर्वे राशयस्समच्छेदा भवति। उदाहरण। अष्टांशकास्त्रयः पादहताख्यंशोद्धृताः कति। गुणगुण्यहरांस्तांश्च समच्छेदान् कवे वद ।। अत्र गुण्यः । गुणः ।। अनपोर्हतिः । एष हार्यः। हारः । कारकस्थ ·४४ चार्यभटीये छेदेन गुपितो कार्यः । एष कार्यः। कार्यस्य छेदेन गुणितो कारः ३२। एष हार। एवं नवसंख्यो त्र हार्यो भवति द्वात्रिंशत्संख्यो कारकश्च। सवर्णी. करणन्यासः ।।। अत्र गुण्यराशिस्तच्छेदश्च गुणकारनारयोश्छेदाभ्यां हती कार्यो गुणकारराशिस्तच्छेदश्च गुणकारकयोश्छेदाभ्यां कतौ कार्यो कारकराशि- स्तच्छेदश्च गुणागुण्ययोशकेदाभ्यां कृतौ कार्यो। तथा कृते गुण्यराशिः । गुणाः ३। लरः । एवं सर्वत्र वेश्चं॥ व्यस्तविधिमाक। गुणकारा भागहरा भागहरा ये भवन्ति गुणकाराः। यः क्षेपस्सो ऽपचयो ऽपचयः नेपश्च विपति ॥२८॥ दृश्यराशिनोद्दिष्टराश्यानयने व्यस्तविधिः क्रियते। उद्दिष्टराशी यो गुणकारस्स भागहारः। हारो गुणः। क्षेपो ऽपचयः। अपचयः क्षेपस्स्यात् । एवं विपरति व्यस्तविधौ भवति। अनुक्तमप्यनेनेव सिध्यति वर्गे मूलं मूलीकरणे वर्गी. करणमित्यादि। उदाहरणां। कनिनः पञ्चभिभक्तष्षभिर्युक्तः पदीकृतः । एकोनो वर्गितो वेदसंख्यस्स गणकोच्यतां॥ दृश्यं ।। वर्गीकृतत्वात्पदीकृतः ।। एकोनवादेकयुतः ३ । पदीकृतवादर्गितः ।। षड्भिर्युतवात्तहीनः ३। पञ्चभिर्हतत्वात्पञ्चभिर्गुणितः १५। त्रिभिर्गुणितवात्रि भिक्तः ५। एष उद्दिष्टराशिः॥ यत्र बरुवस्संघास्स्युः। तत्रैकेकं संघमपास्य शेषसंघानां संख्याश्च गणितास्स्युः। तत्र सर्वसंख्यानां योगसंख्यानयनमाह।

·गपिातपाद છેષ राश्यूनं राश्यूनं गच्छधनं पिण्डितं पृथक्केन। व्येकेन पदेन कृतं सर्वधनं तद्भवत्येव ॥७॥ राश्यूनं राश्यूनं। एकेकसंघहीनं संघक्यं कृत्वा तत्तत्संघयोगं गच्छाख्यं धनं पृथक्केन स्थापितं संघतुल्यस्थानेषु स्थानेषु स्थापितं यत् तत्पिण्डितं कृत्वा। तेषामेक्यं कृत्वा। व्येकेन पदेन। एकसंघहीनतरसंख्यया। हरेत्। तत्र लब्ध यत् तदेव सर्वधनं भवति। सर्वेषां संघधनानामेक्यमित्यर्थः। तस्मात्सर्वधना. त्पूर्वस्थापितराश्यूनसंघधनेधेककस्मिन्विशोधिते सति शिष्टमेकैकसंघधनं भवति। घेन संघेन हीनमितरसंघधनं विशोध्यते। तत्र शिष्टं तत्संघधनं भवति। उदाहरणं। व्यूहास्त्रयश्श्येनकङ्कायहंसजा दृष्टा वने ज्वेकहीनतरदयात्। जाता तु संख्यार्कशक्राष्टिसंमिता व्यूस्त्रये प्राज्ञ संख्यात्र कथ्यतां । अत्र प्रथमराशिं हित्वान्याभ्यां जाता संख्या १२। द्वितीयं हिवान्याभ्यां जाता १४। तृतीयं हित्वान्याभ्यां जाता १६। पृथस्थितमेतत्त्रयं पिण्डीकृतं ४२ । एकीनन पदेन दिसंख्येन तं २१। एतयूकत्रयजाता सकलसंख्या। एषा प्रथमगदितार्कसंख्यया होना ।। एतच्छेनमानं। अथ समस्तसंख्या शक्रहीना ७। एतत्कङ्कमानं। अथाष्टिहीना ५। एतदंसमानं ॥ अव्यक्तमूल्यानां मूल्यप्रद- शनायाल। गुलिकान्तरेण विभनेढ्योः पुरुषयोस्तु रूपकविशेष । लब्धं गुलिकामूल्यं ययर्थकृतं भवति तुल्यं ॥३०॥ 12 ·४६ चार्यभटीये गवादिद्रव्यं गुलिकाशब्देनोच्यते। रूपकशब्देन पणादिसंक्षितं स्वादिद्रव्यं । तत्र पकाख्यद्रव्ययोर्विशेष विश्लेषं गुलिकाख्यद्रव्ययोरत्तरेण विभजेत्। तत्र लब्धमेकेकस्य गुलिकाख्यद्रव्यस्य मूल्यं भवति। यश्चर्थकृतं भवति तुल्यं। यत्र द्वयोः पुरुषयोस्स्वस्वगुलिकामूल्यवृपकयुतिमानं तुल्यं भवति तत्रैवं विधिरि- त्यर्थः। उदाहरण। समस्वयो पकाणां शतं षष्टिः क्रमानं गावष्षणिजोश्चाष्टौ तत्र गोमूल्यकं कियत्॥ प्रथमस्य व्रपकमान १००। गुलिकाख्यगोमानं ६। द्वितीयस्य ब्रूपकमानं ६०। गुलिकाख्यगोमानं ८। अत्र रूपकातरं ४०। एतलिकान्तरेण । अनेन भक्तं २०। एतद्विंशतिसंख्यमेकैकगोमूल्यं। अत्रैकैकस्य विंशत्यधिकं शतद्वयं रूपकं भवति ॥ ग्रहान्तराबल्योगकालानयनमाह। भक्ते विलोमविवरे गतियोगेनानुलोमविवरे दे। गत्यन्तरेण लब्धौ द्वियोगकालावतिष्यौ ॥३१॥ विलोमयार्वक्रयाग्रहयोर्विवरे स्फुटान्तरे वे लिप्तीकृते तयोर्गतियोगेन वक्र- स्पष्टगोर्योगेन लिप्तीकृतेन भक्त कार्ये। अनुलोमयोर्वक्रिणोर्डयोवक्रिपो. ईयोवी विवरे दे गत्यन्तरेण वक्रगत्यावी स्पष्टगत्योवान्तरेण भक्त कार्ये। वे इतिवचनमन्तरस्य वैविध्यात्। शीघ्रगतिहीनो मन्दगतिरतरं भवति। मन्दग. तिहीनश्शीघ्रगतिश्चान्तरं भवति। इति वैविध्यं। तत्र करणे लब्धौ द्वौ दि.

·गपितपाद ४७ योगकाली। द्वयोर्ययोगकालौ दिनात्मको। प्रतीतष्यौ भवतः। शीघ्रग. तिरसतो गच्छति चेदतीतस्स कालः। मन्दगतिरग्रतो गच्छति चेदेष्यस्स कालः। विलोमे तु उर्धगतो वक्री चेदेष्यः। अन्यथातीतः॥ अथ कुदाका. रगणितप्रदर्शनार्थमायाद्वयमार। अधिकाग्रभागलारं हिन्यानाप्रभागहारेण । शेषपरस्परभक्तं मतिगुणमयान्तरे क्षितं ॥३२॥ अधउपरिगुणितमत्ययुगूनायच्छेदभाजिते शेषं । अधिकारच्छेदगुणं द्विच्छेदायमधिकाग्रयुतं ॥३३॥ इति। दिविधः कुटाकारः। निरग्रस्सायश्चेति। केनचिगुणकारेण गुणिते भाज्ये भाजकेन भक्त यश्शेषस्तेन शेषेण भाज्यभाजकाभ्याञ्च तच्छेषप्रद्गुणकाररा- शेरानयनाय यत्कर्म क्रियते स निरग्रकुदाकार इत्युच्यते॥ तत्रानोतस्स गुणकारः पूर्वगुणकाराद्विनश्चेत् तस्मिस्वहारप्रक्षेपात्पूर्वगुणकारस्सिध्यति। पत्रकेनेव राशिना भाज्यद्वये गुणिते भाजकद्वयेन हते शेषद्वयं भवति तत्र ताभ्यां तत्तद्वाज्यभाजकाभ्याञ्च तत्तच्छेदवयगुणकारद्वये निरयविधिनानीत सति यदि तहुणकारद्वयं भिन्नं भवति। तदा ताभ्यां तद्धारकाभ्याच पूर्वगुणकारा. नयने यः कर्मशेषो भवति। स सायकाटुकार इत्युच्यते। शेषद्वयेनानीतौ यौ गुणकारी तयोरधिको अधिकार इत्युच्यते। उन उनोग्यः॥ सायकुदाकार- प्रदर्शनपरमेतदायर्यायं। निरयो ऽप्यस्मादेव सिध्यति। अधिकाग्रभागलारं हि.

·४८ चार्यभटीये चाटूनाग्रभागहारेण। अधिकाग्रसाधनभूतं भागहारमूनायसाधनभूतेन भाग. हारेण हिन्ग्यात्। हरेत्। शेषपरस्परभक्तं। अनन्तरं शेषपरस्परहरणं कार्य। शेषशब्दो ऽत्र कृतशेषस्य तत्समीपस्थितस्योनायकारकस्य च प्रदर्शकः। रु. तशेषस्योनाग्रभागस्य च परस्परहरणं कार्यमित्यर्थः। यदा पुनरधिकाग्रभाग. हारस्याल्पवाटूनाग्रहारेण प्रथमकरणं न संभवति तदाधिकाग्रहारोनाग्रहारयोः परस्परहरणं कार्य। कुदाकारे हि भाज्यभाजकयोः परस्परहरणं विहितं। तत्र भाज्येन भाजकस्य प्रथमहरणञ्चाभिप्रेतं। अत्राप्यधिकाग्रभागहारो भाज्यत्वेन कल्पितः। उनाग्रहारो भाजकत्वेन कल्पितः। तत्र भाज्यस्याल्पत्वापादनाय तस्य प्रथमहरणं विहितं। यदा प्रथममेवाल्यो भाज्यस्तदा तस्य प्रथमहरणं न कार्य। परस्परसरणे तत्तत्फलञ्चाधोज्धः क्रमेण स्थाप्यं यथा फलवली भवति। परस्परभक्तमितिवचनात्पत्नग्रहणमप्यभिहितं भवति। अन्यस्मादन्यस्माच्च भकं फलं हि परस्परभतं तत्स्थाप्यमिति शेषः। यावद्वते शेषयोरल्यवान्मतिः कल्य्या भवति। तावदेवं परस्परसरणं तत्फलस्थापनञ्च कार्य। परस्पकरणस्य द्विष्टत्वात्फलपदानां समवे परस्परहरणं समाप्यते। अतस्समपद एव मतिः कल्प्यते। मतिगुणमयान्तरे तितं। भाज्यणेष यया संख्यया निहते तस्मिन् क्षेप्यराशिं प्रक्षिप्य वा तस्माच्छोध्यराशिं विशोध्य वा भाजकशेषेण कृते निश्शेषो भवति भाज्यशेषः सा संख्या मतिर्भवति। अत्रापयोरतरं क्षेप्यरा. शिस्स्यात्। तां मतिं बुद्ध्या प्रकल्प्य तया भाज्यशेषमल्पसंख्यं निहत्याययोरन्तरे ·गपिातपाद ဦးနု नेप्यसंज्ञिते प्रक्षिप्याधिकसंख्येन भाजकशेषेण निश्शेषं हत्वा फलं गृह्णीयात्। पुनस्तां मतिं फलपदानामधो विन्यस्य तस्या अधस्तानब्धच विन्यसेत्। मति. कल्पनायास्सुखत्वापादनाय हि परस्परहरणं विधीयते। तनिवृत्तये पुनरध. उपरिगुणितमत्त्ययुगित्यादिना वध्युपसंहारश्च विहितः । अतो निश्शेषकरणातं फलं प्रात्यमिति सिद्ध। अथ मतिश्च। अधउपरिगुणितमत्त्ययुगितिवचनादध- शब्देनोपात्त्यपदं गृह्यते। उपात्त्यपदेन स्वोर्धपदं निहत्य तस्मिनन्त्यपदं प्र. क्षिपेत् । पुनरण्येवं कुर्यायावावेव राशी भवतः। तत्र राश्योपरिस्थ एव याक्यः। उनारच्छेदभाजिते शेषं अधिकाग्रच्छेदगुणं दिच्छेदायमधिकामयुतं । द्वयो राश्योरुपरिस्थितं राशिमूनायच्छेदेन हरेत्। तत्र शिष्टमधिकायच्छेदेन निहत्य तस्मिन्नधिकाग्रं प्रक्षिपेत्। स विच्छेदाग्रराशिभवति। पूर्वोक्तभाज्यदयस्य शेषह. यप्रदो गुणकार इत्यर्थः॥ निरये ज्येवमेव विधिः। किन्तु तत्र मतिकल्प. नायां कृतशेषो दृश्यराशिश्शोध्याख्यः । एष दृश्यश्चेत् क्षेप्याख्यः। राशिदये जात उपरिस्थराशिं भाजकेन हरेत्। तत्र शेषो गुणकारी हर्गणादिस्स्यात्। अधरस्थराशिं भाज्येन करेत्। तत्र शेषो लब्धं भगणादिसंज्ञितं फलं स्यात्। अधिकारच्छेदगुणमित्यादिको विधिस्तत्र न भवति। अत्रैवं वा योजना। अधि. कायभागहारं छिन्न्यानाग्रभागहारेण । इति। अधिकाग्रभागहारशब्देनाधिकसं. व्येन भाज्यभाजकावुक्तौ। भाज्यस्यापि हि परस्परहरणे भातकवं संभवति। तावूनाग्रभागकारेणात्यसंख्येन केनचिहाशिना हिग्यात्। निश्शेषं हरेत्। 19 ·૫૦ कार्यभटीये अपवर्तनस्य संभवे ज्यवर्तयेदित्यर्थः। पुनश्शेषपरस्परहरणादिकं। अपवर्ति- तयोः परस्पररणादिकं कार्य। इति। उदाहरणं । राशी वसुने नवदनभक्ते शेषश्चतुर्भिस्तुलितस्तथास्मिन् । अत्यष्टिनिने शरवेदभक्ते शेषो हितुल्यो बुध कस्स राशिः ।। प्रथमे भाज्यो । हरः ।। शेषः ।। भाज्यभाजकयोः परस्परहरणे कृते तत्फलानि वख्यां संस्थाप्य जाता फलवली ।। भाज्यशेषः १। भाजकशेषः ।। चतुस्संख्यशेषराशिश्शोध्यः। तत्र कल्पिता मतिः ६। मतिगुणिताहाज्यशेषाच्छो. ध्यराशी विशोधित शेषः । तस्माद्वाजकशेषेण लब्धं फलं १। मतिफलाभ्यां ३ युता वल्ली । अधउपरिगुणितमत्त्ययुगित्यादिना लब्धौ राशी। अनयोरु- २० परिस्थितं भाजकेन । अनेन करेत्। तत्र शेषः १५। एष गुणाकारः। सा- यविधावयमयः । अधस्स्थं भाज्येन ८ अनेन करेत्। तत्र शेषः ४। एष फलराशिः । अत्रानतिन गुणकारेण रुतादात्याद्वाजकेन लब्धं फलमित्यर्थः । एवं निरग्रकु- हाकारः॥ अथ द्वितीये भाज्यः १७। भाजकः ४५। शेषः ७। एतेरपि पूर्व. वदानीता गुणकारराशिः ११। सायविधावयमयः। अयमूनायाख्यः। पूर्वानीतो अधिकायाख्यः १५। अग्रो । अयातरं ।। अयं क्षेप्यराशिः। अधिकाग्रहारः ·गपितिपादा ।। अयं भाज्यः। उनायभागकार: ४५। अयं भाजकः। अत्र प्रथमरपाम- धिकाग्रहारस्योनवान संभवति। अतो भागहारयोः परस्परहरणं कृत्वा वली संपाग्यानान्तरं क्षेप्यराशिं प्रकल्प्य निरग्रविधिना गुणकारमानयेत्। तथानीतो गुणराशिः ३४। अयमधिकारच्छेदेन । अनेन गुपितः। १६ । अधिकाग्रेण १५। अनेन युतं। १००१ । अयं विच्छेदाग्राख्यो गुणराशिः। उद्दिष्टो गुणरा- शिश्चायमेव। यदा पुनरेवमानीतो विच्छेदाय उद्दिष्टगुणादिनस्तदा तस्मिन्स्व. हारकमिष्टगुणं प्रक्षिप्योद्दिष्टगुणास्साध्यः । स्वहारस्वधिकाग्रोनायभागहारयो. संवर्गस्स्यात् । अथवा तयोरेव भागहारयोः परस्परभक्तशेषेण भक्तस्तयोरेव संवर्गो कारस्स्यात् । अयं साग्रकुटाकारो गणितविहिर्बहुधा क्रियते। निरयश्च वारकुटाकारवेलाकुटाकारादिभेदाद्वधा भवति। तत्सर्व महाभास्करीयभाष्यस्य व्याख्यायां सिद्धान्तदीपिकाख्यायां विस्तरेण प्रदर्शितं। तस्मादिकास्माभिरनादृतं । इति पारमेश्वरिकायां भठदीपिकायां गणितपादो द्वितीयः अथ कालक्रियापादः प्रदर्श्यते। तत्र कालविभागमाह। वर्ष द्वादश मासास्त्रिंशदिवसो भवेत्स मासस्तु। षष्टिन द्यो दिवसष्षष्टिस्तु विनाडिका नाडी ॥१॥ एकं वर्ष द्वादश मासा भवन्ति। त्रिंशदिवसा यस्मिन् स त्रिंशदिवसः। मा. सस्त्रिंशदिवसस्स्यात्।एकोमासस्त्रिंशदिवसा भवतीत्यर्थः । एको दिवसःषष्टिनायो ·પર बार्यभटीये भवति। एका नाडी षष्टिविनाडिका भवति। सौरसावनचान्द्रादिसंहितेषु वर्षेषु तत्तद्वर्षकालाहादशांशस्तत्तन्मासकालः। एवं स्वमानवशात्तत्तद्दिननाद्या. दिकाला वेश्याः। कालभेदा नवविधा उक्ताः ') ब्रामं पित्र्यं तथा दिव्यं प्राजापत्यञ्च गौरवं। सौरञ्च सावनं चान्द्रमार्क मानानि वे नव॥ इति॥ नक्षत्रमण्डलभ्रमणकालतुल्यस्य नाक्षत्राख्यदिनस्यावयवभूताया विनाडिकायाः कालमार्धिन प्रदर्शयति। गुर्वक्षराणि षष्टिविनाडिकाी षडेव वा प्राणाः। यावता कालेन षष्टिणुर्वक्षराण्युचरति मध्यमया वृत्त्या पुरुषः। तावान्काल प्राी विनाडिका। ऋक्षसंबन्धिनी विनाडिका। ऋक्षापामाधारभूतमण्डलं यावता कालेन परिश्रमति। स काल प्राी दिवसः। तस्य षवंश पाती नाडिका। तस्याष्षध्वंश प्राी विनाडिका सेयमित्यर्थः ॥ षडेव वा प्राणाः। यावता कालेन पुरुषष्पडुच्छासान् करोति। तावान्कालश्चाी विनाडिका स्यात्। द्वावपि कालौ तुल्यावित्यर्थः ॥ कालविभाग एवं प्रदर्णितः। क्षत्रविभागश्च तथा ज्ञेय इत्युत्तरार्धेनाह। एवं कालविभागः नेत्रविभागस्तथा भगणात् ॥२॥ १) सूर्यसिठान्ने मानाध्याये प्रलो ।।

·कालनियापादः પર वर्षात्कालविभाग एवमुक्तः। भगणाक्षेत्रविभागा "पि तथा ज्ञेयः। एतदुक्तं भवति। द्वादशांश एको राशिर्भवति। राशेत्रिंशांश एको भागः। भागस्य षवंश एका लिप्ता। लिप्तायाष्पयंश एका विलिप्ता। विलिप्तायाष्षयंश एका तत्यरा। इति भगणादयः क्षेत्रात्मकाः। वर्षादयः कालात्मकाः॥ राशिचक्रे चरतो याहयोश्चतुर्युगे योगसंख्याज्ञानमार्यार्धेनाह। भगणा द्वयोर्दयोर्ये विशेषशेषा युगे दियोगास्ते। योर्यहोर्यो युगभगणसमूहको तयोर्दयोर्विशेषशेषाः। दयाभगणसमूल्योरधि. कादल्ये विशोधिते शिष्टा ये भगणास्ते युगे दियागाः। द्वयोर्ययोश्चतुर्युग योगसंख्या भवति। तुन्यकालं मण्डलमारक्य मन्दशीघ्रगतिभ्यां चरतोZल्यो. यंदा योगो भवति। तदा हि शीघ्रगतरेकपरिवर्तनाधिक्यं स्यात्। अतः परिवर्तनान्तरतुन्या मण्डले चरतोहयो-गाम्स्युः॥ युगे व्यतीपातसंख्या. मपरार्धेनाह। रविशशिनक्षत्रगणारसंमिश्राश्च व्यतीपाताः ॥३॥ रविशशिनानक्षत्रगणा युगे यावतः प्रथमं रविभगणं गणयित्वा पुनश्शशिभगणे च गणिते यावत्त इत्यर्थः। संमिश्राश्च। पुन या गणेक्ये च गणिते यावत. स्तावतो युगे व्यतीपाता भवन्ति। रविशशिनाभंगणक्यदिगुणतुल्या इत्यर्थः । अत एतदुक्तं भवति। रविशशिनार्यागे चक्रा एका व्यतीपातस्स्यात्। पुन- स्तयोोंगे चक्रे द्वितीयो व्यतीपातस्स्यात्। इति । इह स्थूलतया व्यतीपात 14 ·પછે वार्थभटाये उक्तः। सूक्ष्मस्तु मयेनोक्तः।) एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा। तयुतौ भण्डले क्रात्योस्तुल्यवे वैधृताभिधः ।। विपरीतायनयती चन्द्रार्को क्रातिलिप्तिकाः। समास्तदा व्यतीपातो भगणार्धे तयोर्युतिः॥ इति। अत्रापि मण्डलभगणार्धशब्दाभ्यां सूर्याचन्द्रमसोभिन्नगोलता तुल्यगीलता च क्रमादभिहिता। इति वेचं ॥ उच्चनीचवृत्तस्य परिवर्तमार्धिनाह। स्वोच्चभगणास्स्वभगणैर्विशषितास्स्वोच्चनीचपरिवर्ताः । उच्चभगणस्वभगणयोरतरं स्वोच्चनीचपरिवर्तः। इत्यर्थः। चन्द्रस्य तुङ्गभगणस्व. भगणयोरतरं मन्दोचनीचपरिवर्तः। इतरेषान्तु पक्षां मन्दोवस्य स्थिरत्वात्स्व. भगणा एव मन्दनीचोच्चपरिवर्ताः। कुजादीनां पञ्चानां शीघ्रोच्चभगणस्वभगपान्तरं शीघ्रोच्चनीचपरिवर्तस्स्यात्। सर्वे ग्रहास्स्वोच्चस्य परितो भ्रमन्ति। तत्रोचासने ग्रह स्वोच्चवमुच्चस्य सप्तमस्थाने नीचवञ्च। तद्रमणमत्रोचनीचपरिवर्त इत्यु- च्यते। तत्र मन्दोचादनुलोमेन भ्रमणं शीघ्रोचात्प्रतिलोमेन च युगे स्वोधनी. चपरिवती अत्रोक्ताः। द्वियोगन्यायसिद्धस्यास्य पृथगभिधानं ग्रहाणामुच्चनीचपरि- वर्तप्रदर्शनाय ॥ गुरुवर्षायपरार्धमाक। गुरुभगणा राशिगुणास्वाश्वयुजाच्या गुरोरब्दाः ॥४॥ ') पूर्वसिद्वानो पातापिकारे प्रलो. १-२ ।

·कालक्रियापाद
૫૫
गुरोभंगणा राशिगुणा द्वादशभिगुणिता युगे अाश्वयुजाग्या अब्दा इत्यर्थः ।
अत्र वराहमिहिरः ।
नक्षत्रेण सहोदयमस्तं वा याति येन सुरमन्त्री।
तत्सं वक्तव्यं वर्ष मासक्रमेणव।।
वर्षाणि कार्तिकादीन्यानेयावद्दयानुयोगीनि।
क्रमशस्त्रिभन्तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यञ्च यद्वर्ष ।
इति। मासक्रमेण कार्त्तिकादिमासक्रमेण वर्षक्रम इत्यर्थः॥ सौरचान्द्रसाव.
ननाक्षत्रमानविभागमाह।
रविभगणा रव्यब्दा रविशशियोगा भवत्ति शशिमासाः ।
रविभूयोगा दिवसा भावाश्चापि नाक्षत्राः ।।५।।
यावता कालेन वेगणपरिवृत्तिस्तावत्कालो रव्यब्दः। यावता कान्नेन रवि.
शशिौर्यागस्स्यात् तावत्कालश्चान्द्रमासः। एककालमारुह्य गच्छतोः पुनर्यो.
गकाल इत्यर्थः। रविभगणतुल्या युगे रव्यब्दाः। युगे रविशशियोगतुल्या
युगे चान्द्रमासाः। रविभूयोगशब्देन रवे परिभ्रमणमभिहितं। युगे रवे परि-
भ्रमणतुल्या युगे भूदिवसाः। सावन दिवसा इत्यर्थः। युगे यावत्तो भावती
नक्षत्रमण्डलस्य परिभ्रमणानि तावतो युगे नाक्षत्रदिवसाः। अत्र भचक्रभ्रम.
पासिडा नाक्षत्रदिवसा उक्ताः। नतु चन्द्रगतिसिद्धाः।। अधिमासावमदिनान्याह।
) बृहत्साहितायामायाये प्रलो० १-२।
S 1155

·चार्यभटीये अधिमासका युगे ते रविमासेभ्यो अधिकास्तु ये चान्द्राः । शशिदिवसा विज्ञेया भूदिवसोनास्तिथिप्रलयाः ।।६।। युगरविमासहीना युगचान्द्रमासा युगे अधिमासास्स्युः। युगभूदिवसोना युगचा. न्द्रदिवसा युगे तिथिप्रलयाः। अवमदिवसा इत्यर्थः। मनुष्यपितृदेवानां संव. सरप्रमाणमार। रविवर्ष मानुष्यं तदपि त्रिंशद्गुणं भवति पित्र्यं । पित्र्यं द्वादशगुणितं दिव्यं वर्ष समुद्दिष्टं ॥७॥ रविवर्ष मानुष्यं वर्ष भवति। (मानुष्यं वर्ष त्रिंशगुणितं पित्र्यं वर्ष भवति)। पित्र्यं वर्ष द्वादशगुणितं दिव्यं वर्ष भवति। अत्र सौरमानेन पित्र्यमुदितं शास्त्रान्तरे तु चान्द्रेणोदितं। तथाच मयः )। त्रिंशता तिथिभिमासश्चान्द्रः पित्र्यमतः स्मृतं । इति॥ ग्रहाणां युगकालं ब्राझदिनकालच्चाह। दिव्यं वर्षसहस्र ग्रहसामान्यं युगं द्विषटगुणं । अष्टोत्तरं सहस्रं ब्राझो दिवसो अकयुगानां ॥८॥ दिव्यं वर्षसहस्रं द्विषटगुणं द्वादशगुणितं ग्रहसामान्य युगं भवति। सर्वेषां ग्रहाणां युगमित्यर्थः। युगादौ सर्वेषां ग्रहाणां मण्डलादिगतवात्तेषां मध्यमा. नयने युगविशेषो नास्तीति सामान्यशब्देन योतितं ॥ कालस्योत्सर्पिण्यादि. *) सूर्यसिठान्ने मानाध्याये प्रलो १४।

·कालक्रियापाद ५७ विभागमाक। उत्सर्पिणी युगाध पश्चादवसर्पिणी युगाईच। मध्ये युगस्य सुषमादावते दुष्पमेन्दूधात् ॥७॥) अस्यार्थी व्याख्याकारण (1) प्रदर्शितः। अतो भटप्रकाशिकायां यदुक्तं तत्र लिख्यते। यस्मिन् काले प्राणिनामायुर्यशोवीर्यादीन्युपचीयते स काल उत्स. पिणीसंज्ञः। यस्मिन्नपचीयन्ते सो ज्वसर्पिणीसंज्ञः। युगस्य पूर्वार्धमुत्सर्पिणीकालः। अपराधुमवसर्पिणीकालः। युगस्य मध्यमस्यंशः समकालः। प्रायन्तौ (सुषमा) दुष्षमासंज्ञौ त्र्यंशौ। एतत्सर्वमिन्द्वचात्प्रभृति प्रतिपत्तव्यं। अस्यार्थी अभियुक्त. निप्य वक्तव्यः ॥ इति प्रकाशिकायां व्याख्यानं। अत्र इन्दुश्चात्प्रभृति प्रति. पत्तव्यमित्यनेन किमुक्तमिति न जानीमः। उक्तार्थस्य ग्रहगणितोपयोगिवमपि न पश्यामः। एवं वार्षः। इन्द्रच्चात्प्रभृति गतिमतां गतियुगाप्चर्धे उत्सर्पिणी। अपरार्धे ज्वसर्पिणी मध्ये समा च। मध्यकालावस्थितिप्रदेशाद्र्धमधो वा ग्रहाणामवस्थितियुगान्तयोर्भवति । अतो मध्यमगतेर्भेदस्स्यात् । तस्मात्काले काले निवृष्य मध्यमसंस्कार कार्य इत्यर्थः। श्रथवा। इन्द्रच्चात्प्रभृति यान्युच्चानि मन्दोच्चानि शीघ्रोच्चानि च भवत्ति तेषां यावस्थितिः। सा उत्सर्पिणी समा च स्यात्। मध्ये काले पत्रावस्थितिरुच्चानां भवति। तस्मात्प्रदेशाद्र्धमधो वा युगाग्यन्तयोरेव स्थितिर्भवतीत्यर्थः । तेन वृत्तभेदस्स्यात्। वृत्तभेदात्स्फुटभेट्स्स्यात्। १) भारदीपिकापुस्तकहये सुषमा चादायन्ते च दु' इत्यपपाठ । 15 ·५८ चार्यभटोये अतः काले-काले निवृष्य वृत्तसंस्कारः कार्य इत्यर्थः। इति॥ शास्त्रप्रणय. नकालं तत्काले स्ववयाप्रमाणञ्च प्रदर्शयति। षयब्दानां षष्टिर्यदा व्यतीतात्रयश्च युगपादाः । यधिका विंशतिरब्दास्तदेह मम जन्मनो तीताः ॥१०॥ इन वर्तमाने उष्टाविंशे चतुर्युगे चतुर्भागत्रयं षचब्दानां षष्टिश्च यदा गता भवति। तदा मम जन्मनः प्रभृति व्यधिका विंशतिरब्दा गता भवन्ति। व. र्तमानपुगचतुर्थपादस्य षट्शताधिकसहस्रत्रयसमितेषु सूर्याब्देषु गतेषु सत्सु त्रयोविंशतिवर्षेण मया शास्त्रमिदं प्रणीतमित्युक्तं भवति। अत्राह प्रकाशि- काकारः । अस्यायमभिप्रायः। अस्मिन् काले गीतिकोतभगोनेराशिकेनानीता ग्रहमध्यमोचपातास्स्फुटास्स्युः । इत उत्तरं तथानतिषु तेषु संप्रदायसिद्धस्संस्कारः कार्यः। इति। तथाच तच्छिष्यो लखाचार्यः )। शाके नखाब्धिरहिते शशिनो क्षः- स्तत्तुङ्गतः कृतशिवस्तमसष्पडझे। शेलाब्धिभिस्सुरगुरोर्गुणिते सितोचा- च्छोयं त्रिपञ्चकुहते भ्रशराक्षिभक्ते॥ स्तम्बरमाम्बुधिहते क्षितिनन्दनस्य सूर्यात्मजस्य गुणिते अम्बरलोचनेश्च । १) धोवृश्ट्रिास्ये तन्त्रे।

·काजक्रियापादः પર व्योमानिवेदनिहते विधीत लब्धं शीतांशुसूनुकुजमन्दकलासु वृहि ॥ इति। अभ्रशातितुल्यस्सर्वेषां कारकः कुजशनिशशीकलासु वृद्धिोऽयं शेष. कलाभ्यश्शोध्यं । एष संस्कारशकाब्दाख्यानातीव भिन्नः। अत्र शकाब्दाचन्द्र- यमाब्धिशोधनं युक्तं तदनुक्तं। नखाब्धिशोधनं यदुनं तडक्तिस्सौकर्यायेति वे. ग्वमिति प्रकाशिकाकारेणोक्तं। अयनसंस्कारश्च प्रदर्शितः। कल्यब्दात् खवषट्कृतिहीनाढसुशून्यनागशरभक्तात्। शेषे द्विबाणशक्रः पदं भुजाब्दा विसंगुणिताः। शशिसूर्यहता लब्धं भागादिफलं भुजाफलवत्। ऋणधनमयनध्रुवयोः कुर्यात्ते टुक्समे भवतः ।। इति। पदप्रदेशेषु दिबाणशक्राब्देषु गतभाग प्रोजपदे भुनाब्दः। युग्मपदे त्वेष्यो भुजाब्दः। भुजाफलवत्। मेषादावृणं तुलादौ धनमित्यर्थः। अयनवयगधुवयो राशिवये राशिनवके चर्णधनश्चेत्यर्थः । तथाभूते ज्यनावसानमित्युक्तं भवति॥ युगाचारम्भकालसाम्यं कालस्यानन्त्यञ्च प्रदर्शयति। युगवर्षमासदिवसास्समं प्रवृत्तास्तु चैत्रशुल्लादेः । कालो ज्यमनाप्यतो अलमेरनुमीयते क्षेत्रे ॥११॥ सर्वेषां मण्डलान्तगतवायुगादौ सौरचान्द्रादीनां युगपत्प्रवृत्तिः॥ अनायता कालः क्षेत्रे गोत्ने स्थितहभैरप्यनुमीयते। एतदुक्तं भवति। यश्यप्यनायत्तः

·६०
मार्यभटीये
कालस्तथापि ज्यातिश्चक्रस्थरुपाधिभूतः कल्पमन्वन्तरयुगवर्षमासदिवसादिरूपेण
परिच्छिचत इति॥ ग्रहाणां समगतित्वमाह।
षया सूर्याब्दानां प्रपूरयत्ति ग्रहा भपरिणाएं।
दिव्येन नभापरिधिं समं भ्रमन्तस्वकक्ष्यासु ॥ १२॥
सूर्याब्दानां षया सर्वे ग्रहा भपरिणादं नक्षत्रमण्डलं पूरपति। तावता कालेन
तत्तुल्ययोजनानि गच्छतीत्यर्थः ॥ दिव्येन नभःपरिधिं। दिव्येन युगेन ग्रह-
सामान्ययुक्तोन चतुर्युगन नभापरिधिमाकाशकच्यां परिपूरयत्ति। तत्तुल्यानि
योजनानि गच्छन्तीत्यर्थः। समं भ्रमत्तस्स्वकक्ष्यासु। सर्वे ग्रहा दिने-दिने तुल्य.
योजनानि स्वकक्ष्यायां भ्रमत्तस्सन्त एवं भपरिणादं नभापरिधिश्च पूरपन्ति ॥
समगतीनां मन्दशीघ्रगतिवं कल्याभेदागवतीत्याह।
मण्डलमल्यमधस्तात् कालेनाल्पेन पूरयति चन्द्रः।
उपरिष्टात्सर्वेषां मच्च महता शनैश्चारी ॥१३॥
सर्वेषां ग्रहाणामधस्तादच्छंश्चन्द्रस्स्वमण्डलमल्ययोजनमल्येन कालेन पूरपति।
अन्यग्रहमण्डलापेक्षया मण्डलाल्यत्वं । अन्यग्रहमण्डलपूरणापेक्षया कालस्या.
ल्यवञ्च। सर्वेषां ग्रहाणामुपरिष्टाहच्छञ्छनेश्वरस्स्वमण्डलं महधिकयोजनं महता
कालेन पूरयति ॥ राशिभागादिनेत्राणां प्रमाणं तत्तन्मण्डलानुसारेणेत्यत पार।
अल्ये कि मण्डले ल्या मरुति महातश्च राशयो ज्ञेयाः।
अंशाः कलास्तथैवं विभागतुल्यास्स्वकक्ष्यासु ॥१४॥

·कालक्रियापाद ६१ अल्पनेत्रे मण्डले राश्यादयो ग्ल्पक्षेत्राः। महति मण्डले राश्यादयो महात्तः । स्वकल्यासु विभागतुल्याः। स्वकक्ष्याया द्वादशांशतुल्यो राशिः। राशिनेत्रत्रिं. शांशतुल्यक्षेत्रो भागः। तथा कलादयः । एवं स्वकक्ष्यासु प्रकल्पितविभागतुल्या राश्यादयः ॥ नक्षत्रमण्डलाधोगतानां ग्रहकक्ष्याणां क्रममाव। भानामधश्शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रबुधचन्द्राः । तेषामधश्च भूमिर्मेधीभूता खमध्यस्था ॥ १५॥ नक्षत्रकक्ष्यावस्थितानां भानामधः क्रमेण शनैश्चरादयस्स्वकक्ष्यायां चरन्ति । तेषां ग्रहाणामधस्स्थिता भूमिः खमध्यस्था। अाकाशमध्ये तिष्ठति। तेषां ग्रहाणां मेधीभूता भूमिः। मेधी नाम खलमध्ये स्थितो धान्यमर्दकानां बलीवकादीनां बन्धनार्थ स्थापितस्स्थूलशङः। यथा बलीवर्दमहिषादयस्तं शईं मध्यं कृत्वा तस्य परितो भ्रमन्ति। तथा भानि ग्रहाश्च खमध्ये स्थितां भूमिं मध्यं कृत्वा तस्याः परितो भ्रमन्ति। इत्यर्थः । अत्र निरक्षदेशमङ्गीकृत्योधाधोविभागः कृतः। ग्रहाणां मेधीभूताया भूमेः परितो भ्रमणतस्तु मेरुमध्यमङ्गीकृत्य। उक्तेन कक्ष्याक्रमेणीव कालहोराधिपत्यं दिनादिपत्यञ्च प्रदर्शयति। सप्तते कोरेशाश्शनेश्चराग्या यथाक्रमं शीघ्राः । शीघ्रक्रमाच्चतुर्था भवति सूर्योदयाद्दिनपाः ॥१६॥ उक्ताश्शनेश्वरादयो यथाक्रमं शीघ्राः शीघ्रगतयो भवन्ति। कक्ष्याक्रमेणेतत्सिध्यति। एवं यथाक्रमं शीघ्रास्सत्त एते शनैश्चरादयो यथाक्रमं लोरेशाः कालकोरेशा 16 ·६२ चार्यभटोये भवति। वाराधिपस्य प्रथमहारा। पुनस्तस्मादुक्तक्रमेण रात्रौ वाराधिषपञ्चमस्य प्रथमहोरा । पुनस्तस्मादुक्तक्रमेणा। इत्यर्थः । उक्ताच्छीघक्रमाच्चतुर्थास्सूर्योदयमारभ्य दिनपा भवन्ति। शनेश्वरवारादुत्तरवार उक्तक्रमेण शनेश्वराच्चतुर्थी अर्को वा. राधिपः। तत उयरिंगतवारे काश्चतुर्थश्चन्द्रो वाराधिपः। एवं परे प्युक्तक्रमण चतुर्थचतुर्थास्सूर्योदयमारभ्य वाराधिपा भवति ॥ मध्यग्रहस्य दृग्वेषम्यात्तत्स्फु- टीकरणमारभ्यते। तत्र दरवैषम्यकारणं प्रदर्शयति । कक्ष्याप्रतिमण्डलगा भ्रमन्ति सर्वे ग्रहास्स्वचारेणा। मन्दोच्चादनुलोमं प्रतिलोमञ्चैव शीघ्रोच्चात् ॥ १७ ॥ स्फुट एक एव ग्रहो भवति। तस्य विषमगतिवात् तहतिसिद्धये समगतिम. ध्यमाख्यो ग्रहः पृथक् कल्ल्य्यते। तत्र भूमध्यकेन्द्र कल्याख्यमण्डले मध्यमग्र. हस्सदा स्वचारेण मध्यमगत्या भ्रमति गच्छति। स्फुटग्रहस्तु भूमध्यातिक्रान्तकेन्द्रे प्रतिमण्डलाख्ये मण्डले स्वचारेण मध्यमगत्येव भ्रमति गच्छति। अथवा स्वचारेण कक्ष्यामण्डलगतो मध्यमग्रहो मध्यमगत्या दृग्विषये चरति। प्रति. मण्डलगतस्स्फुट्यनस्स्वचारेण स्फुटगत्या दृग्विषये चरति। इति योजना ।। मन्दोच्चादनुलोम। यत्र-यत्र मन्दोच्चमवतिष्ठते तत्तत्स्थानादनुलोम दिने-दिने केन्द्रभुत्या गच्छति। यत्र-यत्र शोघ्रोच्चमवतिष्ठते तत्तत्स्थानात्प्रतिदिनं स्वशीघ्रगत्यतरेण तुल्यकेन्द्रगत्या प्रतिलोमं गच्छति ॥ प्रतिमण्डलप्रमाणं तत्स्थानच्चाका -- ·कालक्रियापाद ६३ कक्ष्यामण्डलतुल्यं स्व-स्वं प्रतिमण्डलं भवत्येषां। प्रतिमण्डलस्य मध्यं धनभूमध्यादतिक्रान्तं ॥१८॥ कक्ष्यामण्डलं हि सर्वेषामाकाशकल्यातस्स्वभगौलब्धं स्यात्। प्रदर्शितच तत् खयुगांश ग्रहजव इति)। स्वं-स्वं प्रतिमण्डलमपि स्वस्वकल्यामण्डलतुल्यं भवति। कक्ष्यामण्डलस्य मध्यं धनभूमध्ये भवति। भूमेरन्तर्गतो यो मध्यभाग. स्तत्रेत्यर्थः । प्रतिमण्डलस्य मध्यन्तु तस्माइनभूमध्यादतिक्रान्तं भवति। धनभूम- ध्यादूच्चनीचवृत्तव्यासार्धतुल्यात्तरे। इत्यर्थः । तदक्ष्यति च ॥ प्रतिमपउनभूमध्य. योरतरालप्रमाणं मध्यस्फुटयोरतरालप्रमाणञ्चार । प्रतिमण्डलभूविवरं व्यासार्ध स्वोच्चनीचवृत्तस्य । वृत्तपरिधी ग्रहास्ते मध्यमचारं भ्रमत्येव ॥१६॥ गीतिकासु यन्मन्दवृत्तमुक्तं तन्मन्दकर्मण्युच्चनीचवृत्तं स्यात्। तत्रोक्तं शीघ्रवृत्तं शीघकर्मण्युच्चनीचवृत्तं स्यात्। तस्य स्वोच्चनीचवृत्तस्य व्यासार्घ प्रतिमण्डलभू. मध्ययोरतरालमपि भवति। गीतिकोतवृत्तानि ज्याकर्णक्षेत्रसाधितानि। अतो भूमध्य केन्द्रं कृत्वा त्रिज्याव्यासार्धन कक्ष्यामण्डलमालिख्य तन्मध्यात्स्वोच्चनी. चवृत्तव्यासार्धान्तरे केन्द्रं कृत्वा त्रिज्यातुल्यव्यासार्धन वृत्तमालिखेत्। तत्प्रति. मण्डलं भवति। प्रतिमण्डले व्योनि दृश्यमानस्साक्षाहनश्चरति। कल्पितो मध्यमग्रहकक्ष्यामण्डले चरति। कक्ष्यामण्डले यत्र मध्यमग्रहो ज्वतिष्ठते तत्र दशगीतिकाया है।

·६४ चार्यभटीये केन्द्रं कृत्वा स्ववृत्तव्यासार्धन स्वोच्चनीचवृत्तमालिखेत्। तस्य परिधी ग्रहा मध्यमचारं भ्रमन्ति। मध्यमास्तस्मिन्वृत्ते मध्यमगत्या भ्रमत्ति चरत्ति। उच्चानि तस्मिन्स्वगत्या चरति। इत्यर्थः। तस्मिन्वृत्त उच्चमध्यमयोरतरालभवा भुजज्या यत्प्रमाणा तत्प्रमाणा व्यासार्धमण्डले मध्यमस्फुटयोरतरालभुजाड्या भवति। क्षेत्रमानेनात्र तुल्यता नतु लिप्तादिसंख्यया। उच्चनीचवृत्ते मध्यमोच्चानां चारं प्रकल्प्य मध्यमोच्चयोरतरालभवभुजाड्यातुल्यं मध्यमस्फुटयोरतरालमिति प्रकल्प्यं । इत्यर्थः। गीतिकोक्तवृत्तानां ") कार्धापवर्तितत्वात्परिलेखनकमणि त्रिज्या का. धापवर्तिता पाया स्यात्॥ तत्र भ्रमणप्रकारमाह। यश्शीघ्रगतिस्त्वोच्चात् प्रतिलोमगतिस्स्ववृत्तकक्ष्यायां। अनुलोमगतिवृत्त मन्दगतियों ग्रहो भ्रमति ॥२०॥ यो ग्रहस्स्वोच्चाच्छीघ्रगतिर्भवति स्वस्वनीचोच्चवृत्ताख्यकक्ष्यायां प्रतिलोमगति. भ्रमति। तत्र नाता गतिः प्रतिलोमेति कल्य्या। मध्यमादधोगतस्य स्फुठस्य मध्यमस्य चातरं तत्र जाता गतिभुजेत्यर्थः। यो ग्रहस्स्वोच्चान्मन्दगतिर्भवति स स्ववृत्ते ऽनुलोमं गच्छति। तस्मिन्वृत्ते जाता गतिभुजानुलोमेति कल्य्या। तत्र मध्यादुपरि स्फुठो भवतीत्यर्थः। अत्रोच्चाटूर्धगतराशिषटस्थो ग्रहश्शीघ्रग. तिरित्युच्यते। अधोगतराशिषटस्थो मन्दगतिरिति च। इति द्रष्टव्यं। मध्यमा. स्फुटस्य प्रतिलोमानुलोमगतित्वमुक्तं ॥ उच्चनीचवृत्तस्य भ्रमणप्रकारं तन्म. १) दशगीतिकाया ।

·कालक्रियापाद ૨૫ ध्यावस्थानच्चाह। अनुलोमगानि मन्दाच्छीपात्प्रतिलोमगानि वृत्तानि। कक्ष्यामण्डललमस्स्ववृत्तमध्ये ग्रहो मध्यः ॥२१॥ कक्ष्यामण्डले यत्र मध्यमग्रहस्तत्र केन्द्रं कृत्वा स्ववृत्तपरिलेखनं कार्यमित्यर्थः। एवमुच्चवशात् स्फुटगतिः प्रतिदिनं भिन्ना। ततस्स्फुटगतिसिद्यर्थ स्फुटकर्म क्रियते। तत्रैकोच्चयोस्सूर्येन्दारेकमेव स्फुटकर्म। ह्युच्चानां कुजादीनां स्फुटकर्मणी द्वे भवतः। तत्र तेषां स्फुटकर्मदये कृते अपि कदापि दम्भेदस्संभवति। मन्दशीघयोः कक्ष्या. मण्डलभेदात् प्रतिमण्डलभेदाच्च संभवति। तदूम्मेदव्युदासार्थमवं क्रियते। कु. जगुरुशनीनां प्रथमं मध्यान्मन्दफलमानीय तन्मध्यमे कृत्वा तस्माच्छीघ्रफलञ्चानीय तर्ध तस्मिन्नेव कृत्वा तस्मान्मन्दफलं सकलं केवलमध्ये कृत्वा तस्माच्छीघ्र. फलञ्च सकलं तस्मिनेव क्रियते। स स्फुटो ग्रहः। बुधशुक्रयोस्तु प्रथम मध्यमाच्छीघ्रफलमानीय तदर्ध मन्दोचे व्यस्तं कृत्वा तन्मन्दोच्च मध्यमादिशोध्य मन्दफलमानीय तत्सकलं मध्यमे कृत्वा तस्माच्छीघ्रफलञ्च सकलं तस्मिन्नेव क्रियते। स स्फुटस्स्यात्। इति। एतत्सर्वमार्यात्रयेण प्रदर्शयति। तत्र प्रथम मन्दशीघ्रयोणधनविभागमार्धिनो का सार्धनार्याइयेन स्फुरक्रमञ्चार । ऋणाधनधनशयास्युर्मन्दोच्चायत्ययेन शीघ्रोच्चात् । मन्दोच्चात्। मन्दोघहीनान्मध्यमादित्यर्थः। तस्माइत्पन्ना जीवा पदक्रमेण ऋणा. धनधनक्षयात्स्युः। व्यत्ययेन शीघ्रोच्चात् । मध्यमहीनाच्छीघोच्चाहुत्पन्ना जीवा व्य. 16.

·६६ पार्वभटीये त्ययेन धनाधनास्स्युरित्यर्थः। एतदुक्तं भवति। प्रथमपदे मन्द जायाः क्रम. ज्याफलमृणं भवति। द्वितीयपदे कोब्या उत्क्रमज्याफलं। तृतीयपदगतसंपूर्ण. भुजाफलसंस्कृते ऋणां भवति। शीघे तु धनाव्यत्ययेन भवति। इति। मान्दे मेषादौ भुनाफलमृणं तुलादौ धनं। शेने तूचान्मध्यमस्य शोधनविधानान्मेषादौ धनं तुलादावृणमित्येवार्थः। शनिगुरुकुजेषु मन्दार्धमृणधनं भवति पूर्वे ॥२२॥ मन्दोच्चाच्छीघ्रोच्चार्धमृणाधनं ग्रहेषु मन्देषु । मन्दोच्चात्स्फुटमध्याश्शीघ्रोच्चाच स्फुटा शेयाः ॥२३॥ शनिगुरुकुज्ञेषु मन्दोच्चात् सिद्दान्मन्दान्मन्दभुनाफलार्ध मेषादावृणां तुलादौ धनञ्च भवति। पूर्वे स्फुटकर्मण्यवमित्यर्थः। मन्दोच्चकीनान्मध्यमात्सिद्दान्मन्दफलादर्ध मध्यम ऋणं धनं वा यथाविधि कार्यमित्युक्तं भवति॥ शीघ्रोच्चार्धमृणाधनं ग्रहेषु मन्देषु। शीप्रोच्चान्मन्दफलासंस्कृतमध्यहीनाहुत्पन्नशीघ्रभुनाफलार्धमृणं धनं वा यथाविधि मन्देषु ग्रहेषु मन्दफलार्धसंस्कृतेषु शनिगुरुकुजानां मध्यमेषु कुर्यात् ॥ मन्दोच्चात्स्फुटमध्याः। मन्दोच्चात् मन्दोचसिद्धमन्दफलसंस्कारादित्यर्थः। मन्दफला. शीघ्रफलाधाभ्या संस्कृतान्मध्यमान्मन्दोच्चं विशोध्य तस्मात्पनेन मन्दफलेन कृत्स्नेन संस्कृतः केवलमध्यः स्फुटमध्यमाख्यो भवति। एवं शनिगुरुकुजाना स्फुटमध्या भवति॥ शीघ्रोच्चाच्च स्फुटा ज्ञेयाः। शीघ्रोच्चात्स्फुटमध्यमहीनादुत्पनेन शीघ्रफलेन कृत्स्नेन संस्कृतस्स्फुटमध्यस्स्फुटग्रहो भवति। एवं शनिगुरुकुजानां ·काजक्रियापार स्फुटा शेया॥ शीघ्रोच्चाधीनं कर्तव्यमृणं धनं स्वमन्दोच्चे। स्फुटमध्यौ तु भृगुबुधौ सिद्धान्मन्दात्स्फुटौ भवतः ॥४॥ भृगुबुधयोस्तु शीघ्रोच्चान्मध्यमहीनादुत्पन्न शीघ्रफलम/नं स्वमन्दोंच्चे मेषादावृर्ण तुलादौ धनञ्च कार्य। शीघ्रविधिव्यत्ययेनेत्यर्थः। स्फुटमध्यौ तु भृगुबुधौ सिद्धा. न्मन्दात्। एवंसिद्धान्मन्दान्मन्दोच्चायन्मन्दफलं तेन सकलेन संस्कृती भृगबुध- मध्यमौ स्फुटमध्याख्यौ भवतः। शीघ्रफलार्धसंस्कृतं मन्दोच्चं मध्यमादिशोध्य त. स्माइत्पन्नमन्दफलेन सकलेन संस्कृतो मध्यस्फुटो भवति॥ फलानयनप्रकारस्तु। मन्दकेन्द्रभुजाज्यां मन्दस्फुरवृत्तेन निहत्याशीत्या विभज्य लब्धस्य चापं मन्दफलं भवति। तथा शीघ्रकेन्द्रभुतज्यां शीघ्रस्फुटवृत्तेन निहत्याशीत्या विभज्य लब्धं व्यासार्धेन निहत्य शीघ्रकर्णेन विभज्य लब्धस्य चापं शीघ्रफलं भवति॥ कर्णस्तु तत्तत्केन्द्रादुत्पन्नभुजव्या कोटियाश्च स्ववृत्तेन निहत्याशीत्या विभनेत्। तत्र लब्बे भुजाकोटिफले भवतः। कोटिफलं मृगादी व्यासार्धे निक्षिप्य क. यादौ कोरिफलं व्यासादिशोध्य वर्गीकृत्य तस्मिन् भुजाफलवर्ग प्रक्षिप्य मूलीकुर्यात्। स कर्णो भवति। एवं सकृत्कृत एव शीघकास्स्फुटस्स्यात् । मन्दकर्यास्तु विशेषितस्फुदो भवति। तत्प्रकारस्तु। प्रथमसिद्धं कर्ण भुजाकोटि. फलाभ्यां निरुत्य व्यासार्धन विभजेत् तत्र लब्धे भुनाकोटिफले कर्णसिद्धे भवतः। पुनस्ताभ्यां व्यासार्धेन पूर्ववत् कर्णमानयेत्। तमपि कर्ण प्रथममशीत्या ·बार्यभटीये लब्धाभ्यां भुजाकोटिफलाभ्यामेव निहत्य व्यासार्धन विभज्य भुजाफलं कोटि. फलञ्चानीय ताभ्यां कर्ण साधयेत्। एवं तावत्कुर्यात् यावदविशेषकर्णलब्धिः। अविशिष्टो मन्दकर्णस्स्फुटो भवति। वृत्तकर्म तु। भुजाड्यामोजयुग्मपदवृत्तयो. रन्तरेण निहत्य व्यासार्धन विभज्य लब्धमोजपदवृत्ते धनमृणं कुर्यात् । बोजवृत्ते अन्यस्मान्यूने धनं। अधिके पां। तत् स्फुटवृत्तं भवति। एतत्सर्व कक्ष्याप्र. तिमण्डलगा इत्यादिभिः प्रदर्शितमेवेति भावः ।। स्फुरविधियुक्तिस्मिध्येनेव विना छेयकेन विहगाना। तस्मादिन नेपाच्छेयककर्म प्रदर्श्यते तेषां। त्रिज्याकृतं कुमध्यं कक्ष्यावृत्तं भवेत्तु तच्छेधे । शीघ्रदिशि तस्य केन्द्रं शीघ्रात्यफलातरे पुनः केन्द्रं ।। कृत्वा विलिद्वृत्तं शीघ्रप्रतिमण्डलायमुदितमिदं । इदमेव भवेन्मान्दे कक्ष्यावृत्तं पुनस्तु तत्केन्द्रात् ॥ केन्दं कृत्वा मन्दात्यफलान्तरे वृत्तमपिच मन्ददिशि । कुर्यात्प्रतिमण्डलमिदमुदितं मान्दं शनीयभूपुत्राः ।। मान्दप्रतिमण्डलगास्तत्कक्ष्यायां तु यत्र लक्ष्यते। तत्र कि तेषां मन्दस्फुटाः प्रदिष्टास्तव शेले ते॥ प्रतिमण्डले स्थितास्स्युस्ते लक्ष्यत्ते पुनस्तु शेवाये। कक्ष्यावृत्ते पस्मिन् भागे तत्र स्फुटग्रहास्ते स्युः ।।

·कालाक्रियापार ६६ एवं सिध्यति तत्र स्फुटयुग्मं तत्र भवति दृग्भेदः । यत्र खगा लक्ष्यन्ते तत्रस्था लक्षिता यतो ऽन्यस्मिन् ॥ क्रियते ऽत्र तनिमित्तं मध्ये मान्दार्थमपिच शेघार्ध । शेनं मान्दं मान्दं शेवश्चेति क्रमस्स्मृतो अन्यत्र । मान्दं कक्ष्यावृत्तं प्रथमं बुधशुक्रयोः कुमध्यं स्यात् । तत्केन्द्रान्मन्ददिशि मन्दात्त्यफलान्तरे तु मध्यं स्यात्।। मान्दप्रतिमण्डलस्य तस्मिन्यत्र स्थितो रविस्तत्र। प्रतिमण्डलस्य मध्यं शैवस्व तस्य मानमपिच गदितं । शीघ्रस्ववृत्ततुल्यं तस्मिंश्चरतस्सदा सशुक्रौ च । स्फुटयुतिः प्राग्वत्स्यादृग्भेदः पूर्ववद्वेदिन च ॥ क्रियते ऽत्र तनिमित्तं शैघार्थ व्यत्ययेन मन्दोच्चे। तत्सिदं मान्दं प्राक् पश्चाच्छवञ्च सूरिभिः पूर्वैः ।। इति ॥ भूतारायविवरानपनायाह । भूतारायविवरं व्यासाहितस्वकर्णसंवर्गः । कक्ष्यायां ग्रहवेगो यो भवति स मन्दनीचोचे ॥२५॥ अन्त्योपात्यस्फुटकर्मसिद्धयोश्शीघकामन्दकर्यायोस्संवर्गो व्यासार्धकृतो भूताराम. रुविवरं भवति। भूमेस्ताराग्रहाणाचातरानं कलात्मकमित्युक्तं भवति। ता. राग्रहाणां विनेपानयने भूताराप्रकविवरं भागहारो भवति। तत्र स्वयातो. 17 ·७० बार्यभटीये नभुजाज्यां स्वपरमविक्षिात्या निहत्य स्वेन भूताराग्रहविवरेण विभजेत्। तत्र लब्ध स्वविनेपो भवति। तत्रास्य विनियोगः कक्ष्यायामिति। अत्र प्रकाशि- काकारः। भूतारायविवरव्यासाविरचितायां कक्ष्यायां यो ग्रहस्य जवस्स मन्दनींचाच्चे भवति। तावत्प्रमाणायां कक्ष्यायां ग्रहो मन्दस्फुटगत्या गच्छ- तीत्यर्थः। इत्याह । अस्मान् किन्वेतन्नोपपन्नमिति प्रतिभाति। अथवा योजना। कल्यावृत्ते स्फुटग्रहस्य मध्यादधि भवति। एवं शीघ्र ज्पीति। अथवा। कक्ष्यायां गच्छतो ग्रहस्य प्रतिमण्डलतो बहिरता यावती परमा गतिस्तावत्प्रमाणा- व्यासार्ध मन्दनीचोचवृत्तं भवति। एवं शीघ्र ज्पीति।। इति पारमेश्वरिकायां भटदीपिकायां कालक्रियापादस्तृतीयः अथ गोलपाद श्रारभ्यते। तत्रापमण्डलसंस्थानमाह। मेषादेः कन्यान्तं सममुद्गपमण्डलार्धमपयातं। तौल्यादेमीनान्तं शेषा दक्षिणेनेव ॥१॥ मेषादिकन्या राशिभिरुपलक्षितमपमण्डलस्यार्धमुद्गपयातं। तौल्यादिमीनाते रशिभिरुपलक्षितं शेषार्धं दक्षिणेनापयातं। सममपयातं। एतदुक्तं भवति। मेषादेः क्रमेण कन्यादेशत्क्रमेण च सममपयाति। मेषसमं कन्याया अपयानं। वृषसमं सिंहस्य। इत्यादि। अपयानं कि मण्डलस्य क्रमेण भवति। तथा तुलासमं मीनस्यापयानं। वृश्चिकसम कुम्भस्य। इत्यादि। मेषादेः कन्याताच ·गोलपाद त्रिराश्यत्तरे परमापयानं भवति। चतुर्विंशतिभागाः परमापयानं। भापक्रमो ग्रहांशा इति गीतिकासूक्तं तत् ।। अत्र मेषादिकन्यात्तशब्दो पूर्वस्वस्तिका. परस्वस्तिकयोर्गतराशिभागयोर्वाचको। अतो यदा धनात्मका अयनसंस्कारभागाः पञ्चदश भवति तदा मीनमध्यं पूर्वस्वस्तिकगतं कन्यामध्यमपरस्वस्तिकगतं। तदा मीनमध्यात् कन्यामध्यान्तमर्धमुद्गपयातं शेषम दक्षिणतो ऽपयातं। यदा ऋणात्मकाः पञ्चदशभागा अयनाख्यास्स्युस्तदा मेषमध्य पूर्वस्वस्तिकगतं तुला. मध्यमपरस्वस्तिकगत। तदा मेषमध्यात्तुलामध्यात्तमर्धमुद्गपयातं शेषमर्थ इक्षिपातो ज्ययातं। इति वेश्यं। अत एव मेषादितः प्रवृत्तेधपक्रमानयनायनसंस्कारः क्रियते॥ अथापक्रममण्डलचारिण पाह। तारायहेन्दुपाता भ्रमत्यजस्रमपमण्डले कश्च। अकाच मण्डलार्धे भ्रमति हि तस्मिन् क्षितिच्छाया ॥२॥ तारायहाणां पाताश्चेन्दुपातश्चार्कश्च सदापमण्डले भ्रमति। अान्मण्डलार्धे ज्यमण्डले भूच्छाया सदा श्रमति। शशिकुजादयश्च स्वे-स्वे विक्षेपमण्डले चरति ॥ विनेपमण्डलस्य संस्थानमाह। अयमण्डलस्य चन्द्रः पातायात्युत्तरेणा दक्षिपातः । गुरुकुजकोणाश्चैवं शीघोचेनापि बुधशुक्रौ ॥३॥ स्फुठचन्द्रो यदापमण्डलस्थपातसमो भवति तदा चन्द्रो उपमण्डले घरति। १) प्रलो० ३।

·७२ चार्यभटीये ततः क्रमेणोत्तरेण थाति। पातात्त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसममुदग्गमनं। पातात् षड्राश्यन्तरे स्थितश्चन्द्रो ज्यमण्डले चरति। तत्र हि द्वितीयपातस्य स्थितिरुता। तस्माहितीयपातात् क्रमेण दक्षिणतो याति। तत्रापि पातात्रिराश्यन्तरे परम. विक्षेपसमं दक्षिणायनं। एवं चन्द्राधारस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थानमुदितं । परमविक्षेपस्तु कार्यमित्युक्तं )। सार्धाश्चवारोशा इत्यर्थः ।। गुरुकुजकोणाश्चैवं। यथा मन्दस्फुटसिद्धश्चन्द्रस्स्वपातसमो ऽयमण्डले चरति तथा गुरुकुजकोणाश्च स्वमन्दस्फुटे पातसमे अपमण्डले चरन्ति । ततः क्रमेणोत्तरेण यान्ति। पाता. त्रिराश्यन्तरे मन्दस्फुटे परमविक्षेपसममुदग्गमनं। पातात् षड्राश्यन्तरे मन्दस्फुरे ज्यमण्डले चरति। ततः क्रमेण दक्षिणतो यान्ति। तत्रापि त्रिराश्यत्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनं। एवं गुरुकुजमन्दानामाधारभूतस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थानं ॥ शीघ्रश्चिनापि बुधशुक्रौ। स्वशीघोचनाप्यपमण्डलाइदग्दक्षिणतश्च चरतो बुधशुक्री। अपिशब्हान्मन्दस्फुरवशाच्च। एतदुक्तं भवति। बुधशुक्रयो. स्वमन्दफलं स्वशीघ्रोचे व्यस्तं कृत्वा तस्मात्स्वपातं विशोध्य विक्षेपस्साध्य इति। अतो मन्दफलसंस्कृते शीघ्रोच्चे स्वपातसमे ऽपमण्डले चरतः। ततः क्रमणोदग्यातः। पातात्रिराश्यन्तरे शीघ्राच्चे परमविक्षेपसममुद्गगमनं षडाश्यत्तरे उपमण्डले चरतः। तस्मात् क्रमेण दक्षिपातश्चरतः। तत्रापि त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनं। इति। एवं सर्वेषां विक्षेपमण्डलमपमण्डले १) दशगीतिकायो ।

·गोलपादः ७३ स्वपातहयभागयोर्बदं ताभ्यां त्रिराश्यत्तरे उदग्दक्षिणतचापमण्डलात्परमविले. पासमितं भवति। परमविक्षेपस्तु शनिगुरुकुम खकगार्धं भृगुबुध ख इत्युक्तं )। केचिदाचार्या गुरुकुजशनीनां शीघोच्चफलं स्वपाते अपि प्रवत् कृत्वा तथाकृतं स्वपातं स्फुटग्रहादिशोध्य विक्षेपानयनं कुर्वन्ति बुधभुक्रयोस्तु स्वमन्दफलं स्वपाते कृत्वा तं पातं शीघ्रोचादिशोध्य विक्षेपं कुर्वन्ति। तथाच लखाचार्यः । क्षितिसुतगुरुसूर्यसूनुपाताः स्वचलफलेन युता यथा तथैव। शशिसुतसितयोः स्वपातभागाः स्वमृडफलेन च संस्कृताः स्फुटाः स्युः।। इति। अस्मिन् पने कुजगुरुशनीनां स्फुटग्रहात्यातोनं॥ इन्द्रादीनामविप्र. कर्षसनिकर्षकतोदयास्तमयस्य परिज्ञानमार। चन्द्रो शेर्दादशभिरविक्षितो कत्तिरस्थितेश्यः । नवभिभृगु गोस्तयधिकधिकथानच्याः ॥४॥ अविक्षिप्तो मृगास्वात्तिरस्थिते दशभिरंशेर्दृश्यः॥ (मवभिभृगुः । नवभिः कालांश गुर्दश्यः)। नवनिर्विनाटिकाभिरित्यर्थः ॥ भृगोरुतस्तेयधिकगुरुर्दश्यः । एकादशभिः कालभागेरित्यर्थः॥ तेधिकर्बुधो दृश्यः। त्रयोदशभिः कालभागे. रित्यर्थः ॥ तैधिकरशानिर्दश्यः । पञ्चदशभिः कालभागेरित्यर्थः ॥ तेयधिक कुजो दृश्यः। सप्तदशभिः कालभागेरित्यर्थः । यथालणाः। यथासूक्ष्मा इत्यर्थः । शुक्रा. हुरुस्सूक्ष्मः। ततो बुधः । ततो मन्दः । ततः कुजः। भृगुगुरुबुधशनिभीमाश्श. १) गीतिकायो । 18 ·७४ आर्यभटीये शिजणनाशका इति') लक्षणक्रमश्चोक्तः। विक्षिप्ते ग्रह तु दर्शनसंस्का. रयुतमकसूर्ययोरन्तरालगतरंशेर्यथोक्तसंख्येद्देश्यो भवति ॥ स्वतोप्रकाशस्य भूम्यादेः प्रकाशहेतुमाह। भूगनभानां गोलार्धानि स्वच्छायया विवानि। अर्धानि यथासारं सूर्याभिमुखानि दीप्यते ॥५॥ भूमेश्चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानामश्विन्यादितारकाणामितरतारकाणाञ्च गोलार्धानि सर्वतोवृत्तानां स्वशरीराणामानि स्वच्छायया विवर्णानि स्वभावसिद्धेन रूपेण विवर्णानि। अप्रकाशात्मकानि। अथवा स्वच्छायया स्वशरीरेणार्ककरव्यव. धानादुत्पन्ना या छाया तमोपा तया विवर्षानीति। सूर्याभिमुखान्यन्यान्यानि यथासारं दीप्यन्ते । अल्पशरीरा अल्पपा दीप्यते महाशरीरा महापा दीप्यते। इत्यर्थः। चन्द्रस्य चार्ध सदा प्रकाशवद्ववति। अमावास्यायां चन्द्रस्योधार्ध प्रकाशवरवति। तस्मादस्माभिस्तदर्धमदृश्यं भवति। प्रतिपदादिषु क्रमेण सि. तभागो ज्यो लम्बते। पूर्णायामधोर्ध सर्व सितं भवति। तस्मादस्माभिर्दश्यम सितं भवति॥ बुधभुक्रावर्काधस्स्थावपि तयोस्सूर्यासत्त्या सूर्यबिम्बस्य महत्वाच सदा सितमेव तयोर्बिम्बं भवति ॥ कक्ष्यासंस्थानं भूमंस्थानच्चाह । वृत्तभपजरमध्ये कक्ष्यापरिवेष्टितः खमध्यगतः। मृजलशिखिवायुमयो भूगोलस्सर्वतोवृत्तः ॥ ६॥ १) दागीतिकायो ५।

·गोलपाद ૭૫ भपञ्जरी नक्षत्रकक्ष्या। वृत्ताकारनक्षत्रकक्ष्याया मध्ये भूर्भवति। कक्ष्यापरिवे. ष्टितः। चन्द्रादिग्रहाणां कक्ष्यामध्यगत इत्यर्थः। खमध्यगतः। ब्रह्माण्डक. टाहावच्छिन्नस्याकाशस्य मध्यगतः। मृजलशिखिवायत्मकः सर्वतोवृत्तश्च भूगोलो भूमिभवति। भानामध इत्यादिसिद्धस्य भूसंस्थानस्य पुनर्वचनं प्राणि. संचारप्रदर्शशषतया एवंभूतायां भुवि सर्वत्र प्रापिनस्संचरत्तोतिप्रदर्शनार्थ तत्प्राणिसंचारं प्रदर्शयति। यवत् कदम्बपुष्पग्रन्थिः प्रचितस्समत्ततः कुसुमैः । तददि सर्वसवेलनेस्स्थलजेश्च भूगोलः ॥७॥ यथा कम्बाख्यवृक्षस्य कुसुमयन्थिस्समन्ततः सर्वत उर्धभागे ज्योभागे पार्थेषु च कुसुमैः प्रचितः। तथा वृत्ताकारी भूगोलश्च जलस्सर्वसवः स्थलजेस्सर्व. सवेश्च सर्वतः प्रचितः। भूमी सर्वत्र स्थावरजङ्गमा नदीतटाकादयश्च भवत्ती. त्यर्थः ॥ कल्पेन संभूतं भूमेव॒यपचयमाह । ब्रमदिवसेन भूमेरुपरिष्टायोजनं भवति वृद्धिः। दिनतुल्ययेव रात्र्या मृडपचितापास्तदिह हामिः ॥८॥ ब्रह्मदिवसेन भूमेरुपरिष्टायोजनं वृद्धिर्भवति। समन्तायोजनं वृद्धिर्भवतीत्यर्थः । दिनतुल्यया राज्या ब्रह्मयो रात्र्या मृदोपचिताया भूमेस्तहानिर्भवति। योजन हानिर्भवतीत्यर्थः। अतः कल्यादौ पञ्चाशदधिकं योजनसहस्रं भूमेर्विष्कम्भः । अन्तराले अनुपातेन कल्प्यः। इत्युक्तं भवति॥ भूमेः प्राग्गमनं नक्षत्राणां ·७६ मार्यभटीये गत्यभावनेच्छत्ति केचित् तन्मिध्याज्ञानवशादित्याह। अनुलोमगति स्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यत्। अचलानि भानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायां ॥१॥ यथा नौस्थो नौयानं कुर्वन् पुरुषो ज्नुलोमगतिस्स्वाभिमता पश्चिमां दिशं गच्छनचलं नया उभयपार्श्वगतमचलं वृक्षपर्वतादिवस्तु विलोमगं प्राची दिशं गच्छदिव पश्यति तथा भानि नक्षत्राणि लङ्कायां समपश्चिमगानि कर्तृभूतानि अचलानि भूमिगतान्यचलवस्तूनि कर्मभूतानि विलोमगानीव प्राची दिशं गच्छन्तीव पश्यन्ति। लङ्कादिविषुवद्देशे कोव नक्षत्रपक्षरस्य समपश्चिमगवं । एवं ताराणां मिथ्याज्ञानवशात्पन्नां प्रत्यग्गमनप्रतीतिमङ्गीकृत्य भूमेः प्राग्ग. तिरभिधीयते। परमार्थतस्तु स्थिरव भूमिरित्यर्थः ॥ भपक्षरस्य भ्रमणातुमाह । उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवकेण वायुनाक्षिप्तः। लङ्कासमपश्चिमगो भपक्षरस्सग्रको भ्रमति ॥१०॥ रव्यादीनामुद्यास्तमयहेतुभूतो भपजरो नक्षत्रगोलो राशिचक्रात्मकः प्रव. लाख्येन वायुना सदा बाक्षिप्तो लायां समपश्चिमगो ग्रहस्सह भ्रमति॥ मेरुप्रमाणं तत्स्वपञ्चाक। मेरुयोजनमात्रः प्रभाकरी किमवता परिक्षितः। नन्दनवनस्य मध्ये रत्नमयस्सर्वतोवृत्तः ॥११॥ मोजनमात्रोच्छितस्तावद्विस्तृतश्च। सर्वतोवृत्तो रत्नमयत्वात्प्रभाकरच प्रभा.

·गोलपाद ७७ णामाकरः। हिमवता पर्वतेन परिक्षिप्तो नन्दनवनस्य मध्ये भवति। भूमेव- र्धमधश्च निर्गतो मेरुरित्याह। तथाच मयः )। मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योनि तिष्ठति। बिभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकां । तदन्तरपुठास्तप्त नागासुरसमाश्रयाः। दिव्यौषधिरसोपेता रम्याः पातालभूमयः ।। अनेकरत्ननिचयो जाम्बुनमयो गिरिः । भूगोलमध्यगो मेरुरुभयत्र विनिर्गतः। इति ॥ मेरुबडवामुखाय्यवस्थानप्रदेशमाह । स्वर्मेनू स्थलमध्ये नरको बउवामुखश्च जलमध्ये। अमरमरा मन्यन्ते परस्परमधस्स्थितानियतं ॥१२॥ मेरुभागगतं भूमेरधु भूप्राचुर्यात्स्थलसंज्ञं। बडवामुखमर्ध जलप्राचुर्याजलसंझं । तत्र स्थलमध्ये मेरुस्स्वर्गश्च भवति। जलमध्ये नरको बडवामुखश्च भवति । अमरास्स्वर्गवासिनः। मरा नरकवासिनः। स्वर्गवासिनो ऽस्माकमधस्स्थिता नरकवासिन इति मन्यन्ते। नरकवासिनश्च तथास्माकमधस्स्थितास्वर्गवासिन इति मन्यन्ते। उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः । *) सूर्यतिठाने भूगोलाध्याये प्रलो० ३२-३।। 19 ·चार्यभटीये अधस्तादसुरास्तपित्तो अन्योन्यमाश्रिताः॥ इति । तस्य मेरोरिति शेषः। ततः समन्तात्परिधिः क्रमेणायं महार्णवः । मेखलावत् स्थितो धात्र्या देवासुरविभागकृत् ।। इति च ॥ स्थलजलाशयोस्सन्धी भूमेः परितो भूपरिधिचतुर्थभागातराल. व्यवस्थिताश्चतस्रा नगरीराक। उदयो यो लङ्कायां सो उस्तमयस्सवितुरेव सिद्धपुरे। मध्यानो यवकोव्यां रोमकविषये र्धरात्रस्स्यात् ॥ १३ ॥ लङ्का दक्षिणदिग्गता। तस्यां य उद्यः। यदा सूर्योदय इत्यर्थः। सिद्धपुरे स एवास्तमयः। तदा रवेरस्तमयस्स्यादित्यर्थः। सिद्धपुरी नाम नगर्युत्तरदिशि स्थितेत्यनेनोक्तं भवति। स एव लकोदयो यवकोट्यां मध्यानस्स्यात्। तदा मध्यानकाल इत्यर्थः। पूर्वदिशि यवकोटिसंज्ञा नगरीत्यनेनोक्तं भवति। रो. मकविषये स एवोदयो ज्र्धरात्रस्स्यात्। पश्चिमदिशि स्थिता सा नगरीत्यनेनोक्तं भवति । तथाच मयः ")। समत्तान्मेरुमध्यात्तु तुल्यभागेषु तोयधेः । दीपेषु दिनु पूर्वादिनगर्यो देवनिर्मिताः ।। +) तौव प्रलो० ३६ ॥ *) सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये लोग ३५। ") तत्रैव प्रलो० ३७-8०।

·मोलपाहा * भूवृत्तपादे पूर्वस्या यवकोठीति विश्रुता। भद्राश्चवर्षे नगरी स्वर्णप्राकारतोरणा॥ याम्यायां भारतवर्षे लङ्का तन्महापुरी। पश्चिमे केतुमालाये रोमकाख्या प्रकीर्तिता ।। उक् सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रतिष्ठिता। तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः ।। इति ॥ रवेस्समत्ताद्रमणात्प्रतिदेशं कालभेदस्य पूर्वादिदिग्विभागो ऽत्र लङ्का- मधिकृत्य मेरुस्थानात् कृतः ।। मेरुलङ्कयोर्बडवामुखलङ्योश्चान्तरालप्रदेशं लङ्की. ज्जयिन्योरन्तरालप्रदेशचाह। स्थलजलमध्याछाका भूकक्ष्याया भवेचतुर्भागे। उज्जयिनी लङ्कायास्तञ्चतुरंशे समोत्तरतः ॥१४॥ स्थलमध्यान्मरुस्थानात् भूकक्ष्यायाश्चतुर्भागातरे लङ्का भवति। तथा जलमध्या. द्वउवामुखस्थानाच्च भूकक्ष्यायाश्चतुर्भागातरे लङ्का भवति। लङ्कावत्सिद्धपुरषव. कोटिरोमकविषयाश्च स्थलजलमध्याहूकक्ष्याचतुर्भागे भवन्ति। लङ्कायास्समोत्त. रदिशि चतुरंशे। भूकक्ष्याचतुर्भागस्य चतुरंशे। भूकक्ष्यायाषोडशशि। उज्जयिनी नाम नगरी भवति। उज्जयिनी लङ्कायासमोत्तरदिशि भूकक्ष्यायाः पञ्चदशणि। इति केचिदन्ति। तेरयासरच प्रदर्शितं । लकोत्तरतो ऽवत्ती भूपरिधः पञ्चदशभागे।

·८७ बार्यभटीये इति ब्रह्मगुप्तः। भूपृष्ठस्थितेोतिश्चक्रस्य दृश्यमदृश्यञ्च भागमाह। भूव्यासार्धनोनं दृश्य देशात्समादगोला। अर्ध भूमिच्छन्नं भूव्यासाधाधिकञ्चैव ॥ १५ ॥ समाद्देशात् पर्वतादिव्यवधानरहिताइपृष्ठाहगोलार्ध ज्योतिश्चक्रस्योपर्यधं भूव्या. सार्धेनोनं भूव्यासातुल्यांशहीनं दृश्यं भवति। अपरमधू भूव्यासार्धनाधिकं भूमिच्छन्नमदृश्यं भवति। एतदुक्तं भवति। ज्योतिश्चक्रस्य या तस्य पूर्वभागे भूव्यासार्धतुल्या शो ऽस्माभिरदृश्यो भवति भूपृष्ठव्यवधानात्। तथा पश्चि- मभागे अपि भूव्यासातुल्यांशो स्माभिरदृश्यो भवति। अतस्ताभ्यामंशाभ्यां हीनमुपर्यधैं समदेशे भूपृष्ठे ज्वस्थितेद्देश्यं भवति। अपरमर्ध ताभ्यामंशाभ्यां युतं भूमिच्छन्नत्वात् समदेशे भूपृष्ठे ज्वस्थितरदृश्यं भवति ॥ ज्योतिश्चक्रे देवासुरदृश्य- भागमाका देवाः पश्यन्ति भगोलार्धमुदभेरुसंस्थितास्सव्यं । अपसव्यगं तथा दक्षिणबडवामुखे प्रेताः ॥१६॥ उदग्गतमेरुसंस्थिता देवास्सव्यं भगोलार्ध ज्योतिश्चक्राभिमुखस्य लङ्कास्थस्य पुरुषस्य सव्यभागगतं पश्यन्ति। उद्गगतमर्धमित्यर्थः । दक्षिणभागगतबरवामुखे स्थिताः प्रेता नरकवासिनो ज्पसव्यगं दक्षिणभागगतम पश्यन्ति। मेषादिगमुदगर्ध देवाः पश्यति। तुलादिगं दक्षिणामधू नरकवासिनः पश्यति। इत्यर्थः । केचिदेवं वदन्ति। ज्योतियक्रस्यादग) सव्यं सव्यगं मरुस्था देवाः पश्यति।

·गोलपादः १ दक्षिणमर्थमपसव्यगमसुराः पश्यन्ति। तथाच ब्रह्मगुप्तः । सौम्यमपमण्डलार्ध मेषाग्यं सव्यगं सदा देवाः । पश्यन्ति तुलायर्ष दक्षिणमपसव्यगं देत्याः ।। इति। अत्रवं योऽयं । मेरुबउवामुखयोगतिश्चक्रवदमतां देवासुराणां सव्य. गमपसव्यगचेति। अपसव्यगशब्दो कि दक्षिणवाचकः ॥ देवादीनां दिनप्र. मापामाका रविवर्षार्धं देवाः पश्यन्त्युदितं रवि तथा प्रेताः। शशिमासार्धं पितरश्शशिगाः कुदिनामिह मनुजाः ॥१७॥ रविवर्षार्ध मेषमासादिकन्यामासान्तं देवास्सदोदितं रविं पश्यसि मेषादिक. न्यातराशीनां मेरुक्षितिजादूर्धगतत्वात् क्षितिजवञ्चक्रभ्रमणाच। अतो मेषादि. मासषहूं देवानां दिनं भवति। तुलामासादि मीनमासान्तं देवा रविं कदाचिदपि न पश्यत्ति तुलादिराशिषट्रस्य मेरुक्षितिजादधोगतत्वात् क्षितिजानुसारेण च. क्रभ्रमणाच। अतस्तुल्लादिमासषट् देवानां रात्रिभवति। तथा प्रेताः। नरक. वासिनश्च तथा रविवर्षा रविं पश्यन्ति। किन्तु तुलामासादि मीनमासात रविं पश्यन्ति। अतस्तदा तेषां दिन भवति। मेषमासादि मीनमासातं रविं कदाचिन पश्यति। अतस्तदा तेषां रात्रिभवति। मेरुबडवामुखयोधर्धाधोदिशी व्यत्ययावतः। अतस्तयोदिनरात्री च व्यत्ययेन भवतः ॥ मृगादिमासषर देवानां दिनमिति यो व्यवहारस्स तु तत्र वैदिककर्मणां विस्तिवात् कृतः 20 ·८२ बार्यभटीये कादिमासषट् अविहितत्वात्तेषां रात्रिरिति च व्यवहारः कृतः। अत्र वराहमिहिरः। मेषवृषमिथुनसंस्थे दिनमर्के कर्कटादिगे रात्रिः। मेरुस्थितदेवानामिति येरुक्तं नमस्तेभ्यः ।। इति॥ शशिगाश्शशिमण्डलोर्धभागगता पितरशशिमासस्य चान्द्रमासस्यार्ध रविं पश्यन्ति। शशिमासस्यापरार्धं न पश्यन्ति। अतः पितॄणां चान्द्रमासार्ध दिनं भवति। तदर्ध रात्रिश्च। अमावास्यायां हि चन्द्रमण्डलार्धगतो की भवति। अतस्तदानीं पितॄणां दिनार्ध भवति। पौर्णमास्यां चन्द्रमण्डलाधोगतो अर्कः। अतस्तदा पितृणां राज्य भवति। अष्टम्यधयोरुदयास्तमयौ च ॥ कुदि- नामिह मनुजाः। मानुजास्सावनदिनस्यार्ध रविं पश्यन्ति। अपरमर्थ न पश्यन्ति । गोलकल्पनामार्यादयेनाह। पूर्वापरमधऊर्ध मण्डलमथ दक्षिणोत्तरञ्चैव । क्षितिजं समपार्थस्थं भानां यत्रोदयास्तमयौ ॥१०॥ वंशशलाकादिना निर्मितमेकं मण्डलं वृत्तं पूर्वापरमधउर्ध निद्ध्यात्। तत् सममण्डलं नाम भवति। तत्प्रमाणामेवापरं मण्डलं दक्षिणोत्तरमधडर्ध नि. दध्यात्। तदक्षिणोत्तराख्यं भवति। पुनरन्यन्मएडलं तत्प्रमाणं समपार्श्वस्थं तिर्यग्गतं दिक्कतुष्टयजनितस्वस्तिकं निदध्यात्। तत् क्षितिजं नाम। तस्मिन् क्षितिजे भाना नक्षत्राणामकादिग्रहापाचोदयास्तमयो भवतः ।। - ·Popmema-na- गोलपाद पूर्वापरदिग्लनं क्षितिजादक्षाययोश्च लमं यत्। उन्मएडलं भवेत्तत् क्षयवृद्धी यत्र दिवसनिशोः ॥१६॥ पूर्वप्रमाणमेवापरं मण्डतं पूर्वापरस्वस्तिकयोस्तियङ्गिधायोत्तरस्वस्तिकगतक्षि. तिजमण्डलार्धमक्षाने ज्क्षज्यान्तरे दक्षिणोत्तरमपडले लयं यथा भवति। तथा दक्षिणस्वस्तिकगतक्षितिजमण्डलाद्धश्चाक्षज्यात्तरे दक्षिणोत्तरमण्डले लयं यथा भवति तथा निध्यात्। एतन्मण्डलं नाम भवति। दिवसनिशोः क्षयवृद्धी अस्मिन्वेचे। एतत् खगोलनाम भवति। अस्यान्तर्गतं नक्षत्रगोलमप्यस्ति। तत्संस्थानातु । पूर्वापरमधऊर्ध तथा दक्षिणोत्तरमधऊर्धञ्च समपार्श्वस्थ दिचतु- ष्टयजनितस्वस्तिकञ्च बनीयात्। एतानि त्रीणि विषुवन्मण्डलानि। तेषु पूर्वापरं घटिकामण्डलाख्यं स्यात्। पुनरपरंमण्डलं पुर्वापरस्वस्तिकयोस्तियनिधायाधस्स्व. स्तिकाहुत्तरत उपरिस्वस्तिकाद्दक्षिणतश्च परमापक्रमतुल्यातरे दक्षिणोत्तरश- लाकयोर्बनीयात् पूर्वापरस्वस्तिकयोश्च बधीयात्। एतदपमण्डलं राश्याम्यङ्कितञ्च भवति। पुनर्घटिकामण्डलस्य दक्षिणत उत्तरतश्च स्वेच्छापक्रमातरेषु पूर्वाप. रायतानि तत्तत्स्थानसमानि मण्डलानि बधीयात्। तानीष्टस्वहोरात्रमण्डलानि । पुनश्लक्ष्णामृत्वीमयश्शलाकां गोलस्य दक्षिणोत्तरस्वस्तिकद्वयाभिवेधिनी निधाय तदायो. शरदण्डिके निश्चले निदध्यात्। पुनस्तद्वहिश्शरदपिडकयोस्तराल. तुल्यव्यासं खगोलं कुर्यात्। पुनः खगोल उन्मण्डलदक्षिणोत्तरमण्डलसंपातहये वेधं कृत्वा तयोरयश्शलाकाग्रे प्रवेशयेत्। एवं स्वविषयगोलावस्थितिः ॥

·४ चार्यभटीये " -- -- दष्ट्रवशाधऊर्धादिविभागः कार्यः। इत्याह । पूर्वापरदिनेखाधश्चोर्धा दक्षिणोत्तरस्था च। एतासां संपातो द्रष्टा पस्मिन् भवेद्देशे ॥२०॥ पूर्वापरदिग्गता या रेखा या चाधर्धदिग्गता दक्षिणोत्तरदिग्गता च या तासां संयोगो द्रष्टस्थाने भवति॥ दृअण्डलं टक्क्षेपमण्डलञ्चाद। उर्धमधस्ताद्रष्टुर्जेयं दृभएडलं ग्रहाभिमुखं । दृक्क्षेपमण्डलमपि प्राग्लनं स्वाचिरायूनं ॥२१॥ ऊधाधोगतं दृष्ट्रमध्यमिष्टमहाभिमुखं दापडलं भवति। पूर्वोत्तामण्डलानि भूम. ध्यमध्यानि। इदन्तु भूपृष्ठस्थितद्रष्टमध्यं भवति। त्रिराश्यूनं प्राग्लग्नं दृकक्षे. पमण्डलं भवति। इत्यर्थः । झापडलहक्लेपमण्डलपार्लम्बनविधावुपयोगः ।। गोलं यलेण भ्रामयन्ति केचित्। तत्रोपायं प्रदर्शयति। काष्ठमयं समवृत्तं समन्ततस्समगुरुं लघु गोलं। पारततेलजलस्तं भ्रमयेत्स्वधिया च कालसमं ॥ २२ ।। काष्ठमयं वंशादिकाष्ठेन निर्मितं समवृत्तं सर्वतोवृत्तं समन्ततस्समगुरुं सर्वा. वयवेषु समं गुरुत्वं यथा भवति तथा कृतं। लघुमगुरं। एवंभूतं गोलं कृत्वा पारतादिभिस्तं स्वधिया च कालसमं अमयेत्। अयमर्थः। भूमिष्ठदक्षिणो. त्तास्तम्भयोरुपरि गोलप्रोतायश्शलाकाया अग्रे स्थापयेत्। गोलदक्षिणोत्तर- च्छि? च तैलेन सिञ्चेत् यथा निस्सङ्गो गोलो भ्रमति। गोलस्यापरतो गो.

·गोलपाद ८॥ - - . लपरिधिसंमितंदर्घ्य साधश्छिहं जलपूर्ण नलकं निध्यात् ततो गोन्तस्यापर- स्वस्तिके कीलकं निधाय तस्मिन्सूत्रस्यैकमयं वडाधो विषुवन्मण्डलपृटेन प्राग्वं नीत्वा तत उपयर्याकृष्य प्रत्यावं तेनैव नीत्वा तदग्रवढं पारतपूर्ण मत्तात्रु जत्नपूर्णे नलके निदध्यात् ततो नलकस्याण्द्रिं विवृतं कुर्यात् तेन जलं निस्स्रवति। नलकस्थतलमधी गच्छति। तदणाच्च तत्रस्थमलावु पारत- पृा गुरुवातन्नेन सहाधी गच्छद् गोलं प्रत्यनुवमाकर्पति। एवं त्रिंशद. ठिकाभिरर्धसमितं यथा जल्लं भवति गालस्य चार्ध भ्रमति तथा स्वबुद्या तन्ननिस्त्रावा योव्यः । इति। गोला ऽयं घठिकायन्त्रात कानपरिच्छेदसाधनमव नतु (ज्योतिश्चक्रश्रमणसाधनं)। ज्योतिश्चक्रे हि समादिता गुरुचन्द्रौ प्रतिमुर्त स्थानान्तरिता दृश्यते। अस्मिन्न तथा दृश्यते। यता घटिकायन्त्रसमा ऽयं गोलः। ननु च्यातिश्चक्रसमः। क्रान्तिभूत्याकीयाशशडयन्यसमशधादीनामुपपत्तिज्ञानं कि गोलप्रयोजनं ॥ अथ ज्योतिश्चक्रस्थयार्धेः क्षेत्रविशेपान प्रदर्शयिष्यन क्षेत्रक- त्यनाप्रकारमनावतम्बको चाद। दग्गोलार्धकपाल ज्यार्धन विकल्पंयनगोलार्ध । विपुवज्जीवाक्षभुना तस्यास्त्ववलम्बकः कोठिः ॥३॥ दग्गोलार्धकपाले दृश्ये गोलार्धभागे ज्यार्धन तत्र गोलपादनिष्यनेन ज्यार्धेना क्षादिभुतात्मनावलम्बकादिकाव्यात्मना च स्थितेन भगोलार्ध विकल्ययेऽज्यो. तिश्चक्रा विविध कल्ययेन्। अक्षयाशङ्भूत्याग्याश्रितविविधः क्षेत्रर्युक्तं दृश्यं - 1 ·८६ आर्यभटीये भगोलार्ध कल्ययेदित्यर्थः । सा वक्ष्यमाणाक्षादिषु क्षेत्रकल्यनयोपपत्तिः येत्युक्तं भवति। विषुवब्जीवाक्षभुना। विषुवद्दिनमध्याक्ने खमध्ययोरत्तरालच्या वि. षुवन्जीवा भवति। विषुवच्छायेत्यर्थः। साक्षभुता भवति। अक्षज्येत्यर्थः। अव. लम्बकस्तस्याः कोटिः। अक्षज्यावर्गहीनत्रिज्यावर्गस्य पदमवलम्बक इत्यर्थः। विषुवन्मध्यानशगुरवलम्बकस्स्यात्। । 'स्वाहोरात्रार्धमाक। इष्टापक्रमवर्ग व्यासार्धकृतेर्विशोध्य यन्मूलं । विषुवढदग्दक्षिणतस्तदहोरात्रार्थविष्कम्भः ॥२४॥ इष्टापक्रमव्यावर्ग व्यासार्धवाहिशोध्य शिष्टस्य मूतं विषुवन्मएडलस्य घटि. काव्यस्योदग्दनिणगतयोस्स्वान्होरात्रमण्डलयोरविष्कम्भो भवति। विष्कम्भा. धमित्यर्थः। क्रान्तिभुजायास्स्वाहोरात्रार्ध कोठिः। व्यासार्ध कर्णः। गोत्लान्तर्ग. तमक्षभुजादिकं क्षेत्रं महाभास्करीयव्याख्यायां विस्तरेण प्रदर्शितं। अती स्त्र न व्याख्यास्यामः ॥ निरक्षदेशे राश्युदयप्रमाणमाह। इष्टज्यागुणितमहोरात्रव्यासार्धमेव काष्ठात्यं । स्वाहोरात्रार्धकृतफलमनालकोदयप्राग्ज्या ॥२५॥ स्वाहोरात्रव्यासार्थ स्वाहोरात्रा) काष्ठात्यमपक्रमकाष्ठात्तगतं। परमापक्रम. साधितस्वाहोरात्रार्थमित्यर्थः । सर्वरात्रिविषये "पि परमापक्रमसिद्धस्वाहोरात्रा. धमेव निहन्यते। इत्येवशब्देनोक्तं परमापमसिहाहोरात्रार्ध शशिकृतशशिरा. मतुल्यमिष्टज्ययेष्टभुजड्यया निहत्य तद्गुनन्यासाधितेनेष्टस्वाहोरात्रार्धेन करेत्। - ·गोलपादः ८७ तत्र लब्धमजाबाहोदयप्राग्ज्या भवति। लङ्कायां तहुजाभागगतराव्युदयकालजाता प्राग्ज्या प्रागपरमण्डलया। घठिकामण्डलज्येत्यर्थः । सा चापितोदयास्तमिति. भवति। एवं भुनाभागस्योदयप्रमाणानयनं। प्रतिराशिमानतु। इष्टराशेराया. त्यभुजाड्याभ्यां पृथयाशिमानद्वयमानीय तयारत्तरं कुर्यात् । तदिष्टराशेलकोदयमानं भवति। मेषादितस्तुलादितश्च क्रमेण भुजायाः प्रवृत्तिः। अतस्तत्र राश्युदयाश्च क्रमेण भवन्ति। कन्यान्तान्मीनाताचोत्क्रमेण भुनायाः प्रवृत्तिः। अतस्तत्र रा. श्युद्याश्चोत्क्रमेण भवन्ति। अत्रैवं त्रैराशिकं। यदि त्रिन्यया परमापमसिद्ध- म्वाहोरात्रातल्या कोटिलभ्यते तदेष्टव्यया कियतीतीष्टस्वाहोरात्रार्धगतेष्ट. कोटिलब्धिः। यदीटस्वाहोरात्रार्ध इयती कोटिस्तदा व्यासार्धे कियतीति घटिकामण्डलगतराश्युदयध्यात्लब्धिः। अत्र प्रथमत्रराशिके व्यासार्ध भागहारः। द्वितीय स गुणकारः। तयोर्गुणकारहारयोस्तुल्यत्वात्तहृदयं विना कर्म क्रियते॥ दिननिशोः क्षयवृद्ध्यानयनमान। इष्टापक्रमगुणितामक्षज्यां लम्बकेन कृत्वा या। स्वाहोरात्रे क्षितिजा क्षयवृद्धिज्या दिननिशोस्सा ॥२६॥ इष्टापक्रमव्ययानन्यां निहत्य लम्बकेन कवा यजभ्यते सा स्वाहोरात्रे स्वाहोरात्रमण्डलनिष्पन्ना दिननिशोः क्षयवृद्धिज्या क्षितिजा क्षितिजम. पडतादुत्पन्ना। क्षितिज्येत्यर्थः। अत्रैवं त्रैराशिकं। यग्यवलम्बककोव्यातल्या भुजा तदापक्रमकोट्या का भुजेति ज्यालब्धिः। सा स्वाहोरात्रनिषमा। अतस्तां ·बार्यभटीये । त्रियया निरुत्य स्वाहोरात्रेण विभनेत्। तत्र लब्धा चरदलज्या भवति। अत्रैवं राशिकं। यदा स्वाहोरात्र इयती ज्या तदा व्यासार्धमण्डले कियतीति व्यासार्धमण्डलज्यालब्धिः। चरदलाश्चापिताश्चरदलासवो भवति ॥ स्वदेशरा- श्युदयमाक। उदयति हि चक्रपादश्चरदलहनिन दिवसपादन। प्रथमो अन्त्यश्चाथान्यौ तत्सहितेन क्रमोत्क्रमतः ॥२७॥ प्रथमश्चक्रपादो मेषवृषमिथुनाख्यश्वरदलहीनेन दिवसपादेन। चरदलहीनाभिः पञ्चदशघटीभिः। उदयति। अन्त्यश्च मीनघटमृगाख्यस्तथा चरदलहीनाभिः पञ्च. दशघटिकाभिरुदयति। अतो मृगादिमिथुनातानां षमां लकोदयास्तद्राशिभवच. रदलासुभि नास्स्वदेशोदया भवन्ति। अथान्यौ तत्सहितेन। ककिसिंहकन्या. ख्यस्तुलालिचापाख्यश्च चक्रपादौ चरदलसहितेन दिवसपादेनोदयतः। अतः कादिचापातानां षशां राशीनां लङ्कोदयास्तत्तचरदलयुतास्स्वदेशोदया भवत्ति। क्रमोत्क्रमतः। प्रथमपादे प्रथमराशेर्मेषस्य लकोये प्रथमराशिभवं चरदलं शोध। वृषस्य द्वितीयस्य लकोदये दितीयराशिभवं चरदलं शीध्यं । तृतीयस्य मिथुमस्य लोदये तृतीयराशिभवं चरदलं शोध्यं। द्वितीयपादे तून्क्रमेण देयं । कर्कटस्य तृतीयराशिचरदलं देयं । सिंहस्य द्वितीयराशिचरदलं देयं। कन्यायाः प्रथमराशिचरदलं देखें। तृतीयपादे क्रमेण देयं। चतुर्थपाद उत्क्रमेणा शोध्य । इत्युक्तं भवति। गोलस्योत्तरोन्नतवान्मीनादयश्शीघ्रमुग्यत्ति। अतस्तेषु चरदलं ·गोलपार शोध्य । तस्मादेव कर्कठादयश्शनेरुश्यत्ति। अतस्तेषु चरदलं देयं । इष्टकाते शङ्खानयनमाक। स्वाहोरात्रेष्टज्यां क्षितिजादवलम्बकालतां कृत्वा। विष्कम्भाविभक्ते दिनस्य गतशेषयोश्शङ्कः ॥२०॥ क्षितिनात् क्षितिजमण्डलाइत्पन्नां स्वाहोरात्रेष्टव्यां पूर्वाले दिनस्य गतघटि. काभिरानीतामपराहे दिनस्य शेषघटिकाभिरानीतामवलम्बकेनास्तां कृत्वा पुनस्तस्मिन् राशौ विष्कम्भार्धन विभक्ते सति शङ्खर्भवति। इष्टकाने महा- शङ्कर्भवति। दिनस्य गतशेषयोपशङ्कः। अभीष्टदिनगतकाले भीष्टदिनेष्यकाले च शङ्कुर्भवति। दिनस्य गतशेषयोस्स्वाहोरात्रेष्टज्यामिति वा संबन्धः। अत्रैवं त्रैराशिकं। यदि त्रिज्यातुल्यस्वाहोरात्रेष्टत्यया लम्बकतुल्यश्शलभ्यते तदेष्ट- स्वाहोरात्रेष्टज्यया कश्शङ्करितिीष्टशलब्धिः। विषुवदिनमध्याने हि त्रिज्या स्वाहोरात्रेष्टव्या। अवनम्बकश्शनुः। स्वाकोरात्रेष्टत्यानयनन्तु। उत्तरगोले गतगन्तव्यासुभ्यश्चरदलासून्विशोध्य जीवामादाय स्वाहोरात्रार्थेन निहत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धे भूज्यां प्रक्षिपेत्। सा क्षितिजाडुत्पन्ना स्वाहोरात्रेष्टव्या भवति। दक्षिणगाले तु चरदलप्रक्षेपभूव्यायाश्शोधनं। इत्येवं विशेषः । शङ्कवर्ग त्रिज्या. वर्गाद्विशाध्य शिष्टस्य मूलं तस्य शङ्कोश्छाया भवति। शङ्खच्छाययोर्भुजाकोटि. वादाभ्यां त्रैराशिकादिष्टच्छाया साध्या। छायाया माडिकाकरणन्तु। द्वादशाङ्गुल- शकुना त्रिज्यां निहत्येष्टच्छायाकर्पोन विभज्य लब्धं महाशङ्कर्भवति। तस्मा. - का 22 ·१० चार्यभटीये च्छुछुविधिव्यत्ययकर्मणा गतगतव्यनाटिका भवन्ति ॥ शायानयनमाह। विषुवज्जीवागुणितस्स्वेष्टश्शाङ्कस्वलम्बकेन कृतः । अस्तमयोदयसूत्राइक्षिणतस्सूर्यशङ्कायम् ॥२६॥ स्वष्टं महाशकुं स्वदेशविषुवज्यया निकृत्य स्वदेशलम्बकेन विभनेत्। तत्र लब्धमस्तोदयसूत्राइक्षिणतस्सूर्यस्य शङ्घयं भवति। नित्यदक्षिणां शवायं भवति गोलस्योत्तरोनतत्वात् । सूर्यग्रहणं चन्द्रस्याप्युपलक्षणं। अत्रैवं त्रैराशिकं । यय- वलम्बककोव्याक्षज्या भुजा तदा शङ्कुकोट्या का भुजेति । उभयत्र क्षेत्रस्याक्ष- निमित्तत्वात्रैराशिकं घटते। अथवा। लम्बकशोरक्षज्या भुता तदेष्टशङ्कोः का भुनेति त्रैराशिकं॥ अथाायानयनमाह। परमापक्रमजीवामिष्टज्यार्धास्तां ततो विभनेत्। ज्यालम्बकेन लब्धार्काया पूर्वापरे क्षितिजे ॥३०॥ परमायक्रमजीवामिष्टत्यया सायनार्कस्य भुतत्यया निहतां कृत्वा ततो ज्याल. म्बकेन लम्बकाख्यजीवया विभजेत्। अवलम्बकेनेत्येवार्थः। तत्र लब्धार्काया भवति। पूर्वापरे क्षितिजे। पूर्वक्षितिजे यत्र रविरुदेति। अपरक्षितिजे यत्र चास्तं गच्छति। तत्स्थानद्वयस्य पूर्वापरस्वस्तिकस्य चान्तरालजाता क्षितिजमण्डलगता जीवााग्रेत्यर्थः। अत्रैवं त्रैराशिकं । यदि त्रिज्यया परमापक्रमो लभ्यते तदे- टज्यया कियानपक्रम इतीष्टक्रान्तिलब्धिः। यग्यवलम्बकोटिकस्य क्षेत्रस्य त्रिज्या कर्णस्तदेष्टक्रान्तिकस्य क्षेत्रस्य कः कर्ण इत्यकीयालेब्धिः। प्रथमत्रराशिके त्रिज्या ·गोलपाद ११ कार। द्वितीये त्रिज्या गुणाकारः। अतस्तदुभयं विना कर्म क्रियते॥ अर्कस्य सममएडलप्रविशकाले शचानयनमाह। सा विषुवज्योना चेदिषुवहुद्ग्लम्बकेन संगुणिता। विषुवज्यया विभक्ता लब्धः पूर्वापरे शङ्खः ॥३१॥ विषुवहुक् विषुमण्डलाइदग्गता। उत्तरगोलभवा सा। अाया। विषुवल्योना चेत्। विषुवज्योनया कात्या साधिता चेदित्यर्थः। विषुवज्योनक्रान्तिसिद्धा सोदग्गतााया लम्बकेन गुणिता विषुवज्ज्यया विभक्ता कार्या। तत्र लब्ध पूर्वापरसूत्रगते पर्के शङ्खर्भवति। सममण्डलशङ्कुरित्यर्थः । सममण्डलगते धर्के कामातुलितं शवायं। तत्रैवं त्रैराशिकं। ययक्षतुल्येन शङ्खाग्रेण लम्ब. कतुल्यश्शङ्कर्लभ्यते तदाकीयातुल्येन शछायेण कश्शकुरिति सममण्डलशङ्ख- लब्धिः ।। मध्यानशकुं तच्छायाचाह । क्षितिजादुन्नतभागानां या ज्या सा परो भवेच्छङ्गः । मध्यानतभागड्या छाया शङ्कोस्तु तस्यैव ॥३२॥ मध्यानकाले दक्षिणक्षितिजादुत्तरक्षितिजादा यावद्विरंगेरुनतो ऊ भवति तावतां भागानां या ज्या भवति सा परशङ्कुर्भवति। मध्यानशङ्कुरित्यर्थः ।। खमध्याग्यावद्भिरंशेरवनतो को भवति तावतां भागानां या ज्या सा तस्य शकोश्छाया भवति। मध्यानच्छायेत्यर्थः । दक्षिणगोले क्रान्तिचापाक्षयापर्यायीगो कविनतिः। उत्तरगोले तयार्विवरमकीवनतिः। अवनतिहीनं राशित्रयमुनतिः ।।

·२ मार्यभटीये हक्नेपड्यानयनमाह। मध्यज्योदयजीवासंवर्गे व्यासदलहते यत् स्यात् । तन्मध्यज्याकृत्योर्विशेषमूलं स्वदृक्क्षेपः ॥३३ ।। मध्यलयस्य दक्षिणापमधनुरक्षधनुषार्योगस्य जीवा मध्यज्या। मध्यलग्रस्योत्तरा- पमधनुरक्षधनुषोरन्तरस्य जीवा मध्यज्या। क्षितिजे यत्र तत्काललममुदयति तत्स्थानपूर्वस्वस्तिकयोरत्तरालजीवा सोदयज्येत्युच्यते। सायनलमस्य भुजव्याप. क्रान्तिस्ता लम्बकभाजितोदयज्या भवति। संवर्गः परस्परनिरुतिः। मध्यज्यो. दयज्ययोस्संवर्गे व्यासार्धव्हते यत्रभ्यते तस्य वर्ग मध्यज्यावर्गादिशोध्य शिष्टस्य मूलं स स्वदक्क्षेपः। यस्य ग्रहस्य रवेशशिनो वा मध्यलनं परिगृहीतं तस्य टक्क्षेपज्या भवतीत्यर्थः । दृक्क्षेपलमखमध्ययोरतरालजीवा टक्क्षेपज्ये. त्युच्यते। सूर्यग्रहणे वेश्चन्द्रस्य च मध्यज्यादृक्क्षेपज्ये पृथक् साध्ये। युक्तिस्त्वत्र च्छेयके ज्ञेया। तदन्यत्र प्रदर्शित। मध्यलगत्तु पूर्वाह्ने नतासुभ्यो रविस्थित. राशिभागाडुत्क्रमेण लङ्कोद्यासून्विशोध्य तावतो राशीन् रवी विशोध्य साध्यं । अपराहे तु नतप्रापणेभ्यो रविस्थितभागात् क्रमेणा लोदयासून्विशोध्य तावतो राशीन् रवी प्रक्षिप्य साध्यं ॥ दग्गतिज्यालम्बनयोजनानयनमाह। दग्दक्क्षेपकृतिविशेषितस्य मूलं स्वदग्गतिः कुवशात् । क्षितिजे स्वा दृक् छाया भूव्यासार्ध नभोमध्यात् ।।४।। दृम्भेदहेतुभूता स्वच्छाया दृग्ज्या वा स्वदग्गतिज्या वा दृक्नेपड्या वेत्यर्थः । सा ---- ·गोलपाद २३ यदि क्षितिजे भवति नभोमध्यात् क्षितिजाता भवति। व्यासाधतुल्या भवती. त्यर्थः। तदा कुवशाहूमिवशानिष्पन्नो दृम्भेदो व्यासार्धं भवति। भूव्यासार्धतुल्यं दृम्भेदयोजनमित्यर्थः । अन्तराले अनुपातात् कल्प्यं । अतो दग्गतिव्या भूव्या. सार्धन निरुत्य त्रिज्यया विभज्य गतं दम्भदयोजनं भवति। ग्रहणे तनम्ब(नं भवति)। टुक्क्षेपज्यां भूव्यासार्धन निहत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धं ग्रहणे न(ति)योजनं भवति। दृग्ज्यात एवं लब्धं टुमण्डलगतं कर्णरूपं लम्बनयोजन भवति। अनेन ग्रहणे न व्यवहारः। युक्तिविषये वेतदपि वेयं। लम्बनयोजन नतियोजनञ्च त्रिज्यया निहत्य स्वेन-स्वेन योजनव्यासेन विभनेत्। तत्र लब्ध तस्य तस्य लम्बनलिप्ता नतिलिप्ताश्च भवन्ति। अर्केन्दो तिलिप्तान्तरं सूर्यग्रहणे नतिर्भवति पर्वातकालाच्छोध्या। अपराहे देया। एवं संस्कृतं पर्वातं स्फुट- शशिमासान्तमित्युच्यते॥ चन्द्रादीनामुदयास्तलमसिद्धये स्वस्वविनेपेण टूकमाल। विक्षेपगुणाक्षज्या लम्बकभक्ता भवेद्वणमुदस्थे । उदये धनमस्तमये दक्षिपागे धनमृणं चन्द्रे ॥३५॥ विक्षेपगुणिताक्षज्या लम्बकभाजिता लिप्तात्मकं टुक्फलं भवति। उदस्थे। अपमण्डलाइदस्थे चन्द्रे। उधे ऋणं। उत्तरविक्षेप उदयविषये तक्फलं चन्द्रे ऋण कार्यमित्यर्थः। अस्तमयविषये तत्फन्नं चन्द्रे धनं कुर्यात्। दक्षिणगे धनमृणं चन्द्रे। दक्षिणविक्षेप उदयविषये तत्फलं चन्द्रे धनं कार्य। तत्का. लचन्द्र एतत् क्रियते। एतदानं टुकूर्म ॥ श्रायनं टुकुमार। - -- --- 28 ·१४ चार्यभटीये विक्षेपापक्रमगुणमुत्क्रमणं विस्तरार्धकृतिभक्तं । उदगृणाधनमुद्गयने दक्षिणागे धनमृणं याम्ये ॥३६॥ उत्क्रमणं विक्षेपापक्रमगुणं। सायनचन्द्रस्योत्क्रमण कोठ्या उत्क्रमज्येत्यर्थः । तद्विक्षेपेण परमापक्रमेण च निहत्य विस्तरार्धस्य व्यासार्धस्य कृत्या विभनेत् । तत्र लब्धं लिप्तात्मकदृक्फलं भवति ॥ उदगृणधनमुदगयने दक्षिणगे। उद्गयन उदग्विक्षेपे तत्फलं चन्द्र ऋणां भवति। तत्र दक्षिणगे विक्षेपे तत्फलं चन्द्रे धनं भवति। उदग्दक्षिणगे च क्रमादणं। इति योऽयं ॥ धनमृणं याम्ये। दक्षिणायनगते चन्द्रे पूर्वक्रमादनमृणञ्च भवति। उदग्विक्षेपे धनं। दक्षिणविक्षेप ऋणमित्यर्थः। प्राचार्येण स्थूलपं दक्फलढयमिह प्रदर्शितं। नतु सूक्ष्मपमिति वेश्य। अस्मात् स्थूलपात् सूक्ष्मरूपं युक्त्या सियतीति भावः। यस्य चन्द्रस्यो. दयास्तलगमपेक्षितं तत्र टुकूर्मद्वयं कार्य नतु ततो अन्यत्र ॥ चन्द्रार्कभूमिभू. च्छायानामर्केन्डग्रहणयोश्च स्वपमान । चन्द्रो जलमर्को निश्छायापि या तमस्तद्धि । छायति शशी सूर्य शशिनं महती च भूच्छाया ॥३७॥ चन्द्रो जलात्मकः। अर्को निमयः। भूमिर्मुदात्मिका। तस्या भूमेया छाया भूच्छायाख्या सा हि तमः। सूर्य ग्रहणकाले शशी छादयति नतु रानः । शशिनं ग्रहणकाले महती भूच्छाया छादयति नतु राकः ॥ ग्रहणकालमाह। स्फुटशशिमासात्ते क पातासन्नो यदा प्रविशतीन्दुः ।

·गोलपार શ્ય भूच्छायां पक्षाते तदाधिकोनं अल्पामध्यं ॥३०॥ स्फुटशशिमासान्ते लम्बनसंस्कृते मावास्यात्तकाले पातासन्नो ऽल्पविक्षेपश्चन्द्रो यदार्क प्रविशति तदाधिकोनं ग्रहणमध्यं। अधिककालस्याल्यकालस्य चन्द्रय. लणास्य मध्यं तदा भवतीत्यर्थः । पक्षाते पौर्णमास्यते यदा चन्द्रो भूच्छायां प्रविशति तदा चन्द्रग्रहणस्य मध्यं भवति। केश्चित्तु स्फुटशशिमासान्तं केव. लममावास्यान्तं तत्र ग्रहणमूर्धगतं भवति कदाचिनमधोगतं भवति। (इतिव्या)- ख्यातं ॥ भूच्छायादियॆमार। भूरविविवरं विभजेहूगुणितन्तु रविभूविशेषेण। भूच्छायादीर्घत्वं लब्धं भूगोलविष्कम्भात् ॥३॥ भूरविविवरमर्कस्य स्फुटयोजनतुल्यं तहूगुणितं भूव्यासयोजनगुणितं कृवा रविभूविशेषेण रविव्यासभूव्यासयोरत्तरेण योजनात्मकेन विभनेत्। तत्र लब्धं भूछायाया दर्य योजनात्मकं भवति। भूगोलविष्कम्भात् भूव्यासाधीत्। भूगोलस्य मध्यात्प्रभृतीदं छायादयं भवतीत्यर्थः॥ भूच्छायायाश्चन्द्रकक्ष्याप्रदेशे व्यासयोन. नानयनमाला छायायचन्द्रविवरं भूविष्कम्भेषा तत् समभ्यस्तं। भूछायया विभक्तं विश्वात्तमसरस्वविष्कम्भं ॥४०॥ छायायचन्द्रविवरं चन्द्रस्य स्फुटयोजनकर्णेन कीनं छायादर्घ्यमित्यर्थः। तहव्यासेन निरुत्य भूच्छायदियेण विभनेत्। तत्र लब्धं चन्द्रमार्गे तमसो भूच्छायायास्व.

·१६ चार्यभटीये विष्कम्भो योजनात्मकव्यासो भवति। तं व्यासं त्रिज्याकर्णेन विभनेत्। तत्र लब्ध लितात्मकस्तमोव्यासो भवति। अर्केन्दोश्च स्वयोजनव्यासं त्रिज्याकर्णेन निहत्य स्वस्फुटयोजनकर्णेन विभज्य लब्धं लिप्तात्मकस्वव्यासो भवति॥ स्थित्यानयनमाह। संपर्कास्य कृतेश्शशिविक्षेपस्य वर्गितं शोध्यं । स्थित्यमस्य मूतं ज्ञेयं चन्द्रार्कदिनभोगात् ॥४१॥ संपकीर्घस्य कृतेः। सूर्ययको सूर्येन्डोर्बिम्बयोगार्धस्य वर्गाच्छशिनो विक्षेपस्य वर्गितं शोध्यं। विशोधयेदित्यर्थः। चन्द्रग्रहणे चन्द्रतमसोर्बिम्बयोगार्थस्य वर्गात् केवलस्य चन्द्रविक्षेपस्य वर्ग विशोधयेत्। तत्र यच्छिष्टं तस्य मूलं स्थित्यर्धे भवति। स्थित्यर्धसाधनमित्यर्थः। तत् कथमित्यत्राह। चन्द्रार्कदिनभोगादिति। तस्मान्मूलात् षष्टिनादर्केन्दोर्गत्यत्तरेण स्थित्यर्धनाडिका भवतीत्यर्थः। चन्द्र ग्रहणे तास्स्फुटा भवति। सूर्यग्रहो तु स्थित्यर्धकालसंभूतेन लम्बनकालेन युतास्स्फुटा भवन्ति। मध्यकाललम्बनस्पर्शकाललम्बनयोरन्तरेण युतास्स्पर्श- स्थित्यर्धनाडिकास्स्फुटा भवन्ति। तथा मोक्षकाललम्बनमध्यकाललम्बनयो. स्तरेण युता मोक्षस्थित्यर्धनाडिकाच स्फुटा भवतीत्यर्थः ॥ विमदीर्धकाला. नयनमाह। चन्द्रव्यासाधीनस्य वर्गितं यत्तमोमयार्धस्य । विक्षेपकृतिविहीनं तस्मान्मूलं विमदीर्घ ॥४॥ - ·गोलपाट န चन्द्रबिम्बाधकीनं तमोबिम्बाध यत्तस्य वाहिनेपवर्ग विशोध्य यच्छिष्टं तस्मान्मूल विमदा विमर्दसाधनं भवति। तस्मात् षष्टिनादर्केन्दोर्गत्यत्तरेण विमदीर्धकालो नाडिकात्मको भवतीत्यर्थः ॥ ग्रस्तशेषप्रमाणमाह। तमसो विष्कम्भाध शशिविष्कम्भाधवर्जितमयोक्य । विक्षेपाचच्छेषं न गृयते तच्छशाङ्कस्य ॥४३॥ चन्द्रबिम्बाध तमोबिम्बाध दिशोध्य शिष्टं विक्षेपादिशोधयेत्। तत्र पच्छेषं तत्तुल्यश्चन्द्रस्य भागस्तमसा न गृत्यते। शेषलिप्तासमानलिप्ता न गृयन्ते । इत्यर्थः ॥ तात्कालिकग्रासपरिज्ञानमाल। विक्षेपवर्गसहितात् स्थित्यर्धादिष्टवर्जितान्मूतं । संपकार्धाच्छोध्यं शेषस्तात्कालिको यासः ॥४४॥ (विक्षेपकृतियुतादिष्टकालकोयूनस्थित्यर्धकोटेवर्गाप्यन्मूलं तत् संपर्कार्धकृतेर्वि. शोध्यं। तत्र यच्छेषं तत् तात्कालिकग्रासप्रमाणं भवति॥स्पर्शमोक्षादिज्ञानमाका)) मध्यानात् क्रमगुणितो क्षो दक्षिणतो ऽर्धविस्तरव्हतो दिक् । स्थित्यधीचार्केन्दोस्त्रिराशिसहितायनात् स्पर्शे ॥ ४५ ॥ (मध्यानात् क्रमगुणितो क्षो ऽर्धविस्तरहतः। नतज्यया गुणिताक्षज्या त्रिज्यया भक्ता। तचापप्रमाणा दिग्भवति।) श्राक्षवलनं भवति। दक्षिणतो (दि)ग्म. १) पुस्तकहयेऽपि व्याख्यान खण्डित । तस्मात्प्रकाशिकाव्याख्यानमिह लिखितम् । "स्थित्यर्थक्षेत्रमध्यप्रगतीतकाल । मध्यकालादूमिष्यकाल इष्टकाल स्थित्यागादिष्टकाल" इति पुस्तकहयेऽव्यवप्रिष्ट खण्डवाक्यम् । - ना 24 ·---- १८ चार्यभटीये ध्यानात् (पूर्वभागे) दक्षिणं वलनं भवति। [दक्षिणतो दिक्] प्राकृपाले रवेस्पर्श दक्षिणवलनं भवतीत्यर्थः। पश्चात्कपाले उत्तरवलनं। (मध्याने) न दिग्भवति। चन्द्रस्य सूर्यविपरीतं सर्वत्र भवति। एतदक्षवलनं स्थित्याच्च । स्थित्यर्धशब्देन तन्मूलभूतो विक्षेप उच्यते सूर्यस्य स्फुटनतिश्च वलनं भवति। तस्य नतिवदिग्भवति स्पर्शे मोक्षे च। चन्द्रग्रहणे चन्द्रविक्षेपो वलनं भवति। तस्य विक्षेपव्यत्ययात् स्पर्णे मोक्षे च दिग्भवति। अर्केन्दोस्त्रिराशिसहितायनात्। अयनशब्देनापक्रम उच्यते। त्रिराशिसहितादच्चिन्द्राच्च निष्पन्नो ऽपक्रमो पि तयोरन्दोवलनं भवति। स्पर्णे। इति। ग्रहणे। इत्येवार्थतः। एतदायनं वलनं। अस्य दिक्तु बिम्वस्य मुखे ज्यनवद्भवति। चन्द्रस्य स्पर्णे ज्यनवत् मोने ज्यनव्यत्ययात्। चन्द्रायत्ययेन सूर्यायनवलनं दिग्भवति। अक्षवलना- यनचापयोस्तुल्यदिशोर्योगं कृत्वा भिन्नदिशोरन्तरं कृत्वा जीवामादाय संपऊर्धन निहत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धे विक्षेपं संस्कुर्यात्। तत् स्फुटवलनं भवति ।। गृहीतबिम्बस्थान्वर्णानाह। प्रग्रहणाते धूम्रः खण्डग्रहणे शशी भवति कृतः । सर्वग्रासे कपिलस्स कृलताग्रस्तमोमध्ये ॥४६॥ प्रग्रहणे प्रारम्भ। अन्ते मोक्षे समाप्तौ च। चन्द्रो धूम्रो भवति। खण्डग्रहणे बिम्बे गृहीतप्राये कृतवर्णः। सर्वग्रासे विमर्दे जाते सति कपिलः। सर्व. ग्रहणे अपि तमोमध्यं प्रविशति सति कृतताम(वर्णश्शशी भवति)। चन्द्र- ·गोलपाद. वर्कस्यापि वर्ण इति प्रकाशिकायामुक्तं॥ सूर्यग्रहणे अदृश्यभागमाह। सूर्येन्दुपरिधियोगे कीष्टमभागो भवत्यनादेश्यः । भानो सुरभावात् स्वच्छतनुत्वाच्च शशिपरिधः ॥४७॥ सूर्येन्द्रोः परिधियोंगे स्पर्णादावर्कबिम्बस्याष्टमभागो यस्तो ज्यनादेश्यः। द्रष्टु- मशक्य इत्यर्थः। तत्र हेतुमाह भानोरिति। सूर्यस्यातिभासुरवात् जलमयस्य शशिनः परिधेरत्यच्छवाच्च । आसनार्करश्मिभिश्शशिपरिधेरच्छवं संभवति । अष्टमभागाधिके ग्रस्ते तेनाष्टमांशेन सह ग्रस्तभाग उपलभ्यते॥ एवं स्वशा. स्त्रप्रतिपादितग्रहगत्यादेर्दक्मंपादात् स्फुटत्वमाह। क्षितिरवियोगादिनकृद्रवीन्दुयोगात् प्रसाधितश्चेन्दुः। शशिताराग्रहयोगात्तथैव ताराग्रहास्सर्वे ॥४॥ इह तन्त्र उदितो को भूरवियोगात् प्रसाधितः। स्फुट इति कल्पितः। यथा पूर्वापरसूत्राये रवरुदयास्तमयाच गोलान्तगतो र्क इति कल्प्यते। दक्षिणो. त्तरगतिनिवृत्त्यायनगतिश्चेति च पूर्वापरसूत्रगतशकुच्छायया दक्षिणोत्तरगतश- कुच्छायया च तात्कालार्कस्साध्यते। एवं बहुभिः प्रकारैः परीक्ष्याबोदितो धर्कस्स्फुट इति कल्पितः । इत्यर्थः। एवं प्रकाशिकायामुदितं। एतेः प्रकार- भेदैस्सायनार्क एव सिध्येत् नतु दगानीतः। अयनचलनञ्च प्रतिकालं भिनं युक्त्या तत्परिज्ञानच गणिताकीदेव भवति')। शास्त्रस्य मूलमान। धत पर कतिचित्लपिउतवाक्यानि पुस्तकहये दृश्यन्ते। तपथा। अत केचिदेवमाहु । कृतिकादितारकाप - ·Porn १०० मार्यभटोये गोलपाद सदसज्ञानसमुद्रात् समुद्धृतं देवताप्रसादेन। सज्ज्ञानोत्तमरत्नं मया निमय स्वमतिनावा ॥४॥ सदसज्ञानरत्नवतो ज्योतिश्शास्त्राख्यसमुद्रात् स्वमतिनावा स्वमत्याख्यां नाव. मारकेन मया तन्मध्यं प्रविश्य तत्र निमनं सज्ञानाख्यमुत्तमरत्नं देवतायास्स्व. यंभुवः प्रसादेन सम्यगुद्धृतं। स्वयंभुवोद्दिष्टार्थप्रकाशनमेव मया कृतमित्यर्थः । संक्षितत्वञ्चात्र सिध्यति॥ अथोपसंहरति। आर्यभटीयं नाना पूर्व स्वायंभुवं सदा सम्यत्। सुकृतायुषोः प्रणाशं कुरुते प्रतिकञ्चुकं यो ऽस्य ॥५०॥") पूर्वमादिकाले यज्ज्योतिश्शास्त्रं वेदात्समुत्य ग्रन्थेन लोके प्रकाशितमासीत् सदा सर्वदा सद्भूतं तदेव मया नाबार्यभटीयमिति तत्रं प्रकाशित। अस्य शास्त्रस्य यः प्रतिकधुकं कुरुते। दोषोत्यादनेन तिरस्करणमित्यर्थः। तस्य सुकृतायुषोः प्रपाशस्स्यात्॥ परमादीश्वराख्येन कृतेयं भटदीपिका। प्रदीप्यतां सदा ज्योतिश्शास्त्रज्ञानां रुदालये॥ इति भदीपिकायां गोलपादः इत्यार्यभटीयं समाप्त शास्रोदितः वाक्य तासामुदयलानं मध्यलानमस्तलग्न सम्यानात्वा पुनरर्कस्थाधास्तमये परिकायन्त्र सन्याय तेन कृतिकादीना ') प्रतिकको यो ऽस्य। इति पठनीयम् । दीपिकाव्याल्याया बाकरणाविष्ठत्वात् । घेन कालेन विशे - ·अनुक्रमणिका पृछाङ्क १ ३ । . . . . . गीतिकापदि मङ्गलाचरणाम्. दशगीतिकसूत्रोपयोगिनी परिभाषा . चतुर्युगे रव्यादीनां भगणसंख्या . २ चन्द्रोचभगणा बुधभृगुशीघोच्चभणाश्च कुजगुरुशनेश्वराणां शीघ्रोच्चं च च. न्द्रपातभगणाश्च भगणारम्भकालश्च. ३ कल्पकालान्तर्गतमनवो गतकालश्च . ३ राश्यादिविभाग आकाशकक्ष्यायोजनप्रमाणं प्राणकलयोः क्षेत्रसाम्यं ग्रहनक्षत्रकक्ष्यायोजनप्रमाणं च योजनपरिमितिभूम्यादेोजनप्रमाणं च. १० ६ ग्रहाणामपयानप्रमाणं नरप्रमाणं च ११ कुजादीनां पातभागा मन्दोच्चाश्च १२ सूर्यादीनां मन्दवृत्तानि शनिगुरुकुजभृगुबुधानां शीघवृत्तानि च १५. । वक्रिणां युग्मे पदे वृत्तानि भूवायोः कक्ष्याप्रमाणां च स्यार्धानि . दशगीतिकसूत्रपरिज्ञानफलम् . प्रथमः पादः समाप्तः गणितपादे . १८ ૫ . १० १७ . " । प्रतिज्ञा -- ---- ·--- १०२ अनुक्रमपिाका पृष्ठाइ १८ ३ २० ૫ . . २१ . २३ ७ २४ ८ " २५ १० " . २७ ३० दशस्थानसंख्यानां संज्ञाः वर्गस्वपं घनस्वरूपं च १ वर्गमूलं घनमूलं त्रिभुजक्षेत्रफलं धनत्रिभुजफलं च वृत्तक्षेत्रफलं घनगोलफलं च विषमचतुरश्रादीनां क्षेत्रफन्तं १ सर्वेषां क्षेत्राणां फलानयनं व्यासातुल्यज्याज्ञानं च वृत्तपरिधिप्रमाणं जीवापरिकल्पनाविधिः १२ गीतिकोक्तखएउज्यानामानयनं ५३ वृत्तादिपरिकल्पनाप्रकारः १४ वृत्तविष्कम्भाधानयनं १५ छायानयनं ५६ कोट्यानयनं भुजानयनं च १० कानयनं अर्धज्यानयनं च १८ शरदयानयनं ११ श्रेडीफलानयनं . २० गच्छानयनं २१ सङ्कलितानयनं २२ वर्गधनयोः सङ्कलितानयनं २३ दिराशिसंवर्गानयनोपायान्तरं २४ राशिसंवादाशियानयनं . ३४ ३५ ३६ ३७ ३८ ३१ ४० ४१ ·अनुक्रमणिका १०३ . पृष्ठा ४१ ४२ ४३ . . . ४४ . . કેમ २५ मूलफलानयनं २३ राशिकं २७ भिन्नानां सवकिरणं २८ व्यस्तविधिः २१ सधनानयनं • अव्यक्तमूल्यानां मूल्यप्रदर्शन ३९ ग्रहान्तरादल्योगकालानयनं कुढाकारगणितं . द्वितीयः पादः समाप्तः कालक्रियापादे कालविभागः क्षेत्रविभागश्च ४६ ३२ ဦးနု ५१ ५२ પછે . ૫ ૧૫ ५६ . " द्वियोगसंख्या व्यतीपातसंख्या च ४ उच्चनीचवृत्तपरिवर्ती गुरुवर्षाणि च सौरचान्द्रसावननाक्षत्रमानानि ६ अधिमासावमदिनानि मनुष्यपितृदेवानां संवत्सरप्रमाणे ब्रामदिनप्रमाणं # उत्सर्पिण्यादिविभागः १० शास्त्रप्रणायनकालः स्ववयःप्रमाणं च ॥ युगाचारम्भकालः १२ ग्रहाणां समगतित्वम् . . પ૭ ૫૦ प . ६० ·Manavr १०४ . अनुक्रामपिाका पृछाज ६० " ६१ . . . " समगतीनां मन्दशीघ्रगतित्वं कक्ष्याभेदात् १४ राशिभागकलानां मानानि १५ ग्रहकक्ष्याणां क्रमः १६ ग्रहाणां होराधिपत्यं वाराधिपत्यं च दग्विषग्यकारणां प्रतिमण्डलप्रमाणं तत्स्थानं च . " मध्यस्फुटयोरत्तरालप्रमाणं . २० भ्रमपाप्रकार २९ उच्चनीचवृत्तधमणाप्रकारः . . ६२ ६३ . . २० मन्दशीघ्रयोर्मणधनविभागः स्फुटक्रमश्च ६६ २४ ६६ . . - ७१ १५ भूतारामहविवरानयनं तृतीयः पादः समाप्तः गोलपादे • अपमण्डलसंस्थानं . . . . . २ अपक्रममण्डलचारिणो यहाः ३ विक्षेपमण्डलसंस्थान है चन्द्रादीनामुदयास्तमयपरिज्ञानं भूम्यादेः प्रकाशकेतुः । कक्ष्याभुवोः संस्थान भूगोलस्वरूपं भूमेव॒द्यपचयौ " ७३ ૫ " . ८ . . " -- ----- ·momameraman अनुक्रमपिाका १०५ पृार ७६ १२ ७७ । भूमः प्राग्गमनं १० भपारस्य भ्रमणकेतुः मेरुप्रमाणं तत्स्वपं च मेरुबडवामुखावस्थानं भूचतुर्भागातरालगताश्चतस्रो नगर्यः १४ लङ्कोजयिन्योरन्तरालप्रदेशः १५ भचक्रस्य दृश्यादृश्यविभागः १६ भचक्रे देवासुरदृश्यभागः देवादीनां दिनप्रमाणं ७८ ဖန် ८० " ८१ गोलकल्पना ८२ . ४ २० " . ८५ ८६ . दृष्ट्वशाधउर्धविभागः २१ दृअपडलं टुक्क्षेपमण्डलं च २२ गोलभ्रमणोपायः २३ क्षेत्रकल्पनाप्रकारो क्षावलम्बको च २४ स्वाहोरात्राध निरक्षदेशे राश्युदयप्रमाणं २६ दिननिशोः क्षयवृद्ध्यानयनं स्वदेशराश्युदयः इष्टकाले शङ्कानयनं २१ शवयानयनं. ३० अर्कायानयनं ३१ अर्कस्य समप्रवेशकाले शङ्कानयनं ८७ . २७ . . ၁ . . . " ११ . . . 26 ·१०६ अनुक्रमणिका पृष्ठाडू ११ २ " ३३ ६४ ૫ ३२ मध्यानशस्तच्छाया च ३३ टक्क्षेपज्यानयनं ३४ दृग्गतिज्यालम्बनयोजनानयनं ३५ विक्षेपेण दकूर्म ३६ श्रायनं टुकूर्म ३७ अर्केन्दग्रहणस्वपं ३८ ग्रनपाकाल ३१ भूच्छायदिर्घ्य ४. व्यासयोजनानयनं ३१ स्थित्यानयने ४२ विमदीर्धकालानयनं ४३ ग्रस्तशेषप्रमाणं ४ तात्कालिकग्रासप्रमाण ४५ श्राक्षवलनमायनवलनं च ४६ गृहीतबिम्बवर्णाः सूर्यग्रहणे दृश्यभागः ॐ शास्त्रप्रतिपादितयरुगत्यादेईक्संवादात् स्फुटवं ४३ शास्त्रस्य मूलं उपसंहारः २६ န " . . . ८ နုနု છે " ५० " चतुर्थः पादः समाप्तः

·शुद्धिपत्रम्
अशुतम्
शुडम्
पंकूयः
.
२
६
गीतिका
१७
१६
शी
धन
न
गोतिक
शो
घन
११
५७
३
-
संपादात्
संवादात्
८

·PRINTED BY E J BRILL, LEIDEN

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.