·PREPAOR NITIPRAKASTKA is the title of the present work as designated by the author in the opening stanza The term nits in this context connotes & vider sense and it 18 probably meant to include Rajanilt dealing with politics and state administration and Dandanīts dealing with military strategy This Fork comes in the category of works liko Kāmandakıya Nitisāra and Kautuya Arthaśăstra, Harihara Caturan. ga, Sangrāmaa Vijayodaya, eto But, while these latter works deal either with miłtary strategy or state politics or both Nitzprakabiki alone deals with the different vareties of weapona besides military and state administration Agnipurāna also deals with certain varieties of weapons But the classification and description of weapons given in this work aro more definite and elaborate based on an accurato know. ledge of the weapons which were used in ancient India More than 136 weapons are mentioned and described in this work And they are all classified under four groups or varieties, namely (1) Bukta, (2) Amukta, (3) dluktamukta and (4) Santra mukla These foar varieties are considered to be the four feet of the Dhanurveda personified मुक्त क्षेत्र हामुक्त घ मुत्तामुनमत परम् । मन्समुनं च चत्वारि धनुर्वेदपानि वै॥ (fanal. 2, 11) But the Agnipurána, wluch aiso deals with weapons, mentions the four divisions of the army, namely, ralka, gaja turaga and padalı as the four feet of Dhanurveda and gives a different classification of the weapon consisting of fire tarieties धनुष्पाई धनुर्वेदं पदे पयविध द्विज । Tampa fram afera of 11 पन्समुक्त पाणिमुक्त मुहमधारित तथा । HET 4 Iran anafaa } (aagise te pre pe 1, 2) Particular regarding the identity of albampirans, the author of the present work, are not arailalle This work is accompanied by a ommentan callaNitiprahatki Tattrayrfti The name of the com. mentator in Sitarama of Kaunlinga family fie van the son of ono man. jaola e aime which is familiar in lywire and some parts of Karnataka

·PREFACE
111
This edition containing the text and commentary of Nitiprakashi
18 based respectively on the manuscripts described ander D Nos 3575
and 3878 preserved in the Government Oriental Vanuscripts Library,
Madras
Our thanks are due to Messrs J S Vaidyanathan, T H Vigwa
nathna, V R Kalyanasundaram and X S Ramanujam of this Library
who rendered help in the publication of this work
BIADRAS-5,
17th December 1932
T, CHANDRASEKHARAN,
Curator

·अभिमुखम् विदितमेवेदं सर्वेषा यन्नीतिप्रकाशिकारव्योऽयं अन्यसंदर्भ ऋग्यजु सामाधर्वानुषङ्गिणामायु- र्वेदधनुर्वेदगन्धर्ववेदनाट्यवेदात्मकाना चतुर्णामुपवेदानामन्यतमे धनुर्वेदेऽन्तर्भवतीति । धनुर्वेदस्य चास्य चत्वार्यान्युपाङ्गानि च लयोदश । अमेव व्याख्याने I-18- यजुर्वेदस्योपवेद धनुर्वेद उदाहृत । ऋचोपवेद आयु स्यात् साम्नो गन्धर्व उच्यते ॥ अथर्वणस्य भरतमिति वेदोपवेदका । खगविद्यादिक यतु धनुर्वेदाशकं हि तत् ॥ स चायं धनुर्वेद पापण्डप्रचुरेऽप्यस्मिन् कलियुगे धर्ममनतिरम्य प्रजा पालयते वेनवंश्याय पृथव उपदिश्यमानो दृश्यते । नीतिप्रकाशिकादिधनुर्वेदग्रन्थजातस्य मूलभूत. लक्षाघ्यायात्मकः ब्रह्महत कश्चनासीदिति ज्ञायते । तस्यातिविस्तृततामिदानीन्तनजनाना बुद्धयादिसकोच च समीक्ष्य महेश्वरप्रभृतयो ब्रह्मणोऽर्वाचीना आचार्या सक्षिप्य प्रबन्धान निर्ममिरे । कमेण सकुचितो धनुर्वेद नीतिप्रकाशिकाया वैशम्पायनेन तल्लक्षणोद्वेशमान- कथनेनाष्टाध्यायता नीत । अतैव I 23, 27, 28- लक्षाध्यायान् जगी ब्रह्मा राजशाने महामति । पञ्चाशच सहस्राणि रुद्र सक्षिप्य चाब्रवीत् ॥ वेदव्यासस्तु भगवान् तत्सक्षिप्य महामति । शतनयाध्यायवती नीति चके महामते ।। सक्षिप्तमायुर्विज्ञाय माना बुद्धिदोपत । तल्लक्षणोदेशमात्र मया तव निवेद्यते ॥ इति । ब्रह्ममहेश्वरप्रमृतय एकादशाचार्या धनुर्वेदस्य प्रवर्तका स्मर्यन्ते तपा कृतयो नोप- लभ्यन्ते । तत्परिगणनान्तर्भूतौ शुक्बृहस्सती इदानीमुपलभ्यमानशुक्रांतिवृहस्पतिसूत्रयो प्रणेतारावेदेति निश्चयेन वक्तुं न शक्यते । कृतिद्वयस्य शुकबृहस्पतिकर्तृत्वेऽप्येतद्न्योत. सहस्राद्ययायपरिमितत्वस्याभावात् । नीतिप्रकाशिकायामध्यायपञ्चकेन पटत्रिंशदधिकशतसख्यामानामायुधाना लक्षणादिकमुच्यते। अनन्तराध्यायनिक तु न्यूहनिर्माणादिक सेनापतिनियमनादिक य वर्णयति । दण्डनीतिपरत्वेनास्य ग्रन्थस्य दण्डनीतिप्रकाशिकेत्येतस्मिन्नर्थे नीतिप्रकाशिकेत्याल्यायत इति विभाव्यते । दण्डनीतिप्रकाशनपरेऽस्मिन् प्रबन्धे राजधर्मोपदेशस्तु राजनीती निष्णा. सानामेव दण्डनीतावधिकारसूचनायेवेति भाति ।

·अभिमुसम् अव व्याख्याया 149 धनुर्वेदाधिकारिणा राजनीतिमता भाव्यमिति मनसि निधाय ब्रह्मा पृथो मुख्यान राजधर्मानुपदिशति इति । कामन्दकीयनीतिशास्त्रकौटिल्यार्थशास्त्रादिराजनीतिप्रतिपादकाना हरिहरचतुरङ्गसङ्गामविजयो. दयादियुद्धशास्त्रप्रतिपादकाना ग्रन्थाना सत्वेऽपि धनुरादीना लक्षणस्यावान्तरभेदादेव कथने- ऽयमनितरसाधारणो विजयते । अग्निपुराणे धनुरादीना केपाचिल्लक्षणक्यनेऽप्यवान्तरभेदमि. नाना तेषा विविच्य लक्षणादिकं नैतस्मिन्निव कथ्यते । मुक्त, अमुक्त, मुक्तामुक्त, मन्त्रमुक्त इति चतुर्धा मिन्नान्यायुधानि धनुर्वेदस्य चत्वारः पादा इत्युच्यन्ते । अन विषयेऽस्यायुधाना पञ्चविधत्वं चतुरङ्गस्य पादत्वं च कथयतो ऽमिपुराणस्य च वैमन्य दृश्यते । अत II 11- मुक्त चैव ह्यमुकं च मुक्तामुक्तमत परम् । मन्त्रमुक्त च चत्वारि धनुर्वेदपदानि वै ॥ अग्निपुराणे 249 तमेऽध्याये 1 and 2 चतुष्पादं धनुर्वेद वदे पञ्चविधं द्विज । रथनागावपत्तीना योधाश्चाश्रित्य कीर्तितम् ॥ यन्त्रमुकं पाणिमुक्तं मुक्तसधारित तथा । अमुक्तं वाहुयुद्ध च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितम् ॥ अस्य च कर्ता वैशंपायन । मुमन्तुजैमिन्यादिऋषिवर्गेऽन्तर्भूतस्य वैशंपायनस्य कर्तृत्वेऽस्या तिप्राचीनत्वं वेदसमीपकालवमपि वा वचनसिद्धम् । शैल्यादिवमपि तत् द्रढयति । अयं च धनुर्वेदोऽद्य तत्वविल्याख्यव्याख्यासवलित प्रकाश्यते । व्याख्याता चास्य कौण्डिन्यगोलज नजुण्डायविद्वन्मणिपुन सीतारामामिध कश्चित् । नन्जुण्ड इति नाम्न महींमुरपुरप्रान्ते बलारिप्रान्ते च बहुलतया दृश्यमानत्वात् सीतारामोऽयं महीमुरपुरवास्तव्य बलारीप्रान्तवास्तव्यो वेत्यूद्यते । अस्य मुद्रणविषये राजकीयप्राच्यविद्याहस्तलिसितपुस्तकभाण्डागारे D. No 3375 संख्याद्वितं मूलपुस्तकं तत्रैव, D No 3878 सख्या हितं व्याख्यानपुस्तकं चादर्शतयोपयुक्तम् । उभयोरपि मातृकान्तराभावायथाशक्ति परिशोध्य प्रकाश्यते । किन्चास्य शोधनविपये साहाय्यं कृतवद्भय श्रीयुत-वैद्यनाथविश्वनाथकल्याणमुन्दररामानुज. महाशयेभ्य कृतज्ञता निवेद्यते । मद्रपुरी, १७ दिसंबर, १९५१. ति चन्द्रशेसर.

·श्रीः ॥ वैशम्पायननीतिप्रकाशिका || सीताराम कृततत्वविरतिसहिता प्रथमः सर्गः (राजधोपदेशः) मु.--श्रीमद्गजाननं याणी नवा ब्रह्मादिसद्गुरून् । नीतिप्रकाशिका सेयं तन्यते सादरान्मया ॥ १ ॥ तत्वविवृतिः श्रीमजगन्नाथमादी भक्तया नवा यथामति । नीतिप्रकाशिकातत्ववित करवाण्यहम् ।। दुर्वादिहिरदेन्द्रकुम्भदलनाशक्तिस्ववाग्वैरखती- हस्तायादवलब्धमौक्तिकयशः सिंहः सुधीन्द्राग्रणीः । नम्नुण्डाख्यबुधस्तदीयतनुजः सीतापदेनाधितो रामः कौण्डिनगोत्रजः स कुरुते ग्रन्थं बुधान् प्रार्ययन् ।। अथ तावद्गवतो वेदव्यासस्यान्तेवासी वैशम्पायननामा महर्षिः कल्युत्पन्नरानानुनिघृक्षया सूक्ष्मनीतिवुभुत्सवे जनमेजयाय चतुर्मुख- पृथुसंवादरूपेण धनुर्वेदमुपदेष्टुं ग्रन्यादौ शिष्टनियमितप्रत्यूहापनोदन मंगलमन्तेवासिशिक्षायै निबनाति श्रीमदित्यादिना । गजस्थाननं यस्य सः । श्रीमांचासौ गजाननन । तं । वाणी सकलविद्याधिदेवताम् । ब्रह्मा आदिउँपां। नीतिदेशिकान् तांश्च नत्वा । नीतिप्रकाशिका तदाख्या कतिः ।। सा अनादिसिद्धा । इमां मद्बुद्धिस्थां । सादरात् ननमेजयानुग्रहवशात् मया वैशम्पायनेन तन्यते विस्तार्यते । तदुक्तं विक्रमार्कचरित्रे- 'श्रुत्वा वैशम्पायनमुखादृष्टो जन्मेजयस्तदा । अष्टाध्यायवती नीति प्रावर्तयत ना तदा' ॥ इति ॥१॥ ते च ते सद्गुरवन ।

·2 नीतिप्रकाशिकायां व्या मू -- श्रीमत्तक्षशिलावा तु सूपविष्टं वरासने । जनमेजयं महाराज द्रष्टकामो महान पा. ॥ २ ॥ व्या,-श्रीमत्या नक्षशिलायां तदाख्याया नगर्याम् । वरासने सिंहासने । सूपविष्टं सुखोपविष्टम् ॥ २ ॥ म.-वैशम्पायननामा तु महर्षि संशितव्रत । अभ्यागात् सहित शिष्य. व्यासशिष्यो महामुनिः ॥ ३ ॥ सम्यक शित तीक्ष्ण व्रतं यस्य मः संशितव्रतः। धर्मान् जानातीति मुनिः । अभ्यागात् । शिध्ये. स्वशिप्य. सहितः । एतच्छलोक द्वयमेक वाक्यम् ॥ ३ ॥ मू-तमायान्तमा श्रुत्वा जनमेजयभूपतिः । प्रत्युजगाम सहसा सह मन्त्रिपुरोहितः । ५ ॥ व्या.---प्रत्युजगाम अम्युजगाम । मन्त्रिपुरोहितैः सह युक्तः इत्यर्थ. ॥ ४ ॥ पाद्यमय तया गाश्च मधुपर्क विधाय च । तस्मिन् प्रोवाच दुशलं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ५ ॥ व्या.- गा पूजार्थम्। तेनानुएष्ट इति शेषः। फुशलं लकुशलं खक्षेमं प्रोवाचाकथयन् । पूर्व गुरो कुशल पृष्लेनि मावः । सद्गुरुदर्श- नान्मनोहर्षः राज्ञः ॥ ५ ॥ म.-धन्योऽस्यनुगृहीतोऽस्मि यन्म दर्शनमागतः । तारिता तिर सर्वे पावितोऽहं खया मुने ॥ ६ ॥ व्या. धन्य. धनाहः । अनुगृहीत. ऐहिकामुष्मिकफलं प्रापितः । पत् यस्मात् कारणान् मे दर्शन मद्दृष्टिगोचरतामागतः प्राप्तः ।तारिताः पापादुद्धारिताः । पावित. परिशुद्धीकृतः ॥ ६ ॥ म् -- इत्युक्तवन्त राजानं प्रयुयोजाशिष शुमा. । धर्मे ते रमना बुद्धिरित्युतागासभा ततः । ७ ॥

·प्रथमस्सर्गः राजधौपदेशः 8 - व्या. व्या.-राजानम् । उद्दिश्रोति शेषः । 'धर्मे तव बुद्धी रमतां । आसक्ता भवतु' इत्याद्याशीःस्वरूपं । ततः प्रत्युद्गमनयोग्यप्रदेशात् । सभां तक्षशिलाख्यनगर्या विद्यमानां राजसभामगात् प्राप्तः । राज्ञा सहेति शेषः ॥ ७ ॥ मू-उपविष्टे मुनौ तस्मिन्भद्रपीठे नृपोत्तमः । परिवृत्यासनाम्याशे कृताञ्जलिरुपाविशत् । ८ ॥ व्या.- भद्रपीठे मुन्युपवेशार्थकृप्ताष्टकोणयुतमङ्गलपीठे। उपविष्टे सति । आसनाभ्याशे वैशम्पायनासनसमीपे । परिवृत्य मुनेरभिमुवं निवृत्य ॥ ८ ॥ मू-कथान्तरमथासाद्य जनमेजयम्पति' । प्रणम्य तमृपिं मक्तया कृताञ्जलिरभाषत ॥ ९ ॥ .-अथ सर्वोपवेशानन्तरं । कथानां वेदशास्त्रोक्तमहारान- प्रतिपादकानां कथानामन्तरमवकाशं विश्रान्तिकालमासाद्य स्वाभिलषित- प्रभावकाशं प्राप्य भक्तिराराध्यत्वप्रकारकज्ञानरूपा तया जानुभ्यामवनि प्रश्नवाक्यमुपाकम- तेत्ययः ॥ ९॥ मू-राजवर्माः कथारसर्वे मारतीयास्त्वयोदिताः । हदि मे संशयः कश्चित्तं भवान् छेत्तुमर्हति ॥ १० ॥ व्याः-भारतीयाः महाभारतप्रतिपादिताः । त्वयोदिनाः उदाहताः । सर्वे वेदपुराणोक्ताश्च भाविमनुप्यजीवनसन्देहयुक्तः संशयः । तं विरुद्धकोटिद्वयजातं । भवान छेत्तुमर्हतीति योजना ॥ १० ॥ व्या.--कलिधर्मान् प्रपञ्चयति-इत इति । म् - इतश्चानुदिनं धर्मः सत्यं शौच क्षमा दया । कालेन बलिना ब्रह्मन् क्षरत्यायुर्बलं स्मृतिः ॥ ११ ॥ -इतः इमं कालमवधीकृत्य । मनुदिनमुत्तरोत्तरदिवसेषु । अत्य- न्तसंयोगे द्वितीया । बलिनाशक्यप्रतीकारेण । कालेनायुः परिभेदका । धर्मः इष्टापूर्तादिजन्यः । सत्यं यथार्थवचनम् । शौचमैहिकाचरणजन्य- । प्रणम्य गत्वा अभापत च्या Neethi-14 ·-- नौतिप्रकाशिमाया बल शुचित्वम् । क्षमा परापकारसहिष्णुता । दया परदु स्वप्रहरणेच्छ।। देहदाढर्यम् । स्मृति पूर्वानुभवजन्या । क्षरति हसति । उत्तरोत्तर नश्यतीत्यर्थ ॥ ११ ॥ मू.-वित्तमेव फ्लो नृणा जन्माचारगुणोदय । धर्मन्यायव्यवस्थाया कारण बलमेव हि ॥ १२ ॥ व्या.-जन्माचाराम्या य गुणोदय स वित्तमेव । द्रव्यानिमित्तक- एव । धर्मेण क्रियमाणा य न्यायव्यवस्था तस्या बलमेव प्रचला लम्बनरूपमेव कारणम् ॥ १२ ॥ मू.-दाम्पत्येऽभिरुचिहेंतुर्मायैव व्यावहारिके । स्त्रीपुरत्वे कौशलरति विश्वे सूत्रमव च १३ ॥ व्या-दाम्पत्ये जायापतिभावे । अभिरुचिस्सम्मति कुलगांत्रादि । व्यावहारिके क्रयविक्रयादी मायैव कौटिन्यमेव । स्त्रीत्वे पुस्त्वे च श्रेष्ठ ये कौशलरति आतुर्यरुचि । न तुवाचार विपत्वे बाझये। सूत्रमेव यज्ञोपवीतमेव । न त्वध्ययनाध्यापनादि म्-लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । अकृत्या न्यायदौर्बल्य पाण्डित्ये चापल वच ॥ १४ ॥ व्या-आश्रमयो गार्हस्थ्ययतीकयो । ख्यातायन्योन्यापत्तावाश्रमा. दाप्रममासी च कारणीभूत लिङ्कमेव । शुमकापायवस्त्र धारणमेव । अवृश्या द्रविणादिदानातामध्येन । न्यायदौर्वश्यम् । सभायामवक्तृत्व पराजय इति भावः । पाण्डिये सदसवृत्तिले चापल वच विशेषवचनाका थनम् ॥ १४ ॥ म् - अनायतेय साधुन्चे स्नानमय प्रसारनम् । स्वीकार पर चोडाहे लापण्ये केशधारणम् ॥ १५ ॥ प्या - सापुवेऽनाध्यतय दारिद्रयमेय कारणम् । न खाये तापुन्वमित्यर्थ । मसापनमलद्वार सौराधमावान् । यानमेव ।

·प्रथमस्सर्गः राजधर्मोपदेशः 5 रेव । स्नातारोऽपि न भविष्यन्तीत्याशयः । उदाहे विवाहे स्वीकार एव सम्मति. न तु सांबन्ध्यविचार इत्यर्थः । लावण्ये विषये केशधारणम् । न तु दीक्षादिनिमित्तमित्यर्थः ॥ १५ ॥ मू.--उदरम्भरिता खार्थः यशोऽथ धर्मसेवनम् । दादयं कुटुम्बभरणे सत्यत्वे धाष्टमेव हि ॥ १६ ॥ व्या.-खार्थः स्वप्रयाजनमुदरम्भरिता कुक्षिपूरणमेव । न त्वहि- कामुमिकम् । यशोऽथ लोकप्रसिद्धयर्थ । न त्वामुमिकेच्छयेति भावः । कुटुम्बमरण एव दाक्ष्यम् समर्थत्वं, न तु परोपकारादिषु । सत्यत्वे याथाये घाटमेव वाक्प्रयोगप्रौढिमैव । न तु कार्यन्याय इति भावः ॥ १६ ॥ मू-शूद्रमायेषु वर्णेपु छागप्रायासु धेनुषु । पापण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु ॥ १७ ॥ कयं तेपामिय नीतिविस्तृता वशमेप्यति । धनुर्वेदविवेकश्च शस्त्रास्त्रज्ञानमेव च ॥ १८ ॥ व्या.-धर्मे पापण्डप्रचुरे पाषण्डमात्रोपदेश्ये सति । राजसु दम्युप्रायेषु ईपन्न्यूनचोरवृत्तिषु । मार्गदुर्गादौ प्रत्यक्षप्रहागभावादीपन्यू- नत्वं राज्ञाम् ॥ १७ ॥ तेषां तादशबुद्धिसंकोचवतां विस्तृता बहुप्रबन्ध- प्रतिपादिता मनस्सन्देहविषयेयं नीतिः । शिक्षा शास्त्रम् । कथं वशं वुद्धयधीनम्। एप्यति प्रामोति । धनुर्वेदविवेकः धनुर्विद्याधिदैवतध्यान- शस्यते हन्यते जनोऽनेनेति शस्त्रम् । अस्यते देहे परिक्षिप्यत इत्यस्त्रम् । तयोः अमन्त्रकप्रयोगसमन्त्रकप्रयोगवतोः ज्ञानं विवेक । ननु धनुर्वेदस्य किं पृथग्वेदत्वमिति चेन्न । यजुर्वेदस्योपवेदो धनुर्वेद उदाहृतः । चोपवेद आयुस्स्यात्साम्नो गान्धर्व उच्यते ॥ अथर्वणस्य भरतमिति वेदोपवेदकाः । खङ्गविद्यादिकं यत्तु घजुबैदाङ्गक हि तद् ॥" इति महोदपिसारवचनादुपवेदस्वीकारात् ॥ १८ ॥ प्रकार: ।

·6 नीतिप्रकाशिकाया व्या-- त्यमर. 1 मू-इति तद्वचनं श्रुत्वा हृदयज्ञो महानृषिः । अर्थोपहितया बाचा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १९ ॥ -हृदयज्ञो मावज्ञानवान् । अर्थोपहितया बर्थयुक्तया ॥ मू --इशितं ते मया ज्ञानं मूक्ष्मनीतिप्रवोधने । लव्यानुयोग प्रद्र्यात् शास्त्रं नो चेदघी भवेत् ॥ २० ॥ व्या --ते तव । इङ्गितमाभिप्रायः। " परराभिप्राय इङ्गित " मित्य- मरः। सूक्ष्मनीतिप्रयोधने संक्षिप्तशब्दबोध्याखिलनीतिज्ञानविषये । प्रश्नं विना शास्त्रकयने वाधकमाह-लव्धेत्यादिना । अनुयोग. प्रश्नः । प्रश्नोऽनुयोग पृच्छा चे" अघी भवेत् । नापृष्ट कस्यचिद्व्याच्छुमं वा यदि चेतर" दिति निषेधशास्त्रोछद्दनजन्यपापवान् मवेत् । अतोऽहं प्रत्रूयामिति शेष. ।। २० ॥ व्या-नीतिशास्त्रावबोधने स्वसामर्थ्याविष्करणाय नीतिशास्त्रकर्तृन तद्न्याध्यायसख्या चाह-बझेत्यादिना । ब्रह्मा महेश्वर स्कन्दश्चन्द्र प्राचतसो मनु । वृहस्पतिश्च शुक्रश्च भारद्वाजो महातपा ॥ वेदव्यासश्च मगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः । एते हि राजशास्त्राणा प्रणेनार परन्तपाः ॥ २१ ॥ व्या.-गौरशिरारत-नामकः । प्रणेतारः प्रवतका ॥ २१ ॥ .-लक्षाध्यायाञ्ज। अगी ब्रह्मा राजशास्त्रे महापति । पश्चाशच सहस्राणि रुद्ररसक्षिप्य चाबवीत् ॥ २२ ॥ पञ्चविंशत्सहास्त्राण स्कन्द संक्षिप्य चावदत् । दशाध्यायसहस्राणि द्विसहस्ते च वासवः ॥ २३ ॥ -जौ उक्तवान् । राजशास्त्रेऽपारनीतिशास्त्रे ॥ २२ ॥ सक्षिप्य शब्दसंक्षेप रुन्वा । स्कन्द सुब्रमण्य । चकारस्समुच्चयार्यकः . द्वादशसहस्राणित्ययं ॥ २३ ।

·प्रथमस्सर्गः राजधर्मोपदेशः 7 " " सा- मू.---माचेतसमुनिश्चापि पट्सहलाप्ययावीत् । त्रीण्यध्यायसहस्राणि वृहस्पतिरुवाच ह ॥ २४ ॥ काव्यस्तु तत्समालोक्य चक्रेऽध्यायसहस्रकम् । सप्ताध्यायशतं शास्त्रं भारद्वाजस्तथाभणत् ॥ २५ ।। मुनिर्गौरशिराश्चापि पञ्चाध्यायशतं जगी । वेदव्यासस्तु भगवांस्तत्संक्षिप्य महामतिः ॥ २६ ।। शतत्रयाध्यायवती नीति चके महामतिः । संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मानां बुद्धिदोपतः ॥ २७ ।। व्या. काव्यः शुक्रः । शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य इत्यमरः । समा- लोक्य सम्यग्विचार्य 1 अध्यायानां शतं सप्त यस्मिन् तत् । शाताध्यायवच्छास्त्रमित्यर्थः । अभणत् अदर्शयत् ॥ २४ ॥ २५ ॥ लक्षाध्यायप्रतिपादिताखिकार्थस्य शतवाध्यायप्रतिपादनप्तामयवत्वात् महामतित्वविशंपणं वेदव्यासस्य । संक्षिप्तमित्यादि सार्धश्लोकमेकं वाक्यम् । बुद्धिदोषतः । "अनभ्यासाच्च वेदानामाचारस्य च लङ्घनात् । आलस्या- दन्नदोषाच मृत्युमाञ्जिवासति इत्यादिशासानामिजत्वरूपबुद्धि- दोषात् । पञ्चम्यास्तसिः ॥ २६ ॥ २७ ॥ मू.-तल्लक्षणोदेशमात्र मयो तब निवेद्यते । सावधानमना मूत्वा राजशास्त्रं निबोध मे ॥ २८ ॥ व्या.-तल्लक्षण नीतिलसणं । उद्देशमा निर्देश एव । विषयान्तर- सञ्चारराहित्यरूपशिप्यावधारणाय राजानं स्वामि मुवीकरोति । सावधाने. त्यादिना । में मतः ॥ २८ ॥ धनुर्वेदोपदेशयोग्यं पृथु विशेषतो निर्दिशति-पृथुरित्यादिना- म्-पृशुर्वेन्यः प्रजा रक्षन् मृत्यु जिवा पुरा किल । क्षतत्राणात् प्रजास्तं तु क्षत्रियञ्चाबुवंस्तथा । २९ ।। " ·8 नीतिप्रकाशिकाय " इति पृयो । व्या.—वैन्य वेनपुत्र । मृत्यु जित्वा स्वधर्मेण निनित्य, पुरा प्रजा अक्षत् । किलोत वार्तायाम् । क्षतत्राणान्मृत्यो सकाशान् परिपालनात् क्षत्रियम- ब्रुवन् । “क्षताकिल बायत इत्युदय क्षत्रस्य शब्दो नृवरेषु रूद न्यायात मू.-नामापि तस्य राजेति प्रजारागादजायत । अकृष्टपच्या पृथिवी चासोन्यस्य कामपक् ॥ ३० ।। व्या-प्रजामु रागादनुरागात । राजेत्यपि नामामवत् । वैन्यस्य पृथिव्यकृष्टपच्या कर्पणवीजायापादिकं विनापि फलप्रदायिनी । अत एव कामधु मनोऽनुरूपफलप्रदायिनी आसीविति योजना ॥३०॥ मू.-आसन् हिरण्मया दस्मुिखस्पर्शा मनोहरा ॥ तेषा चीरस्मुसवीता प्रजास्तेग्वेव शेरते ॥ ३१ ॥ व्या-तन्महिम्नात्याश्चर्याण्यपि नातानीत्याह-आसन्नित्यादिमि- स्विमिः । तेषा चौरस्तत्रुतवल्कले ॥ ३१ ॥ म्-प्रविभागो न राष्ट्राणा पुराणाचामवत्तदा । यत्र यत्र प्रना आसन् तत्र दोग्धी मही सुरवम् ॥ ३२ ॥ तेन सस्तम्भिता ह्याप समुद्रमभियास्यता । पर्वताश ददुर्मार्ग ध्वजमगध नामवत् ॥ ३३ ॥ घ्या.–ददुस्तस्येति शेष ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ म.-पष्टिनागसहस्राणि पष्टिनागशतानि च । सौवर्णान्गकरोद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च तान्यदान् ॥ ३४ ॥ अदान पोडशदानानि कृतवार नि । सौवर्ण मुघर्णस्वचितम् ॥ ३४ ॥ म.-इमाम पृथियों सा मणिरत्नविमपिताम् । सौवर्णामकरोदाजा मामगेम्य ता ददो ॥ ३५ ॥ ताननन्यान् गुणान् युदध्या सस्य राजभतुर्मुस आत्मानं दर्शयामास परदोऽस्मीति चानवीत् ।। ३६ ॥ ध्या-युवा ध्याचा । आत्मान दर्शयामासादर्शयत् । तमागरदिनि भार व्या-नागा गजा । पर्वता । ।

·प्रयमस्सर्गः राजधर्मोपदेशः
9
म.- ब्रह्माणच ततो दृष्ट्वा श्रुत्वा चैव स तद्वचः ।
पृथुः परमसंहृष्टो वव्रे तं वरमुत्तमम् ॥ ३७ ॥
व्या-तद्वचः दरदोऽस्मोति साभीष्टदायकवचनम् ॥ तं प्रसिद्ध
म्.-चतुष्पाञ्च धनुर्वेदः साङ्गोपाङ्गरहस्यकः ।
शस्त्रास्त्रभूषितो मह्यं प्रदेयस्तु त्वया भवेत् ॥ ३८ ॥
व्या.-चतुष्पात
मुक्तामुक्तमन्त्रमुक्तमुक्तामुक्तात्मकपादचतुष्टयवान् ।
पात् पादौ- पाद इत्यस्य रूपं । अङ्गानि चत्वारि । लक्ष्याणि
तान्यग्रे वक्ष्यन्ते ।। उपाङ्गानि शब्द-स्पर्श-गन्ध रस दूर-चलादर्शन
पृष्ठस्थित स्थिर भ्रमण प्रतिबिम्बोदेश लक्ष्याख्यानि त्रयोदश ॥ तेषां
कमेणोदाहरणानि ॥ दशरथकर्तृजमुनिकमारक अर्जुनर्ककद्रोणग्राहकमकरी-
मन्मथकर्तृकपुप्पयाणकरणकविरहिजन · यवाहनकर्तृकमध्वस्त्रकर्मक-अर्जुन-
कर्त जयद्रथशिरोहरणपूर्वकवृद्ध-क्षत्रक - अर्जुनकर्तृकरेवचरपक्षि - रामकर्तक-
पातालदानव-मरिश्रवसो बाहु-शत्रुद्रुपदकृतमत्स्यतुलाप्रतिबिम्ब-मत्स्यमित्तिपत्र-
भेदादीनि रहस्यानि तपोगुप्तानि । तैः सह वर्तत इति सांगोपांग
रहस्यकः । बहुव्रीही कप्रत्ययः । शस्त्रममन्त्रकप्रयोगः । अस्त्रं
समन्त्रकप्रयोगः ॥ ३८ ॥
मू.-आत्मानं परमं मन्ये लोकेभ्यो लोकपूजित ।
यस्य मे दर्शनं प्राप्तो मवान्वेदमयो निधिः ॥ ३९ ॥
-लोकेम्यः जनेभ्यः । मात्मानं मां निधिः निक्षेपवत्स-
तोपकारी ॥ ३९ ॥
म् - इत्युक्तानन्ददुग्बाब्धौ मज्जमानं पृथु तदा ।
प्रोजहार जगत्स्रष्टा वाचाय प्लवरूपया ॥ ४० ॥
व्या.-लवरूपया प्रस्तावकयायुक्तत्वेन मजनोद्धारतरिरूपं प्राप्तया
व्या.-
॥ ४० ॥
मू.-दिष्टया ते बुद्धिरुत्पन्ना धनुर्वेदपरिग्रहे ।
अहमप्येतदेव त्वां वक्तकाम इहागतः ॥ ४१ ॥

·10 नीतिप्रकाशिकायों व्या.-दिशा वकीर्तिमम्पादकादृष्टेन ॥ ४१ ।। व्या.-वनस्य वासष्टत्वन भृशाश्वपुत्रवाणवादसिसृष्टिमादौ विविनक्ति ॥ आसिरिनि-- मू.-आसि पर्व मया सृष्टो दुष्टनिग्रहकारणात् । मवाशसमीपस्यो लोकान् शिक्षञ्चरत्यसौ ॥ ४२ ॥ व्या. -पूर्व देवयजनपमये शिक्षन्प्रजाः खलधर्मेण स्थापयन्नसाविदानी तव समीपे वर्तमानः ॥ ४२ ॥ मू---धनुगद्यायुधस्यतो त्वमेवादिस्स्मृतो मया । तस्माच्छस्त्राणि चास्त्राणि ददामि तव पुत्रक ॥ ४३ ॥ व्या-धनुरादीनामायुधानां व्यक्ती लोकप्रचारणे त्वमेवादिरुपज्ञान- लेन स्मृत. ध्यात ॥ ४३ ॥ व्या -शस्त्रज्ञानाय तेषां पितरं मातरचाह -भृशाश्व इति ॥ म.-भृशाश्वो मानत. पुत्रो हे जाये तस्य समते । जया च सुप्रमा चैव दक्षकन्ये महामती । ४४ ॥ व्या.-कशाध इति पाठान्तरम् ॥ मानसो मन्मथसंकल्पजः । जया तन्नामिका, सुप्रभा तन्नाम्नी । दक्षप्रजापनि पुग्यो । महामती। शस्त्रास्त्रप्रसवचातुर्यबुद्धियुक्त । ४४ ॥ मू- --जया लब्धवरा मत्त शस्त्राण्यस्त्राण्यसून वै ॥ पञ्चाशदपरा चापि तावत्पुत्रानजीजनत् ॥ ४५ ॥ व्या.-भृशाश्वज्येष्ठा मार्या । लन्धवरा ऐच्छिकसृष्टिसामर्थ्य प्राप्तिरूपवराश्रया । मत्तो मत्साशात् । अपरा कायमी सुप्रमा नामिका सहधर्मिणी तावत् पञ्चाशसंख्याकान् पुत्रानजीजनत् अम्त ॥ ४५ ॥ मू-संहारान्नाम दुर्घपनि दुराकामान् बलीयस. । मन्त्रबतसंयोगाच्ठस्त्राण्यस्त्रत्वमाप्नुवन् ॥ ४६ ॥ व्या.-संहारान्छत्रुमुक्तास्त्रशामकान् ॥ तदुक्तं मन्त्रमहोदधौ- ·प्रथमस्सर्ग: राजधर्मोपदेशः 11 अत " स्वमुक्तास्त्रस्य खायत्तीकरणं मुरुिच्यते । परोन्मुक्तास्त्रशमनमुपसंहार ईरितः" || इति ॥ दुर्धर्षान्प्रधपयितुमशक्यान् ॥ दुराकामानस्त्रानभिभूतान् ॥ बलीयसोऽस्त्रोपशमनवलयुक्तान् । ननु वजशक्त्यांदीनामपि शस्त्राणामस्त्रसामर्थ्यस्य दृष्टत्वात्पृथगस्त्र- अहणं व्यर्थमित्याशङ्कय शस्रास्त्रयोर्वलक्षण्ये युक्तिमाह- मन्त्रेति । मन्त्रप्रतिपादितदेवासंयोगात् सामीप्यमहिम्नास्त्रत्वम् । तत्सामय न तु स्वतः सिद्धम् । एव तृणादीनामपि दम्भोद्भवादिनिग्रह- सामयं दृष्टम् । न चल्यजतृणानि शस्त्राणीति तयोर्भेदः ॥ ४६ ॥ मू.-मत्सकाशाद्धर्नुवैद प्रगृह्य जयतां वर । धनुर्वेदग्रहणे प्रयोजनमाह-- सी पालय धर्मेण प्रजा पुत्रानिवौरसान् ॥ ४७ ॥ धनुदाधिकारिणा राजन तिमता भाव्यमिति मनसि निधाय ब्रह्मा पृथोः मुख्यान् राजधर्मानुपदिशति सन्धिविग्रहेत्यादिना- :-सन्धिविग्रहतत्वज्ञस्त्वनुमानविमागवित् । पाहुण्यविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ४८ ॥ वृतो राजगुणप्पडिरसप्तोपायस्तिदाचर । बलाबलेन सम्यक्त्वं समीक्षस्व चतुर्दश ॥ ४९ ।। व्या.-सन्धिः साम । विग्रहो निग्रहः । दण्ड इत्यर्थ । तयोरतवज्ञस्तत्तत्कालप्रयोगविवेकवान् । मवेति सर्वत्र शेप । अनु- मानविभागवित् खपरशक्तिबलाबले अनुमानविभागवित् । निश्चित्य विमागो विमजनं । पगमात्यादिभ्यो धनप्रदानं नहत् । अनुमाय विभागविदिति पाठान्तरम् । एवञ्च नीतिशास्त्रप्रसिद्धोपायचतुष्टया- भिज्ञत्वमुक्तम् । पाहुण्यविधियुक्तश्रा । पडणा. सन्धि विग्रह-याना सन-है- धीमाव समाश्रयाख्या' । त एव पाहुण्यं खायें प्यत्र । तस्य विधि- रज्ञातावबोधनम् । तेन युक्तः । तत्र सन्धिविग्रही प्रत्येक द्विविधौ ।

·12 नीतिप्रकाशिकायां प्रबलदुर्यलयोविजिगीपावतो समभूमौ युद्धप्रसङ्ग माद्यो विग्नहमिच्छति । इत्तरस्तु तेन सहास्पतरग्रहेणापि सन्धिमेवच्छति । तथा च दुर्बल. द्वारको सन्धिविग्रहावन्यो । प्रबरद्वारकावन्यौ । तदिदमुक्तं रामायणे "हियोनी सन्धिविग्रहा "विति । तत्र प्रबलयोनिविग्रहो यानासनयोः प्रयोजक' । दुर्बलयोनिस्सन्धिः । हैधीभावसमाश्रययोः । यथोक्तं कामन्दकीये- "सन्धेश्च विग्नहस्यापि हैगुण्यं सम्प्रचक्षते । यानाप्तने विग्रहस्य रूप सन्धे. पर द्वयम्" इति । द्वौ गुणभृतो यस्य सः द्विगुण । सच सच ती । तयोः भाव: हैगुण्यम् । तत्र यानं विजिगीपोरि प्रति यात्रा । आसनं कदाचि- च्छक्तिप्रतिबन्धे तत्रैव शत्रोर्दुर्गमावेष्टय तत्र धान्यादिप्रवेशन प्रतिबघ्न- तावस्थानम् । बलवता विग्रहे बलवत्तरेण तच्छत्रुणा सन्धि कृत्वो- भयत्र दासोऽस्मीति वाचवात्मसमर्पण कर्तव्यं न कणेति द्वैधीभाव ॥ यथोक्त कामन्दकोये-- "बलिनोपितोमध्ये वाचात्मानं समर्पयन् । द्वैधीभावेन वतेत काकासिवदलक्षितः" ॥ इति ॥ आरिणा पीडयमानस्य बलबददुर्गम्पालाद्याश्रयणं सर्वशास्त्रविशारद. पट्छास्त्रनिपुण । "पाणिने (२) त्यादि शास्त्र पदमुदाहृन "मिति शौनकवचनात् । पडि राजगुणैर्छतो युक्तः । "वका प्रगल्भो मेघावी स्मृतिमान्ययवित्कवि । परावरविभागज्ञ. प्रमाणकृतानश्चय " इति नाग्दस्तुनावुक्ता वेदितव्या । न केवलं ज्ञातुमेव कुशलोऽ. पि तु वकुमपीत्याह-- वक्तेति । समानाधिकरण एवेत्याह-प्रगल्भ इति । असम्वद्धप्रलापी नेत्यर्थः । यतो मेघावी उहापोहकशल. । तादशोऽपि स्मृतिमानधीत न नाशितवानित्यर्थ । नयवित् दायविमागा- दिव्यवहारयित् । कविरनागतदर्शी । वक्तृत्वप्रगल्भत्व मेधावित्व स्मृतिमत्व- नपवित्व-कवित्वाख्या पडणाः । परावरविभागको नानकाण्डकर्म- काण्डगे यथायोग्य शिष्येपु विभाजननः । यत. प्रमाणकृतनिश्चयः । समाश्रयः ।

·प्रथमस्सर्ग राजधर्मोपदेश 13 प्रमाणं प्रत्यक्षानुमानागमादि । तच्च द्विविघम् । लौकिकमलौक- कचेति । आद्यं घठवहिम्वर्णादिविषयम् । द्वितीय निविशेषात्मवस्तु- तत्वविषयम् । भत्र श्लोके राजगुणेषु वक्तृत्वं, चारामात्यादिपु ययायोग्य कार्योपदेशकौशलम् । प्रागल्भ्यं शत्रुदमनादावुत्कर्षप्रदर्शनम् । मेधावित्वं तर्ककौशलम् । स्मृतिमान् कविरित्यतीतानागतयो परामर्शि- त्वम् । नयविदिति नीतिशास्त्रविच्चम् । एतै राजगुणै । उपायान् चलाबलं । अन्यान् । चतुर्दश। त्व समीक्षस्वेति योजना ।। चतुर्दशभी राजदोषविरहितो भव ॥ ते च वक्ष्यन्ते । " नास्तिक्यमनृतं क्रोध. प्रमादो दघिसूत्रता । अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तित्ता । एकचिन्तनमनामनर्थक्षेत्र चिन्तनम् । निश्चितानामनारम्भो मन्त्रस्यापरिरक्षणम् । मङ्गलाद्यप्रयोगश्च प्रत्युत्थानञ्च सर्वश । फञ्चिव वर्जयस्येतान् राजदोषाश्चतुर्दश । इति रामायणोक्ता । नास्तिक्यं परलोकापलापः । प्रमादोऽ. नवधानता । दीर्घसूत्रता चिरक्रियत्वम् । पञ्चवृत्तिता पञ्चेन्द्रियपर- अर्थाना प्रयोजनानामेकचिन्तनम् एफेनैव चिन्तनम् अनर्थविपरीतार्थदर्शिमिस्सह चिन्तन मङ्गलमुत्सव । आदिपदादेवपूजादि तस्याप्रयोगोऽननुष्ठानम् । प्रत्युत्थानश्च सर्वश । युगपत्सर्वदिगवस्थितशत्रुद्देशेन दण्डयात्रेति तदर्थ । अत्र चकारा विंशतिवर्गरहितोऽपि भवेत्यर्थ । विंशतिवर्गस्तु कामन्दकीय उक्त ॥ बालो वृद्धो दीर्घरोगी तथा ज्ञातिबाहप्कृत । मीरुको भीरुजनको लुब्धो लुब्धजनस्तथा । विरक्तप्रकृतिचैव विषये वतिसक्तिमान् । अनेकचित्तमन्त्रथ देवब्राह्मणनिन्दफ ॥ दैवोपहतकश्चैव विचिन्तक एव च । दुर्भिक्षव्यसनोपेतः खलव्यसनसकुलः ॥ वशता । मन्त्र. ।

·नीतिप्रशशिकायो शरयो बहुरिपुर्युक्तो कालेन यश्च सः । सत्यधर्मव्यपेतश्च विशतिः पुरुपा अमी ॥ फिमनेन शत्रुणा एतेस्सन्धिं न कुनि निग्रहस्स्यातु केवल"मिति ॥ सप्तापायाः साम दान मेद-इण्ड मन्त्री पधीन्द्रजालास्याः बलावलं सपरपक्षयोस्ताम्यम् । परस्य हीनता स्वस्य या हीनतेति । त्रिवि यथायोग्यं युद्ध यादिभिः सामाश्यः परीक्षणीयाः । साम कर्तव्यं न वा', कर्तुमारय मत्सिद्धयति न वा, सिद्धोदन्ते पुशलं न वेति चारपणादिना वलायलप्रभृनिक परीक्षणीयम् । तथा चतुर्दशदेशादयोऽपि परीक्षणीयाः ॥ ते प नीतिशास्त्रोक्ताः- 'देशो दुर्ग स्यो हस्ती वानी योषाधिकारिणः । अन्त पुरान्तगणना शास्त्र लेस्य घना-सवाः । परीक्ष्या पधिपापां चतुर्दशा नरेश्वर." इति ॥ यो। अधिकारिणः देशपाल-दुर्गपाल सेनापत्यादयः । गणना धरयपनादीनां सम्या । लेख्यमायध्ययनिणयाय सर्यस्य पनारोदकरणम् । पने पालमपति विचार्यम् । आसवाः मचवदपकारिणः । मच्शयः । मामय इति पाठे यसमिया ॥ ४८, ४२ ॥ म.- मय सारमाननग्योदय परांच रिपुसूदन । सपा सभाप कमांणि मेयस्लाटी सदा गृप । ५० ।। -अरमान मलिन चाम्पस रोयस समिति ता विपरीने जगमरमर काशप परगे माग पीरमार सामन्या। मशे कमांगि-- शपः । गनिमी दुर्गमनम् । ममार. कान पानामानम् । मी मारमा Arshi नापिक. In the

·प्रयमस्सर्गः राजधर्मोपदेशः
16
.
व्या.--
कुक्षरबन्धनं बहुभक्षकत्वात्तेषां यथाविभा: ग्रामीणघनिकैरेव ग्रामे प्रामे
पोषणार्थ बन्धनम् । खनिः रत्नाद्युत्पत्तिस्थानम् । आकरः सुवर्णाद्यु.
त्पत्तिस्थानम् । रखननमात्रेण धमनादिनाभिमुखीकरणेन च तयास्तल्लाम-
हेतुत्वात् ॥ ५० ॥
मू-भवानष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरभिज्ञातवति वीथीविचारकैः ॥ ५१ ॥
--भवानिति ॥ तीर्थानि मन्त्रिप्रभृतीरष्टादश ॥ यान्यवगाह्य
राजा कृतकृत्यो भवति तानि चोक्तानि नीतिशास्त्रे-~-
मन्त्री पुरोहितश्चैव युवराजश्व भूपतिः ।
पञ्चमो द्वारपालश्च षष्ठोऽन्तवंशिकस्तथा ।
कारा राधिकारी च द्रव्यसञ्चयकृत्तथा ।
हत्याकृत्येषु चार्थाना नवमो विनियोजक ।
प्रदेष्टा नगराध्यक्षः कार्यनिर्माणकृत्तथा ।
धर्माध्यक्षः सभाध्यक्षो दण्डपालस्त्रिपञ्चमः ।
पोडशो दु:पालन तथा राष्ट्रान्तपालकः ।
अटवीपालकान्तानि तीर्थान्यष्ठादशैव तु ।
चारविचारयेत्तार्थानात्मनश्च परस्य च ।
पापण्डादीनवज्ञातानन्योन्यमितरेप्वपि ।
मन्त्रिणं युवराजश्च हित्वा स्वेषु पुरोहितम् ॥ इति ॥
एमां तीर्थशब्दवाच्यत्वे हलायुधः--
यौनी जलावतारे च मन्याद्यष्टादशस्वपि ।
पुण्यक्षेत्र तथा पात्रे तीर्थ स्यादर्शनप्वपि ।
परेपामष्टादश खस्य मन्त्रिपुरोहितयुवराजवर्ज पञ्चदशसु च
तीर्थेषु । चारानन्यैः परस्परश्चाविज्ञातान् त्रीस्त्रीन्प्रयुज्य तत्र तत्रयां
वाता सर्वचारसंवादे तथ्यां जानीयात् । ज्ञात्वा च स्वप्रजानामनुरजनेन
परमजानां दुखितानामभयदानेन धनादिदानेनाकर्षणेन च खराष्ट्र
वर्षयेदित्युक्तं भवति ॥ ५१ ॥

·16 नीतिप्रकाशिकाय एवं विजेतुं प्रकृतिसम्पदमुक्ता विजयकालमाह-तथा व्यसनिन- मिति- मू.-तथा व्यसनिनं शत्रु निशम्य नृपसत्तम । अभियाहिं जवेनैव समीक्ष्य त्रिविषं बलम् ॥ ५२ ॥ व्या-व्यसनानि । " स्त्री द्यूतं मृगया मद्यं नृत्यं गीतं तथाटनम् । वाद्यं निन्दा दिवाखापा व्यसनानि नृणां दशे" त्युक्तेर्युक्तम् । त्रिविघं बलं । मन्त्र कोश-मृत्यबलानि प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिर्वा । समीक्ष्य खबुद्ध्या विचार्य । अमियाहि यात्रां कुर्वित्यर्थः ॥ ५२ ।। मू.पृत्वा यात्रामारमख प्राप्तकालमरिन्दम । पाणिमूलच विज्ञाय व्यवसायं पराजयम् ॥ ५३ ॥ व्या.-पाणिमूलं पाणग्रिाहक आदिर्यस्य तद्वादशविघं मण्डलम् । तचोक कामन्दकीये- अमात्यराष्ट्रदुर्गाणि कोशो दण्ड पञ्चमः । एताः प्रकृतयस्तज्ज्ञविजिगीपोरुदाहताः ॥ सम्पन्नस्तु प्रकृतिभिर्महोत्साहः कृतश्रमः । जेतुमेषगशील विजिगीष ति स्मृतः ॥ अरिमित्रमरेमित्रं मित्रमित्रमतः परम् । अपरिमित्रं मित्र विजिगीपोः पुरस्कृताः ।। पाणिग्राहस्लतः पादाकन्दस्तदनन्तरः । मातारायनयोश्चैव विजिगीपोस्तु ठतः ॥ मरेश विजिगीपोम मध्यमो मध्यनन्तरः भनुग्रहे संहतयोर्यस्तयोनिग्रहे प्रभुः ॥ मण्डलादीहरतेपामुदाप्तीनो पठाविकः । अनुप्रई संहताना, व्यस्नानाग यधे प्रगुः ।। इति ॥

·प्रयमस्सर्ग राजधर्मोपदेश 17 इति । विजिगीषु शत्रु तयोमित्रे तन्मिने इति त्रीणि द्वन्द्वानि। क्रमेण पुरत विजिगीपो पृष्ठत पाणिग्राहाकन्दौ । पाणिग्रह पृष्टरक्षक | आक्रन्द प्रोत्साहक । एतयोरनुग्राहकावासारौ | तत्तत्पृष्ठगती पाणिग्रहसार आक्रन्दासारश्चेति दश पुरुषा विजिगीषो शनो पावें । मध्यम सर्वेषां पाश्र्वे उदासीन इति मण्डलम् । पाणिमूलमित्युच्यते । व्यवसाय कृत्यनिश्श्रयम् । कृत्यश्च । अलव्धवेतनो लुब्धो मानी चाप्यपमानित । क्षुद्रश्च कोपितोऽकस्मात्तथा भीतश्च भीषित ॥ पयामिलपिते कायमिन्द्यादेताश्चतुर्विधान् । परकीयान् स्वीयास्तु रक्षेद्विजयकामुक ॥ इति नीतिशास्त्रोक्ते । पराजय पराजयमलाना व्यसनाना परपक्षे सद्भाव स्वपक्षे चामाव विज्ञाय दिष्टयाऽविशेषतो दैवज्ञादिद्वारा ज्ञात्वा । तत्र देव व्यसन पनविधम् । मानुष पञ्चविधम् । ययोक्त कामन्दकीये- हुताशनो जल व्या पर्दुर्भिक्ष मारकस्तथा । इति पञ्चविध दैव व्यसन मानुप परम् ॥ अयुक्तेभ्यश्च चोरेम्य परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोमाञ्च प्रजाना पञ्चषा भयम् ॥ इति ॥ मार माहेश्वरीमायादिरूप ॥ १३ ॥ म.--स्वमूल तु हद कृत्वा परान्याहि विशा पते । विक्रमस विजेतु ताञ्जित्वा च परिपालय ॥ १४ ॥ व्या-खमूल स्वराज्य । दृढ दृढप्रत्ययिमि शूरैराधिष्ठितम् । परानमिभाव्य कृत्वा परान् याहि प्राप्नुहि । ताच विनेतु विक्रमस्व प्रयत्नवान् भव । तान् जिल्ला वशगान् कृत्वा । परिपालय अन्नवस्त्रादिदानेन वाधीनान् कुरु । न तु तेषा स्वतन्त्राधिकार देहीत्यर्थ ॥ ५४ ॥ Noothh-2 ·18 नीतिप्रकाशिराया प्रयमस्मन राजधर्मापदेश -- म. दृढमष्टाहसयक्ता चतुर्विधनला चमू । वलमुख्यस्मनाता ते द्विपता प्रतिवर्धिनी ।। ५५ ॥ व्या.-अष्टागसयुक्ता--- यथा नागा हया योग पत्तय कर्मकारका । चारा दैशिफमुख्याश्च ध्वजिन्यष्टाङ्गिता मता ॥ चतुर्विधवा मौल-वैत्र मृत्याटविकलयुक्ता । बलमख्येसेनापतिमि सुनीता सम्पप्रापिता शिक्षिता वा । तब चमू द्विपता त्वच्छत्रूणा पनिवर्षिनी प्राति फूल्येन मेदिनी । दृढ भवतीति शेप -इत्येवमनुशास्यैव ब्रह्मा लोकगुरु पुन । धनुर्वेद ग्राहरित वक्तुमेवोपचक्रमे 1, ५६ ॥ । इति वैशम्पायन नीतिप्रकाशिमाया सङ्गनिप्रदर्शनपूर्वक- राजघर्मोपदेशो नाम प्रथमत्सर्ग । इत्येवमितिप्रकारणे अनुशास्य शिक्षरित्वा । तद्योग्य- धर्मानुपदिश्येत्यर्थ । एव पृथु धनुर्वेद शस्त्रविद्या । ग्राहयितुं प्रापयितुम् । पुनरपि वकु धनुर्वेद वेदस्वरूप नन्मन्त्र व म्ययितु । उपचक्रमे लोकगुरु परमकारुणिकनया लोन्प्रन नाय खदर्शनजनिन- सन्तोपपरवशतयावस्थित पृथु बुभुत्सु स्वयमेव मत्वा तेनाऽपृष्टोऽपि रहस्य कथयनीति वेदितव्य सुपीमिरिति ॥ इति श्रीसीताराम कृताया नीतिप्रकाशितन्वत्रिवृती प्रथम. सर्गः ॥ व्या " ·अथ दितीयस्सर्गः (धनुर्वेदविवेककथनम्) मू.-चतप्पाञ्च धनुर्वेदो रक्तवर्णश्चतुर्मुखः । अष्टबाहुत्रिणेत्रश्च साड्यायनसगोत्रवान् ॥ १ ॥ व्या.-चतुष्पाञ्चेत्यादि ॥ धनुर्वेदपुरुषध्यानप्रकारं दर्शयितुं तदाकारमाह । चतुप्पात्पादचतुष्टयवान् । रक्तवर्णो जातरूपसदृशरक्तः । चतुर्मखः मण्डलाकारेण कण्ठलग्नमुरवचतुष्टयं धृतवान् । सांख्यायन- सगोत्रवान् साड्यायनो ब्रह्मा तत्समानं गोत्रं यस्य सः ॥ पुत्रत्वात्तद्गोत्रः । तथा च निरुक्ती सड्डया परार्धपर्यन्ता तदय साङ्गय उच्यते । अयन तस्य यस्मात्तत् ब्रह्मा सात यायनस्स्मृतः ॥ तन्मानस. “ सः इति ॥ १ ॥ मू-वन खड्गो धनुचक्रं दक्षबाहुचतुष्टये । शतनी च गदाशूलपटिशा वामबाहुपु ॥ २ ॥ व्या.-दक्षो दक्षिणः । वामेतरः । पुण्यकर्मा दक्षो व दक्षिणश्च " इति भारविः ॥ २ ॥ मू -प्रयोगकोटीरयुतो नीत्यङ्गो मन्त्र कञ्चकः । उपसंहारहृदयः शस्त्रास्त्रोमयकुण्डल ॥३॥ अनेकलिगताकारभूषणः पिङ्गलेक्षणः । जयमालापारिवृतो वृषारूढस्स उच्यते ॥ ४ ॥ -प्रयोग आयघप्रयोग एव ! कोटीर किरीटम् । तेन युतः । नीतिशास्त्रमेवाङ्गानि राजशास्त्रम् यस्य । मन्त्रा. चिन्तनं गायत्र्यादि। मन्त्रा वा कन्चुकं कवचं यस्य । उपसंहार एव हृदयम्मनो यस्य । व्या.- Neothi--2A ·20 नीति प्रकाशिकाया जय व्या. व्या शस्त्रास्त्र एवोभयकुण्डले कोभयपावलम्बिनी यस्य स अनेक वगितानि शस्त्राभ्यासा तदाकाराणि तत्स्वरूपाणि भूषणानि यस्य । पिङ्गलेक्षणों हरितनेत्रद्वयवान् । ललाटनेत्रान्ते रक्तवर्ण शत्रुपराजयलधमहिमा । स एव माला तया परिसत ॥ ४ ॥ मू एत मन्त्र प्रवक्ष्यामि वैरिजालनिकृन्तनम् । आत्मसैन्यस्वपक्षाणामात्मनश्यामिरक्षकम् ॥ ५ ॥ -एत मन्त्रमेतद्देवताकमन्त्रम् ॥ ५ ॥ मन्त्रोद्वारमाहादावित्यादि- मुआदी प्रणवमुच्चार्य नम इत्यक्षरे तत. । वति भगपूर्व तु धनदाय चोचरेत् ॥ ६ ॥ मगपूवम् । मग इत्यक्षरद्वयपूर्वकम् । बतेति परं । भगवत इत्यर्थ ॥ ६ ॥ म् -मा रक्ष रक्षेत्युनार्य मम शत्रूनयो वदेत् । मक्षयति द्विरुच्चार्य हुफट् लाहेत्यथोच्चरेत् ॥ ७ ॥ व्या --अथो अन्त्यमागे ॥ ७ ॥ मू - अहमेव ऋषिश्चास्य गायत्री छन्द उच्यते । महेश्वरी देवतास्य विनियोगोऽरिनिग्रहे ॥८॥ ठया-महमेव ब्रह्मैव । ८ ॥ मू-द्वात्रिंशद्वर्णकमनु वर्णसख्यासहस्रकै । जपित्वा सिद्धिमामोति रिपश्चाप्याधितिष्ठति ॥ ९ ॥ व्या-मनु मुलमन्त्रम् । वर्णसङ्ख्यासहस्त्र । मात्राक्षरवृत्ति द्वात्रिंशसहस्त्र इत्यर्थ ॥ ९ ॥ म्-सत्य सत्य पुनस्सत्य त्रिर्वदामीह बेनज । धनुर्वेदस्य विवृतिमथाख्यास्ये निबोध में ॥ १० ॥ न्या-विवृत विवरणम् । निवोधावेहि ।

·21 द्वितीयस्सर्ग धनुर्वेदविवेकाथनम् ओं भगवते धनुर्वेदाय मा रक्ष रक्ष मम शत्रु बन्धय भक्षय हुं फट् साहा" इति मन्नप्रकार ॥ १० ॥ शस्त्रास्त्रखरूपधनुर्वदस्य पादचतुष्टयमाह-मुक्तमित्यादिना- म् --मुक्तचैव ह्यमुक्तञ्च मुक्तामुक्तमत परम् । मन्त्रमुक्तच चत्वारि धनुर्वेदपदानि वै ॥ ११ ॥ व्या-मुक्त हस्तमुक्तमायुधजातम् । भमुक्त हस्त एव तिष्ठच्छत्रु मारकम् । मुक्तच तदमुक्तच मुक्तामुक्तम । सोपसहारमस्त्रम् । मन्त्रैर्मुक्तमुपसहाररहित मन्त्रमुक्तमिति शेष ॥ ११ ॥ म् --मुक्त बाणादि विनेय खड्गादिकममक्तकम् । सोपसहारमस्त्र तु मुक्तामुक्तमुदाहृतम् ॥ १२ ॥ उपतहाररहित मन्त्रमुक्तमिहोच्यते । चतुर्भिरभि पादस्तु धनुर्वेद प्रकाशते ॥ १३ ॥ व्या-तस्यैव विवरण मुक्तमित्यादि द्वाभ्याम् ॥ १२, १३ ॥ मू -शस्त्रमस्त्रञ्च प्रत्यस्त्र परमास्त्रमितीव च । चातुविध धनुदे केचिदाहुर्धनुर्विद ॥ १४ ॥ व्या-पादचातुर्विध्य मतान्तराण्याह शस्त्रमित्यादिना । निवारकास्त्रम ।। परमास्त्र ब्रह्मास्त्रादि । १४ ।। म् -आदानश्चैव सन्धान विमोक्षरमहतिस्तथा । धनुर्वेदश्चतुति वदनीति परे जगु ॥ १५ ॥ -आदान ग्रहणम् । सन्धान प्रयोग । विमोक्ष मोचनम् । सहतिस्सहार ॥ १५ ।। मू -तत्राद्य मतमालम्व्य मुक्तामुक्तायुधान्यहम् । द्वात्रिंशद्भेदतो वच्मि तत्राय विस्तृतिक्रम ॥ १६ ॥ व्या-द्वात्रिंशद्दतो विद्यमानानीत्यर्थ । विस्तृति प्रपञ्च ॥ १६ ॥ मू-धनुरिपुर्मिण्डि पालश्शक्तिद्रुघणतोमरा । नलिका लगुडा पाशश्यक वे दन्तकण्टक ॥ १७ ॥ मत्यस्त्र व्या ·नीतिप्रकाशिकाया भुसुण्डीति द्वादशेने मुक्त मेदा प्रकीर्तिता । धनुर्वेदस्याद्यपादम्तवाय कथितो नृप ॥ १८ ॥ व्या-धन्यते प्रार्थ्यते शूरेरिति धनु घन ध्याने । इप्यते इच्छाविपय क्रियत इति इयु । इस इच्छाया । मिण्डिमस्त्रधारण वलयति स्थययतीति भिण्डिवाल । शत्रूनर्दयतीति शक्ति । द्गु क्षो हन्यतेऽनेनेति द्रुधण । एवमग्रेऽप्यायुधवाचकशब्दपु व्युत्पत्तिरूया । द्वात्रिंशदायुधविवरणमग्रे वक्ष्यते । दन्तकण्ठस्तन्नामकायुधविशेप । इति पूर्वोदाहृतप्रकारण मुक्तमेदा मुक्तनामकधनुर्वेदाद्यपादप्रतिपादितद्वादशायुपविशेषा ॥ १८ ॥ धनुर्वेदहितीयपादप्रतिपादितविंशतिविधायुधाना नामानि कमेण- कथ्यन्ते । बजमित्यादिश्लोकहोन- म् - वनमाली च परशुगोशीपमसिधेनुका । लवित्रमास्तर कुन्तस्स्थूण प्रास पिनाकक ॥ १९ ॥ गदा मुदगर सीरा मुसल पट्टिश तथा । यौष्टिक परिघश्चैव मयूरवी च शतनिका ॥ २० ।। अमुक्ता विंशतिरिमे द्वितीय पाद उच्यने । मुक्तामुक्तानि शस्त्राणि द्वात्रिंशद्गणितानि ते ॥ २१ ॥ -अमुक्ता स्थितिखभावा । द्वात्रिंशत् । शम्वप्रतिपादक- धनुर्विद्या प्रथमद्वितीयपादाम्या प्रतिपादिता द्वात्रिंशदेवेत्यर्थ । गणितानि गणनपूर्वक कथितानि ।। २१ । तृतीयपादप्रतिपादितान्यस्त्राणि नामतो निर्दिशति ।। दण्ड चक्र- मित्यादिना ॥ मू-दण्डचक्र धर्मचक्र कालचक तयैव च । ऐन्द्रचक्र शूलवत ब्रह्मशीपं च मोदकी ॥ २२ ॥ शिखरी धर्मपाशन तथा वरुणपाशकम् । पैनाकास्त्रञ्च वायव्य सप्काई शिखरास्त्रकम् ॥ २३ ॥ क्रोधास्त्र यशपिंश्च विद्याविद्येऽस्त्रसनिके । गायर्यास्त्र नन्दनास्त्र वर्पण शोपण तथा ॥ २४ ॥ व्या ·द्वितीयस्सर्गः धनुर्वधषिवेककथनम् 28 प्रस्खापनप्रशमने सन्तापनाविलापने । मदनं मानवास्त्रच नायनं तामसं तथा ॥ २५ ॥ संवर्त मौसलं सत्यं सौरं मायास्त्रमेव च । वाष्ट्रमस्त्रज सोमास्त्रं संहारं मानसं तथा ॥ २६ ॥ नागास्त्रं गारुडास्त्रश्च शैवैषीकेऽस्वसंज्ञिके । चतुश्चत्वारि चैतानि सोपसंहारकाणि वै ॥ २७ ॥ व्या-शूलवतं शूलवतनामकम् । कचिच्छूलवरमिति वा पाठः । बह्मशीर्ष ब्रह्मास्त्रादन्यत् । मोदवीत्युपनामकगदासंज्ञास्त्रम् । शिवयुप नामकगदासज्ञकास्त्रम् ।। शुष्काढ़े अशन्युपनामकेऽस्त्रे । पिनाकि मोऽमेरिदं पैनाकम् ॥ २३ ॥ नन्दनास्त्र विद्याधरदेवताकम् । सदस्वादसीनां प्रादुर्भावः इति भावः । नन्दनस्यैवातिरत्नमिति नामान्तरम् ॥ २४ ॥ प्रशमनं शत्रूणां क्रोधशामकम् । मदनं रिपूणामुन्माद- जनकं मानवास्त्रं शत्रुमपसार्य दूरे प्रक्षेपकम् । तामसं रिपूणामज्ञान जनकम् । सर्वेष्वस्त्रपु स्वस्वनामानुरूपकार्यकारित्वं व्युत्पत्तिमहिम्ना सुधीभिर्विमावनीयम् ॥ २५ । मौसलं मुसलव्यूहनिर्माणसामथ्र्यवत् । असुरादन्यविषं मायास्त्रम् इन्द्रजालादिमायाकारकम् ॥ संहारं प्राणवियोजकम् । मानस मनस्सड्वरूपसाधकम् ।। २६ ।। नागास्त्रं सर्परूपेण शत्रुवन्धकमस्त्रम् । शैले वायव्यावस्त्रबाधावारणायपर्वतपति- सष्टिहेतुकम् । उपसंहारमाणि मुक्तामुक्तानीत्यर्थ ।। उपसंहाराणामपि तृतीयपाटकथनीयत्वादत्रैव तानपि नामतो वक्ति क्रमप्राप्तान् । मू -- वक्ष्यामि चोपसंहारान् क्रमप्राप्तान्निबोध मे । याज्ञात्वा वैरिमुक्तानि चास्त्राणि शमयिष्यसि ॥ २८ ॥, व्या.---क्रमप्राप्तानुपसंहारकतयानुपःमेव बुद्धयधिरूढान् । मम । वदनादिति शेप । वैरिमुक्तानि चेत्यत्र चकारात् स्वप्रयुक्तस्यास्त्रस्य मन्त्रविशेषेण पुनगत्मनि स्थापनरूपसामर्थ्यमपि द्योत्यते । उपसंहार- प्रयोगान हतबास्त्राणां प्राप्तप्रायत्वमापद्यने इत्युपसंहार कथन मिति भावः ॥ २८ ॥ परिज्ञाने पुनः ·नीतिप्रकाशिकाया . मू-सत्यवान् सत्यकीर्तिश्च रमसो दृष्ट एव च । प्रनिहारतरवावाडमुखपराड्मुरबौ ॥ २९ ॥ हदनामोऽलक्ष्यलक्ष्यावाबिलव सुनामक ! दशाक्षशतवक्त्रश्च दशशीर्षशतोदरौ ॥ ३० ॥ धर्मनामो महानामस्तुन्दनामस्तु नामक । ज्योतिषो विमलश्चैव नैरास्यकृशनावुभौ ॥ ३१ ॥ योगन्धरस्सनिद्रश दैत्य प्रमयजस्तथा । सामिाली तिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा ॥ ३२ ॥ पिच्यरसीमनसश्चैव विघूनमकरी तथा । परलोरो धनरती घान्य वै कामरूपक ॥ ३३ ॥ नृम्मकावरणौ चैव मोह कामरुचिस्तथा । वरुणसर्वदमनस्स-घानस्सर्वनामक ॥ ३४ ॥ व्या-मनिलस्तन्नामा । सुनाम एवं सुनामक स्वायें कप्रत्यय ॥ ३० ॥ नैरास्यश्च कृशन येत्युभी द्वित्वप्तव यावन्ती । तूमाविति पृयग्ग्रहणम् ॥ ३१ ॥ दैत्यस्तन्नामक । तु दितिगर्मसभूत । भवावयवार्येनार्थग्रहणस्यायुक्तन्वान् इत्यादि ॥ ३२ ॥ पनरती । पुलिगद्विवचनम् ॥ ३३ ॥ ननूपमहारेप्वेकोनपचाशदुद्देशात्पूर्व चतुश्चत्वारिंशदस्त्रकथनादुपरितनपोपसहायर्याणि कानीत्याशय कट्वालगदि पचारमायुक्त्या चेतेषु तदुपसंहारान विवेचयन ता शड्डा परिहरति । फडालेत्यादिना- कडालारन मौसन्गस्त्र कापारगर कदणम् । पैशाचारप्रति पभाग्यसुरास्त्राणि मुपते ॥ ३५ ॥ ध्या-अमुरास्नागि मयशम्बरमारीचविशुदिन्द्रजित्यष्टानि । कानिचिन् यज्यमानान्यपि संयंततयामुप्रमया पूर्वमय सदुपमहा। यष्टा इत्यविरोप ॥ ३४ ॥ मू-सत्यवान् मर्यदमन फामरूपस्नयय च । योग पगाप्पदणश्रा यमुगप्रविपानका ॥ ३६ ॥ न घनश्च रतिश्व तत्र ·25 द्वितीयस्सर्गः धनुर्वेदविवेककयनम् चतुश्चत्वारिंशदेते पञ्चान्योन्यविमर्दनाः । मेलयित्वा च पश्चाशदेकोना बस्नशामकाः ॥ ३७ ।। । सर्वमोचननामा तु सुप्रभातनयो महान् । मुक्तामुक्तारिवलशमा महरात्प्रथितः परः ॥ ३८ ॥ अयं तृतीयपादस्स्याद्धनुर्वेदस्य भूपते । व्या.-मन्त्रमुक्तपडस्त्रप्रतिपादनेन जयापुत्रपञ्चाशय धोषयनि - मन्त्र- मुक्तचापीत्यादिना सार्थ श्लोकेन । मू.-मन्त्रमुक्तचाऽपि वक्ष्ये सावधानमनाराणु ॥ ३९ ॥ विष्णुचक्रं वजमस्त्रं ब्रह्मास्त्रं कालपाशकम् । नारायणं पाशुपतं नाशाम्यमितरास्त्रकैः ॥ ४०॥ खान्यसंहारकाभावान्मन्त्रमुक्तान्यमूनि पट् । अयश्चतुर्थपादस्स्याद्धनुर्वेदस्य सम्मतः ॥ ४१ ॥ -विश्वामित्रवसिष्ठयोर्युद्धे ब्रह्मास्त्रेणैव तच्छान्तम् । बाझं ब्राह्मण तेजसेत्यादिना ब्रह्मास्त्रादीनामुपसंहारदर्शनात् कर्थ मन्त्रमुक्तत्वमित्या- शङ्का मन्त्रमुक्तपदस्य विशेपार्थपर्यवसायित्वायनेन परिहरति- खान्यसंहारकामावादित्यादिना खव्यतिरिक्तोपसंहारकमन्त्र- रहितमेव मन्त्रमुक्तमित्युच्यते । इति सर्वचतुरस्रम् । अयं मन्त्रमुक्तविचारः । सम्मतः नीतिज्ञानुमत इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ शस्त्राणि द्वात्रिंशदेवेति बोधयितुमितिहातमाह-शुण्वित्यादिना-- मू --शृणु राप्यपरं भूयो विशेष वच्मि तेऽनघ । पुरा दैवासुरे युद्धे निर्जिता दानवैस्मुराः ॥ ४२ ॥ व्या..-अपरं विशेष जयादृष्टयनन्तरजातप्रभेदम् । ४२ ॥ मू.-धनुर्वेदाविशेषज्ञाः पलायनपरायणाः । दधीचिपिमालोक्य तस्मै दत्वायुधानि ते ।। ४३ ॥ व्या..-धनुर्वेदाविशेषताः धनुर्वेदविशेषानभिज्ञाः । अत एवं पलायनपरायणास्सन्तो दधीचि तन्नामकं महर्षिमालोक्य पलायनमार्ग इति शेषः । दत्वा दैत्येम्पो रक्षणार्थ न्याप्तविधिना तत्सारकत्वा व्या--- -तथा ·द्वितीयस्सर्ग धनुर्वदविवेक्क्यनम् भू-मदशात्तन्युपादाय जयश्व युधि शात्रवान् । मम चेवं वयो दृष्टो नात्र कार्या विचारणा ॥५१॥ व्या.. .-न चैव दुर्मरण तव स्यादित्याशपयाह-ममेति । दृष्टो ब्रह्मगा सङ्कल्पित इत्यर्थ ॥ इद तपसा दृष्टमिति । ५१ ॥ देवकायार्थ देहविनियोगे मम इत्याह नरक न घटत - देवेति ॥ मू-देवोपयोगिन देहमिम कृत्वा दिव व्रजे । यूय खकार्य ससाध्य मम लोन्प्रयच्छत ।। ५२ ॥ ते तस्य वचन श्रुत्वा तथा चर्दिवौकस । आत्मकार्यगरीयस्त्वात्त कार्य प्रतिपेदिरे ॥ ५३ ॥ व्या-भात्मकार्यगरीयस्त्वादवश्यकरणीयत्वेनात्मकायस्य श्रेष्ठत्वान् । प्रतिपेदिरेऽङ्गीकृतवन्त ॥ ५३ ॥ ताहि ब्रह्महत्याश्रयीमून फिमित्याश दयाह गोमुख मिनि । मू -गोमुरव ब्रह्महत्यापि विवेश नृपसत्तम । देवसन्तोपणाल्लोकान् शाश्वान् स ऋपिर्ययौ ॥ ५४ ॥ तदाप्रमृति लोका वै न पश्यन्तीह गोमुरवम् । प्रात पुरुषशार्दूल तद्दोपगतमानसा ॥ ५५ ॥ व्या ---मात पुण्यवस्तुदर्शन। प्रात । मालविहितम् । मध्य हादी कदाचित्पापिदर्शनेऽपि तावदोषो नास्तीति प्रात पदेन सूचितम् । कुत , तद्दाप ।तमानसा स्मृततद्दोपा इत्यर्थ ॥ ५५ ॥ मू--एकत्रिंशच्च कङ्कालास्ता चैका च कशेरुका । द्वत्रिंशन्निर्गता देहात्तस्यस्युमहात्मन ॥ ५६ ॥ ---कवालइशरीरास्थि । कशेरुका पृपास्थि " स्याच्छरी- रास्थि कङ्काल पृष्ठास्थि च कशेरुपा" इत्यु भयत्रामर ॥ ५६ । मू --यद्यदगाश्रितश्चास्थि यद्यद्रूपमगान्मुन । तत्तदस्थ्यदन शस्त्र तत्तदाकारक ह्यमन् ॥ ५७ ॥ व्या.

·28 नीतिप्रकाशिकायां व्या.-केपाचिदायुधानां हूस्खत्वम् । केपाश्चिदुश्चत्वं विलक्षण वर्णत्वचैकजातास्थीनां कयमित्याशङ्कयोच्चावचत्वप्नाप्तिकं कारणमाह यदिति ।। ५७ ॥ मृ.- तीक्ष्णस्वभावाद्गर्वाच्च दधीचिमुपताप्य तु । तद्रक्षितान्यायुधानि तेन शल्पीकृतानि वै ॥ ५८॥ व्या. तीक्ष्णस्वभावात्स्वभावतेदण्यात् गर्वात अस्थिनिगरण- फर्तुरन्तर्धानतीक्ष्णस्वभावाढन्तर्दाह कर्तव्य इत्यहवारात् तेन तपश्शक्ति. मता शल्यीकृतान्यस्त्राकारकाणि कृतानि । वै निश्रये ॥ ५८ ॥ मू:-शस्त्राणि लोके द्वात्रिंशत्प्रचरिप्यन्ति पार्थिव । कशेरुकोद्गत वज्रमिन्द्रहस्तगतं विना ॥ ५९ ॥ -लोके मूलोके । वजायुधधारणे नराणामसामर्थ्याचहिनेति व्या.- म.-धनुर्वेदस्य माहात्म्यान्निर्जिता दानवास्सुरैः । भूलोके त्वावधीकृत्य धनुरादि चरिष्यति ॥ ६० ॥ व्या.–धनुर्वेदस्य धनुर्विद्यामहणम्य । त्वा त्वाम् । अवधकृित्य प्रवर्तकगुरुमाश्रित्य धनुरादि चरिष्यतीत्यन्वय ॥ मू -धनुर्वेदविद त्वा तु समाश्रित्य नृपोत्तमाः । नीतिमन्तो भविष्यन्ति मत्प्रसादान्न संशय. ॥ ६१ ॥ व्या-नीतिमन्तो राजशास्त्राभिज्ञा ! न खेटताशा दृष्टा मया । कुत इत्याशङ्कयाह-मत्प्रसादादिति ॥ मू.-इत्येतत्कथितं वत्स माहात्म्यं वेदसम्मितम् । शस्त्रोत्पत्तिश्च कथिता कि भूयश्श्रोतुमिच्छसि ॥ ६२ ।। व्या - वेदसम्मितं धनुर्वेदप्रतिपाद्यम् । उत्तरकथाप्रश्नं बोधयनि कि मय इति ॥ ६२ ।। मृ--धनुर्वेदस्योपदेशमिम योऽधिगामिप्यति । त्वरको मस्कृते सोऽध सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।। ६३ ॥

·द्वितीयस्मर्ग धनुर्वेदविवेकथनम् व्या.-अधिगमिष्यति ज्ञास्यति । सर्वान् कामानवाप्नुयादिति शास्त्राध्ययनस्य प्रयोजनकथनम् ।। मू-पारीक्षित महाबुद्धि पृथुश्श्रुत्वा विधर्वच. हृदयस्थ ततो भावं द्रष्टु समुपचक्रमे ॥ १४ ॥ ॥ इति वैशम्पायनीतिप्रकाशिकाया धनुर्वेदविवेककयनं नाम द्वितीयस्सर्गः ॥ व्या..--पारीक्षित जनमेजय । महाबुद्धिरिति थुविशेषणम् । मावममिप्रायम् ॥ ॥ इति श्रीसीतारामकृताया नीतिप्रकाशिकातत्वविरतो द्वितीयस्सर्गः ·अथ तृतीयस्सर्गः (स्वडोत्पत्तिकथनम् ) मू-लोकनाथ नमस्तेऽस्तु सर्वाचर्याश्रय प्रभो! । उत्पादितो मया खड़ पूर्वमित्युदिन त्वया ॥ १ ॥ व्या. -अथ पृथु रखडोपात्त प्रष्टु ब्रह्माणं गुरु नमस्करोति- लोकनाथेति । सर्वेपाश्चतुर्दगभुवनान्तर्गताना । आश्चर्याणा बुद्धन्द्रि- यविकाप्त काना । आश्रय आवासभूत ॥ १ ॥ मू-खड़ा कदा हि जनितस्त्वया केनेह हेतुना । कस्त्वत्सकाशात्प्रथममग्रीदसिमुत्तमम् ॥ २ । व्या प्रश्नप्रकार । वडा इत्यादिना ॥ २ ॥ मू -परम्परा त का तस्य भूलोकप्रापणी विभो । पूर्वीचार्यश्च स्वस्य मम ब्रूहि पितामह ॥ ३ ॥ --परम्परा शि याशियसन्तति । तस्य खगस्य भूलोकमार्पणी लोके प्रचारयित्री । पूर्वाचा प्रमप्रति गृहीतारम् ॥ ३ ॥ मू.-स तवचस्समार्ण्य प्रोवाचेद पितामह । यत्र येन निमित्तेन यथासौ ननित पुरा ॥ ४ ॥ व्या -पितामाह बझा । पेन निमित्तेन पेन कारणेन । यथा येन प्रकारणेन । अत्तौ रवन ॥ ४ ॥ म.-चेनपुत्र प्रवक्ष्यामि खड्गसम्भवमुनमम् । सावधानमनाश्श्रुत्वा सर्वत्र जयमाप्स्यसि ॥ ५॥ व्या.वेनस्य तन्नामसरा पुत्र मू-विशीणें गर्मुफे राजन्नक्षीणे च वाजिषु । मलेन शस्यने युद्धे साध्मात्मा परिरक्षितुम् ॥ ६ ॥ व्या.-विशीण खण्डिने प्रक्षीग । मृो। सायु सम्यम् ॥ व्या ·तृतीयस्सर्ग राशोत्पत्तिक्थनम् 31 मू-शरामनधराभेर गदाशतिधरास्तथा । एत खड्गधरो वीरस्समर्थ प्रतिवाचितम् ॥ ७ ॥ व्या-शरा बाणा । आसन तस्यापार तान् । एवकारश्चाप्यर्थक । सर्वायुधधराश्चापीत्यर्थ । प्रतियापितु वपरीत्येन हन्तुम् ॥ ७ ॥ मू-आयुधेभ्यो वर खड्ड तस्माल्लोकेषु विश्रुत । मया सृष्ट पुरा राजन् करिमश्चित्कारणान्तरे ॥ ८॥ व्या--यस्मात्सर्वेभ्य आयुधेभ्यश्लोकृष्टमामर्थ्यवान् । तत्र हेतुर्मया सृष्टत्वम् कारणान्तरे निमित्तान्तरे । व्य -तत्कारणमाह-हिरण्यकशिपरिति मू-हिरण्यकशिपचव हिरण्याक्षो विरोचन । शम्बरो विप्रचितिश्च प्रहादा नमुचिबलि ॥ ९ ॥ एते चान्ये च बहवस्तगणा दत्य दानवा । धर्मसेतुमतिक्रम्य देवेर्योधुमुपाक्रमन् ॥ १० ॥ व्या -दैत्या दिनिकुमारा । दानवा दनुनाम्न्यास्सुता । धर्मसेतु धर्मसीमानम् । अतिक्रम्यालय । उसकमन्नाग्मन् ॥ १० व्या–खड्गसृष्टिप्रदेशमाह तदेत्यादिना । मू-तदा हिमवनशड्डे नानाधानुविरातिते । शतयोजनविस्तारे पुष्पितद्रुमाानने ।। ११ ॥ -तदा धर्महाससमये नानाधातुमिस्वर्णरूपादिमि विराजिते । शतयोजन विस्तारे शतयोजनसङ्ख वाकपरिमण्डलवति । हिमवतश्शृङ्गे प्रपानशिखरे ॥ ११ ॥ म् यज्ञ एकरवरतत्र सरलोकार्थसिद्धये । ततो वर्षसहसान्ने त्वद्भुत समजायत ॥ १२ ।। व्या-अकरव कृतवानस्सि। स्वस्य यज्ञकरणे प्रयोजनमाह-सति सर्वलाकाना । अर्थ परलोकसायनरूप तस्य सिद्विशिक्षा । तस्यैतन् । यज्ञापक्रमणानन्तर वर्षसहस्रान्ने यज्ञावसाने । अद्भुतमाचर्थम् ॥ १२ ॥ व्या समस्तजनाना ·32 नौतिप्रकाशिक यां मू-नमोऽमिज्वालयोदास्यं द्योतयझगीतलम् । विकीर्याग्निं तया भूतमुस्थितञ्चामिकुण्डत ॥ १३ ॥ च्या.-नमोऽन्तरिक्षम । अग्नेराहवनीयाग्ने । ज्वालयोदास्य उत्थानसमये वेगादग्निज्वालायां निरं प्रकाश्येत्यर्थः । जगतीतलं भूप्रदेशं । द्योतयाखदेहकान्त्या प्रकाशयत् । अनि लोत्पत्तियोग्यम् । विकीर्य प्रसार्य । अमिकुण्डतो भूतमुत्थितमिति योजना ॥ १३ ॥ म.-नीलोत्पलसवर्णन्ततीक्ष्णदंष्ट्र कृशोदरम् । सुप्रांश दुर्घर्षतरं ज्वालमालासमाकुलम् ॥ १४ ॥ व्या.-मूतमेव वर्णयति नीलोत्पलेत्यादिना । सुप्राश्वत्युन्नतम् । दुर्घपतरमितरैरत्यन्तमघर्षणीयम् । ज्वालानाम् देहभासां मालासमाकुलं व्याप्तम् ॥ १४ ॥ मू-रक्कासं क्रूरनिर्वाद सर्वप्राणिमयङ्करम् 1 खतेनसातिराद्रेण द्रष्टुष्टिविलोपकम् ॥ १५ ॥ व्या.- कृनिहाद भयङ्करकेड्वारयुक्तं । द्रष्टुणा दृष्टेविलोपकं । अतिक्रूराकारत्वाद्रष्टुमशक्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥ तादृशमूतसमुत्पत्तिकाल उत्पातानाहः--तस्मिन्नित्यादिना । मू.- तस्मिन्नुत्पतमाने च प्रचचाल वसुन्धरा । महोर्मिकलिलावर्तश्चक्षुमे स महोदधिः ॥ १६ ॥ व्या-उत्पतमाने प्रोद्यमाने । महोर्मिभिः कलिला व्याकुलाः आवर्ता तादृशस्सन् चुक्षुमे क्षुब्धोऽभूत् । १६ ॥ म्-पेतुरुका दिवो घोराश्शारवाथ मुमुचुद्रुमाः । तदृष्ट्वा सर्वभूतानि प्राध्ययन्त मुहुर्मुहुः ॥ १७ ॥ च्या.-दिव अन्तरिक्षात् । रएका अङ्गारमात्रशेपकाठाः । • उल्का स्यानिर्गतज्वाले "त्यमरः । शाखा मशावाः ॥ म.-महर्पिसुगन्धर्वानवयं भयविहगन् । मय चिन्तित भूतमसिनमिष वीर्यवान ॥ १८ ॥ म्या.--मनुवं । समिति । व्या.- अम्मता भ्रमयः यस्य स.. शेष. 1 ·तृतीयस्सर्गः खलोत्पत्तिकयनम् मू.-- रक्षणाय लोकस्य बघाय च सुरहिषाम् । ततस्तद्रूपमुत्सृज्य वभौ निस्त्रिंश एव सन् ॥ १९ ॥ व्या. निस्त्रिंश एव सन् खडाकार एव सन्। बभौ स पुरुषः । विधेयप्राधान्यात्पुल्लिङ्गता ॥ १९ ॥ म.-विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः । पश्चाशदमुत्युत्सेपश्चवरलिविस्तृतः ॥ २० ॥ व्या. तीक्ष्णा पारा यस्य सः। काले प्रलयकाले अन्तक उद्यतः संहारोद्युक्तः । पचाशदद्गुलीनामुत्सेध औन्नत्यं यस्य सः ॥ २० ॥ व्या.–तस्य प्रथमप्रगृहीतारमाह-तत इत्यादिना । मू.- ततस्त्वृषभकेतोस्स हस्ते दत्तो मया ह्यसिः । राक्षप्तान्तकरस्तीक्ष्णस्तदाधर्मनिवारकः ॥ २१ ॥ व्या.-तीक्ष्णो निशितः । अस्यते क्षिप्यते शवपरीत्यासः । असु क्षेपणे। अधर्मनिवारक इति छेदः ॥ २१ ॥ म.--तमुद्धृत्य महादेवस्सर्वशत्रुभयङ्करम् । त्रिकूटधर्मचौद्यम्य सविद्युतमिवाम्बुदम् ॥ २२ ॥ व्या.-त्रिकूटन्त्रिशिरवरम् । त्रिकोणं वा । चर्मखेटके नल्यान्मेषस्थानीयम् । विद्युत्स्थानीयः खड्गः ॥ २२ ॥ मू.--चचार विविधान्मार्गान्महाबलपराक्रमः । छिन्दन्भिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पोययन्नरीन् ॥ २३ ।। च्या.-मिन्दन्द्वैधीमावं प्रापयन् । छिन्दन् छेदनं कुर्वन् । रुजन् व्यययन् । रुन्तन्तावशेष कर्तयन् । दारयन् पाटयन् । पोथयन् झारयन् ॥ २३ ॥ • म. द्वात्रिंशत्करणानि स्युर्यानि खड्गमयोधने । चित्रशीप्रपदं तानि दैत्यसङ्ग्रे व्यदर्शयत् ॥ २४ ॥ ध्या.~-खड्गप्रयोधने खड्गयुद्धे । चित्राणि विन्यासचतुराणि, शीमाथि त्वरितानि, पदानि पादविन्यासा यस्मिन् कर्मणि तथा तानि । वक्ष्यमागत्वेन प्रसिद्धानि द्वात्रिंशत्करणानि वरिगतानि दैत्यसद्धे. ऽदर्शयदिति योजना ॥ २१ ।। Neethi-3 ·31 नीतिप्राशिसपा व्या सम्यक्त्रणम् । व्या.-द्वात्रिंगकरणानि विशदयति । भ्रान्तमित्यादिना- म.-भ्रान्तमुद्रान्नमाविड माग्लुतं विष्णु सनम् । संयान्तं समुदीणच निग्रह प्रग्रही तथा ॥ २५ ॥ ग्रान्त ग्रमणम् । उद्धान्तमूर्ध्वभ्रमणम् । आविद भुगम् । 'आविटिल- "मित्यमा । आप्लुतं हरिणयरप्लुतम् । विप्लुन विशेपप्लवनम् । सृतमनुसरणम् ! संयान सम्यग्यानम् । समुद्रीण निग्रहो पिलेप । प्रग्रहो दृदग्रहणम् ॥ २५ ॥ म - पादायक पसन्धाने शिरोमुजपरिभ्रमौ । पाशपादविवाघाच मृयुद्धमणके तथा ॥ २६ ।। च्या.--पादारकपः पादप्रान्तेन सद्गुनमनम् । सन्धान शनृपरि विन्याम शिरोभमण गुजपरिभ्रमणम् । तापायन प्रसिद्धम् । पान सरुमिप्रण। खायोमिश्रणम् । पाशः पादो पुष्टिायमिश्रणम् इति मेदिनी । यिन-ध बनिरोधनम् । भमिरघोषि-यासः । उमणक मु पनि ॥ २६ ॥ . पाग.

·36 . तृतीयस्सर्गः सजोत्पत्तिक्यनम् व्या.-अथ खड़विद्यायाश्शियमशिप्यान्कथयितुं तदादी विष्णोः रवङ्गमाप्ति कययति -तत इति मू.-ततस्तु भगवान् रुद्रो विष्णुं दृष्ट्वा सीपगं । सत्कृत्य धर्मगोप्तारमति तस्मै ददौ मुदा ॥ २९ ॥ व्या.-समीप खडग्रहणायमन्तवासिनम् सत्कृत्य महागुणवत्यादि कयनेन संपूज्य। धर्मगोप्तारमित्यपि विशेषविशेषणम् । तस्मै विष्णवे । मुदा प्रापणजन्यसन्तोषण ॥ २९ ॥ मू-विष्णुमरीचये प्रादान्मरीचिभगवानपि । महर्षिभ्यो ददौ खड्मपयो वासवाय व ॥ ३० ॥ व्या.-भगोऽस्यास्तीति भगवान् । तथा 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्रव पण्णां मा इतीरणा' इत्युक्तेः ॥ ३० ॥ मू.-महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपाला ददुश्च तं । मनवे सूर्यपुत्राय ततस्ते तमथाब्रुवन् ॥ ३१ ॥ व्या.-महेन्द्रो वृत्रहन्ता । 'इन्द्रो वृत्रमवीत् तन्महेन्द्रस्य महेन्द्र- त्वम् ' इति श्रुतेः । ते लोकपालाः तं मनुम् ॥ ३१ ॥ मू.-धर्मसेतुमतिकान्ताल्लोकधर्मार्थकारणात् । भसिना धर्मगर्भेण शिक्षयख प्रजापते ॥ ३२ ॥ व्या.-लोके जगति । पर्मार्थकारणाद्धार्थादीनां संरक्षणनिमिन । धर्मगर्भण धर्मसंरक्षणार्थमुत्पन्नत्वात् धर्मगर्भवव्यपदेशः । शिक्षयस्वाका- पन्निवर्तय । हे प्रजापते मनो ॥ ३२ ॥ मू.-स तथेति प्रतिश्रुत्य गृहीत्वा स्वमुत्तमम् । लोके प्रवर्तयामास राजघारामुवेन वै ॥ ३३ ॥ व्या.–प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय । राजधारामुरवेन राजपरम्परद्वारा - Neethi-31 ·36 नीतिप्रकाशिकाया मू-त्वमप्यतमसि मत्तो गृहाण नृपतत्तम । पालयस्व च धर्मेण प्रजा पुत्रानिवौरसान् ॥ ३४ ॥ व्या-हे नृपसत्तम । पुरोग्रहणमन्त्रोपदेशपूर्वक प्रयच्छे ।। ३४ ॥ मू-कृतिकास्तस्य नक्षत्रमसेरामश्च देवता । रोहिणी गोत्रमप्यस्य रुद्रस्तस्याधिदैवतम् ॥ ३५ ॥ व्या-नामाष्टकरूपमन्त्रमुपदेष्टु नक्षत्रगोत्रदेवताधिदेवतानि कथयति तथा चोक्त मन्त्रसारे ' नाममन्त्रेषु नक्षत्र देवता गोत्राधिदेवते चैव कथयन्मन्त्रमुच्चरेत्' इति ॥ व्या-मनुमाह--असेरित्य दिना व्या म् -असेरष्टौ हि नामानि रहस्यानि निबोध मे । असिर्विशसन खड्गस्तीक्ष्णधर्मा दुरासद ॥ ३६ ॥ श्रीगो विजयश्चैव धर्ममालस्तथैव च । अग्य प्रहरणानाच रुद्रेणैव समीरित प्रहरणानामायुधाना मध्ये । अग्र्य प्रथम ब्रह्मणा सृष्ट । एनेन द्वात्रिंशदायुघेवगणनाप्रयुक्ता न्यूनता परास्ता। रुद्रेण नीलकण्ठेना- प्येव श्रेष्ठ इति समारित ॥ मथवा रोदयति प्रजा अनाकाले दाहेनेति व्युत्पच्या रुद्रोऽग्नि । तेनायुपसृष्टे प्रागेव मयि जात इति । अग्यश्श्रेष्ठस्समीरित ॥ ३७ ।। म्-असेच पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदै । जय फीति लमन्ते ते येऽसि सम्पूजयन्ति वै ॥ ३८ ॥ व्या-एते पूनका ॥ ३८ ॥ म.-कयेय कथिता तुम्य खड्गमाहात्म्यमयुता । न कस्यचिन्मया प्रोक्ता किं म्यश्श्रोतुमिच्छसि ॥ ३९ ।।। स्यचित वदतिरिक्तस्य ॥ ३९॥ व्या - ·37 तृतीयस्सर्गः खगोत्पतिकथनम् म.-जिगीपवोऽरीन् राजग्नस्त्वभिषेणनकौतुकाः । ये पठेयुरिमञ्जय्यं जयं युद्धे लमन्ति ते ॥ ४० ॥ । इति वैशम्पायननीतिप्रकाशिकायां खडोत्पत्तिकथनं नाम तृतीयरसर्गः । व्या.--अरीनुद्दिश्याभिषणने सेनया सह गमने । कौतुका उत्सुकाः । " यत्सेनयाऽमिगमनमरी तदमिपणन " मित्यमरः । जय्यं खयसाधनम् । इमं साम् । ते राजनः । पठेयुर्यदीति शेषः । तदा नयं युद्धे लभन्त. इत्यर्थः । ४० ॥ ॥ इति श्रीसीतारामकृतायां नीतिप्रकाशिकातत्वविवृती तृतीयस्सर्गः ॥

·में माम् । ॥ अथ चतुर्थस्सर्गः ॥ (मुक्तायुधनिरूपणम्) मू-स्वयम्भूवचनं श्रुत्वा पृथु परमहर्षितः । प्रश्रयावनतो भूत्वा भूय पप्रच्छ चाव्जजम् ॥ १ ॥ ध्या.--वयम्भवतीनि स्वयम्भूः • तस्य प्रश्रयो विनयः । अवनती नमः । अन्जनं कमलजानम् ॥ १ ॥ म् -द्वात्रिंशदायुधानीति मुक्तामक्तोदितानि मे । तेपा स्वरूपं वर्णश्च प्रयोगान्वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥ ध्या.-मुक्तचामुक्तच मुक्तामुक्ते । द्वे धनुर्वेदपरे । ताभ्यां प्रति पादितानि द्वात्रिंशदायुधानीरि । स्वरूपमेव संस्थानम् । वर्ण नीलपीतादि प्रयोगान् लक्ष्योपरि प्रयोजनानि । तेपामायुधानां । चात् तद्देवनानामपीति द्योत्यते । वक्तुमर्हसीति प्रश्न. ॥ २ ॥ मृ.--मनि पृष्टस्तु पृथुना भगवान् पतवासरः । तत्सर्व कथयामास तस्य विस्तारयन् यशः ॥ ३ ॥ व्या.-तत्सर्व भगतममयजातम् यशः यतरसम्यागनुर्वेद प्रचारं कृतवानिति पश विस्तारपन् प्रसारयन् । कथयामासे. सन्चय:॥३॥ च्या-मायुपानायकसम्यानरूपतया न परस्येनोच्यत इत्याह- पस्यति मू - यम्य देवाय यदूपं यो य? या पारश. । आयुधाया नमाग्नम्मानयहि महामने ॥ १ ॥ -मान् दोनत्यायोस्पयर्णप्रयोगान् ॥ १ ॥ म --पूर्य यस्यामि मुकान सम्यानानि निशेष में । गिविा पायनेयमानुपाना मापनम् ॥ ५। पा.-प्रापन नमानम् ॥ टमा

·89
चतुर्थस्सर्गः मुक्तायुधनिरूपणम्
-
मु.---धनुस्वरूपमाख्यास्ये प्रथमं नृपसत्तम ।
तत्प्रमाणञ्च संस्थानं तस्याभ्यासक्रम तथा ॥ ६ ॥
व्या.--घनुपस्तदाख्यदेवस्य स्वरूपं देहः । तत्प्रमाणं तदोन्नत्यपरि-
ध्यादि । संस्थानमङ्गसम्बन्धादि ध्यानत्रयमनुसन्धानप्रकार:
तं चाख्यास्ले वक्ष्यामीत्यर्थः ।।
मू.-तत्रावान्तरभेदांश्च शराभ्यासक्रमं तथा ।
लस्तकग्रहणवापि लक्ष्यमेदं चतुर्विधम् ॥ ७ ।।
व्या.-तत्र धनुपोऽवान्तरभेदान् वैतस्तिकादिवाणक्षेपाचापादि-
रूपान् शराभ्यासक्रम बाणप्रयोगविधिम् । लसकस्य धनुर्मध्यस्य ग्रहणं
परिग्रहः तं ।
लस्तकस्तु धनुर्मध्यमित्यमरः ।
चतुर्विघलक्ष्यभेदो
व्याख्यातः ॥ ७ ॥
व्या-तदाकारमाह-पृथुग्रीवमिति
म.-पृथुश्री सूक्ष्मशिरस्तनुमध्यं सुपृष्टवत् ।
चतुकिकुप्रांशुदेहं त्रिणतं दीर्घजिह्नकम् ॥ ८ ॥
व्या.-पृथुः ग्रीवा कन्धरम् यस्य तत् । मूक्ष्मं शिरोऽग्रमागो
यस्य तत् । तनु कृशं मुष्टिसम्मितमिति यावत् । मध्यः यस्य तत् ।
सुपृष्ठवत्
ज्यड्गुलिविस्तृतपश्चाद्भागवत् । चतुप्किकुमांशुदेहं ।
हस्तचतुष्ठयोत्सेघदेहवत् । विणतं मध्ये ग्रीवामागयोश्च ननम् । दीर्घा
जिला यस्य तत् ॥ ८ ॥
म् ---दंष्ट्राकरालवदनं रक्ताम घर्धरस्वनम् ।
मान्नमालापरिक्षिप्तं लेलिहानं च एक्वणी ॥ ९॥
व्या.--दंष्ट्राभिः करालं भयङ्करं वदनं यस्य । आन्त्रमालाभिः
परिश्तः ।
क्षिप्तं बहम् । सृक्वणी मोष्ठप्रान्तभागी ।। ९ ।'
म.--जयायाच कृशाश्वाद्यजातं वै लोकरक्षणे ।
तयाचा मनसा सम्यग्गुरुं नत्वा विधानतः ॥ १० ॥
व्या.-लोकरक्षणे प्रजापरिपालन विषये । तत घनु प. आदिदेव ।
गुरुं धनुर्वेदाचार्यम् । विधानतः स्मृत्युक्तप्रकारेण ॥ १० ॥

·40 नीतिप्रराशिकाया - मू-धनुर्वेदविधानेन नाम्य वामरेण तत् । दक्षिणेन ज्यया योज्य पृष्ठे मध्ये प्रगृह्य तत् ॥ ११ ॥ व्या-धनुर्वेद विधानेन धनुर्विद्योक्तविधिना ॥ तद्विपिस्तु-- 'नामन वामकरतो ज्यायोगो दक्षिणेन तु 1 कर्षण कर्णपर्यन्त मोचनश्चेति तद्विघि." इति ॥ दक्षिणेन करणेत्यनुकर्ष । ज्यया शिञ्जिन्या । मध्ये पृष्ठभागे । तत् धनु ॥ ११ ॥ मू-वामाइगुष्ठ तदुदरे पृष्ठे तु चतुरहुगुली । पुड्डमध्ये ज्यया योज्य स्वाइगुलीविवरेण तु ॥ १२ ॥ व्या-तदुदरे लस्तकाघोमागे। पृष्ठे उर्ध्वभागे । चतुरहगुली वामकराडगुलेचतुष्टय योजयदिति शेष । पुह हिंदलीकृत बाणमूलम् । मध्ये मध्यदेशावच्छेदेन । ज्यया गुणेन 1 खाङ्गुलिविवरेणाड्रगुष्ठ सहस्तव दक्षिणहस्तशावारन्ध्रेण | योज्येत्यन्वय ॥ १२ ॥ मू – आकर्ण तु समाकृष्य दृष्टि लक्ष्ये निवेश्य च । लक्ष्यादन्यमपश्यस्तु कृत पड प्रयोगवित् ॥ १३ ॥ या-लक्ष्ये शरव्ये । निवेश्य स्थापयित्वा । अन्यलक्ष्यप्रान्त- विद्यमानवम्वपि । अपश्यन् । कृनपुर सम्यकृतवाणमूल । मुप्रयोग सम्यग्माणमोक्ष वेत्तीति तादृशो मवेत्यर्थ ॥ १३ ॥ -यदा मुभेच्छर विध्ये रुतहस्तस्तदोच्यते । एव वाणा प्रयोक्तमा यात्मा रक्ष्य प्रयत्नत ॥ ११ ॥ मा-विध्ये लक्ष्ये। "विश्य शरव्य लक्ष्य " त्यमर । कृतहस्त रुत शिक्षितो हरतो परय स न फेवल लक्ष्यपारनं युद्धादी। किन्त्वात्मसरक्षणमप्यावश्यकमित्याह आत्मेति । हिरप्यर्थक बयानामनावत ॥ १४ ॥ घ्या-प्रसमा पविभाग सदाहरणान्यप्याह- अविचास्येत्यादिभि- मिमि ·चतुर्थस्सर्गः मुतायुधनिरूपणम् मू.-अविचाल्यं च सूक्ष्मं च सुकुमारमयो गुरु । चातुर्विध्यश्च लक्ष्यस्य धनुर्वेदविदो विदुः ॥ १५ ॥ ममद्भदवाविचाल्यं सूक्ष्म गुमादिभेदनम् । कुक्कुटाण्डोदकुम्भानां भेदनं सुकुमारकम् ॥ १६ ॥ व्या.-भूमृद्धेदः पर्वतभेदनम् । गुञ्जादीत्यादिपदात् तद्वन्धककेशाद- खण्डनमपि द्योत्यते ॥ १६ ॥ मू.-रक्षोगनादिदेहानां पातनं गुरु चोच्यते । एवञ्च लक्ष्यविवृतिविज्ञेया नीतिमत्तरैः ॥ १७ ॥ व्या.–रक्षासि कुम्भकर्णादीनि । निपाठनं कर्तनम् ॥ १७ ॥ व्या.--बाणमोक्षे चतुर्दशवल्गितान्याह-लक्ष्यस्येत्यादिना मू.--लक्ष्यस्य प्रतिसन्धानमाकर्षणविकर्षणे । पर्याकर्षानुको च मण्डलीकरणं तथा ॥ १८ ॥ व्या-मतिसन्धानमनुसन्धानम् । माकर्पणं तिमिनीमानस्य । विकर्षणम् । धनुषोऽपि विनामकम् । पयार्कसमन्ताद्धननम् । अनु. कर्षशत्रुमनुमृत्य कर्षणम् । मण्डलीकरणं कुण्डलाकारण कर्पणम् मू.-पूरणं स्फारणश्चैव धूननं भ्रामणं तथा । आसन्नदूरपातौ च पृष्ठमध्यमपातने ॥ १९ ॥ एतानि वलितान्याहुश्चतुर्दश धनुर्विदः । ध्या.--पूरणं शब्देन सर्वासां दिशां प्रतिध्वनिमत्करणम् । स्फारणं पनुर्विष्फारः । धूनन हस्तप्रसारणभेदः . भ्रामणं शत्रुमोहनार्थ सहस्त एव धनुषो विलक्षणसञ्चरणम् । मासन्नपातः समीपशत्रुपातनादिकं । प्रसिद्धम् ॥ १९ ॥ मू.-पनुमैदान्प्रवक्ष्यामि तत्तकार्यानुसारतः ॥ २० ॥ शाकिं त्रिणः प्रोक्तं वैणवं सर्वनामितम् । वैतस्तिकधनुस्त्रं वैणवं तद्धि हस्तकम ·नीतिप्रकाशिकायां ततु सर्वमिन्द्र उपलोत्क्षेपकं चापं वैणवं तद्विरजुकम् । त्रिहस्तोत्सेघसाईतं व्यङ्गुलीविस्तृतं तु तत् ॥ २२ ॥ बद्धगोधामुलित्राणः पृष्ठबद्धेषुधिस्सदा । योग्यं कुर्यादन्यथा स्यादपराद्धपृपककः ॥ २३ ॥ व्या.---धनुर्मेदान् धनुष्प मेदान् भिन्नभिन्नघनपीत्यर्थः । शृ निर्मित शाह्निकम् तत् त्रिणनम् वैणवं वेणुरचितम् । धनुराकारेण नामितं कर्तव्यम् चतुर्हस्तप्रमाणकमेतदपि । "चतुर्हस्तप्रमाण यत्तालमात्रं धनुर्हि त "दिति मेदिनौनिघण्टुपर्यालोचनया धनुर्विशेष- णस्थले तालमात्रपदार्थो क्षयः । दैवासुरादिमावेषु यथायोग्यमह्यम् । वैतस्तिकानां द्वादशाङ्गुलप्रमाणबाणानां क्षेपकं यहनुः तच्छस्त्रमित्युच्यते । तत्तु वैणवम् हस्तकं हस्तप्रमाणोन्नतियुक्तम् ।। ते च वैतस्तिका बाणा ये वै चासन्नयोधिनः । सद्धनुश्शस्त्रमित्यहुर्धाय तबुद्धिमत्तरैः ।। इति नीतिसारे ॥ २०-२१ ॥ व्या.-उपलोत्क्षेपकं पाषाणगुळिकाप्रेरकं द्विरज्जुकम् मध्यसम्बद्धगुण- द्वयवत्। हृयडुळीविस्तृतमलिद्वयविस्तृतिकाण्डफलकवत् ॥ २२ ॥ व्या.—गुध्यति परिवेष्टयति प्रकोष्ठमिति गोधा । अदुलीनां त्राणं रक्षणं गोधापरनामकं पदडुलित्राणमडल्याधार मत- हस्तकवचं तत् बद्धं येन सः । योग्य शस्त्राभ्यास । शस्त्राम्या- सस्तु योग्यस्स्यात्' इति मेदिनी । अपराहपृपत्ककः लक्ष्यात्रवलित- सायकः । “ अपराद्धपृपत्कोऽसौ लक्ष्याद्यश्च्युतसायकः" इत्यमरः ॥ २३ ॥ व्या.-पञ्च धनुर्धारिपादतिस्थितीविशदयति-प्रत्यालीदमित्यादिना मू.--प्रत्यालीदकमालीढ तथा समपदं स्मृतम् । विशालं मण्डलथेति पच धानुकत्तय ॥ २४ व्या.-प्रत्यालीढं भूपर्यन्तनमनम् । आलीढं वामपादप्रसारणपूर्व- कार्यनमनम् । समपदं पादाम्यां सम्यगवस्थितिः विशाल पादद्वयान्तः प्रादेशमात्रावकाशतयावस्थितिः । पादौ संवेष्ट्यावस्पितिर्मण्डलमिति । पच पानुष्कत्यः । धनुर्धारिस्थितयः ॥ २१ ॥ यसादडुलिंबाणम् । -

·43
चतुर्थस्सर्गः मुक्तायुधनिरूपणम्
मू-गोषोपासनकवचशिरस्त्राणपरीकराः ।
गलपटोसंग्रहश्च रथिनरसाधनानि वै ॥ २५ ॥
व्या.-शिरस्त्राणं शिरःकवचम् । परिकरः काटवेष्ठनम् ।
गळपट्टीसहहः कन्धररक्षापहिसङ्ग्रहः । आयुधपतन प्रतिबन्धकमणि
बन्धवद्धचर्मा | साधनान्युपकरणानि ॥ २५ ॥
मू.--प्रदक्षिणच शैघयचाप्यप्रदक्षिणमेव च ।
गतं प्रत्यागतचैव मण्डलचाप्यवस्थितिः ॥ २६ ॥
मिश्रणं स्फोटनं वीथी रथमार्गास्स्मृता दश ।
धनुर्विद्यां विदित्वैवं निर्दयस्तरणो भवेत् ॥ २७ ॥
व्या.--प्रत्यागतं शत्रुसम्मुरवगमनम् । मण्डल भ्रमण ॥ २६ ॥
मिप्रणं शत्रुरथेन । स्फोटनम् शत्रुव्यूहान द. । वीथी लवक्रगतिः । एते
इति शेषः ॥ २७ ॥
म.इपुर्नीलवृहदेहो द्विहस्तोत्सेधसंयुतः ।
परिध्या चाञ्जलिमितो नत्वमात्रगतिस्तु सः ॥ २८ ॥
व्या.-३पुर्नाम
हस्तद्वयोन्नतहस्तपरिमितस्थौल्ययुक्तदारुलगुडः ।
नीलस्तैलपोतत्त्वान्नीलवर्णः बृहत् गुरु हो यस्य सः । हस्तद्वगे
सेपेन हस्तहयोन्नत्येन संयुतो युक्तः। पारध्या परिमण्डलेन अनलिमितः
संयुतकरद्वयमध्यमयपरिधिः । नवमात्रगतिः चतुश्शतकिप्कुप्रमाणदूरवर्ति-
शत्रुपातनयोग्यगतिमान् ॥ २८ ॥
मू.-भ्रामण क्षेपणचेति दे गती स्थूलसङ्गते ।
इमे गती भगो ज्ञात्वा युद्वारीविजयेाधि ॥ २९ ॥
व्या-स्थूलसङ्गते इपुगते । इषुस्थूलसमाविति मेदिनी ॥ २९ ॥
मू-मिण्डिवालस्तु वक्राङ्गो नम्रशीयों बृहच्छिराः ।
हस्तमात्रोत्सेपयुक्तः करसस्मितमण्डलः ॥ ३० ॥
न्या-मिण्डिमस्त्रधारणं वलयति श्लथयतीति व्युत्पन्या मिण्डिवाली
नाम हस्तमात्रोन्नतनताग्रमागबृहद्रन्थियुक्तवककाष्ठम् । एकहस्तधारण-
योग्यमण्डलः ॥ ३० ॥

·व्या.-तोमरो चतुर्थस्सर्गः मुक्तायुधनिरूपणम् मू.--द्रुघणस्त्वायसागरस्याहकमोवो बृहच्छिराः । पञ्चाशदमुत्युत्सेपों मुष्टिसम्मितमण्डलः ॥ ३६ ॥ व्या--- -दुधको नाम चतुर गुलन्यूनहस्तद्वयमितोन्नतवकाग्रस्थूल. मागयुक्तलोहलगुडः ॥ ३६ ।। म.-उन्नामनं प्रातश्च स्फोटनं दारणं तथा । चत्वार्यतानि द्रुघणे वल्गितानि श्रितानि वै ॥ ३७ ॥ व्या. स्फोटनं विदलनकरणम् । श्रितान्याश्रितानि ॥ ३५ ॥ मू.-तोमरः काठकायस्स्यालोहशीर्षस्सुगुच्छवान् । हस्तत्रयोन्नताश्च रक्तवर्णरत्ववक्रगः ॥ ३८ ॥ नाम लोहशल्यमत्युप्तकोशेयगुच्छयुक्तत्रिहस्तोन्नत- रक्तकाष्ठम् सुगुच्छयान् कौशेयनिर्मितगुच्छवान् । अवकगः ऋजुगतिः ॥ ३८ ॥ मू.-उद्यान विनित्तिश्च वेधनश्चेति तात्रिकम् । वल्गित शस्त्रतत्वज्ञाः फथयन्ति नराधिपाः ॥ ३९ ॥ व्या-उद्धानं उर्ध्वतोलनम् । विनिवृत्तिः पश्चात्सरणम् । वेधनं कृन्तनम् । तत्रिकं तोमरवृति च तत् निसड्डयावच्च तादृशं वस्गितम् ॥ ३९ ॥ म्नलिका अजुदेहा स्यात्तन्वङ्गी मध्यरन्ध्रिका । मर्मच्छेदकरी नीला द्रौणिचापशरासनी ॥ ४० ॥ 1.-~-नाळिका नाम हस्तद्वयोन्नता धमनी । तावदड्डुलिस्थूला। द्रीणिवापाख्या । ऋजुदेहा । अवक्रकाण्डा । तन्वनी । सूक्ष्ममध्य- रन्ध्रकान्तबिलवती। मर्मभेदनी मर्मकर्तनी। नीला नीलवर्णा । दणिचाप शराः कैशेयगुच्छग्रथितस्थूलसूच्यः आम्यन्त अनयेति द्रौणिचापशरासनी मू.-महणं मापनश्चैव स्यूतञ्चेति गतित्रयम् । तामाश्रितं विदित्वा तु जेतासनान् रिपून्युघि ॥ ११ ॥ ध्या.~ मापनं मुखवायुपूरणम् । स्यूतं प्रथनम् । मीपवर्तिनः ॥ ४१ ॥ आसन्नान्स- ·नीतिप्रकाशिकायां मू-लगुडस्मक्ष्मपादरस्यात्पृथ्वंसस्थूलशीर्षकः । लोहबहाग्रभागन्न स्वदेहस्सुपीवरः ॥ १२ ॥ व्या..—लगुढो नाम लोहपदद्वयवद्धगनदन्तः । सूक्ष्मपादः अघो- भागशः। पृथ्वंसो वृहद भागः । स्धूशीर्पः स्थूलतराम मागः ॥ ४२ ॥ मू.—दन्तकायो दृदाङ्गन तया हस्तद्वयोन्ननः । उत्थान पतन चैव पेपणं पोथनं तथा ॥ ४३ ॥ व्या--पेपा घर्पणमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ म्.-चतस्रो गतयस्तस्य पञ्चमी नेह विद्यते । दृढकायः पतिवर्गस्ते न बुध्येत शत्रुभिः ॥ ४ ॥ व्या.-कायो दृढदेह. । तेन लगुडेन ॥ ४ ॥ म.-पाशस्मुक्ष्मावपवो लोहपातुस्त्रिकोणवान् । प्रादेशपरिघिस्सीप्तगुळिकाभरणाचितः ॥ १५ ॥ व्या.-पाशो नाम प्रादेशप्रमाणलोहतन्तुरविनतीसगुळिकायत्तोद्वन्धन- विशेषः । सूक्ष्मावयवः सूक्ष्मतन्नुः । लोहपातुः लोहवृधि । नीलवर्णवान् । प्रोदशपरिधिः प्रादेशमात्रबिस्तृतिः । सीसगुळिका- रूपाण्येवापरणानि । तैरशितः ॥ ४५ ॥ म:-प्रसारण वेष्टनच कर्तनश्चेति ते अयः । योगाः पाशामिना लोके पाशाः क्षुद्रसमाश्रिता ॥ ४ ॥ व्या.-योगाः वलिगतानि । क्षुदसमाश्रिताः मिल्लपुलिन्दादिनीच- समीपतिनः ॥ ११ ॥ म्:-चकं तु कुण्डलागारमन्ते खग्रासमन्वितम् । नालिसलिलवर्ण स्मादेशहयमण्डलम् ॥ १७ ॥ व्या.-चक्रं नाम मध्यरन्मयुक्ताण्डलाकाराग्रातितारणलोहफलाम् । सनं । मरं मारा इत्यर्थः । खनि तेन समन्वित । नीली समामिका काचन लता । तस्यास्मलिलमतिनीलापनि प्रसिद्धम् । सवर्णम् ·चतुर्थस्सर्गः मुक्तायुधनिरूपणम् मू-ग्रथनं भ्रामगधैव क्षेपण परिकर्तनम् । दलनं चेति पञ्चैव गतय श्रकसंश्रिताः ॥ १८ ॥ व्या-ग्रथनं योजने तर्जन्यामित्यर्थः ॥.१८ ॥ मू.-दन्तकण्ठकनामा तुं लोहकण्टकदेहवान् । अग्रे पृथुस्सूक्ष्मपुच्छश्राङ्गारकनिभाकृतिः ॥ १९ ॥ व्या.-दन्तकण्टको नाम वाणप्रत्युप्तफविशेषः । लोहकप्टक- देहवान् उभयपार्श्वप्रत्युप्ततीक्ष्णलोहकण्ठकाकारयुक्तः। अङ्गारकनि माकृति- रग्निवर्णः । अनेन ज्ञायने ताम्रफलक इति ॥ ४९ ॥ मू.-याहूनतस्तुत्सरुन दण्डकायोऽग्रलोचनः । पातनं ग्रथनश्चेति दे गती दन्तकण्टके ।। ५० ॥ व्या.-सुत्सरुस्समीचीनमुष्टिः दण्डकाय. फलकाधारदण्डमधानः ॥ ५० ॥ नाम मु.-भुसुण्डी तु वृहवान्थिहदेहरसुप्तत्समः । बाहुनयसमुत्सेधः कृष्णसर्पोप्रवर्णवान् ॥ ११ ॥ व्या.-मुसुण्डी हस्तत्रयोन्नतग्रन्थियुक्तत्सरुयुतवक्रदारु' । कृष्णसौरवर्णवान् नीलाहिवद्भयङ्करनीलवर्णवान् ।। ५१ ॥ मू.-यापनं घूर्णनश्चति द्वे गती तत्समाश्रिते । मुक्ता ह्येते समाख्याता नृपामुक्तानथो शृणु ॥ ५२ ।। । इति वैशम्पायननीतिप्रकाशिकायां मुक्तायुधनिरूपणं नाम चतुर्थस्सर्गः । .~-यापन प्रेरणम् । घूर्णन मूर्छाजनकत्वम् । मुक्ता मुक्ता- ख्याद्यपादमतिपादिताः ॥ ५२ ।। ॥ इति श्रीसीतारामकृतायां नीतिप्रकाशिकातत्वविवृती चतुर्थस्सर्गः ॥ व्या.-

·अथ पञ्चमस्सर्गः
(अमुक्तायुधनिरूपणम्)
मू.-अमुक्तप्रथम वजं वक्ष्यामि तब तच्छृणु ।
अप्रमेयबलं वचं कामरूपधरश्च तत् ॥ १ ॥
व्या-अमुक्तायुधेषु प्रथम वजं विशिनष्टि ब्रह्मा । वजं नाम शतको
टीकाण्डप्रत्युप्तासिन्यूहसमावृतबजादिनवरत्नरवचितत्सरुसहितमायुधम्
अप्रमेयबलं निरुपमसारम् । कामरूपधरम् इन्द्रच्छानुरूपाकारकरण.
सामर्थ्यवत् ॥ १ ॥
मृ-दीचिपृष्ठास्थिजन्य सर्वतेजःप्रशामकम् ।
वृत्रासुरनिपातार्य देवतजोपहितम् ॥ २॥
न्या.-सर्वतेजःप्रशामक रिपुसर्वायुधसामर्यनाशकं । दैवं सकलदे-
संबन्धि यत्तेजस्तेनोपबृंहितं वर्षितम् ॥ २॥
म्. कोठियप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम् ।
योजनोत्सेघदंष्ट्राभिर्जिया चातिघोरया ॥
कालरात्रिनिकाशं तच्छतपर्वसमावृतम् ।
पञ्चयोजनविस्तारमुन्नतं दशयोजनम् ॥ ४ ॥
आप्तिमण्डलसंवीतं परितस्तीक्ष्णकोठिमत् ।
तडिद्गारेन्च पृथुना सरुणा च विराजितम् ॥ ५ ॥
चालनं धूनन व छेदनं भेदन तथा ।
बल्गितानि च चत्वारि सदा धजं श्रितानि वै ॥ ६ ॥
व्या. योजनोत्सेधयुक्ताभिः योजनप्रमाणोन्नत्यसाहताभिः । उपल.
तितमिति शेपः ॥ ३ ॥
कालरात्रि म सकलजगत्सही देवता । तथा निकाशं समानं ।
शतपर्वमिस्समावृतं युक्तम् । पम्चयोजनप्रमाणविस्तृतिमत् ॥ ४ ॥

·18 पचमस्सर्ग: अमुक्तायुधनिरूपणम् असिमण्डलै. रवड्भसमूहैः । संवी परितो मण्डलाकारेण शारोप- शाम्वितया समारतम् । पारतरसमन्तात् । तीक्ष्णकोठिमत् सिताश्रीमन् । तटिदिव गौरं पीतवर्णवदित्यर्थः। पृथुना तादशभारोदहनसमर्थेन ॥ ५ ॥ वगितानि चेत्यत्र चकारापरिमितवलिंगतानि यानि ॥६॥ म.----ईली हस्तहयोत्सेधा परवरहितत्सरुः । श्यामा भुमाग्रफलका पञ्चांगुलिसुविस्तृता ॥ ७ ॥ व्या.-ईली नाम हस्तद्वयोन्नतपञ्चागुलिविस्तृतामविशालरत्राण- रहितमुष्टियुक्तरवङ्गविशेषः ।। ७ ॥ मू.-सम्पानं समुदीर्णञ्च निग्रहप्रग्रही तथा । इलीमेतानि चत्वारि वलिगतानि श्रितानि वै ॥ ८ ॥ परशुस्सूक्ष्मयष्ठि स्याहिशालास्यः पुरोमुखः । अर्धचन्द्राग्रकोटिस्तु मलिनागास्फुरन्मुखः ॥ ९ ॥ सरुपादस्तशित्वरो बामात्रोन्नताकृतिः । पातनं छेदनञ्चेति गुणी परशुमाश्रिती ॥ १० ॥ पुरोमुखः घारामदेशनतशीर्षः । अर्थचन्द्रवछोह फलकयुक्तत्तरुयुत. लोहमयविहस्तोत्सपायुनायुधविशपः । स्फुरन्मुखो द्योतमानास्यः॥९-१०॥ म. गोशीप गोशिर.प्रख्यं प्रसारितपदद्वयम् । अधस्ताहारुयन्त्राव्यमय.फलकाञ्चितम् ॥ ११ ॥ व्या-गोशीर्ष नाम दारुयन्त्रमायुप्तत्रिकोणलोहफलिकायुक्तषोडशा- फुल्युन्नतमायुधम् । गोशरःमख्यं शृङ्गगोमुखाक रम् ॥ ११ ॥ . नीललोहितवर्ण तात्रराशि च सुससरु । पोड शाङ्गुस्युन्नतञ्च तीक्ष्णाग्रं पृथुमध्यकम् ॥ १२ ॥ व्या. नीललोहितवर्णनग्रे नीलवर्णयुकम् । अघस्ताद्रक्तवर्णम् । तस्त्रिरात्र परितः कोणत्रये तीक्ष्णधारासहितम् ॥ १२ ॥ Neethi-4 ·है नीतिप्रकाशिकाय चैत्यर्थः । म.-सत्कृत्य मनवे दत्तं मेहन्द्रेण समुद्रिकम् । प्रभुत्वसूचके लोके राज्ञां गोशापमुद्रिके ॥ १३ ॥ व्या.–मुद्रिका साक्षरोमिका । अङ्गुलीयमिति यावत् ॥ १३ ॥ मू-मुष्टिग्रहः परिक्षेप. परिधिः परिकुन्तनम् । चत्वार्यतानि गोशी बल्गितानि प्रचक्षते ।। १४ !! व्य –परिधिः परितः क्षतनिमित्तं शत्रुदेहार्पणम् ।। १४ ॥ मू-अतिनुस्तमाख्याता हस्तानत्यप्रमाणन । अतलवत्सरुयुता श्यामा कोटित्रयाश्रिता ॥ १५ ॥ व्या-- अतिपनुका नाम हस्तप्रमाणछुरिका। कोरवये पाश्वयोरिशरति मश्रिीरा यस्यारसा कोटित्रयाश्रिता ॥ १५ ॥ म्-अङ्गलियविस्तीर्णा ह्याप्तन्नरिपुपातिनी । मेखलाग्रथिनी सा तु प्रोच्यते रखनपुत्रिका ।। १६ ॥ व्या-आसन्नाम्समीपतिनो ये रिपबस्तान् घातय-ति तथा ।। १६॥ मृ.--मुष्टयनग्रहणीय पाटनं कुन्तन तथा । घलिगतत्यरत्येपा सदा धार्या नृपोत्तमः ॥ १७ ॥ लविवं भुनायं स्यात्पृष्ठे गरु पुरस्शितम् । श्याम पचांगुलिण्याम सार्घहस्तसमुन्नतम् ॥ १८ ॥ सिस्णा गुरुणा नई महिपारिनिरर्तनम् । बायोधमक्षपी लवित्रे बगिते मने ॥ १९ ॥ व्या लत्रिं नाम महिपादिव नियोग्यः परितः पभागुलिविस्तृतः साहस्तप्तमुन्नत सनः । भुनकाय . स्मारभ्यामपर-तं नत कायो यस्य पृठमागे गुरु स्थूलम् । पुरः उद' शितं तदणम् तन् । म.--आग्नरो प्रन्धिपावरस्याईघिमोरिहरकरः ! सुमहतोदरीततः श्यामवों दिहस्तकः ।। २० ॥

·51 पचमत्सर्गः अमुक्तायुधनिरूपणम् व्या-आरतरो नाम गलकर्तनयोग्यवृहदकुश' । ग्रन्थिपादः जम्बारमात्रमिनलोहनन्धियुक्तम्लः । भुमहस्तो नतकरः । उदराशितः अपस्तीणः ॥ २० ॥ म् --भ्रामणं कर्षगश्चैव त्रोटनं तत्रिवगितम् । तात्वा शत्रुन् रणे हन्याहार्यस्सादिपदातिकः ॥ २१ ॥ व्या-त्रोटनं कर्तनम । सादिनो गजारोहाः ॥ २१ ॥ म.-कुन्तस्त्वयोमयागरस्याणशृङ्गप्पडाश्रमान् । पञ्चहस्तसमुत्सेधो वृत्तपादो भयङ्करः ॥ २२ ॥ व्या-जुन्तो नाम चर्तुलाकारपादयुक्तपभहस्तोन्नतीक्ष्णाग्रलोहदण्डः । पडश्रिमान् हस्तप्रमाणाग्रभागे पट्को. वान् ॥ २२ ।। म्--उड्डीनमवडीनध निडीने भूमिलीनम् । तिर्वग्लीन निस्वातश्च पगमार्गाः कुन्तमाश्रिताः ॥ २३ ॥ व्या-उड्डोनमूद्धधवनम् अवडीनमध प्लवनम् । निडीनं पार्श्व- प्लवनम् । ममिलीन हसान्या शिरता च भूम्पर्शनम् । तिर्यग्ली नं पार्धाभ्यां भूमिस्पर्शः । निरवात कृन्ननम् ॥ २३ ।। म. स्थूगस्तु रक्तहस्स्यात्समीपदापर्वः | पुम्प्रमाग अनुत्तस्मिन्नमणं पातनं द्वयम् ॥ २४ ॥ ध्या.-रथूणो नाम समापपर्वसहितपुरुषप्रमाणोन्नतहसरथूलवेणुदण्डः म.-प्रामस्तु सप्तहरूस्स्यादौन्नत्येन तु वेणयः । लोहशीपनादणपादः कौशेयस्तथ हाचितः ॥ २५ ॥ व्या-प्रायो नाम मूलाग्रयालाहशल्ययुक्तसप्तहस्तोत्सेधयुतरक्तवेणु- दण्डः । कौशेयानि किमिकोशोत्थसूत्राणि । तैनिर्मितो यः स्तवः पुङ्खस्तेनाश्चितः शल्याधोमागालवृत्तः ॥ २५ ॥ म.-आकर्षन विकर्षश्र धूननं वेधन तथा । चतस्त्र एता गतयो रक्तपातं समाश्रिताः ॥ २६ ॥ Neethj-4

·62
नीतिप्रकाशिवाय
पिनारस्तु विशीपस्स्वात्सितानः क्रूरलोचनः ।
वास्यायो लोहशीर्षश्चतुर्हस्तप्रमाणवान् ॥ २७ ॥
ऋक्षरोमस्तवकझल्लीवलयमापदेहवान् ।
धूननं प्रोतनति निशूलं दे धिने गती ॥ २८ ॥
व्या-पिना नाम लोहमयत्रिशीर्षयुत कास्यदण्डस्यूनझल्लीवलयसमेत-
अक्षरोमरवकयुक्तहस्त चतुष्टयोन्नतकास्याधोभागयुतदण्डः ।
'पिनाको
ऽस्त्री स्वचापे पासुवर्षत्रिशूलय.'इ इति मेदिनी। कास्याङ्कणका तत्तु झाली.
वलयसमितम् इति व मोदिनी ॥ २७-२८ ।
मू-गदा शैक्यायप्तमयी शतारपृथुधीपका ।
शकुपावरणा घोरा चतुर्हस्तसमुन्नता ॥ २९ ॥
व्या---गदा नाम वृहन्यिशीर्षयुक्ता चतुर्हतोन्नतदृढत्सरुयुताति-
गुरुलाह दण्ड. । शतार पृथुशीर्षका शतकोणयुक्तबृहदायिशीर्षकाशङ्कुप्रावरणा
अग्रे लोहशमत्युप्ता ॥ २९ ॥
म्.. स्याक्षमात्रकाया च रिटाचितमस्त का ।
सुवर्णमेरवला गुप्ता गनपर्वतभेदिनी ॥ ३० ॥
व्या-
—सुवर्णमेरवला महारजतपट्टबद्धा ॥ ३० ॥
म.-मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च ।
अस्त्रयन्त्राणि चित्राणि स्थानानि विविधानि च ॥ ३१॥
ग-अस्त्रयन्त्राणि अस्त्रवदग्न्याविनिर्माण मयुक्तपेरणानि । विचि.
बाण्याचजन्मस्यानि विलक्षणोपदेशानि ॥ ३१ ॥
म.-परिमोक्ष प्रहाराणा वर्जन परिघावनम् ।
अभिद्रवणमाक्षेपमवाथानं सविग्रहम् ॥ ३२ ॥
धन व्यसनम् ।
परिधावन पृष्ठपलापनम् ।
अभिवणं
शद्देशन द्रुनगमतम् । आक्षेप भानिजननार्थ समद्यरुगनम । विग्रह
शत्रुदेहमेळनकरणम् ॥ ३२ ॥

·68
पञ्चमत्सर्गः अमुलायुधनिरूपणम्
म.-परावृत्तं सन्निवृत्तमवतमुपपुतम् ।
दक्षिणं मण्डलव सव्यं मण्डलमेव च ॥ ३३ ॥
व्या..-परावृत्तं पृष्ठभ्रमणम् । सान्निवृत्तं पुरो भ्रमणम् । अवपुतं खोपरि
शत्रोः प्लवनम् ।
उपप्लुतं शत्रूपरि खडवनम् । दक्षिणमण्डलं
प्रदक्षिणकरणम् ॥ ३३ ॥
मू.--आविद्धच प्रविद्धव स्फटेनज्वालनं तथा ।
उपन्यस्तमपन्यस्तं गदामार्गाश्च विंशतिः ॥ ३४ ॥
व्या--भाविद्धमीषद्धातः । प्रविद्धं प्रबलाघात. । स्फेटनं वाहु-
शव्दकरणम् । ज्वालनं कोपकारणम । उपन्यस्तं स्वगदोपरि परगदा.
घातग्रहणम् । अपन्यस्त जद्दोपरि स्वगदावातः । अत्रायुधवलितेषु
फिञ्चिन किञ्चिद्भेदः स्वमत्योन्नेयः ॥ ३४ ॥
म्-मुद्रस्सूक्ष्मपाइस्याडीनशीपस्विहस्तवान् ।
मधुवर्णः पृथुस्कन्धश्चाष्टमारगुरुश्च सः ॥ ३५ ॥
व्या-मुद्रो नाम सरुसहितबृहच्छङ्कुरूपी । हीनशीषों वितशिरवः
सम्यक्त्ताग्रभाग इत्यर्थः । अष्टमारगुरुराष्टकमिवगुरुत्ववान् ॥ ३५ ॥
मू-सत्सरुवर्तुलो नीलः परिध्याकारसम्मितः ।
भ्रमणं पातनम्वेति द्विविध मुद्धरे श्रितम् ॥ ३६ ॥
-नीलः कृष्णदारुनिर्मितत्वात् । सत्तरेफकरसम्मिमण्डल ।
तद्धस्तक्रमेण द्विचतुःपञ्चमितपरिविरिति शेयः ॥ ३६ ॥
मू-सीरो द्विवको विशिरवो लोहपट्टमुखः रुपन् ।
पुम्प्रमाणस्निग्धवर्णरस्वाकर्षविनिपातवान् ॥ ३७ ।।
व्या-सीरो नाम हलः । विशिखरिशरवारहितः। कृपन् कर्षण-
सामर्थ्यवान् ॥ ३७ ॥
मू.-मुसलं त्वक्षिशीर्षाभ्यां कर. पार्विवर्जितम् ।
मूले चान्तेऽतिसम्बन्धः पातनं पोथनं द्वयम् ॥ ३८ ॥
ध्या-मुसल. प्रसिद्धः ॥ ३८॥

·नीतिप्रकाशिकायो
नाम
मू -पहिश पुम्प्रमाणस्यादिद्वधारस्तीक्ष्यशृङ्गक ।
हम्तत्राणप्तमायुक्तमुष्टि खड्गसहोदर ॥ ३९ ॥
व्या-पट्टिशो ऋजुदोभयगर्भधारासहितहस्तत्रागसमे-
तत्सरुयुत बड़विशेष । खडसहोदरसहलिंगतवान् ॥ ३९ ॥
मू-मौष्टिक सुत्सरु ज्ञेय प्रादेशोन्नतिपूषितम् ।
मितानमुन्नननीय पृथूररसित तथा ॥ ४० ॥
व्या- मौष्टिक नाम मल्ले हस्सधा हुरिका । सुसम चीनमुष्टि
मुक्त य स सुतिरुस्च्यते । “सरु वङ्गादिमुष्टिम्स्यादि"त्यमर ।
पृथूदातितमुन्नतोदरभाष रावत् ॥ १० ॥
मू - मण्डलाने विचित्राणि स्थानानि विविधानि च
गोमूत्राणि चित्राणि गतप्रत्या तानि च ॥ ४१ ।।
व्या-विचित्राणि मण्डलानि चारीकरणतण्डमहामण्डलायमण्डल
मेदात् । तानि तु- एस्पदप्रचारेण चारीस तु मण्डलम् ।
हिपादक्रमण पत्र फरणाख्य तु मण्डलम्" करणानाच सयोगारखण्ड-
मण्डलमारितम् । रखण्डस्खिभिश्रतुभिर्वा महामण्डलमुच्यते"
इति
मा तोक्तनि । विविधानि स्थानानि ।
"वैष्णव समपादश्च पेशाव
मण्डलन्तथा । प्रत्यालीद मनालीद स्थानान्येतानि यण्णणाम् "॥ इति भारत-
शास्त्रातानि । एतानि पादयो पूर्वारविक्षेपनियग्विक्षेपादिविन्यासवि.
शेपरपाणीत्यर्थ । गोमूत्ररेख रूपाटिलगमनानि । चित्रा गतप्रत्या-
तानि नानाप्रमारोपप्तर्पणापतर्पणानि ॥ ११ ॥
मू-तिरश्रीनगता-येय तया वागतानि च ।
पमिक्ष प्रहाराणा वर्जन परिधावनम् ॥ १२ ॥
ध्या-रिधी गमानि वक्रगतानि । सव्यापसव्यसभरणानि ।
महाराणां परदसमहाराणा परिमाक्ष शनचलनादिना व्यर्धारणम् ।
पर्न सहाफत्यापनकराने तर्जनम् । परिवारनमेकस्य विधत:
परतो पाराम | भ्रमरमिन्यर्थ ॥ ४ ॥

·पचमत्सर्गः अमुलायुधनिरूपणम् 3 मू-अभिद्रवणमाछा रमवस्थान सविप्रहम् । परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ॥ ४३ ॥ उपन्यरतमपन्यस्तमाघातं स्फालनं तथा । एतानि वरिगतान्याहुष्टिके नृपसत्तम ॥ ४ ॥ व्या.- अभिद्रवणमानिमुख्येन शीघ्र गमनम् । आठावमीपशमनम् । अवस्थान यहायहाऽवस्थितिः । सविग्रहं विगृह्यामिमुख्यनोवस्थानम् । परावृत्तं पराशरवगमनम् । अपावृत्तं पार्श्वतो ऽपहरणम् । अपद्रुतं परस्प- रजान्वादिग्रहायावनतकायतया धावनम् । अवप्लुतं मण्डूकवदुत्प्लवनम् ॥ उपन्यस्तं प्रसारितशत्रुबाहुग्रहणम् । अपन्यस्तं प्रतिभटबाहु- ग्रहणार्थ स्वबाहुप्रसारणम् । आघातं शत्रुभुजेन साकं सभुजाधातः । (फालनमूरुभुजयोशब्दकरणम् । मौष्टिक इति तथाविधायुधकरणकयुद्धे एतानि वलिंगतानीत्यन्वयः ॥ ४४ ॥ मू-परिघो वर्तुलाकाररतालमात्ररसुतारवः । बलैकसाध्यसम्पातस्तस्मिन् यो विवक्षगैः ॥ १५ ॥ -परिघो नाम वृहत्कवाटोडाटनप्रतिबाधककार्यलविशेषः । " परियो थोग मदरस्थानमुद्गरोऽमलयातयो "रिति विश्वः । वर्तुलाकारः वोटिरहितः । तालमात्रश्चतुर्हस्तप्रमाणोन्नतिमान् । " चतुर्हस्तरतालमानः इति वैजयन्ती । मुतास्त्रो दृढवृक्षजन्यः । बलैकसाध्यसम्पातः महाबलमात्र. निर्वाशगतनास्यवति तिवान् ॥ ४५ ॥ व्या.- " मू ---मयूवी कृतयष्टिः स्यान्मुष्टियुक्ता नरोन्नता । किङ्किणीसंवृता चिता फलिकासहचाणी ॥ ४६ ॥ - मयूरवी नाम क्षुद्रष्टिकाप्तहितत्तरुयुतनरंतवणुदण्डः । फलिका नेत्रत्वमितवेटकम् ' तया सहचरतीति तथा । 'फलिका नेत्रविदलप्रथितापातवारिणी' इति कैशषः ॥ १६ ॥ व्या.-

·60
नीतिप्रशशिकार्या
मू... भावातच प्रतीयतं विघातं परिमोचनम् ।
अभिद्रवणमित्येने मयूरी पञ्च संश्रिताः ॥ ४७ ॥
व्या "प्रतिघातं प्रतीपातमिति" द्विरूपकारः । पचयोगा इति
शेषः ॥ १७ ॥
मू-शतघ्री कण्टकयुता कालायसमयी दृढा |
मुद्गरामा चतुहरता वर्तला त्सरुणा युता ॥ १८ ॥
व्या--- शतघ्नी नाम शतमेकप्रयागेन होति गुप्च्या
लोहकण्टक
प्रत्युप्तकालायसमयमुद्रामा गदा ।।
शतत्री च चतुर्हस्ता लोहकण्टकिनी गदा" इति वैजयन्ती ।।
"शतभी च चनुहस्ता लोहकण्ठकसञ्चिता । यष्टि " रिति केशवश्र ।।
"चतुष्क.धिकविंशत्या स्वगुलईरत कल्पना !
सहवैरएमि ख्यान हसक क्रोशमानकम् ॥"
इति त्रिमाण्डशप । कालायसमयी अश्मसारविकारा। कालायतं दृढ
लोह.! " कालयसञ्चारपसारी रप दिमुलोहक 'मिति के शवः । सरुणा
मुष्टिना ॥ १८ ॥
म.—गदा वहिगतवत्येषा मयेति कथिता तब ,
अमन्यमुक्तायुधानि विशतिर्नुपसतम ॥ ४९ ।।
व्या-गदाया यानि वस्गितानि ताव गतवत्येपा शतनो। इति.
शन्दरसमाप्तिवाचक.
म् -मुक्तामुक्तपशेतानि द्वाविंशदिति निर्णय. ।
ब्रह्मणा निर्मितः सद् पृयक ते परिकीतित. ॥ ५० ॥
व्या.-मुक्तामुक्तारूप दे परे । तयोरुपानin पूर्वोक्तप्रकारण
हाविंशदायुपानानि शेष । ते जनमेजयाम्यस्य तर । पृथक द्वात्रिंशदा
युधापिकतया ॥ ५० ॥
म्-एतानि विनि पान्ति युगपर्यायतो नृप ।
देहदायानुसारेण तथा युद्धनमारत ॥ ५१ ॥

·67
1
पञ्चमरसर्गः अमुक्तायुधनिरूपणम्
यन्त्राणि लोहसीसांनां गुलिकाक्षेपकाणि च ।
तथा चोपलयन्त्राणि कृत्रिमाण्यपराणि च ॥ ५२॥
कूटयुद्धसहायानि भविष्यन्ति कलौ नृप ।
व्या.--एतानि खड्नेन सह त्रयस्त्रिंशसंख्याकानि ।
विकात रूपाकारसामध्यभेदरूपा । युगपर्यायतस्त्रतादिव्यत्यासान् ।
बुद्ध चनुसारतश्शरबुद्धधनुरोपेन ॥ ५१ ॥
लोहमीसानां गुलिकाप्रक्षेपहाण यन्त्राणि । बहुलोहानिर्मित-
सननलिकारूप णि । चूर्णः क्षोदे च पिटे च शकले
पांसुषल्पयो । लोहामिसारिके चैव पुष्पधूपे च वत" इति
केशवः । उपलयन्त्राणि पाषाणाक्षेपकाणि । अपराणि सेतुशलाका.
दीने ॥ ५२ ॥
कूटयुद्धं
सङ्कुलयहम्
मू-तप्ततेल सर्जरतो गुडलालोग्रवालुका ॥ ५३ ॥
मधु साशीविषघटायडिशानि वृद्धच्छिलाः
क्रकचा धूमगुलिकास्तुषाङ्गारादिकं तया || ५४ ॥
अधर्म या नैतानि भविष्यन्त्युत्तरोत्तरम् ।
साधनानि महीपाल कूटयुद्धानिकाक्षिणाम् ॥ ५५ ॥
ध्या-ततैल कथिततलम् । गुडलाला सद्रवगुडम् । उग्रवालुका
तप्तसिकता ॥ ५३ ॥
मधु क्षौद्रम् । साशीविषघट. ससर्पकलश । बडिशं दन्तोत्पाटक-
शङ्कुविशेषः । कीलकवाच्या बृहन्छिलाः पृथूपला. । ऋकचाश्शरपत्राणि ।
घूमगुलिका घूमचूर्णगुलुच्छानीति यावत् । “अन्तरुदृनतारं यत्तद्गुलुच्च-
मुदाहृतम्" इति वामनः । शत्रुसम्मAषु स्वस्फुटनेन घूमोत्पादक
किड्पूर्णमञ्जूपाः । तुपाङ्गारादि मुर्मुरार यादि । एतत्सम्पादनं राक्षा
दुर्नातोहक'
अनुदेहोपरि क्षेपतत्पाद-
रस्वलनादिना तदपसारणार्थम् ॥ ५४ ॥

·68 नीतिप्रकाशिकाया पक्षमत्सर्ग अमुक्तायुधनिरूपणम् अपस्स वृद्धा धर्मस्य हासेन चत्यर्थ । कूटयुद्वामाइक्षिणामे नानि साधनानि । उत्तरोत्तर वेताद्वापरकलियु भविष्यातीत्यन्वय ॥ म्-हगा पुलिन्दाश्शबरा बर्वरा पल्लवादशका । मालवा कोंकणा ह्यान्धाशोला या सग्ला ॥५६॥ म्लेच्छा गोयोनयश्चान्ये चण्डालाश्वपचा रखला । मावल्लका लरेयाश्च किराता उकुरास्तथा ॥ ५७ ।। पापा ह्यते क्य धर्म वेत्स्यन्ति च वियोनय । सार्यदोपनिरता भविप्यन्त्यघभे युगे ॥ ५८ ।। व्या-हूणाद्य त्यजाभिटा| धर्मज्ञाने सामाभाष कपयितु तानिशिनि हुणा इयादिना ॥ ५६ ॥ गोयोनय नन्दिन्युद्भूत ॥ ५७ । वियोनयो विरद्वयोनिजन्या । सावर्यदोष विलोमयानितपर्कजन्यदोप तस्मिन्निता आसक्ता । तथा च दुष्टाना न धर्मबुद्धिरिति भाव । सार्यदीप पला पाठे सादर्यदोषणान्यायधर्माचरणप्रत्य- वायेन 'वृपो हि मगवान् धर्मस्तस्य य ३रुन दलम् । वृषल न विर्देवास्तस्माद्धर्भ न लोप दिति मनु ॥ ५८ ॥ म् इत्येतर कथित दास मया लोकहितपिणे । तुभ्य शुश्रूषवे धर्मान् कि पृय कथयाम्यहम् ॥ ५९ ॥ इनि वैशम्पायननीतिप्रकाशिकायाममुक्तायुपनिरूपण नाम चमरस्ग न्या-खत निगमयनि ब्रमा इत्तीनि ॥ ५९ ॥ नीलीपीनारामकृताया नारियकाशिकानव वेतो परमम्सर्ग ॥ धर्माशान करणमाह वृपला धर्मले पका । "

·अथ पष्ठस्सर्गः
(सेनानयनकथनम् )
म.-मथ व्यूटान्प्रवक्ष्यामि शत्रुसैन्यप्रमर्दनान् ।
बलाङ्गासड्डुलार्याय शत्रुसम्मोहनाय च ॥ १ ॥
न्या.-व्यूहान् बलविन्याप्तान् । व्यूहस्तु बर विन्यास" इत्यमरः ।
बलाङ्गाना स्थगजनुरगपत्तिरूपाणाम् । असङ्खलाीयासम्मर्दननिमित्तम् ।
"
मू.-वशक्त्युपचयं ज्ञात्वा रिपुव्यसनमेव च ।
शत्रोस्त्रिगुणसैन्येन व्यूह्य सेनामार व्रजेत् ॥ २ ॥
व्या-उपचंय वृद्धिम् ' व्यसनमपचयम् । शत्रोस्तत्सम्बन्धिनः ।
सैन्येन सेनास्थजनसमूहेन
व्यूह्य योजयित्वा ॥ २ ॥
मू.-दण्डो भोगोऽसंहतश्च मण्डलव्यूह एव च ।
व्यूहात्वार एवैते तेषु भेदान बबीग्यहम् ॥ ३ ॥
व्या --~-व्यूहाः मुख्यव्यूहा । भेदानवान्तरव्यूहान् ॥ ३ ॥
प्रदरो दृढकरसत्यश्चापम्स्व क्षिरेव च ।
सुप्रतिष्ठोऽप्रतिष्ठश्च श्येनो विजयसञ्जयौ ॥ ४ ॥
विशालो विजयसूचीरगोऽकर्णश्चममरवः ।
सुस्वास्यो विजयश्चेति द डसप्तदशात्मक. ॥ ५ ॥
व्या-प्रथमोद्दिष्टदण्डव्यूहस्य सप्तदशावान्तरभेदानाह द्वाभ्याम्
व्या----
म.--गोमूनिका हंसिका च समचारी शक्टस्तथा ।
एवं घरपतन्तीति भोगनेदास्तु पश्च वै ॥ ६ ॥
-भोगव्यूहस्य पदविषत्वमाहतेन ॥ ६ ॥
म् --अर्धचन्द्रकटहारो वज्रशर्कट स्तथा ।
शृङ्गी च काफपादी च गोषिकेत्यपरस्मृतः ॥ ७ ॥

·60 नीतिप्रकाशिकायो अमेहतप्पद्दिषः स्यादित्याहुव्यूहकोविदाः । सर्वपद्रो दुयश्च मण्डलोऽपि द्विघा इति ॥ ८ ॥ व्या. -असहतव्यूहस्य षड्डिपत्वमाहापचन्द्रेत्यादिना सार्थ श्लोकेन । अपरस्तृतीय मण्डलढविध्य सर्वमन्यादिना । इतीनि मुख्यव्यूह- भेदाः ॥ ८॥ मू - वराही मकरव्यूहो गारुडः कौत्र एव च । पद्माद्याश्चात्यामेतेभ्यस्ते पृथक् स्मृताः । ९ ॥ व्या -अङ्गवैकल्यात् रथगजादिसेनाङ्गम्य व्यत्यासेन। रादित्याद्दा प्रदरादित्रिशद्भेदभिन्नेभ्यः । पृथग्मिन्ना. मू. रक्षा देवमनुष्याणा बुद्विवैचित्र्यनिर्मिताः । व्यूहास्सहस्रशो राजनिति या मनीषिभिः ॥ १० ॥ व्या.-रक्ष पद दैत्यदानव तपिशाचासुरोपलक्ष कम् । देवपदं प-पकिन्नराकरपुरुषसिद्धविद्याधरोपलक्षकम् । इति मनीषिभिज्ञया. इति योजना ॥ १०॥ मू.-उर पक्षौ च पक्षौ च मध्य पृष्ठ प्रतिग्रहः । कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञम्हप्ताङ्गो व्यूह उच्यते ॥ १२ ॥ व्या. उर इत्युरोमागस्थितव्यूह. । कक्षाबुरस्थोभयपास्थि- सव्यूही। एती हावेतपा वा पार्श्वव्यूहयोरने स्थितप्रपक्षापरनामकव्यूही इमे द्वे एकाङ्गलेतेप्येने एवं व्यूहस्य सप्ताङ्गत्वम् ॥ ११ ॥ म अग्ने नागान् स्थान्पश्चात्पार्श्वयोस्नुरगानुपः । पदातीन्पृष्ठतो व्यूहे चारयन् विजयी भवेत् ॥ १२ ॥ तत्तकार्यानुसारेण स्थानागास्तुरङ्गान् । नरानश्वान रथाना नरानधात्रयास्तथा ॥ १३ ॥ व्या--मेनामचालनक्रममाह अग्रे इति । अधाने चारयन्त्रिवि पूर्वेण सम्बध्यते ॥ १२-१३ ।। मू.- जानोग्र भैपयेच पोजयित्वा यथाक्रमम् । देशनाली निरीक्ष्यैव परिवारसमन्वितान् ॥ ११ ॥ कोठी ।

·81 पष्टस्सर्गः सेनानयनपथनम् सर्वामिलारसहितो यात्रोक्तो नृपोतमः । प्रचक्रममयो हवा प्रतारे विनियोजयेत् ॥ ११ ॥ ध्या---पक्षपार्श्वव्यूही। एतहितयमध्य एकतयष्टम्। मध्यमुरः पृष्ठतोऽ. वस्थितमनीकं मध्यम् पृष्ठः मध्यस्यापि पृष्ठतोऽवस्थितं पृष्ठमुच्यते । प्रतिग्रहः प्रतिष्ठाख्यानिका तद्दिशतधनुर्पवाहि राजावस्थानं प्रतिग्रहः। कोटिपार्थ- का नाग्रभागे योजायला सजान हत्वा यथाक्रम ध्यनपताकागजमेपण- पूर्व । देशकालौ शत्रुदेशतज्जयकालौ। परिवाराः पादरक्षकाः । तयुक्तान् ॥ प्रसार- सर्वामिसारेण युद्धोयुक्तसैन्येन । सर्वामितारसबापस्तसन्नहना- धक" इत्यमरः । याना निगीपुराजयानम् । यात्रा प्रमजनमित्यमरः । प्रचकमम् परितः प्रचलितसैन्यम् । प्रसार अग्रतो व्याप्ती। स्वग्रतो व्यातिरि" ति मेदिनी ॥ १५ ॥ मू-अभिषणनमन्विच्छन्नभिक्रममथावरेत् । समाहिणः कौक्षिकांच जवालाननुगामिनः ॥ १६ ॥ उर्जस्खलान्सायुगीना-सैन्यमध्ये प्रचारयेत् । व्या.--अभिपेणनं सेनया सह शत्रूरि गमनम् । " यत्सेनयापिगम नमरी तदर्भिपणन " मित्यमरः । अभिक्रम निर्भयेन शस्त्रभिमुखगमनम् । सदाह आयुधस्खलनमतिबन्धकमणिबन्धबद्धचर्म । स पामस्तीति वे तथा । बक्षिश्चमनिर्मितकोशः । तत्रत्यः खङ्गः स येपां ते कक्षका. ! खदिनः इत्यर्थः । जधाला अतिजवाः । अनु मिनः युद्धे यथेच्छं निगमिषवः । "कामं गाग्यनुगामिन " नानूखलान् बलिनः सांयुगीनान्युद्धसमान् ॥ १६ ॥ मू-उद्यान्तं हास्तिकचापि घण्टापथचरं भवेत् । १७ ॥ चालान् पोतांन कलमान् विकांश्चैवोपवाहकान् मदोत्कटांन कलमान् सान्नावानेव कारयेत् ॥ १८ ॥ . इत्यमरः ।

·नीतिप्रकाशिकायां " - । व्या.-उद्घान्तं निर्मद सम । उद्वान्तनिर्मदा नित्यमरः । हास्तिकं गजव्यूहसमूहम् । हास्तिकं गजता वृन्द" इत्यमरः । घण्टापथः शतधनुः परिणादराजमार्ग इत्यर्थः । अत्र चरं सञ्चारयोग्यं कुर्यादित्यर्थ । एतेन युद्धकालेऽपि राजमार्गा व्यूहकल्प्या इति भावो व्यज्यते ॥ १७ ॥ घालान् पचवापिकान् । पोतान् दशवापिकान् कलभास्त्रि- शद्वन् । विवान विंशतिवार्षिकान् । उपवाह्यकान् । राजवहनोचिनान् । मदोत्कटानुत्कटमदवनः कलमान् गजाशशून् । एतानतान्सनित्यर्थः । सान्नाह्यान्युङसन्नद्वान् । कारयेदेवेति योजना ॥ १८ ॥ म-बीतमन्तःपुरचय पृष्टयान्वै प्रानिवेश्यकान् । शारवानगरवासाश्च राजधानीवाणग्जनान् ॥ १९ ॥ सौविदछान्यवरान् वृद्धान् बालांश्च रोगिणः । सक्षतानक्षिरहितान् पशून् व्यगान् सुदुर्बलान् ॥ २० ॥ तया पुष्यस्थाश्चैव मद्रासनयुतानपि । म.क्रयानपवा व युद्धोपमरणानि च ॥ २१ ॥ पोशागारायण गारयन्त्रागाराणि यानि च । मन्यरान् धान्यरोशच यच्चान्यकृशदुर्बलम् ॥ २२ ॥ प्रतिग्रहे वासयेच योधासम्मदहेतवे । तरय रक्षाश विधिवच्छः कुर्यानराधिपः ॥ २३ ॥ व्या.-बीते युद्धासमर्थम् । “धीतन्त्वतार"मिस्यमरः । मन्तःपुरं रानमतिमहः । पृष्ठयान्तोऽवस्थानोचितान् । प्रतिवेश्यकान- यरोपयध्यादिसागसहायान् । शारदानगरवास्तव्यान् प्रधाननगरसम्मन पहिमतुच्छग्रामथान् । पणिजनान्यापारिजनान् ॥ ९ ॥ सोषियाा कम्युकिनः । दर्पवान् पण्डान् । "पण्डो वर्ष परतुरुया" विस्यमरः । समतान् शस्त्रकर्स नसहितान् । ध्यगा. सिमान् । सधारमवियन्धाधुलयूपगगुशिलादशाहजयत स्पर्षः ·63 प्रक्रिया नुप्तवान् । पटस्सर्ग. सेनानयनकयनम् पुप्यरशन्यानामात्रोपयोगिरथान् । मतौ पुष्यरथचक्रयान न समराय यत ।' इत्यमरः । भद्रासनानि राजोपवेशयोग्यपीठानि । तातनरनिति शेषः । प्रक्रियाधिकाोयपान्ते च तेऽनुप्लवा अनुगामिनश्च तान् "प्रक्रिया त्वधिमाश्या" दित्यमरः ॥ २१ ॥ कोठागाराणि कुशलान्तर्गृहादीनि । यन्त्रागाराणि लोहगुलिका. क्षेपनलिकाद्यगाराणि । " मन्थरान् मन्दगामिनः मन्द मी तु मन्थर इत्यमरः। घान्यकोशं घान्यागारम् । कृशश्च तदुर्बलचति समानापि करणेन समासः ॥ २२ ॥ प्रतिग्रहे वृहत्सैन्यपृष्ठस्वरुपसैन्ये वासयेत् । तत्र हेतुः ॥ योधानामसम्मानिमित्तमिति ॥ २३ ॥ मू.-उर्जस्वलांश्च जबालानभ्यमित्रियकांस्तथा । आत्यन्तिकान् स्पशान्दूताश्चत्रान्सायुगिकांस्तथा ॥ २४ ॥ जैत्रध्वजपताकाच खगनञ्च महोन्नतम् । नासोर पवेदेतानूस्खद्भिर्बल सह ॥ २५ ॥ -ऊर्जखलान् बलिन । जङ्घालानतिजवान् । अभ्पमित्रीय- कानानिमुख्न शत्रूनलं गच्छन्तीति तान् । यथेच्छगन्तन् । दुतान्वार्ताहारकान् जैत्रात शीलवतः । सायुगीनान्युद्धतमर्यान् ॥ २४ ॥ मैत्रो जयशीलो यो ध्वजः केतनापापर्याय पताकाधारदारुविशेषः । तस्मिन्विद्यमाना पताका वैजयन्ती यस्मिन् सः। तादृशं महोन्नतमत्यु. न्नतम् । स्वगनं रोजहस्तिनाति योजना । सेनामुखन्तु नातारमिति" मेदिनी । उर्ज धैर्यमेषा तान्यूर्जखन्ति । तबलैरसैन्यैः " वरूथिनी बलं सैन्य" मित्यमरः ॥ २५ ॥ म.-पुरोगानुचरांश्रीव सहायाभिचराप्तथा । पृष्ठान जाहिकाश्रव वेत्रिणोऽनुप्लवास्तथा ॥ २३ ॥ आसचर्मधराश्चैव शंसफामा पारसया । खपुरधारयेद्राजा स्वसंरक्षणकारणात ॥ २७ ॥ व्या- आत्यन्ति कान्सुद्धे - नातीरे सेनामुरवे । .

·84
नीतिप्रशशिकायां
-
व्या-पुरो। अग्रे गन्तारः । तत्सहिता येऽनुचराः। पृष्ठरक्षका
इति यावत् ।
तान् । सहायारसहवागन्तारः । अभिचरा आमित
मागन्तार. । पृष्ठा प्रतिष्ठन्ति अग्ने गच्छंतीति व्युत्पच्या कार्यकारतान् ।
जाषिः । जया जीवति यः सः जाहिकः । मुद्रं गत्वा तत्रत्य-
बाती राक्षे निवेद्य तस्मात्पारितोषिकं गृहीत्वा तेन जीविनः तान् ।
वैत्रिण. वप्टिघरानित्यर्थः।
अनुप्लवान् शुभीन् दूरे छमागे सहावार्य:
मागच्छतः ॥ २६ ॥
चाकिकान् पुचीभूय स्तुवन्त. मागधान् वंशावलिभरतावकान् ॥ २७ ॥
म् --आजानयांश्च जवनान्पृष्ठयान् रथ्यांश्च कईशान् ।
ठेऽश्वान्यासयेद्राजा सविधे व्यूहकङ्कटान् ॥ २८ ॥
व्या.-अ.जानेयान् पृष्ठयान् छेन वहनचितान् रध्यान
रयोहहनयोग्यान् । कर्कशान् धवलान् । सितः कश (१) इत्यमरः ।
सविध समीपे। व्यूह कङ्कटान् सन्नद्धान् ।
" सन्नद्धो व्यूहरूड्यूट"
इत्यमरः ॥ २८ ॥
म.-आधिनं यमसहित सालं फाहविनिर्मितम् ।
यहाटं सपरिघ धनधान्यायुधान्वितम् ॥ २९ ॥
४पा.--आश्विननश्वगतेने कदिनसाध्यप्राप्तिकम्। "त्रियावीनं पदधेत
दिमनन गम्यते ।"
इत्यमरः । वप्रेण सालभित्तिमूलरचित मृत्टेन
सहित युक्तम् । शाफटनिनि काठे रचितम् । वृहस्टम हनि
रुटानि मालमिचितवलमवादिष्टाने यस्मिन् । " फुट समूहे शिखरे
घाणान्तपादक इति नानार्यः। सपागवं परितः खन्यत इति
परिखम । सालमान्तगतविशेषः। तसहितम् । साउं समापयेत् ।
भावारतया स्थापयेत् ॥ २९ ॥
11
म.-मण्डपृष्ठं सनत रानुपादारशिस्तकम् ।
समाप्रयेपुपमानशानिपततमः ॥ १० ॥

·पटसर्गः सेनानयनकथनम् 68 ' मुर्मुरस्तु तुषागारः सैन्यस्य पृष्ठतः । " व्या.--सकाण्डपृष्ठ शस्त्राजीविसहितम् । शस्त्राजीवी काण्ड- पृष्ठः इत्यमरः । तुपाङ्गारा मुराः। इत्यमरः । शिल्पिनश्न तेरसहित पालयेदिति ॥ ३० ॥ म.-बहूदयान्मात्ययिकालान्तर्वशिकान्नृपः । प्राज्ञान्मूलप्रतीकारान्वैरनिर्यातनचरेत् ॥ ३१ ॥ ध्या.-बहूदयाननेकोपस्करवतः । प्राययिकानातान् । अन्तर्व- शितानन्त पुराधिकारिणः । मूलप्रतीकारान् धनदानरक्षकान् । वैरनि- तिनं शत्रुषु वेषप्रत्यर्पणम्। चरेत् ॥ ३१ ॥ मू.-मूलप्रतिग्रहं कृत्वा प्रत्यासारं प्रकल्प्य च । पौरश्रेणोरस्वराष्ट्रच पालयन् कृतप्राभृतः ॥ ३२ ॥ व्या.-मूलमतिग्रहं सैन्यपृष्टसमूह । “द्विधनुश्शतके देशे बृह- मूलप्रति ग्रहः प्रोक्तो व्यूहश्शरविनिर्मित इति कामन्दकीये । प्रत्यासारो न्यूहपार्श्वस्थवलः । पारश्रेणीरेकनायकरस- जातीयनागप्रजाः । स्वराष्ट्र स्वदेशमिाले उपट्टणव्यूहम् । कृतमामृतः प्रतिगृहीतोपायनकः । "प्रामृतन्तु प्रवेशनं । उपाय नमुपग्राबमुप. हाररतयोपदे"त्यमरः ॥ ३२ ॥ म.-सैनिकान् परिधिस्थांश्च स्थापयित्वा नृपोत्तमः । प्रस्थापयन्मार्गकरान् पुरस्ताच्छास्पिना बहुन् ॥ ३३ ॥ व्या. -सैनिकान् सेनारक्षणार्थ राजा कृतभूतिकान् । परिधिस्थान सेनायाः परितः संरक्षणार्थ सचरमाणान् ॥ ३३ ॥ मू.-~-कर्मान्तिकान् यष्टिधरान् रखनकांस्तक्षकानपि । सूत्रिणी रोपकांश्चैव सेतुबन्धकरानपि ॥ ३४ ।। व्या.- कान्तिकान् कार्यसमापनसमर्यान् । तक्षकान् दार्यादित क्षणसमर्यान् । सूत्रिणस्सूबधारिणः ॥ ३४ ॥ भू-तथा भूमिप्रदेशज्ञान् व्याघान्वनविशारदान् । विषमस्यं रितुवलं ये विदुरतान् बहुश्रुतान् ॥ ३५ ॥ Neothi-3

·नीतिप्रशशिकाय
व्या---विषमस्थं निम्न प्रदेशपच्छन्ने । विदुवेत्तारः । बहुभ्रतान्
श्रुतसकल वृत्तान्तान् । ३५ ।।
मू...-प्रेषयित्वा नयेत्सेनां गुप्तिकर्म विधाय च ।
परिहत्य श्मशानानि देवतायतनानि च ॥ ३६ ॥
व्या.-गुप्तिकर्म संरक्षणकृत्यम् ॥ ३१ ॥
म.-आश्रमांश्च महीणां तीर्यान्यायतनानि च ।
नाधितिष्ठेचुपाङ्गारमरमकेशकपालिकाः ॥ ३७ ॥
च्या.-आधि आश्रित्य तिष्ठेत् । तासु सेनानिवेशो न कार्य
इति भावः ॥ ३० ॥
म.-मधुगनूपरे देशे शिवे पुण्ये जलावृते ।
निवेश कारयेद्राजा सेनायास्तु स्ववृद्धये ॥ ३८ ॥
व्या. -खवृद्धये खाभ्युदयाय ॥ ३८ ॥
म् -विद्रावयच्छत्रगुल्मांस्तथा चैकचराहितान् ।
परिक्रञ्च सेनाया परितो योधसंवृतः ॥ ३० ॥
व्या.-शत्रुगुल्मान् शत्रुस्तिनिरोधार्य यूथशस्थापितमटान् ।
एकचराहिलाने कैक एक गूढभरतीति ताहशरियन् ॥ ३९ ॥
मू.--प्यागे च नरेन्द्राणां स्वयमेव विचारयन् ।
शब्द्योगविधाता परितश्चारयेटूलम् ॥ १० ॥
गुप्तकर्म समादिश्य चाराननुविधाय च ।
शिविरामि महाणि स्वयोधानां पृथक पृथक ॥ ४१ ।।
प्रमृतजलकामानि दुराधर्षतराणि च ।
मध्यभोज्योपपन्नानि धनधान्यपुतानि च ॥ ४२ ॥
कृत्वा सुशिस्पिनः प्राज्ञान् तशी दत्तवेतनान् ।
सापकरणयुक्तापैशांश मुविशारदान् ॥ १३ ॥
-दृश्याप्युपगृहागि । "प्यार वस्नवेश्मनी" त्यमरः ॥१०॥
०१०-१२ ॥
दत्तवेतनानितिनमतिकान् । वान् परकठिकचिदिरसा.
कोविशन् । तरिरिसका रोगरिमिरसानिपुणा पा ॥ १३ ॥

·पटस्सर्गः सेनानयनस्यनम् म.-प्रदेयानि तु योधानां वस्त्राण्यामरणानि च | वित्तं बहु च संस्थाप्य निश्शवो योषयेदरीन् । ४४ ॥ व्या.--प्रदेयानि पारितोषिकाणि । "दद्यापहष्टो नियतं वर्वाणां राजयातिने" त्यादिना वक्ष्यमाणानि । निकटे खासन्नप्रदेशे। अरीन् योधयेत् स्वकीय बलैरिति शेषः ॥ ४ ॥ मू.-गतवाहनयोघानां वाहनानि प्रारुपयेत् । विशस्त्राणाच शस्त्राणि दापरेद्याधि भूमिपः ॥ १५ ॥ व्या.--गतबाहनयोचानां गतानि युढेहतानि मृतानि वा वाहनानि ते च ते योधाश्च तेषां प्रापयेत् । दापयेत् विशस्त्राणां विगतायुधानां दापयत् । आयुधागा धिकृतरिति शेषः ॥ १५ ॥ मा-पल्याणानि रवलीनानि पत्ययाङ्कादिकानि च । प्रकीर्णकानि शीर्षण्यान्यथो कङ्कटकान् कुथाः ॥ ४६॥ घ्या-पल्याणानि हयपृष्ठे उपवेशार्य स्मृप्तासनानि । "पल्याणं स्यात्पल्यग्न" मित्यमरः । स्वलीनान्यश्वविवर्तनाथ स्कृप्तमुत्वरज्जुविशेषाः । "स्वलिका तु रवलीनोऽस्त्री" इत्यमरः । पत्ययाकान्यश्वारोहार्थ लुप्त- पार्श्वद्वयविलम्बिसोपनानि । प्रकर्णिकानि चामराणि । प्रकीणक"मित्यमरः । शीर्षण्यानि शिरस्त्राणानि । "शीर्षण्यन्तु शिरस्त्रेऽथ" इत्यमरः । कङ्कटानुरश्छदान् । "उरश्उदः कङ्कटक' इत्यमरः । कुथाः परिस्तोमाः । परिस्तोमः कथा द्वयोः । गजपृष्ठपिघानानि "चामरन्तु म्-ज्याधनुर्वर्म शस्त्राणि चापानि यस बहु । महामन्त्राणि नारावास्तोमरांश्च परश्वधान् ॥ ४७ ॥ व्या.-ज्या मौवीं । घनपि । वाणि कवचानि । शस्त्राणि रखनादीनि चापानि तस्तिकबाणप्रयागसाधनत्रिवक्रपyपि । पवसं श्वेतर्वा' । " यवतं तृणमर्नुनमि" त्यमरः । महायन्त्राणि शिलालोहगुलिकाक्षेपकनलिकारूपयन्त्राणे ॥ १७ ॥ Neethi-51 ·पाठस्सर्गः सेनानयनकथनम् 69 “ मू.--आरा उपानहथैवाप्यरुत्राणि कशास्तथा । विश्वकदूंश्च वेणूंश्च वागुरा बडिशान्यपि ॥ ५३ ॥ व्या.-आराश्चम मेदकशस्त्राणि । "आरा चर्मप्रभेदिके "त्यमरः । उरुत्राणि पादमारभ्योरुपर्यन्ताच्छादकानि । कशाः अश्वादिताडनार्थ प्रतीदान् । “अश्वादेरताडनी कशे"त्यमरः । विश्वकद्न्मृगयाकुशलशुन- कान् । "विश्वकर्मग पाकशल " इत्यमरः । बागुरा मृगबन्धनयोग्य- जालाः । " वागुरा मृगबन्धिनी "त्यमरः । बडिशानि मत्स्यबन्धनयोग्य- वक्रशल्याने। "बडिशं मत्स्यबन्धन" मित्यमरः २३ ॥ मू.-पताहाहान् गन्धले पोतिकादीनि यानि च । प्रस्थानिकानि सेनायास्तानि सुछु प्रकल्पयेत् ॥ ५४ ॥ व्या.-पतद्वाहासाम्यूलश्लेष्मादि गृहाति खपृथुकण्ठमोगेनेति पतद्वाहा। मेच्छभाषायां पीकुदानीति प्रसिद्धः । पनद्राह: पतहह इत्यमरः । प्रास्थानिकानि प्रस्थानयोग्यानि तानि पूर्वोक्त- सुष्ठ प्रकल्पयेत् सम्यक् सम्पादयेत् ॥ ५१ ॥ -योधेषु पिकान् कुर्यादश्चपृष्ठविशारदान् । अश्वारूढात्तथा कुर्याद्रथेषु परिनिष्ठितान् ॥ १५ ॥ व्या.-योघेषु चतुरङ्गबलविद्यमानमटेषु मध्ये रविकान् । पृष्ठविशारदान् तुरङ्गयुद्धकुशलान् । कुर्यादिति सचान्वयः ॥ ५५ ॥ म.-उभौ तौ नृपतिः कुर्याद्नपृष्ठसुयोचिनी । तान्हि कुर्यात्पदातीन्वे पदातीनपि तादृशान् ॥ ५६ ॥ व्या-तावुपी रथिकावसादिनी। तान् रथिक जारुढ दुरगारूढान् । त्रीपादातवलिंगतनिपुणान् कुर्यात् । तादृशान् रयिकगजारूढतुरगाधिष्ठित- तुल्यान् ॥ १६ ॥ यू.--सारथ्ये च गजस्कन्धे चकरक्षाविधी तया । भन्येषु वा साहसेषु तान् कुर्यानिपुणान्नृपः ॥ ५७ ॥ व्या.-ताश्चतुरङ्गयोपान् ॥ ५७ ॥ वस्तूनि । अश्व- ·70 नीतिप्रकाशिकायो मू.-द्वात्रिंशत्करणानि स्युर्युडे यानीह नीतितः । चतुरङ्गबलं सर्वं तेषु कुर्यात्सुनिष्ठिनम् ॥ ५८ ॥ व्या - किंबहुना पूर्वोक्तद्वात्रिंशदायुधविद्यानिपुणान्पुर्यादित्याह- हात्रिशदित्यादिना ॥ ५८ ॥ मू – प्रयाणपूर्वयायित्व वनदुर्गप्रवेशनम् । अकृतानाच मार्गाणा कृतानाच प्रवर्तनम् ॥ ५९ ॥ विभीपिकाविघातश्च तथा नाकारमञ्जनम् । कोशनीनिर्भयत्राण भिन्नसन्धानमेव च ॥ ६० ॥ शत्रुपत्यश्वरेघश्च दुगें मारोहहतया । वृक्षावमञ्जनचैव हस्तिकर्म प्रचक्षते ।। ११ ॥ व्या-चतुरङ्गबलकार्याण्याह प्रयाणपूर्वयायित्वमित्यादिना । प्रमाणे यात्रायां पूर्वयायित्वन प्रथमगन्तृत्वम् । वनात्मक यदुर्ग दु खेन गन्तुं शाच तत्प्रवेशनम् ॥ ५९ ॥ विभीषिकाणा कृत्रिमदारुमृनिर्मिनयन्त्राणाम् । द्रव्यप्रापणम् । भिन्नसन्धानं गुद्धकाले परकृतछिद्रपूरणम् ॥ ६० ॥ अधाश्च तेपा रोधो निरोधः । मारोहहो मारनिहरणम् ।। ६१ ॥ म -द्वितीयतेन्ययायित्व गजसंरक्षण तथा । मिन्नपन्धानमारित्वं दूरे शत्रुनिवारणम् ॥ ६२ ।। शत्रूणाममिरोघश व्यूहद्वारे व्यवस्थिति । महापोपविषिश्रेति रयकर्म प्रचक्षते ॥ ६३ ॥ व्या-स्यकर्माह --द्वितीयेति । द्वितीयसैन्य प्रथमगतस्य स्कन्धा- यागलप्ततप । तत्र गमनं ।। ६२ ।। शवणामपिरोपोऽभिमुरवनिरोप । म्यूहद्वारेषु शनुसैन्यप्रवेशविवरे । महापापविषि रिदयरफोरकसन्धारणम् ॥ ६३ ॥ शत्रूणा पत्तयश्च

·पटसः सेनानयनकथनम्
71
-
म.-वनदिदार्गविज्ञानं वारुपासाररक्षणम् ।
प्रसास्करणवापि हैपिताच्छत्रुभीपणम् ॥ ६४ ।।
अनुयानापसरणे शीघकार्योत्पादनम् ।
लुण्ठनं शत्रुमैन्यानापश्वकर्म प्रचक्षते ॥६५॥
व्या.--अश्वकार्यमाह-वने दिशां मार्गाणाश्च विज्ञानम् । रुस्य
धान्यादिप्राप्तः । मासारस्य सुहृलस्य । रक्षणम् स्वसैन्यप्रवेश रणम् ।
प्रसारस्य तृणकाष्ठादिप्रवेशस्य करणं
'धान्यादेवी-
सधः प्रप्तिः आसारस्तु सुहवलम् । प्रसारस्तृण काष्ठादेः प्रवेश इति
कथ्यते।" इति वैजयन्ती। हेपिकात्स्वध्वनः । शत्रुभीषणम् शत्रुभयसंपादनम्
मापणम् ।
व्या.-अनुपानमनुसृत्य यानम् । अपप्तरण कार्यार्थ निर्गमः । शोधकार्याणां
शत्रुरूतकपटादीनाम् । उपपादनं स्वराने निवेदनम् ॥ ६५ ॥
मू.-शोधनं कूपतीर्यानां मार्गाणां शिबिरस्य च ।
स्कन्धावारस्य करणे विष्टिकर्मप्रसापनम् ॥ ६६ ॥
कोशागारायुपागारधान्यागारादिरक्षणम् ।
व्यूहप्राकारकरणं पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥ ६७ ॥
व्या.-शिबिरस्थाननिवेशस्य स्कन्धावारस्प
रक्षणस्य । विष्टयो मृति विना कर्मकराः । तेषां कर्मपएः प्रसाधनं
फरणम् ॥ ६६॥
व्या,- कोशो धनम् । व्यूहस्य प्राकारकरणम् प्राकाराकोरणावस्थितिः
प्रधानबलरक्षकया-
"६७ ॥
म-अक्षस्थूलपाषाणगुल्मवरमीक्कण्टका ।
तापसारा पदातीनां मनाविषमा मता ॥ १८ ॥
अपना शङ्खराहिता तथा पापाणवर्जिता ।
खुरापातक्षमामिना समा भनिनां मता ॥ ६९ ॥

·12 नौतिप्रकाशिकायों इति मेदिनी व्या.-अथ चतुरङ्गनिवेशभूमिमाह अवृक्षेत्यादिना । तत्र प्रत्युपवेशो- चित्ता भूमिमाह-अवृक्षेत्यादेना । सापसारा पादसञ्चारयोग्यप्रदेश- सहिता । " पादसञ्चारयोग्मो यस्त्वपसारः प्रकीर्तितः" ॥ ६ ॥ व्या-आभिन्ना अस्फुटिता । वाजिनामश्वाना । मतोपवेशनयोग्यत्वेन सम्मता ।। ६९ । म.-अकेदारा कृत्तश्वधा वृक्षगुरमश्विार्जना । खुरचक्रमहा सौम्या रथ पूरसम्प्रकीर्तिता ॥ ७० ॥ व्या.- खुरचश्योराघातसहनवती ॥ ५० ॥ मू.--.मदनीयतरु भेटवनि पार्जिा । निदरा गम्यशेला च विषमा गजमदिनी ।। ७१ ।। घ्या.-मर्दनीया गुण्डापचयनोग्या ये तरबो वृक्षा ते पा श्रेष्ठा निविडा व्रतनिस्समूहो यस्ण सा। निर्दश गुहरहिता मू.-सर्वसेनाधिर कार्य कुलपुत्रो जितेन्द्रियः । दृष्टापदानो दक्षश्न रूपात्र जबल्लभ ॥ ७२ ।। व्या.–दृष्टापदान परीक्षेतमाहसचरित्र । "अपदान कर्मवृत्तमि". राजबछ मो नृप मक्तिमान् ॥ ७२ ।। म.- लालाटिकगितज्ञ सेनानयविशारदः । धृष्टरसान्त्वयिता चैव खयोधाना रणाजिरे ॥ ७३ ॥ च्या.- लालाटिक प्रभाविदी। इशितज्ञः पाभिप्रायविन् । "पराभिमाम शितमि"त्यमर । सेनाया नय शिक्षण तत्र विशारदः निपुण । पृष्टो धैर्यगन् । रणाजिो युद्धग्झे । खयाधाना सान्त्वयिता समाधाता ॥ ७३ ॥ म.-अहिणीनां पतय पृथकार्याम्तथाविधा । सेनापतिकशे तेऽपि विछेयुस्तेन पालिना ॥ ७४ ॥ -माहिणीनो तरसायासेनाना । पृपा रायसेनापितति. मन्ना । तथाविधा प्रोतमर्यसेनाधिपति गुणल्पगुगका । तेऽप्यसो- दिनीपतयोऽपि ॥ ७४ ॥ त्यमर । । ध्या-

·पठस्सर्गः सेनानयनकथनम्
व्या
मू-पत्तेस्सेनामुखस्यापि गुल्मस्य च गणस्य च ।
वाहिन्याः पृतनायाश्च चम्वाश्थाप्याधिपाः पृथक् ॥ ७५ ॥
अनोकिन्याश्च कार्या वै योघशिक्षासु निष्ठिनाः ।
द्वयोस्त्रयाणाम्पतयः कार्याः कार्यानुमारतः ॥ ७६ ॥
व्या.-द्वयोः पत्तिद्वयस्य सेनापुरवस्येत्यादिकोण ।
बयाणां
पत्तीनां सेनापुखस्यैत्यादिक्रमेण । कार्यानुमारतः पतिद्वयपत्तिलयादि-
साध्यकार्यवशात् ॥ ७५-७६ :
मू-दिवसे दिवसे संज्ञा पृथकास्विके बले ।
ता जानीयुस्सैन्यपाला न भया नेतरे जनाः ॥ ७७ ।।
संकेतानि ताः संज्ञा' । मटानां यतो भिन्नाः । इतरे
जना उदासीना न जानीयुिित योजना ॥ ७७ ॥
मू.- स्वाज्ञासवरणार्थाय सञ्चरेयुस्स्वचिद्विताः ।
शत्रूणामुपघातार्थ गुप्तिकर्म प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
व्या.- खाज्ञासधरणार्याय गनकार्यचालनाय स्वचिह्निता राजमुद्रो.
पलक्षिताः गुप्तिकर्मेत्थं गोपनकरणम् । शत्रू गामुपघानार्थम् शत्रुकृत-
कपटप्रतिक्रियामिति प्रचक्षते । तथा च निशि संतविरुद्वाभिधायिनः
शिक्षणीया इति भावः ॥ ७८ ॥
मू-या सैन्याधिपत्ये तु पूर्व योऽधिकृतो भवेत ।
स ज्येष्ठमावे नियतस्तत्पाश्चात्यास्तु तहशे ॥ ७९ ॥
7.-याक्सैन्याधिपत्ये यत्संक्षिकसेनापतित्वे स पूर्वाधिपः ।
ज्येष्ठमावे ज्येष्ठत्वे नियतः क्लुप्तः । तत्पाश्चात्यास्तदनन्तराधिपतयः ।
तद्वशे तत्पूर्वाधिपत्याज्ञायां व युरिति शेषः । अयं भाव. एकः पच्याख्य-
सन्याधिपः तस्य गणाख्यसैन्याधिपत्यं दवा चानन्तरं पत्तेराधिपः क्रियते ।
यस्लपूर्वपश्यविपाता नोछति । एवं गुल्माद्यपिरतिपु तरतम मावाश्मोह-
नीयाः ॥ ७९ ॥

·74 नीतिप्रकाशिकार्या मू-पच्याद्यङ्गपती नष्टावक्षोईण्यपिपानुगान् । कृत्वा ज्येष्ठानुसोरण नियम्यास्सर्वतैनिका. ॥ ८० ।। व्या -नियम्याश्शिक्षणीया' ।। ८०॥ मू-राक्षा नियमितास्त्यक्ता तथातकोतरमदान् । हन्यानिशिचरा-सैन्ये नृपाज्ञापरिपन्थिन ॥ ८१ ।। व्या -नियमितान् कृतमुद्रातिचिहान् । त्यक्ता विना । तरमदानानभिज्ञान अमज्ञोत्तरपद निति भेद । राज्ञा गुस्नस्थापनाधिप करेंजपविरुद्ध माषिग । शव इति य इनि भाव ।। ८१ ॥ मू --अधिपा प्रतिसेनायालय कार्यास्सुशिक्षिता । उत्तमाधममध्यस्था ज्येष्ठाज्ञावशतिन ॥ ८२ ॥ व्या ज्येष्ठ उत्तम ॥ ८२ मू - दिवसे दिवते सेना परिवृत्य प्रचोदयेत् । एकत्र सुस्थित सैन्य शङ्का स्वस्यापि सापयेत् । ८३ ॥ व्या--परिवृत्य व्यत्ययं कृत्वा । स्थानावनिमय कृति यावत् । खन्यापि मृतिदाय राज्ञोऽपि । शशमुपचापरूपमय सापयेत् कुर्यात मू ---यस्त्वमात्योऽनुकूलम्रयाद्राजकार्यधुरन्धर । सैन्यपालस्य तस्याज्ञा सयं राजा समाश्रये ॥ ८४ ॥ व्या-तस्यापरसहाय भूतामात्यस्य स्वय राजाति समाश्रयेच्छृणुयात् । म् -समुपिजे स्वसेन्ये च सशोधये दरीन् । धीराशसनके तिष्ठद्विजिगपुनपस्वयम् ॥ ८५ ॥ व्या -स्वसैन्ये समुत्पिले मृशनाले साने "समुत्पिनि का भृशमाकले"त्य मर । सशप्तकै शपधपूर्वक युद्धादनिवर्तिभि । संशप्तकास्तु समया- समामादनिवर्तिन " इत्यमर । वीसशसनके खण्डतगजाधादिभिरति भयवायुद्धभूरपाने । " सा राशसन युद्धभूयित्तिभयप्रदा" इत्यमर । स्वयं नृपी विजिगीपुरसन् । तिष्ठत्यूवक्तिद्वादशराजमण्डलसहित इत्यर्थ

·पष्टस्सर्गः सेनानयनस्यनम्
76
स्तकरूपना ।
.-कान्दिशीके स्वसैन्ये तु मुण्डानीके वसेत्स्वयम् ।
कृतलोहाभिसाररसन् पश्चाद्गत्वा रिपून जयेत् ॥ ८६ ॥
व्या. कान्दिशीके देवकृतादयात्पलायमाने सति । "कान्दिशीको
भयाद्गुतः इत्यमरः । मुण्डानीकं वक्ष्यमाणलक्षण व्यूहे । कृतः
लोहाभिसारोऽस्त्रधारणसमये कृतारार्तिकस्सन् | "लोहानिसारोऽस्त्रभृतां
राज्ञां नीराजनाविपिरि" त्यमरः ॥ ८६ ॥
मू-गव्यूनिमात्रे यो व्यूहो वृहत्सम्यस्य निर्मितः ।
अच्छत्रचामरेशमुण्डानाकं स चोच्यते । ८७ ।।
व्या.—बृहत्मैन्यस्य स्वप्रघानबलय गव्यूतिमाने गवोः क्रोशयोः
मिश्रणं गव्यतिमात्रम् ।
गोशब्दः कोशवाचीति दण्डी ।
मि प्रणे ।
तस्मिस्तद्वयवधान दिशे। "चतुष्काधिकविंशत्याचाङ्गुलैर्ह-
सहस्ररष्टभिः ख्यातं हस्तकैः कोशमानकमिति ।"
अच्छत्रचामरैः छत्रचामरादिवहि.प्रकाशोपकरणरहितः शूगनमितः
मुण्डानी संज्ञित इत्युच्यते ।। ८७ ॥
मु.-प्रत्यग्रे कणि कृते श्लाघमानः कृतादरः ।
यौधेभ्यः पूर्णपात्रं हि दद्याद्राजा विशेषतः ॥ ८८ ॥
व्या.-चारसंग्रहणार्थ बहुमानदानं वक्तुं प्रथमतः तत्कारणीभूतकत्यमाह--
प्रत्यग्रेति लोकेन । प्रत्यग्रे नूतने कर्मणि, साह से । श्लाघमानः वीर्यश्लाघां
कुर्वन् । कृतः आदारः योघेषु विश्वातो येन तथामतः सन् । विशेषतो
मृत्यधिक । पूर्णपात्रं सन्तोपश्रवणानन्तरदीयमानबहुमानम् ।
"स्वप्रियन्तु
मृशं (कत्वा) श्रुत्वा दृष्ट्वा वा दीयते च यत् । पारितोषिकरिक्य
तत् पूर्णपात्रं वदन्ति ही" ति निबन्धनकारः ॥ ८८ ।।
व्या.-कीशायें फियद्धनाधिक देयनित्यत्राह-दद्यादिति ।
म.-दद्यात्महष्टो गियुतं वर्वाणां राजवातिने ।
तदर्ध तत्सुतवधे सेनापतिवधे तया ॥ ८९ ॥

·76
नीतिप्रकाशिकायर्या
व्या-राजपातिने शत्रुगगशिरश्छेने । स्वयोधाय प्रहृष्ट सन्
वर्वाणामष्टाविंशनिगुशापरिमितमुबर्ण नुद्रिाणाम् । "गुनाष्टाविंशनिमिः
तमहारजतमुद्रिका । वर्व स्यान्निष्कमित्यन्ये तामेवाहुस्सुवर्णकमि " ति
मेदिनी। नियुन लक्षामिति कामन्दकटीकाया व्याख्यातम् ।
दद्यत्पा-
रितोषिकविषिनेत्यादि । तत्सतबधे राजपुत्रवधे कृते तदर्थ पचाशसहला
णोत्यर्थ, । सेनापतिरत्र सर्वसेनानायक ॥ ८९ ।।
मू - मक्षौहिणीपतिवधे तदर्ध परिचक्षते ।
मन्यमात्यवघे चैव तदर्थ तु प्रदापयेत् ॥ ९ ॥
व्या.-अहिणीपतिवघे एकाक्षौहिणीनायश्वघे पञ्चविंशत्सहस्राणि ।
बुद्धिसहायो मन्त्री । आपत्सहायोऽमात्यः । तदर्धम्पञ्चशताधिकद्वादश-
सहस्राणात्यर्थ ॥ १० ॥
मू- अनीकिनी चमुश्चैव पृतना वाहिनीगणः ।
गुरुम सेनामुख पत्तिरेतेषा पतिघातिने ॥ ९१ ॥
व्या, अनीकिन्यादीन्यक्षाहिण्यशानि। एतेषामुक्ताङ्गाना पतिपातिने
नायम्हन्त्रे ॥ ११ ॥
मू-क्रमादशहासेन तत्तदर्धानि दापयेत् ।
चेतनादधिकञ्चैतत्प्राप्य कुर्युव साहसम् ॥ ९॥
व्या.-क्रमाज्येष्ठन्यूनभावक्रमात्। अर्घाशहासनाधर्षांशसङ्कोचरणेन ।
तत्तदर्धानि पूर्वपूर्वनायकहन्दीयमानादर्घानि । दापयेत् कोशाधिकारि-
पति शेष । एतत्नतिदानस्य फलमाह-वेतनादपिकमिति ॥ ९२ ॥
मू-अक्षौहिण्या पनि हत्वा द्वितीयं वा तृतीयकम् ।
चम्बोरधिपतिश्चैव पृतनाना पान तया ॥ ९३
व्या-द्वितीय पति तृतीय वा पति । तथा चोत्तममध्यमादिषु ।
उत्तम त्यकेतरी हत्वेत्यर्थ । चन्योश्चमूहयस्य पृतना पृतनानामकसेनाना
पात हवा ॥ ९३ ॥
मू-अनीमिनी हता यावत्तावनामोति राजा. ।
इत्यमोऽपि योक्तव्य सन्मानमपिपापहे ॥ ९ ॥

·पठस्सर्गः सेनानयनकयनम् - योज्यम। व्या..अनीकिनीनामसैन्यपालहन्ता यावत्प्राप्नोति वर्वान् लभते तावदेव पूर्वोक्तसैन्यपालहन्ता इत्यर्थः। अंग्रेऽप्यनीकिन्याः द्वितीय तृतीय पृतनयोरधिपं वाहिनीनामधिपं हत्वा चम्वाख्याधिपहन्ता यावत्पश्चाशत्युत्तर शताधिकत्रितहसयाकवर्वान्प्राप्नोति । एवं चम्वोदितीय तृतीय वाहिन्योः पति गणाख्यतेनानां पति हत्वा । पृतनाधिपति यावत् । एवम- घधिकद्विपश्यत्तरपचशताधिकसहस्रवर्वान्प्राप्नोतीत्यादिरीत्या बाहिनीपतिह-तुस्सपादकाशीत्यधिकप्तप्तशावः । गणादिसनापति- हन्तृप्वाशन्यूनाः ॥ ९ ॥ मू.- पलायितं सायुधन्तु धृत्वा स्वभटदायिने । वर्वागां पच वै दद्यातस्मै सस्कृत्य भूमिपः ॥ ९५ ॥ व्या-वमटदायिने स्वशूररय स्वाधीनको ॥ ९५ ॥ मू.-पलावितं स्वभृतिकं विशस्त्रं देहलोमिनम् । धृत्वा निवेदिने दद्याद्वीणाच त्रिकं नृपः ॥ ९६ ॥ व्या.-समृतिकं खस्माद्धृतिवेतनं यस्य सः स्वभृतिकः तम् । विशस्त्रं शस्त्ररहितम् । देहलोभिनं युद्धे छेदभेदादिरूपोपद्रवध्यायिन. मित्यर्थः । निवदिने वशीकरणसमर्थाय । त्रिकं त्रीन् दनित्यर्थः व्या.-- म.--गजश्च गजसादिश्च महारथिकमस्तकम् । छित्वा निवेदयेद्राज्ञो हिसाहस्रं स चाहति ॥ ९७ ॥ --गजसादिनं गजपृष्ठमधिरुर शत्रुयोधनसमर्थशूरञ्चैत्यर्थः । महारथिका- एकादशसहस्राणि योधयेद्यस्तु पन्विनाम् । स वै महारयः प्रोक्तस्ततश्चातिरयस्मृतः ।। इत्युत्गलक्षणः । तस्य मस्तकं शिरः । निवेदपेद्रणादशहत्य दर्शयेत् म.-हयारूदवरं हत्वा पादाताधिपति तथा । वर्वागाश्च सहस्रस्य योग्यो भवति राजतः । ९८॥

·18
नीतिप्रकाशिकायां
व्या. ह्यारुढानां बरो नायकः
तम् ।
योग्यः पात्रम् ।
राजतो राज्ञरस काशात् ॥ ९८ ॥
मू-शत्रुसैन्या.जरं वा रथं वा यस्समाहरेत् ।
पञ्चाशवसम्मानं स प्रामोत्विह राजतः ॥ ९९ ॥
व्या. कुञ्जररयावनधिष्ठितपुरुषो। इह युद्धे । प्रामाविति लोक-
शिक्षणे ॥ ९९ ॥
मू--- प्रतिप्रयाण मृत्यानां भक्त देयं स्थिती न हि ।
मायास विदित्वेषां वेतनादाधिक विदम् ॥ १०० ।।
व्या.-प्रतिप्रयाणं प्रयाणे प्रयागे। भक्तं व्रीहितण्डुलादिधान्यम् ।
स्थिती निवेशनसमये । देयमित्यर्थेन भक्तमित्य नुकपः । भृति स्तु
देयवेत्यर्थः । कुतस्तेषां वेतनादधिकं धान्यादिदानं कर्त०.मित्याशङ्कयाह-
मार्गायासमिति । पा शूराणां । न वितरेपामित्यर्थः । इतरेषा मार्गा-
द्याया-वस्खे पि युद्धादिरूपदुर्घटका मायावेतननैव तेषां निर्वाहः ।
शराणान्तु पथ्यशनमपि देयमिति भावः ॥ १० ॥
मू-अन्येषु वा साहसेषु वेतनादधिकं नृपः ।
लोकसंग्रहणार्थश्च दद्यादै पारितोषिकम् ॥ १०१ ॥
व्या.-अन्येषु साहसेषु शत्रुसैन्ये स्थित्वा तद्वार्ता स्वराजे निवेदनम् ,
युद्धे प्रयममभिमुरवशत्रुगमनं, मागे वृक्षवापीस्थितशत्रुकर्तनमित्यादिरूपेषु ।
लोकसंग्रहार्य शूरजनमेलनार्थम् । पारितोषिक खसन्तापमूचकं द्रव्य-
वस्त्रमपणादिरूपम् ॥ १०१ ॥
म.-मटेम्य चैव वस्त्राणि रजकानाच घेतनम् ।
ववेतनेनेव कल्यान्यापधानि च रोगिणाम 11 १०२ ॥
व्या:--रजमानां भरवस्त्रक्षालक मृत्यानां । रजक इति श्मश्रुवर्ष-
कादिवालीाापलक्षणम् । मटेम्यो गृहीत्वति शेषः ।
तवेतनेनेव
भटमृत्यैव वेषां वेतन फरप्यामिति योजना ।
रोगिणा रोगमनुमयमाना.
नाम् । भोपधान्य गदानि करुयानात्यनुकर्षः ॥ १०२ ॥

·घटस्सर्ग सेनानयनकथनम् म् -परराष्ट्रार्जित द्रव्यमधं राजा विमज्य तु । योघेभ्यो-धं प्रदय स्यादर्घ च स्वयमाहरेत् ॥ १०३ ॥ व्या.-परराष्ट्रानितं शत्रुराज्याच्रैराहतं द्रव्य तदुपलक्षितवस्त्र मषगादिरूपमध यथा तथा विभज्य योघेभ्य आहोभ्य तत्सहायेभ्य. भाध प्रदेयम् । उर्वरित स्वयमाहरेत् ॥ १०३ ॥ मू-हय वा शकटीं वापि हरेत्सोपस्कृता भट तदर्थ तुर्यमशन्तु स लभेद्राजसत्कृत ॥ १०४ ॥ व्या-सोपस्कृतामुपकरणसहिता । इदं हयस्यापि लिङ्गव्यत्ययेन । तदर्घस्य त-मूल्यस्य "मूल्ये पूजाविधावर्ष" इत्यमर । तुर्य चतुर्थमशं मागम स आहर्ता ॥ १०४ ॥ मु-शिथिलानि च शस्त्राणि लण्ठितं शत्रुभियुधि । स्वयोपाना नृपो दद्यावेतन परिहाप्य च ॥ १०५ ।। व्या-शिथिलानि जीर्णानि । शस्त्राणि शस्यन्ते हन्यन्ते यैरिति शस्त्राणि खनादीनि । लुण्ठिन बलात्परिमुपितं । वेतन परिहाय मति विना । भृतावन्तीवमकृत्वा । राज्ञा स्वहस्तादेतानि देवानीति भाव ॥ १० ॥ मू.-युद्धे स्वार्थ मृता ये च शत्रुमिरतत्वबन्धुषु । सेवया जीरिता ये च देय तेपान्तु जीवनम् ॥ १०६ ॥ व्या-स्वार्थ राजकार्यार्थ । तेषा मृतानाम् । खबन्धुष पुत्रपनी- मातापितृषु । ये च सेवया राजसेवया । जीरिता जरा प्राप्ताः म्-मृताना जीवनाचापि पू सेवापरात्मना । तदीयानान्नु तेपा वा पूर्वभर्धिजीवनम् ॥ १०७ ।। व्या-मृताना मृतसम्बन्धिना पूर्वसेवापरात्मना जीवता वृद्धाना । पूर्वभर्घिजोवनम् । सेवाकालक्लृप्तवेतनाधरूपम् जीवन । मृतयो भर्म घेतनमित्यमरः ॥ १०७ ।।

·80 नीतिप्रकाशिकायां व्या-अवृद्धानामपि राजकार्य सक्षताना अर्धवेतन-देयमित्याह सवामेते । मू.-सङ्ग्रामाभिमुखाः हन्ता युबानो न मृता भटाः । राजसेवास्वशक्ता ये तेयां पूवार्धजीवनम् ॥ १० ॥ शत्रुणामुपघातार्थ तस्य मर्माणि योऽर्पयेत् । खस्मै तस्यापि कर्मण्या द्विगुणा परिकीर्तिता ।। १०९ ॥ व्या--उपघातार्यमुपद्वार्थ । तस्य शत्रोः । जातावेकवचनम् । माग विवराणि खस्मै राक्षे योऽर्पयेत् ज्ञापयेत् । तस्यापि आख्यातु- रपि कर्मण्या कर्मसाध्या मृतिः । कीर्तिता । नीतिशास्त्रामिहरित शेषः मू.-शत्रुसेनाविभत्तारं दुर्गारोहणतत्परम् । खराज्यवृद्धिकार योजयेद्रविणोत्तरः ॥ ११०। व्या-शत्रुतन्यानां रिपुसैन्यानां विभत्ता विशेषतो विद्रायकम् । मारकं वा । दुर्गारोहणतत्परं शत्रुदुर्गसालग्रहणार्य तदागेहणचतुरम् । आसक्तमिति यात्। खराज्यवृद्धिकर्तारं । खराष्ट्रीयम्योऽरिकतरग्रहणध । भरणराष्ट्रदानादिभिरसत्कुर्यादिति फलिनार्यः ॥ ११० ॥ म.-इत्यं विधामिस्तु भटान् नियोज्य राजा कृतार्यस्तु रिपूनिहत्य । संप्राप्य कौति महतीं श्रियन महीयते राजवराभिवन्द्यः ॥ १११ ॥ ॥ इति वैशम्पायननीतिप्रकाशेकायां सेनानयनकयनं नाम पष्ठः सर्गः ॥ व्या.-एवं प्रीतिदाने कृते राज्ञां फलमाह । इत्यं विधाभिरेता- शिप्रकारामिः "विधा विघी प्रकारचे"त्यमरः। रिपनिहत्य दृतार्थतन् कृत- प्रयोजनो भूत्वा । राजबरामिवन्धः मूर्धाभिपिककृतामिवादनः । महीयते सोकण तिष्ठनीत्यर्थः ॥ १११ ॥ ॥ इति श्रीसीतारामकतायां नौतिप्रकाशिकातत्वविवृतौ षष्ठरसर्गः॥

·" ॥ अथ सप्तमस्सर्गः ॥ (सैन्ययोगकथनम् । - अथ बै-य प्रवक्ष्यामि सनानयविवृद्धये । पत्तिमारभ्य गणना यावदक्षौहिणी तव ॥ १ ॥ व्या--हे वैन्य वेनुपुत्र , पृथो इत्यर्थ । पति तदाख्या ध्वजिनीम् । आरम्योपक्रम्य । यावदक्षौहिणी अक्षौहिणीपर्यन्तम् । तव वक्ष्यामीत्यन्वय. ॥ १ ॥ म् -- शताशानामिमानाञ्च सैन्धवाना महीपते । पदातीनाच भद्र ते सैन्यस्थाना विशेषत ॥ २ ॥ व्या.--शताङ्गाना स्थाना । "शताङ्गस्स्यन्दना रथ" इत्यमरः । इमाना गजाना । सैन्धवाना हयाना । " हयसन्धवसप्तय इत्यमरः। भद्र ते इति वाक् सौमनस्यद्योतनार्यम सैन्यस्याना सेना- समूहविद्यमानाना । गणनामिति पूर्वकोकेनान्वयः । २॥ मू-पत्तिरसेनामुरवं गुल्म गणो वै वाहिनी तत । पृतना चम्वनीकिन्यौ ततश्वाक्षौहिणी स्मृता ॥ ३ ॥ एते सेनाविशेषा वै पत्ती मुख्यान् वदामि ते । रयं नागं तुरङ्गाध पदातील विशेषत ॥ ४ ॥ एको रथो गजौको नरा पञ्च हयास्त्रयः । यस्या सा पत्तिरतेषा सहायान्प्रचुवेऽधुना ॥ ५ ॥ व्या-एतेषा रथगजतुरगपदातीनाम् ॥ ५ ॥ मू-~-नागा दश रथस्यास्य शतमश्वारसहानुगा । सहस्रं तु नरा प्रोक्ता परिवारा नृपाज्ञया ॥ ६ ॥ --अस्य स्थस्य पत्तिरूपसेनामुख्यनायकसमेतरथस्य शतमश्वाः । नागा: गजाः देश । सहस्त्र सहसवयाहा. नरा. पादचारिणः व्या Noethy--6

·82
नीतिप्रशिका
सहान्योन्यसहायताः । अनुगा अनुसारिणः ।
परिवारारसेवकाः
नृपामया राजशासनन भोकाः नियम्तिा भवेयुरिति शेष. । शतं ब्राह्मणा
इतिवन् ॥ ६ ॥
.
मू-एकम्यकस्य नागरय शामवाः प्रयायिनः ।
पदातयस्मरसं तु प्रत्यनेप्यनुयायिनः ॥ ७ ॥
व्या--एकस्यैकरयरक्षाविधी नियमिनदशगजेषु प्रत्येक प्रत्येक
कस्पत्यर्थः । शतमधाः प्रयायिन. पादरक्षार्थ नियमिता सेना
चनुविधसेनाद्नयटकमताः अनुयायिनस्सवकाः ॥ ७ ॥
म.-एकरकरय चाश्वस्य सहस्रं तु पदातयः ।
दश तान् पतीन् युका कारस्युन गणना चियम् ॥ ८ ॥

·88 नरा सप्तमस्सर्ग सैन्ययोगकथनम् व्या-मिलिताना पच्चादिसेनास्थाना सर्वेषा गगना वक्ति- एको रथ इत्यादिना । पत्तो पत्याख्यसमहेषु । घटका रथ एक । गजा १० वाजिन पदातय १००००० । अग्रेऽपि सेनामुरखादाबप्येव योजना ॥ ९ ॥ मू -पच्य स्त्रिगुणैस्सर्वै क्रमादाख्या यथोत्तरम् । अनीकिनी दशगुणामाहुरक्षौहिणी बुधा ॥ १० ॥ च्या.--यथोत्तरमनीकिनीपर्यन्तम् दशगुणा अक्षौहिणी ॥ १० ॥ म. सेनामुखे तु गुणितास्त्रयश्चैव रथा गजा । त्रिशस्त्रिलक्षपदगास्त्रिसहस्र हि वाजिन ॥ ११ ॥ व्या-सेनामुरवे रथा ३, गजा ३० वाजिन ३०००, पदगा ३००००० ॥ ११ ॥ मू --- गुल्म नब रया प्रोक्ता ना ना नवनि विदु । अश्वाना नव साहस्त्र नवलक्षा पदातय ॥ १२ ॥ व्या गुल्मे रया ९ गजा ९०, अश्वा ९०००, पदातय ९०००००. विदुर्नीतिज्ञा इति शेप ॥ १२ ॥ मू --गणाख्ये तु शताङ्गाना वराणा सप्तर्विशते । स्तम्बरमाणा द्विशत सप्तति प्राहुरायका १३ । समावेशतिसाहस्र गन्धर्वा परिकीर्तित) । सप्तविंशतिलक्षास्तु स्मृताश्रात्र पदातय व्या-गणाख्ये गणनामाचतुर्यज्यूहे २७ ।, शताशा "शताबस्स्यन्दनो रथ इत्यमर | गजा २७० । आयमा मारिपा । वासुगर्यस्तु मारिप "। इत्यमर । गन्धर्वा अश्वा २७००० पदातय २७०००००। अत्र गणे ॥ १४ । मू-वहिल्या स्यन्दना प्रोक्ता घेकाशीत्या नियोजिता । दशोतराष्टशतका पद्मिनश्चात्र कीर्तिता ॥ १५ ॥ रथा " Neethi-6A ·नीतियकाशिनाया पद्मी, इत्यमर , . एकाशीनिसहवास्तु तुरङ्गा. सम्प्रकीर्तिता । एकाशीतिम्लक्षा वै विम्याता पादचारिण ॥ १६ ॥ न्या -वाहिन्या तदाख्यध्वजिन्यामेकाशीत्या एकाशीतिसंरूपया नियोजिना युक्तीकता स्पन्दना ८१ । पद्मिन इभा "इम स्तम्मेरम कीर्तितास्तिष्ठन्तीति विख्याता । तुरड्या ८१... पादचारिण ८१००००. ॥ १५-१६ ॥ मू-त्रय चत्वारिंशञ्च द्विशत पृतनारया । चतुश्शतच त्रिंशच हूँ सहने च दन्तिनाम् ॥ १७ ॥ तुरङ्गाणा सहस्राणि त्रिचत्वारिंशदेव तु हे लक्षे चव राजन्द्र द्वे कोटी च नृणा मंवत १८ ॥ त्रिचत्वारिंशच लक्ष पदानीना निवाघ मे । व्या-पृग्नाया एतनाख्वसेनाया रथा २४३ । दन्तिनो गजा २४३.। तुरना २४३००० । पदातीना सहयामाह द्वे कोटी चेत्या. दिना । पदानीना नृणामित्यन्वय । पादचारिण २४३०००००। में मचा, निबोध अवेहि ॥ १७-१८६ ॥ प्रोतृणामनुपेशणीयन्वरूपशिप्यावधानाय मध्य मध्ये प्रतिज्ञा कार्यति मचा तानाह । चम्वाख्येत्यादिना म.- चन्वाख्ये सप्तमव्यूहे गणनां वच्मि विस्तरात् ॥ १९ ॥ चम्बा सप्तशतीफन्यूनर्षिशद्रयारामृता । सत्र सहवाणि दे गते ननिस्तथा ॥ २० ॥ गनाना मातरमणि कोनागदेव तु । सम्माणि हयानाच पदातीनामयो श्रृणु ॥ २१ ॥ मप्तकोटयन पोतिष्ठाणि भूपते । नगुनितम्चना गगानां बुद्धिजीवित ॥ २२ ॥ सप्तरे सारे पत्तिमारम्प सप्तमसम्ये गणानां रयगानुरग. पानी सपा विनगरपामि ॥ १९ ॥ - स्था ·86 सप्तमस्सर्ग सैन्ययोगायनम् - विशेष । उद्योगपर्वणि १५४ तमेऽध्याये यथा- यथा रथास्तथा नागा वहकक्ष्या स्वलताः । बभूवुस्सतपुरुषा रत्नपस्तुलवादय ॥ (1) हाग्गुशधरी तेषु द्वावुत्तमधनुर्धरौ । दो वरातिधरी राजनेक छत्रपताकत ॥ गमत्तरसमाकीर्ण सर्वमायुधकोशकै । रथस्यासन् दश गजा गजस्य दश वाजिनः ॥ नरा दश हयस्यासन्पदरक्षा समन्तत । रथस्य नागा पक्षासन्नागस्यासस्तथा हया ॥ हयस्य पुरुषारसप्त मिन्नसन्धानकारिण । सेना पञ्चशत नागा स्थास्तावन्त एव च ॥ पश्चाशच शतधावा नरा पचगुणास्तत । दशसेना च एतना" इत्यादि । चम्बा रया' ७२९ । गजा ७२९० ॥ २०॥ " सप्तलक्षाणीत्यादिना अश्वातल्या गजानामिति पूर्वान्वयी हया ७२९००० । अथो इत्यश्वसटुयाननयोषकमव्ययम् । "मङ्गलानन्तराम्मप्रश्नकारस्न्येप्ययो अथ इत्यमर ॥ २१ ॥ पादचारिण ७२९००००० । गणाना पादातगणानाम् ॥ १२॥ मू-अनीकिन्या हे सहस्त्रे सप्ताशीत्यधिक शतम् । रयानामथ नागानां गणना वच्मि तेऽनघ ॥ २३ ॥ एकविंशसहस्राणि तथाचाष्टशत नृप । सप्ततिश्चेत्ययाश्वाना सख्या शृणु समाहित. ॥ २४ ॥ एकविंशतिक्षाणि सप्ताशीति सहस्रकम् । एकविंशतिकोट्यश्च पदातीना नराधिप । १५ सप्ताशीतिच लक्षाणा विद्धि बुद्धिमता पर । एतदशगुणा या स्यात्तान्त्वमक्षौहिणी श्रृणु १ २ ||

·86
नीतिप्रकाशिकाया
व्या... अनाकिन्यां तदाख्यमेनाया रथाः २१८७ । नागाः
२१८७० । अनघ अमोधपराक्रम । समाहित सावधानचितः ।
अश्वा २१८७०००। पदातयः पत्तय २१८७०००००। हे नरा.
धिप पृथो। जनमेजयमम्बोधनं वा । २५ ॥ एतद्दशगुणानीकिनी
दशगुणा शृणु गण नापूर्वकमाकर्णयेत्यर्थः ॥ २६ ॥
मू -अक्षौहिण्यान्त्वेकविंशत्सहस्राणि जनाधिप ।
तथाचाष्टशतश्चैव सप्ततिं रथगा विदु ॥ २७ ॥
अष्टादश सहस्राणि हे लक्षे च नरेश्वर ।
तथा सप्तशतश्चैव गजाना गणना वियम् ॥ २८ ॥
दे कोठी चैव लक्षाणामष्टादश महीपते ।
मथा सप्ततिसाहस्रा गन्धर्वशीघयायिनः ।। २९ ।।
द्वे चार्बुदे च कोटिश्चाप्यष्टादश समीरिता ।
लक्षाणा सप्ततिश्चैव पदातीनामितीयते ॥ ३० ॥
एतानक्षौहिणीसंस्थाविना राज्ञो रथा गजा ।
अश्वारस्वतन्त्रारतन्त्यन्ये पृष्ठगोपा नृपस्य ते ॥ ३१ ॥
रथं गामिनीति रथगा ।
व्या.–अक्षौहिण्या रथा २१८७० ।
ता।
सप्ततिमित्यर्थः ॥ २७ ॥
गजाः २१८७०० ।
इय तावती गगना ॥ २८ ॥
गर्या अश्वा २१८७००००। लक्षाणामष्ट दश अष्टादशलक्षसङ्कया-
कारसप्ततिसाहस्रा सहस्त्राण्येव साहस्राणि
सप्ततिसहस्राणि
गणिता येपा ते सप्ततिसाहस्रा । शीघ्रगायिनो जवप्रयातारः ॥ २९ ॥
पदातय २१८७०००००० ।
लक्षाणा सप्तति । सप्तति-
लक्षाणीत्यर्थः । इयती एतावटामाणवती पदानीना गणनेति शेष, ।
इतीति चाक्षौहिमा गणनासमातिवाचकश्शब्द. ॥ ३० ॥

·सप्तमस्सगेः सैन्ययोगकथनम् 87 अक्षौहिणी संस्थान तस्यां गणितान्विना । अन्ये तदिन्ना इत्यर्थः । स्थाः । “गजा: अश्वाः । नृपस्य पृष्ठगोपाः देहरक्षकाः। खतन्त्रा अधिराजनिन्नाक्षायामवर्तमाना इत्यर्थः । सन्ति नतिशास्त्रतिद्धास्तिष्ठन्ति मू.-पच्याद्यङ्गे ध्वजपटाः पृथकार्या विशेषतः । स्वसैन्यस्य च शत्रोथ वैलक्षण्यस्य सिद्धये । ३२ ॥ व्या, -विशेषतो विविधवर्ण भेदतः ॥ ३२ ॥ मू.-युवगजाय बर्वाणां पचताहस्त्रिकी भूतिः । पर्वतेनाप्रणेत्रे च चतुस्साहस्त्रिकी च सा ॥ ३३ !! व्या:--प्रसङ्गायुवराजादिराजकीयानां मासिकवेतनं विविच्याह युव- रामायेत्यादिना । युवराजाय राज्यतन्त्र विचारण कुशलराजपुत्रतद्रातृदौ- हिवादिरूपाय "पुत्रो प्राताथ दौहित्रो राज्ञा यो राज्यचिन्तकः । खन वकृत्येऽधिकृतो युवराज हि तं विदुरि "ति शानकस्मरणात् । पर्वाणां पूर्वोक्तमुद्रिणां पञ्चसाहन्त्रिकी पञ्चसहस्रसङ्ख्याका । भृतिर्मासिमाति दीयमानवेतनमित्यर्थः । सा भृतिरित्यर्थः ॥ ३३ ॥ मू.-मृतिश्चातिरये देया वीणां द्विसहस्त्रकम् । महारथाय साहसहयराज्ञाऽधिमासकम् ॥ ३ ॥ व्या-अतिरथे पूर्वोक्तलक्षणे । अधिमासिकं त्रिशहिननियमितं जीवनम् ॥ ३४ ॥ मू-वेतनं रथिकायाथ साहस्रं गजयोधिने । दद्यादरथायाय वेतनं शतपश्चकम् ॥ ३५ ॥ व्या. साहसं सहस्त्रवर्वसड्डयाक्यतनम् । शतपञ्चकं पञ्चशत- सड्डयाकमित्यर्थः । रयिकाय रथाधिपतये गजयोधिने गयुक्तो यो युध्यति तस्मै भनुदिश्य युद्धतत्पराय । गजाधिपतय इति यावत् मू.-एकरम रथिकायाथ ताशे गजमादिने । निकामा त्रिशतं दद्याद्यतस्तो तत्कुटुम्विनौ ॥ ३६ ।।

·88
नीतिप्रकाशिकाया
व्या
-एकस्मै रथिकाय एकरथनाथाय ।
तत्कुटुम्बिनौ तद्रक्षको
म.-सर्वाश्वाधिपती राज्ञ निसाहस्र स चार्हति ।
पादाताधिपतिश्चापि हिसाहस्रस्य भाजनम् ॥ ३७ ॥
व्या --सर्वाश्वानामधिपतिनायक ।
राज्ञस्सकाशात् ॥ ३७ ॥
पादानाना सहस्रस्य नेत्रे पचशत स्मृतम् ।
तथाचाश्वसहस्रेश सहस्रं वेतन भवेत् ॥ ३८ ॥
पदातये सुवर्णाना पञ्चक वेतन भवेत् ।
शतपत्याधिपे सप्त वर्वाणा हययायिने ॥ ३९ ॥
न्या. नेने नायकाय । अधिभूर्नायको नेता" इत्यमर ।
सहस्र सर्वत्र वीणामित्यनुपज्यते ॥ ३८ ॥
सुवर्णाना वर्वाणा ! हययायिने । एकाश्वनायकाय ।
वर्वाणा
सप्त वेतन-पदातिशतनायके इवेत्यर्थं ॥ ३९ ॥
म् -गजयन्तुस्सारथेच वजिने चक्रपाय च ।
पदातिनिशतेशाय पाथिकोष्ट्रचराय च ॥ ४० ॥
वातिकाधिपतेश्वाऽपि वेत्रिणा पतये तथा ।
सूतमागधवन्दीना पतये वीवधाधिपे ॥ ४ ॥
सेनाया मृतिदात्रे च भटाना गणनापरे ।
मासि मासि
तु
वर्वाणा दश पञ्च च वेतनम् ॥ ४२ ॥
व्या. -गजयन्तुहस्ति पकाय । ध्वजिने ध्वजस्तम्माधारकाय ।
चकपाय चक्ररक्षकाय । पथिकोष्टचगय पन्थानमेकदिनेन त्रिंशको
शमिनमार्ग यच्छनि य पधिक ।
ताशश्वारुगवुष्टश्च तेन चरायोष्ट.
वार्तिकायेत्यर्थ ॥ ४० ॥
यातिकाना शत्रुराष्ट्रवार्ताहराणा । अधिपते ।
वेत्रिणां यष्टिघर
दूतानाम् । वीवपाधिप। वीवो पान्यादे प्राप्ति । तस्याधिप ।
तद्विचारणकता ।
"धान्यादेवीचधमाप्ति"रिति कोश ॥ ११ ॥

·89
सप्तमस्सर्गः सैन्ययोगस्थनम्
-तच्च
तत्त.
"द्वाविमौ पुरुपौ
मृतिदात्रे चेतनदानाधिकृताय । भठानां गणनापरे भन्यूनाधिक-
विचाराधिकृताय ।
दशपञ्च पञ्चदशेत्यर्थः
॥ ४२ ॥
म.-तत्तत्कार्यानुसारेण कुलपर्यायतस्तथा ।
भटानान्तु मृतिः करप्या तत्तत्कालानुसारतः ।! ४३ ॥
तच्च तत्तत् । तत्तञ्च तत् कार्यञ्च तत्तत्कार्य।
तस्यानुसारोऽनुरोधः । तेन । कुलपर्यापतः कुलक्रमानरोधेन ।
कालानुसारतः दूरगमनयुद्धकालानुसारात् ॥ ४३ ॥
म.-आहवेपु स्थिश्शरा जिघांसन्तो महक्षितः ।
युध्यमानाः परं शक्तया स्वर्ग यान्त्यपराडमरवाः । ४४ ॥
व्या.-नन
बुद्धिपूर्व युद्धे मृतस्यात्मपातरूपदोपस्स्यादित्या-
शङ्कयाह-प्रत्यवायो नास्ति प्रत्यत पुण्यलोहावाप्तिास्तीत्याह आहबेष्विति ।
अपराड्मुरवा अभिमुखं युध्यमानाः । शक्तया पर खसामान-
साग्ण स्वर्ग यान्ति । इह देहं त्यक्तेति शेषः ।
लोके सूर्यमण्डलमेदिनी। परिबाड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखा हत इनि"
पराशरोक्तेः ॥ ४४ ॥
मू.-न कूटैरायधैर्हन्यायुध्यमानो रणे रिपन् ।
दिग्धैरग्न्युज्यलैर्यन्त्रस्तन्त्रैश्चैव पृथग्विधः ॥ ४५ ॥
व्या.-कूटै. कपटप्रहारसाधनैः ।
तान्येव विवृणोति दिग्धैरित्या-
दिना । दिग्धैविपलिप्तः । अग्न्युज्वलैर्बलत्काष्ठैः। यन्त्रैरुपलोक्षेपकैः ।
तन्त्रैः कृत्यादिक्षुद्रप्रयोगैः ॥ ४५ ।।
मू.-न हन्यादृक्षमारूदं न श्लीचं न कृताञ्जलिम् ।
न मुक्तकेशं नासीनं न तवाऽस्मीति वादिनम् ॥ ४६ ।
च्या.-तवास्मीति वादिनं शरणागतम् ॥ ४६ ॥
मू-न प्रसुप्तं न प्रणतं न नमं न निरायुधम् ।
नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥ ४७ ॥
व्या.-भयुध्यमानं युद्धश्रान्तम् । पश्यन्तं विनोंदार्थिनम् । राज.
मृत्यत्वरहितमित्यर्थः ।
परेण समागतमन्येन सह युद्धं कुर्वन्तम् ।
उदासीनं न हन्यादित्यर्थः ॥ ४७ ॥

·90 नीतिप्रकाशिकाया म.-आयुवव्यसनम्माप्तं नातं नातिपरीक्षितम् न हीनं न परावृत्तं न च वल्मीकमाश्रितम || ४८ ॥ व्या-आयुधव्यतनमुपकरणस्वलनं प्राप्तम् । वस्तुत आयुः घरहितमिति न पौनरुक्तयम् । नातिपरीक्षितं शस्त्रशिक्षापरीक्षारहितम् । परावृत्तं युद्धात्पश्वानिवृत्तम् ॥ १८ ॥ मुखे तृणिन हन्यान्न स्त्रियो वैपधारिणम् । एतादृशान् मटेर्वापि धातयन् किल्विषी मवेत् ॥ ४९ ॥ व्या-मुखे तृणिनं मुखावच्छेदेन तृणधारिणम् । स्त्रियोवेषधाणिन् । स्वयं न हन्यादिति सर्वत्र योज्यम् ॥ ४९ ॥ मू.-हन्यमानस्य यत्किञ्चिदुष्कृतं पूर्वसचितम् । तत्सङ्घय समुरुतं तेभ्यो दद्यात्तथाविधः ॥ ५० ॥ व्या,-हन्यमानस्य हननशीलस्य । हननकर्मीमतस्य । खस्य हनन हर्तुः । मुकतम् तेम्यो हन्यमानेभ्यः । तथाविष. घातकः म.-मार्गश. शुमे मासि कुर्याद्यात्रा महीपतिः । फाल्गुने वापि चैत्रै वा यदा पश्येवं जयम् ॥ ५१ ॥ व्या – यात्राकालमाह-मार्गशीत्यादिना । जय जयसाधनस्व. शत्युपचयादि ॥ ५१ ॥ मू-शत्रुसेविनि मित्रे च गूढयत्ननमो भवेत् । गतप्रत्यागते व स हि कहतमा रिपु । ५२ ॥ व्या.-शत्रुसविनि शपजापवति । मित्रे मित्रप्रवाई । गतप्रत्या गते गतसहिसप्रत्यागते । गते गमने प्रत्यागते चेत्यर्थः । इतिः । रिपुर्वा ॥ ५२ ॥ म.--दण्डव्यूहेन सेनान्तु नयेतु शकटेन वा । वराहगरुडाम्यां वा सूच्या वा मकरेण वा ।। ५३ ॥ न्या. नयेन् चारयेत् ॥ ५३ ॥ स हि कटतमो.

·सप्तमस्सर्ग सैन्ययोगकथनम् 91 व्या म - यतो भवेद्वय शत्रोस्तनो विस्ताग्येहलम् । सेनापतिबला यक्षी सर्वदिक्षु निवेशयन् ॥ ५४ ॥ व्या-शत्रो. भय शत्रुतकाशाद्वीति । यतो यादशमदेशात् । ततस्तदभिमुवितया विस्तारयेदधिकगुल्मस्थापनपूर्वस्कन्धावारकल्पनया प्रसारयत् । सेनापति सर्वसेनानायक बलाध्यक्ष स्वल्पसेनानायक इति भेदः ॥ ५४ । सर्वदिक्षु सेनाया परित प्रवेशनिर्गममार्गेषु । मू-यतशड्दा भवदीत ता प्रावी कल्पयेद्दिशम् । सूच्या वक्रेण बैनान् योधयेयूह्य वैरिण ॥ ५५ ॥ ता दिश प्राचीमभिमुखदिश कल्पयेत् । कुर्यात् । एना- वैरिण इत्यन्वय ॥ ५५ ॥ म् -- गुल्माश्च स्थापयेदातान् कृतसज्ञान् समन्नत । स्थाने युद्धे च कुशलानभीरूनभिघातिन ॥ १६ ॥ व्या-कृतसंक्षा राजमुद्राचिहान् । ध्वजादिचितवता स्थानेऽवस्थिता । ५६ ॥ मू.-यवसानोदकघनान्युपरुन्ध्याद्रिपार्यपि । चेष्टाश्चैव विजानीयाटरीन् योघयता स्वयम् ॥ ५७ ॥ व्या.-रिपोर्यवसान्नादकधनगनि यवमधान्यजलद्रव्याण्युपरुन्ध्यान्मध्ये- मार्ग स्वसैन्य सस्थाप्य निरुवादित्यर्थः । चेष्टा अकपठरूत्यानि स्वयमेव विजानीयान् ॥ ५७ ॥ मू-उपजप्यानुपजपेद्वेद्याचैव विभेदयेत् । लुब्धान् दानेन बिमयाच्छचोर्योपा-यथोचितम् ॥ ५८॥ व्या-उपग्प्यान् ननान्तिकपूर्वकम्नुद्धिभेदकान् । भेद्यान् कलह- प्रियान् । भेदन्मियो रिण कुर्यत् ॥ ५८ ॥ मू.-ताशानेव स्वीयारनु शिक्षयेदविचारयन् । गोपये स्वीयमागाश्च परमर्मपरो नृपः ॥ ५९ ॥ वा - अरीन्योधयता खशूराणा ·92 परमर्म पर. शत्रुः नीतिप्रकाशिकाया सन्ययोगस्थनम् व्या – नादृशान् शत्रुनोपजाप॑तत्परान् परम्परभेदपरान बुद्धेति शेष । अविचारयन् शारत्रप्रामाण्येन निश्चिन्त शिक्षयेत् । मर्मग्रहणतत्पर ॥ ५९ । 4.-युद्धकाले ह्यनुप्राप्ते म्बीयाज्ञापरिपन्थिनाम् परायनपराणाञ्च स्वयोपानामुपेक्षिणाम् ॥ ६० ।। व्याजेन युद्धयताञ्चैव सैन्यपाना सुलोमिनाम् । पराड मरवपराणान्च मिथो योपविभेदिनाम् ॥ ११ ॥ शत्रपु स्वीयमागांश व्याजात् ख्यापयना स्फुटम् । रिपूर्णा मार्गदातॄणा स्वापदन्चामिनन्दताम् ॥ १२ ॥ तेपा प्राणान्तिको दण्डो राज्ञा कार्यों विजानता । मुमहत्यपरापेऽपि दूतवध्या विगार्हता ॥ ६ ॥ या -स्वीयाज्ञापरिपन्थिना स्वरुताशाविरोधिकृत्यवतामित्यर्थः । उपक्षिणा वस्वामिजयोपेक्षावताम् ।। ६० ॥ व्यानेन युद्धयताम् । शत्रुयोधाऽपातन यथा तथा युद्ध कुर्वताम् मुलोमिना परदत्तद्रव्यलोमयुक्तानाम् । मिथ । अन्योन्य स्वसैन्ययोध- विपेदिनाम् । शत्रुजयानुकूलान्सूचनाम् ॥ ६१ ॥ व्यानादन्यार्यतया पत्रलेखनपूर्वक वस्तुप्रेषणपूर्वक वा कपटार मार्गदातॄणा सम्पादिग्रहणार्थ विवरदानृणाम् । स्वापद गजायमानममि- नन्दताम्।। ६२ ।। यिनानता शिक्षाशास्त्रनिपुणेन । दूतानां गोवारिगणाम् । " स्यात्सन्देशहरो दूत" इत्यमर ॥ ६३ ॥ म् -पोऽदण्डयान्माचयेद्राना सम्पादण्डधान्य पातयेत् । {ट भवेनुशतन धर्मानुयायिना ॥ ६४ ॥ ॥ इति शम्पायननीतिप्रकाशिकापा सम्योगगन नाम सप्तमरमाः ॥ म्या.-धर्मानुबनिना धर्मशाग्यानुसारिणा । ६. ॥ पति श्रीसीतारामस्नाय नातिप्राशिकातन्वयियमा सप्तपरसर्गः ॥

·अथाष्टमत्सर्गः । (राजव्यापारकथनम्) मू.--राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नरः । लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञो धर्मः सनातनः ॥ १ ॥ व्या.-राजधर्मान्प्रातरारभ्य स्वापपर्यन्तं राजकृत्यानि ॥ १ ॥ मू.-यथा हि गर्भिणी हित्वा स्व प्रियं मनसोऽनुगम् । गर्भस्य हितमाधत्ते तथा कुर्यात्प्रनाहितम् ॥ २ ॥ व्यो.-जनसन्तोपकरणे दृष्टान्तमाह , यथा हीति--मनसोऽनुगं मनोऽनुकूलं स्वं प्रियं स्वभार हित्वा निविडतरालिङ्गनादिपु त्यक्ता “स्वप्रियामिति पाठे तिक्तकटुकपायाद्याहारं त्यक्तेत्यर्थः । गर्भस्थजन्तोहितं पथ्यादिरूपं गर्भिणी पाण्मासिकादिगर्भचारिणी यथा तथा प्रजाहितं कुर्यादित्यर्थः ॥ २ ॥ मू.--अप्टभिर्लोकपालानां मात्राभिर्निर्मितो यतः । तम्मादभिवेद्राजा सर्वभूतानि तेनसा ॥ ३ ॥ व्या.-मात्राभिः कलाभिः ॥ ३ ॥ मू.-सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कस्सोमस्स धर्मपः । स कुबेरस्स वरुणः स महेन्द्र प्रभावत ॥ ४ ॥ .-प्रभावतोऽग्न्यादिगुणसाधादग्निः क्रोधे । वायु. स्वविरोध्यप- सारणे । अर्क. प्रतापे । सोम आह्लादकल्पने । धर्मो न्यायविचारे । कुबेरः धनदाने । वरुणः क्षेमकृत्ये । महेन्द्र परमैश्वर्ये ॥ ४ ॥ मू.-बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती दवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति ॥ ५ ॥ राना सन्मानमहतीति न्यायमनुसृत्य तेनोवतां न वयः कारणमित्याह : वालोऽपाति--- महती देवता विष्णुरूपा देवता। नाविष्णु.पृथिवीपतिरिति न्यायात् । एको विष्णुमहद्भूतमिति" स्मृतेश्च ॥ ५ ॥ व्या..

·+
नीतिप्रकाशिकायां
व्या.-यस्य
रानविरोधिनां कुलहानिरित्याह एकमेवेति -
मू.--एकमेव दहत्यग्निर्नर दुरुपप्तर्पिणम् ।
कुलं दहति राजाग्निस्सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥ ६ ॥
व्या---दुरुपसर्पिणं दुर्बुद्धयोपसर्पमाणं तत्र पतन्तमित्यर्थः ॥ ६ ॥
मू.-तस्य प्रसादे पद्मश्रीविजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे तस्मात्सर्वाश्रयस्तु सः । ७ ॥
व्या.-प्रसादेऽनुग्रहे पद्माश्रया श्री सम्पदाद्यधिदेवता । यस्य
कोपे महाबाधः प्रसादश्च महाफल" इति न्यायादिति भावः । सर्वाश्रयः
सम्पद्विपदुभयफलप्रद इत्यर्थः ॥ ७ ॥
भू.-अगूढविभवा यस्य पुरराष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्ता यम्स राजा विदमाचरेत् ॥ ८ ॥
राज्ञः पुरवासिनः अगूढविभवाः निर्भयमनाच्छा-
दितैश्वर्याः ।
अयं भाष-दुष्टे राजनि म्वैश्वयं जना न प्रकटयन्तीति तदैश्वर्या-
मोदको य इति बोध्यम् । नयापनयवेत्ता च य नीत्यपनीतिपरिज्ञाता ।
स इदं वक्ष्यमाणम् ॥ ८ ॥
मू.---उत्थायापररात्रपु चिन्तयेदर्थनिर्णयम् ।
गुणदोषान् म्वयं बुद्धा कर्तव्यायें प्रसन्नधीः ॥ ९ ॥
व्या.- अर्थनिर्णयं प्रयोजननिश्चयम् । कर्तव्यार्थे मन्त्रिभिः पूर्वदिने
कर्तव्यलेन निर्दिष्टे अभिधेये । गुणदोपौ स्वयं स्वयेमव । बुद्धा
विचार्य । प्रसन्नधारितिकर्तव्यताबुद्धिस्सन् इत्यर्थः ॥ ९ ॥
म.-देव हृदा इदं ध्यात्वा कृत्वा मङ्गलपाठकम् ।
शुचिर्भूत्वा तु विधिवन्मद्गालालम्बनं चरेत् ॥ १० ॥
व्या..-मगलपाठकं स्तुतिपाठ विधिवदाचारकाण्डोक्तप्रकारेण । सुचिः
'एका लिङ्गे गुदे तिस तथा वामकरे दश। पादयोर्मृत्तिकापट्कं उभये
सप्तमृत्तिका' इति
शास्त्राचरणलव्धशुद्धिस्सनित्यर्थः मगलालम्बनं
श्वेतगोपुच्छादिस्पर्शनरूपम् ॥१०॥

·98 अंधाटमस्सर्ग राजव्यापारकथनम् मू.-नित्यकर्म समाप्याथ नित्यदान विधाय च । विद्यवृद्धान्नत्वा तु तिष्ठेदेषाञ्च शासने ॥ ११ ॥ व्या.- त्रैविद्यवृद्धान् सागवेदत्रयाध्ययनाध्यापनेन ज्ञानवृद्धान् । नत्ला। एषा धनुर्वेदपराणा, शासने धनुर्विद्यादिशिक्षणरूपे । तिष्ठेदम्यसे. दित्यर्थ ॥ ११ मू.--तभ्योऽधिगच्छेद्विनय विनीतात्मा हि नित्यश । वनम्याश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपदिरे ॥ १२ ॥ व्या. --तेभ्य विद्यमृद्धेभ्य । विनय नीति, विनयाभ्यासप्रयोजन माह-वनम्याश्चेवेति । वनस्था राज्य हित्वा वने विद्यमाना विदुरापुत्रह अयादय (१) ॥१२॥ मू.-~-इन्द्रियाणा जये योगमधितिष्टेदिवानिशम् । नगजितेन्द्रियस्येद वशे भवति नित्यदा ॥ १३ ॥ व्या.--जये द्विपये योग योगाभ्यासमुपाय वा । इन्द्रियजयस्य प्रयोजनमाह जगदिति ॥ १३ ॥ मू.--अरिषड्वर्गरहितो वेदशास्त्रपरश्शुचि । प्रात काले व्यतीते तु भूपितस्तु सभा व्रजेत् ॥ १४ ॥ व्या.-अस्पिड़र्ग कामक्रोधलोभमोहमद मात्सर्यरूप तेन रहित । वेदशास्त्रपरोऽभ्यासतत्पर । अत एव शुचि स्वाध्यायरूपतपसा शुद्ध । "तपो हि स्वाध्याय" इति श्रुते ॥ १४ ॥ मू.-उच्चासनस्थो नृपती राज्यतन्त्र विचारयेत् । धर्मासने ममारोप्य विप्र मुज्ञ पुरोहितम् ॥ १५ ॥ व्या.-धर्मामने धर्मविचारार्थ क्लुप्तस्वद्वितीयासने ॥ १५ ॥ मू --जातिमात्रोपनीवी वा काम म्याद्रामणब्रुव । धर्मप्रवक्ता नृपते न तु शूद्र कथञ्चन ।। १६ ॥ मू-ब्राह्मणेतरम्य धर्मनियन्तृत्वे निषेधमाह-जातीति । जाति- मानोपजीवी जातिमात्रेण जीवन् अकृतवेदशास्राध्ययनपूर्वकप्तक्रिय । अत एवं ब्राह्मणव अधमब्राह्मण । वा शब्दरसमुच्चये । पवेत् । किंपुनस्सद्राह्मण इति भाव ॥ १६ ॥ धर्मप्रवक्ता ·છે नीतिप्रकाशिकाया मू -यम्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्र पके गोरिव पश्यत ॥ १७ ॥ व्या-धर्मविवचन धर्मविचार । पश्यत पश्यन्त राजानमनाहत्यर्थ । पङ्के कर्दमे हृदे गौरिव सीदति नश्यति ॥ १७ ॥ मू-मौलान्छास्त्रविदश्शूराल्लब्धदक्षान् कुलोद्भवान् । सचिवान् सप्त चाष्टौ वा कुर्वीत सुपरीक्षकान् ॥ १८ ॥ व्या-मातापितृपितामहान् । शास्त्रविदो नीतिशास्त्रज्ञान् । शस्त्र विट इति पाठान्तरम् । व्धरक्षाविचक्षणान् । कुलोद्भवान् कुलीनान् । सुपरीक्षकाल्लोकमर्यादापरीक्षातत्परान् । सचिवानापत्सहायार्थक्लप्तमूल्बल नायकान् ॥ १८ ॥ मृ--सुमन्त्रिण प्रकुर्वीत द्वौ वा त्रीन्यायवादिन । तेस्सा चिन्तयेदर्थान् पत्तनेऽर्थपरो नृप ॥ १९ ॥ द्वारपालान् पृष्ठगोपान् समानेतॄनथाश्रवान् । समाज्ञाप्य विधानेन सावधानमना भवेत् ॥ २० ॥ व्या--न्यायवाटिनो राज्यतन्त्रवक्तृन् ॥ १९ ॥ समानेतॄन् सभ्यमर्या दाव्यवस्थापनाधिकृतान् । आथावानाज्ञाचालकान् । "वचने स्थित इत्यमर । विधानेन प्रामुख्येन ॥ २० ॥ मू-दूत चैव प्रति मर्वशास्त्रविशारदम् । इशिताकारचेष्टाज्ञ शुचिं लालटिक हितम् ॥ २१ ॥ व्या दूत सन्देशहरणनायकम् । इङ्गित पराभिप्राय । आका- रोऽमिप्रायमूचकमुखविकासादि । आकारास्विङ्ग इनितम्" इत्यमर । चेष्टा हस्तभूननादि । जानातीति इगिताकारनेष्टा । त । लालाकि प्रभुमारदाशनम् । हित रानाहितङ्करम् ॥२१॥ मू ---धर्मशास्त्रानुसारेण सामात्यम्मपुरोहित । व्यवहारान्नृप पश्यद्विवन्दिामणम्सह ॥ २२ ॥ आश्रव “ ता ·अटमस्सर्गः राजव्यापारक्थनम् व्या.--धर्मशास्त्रानुसारेण धर्मनियामकव्यवहारकाण्डरीत्या । सपुरोहितः धर्मधिकारिब्राह्मणसहितः। व्यवहारानन्यविरोधेन स्वप्सम्बन्धितया कथनरूपान् । तेषामनेकविधत्वं व्यवहारनीतिबहुवचनस्वारस्यात् । नृप इत्यनेन क्षत्रियमात्रस्यायं न धर्मः किन्तु प्रजापालनेऽधिकृतस्याऽन्यस्यापीति दार्शतम् । विद्वद्भिर्वेदशास्त्राभिर्बाह्मणैस्सहेति तृतीयानिर्देशात्तेषामप्राधान्यम् । सहयुक्तेऽप्रधानमिति स्मरणात् । अतश्चादशनेऽन्यथा दर्शने च स दोपो राज्ञ एव न ब्राह्मणानाम् । यथाह मनुः-- मू.--अदण्ड्यान् दण्डयन्त्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदानोति नरकञ्चाधिगच्छति ॥ इत्यलम् ॥ २२॥ सेनाकर्म समालोक्य भृति तेभ्यो विधाय च । दीनान्धकृपणानाञ्च वृत्ति सम्यग्विचार्य च ॥ २३ ॥ आयव्ययेच विज्ञायायत्यभ्युदयं तदा । कृषीवलानां कृत्वा तु योगक्षमौ च नीवनम् ॥ २४ ॥ दुर्भिक्षव्यसनोपेतान्विदित्वा तु परोक्षतः । तेभ्यः प्रदाय स्वद्रव्यं यथायोग्यं विवर्य तान् ॥ २५ ॥ स्वद्रव्यमाहरेत्तेभ्यस्सुपुष्टेभ्यस्समाहितः । अवधेः पत्रिका तेम्यो लेखयित्वा स्वहस्तत ॥२६ ॥ व्या...-वृत्तिं जीवनम् ॥ २३ ॥ आयमादायं ॥ व्ययम् व्रयम् । आयत्यम्युदयमुत्तरकाललामानुकूलकृत्यम् । "उत्तरः काल आयति" रित्यमरः । कृषीवलानां कृप्या जीवनकर्तृणाम् । योगक्षमा प्राप्तियोगः | स्थितस्य संरक्षण क्षेमः । ती कृत्वेत्यर्थः ॥ २४ ॥ परोक्षतस्तद्वचनं विना स्वचारमुखेनेत्यर्थः । तेभ्यो दुर्भिक्षव्यसन- युक्तेभ्यः। कृपीवलेभ्यः स्वद्रव्यं प्रदाय न्यासविधिना दत्वा । तत्रापि यथायोग्यं दानं निस्वेभ्योऽधिकद्रव्यदानम् । स्वद्रव्यस्य हान्यापत्तरित्यर्थः ॥ २५ ॥ स्वहस्ततो लेखयित्वा तद्धस्तचिहतां कृत्वा ॥ २६ ॥ मू.--उन्मोच्य चाधिकारिम्यो भयात् क्षुद्रान् स्वयं नृपः । पारितोपिकवस्त्राणि तेषां दवा यथाविधि ॥ २७ ॥ अप्राप्तस्य Necthi-2

·98
नीतिप्रशिकाया
वाचा तान् भीपयित्वा तु हृदया। महीपतिः ।।
व्यवस्था विदधन्नेभ्यस्सामढानविचक्षण ॥ २८ ॥
व्या..---अधिकारिभ्यो जनपदाधिकृतेभ्य । भीतान् क्षुद्रान् दुबलान् ।
पारितोषिकवस्त्राणि तेपा स्वोपरिसन्तोपजननार्थम् ॥ २७ ॥
वाचा वाट्मात्रेण । न तु कार्यतः। हृदयाई हृदये दयया युत ।
एभ्यो नीवृजनेभ्य । व्यवस्थामनेन प्रकारेण "युष्मान् परिपालयामीति
वाक्प्रामाण्यरूपान् सामदानविचक्षण. सामदानप्रचारनिपुणस्सन् विदधन् ।
कर्ता भूयादित्यर्थ ॥ २८ ॥
मू.---चरितानि विचार्यैव चारेभ्यश्चाधिकारिणाम् ।
दुष्टाना शिक्षण कुर्याद्दण्डनीतिप्रवर्तकः ॥ २९ ॥
व्या.--अधिकारिणा तत्तद्द्योगनियमिताना चरितानि दुष्टादुष्टकृत्यानि ।
दृष्टानामविहितशत्रूणा शिक्षण । अग्रे दुष्कृत्यनिरासकशिक्षा दण्ड ।
शिक्षणम् । नीतिप्रवर्तको नीतिशास्त्रचालक ॥ २९ ॥
म.--यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ३० ॥
व्या.-~-दण्डदेवतास्वरूपमाह यत्रेत्यादिना । नेता राजा साधु
पश्यति सम्यक् दण्ड प्रचारयति चोदित्यर्थ ॥ ३० ॥
म.---अकालक्रयविकेयकर्तणा स्वार्थकामिनाम् ।
प्रनाभ्यो दायकर्तृणा स्वामिकाविघातिनाम् ॥ ३१ ॥
प्रजोद्वेजनकर्तृणामुग्रदण्डेन दुखत ।
रोदेवगाह्मणास्वाना हा लोभदोरतः ॥ ३२ ॥
राजाज्ञाप्रतिबन्दीना राजद्रोहपरात्मनाम् ।
स्वराजचरिताख्यान कर्तृणा शत्रुरानके ॥ ३३ ॥
सेतुभेदकराणाश्च चोरमोचनकारिणाम् ।
राजस्वे च प्रपात्ताना राजकोशापहारिणाम् ॥ ३४ ॥
म्वाधीनादिकृतानातु वेतनाधं प्रगृह्णता ।
स्वयोधभेदवतणामभिचाररतात्मनाम् ॥ ३५ ॥

·99 अष्टमस्सर्ग राजव्यापारक्यनम् अपलापप्रसत्त'ना स्ववाक्य राजसन्नियो । राजस्वेऽन्यत्वकर्तृणा तटाकारामवातिनाम् ॥ ३६ ॥ शिक्षणार्थ चरा योज्यास्तेभ्यो विज्ञाय तत्वत । तेषा व्यतिक्रम पश्चात् शिक्षयेन्नतिमार्गत ।। ३७ ।। व्या.---अकारे स्वराज्याननकूलसमये । यो धान्यादिक दवा द्रव्यग्रहणम् । विक्रयो राजद्रव्य दत्वा धान्यादिश्य दत्वा धान्यादिग्रहण । तत्कर्तृणा । स्वार्थकामिना अकाले रानधान्यादिम्य स्वय कुर्वतामित्यर्थ । दायहर्तृणा गुप्तद्रव्यहारिणाम् ॥ ३१ ॥ दु.खत अन्त स्वस्य द्रव्याघटानद खवशात् ॥ ३२॥ राज्ञा दोहोऽनिष्टचिन्तनम् । तत्र पर आसक्त आत्मा चित्त येपा । स्वराजा स्वस्वामी । तम्य यानि चरितानि किञ्चिदन्यायव्यवहारदर्शनादीनि । तेपामाख्यान कुर्वन्तीति ताशा । शत्रुराजके तत्समूहे ॥ तेपा । सेतुभटकराणा मर्यादाविच्छेदनकराणा अथवा नद्यादिसेतुब्यापादि- नाम्। राजकोशपूरणार्थ प्रनाम्यो गृहीतम्वाधीनकरूपकोशस्थद्रव्यहारिणाम् स्वाधीनाधिकृताना । कृत यद्वतन तन्मध्येऽर्धवेतनग्राहिणाम् । आभिचाररतात्मना । कृनिमकृत्यायुत्पादनाग्निविषप्रयोगादिरूपकृत्यासत्त चित्तानाम् ॥ ३५॥ राजस्वे ग्रामादाव-यत्वकर्तृणाम् राज्ञ इट न भवतीति । अपित्वन्य स्येत्यन्यस्वामिनं प्रदर्शयिता गूढ तस्मात् द्रव्यग्राहिणमित्यर्थ ॥ ३६ ॥ तभ्यश्चरेभ्य. ॥ ३७ ।। मू-अधिकारप्रच्यवैश्व कारागाराघिवासने निगलालम्बनैश्चैव राष्ट्रनिष्कासनेस्तथा ॥ ३८ ॥ सर्वस्वहरणेश्चव नीचकृत्यप्रचोदने । प्रावारणकवस्त्रण चतुप्पथनिवशने ॥ ३९ ॥ Aceth-74

·100
नीतिप्रमाशिकाया
व्या
"
प्रच्यवै ।
निष्कासनै ।
इत्यमर ।
परिवर्तनाधिकारेश्च कायक्लेशोपपादने ।
मृद्वाहैश्च करावातर्विरूपकरणेस्तथा ॥ ४० ॥
एतैरन्यैर्यथाशास्त्र शिक्षयेदविकारिण ।
राज्ञा तु शिक्षितान् दृष्टा ये हसेयुश्च तानपि ॥ ४१ ।।
-शिक्षाप्रकारमाह-अधिकारप्रच्यवैश्वेत्यादिना । अधिकाराण
कारागारेषु ।
कारास्याद्वन्धनालय
अगारशळ वैलक्षण्यद्योतक ।
अधिवासनेर्विन्यासे । निगडाना पादवन्धनाना ।
आरम्बनैरसज्जन
रा निष्कासने स्वदेशानिर्वासन । पुरुषभेदविवक्षया वहुवचन प्रयोग
॥ ३८ ॥
नीचकृत्यप्रचोदनीवारिकाद्याज्ञाया प्रेरणै प्रावारेण करिवद्धेनैकैनैव
वस्त्रेण । सहचतुप्पथे नगरमध्ये वीथ्या निवेशनै । आसाय।
"प्रावारस्म्यात्कटितट"
इति मेदिनी ॥ ३९ ॥
परिवर्तनाधिकाररधिकारविनिमयेरित्यर्थ ।
मृदा मृत्तिकाना वाहे
सालादिवन्धनार्थवहनै ॥ ४० ॥
राक्षापराधानुसारेण शिक्षितान्प्राप्तशिक्षान् । राजहेलनार्थ येऽपहसति
तानपि शिक्षयोटिति पूर्वणान्वय । इट शिक्षण लाके स्वगुरुत्वसम्पादनामिति
ज्ञेयम् ॥ ४१ ॥
मू -- राज्ञाऽपहासनिन्दे च रानदारान् हसति ये ।
न वृजनानमार्गस्थान् ज्ञात्वा सशिक्षये नृप ॥ ४२ ॥
व्या-- राज्ञोऽपहासस्तत्मभाया स्थित्वा दन्तभूदर्शनपूर्वकोपहास ।
तन्निन्टाञ्च ये कुर्वन्तीति शेष । राजदारान् राजावरोधवधूननान् ।
नीवृति देश ये जना -तानमार्गस्थान् दुर्मार्गस्थान् । स्वस्वधर्मस्थापनया
शिक्षयदित्यर्थ ॥ ४२ ॥
मू-मृदुर्हि राना सतत लगुर्भवति सर्वश
ती,णाचोद्विमते टोरस्तस्मादुभयमाचरत् ॥ ५३ ॥

·101
अष्टामस्सर्गः राजव्यापारकपनम्
न्या.-मृदुर्लचुः अल्पतरशिक्षापरः । अलघुभृत्यैरपि परिभूतः तर्हि
उपदण्डवता भवितव्यमित्याशङ्कय नेत्याह । तीक्ष्णादिति । उद्विनते
विभति। तस्मात्कारणात् । उभयं कालविशेषमृदुत्वं तदन्यकाले चोग्रत्वं
र सेव्यामिति भावः ॥ ४३ ॥
मू.--राजाने प्रथम विन्देत्ततो भायाँ ततो धनम् ।
रानन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ ४४ ॥
व्या.-- राजन्वति प्रदेशे प्रमाभिःस्थेयमित्याह राजानमिति । प्रथम
मुख्यतया विन्देत्सम्पादयेत् । ततो भायां धनञ्च स्वकीयत्वेन विद्यादित्यर्थः
अस्मिन् लोके प्रपञ्च राजन्यसति असत्पुरुषे सति भार्या च धनश्च कुतः ।
" नाराजके जनपदे भार्या वा वर्तते वश इत्यादि रामायणवचनात्
॥४४॥
मू.--आयानुकूलं कुर्वीरन भृत्या राजहितैषिण.
पश्चानिवेदयेयुस्तदन्यथा दण्डभागिनः ॥ ४५ ॥
व्या. --राजहितैषिणो भृत्या आयानुकूलमापूर्वप्राप्तयनुप्सारिकर्म स्वयं
राजाज्ञां विना स्वतन्त्रं कुरिन् । कतु शास्त्रसम्मता' । पश्चात्कर्म कृत्वा
निवेदयेयु । पत्रद्वारा स्वयं वापि ज्ञापयेयुरिति भावः । अन्यथा राज्ञो-
ऽनुकूल कृत्याकरणे दण्डभागिनो दण्डाहीः ॥ १६ ॥
मू.- ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामाधिपम्तथा ।
विंशतीशश्शतेशश्च सहस्त्रेशो मृग तु || ४६ ॥
-राज्यपालनक्रममाह ग्रामस्येति ।
नृपणाधिरानेन स्वेत..
व्या.
मू.--ग्रामीयान् ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत् ।
तानाचक्षेत दशिन दशको विंशतीश्वरे ॥ ४७
विंशतीशश्च तत्सर्व वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्व वै विनिवेदयेत् ||१८
न्या.- प्रामीयान् ग्राम भवान् परिपालयेत् । लक्षणया विचारय-
दित्यपः ॥ १७ ॥

·102
नातिनराशिकायां
मानपदेशविद्यमानकाले ॥ ४८ ॥
मृ. यानि ग्रामिकभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुते ।
हिरण्यधान्यमागेन यतो राष्ट्रीयकस्मृतः ॥ ४९ ॥
व्या.-ग्रामीयको ग्रामीययोगक्षेमाधिकृत । यानि ग्रामिकभोज्यानि
तानि हिरण्यधान्यभागेन हिरण्यांशधान्यांशग्रहणेन तानि हिरण्यधान्यादी-
न्युपाइनुते। भोक्तमहनि । तदेव तम्य जीवनमित्यर्थः । यतो राष्ट्रीयक
कुलक्रमेण तद्रक्षक. ॥ १९ ॥
म. - दशी तेन विमतव्यो विशनीशस्तथा स्मृतः ।
ग्राम ग्रामशनाध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कृतः ॥ ५० ॥
व्या. --दशी दशग्रामाथिपः तेन दशग्रामीयधनधान्येन विमतव्यो
दिमागं प्रापणीय । पापणीय इति यावत् । विशीशो विंशतिः
प्रामाधिपो वि तथाताशनीयनवान् । ग्रामशताध्यक्षम्य जीवनमाह -
ग्रामं पानोत्पादकं । एफयामनन्यपन्या ।
सस्तो
ग्रामसतिमिशिनि शेपः ॥ १० ॥
ग्राममिनि ।
म. शागानगरमस्त सरयपतिरुत्तमम् ।
दिरापालामनयोग्योऽमी शनादिप्रामनायसः ॥ ११ ॥

·अष्टामस्सर्गः राजव्यापारक्थनम् 103 व्या.----अतन्द्रितः आलस्यशून्यः । कश्चिशिलक्षणम्सचिवः । समीपवर्तीति राष्ट्राधिकारकृत्यम् । अपेक्षेत् ॥ १२ ॥ मू. -- नगरे नगरे च स्यादेकस्सर्वार्थचिन्तकः । उच्चस्थानो घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ॥ १३ ॥ व्या.-सर्वार्थनिन्तकस्सर्वाधिकारी । घोररूपस्सर्वनिग्राहकाकृतिमान् । ग्रहश्चन्द्रः ॥५३॥ मू-~-8 च तान् सम्परिकामेत्सर्वानेव सदा कृती । तेषां वृत्ति हि गणयेत्सम्यग्राष्ट्रग्स्वचारकैः ॥ ९४ ॥ व्या.~~-स प्रधाननगरनीचैर्विद्यमाननगराधिकृत तान् जनपदान् । सम्परिकामेत्सम्यक् सञ्चरेदित्यर्थ । तेपां तदेशवासिनां । वृत्ति मर्यादाम् ॥ १४ ॥ मू.- जिघांसव पापकामा परस्वादायिन शठाः । तत्तद्रक्षावधिकृतास्तग्यो रक्षेदिमा प्रभा ॥ ५५ ॥ व्या.~ अधिकृता अधिकारिण । पूर्वार्धबोधितगुणका. मदान्धा भवन्तीति प्रसिद्धिः । तस्मादक्ष्या इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ म.--उचावचाः कराः न्याया पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर । यथा यथा न हीयेयुस्तथा कुर्यान्महीपतिः ।। १६ ॥ न्या. - कराः बलयः ॥ १६ ॥ मू.- ब्राह्मणेभ्यो नाददीत शुल्क राजा तथा करम् । न ब्राह्मणधनस्वामी कदाचिस्यानराधिप । ६७ ।। व्या.-शुल्क घटादिषु नूतनवनधान्यकैशेयाचाहरणनिमितकद्रव्यम् । “घल्हादिदेयं शुल्कोऽस्त्री" त्यमरः ॥ १७ ॥ मू.- आय तु विपुलं कुर्याद्वययं कुर्यात्मुसूक्ष्मकम् । नीवृद्यात्रों तथा भूपो लोकानुग्रहकृत्स्वयम् ॥ ५८ ॥ व्या.~आयमागति। विपुलं महान्तम् । व्ययं स्वहस्ताद्व्ययम् । मुसुक्ष्मकं । "पादेनकेन सेनायाः पादार्धेन स्वजविनम् तद्धनार्धाद्धर्म- कृत्य कोशपूर्तिस्कृतीयतः। तुरीया पृथा स्थाप्यं शेषार्धन्तु यथैच्छिकम् ।

·104
नीतिप्रमाशिकाया
राजा त्वेवं हि विभनन् चिरमैश्वर्यमश्नुते ।" इति स्मृत्यनुरोधात्कुर्यादित्यर्थः ।
नीवृद्यात्रा देशसञ्चार स्वयं लोकानुग्रहकृत् सन् कुर्यादित्यन्वयः
प्रतिवर्षसञ्चारेण बहुवृत्तान्तज्ञाने सति तत्तज्जीवनधर्मपालनं भवतीत्यर्थः
॥ ५८ 11
मू.--बन्धयेच्च तटाकानि सराप्ति स्वगृहाणि च ।
श्रेणीवृक्षास्तथारामान्गोपयेच सुमार्गकृत् ॥ ५९॥
व्या.–स्वगृहाणि तत्तन्नगरविद्यमानानि । श्रेणीवृक्षावाजमार्गपूमय-
पार्श्वयोः श्रेण्याकारतया विद्यमानपादपान् । सुमार्गकान्नेन्नोतसमीकरणेन,
जलमार्गबन्धनेन, गुल्मस्थापनपूर्वकं होरायुपद्रवपरिहारेण च सम्यमार्ग-
का भवितव्यमित्यर्थ । ५९ ॥
मू.- सम्मानञ्चैव कुर्वीत विद्यावृद्धद्विजातिपु ।
अवमत्यादिभिर्दण्डैर्विप्रान्विद्यासु योजयेत् ॥ ६ ॥
व्या.- विद्यया स्वस्वकुलोचितवेदशास्त्राद्यभ्यासेन ।
या वृद्धाः ।
उत्तमा द्विजातयः । ब्राह्मणाः । तासु संमानं स्तसन्मुखागमनेन पूर्वनी-
वनादधिकं । वस्त्रभूषणदानादिरूपं । विप्राननधीतवेदशाखादिकान्
मू. - अलब्धीहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेन पालयेत् ।
पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।। ६१ ॥
व्या.–अलब्धं शत्रुराज्यस्वर्गादिकं । धर्मेण राज्यपालनतए..
करणरूपेण । वृद्धमैश्चर्यम् । पत्रिपु सत्पात्रेषु । योग्यभाजनयोः
पात्र" मित्यमर ॥ ६१ ॥
मू.-- भोगच्च दद्याद्विप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च ।
अक्षयोऽयं विधी राज्ञां यद्विप्रेपूपपादनम् ।। ६२ ।।
व्या.- अक्षयो जन्मान्नरोपयोगितया क्षयरहितः ॥ १२ ॥
मू.- दत्वा भूमिनिबन्धं वा कृत्वा लेख्यन्तु कारयेत् ।
आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पाधिपः ॥ १३ ॥

·106 अष्टमस्सर्गः राजव्यापारकथनम् व्या.- निबन्धं पौरश्रेणिमिर्वाप्यमानदेवब्राह्मणीवनं कृत्वा कारयित्वा चेत्यर्थः । आगामिनो ये भद्रनृपतयः धार्मिका राजानः तेषां परिज्ञाना- भद्रपदाढुष्टैः रानभि. न चाल्यत इति ध्वनितम् याववोधनाय । मू.- दत्वा भूम्यादिकं राजा ताम्रपट्टेऽथवा पटे । शासनं कारयेद्धर्म स्थानवंशादिसंयुतम् ॥ ६४ ॥ व्या. -धर्म धर्मसूचकम् ॥ ६४ ॥ मू.-स्वदत्ताद् द्विगुणं पुण्यं परदत्तानुपालनम् । परदत्तापहारेण स्वदत्तं निष्फलं भवेत् ॥ ६५ ॥ व्या.--स्वदत्तवत्परदत्तपालनं परमो धर्म इत्याह । स्वदत्तादिति । परदत्तापहारे धर्महानिरपीत्याह-परदत्तापहारेणेति । उत्कटधर्म धर्म नाशयतीति भाव. ॥ ६५ ॥ मू.--पूर्व राजकृता या तु मर्यादा जनजीविका । तां न च व्यंसयेद्राजा नाशयन्निन्दितो भवेत् ॥ ६६ ॥ व्या.---जनजीविका जनजीवनयोग्या । न च व्यंसयेत् नैव गमयेदि त्यर्थः । तदपहारे हानिमाह-निन्दितो भवेदिति "यावल्लोकेप्वकी- र्तिस्स्यात्तावन्नरकमश्नुते । यावत्कीर्तिमनुप्यस्य तावत्स्वर्गे महीयते ।" इत्यनुशासनिकभारतवचनात् ॥ ६६ ॥ व्या.-विनयहेतुभूतमन्त्रो राज्ञामत्यावश्यक इत्याह --मन्त्र इति मू.- मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति नित्यदा । अतस्तु मन्त्रिमिर्मत्रं सह राजा विचिन्तयेत् ॥ ६७ ॥ -नित्यदा निरन्तरं । निरन्तरमन्त्रप्रस्तावे राज्ञां बहुकार्यवत्त्व निमित्तम् ॥ १७ ॥ व्या.-गिरिपृष्ठं समागत्य प्रासादं वा रहो गतः । अरण्ये निश्शलाके वा मन्त्रयेत्पृथिवीपतिः ॥ १८ ॥ व्या.-मन्त्रस्थानान्याह-गिरिपृष्ठमित्यादिना । निश्शलाके व्याघ्रा दिमयरहिते । "जन्तोमीतिश्शलाका स्या"दिति मेदिनी ॥ ६८ ॥ व्या.- ·106 नीतिप्रायशिकाय मृ.---निस्तम्मे निर्गवाक्षे च निमित्त्यन्तरसंश्रये । प्रासादाग्रेऽप्यरण्ये ह मन्त्रयेत् सावधानतः ॥ ६९ ॥ व्या.--निर्भित्त्यंतरसंश्रये अंतम्तियग्भिातरहिते । सावधानतोऽप्रमादात् । मंत्रस्थानस्य मन्त्रिय्यनिरिक्तपाकृतजनराहित्यादिरूपगुणासत्वे बुद्धिस्थैर्य- दातृत्वं न संघटत इति तत्तद्विशेषणयोगः । ६९ ॥ व्या. - मंत्रगुप्ते. प्रयोजनमाह-यस्येत्यादि । मू.-यस्य मंत्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जना । स चिरं पृथिवी भुते कोशहीनोऽपि पार्थिव ॥ ७० ॥ व्या.-पृथम्मनाः प्राकृताः "प्राकृतश्च पृथग्जन" इत्यमरः । कोशही- नोऽपीत्यनेन मंत्रम्य कोशादिसंपादकहेतुत्वमपि दर्शितम् ॥ मू.- जडन्धमूकबधिर न् काणशौण्डाधमानपि । स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यंगान मंत्रकाले विवर्जयेत् ॥ ७१ ।। व्या.- जड़ा अज्ञाः । अधा जात्यंधाः । वधिराः श्रोत्रेन्द्रियसामर्थ्यहीनाः । काणा एकनेत्रहीना । शोण्डा मत्ताः । अधमाः संफरजातीयाः । म्लेच्छा अपप्रयोगकर्तारः । तुरुप्कादय व्याधिताः श्वासखासादिदीबरोगिणः । व्यंगाः पोगण्डानि । अंगातु पोगण्ड" इत्यमरः । एतेषां प्रविभेत्तारमिति । मन्त्रगोल गोपनविपये वणिमाघ । "मन्त्रो योध इवाधीरः सर्वांगसंवृतरपि । निरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदर्शकये" ति व्या.- मन्योपयुक्तप्रमेयानाह उपायानित्यादिना मू.-- उपायांश्चनुरो यन्मयान्पगुणानुश्याश्च धान निय. शत्तीध मिद्धीध मन्त्रयेन्मन्निभिः सह ॥ ७२॥ च्या.--उपायान्विमनते--मामेत्यादिना । म.- माम दानं न भेदध दण्डशनि पर्तुषिः । उपागम्मरल्या प्रयोज्यो अतिनीधिमि ॥ ७९ ॥ अपमा:दएं माप विमनने-मामेति । मूका निर्वाचः । इत्यन्ये । " ·भटमस्सर्गः राजव्यापारस्थनम् 107 मू.-साग पञ्चविधं ज्ञेयं परानुसरणं तथा । परस्परोपकारश्च तदीयगुणकीर्तनम् ॥ ७४ ॥ बन्धुत्वज्ञापनं स्वात्मसमर्पणमितीव च । एवं पञ्चविध ज्ञात्वा समासव्यासतस्सुखी ।। ७५ ॥ व्या. स्वात्मसमर्पणं भवदीयोऽहमिति वाचात्मसमर्पणम् । सतस्सामान्यतो विशेषतश्चेत्यर्थः । सुखी राज्यसुखवान् भवतीत्यर्थः । समासव्या- दान- व्या.-द्वितीयमुपायं विमनते-~- म्.- दानं पञ्चविध प्राहु स्वधनस्य समर्पणम् । अन्यद्रध्यमहामादोऽपूर्ववस्तुप्रदानकं ॥ ७६ ।। व्या.- अन्यद्रव्यस्य ग्रहे ग्रहणतन्त्र आमोद अनुमोदनम् । अपूर्ववस्तुप्रदानमिभि भेद ॥ ७६ ॥ मू.-परद्रव्यप्रेरणश्च ऋणमोचनमेव च । स्वदौर्बल्ये प्रयोगोऽस्य शत्रुपक्षे स्वयं विधि ॥ ७७ ॥ व्या.परद्रव्यप्रेरणं शत्रुद्रव्यग्रहणाविषये प्रोत्साहनमित्यर्थ । प्रयोगकालमाह-स्वदर्विल्य इति । दान कुत इत्यत्राह शत्रुपक्षे । रिपोरधने । इत्यर्थः ॥ ७७ ॥ व्या -तृतीयमुपायं विमजतेभेद इति । मू...-मेदस्निधान्यतरस्नेहसंपादनं पुरा । परस्परं मित्रभेवस्तथा सन्तननं परम् ॥ ७८ ॥ व्या. एकेन स्नेहसम्पादनं पुरा प्राथमिक इत्यर्थ । परस्परं मित्रभेद भन्योन्यमित्रत्वच्यावनमपनापेन । परं तृतीयमित्यर्थः ॥ ७८ ॥ व्या. चतुर्थमुपायं विभनते-~- दण्ड इति । मू.--दण्डस्त्रिधार्थहरणं परिक्लेशस्तथैव च । देहसशिक्षणं चेति दण्डभेदा प्रकीर्तिता' |॥ ७९ ॥ ~परिक्लेशस्तदनम् ।। ७९ ॥

·108
नीतिप्रकाशिकाया
न्या – सन्विविग्रहयानासनद्वैधीभावसमाश्रयाख्यपडणेषु सन्धेट्टैविध्यमाह
-तदात्वति ।
मू.- तदात्वायतिसयुक्त सन्धिज्ञेयो द्विलक्षण ।
राज्ञा कृतश्च कार्यार्थमकाले काल एव का ॥ ८० ॥
व्या.-तदात्वसन्धि । उत्तरकालसयुक्त सन्धिश्चेतिद्विलक्षण द्विप्रकार ।
कार्याय जयार्थं ॥ ८० ॥
मू.-- अमित्रे चैव विकृते द्विविधा विग्रह स्मृत ।
एकाकी वाच्यैककारिकार्ये प्राप्ते यहच्छया ॥ ८१ ॥
सभूय च। मित्रेण द्विविध यानमच्यते ।
व्या.- अमित्रे विकृत शत्रौ विकार प्रापिते सति तदा अकाले
वर्षादिकाले शरत्काले वा विग्रह कार्यः । तथा चाकालविग्रह
कालविग्रहश्चति द्विप्रकार विग्रह । विरोध इति न दण्डेन पौनरुक्तयम् ।
यानस्य द्वैविध्यमाह-एकाकीति एकाकी वाचक मुद्दिश्यैक्कारि तदन्यस्वा-
मिलपितविधायक इदमेव सन्धाययानम् ।
मू.-क्षीणस्य चैव क्रमशो दैवात्पूर्वकृतेन वा ॥ ८२ ॥
मित्रस्य चानुरोधेन द्विविध कृतमासनम्
बलस्य स्वमिनश्चैव स्थितिकार्यस्य सिद्धये ॥ ८३ ॥
व्या.---मित्रानुरोधेनासनश्चेति द्विविधम् । कार्यस्थ सिद्धये कालस
कृतनयाय ॥ ८२, ८३ ।।
म्.-द्विविध काय॑ते द्वेध सद्गुणागुणवेदिभि ।
यदावगतन्यूनत्वमाधिक्य ध्रुवमात्मन ॥ ८४ ।।
न्या.--द्वैध द्वधामाव । शन्यूनत्वात आत्माधिक्यकृतश्चेति
द्विप्रभार द्वधीमार || ८४ ॥
मू.- अर्थसम्पीडनार्यश पीच्यमानम्य शमि ।
साधुभिर्यपदेशार्थो द्विविधम्तु समाश्रय ॥ ८५ ॥
व्या- अर्थसप्पीडनार्थ शनुपीडननन्यव्यपदेशार्थ । व्यवहारों-
सापीरनार्य सामिययहाराविति समाश्रयो विविध ॥ ८५ ॥

·अटमसर्ग राजव्यापारक्यनम्
म्.-क्षयस्स्थानश्च वृद्धिश्चेत्युदयस्त्रिविधस्मृत ।
प्रभुम-त्रोत्साहभेदाच्छक्तिस्तु त्रिविधा मता ॥ ८६ ॥
तत्साध्यसिद्धयस्तित्र तेषु भेदा बहुम्मृताः ।
एतद्धि नीतिसर्वस्व भूप किं विस्तरेण ते ॥ ८७ ।।
एव सर्वमिदं राजा सह समन्त्र्य मन्त्रिभि ।
मध्याहेऽर्थागम कृत्वा भोक्तुमन्त पुर व्रजेत् ॥ ८८ ॥
व्या. एव पूर्वोक्तसामादिकमिद मन्त्रिभिस्सह सम्मन्य अर्थागमञ्च
वृत्वा मध्याह्ने सति भोक्तुमन्त पुर बनेदित्यन्वय ॥ ८८ ॥
मू.-सुपरीक्षितमन्नाज्ये अद्या-मन्त्रविपापहै ।
भुक्ता स विहरेञ्चैव स्त्रीभिरन्त पुरे सह ॥ ८९ ॥
च्या.---विपापहर्मन्सुपरीक्षित निदोपीकृत ।
अन्नाज्ये अन्नश्चाज्य-
श्चेति अनसहितमाज्यमित्यर्थ । केवलरमाहारो वा । अद्यात् भक्षयेत् ।
सविहरेत् आल)पादिना सन्तोपयेन्नतु सभोगादिनेत्यर्थ 1 दिवास्वापमैथुनयो
धर्मशास्त्रविरोधादिति भाव ॥ ८९ ॥
म्.- धर्मशास्त्रपुराणानि ह्यपरांह समन्यसेत् ।
सध्याञ्चोपास्य विधिवदनि हुत्या समाहितः ॥ ९० ॥
भुक्ता भागवत शास्त्र पठित्वा ध्यानसयुत. ।
संविशेच्च यथाकालमुत्ति द्विगतक्लम ॥ ९१ ।।
व्या.~-सध्यामुपास्य सन्ध्याकाले जाते सतीति शेप ।
भुक्त्वा
काल्योमोजन"मित्यापस्तम्बवचनरीत्या रात्रौ भक्ता भगवत्प्रतिपादक
शास्त्र पठित्वा । अनन्तर भगवद्धचानसयुनस्सन् संविशेत् । स्वपेत्
विहरदा। ययाकालमपररात्रौ विगतकलमो मतपरिश्रम ॥ ९०, ९१ ।।
एष वृतस्पेत्यादिना नीत्यम्यासप्रयोजन वक्ति ।
मू.--एववृत्तस्य नृपतेनीतिमार्गानुसारिण ।
धर्मार्थकाममोक्षश्च सिद्धयेयुर्नान सशय ॥ ९२॥

·110
नीतिप्रमाशिवाया
व्या
पृथुमेव प्रशास्यैवं ब्रह्मा लोकगुरुःस्वयम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो दैवतस्सहितस्तथा ॥ ९३ ॥
व्या.--अन्तर्दधै अदर्शनं गत ॥ ९२, ९३ ॥
मु.-वैन्योऽपि तत्तथा चक्रे ब्रह्मप्रोक्तं पुरातनम् ।
भुक्त्वा ससागरामी अन्ते ब्रह्म जागम ह ॥ ९४ ॥
-ब्रह्म आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादिति श्रुत्या शाश्वतमानन्द
प्राप ॥ ९४ ॥
प्रलप्रश्नसमाधान निगमयति-पारीक्षितेति ।
मू.-पारीक्षित त्वमप्येवं कृत्वा सौख्यं भविष्यसि ।
ख्यातिश्च लोके संस्थाप्य परा गतिमवाप्स्यसि ॥९५ ॥
व्या. -हे पारीक्षित परीक्षित्पुत्र जनमेजय । ख्याति कीति ।
" ख्याति कीती प्रसिद्धी चे"ति मेदिनी ॥ ९५ ।।
म.-यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य लोकेपु विचरिष्यति ।
तावद्वर्षसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ॥ ९६ ॥
व्या.--इह कीर्तिमत उत्तमलोकप्राप्तिरित्यत्र धर्मशास्त्रवननमुदाहरति-
यावदिति । महीयत स्थित्वा प्रकाशते ॥ ९६ ॥
मृ.–पठेच य इदं काव्य शृणुयाद्वा समाहित ।
बामण. क्षनियो राजा विशेपेण नराधिप ।। ९७ ॥
वैश्या या गद्रनातीय नियो रानपरिग्रहा ।
ते कीर्तिमन्तो भूतेह परन गतिमाप्नुयु ॥९८ ॥
व्या.-अस्य काव्यम्य पठन श्रवणादी शिष्टमध्ये फलं दर्शयति ।
पटेदित्यादिन।। विशेषण राना पंढत् । तम्य नीतिप्ररतकत्वादिति
मार: । है नराधिप ॥ ९७ ।।
नियो रानपरिग्रहा रानमार्याः । अन्यग्रीणा नीती प्रयोननामावात् ।
सनपरिमहा इति नाविशेषणम् इत्यन्ये | परगतिमत्त शीनिमत्य निमित्तम् ।
॥९८॥

·111 अष्टमस्सर्गः राजव्यापारकथनम मू.-नीतिशास्त्रमिदं प्रोक्तं मया ते जनमेजय । संक्षेपण गमिप्यामि यत्र व्यासो गुरुर्मम ॥ ९९ ॥ व्या.-स्वगमने राजानुमति पृच्छति--नीतिशास्त्रमित्यादिना ।। ९९ ॥ मू-वैशम्पायन इत्युक्त्वा तत्रैव स जगाम ह । पारीक्षितोऽपि मुमुद सुनीत्या पालयन् प्रनाः ॥ १०॥ । इति वैशम्पायननीतिप्रकाशिकायां राजव्यापारकथनं नामाष्टमः सर्गः !! ॥ नीतिप्रकाशिका समाप्ता ।। व्या. - तमेव व्यासमुद्दिश्यैव वैशम्पायनः पारीक्षितोऽपि जनमेनयोऽपि । मुनीत्या प्रनाः पालयन् मुमुदे सन्तोपेण स्थितवानित्यन्वयः ॥ १० ॥ ।। इति श्रीसीतारामकृतायां नीतिप्रकाशिकातत्वविवृतावष्टमस्सर्गः ।। ॥ नीतिप्रकाशिकातत्वविवृति. समाप्ता ॥

·सर्ग: श्लोकः VI 101 VI 69 श्री श्लोकानुक्रमणिका सर्गः श्लोकः अन्येषु वा साहसेपु VIII 31 अपंकाः शङ्कुरहिताः VI 70 अपलापप्रसक्तानां VI 74 अपि मण्डलसंवीतं VI 90 अभिद्रवणमाप्लावं VI 93 अभिपेणनमन्विच्छन् VIII 36 .. .. V 5 V 43 VI 16 .. V 1 VII 27 अमुक्त प्रथमं वंज अमुक्ता विंशतिरिमे II 21 VIII 8 .. VI 12 V 16 .. II 46 II 48 II 39 VIII 14 VIII 85 VI 7 VIII 61 IV 15 VI 68 VII 28 VIII 3 VI मकालक्रयविक्रेय अकेदाराकृतश्वनाः अक्षौहिणीनां पतयः सोहिणीपतिवधे अक्षौहिण्या पतिं हत्वा अक्षौहिण्यामेकविंश अगुढविभवा यस्य अग्रे नागान् रथान् पाश्चात् अङ्गलिद्वयविस्तीर्णा अथ मां शरणं प्राप्ता अथ लव्धवरा मत्तः अथ व्यूहान् प्रवक्ष्यामि अथ सैन्यं प्रवक्ष्यामि अथ खात्मानमन्वीक्ष्य अथाददां धनुर्वेदम् अधर्मयुद्धया चैतानि अधिकारप्रच्यवैश्च अधिपाः प्रतिसेनायाः अनाढ्यतेव अनीकिनी चमूश्चैव अनीफिनीपहा यावत् अनीकिन्यां वे सहसे मनीकिन्याश्च कार्या वै अनुयानापसरणे अनेकवलिाताकार 1 .. VIT अयं तृतीयपादः स्यात् अरिपङ्घर्गरहितः अर्थसंपीडनार्थं च अर्धचन्द्रः कटद्धारः अलब्धमीहेद्धर्मेण अविचाल्यं च सूक्ष्मं च अवृक्षस्थूलपापाणा. अष्टादशसहस्राणि अष्टामिर्लोकपालानां असंमतःपड्विधःस्यात् असि. पूर्व मया सृष्टः असिचर्मचरांश्चैव असिधेनु समाख्याता असेरप्टौ हि नामानि असेश्च पूजाकर्तव्या अहमेवऋषिश्वास 50 I .. .. IL 47 VI 8 V 55 I 42 VIII 38 VI 27 .. VI 82 V .. I 16 VI III 36 III 38 II 8 VI 94 VII 23 आ VI 76 VI II IV 13 V 26 आकर्ण तु समाकृप्य आकर्षश्च विकर्पश्च 65 4 Neethi -8 ·ii लोयानुस्मगिका सर्ग: श्लोकः v 47 .. सेर्गः शेषः VIII 13 I 35 .. . VI 28 इन्द्रियाणां जये योगं इमां च पृथिवीं सर्वा इपुर्नीलवृहद्वेहः IV 28 .. I 39 II 15 I[ 6 ईली हस्तद्वयोत्सेधा VIII 58 VIII 56 VIII 24 •• VIII 15 VIII 45 VII 48 IV 39 .. आघातं च प्रतीपातं आजानेयांश्च जवनान् आत्मानं परमं मन्ये आदानं चैव संघानं आदौ प्रणवमुच्चार्य आयं तु विपुलं कुर्यात् आयव्ययं च विज्ञाय आयानुकूलं कुरिन् आयुधव्यसनं प्राप्त आयुधापेक्षिणं श्रुत्वा आयुधेभ्यो वर. खगः आरा उपनहचहा आविद्धं च प्रविद्धं च आश्रयांश्च महीणां आश्विनं वप्रसहित आसन् हिरण्मया दर्माः आस्तरो ग्रन्थिपाद: स्यात् आहवेपु मिथ. शूराः IT 49 VIII I 16 . III 8 VI 53 V 25 IV 37 V 34 VI 37 उच्चावचाःकरा:न्यायाः उच्चासनस्थो नृपतिः उत्थानं विनिवृत्तिश्च उत्थायापररात्रेषु उदरंभरिता स्वार्थः उद्दीनमवदीनं च उन्नामनं प्रपातश्च उन्मोच्य चाधिकारिभ्यः उपजप्यानुपजपेत् उपन्यन्तमपन्यस्तं उपलोरोपकं चाप उपविष्टे मुनी तस्मिन् उपसहाररहितं उपायांश्चतुरो युज्यात् उभी तो नृपतिः कुर्यात् उर ऋक्षौ च पक्षी च VIII 27 VII 58 . VI 29 I 31 20 .. IV 22 VII 44 .. इ I 8 II 13 VIII 72 VI 60 .. I 20 इनितं ते मया नातं इनश्चानुदिनं धर्मः 11 I I VI 11 . 19 इति तद्वचनं श्रुत्वा इति पृष्टस्तु पृथुना इत्यं विधाभिस्तु मटान् IV 3 VI 111 .. rv 24 ऊर्जस्वलांश्च जंघालान् ऊर्जस्वलान् सांयुगीनान् VI 17 I 7 I 40 II 60 इत्युक्तवन्त राजानं इत्सुतानन्ददुग्धान्धी इत्येतत् कथितं यत्स इत्येतत् कथितं वत्स इत्येवमनुमायन IT 02 6 VIII एकत्रिंशय कंकाला एकमेव दहत्यमि. एकविंशतिरक्षाणि v59 I66 VTI 25 ·iii सोकानुक्रमणिका सर्ग: श्लोक VI 80 V 43 .. सर्गः श्लोकः VII 24 VII 36 VIII 8 VII 7 कृत्वा ज्येष्ठानुसारेण कृत्वा सुशिल्पिनः प्राज्ञान् कोटिसूर्यप्रतीकाश कोशागारायुधागार कोष्ठागारायुधागार क्रमाद(शहासेन क्रौञ्चास्त्रं हयशीर्ष च क्षयस्थान च वृद्धिश्च V 3 VI 67 VI 62 VII 16 VI 92 5 II VII II 24 9 • VIII 86 .. VII VII 31 .. IV 20 III 2 खगः कदा हि जनितः .. v 51 III 10 VI 97 VII 4 VII 40 एकविंशत्सहस्राणि एकस्यै रथिकायाथ एकस्यैकस्य चाश्वस्य एकस्यैकस्य नागस्य एकाशीतिसहसास्तु एको स्थो गजश्चैकः एको रथो दश गजाः एतन्मन्त्रं प्रवक्ष्यामि एतानक्षौहिणीसंस्थान एतानि वल्गितान्याहुः एतानि विकृति यान्ति एते चान्ये च बहवः एते सेनाविशेपा बै एतैरन्यैर्यधाशाख एवंवृत्तस्य नृपतेः एवं सर्वमिदं राजा क ककलास्त्रं मौसलास्त्रं कथं तेपामियं नीतिः कथान्तरमधासाद्य कथेयं कथिता तुभ्यम् कर्मान्तिकान यष्टिधरान् कांस्यकायो लोहशीपः कान्दिशीके स्वसैन्ये तु कालरात्रिनीकाशं तत् काव्यम्तु तत्समालोड्य कुन्तस्त्वयोमयागः स्यात् कूटयुद्धसहायानि कृत्तिकास्तस्य नक्षत्रं VIII 41 VIII 92 .. VI 14 .. VII 21 VIII 88 VII 13 In 27 II 35 VI 45 I 18 II 20 I 9 गजं च गजसादि च गजयन्तुस्सारथेश्च गजांश्चाग्रे प्रेषयेच गजानां सप्तलक्षाणि गणाख्ये शताङ्गानां गतप्रत्यागाताक्षेपाः गतवाहनयोधानां गदामुद्गरसीरा च गदावलिगतवत्येषा गदा शैक्यायसमयी गव्यूतिमात्रे यो व्यूहः गिरिपृष्ठं समारुह्य गुप्तकर्म समादिश्य गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान् गुल्मे नव रथाः प्रोक्ताः गोधोपासकवच गोमुखं ब्रह्महत्यापि V 49 III 39 VI 34 .. .. v 20 VI 87 VIII 68 v 28 VI 86 VI 41 V 4 VII 56 I 25 VII 12 22 -IV 25 v 53 II 54 III 35 ·iv श्लोकानुकमणिका सर्गः श्लोकः सर्गः श्लोकः VI 6 III 29 2 III 21 IV 48 गोमूत्रिका हंसिका च गोशीपं गोशिरः प्रख्यं ग्रन्थनं भ्रामणं चैव ग्रहणं धमापनं चैव ग्रामस्याधिपतिः कार्य ग्रामीयान् ग्रामंदोपांच IV 41 VI 13 VII 43 VIII 46 - .II 16 VIII 47 IV 7 ततस्तु भगवान् रुद्रः ततस्कृपभकेतोः स तत्तत्कार्यानुसारेण Do. तत्राद्यं मतमालव्य तत्रावान्तरभेदांश्च तत्साध्यसिद्धयस्तिस्रः तथा पुष्यरथांश्चैव तथा भूमिप्रदेशज्ञान तथा व्यसनिन शत्रु तदा त्वायतिसंयुक्तः तदा प्रभृति लोका वै तदा हिमवतः शृङ्गे IV 47 VIII 87 VI 21 VI 35 I 52 VIII 80 VI 49 .. III 23 IV 44 II 55 II 37 चक्र तु कुण्डलाकार चक्राणि लोकपट्टांश्च चचार विविधान् मार्गान् . चतस्रो गतयस्तस्य चतुशत्वारिंशदेते चतुप्पाच धनुर्वेदः Do. चम्यां सप्तशतं चैक चारेभ्यश्चाधिकारीणां चालनं धूननं चैव III 11 4 I I 38 II तमायान्तमृपिं श्रुत्वा .. III 22 VII 20 तमुद्धृत्य महादेवः I 28 VIII 29 III 16 6 IV VIII 7 VIII 71 VII 59 I 36 IV 10 v42 तलक्षणोद्देशमात्र तस्मिन्नुत्पतमाने च तस्य देवस्य यद्रूपं तस्य प्रसादे पद्मा श्रीः तादृशानेव खीयांस्तु तानन्यानगुणान् तिरश्चीनगतान्येव तिर्यगूर्ध्वप्रचरणे तीक्ष्णस्वभावाद्वाच्च तुरगाणां सहस्राणि ते तस्य वचनं श्रुत्वा तेन संस्तंभिता यापः तेभ्योऽतिगच्छेद्विनयं तेषां प्राणान्तिको दण्डः .. I 45 III 28 VIII 16 जडान्धमूकबधिरान् जययां च कृशाश्वायत् जया लब्धवरा मत्तः जातिभालोपजीवी वा जिगीषवोऽरीन् राजानः जिघांसवः पापकामाः जम्मकावरणाश्चैव जैनध्वजपताकं च ज्यापनुवर्मशास्त्राणि 1 68 III 40 .. VII 18 .. II 53 .. .. VIII 55 II 34 VI 25 VI 47 I 33 VIII 12 VII 63 ·श्लोकानुक्रमणि सग श्लोक VIII 21 vr 40 सर्ग श्लोक VIII 52 IV 38 IV 35 VII 17 VII 19 II 30 I 56 तेषा यजामकृत्य स्यात् तोमर काटकाय स्यात् नोल्न प्रामण चैव त्रयश्च चत्वारिंशच्च त्रिचत्वारिंशच्च रक्ष विनामण निसर्गश्च त्वमप्येतमसिं मत त्सरणा गुरुणा नद्ध सरपाद सशिखर II 52 VIII 10 IV 31 IV 36 III 34 III 24 V 19 दूत चेव मकुर्यात दूप्याणि च नरेन्द्राणा दृढनाभोऽलक्ष्यलक्ष्य दृढमष्टागसंयुक्ता देवोपयोगिन देह देवे हृदा दृढ ध्यात्वा द्रुघणस्त्वायसाग स्यात् द्वात्रिंशत्करणानि स्यु द्वात्रिंशत्करणानि स्यु द्वात्रिंशदायुधानीति द्वात्रिंशद्वर्णकमनु द्वारपालान् पृष्ठगोपान् द्वितीयसेन्ययायित्व द्विविध कीर्त्यते द्वैध द्वे कोटी चेव लक्षाणा द्वे चादे च कोटिश्च VI 58 V 10 IV 2 II 9 IV 9 VIII 20 II 22 VI 3 VI 62 VIII 94 VII 29 VII 53 VIII 79 VII 30 VIII 63 ध VIII 64 VI 89 I 43 V 2 II 17 दष्ट्राररास्वदन दण्डचा धर्मचन दण्डभोगोऽसहताश्च दण्डव्यूहेन सेना तु दण्डस्त्रिधार्थहरणं दया मिनिबन्धवा दत्या भूम्यादिक राजा दद्यात् प्रहृष्टो नियुत दधीचिपृष्टास्थिजन्य दधीचिरपि तान् हत्वा दन्तकण्टकनामा तु दन्तकायो दृढानश्च दशी तेन विभक्तव्य दान पञ्चविध प्राहु दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतु दिवसे दिवसे सज्ञा दिवसे दिवसे सेना दिष्टया ते बुद्धिरुत्पन्ना II 15 II 61 IV 49 IV 11 IV 43 II 43 धनुराद्यायुधव्यक्ती धनुरिपुर्भिण्डिवाल धनुर्वेद विद त्या तु धनुर्वेदविधानेन धनुर्वेदरिशेपज्ञा धनुर्वेदस्य माहास्यात् धनुर्वेदस्योपदेश धनुस्वरूपमाख्यास्ये धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि VIII 50 II 60 II 63 VIII 76 I 13 IV 6 I G VI 77 VI 83 I 41 VIII 25 धर्मनाभो महानाम IT 31 VIII 90 धर्मशासपुराणानि दुर्भिक्षत्र्यसनोपेतान् ·श्लोकानुप्रमणिका vi सो सक VIII 39 सर्ग लोक VIII 22 III 32 धर्मशास्त्रानुवादेन धर्मसेतुमतिकातान् धृत्वा यात्रामारभव VII 38 III 3 I 53 VIII 77 VI 103 V 9 VII 45 VIII 53 v 33 VII 47 III 13 32 VII 19 VIII 40 IV 40 VII 46 न कूटेरायुधैर्हन्यात् नगरे नगरे च स्यात् न प्रसुप्त न प्रणत नभोऽग्निज्वाल्योद्धास्य न मुखे त्रिणिन हन्यात् नलिका मजुदेहा स्यात् न हन्यावृक्षमारूढ नागा दश रथस्यास्य नागास्त्र गारुडाच नामापि तस्य राजेति नित्यकर्म समाप्याथ निस्तमे निगवाक्षे च नीतिशास्त्रमिद प्रोक्त नीलोत्परसरणं तत् नील हितवर्ण तत् VIII 95 II 61 VII 6 VI 93 II 27 VI 96 I 30 पदातये सुवर्णाना पदातीना सहस्रस्य परपरा तु का तस्य परद्रव्ये प्रेरण च परराष्ट्रार्जित द्रव्य परशु सूक्ष्मयष्टि स्यात् परावृत्त सान्नवृत्त परीघो वतुराकार परिमोक्ष प्रहाराणा परिवर्तनाधिकारैश्च परीक्षित स्वमप्येव परीक्षितमहावुद्धि पलायित सायुध तु परायित स्वभृतिक पल्याणानि खलीनानि पादावकर्पसन्धाने पाद्यमध्य तथा गा च पापा ह्येते कथ धर्म पाशस्सुसूक्ष्मावयव पित्र्यस्सीमनसश्चैव पिनाकम्तु त्रिशीर्ष पुरोगानुचराश्चय पूरण स्थारण चैत्र पूर्वरानना या तु पूर्व वक्ष्यामि मुक्ताना पृष्ठयान् वृपानश्वतरीन् पृथुनीर सूक्ष्मशिर धुमेव प्रशाम्बर VIII 11 VI 16 VIII 69 III 26 5 VIII 99 I III 14 V 55 v 12 IV 45 II 33 I 23 पञ्चविंशत्सहस्राणि पहिश पुप्रमाण म्यात् पटेच य इद काव्य 2. V 39 VIII 07 ITY 19 VIII 66 पताछ गन्धर VI 51 VII 3 IV VI 75 VI 00 पत्ति सेनामुस गुल्म पत्ते सेनामुम्बम्यापि पत्त्यात्रिगुण सर्व पत्त्याचापतीनण पत्याप ध्यपग VII 10 180 I 18 VIII 23 I 29 VIT 32 पृथुर्वन्य प्रना रक्षन् ·vii लोकानुक्रमणिका सर्गः श्लोकः VI 102 I 61 सर्गः श्लोकः III 17 VIII 32 VI 23 VI 100 VI 88 IV 24 IV 26 IV 30 IV 91 II 18 .. IV 16 VII 34 पेतुरुका दिवो घोरा प्रजोद्वेजनकणां प्रतिग्रहे वासयेच्च. प्रतिप्रयाणं मृत्यानां प्रत्यग्रे कर्मणि कृते प्रत्यालीढकमालीढं प्रदक्षिण च शैव्यू च प्रदरो दृढकः सत्यः प्रदेयानि तु योधानां प्रमतजलकाष्ठानि प्रयाणपूर्वयायित्वं प्रयोगकोटीरयुतः प्रविमागो न राष्ट्राणां प्रसारणं वेष्टन च प्रस्तापनप्रशमने प्राचेतसमनुश्चापि मासस्तु सप्तहस्तःस्यात् प्रेपयित्वा नयेत् सेनां भटेभ्यश्चव वस्त्राणि भयानष्टादशान्येपु भिण्ठिवालस्तु वक्रामः भुक्ता भागवतं शास्त्रं भुसुंडीति द्वादशैते मूभृद्भेदश्चाविचाल्यं भृतिश्चातिरथे देया भृशाधो मानसः पुत्रः भेदस्निधान्यतरस्नेह भोग च दद्याद्विप्रेभ्यः भ्रान्तमुद्धान्तमाविद्धं प्रामणं कर्पणं चैव भ्रामणं क्षेपणं चेति .. VI 4 VI 44 I 44 VI 42 .. VIII 78 VI 59 II 3 VIII 62 III 25 I 32 v 21 IV 29 IV 46 IT 25 I 24 V 25 v 31 v 41 .. VI 36 I 47 घ II 51 IV 23 VI 18 VIII 59 VIII 75 VI 31 VI 38 v51 मण्डलानि विचित्राणि Do. मत्सकाशाद्धनुर्वेद मदमत्तानुपादाय मदोत्कटांश्च कलभान् मधुरानूपरे देशे मधु साशीविपघटा मन्त्रों विजयमूलं हि मन्दरं पर्वतश्रेष्ठ मयूसी कृतयष्टिः स्यात् मर्दनीयतरुश्रेष्ठा महर्पिसुरगन्धर्वा महेन्द्रो लोकपालेभ्यः मां रक्ष रक्षेत्युच्चार्य VIII 67 5 VIII बद्धगोघाडुलीताणः बन्धयेच तटाकानि बन्धुत्वनापनं स्वाम यहूदयान् प्रात्ययिकान् वालोऽपि नावमन्तन्यः याहून्नतस्सुत्सरुश्च विभीषिकाविधातं च बुमुण्डी तु वृहद्रन्थि. बृहत्सरुर्दूरगमा प्रमाण च ततो दृष्ट्वा ब्रमा महेश्वरः स्कन्दः ब्राह्मणेभ्यो नाददीत II 41 .. v 46 VI.71 III 18 IV 50 VI 60 IV 51 IV 34 I 37 I 21 VIII 57 III 31 .. TT ·VI लोकानुममणिका सन् श्लोक VIII 22 सा श्लोक VIII 39 धर्मशास्त्रानुवादेन धर्मसेतुमतिकातान् धृत्वा यात्रामारमख III 33 VTI 38 I 53 III 3 VIII 77 VI 103 VI 45 VIII 53 । पदातये सुवर्णाना पदातीना सहस्रस्य परपरा तु का तस्य परद्रव्ये प्रेरण च परराष्ट्रार्जित द्रव्य परशु सूक्ष्मयष्टि स्यात् परावृत्त सानिवृत्त परीधो बलाकार परिमोक्ष प्रहाराणा परिवर्तनाधिकारैश्च परीक्षित स्वमप्येव परीक्षितमहावुद्धि V 33 VII 47 III 13 VII 49 V 32 IV 40 VIII 40 VII 46 VIII 95 VII 6 II 64 II 27 पलायित सायुध तु VI 95 न न कूटेरायुधैर्हन्यात् नगरे नगरे च स्यात् नप्रसुप्त न प्रगत नमोऽग्मिचारयोद्धास्य न मुसे त्रिणिन हन्यात् नलिका मजुदेहा स्यात् न हन्यावृक्षमारूढ नागा दशरथस्यास्य नागास्त्र गारुडास्त्रच नामापि तस्य राजति नित्यकर्म समाप्याथ निस्तमे निर्गवाक्षेच नीतिशास्त्रमिद मोक्त नीलोत्परसवर्ण तत् नीररोहितवर्ण तत् प पश्चविंशत्सहमाणि पहिश पुप्रमाण म्यात् पठेच य इद काव्य I 30 VI 96 VIII 11 VI 46 VIII 69 III 26 VIII 99 I 5 JII 14 V 58 v 12 rv 45 JI 33 I 23 y 2 परायित स्वभृतिक पल्याणानि खलीनानि पादावकर्यसन्धाने पाद्यमय तथा गाच पापा घेते कथ धर्म पाशस्सुसूक्ष्मावयव पित्र्यस्सौमनसश्चैव पिनाकम्तु विशीर्ष पुरोगानुवराश्चेव पूरण स्थारण चैव पूर्वरान ता या तु पूर्व वक्ष्यामि मुक्ताना पृष्ठयान् वृपानवतरीन् पृथुग्रीव सक्ष्मशिर प्रधुमेव प्रशाम्यर पृधुर्वन्य प्रना रक्षन् ए 39 VI 20 VIII 97 IV 10 VIII 06 पतद ध गन्धल VI 51 VII 3 VI 15 VI 60 पत्ति सेनामुख गुल्म पत्त सेनामुग्यस्यापि पत्याधिगण सी पत्त्याचामतीन पत्याचङ्गे ध्वनपटा. VII 10 IV 16 VI 80 VIII93 I 32 I 20 ·vii श्लोकानुक्रमणिका सर्गः श्लोकः VI 102 I 61 सर्गः श्लोकः III 17 VIII 32 VI 23 VI 100 VI 88 IV 24 IV 26 .. IV 30 IV 91 II 18 .. IV 16 भटेभ्यश्चैव वस्त्राणि भवानष्टादशान्येषु भिण्ठिवालस्तु चक्रामः भुक्ता भागवतं शास्त्र भुसुंडीति द्वादशैते मूभृद्भेदश्वाविचाल्यं भृतिश्चातिरथे देया भृशाश्वो मानसः पुत्रः भेदस्त्रिधान्यतरस्नेह भोग च दद्याद्विप्रेभ्यः प्रान्तमुद्धान्तमाविद्धं भ्रामणं कर्पणं चैव भ्रामणं क्षेपणं चेति VI 4 VI 44 VII 34 I 44 VI 42 VI 59 VIII 78 VIII 62 II 3 I 32 III 25 v 21 .. IV 46 II 25 IV 29 पेतुरुल्का दिवो घोरा प्रजोद्वेजनकर्तृणां प्रतिमहे वासयेच, प्रतिप्रयाणं मृत्यानां प्रत्यप्रे कर्मणि कृते प्रत्यालीढकमालीढं प्रदक्षिण च शैध्यू च प्रदरो दृढकः सत्यः प्रदेयानि तु योधानां प्रभूतजलकाष्ठानि प्रयाणपूर्वयायित्वं प्रयोगकोटीरयुतः प्रविभागो न राष्ट्राणां प्रसारणं वेष्टन च प्रस्वापनप्रशमने पाचेतसमनुधापि प्रासस्तु सप्तहस्तःस्यात् प्रेषयित्वा नयेत् सेना य बद्धगोधाडुलीनाणः बन्धयेच तटाकानि बन्धुत्वज्ञापनं स्वाम बहूदयान् प्रात्ययिकान् बालोऽपि नावमन्तत्यः वाहून्नतस्सुत्सरुश्च विभीषिकाविधातं च बुसुण्डी तु वृहद्रन्थिः वृहत्त्सरुद्दूरगमा ब्रह्माणं च ततो दृष्ट्वा ब्रह्मा महेश्वरः स्कन्दः बामणेभ्यो नाददीत I 24 .. V 25 VI 36 V 31 V 41 .. I 47 II 51 IV 23 VI 18 VIII 59 VIII 75 VI 31 VI 38 V मण्डलानि विचिलाणि Do. मत्सकाशाद्धनुर्वेद मदङ्गात्तानुपादाय मदोत्कटांश्च कलभान् मधुरानूपरे देशे मधु साशीविपघटा मन्त्रों विजयमूलं हि मन्दरं पर्वतश्रेष्ठ मयूखी कृतयष्टिः स्यात् मर्दनीयतरुश्रेष्ठा महर्पिसुरगन्धर्वा महेन्द्रो लोकपालेभ्यः मां रक्ष रक्षेत्युचार्य VIII 5 VIII 67 II 41 v 46 VI 71 IV 50 VI 60 IV 51 IV 34 I 37 I 21 VIII III 18 .. III 31 TT 7 ·VIII श्लोकानुक्रमणिका सगं श्लोक सर्ग श्लोक VII 51 VIII 70 VIII 83 VI 79 VIII 81 VIII 17 IV 27 VIII 49 यम्य मन्त्र न जानन्ति यादृक् सैन्याधिपत्ये तु यस्य शूदन्तु कुरुते यानि प्रामिकभोज्यानि यापन घूर्णन चेति यावत्कीतिर्मनुष्यस्य युद्धकाले ह्यनुप्राप्ते युद्धे स्वार्थ मृता ये च II 11 IV 52 II 12 VIII 96 v 00 VII 60 VI 106 V 35 मार्गशीर्षे शुभे मासि मित्रस्य चानुरोधेन मितण चैव विकृते मिश्रण म्फोटन वीपी मुक्त चव यमुक्त च मुक्त वाणादि विजय मुचामुक्तपदोकानि मुगर सूक्ष्मपाद स्यात् मुनिगारशिराश्चापि मुष्टिग्रह परिक्षेप मुटयग्रग्रहण चैव मुसलस्त्वक्षिशीर्षभ्या मूलप्रतिग्रह कृत्या मृताना जीवता चापि मृदु राजा सतत मौलान् शास्त्रविद मौष्टिक सुत्सरु नेय म्लेच्छा गोयोनयश्चान्ये I 26 युररानाय वर्वाणा VII 33 v 14 II 32 V 17 VII 61 V] 38 IV 55 VI 32 VI 107 VIII 43 VIII 18 III 15 III 16 IV 17 v 40 V 52 VI 10 योगन्धर सनिद्रश्च यो दण्ड्यान् मोचये दाजा योधेपु रथिकान् कुर्यात् र रक्ताक्ष क्रूरनिर्हाद रक्षणार्थाय रोकस रक्षोगजादिदेहाना रक्षोदेवमनुप्याणा रज्जून शङ्कन् शङ्करीपान् स्थाक्षमात्रका याच रागिक त्रिणत प्रोक्त राजधर्मा कृता सर्वे रानधर्मान् प्रवक्ष्यामि रानाजाप्रतिरन्दीना रानान प्रथम पिन्देत राज्ञा नियमितास्त्यावा रानोऽपहासनिन्दे च VI 48 य ए 30 IV 21 V 52 III 12 I 10 VII 35 1 VIII 54 VIII VIII 33 VIII 44 VIII 30 यन्त्राणि लोहसीसाना या धकरव तन्न यत शका भनेत् भीत यतों भवेत् भय शत्रो यत्र श्यामो रोहिताक्ष यथा हि गर्भिणी हिवा यदा मुन्चेच्छर विध्येत् यद्यदहाश्रित चास्थि यमान्नोदकधनानि यम्त्यमात्योऽनुकूर स्यात् VIII VI 81 IV 14 VIII 42 II 57 VII 57 रक्षाध्यायान् जगी रक्ष्यस्य प्रतिसन्धान I 22 IV 18 VI 81 ·ix श्लोकानुक्रमणिका सर्गः श्लोकः IV 42 सर्ग: श्लोकः I 21 III 5 .. 18 .. VIII 94 लगुडः सूक्ष्मपादः स्यात् लवित्रं भुग्नकायं स्यात् लालाटिकश्चेगितज्ञः लिझ्मेवाश्रमख्याती लोकनाथ नमस्तेऽस्तु VI 73 I 14 VIII 100 वेदव्यासश्च भगवान् वेनपुत्र प्रवक्ष्यामि वैन्योऽपि ततथा चक्र वैशंपायन इत्युक्त्वा वैशंपायननामा तु वैश्यो या शूद्रजातीयः व्याजेन युध्यतां चैव व्यादितास्यातिनीला च I 3 III VIII 98 VII 61 व IV 33 .. .. IV 32 V 48 I 27 शक्तिहस्तद्वयोत्सेधा शतघ्नी कण्टकयुता शतत्रयाध्यायवती शतागानाभिमानां च शत्रुपत्त्यश्वरोधश्च VII 3 VI 61 .. .. शत्रुपु स्वीयमागाश्च VII 62 VI 110 VII 52 VI 99 .. वक्ष्यामि चोपसंहारान् II 28 वज्र खड्गो धनुश्चक्रं II वजमाली च परशुः II 19 वनदिमार्गविज्ञानं VI 61 वराकीश्चैव तरुजाः VI 52 वाचा तान् भीपयित्वा तु VIII 28 वामांगुष्ठं तदुदरे IV 12 बाराही मकरव्यूहः VI वार्तिकाधिपतेश्चापि VII 41 वाहिन्यां स्पन्दनाः प्रोक्ताः.. VII 15 विंशतीशश्च तत्सर्व VIII 48 वित्तमेव कलौ नृणां I 12 विद्रावयेच्छत्रगुल्मान् VI 39 विभीपिकां विघातं च VI 60 विमलस्तीक्ष्णधारश्च IIT 20 विविधानि च वाद्यानि VI 51 विशालो विजयः सूची VI विशीर्णे कार्मुके राजन् III 6 विष्णुचक्र वन्नमस्त्रं II 40 विष्णुमरीचये प्रादात् III 30 VI 10 वीतमन्तःपुरं चैव वृतो राजगुणैः पद्भिः 49 वेतनं रथिकायाथ VI 63 VI 109 .. .. शत्रुसेनाविभेचारं शत्रुसेविनि मिले च शत्रुसैन्यात् कुञ्जरं वा शत्रूणागभिरोधश्च शत्रूणामुपघातार्थ शरासनधरांश्चैव शस्त्रमत्रं च प्रत्यस्त्र शस्त्राणि लोके द्वात्रिंशत् शास्खानगरमर्हस्तु शिक्षणयं च ये योज्याः शिखरी धर्मपाथं च शिथिलानि च शस्त्राणि शूद्रप्रायेषु वर्णषु शृणु चाप्यपरं भूयः शोधनं कृपतीर्थानां 5 III II 14 II 50 VIII 51 VIII 37 II 23 VI 105 I 17 II 42 .. .. .. - VI 66 VII 35 ·x लोगनुक्रमणिका सर्ग' श्लोक सर्ग श्लोक III 37 VII 37 श्रीगर्भो विनयश्चैव श्रीमत्तक्षशिलाया तु श्रीमद्गजानन 1 2 II 50 - I I 34 सर्वाश्चापती राज ताफ्नान्यस्थिभूतानि साम दान च भेद च साम पञ्चविध ज्ञेय सारथ्ये च गजस्कन्धे सोरो द्विवक्तो विशिख सुपरीक्षितमन्नाज्य सुपन्त्रिण प्रकुर्वीत सेतुभेदकराणा च सेनाकर्म समालोक्य सेनामुखे तु गणिता सेनाया भृतिदाने च सैनिकान् परिधिस्थाश्च VIII 73 VIII 74 VI 57 y37 VIII 89 VIII 19 VIII 34 8 VIII 82 पग्निागसहस्राणि स संपात समुदीर्ण च समय चैव मित्रेण सवत मौसल सत्य सहारान्नाम दुर्धान् सकाण्डपृष्ठ सनल सद्धामेऽमिमुखा कृता स च तान् सपरिकामेत् स तथेति प्रतिश्रुत्य II 26 VIII 23 VII 11 VII 42 I 16 VI 30 VI 108 VIII 54 III 33 VI 33 सोऽग्निर्भवति वायुश्च स तद्वच समाकर्ण्य VIII 4 VI 20 V 24 III V 13 सौविदल्लान् वर्षवरान् स्थूणस्तु रत्तदेह स्यात् स्वदचात् द्विगुण पुण्य स्वद्रव्यमाहरेत् तेभ्य स्वमूल तु दृढ कृत्वा II 10 VIII 65 VIII 26 II 29 II 36 I54 स्वयमोचन श्रुत्वा IV 1 ~ VI सत्कृत्य मनवे दत्त सत्य सत्य पुन सत्य सत्यवान् सत्यकीर्तिश्च सत्यवान् सर्वदमन सत्सरुनतुलो नील सन्धिविग्रहतत्वज्ञ सन्मान चव कुर्वीत ससकोट्वश्च कोन सप्तविंशतिसाहस्रा सप्ताशीति च रक्षाणा समुपिजे स्वसैन्ये च सर्वमोचननामा तु सनसेनाधिप कार्य सर्वस्वहरणश्चैव सर्वामिसारमहिठ v 36 I 48 VIII 60 VII 22 VII 14 VII 26 स्वशक्तयुषचय ज्ञावा स्वाज्ञासचरणार्थाय स्वाधीनादिकृताना तु स्वान्यसहारकाभावात् VI 78 VIII 35 II 41 VII 50 VI 85 II 38 VI 72 VI 104 हन्यमानस्य यत्किचित् हय वा शकटीं वापि हयारूढवर हत्वा हिरण्यकशिपुश्चैव हुणा पुलिन्दा शवरा VI 98 VIII 39 III 9 VI 15 v 56 ·श्री विपयसूचिका पुट पुर प्रथमोऽध्याय 45 45 1 45 2 46 द्रुघणस्वरूपादिकथनम् तोमरस्वरूपादिकथनम् नलिकास्वरूपादिकथनम् लगुडस्वरूपादिकथनम् पाशवरूपादिकथनम् चक्रवरूपादिकथनम् दन्तकण्टकखरूपादिकथनम् वुसुण्डीखरूपादिकथनम् 46 46 7 47 ... ... पञ्चमोऽध्याय 48 ... 49 49 मगलाचरणम् उपोद्धात. कलियुगाचारकथनम् (राजशाखे) पूर्वग्रन्थपरिचय 6 धनुर्वेदोपदेश शस्त्रास्त्रजननम् 10 धर्मप्रजापरिपालनोपदेश 11 द्वितीयोऽध्याय धनुर्वेदस्वरूपनिरूपणम् 19 धनुर्वेदस्य मतभेदेन चातुर्विध्यकथनम् 21 पादचतुष्टयस्य प्रत्येकमवान्तरभेदवर्णनम् 21 दीचिनिकटे देवै स्वायुधन्यास 25 तदहात् सवनशस्त्राणामुद्गम 26 धनुर्वेदमाहात्म्यम् .. ... 28 तृतीयोऽध्याय असिवृत्तान्तकथनम् 30 असे रहस्यनामानि चतुर्थोऽध्याय धनुस्वरूपादिकथनम् 38 इपुम्वरूपादिफिथनम् 43 भिण्डियालस्वरूपादिकथनम् शक्तिस्वरूपादिकथनम् 49 ... 50 ... 50 50 61 वज्रलक्षणम् ईलीलक्षणम् परशुलक्षणम् गोशीर्पखरूपादि असिधेनुस्वरूपादि लवित्रस्वरूपादि आस्तरखरूपादि कुन्तस्वरूपादि स्थूणस्वरूपादि प्रासतरूपादि पिनाकखरूपादि गदास्वरूपादि मुद्गरस्वरूपादि सीरस्वरूपादि मुसलस्वरूपादि पहिशस्वरूपादि ... 51 ... 51 36 52 52 ... ... 53 53 43 53 ...

·विषयमूत्रिका sii पुटः 87 51 ... SS 5. कूटयुद्धनिषेधः युद्धयात्रादि दण्ड्यशिक्षणम् ... 90 ... 55 ... 56 57 अष्टमोऽध्यायः 91 ... राजप्रभावः 92 50 ... 60 03 ... मौष्टिकस्वरूपादि परिघस्वरूपादि मयूखीस्वरूपादि शतघ्नीस्वरूपादि कूटयुद्धवर्णनम् पष्ठोऽध्याय व्यूहभेदाः व्यूहनिर्माणप्रकारः युद्धसज्जीकरणम् चतुरहकर्मादि सेनापत्यादिनियमनविधिः रहस्यगोपनप्रकारः परितोपिकदानादि जीवनदानम् सप्तमोऽध्याय सेनाविशेपकथनम् मृतिव्यवस्था 61 93 रानार्थचिन्तनम् राज्यतन्त्र विचारः धर्मप्रवक्तादिनियमनम् दुष्टगिक्षणम् ग्रामाधिपत्यादिपु अधिकारविभागः ... 70 ... ... 96 72 73 99 75 101 करग्रहव्यवस्था ... 79 ... 103 मन्त्रप्रकार. 107 .. 81 राज्ञ कृत्यन्तराणि 85 / ग्रन्थोपसंहार 108