·पृष्ठाकः गाथांका णिका १ ... जीवसमासे अथ जीवसमासे बृहद्विषयानुक्रमः गाथांकः विषयः विषयः हैमीवृत्तौ । योगाथांका विषयः अयोगित्वे चतुर्दशगुणस्थानस्थाः २३-२४ पंचस्विन्द्रियेपु गुणस्थानानि २२ चतुर्विशतिजिननमस्कार: चतु- सिद्धाश्च ११/२५ पर्याप्त २३ ॥३॥ र्दशजीवसमासनिरूपणप्रतिज्ञा च १, ११-१३ गतेदा:, भेदा नामानि २६ पद् कायास्तेपु गुणस्थानानि च २४ निक्षेपनिरुक्तिसत्पदादिगत्यादि- गोत्राणि च नरकाणां १२ / २७.३६ सरपृथ्वीमणिअपवेजोवायु- मिश्चानुगमः २१४ तिर्यग्नरगतिनिरूपणं... बादरवनस्पतिकन्दादिसेवाला- ३ जीवनिक्षपोः ३ | १५ कर्मभोगभूम्यन्तरद्वीपसमू- दिसाधारणभेदाः २४ किमा नि पडनुयोगद्वायणि छिमगर्भजार्यम्लेच्छभेदा ३७ अनन्तकायप्रत्येकवनस्पति- सत्यद 'नि अष्टानुयोगद्वाराणि ४ नराणाम् १४ लक्षणानि २९ गत्याद चतुर्दश मार्गणास्थानानि५ १६-२१ देवानां भेदाः भवनपतयः १० ३८-३९ प्रसफाये द्वित्रिचतुप्पंचेन्द्रियभेदा:२९ बहुत्या ओवभेदानां चतुर्दश- व्यन्तराः ८ ज्योविकाः ५ ४०-४४ पृछ्यादीनां कुटकोटीमानम् ३१ भिदैरनुगमस्य प्रस्ताव ल्पोपपन्नाः १२ वेयकाः ४५-४७ योनीनां संवादयोऽचित्तादय: १. चतुर्दश भिध्यादृष्ट्यादीनि अनुत्तराः ५ १९ शीतोष्णाददयश्च भेदाः गुणस्थानानि ११ । २२ गतिषु चतसृषु गुणस्थानानि २१ | ४८-५० संहननानिदतानि केपा कानि च ३४ ४ ४ ७ ५ ...

·हमीची
अनुक्रम
णिकाः
१
॥ ४ ॥
रका जीवा
गायांका
विषयः
पृयाङ्क | गाथांक:
विषयः
पृठाकः गाथांका विषयः पृष्ठाङ्क:
६८
पुलाकादयो निर्ग्रन्थाः ५, तन्त्र
८१ (३)संज्ञास्वरूपं, संज्ञासु गुणाः ७८
५१.५२ संस्थानानि ६ वत्स्वामिनछ, पृ.
गुणाश्च
५६.८२
आहारानाहारकस्वरूप, अनाहा-
म्यादीनामाकागः
दर्शनानि तत्रगुणस्थानानि च ६०
७९
५३-५४ शरीराणि ५ तद्वन्तश्च
साकारानाकारोपयोगी
५२-५८ योगाः १५ तत्स्वामिनाथ, योगेयु
७०-७४ लेश्या:६,तासु गुणा,पृथ्व्या-
दिपु नारकेषु वैमानिकपुच
८४.८६ अजीवस्य स्वरूपं, धर्मास्तिका-
गुणस्थानकानि च
३८
यादयो भेदाः(१४),धर्मादीनां
लेश्या द्रव्यभावभेदौ तासां,
५९-५९॥ वेदा, ३, तद्वन्तः तत्र गुणाश्च ४६
गत्यादीनि लक्षणानि ८४
तास वर्णादिविचारश्व
६०
कपाया:४ वत्र गुणाश्च
८७.९० प्रमाणभेदा:(४),द्रव्ये प्रदेशवि-
भव्याभव्यलक्षणं, तत्र गुणाश्च ६९
भागौ, मानान्मानप्रमाणपति-
६१.६४ ज्ञानानि५मतेः२८श्रुतस्य १४ ७६-८० सम्यक्त्वघातककर्म, स्पर्धफनि-
मानगणितभेदारसमानं दण्डर-
अवधेर्भेदाः६, अवधिमन्तः,
रूपणं, सर्वदेशघातीनि स्पर्धका-
वादिमान
मन:पर्यायभेदो केवलं च ४८ नि क्षयोपशमोपशमक्षयाणां स्व-
९१-९३ क्षेत्रप्रमाणे प्रदेशविभागो, अंगु-
शानाज्ञानेपु गुणस्थानानि
रूपं, सम्यक्त्व गुणाः, तत्रवैमा-
लायलोफान्तं त्रिविधर्मगुलं सूची-
६६-६७ चारित्राणि ५ तर गुणाश्च
निकायो जीवभेदाः
प्रतरघनमेदाश्च
९२
-
॥ ४ ॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती अनुक्रम णिका. गाथांक: विषयः पृष्ठाङ्कः गाथांक: विपया पृष्ठाकः गाथांकः विषयः ९४-१०४परमाणोर्लक्षणं, नैनयिकव्या- बादरसूक्ष्मे पल्योपमे सागरो- तमष्टविधमनन्तं च,नोसंख्या- वहारिकमेदौ, उत्सालक्षिण- पमे च, द्वीपसागरसंख्या, अद्धा- ने ज्ञानदर्शनचाधिनया:, काद्याः परमाणुत्रसरण्वादय:- पल्योपमसागरोपमे द्विविधे, प्रत्यक्षपरोक्षे इन्द्रियप्रत्यक्षा- अंगुलवितस्त्यादि प्रमाणांगुलं उत्सर्पिण्यवसपिण्यो, फर्मका- नुमानोपमानां मतित्वं, श्रुष- श्रेणिप्रतराया: आत्मांगुलं वत्त- यभयस्थितयःप्रयोजनं, द्विपि- लक्षणं, दर्शननयानां भेदाः...११८ दंगुलमेयानि च १४ धे क्षेत्रपस्योपमसागरोपमे पृ. १४४-१४९नियादृष्टवादीनां गुणस्था- १०५-११६कालप्रमाणे समयळक्षणमाव- न्यादीनां मान प्रयोजनं च १०९ निनां द्रव्यक्षेत्रकाले परिमाणं१३४ लिकोच्छनासप्राणस्तो कलवमु १३४-१४३भावप्रमाणे गुणे वर्णादि, श्रुतसं- १५०-१६४रवप्रभादिषु नारकमानं, तिर्य- एर्चा होरात्रमासयनवपू- ख्याने कालकायमरपदादि, ग्मानं पर्याप्तापर्याप्ततिर्यग्मानं वोगपूर्वादिशापिंप्रहेलिकापर्यंत- गणनसंप्याने अनयस्थितश- वैफियलब्धिमत्तियामानं स्त्री- कालनिरूपणं ...१०३ लाकप्रतिशलाफमहारालाकैर- पुंनपुंसफविर्यमान, (महाद- ११७.१३३पल्यस्वरूपं, वालभरणोद्धरणे, स्कृष्ट संख्यातं नवविधमसंख्या. पक:)गर्मजमनुष्यमानं पतु ·पृष्ठाङ्कः गाथांक: से अनुक्रम णिकाः मीवृत्ती. माथांका विपयः पृष्ठाङ्कः | गाथांक: विषयः विषयः पृष्ठाङ्कः निकायदेवमानं श्रेणिसूच्यादि क्षेत्रं, नारकविकलहरितसंमू- द्धिाशानादिपुरज्जुसंख्या च१७७ नानारकदेवमानं पर्याप्तपृथ्व्य- च्छिमगर्भजपर्याप्तापर्याप्तजल १९२-२००समुद्घाताः (७) तत्स्वामिनः, प्रत्येकवनस्पतिवहिवायुअप- खेचरचतुष्पदपरिसर्पपृळ्या- दण्डादिप्ररूपणा, मिथ्यादृष्ट्या- प्तिपृथ्व्यादिपर्याप्तापर्याप्तबा- दिमनुष्यभवनपत्यादिदेव- दिनमत्तादिजीवानां नरकेपु दरसूक्ष्मसाधारणवैक्रियवा- शरीरमानं ईशानसहस्राराच्युतान्तदेवे युपर्याप्तापर्याप्त विकलेन्द्रियमानं१४० १७८-१८२मिथ्यादृक्केवलिसूक्ष्मधादरै- पुनरतिर्यक्षु विकलेन्द्रियेषु बा- १६५-१६६अपर्याप्तमनुष्याद्यनवस्थिता- केन्द्रियपर्याप्तवायूनां क्षेत्रं, क्षेत्र- दरपर्याप्ते च गुणद्वारा स्पर्शना, नां मानमुपसंहारश्च जीवद्रव्य- स्पर्शनाभेदः, धर्मादीनां चक्षेनं१७३ अजीवाना तु सा स्वयं १८६ १६२ १८३-१९१लोकस्य अधस्तिर्यगूज़लोका २०१-२१२एकजीवानानाजीवेषु भवायुःका- १६७ अजीवद्रव्ये धर्मास्तिकायादी- नां च संस्थान, जम्बूलवणधात- लादिप्रतिक्षा, नरकेषु असुर- नां मान कीपुष्करमानुपोचररलप्रभा- नागादिषु व्यन्तरज्योतिष्कश- १६८-१७७क्षेत्र धर्मास्तिकायादयो नो- दिपृथ्वीमान, उपरिप्रदेश- क्रादिदेवेषु परापरे भवायुषी, मानस्य

·पृष्ठाकः गाथांक:
जीवसमासे
मीवृत्ती.
णिका:
गाशंकर विषयः
पृष्ठाक
गाथांका विपय:
विपयः पृष्ठा
पुळ्यादिद्वीन्द्रियादिगर्भजेत-
हगादीनां तिर्यग्नरयोर्मिध्या-
रशा असंशिविरची वेजोषा-
रजलस्थलरोचरसाधारणाना-
त्वादीनां, एकेन्द्रियादिपृथ्व्या-
युशेषतिरब्धां तमस्तमसा आ-
१९८
दिफाययोगादिस्लीवेदादिको-
नतादीनां सुरनारकाणी गति-
२१३-२१८सुरनारफतिर्यगनरैकेन्द्रियनि-
धादिमतिझानाहानादिदर्श-
स्थान
गोव्यादरसूक्ष्मपर्याप्तयादर-
नचारित्रलेश्यामन्यरिद्वाहा २४७-२४९एकेन्द्रियाणां च्यवनोत्पाती-
संख्यातवर्पायुस्तियानरपर्या-
रफानां स्थितिः
सजीवानामुत्पत्तिच्यवनयोःसं.
तपंचेन्द्रियनसाना कायस्थितिः२००२३५-२३६अन्तर्मर्तसमयमाना मावाः २४० ख्या नैरन्तयं च, सिद्धानो सि-
२१९-२३४मिथ्यादृष्ट्यादीनां कालमान १२३७-२४२छेदोपस्थापनीयपरिहारकाणां
द्विकाल: संख्या प २५५
सास्वादन मिश्रपु एकजीव ना-
जपन्येतरकाली, नानाजीवानि २५०-२५६नारफाणामुत्पादोद्वर्तनयोरन्त-
नाजीवांश्चाश्रित्य मिथ्यात्वे ए-
तो योगकाल:, धर्मादीनां पुद्र-
रंप्रसस्थायरयादरसूक्ष्मप्रत्येके-
कमीवस्य अविरतादीनां ज-
लानां च स्थितिकाल: २४६
वरेपामन्तरं पादरसूक्ष्मानगो-
घन्येतरे नरकादिपु च मिथ्या १२४३-२४६अन्तरस्वरूप, नराणां संक्षिति-
दानां प्रत्येकानां असशितिर्य.
॥ ७ ॥

·निपय:
पृष्ठाङ्कः | गाथांक:
विपयः
अनुक्रम-
गाथांक:
विषयः
भवृत्ता
पृष्ठाङ्कःगाथांक:
विपयः
पृष्ठाङ्क | गाथांक:
विपयः
अनुक्रम-
णिका.
३००
३०१
ग्नपुंसकानां सौधर्मादीनां देव २६५-२७०भावाः ६, कर्मस्ववतारः,
२८५-२८६मन्थोपयोगफलं
गती तत्र तत्रोत्पादोद्वर्तनयो-
भेदाः अजीवे भावी
२८२ प्रशस्तिः
रन्तरं
२५९ २७१-२८४गतितिर्यगादित्री नारकादि
२५७-२६४मिथ्यात्वसास्वादनादीनामाहा: धर्मादितिर्यग्गनिदेवगतिजाति
रकादीनां छेदोपस्थापनीयादी. काय गुणस्थानि नारकदेव
इति जीवसमास:
नामुत्कष्टो जघन्यश्च विरहा, तिर्यग्मनुष्य गुणस्थानि (योग-
सम्यक्त्वदेशविर तिसर्वविरती-
वेदकपाय लेश्यादृष्टिज्ञान)
नामन्तरं अजीवानां च
२७०
अजीव द्रव्यतत्प्रदेशाल्पवहुत्वं २९९
॥ ८ ॥

·Pat
वसमार
मीश्तों
उपोष
श्रीजीवसमासस्योपोद्घातः
समुपादीयतामिदं पूर्वघराचार्यवर्यावहितं यथार्थ जीवसमासाभिधानं प्रकरणं, विवरीतारकास्य पूर्वमप्यमुवन केऽप्याचार्य-
सिन्धुराः यतः अत एवनान् पूर्वटीकाकारा इत्थमाहुरित्येवं ४७ गाथावृत्तौ प्रकृतटीकाकाराः स्मरयन्ति, प्रकृताचव्याख्या श्रीमद्भिई-
पेपुरीयगच्छाम्बरनभोमिगिाभिः श्री हेमचन्द्रधारेभिः प्राणायि, श्रीमन्वो हेमचन्द्रवरयच त एवेमे ये श्रीविशेषावश्यकभाष्य
अनुयोगद्वाराणि च व्याख्ययाऽलंचक्रुः, चक्रुश्च स्वोपलव्याख्यायुतां भवभावां पुष्पमाला चेति प्रतीतमेव प्रतिभावतो, किंच-श्रीमतां
शिष्यवर्येण श्रीश्रीचन्द्राचार्येण विहित श्रीमुनिव्रसुतचरित्रेऽपि श्रीमतां किंचिद् वृत्त प्रसाधित तत् तत एवावधाय, श्रीमन्तथ द्वाद-
शशताब्या क्रिमीयायां सत्चायन्तः, यतःप्रकृतग्रन्थप्रशस्तौ वीरदेवाचार्यान् श्रीमन्मुनिचन्द्राचार्याथ स्मरन्ति एते, ते च द्वादशा-
ताब्दीतः परतो न, किन्तु प्रागेव, यतः श्रीमुनिचन्द्रसरयो हि सप्तत्यधिकवर्षसहस्रेषु दिवं गवाः, किंच श्रीमतां शिष्यवयों।
श्रीश्रीचन्द्राचार्याः श्रीमुनिसुव्रतस्वामिनां चरित्रं विनवत्यधिककादशशताब्या चतुः, ततोऽपि निस्मशयमेतत् यतः श्रीमन्तो दादा-
शताब्दीभाविना, आस्तामन्यत-स्वयमपि च श्रीविशेषावश्यकवृत्तौ 'शरदाचपंचसप्तत्यधिककादशशतेष्वतीतेपु । कार्तिकसितपंचा
श्रीमजयसिंहनृपराज्ये॥१॥ इति श्लोकेन ख्याति स्वीयर्या सत्ता द्वादशशतान्या, किंच-श्रीमद्भिर्विवृतेषु कृतेषु च ग्रन्थेषु दशसु विवरणमिदं
पर्छ, अत्र वृत्तौ नास्ति हायनानां संख्यवद्विधानकालदार्शिका अन्ये तु चतुष्पष्ठ्यधिकान्येकादश शतान्याहुः सुसंभाविच तत् यतो विशेषाव-
श्यकवृत्तौ "स्वकतानां ग्रन्थमजानामेयं क्रमनिर्देश न्यधुः पूज्या:-मया परमपुरुषस्योपदेशं श्रुत्वा पिरचय्य झटिति निवेशितमावरपक-
॥ ९ ॥

·से. वृत्ती ॥१०॥ टिप्पनिकाभिधानं सद्भावनामंजूपायां नूतनफलकं, ततोऽपरमपि शतकविवरणनामकम्, अन्यदपि अनुयोगद्वारवृत्तिसंज्ञितं, ततोऽ-3 उपोद्घातः परमप्युपदेशमालास्त्राभिधानम्, अपरं तु तवृत्तिनामकम्, अन्यच जीवसमासाविवरणनामधयेम्, अन्यत्तु भवभावनासूत्रसं- नितम्, अपरंतु ताद्ववरणनामकम् अन्यच झटिति विरचय्य तस्याः सद्भावनामपाया अंगभूतं निवेशितं नन्दिटिप्पनकनामधेयं नूतनदृढफलकम् , एतैश्च नूतनफलकैर्निवेशितर्वज्रमयीव संजाताऽसौ मंजूपा तेषां पापानामगम्या, ततस्तैरतीय छलघातितया संचूर्ण- यितुमारब्धं तद्द्वारकपाटसंपुटं, ततो मया ससंभ्रमेण निपुणं तत्प्रतिविधानोपायं चिन्तयित्वा विरचयितुमारब्धं तद्द्वारपिधानहेतोवि- शेपावश्यकविवरणाभिधानं वञमयमिव नूतनकपाटसंपुटं, ततश्चाभयकुमारगाण--धनदेवगाण-जिनभद्रगणि--लक्ष्मणगणि-विवुध- चन्द्रादिमुनिवृन्दश्रीमहानन्दथीमहत्तरावीरमतीगणिन्यादिसाहाय्यात् समस्तमपि विलक्षीभूतं तत्सैन्यं निलीनं च सनायकमेव" स्पदं चातो जीवसमासविवरणरूपा पठा कृतिः कृतिना, किंच-श्रीमतामेतासु दशसु कृतिषु नन्दिवृत्तिटिप्पनकं तापदलभ्यमेव, यतो यल्लभ्यते नन्दिटिप्पनकं तत्तु धर्मघोषाचार्यपादकमलमकरन्दचंचरीकायमानश्रीश्रीचन्द्राचार्यनिर्मितमास्ति न तु श्रीमद्भिः सूत्रित- मित्यन्वेष्यमेव मेधाविभिरेतत्, शेपास्तु नवापि कृतयोऽनवा अपि नवा इव जाग्रति जैनशासनामृतरसपीपासिताना, नचेमान्यसं- भवीनि पूर्वोक्तानि वर्षाणि अस्यां विधाने यतः सप्तम्या भवभावनायाः कृतिस्तत्प्रस्तावनातः सप्तत्याधैकैकादशसु शतेपु अवसीयते, प्राक् चेदमदृम्भिपुषिधरणं, ततो यथायथमेतत् , आस्तामनुमानं, स्वयमेव प्रथमादर्श लिखिता पुस्तिकाऽस्या अस्ति स्तम्भतीर्थे ॥१०॥ तद्वाङ्कयतीति न संदेहलेशोज़, परं पुष्पमालायाः सविवरणाया एतत्प्राग्निप्पादिताया अपि पंचसप्तत्यधिकैकादशताब्दी उद्घष्यते सा कथं श्रद्धीयतां ?, विशेपावश्यकक्रमस्य तदन्यथाभूतत्वात, न चेत् स पाठः क्रमदर्शकस्तदा भवेदेवं, परमस्माकं स क्रमदर्श-

·उपोधात
मीवृत्ती
॥११॥
कठया प्रतिभातीति । अवधार्य ताबद्धीधनैर्यदुत जीवसमामाख्यं प्रकरणमिदं पूर्वभृद्रिपिहितं यत आख्यान्ति प्रकरणकारा उपसं-
हारगाथायां दृष्टियादगतपदार्थदर्शकतामेतस्य, परं ते सुरिपुङ्गवाः कदा अभूवन् किमभिधानाच ते इति न ज्ञायते, परं प्रामाणि-
करकांण्डास्ते इति तु निर्णीयते, यतः ३०-३६-६५-६९-७३-७८-८०-८२-११५-१५३-१५७-१५८-१७५-१८४-१९४-१९७-१९९
प्रभृतिगाथासु पृथ्वीभेदक्रमादानां सिद्धान्तामिहितक्रमादरन्यथात्वेऽपि न टीकाकारण दूषितान्येतद्ग्रन्थगतानि वाक्यानि, श्री-
विजयसेनसरिभिः सेनप्रश्नेऽपि द्वितीयोल्लाससत्कद्वापष्टितमे तुर्योल्लाससत्कद्वादशे च प्रश्ने एतत्प्रकरणगतं वचनमनूदितं मतान्ततर-
तया न तु दुपितं, श्रीविनयविजयोपाध्यायैस्तु लोकप्रकाशे शतशोऽनूदितमेतत् भूलप्रकरणं, यत एवं ततो विसंवादो दृश्यतेच
बहुषु स्थान सिद्धान्तवायैः सह परं न तत्रानास्था श्रद्धावतां, यतः केवलादिगम्येषु पदार्थेषु अर्वाग्दर्शिभिरन्यतमः सत्यतया
निर्णेतुं शक्यो नेति पदार्थ द्वयमपि व्याख्येयमेवेति । किंच-प्रकरणस्यास्य विवरणादेतस्मात् प्रागप्यभूतां हे वृत्ती, यतः श्री-
मद्भिरेव ४७ तमगाथावृत्तौ 'मूलवृत्तिकृते ति स्पष्टमेवाख्यातं, स्वकृतविचरणमपेक्ष्य स्यातू तस्या वृत्तेमूलवृत्तित्वं परं१५८गाथावृत्ती "ए
तद्गाथायामर्याचोनटीकाकारः प्राह, तद्यथा-मूलटीकायां न व्याख्याता, अस्माकं त्वयमर्थः प्रतिभासते, व्याख्यानमर्वाचीनटीकाकार-
कतं दर्शित" मिति स्पष्टमुलेखस्य दर्शनात् अभूतां वे वृत्ती अस्य इतः पाक इत्यत्र न कोऽपि संदेहः, परंन छाप्युपलभ्यते न चोल्लिखिते
अपि अन्यत्र दृश्यते, स्थातां चेत्कस्यापि विदुपापा ज्ञाप्या समितिरिय यतस्तयोरपि यथायथं प्रचारः स्यात् । प्रकरणमिदं सवृतिक
प्राय श्रीमद्भरगोविंददासोक्या कलिकत्तायां मुद्रयितुमाररुधं परं तस्य मुद्रणालयाधिपेन रुप्यकाः प्रचुराः श्रीमद्धरगोपिन्ददासर्दी-
पिता गृहीत्वा न कृतं मुद्रणं पूर्णमिति श्रीजैनबन्धुप्रेसमुद्रणालये पूर्णकारितमेतदिति पत्रान्यथात्वेऽक्षरद्वैविध्ये चानुपाया चयमिति-
॥११॥

·मीवृत्ती
उपोद्घातः
ज्ञापयन्ति आनन्दसागराः ॥ संपदाष्टनागेलामितेऽन्दं श्रावणे सिते । तृतीयायां शनौ चकुरेनमानन्दसागराः ॥ १ ॥ निरस्य
केशरीयाख्ये वी तीर्थमालम्लुचः । नमान् विघ्नकरान् राजादेशात् दण्डक्रियां व्यधुः ॥२॥ ते निर्बन्धेन सङ्घस्य स्थिता
उदयपत्तने । किभिज्जीवसमासस्योपोद्घातं घलिसन्नाम् ॥ ३ ॥
॥१२॥
शुद्धि पत्रम्
पृष्ठ ९१ पंक्ति ८-अष्टभिः परमाणु भिरेक ऊर्ध्वरेणुः-भवतीत्यर्थ.
पृष्ठ ९८ पंक्ति १३-रत्नियेतो.
पृष्ठ ९९ पंक्ति ८-० तत्वादेव तदिह.
पृष्ठ १०० पंक्ति 6~० विष्कम्भा सहस्राङगुलदीर्घा च प्रमाणाङगुलमूची जायते, इद मुक्तं भवति-अर्धतृतीयोत्सेधांगुलविष्कम्भे
प्रमाणागुले तिस्रः श्रेणयः कल्प्यन्ते एका उत्सेधाङ्गुलेनाङ्गुलविष्फम्मा: शनचतुष्टयदीपों च-द्विती.
पृष्ठ १०१ पंक्ति ६-तवः-श्रेण्यादयो भवन्ति तथाहि असंख्येयगुणेन प्रभाणाहगुलपोजनैरित्यर्थः- अनु०
॥१२॥

·मगलादि जोरममासे मा हेम प्रति श्रीमन्मलयारिहेमचन्द्रसूरिसूत्रितविवरणयुतः श्रीजीवसमासः ॥ अहम् ॥ , र सारकालरेजगता निहत्य, हार्द तम प्रयटितासिलवस्तुतस्य । नित्यादित मुरवर स्तुतपादपोऽपूर्वो रविविजयते स जिनन्द्रवीर ॥१॥ अगमामि चरणयुगल तेषां श्रीगोतमादिसुरीणाम् । यैर्जलदेखि पृष्ट सूत्रअल व्यवसुधातु ॥ ३ ॥ यामोरिवारोषामितार्थप्रसाधिनी। या स्तुता सर्व गोdि , स्तौमि तो श्रुतदेवताम् ॥ ३॥ पिरोफ्तथ नपाऽऽत्मगुरूणा पदपट यजम् । इति जीपसमासस्य, यतिविघ्न प्रयाम्यहम् ॥ ४ ॥ तत्र घायुर्यलमेधादिभिरपचीयमानान् साम्प्रतकालीनतन्तून् समालोक्य तदनुग्रहार्थमन्यत विरतराणिहितान् जीवगुगास्थानादिकान् भावान सातिप्य प्रतिसदयितु जोवसमाससज्ञिा प्रकरण चिकापराचार्यो नि शेषप्रत्यूहापशमाय म गलगर्भा प्रेक्षावत्प्रत्यर्थ सम्यन्धाभिधेयप्रयोजनगमां च गाथामार-~ दस चोदस य जिणवरे चोदसगुणजाणए नमंसित्ता। चोइस जीवसमासे समासओऽणु मिस्सामि॥१॥ व्याख्या-दरा चतुर्दश च निवगन् चतुर्विशतिसरत्यास्त्तीर्थक्रानित्यय मामृत्य' प्रणिपत्य, विमित्याह - 'चोद्दसजीवसमासे' इत्यादि, जीवाना समस्तजीवास्तिकायगतानामनन्तानां उन्तुना स्माता सइमाया सइक्षेपा चतुर्दश च ते जीवसमासाथ तान् वक्ष्यमाणस्वरूपान् सिद्धान्तमहोदधिभवनापेच्या

·जीपसमासान
गमद्वाराणि
२॥
0-60-6440 846
तदन
'समासत ' सक्षपत 'प्रनुममियामि भणियामीतिसम्बन्ध , जीवसमासाचह चतुर्दश गुणास्थानकान्यवसेयानि, मिथ्यादृष्टिसास्वादनादिभेदतस्तैरपि समस्तजन्तुसह यहाद,
एतदव सूचयदि विशेषणमवारि, कथम्भूतान् निनपरान् ? चतुर्दशगुणान् मिथ्यादर्शनादीन् जानन्तीति चतुर्दशगुणज्ञायकास्तानिति, अन्यथा हि तीर्थकरा
समस्तमपि वस्तुनिवह जाननत्या, विमनेन निद्ध चतुर्दशगुणज्ञायकत्वविशेषणेन १, तस्मादिह प्रकरणे चतुर्दशगुणास्थानमा ये जीवसमासा मयाऽभिधास्यन्ते तान्
सम्यगशविशेषातार तीर्थक्रा एव जानन्ति, अह तु तदुक्तानुसारेण सनपा विचित्तान् मणियामीत्येतदेव सूचपतद विशेषण्मुपादायीति स्थित, केवल गुणस्थान
कान्तर्गतानि तद्भशनप्रमनायातानि सूद वे न्द्रियवारैकेन्द्रियद्वीन्द्रियतीन्द्रियचतुरिन्द्रियासपियन्द्रियसहिप चन्द्रियस्थास्यपि जीउस्मारस्थानानि प्रत्येक पर्याप्तापर्याप्त
भेदमिनरनि चतुदशेहाभिधात्यन्त इत्यासेय मिति । पूवान विश्नवातविघाताय तीर्थकर मारो वर्णित , 'चउदसनीवसमासे इत्यभिधेयपट,
तदनुक्रमाय तु प्रयोजनमित्यभिधेयप्रयोजने साक्षादुक्त, सम्बन्धस्तु प्रकरणप्रयोजनयो साध्यसाधनलक्षण सामदेिव गम्यत इति साक्षान्न त , तदुक्तम् "शास्त्र प्रयोजन
चति, सम्बन्धस्याश्रयावभौ।
तदुत्तपन्तगतस्तस्माद, भिना नक्क प्रया नात् ॥ १॥ ' अनेन चाभिषेयादिदर्शनन प्रतान्ति प्रवर्तिता भवन्ति, यदाह-"उक्तार्थ
शतसम्बन्ध, प्रातु प्राता प्रवतते । शाखादौ तन वक्तव्य , सम्बन्ध सप्रयोज्न ॥१॥' इति गाथार्थ ॥ १॥ केन पुनस्यायेनेते जीवस्मासा अनुक्मणीया ? इत्याह-
निफ्लेवनिरुत्तीहि अहि याणुओगदारहि। गइयाइमग्गणाहि य जीवसमासाऽणुगतल्या ॥२॥
व्याख्या---निक्षपण निथप समयप्रसिदो नानस्थापनत्यादिनाव चानन्तर वक्ष्यमाणस्वरूप, निश्चिताक्तिनिरक्ति, निश्चयेन वोच्यतेऽर्थोऽनयेति निरकिं ,
जीवति जीविष्यति जीवितवानिति जीव इत्यादि शब्दव्युत्पत्तिरित्यर्थ , एताभ्या निनपनिरुतिभ्या 'जीरुमासा उक्तस्वरूपा 'अनुगन्तव्या' व्यारवेया इति सम्बन्ध ,
तथाऽनुरूप सूतत्याउँन मोजनमनुयोगो व्याख्यान तस्य द्वाराणि उपायभूतानि मुखान्यनुयोगदाराणि तानि च "कि यस्स कय क्त्य वे" सादिना वक्ष्यमाणानि षट्
"सतपयपवणय
" त्यादिना वक्ष्यमाणन्यष्टो. ते पभिरष्टभिधानुयोगद्वारे जीवसमासा व्याख्येया , मार्गणा जीवादिवस्तूना सदसत्त्वादिप्रकारेण नरकात्यादिषु अन्वेषया
॥२॥

·गतीन्दियरायारिषु मागण गत्यादिमागंगणस्ताभिश्य जीवसमासा अनुगन्तव्या इति गाथासमासार्थ ॥२॥ विस्तराध.दिमगिषु स्वयमेव सूदवारी निक्षेपस्वल्प निक्षेपा. नामंठवणा दो भाये य चउविहो य निय खेयो । पत्थइ य पुण बहुविहो तयासयं पप्प कायवो ॥३॥ व्याख्या-नामस्थापनादन्यभावभेदात्मामान्यन चतुर्विधी निक्षेपो भवति, स च प्रस्तुते इत्य' योज्यते-जीव इति नाममात्र नामजीव , नाम चामो जीवोतिकृत्या, यस्य वा चेतनाय (सचेतनरय वा) वस्तुनो जीव इनि नाम मिटते स नामजीव , नाम्ना गममाग्य जीरो नामलीन इति हेतो, :चितार्मलेप्यकर्माक्षादिषु स्थाप्यमान स्थापनाजीव , यस्य तु जीवस्यैव रतोऽपि ज्ञानादीन् रेवादिव्याप्तिप्रभू तीच पर्यायानगरान्य केवल हियुक्त जीरमात पिवदरते सः द्रव्यजीयो, गुणपर्याय- वायविवक्षया द्रव्यमानत्वात् । अथवाऽनुपयुक्तो जीवो दव्यजीव, “अनुपयोगो द्रव्य' मिति वचनात्, यदिवौदारिकादिशरीरद्रव्देश मह जीवस्यान्योऽन्यानुगतत्वाद् दन्यस्य च प्रधानतया विरक्षितत्वाद् द्रव्यभूतो जीयो द्रव्यजीव , यथा भोगी पुरुषोऽपि भोगपुरुष उच्यते एमौदारिकरारीरादिद्रव्यवान् जीवोऽपि द्रव्यजीव इत्यर्थः, मोदनिकादिभावयुक्तस्तु ज्ञानादिगुणसमन्विता मावजीव , २६ च " जत्थ य ज जाणिज्जा नियवेव निक्सिचे निरखमेस। जत्थवि य न जाग्गिजा चक्षय निक्सिदे रत्य ॥१॥" इति वचनाद्वस्तूनां :निक्षेपो बहुविधाऽपि सभवति, यथा "नाम ठवणदविए सिते काले भरे २ भावे । एसो रालु मोहिस्सा निस्वेत्रो हाइ सत्तविहो ॥ १॥ तथा-"नाम ठरण दविए सिते काले भवे य भावे य । पञ्चलोगे य रक्षा प्राविही लोगनिमवेवो ॥१॥ नाम रावणा दरिए आहे भव तब्भवे य भागे य । सजम जस पित्ती जीविय च त भएगई दसदा ॥ २॥” इत्यादि। यत्र पुन प्रज्ञावकरयादिकारणाहुविधो निक्षेपो न ज्ञायते तत्तमपि नामरथापनादयभावजन चतुष्टयं निक्षिपेढेव, तात्य सर्वव्यापकत्वात्सुप्रतीतत्याच, तदेवमत्रापि चतुष्टयनिक्षप प्रदर्शितोऽय बहुविधनि- क्षेपप्रदर्शनार्यमुत्तराद्ध माह---' कल्यद य पुणे त्यादि, छापि पुनर्वस्तुनि बहुविधो यथासम्भव पन्चाट्सप्तादिविधोऽपि निक्षेप यतंव्यः, कि कृत्वा इल्याइ--- " ·"A अनुयोगद्वारा- गाषट्रामक चगा ४५ तम्य नितम्यन्यस्यानयो निक्षेप्यविषय माधारक्षलवालादिस्त प्राप्य-आश्रित्यति, तथाहि प्रस्तुते चेलपर्यायप्रधानो (जीव दख) जीव आयुवादि कालजीव चरस्त्या- दि गतीर गणंगदि सदमजीव इत्यादि स्वम रा.भ्यूध वाच्यमिति गायार्थः ॥ ३ ॥ तत्व निक्षेपद्वारेण व्याख्याता जीवस्मासा , निरक्तिस्तु जीवति जीवियतीलादिना दर्शितेव, साम्प्रत पडनुयोगद्वारदर्शनार्थमाइ---- किं कस्स केण कत्थ व केरचि कविहो उ भावोत्ति। छहि अणुभोगदारोहि सबभावाऽणुगतव्वा ॥४॥ राने स्मिादिभिरनुयागद्वारे मर्वेऽपि जीवाजीगदय पदार्था 'अनुगन्तव्या' व्याख्येया , तत्र जीवपदार्थस्य प्रस्तुतत्वात्स एवेह तवचिन्त्यते, यथा फि वस्तु जीव इत्यभिधीयत ? इति प्रश्न निर्वाचनमिद द्रष्टव्य योदधियादिभावयुक्त सचतनद्रव्य जीव १ रस्यासौ जीव • इति स्वस्वामिसम्बन्धप्रश्न विवक्षामातादात्मन एवं ससा जीवा नापरस्य, अथवा कस्य प्रभुनी । इति प्रश्न आत्मीयस्यैव वस्तुरूपस्य जीवस्तत्तात्या प्रभुर्न बाह्यन्य धनम्नमादे , इहापि तस्य व्यभिचारित्वादिति २, रन यारणकलापेन नि पन्नो जन्तु १, न केनचित, यार्थतया नियत्वेनापतकत्वाज्जोवम्य क्यासो जीव त्वम्पर्यन्तशरीरमाने लाके वा ४, कियच्चिर कालमसौ भवनि ?, सर्वकाल, दन्यताऽनायपर्यवसिनत्वानोपस्य ५, 'काविहा उ भावाति' कतिवियाऽनो भागो जोव इय, तत्रौदयिकादिभावाना पड्विधत्वात् तयुक्तस्यैव च भावजीवत्वात् धर्मभदाय धर्मिगोऽपि थन्चिदात्यविधो भावजीव इति, यदिवा 'कविहो उ भावो ' ति कतिविध' कतिभेदो भाव पुनः यस्य जीवस्य मलभ्यते इति प्रश्न निर्वचनमुच्यते-नायिकपारिणमिरभावद्वय सिद्धस्य लभ्यते, प्रौदयिकनायोपशमिापारिणामिक्लक्षण भावतयमेव द्विनिचतुरिन्द्रियाणा, नुन्यापञ्चन्द्रियाणा तु त्रिनयमिदमेर, चतुर्थस्तु क्षाविदोपरामिक - क्षायिको वा भावो लभ्यते, मनु याणा तु काचिदेते पन्चापि भावा प्राप्यन्ते, षष्ठस्तु मारिपातिर सिद्धादीना सर्वपामप्यनुगतो लभ्यत एव, धादिभाषमन्निपातस्य सर्वत्र प्रतिपादितत्वादिति गाथार्य ॥ ४॥ अथाष्टानुयोगद्वारनिरूपणार्थमाह- संतपयपरूवणया द-वरमाणं च खित्तफुसणा य। कालंतरंच भावो अप्पावहुयं च दाराई ॥५॥ , ·चतुदा माया बहुभेदाच - व्यारया-सदित्येतत्पदं रत्पद, नोवादीनां त्वमिति तात्पर्य, तम्य गत्यादिमार्गाद्वारेषु प्ररूपणता कार्या, यथा ॥ गत्यादौ कि तत् मिथ्यादृष्ट्यादिक जोरम्य स्यात् ? इति, तथा दयप्रमाण चिनोय यया व नराग यादौ क्यिन्ति जीवद्रव्याणि प्राप्य ? इति तमा नत वक्तव्यं, यथा या नीव कियो समागायति, तथा को जीव कियत्तेत स्मृति इत्यवलतणा स्पर्शना च वाच्यति तथा क्स्य उन्तो क्यिान् स्थितिशल इत्यादि च निरूपणीय, तथा नारकादीना निरन्तरमुत्पयमानाना कदाचिदन्तरमपि भवति, तत् के कियत्प्रमाण भाति ? इत्यादिस्वरूपमन्तर प्रदर्शनीयम्, प्रशान्तरे क जीवा कषा कतिभाग पर्तन्ते इत्यादिलक्षण भइगद्वारमयावश्यकादिपु दृग्यते नदिहाल्पवत्वद्वारान्न वादिना कनचित्कारऐन न कमिति द्रष्टव्य, तथा क्षायिकादिभावाना मध्ये को जीव कस्मिन् भावे वतते ? इत्यादिलक्षणे भाव परिभाषनीय , तथा नारकादिनन्तुराशीना च परस्पर क क्स्माद पो बहु , इत्यादिलक्षणमल्पवहुत्वं विचारणीय मि पटो द्वाराणि मोसमास याख्यानापायल्पाणोति गापानटनेपायों विराथं तु सूत्रमार प्रकरणारिसम ति यावद्वत्यतीति ॥ ५ ॥ प्रय गत्यादिमार्गणाद्वाराण्याह- गह इदिए य काए जोए घेए कमाय नाणे या सजा सण लेसा भर सम्मे सन्नि आहारे ।।६।। गतयो-नररगत्यादिकास्तामु सत्यदप्रस्पणादिद्वारेण जोवभदा मिथ्यादृष्टयादयो मार्गणोया , गवमिन्द्रियकाययोगवेदकपायज्ञानसयमदर्शननश्यामव्य सम्यक्त्वस ज्ञाऽऽहारकलक्षणेष्वपि त्रयोदशपु स्थाने पत्र नोवभाचिन्तनीया मन एवेतानि चतुदशापि मागणास्थानान्युच्यन्ते, नीवादिवस्तुनामेतेषु भृग्यमाणत्वात, जीवभदाना र चिन्तन वि-नरेण स्त्रकार एस करि तानिग पार ॥६॥ न पाई चारा नोव समाना या ययत्वनेह प्रतिशता तल्कि जोरसङ्याहा भेदा प्रकारान्तरेणापि सभवन्ति यन चतुदशेति पिरो रण विहितमि पारा क्यान्यानपि समस्तजीवास्तिरायसवाहकान् भदान दर्शयना- आहारभवजोगाइहि एगुत्तरा यह भेगा। पत्तो उचउदमण्ह इहाणुगमण करिस्सामि ॥७॥ व्याख्या-इहापागलक्षणो जीव इत्येरो नीपसमास , सर्वेषामपि जन्तूनामनेनैवेनेव भेटेन सडग्रहात् अयं चोत्सर्गसिद्धत्वात्सुप्रतीतत्वाच सूत्रेऽनुक्कोऽपि । 500R ·जीवसमासा १४ ( गुण) स्थानकानि) गा८-६ च योनिभिदानस्था, तथा यमभ्यूब, तथा " विग्गहगइमावना क्वलिणणे समुहया अजोगी य। सिद्धा य प्रणाहारा सेसा आहारगा जी ॥१॥ इति वचनादाहारकानाहारकभेदत द्विा जीवसमास , तथा : मुत्तिरमनये ग्या भव्यरद्मनायोग्य भव्य सिद्धरतु न भव्यो नाप्रभव्य इत्येवं विधा जीवस्मास , तथा मनोवाकाययोगैस्तदभावेन च चतुद्धा मादिग्रहणात्क्रोधमानमायालोभैस्तदभावेन पन्चधा, तथा मिथ्यात्वसास्वादनौपशमिक्षायिक्तायोपशमिकमिश्रसम्यक्त्वभेदात्पोडा, तथा कृणादिलेश्याषदको तभावेन तथा .वेदनाक्षायमरणवै क्रियाहारयतेज केवलिसमुद्घातेस्तदभावेन चाष्टधा, तथाऽगडजपोतननरायुतरसनलस्वेदजसमूर्छनोदिभन्नौपपातिक सराधा, पृथिव्यात जीवायुवनस्पतिद्वीन्द्रियतीन्द्रियचतुरिन्द्रियपन्चेन्द्रियानिन्द्रियभेदाद्दशधा, तथा पर्याप्तापर्याप्त द्वित्रिचतुष्पचन्द्रियभेदादनिन्द्रिय सहेकादशधा, तथा ज्ञानपञ्चकाज्ञानलयसम्बन्धिभिरष्टभि साकारापयोगैश्चक्षुरचक्षुरवधिकवलदर्शनसम्बन्धिभिश्चतुर्भिरनाकारोपयागीदशधा, तथा पर्याप्तापशिष्ट थिव्यशेजोवायुवनस्पतिमायनसभेदादकायप्रक्षेपाच त्रयोदशधा, 'मिच्छद्दिवी सासायणे य तह सम्ममिच्छदिही ये ' त्यादिचतुर्दशगुणस्थानभेदाच्चतुर्दशधा, तथा पर्याशापर्या ससूरमवादरैकेन्द्रियद्वित्रिचतुरिन्द्रियासज्ञि सम्पिन्द्रिटमत्तश्च प-चदशधा, तथा चतुर्विधवाग्य चतुर्विध मनोयोगरतविकारयोगैस्तदभावेन च षोडशधा, एवमाद्य को तरया उद्या बहवो जीवसमासभदा सम्भवन्ति प्रतश्चतुर्दशजीवरमास इति विशेषणमादौ कृतम्, एतेभ्यो मध्याचतुर्दशानामेव जीवभदानामिह ग्रन्थेऽनुगमन-व्याख्यान करिष्यामि, तुरखकारार्थ , स च चतुर्दशानामवेत्यत्र योज्ति एव, आह नु यदपरेऽपि जीदमदा स्भवन्ति तत्विमिति शेषपरिहारेण चतुर्दशैवेह व्यारत्यायन्ते १ इति, अमीषा दहतरविचारविषयत्वेन विशिष्टशिष्टमतिव्युत्पत्तिरम्भवतो विशेषोपयागित्यादिति गाथार्थ ॥ ७॥ के पुनस्ते चतुर्दश जीवसमासा येत्र व्यास्यास्यन्ने ? इयाह- मिच्छा १सायण २ मिस्सा ३ अविरयसम्मा ४ य देसविरया ७ य। धिरया पमत्त ६ इयरे ७ अपुटव ८ अणियहि ह सुहुमा १० य ॥८॥ उपसत ११ पीणमहा १२ सजोगिकेवलिजिणो १३ अजोगी १४ य। चोइस जीवसमासा कमेण एएऽणुगतव्या ॥६॥ उच्यते, ·गुगास्थानकानि ४ ॥८॥ - भवन् मिथ्यात्वस्थितेरुइयक्षणादारभ्यान्तमहादुपरितत्प्रदेशवेद्यमिथ्यात्वदलिकवेदनाऽभावरूपमन्तरकरण करोति, एतस्मिश्च कृते मिथ्यात्वमोनीयस्य कर्मण स्थितिद्वय भवति अन्तरकरणदधस्तनी अन्तम हुर्तमाता प्रथमस्थिति तस्मादेव परितनी अन्तमहत्तोना न्त सागर पममोटीकाटिप्रमाणा शेषा द्वितीयस्थिति , स्थापना, तन प्रथमस्थितौ मिथ्यात्व दनिवेदनादसौ मिथ्यादृष्टिरेव, अन्नमहत्तन वा पुनस्तम्यामधस्तनस्थितौ क्षपितायामन्तरकरणप्रथमस्मय एव मिथ्यात्वदलिम्वेदनाऽभावादौपशमि. सम्यक्त्वमवानाति, यथा हि वनवदि पूर्वदग्धेन्धनमूषरं (वा) प्रदेशमवाप्य विध्यायति तथा मिथ्यात्ववेदनाग्निरपि तत्प्रदशवेद्यमिथ्यात्वदलिकाभावरूपमन्तग्रणमवाप्य विन्यायत्येव, तस्या च परमनिधिलाभा व पयामान्नमोहत्तिस्यामुपशान्ताद्धाया जघन्येन रमवशेषायामुत्सृष्टत षडालिकावशिष्टाया कस्यचिन्महाविभीषिकात्थानवल्पाऽनन्तानुबन्धिषायोदय सम्पद्यते, तदुदय रायमा सादनसम्यग्दृष्टिर्भवति, उपशमणिप्रतिपतितो वा अनन्तानुगन्धिाषायोदये प्रासादनसम्यग्दृष्टिता का वाताति जघन्यत समयादुत्कृष्त षडावलिकाभ्य पुनरूद्धमवश्य मिथ्यात्वो दयादौ मिथ्यादृष्टिर व भवतीत्यल विस्तरेण, एते चासाइनसम्यग्दृश्य कदाचित्रताऽम व्यया प्राप्यन्त इति सविरोधमुपरिष्टावत्यत इति । 'मिस्पति सम्या च मिथ्या रेत्यव मिश्रा दृष्टिर्यस्येति मिश्रदृष्टि , इदमत हृदयम् अनन्तरवर्णितविधिना लब्येनौषधविरोषाल्पेनौपशमिसम्यक्त्वन मदनकोदारशुद्ध दर्शनमाहनीय कर्म जोव श धयित्वा विधा राति, तघया शुद्धमधविशुद्धमविशुद्धं चेति, स्थापना, तयाणा चैतेषा पुन्नाना मध्ये यदाऽधविशुद्व पुन्न उदेति तदा तदुदयवशादर्द्धविशुद्धमहद्दष्टतत्त्वश्रद्धान भवति जीवस्य ततोऽयो मित्रदृष्टिरुच्यते, सम्यग्मिथ्यादृष्टिरित्यर्थ , अन्तम चैतस्मिन् गुणर थानेऽवतिटते, तदर्द्ध सम्यक्त्व मिथ्यात्व वाऽवश्य गच्छति, ग्राहच--"मिच्छामो सकती अविरुद्वा हो। सम्ममीनसु । मोमानो वा दोसु सम्मा मिच्छ न पुण मीस ॥१॥" [मिथ्यात्वात् सम्यत्तवमिश्रयो सक्रान्तिरविरुद्धा भवति। मित्राद्वा द्वयो सम्यक्त्वात् मिथ्यात्व मित्रे तु न ॥१॥] एते पि मिश्रदश्य कदाचिदुत्कृटतोऽसद् स्येया प्राप्यन्त इत्यन्यदैव वक्ष्यत इति ३। 'अविरयप्तम्मा य ति पिरमते सावद्ययोगेभ्यो निर्यात इति 'गत्याएमके त्यादिना कतरि विहिते क्तप्रत्यये विरतो न तयाऽपिरत , अयया नपुसके भावे क्तप्रत्यये विरमण विरत सावधयोगप्रत्यास्यानमेव नास्ति विरतमम्येविरत स चासो स्म्यग्दृष्टिक्षत्यविरतसम्यग्दृष्टि , अयमन भावार्थ - ~य पूर्वोत्वर्णितोपशमिक्सम्यग्दृष्टि शुद्धदर्शनमोहपुजोदयवर्ती वा क्षायोपशमिक्सम्यग्दृष्टि क्षीणदर्शनसाको वा - ·गुणम्पानानि शायिकसम्यग्दछि परममुनिप्रणीता विद्ययोगविरति देशत सर्वतोया सिद्धिगौधाध्यारोहणनि प्रेणिकरपां जानन् अप्रत्यास्यानप्रत्याख्यानावरणपायोदयविनितत्वानाभ्युपगच्छति नप तत्पालनाय यतते स इहाविस्तसम्यग्दृष्टिहव्यत, एते चविरताम्यग्दृन्टयो राट्स्याता रादैिव प्राप्यन्त इति बहुगन, 'य' समुपये, एवमन्यलापि ४। 'देसविरय ति रासाययोगस्य देशे पातविये स्थलप्राणातिपातादिसापिपयापतिासर्वसावधयोगान्ते पिरत पिरतिर्यस्यामा दशविरति , सर्पसारययोगपिरतिस्त्वस्य नास्ति, प्रत्याख्या- नारणपायोदयनिरारितत्यादिति, देशपिरतिश्चासौ सम्यग्दृष्टिा देशनिर्गतगम्यग्दृष्टि , उक्तन्य--"सम्मइंसणपतिमा गिगहता विश्मप्पसत्तीए । एगब्धयाइचरिमो अणुममितेत्ति देस्जई ।।१॥ परिमियमुरसेवतो अपरिमियमणतयं परिहरतो। पाप परम्नि लोए अपरिमियमणतयं सोस ॥ २ ॥" गते पि देशविरतगम्यग्दन्टयोङ्ख्याता राव- दालभ्यन्ते ।। उता सर्वविरतिरदितजन्तुराम्भयिनो जीपभेदा , साम्प्रतं तत्राहितमन्नुरम्भविनस्तान् विभणिपुराद--'विरया पमत्त इयर' ति विरमन्ति-सर्वसाययोगामिवतन्त इति विरता , ते च द्विविधा प्रमत्ता इतरे च, तत्र राम्ग्वलनापायोदयान्मपरिपयक्षायनिद्र विस्थालक्षणे प्रमादर थाने मरन्यतरेरा वा प्रमाद्यन्ति परमयोगेषु सीरतीति प्रमता न प्रमता अत्रमता, सथा यथोक्रमादरदिशा इत्यय । 'अपु र तिहाणि भोगो भीमसेन इनि न्यायादेकदेशेन समुदायस्य गम्यमानत्यादपूर्वकरण इत्यर्थ', तल स्थिति- पातरराघातगुणमणिमुग्णयममस्थितिवन्धादिपदार्थानामपूर-तत्प्रथमतया मिनर परय क्रिया यपु तेऽपूर्वग्णा, तथाहि बृहत्प्रमाणाया ज्ञानावरगादिकमस्थितेरपपत्तना- परणेन सगडाम् अत्पीकर स्थितियात उच्यते, रसस्यापि कम्मपरमाणुगतस्निग्धत्वलक्षणम्य तेनेव करणेन गण्डनं घातो ग्मघात , एतौ च द्वापपि पूर्वगुणरथानेषु विशुद्ध त्पत्पादस्यावेर तान्न, मत पुनर्विवृत्प्रमाण-पूर्णप्रिमो कुन्ति, तथोपरितनस्थितेर्विशुद्धिरशादपर्तनाकरनावतारितस्य दलिपस्यान्तमहूर्तप्रमाणमुदय क्षणादुपरिप्रतरक्षपणाय प्रतिक्षण गुणेन मसट ज्येयगुणाझ्या विन गुगप्रेगिरित्युच्यते, रथापना, एता च पूर्वगुणस्थानेश्वविशुद्धत्वात्यालतो दीर्घा दलियविरचनामाश्रित्य प्रधीयनी दलिफ्स्याल्पस्थापवर्तनादिरचितयन्त , मत तु तामेव विशुद्धत्यादपूर्ती कालता हस्वारां दलिाविरचनाम गोत्य पुरा पृथुनरा बहुतरदलिकरयापर्तनाद्विरचयन्तीति, तथा पध्यमानागुभप्रतिवध्यमानाशुभारतिदलिकस्य प्रतिक्षण गुगेन भसड ख्येयगुण्ड्या विशुद्धिपशात्सद प्रमण म पारणं नयन गुणगड कम, तग येते विशिष्टतर-

·गुणस्थान
कानि
त्पादिहान कुर्वन्ति, तया स्थितिं च वर्मणामशुद्धत्वात्प्राग दीर्घा यद्धवन्त , अन तु तमेव दिशुद्धिप्रर्वती हरवतयाऽपूवा बध्नन्तीत्यव स्थितिघातादीनानिहापूर्वकरणता
इन्टया, एते चापूर्व करणापा महनी बर्मण क्षपणाईत्वात्कृपया , रम्दैव पशमाहत्वादुपशमका ८। 'अनियहि ति इद्दाप्येव देशेन समुदायम्य गम्यमानत्वादनिति-
वादात्म्पगया इत्या, त्स युगपदेतद्गुणस्थानप्रविन्टाना बहना जीदाना परस्परसम्बन्दिना ध्यवरायस्थानस्य न्यावृत्ति परनरय चितिरिहाभिप्रता, नास्ति तथा
विधा नित्तिरवामित्यनित्तय , समरालमेवैतद्गुग्गरथानक प्रविष्टस्यैक्स्य विवक्षित प्रथमायन्यतरस्मये यदध्यासायरथान तदन्योऽपि विक्षित कश्चित्तदा तद्वत्यैवेत्यर्थः,
रम्परविर्यटति ससारमन्नति स्म्पराय -यपायोदय, बादर सूक्ष्मसम्परादापनया स्थूर रम्परायो या ते यादरम्म्पराया , अनित्तय ते यादरम्पराया-
ध अनिातिवादरम्पगया , एते द्विविधा आपरा उपगमकाच, स्त्र सपा माहस्य विशतिप्रकृती स्त्यानद्धितिक सयादश नामप्रकृतीश्च क्षपयन्ति, क्यम् इति चदुच्दत
प्रथम तापत्यारयानासत्याग्यानावर गारयानौ वषायान् क्षपरिमारमन्ते, तेयु चार्द्धशापित देशातिशुद्धिवादन्तराल एर रत्यानद्धितिक नाम्न मास्त्रयादश
प्रतीरच्चदन्ति, तया-नरक द्विक तिर्नविकमरेन्द्रियद्वीन्द्रिस्तोन्द्रियचनुरिन्द्रियजातयश्चतन आदपमुद्द्यात स्थावर साधारण सन्ममिति, एतामु चे पे उशमु प्रकृत्युि
क्षपितामुपुन पायाप्टास्य पितरोष चपयन्ति, तता नपुसक्वंद ततो-पि रत्रीवेद तदनन्तग्मपि च हास्यादिपटक तता-पि पुरुषवद तत ऊद्ध सज्मलन ध ततो मान तता-पि
मारा परन्तीत्यव महस्य विशतिप्रकृती पयन्ति, लम्मपि वादर पयन्ति, सूक्ष्मस्य सुदमर म्पराय एवं नपणात, दर्शन नाहक तु प्रागेवाविरताद्यप्रमत्तान्तावस्थाया
सपिनभिषि क्षपाच्यापाग दर्शित , ये तूपशमारते एताएर विशतिप्रकृतीर्वक्ष्यमाणन्यायन परामयन्ति । 'सुहमा य'ति, इहालि पूक्तिनीत्या सूक्ष्मसम्पराया
इत्यर्थ , रल सूक्ष्म सम्पराय विद्यीकृतलामपाय दररुमपो थपा ते सूदमसम्पराया, ते-मि द्विविधा आपरा उपशम्माच, तत्र तपमा अनितिवादरै सूदमविटीत लाभ
निरत एवं क्षपयन्ति, उपरामरतु तमवापरामयन्ताति १० । 'उपसत 'त्ति उपशान्तर पाया इत्यर्थ , 'वपशिप' इत्यादि दर.डयधातुर्हिसास्ततश्च वपन्ति कन्यन्ते
वा परस्पामस्मिन् प्राणिन इति वप र सार 'पुमि -शायां घ ,प्रायेणे' ति प्राय ग्रहणाद घप्रत्यय , अन्यथा हलन्तत्वात् 'हलचे' तिघञ्प्रत्यय स्यादिति, क्षमयन्ते-
n
.
॥१०॥

·सिद्धानामयो
'गिता गा, १०
गच्छन्त्येभिः प्राचिन इति पाया. कादयः, पशान्ता उपराम नीता दिदमान व रकमणोद्वतनादिवरणायोग्य देन प्रदाथापिता' पपाया यस्तै उपशान्तयषायाः,
उसाभिरतापप्रमतान्तावर यायो दर्शनराशयमुपशमित, ततोऽनियुक्तियादगवस्थायां चारिसमादस्य प्रथम नपुसक वेदमुपशमयति ततः स्त्रीवेद ततोऽपि हास्यादिषट्कं ततः पुरुषवेदं
ततो युगपदप्रत्यारसानारणप्रत्यारयानारगो काधौ तत राम्ज्यलनकाध तत समालमेव द्वितीयतृतीयमानौ तत समलनमा तत. समरमेर द्वितीयतृतीये माये ततः सम्ज्वलनमायाँ
साथै विनीयतृतीयो सामी ततोऽपि दमपरायावस्थायां सरलनलकमप्युपशमग्य सर्वधवापशान्त महत्व' प्रतिपदन्त इत्येवमुपशान्त पाया ममी प्रोच्यत इति ११ ।
'तीणमेह ' तिमीणो माहो येषां ते फागमोहा , सूक्ष्मसम्परायादस्थायां सम्दालकमपि नि शेष परित्या सर्वथा मोहनीय दाभाव प्रतिमा इत्यर्थः १२ ।
'सजोगियोयलिजिति संगो कार्य शतिर सादः पराम इति चानान्तर, स च मन वादार हरालयद रित्या रझा दन्ते मनोयोगो पाग्योग: काययोगपति, स चार्य
लिविवापि योगो भगातः प्रस्तुतवेयरिन राभवति, तथादि मनायोगस्तावन्मन परिज्ञान्यादिभिग्नुरमुरादिभिर्वा जीवादितत्त्व विचिन्मनसा पृस्य मनसैघ देशनायो संभवति,
पायोगरनु सामान्दैन देशनादौ, यायोगरतु घड्यमणोन्मेपादो, रक्ष योगेन वन्ति इति सर्वधनादेशतिगणार देन मत्वयिन्दिधानात्र यौग्नि. सह यानि योगेन वतन्त
इति पाटान्तर या, काल-सम्पूर्णक यमारित्वेन सम्पूर्ण ज्ञानगपामिति वेयलिन , सयोगिनध वेवलिनोति रायोगिवलिन. ते च ते गगादिदोपजेतृत्वाजिनाधेति रायोगियेव-
लिजिनाः १३ । ' अजगी य 'ति न विद्यते यर्थ को योगो येतो तेऽयोगिनस्त एवं वेलिन मयोगियेवलिन. शैलेश्यस्थायो सर्वथा समुच्छिममनीवाफायव्यापारा
इत्यर्ष, एते चतुर्दश जीयर मासा रममजीदशशिर समायदा. या मायादिमा गास्था पु यह प्रय रणे अनुगन्तव्या' विचारणीया इति गाथाद्वयार्थः ॥ ६ ॥
आह ननु
जीवरमारा: ममजीवगशिरमावदा शानियता , रख च ससारे मिरामास्टयादीन्याम्पियन्तान् उन्लन् विहाय न सभान्त्ययान्य जीवा मतो युक एतचतुर्दशभिर्भदै.
रागारिकजीराइमद , गुफानो तु राह महो न प्राप्नोति स प विशेयः । इत्याराउ क्यायोगिरेवलिना द्वैविध्यमुपदर्शयन्नाह-
पुविधा होति अजोगी समया अभया निराधजागीय। इद सभवा अभवा उण सिद्धाजे सव्यभवमुका ॥१०॥

·१२
गनिभेदाः
नारवपृथ्वीभेदाः
गा ११-१२
प्रयोगिनी द्विविधा भवन्ति, तद्यथा समता मभवाय, तत सह भवेन-संसारेश क्तन्त इति स्भवा.शैलेश्यवस्थाभाविनः समुच्छिन्नक्रियाप्रतिपातिध्यानध्यातारो
हम्पपम्चात दिग्णालमातसारा इत्यय', संसारदारगाम्ममलवलट्कलेशेनापि विप्रयुक्तत्वेन सिद्धत्वान्न विद्यते भवः ससागे येषां तेऽभवाः, रिद्धा इत्यर्थः, तत्र स्भवानाम-
भाना पलम्पं स्वकारः स्वयमेवाद-निन्दजेगी यह समय ' ति कारो भिनामे, स चाभवाशेरव योस्ति ग्य, रोस्य त्वयमधः-निरखमनोवाकाययोगा
इह संसार मावशेषभोपप्राहिकमतयाऽधापि ये योगिने व ते ते स्मदा इत्युच्यन्ते, अन्या. पुन स्तिा ये रर्वभवप्रपन विमुक्ता, तदनेनैतदुक्त भ्वति योगाभावस्योभ-
रमापि नुत्यत्यादयोगिशब्दवाच्यता सिद्धानामप्यविरलैवेति तेपामपि स्ट्महा तपपात एवेति गाथार्थ ॥ १० ॥ अयेते चतुर्दश जीवस्मासा गत्यादिमार्गणारथानेषु
चिन्तयिष्यन्ते तो गनिद्वारनिरूपणार्थ तावदाह-
निरयगई तिरि मणुया देवगई चेय होइ सिद्धिगई। नेरइया उण नेया सत्तविहा पुढविभेएण ॥११ ।।
मत गम्यते स्वस्मरज्याष्टजन्तुभिर्यारी गति, सा निरयगत्यादिभेदारों, स्वायं-इष्टपलं देवं, निर्गमय येस्तै निरया. सीमन्तवादयरत एवं
गम्यमानत्वातिनिररगतिः, बहादन्तयोगतिशब्दस्योपादानान्मध्येऽप्यसौ द्रव्य, स्तव तिग्दा-एकेन्द्रियादीना गतिरित्यंगतिः, मनुष्याणां गतिर्मनुष्टगति , देवानां
गतिर्देवगति, गिदिगतिस्तु कमजन्या शाम्रपरिभापिता न भाति, वेलं गम्यत इति गतिरिति व्युत्पत्तिसारमात्रादिहो पाता, ह च गतस्तद्वतां चाभेदविवक्षया गती
प्रानुतायामपि गरिमती नारखान् भेदतो निरूपयमाह-नेरझ्या उणे 'त्यादि, गतिस्तावदित्यं भेदत. पञ्चधा प्राक्ता, नाग्वा. पुनर्भेदतश्चिन्त्यमानाः पृथिवीभेदात्स.
परिपायाः, रत्नप्रभादिपृथ्वीनां सप्तविधत्वातदाधारा नारका अपि सप्तविधा इति भाव इति गाथायः ॥ ११ ॥ अथ विनामिशः पुनस्ता: पृथिव्यो यद्भेदात् नारकाः
रशविधाः ! इत्याराक्प पृथ्वीनां नामान्याह-~-
घम्मा पंसा सेला होइ तदा अंजणा य रिट्ठा य। मघवत्ति माधयत्ति य पुढीगं नामधेयाई ।। १२॥
॥१२॥

·नरक्गोलारिश पर्मा वंशा शैला मजना रिटा मपरती, मन्यत अचित मधेत्यसौ पञ्जा, मायवती इत्येनानि रत्नप्रभादीना यथासयमनादियालादेवमेव यथाक्रम नपर्धनिरपन्नतमा प्रस्तानि नामधेयानि ' अभिधानानाति गाथार्थ ॥ ११ ॥ मथ तासामेव सायर्यान्यभिधानान्तराण्याइ-- रयणप्पभा य सकरवार यपप्पभा य धूमपहा । होइ तम (होईतमा)तमाविय पुढयोणं नामगत्ताई ॥ १३ ॥ परनानामिदेव वदयनाणगामय्यरुपपाट्यालोहिताशवइप्रभृतीनां मना रत सम्भपा नखळ प्रायो रत्नानां प्रभा-ज्योत्स्ना यस्था सा रत्नप्रभा, ११ गर्णा-उपलरसपाना प्रभा प्रकाशन स्यस्पेरणास्थान यस्या का सकरप्रभा, एवमन्मतापि प्रभाशब्दो योनीय, वालुकाया -पप्पाशूकररूपाया प्रभा पप्पावस्थितिर्यस्या स वालुकाप्रमा, पदयस्य प्रभा पस्यो सा परप्रभा, पड्काभन्योपलक्षितेत्यर्थ , धूमस्य प्रमा यस्या सा धुमप्रभा, धूमाभद्रव्योपलहितति भाव, तमा प्रभा यस्या राा म प्रभा, पामद्रव्योपनक्षितति हृदयम्, भन्ये तु तमा इत्येताव मालमेर मन्यन्त, ततापि तम रूपद्रव्ययुक्तत्वातमेति मन्तव्य, भक्रियेन तम तम तमस्तस्य प्रभा यस्ता रा तमपन्तम प्रमा, प्रतिष्पद्रप्ययुपत्यर्थ , महापि समम्तमा इत्येतावदेव कचिदिच्छन्ति तलाप्यतिशयवत्तमोस्पद्रव्ययुतत्वातपातमा, इत्येतानि पर्मादिकृथिवीनां तेषु तापरापरपपदिषु नमनात रावंदेवानुगतनोमामानि गो स्वाभिमादरवचनस्य लाग्य यथार्थत्वसम्पादनेन पालनादालाणि, सत्यार्थानीत्यर्थ , नामानि च तानि गोसारिण पति नामगोलाणीति गाधार्य १३ ।। उता नारगति , मप तियातिनिरूपगर्थमाद-- तिरियाईया पचिदिया य परजत्तया तिरिषीयो। तिरिया य अपज्जत्ता मणुया य पजत्त इयरे य॥ १४॥ निर्यग्गतौ भास्तियग्गतिमा , क पुनप्त ? इत्याह-~पचिदिया यत्ति प-चन्दियास्तियति। मीनमहिषमयूरादय , घशब्दादेवद्वितिचतुरिन्द्रियाणा सङ्ग्रह , पर कपम्मा १ इत्याद-पर्याप्सरा, न क्वलमते तिर्यम्य तियोपितच पर्याशस्तियगतौ भवन्ति । न्तु विमेत एफेन्द्रियात्य पर्याशा एक तियंगतिमा मण्यन्ते?, नत्या मर्यादा एने तिर्यस्यस्तियगतिश मन्ति, तस्मादेपद्विविचतुष्पचदियास्तिय चच पर्याशापर्याप्तास्तियगगरिया भग्यन्त इति तात्पर्यम् । अथ मनुष्यगतिनिरूप

·मनुयभदा.
गा, १५ .
गर्थमाह मनुन्याः पर्याप्ता इतरे च भार्याता मनु-यगतौ भवन्तीति रोप इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ मनुध्यानेव क्षेत्रादिभेदतचिन्तयन्नाह-
ते कम्मभोगभूमिय अंतरदीवा य खित्तपविभत्ता। सम्मुच्छिमा य:गम्भय आरिमिलक्युत्ति य सभेया ॥ १५ ।।
'ते' मनन्तरोक्ताः पर्याप्तापर्याप्तमनुयाः पुनर्राप 'खेत्तपविभत्त' ति निवासस्थानभूतेन क्षेत्रेण हेतुभूतेन प्रविभक्ताः-पृथञ्चिन्त्यमानाः सन्तत्रिविधा भवन्ति
तदेव व सेविध्यमुपदर्शयन्नाह-कृषिवाणिज्यता सयमानुष्ठानादिरम्मप्रधाना भूमयः कर्मभूमयो-भरतप-चकैरावृतपञ्चश्महाविदेहप चकलक्षणाः पञ्चदश तासु जाता. कर्मभू,
मिजा, भुज्यन्त इति भागा राम्रकारसगन्धसतो, ते चेह युगलधार्मिकाणां सम्बन्धिनो विशिष्टा गृह्यन्ते १, कृयादिकर्मरहिता भोगप्रधाना एवं भूमयो भोगभूमय' हेमवतपञ्च-
बदरिवर्णपम्चादेवामाश्यकोत्तरखान्यारम्पका-चकैरण्यवतपन्चकरूपास्त्रिंशत् तासु जाता भोगभूमिजाः २ अन्तरे-लवणसमुद्रस्य मध्ये द्वीपा अन्तरद्वीपा-एकोरुकादयः षट्-
पन्धाराए जाता मनुन्या मयुपचारादन्तरद्वीपा. ३, चराम समुचये, अब क प्रदेशे पुनरमी द्वीपा वर्तन्ते १ दिवसाय इति, अनोच्यते, इह जम्बूद्वीपे भरतक्षेल-
पर्यन्ते पूर्वापरायततया व्यरस्थितम्य हिमात्पर्वतस्य पर्यन्तादुत्तरपूर्वस्या दिशि त्रीणि योजनशतानि लवणसमुद्रमरगाहा, हिमवतः पर्यन्तादीशानकोणानुसारेण त्रीणि योजनशतानि
संवग्यसमुद, प्रविरयेत्यर्थः, भवान्तरे त्रीणि योजनशतानि प्रत्येकमायामविकम्भाभ्यामेकोनपन्चाशदधिकानि नव योजनशतानि किचिन्न्यूनानि परिक्षेपेकोस्वनामा द्वीपः
मस्ति, अयं च पञ्चधनु शतविष्कम्भया गच्यूतद्वयोन्तिया पारवेदिकया वनसण्डेन च सर्वत. समागूढ १, एमस्येव हिमवतः पर्वतस्य पर्यन्तादक्षिणपूर्वस्यां दिगि,
भामे यशेणानुमाणेल्यर्थः, वीणि योजनरातानि लवणममुद्रमवगायकोहानिद्दिष्टप्रमाणयुक्त एवाभासिफनामा द्वीप. सतिष्ठते २ तथा तस्यैव हिमवतः पर्यन्तादक्षिणपछि
मायां दिशि, नैतिकोणानुमारेर्णति भावः, वीणि योजनशतानि लवणसमुद्र प्रविश्य यथोक्तमानयुक्त एव वैषाणिकनामा द्वीपो मन्तव्यः ३ हिमाव एवं पर्यन्तात् पश्चिमोत्तरस्यां
दिशि, पायथ्यकोष्णानुसारेणेत्यर्थः। त्रीणि योजनशतानि लवणसमुदमवगाह्याभिहितप्रमाणान्वित एव नड गोलिक्नामा द्वीप. प्राप्यत इति ४, एवमेते चत्वारो द्वीपा हिमात एन
घनस्टवपि विदित्वेक्प्रमाणायन्विताः प्रोकाः, मन्यि तो यथाक्रममेकोरलादीना: परतो व्यवस्थिता भिन्नप्रनाणायन्विताचत्वारो द्वीपाः प्रोच्यन्ते, तयथा---- एकोरकद्वीप-
॥१४॥

·44 - स्योसरपूर्वस्यां दिशि चतुर्मियोंजनगत पग्न [ प्रत्येक'] पत्यारि योजनशतान्यायायिष्यम्भाभ्या पिचिन्न्यूनप- वषष्ट्यभिाद्वादशयोजनरातानि परिशेपेण दकानामा द्वीप भाति ५, पूर्णक प्रमाण पनाग्वदिया यनरगड च पात साद्वीपाना द्रव्यम्, एमाभासिद्धीपम्य दक्षिणपूर्वस्यामेर दिशि चतुर्भिश्व योजनशने परनो दयार्णद्वीप- लिहिणप्रमाप्रयुक्त एर गजराभिधाना द्वीर समरसेय ६. तथा चैपाधिद्वीपस्य दक्षिणपश्चिमायामर दिशि चतुभिग्य योजनात परतो' हयाद्वीपप्रमाग, प गारणाभिधानो द्वीप मनरगन्तय ५, प न गालिश्ट्रीपम्य पश्चिमातरम्यामर दिशि चतुर्भिय याततशते परतो हयद्वीपसमान एक गानीकर्णनामा द्वीपो मराय इति ८, पमते:पि हयपर्णादयश्चत्याग द्वीपा ममानपरिमाणाधन्विता प्रोता , एवमेतेपा चतुर्णामप्यनन्तरोत्तत्यपणादिद्रोपाना य यासट् स्यमनन्तगक्तासु उत्तरपूर्णदिरामु चयपि विदिनु पम्पभि पापभिर्यो तनगने परत ममणादर्शमुगमिण्टभुपायामुरागोमुसनामान पत्यारो द्वारा नान्ति, एतच प्रत्येक पम्पयो नशातान्यायामवि सम्भा याममा गीधिपभ्यदायाजनगतानि परिक्षपण भवन्ति १२, एतया त्या र्शमुगादीनामास्वा विदिक्षु पभियोजनगते परतो यथागत यमनमुरादस्तिमुखनित्मरा याप्रमुगा नाना वाग द्वीपासच्या प्रत्या पड्यासमतान्यायामविकम्माभ्या राशनात्यक्षिकाष्टादशयोजनगतानि परिक्षेपेण भवन्ति १६, पामययमुपादीना तास्वा विदिक्षु । राभि शाभियोजना परता यमाग यमवरणहरियारप्रावरगानामान त्वारो द्वीपा द्रा या समायोजनशतान्यायामविग्यम्भाना लयोदशाधिद्वानिशतियोगशतानि परिोपण प भान्ति २०, तां पावादी रामभिहिताम्वय विदिसटभिष्टभियोजनशते परतो यथारात रस्त्यमुररामुगमत्रमुग्लविद्युन्मुगलियुहन्ताभिराना नाग द्वीपा मन्तन्या, मगण्याइनगनान्यायामपितम्भाभ्यामशानविशदधिरप-चविशतियोजनशतानि परितेपेगा भान्निर ८, अमीषा पाकमुग्गादीना तारपर विदिन नाभिर्नाभिर्योतनाने पर यथामन पाइन्तलरदन्तगुग्दनशुपदन्ननामानयत्याग द्वीप मन्नन्या , नानासाजनशतान्यायामवि सम्माभ्या पम्नसत्वारिंशदनिकाष्टाविंशतियोमनशतानि परिक्षेपण भवन्ति २८, एतेषु च द्वीपपु वनभनागरगहननयुसा समयनुग्राम मानसरिथता रामप्रलनयन्तनगुणोपता देवलोरानुरारिरूप नावगया न पावित्रता प्रवन शतप्रमाणा, मीणा लिदमा प्रमाणे मिचिन्यून दाय, पयोपमारा ययभागायुष सीपुरुषयुगलव्यवस्थिता मनु या परिरागन्ति । एते च दशविरमरप मापनीपिना भान्ति, त चामो , ·कल्पनाः (१०) । पल्पा माः 'मांगा भिगा तुडियंगा दीवसिहा जोसिया चित्तमा चित्तरसा मणियगा गेहागारा अणिगणा य' ति तत्राद्या क्ल्पशाखिनो विशिष्टबलवीर्यकान्तिहेतुवित्रसापरिणत गर ममुगन्धिावादुमनोहाग्निानाप्रमाग्मदिरापरिपूर्णकोशः फलैखि शोभमानास्तिष्ठन्ति, तेभ्यस्तेषां मनुष्याणां मद्यावाप्तिर्भवतीति, भृङ्गाड गाः पुनर्यथेह मणिक्नकमय- विपिनमाजनानि दृश्यन्ते तवैव वित्रसापरिणने. स्थालकचोलादिभिर्नानाविधभाजनैः फ्लेखि शोभमाना दृश्यन्ते, तेभ्यस्तेषां भाजनानि भवन्ति, एवमन्यतापि यद्यधु प्राप्यते तनभ्यस्तेषां भरतीति बटव्यं, तुडिताङ्गाभिधानास्तु कल्पमहीरहस्ततविततघनशुपिरभेदभिन्न वहुप्रकारैरातोय. फलेखिोपशोभितास्तिष्टन्ति, तत्र च 'ततं वीणादिकं शेय, वितत पहादिकम् । पर्न तु-कांस्यतालादि, शुपिरं पाहलादिकम् ॥ १ ॥ दीपशिखास्तु यथेह सिन्धं प्रज्वलन्त्यः कनकमणिमय्यो दीपिका उद्योतं कुर्वाणा दृश्यन्ते तद्वद्विलसापरिण- तष्टोद्योतेन सर्वमुद्योतयन्तस्तिष्टन्ति, ज्योति. शिसारतु रविमण्डलमिव स्वतेजसा सर्वमवभासयन्तो वर्तन्ते इति, चिलाड गास्तु विचितसररामुरभिपञ्चवर्णमाल्यमाला- भिगोर्णाः रादेवारात इति, चितरसास्त्विहत्यकलमशालिदालिपवाव्यन्जनादिभ्योऽतीवापरिमितमाधुर्यस्वादुतादिगुणोपेतविचितस्थाद्यमोज्यवस्तुपरिपूर्णैः फ्लमध्यैर्विराजमानाः मनिष्पन्त इति, मणिकार गास्तु वित्रसापरिणातानि विमलमहायंभुवनैक्सारस्फारहारकटक्केयूग्नूपुरादिभिभूषणनिवहेः समन्वितास्तिष्टन्तीति, ग्रहाकारास्तु वित्रसापरिणामत एवं प्रारागेगूगोगनपरि विचित्रशालारतिगृहग्वातगुप्तप्रकटानेकापवरककुहिमतलायलड कृतविचित्तभवनसमनुगताः सतिष्ठन्त इति, अनानास्तु विश्रसादशत एव स्फुरत्प्रचुरते- जोऽतियामसुमालदेवंष्यानुकारिप्रवरविचिववसानुगताः प्राप्यन्त इति । अपरम्च ते मनुष्याः प्रकृत्या भद्रका विनीताः प्रशान्ताः प्रतनुकोधमानमायालोमा अल्पेच्छा निरौत्पुझ्याः शमचारिणो वायुवेगाः, सत्यपि तत कनकमणिमौफिकादिके ममत्वकारणे ममत्वमूभिनिवेशहिताः सर्वथाऽपगतवैगनुबन्धाः परस्परप्रेष्यतादिभावविनिर्मुक्ता भादमिन्दाः, स्यभरभगोमहिन्यादीनां तत्र सद्भावेऽपि तत्परिभोगरहिताः, पादविहारचारिलो रोगवेदनादिविनिमक्ता भवन्ति, चतुर्थाच ते आहारं गृह्णन्ति, चतुःषष्टिश्च' पृष्टिकरण्डकास्तेषां, षप्मासावशेषायुषध स्रीपुपरयुगलमनी प्रसवन्ति, एकोनाशीतिं च दिनानि तत्परिपालयन्ति, स्नेहापायाल्पतया च मरणानन्तर दिवमुपगच्छन्ति, तन हि म्याग्रसिंहमादित्यापदगणा मपि क्रूरतादिदोषविनिर्मुफा न परस्परं भक्षणादिषु प्रवर्तन्तेऽत एव तेऽपि देवलोकगामिन एव, तेषु च द्वीपेषु शालिनीशादीनि धान्यानि विनसात

·संमच्छिमा
माधि
ट्रकमान्ड
एव भवन्ति नतु मनुष्यादयो भुम्जते, भूमिमृतिकापुष्पफलानि च तरूणां शर्कारातोऽप्यतोवमाधुर्यादिगुणोपेतानि भवन्त्यतस्तानि मनुष्याणां परिभोगमायान्ति, तेषु च
द्वीपेषु देशमशकयूकामत्कुणादयचन्द्रसूर्योपरागादयश्च न भवन्ति, भूमिथ तत रेणुपड क्कण्टकादिरहिता सर्वत्र समतला रमणोया च भवतीत्यतं विस्तरेग्य तदेवमेते
मेरोदक्षिणतस्तावदष्टाविंशतिद्वीपाः प्रोक्ता., मेरोत्तरतोऽप्येतैरेव नामभिरनेनैव प्रमाणादिना स्वस्पेय युक्ता अष्टाविशतिःपा वक्तव्याः, केवलं हिमवत्पर्वतस्य स्थाने ऐवत-
पर्यन्तवर्ती शिखरी पर्वतो वाच्यः, अन्यग्निरवशेषं तथैव, तदेवमेते दर्शिता लेशत पट्पन्चाशदन्तरद्वीपा, विस्तरतस्तु जीवाभिगमादिभ्योऽवसेयाः, यदेव चेह कल्पवृक्षा-
दिस्वरूपमुक्कं हैमवताचवर्मभूमिवपि तदेव द्रष्टव्यं, केवलमायुप्कादिनाऽन्यथात्वं, तब बहुषु स्थानान्तरेषु मुप्रतीतत्वादिह नोक्तम्, अन्तरद्वीपानां तु स्वरूपं स्वल्प एष
स्थानान्तरेऽभिहितमिति विशेषतोऽत्र प्रदर्शितमिति, एतेऽपि कर्मभूमिजादयः सामान्येन मनुष्याः पुनरपि सह भेदैवतन्त इति सभेदा भवन्ति, कथमित्याह समुच्छिमा
येत्यादि, संमूर्छन-गर्भनिरपेक्ष वान्तपित्तादिम्वेवमेव भवनं संमृस्तिस्माज्जाताः स्मूळजा मनुप्या, एते च मनुष्यक्षेत्र एव गर्भजमनुष्याण्णमेवोधारादिपूत्पद्यन्ते नान्यत्र, यत
उक्तं प्रशापनायाम्-'कदि णं मते! समुच्छिममणस्सा संमुच्छंति?, गोयमा! अंतोमणुस्सखेते पणयालीसाए जोयणमयमहस्सेमु अड्ढाइज्जेमु दीपममुद्देमु पन्नरससु कम्मभूमीमु
तीसाए भयम्मभूमीसु: छप्पण्याए अंतरदीवेसु गम्भवतियमणुस्साणं चेव उच्चारेसु वा पासवणेसु वा खेलेसु वा सिंघाणेसु वा वैतेसु वा पित्तेसु वा पूण्य या सोगिएमु वा मुक मु वा
मुकपोग्गलपरिसाडेमु वा थीपुरिससंजोएमु वा नगरनिद्धमणेसु वा सव्वेसु चैव असुइएस टाणेमु समुच्छिममणुस्सा संमुच्छति, अगुलस्स असखेन्नइभागमित्ताए योगाहणाए असणगणी
मिच्छादिवी सव्वाहिं पजत्तीहि अप्पज्जत्तया अंतोमुहुत्ताउया चेव कालं करैति, सेत्तं समुच्छिममणुस्सा" । योषितां गर्भेषु जाता गर्भजा मनुष्या; प्रीता एवेति। पाराद्-दूरेण
सर्वहेयधर्मेभ्यो याता प्रार्या ते च द्विविधा -ऋद्धिप्राप्ता अनृद्धिप्राप्ताथ, तत शुद्धिप्राप्ताः षड्विधास्तद्यथा-तीर्थकरचक्रवर्तिवासुदेवबलदेवचारणमुनिविद्याधराः, अनृद्धिप्रा-
हाथ आर्या नवविधाः: प्रशास्तद्यथा-क्षेत्रत भार्या , जातितः कुलतः कर्मतः शिल्पतो भाषातो झानतो दर्शननवास्तितश्चेति, तत्र शेतत भार्या ये आर्यक्षेलेषत्पद्यन्ते, येषु
चनीर्थकराणां तत्साधूना तद्धर्मस्य च प्रवृत्तिरस्ति तान्यार्यक्षेत्रण्युच्यन्ते, तानि चामूनि-“रायगिह मगह १ चंपा भगा तह तामलित्ति वंगा य ३ । कंचणपुरं कलिंगा ।
॥ १७ ॥

·प्रायदा
॥
८॥
वाणागिमेव कासी य ६ ॥१॥ साएय कोमसा ६ गयउर च कुरु " सोरिय कुसट्टा ८ या कपिल्ल पचाला अहिन्ता जंगना चेत्र १० ॥२॥ वारवई य सुरदा ११ मिहिल
पिंदेहा य १२ वच्छ कोर्सयो १३। नदिपुर संडिल्ला १४ भद्दिनपुरमेव मलया य १५ ॥ ३ ॥ वराड पच्छ १६ वरणा अब्जा १७ तह मत्तियावइ दसगणा १८ ।
गोतियमई य घेई १६ वीयभय सिंधुमोतीग २० ॥ ४ ॥ महुरा य सूरसेणा २१ पावा भंगो य २२ मास परिवट्टी २३ । सावत्यो य कुणाला २४ कोडीवरिस च लाढा
य २६ ॥ ५॥ सेयवियाविय नयरी केयइप्रद च पारियं भणिय। एत्युप्पत्ति जिणाण चकीणं रामझरहाण ॥ ६ ॥” अयमिह तात्पर्यार्थ – राजगृह नगर राजधानी
मगधाजनपद चम्मा राजधानी भइ गा जनपद ताम्रलिप्ती गजधानी वडगा जनपद इत्येवं सर्वत्र द्रव्यं यावच्छेतविका नगरी केतकीजनपदस्यार्द्ध । तदवमेते सार्द्धा पन्चविंशति-
जनपदा (मार्यक्षेसागयुच्यन्ते, एतेपूत्पन्ना मनुष्या क्षेत्रत प्रायां व्यपदिश्यन्ते, एत च प्रत्यासत्या भरतक्षेत्रवर्तिन एव क्षेत्रार्या प्रोक्ता , एतेषा चोपलक्षणत्वादन्येऽपि महावि-
देवान्तर्वतिविजयमध्यमपगडादिप्यमी बहवो द्रव्या इति, जाल्यार्यास्तु पड्विधा , यत उक्तं प्रज्ञापनायाम्-"अंबद्या य क्लंदा(य), विदेहा वढगाइ य। हरिया य चुचणा
चेर, एमेया इटभनाइउ ।। १ ।" एतासु पसु जातिपूपन्ना जात्यार्या प्रोच्यन्ते, केवलमेता जातय साम्प्रत न ज्ञायन्ते, कुलार्या अप्युप्रभोगराजन्येक्ष्वाकुज्ञातौरव्यकुनोत्पत्ति-
भेदात्याडिवा , “कार्यास्तु ये मार्य कर्म कुर्वन्ति न निन्दित, ते च दृषिफगान्धिकसौलिकमासिककौमुम्भिमादयोऽनकेविधा , शिल्पार्या , अप्यनिन्दितशिल्पकारिण ,
तेऽपि तुन्नाकलेप्यकारश खापदन्तरारचित्रकारादयोऽनेरविधा, भाषार्यास्तु यैरर्द्धमागधया भाषया भाष्यते, येषु चाष्टादशभेदा ब्राग्रीलिपि प्रार्तते, सा चेदानी
सम्यग् न ज्ञायते, भाभिनिरोधाज्ञानादयो ज्ञानायां , क्षायिक्सम्यग्दृष्ट्यादयो दर्शनार्या , सामायिश्चारित्रादयश्चारित्रार्या । “मिलिम्बुत्ति य' ति 'च' समुचये येषु धर्मल्य
नामापि न ज्ञायते केवलमपेयपानाभक्ष्यभक्षणागम्यगमनादिनिरता शास्त्राद्यप्रतीतवेषभाषादिसमाचारास्तेऽनार्या मनुन्या म्लेच्छा उच्यन्ते, त च बहुविधास्तयथा-
मगजरसरग्वय्यरसायमुरु डोहगोपाणया । अरबागहरोमपारसखमयासिया चेत्र ॥ १॥ दुविलयलउसवोपभिल्लधपुलिदकुचभमरख्या। कुचायचोणचुचुयमाल-
• * [ये चान्ये मातृतीयाद्वा पन्चमाद्वा सप्तमाद्वा कुलश्रेभ्यो वा विशुद्धान्वयप्रकृतय तत्वार्थभा ये ]
.
॥१८॥

·देव भेदा हयगा वदमिला कुलग्या य॥१॥ केकस्राियद्वयमुग्वरमुह तह तुरंगमिटगमुद्दा य । गयरगणा असणे य अग्णारिया बहवे ॥ ३ ॥ पावा य पडरद्दा भणारिया निग्घिणा निरणुरुपा ! धम्मोति भत्सराइ जेषु न नन्न ति सुमिषेवि ॥ ४ ॥" इह चयमभूमिनभोगभूमिजान्तरद्वीपनाना सपामपि गर्भजप- मूर्छनभेदद्वयं सामान्येन सभवति, कर्मभूम्यादिषु तिवपि स्याने समूळनाना गर्भनाना च मनुष्याणामुत्पादात, मार्यम्नेछन तपशेवय तु कर्मभमित्रानामेत्र *प्रन्येषा भोगपुरुरत्वेन राश्यन्तरत्पादायम्लेच्छल्मपिल्यातीतत्यादित्यल विस्तरेणेति गाथार्थ ॥ १६ ॥ अथ देवगतिवल्पनिर्णयार्यमाह- देवा य भवणवासी वतरिया जोइसा य चेमाणी। कप्पोवगा य नेपा गेविजाणुत्तरसुरा य॥१६॥ दीव्यन्तीति देवाः प्राग्भवोपात्तपुगयप्राग्भारोपनतविशिष्टभोगसुखाः प्राणिविशेषा, ते च मूलभेदतम्तावचतुर्विधास्तयथा-भरने-ग्रनमयायासविगेवरूपेषु यम- न्तीति भानवासिनः, विशिष्टे-मभ ऊर्य च प्रत्येक योजनातरहितप्रथमयोजनसहस्रलक्षणे रत्नप्रभापूयिल्या अन्तरे-मध्ये भवा व्यतरकाः, ज्योति:-तेस्तद्वियते येषां मत्व- थीयात्प्रत्यये ज्योतिषाः, विमानेश्वरन्तीति वैमानिराः, अनन्तरोक्तत्वात् सर्वदेवनिरामप्रधानत्याच वैमानिस्तावद्विशेष सभेदानाह-'कप्पोयगे'त्यादि, अभिगोत्य- नाना देवाना : मजनकरणालइ कारग्रहाव्यवसायसभागमनपुस्तकवाचनसिद्धायतनपूजनपुरन्दरोपसेरनादिलक्षणमवश्य पर्तव्य वल्पम्तमुपगच्छन्ति माथयन्ति सेवन्तीति कल्पोपगा-द्वादशदेषलोवपतिनो वैमानिा ज्ञेयाः, तेषु सर्वेष्वपि यथोक्तकल्पस्य सद्भावात, परतस्तु वल्पातीता में वेयवेप्वनुत्तरेषु च, निर्दिष्टवरूपाल्पासम्भवात, तानेय कल्पातीतान् दर्शयति लोकपुरुषस्य ग्रीवाप्रदेशे भवानि विमानानि में वेकानि तेषु भगा देवा मप्युपचारतो प्रेयाः, न विचन्ते उत्तरे प्रधाना मन्ये देवा येभ्यस्तेऽनुतरास्ते च ते *तत्वार्थमाध्ये तु 'मार्या म्लिशधै ति सूने अतो विपरीता म्लिश , तद्यथा दिलातचतसृषु विदित त्रीणि योजनशतानि लवणममुदमरगाह्य चनपुणा मनन्यविनातीना चत्वारोऽन्ताद्वीपा भान्ति तिशतयोजनविकम्भायामा', तद्यथा एकोरुकाणामाभाषाणा -शिखरिणोऽन्येवमेवेत्येव पट्पञ्चाशत् इति ॥ प्रत भरतादिविजयापेक्षयाऽऽर्यानायविं- भागोऽभिप्रेत , तत्व स्पटेर जात्यन्तरता युग्मिनों, भाष्ये तु जातिज्ञानयारिवायार्यत्वाभावापेक्षया नायत्वविक्षनेति सुधियोध, मूने व्यापक द्वैतं ।

·भवनपत्तिय- न्तरज्योति- प्का गा. १७.5-8 गुगत्यनुतगुगः, विजयोजयन्तजयन्तापराजितमार्थसिद्धलक्षणविमानपन्यायासिनः, एते उभयरूपा मपि कल्यातीता इति मन्तव्याः, तेवहमिन्द्रतया मननकरणादिकल्पस्य गोपाम्भवादिति गायाधः ॥ १६ ॥ अथ मानपत्यादिदेवानामुरभेदान् प्रतिपादयितुमुकमते- अमुरा नागमुपन्ना दीयोदहियणिविजुदिसिनामा। वायग्गिफुमाराविय दसेय भणिया भवणयासी ॥ १७॥ पुमागदः प्रदेवमभिगम्यते, ततभासुरसुमाग नांगकुमाराः मुवर्णकुमारा दीपकुमारा उदधिपुमागः स्तनितकुमारा विद्युत्कुमारा दिक मारा यायुकुमारा मामिामारा इत्या दराविधा व मदनवास्निो भान्ति, गाथायन्धानुलोम्यादिकारणाघ कुतश्विदेते एवं परिताः, पागम त्वमी अमुनेव ममेण पञ्यन्ते, यथा-"ममुरा नाग- गाना पियू माणी य दार उदही य। दिगि पाऊ तह थणिया दसभेया ति भवणवई ॥ १७॥" व्यन्तरभेदानाह- पिनरपि पुरिसमहोरगा य गंधव्य रयपसा जयपा। भूया य पिसायाचिय अट्टविहा याघमंतरिया ॥१८॥ एतेऽप्यागमे प्राय इत्यमेर निश्यिन्ते, तयथा-"पिसाय भूया जाया रस्मा किनरा य पुिरिगा। महोरगा य गंधव्वा महविहा वाणमतरिपा ।। १॥" ५६ निरादिममनिर्देशकार स्वयमभ्यूपमितिः॥ १८ ॥ ज्योतिकभेदानाह--- चंदा सूरा य गहा नयपत्ता तारगा य पंचविहा । जोसिया नरलोप गइरयो संठिया सेसा ॥१६॥ मगहन्येयारपन्नाः मगर म्येयाश्च सूर्याः, एवं प्रत्येरमाइल्याता ग्रहनक्षमतारका इत्येवं ज्योतिपिपाः पञ्चविधाः! माह-नन्वते परिदृश्यमानचन्द्रादिवत्स- यपि पला उन फेपिदपरिथता भपि भवन्ति ? इत्यारा स्याद 'नरलोए गहरयउ ति नरलोयो-मनुष्योत तल, ये ज्योतिष्यास्तत्र नग्लोके मानुषोत्तापरतादर्वाग् वर्तन्ते ते रपि गता-चलने रतिः स्वभावती पत्तियां तं गतिरतया, शेपास्तु ये मानुष्योत्तरपर्वतात्योण स्वयम्भरमणमुद्रं यावर्तन्ते ते सर्व पि संस्थिताः' प्रचलनधर्मकत्वन स्थानस्था परतिटन्तीत्तः, कपिा 'तिरिफ्लोए' इतिराटः, स चारार गत एव लदयते, यतो नग्लांके गतिम्तय इत्येवमेयोत संस्थिताः शेषा इत्युपायते, नान्यथा, तिर्यग्लोमादन्यत्वेषां ।।२०।।

·॥२१॥
वैमानिकाः
गा २०-१
मुरादिपु जीन
समारा.
गा. २२
सवथैवाभावात, नापि तियग्लोके गतिरतय इति वाक्यार्या घटते, स्थितिरतोनामाप तिर्यग्लोक एव भावादित्यलं विस्तरेणेति गाथार्थः ॥ १६ ॥ करपोपगवैमानिकानां भेदानाह-
सोहम्मीसाणसणंकुमारमाहिदभलंतयया । सुम्सहरसाराणयपाणयय तह आरपच्चुपया ॥२०॥
प्रतीतार्थद ।। २० ॥ कल्पातीतवैमानिरानां विशेषतो भेददर्शनार्थमाह-
हेटिममज्झिमउपरिमगेविजा तिपिण तिपिण तिण्णेव । सव्वविजयविजयंतजयंत अपराजिया अवरे ॥२१ ।।
इह प्रवेयके पु नव प्रस्तटास्तत्राधस्तनास्त्रयोऽस्तनय देयका उच्यन्त मध्यमानयो मध्यम वयसः उपरितनास्तु लय उपरितन वेयवाः, एतानि च त्रीण्यपि
प्रस्तटलिकाणि प्रत्येक तिहस्तिन सन्झा लभन्त इति मे वेदसाणा नवविधत्वसिद्धि,, तताधस्तनेषु लिघु प्रस्तदेषु योऽधस्तनप्ररत्तटस्तल यानि; विमानानि तान्यधस्तनाधस्तन.
यकान्युच्यन्ते १, मध्यमे त्वधस्तनमध्यमय वेयकान्युच्यन्ते २ उपरितने त्यस्तनोपरितन वेग्कानि ३, मध्यमेष्वपि विप्वधस्तनप्रस्तटेपु मध्यमाधस्तन वेयकानि १ मध्यमे तु
मध्यममध्यम वेयकानि २ उपरितते तु मध्यमोपरितन वेरकानि ३, उपग्लिनेष्वपि त्रिषु प्रस्तटेप्वधरतने परतटे उपरितनाथस्तनप वेरकानि १ मध्यम तूपरितनमध्यमवे.
यकानि र, उपरितने तूपरिमोपरिमय वेयकानि ३, एतदवाह-तिष्णि तिण्णी त्यादि, शेष तूतार्थमवेति गाथार्थ. ॥ २१ ॥ तदेव दर्शिताश्चतस्त्रो नाग्वादिगतयो,, प्रथ
यदुफ पूव 'गल्याइमगगणाहि य जीवसमासाणुगतव्य' त्ति तदनुसरन् गुणस्थानलक्षणान् जीवसमासान् यथो कामु गतिषु तावचिन्तयन्नाह-
सुरनारसुचउरो जीवसमासा उ पंच तिरिण्सु । मणुयगईए चउद्स मिच्छट्ठिी अपजत्ता ॥ २२ ।।
मुरेप: नारकेषु च. प्रत्येकं चत्वारो जीवसमासाः प्राप्यन्ते, मिथ्यादृष्टिसास्वादनमिश्राविरतसम्यग्दृष्टिलक्षणन्याद्यानि चत्वारि गुणस्थानकानि सामान्यतो
लभ्यन्त इत्यर्थ,, विरोपचिन्ताया त्वनुत्तरमुग्ध्वेकमेवाविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थान: लभ्यते, देशविन्तादीनि तु गुणस्थानानि सुरनारवेषु न लभ्यन्ते, अवश्यं हि तेषामप्रत्याख्यानाया-
खरायोदयसद्भावात, तदुदये च विरतेशतोऽप्यसम्भवादिति, तितु पुन पञ्च जीवसनासा,तल चत्वारस्तावत्पूर्वोक्ता एव, देशविग्तगुणस्थानलक्षास्तु पञ्चमः केषाचिदन-
॥२१॥

·॥२२॥
एकेन्दिया-
दिषु जीवस.
गा. २३-४
त्यास्यानावरणकपायक्षयोपशमसम्भवेन देशविरतेरपि :लाभादिति भावः, प्रमत्तसंयतादीनि तु गुणस्थानानि तेपुन लभ्यन्ते, अवश्यं प्रत्याख्यानावरणकषायोदयस्य सद्भावात्, तदुदये
च सर्वविरतेरभावादिति, मनुष्यगतौ पुनश्चतुर्दशापि जीवसमासाः प्राप्यन्ते, तस्यां सर्वस्यापि मोहनीयादेरुदयक्षयोपशमादिसम्भवादिति, सामान्यचिन्ता चेयमतो विशेषचिन्ताया-
मपि किन्चिदिग्मालमभिधीयते-'मिच्छहिट्ठी'त्यादि, ये लब्धितोऽपर्याप्ता मनुध्यास्तियन्चश्च ते सर्वेऽपि मिथ्यादृष्टय एष, सइ लिटत्वेन शेषगुणानां तत्रासम्भवादिति, एवं
कम्माकर्मभूमिजादिभेदेन विशेषविचारणायामपरेऽपि ये विशेषास्ते स्वयमभ्यूह्या इति गाथार्थः ।। २२ ॥ अवसितं गतिद्वारमयेन्द्रियद्वारं निरूप्यते, इन्द्रियाणि च निराश्रयाणि
न संभवन्ति, माथयारच तेषामेकेन्द्रियादिजीवा अतस्तदारेण तद् विभणिपुराह-
एगिदिया य वायरसुहुमा पजत्तया अपजत्ता। वियतियवउरिदियविहभेय पजत्त इयरे च ॥ २३ ॥
पंचिंदिया असपणी सण्णी पजतया अपजत्ता। पंचिदिएसु चोइस मिच्छदिट्ठी.भवे सेसा ॥ २४ ॥
एकेन्द्रिया द्विविधाः, चराब्दस्य भिन्नकमत्वाद्वादराः सूदमाश्थ, वादरनामकर्मोदयाद्वादराः-सूदमनामकर्मोदयाच्च सूक्ष्मा इति, तेऽपि प्रत्येकं द्विविधाः पर्याप्तका अपयशकाय,
द्वीन्द्रियतीन्द्रियचतुरिन्द्रिया मपि प्रत्येक विभेदाः पर्याप्तका इतरे च-अपर्याप्तकाः, पन्चेन्द्रिया अप्यसज्ञिसन्निभेदाद् द्विविधाः, संमूर्छजा गर्भजाधेत्यर्थः तेऽपि प्रत्येक विभेदाः-पर्या-
प्तका इतरे वा-अपर्याप्तकाश्चेति, तदनेन "एगिंदियसुदुमियरा सरिणयरपणिदिया य सबितिचऊ । पज्जत्तापज्जता भएणं चउदसग्गामा॥१॥” इति स्थानान्तरे यश्चतुर्दशधा भूतप्रामः
प्रोक्त स इहेन्द्रियाणामाश्रयत्वेनोक्तो विज्ञेयः । तदित्थमिन्द्रियभणनप्रक्रमेण तदाश्रयभूतान् चतुर्दशविधानेकेन्द्रियादिजीवानभिधाय साम्प्रतं तेष्वेव ये यत यावन्तो जीवसमासाः
संभवन्ति तान् तत्र तावतो दर्शयन्नाह पंचिंदिपसुपत्यादि, पञ्च इन्द्रियाणि येषां ते पन्चेन्द्रियाः पर्याप्तापर्याप्तसञ्ज्ञयसम्झिपञ्चेन्द्रियस्पास्तेषु मिथ्यादृष्ट्यादिगुणस्थानरूपाश्चतुर्द-
सापि जीवसमासाः प्राप्यन्ते, पन्चेन्द्रिया हि सामान्येन नारकादयो मनुष्याचोच्यन्ते, तेषु च मिलितेषु यथोकानि चतुर्दशापि गुणस्थानानि लभ्यन्त एवेति भावः, रोषाः पुनः
॥ २२ ॥

·पर्याप्तयः गा.
घरमापति केन्द्रियादयो,दशापि जीउमेदश मिप्याटय ए, तथाविधविशुष्यभावतः शेषगुण्ल्यानाना तेबसन्मादित्यतः माह-ननु करणापर्याप्त पु बादाथिव्यववनस्पति-
पु करणारयातदोन्दियतीन्द्रियचरिन्द्रिदेषु प साध्यादनमम्यग्दृष्टिः प्राप्यते स कस्मान्नोक , सत्य, किन्तु स्वल्पकालभावित्वान्न तस्येद गणना कृता, यदिवाऽनन्तानुब-
मगुत्यग्लुफ्तित्वात् प्रत्यासन्नीलमिथ्यात्योदयत्याय मिच्याइष्ट्वेिनेशयमिह विवक्षित रसदोष इति गाथाद्वयार्थः ॥ २४ ॥ माइनन्यत्र साईगायया सूक्ष्मवादरैकेन्द्रियद्वि-
सिरिन्द्रिगमलयानिशान्येन्द्रियलक्षणाः समापि जीपभेदाः पर्याप्तापर्याप्तविशेषणाा विशेपिताश्चतुदराविषत्वेनोक्ताः तत्कास्ताः पर्याप्तयो यद्योगात्यात भवति य कल्या-
सपरित्वमासादयन्तीत्याशमय पराइ गतः पर्याप्तिस्वरूपनिरूपयाययंमाह-
आहारसरोरिदियपजत्ती आणपाण भासमणे । चत्तारि पंचछप्पिय पगिदियविगलसणीण ॥ २५॥
इदादारादिग्लिमणपरिणमनहेनुः शक्तिविशेषः पर्याप्तिः, सा च साध्यभेदात्योटा, तथा यथाऽऽहारपद्गलानादाय खलरसहातया परिणामयति साऽऽहार-
पर्याप्ति' १, यया । रसीभूताराहार रसामग्मासमेदोऽस्थिपञ्चागुकसरतधातुतया परिणमयति सा शरीरपतिः २, यया तु धातुभूतमाहरमिन्द्रियतया परिणमयति सन्द्रियप-
यप्तिः ३, यया पानापानार्गणाध्यमादायानापानत्वेन परिणमम्य मुञ्चति साऽऽनापानपर्याप्तिः ४, यया पुनर्भाषावर्गपादम्यनादाय भाषास्यतया परिणामय्य मुन्धति सा
भाषापातिर, यया तु मत प्रायोग्यवर्गणादन्यमादाय मनत्वेन परिणमम्य मुञ्चति सा मन पर्याप्तिः ६, तदेवं गायापूर्वाद्धंमध्योपातपर्याप्तिशब्दत्यं सर्वत्र योजनात् पट्
पर्याप्तयोऽवगन्तव्याः। माह कि सर्षपामपि जीवानां सा मप्येताः पर्याप्तयः प्राप्यन्ते ? नेत्याद-चत्तारि' इत्यादि, र यथासवेन सम्बन्ध', तयथा-माधा-
पास एकेन्द्रियाः, भाषामनमोस्वभावाद, विवलराम्चेन चान मनोविकला गुपन्ते, ते च पारिशेन्यात द्वितिचतुरिन्द्रिया असशिपन्चेन्द्रियाच लभ्यन्ते, तेपामायाः पन्चेन
एपरियो, न तुमन-पयांतिमनगम्तेनभावादिति, सन्दिरम्पन्द्रियाणां पुनः पापि पप्तिमः प्राप्यन्ते, मनप्तोऽपि तेषां सद्दावादिति गायार्थः ॥ २५ ॥ उर्फ सप्रसङ्गमिन्द्रिय
॥२३॥

·॥२४॥
पृथ्यादिषु
जीवस पृथ्वी-
भदा
पुढघिदगमगपिमारय साहरणकाइया वउद्धाउ। पत्त य तसा दुविहा चोइस तस सेसिया मिच्छा ॥ २६ ॥
ग्रिमनिरासपिकास्तथा पनम्पनयोऽपि ये साधारणशयिका निगोदस्वल्पा इत्ययं एते पचापि प्रत्येक चतुर्वा भवन्ति, सूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तम्भेदान,
भगत पथापि पायातुर्विधा मन्तीत्यर्य, य तु प्रत्यपस्यरूपा निम्याम्कोसम्यजम्यूप्रभृतयो वनस्पतयस्तथा द्वितिचतुप्प चन्द्रियरूपास्ससकायिका , एते प्रत्यक पर्याप्ताप
पायाभरार द्विगिए, मादरलक्षण तु भेदद्वयमत नरभाति पादरनामरोदयाद् वादरत्वादेवामीपामिति भाव । तदेयं पृथिव्यादीन् कायान् निरूप्य ते जीवसमासा
माद चोदसे खादि, यथास्यस्पेषु ससवानिवयु सामान्यचितया चतुर्दशापि गुणस्थानलक्षणा जीवसमासा प्राप्यन्ते, विशेषचिन्ता तु स्वयमभ्यूब पर्तव्या, शेषास्तु
दानस्पतिशाप ता. गऽपि मियादृष्टय एत, तथाविविशुद्धयभावेन शेषगुणस्थानकानामभावात, ररणापर्याप्तवादरपृथ्वीकामिकादिपु सास्वादनसम्यग्दृष्टयभणनकारण
तापमपनि गाथार्थ ॥ २६ ॥
माद- यादरपृथिवीकारिकादय पर्याप्तापर्याप्तभेदद्वयभिन्ना प्रोक्तास्तत्क्मेितदेव भेदद्वयममीपा सभवत्याहोचिदन्येकी भेदा सन्ति ।
मापत, रासन्य-नि भदा करत स्थाना तरे तो विस्ताण पत्वादिह तु दिग्मातस्येव दिदशयिषितत्वात्र नोता, क्य पुन स्थानान्तरे तेऽमिहिता 2
उम्पत, पादधिराविका द्विविधा प्रशास्तयथा ऋणयादरपृथ्वीकारिका खरवादरपृथ्वीकायिकाश्य, रव कृष्णनीललोहितपीतशुलमृत्तिकापनकमृत्तिकापागामृत्तिकाभेदत
गागाभ्नीमापिस रागि, तनपाना मतित्व या पाड्य ति लाके प्रतीता सा पाण्डपत्तिवत्युच्यते, अस्याध शुष्मृत्तिकामहणेन सट महेऽपि भेदेनोपादान
गृादितिानामपि स्यम्धान पादितारतम्यादबहुविक्त्यरचनायमिति, पनको नभसि विवर्तमानात्यन्त मरनोरूप स एव मृत्तिका पनापत्तिा, मधु पपरिचेति
*I, पादाभिरते सति या भगि युग्जृम्भत सा पनात्तिक न्य, जलाधितपरयरूपेत्यपरे । रखरवादपृथ्वीभेदान् पुनविनयानानुग्रहाय प्रसट गत सूत्रकार, स्वयमेवाह ।
पुत्पी य समायालया य उबले सिला य लोणूसे। अयतवतउयसीसय रुप्पसुवण्णे य घइरे य ॥२७॥
हरियाले हिंगुल्प मणसिला सासगजपवाले। अभपडलऽभवाल्यवापरकाय मणिविहाणा ॥ २८॥
--
॥४॥

·पादरमृवीभेदाः
गा २६-२०
एपदेशन समुदायम्य गम्यमानत्वात्पृथ्वीगन्दैनंह गुरथिवी गृयते, या कसरा तरभंदरूपा न भवतीत्यर्थः, चम उत्तरभेदापेक्षया समुचये, कर्क रा-लघु-
पनगालम्पा, वालुका प प्रनीता उपलो-गगनेलादि गिला च दृश्स्वरूपा लवणं प्रतीतम् उपो-वस्त्रशुद्धिहेतु सारमृत्तिाविरोप, अयाताम्रलपुसीसकरूप्यमुवर्णानि च विदितानि,
नाग्मनेपा राम्यन्दिना पाता एवंह महीनन्या न पुनर्लोक व्याहियमाणा भय पिण्डादय , तेषा अग्न्यादिशयोपरतत्वेनाचेतनत्वात् सचित्तथ्वीभेदाना चेह प्रस्तुतत्वादिति, सदा
रात तगपादननाथ मभिधानं, पात्वनाथायामपि च नान्यताप्रादीनि सन्त्वा, पदयादिगामग्रीवशातु मलविगमतो विशिष्टस्यम्पाविर्भाव एवामीषा सम्पयत इति,
पना दरर', एग्निाला दिगुलका मन गिलेति च प्रतीता एर, गोगस्थ धानुपिशेषः, मन-मोवीराजनपस्प, प्रगत च विद्म , अघ्रपटस-जनविदितमेन ग्लदगाप-
टसात्मिभा यानुस भयानुरा, गग्वादरपृथ्वीरायेऽमी भेदा इति शेर, चाय गम्यमानत्यान्न क्वलमते, 'भरिपरिधानानि च ' मविभेशोह द्रष्टया इति गाथाद्वयार्थ ॥ २८ ॥
फानि पुनम्नानि मणिविधानानि ? इत्याद-गोमेजए. ये' त्यादि,
गोमेलए य रुपए के फलिहे य लोहियरम्वे य। चंदप्पह वेलिए जलते सूरकते य ॥ २६ ॥
गेल्य चंदण यधगे भुयमोए तह मसारगल्ले थे। वपणाईहि य भेदा सुहमाण नत्यि ते भेया ॥ ३०॥
गोमेजरथ सपकार मड्य. स्पटिगे लोहितानय चन्द्रप्रभी बेयों जलगन्त सर्पगन्तति ॥ गैरक्चन्दनो वचको भुजमोचकम्तया मपागलधेति,
की-सिग्याथ्वीमायभेदाः । माह ननुच मन्यनानिमगिविधानान्येव पश्यन्ते-" गामेनए य रुयए अके पलिहे य लोयिती य। मरगय मनारगल्ले भुय-
मोरा इदनीने य॥ १॥ चंदण गेस्य हँगग पुलए गोगधए य योदो। यदप्पह बेलिए जलते सूरफते य ॥ २ ॥" तत्वयमत्र व परितानि , सत्य किन्तु
पण परनियामा क्वचिदम्भवादविरोधी भावना यस्ताय तु बहुभुता एर विदन्तीनि, एतेपा च यरवादपृथ्वीकायिकाना सर्वेषामपि यथोक्तभेदेभ्योऽन्येऽपि वर्ण-
133
॥२५॥

·दिल
अप्त जावायु
भेदा गा
गन्धग्गप्पादिभिरनेाप्रकारा भेदा मन्तव्या * ये तु सक्ष्मनामक मोदयात्रुक्ष्मा समस्तलोग्न्यापिन पृथ्वीकाधिकारवेषा ते 'पुटवी य सारा वालुया येत्यादिप्रन्थोक्ता
वादिनितारेन्द्रियगाथा भेदा न सन्ति, र क्षमत्वादेव, तत पर्याशापयप्तिभेदद्वयमाणैन ते पूर्वमुक्ता इति गायाद्वयार्थ ॥ ३० ॥ प्रथ वादाप्कायभेदनिरुपणार्थमाह--
ओसाय हिमं महिमा हरतणु सुद्धोदए घणोए य । वण्णाईहि य भेया सुहमार्ण नत्थि ते भेघा ॥३१॥
गरदादिषु पन्दिमरजन्यादिममयभादी सूक्ष्मवर्षोऽवश्याय दिम प्रतीत महिया गर्ममासभाविनी सूक्ष्मदृष्टिस्पेव चूमिमा, हरतनु -सम्नेथिव्युद्भवटणामस्थितो
उलपिन्दुरूप शुद्धादर-समुद्रमहाहदरामध्यभागवति जल धनोदक तु घनोदधिनीरं, इद च दशवकालिकायु पाताना शिरान्तरिक्षादक्करकादीनामुपलक्षण द्रव्य, 'वयणा-
ईहि य भयेत्यायुत्तराई पूपिढ्यारयेय, नवर पृथ्वीकायस्थानेऽप्यायो वाच्य इति गाथार्थ ॥ ३२ ॥ अथ दादरतेजस्वायभेदनिरूपणार्यमाह-
इंगाल जाल अच्ची मुम्मुर सुझागणी य अगणी य। वपणाईहि य भेया सुहमाणं नयि ते भेया ॥ ३२॥
यत्र अलितविमाष्टरूपोऽद्गार अयस्पिण्डायनुवितो ज्यालादिरहितोऽग्निरङ् गार इत्यन्ये, याला-अग्निसबद्धशिसारूपा, अग्न्यतिबद्धत्रुटितशिसास्वरूपा
त्वर्चि, एतयोरेव चालार्चिा स्वरूपमन्ये व्यत्ययेन व्यापजते, स्ममिश्रविरलाग्निकरणे मुमर , ' शुद्धानि' विद्यु दनि, पलितविधूमाटगाररूप इल्पपरे, उक्तभेदातिरिक्त-
स्वमि महानगरदाहेष्टमापासम्मन इत्यन्ये, अल पन' उपलक्षणमिद कोल्काद्यग्ने , उत्तराई पूर्ववदिति गाथार्य ॥ ३२ ॥ चादरवायुकायमैदानाह-
वाउभामे उकलिमंडलिगुजा महा घणतणू या। बण्णाईहि य भेया मुरमाणं नस्थि ते भेया ॥ ३३ ॥
अत्रोक्तभेदातिरिक्तो मन्दानिलादिति य ऊर्द्धवाति स उद्भामात , यस्तु स्थित्वा २ वाति य उत्कलिमायात , वातोलोस्पो माडलिवात , गुन्जन् यो वाति
*पूर्वोकाना पृथ्वीभेदाना पार्थव्ये हेतुरयं, सर्वेषामन्त्रैवान्नांव शेत्रभेदानामिति नमागशय , अत एव च सूदभेषु भेदाभावमाद्द, अन्यथा वर्णादिभेदस्त्यस्त्येप
सत्यपि, न हि तेऽपि सर्ने एनर्णगन्दर पा
॥ २६॥

·वनर पनिभदा-
३१५
ग गुन्गावान, 'मद' तिनादीन् भजन् यो पाति रा महावात इत्यर्थ , घनकातत्नुपातौ तु घनोदध्याद्याधारभूतौ प्रतीतावेर, वातशब्दयह प्रममनन्ध सर्वच योजित ,
मानंदया-पि भेदा अन्यत्र परिता दृश्यन्त तेरामिहादायुगातरानगन्देन राग्रहो द्रव्य , तख यो यहि स्थितमपि तृणादिक सत्यं कोडीकृत्य विवक्षिततेतान्त निपति
म मानगात , यदीत्यादि पूयदिनि गावार्थ ! ३३ ॥ बादग्यनस्पतिभेदानाद--
मूलागपोरचीया कंदा तह राधीय वीयरहा। समुच्छिमा य भर्णिया पत्तेय अगंतकाया य ॥४॥
म योग येगा त मूलयोना उत्पलान्दवदरयादय , अन यो। येषा तऽप्रयीजा -~-पोग्गटक्नागपरल्यादय , पर्व वीज ये ते पर्वयोजा इत्यादय'
वंदति मतापि नीजरप्प गयध्दत, कन्दो बीज येगा त कन्ददीजा-साणादय , 'धयीय' ति स्वन्धो वीज येषा ते स्वन्धवीजा शल्लरीपारिभदाय 'बीजरह' ति
वीनादानीति योजन्दाः-शालिगद्गादय , समूचन्ति-तथाविधप्रसिद्धयोगाभावेनैव दग्धभूम्यादावपि सभवन्तीति समृर्षिमा तृणादय , के पुनर्वनम्पायो मूलवीजादिभेदन प्रति-
इत्याद-पत्तेय' लिएरमेर प्रति प्रत्या एरेयशो विभिन्न शरीर तय गाजीवा अपि वनस्पतयो मुनादयो न प्रत्येका, प्रोक्ता , एरा दियदेवरय शरीर न
नन्याय, मभेदप्रतिभागम्नु गरीगणा गर्षपदा सर्पपाग्यामिा तपापरिणत, उक्तम्च-"जह सगलसरिमाण सिलेसमिरमाण वत्तिया वती। पत्तेयगरीराग्य तह हुति
गर्गरमपाया ॥१॥ जद या तिलसानिया बटुएदि तिनेहि मेलिया नती। परे यसरीगण तह हुति सरीरसपाया ।। ३ ॥" अनन्तानां जीरानामेव काय - शरीर येषु
पनि तारन्तकाया , न प्रत्येक मनन्ताया वनस्पतयो मूलयीनादिभेदभिमा सभान्त्येवेति गाथार्थ ॥ ३४ ॥ अथ क्न्दादिप्राधान्येन वनस्पतिभेदानाह-~-
पंदा मूला उल्ली कट्टा पत्ता पचाल पुप्फ फला। गुच्छा गुम्मा वल्ली तणाणि तह पव्वया चेव ॥ ३५ ॥
सन्दप्रधाना दम्पतय कन्दगम्देन विनिता , त प सम्पादयस्तेषा हि यन्दा एप बहुजीता , न एप च लाक बहपारिगणन्तद्विनागे च सर्वस्य तन्मवझवन
गानाग , मनया दिनाऽन्यसापि ययन गभाति तत्ता प्राधान्यकारणमभ्यूध, ताव मूलप्रधाना एगडादय छल्ली त्वक् तत् प्रधाना पदत्यादय याष्ट त्वगभ्यन्तरपति-
पमन्या..
-
॥ २७॥

·।०८॥
साधारणपन
भेदा गा ३६
HAMARIYArkuriSIKA
त प्रमाना गदिगदय पत्रप्रधाना-नागवल्ल्यादय प्रवालसाग अश रादय पुष्यैक्सारा जालादयः फलसारा-बदरीप्रमृतयस्ततच्छन्दवाच्यत्वेन इह विवनिता , गुच्छ समुदाय
एपस्मिन्ना स्थानक बहना प्रगइस्तत्प्रवाना वृन्तायादमो गुच्चा , एकस्मिन्नेव प्रथमारूलतामूनेऽन्यासा बीना पर हणान्निविड लतानाल गुन तत्प्रवाना नपमालिमादयो
गुल्मा , यस पुयाय , तृगानिज्यामाकादानि पत्राणि-सन्धयस्तेभ्यो नाता पर्वना इत्यादय , इह च वल्लीतृणपर्पजाना यद्यपि पूर्वोक्ता बीजरहसमूर्छ पपर्वबीजादिषु
पलप गनालिगु वा क्रचिरचिदन्तर्भाव सभवति तथापि यौनरुतय नाशयनीय, पूर्वोक्तस्य सामान्यरूपत्वादस्य तु विशेषाभिधानत्वादिति इह च शाखान्तरेष्वन्यऽपि
पनम्मनिभेदा उता दृश्यन्त, ततधाव कानामुपलक्षणत्वात पोट शव्याग्नद्यधा नायनादय लता चम्परुलतादय , लतापलयानि नालिवरीप्रभृतीनि ऐषा हि शाखान्तरा
भावाल्लता-पता, त्वमा पलयामाग्वन च वलयस्वभाक्ता, युटुणा भूमिम्फोटकविशषा सर्पच्छलकादय जलरहा -पद्मादय योपधितृणानि शाल्यादीनि हरितफायर्या तन्दु
सयादय , इत्यायपरपि ममयानुसारतो प्रव्या इति गायायं ॥ ३५ ।। तदेव प्रोता सामान्यन बादरखनस्यतेर्भेदा, साम्प्रत विशेषत साधारणवनस्पतिगतान भेदानाह-
सेवारपणगकिण्हग कवया कुहुणा य वायरो काओ। सध्यो य सुहमकाओ सब्वत्थ जलत्थलागासे ॥ ३६ ॥
सेवालो जलोपरिवर्ती प्रतीत एव पना काष्टाद्याथित उलीविशेष विनो-जलघटायभ्यन्तरवर्ती प्राय प्राट्वालसम्भवी उल्लीविराष एव 'कवय ति भूमिस्फोटा
शुदण तिसरंछनकादिरूपा भूमिपोटविशपर एक, एते च क्वमा कुहुणाश्वान्रत प्रत्येक्वनस्पतिष्वर्थतो दृश्यन्त, इह तु साधारणतया निदिष्टा इत्यत्र तत्व कलिन सम
वाच्छन्तीति, ण च सर्वोऽपि सेवालादिको बादामाधारणपनस्पनिकाय , सरमस्तु साधारणवनस्पतिकाय, सर्वोऽपि सर्वत्र सामान्यतचतुर्दशर गात्मके लोके भवति, विशफ्नो
ऽपि उलस्थल पायाश चानयत्येन तिप्रति, वादरस्तु साधारणवनस्पतिमायो निमतपृथिवीरतादिस्थानाश्रित एव भवतीति भाव इति गाथार्थ ॥ २६ ॥ च सिद्धान्त
'मालुए मलए मिगवर इत्यादिना वादरसाधारणवनस्पतर्ववो भेदा प्राता सूचिताय, इह तु शैवालादय पतिचिदेव भेदा प्रदर्शिता मत शप दाना सर्वषामपि सह ग्रहार्य
भादग्याधारपानरपत सवस्यारि सामान्यलक्षणमाह---
॥ २८॥

·गासारणलक्ष
द्विलिीन्द्रियादि-
भेदाः गा.
गूदसिरसंधिपव्यं समभगमहीरयं च छिन्नरह। साहारणं सरी तब्यिवरीयं च पत्तेयं ॥ ३७॥
इद यम्य पतमानालसाराादेगदा-भलक्ष्यमाणा शिरा भवन्ति सन्धयः पर्वाणि च गूढानि भवन्ति तथा यस्य भग्यमानस्य गागादेग्नोटपमानस्य च पलादेः
सम मन्नुगे भग. पेदः सम्पयने हीग्याध तन्तुलक्षणो मध्ये न भवति, तथा छित्वा गृहाद्यानीतं शुष्कतावास्थाप्राप्तमपि च जलादिसामग्री प्राप्य गुडूच्यादिवत्पुनरपि यत् प्ररोहति
तस्बिरह, तदेतामनर लक्षणविशिष्टमुत्तगेपलादिभेदेभ्योऽन्यदप्यनन्तानो. जीवानां साधारणं शरीर प्रतिपत्तन्य, तद्विपरीतं तु प्रत्येक्शरीर, उपलक्षागा चैतदन्यस्यापि
लक्षणग्य, यदाह--"चागं भजमाणस्म, गंटी गुगणपणो भवे। पुविसरिसेण भएण, भर्णतजीवं वियागाहि" ॥ १॥ भयमर्यः- अदन्तुरतया कुम्भकारचकागार समं यथा
भात्या भज्यमानस्य प्रन्थि. शुभ्रचणपनो भवति यस्य भग्यमानस्य प्रन्थेः शुभ्रो धनधा उगीयमानो दृश्यते, स वनस्पतिग्नन्तजीवानां साधारण शरीरमित्यर्थः, कथं पुनरमो
सम भन्यत इत्यत्व दृष्टान्तमाह-पृययीसदगर्भदेन, मन पृथ्वी केदारायु परिवर्तिपुष्पयोप्पटिका रणराटिकानिर्मितपतिका वा गृह्यते, यथा तम्या भग्यमानायाः: रामः-मद-
न्तुरो भेदो भवति पर वनस्पतिरपि चाकारसमं यो भज्यत इति भाव इति गाथार्थः ॥ ३५॥ तदेवं निरूपिताः पचापि पृथ्वीकायिकादय. ग्थावगः, मथ
लगायनिम्पा मार---
दुविहा तसा य घुत्ता घियला सयलिंदिया मुणेयव्या। वितियचउरिदिया बियला सेसा सयलिंदिया नेया ॥ ३८ ॥
गीतातापायभिलाविणम्पयन्ति चलन्नीनि खसाः, ते पुनः द्विविधा' द्विप्रकारा. प्रोक्ताः, ते च पिकला. सरलेन्द्रियाच 'मुणितव्या ज्ञातव्या , तत्र पश्चलक्षणा-
मिन्द्रियान्यामाश्रित्य 'पिरला.' मगम्पूर्ण-नीनेन्द्रियसग्या द्वीन्द्रियबीन्द्रियचतुरिन्द्रियाः, शेपारतु लगाये ये उद्धरितारते सालेन्द्रिया ज्ञातन्या, पचलक्षणा सट-
ग्यामानिन्य गस्लानि गम्पूर्णानीन्द्रियाणि येता ते सयलेन्दिया इति गायार्थः ॥ ३८॥ के पुनाते द्वीन्द्रियादयः ? इत्याद--
संपा गोम्मी भमराइया उचिगलिदिया मुणेयव्या। पंचिंदया य जलथलखहयरसुरनारयनरा य ॥ ३६॥

·'कुलकोटीसरया इस महापादिवास्गिब्द प्रत्येश्मभिसम्बध्यते, ततथ शादयो द्वीन्द्रिया गोमो-कर्णशगाली तत्प्रभृतयसीन्दिया भ्रमरादयधतुरिन्दिया, एते तावत्सर्वऽपि विन्धित मुगिनन्दा, ये तु मानन्दियतया नन्तरमुद्दिष्टा पन्चेन्द्रियास्ते ज्यचरादयो विज्ञया , तत्र जले चरन्ति पर्यटन्तीति जलचरा मत्स्यमारादय एव, स्थलचरा गो- गाना, गरग वारशादस , मुग भरनपत्यादय , नारवा रत्नप्रभोत्पमादय, नराश्चमभूमिनादय इति गाथार्थ ।। ३६ ।। तदेव कायद्वारस्य प्रस्तुतत्वानिरूपित प्रथि पादिभेदत पनिशा-पिजीपनिमाय , तत्र च स्मस्तजन्तुना सातिरेका कोटिरोटी उरलाना सतवितादिभेदभिनानि चतुरशीतिर्लक्षाणि योनीना षट् सहननानि षट् च परवानानी पादयो नक भागाः राभवन्ति, रख पुलाद्यभिधाने सपिशेष किचिच्छिम्योपगार पश्यन् प्रासडिग मिदमाह- पारस सत्त य तिन्नि य सत्त य कुलकोडि सयसहस्साई । नेया पुडिचदगागणियाऊण बेव परिससा ॥१०॥ इह पुराणोदिगता हगन्न प्रत्ययमभिएम्बध्यते, द्वादश कुलकोटिरातपहलाणि राप्त कुलकाटिशतसहवाणीत्यादि, कुलान्याश्रित्य परिसख्यान-परिसङ्ख्या या सातत्यति सम्बन्ध , कषाम् ? इत्याह-'पुढवी' त्यादि, यथार टख्य चेह योजना, स्यथा द्वादश कुलकोटिशतसहस्राणि पृथ्वीनायिकाना ज्ञयानि, उदकजीवाना सप्ता, प्रमियराना सोगि, वायुना पुन रसव उलफोटिसतमहाणि कुलसनरया येति गायार्थ ॥ ४० ॥ तथा- युलकोडिसयसहस्सा सत्तह य नव य अट्ठवीसं च। वेह दियतेइंदिय चारिदिय हरियकायाणं ॥४१॥ द्वीन्द्रियाणा सा मुलरोटिलनाणि तीन्द्रियाणामष्टौ चतुरिन्द्रियाणा नव 'दरितकायाना' समस्तानस्पतीनामष्टाविशति कुलफोटिलक्षाणि भवन्तीति गाधार्थ ॥४१॥ तथा-- अद्धत्तेरस वारस दस दस कुलकोडिसयसहस्साई। जलयर परिख चउप्पयउरभुयसप्पाण नव हुति ॥ ४२ ।। अलपराणां-पूर्वनिर्दिष्टस्वरूपाणा सार्दानि द्वादश कुलमोटिलक्षाणि भवन्ति, पत्तिणा तु द्वादश, चतुष्पदोर परिसर्पभुजपरिसप्पभेदत स्थलचरात्रिविधा , तत्र 314144txexx" 1३० ।।

·पुराकोटीमाया गा.४३ गागानां गगरभारीनां दा पुलफोरिलक्षाणि, अपरिगप्पाग्यामपि भुजद् गमादीनां दर्शव, भुजपरिसपांग तु गोधानादीनां ना पुस्तकोटिशनावि भान्तीति गावाः ।। ४१॥ भाव- यीसा पणवीसा सुग्नेरइयाण सपसहरसाइ । पारस य सयसहस्सा फुलकोसीण मणुस्सा ॥ ४३ ।। सपा भाना यादिमुगा पशिति. उराकोटिलचाणि, गारसा तु पगविंशति. मान्या पुनर्वादशं उतरोटिल नाणि भान्तीति गायाः ॥ ४३ ।। मथ शोकानामेर एखाना मोयिन्या रागट म्यामाद-'गे' यादि, एगा फोडाफोडी सत्ताणउई भो रायसहस्सा । पन्नासं च सहस्सा पुलमोडी मुणेषव्या ॥ १४ ॥ गता ।। ४४ 11 इरानी ये गयो निरुप्यन्ते, तत्व 'शु मित्र' सुन्नि मतान्तो मट्ममगमका जरामार्गागरोग्यन्त राना मौदारिकादिशरीरोग्यारन्य- म्याग मिति जीना हरयानिीि योनिः, एरेन्द्रियादिनी रानामुत्पत्ति वानगियर्थ, ताता र योगीनी रमानान्सूनानिय चतुरशीतिलमाधि भान्तीति, मच पन्ना जीाागु पति यानान्यप्यमन्तानि प्राप्पुरन्ति, यो जीयाना सामान्याधार योगेऽप्यसप येयपदेशात्मक ए, विशेषाधारपायपि गग्यनिरुदेवराय- लीग मागन्तुगरीगरी हत्येयान्वयति, मता जोरानामानन्त्यरि यमुत्पत्ति पानानामानन्त्य भानु त सरत्येयानि : इति पानव, यता वरन्यपि तानि पालिदान पेनविरमग रागान्योर सोनिग्रिन्यते, नानामपि चलाना लिविाचितायत. परस्परान्तर्भावचिन्तया चतुरशीतितमराइया ए योनयों भाल, नासि, ताग गरेपनिशी सादनिहिंसा अन्य प्रतिया -"पुटपिगमगणिमान्य एक पे रातजोगिता उ। पापले यमणते इस चउदा जाग्नि 311310 विगलिदिए दो दो पग पगे ग नाग्योरेगु। पचिदि तिरिल चउरो चउदरा लामा उ गाएतु ।। २ ॥ " आद गनु योनियोः कः प्रतिविशेष ?, उन्से, योनि, पतिधान यथा विकागोमयादि, पुलं तु दर्णादिभेदस्वरूप, तय क्योन्युपमानागपि यहुविध संभाति, यथा तस्येव विदेगोमयाय कयोन्युत्गमस्यापि 11 ३२।।

·॥२॥
सनाचित्तादि-
भेदा यानि गा
कपिलतादिवर्गभेदास्तानेर विधमिरल रिनामा, एता त्व योनी सस्तविनादिवर्मभेदेन सूवरार म्वयमेर निरूपयनाह-
एगिदियनरइया संधुडजोणी य हुति देवा य। विगलिंदियाण वियडा सवुडवियडा य गर्भमि ॥४॥
एफन्द्रिया नाराषमतयांनय , नत्र नाररा क्थ सरतयानय , ', उच्यते, तत्पत्तिस्थानभूताना निकुटाना सरनगपाताल्पत्याद, दवा अपि सातयोनय
प "दवाणिमि दासतगिए गुल्स्स मसग्मिज भागमित्ताए सरीर गाहणए उनवना' इत्यादिवचनत पटाच्छादितेषु दयशयनीयेषु देवप्याभ्यन्ता नम्वरूपे तेषा-
मुपादान, परमतदनुराग्नः फन्द्रियाणामपि सर्वपा क्वलिटन कनापि प्रशारण सरतयोनित्व भावनीय, विक्लेन्द्रियग्रहणेनह द्वीन्द्रियस्त्रीन्द्रियचनुरिन्न्यिाम्नया ममूळ
अपम्पैन्दियनियमनुष्याच पन्त, एषामपि मनापिरत्वेन विशिष्टसम्पूर्णेन्द्रियकार्याकरणात्परमार्थतो क्लिन्द्रियत्नात, ततोमीपा द्वीन्द्रियादीना सर्वपामनि वित्रता फेवलि
गम्यनेर पनापि प्रागागुम्वरूपा यान्मिन्तव्या, गर्भ तु ये जीरा पन्चन्द्रियतिर्यग्मनुन्या रमुत्पद्यन्ते तथा सतविस्ता योनि , आग्नानासतम्बम्पर्य, अनापि
भावनाऽतीन्द्रियनानगम्यैव, कवल मनुष्ययोनिम्वरूपमिदं पर्वसूरिभिलिसिटमालोनरत , तयथा स्त्रीणा नाभेरव शिराद्वयाऽवस्तादयोमुसस्थितोशमासग योनि , तम्याञ्च
गदिश्चतम जरिवरपा मारम्पाटमा मनुकाले पुरन्ति, तभ्य. शाणित गलति, तल केचन रक्तावयवा योनेग्न्तर्विशन्ति, ताञ्च पुरपशुनमम्टस्तानामात्य जीव मुत्पद्यते,
ता च कलला दमारपश्यादिकमेगा सविस्वनि पत्तौ तता यानेनिर्गतीति गायार्थ ॥४५॥
अधित्ता सल, जोणी नेरइयाणं तहेच देवाण | मीसा य गम्भवसही तिविहा जोणी उ सेसाणं ॥४६॥
नारयाणा च देवाना यानिरचित व, सत्यपि सन्मैकन्द्रियव्यापरत्वे तदुपपातशेतय केनापि जन्तुनाऽपरिगृहीतत्वेनाऽचेतनन्वात्, गर्भशन्नेद गर्भजप्राणिनो पिक-
हितास्तेषा दसनि योनि 'मिश्रा' चेन्नानन्स्वरूपा भवति, अचित्ताना शुक्रशोणिनादिपुछलाना रन सद्भावात् मंचित्ताना तु योपिछीरावयगाना मुप्रतीतत्वादिति,
गेपाः त्वन्दियविक्लेन्दिरममूरजपचेन्द्रियाणा विविधाऽपि योनि सभाति, पाचिदपरजीवपरिगृहीतक्षेत्रोत्पन्नाना सचिता केपाश्चित्वन्यजीवापरिगृहीतक्षेत्रोत्पन्ना
॥ ३२ ॥

·संहननाबिसर गा.18 पृथिव्यय वायुपतिविरमेन्द्रियम्मुर पन्चेन्द्रियाणा विविधाऽपि यानि संभवति, गोतम्पर्शपरिगणतनेत्रोत्पनाना गीता उष्णास्पर्गप्रदेशजाताना तूप्रणा शीतोष्णस्पर्शा चितम् पानरम्भूताता पुन गीताप्मा यानिरिति भाव इति गाधार्य ॥ ४७ !! ययोक्नोनिममुत्पनाश्च जीना यथासम्भवं षट्स सहननेषु वर्तन्तेऽत मह्ननम्बम्पनिट- पायमाः- वारिसह नागयं यज नाराययं च नाराय। अद्ध चिय नारायं पीलिय छेवट सघयण ॥४८॥ महनि मदनन सम्थना परम्परं मन्यन्धप्रापगमिति नान , नचाम्धिसम्बन्धन्यैर वैचि यमानित्य पाटा भिद्यते, तत वज्रशन्दनेह बोलिका प्राच्यने, ऋषभस्तु गंदनाम्पियस्योपरि क्लयागार परिवानपट, विवनि ताम्रान ग्वाधगत्तग्गा स-चयापनयोरभयतो मस्टबन्धो नागच , ततश्चदमुक्त भपति द्वयोरस्थ्नोम्भयतो मटनन्येन यजया पाहनिना तायनास्थ्ना पग्विष्टितयारपरि नदस्थिवयभेदि कालिकानगर नग्ननामम्मस्थि यत्र भाति तद्वन्नभिनागच प्रथममहनन, वज्रर्षभाभ्यामुपलक्षितो नियन्त्रितो नागरिममिनिटत्या १ 'यज्ञ' नारायचे ति यत्र तु सपभो नाम्नि शेष तु विद्यत तद्वचनाराचं द्वितीयमिति, वनरहितम्पभनाराचं द्वितीयमिन्ये २ वर्षभर नागचं तृतीय ३ 'अई चिय नाराय' ति चतुचा नाग दिवतीयमियन्य, यदस्ता मयन्य दिवतीयपाचं नु कोलिकाविद्धं तदद्धनाराचमिति हृदयम् ४ ऋषभनाराच कीलियाविधाथिद्वयप परमानं तु मालिकाम्यं पचम ५ छेव? ति दवारस्यानुम्वारस्य च लुप्तत्यह दर्शनाच्छदै पर्यन्तैग्यास्थना गृत्तं पररपरसम्बन्धघटनालक्षणं पननं तिच तसत कालिकापमयन्धहि मरियपर्यन्टमात्रा पनि छदाताभिवानं पर रहननमित्यर्य, सेवातमिदमियन्य, अपिटवयपर्यन्तसंम्पर्शलनणा सेवामृत गतमिनि मेवा मिनि रत्वेतिगापार्य ॥ ८ ॥ कृपभनन्ननाराचशब्दान् स्वयमा व्याचिग्यावरह- ग्सिहो य होइ पटो व पुण कोलिया पियाणाहि। उभभो माउबध नारा तं वियाणाहि ॥ ४६॥ गतार्थ ।। ४E || एतानि च नननानि येपा गयाना यान्नि भान्ति यपा च साया न भान्ति तदेतदर्शयना- ॥ ३८

·रहननामाभिर
गग्यानि गा
,
ननिरियाण छपिय यह विगलियाण छैवटु । सुग्नेग्इया एगिदिया य स चे असघयणी | ५० ।।
रविवायिक प्रयाग व पालानात्यागिन्सार नियाद पति रनिय ाय वतने तर राणा प चन्दियतिग्ग 7 ग्यवित्ति
गिनि मनमानि या काम्पाणि प्रान्य त विश्नदियाण समर ददात लभ्यत, 7 शाणि युरनामा एक िदयाश्च र असननिन हननरहितो
पन्न पप गाभागनिति भार पनि गाथा ॥ ॥ एनानि 7 महननानि मा यन रग्याना यभि गरीगया, सरपानाभाव महननस्य
गधभाया रानपिनायम".....
मारामान गोह साइना य यामणाडु डा। पचिदितिरियनरा सुग समा सेसया हुडा॥१॥
गितिपय मामिला था।मुख्यत, त-पिगमचतुरस्यादिभापटा ता समा शगेरविषयलतरणप्रमाणाविसमापिदिविभाग पनक्षिता शरीगायत
पाया यत्र ग्मामा विधिना प्रययागमपनुग्य सामदिनमायाप्रिनिन्तिामप्रतक्षणपरिपूण प्रथम सग्थान नयागाजोगा अपि यमचतुला न गोह ति
देवयान गमुगयम्य गम्यमानत्या या अग्मिा ना इनि न्य, तर न्यो का रविशतवाग्मिडल न्यमा परिमन या यग्रोध उपरि गमणीय गम्पूर्णवयवोऽपान
तुन तथा ननाभरपरि दिग्तरबदुत-नगरानणयुक्तमयस्त होनाधिकप्रमाण पत यत्सम्यान तयाधारिमगर तयोगानीमा अपि न्यग्रोधपग्मिगला २ सादि
लिभादिम्हिासे गायो नाभर पम्नता -दभागो मृचत तनादिना शरीररक्षणभाना राह वर्तते यत्तत्मादि सामव हि शरीरमविशिष्ट नादिना रह नर्तत एवति विशषण ययाऽनु
परतगरिह पिपिता सप्त सानिस्थानयागाजीवा अपि मादय ३ पुज्जा य' ति कुनाश्चत्यर्थ , यत्र पाणिपा-शिगेग्रीव शरीरलक्षणप्रमाणयुक्त कोष्ट तु शपाय
समय दीनाधिरप्रमाण तासस्थान तय गावीचा अपि रुम्जा । यत्र पाणिपादशिरोग्रीव लक्षाविसवादि शेषस्तु प्रोदरादिरूप कोप्टो लनण्यास्तद्वामन सम्यान
नागाचवा मपि यामना ५ पत पुन प्रायगेाऽप्यरया लिनए न मंवदनि तत्सर्वलायस्थित हुग सम्धानमुदत तयोगाबाना अपि हुगडा ६ । क पुनस्त
॥३.॥

·1 पृथिव्यादिन- थानानि शरी- राणि च गा. वे योज.पटगन्धानयुगा ? इत्याद-चिंदियतिरियनर'ति नानाजीवानात्रिय पन्चेन्द्रियतिर्यम्चो मनुन्याच यथोक्तसंस्थानयुक्ताः प्रतिपत्तन्याः, 'तुरा समत्ति देया. गोरी रमयनुवरयानयुका इत्यर्थः, शेषास्तूतावशिष्टा जीरा नारकैकेन्द्रियविकलेन्द्रियलक्षणाः सर्वे हुण्डसंस्थानयुक्ता एवेति, लापार्य युगपदेव संस्थानानि तत्स्वामिनध निर्दिश इति गायार्थ ।। ५१॥ यदव केन्द्रिया हुगडसंस्थानं तत्पृथिव्यादीना मसूगद्याकारभेदतो भिन्नं द्रष्टव्यमिति दर्शयति- मरसूरए य थियुगे सूइ पडागा अगसंठाणा। पुढविदगअगणिमाख्यवणस्सईणं च सठाणा ॥ ५२ ।। मग मालरादिमिद्धो मयूरचारारो धान्यविशेपस्तदाकारं शरीरसंस्थानं 'पुढवित्ति पृथ्वीकायिराना द्रष्टव्यं, स्तियुको-विन्दुस्तदाफार 'दग'. त्ति सायिकानां, यूथ्यागारमरिमायिानां, पतारारारं वायुगयिगाना, 'वणस्सईणं च संठाण' ति, च पूर्वोक्तपेक्षया समुच्चये, वनस्पतीनां च शरीरस्य सरयानान्यवयव. रगनात्मिानि मनेशागणि भान्नीत्यर्थः, इनि गाथार्थः ॥ १२ ॥ ग्रन्थानम् १००० ।। कायद्वारमिदं प्ररतुत, कायशब्दश्च यथा पृथिव्यादिजीवनिचयरूपे काये एव. गौदर्भग्रादि पे शरीर-पि यतीत इदं कारगदवाच्यत्यमाश्रिख पायद्वारेऽस्मिन् प्रस्तुते शरीराग्यस्यौदारिकादीनि विचारयितुमाह- ओरालिय घेउघिय थाहारय तेयए य कम्मयए। पंच मणुपसु चउरो पाऊ पंचिंदियतिरिवखे ॥ ५३॥ उस तीरशरीगपेक्षया गमस्तलिभुत्नप्रधानः पुद्गलनित्तमौदारिक, अयशोदारा स्पाग्तामातसारा वैरियादिशरीरपुद्गलापेक्षया रथला इत्यर्थः, तैरित्थम्भूतः पुहरनियमोवारिक प्रयोदरार रोपमहजरमन्न्तरारीरापेक्षया वृत्प्रमाणं उदाग्मेनौदारिकं वैफियं तृत्तग्ये कियायरथायामेय लनयाजनप्रमागा प्राप्यते सहज तु तदप्युत्पृष्टत. पम्प गुग नाना मौदारितु मदनमपि स्वयम्भूग्नगामत्स्यापेन या योजनसहनमानं पद्मनालापेक्षया या सातिरेक योजनगदमानं लभ्यत इति शेपमहजशरीरभ्यो प्रमाताऽस्य भाननीया विविधा-नानाप्ररारा किया पिकिया तम्या भां वैरियं, तया च तहेतुभूतायाः रियाया वैश्यियमुद्यातरग्गद्गडनिसर्गादिविविधत्वं प्रज्ञप्त्या शि निर्दिष्ट, नया-"नाह पारा में वेत्रिय कामे घेउनियममुग्याए रामोहणइ २ संपेनाईजायणाइदं निसिरद २ अदावायो पागले परिसाध्य २ दोयपि घेउ.

·।।"
देरादीना शरी-
गगि गा५४
बियगगुपाएप' गमे दगाई त्यादि, परम्मतया .विश्यिया नियमानत्यानित्यमिदमुच्यते मस्यामायिसमितियावा, नन्दनया व्युत्पत्योत्तरवैशियसह मह एर स्याम
महामिप्य, सल्य रस्मसातादिरियामन्तग्येय जायमानलात, रात्य, पिन्तूतर निन्यसमानजातोयपुद्गलेनिप्पद्यमानत्याद्व क्रियमिर क्रियमित्युपचारतस्तदपि कियमुच्यते,
प्रादाग्दिापेक्षया विशिष्टा-विलक्षण मिया विकिया तम्या भां वैमिममित्येवं तदपि सगृह्यते, "पाणिश्यरिद्धिसंदरिसणत्यमत्थोवगहणहउँ वा। संरायवोच्छेयत्वं गम'
जिवायनामि ॥ 1 ॥ इत्यामतरायोत्पत्तो चतुर्दशपूर्वपिदा माहियते प्रयत इत्याहारकं अथाऽऽहियन्ते सूरमा जीवादयः पदार्था. पलिसभीपेऽनेनेत्याहारकं ३
माहारपारराभूतास्तेजोनित हताशेयर दलास्तेत इत्युच्यते तेनत्यम्भूतेन तेजराा निदृत तेजरा, मौमादिलिड्गगम्यं ४ कमण नियत पार्ममार्मरमुदायम्पमि.
रयः । तदेयानि पम्प गरीराणि सामान्येन राजीनां भवन्ति, विशेषनोऽपि चिन्त्यमानानि 'पंच मणुण्नु' ति नानाजीनाश्रित्य मनुष्येषु पञ्चाप्यमूनि लभ्यन्त
इरपर्थ , पायूनां गर्भजपचेन्द्रियतिरा पत्यारि शरीरगयौदारिक क्रियतेजगकाम्मणलक्षणानि प्राप्यन्ते, माधारक तु न लभ्यते, तस्य चतुर्दशपूपिद ए सम्भवादिति गाथार्थः
॥ ५३ ॥ दारीनां शरीरमा ग्यामाद-'येउव्वी त्यारि,
बेल्पियतेए फम्मए य मुरनारया यतिसरीरा। सेसेगिंदियवियला ओरालियतेयकम्मइगा ॥५४॥
मुग्नारराः पुनपीगि शरीराग्नि येषां ते सिशरीरा भवन्ति, कानि पुनस्रीगिा शरीराणि तेषां भान्ति ? इत्याद~वकियं तेजस कार्मणं चेति, मौदासि
स्पर्मपा न भति, राम्य तिग्गनुन्येवेर राम्भवात, मादाग्यमपि न गभवति, तस्य मनुष्यचतुर्दशपूधिरेष्वेव भावादिति, भणितशेषा. पुनरेयेन्द्रियाः पृथिव्य जोवनस्पति-
समाः तथा रापुन्दियमना देकर याद्विरशा द्वीन्द्रियसीन्द्रियचतुरिन्द्रियारारिशप चेन्द्रियस्वरूपा भौदारिकतजसकार्मणरागैरवन्त एष भान्ति, वेरियं तु भाप्रत्ययिक
हामी न मारि, तम्य मुरनासम्वा गम्भवाद, उत्तरवैफियमपि न प्राप्यते एपो तल्लब्ध्यमायात, याहारकाभावे तु पूर्वोत्तर कारणं भावनीयमिति गाथार्थः ॥१४॥
तक्ष्यमभिदिन रामराग यायद्वाग्मय ममप्राप्त योगदाग्मभिषि मुराह--
॥ ३७॥

·योगा १५
॥३८॥
सच्चे मोसे मीसेऽसच्चे मोसे मणे य वाया य। ओरालियडविय आहारयमिस्सकम्मइए ॥ ५५॥
मनोविषयो वाग्विषयश्च स सत्यो मृषा मिश्रोऽसत्यामृषञ्चेति योगः प्रत्येकं चतुर्दैत्यक्षरघटना, भावार्थस्तूभिधीयते-तव योग इति तावत्फ शब्दार्थ: 2, उच्यते,
योजन योगो जीवस्य वीर्य शक्तिरुत्साहः पराक्रमश्चेष्टा परिस्पन्द इतियावत्, अथवा युज्यते धावनवल्गनादिक्रियासु व्यापार्यते य स योग इति कर्मसाधन , यदिवा युज्यते-
सम्बध्यते घावनव गनादिक्रियाया जीतोऽनेनेति योग इति करणसाधनः, स च मनोवाकायभेदात्तिधा, तद्यथा-मनोयोगो वाग्योगः काययोगधति, तत सम्झभिर्जीवे काय-
योगेन मनःप्रायोग्यवर्गणाभ्यो गृहीत्वा मनस्त्वेन परिणमितानि वस्तुचिन्ताप्रवर्तकानि द्रव्याणि मन इत्युच्यते, तेन मनसा सहकारिशरणभूतेन योगो मनोयोगो, मनोविषयो वा
योगो मनोयोगः १, उच्यते इति वाग् भाषापरिणामापन्नपुद्गलद्रव्यसमूह इत्यर्थः, तया वाचा सहकारिकारणभूतया योगो वाग्योगो वाग्विषयों वा योगो वाग्योगः २,
चीयत प्रति काय प्रौदारिकादिस्तेन सहकारिकारणभूतेन योगः काययोगः काविषयो वा योग काययोग ३, एष च त्रिविधोऽपि योगः पुनः पञ्चदशधा भिद्यते, तत्र मनो
योगस्तावचतुर्धा, तयथा सन्तो मुनयो जीवादिपदार्था वा तेषा यथासड स्य मुत्तिप्रापकत्वेन यथावस्थितस्वस्पचिन्तनेन वा हित सत्यः, अस्ति जीव शरीरमातव्यापक इत्यादि-
यथावद्वस्तुविक्ल्पनपर इत्यर्थ , सत्यश्वासौ मनोयोगध सत्यमनोयोगः, ग्राह ननु योग परिस्पक्रियारूप उक्तस्तस्य च कथ सत्यादिव्यपदेश सभवति ?, तथाप्रतीतेरे-
वाभावादिति, सत्य, तथाऽपि सत्यमनोविज्ञानसहकारिकारणावात् मनोयोगस्यापि सत्यदमुच्यते, कारणे कार्यधोपचारादित्येवमन्यत्रापि भावनीयमिति १, स्त्यविपरी-
तोऽसत्यो, नास्ति जीव सर्वव्यापकोवा यमित्याद्यययावस्थित्यस्तुचिन्तन्पर इति भाव , असत्यश्चासौ मनोयोगशासत्यमनोयोग २, सत्यवासावरूत्यश्च सत्यासत्य इति कृता-
कृतादिवत्कर्मधारय स चासौ मनोयोग , वह धवखदिरपलाशादिमित्रेषु बहुष्वशोक्तेष्वशक्विनमेवेदमिति यदा विकल्पयति तदा प्रस्तुतमनोयोगविषयता, भय हि विकल्पः
तवाशोकरक्षाणा सद्भावात्सत्योऽन्येषामपि धवादीना कियतामपि विद्यमानत्वादसत्य इति मित्रत्वात्सत्यासत्यमनोयोगतया प्रोच्यतेऽत एव सूत्कृता मिश्र इत्युक्तम्, उपल
क्षण चाशोकवनोदोहरण, सर्वस्मिन्नपि नगरे गृहे २ दारका जाता प्रतिगृह विवाहा इत्यादि विकल्पस्यापि प्रस्टत्मनोयोगविषयता द्रष्टव्या, इदमेवाशोक्वनादिक वचनेन ब्रु बतो
॥ ३८॥

·योगा १५
गा।
वक्ष्यमाणगत्यानत्यवाग्योगविषयता मन्तव्या, किं च दश अस्मिन् प्रदेशे त्वया कतिचियौरा सुरह गावा ! झ्यादिके केनचित्पृष्टे एते पुरतस्तिष्टन्तीत्येवमादिरूपेण
पथयानीत्याद्यपि विकल्पयत. प्रस्तुतमनोयोगो द्रटष्य , अयं हि विरपः परिस्थरम्यवहारलयमतेन सत्यो निश्चयनयमतेन तु परपोडाबहत्वेन पापानुवन्धित्वादसत्य इति
सत्यागत्यमनोयोगता, एतस्मिन्नेव अपने एते पुरतस्तिष्टन्तीत्यादि वदतो वक्ष्यमाणमत्यासत्यवाग्योगविषयताऽपि भावनीया, इदं हि वचन धरव्यवहारतः सत्यं निश्चयतस्त्वसत्य
यत उत्तम्-"मलियं न भासियव्यं मयि हु मम पि जैन वत्तव्यं । सब पि तं न सब जंपरपीडाकर कराया ॥१॥"ति, न विद्यते सत्य स्त्र स भवत्यसत्यो न विद्यते मृषा यत
म भवत्यमर भसत्यवासायमपञ्चेति पूर्ववकर्मधारयः स चासौ मनोयोगक्षेश्यस्त्यामधामनोयोगः, इह विप्रतिपत्तिविवक्षाया वस्तुप्रतिष्टासया प्रमाणायाधित सर्वज्ञमतानुसारेण
यदिफ्ल्प्यते प्रोच्यते वा यथा स्ति जीवः सदरादूप इत्यादि तरिक्त सत्यं परिभाषितमाराधकत्वात्, यत्तु वित्पित्तिदिवसायामेव वस्तुप्रतिष्टासया प्रमाणवाधितं सर्वश.
गतोत्तीर्ण विचिद्विरुप्यते प्रोग्रते या रथा नास्ति जीव एकान्तरियो देत्यादि तदस्त्यमिति परिवर्तित किरायायात, यतु प्रमाणबाधिताबाधितत्वं तत्पूर्वक्तिमशोकवनादिकं
सत्यासत्य, विराधराविरोधात्यादिति, यत्पुनर्षिप्रतिपरिमन्तरेणेव रतुप्रतिटसा दिना स्वरूपमलप्रतिपादनपर व्यवहारपत्ति विचिद्विवरप्रते प्रोच्यते वा यथा हे देवदत !
घटमानय गा: देवि मद्यमित्यादि, तदेतत् स्वरूपमालप्रतिपादनपर व्यावहारिक विवरपान वचनं वा न स्त्य' नापि मृषा फिन्त्यमत्यामृषमित्यागमे परिभाषितमनाराधक-
त्यादरािधात्वायत्यतो हे देवदत्तेत्यादिविषल्पोऽसत्याममनोयोग इत्युच्यते, हे देवदत्त ! इत्यादिवचनं स्वस्त्यापवाग्योग इति ४ । तदेवं मनोयोगश्चतुर्की व्याख्यातस्तद्-
घ्याग्याने व वाग्योगोऽपि चतुर्विधो व्याप्यात एव द्रष्टव्य , प्रायो मनोविल्पितस्यैव वाग्विपयत्यातथाऽपि स्थानाशून्या विञ्चिद्व्याख्यायते--सता दिता सत्या सा चासो
पार चेति समान तया गदारिशारणभूतया शेग रायवाग्योग, प्रथा पूर्वोत्नीत्या यचनगतं सत्यत्वयोगेऽप्युपचर्यते, तत सत्यवासौ वाग्योगधेति सत्यवाग्रग इत्यपि
मन्तव्यं, रोपमिदोत्तरस च राममनोयोगादिचद्वक्तव्यं १ सत्ताद्विपरीताऽसत्या सा चासौ वाक् त्यस्ल्यवाक् तया योगोऽसल्यवाग्योग २, सत्या चासावसत्या च सत्यासत्या सा
पासौ बार चेति सत्यापत्ययात् तया योग सत्यासत्ययाम्योग ३, न विद्यते सत्यं यत्र सोऽसत्यो न विद्यते मृषा यत्र सोऽमृष असत्यश्वासावमृपवेति अरुत्यामृष स चासौ
O9299-6060
॥ ३६॥

·ife.॥
योगा १६
याग्योगवत्यसत्यामुपवाग्योग , विषयव्यवस्था सर्वत्र पूर्वोक्तवेति ४ । इह तृतीतचतुर्थों मनोयोगों वाग्योगौ च परिस्थरव्यवहारनयमतेनैव दृष्टव्यो, शुद्धनवाना तु मनोज्ञानं वचन
वा सर्वमदुरविवक्षापूर्वक सय अज्ञानादिदूषिताशयपूर्वक त्वमत्य, उभयानुभयरूप तु नास्त्येव, सत्यासत्यराशिद्वयेऽन्तावादिति भाग्नीय । काययोगस्त्वोदारिक्वैक्रियाहारकतन्मि
यकामयाकायभेदात्तप्तधा, तलोदारिक्वेत्रियाहारकाण्यनन्तरमेव व्याख्यातानि, 'मिस्त ति अय मिश्रशब्दस्त्रिनपि शरारेषु प्रत्येक संभत्स्यते, ततश्चोदारिकमेव कायस्तेन सहकारिणा
योग प्रौदाखिशायविषयो वा योग प्रौदारिककाययोग १, मित्रशब्दसम्बन्धादौदारिक मित्र यत्र फार्मणेनेति गम्यते स भवत्यौदारिकमिश्र, उत्पत्तिदेशे हानन्तरागतो जीव
प्रथमतमये फार्मणेनेवादारयति तत परमौदारिकस्याप्यारम्भादौदारिकेण कार्मणमिश्रेणान्तर्मुहुर्तमाहारयति, उक्तम्च नियुक्तिकृता--"जोएण कम्मएण आहारेई अण तर जीवो।
तेण पर मीसेणं जाव सरीरस्स निष्पत्ती ॥ १॥" प्रौदारिकमिश्रश्वासो कायश्च तेन योग प्रौशरिपमिभकाययोग , मित्रताया उभयगतत्वेऽपि कार्मणमिश्र इति न व्यपदिश्ते,
किन्त्यौदारिवस्य तदा प्रारभ्यमाणत्वेन बहुव्यापारत्वेन च प्रधानत्वात्तेनेव व्यपदेश औदारिकमिश्र इति २, वैक्रियं पूर्वनिर्दिष्टस्वरूप तदेव कायस्तेन योगो नियकाययोग ३,
वैक्रिय काम्मन मिधं पतासौ क्रिममिश्रा, मयं च देवनारकायामपर्याप्तावस्थाया मन्तव्य , मलापि कामणमिश्रतानभिधाने कारण पूर्वोक्तमेव भावनीय, अपरं च वादरपर्याप्तक-
वायोगर्भजपन्चेन्द्रियतिर्यग्मनुभ्याग्या च वे कियलब्धिमता वैफियं कृत्वा तत् परित्यज्य पुनरौदारिक स्वीर्वतामौदारिकेणापि मित्र वैक्रियमाप्यत इत्यमीषामपि वैक्रियमित्रासद्भाको
ज्ञातव्य , प्रयास पक्षे यथा वैक्रियमैदारिकेण मिश्रमियतो वैक्रियमिश्रमिति व्यपदिश्यते तथौदारिदमपि वैक्रियेण मित्रमित्यौदारिपमिश्रमियपि यस्मानाच्यत ? इति चेत्, तदयुक्त,
यतो हन्त प्रधानने व्यपदेशो भवति, क्रियपरित्यागकाले च बहुव्यापारत्वात्तदेव प्रधानमतस्तेनेव व्यपदेश , मन एव हि कायादीना वैझियारम्भकाले वैक्रियमित्रताव्यपदेशो
न भवति, प्रौरारिके हि स्थिता अमी वैक्रियमारभन्ते, तत' प्रारम्भकत्वेन बहुव्यापारत्वादौदारिकमेव प्रधानमतस्तेनैव व्यपदेशो भवत्यौदारिक मित्रमिति, अन्ये तु वैक्रियारम्भ-
पाल एव वारवादीना वैक्रियमित्रता प्रतिपयन्ते, मारभ्यमाणत्वेन वैक्रियस्य प्राधान्यविवक्षया तेनैव व्यपदेशमिच्छन्तीति भावस्तदलमतिविस्तरेण, तदपिना तु प्रज्ञापनाटीके-
व निरीक्षणीया, वैक्रियमिथश्वासौ कायश्च तेन योगो वैक्रियमिभकाययोग ४, माहारक पूर्वाभिहितसद्भाय तदेव कायस्तेन योग आहारवकाययोग ५, आहारक मित्रं यौ
॥४०॥

·॥४४॥ पूर्व विर प्रमतसयता माहारक्याययागिनोऽपि भवन्ति, माह मन्वाहारय प्रारम्भाले व लब्ध्युपजायनोत्सुस्यरम्भरातत्य तय स्थान र FE, मदारफरार स्य निपतो पुनरोत्सुम्पनिहत्तरप्रमतोऽप्यसो निर्दियत्तत्ययमिह प्रमतत्वनेव प्रोप ! सत्य, किन्तु स्थानान्तरऽपि फमतन्मनास्ति सुतादापाय प्रारम्बनि च तत्वा प्रमत्त एव भाति लब्ध्युपजीवनत्यादिति त मनमिदान्तिमित्यदाप, वैविपस्यापीदमव मतमानि-याप्रमत निध नियत इति भावनी भी। सम्पत या मीस त्ति सर्वऽपि-ययानिदिष्टविशेषणविशिष्टा पूर्वाभिहिता सुरादयाऽपयाशा मपयाशावस्थापत्तिना पारस्थापि शरारत्याशिन स्मभ्यंत इति हत्य, तम मिसाय वन्तो भवन्ति तद्यथा मुरनारकास्तावदपर्याप्तावस्थाया सर्वेऽपि पूर्वोक्तस्वरूपोकियमिकमाययागान्त प्राप्यन्त, क्यन तदस्य या मिथ्याधिशारानशिक्षा एवेत द्रष्टव्या , नतु सम्यगमिथ्यादृश्य , अपर्याप्तावस्थाया सम्यग्मिथ्यात्वासम्भवात् तथाहि-तस्वस्थाया तत्पारभविक या भवताविर पा ?, न सा पारमपि सम्यग्मिध्यादृष्टमरणस्यैव निपधार, 'न सम्ममिच्ओ कुण्इ काल मिति पचनात् नापि साविक, या यति मिव्यावृष्टि सन् पर्यभारापास्ता पय ए राम्या परत न गच्छति तदयस्थस्य तथाविधविशुद्धधभावात् मय सास्वादन रान् पर्वभपादायातस्तदा पदावलिया(त) कर्दमाश्य मिथ्यात्वमा गच्छति, न राम्यन्मियत्यम्, म राम्म ग्मिच्यादृष्टि सस्तनात्पनस्तार्य स्थानन्तर्येण सम्यग्मिथ्यात्वे गमनमेव नास्ति, मन्यत निषिद्धत्वाद, यत उक-मिन्उत्ता सक्ती भविरमा ६ दामु पुजन । मिकामाया दार सम्म मिच्छ न उण मीस ॥१॥ इति, तस्मानापर्याशावस्थायाममी सम्यग्मिथ्यादण्य , तत सम्यगिध्यादृष्टिमुरनारकाणा न मिमियरम्भा इति स्धिा, नातिय मात पर्याप्ता पूर्ण स्वरूपौदारिकमिश्रकाथ्यागिना भण्यन्त, कवलमतेऽपि तस्यामस्थाया मिथ्यादृष्टिसात्यादनाविरा प मतभ्या , या राम्याग्निच्यात्त्विायर वशेषाऽनन्तरात्तीय युकिरिहाप्यपतरति, दशपिरतादीन्यपि गुणस्थानकान्यपर्याप्तावस्थाया न समन्ति, पिरति सद्भाव ए तावाद् अपयशल्य च विरतर शनायाचति । माह-ननु 'सव्ये अपजत्तया मोसा' इति सूत्ररता प्रास, एतचायुक्तमिर लक्ष्यत, पयाप्तस्यापि मनुन्यस्य सयागिरयलिन रमुवातावस्थाया द्वितपट म भयोग रिकमित्रस्य सम्भवात, तथा नराणा तिरवा च पर्याप्ताना लब्धिमता वैशियस्य मारम्ममाले पूर्वात स्वस्पस्य पैकिमि स्य लामा, तथा पयतमनुयायाम्प धनुराग्य r- ·3-मार निर्विशपमपाकमतो मिथ्यादृष्ट्यादिविरापण क्यमुपारीयत ? चन, उच्यत, सामथ्यात्, अन्यथा हि गुरुम्थानलक्षणाना जापम्म गाना काययाग चिन्तनीय वन प्रान्त कान सुरनाख ग्रहणामप्रस्तुतमय स्यात्, न च १क्तव्य सूबकृतो नायमभिप्राय , तनापि मिथ्यादृटपादिविशपणस्य रनम्बध्यान्टिचात स्थमिदम्गायाइन पर उत, उत्तरगाथाया कार्माणमाययागचिन्तासर 'मिच्छासासणे त्यादिगुणस्थानर पन्यासात् प्रतापूर्वकारित्वान, भन्यथा ह्यप्रस्नुनभयानन तत्कारिता हाया तनन्मि-पाप दिगुण्यम्यानकष्वपि मुरादिपिशरणभूतषु यदि योगचिन्ता क्रियेत तथाऽपि सामथ्यात्तद्विरान्यभूतषु सुरादियानो पृता भव' गियम ताण निगनयम्य रिशेपस्याभा द् अतो मिथ्यादृश्यादिविशपणनि प्रस्तुतान्यन्यप्रधानत्वाच तसि निधाय विशन्यत्यन प्रधानघु मुरनारकादि वह कार कायय मचिन्ता घसार सिनि मनोद स्मिन्नपि जीपसमासे सुरनारसायाधारभेदताऽनश्चात्य प्रतिपन्ने काययागचिन्ताया विधीयम'नाया विचारवादु याब्धिम्चन्युत्पत्याशियभिात या frre मुधिया त्वन्यथाऽप्यागमाविराधतोऽत्र समाधान वाच्यमिति । प्रा. ननु सुग्नारयाणा वैक्रिया नियमिश्रकामणलानणास्सय कायय गा समान्ति तपथमक पE निदिष्ट ?, उच्यते शरीरपयाप्त्या पर्याप्तावस्थाभाव्येवायमिह प्रेत , तदपर्याप्तास्थासभवी तु पनियमिमाययाग म्यामर गाथायामुक्तगई य या पित्य 'दाम में फार्मणाययोग उत्तरगाथायामित्यदाष , एता परिभाव्य नरादिविचारपि व रमाए नतक्ता विधया । नरतिरि ओरालिया सबरिया मित्राविरतवेशविरतप्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणानित्तिनादरसू-मसम्पराय पशान्तक्षीणमहसयागिलिल चरण नग मिथ्याष्टिमास्वाइननिवारितातिपाय - काययोगिना भान्ति तथैव सह वैकियण वर्तन्त इति स्वैक्यिा पेश्यिाययोगान्ता भवन्ति इदमुक्त भाति नगस्तियम्या यय फरिराम पाया गया। योगस्था प्राप्यन्त तथा तऽपि नरतिर्य-चो क्रियकाययोगिनो लभ्यन्त, क्वल नग रह गभरा प्रमनान्ता र पदया गहनायाया गण 234 लब्ध्यभायात्सरलपर्याप्तिभिरपयाप्तानामेव मरणाच औदारिखकायमात्र त्वमीपामपि सभवति, शगरपयाप्त्या पर सानामा प च समनाममायाsiदमा, तेषामतिविशुद्धत्वेन वैशियतब्ध्युपनीननाभावादिति, तिर्यभ्योऽपाह गर्भजा मतन्या, सम जाना चेवियनन्यभागादिति । 'आहारया पमत्त ति' मान्या पा. -

·कार
स्था
युज्यते, तेषामेवाविशुद्धत्वात्, ये त्वप्रमत्तादय क्षीणमोहान्तास्तेामतीव विशुद्धविशुद्धतरविशुद्धतमत्वात्कथमेतत्सम्भोऽविशुद्धावेवास सताया राम्भात !, राच', रिन्पनीमा
ज्ञानावरणाद्य दयस्तावदद्याप्यस्त्यव, तस्मिंश्च सत्यनाभोगादय संभवन्ति, तेपु चासत्यताऽवश्यम्भाविनी, मत क्षीणम है पिच्यम्भेऽनाभोगतोऽगता संभाति, लिपुन ,
मत प्रस्तुतयोगचतुष्टयसम्भव एतेषु न विरुध्यते, यत उक्त "नहि नामानाभोगाध्मरथस्यह न भवति स्रवलितम् । कर्मणि ज्ञानावग्ये भानावरणम्यभावे दिसा "सयागिकाति-
नस्तु न ज्ञानावर याद्यु दयस्तदभावे च नेवानाभोगादिसम्भवस्तदभवे च नास्यासलतासद्भायोऽत इहासौ न गृहीत इयल वितरंग्य, भाह-ननु मिथ्याष्टिगुपस्थानक सन्दिपन्य.
न्द्रियस्यैवेह योगचिन्ता कृता, अथ च तद्वर्तिना सदादिद्वितिचतुरिन्द्रियासक्षिपञ्चेन्द्रियाणामपि वाग्योग सभपति, स चास्मा गाथायामयापि न चिन्तित इत्यावर वाद--
'संसाइ अंतवउ' ति शट खादिद्वीन्द्रियाणा पगाल्यादितीन्द्रियाणा भूमरादिचतुरिन्द्रियाणा मत्स्याद्यसिम्मपन्थन्द्रियाणा च मिथ्याशामन्या याग, भाग यानपा-
तणा वाग् भरतीत्यर्थ , अव्यक्तध्वनिमातत्यात तद्वाग् न सत्यतया वक्तु पार्यते नाप्यसत्यतया, तस्मादसत्यामृपस्पवयमिति माव , मपरस्त्याद ननु पूर्व नरस्मयादिपु व रिय
न्ति कानि च गुणस्थानकानि लभ्यंत ? इत्येष गुणस्थानकलक्षणमार्गणाजीवसमासस्थानेषु चिन्तिता, मनु वैपरीत्य, गुणम्यानम्वरूपपु जीवरामासन्येय यागगिन्ताया
भवद्भिाख्यातत्वात्, सत्य, विन्तु यशु ८१६स गएस्थानर राजीदस्माषु ये यादन्ताः योगा प्राप्यन्त तेषु ताद सुभ्योगे यपि त तावन्त गुग्ण धानापा जीपर मा
मपि लभ्यन्त इति न पश्चिदभद, केवल सुखतरप्रसिद्धप्रतीत्युपायत्वमाश्रित्य वापि क्वचिद्वचनाति प्रपति इत्यामभिर रात्यन्यताप्युधिभेदमान व न गमाद
पार्य इति । भस च यो यस्य जीपस्य योग उक्त स तस्य लक्षित प्रथमम्मयादेव द्रष्टव्य , वरणतस्तु स्वपर्याप्त्युत्तरालमिति गाथार्थ ॥ ६ ॥ तदय चिन्तना पाग्म
नोयोगयोगुणस्थानलक्षणा जीरसमासा , मथ काययोगतश्चिन्तयनाद-
सुरनरया यिउन्धी नर तिरि ओरालिया सव्वी। आहारया पमत्ता सयपज्जत्तया मीसा ।। ५७ ॥
'घेउव्वीति वैनियशरीरवन्ता भवन्तीति तात्पर्य , के 2 इत्याह मिथ्याष्टिसास्वादनम्म्यान्मथ्यादृष्पविरतसम्यग्दृष्टिमुग्नारका , मनु मुग्नाका पनि ॥४२॥

·॥४॥ कामण गुग्गा विदा भादारपारम्भादिकाले माहारक.मिथस्य सुप्रसिद्धत्वाच्चेति, न येतेऽप्यपर्याप्ता, सर्वस्यापि जन्तो प्रथमात्पन्नस्यान्तमहत्तंकालमेघ मपयाराल्देन समये परिभाषितत्वात्, तल व देवलित्पादिभावाना सम्भादिति, सत्य सूक्तमुकं, विन्तु अभिवायापरिज्ञानात्, न त अपर्याप्त समयपरिभाषित एव सूखक्त विवक्षित किन्तु अपरिपूर्णशरीरोऽपि मार्यात इति मभिपिरित, अपर्याप्त इरित्या, अपरिपूर्ण नरतिरा क्रिम चतुर्दशपर्वविदर्दा माहारक च तदारम्भादिक काले, क्वलिनामपि समुद्घातद्वितीयादिसमयेषु मौदारिफ मरम्मरमेन, सम्पूर्णम्यापारगावात, तथा उतनीत्या एषामपि मपर्याप्तत्वात् एतत् सम्भवीय पि मिधाणि मन सद्गृहीतानि इत्यदोष, गुणा- स्थानानि स्वते यानि सम्भवन्ति तानि स्वयमभ्यूल्य याच्यानि, केवल सम्पग्मिथ्यादीना नरतिरश्चामपि वे क्रियमित्रं न द्रष्टष्म, स्थानान्तरेऽनुक्तत्वात, ते च कि वैकिय- मेव न कुर्वन्ति मन्या विचित्कारणमिति के वलिनो बहुलता वा विदन्तीत्ल विस्तयेति गाथार्थः ॥५४॥ मथ कार्मणकायोगे प्रस्तुतजीवसमासाश्चिन्त्यन्ते- मिच्छा सासण अधिरय भवंतरे केवली समुहया य। कम्मयओ काओगो न सम्ममिच्छो कुणद कालं ।। ५८॥ मिप्याटिसास्वादनाविरतसम्यग्दृष्टयो भवान्तो विपदपतो वर्तमाना. 'कम्मश्मो कामोगो'ति 'मुपा मुपो भवन्तीति' विभक्तिव्यत्ययात्कार्मकाययोगे वर्तन्त इति सटकः, प्राजनस्यौदारियादेः प्रागेव परित्यागादप्रतनस्य च तस्याद्याप्यप्राप्त कार्माणकाययोग एष तदानीं से प्राप्यन्त इति भावः, केवलिनच समवहताः कृतसमुद्घातास्तृती- यचतुर्थप यमस्मयेषु याणकारयोग एवं लभ्यते, इदमुक भवति इह कोऽपि वली मुतिगमनारन्नादराया स्कोरमायु स्तोकं वेदनीय त्वद्यापि प्रचुर शत्वाऽयु स्थि- त्यधिस्वेदनीयस्मितिक्षपणा स्यजीवप्रदेश रमस्तलोव व्यापनाय दण्डकपाटादिक्रमेय रमुद्धात करोति, तदुसम्-“यस्य पुन कैवलिन मर्म भवत्यायुषोऽतिरिकातरम्। स समुद्घात भगदानय गच्छति तर समीयतुम् ॥१॥" ५५ "दण्ड प्रथमे रमये पारमय चोत्तरे तथा स्मये । मन्थान्मथ नृतीये लेवव्यापी चतु तु ॥२॥ सहरति पम्पमै त्यन्तराणि मन्थान्मथ पुन पष्ठे। सामके तु व पाट सहरति ततो मे दण्डम् ।। ३॥" एते चायना समयाना मध्य कस्मिन् समये क यागे वर्तन्ते । पति, उच्यते " मौदारिक प्रयोक्ता प्रमाष्टममययोरसाविष्ट । मित्रौदारियोक्ता सहमषद्वितीयेषु ॥ १॥ वाम्मणशरीरयोगी चतुर्थके पल्चमे तृतीये च ।

·। वेदेषु जीवस मासा गा. गम्ययेऽपि तस्मिन् भानाहारगो नियगा ।। १॥" दिति, तदेवं केलिन समाहता यथोक्तयु तिमु समयेषु कार्मणाययोगे प्राप्यन्ते, शेषास्तु देशवि तादयो जीपसमामा. कामगकाययागे न प्राप्यन्त, सयौगिकेवन्निनं विहायान्यस्य विग्रहगतावेव केरलकामणकाययोगसद्भावात्, तस्या च देशबिरतत्वादिगुणानामसद्भावात्,सम्य म्मिन्यादृष्टिपि पिहागे न सभवनि मतान्यैर भयान्तरस्थानमप्राप्नुवतो विग्रहगतिभाव , तस्य चागमे मरणनिषेधात्, एतदेवा---' न सम्ममिच्छो कुणइ काल'मिति, राम्यग्निध्यादष्टि प वर्तमाना जन्तु काल न करोत्येव, तत्स्वाभाब्यादिति, अब 'सच्चे असचमोसे सगणी उ मजोगिवली जावे' त्यादिगाथात्रयोक्तस्यैवार्थस्य तात्पर्यमुच्यते, तथथा मिथ्या दृष्टिमास्वादनावितसम्यग्दृष्टिलक्षणासयो जीपसमासारत'वचतुर्विधमनोयोगचतुर्विधवाग्योगोदारिकौदारिकमिश्नवै क्रियवै क्रियमित्रकाम॑णाययोगलक्षणेषु तयोदशसु यापु पर्नन्त, गम्यग्मिथ्यादृष्टिस्तु चार्विधमनायोगचतुर्विधाग्योगोदारियशरीरव क्रियशरीरलक्षणेषु दशसु यागेषु वर्तन्ते, देशविरतस्तु दशरवतेष्वेव तथैकादशे वैनियमिश्रमाययोगे वर्तते, प्रमत्तगयतारयतव्यवाहारर द्विरहित लयोदगम यापु प्राप्यते, अप्रमत्तादय क्षीणमोहान्ता पुन षड् जीवसमासाश्चतुर्विधमनोयोगचतुर्विधाग्योगौदारिक्शरीर लक्षणेषु नामु यागेपु लभ्यन्ते, सयोगिश्वली तु सत्यमनोयागासत्यामषमनोयोगसत्यनाग्योगासत्याभूषवाग्योगोदारिकौदारिकमिश्रामणकाययोगलक्षणेषु सप्तसु योगेषु वर्तन्त इत्यतन्योक्तमन्येनेद प्रतिरादित, तथा च सति-~" चउरो जोसमासा तेरसजोगेसु दससु एको य । एकारससु य एकार सत्तमु एको नासु छक ॥ १ ॥ भयागिकेलिगुणस्थान तु यागे न वर्तत एायोगत्वादेवेत्येतदिह समर्थित मातीति गाथार्थ ॥५८॥ उक्त यागद्वारमथ वेदद्वारमभिधित्सुराह- नेरइया य नपुसा तिरिक्समणुया तिरेयया हु ति। देवा य इत्थिपुरिसा गेविज्जाई पुरिसवेया ॥५६॥ वेद्यते रग्यादिशामा भिलापननरत्वेनानुभयत इति वेद चरितमोहनीयान्तर्गत पमम्मुद्गलसमूहविरोप , अय च विधा, तद्यथा स्त्रिया पुरुष प्रति कामाभिलाषननको वेद स्त्रीवेद , पुरुषम्य स्त्रिय प्रति कामामिलापउनको वेद पुरुषवेद , न्पुसमस्योभयं प्रति कामाभिलापजनको वेदो नधुमक्वेद , एप त्रिविधोऽपि वेद ग्राधारमन्तरेण निराश्रयो न गभरत्यतो नारयाद्याश्रयद्वाग्गीय नित नाग्यास्तावन्न पुरषा, नाग्वे पुपुर क्वेद -व प्राप्यते, तषामतिस्ट किटत्वेन शेषवेदद्वयाभावादिति भार , तिर्यग्मनुभ्यात्रिवेदका " ·४७॥ वद उपाय गुण गा ६० भरनि, तकन्द्रियद्वीन्द्रिय तीन्द्रिय तुरिन्द्रियममूर्छजपचेन्द्रिवतियक्षु समूईज्मनु येषु च नपुसक्वेद एर प्राप्यते, गर्मजलियंग्मनु येषु पुनसयोऽपि वेदा लभ्यन्तै, भवनपति प्यन्तरज्योति या गोधर्मशानमम्वन्धिनाय देया उपपातमाथि व सीवेदपुरुषवेदभानो भवन्ति, देवाना देवीना चैतेपूत्पादात, सनत्कुमारादयस्तुपपाते पुरुषवेदका एप भयन्ति, दवीना तयनुत्पादा, गौधर्मशानोत्पन्नास्तु दव्योऽत्युतरल्पान्तदेशनों परिभोगमायान्ति, प्रत सभागमाश्रित्य द्वादशल्प यावत् सीवेदपुरुषवेदद्वयमपि प्राप्यते, मवेयरानुत्तर पर्तिन' मुग पुन गयेय पुरस्जदया , सीसम्भोगस्यापि ते भावादिति गाथार्थ ॥५॥ उक्त स्वस्पत स्वाभययुक्तोऽपि वेद , साम्प्रत तय गुणास्थानलसणा जीवसमासा न्त्यित इत्याह- अनियहन्त नपुसा सन्नीपचिदिया य थीपुरिसा। कोहो माणो माया नियहि लोभो सरागतो॥६॥ 'अनियट्टी'त्यादि, मिथ्यादृष्टयादीनि अनिवृत्तिन्ते या तान्यनित्यन्तानि नव गुणस्थानकानि 'नपुस त्ति एकन्द्रियादीन् जीवानाश्रित नपुसक्वदें सभ्यन्ते, कि तस्मिन्नव', नेत्याह 'सन्नीपचिदिये स्यादि, ये तु मिथ्यादृष्ट्यानित्यन्ता स-िइनो गर्भजा पञ्चेन्द्रिया जीवा ते 'यीपुरिस त्ति सीवदे पुरपवेदे च पर्तन्त इत्यर्थ , इमुक्त भरति मरिहत्त्यन्तानि नर गुणस्थानानि नानाजीवान् प्रतीत्य वेदत्रयेऽपि लभ्यन्ते, सूक्ष्मरम्परायादीनि त्वपगतवेदोदयान्येव मन्तव्यानीति एवं उस बदद्वार, गाम्प्रत कपारद्वाग्मुच्यते, तत 'यपशिपे त्यादि हि सार्थो दण्डयधातु , ततश्च प्यन्ते नरकादिस्थानेषु प्राणिनोऽनेनेति कप कर्म, अथवा पन्ति प्राणिन परस्परम स्मिमिति कप नागारस्तदा स एप या मायो-लाभा येषा ते वपाया कधमानमायालोभलक्षणा गुप्रतीता एन, मत एर सूपमारस्तान निरूप्य प्रयममेव तेषु प्रस्तुतनी समास नेर चिन्तयन्नाद'कहो माणो माया ऽनियहि लोभो सरागतो ति गायोत्तराद्ध', मिथ्यापृष्टयादयोऽनिवृतिवादरान्ता नवेर जीवसमासा क्रोधमानमायालक्षणेषु लिए पायेषु वतन्ते, लोभापाये पुनर्नय तावदेत एर प्राप्यन्ते, दशमस्तु सूक्ष्मसम्परायो, यत माह 'लोभो सरागतो' ति सह रागेण सूक्ष्मकिट्टीकृतलोभलक्षणेन वर्तत इति सराग सम्मरम्परायस्तत सक्षमस्म्पराये भावस्तदुत्तरलाभावलक्षणोऽ तो व्यवच्छेदो यस्यासौ सरागाम्तो लोभ, इदमत्र हृदयं कोधमानमायालक्षणवायत्रयस्योदयोs-

·॥४८॥
ज्ञाने मतोल
भेदा गा
६१२
निातिवादर पर प्याच्छिते, परतस्तु तदुदयाभाव एवेत्येतस्मिन् पायलये यथोक्ता एवं नव जीवसमासा प्राप्यन्ते, लोभक्षायोदयस्तु सूक्ष्मसम्परायेऽपि भात्यतस्तत्र
सूदगम्परायान्ता दश जीरसमामा लभ्यन्त इति गाधार्थ ॥६. ॥ उक्त पायद्वारमथ ज्ञानद्वार विभणिपुराह-
आभिणिमुमोहिमणकेयलंच नाणं तु होइ पंचविहं। उग्गह ईह अवाया धरणाऽभिणिवोहियं चउहा ॥ ६१ ॥
मायन परिचियत वस्त्पनेनति ज्ञानं शातिर्वा ज्ञान सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि विशेषग्रहणात्मको बोध इत्यर्थ ,तत् पुननिमिह भीमो भीमसेन' इत्यादिन्यायादेकदेशेन
समुदायस्य गम्यमान वादाभिनियाधिक तापक्ष्मिन पर्यायकेवलभेदात्पञ्च वध, तताभीत्याभिमुस्ये नीति नैयत्ये, ततश्चाभिमुखो वस्तुनो योग्यदशावस्थानापेक्षी नियत
इन्द्रिया'याश्रित्य स्पस्वविषयापक्षी योधा भिनिनाथ स एव स्वार्थिकतद्धितोत्पादादाभिनिवाधिक, मथवाऽभिनियुध्यते परिच्छिनत्ति वस्त्यित्यभिनियोध इति कतरि, यदिवाऽभि-
नियुध्यत-सवेधत मारमना स इलभिनियोध इति यमणि स एवाभिनियोधिक मिति तयेष, तथा श्रवणं ध्रुत अभिलापलायितार्थप्रहणप्रत्यय उपलब्धिविशेष , अथवा श्रूयते-
गायिति धुन शप्द, मय घ कारणे कार्योपचाण हान्शदपान्यो भवत्रत सोऽपि भूतमुच्यते, तथाऽधानमवधि इन्द्रियाद्यनपेक्षमात्मन साक्षादर्थग्रहणम्, अथवाऽवधि-
मादा तनादिना सपिएर मर्यादात्मय न य ज्ञान प्रति तदप्यधिरुपचारादिति, तथा सइिमिजाव कायया नेत्यादिना पूर्वोक्त स्वरूप मन पर्ययति भवगच्छतीति कर्मपय-
वि पृत मन परिमिति, तथा वेदल एवमस्दारमसाधारणमन्न्तमपरिशेष चोच्यते, तर तद्भावे शेषछादस्थिय ज्ञानदर्शनाभावात् असहाय विन्द्रियमन कृतसाहाय्यनिर-
पेसत्यनार्धपरिचयात् मसाधारण (वनन्यरसवात् मनन्त (दपर्यवस्तिकालावस्थायित्वात् परिशेष तु सम्पूर्ण मुरते सम्पूर्ण दयादिशेर ग्रादित्वादिति, तर तस्मिन् पञ्च-
विधेऽवहेदापायधारणभेदाप्तापदाभिनियोधिय चतुर्धा भवतीति गाथार्थ ॥६॥ भवग्रहादीनामपि भेदनिरूपणा,माह-
पचहिघि इविपहिं मणसा अयोग्गहो मुणेयच्यो। चम्पिदियमणरहियं वंजणमीहाइयं छद्धा ॥६२||
मपमही द्विधा प्य जनावमहोऽर्थावग्रहश्य, तस प्यज्यते प्रब टीकियते शब्दादिरोऽनेनेति ध्यान, कि तत् १, उच्यते, पररणेन्द्रियस्य पदम्वपुः पायाकृते श्रोत
॥४८॥

·মনিমা . प्राणगापानदरम्य दिगन्धा स्पर्शपरिणच्यारण च य परम्पर सम्बन्ध प्रथममुपलेपमात्र तदिह व्यजनमुच्यत अपर न्द्रियण यधम्य व्यग्यमानत्वात्तदपा नियमिह व्याननमभिप्रत, तता व्यनन इन्द्रियलक्षणन व्यन्जनाय विषयसम्बन्धलक्षणस्यावग्रहय परिच्छेदनमेकम्य व्यञ्जनराब्दस्य लोपाल व्यन्जनावग्रह , क्मिपादमिय व्यमान सदस्यमग्णया परदादप्याऽव्यक्तनपानमातमिरर्स, अय च नयनमनोवन्द्रियचतुष्टयभदाच्चतुद्वा, नयनमनमारप्राप्यरित्यन विषयमम्बन्धाभावाद, व्य बनाप्रदम्य इन्द्रियविषययो गम्बन्धमाहरन्यादिति भार , इदमयाह स्वकार 'चक्पिदियमणरहिय बजणमिति चक्षुरिन्द्रियमनोरहित मपन्द्रियचतुष्टयविपर्य व्य जन, व्य नास्पदो भातीर्थ, मर्यन इनि मर्थ -शरपरमगन्धादिस्तस्य शब्दरूपादिभेदानामन्यतरेणापि भेदेनानिर्धारितस्य मामान्यरूपन्यायग्रहणमर्थापन रिमपीदमित्य प्यस ज्ञानमित्यर्थ , ग र मन मन्तिन्द्रियप चक्र यसत्ताला, नदयाह सूनकार पचदिवि इदिएहि मणसा पत्थोग्गहोत्ति पन्चभिग्पीन्द्रियमनमा न हतुभूतन य उपम सार्थानप्रद प विधा मुग्गितन्य, मन्या । नायमानया पूच व्यजनवग्रहस्तताऽविगृह इति कम , सूवकारेण तु गाधावन्याउलोम्यादिकारणात्कुतश्चिदि त्य तिरमाग कृत इति भावनीयम्, दहाइय छन ति मादिशब्दादपायधारणापरिगह ततश्चाभिनिव धिक्स्यहापायचाग्णालनगमपि भेदत्रयमिन्द्रियप स्मनोजन्य वायर पविध मुणितन्य, तार्थावगहेगावगृहीनग्न्येव स्थागादिवस्नुनोऽपि स्मिय भवेत् स्थाणुरव न तु पुष इयादिरूपेण वस्तुधर्मान्वेषणात्ना नानघटनमोहा, ईद माहनिहत्या 'मरा मनत्मविताऽस्नमागता, न चाधुना मभवतीह मानव । प्राथम्नदेतन सगादिभाना, भाव्य स्मग गति समाननाम्ना' ॥१॥ इत्याय वर धर्माय नव्यतिसम्गनिरगफगाभिमुग्यालि गिता ज्ञानपिगप इहति हृदयम्, इहितस्यैव घम्तुन स्थाणुगेवायमिलादिनिश्चयात्मको बोधविशेषाऽपाय , इत्य निश्चितस्य पारी युतिगागनास्मृतिरूप धरा धारणा, प्रत चापायन निश्चित घटादिवस्तुनि तदुपयोगतोऽन्तर्मुहर्तमविच्ययनमविच्युति , 'क्दा घटादिरूपेरा निश्चितस्य चार्थभ्य रह स्यातपालभाविनी अगदायातकालभाविनी मा पुनस्नदान या निश्चययोग्यता सा मस्काररूपा वासना, पर्वदृष्टस्य चाथस्य कालान्तर यत्पुनरनुस्मरण सा स्मृतिरित्यक या विधा भातीनि गाथा ॥६॥ तदेव निरुपिता [सहक्षेपत कचिदाभिनिवाधिज्ञानभेदा विस्तरतस्तु समयावश्यकादिभ्या विशे यो । अथ श्रुतावधि 111६ ।

·श्रुतानथ्योभदा.
ने फिजिदर निम्मयितुम:--
अंगारियरमुय भोहि भवे पतिगुणं न विन्नेयं । सुरनारपसु य भवे भने पति सेसमियरसु ॥ ६॥
"शन विश प्रगविरम् मद्गम्वरमाचागदिकम, इतरत्तु अगवाह्यमावश्यकदगवैकालिकोतराध्ययनादिकम्, अवधिज्ञानमपि तावद् द्विविध विज्ञ यमिति
दर्यातमा प्रति गुणा न प्रीति मान्यत, भवान्ययिक गुणनिमिन चयर्थ , तल मुग्घु नरकेषु च 'भत्रे' त्ति भवेत्-सम्पद्यत, क्थम्भूतम् ? इत्याह भव प्रति, भवप्रत्ययिकमेवे-
नमानि भी पर्थ, मा मुसार नाक च जन्मत्र प्रत्यय काग्ग यग्य न तु तदतिरिक्त तप प्रभतिगुणान्तरं तद्भवप्रत्ययिम्मवधिज्ञान, स्वायग्गाक्षयोपशम य सर्व-
गापिकाप निमन, सर मा-पि कागभूत नयापशमा दवलाक नग्क्षु जन्ममात्रानन्तग्मव तपःप्रभृतिगुणानपेत सम्पयत इति देवनारयाणा पक्षिणा गगनात्प
तनमामध्यमिन भारस्यविरमाथिकानमुन्यत, इतर-पुनम्निग्मनुन्या शेप भणितपरिशिष्ट गुणप्रत्ययिमवधिज्ञान भवेदिति गायार्थ. ।। ३ ।। प्रकागन्गायत्र
निमहाम-
अणुगामि अद्विय हीयमाणमिद त भरे सपडिवप । उन्जुमई विउलमई मणनाणे केवलं एमं ॥ ६४ ॥
अनुगम्याग्थित होयमनमिति मप्रतिपक्ष तदधितान पाटा भाति, तल गस्मिन् प्रदेश व्यवस्थितस्योत्पम ततोऽन्यवपि प्रदेशेषु मंचरतोलाचनव पदनुगति
नामामाथि नमुन्यत, ननिमगन्दननुगामि यत्प्रदमान्नगए गन स्थानप्रदीपवनानुगतीत्यर्थ ; अवतिष्ठत इत्यवस्थितम् अविचलितम्वरूपम्, प्राथान रहावग.
गारलग-गलत चिन्नवाधार क्षेत्र, कस्मिन्नेव क्षेत्र लयरिल शत्सागरापमाण्यवस्निाऽवरिग्नुतग्मुगणा प्राप्त, उपये गतरतु द्रव्ये अधिशानन्यापयाग
मतान्तमा मानिन, परायेा पुनलन गम बाग वा गमयानिति, अन्ये त्वभिदधति पर्यायपु रा गुणेष्वटाविति, तव एत्निी गणा शुरन्यादय- क्रमवर्तिन.
पाया नागर, थमा दमा पपागा दमम्बात् ग्नाकापयोगतति भारनीय, लब्धिावाधानमाधिज्ञानम्य तान्यत्र वा नेले उत्कयत गातिरस्ट्यनि-
..
॥५०॥

·अवधर्भदषट्- कम्। ॥१॥ माग मागि भन्मि, प्रास्थित त्रिपक्षभुतं नु गल यदनुनग्मुरगामिर नेकव क्षेत्रेऽवतिष्टतं किन्तु अच्युतदेवादीनामियान्यान्योतषु संचति, द्रव्यपर्यायवप्यन्यान्यषु शीत' यद्धति, लम्भिती प्युठा रियतिमसम्पूयव यदपगन्छनि पुनश्च भवनि नदिह मर्व चलत्वेन विवक्षिनमित्यर्थः, हीयमानं त्वपचीयमानं, सा च हीयमानता हेवतः कालतो दव्यतः पर्यायाध, तथाहि देलकालावात्रिन्य विश्विदयधिज्ञानं प्रभुनविपयन्वनोन्पय पश्चादमट्यातभागहान्या वा मट्यातभागहान्या या मख्यातगुगाहान्या वामट्या- नगाहान्या वा हीयते न त्वनन्तभागहान्या नन्तगुणहान्या वा, जेवकालयोग्नन्नयोग्यधेरविषयत्वादेव, द्रव्यागयाश्रित्य पुनर्यविषयत्वेन संभूय पवादनन्तभागहान्यानन्त- गुगाहान्या या पीरने, द्रव्याणामनन्तानामप्यधिजानन दर्शनात् , यथा च पर्यायेयु पड्विधा हानिर्वदयते तथा द्रव्ये न भति, तत्स्वाभाव्यादिति, पर्यायानाश्रित्य प्रचुरविषय- त्वेनाविधिनता नन्नभागहान्या या प्राइस्यातभागान्या वा सम्यानभागढान्या वा सद् रयातगुणहान्या वा: सट् स्यातगुणदान्यो यानन्तगुहान्या वा हीयते वा, प्रनन्तेषु ज्यश्वनन्तानामपि पर्यायाणामवधिगीचरत्लादिति, हीयमानप्रतिपन्नभूतं पुनर्वर्धमानकं, ततो बर्द्धमानतापि क्षेत्रकालद्रव्यपर्यायेषु वक्तव्या, तथाहि-क्षेवरालावाश्रित्य पिन्चिटवधितानं स्ताविषयत्नान्पय ततोऽग्यातभागादया वा सहयातभागदया वा सङ्ग्यातगुणरया वागट्यातगुणरया वा पर्वत इलादि सर्व हीय- मानस्वद्वक्तव्यं, चल हानिधानं उदिवक्तव्या, गर्ष प्रायम्नति । उक्ता अवधिज्ञानस्य पद् भेदाः, अथ मनःपर्यायज्ञानभंदानभिधित्सुगह-'उज्जुमई' त्यादि, 'मणनाणे' ति विभक्तिव्यत्ययान्मन.पर्यायज्ञानं द्विविधम् ऋजुमति विपुलमति चेनि, तत्र मननं मतिर्विपयपरिच्छित्तिरित्यर्थः, ऋज्वी-मल्पतरविशेषविषयतया मुग्धा मनि- ग्य नद् ऋजुमनि, विपुला दहुनरविशंपविषयतया पटवी मतिर्यग्य तद्विगुलमति, टल प्रजमतेरीतृतीयाट गुलहीनो मनुष्यलोकः क्षेत्रतो विषयः, वियुलमतरतु म एवं सम्पूर्णो निर्मलतपञ्च, रालतान्त्वतावति क्षेत्र भुत्भाविनाः पल्यापमागद येयभागयांग्तीतानागतानि सजिमनीरूपाणि मूर्तदव्याणि, द्रव्यतोऽपि चेतान्येव व्याणि, भावतातु तत्पर्या- माश्चिन्दनानुगुप्तपरिणनिपाः, चिन्तनीय तु बायनर्थ मूर्तममृत वा त्रिकालगोचग्मन्यनुमानादेव जानाति, यत एतत्परिणतान्येतानि मनोद्रव्याणि तत एतदन्यवानुपपत्तग्यम- नाचिन्तित इति लेनाजादर्गनात् ददुक्तार्थमिव प्रत्यक्षीकृत्य मनोद्रव्येभ्यश्चिन्तितमर्थमनुमिमीत न पुनः सानाजानानि, स चैप बाह्याभ्यन्तरम्पो द्विविधोऽपि विषयोs- X S.

·॥५२॥ ज्ञानेषु गुगापा- नरानिगा। शुगर नाकाम शुजुमते स्टारा बहुनरम पिपुलमते यन्वनावमेय । इत्युक्तं भेदतोऽपि मन पर्यायज्ञानं, क्वलज्ञाने नु मर्यावरण तय सम्भून-चाद्दा न सन्न्ये पपद -कोपलं 'निम्मर भेदरहितं ग्लज्ञान, स्वावरणक्षयोपशमविध्ये हि युक्त शायोपशमिश्शानेषु भेदसम्भ-स्मिस्तु मम्तावरणामयसम्भूतै क्षायिके खेतान ला भेदगम्भावनापि १ इनि गाथार्थ ॥ ६४ ॥ तदेव निरूपितानि सङ्क्षेपन पश्चापि झानानि, मानेषु च प्रस्नुनेषु तन्प्रतिगचभूतानि मयज्ञानधु नाशानवि- भगनान्यानान्यपि सीणि यतन्यानि, नत्र मतिज्ञानमपि मिध्यादृष्ट मन्यज्ञानमुच्यते, तथा ध्रुनज्ञानमपि तस्य श्रुनाज्ञानमभिपीयते, एव तस्यावधिरपि विभट ग उच्यते, गा का मियादशनमपि मज्ञानमुन्यत ?, नार्यावरणात् ,ज्ञानम्य हि तत्वायगम फलं, स च मिथ्यादष्ट म्त्यव, यया पुतफायरिरात्पुवाऽप्यपुत्र उच्यते वस्तुकाया- गमगलादाल पान ब्यादिश्यत, एवं ज्ञानार्यातमन्यात् मिथ्यादृष्टानमध्यज्ञानमुच्यते ॥ गामप्रतमषु ज्ञानेश्वज्ञानेपु च गुणम्यानलक्षणा जीवगमासश्चिन्तनीया मासुय मिच्छा माणा विभंग समणे य मीमार मीसं। सम्मछउमार्मिणिसुओहि चिरयमण फेवल सनामे ।। ६५ ।। 'मामुय ति एरदेशेन समुदायस्य गम्यमानत्यान्म यज्ञानश्रुताशाने मिथ्यादन्टो सास्वादने चससे रथावर समनस्क अमन च सामान्यन त गुन, 'विभग मो य-' तितरिमन्ना मिथ्यादुटो सामादनं च पिभटग , चौरस्यैवागर्थत्यात्ममनके सामन्येव प्राप्यते, ममशिना पाग्भविषम्य तादविरम्य च विभगायागम्गयादिति, पापादनाम्यग्दर श्च यधपि गम्यस्त्यशेष पोऽपि प्राप्यते नया प्यनतानुबन्ध्युदयमितत्वादशामित्वेनेवायमिद विकसित इति भावनीय , मीग्गए मिपा नि मिश्र सम्यग्मिथ्यावृष्टिग्न्तत मरियाविश्य 'मिथ' हानाहानम्वरूप प्राप्यते, व्याहाग्नयमताश्रयणेनेर चेन्थमुक्त, व्यपहाग्नयो हि स्थूलत्यान्मन्यते, यथा नायमकान्तन सम्यग्दृष्टिनापि मिथ्याधि रितु मित्र गम्यग्गिय्यादृतिया-स्य मलिश्रुतापविज्ञान त्रयमपि नेकान्तेन ज्ञान नाप्यज्ञानं, किन्तु ज्ञानाशनम्यरूपं मित्रमुच्यत इनि, निश्चयनयरतु मन्यन गम्यग्याधा ज्ञान तता मनपरामभापेर ति रामज्ञानमेष, मंशतापि हि विषगोपगारमाामपभ्यमेर, अशुचिलयेनापि मिश्रित जलायशुच्येर, एवम पनापि मिध्वामान पितमज्ञान- -

·गयमा गुण
पानसानि
मय, तस्मान्मन्यज्ञानयुताज्ञानविभंगलक्षामज्ञानतयात्व प्राप्यते न मिश्र, स्थानान्लाषु च मापु माया शनि पनपाय निर्षिय इति नन्तव्यं, "नम्नम्माभिरिनुमाहिति पनि
रतनम्यग्दरिमाग वा क्षोपायध्यायमन्त व्यया याप्य नामु गुरुस्था राभिनियाधिावतानभिलसणा मानत्रयं लभ्यता, 'पिरयमण' ति विग्त प्रमत्ताया पुन
गदौ पृत्या सीगार पायउम्थमनान्ते विधाय सामु गुण यानाधु चतुर्थ मन पर्यायज्ञानमपि प्राप्यत, मन पयायज्ञानस्य च प्रतिपत्ता यथायरमन र मानि नया-पि पूर्वपिन
प्रमाता-पित्यादिति प्रमले नगदापान विरयत, 'क्वलमनाम दिममान नाम यग्यामो नामा मिन् मनानि यतिनात्य, चिल प्राप्यन, स्वतमान कामानिनि
सभ्यत श्चर्थ, न प पाव्य मन्वयन ग्माननामता विले, नारन्मानभेदम्यारिवतितल्यादिनि, 7 च स्वली सयान्च्यागिगुणम् शनवभदाद द्विधा, नत काम-
नस्मिन् गुगाम्धानद्वये प्राप्यत इति तात्पर्यमिति गाथा ॥६५॥ उता शानद्वारमय मयमद्वाग्ममियीयत
अजया रविरयसम्मा देसचिग्या यहुति महाणे। सामाइयडेयपरिहामुदुमनहरपाइणो विग्या ॥६॥
प्रविग्नसम्यग्दरा गाभ्याग्विर्तिन याप्ययता प्रमयता , मिथ्याद्धिसाम्वादनमम्यग्मिव्यापावितसम्यरष्टिषु नाच सयम पर प्रायत इत्य, दशविग्नाम्नु
स्वाधान व भवन्ति, दशता विरतिध तपा स्वस्थान, ता ममामयम-तेषु प्राप्यत इति हृदय, सामायिक कदाप नापनायपरिभाविशुद्धिकमममन्यगययथाग्यातचारिरिणम्नु
विग्ता मविरतिगयमिना भनिन, इदमुक्त भवति गामायिनादिशु पंन्यमु काग्पि सयमा लभ्यत, दगविग्नौ तु सयमासयम , गपषु तु निर्दिया पानव्यायम गति, विम्या
पाणि पुनम्नानि मामायिवादीनि पञ्च चाग्विाणि यानि सयमरूपत्वन प्रतिपत्तन्यानि ? इनि, अना-यत मना गग पनिम्नापदभिधीयत गमप्याया नाम
ममाय, यमा
प्रतिनगमगपर्यिशुद्धतमै निदर्शनचाविपर्याययुज्यत वनि, समाय व सामायिक, चारितावरणीयकर्मक्षयागमनत्य विनिम्पा जीवपरिणामविशेष इयर्थ , पश्चा-
वाग्मपि च चाग्वि सामान्यत सामायिरमुच्यते, चल मन पदापर पापनादया विशेषा मंभवन्ति ननंब रिशेपेयपदिन्यन, र तु न विशेषा न मभयन्नि तन्निविशेषण
मामान्यन मामायिरमुच्यते, तच्च विधा इत्यर पाव कथित च, नत्रं व पपालीनमुच्यत तच्च भागवत पथमपचिमनी पानीननागपितम्तम्य शिक्षयरग विक्षय,
॥ ३ ॥

·५४॥
सामायिकाद्या
भेदाः
maan
यावधिक नु यातजाविकमुत्र्यत, तच्च भरतैरावतम व मध्यमतीर्थकरतीर्थवर्तिना विदहतीर्थक्रतीर्थान्तर्गताना साधूनामवसेय, तेपा नतोपस्थापनरूपाया उपस्थापनाया अभावा
दिति 1, वदचाप थापना च यस्मिान्तच्छदापस्थापनम् एतदुक्त भवति पूर्वपर्यायस्य छदो महानतषु चापरथापनमात्मना यत तच्छदोपस्थापन, त च सातिचारमनतिचार च, तत्र
सातिवारं मूलघातिना कपुन तारापणम्, अनतिचार तु यतित्वरमामायिकग्य शिक्षकप्याप मापनमाले महावतारपणद्वारगारोप्यते, तीर्थान्तरसइक्रान्तो का, यया पार्श्वनाथ
तीर्थावर्षमानवामितीर्थ सकामता मापूना पन्चयामपर्मप्रतिपत्तो उदापा यापनमिति र परिहाण परिहार तपाविशेपम्तेन विशुद्धिर्यस्मिस्तत्परिहारविशुद्धिक, तदपि विभेद-
निर्विशमानक निर्विकायिक च, स्व निरशमानकास्तदासत्रका उच्यन्त, तदव्यतिरकातदपि चान्त्रि निर्विशमाना निर्विष्टकायिक प्रासेवितविवक्षितचारित्र कायो येषा ते
निर्वियायान
आनन स्वार्थिकस्गप्र च्यापादान निविष्टकायिकास्तव्यतिग्माच्चाग्निमपि निर्विष्टकायिकम्, इह च नवको गण स्वगच्छानिर्गत्यद तप करोति, तत्र चत्वार
माधव परिहारिका भवन्ति, अपर तु तद्वयारत्त्यागयत्वार एवानुपरिहारिका , एकानु कर परियता वाचनाचार्यो, गुरुरूप चर्यः, एतेपा च निर्विशमानकाना य परिवारस्तपारूप
स भाव्यगाथाभिरु यत तयथा---"परिहाग्यिाण तवा जगा मझा तहत उकासा। सीउगवासमाले भगिना धो गहि पत्तय ॥ १॥ तत्थ जम्नो गिम्हे चउत्य
हनुहाइ मज्झिममा । महममिद काया एता मिसिर पवक्तामि ॥ २॥ निमिो उ जहाणाई दाई दसमरिमगा हो। वासामु महमाई वारसपतगो नेत्रो
|| ३ || पाराग आयाम पचमुगहा दास-भिग्गहा भिक्ख । पदियाइ पइदिण कुणति एमव आयाम ।। ४ ।। एव घ्म्मास तवं चरिउ परिहाग्यिा मणुचरति । मणु-
चग्गे परिहारिय पदिए जाय छम्माला ॥५॥ कप्पद्वियाविप छम्मास ता परइ सेमा उ। अणुपरिहारिगभाव वयति बप्पद्वियत च ॥ ६ ॥ एव सो अवारसमासपमाणो
ও না ।।
गम्वरमा विमला मत एयम्य नायघा || ७|| कापसमतो' तय जिगप्पं या उर्वेति गच्छ वा पडिवजमाणगा उगा जिणस्यगासे पवग्जति ।। ८॥
निन्थयग्यमात्रामवनय पाम व न उ माय । एएगि ज चाणं परिहारविमुद्धिग तं तु ॥ ६ ॥" 3, स्परति पर्यटति ससारमतेरिति सम्पराया पाया सूरम कि-
हातलाभनतात सम्पगय पाया नत्र तमानसम्पयं, तदपि द्विधा विशु यमानव मक्रिश्यमान: च, तव विशुध्यमानर नपकोपशमगिद्वयमाराहता भवति, संकि
॥ ५४॥

·पुलासदियु गुगारपानकानि गा। वकुशीननियन्पनातकम्पा पञ्च श्रमा पठ्यन्त, अतनचरणपरिणामात्माऽपि नयम गभवति नतम्नमप्युपदशयित पुलापानि श्रमग्णान् निरूपयनार समणा पुलाय रउमा कुसील निग्गथ तह सिणाया य । जाइतिय मकसाई चिराय छउमा य केलियो । ६८॥ श्राम्यन्नीति श्रममा गाधरश्चारित्रिण , व पुनस्न? इत्याह -'पुलाय वटसे त्यादि, पुलाका यागा कशीला निग्रन्या पातमाश्यति, पतपा च पुलाकादाना नषा गामान्मतश्चारित्रमदान-पि मानायरमनयापशमानिचि यानेदाऽवगन्तन्य , तन पुलात निम्नार पनजिपर य पान्य य यानद्वदव पक्ष्यमाणयुत्तमा जानदर्शनचारित्राप जीवनात्मयमपार रपटयन्ता यऽमारास्न पुलाश पुलाका इव पुलाका इतिकृत्वा, वकुश शवल र इत्यन वान्तर, एवम्भूताय मातिगाम्त्यात्मंत्रमाऽवाभिप्रेत , नतच यमसंयमयागात्साधनाऽपि चकुशा सानिचारत्वाच्यलचारित्रिण इलये , मूलात्तग्गुणविग इनान् मन्चलन-पायादयावा यमित शील—चारित या न कशीला, निगता मान्नीयकर्म नक्षगाद् ग्रन्यादिति निम्रन्या , घातिर्ममलपटलचालनाल्नाता इव नाता क्यलिन , तर पुलामा विविमा-लन्मिपुलाका प्रनिमवापुलाकाच, तत्र लब्मिगुलाका लल्लिनिशेषयुत्ता, यदार – 'संघाइयाण का चुणिज्जा चम्पटिमवि जी । ती तद्धा तुमा लदिपुलाया मुग्णय या ॥ ५॥' अन्य स्वाट -- भासवता या ज्ञानपुलायम्तम्येयमीदेशी लब्धि , स एव च लमिपुलाना, न तद्वयनिरिच कश्चि पर इनि, प्रतिसवापुलाकास्तु प चविधा ---- ज्ञानदर्शनचाग्निप्रतिमयम लिगप्रतिमवका य पासूक्ष्मप्रतिमनमाय, या- च--- 'गलियाइदूसणेहि नाग माइहिं सम्मन्न । मूलतरगुगापडिसेबराइ चरण रिगहइ ॥१॥ लिगपुलामा अन्न निवारणा करइ जा लिंगं । मामा सरप्पियाण निसेनमा हामामुटुमा ॥ २ ॥” इति १, यकशा अपि द्विधा - उपकरणावकुशा शरीग्यकुशाश्च, उस पावायु पवग्राम्य प्रक्षालनादिविभूपानुवर्तका उपरगावकुगा , कचरगामुग्नादिशरीगण्ययाना समस्तशरीरम्य या प्रक्षालनादिविभूपानुनतिर गगग्यवशा , एने च द्विभेदा अपि मामान्यतः पचविधास्नयथा याभागवकुशा मूदमवता, नगाभाग -~-पानामत्यमतच्छ रापकरणविभूषणमित्यवंभूतं शान नत्प्रधाना शा याभागबक्शा, नद्विपरीनाम्न्यनाभागबमा, ममता गुमा लाकऽविज्ञानदापा मग्नयकुगा, नविपरीताम्न्यमंग्नवकुगा , नरपिकापनयनादिसूक्ष्म- अनाभागवगा यस्तवमा प्रसस्तवता , ।।६।।

·पुलारादिग्व- मामा- "मान जागंत्री कंगन मगाउमापनामा। लोग नागिनो प्रगहा गडी इयग॥ १॥ चिमुह मन्नमा होइ ग्रहा- remat बा ॥' इपास, पा: मामान्दैन सद्धियगयामाः मा गौग्याश्रिता अपिवितपरिवागावस्योग्यगयलचाग्यियुक्ता प्रगन्तव्याः, तत्र गमिश्रा परमाभिर्यानन्यातिगुनमाया, मान-मुग ना गोग्य-मादरताश्रिताः, प्रविवि मसंयमा प्रायम्भून मनुसनादिना निदृष्टजप- नेताना विगर्गरज. मिग्विार रिपतगः परिमागे येषां तेऽविविक्तपरियागः, ददयोग्यं गरजमनिचारसर्व यन्नाग्नि तन युक्ता २, उशीला द्विविधा -प्रतिमप- मामीला याताय, ना मेरना-गरमय गन्यगाराधना नत्प्रतिपतरतु प्रतिसेवना तया सुमीला. प्रतिवरनाकुनीला , पायः गचलनोधाधु दयलनगीः कुशीला परमागीता, ना निमीलाः पन्चरिशा कानार्गनचाग्विलिरमप्रतिमेसा. सूटमानिकाननर शानदर्शनचाग्विालिट् गान्युपजीवस्तत्प्रतिसेवक उच्यते, एप माननम्नचीत्यादिप्रगगया तु यग्नुन्यनिक सूक्ष्मनिमेयर , उक्तम्च--"इह नागाइकुसीना उपजीव हाइ नागारभिदए। श्रहमहमा पुगा तुम्ग एग नाम्निमत्ति गंगा 100" पपानीला मपि पञ्चरित मानदर्शनचाग्यिलिङ गम्पायाशीला. सूहमपायलीलाग्च, नत्र ज्ञानदर्शनचारित्रलिइ गानि गचलनवारपाया- साकार पारिस मापारयति ग नपपायरील उच्यंत, कपायाविर एर य. कस्यापि गापं प्रयअनि म चारित पायगील , मनगा नु माधादीन् कुर्वन सुमायामानीत, मारा मननयांधादिर पायापित I शानद नचाग्निलिंगानि यो विग प्रगति मतिचाग्मलिनानि पराति म ज्ञानादिक्पायनुशील , सूक्ष्मा- पपरमातग्नु नोप, माह- "नाग पर लिग जो जुजइ याहमागमाईहि । मा नागाइकुमीली चग्गातीला उ नावण ॥1॥ सहया कोदाईहि मागितमा नि। मागा पाहाईए फुचनी दोइ मुदुमो उ॥२॥" उता द्विविधा अपि पुगीला इनि ३ निर्गच्या द्विविधा-उपशान्नमोहाः नीगामा- art, पापम्पनु प्रागेर निम्न मातास्तु नोपाभिव्यनीत्यान्निरूपचरितभेदासम्भात विप्रयाग एवेति । तपा च पुलाकाटीना च्याग्याप्रज्ञप्ती.-"परण- को बय गो पार गरिन पडिमवाण नाणे" इत्यादि योक्ने पविगता द्वारे विचारो-स्ति, तर बहुतरापयोगीनि कानिचिट द्वारागयत्रापि लियत, नव वेदांग पुलाकाना .

·पुलाकादिस्व- 1५८॥ रूपम् । निधन नीदा न गभवति, तद्वं दवता पुनारलग्भावादिति, वगप्रतिमेवनारुशीला पुनर्वदलयेऽपि लभ्यन्ते, वायकुशीला अपि श्रेषेरन्यत्र वेदत्रय एवं वर्तन्ते, अंगादासत्ववेदका मपि भवन्ति, निम्रन्था लातकास्त्ववंदरा एन १, चारित्रद्वारे पुलाक्वराप्रतिसेवनाकुशीलाः सामायिकच्छेदोपस्थापनीयलनणे चारितद्वय एवं लभ्यते न गेषा, कापायीलाग्नु यथाव्यानरन गैपचारित्रचतुश्य वत्तते, निन्यस्नातकास्तु यथाख्यातचारित्रिण. २, प्रतिसेवनाद्वारे पुलाकप्रतिसेवनाशीला मूलगुरखानामुत्त- गुगणना च प्रनिमका-विगधका , बवास्तूलरगुणाना विगधा, न मूलगुणाना, कपायाशीलनिम्रन्थलाता पुनरप्रतिसेवका एव ३, ज्ञानद्वारे पुलाकवकुशप्रतिसेयना- कुणीला मतितावधितनगे जानवर प्राप्यन्त, न गेप, कपायाशील निप्रन्यास्तु केवलहानपज शेषशानचतुष्टये, स्नातकास्तु केवलशानिन एव, पुलाकानां जघन्यतो नवमन्य पूर्वस्य यत्ततीयमाचाग्वग्नु उत्कृष्टता तु नव पूर्वाणि श्रुत भवति, बशप्रतिसेवनाकुशीलाना नु जघन्यतोऽटप्रवचनमातृ श्रुतं उत्कृष्टतस्तु दश पूर्वाणि, कपायाशील- प्रन्थानामपि जान्यता प्रवचनमातृ श्रुत उत्कृष्टतम्नु चतुर्दश पूर्वाणि, स्नातकाना तु केवलित्वान्न ध्रुतम् ४, कालद्वारे पुलाका अवसर्पिगया सुपमदुष्पमावुप्पमयुषमा- लक्षण्यातीयचनु परिक्या ग्व जन्म प्रत्रज्या च प्रतिपद्यन्त, चतुयांग्के गृहीतरनास्तु सत्तामाश्रिय दुम्पमालक्षणे पन्चमेऽप्यरके प्राप्यन्ते, उत्सर्पिगयां तु दुष्पमादुम्पम- मुपमामामदुम्पमालक्षणेषु द्वितीयातीयचतुयोग्क्षु जन्म लभन्त, व्रतं पुनरतृतीचितुर्थाग्ययोग्यासादयन्ति, दुम्पमपुषमासदृशकालेषु महाविदेहक्षेत्र पु पुनर्जन्मना प्रतेन च प्रा"यन्तै, वकुमप्रनिमयनास्पायगीला पुनग्यपपिपगया सुपमा समानुपममुपमादु-पमालनपु तृतीयचतुर्थपञ्चमारकेषु जन्मना प्रतेन च प्राप्यन्ते, न गेषेषु, उत्सगियां तु दुष्रमादुप्पमथुपमामुपम पमालक्षणेषु द्वितीयतृतीयचतुर्थारत' जन्म ,प्राप्नुपन्ति, ग्रत पुनम्तृतीयचतुरिफयोरेवासादयन्ति नान्यते, दुष्यममुपमासदृशकालेषु महावि. दक्षेत्र पु जन्मना तेन च गदा ल-यन्त, देवादिभिमपमहता एले उत्सर्पिगयवसर्पिग्यो सर्वप्वयरपेषु लभ्यन्ते, तथा सुषमसुषमासदृशकालेषु देवकुरुत्तरकुरुषु मुषमानुल्यकालेषु हरियपरम्यकप स्पमपमाप्रति पकानेषु हेमवनेग्गयांतषु दुप्पमपमामन्निमालेषु महाविदेहक्षेत पु चते सर्वे लभ्यन्तै, निर्ग्रन्थलातकास्तु यथा पुलाकास्तथा वक्तव्या', केवलभुषणहर वकुमादीनामित्र तरामपि त्राच्य, ते खप्राप्त निनन्धम्नाताभाना पूर्वपिराधितदेवादिना महाविदेदादिभ्योऽपय भरतादिषु क्षिप्यन्ते, तत्र च निता निर्मन्थन्ना- . ॥ ५८ ·पुलाकादिस्व- गाना भरि पनिप्रन्यमानाभापानो लाहान ममय निवारित, पुढाकानां तु सर्वथैव तन्निपिन, यदाद-"समणीमाण्यवेय परिदारपुलायमप्यमात । भनि म पनमा महगी ।।n" नारियगुनिद्वारे, पुलासाद् याप्रतिसेवनाशीलाइनन्तपुर्णवशुनी पायाशीलेन न राहासौ घटस्था- m, froनयाकी न पानिपगुमपा पर न्यौ, पुलामादिभ्यम्नु गम्भ्योऽप्यनन्तगुणविशुद्धाविति ६, परिमाद्वारे पञ्चदशस्वपि वर्ममूमिषु पुलाकार कसरि लिन शामिन भानि, या भन्लि ता जपन्या गादिक उत्पृटतानु राइस्टथकल्य, पशास्तु सर्वदेव प्राप्यन्ते, ते चं जपन्यतः कोटिशतप्रयात्य- मुनि कोटिंगतायताम् सिरनााग्रीला प्ररि पाच्या', करायगीला भपि सर्वदा लभ्यन्ते, ते तु जघन्यतः कोटिगद्दमयस्त्यमुत्तोऽपि गा, निकारागा, पारनं रागान प्राप्यन्त, यदा प्राप्यन्तं तदा जपन्यत एपादिः उत्कृष्टतस्तु शतष्टयक्त्प, सातरा. पुनः गांदा भान्ति, पजाया काटिएपगुमा-पि टिमिनि , तमं निरूपिता- पुलाकादयः पन्चापि अमग्णाः, यतेषु भगवीप्रन्योरतमलिशवाराणी में गंदा पापद्वार पर पिनयना --'माइनियमिवादि, यारी लिजमादिति-पुनाकरमाशीललवणं 'सकसाइति राह पायः जालनकामानिमितशी गमग भाति, इदमुन्न' भनि-प्रतिमेरनारयातोलभेदाः उशोलाः पूर्व द्विधा प्रोताः, तर पुलापनकुराप्रतिमेानाकुशी- TITAL निदमयनगमपनि प्रतिपयन्त, नयाविश्वविशुध्ध्यभागद, अतः सम्वलनकोधमानमायालोभलक्षणेषु चतुर्ग काय वेते वर्तन्ते, योग नियमी प्रतिय, दमारगयं यासत्यपायसोलन्यपदेगप्रगते मतः एषोऽपि सचलनेषु क्रोधमानमायालोभेषु वर्तते, क्रोधे तपशमात्तपणाद्वाऽपगते मनमोभेर, माने जाते मापालामयामांराऽपगम पुनलो वर्तते, नतो व्यवस्थितमिदं यत्पुलाराशीला. सकाया एर भान्ति, अफपायतायां निर्मन्थन्नातमत्व.. FिH भार, 'उउमा यति गमत निन्या गूगन्ने, कमप्राप्मन्यात, ते च कथम्भूना भवन्ति । इत्याह-'यिरायति विगतः क्षीया उपशान्तो वा मायालो- मामको गणे येशों ने विगगा माल निघेन्या., विगतद्रूपा इत्यपि गम्यते, क्रोधमानात्मद्वेषापगमे सत्येव यथोक्तरागापगमस्य समये निर्यातत्वाद्, प्रतः स्थित. ":

·चनुर्शना- दियु गुणस्थान कानि गा ६६ मेतत् निमन्या सवयव कषायादयाहिता भवन्ति, सातवास्तु केवलिना ज्ञातव्या , इदमुक्त भवति-न मेवल पायाभाया ज्ञानावरादिकम्मणामपि शेवभावम्तत्त भाव चलित्वायोगादिति, इह च मातका इत्यनुक्तमपि लभ्यतेन्येषा केवलित्यासभवात, तदेव तुलादण्डन्यायन मध्यगतस्यास्य फ्षायद्वारम्य ग्रहणे शेषाणामया अन्तभूनाना भगवतीमन्योक्तद्वाराणामिह प्रण वेदितव्यं, नानि च पुलाकादिषु कानिचित्पूर्व प्रत्तौ चितितानि, शेषाणि तु भगरत्युस्तानुसारेण स्वयमपि चिन्त नीयानीति गाथा ॥६॥ तदेव पुलाकादिभ्रमणध्वस्पभणनेन तवरणापरिणामात्मका-पि सयम मभवतीति दर्शितम् । यतस्मिन्नपि मयम गुणस्थानलक्षणा जीवसमासाश्चिन्ननीया , रायमश्च निगधारा न मभवति, प्राचारश्चात पुलाकादय प्रस्तुता मनस्तेषु तचिन्ता क्रियत, ना पुलाचशमनिसेबनाकुशीलयु प्रमत्ताप्रमत्तगुरगम्था नद्वय प्राप्यते, न शेषाणि, चारित्रगुणयुक्तत्वनेतषु मिथ्याप्रित्वाद्यसम्भवात, प्रेगिद्रयानागहणेन चापूर्वकरणत्वाद्ययागादिति, पायकुशीलेषु तु प्रमताप्रमत्तापर्व कानिास्तिमदरसूदनसम्पगयलक्षणनि पन्च गुणस्थानमानि लभ्यन्त कारण तु प्रागयोक्तप्रायमन, निर्गन्यपशान्तमादत्तीणमाहलक्षणं गुणग्थानद्वयमवाप्यते, स्नातकेषु तु भयोग्ययागिगुणस्मानकद्वय भाति । तदेव मामायिकच्छदापस्थापनीयादिरूप पुलाकादिचरणपरिणामात्माश्चाक्त मयम , प्रत्येक च चिन्नितास्तत्र जीरममामाम्तया च मल्लवमित यमद्वाग्मय दर्शनद्वाग्मभिधित्मुराह- चउरिदियाइ छउमे चाखु अचव य सब्ध छउमत्थे। सम्मे य थोहिदसी केवलदंसी मनामे य॥६६॥ नत्र चक्षुरचक्षुरवधिकवनभेदाद्दर्शन चतुर्दा, इद चातिप्रतीतमिति सूत्रता रयरूपता न निदि प्रमा पिनेयतनानुप्रग यमत्र विचित्त स्वरूपं निम्नयाम , तत्र दश्यते-ननेति दर्शनं, दृष्टिया दर्शन, सामान्यविशेषात्मक वस्तुनि यामान्यवाहका वाघचर्य । यया धन सना प्रामा नगर्गम यादि, चनुषा तुसामान्याशप्रहणात्मकं । दर्शन चक्षुर्दनम्१, अचक्षुषा चतुर्वन्द्रियचतुष्टयन दर्शन यथोक्तरूपं तदचक्षुर्दशनम् , अनुगदिश्रनामनिरपक्षबरमात्मनोऽधिरय दर्शन यानुगामान्याशनन सामाधिदर्शनम्, अथवा पिव्यग्रहणात्मिा मर्यादा-वपिस्तेन दर्शनमाविदर्शन, क्वलं पूर्वोत्तशब्दार्थ तेन दर्शन य पारू रूप मचलदर्शनम्, उन रवापता दर्शन तुग्यमय ।। ६०॥

·. दर्शनलेश्या- द्वारे। मा तर गुणम्यानरल नणा जीपगमापानिन्नन या, त व प्रस्तुतगाथया सूत्राता-पि चिन्तिता प्रत रोव व्याख्यायते 'चरिदिया' इति, चतुरिन्द्रिया आदिर्यस्य पम्पेन्द्रिया- मौ चतुरिन्द्रियादिमिथ्याशिनी गेर, नानुरिन्द्रियादिमिथ्याराग्भ्य ‘छउमे त्ति क्षीणपायछमस्थ यानत् 'चाखु त्ति चक्षुर्दर्शन प्राप्यते, मिथ्यादृश्यादिषु पीगमोहन्ता, द्वादगमु गुणस्थानाप, गनुदर्शन भरतो पर्थ, यद चतुरिन्दियादित्वन चक्षुदंर्शनाभावादिति मिथ्याविशेषणं तदकेन्द्रियद्वीदियतीन्द्रियाण मन्तव्यं, माग्ययोगिश्वनिनाम्नु मुर्दर्शनं न मभवति, 'प्रतीन्द्रिया कालिन इति वपनादिति अचम्प य सपछउमस्थे ति सर्वस्मिन्नपि छन्थेऽचक्षुदर्शन सभ्यत इत्यर्थ मुफ भरति अनुदर्शनपिन्तायां य चन्द्रियान्ता जोपा वर्जितास्तेवयानुदर्शनमवाप्यतेऽनम्तेऽपि नेह वर्जनीया , स्पर्शनादीन्द्रियाणा तेषु सद्भावात, तगद्भाव गन्नतुदर्शनम्याच्याहत वात् एव र मयनन्नता द्वादशगुणस्थानेषु मामान्येने व सांवाननुदंर्शनमवाप्यत इतिस्थित, 'सम्मे य प्रारिद सि' त्ति विरतसम्य दृष्टेराग्भ्य नागमोगुण्यस्थानागर यावदामिदगनमाप्यत, परत कातित्वेन मिय्यादृश्यादीना च विमगज्ञानित्वेनावोरभावात्, अपरे तु मिथ्यादृष्टयादीनामवधिदर्शनं प्रतिपयन्त पर नन्ममित नापित, 'फेवलदसी सनामे यति ममानं नाम ययोस्तो मनामानौ तयो मनाम्नो मयाग्ययोगिकेवलिनो केवलदर्शनं लभ्यते, केरलदर्शनेन धाभ्या गमाननामन्च क्वलगदप्रातिमालगन वेदितत्र्यमिति गाथार्थ ॥६६ । उक्त दर्शनद्वारमथ लेश्याद्वारमुच्यते, तत्र 'लिश रलेषणे लिश्यते सश्लिप्यते:कर्मणा जीवो यकाभिम्ता लेरया पालमप्रतिनियन्दभूतानोलकाततेत पद्मगुरुवर्णद्रव्यमहायस्य जीरस्याशुभा शुभाष परिणामविरोषा इति हृदयं, यदाह "कृष्णादिद्रव्यमाचि- व्यात, परिगामा य पात्मन । म्पटिस्म्या तवाय, लग्याशद प्रयुज्यते ॥ १॥"एता पग्गिामविशेषात्मिका लेश्या कृष्णा नीला कापोती तेजसी पमा शुकत्येवं- भूतैर्नामभिर्विपिता पट भवन्ति, तामु गद्यास्तित्रा शुभा अपरास्तु शुभा , एतासा च विशेषत स्वरूपावगमार्थ जम्यूसाद दृष्टान्तो ग्रामघातरगन्तधोच्यते तत्र कस्मिन् महाशानने युभुनातुरा पट् पुरुण मुपिशेषविषयमग्मफलप्रागभारावनमितमालशाखाग्र सालशाग्वाग्रनिलीनमत्तम उपमधुरीखापर्यमाणसालदिचक्रवाल सम्सदिचस्वाल मिनत्सालगन्दायमारपबहलमालालं मकुन्तमन्दोदरमाध्यमहलमोलाहलप्रीयमाणच्छायाविश्रान्तापहस्तितश्रमपविजनसमाजश्रवणयुगल युगलधर्मसमयस्मृतिसमाधान ·लश्या दश समर्थका पद्माकार विभागमेर महाजम्यनमद्राक्ष , तत राबपि हर्षमागतरभिहितम् ग्रदा असरप्राप्तमन्य दर्शन तस्माग्निवर्तयामा उभुक्षा भत्तयामा निजच्छ्यास्य सरसफलानि, प्रयायाम्पताया सत्या तमन्ये विपरिणमनैपन प्रोक्त युक्तमिद कानमस्मिन्नागहता जीवित ययापि सन्दहस्तम्माती गटारगमूलत न पतयित्वा गिर्यगन प्रपाय गुपनेर सर्वपलानि भुम्जीमहि, एष एवजातीय लेश्यापरिणाम १ द्वितीयन तु वित्मिकनाक्त विमस्माश्मता प्रमाणनेतन महाग पतितनय, मनीं गारवाम कामाय सम्बधिनी वर्तयित्या पातयामततस्तत्पलान्यभ्यराम प्रसारस्तु नीवनश्यापरिणाम २ तृतीयस्था- मि तया-णि मागायया पतितया, तदायाभूता लघुनग प्रशायाछिया इत्यारिध कापातलण्यापरिणाम ३ अनुपस्तु जगाद- ताभिरपि गरीभि सिभिर, तत्पुयन्तात्तिन कामिन, ना तयाम , मयं तेजगलग्यापरिगाम ४ प'मग्न ते गुन्छैरपि पि छिय, तमध्यात्परिषदानि भतणयाग्यानि कानिक्तित्फलान्या गृहीम इत्यप पमनग्यापरिणाम ५ पत्रात्यभिधत्त नीपि रिमुचित ? याद्भिरस्मार प्रयोजन तान्ति फ्लान्याय क्षरयाधस्तादपि पनितानि प्राप्य ते, दर तेरा प्राणाति पयाम , किमान्मारनमाज नादिरा तापन यरजातीय गुरलेश्यापरिगाम इरिजम्यूयादवदन्टान्त १॥ मध प्रामपाताना दृष्टाना उच्यत-तत्व पडिभस्तम्बग्नायमिलित्या धनान्यायपहारनिमित परिमाराम नि धाटी प्रक्षिप्ता ततैक्न प्रोग द्विपदयतुष्पदपुरुषम्रीपालामादिक यत्तिमपि पश्यय तत्सर्व माग्यतत्याजातीय एनालण्यापरिणाम १ विनायर नीलग्यापरिगणमयुक्त प्राद मापागय मारयत कि तिम्भिर्गिति र तृतीयम्नु कापालेश्यापरिणामान्विा प्रार पुरुषाना पिनाशयत, जिग्रीभिरिति ३ चतुर्य पुनस्तेजगनश्या परिणामी जगाद पुसायपि सायुधाना पातयत मि निरायुधैरिति । गम्यमरतु ममलेश्यापरिगामयुपायाशा सायुधावपि युध्यमानाना रिलीत, मि शेर्निरपराधेरिति ५ पष्टस्तु शुक्लश्यापरिंगणामगमन प्रतिपादयति दात समिदमयुक्त, यर तावत् धन र मपर प लारमन घराप दिनारायब, तस्मादन यायपद स्थापि प्रगान तार गर्यस्यापि लामाय ग्नतति ६ । दिवं प्रदर्शिता मदृष्टान्ना पह लग्या राय गुगार यानना जीरामागार सूमार ण गु निस्पयनाद-- पिण्क्षा नीला पाऊ अधिग्यसम्र्मत सजयतऽपरे। तेजपा सपणाममायरनुमा मनोगता 1100 ·गुगणस्थानमेषु पृथ्यादिषु रोश्याः गा कृष्णा नीला कापोती चेल्याच लेश्यालय मिथ्याटेरारभ्याविरतसम्यग्दृष्टयन्त भवति न परत , इदमुक्त भाति मिथ्यात्याद्यविरतसम्यग्दृश्यन्ता एव जीवा यथोक्तलेश्यालय वर्तन्ते न देशपिरतादयः, तेपा विशुद्धत्वात, लेश्याना चामूषामविशुद्धत्वादिति, 'संजयंतऽपरे ति 'अपर' अन्य पुनराहु -सयतान्तमिद लेश्यालय भवति, मिथ्यादृष्टेरारभ्य प्रमत्तसयतगुणस्थानपर्यन्ता जीवा एतस्मिन् कृष्णादिलेश्यालये वर्तन्ते न वप्रमत्तादय इति भाव, दशविरतप्रमतावस्थायामपि तथायिधविशुद्धेरभावादिद लेग्यालय ते प्रतिपद्यन्त इति हृदयं, 'तेऊपम्हा सण्णऽप्पमायति सम्झिग्रहोनात मिथ्यादृष्टिः सम्झी गृह्यते, ते मिथ्याष्टिसशिपन्चेन्द्रियमादौ कृत्याऽारस्यान्तर्ग- तस्येद्दादर्शनात न विद्यते प्रमादो यलासौं अप्रमादः सयतस्त्तमन्त व्यवस्थाप्य तेजसी पद्मा च लेश्या प्राप्यते, इदमुक्त भवति मिथ्यादृष्टयादिप्वप्रमत्मयतान्तषु सप्तमु गुणस्थान वर्तमानस्य सम्झिनो जीवस्य तेजसीपमालक्षणमपि लेण्याद्वय वर्तते, न त्वपूर्वकरणादिषु, तेषु शुम्लेश्याया एवैक्स्या सद्भावादिति, प्राह ननु शाम्बान्तरेषु पृथिव्यवनम्प- तीनामपि तेजसी लेश्या श्रूयतेप्स तु सम्झिन एवासौ प्रोता तत्वथ न विरोधः १ इति, भत्रोच्यते, इहानन्तरवक्ष्यमाणन्यायन लेश्या द्विविधा भवन्ति द्रव्यतो भारतव, तले शानान्ताना दवाना याऽव द्रव्यतस्तैजसीलेश्या यक्ष्यत तयुक्त एव पश्चिन्मिथ्यादृष्टिदेवस्तेभ्यध्युत्या पृथिव्यव्वनस्पतित्परत, तस्य च सा पूर्वभरगम्यन्धिनी तेजसी द्रव्यलश्यैवेत्यत्र नाभिहिता, भावलश्यानामवेह गुणास्थानकेषु चिन्तयितुमभिप्रतत्वात्, अथवा पृथिव्यादीनामपर्याप्तावस्थायामेवैषा भवति, न परतः, पाटणाद्यशुभन्बेश्या- परावर्तनाद्, अतोऽल्पकालभावित्वेनेह नासौ निर्दिष्टे त्यविरोध इति, 'सुका सजोगंत ति मिथ्यादृत्रिमादौ कृत्या सयागिविलिपर्यन्ता शुरलेश्या प्राप्यते, मिथ्यादृष्टादिषु सयागिकवलिपर्यन्तेषु, त्रयोदशसु गुणस्थानकेषु शुक्लेश्या लभ्यत इत्यर्थ , अयोगिनाऽलेण्यत्वादिति गागर्थ ॥ ७० ॥ अथास्मिन थे लेण्याद्वार प्रस्तुते पृथिव्यादिनीवाना मध्ये वस्य वियत्य काच लेश्या समवन्तीतिशिष्योपयोगित्वानिरुपयन्नाह~~ पुढविद्गहरिय भवणे वण जोइसिया असंखनरतिरिया। सेसेगिदियवियला तियलेसा भावलेसा ॥ ७ ॥ 'पुढचीत्यादि, पृथिव्युदकवनस्पतयस्तथा:मुरकुमारादयो भवनपतयो व्यन्तराश्च प्रत्येक फूणानीलाकापातीतजसीलग्याचतुष्टययुक्ता भान्तीनिशेष, , ·तथा नारकेषु लेश्याः . ज्योतिषिया केलतैजसीलेश्याममन्विता भवन्तीत्ययमप्युपस्कार , असङ्ख्येयवर्षायुषो युगलधर्मानुवर्तिनो नरास्तिर्यचश्च कृष्णानीलानापोतीतैजयीलक्षण- लेण्याचतुष्टययुक्ता भवन्तीत्यत्राप्यध्याहार शेषैकेन्द्रियास्तेजोवायुलक्षणा द्वीन्द्रियनोन्द्रियचतुरिन्द्रियलक्षणा विकलेन्द्रियाश्च कृष्णानोलामपोतीलक्षणनेश्यालय- युक्ता भवन्ति, ग्राह ननु गाथापूर्वार्थ त्रिषु स्थानेषु लेश्याचतुश्यादिकोऽभ्याहार कम्माल्लभ्यते । यावतेदमेव गाथापर्यन्तोक्तऋष्यादिलेश्यालयमादित एवारभ्य सर्वेषा- मव पृथिवीकायिकादीनामविशेषत कय न', उच्यते, नेतदेव, पृथिव्यवनस्पतिभ्य शेषैकेन्द्रियाणामुत्तरार्धे भेदेनोपादानात, यदि हि सर्वेषामिदमेव कृष्णादिलेण्या- तयमभिप्रेत म्यातदैकेन्द्रियान् समुदितानेव निशेत, कि पृथग्निद गेन ?, तम्मादत एव भेदनिर्दे शात्पूर्वादयाहारो गम्यते, य च प्रज्ञापनादिग्रन्थस वादेन यथा निर्दिष्ट एव घटामियर्ति, न हि शास्त्र शास्त्रान्तरविमंयादेन व्याख्यायमानं प्रमाणतामध्यारोहतीत्यलमतिवचितेन, आह नन्वमी गायोत्तरार्द्धन निर्दिष्टास्तेजोवायुप्रभतयो जी वा द्रव्यलेश्ययेव विनश्या भान्तीत्युत भावलेश्ययापि ? इत्याशइ क्याह-'भावलेसाए' ति अपिशब्दस्येह गम्यमानत्वान्त केवल द्रव्यमेश्यया निलेश्या. अपितु भावलेश्यया- प्येते यथोक्तत्रिलेश्या एव भवन्ति न पुनर्वक्ष्यमाणान्यायेन देवादय इव भावपरागत्या षड्लेण्या अपि भान्तीति भाव , पृथिव्यववनस्पतयोऽपि द्रव्यलेश्यया ययोक्तकृष्णायशु- भलेग्यालययुक्ता एव मन्तव्याः, केवलमपर्याप्तावस्थाया पूर्वोक्तयुक्तया तेजस्यपि चतुर्थी द्रव्यलेश्याऽमीषा द्रव्या, भवनपतिव्यन्तराणा पुन पूर्वनिर्दिष्टाश्चतस्रो द्रव्यलेश्या एव दृष्टया , ज्योतिषिकाणामपि तैजमी दयलण्यैवावगया, भावपरावत्या पुनर्मवनपत्यादीना षडपि लेश्या वक्ष्यन्त इति भाव , अमड स्येयवांयुषस्तु नरतिर्यचो द्रव्यलेण्यया भावलेश्यया च पूर्वोक्तचतुर्लेश्या एव मन्तव्या , अपरं चास्या गाथायामुपलक्षणब्याख्यानात्सद् रुयेयवर्षायुषा गर्भजनरतिरश्चा द्रव्यतो भावतश्च षडपि लेश्या भवन्ती- ति दष्टव्य, मम्मूईजाना तु नतिरश्चा कृष्णादिकास्तिन्नोऽशुभलेश्या इति मन्तव्यमिति गाथार्थ ॥ १ ॥ अथ नारकाणा सप्तस्वपि नरक्पृथिवीषु क्रमेण लेश्या प्रतिपादयितुमाह--'काऊ' इत्यादि, काऊ काऊ तह काउनील नीला य नीलकिण्हा य । किण्हा य परमकिण्हा लेसा रयणप्पभाईणं ।। ७२ ।। .

·वैमानिसाना रशेया गा 'काऊ ति रत्नप्रभानारकागामरा कापोत्येर लेश्या भातीत्यर्थ 'काऊ ति शारप्रभानारकाग्णमपि सेवेत्यय , पा मिन्टतरेति इन्टन्य, 'काउनील त्ति वालुराप्रमाया कापोती नीला व लेश्या भवति, पुचिदुपरितनेषु तत्प्रस्तुटेषु कापोतनेश्या के चित्त्वधरत्तनेषु नीललेश्येति भाव , 'नीला यत्ति नुा पड्क- प्रभाथिव्या गीललेरयेर भरतीत्यर्थ', 'नीलकिण्हा 'यति प्रवापि परमायां धूमप्रभापृथिव्या पुचिदुपरितनप्रस्तटेषु नीललग्या शेपेयधम्तनप्रतिटेषु नप- लेश्या भवतीत्यर्थ, 'किण्हा यति पथिव्यामय कृपलेश्या भाति, 'परमफिन्हा यति यमपृथिव्या परमपालश्या भाति, मेव पलग्या तम्या फिटनरा प्राप्यत इयर्थ', उस्तरमेण ग्लप्रमादिनारकाणामता बेरया भान्तीति गाथार्थ ॥ २ ॥ अथ वैमानिकाना लेग्यानिरूपणार्थ माद- तेऊ तेऊ तह तेऊ पम्ह पम्हा य पम्हसुझा य । सुमा य परमसुमा समादिघिमाणवासीणं ॥७३॥ सा सोधर्माधिपतिग्न्द्रिस्तदुपलचितवद मोधम्मदेवलोक एव गृह्यत, ततश्र सौधर्मादिदेवलोरसर्तिनां विमानवासिना दवानां तेजम्यादिना लेग्या समा. विज्ञ यास्तयथा-सौधन तावदाय तेज्मी लश्या भवति, ईशानेऽपि सैव, ववल विचिद्विशुद्धतरा सौ दटया, 'तह तेउपन्हति सनत्युमार कपान्यिदल्पनरमम्म द्धीना स्वल्पतरदवाना तेजसो शेषदेवाना नु पानश्यत्यय 'पम्हा यति माहेन्द्रदेवलाने पमन्येव देवनेति भार 'पम्हसुमा य' अमलाके-गि बहुना देवानों पश्चलेश्यैव पिशुद्धतग प्राप्यते, कपाविदतिमसिना स्वल्पदेवाना तु शुष्टलेश्यापि लभ्यत इत्यय' 'सुमा यति लान्तादिवच्युतपर्यन्ता दरलारा नरसु च ये वेयकेष्वेव शुक्लश्या प्राप्त, केवल लान्तवान्महागुके सो विशुद्धतग द्रष्टव्या, ततो-पि रहसारे विशुद्धतमत्यर यथोत्तर विशुद्धा नौ मन्तन्या याउन्नमवे यवम् अनुत्तरिमानेषु पुन 'परममुश परमशुरलेश्या अतिविशुद्धशुम्लेश्या भरतीत्यर्थ', तदव व्याख्याताऽसौ गाथा, परं-'रिहा नीला काऊ तम्लेगा भरणवतरिया। जोइसमोहम्मीमाण तेउल्लेस्सा मुणेयया ।। १ ॥ प्ये सरण कुमार माहिदे चा बंभलागे य । एएम पम्हलेमा तेग पर गुपनमा य ॥२॥" इत्यादि प्रशापनादिपु सन कुमारे पद्मनश्यैव केवला निर्दिष्टा, यमलाकेऽपि च सेव केवला प्रोक्ता, प्रस्तुतगाथाया तु सनत्युमार विस्तामपि दाना तजम्यप्य ·नारदेवाना दृव्यलेश्याव- स्थिति गा. ७४ भिहिता ब्रह्मलाकेऽपि षान्चिदमराणा शुललेश्याऽपि प्रतिपादिता, यचात तत्त्व तत्केवलिना बहुश्रुता वा विदन्तीति, अन्य पुनरता गा रामन्यथा-पि ध्यारयानयति, पर तद्व्याख्यान प्रज्ञापनादिभिरविसंवादोत्युपेक्षितमिति गाथार्थ ॥ ३ ॥ इह भवनपत्यादीना वैमानिकान्ताना दवाना नारवाणा च पर्व' या कृणदिवा लश्या केपञ्चित्वाधिदेव प्रतिनियता प्रोक्तास्ता द्रव्यलश्या एत्र द्रष्टव्या , गवलश्या तु प्रत्यक सर्वपा षडपि भवन्तीत्यतदिदानों दर्शयितुमाह 'देवाणे त्यादि, देवाण नारयाण य दव्यरलेसा हवति एयाउ । 'भावपरित्तीए उण नेरइयसुराण छल्लेसा ।। ७४॥ दवाना नारयाणा च ‘ण्याउ ति या पूर्व यथास्व लेश्या प्रोत्तास्ता एता द्रव्यलेश्या एव ज्ञातव्या भवन्तीत्यर्य, भावस्य-लश्याद्रव्यापष्टम्भितस्य चित्ताध्य वसायस्य पुन पगातो परावत्तन नारकसुराणा सर्वेषामपि प्रत्येक पडपि लश्या भवन्तीति ज्ञातव्यम्, इदमत हृश्य लेश्याशब्द शुभाशुभे परिणामविशेष न्यारत्यात, तस्य च परियाविशेषस्य ननकानि सक्लकमनिस्यन्दभूतानि द्रव्याणि जन्तूना सदा सनिहितानि सन्तीत्यपि पूर्वमेव सूचित, तत्र कृष्णनण्यापरिणामस्यात्पादकानि द्रव्याणि वर्णताऽम्जनपुजादिराशर णवर्णानि गन्धो मृतगपादिशरीरगन्धादप्यनन्तगुणाशुभगन्धानि रसत क्टुकतुम्बकनिम्बराहिणीरमादप्यनन्तगुणक्टुबरसानि स्पर्शत घरप खस्पर्शादप्यनन्तगुगएरक शस्पर्शानि भवन्ति, नीललश्यापरिणामनन रानि तु वर्णतयासपिच्छवैडूर्यमणिसमानपर्णानि गन्धत कृष्णालेण्याद यवदव नवर तस्मात्विचिदसौ शुभतरो मन्तव्य , रसनसिकटुवहस्तिपिष्पलीरसादप्यनन्तगुणतितरसानि स्पर्शता गोजितास्पर्शादम्यनन्तगुणरफ शस्पर्शानि भवन्ति, कापातलेश्यापरिगणामनितिकानि तु वर्ग तस्तलकण्टक कोक्लिशरीरसारापतग्रीवादितुल्यवर्णानि गन्घतो नीललेश्याव्यवदेव क्वल तस्मादय मनाग्विशुद्धतगे वन्त य , रसतस्तरुणाम्रफलतुपरकपित्थरसादप्यनन्तगुणाशु भरसानि स्पर्शत सागरतफ्तस्पर्शादप्यनन्तगुणर्यशस्पर्शानि भवन्ति, जसलेण्यापरिणामसम्पादकानि तु वर्गतो हिड्गुलप्रपालदिनकरशुक्मुसदीपशिखासदृशवर्णानि गन्ध तस्तु सुरभिकुमुममृधमानगन्धव्यतुत्यसुरभिगन्धान्वितानि रसत परिपताम्रपलमुपवपित्यरसादप्यनन्तगुगाशुभरसानि स्पर्शतस्तु बूग्नानीतशिरीपासुम्पादयनन्तगुणका- (मलस्पर्शानि भान्ति, पालश्यानिवर्तशनि तु वर्णतर्णितहरिद्रासणकुमुमपदृस्रावरानि गन्धतस्तैजसलश्यावदेव नवर शुभतगेऽत्र क्त्तव्य रसत मुसस्कृतम्राक्षासरवादिभ्योऽप्यन ·अवस्थित रोश्याविचार न्तगुणाशुभन्सानि स्पर्सतस्तु तेजसलश्यावद्वक्तव्यो नवरं कोमलतमोऽत्र द्रष्टव्य , शुक्लेश्याहेतुभूतानि तु द्रव्याणि वर्गत राष्टसकुन्दक्षीरहारादिसमानवानि गन्धतस्तैजसलग्या वदेव नारं शुभतमान व्य , रसतस्तु राजूद्राक्षातीरशर्करादप्यनन्तगुणशुभरसानि, स्पर्शतस्तु तैजसलेश्यावदेव नवर कोमलतमाऽत वाच्य इति। एवं च सत्यतैः र धादिद्रव्ये जीवस्य ये परिणामविशेषा जन्यन्ते मुख्यतया त एव लेश्याशब्देनाच्यन्ते, गौणरण पुन कारणे कार्योपचारलक्षणया एतान्यपि इत्यादिव्याणि लेरयाशब्दन मपदिश्यन्ते. ताश कृणादिदव्याणि द्रव्यस्पा लेश्या द्रव्यनश्या इति निर्दिश्यन्ते, ततो भवनपतिव्यन्तराणा या. कृष्णानीलाकापातीनेजसीलतणावतला लेग्या उत्तास्ता द्रव्यमेश्या एरा दाव्या , कस्यचिद्देवस्य जन्मत प्रारभ्य पर्यन्त यावत्कृष्णलेश्यादन्यायेोदितानि प्राप्यन्त क्स्यचिनोललश्याद्रयाण्येर कम्यचित्कापात नश्यान्यव कस्यचि दाजन्मा एवावसान यायोजसनेश्याद्रव्याग्यवोदयवन्ति लभ्यन्ते, न्तु पालेश्याशुझनेश्याइव्याणामपस्थितोय पस्यापि ते वस्तोत्यर्थः, एव गपदवाना नारकाणा च मध्य मा यस्य पूर्व लेश्या प्रोक्ता सा तम्य द्रव्यरेश्या द्रव्या, तत्तश्याद्रव्याणि तस्य देवस्य नारकस्य वा सर्व्वदेवापस्थितादयानि द्रष्टव्यानीति तात्पर्य, भावमाश्रित्य पुन सपा देवनाराणा पडपि लेश्या भवन्तीति, अपहननु भावा-पि द्रव्यनेश्याजन्यत्यनैव निर्दिष्टो, यदि च द्रव्याणि तेपा पप्रकाराणि न सभाति तहि माताऽपि पट्प्रभार क्य स्यात् । फारएनन्तरेण कार्यस्य भवतो निर्हेतुक्त्यप्रसङ्गात् !, सत्य, पिन्त्ववस्थितोदयत्वमाश्रिय यानि यस्याक्तानि द्रव्याणि तान्या तस्य भवन्ति, साशचिकत्वेन उदयन भरतेभ्या-न्यान्यपि तानि तेषामुदये प्राप्यन्त एव, तथाहि-सप्तमनरकथिव्या सर्वदा कृष्णलेश्याव्याण्यवावस्थितादयानि प्रप्यन्ते, कदाचितु सम्यक्त्वलाभादिसले तेजस्यादिलेश्याव्याण्यप्युदयमागच्छन्ति, ततस्ते सम्यक्त वादिभाव प्रतिपद्यन्ते, प्रदश्यं चैतड्गीकर्तव्यमन्यथा सम्यक्त्वलाभस्तेषा समय य प्रोक्तः स नापपद्यत, अशु- भलारयापरिणाम तदसम्भवादिति, पाह-यावं तयवस्थितागन्तुकलेण्याद्रव्यजन्यपरिणामद्वयत्यैक्काल सद्भार प्रसज्यत, न च युगपत्परस्परविरुद्धपरिणामसत्ता समयेऽभ्यु- पगम्यत, युक्तपा या सगळ्ते, सत्य, मान्यागन्तुकलेश्याद्रव्याणि कदाचिदुदयमागच्छन्ति तैरवस्थितलेश्याद्रव्याणि प्रतिहतसामानि तथा विधीयन्त यथा स्वजन्य परिणा में जनयितुन शझ चन्ति, ततश्चांगन्तुरलेश्याव्योदयकाले तज्जन्य एवैक परिणाम संभवति, तत्कुतः परिणामयसद्भाव 2 इति, पाह-यो वं तर्हि नामदेवाना याऽवस्थिता

·रोश्यानामाका
भावादि।
पानग्या प्रना गा दिग्भ्यत, मागन्तुकलश्याइत्यादयकाल तत्प्रतिपातात् , नैतदेव, श्रागन्तुकलेश्याव्योदयकालेऽवस्थिरलेश्याव्याणि तदाकारमात्रमेव प्रतिपद्यन्ते न
पुन भा र परित्या पन्ना प्रतिपयते देनावम्यितादयत्व विध्यते, तदुक्त प्रज्ञापनाया- 'मे नुण भते। किराहलेसा नीललेस पप्प नो तास्वत्ताए नो तावन्नताए ना
HT ना नागपमा ना नाकारतार भुजा भुम्बा परिणाम', हता गोयमा क्गिहलेसा नीललम पप्प नो तास्वत्ताए" इत्याद्यभ्युपगमत सर्व प्रत्युचारणीय यात्पर्यन्ते 'भुनो
भुग परिरमा निग्न गौरमा ययात्ल प्रतिपादयमि, यवस्पितादया र लश्या मागन्तुक्नीललश्यादन्योदये तपपर्णगन्धरमम्पर्शता न प्रतिपद्यत इत्यर्थ , एव भगवता निर्व
जन प्रदो पुन र म पनि म माग भते। व युवइ किण्हलमा नीललम पप्प नो तास्वत्ताए जाव परिणमई' ग्रन भगवान् कारणमाह-- 'पागारभावमायाए वा
शिरा परिभरमा मरिया, किंग लगा गा मा ना गजु नीललगा तत्य गया प्रोस्सकात्ति, प्रापार -ग्रागन्तुस्नीलादिलश्यासम्बन याभास , अनत्यासन्ने जपाकु
पुरादिक यानुनि दयान पनि जायात्, मागार प भाव पदार्थ मामाग्भाव स एव तन्मात्र तनामारभावमात्रणेवामाववस्थिता कृरणलश्या अागन्तुस्नीललश्यारूपा स्यातून
पुन थिय तथा प्रतिपा भाग प्रतिभाग प्रतिबिम्बमिर्म तम्मिन्ना जपाकुमुमादिक वस्तुन्यायासन्ने दर्पणमट कान्ततत्प्रतिविम्ववत् प्रतिभाग एर प्रतिभागमात्र ते
मा माग्धित नरराऽगन्नु नश्याम्पा स्यात् न तु मर्वयत्यय , पदमुक्त भाति-प्रथम मन्दता ग्रागन्तुक्लाश्यादयेऽस्थितलश्या तदाभासमात्रमेस प्रतिपद्यते, तत
प्रा गरगन्ना यादव इतग नप्रतिविम्यमातभर प्रतिपद्यत, विशिष्तर तदार प्रतिपद्यत इत्यर्थ , सर्वथा तु निजस्वरूप परित्यज्य तद पनामव नासादयतीत्यत
नये परत मान तु नाललण्या, कास तत्र गतात्माति, विमुक्त भवति?-तत्व स्वकीयस्वप्पेऽस्थिता नीलादिलश्याऽन्तरं प्राप्य समुत्मपति, किन्चित् शुभ तदा
पाग्भाग्मत्र वा नदिनमात्र या प्रतिपयत इत्यर्थ , पोग्याया सपोनोग्यादिभिरप्यालापका याच्या , तयथा - 'म नूगा भते। निगहामा काउरासं पप्पे'.
स्या तथा वन्द ग माग पप्प, त्यादि, तदा श्यामवस्थितादयामाश्रित्येतदुक्तं, यदा नु नीलरोश्याऽवस्थितोदया भवति तदाऽधस्तन्या कृष्णा श्यया
गद तिनाभि रोग्यानेनगनश्यादिभि महानापका वक्तव्या , यथा- म नूगा भते नीलरोमा गालग पप्पे' त्यादि नीलामा गाउ म तेउरोग पम्हलग
॥ ८॥

·भन्याभन्गया गुरदशा- पगर्मि - वसमासस्ता निरूपयितुमाह- मिच्छविही शमम्मा भयसिद्धीया य सवठाणेसु । सिद्धा ने अभव्या नवि भन्या दुति नायच्या ॥ ७९ ॥ भभव्या सदिश मिध्यादृश्य । भान्ति, सास्वादनादीनि तु गुणास्थानयानि तेगु यारिपि न प्राप्यन्त, भन्यवर समाप्तरिनिगार, भागिजिरा-नया पुल सर्वेष्वापे मिध्यादृष्ट्यादिगुण याना, गान्ति, मियादप्रिमादो रत्याभ्यागिपर्यन्नानि चतुरंशापि गुणस्थानानि माया सभ्यन्त इति तात्पर्य, नागदोनाम नाशिान प्रथम मिथ्यात्म्यादिरूपत्यादिति, मिद्रा' तोगानि पराणा जीररिशेश पुनर्न गम या पुजिपर्यायानुभना र नामित भव्या शीतल्या मुशियस्य मिना तद्भविष्यताऽनुपपरोनित गाथार्थ ।। ७५ ।। मणित मन्यामध्यद्वार, गम्यस्त्वदारममिधिर अमरगत नियापागय सम्य सामरिकम्मर जातिरूपगिमाद- मासुयनाणायरणं ईसणमोहं च तदुवयाईणि । तफहगाई दुविदाई सचदेगोयगाईणि || ७६ ॥ तर-दनास प्रस्तापायात पासि विपरिपर्तमान गम्यान परागाति, जीविपदार्थप्रदान सम्यग पनि प्रति जोमा या शुभारमपरिगामा शिपा मगर परिधारामम्तमग्नुभयानगोजर शुभा जीवपरिणामविशेष प्रति भार, तत्सम्यमापन शाल या तानि पनि मिति मागन्यानि शनि पुनम्नानि । है-मतिम त चमति ते त प त माने र तयारधरण मशिन तशानार, त स दृश्यत गम्यम् परिनिया गार गिर गई। गंग गम्मत्पगुच्यत तमादय भाच्छाश्यतीति दर्शनमादं सम्यस्त्वमिश्रमिभ्यामपुरजलयाण तानि मशिना परगाव तश'ना परमादानशाणादि मागित गम्पनियार, M_माद ननु मतिश्रुतज्ञानापरणाद्वयं मति तज्ञानयासोधात पथमिद गम्यापपातरत्वना यत । दर्शनमादनीयान्या RITAII राय, गाडी गम्गात. ति तदा तत्समरालमा मरि तक्षाने प्रप्याश्यमासादयति, या सु सस्य तत्सम्परर यमगर TT गतिज्ञाने प्रत्याश्यारा सम्मतिज्ञाना- ना राहारवादय मन्यवे-प्रमीपो मध्ये यदेयम्योपपाता सरस्थूलव्यादाग्नयदर्शनेन यदन्यस्याप्युपपातपावना यते राधाऽपि न पानिदरगुपाति, मयन्याय में Sadra o

·स्पधपूरूपण
मालस्य सर्वत्र
तुल्यत्वान, परमार्थचिन्तायां सम्यक्त्वस्योपघातक दर्शनमोहनीयमेवेत्यल विस्तरेण, तेषा च मतिज्ञानावरण तज्ञानानावर पदर्शनमादाना कर्मपरमाणुस्कन्ध
रूपाणा स्पीकानिरसनचयविशेषतक्षणनि 'द्विविधानि द्विपाराणिं भवन्ति, वथमिचाह---'सर्वदेशोपपातीनि' सर्व स्वावार्यज्ञानादि गुणमुमहन्तु गील पा तानि
सर्वोपघातीनि, तस्यैव स्वावार्यगुणस्य देशमुपहन्तु शील येषा तानि देशोपणतीनि, भाह-ननु स्पर्द्धक मिति तापकिमुच्यत ? क्ह गदा 2, उच्यत इह तापप्रत्ये:-
मनन्ते परमाणुभिर्निष्पन्नाननन्तस्कन्धान कर्मतया प्रायी शतिसमयमुपादत, तल चैवैवस्वन्थे म नाजपन्यग्स परमाणुस्नताऽपि ग्म क्वलिप्रश्या दिमान किल स.
जीवेभ्योऽनन्तगुणान् भागान् प्रयच्छति, अपरस्तु परमाणुस्तानप्येवभागाधिरान् अन्य पुनरतानपि धिमान् अपरस्तु तानपि स यधिमानि याद्ययात्तरादरा तापन्नय
यावदन्यः परमाणुमौ तराशेरनन्तगुणानपि रसभागान् प्रयच्छति,एव स्थिते विवक्षितसम्मस्कन्धे ये केचन अपन्यग्मा परमाणनस्तेषा मनुदाय गनानजातीयत्वादेका वर्गति
प्रतिपायते, अन्येषा त्वेकन रसभागेनाधिकानामणूना समुदायो द्वितीमा वर्गणा, अपरेपा तु रसभागद्वय दाना समूहस्तृतीया पर्गप्पा, मन्यया ररभागस्यामधिताना
सघात चतुर्थीवर्गपणा, एवमनया दिशा एकैरसभागधिसना परमाणूना समुदायल्पा वर्गणा सिद्धानामनन्तभागऽभन्यभ्याऽनन्तगुणा मप्राप्यन्त, पतासा चता.
वतीना वर्मणाना समुदाय स्पर्धकमित्युच्यते, शब्दार्थस्त्यय स्पर्द्धत इवानोत्तरातररसत्या परमाणुवर्गणा इति स्पर्द्धमिति, इत अमात्तग्या 'नग्न्तररया प्रार्द्धमान-
रसयुक्ता परमाणको न लभ्यन्ते, कि तर्हि?, प्रथमस्पकचरमवर्गणापरमाणुगतरसभागेम्य सर्वजीवानन्तगुगुग्मभागानेय ग्मन ममन्चिना परमाएर प्राप्यन्त इत्यतो द्वितीय
स्पर्द्धकमारभ्यते, मतापि च जघन्यरसाना परमाणूनामेका वर्गणा, उत एकेन रसभागेन रवाना द्वितीया सभागद्वयाधिकाना तृतीयेत्यय तायन्नय यात्पोकसद स्यापता
वार्गणा इति द्वितीय स्पर्द्धकम्, अथ पुनरपि रसस्यैकोत्तरा द्धिर्न लभ्यो चिन्तु सर्वजीवानन्तगुणरसभागाधिक एवं ग्म प्राप्यत, इतस्नेनेव माप तृतीय स्पर्द्धकमाम्यते,
पुनरग्नेनैव न्यायेन चतुर्थमिचादि यावदनन्तानि रसस्पर्धकान्युत्तिान्ति, एतेषु च स्पस्वेषु रसा दिया भाति गुभोऽशुभन, हल शुभप्रहनीना सम्बन्धी गुम , अशुभप्रस्तीना तु
सम्बन्धी अशुभ , तत्र शुभो रम सैरिभीतीरेय्यादिरसोपमो भवत्यतस्सदृष्टान्तादसौ भावनीयः, तथाहि-यथा महिपीतीरेक्ष्यादिश्म सहजोऽक्वपिनो मधुर एकम्थानिकव्यपदै
॥ १ ॥

·रसस्थानप्रह- या सम्यक्तव- प्राप्तियोयता शयोग्यो भवति, स एव च पवाजललवविन्दुचुलुकार्द्धचुलुकप्रस्टत्यज्जलिकरककुम्भद्रोणादिसम्पन्मिन्दमन्दतरादिबहुभेदत्व प्रतिपद्यते, एवं शुभप्रकृतीनामपि सम्बन्धी कश्चि- तथाविध शुभो रस एक्स्थानिक इत्युच्यते, स एव च स्वकारणभूताध्यवसायवैचियान्मन्दमन्दतरादिभेदमासादयति, तथा स एव क्षीरेत्यादिरस क्यथितोऽविर्तित सन् मधुरतरो यथा द्विस्थानिशे भाति, स एव च जललयबिन्दुचुलुका दिसम्वन्धान्मन्दमन्दतरादिभेदानट गीकरोति,एव शुभप्रकृतिरसोऽपि कश्चित् शुभतरो द्विस्थानिक इत्युच्यते, स्वकारणवैचिन्यान्मन्दमन्दतरादिभेदाश्च प्रतिपद्यते, तथा स एव तीक्ष्वादिरस कथित्वा भागद्वये प्रावर्तिते तृतीये तु भागेऽनशेषिते सति मधुरतमो यथा विस्थानिको जायते, स एव च जललवादिभेदान्मन्दमन्दतरादिभेदान् भजते, एव शुभप्रकृतिरसोऽपि कश्चित शुभतमस्त्रि-थानिक इत्यभिधीयते, स्वकारणवैचिन्यान्मन्दादिविचितताभाग भवति, तथा स एव क्षीरेक्ष्या दिरम्म क्वथित्ता नागनये मावर्तिते चतुर्थ तु भागे शेषत्वमानीतेऽतिशयमधुरतमो यथा चतु म्यानिक इति व्यपदिश्यते, स एव यथोक्तमान- जलसंपरांवचि यमाधत्ते, एव शुभप्रकृतरसोऽपि कश्चिदतिशुभतमश्चतु स्थानिक इत्याख्यायते, स्वकारणसदृश्याच्च वेसदृश्यमनुभवति, तदेव कृता गुभप्रकृतिरंस भावना । अशुभप्रकृतीना तुसम्बन्धी अशुभो रस कोशातकीपिचुमन्दादिरसोपमो भवयतस्तद्दष्टान्नाद्भाव्यते, तथाहि-यथा पटालिकानिम्बान्दिरस सहनोऽर्द्धारर्तित भरगद्वयावों भापत्रयावर्तश्च यथासङ्ख्य वटु कटुतर कटुतमोऽतिबद्धतमश्च सन्नेद्वित्रिचतु स्थानिकव्यपदेशयोग्यो भवति, अयमपि च पूर्वोक्तजल सम्बन्धात्सर्वोऽपि वेचिल्यमा- प्रोति, एवमशुभप्रकृतिरसाऽपि यथासम्भवमे द्विलिचतु स्थानिक उच्यते, स्वकारणभेदात्प्रत्येकं पहुभेदश्च भवति, इह चाशुभो रसश्चतु स्थानिकस्निस्थानिस्थ सर्वोऽपि स्वावार्यगुण सर्वमुद्दान्तीतिकृत्वा सर्वधात्या, द्विस्थानिस्तु कश्चित्तथाविव सर्व वाती कम्चित्तु देशघाती, एक्स्थानिक्स्तु सर्वोऽपि देशघात्यवेति, अत स्थितमिद ज्ञानावरणाघशुभमण सम्बन्धीनि स्पर्द्धमानि द्विविधानिययोक्तसर्वघातररसान्वितानि सघातीनि, देशघातकरसान्वितानि तु देशघातीनीति गाथार्थ ॥६॥तत विम्। इलाह-'सब्बसु' इत्यादि, सम्वेसु सत्यघाइसु हरसु देसोधाइयाण' च । भागेहि मुच्चमाणो समए समए अणते हि ॥७॥ सवपि सर्वधातिषु चतु स्थानिकतिस्थानिारसान्विता तथा नियत्सु द्विस्थानिकरसान्वितेषु च स्पर्द्धकेषु हतेषु-विशुद्धाध्यवसायतोऽपवर्तनादिकरण

·पायोपशमादि-
स्वरूपम् मा.
कोष सनथोच्चदितेषु सत्सु, देशोपवातिनामपि कियतां विस्थानिकादिरसस्पर्शकाना प्रतिसमयमनन्त. भागः पशेमच्यमानो देशोपयातिस्पर्दकररास्याप्येकस्मिमनन्ततमे
भागेपतिष्ठमाने इत्यर्थः जीवः सम्यक्त्वमवाप्नोति, नान्ययेति शेष इति गाथार्थः ।। ७७ ॥ तदेव निर्दिष्ट सम्यक्त्वस्य लाभकारणं, तच्च सम्यक्त्वं सिंघा भवति, तद्य-
था--क्षयोपशभेन नितं तायोपशमिक, उपशमेन-नित्तमौपशमिकं तय निम्पन्न क्षायिकमिति, तत्र क्षयोपशमादीनामेव स्वस्मनिरूपणार्थमाह---
खोणमुइण्णं सेसयमुवसतं भणए सोक्समो । उदयविधाय उपसमो पभो य दंसणतिगाधाओ।। ७८॥
मिथ्यात्वं यदुदीर्णम्-उदयमागतमासीत् तत्सर्व यदा 'क्षीणम्' अपगतं भाति, उदीपात्पुन 'रोपकम् उद्धरितं यदिवतितकासेऽद्याप्युदयं नागच्छति केवल
रात्तायामेव वर्तते तद् 'उपशान्त' विष्कम्भितोयं यदा भवति तदाऽयमीदृशी मिथ्यात्वमोहनीयस्योदीर्णस्य सोगत्यादनदोर्णस्य दपशान्तत्वात्तयोपरामो भगवते, तेन
तर्योपशमेन नित' क्षायोपशमिकं सम्यक्त्व, मिथ्यात्वमोहनीये कम्मणि क्षयोपशमास्ये यजन्तव. मम्यक्त्वं लभन्ते तत्वायोपरामिरसम्यक्त्वमुन्यत इत्यर्थ,
एतच्च सूत्रऽसदपि प्रकृमायातत्वात्स्वयमेवावगन्तव्यम् , एवमुत्तरतापि, 'उदयवियाय उपसमो' ति उपरामनमुपगम, स कर इलाह-मिथ्यात्वमोहनीयस्य य
उदयस्तस्य यो विघातो भवेत् स उपशम , उदयविधातधोपलतयं, उदीणस्य मिथ्यात्वस्य तय इत्यपि मरव्य, उदीमा क्षीणे मिथ्यात्यस्योपगमायोगाद्, मत एव
कस्याञ्चित्सूत्रपुस्तिकाया 'खम्रो य दंसणतिगाघाओ' इत्यम्य स्थाने 'जा समुइसयास्स य विसुदी' इति पाठो ग्यते, मतायमर्थ:--मनुदितम्योदयविधातः गमुदीरय
चोदयप्राप्तस्य या विशुदिः--क्षयः स उपशमः, अत्र पाठे जयलक्षणं सुगमत्वात्स्वयमम्यूमिति, ततःदमुकं भवति-उदयप्रास्य मिथ्यात्वस्य मयः शेषस्य त्यनु-
दीणस्य मात्रामाहवर्तितो य उदयविघात-उदयायोग्यत्वापादनलतयः स उपशमः, पाइ-यद्यो जयोपशमल्याप्येवस्वरूपस्येव पूर्व व्यास्त्यातत्वातस्योपसमेन मह
भेदो म प्रायोति, सत्यं, किन्तु क्षयोपशमावस्थे कर्मणि विपाक्त एवोदयो नास्ति प्रदेशतत्त्वस्त्येव, उपशान्तावस्ये तु प्रदेशतोऽपि नास्त्युदय इत्येतावताऽनयोविशेष इत्यलं
प्रसङ्गेन, तेनोपशमेन नित्तमौपशमिके, सम्यक्त्वमिति स्वयमेव स्टव्यं, इदं च यथा लभ्यते यथा च मिथ्यात्पमोहनीयस्य कर्मयोऽन्तरकरणे वर्तमानस्य जीवस्येतद्भवनि
॥५॥

·॥ ४ ॥ मित्वे और तथापा प्रन्ये मात्पादनएसयानविदारे पूर्व दरिमेय , झायोपरामिास्यापि रम्यक्त्यस्य सुरम्यक्त्वपुष्पापुद्रसपदसम्मस्य स्वल्म तसेच निम्मतव्यमिति, 'पभो य यतिगापायो' ति दर्शनमाम्देन दर्शनमोहनीय कामान विवक्षित तस्य शिष पूर्वाफस्वरम सम्यक्त्वमिमिथ्यात्वपुलसयलक्षण तस्य या घाता-विशुदा- व्यवसायत रस्त्वंया दलिक निलेप्ताकरणलक्षण स क्षय होच्यत, तेन तयण निष्पन्नं शायिकं सम्यक्त्वमभिधीयत इति स्वयमेवापसेयम् , माह- नन्मन्यव दर्शनसप्तक- जयेण शायि गम्यममुक्त अन्न न दर्शनप्रिक्वयातदन्यंत इति क न विराध १ , सत्य , किन्तु मुख्यत इदमेव दर्शनविवं सम्यक्त्यस्यावारणमत एव तत्क्षयादेव सायिक गम्यक्त्वं वकुमुचित, क्यान्यन दर्शनसप्तपजमातदुच्यते तदनन्तानुबन्धिचतुष्टय क्षपिते दर्शनसिक कदाचिदपि न तिप्यते, तदक्षपणे तु न क्षायिक सम्यक्त्व. मत पारम्पर्यणानन्तानुन्धिचतुष्टयक्षयाविनाभापित्यात्यायिक मम्यक्त्वस्य तऽप्यनन्तानुबन्धिनचत्वार झापादयो दर्शनमाहत्वन विवक्षिता , दर्शनासाकक्षयाच नायि सम्यक्त्पमित्यन्यनोकामिपदाप, परमार्थतस्तु या दर्शनलिकमब दर्शनमाह उच्यते , त्मायानन्तरमय शायिवसम्यक्त्योपलव्धेरित्यलमतियचितेन, कोपि 'पश्यं वसतिगग्यायो' ति पारस्तत दर्शनविषपात जय इति शेषस्तेन यण निष्पन्न क्षायिकं सम्यक्त्व मातीत्युपस्चार, एवमन्यान्यपि पाठान्तराव्युणानुसारत प्रस्तुता विरामतो व्याम्ययानीति गाथार्य ॥ ७८॥ तदेवगुफ स्वरूपत सम्यक्त्यमथान गुणस्थानलपणान् जीवसमासाश्चिन्तयत्राह-- उपसमवेषण पइया अचिरयसम्माइ सम्मदिट्ठीसु । उपसतमप्यमत्ता तह सिद्धता जहाफमसो | SER 'उपसमे त्यादि, 'उपसमति प्रौपशसिफ सम्यक्त्य 'यग' ति वेद्यते--मनुभूयत शुद्धसम्यक्त्यपुरजपुरला अस्मिमिति वेदप-चायापामिक सम्यक्त्वमुच्यत, भोपशमशायिकाम्यपत्ययो पुरलवेदनस्य भवयेयाभावादिदमेव पायौपशमिक मम्यक्त्व वदनमभिधीयत इति भाष, मत प तप्यमावासम्यक्त्वपुजद्रलपरमप्रास रुपय यदन्यर वेदक सम्यक्त्यमुळ तदिद प्रन्ये पृषा नाक, पुदलवेदनस्य समानत्वेन शायर्यापशमिकसम्यक्त्व एवान्तर्भावादिति , 'पाप' ति चायिक सम्यक्त्व, तदे- तानि मौम्यपि एकत्वानि अविरयलम्माई मम्मदिहीम 'त्ति मयिरतगम्यग्दरपादिषु सम्यग्दृष्टिषु वर्तते, न तु मिथ्यादृष्टिमास्यादमियगास्थानकध्यिस्यय , भ. ww ·'मानिकादिषु सम्मान गा. ८. विरतसम्यकदृष्ट्यादया हयोगिय॑न्ता सर्व सम्यग्दृष्टय इति ते क्यासम्भवमेतेषु सन्यक्त्वेषु प्रान्ते , सतनास्तु स्याऽस्म्यग्दृष्टित्यादय मैतवन्यतस्मिन्नपि वन्ति इति तात्पर्यम् , अविरतसम्यग्दृष्ट्यादिषु च सर्वेष्वप्युपरितनगुणस्यानवेम्वेतानि वीण्यपि सम्यक्त्वानि समुदितानि न पत्तन्ते किन्तु किमपि क्रियदपि गुणस्थानप यावदिति दर्शयति---'उवर्मतमप्पमत्ते' त्यादि, सिद्धान्ता इत्यत्र योऽयमन्तशब्द स प्रत्येकमभिसंवध्यते, तनचौपशमिवं सम्यक्त्वमुपशान्तान्न नवति, अविरतसम्यग्दृष्टिलक्षण चतुर्थ गुणस्थानसमादौ कृत्वापशान्तमोहस्वरूपमकादश गुणस्थान यावत्प्राप्यत इलय , तत पर क्षीणमोहत्वेन क्षायिक सम्यक्त्वस्यैव भावादिति भावः, सायोपमिक तु सम्यक्त्वमप्रमत्तान्त भवति, अविरतदेशविरतप्रमत्ताप्रमतवेव प्राप्यते न परत इत्यर्थ , अपूर्वकरणदीना हि दर्शनमाहस्य क्षीणत्वादुपशान्तत्वाद्वा शारिश्मौपशामिर वा मम्य- त्वं भवति, न प्रायोपशमिकमिति भाव , क्षायिफ सम्यक्त्व सिद्धान्त भवति, अविरतसम्यग्दृष्ट्यादिष्वयागिपर्यन्तेषु गुणस्थानेषु वर्तित्वात् सिद्धावस्थायामपि न निस्तत इत्यर्थ, 'जहाकमसो' ति उक्तस्वस्पेण यथाक्रमण' यथा क्रमश एतवृत्तिर्भावनीया, न समुदिताना सर्व त्य, अयमन परमार्थ-प्रविगतदेविरतप्रमताप्रमत्तान्ताना - प्रस्तुतानि सीपयपि सम्यक्त्वानि सभवन्ति, अपूर्वकरणानिवृत्तियादरसूदम 'त्र ३...' सम्परायोपशान्तमोहास्तु क्षायिकसम्यग्दृष्टया वा भक्न्यौपशमिकसम्यग्दृष्टयो या, न तु बायोपर्शामकसम्यग्दृष्टय , क्षीणमाइसयोग्ययोगिरेवलिन सिद्धाय क्षायिकसम्यग्दृष्टय एवेति गाभार्थ ॥ ६ ॥ अवतान्यव सीमि सम्यक्त्वानि प्रसङगो वैमा- निकादिजीवेषु चिन्तयत्राह---'वेमाणी' त्यादि, वेमाणिया य मणुया रयणाए असलवासतिरिया य। तिविहा समद्दिवी घेयगउवसामगा सेसा ।। ८०॥ वैमानिका मनुष्या 'रयणाए' त्ति रत्नप्रभानारका इत्यर्थ असह स्ययवर्षायुषस्तिर्वञ्चच 'तिविहा सम्मद्दिष्टि ति निविधा सम्यग्दृष्टया भवन्ति, वीण्य_ प्रस्तुतसम्यक्त्वान्यषु सभवतीत्यर्थ , तथाहि-वैमानिकाना मध्य याsनादिमिथ्यावृष्टिर्दवः प्रथम मम्यक्त्वम्वामोति, तस्अन्तरकरसकाले प्रथमन्तर्मुहत मौकशम्मि सम्यक्त्व भवति, तच कथ रिदम पार इत्यादलेव सास्वादनगुस्थानविचारे निर्मातमेव, औपशामिपसम्यक्त्वादानन्तर शुद्धसम्यक्त्वफुजपुद्गलान् व्दयतस्तस्यापि .

·प्रथमसम्यक्त्वलाम Prak mगमाया, मान्यरिभ्यामा य गायारामिरगम्पन्टिोमानिकपत्रायते तस्येतत्पारभरिक लभ्यते. यदा पुन कमिन्माभ्यां वैमानिायोग्यमा- Tarfree eNTIMATE रागाच तो न गमापी, का दर्शनका क्षापयित्वा फायिकं सम्यस्त्यमपाशाति, ततः मनुष्यायुखस्सुटिसमय गत्या वेमी- मानेन यापन गनिकानो पाभविक गायिक सम्बालमप्यते, न तु तादविर , मा-यम्येव तद्भव नायिकसम्यापारम्भालादित्य मानियासि सम्पाय, मारा ANT ~गर ग्यमायुषोऽगड्यययुषा, तस गट स्थयार्पायुषण मान्याग्णमौपशगिरगम्यस्त्वमान्तरोक्तन्यावन art wriबा, ननकालादिनापि न सायोपगमिक तरिक, प्रथया देवीदीना शायोपामिरगम्यादृष्टीना मनुष्यत्पत्तो पारभरिक क्षायोगशमि सम्य मनमायो, पिपायो तापित, नारसना गायिाराम्यग्दृष्टीनों मान्यपुत्पत्तौ पारविरं या तदिति मगत्येयायुपा तु गाण्याग्णमौपरामिक वेगानिरु- य, र परामिन नानाकालारिभाषि तारिक तर, यिंग्मा पास्तु शायोपगमिश्गम्यस्त्वयुका वैमानिकेन्या जायन्ते नान्यस, 4 मिप्यादृष्टय गाना TVपन्ते ते मम मियाय गत्ये पाल्पयन्त इति पारभरिक सायापशमिरगम्यक्त्यममीषा न लभ्यत इति कार्ममन्धिा, रोमान्तिका- पर मामिणEATIगुजा मार दापोभी कपिरतेपत्पयन्त इति पारभविस्मपि पायापरामिरु गम्यायममीगो लभ्यते, जायि तु मानिकपदय मन, निभाना सामि शायिक च वैमानिसदस, सायोपरार्मिक त्वगइश्यय स्पायुधमनुन्यादापनीयमिति, प्राइवेयरयुनतिर पुनरतीययपि सम्य. Prerमापासणानि, 'असंगयासमरतिरिया' इति गितगाउ, ग गासागा ए, राहगवेययुपरामपलमयेपन गुर्ण र मान्याग्यो 'मामु'- भी मन मुनि, 'देषगगुपसामगा मेस' ति मगितम्या रोपा भाव्यिन्तग ज्योति का राग म्यवायुगनिरम्परिप्रतियंकर राम "NEmनाकार 'येयगति पायोपगामाम्मदृष्टय' 'उपनामग' ति मौपगमिसम्यादृष्टया भान्ति, सायिक दिगम्यक्षमतेपु ताबिक ताम भmeaniमाम सारिणम्पयापि, पामणिमपि न मानि, नायिकमायालयात माह- ना गगरेगदीना साविकरा' ·संक्षास्वरम संजालेल्या साम्प्रत म्यादृष्टीना तृतीया नरकाध्वीं यावदुत्पत्तिरागमे ये तत्तिमिति शर्कराप्रभाषालुकाप्रमानारकाणामपि नायिकसम्यक्त्व निषिध्यते?, सत्य, किन्तु क्षायिषसम्यग्दृष्टय प्रायो रत्नप्रभानेव यावंद्गच्छन्ति, परतस्तु स्वल्पा एव किञ्चिनजन्तीति स्वल्पत्वाते हह अन्ये न विनिता , अन्यतो वा कुनमित्यारणादिति केवलिनो बहुश्रुता वा विदन्तीति, एक द्वित्रिचतुरिन्द्रियासक्षिपञ्चेन्द्रियाणां तु तद्भव परभवं वाऽवेक्ष्य प्रस्तुतसम्यक्त्पमध्ये एकमपि न सभवतीति गायार्थ । ८० । वफ च सप्रसङग सम्यस्त्वद्वार, सनिद्वारमभिधीयते, तल सज्ञान स-सा विशतिरित्यर्थ , साच निधा-हेतुवादसा दीर्घकालिकसम्मा दृष्ठिवादसम्शा चेति, तव हेतु युकिनिष्ठ साध्यागमको वचन विरोषो यदनं वादो हेतोर्वादो हेतुवादस्तेन सझा हेतुवादसज्ञा, सा च द्विलिचतुरिन्द्रियासम्झिपञ्चेन्द्रियाणा मन्तव्या, ते हि हेनुवादेनेव वा शक्यते सम्झिन एते प्रातपादि भ्यरछायाद्याश्रयणादाहारादिनिमितचेष्टायुक्तत्वाध मनुयादिवदिति हतुवादेनेते सचिन , एतदपेक्षया तु निश्चन्टा पृथिव्यप्तेपोवायुवनस्पतयोऽसन्शिन , माह---जनु पृथिन्यादी नामप्योहारादिका दराविधा स-ज्ञा समये प्रक्तव तत्कथमेतेऽप्यन्मिन, सत्य, किन्त्यतीवाव्यकत्वेन तुन्छयादाहारादीनामिटानिष्टादिविशेषापरिज्ञानेनाशोभनत्वाच्च विद्य माना अपि तेषा नेहासौ विवक्षिताऽतो न पृथिव्याध केन्द्रियाणा सशित्व, न हि रूपकादितुच्छना धनीत्युच्यत, नाप्यश मारूपो रूपनानिति व्यपदिश्यते, इत्येवमेकेन्द्रिया अपि स्तोमयाऽशोभनया च सञ्जया नेह सज्ञित्वेन प्रोका रत भाव , दीर्य - प्रतीतानागतवर्तमानरूपा य काला दिनपतमासादिस्तत भवा दीर्घकालिका सा चासो सभा च दीर्घकालिक्स-ज्ञा-कृतमिद करोमीद करिष्यामोद श भनमेतदासीहत ते भविन्यात वेल्यादिमुदीर्घकालत्रयगोचररिशिष्टमनोव्यापारवती नतु हेतुवादिसष्ट वप्राय साम्प्रतैक्षित्वमातरूपेति भात्र , हेतुशदेन चयं न साध्यते, प्रतिस्पटल्वेन बालानामपि सप्रतीतत्वादिति हेतुवादसन्झ्या सहास्य साड्कय न भावनीय, इय च मनोलब्धिराप सानो नारकगर्भजतिर्यग्मनुभ्यदेवानामेव बोद्धव्या, एते हि कालवयगोचरयुक्तायुक्फविचारचतुरत्वात्प्रस्तुतसशया सम्झिन उच्यते, एतदपेक्षया तु मनोलब्धिशून्या सर्वेऽप्य सचिन', दृष्टि सम्यग्दृष्टिरिह गृह्यते तस्या वदन वादों दृष्टिवादस्तेन सज्ञा दृष्टिपादसम्झा-सम्यक्त्वविमलीकृतज्ञानरूपा न तु मिथ्यादृष्टिनारकादीनामिव मिथ्यात्वालुपितवाध स्वरूपति हृदयम्, एषाऽपि नारकगर्भजतियंग्मनुभ्यदेवानामेव दटव्या, केवन सम्यग्दशा, न तु मिथ्यादृशा, प्रास्ते सम्याचसद्भावविशुद्धज्ञानत्वात्प्रकृतस-शयाँ सन्दिनाऽभिधी ·॥ ७ ॥ संयो- एभरा गा. " मामान्यस्वरू पन्त नया नु मिनटप गव'ऽप्यसबिना, मार द रेनुसदसम्मादिभदा सिविधेट सन्या प्रक्का भवति, मिद्वान्ते तु दोन्द्रियादीनामप्याहारशादिभदादसो दविधामि निदिन्टति क्य न विरोधापी ?, तदेव, गगमनात्याराहणादिस्मा मामान्यप्रति पुर्व्यता लभ्यते ( मोघसंज्ञेति ) आहारादिदविधरमशामध्य गिद्धान्त र तपामसौ प्राधाइन सद चतुर्थी गमा प्रानोति, तत्सम्बन्धाच्चैकेन्द्रियाणा मनित्यमापद्यते, भवद्भिस्त्विा तुपादादिभदात्तिस एव समा प्राक्ता , पन्द्रियाध गांप्रकारे सागरिकचन निर्दियास्तत्वयमिदमपगन्तव्यम्। सत्यमुक्त, फिन्त्यव्यतमासत्वन स्तावाऽशाभना पकन्द्रियाणा सम्बन्धिनी मापसञ्ज्ञा ताऽसौ नेह विवतितति उन: मनुगन्माप्रमागर, यथा दि स्पादिना स्तोकन धनेन विद्यामानेनापि दरिद्रा धनीति नाच्यत फुत्मितवपुर्युक्ताऽपि च स्पवानाभिधीयत, कि तर्हि प्रचुरधनवानेव धनी विशि- पतुक प य म्पानिति लाप व्यपदिश्यते, एवमकेन्द्रिया मयनया स्ताक्याशाभनया चौघमशया मशिना नाभिधीयन्त इसमीपा सर्वप्रकारेरमझित्वमिहाच्यमान न शिल्पिरिदमिनि गय रमादाग्भयपरिप्रहादिसम्मा मन्यस या प्राक्तास्तामामिह सङ्ग्रहो न प्रामातीति मेव, एतास्वय तिरघु सनायु तत्सग्रहस्पत्वन पास्पादिशेपानामय नासामन्त यादित्यलमनियहुपिस्तग्गा कार्यमवाभिदध्म , तनैतामु तिसर्थ सम्झामु मध्यऽस्पटा हेतुवादसम्ममा तत स्पष्टतरा दीर्घकालिकी ततोऽपि मम्पमिशिम्पत्या स्पस्टतमा दृष्टिवादसम्मा, सिद्धान्त पुनर्यन चित्सनासनिश्व्यवहारः म निशेषाऽपि प्रायो दीर्घकालिकी सनामाश्रित्य प्रतिपत्तव्योऽतोऽनापि म्माध्यिसम्पर पञ्चेन्द्रिय मोऽपि गशी, तन्धिश्न्यस्तु पर्यदासाश्रयणात्म ण्यामझीत्यतिं यदितव्यमिति ॥ तदेवं निद्दिष्टौ स्यस्पत मन्क्ष यमशिनौ, Vार गुमन्यानलसथान् जीवसमासान्निस्पयिनुमाद स्वयमेव सूपकार - मस्सणि अमणपचिदियंत मण्णी उ ममण छउमस्था। नोसण्णि नो असपणी फेवलनाणी उ विष्णेयो।। ८१॥ बसणि ति पिलिका निर्देशा, यथासम्भामेवमन्यमापि, दापासदिश मधिरहिम्मूळचपन्थन्द्रियेषु प्राप्यते के । इत्याद-- 'अमणपिदिन' मानम्भिादित पम्पेन्दियो गतिमाप्रित्यान्त यां नमाम्याचन्द्रियान्ता मिप्यावृष्टिमास्यादापक्षका जीरागा, एकामे यन्द्रि- ||६||

·यादिष्यमनस्कपत्चेन्द्रियान्तेषु जोवेषु वृत्ते,न्नु मिथापिरसम्यन्टपादयस्तेषामेन्द्रियाममायाचन्द्रयान्तेषु कदाचिदप्याः, दिनानिसान
स्कफचेन्द्रिपलवलेषु जीवेषु वे क्तन्ते मिथ्याष्टिसास्वादनलदमा जीवास्न एवासनिषु प्रान्ते न निभाविरनादयोऽगझिा नधारिगुरंगमात, गाम्पादना
पूर्वभवादायातो पर्याप्तावस्थायामवासन्धि प्राप्यते, परती मिय्यात्यगमनादिति भावनामं, 'सन्नी उ''तु' पुनराध नुमावस्यामा चिनियलयमेषु
मनिषु पुनर्वति, के ? इत्याह-समगछमाय' ति छादयति-मापति पलानादीति नानापरदिपम्म नन न्टिन्नी मम्मा भोरमदा-
यन्तगुणस्थानतिनो जीवास्ते चैवद्विविचतुरिन्द्रियानिमचन्द्रिया ममाम्का मपि मान्यतस्तद्प्यचदार्थमा समस्या कायदमुनी समस्या मनी रचन
छपस्थास्ते सर्वे ऽपि सन्दिषु वर्तन्त, ते च मिप्यादृष्ट्यादिनीयमाहपर्यन्ता द्वादशगुस्थानवतितो जीरा मनन्या. मिप्याशिमाम्पादना गम्नाया मायाप भन्य
सम्तेषा वृतियथासम्भव मनिवसन्धुिप दृष्टया, मिश्राविग्नादयस्तु ममनम्मा एव भन्नाइमपा गनिमयप तिमिर दापर्य, गोम्यागिलिममदिरा गाrit
इत्याद--'नोसम्मी'त्यादि, उभयस्सोऽपि केवली न मन्दिषु वर्तते नाप्रगतिपु, यतोऽमी गम्झी नापन्न झ्यान, ताम्लिामापारपूर्णपानमनाना
न्ताद्यालिङ्गितदीर्घकालिफमतिश्रुतविमशामिया मन्द प्रना, मा च भगत कयतिना न ममाति, निरोपपरययात्पन्नापला नावाप्रतिगभयापभाग्निग्यानाम्नु.
स्तोमत्वेन मनोविकल्पस्मरणचिन्तामतिश्रुतन्यापारातीतत्वाद्, मतः मम्दातीतत्वान्न गनिम्पंदंगभावः सलिनः, नदुक्तं "गन्ना मरम्मभिन्ना य न मा जिनेगु
संभार । मइवावारविमुक्षा सन्नाईया इमे तदा ॥इति, मसगिव्यांशं यया नाईन्ति नया प्रतीतमय, नयादगम्य मनानापप जन्द्रिगन्दा
निवेशनात् , केलिना तु तल्लन्धिमम्पन्नत्वाद, प्रतः सयोग्ययोगिफ्लो न मन्दी नाप्यपनीति विस, किन्नु गम्यतामेति मिमिति माया ॥१॥ मान-
द्वारमयाहारकानादारवधारममिपानीयं, तन के आहारका के पानाहारका.? इत्येतदेव तापन्निापन्ना--
जिगहगमावन्ना फेवशिल समुइया प्रजोगी य । मिदाय अमारा मेला महारगा जीरा ॥२॥
॥ ६ ॥

·REE SEARSAREE पहभान्तास्थिानीरस्य शोषयपेक्षयाऽन्यस्या विशिष्टाया बकाया श्रेष्म हण-स्वीकरण विग्रहो, कोण्यारम्भरूप पंक्रितमित्यर्थ , तेन विप्रहेण परित्यकपूर्वशरीरस्य जन्नो गन्तरोत्पत्तिस्थानाभिमुगमन गतिविमहगतिस्तामापन्ना-प्राप्ता जन्तवोऽनाहारका इति रावत सबध्यते, तथा समवहता -समुद्धातवर्तिनो यथासम्भव सयोगिकेव तिन प्रयोगिकरलिना सिद्धार्थत सर्वेऽप्यनाहारका ,तथाहि -यदा जीवस्य मरणस्थानादप्रेतनमवोत्पत्तिस्थानमुपर्यधस्त्यिंग्या समग्यो प्राञ्जलमेव भवति तदाऽयमेकेनेव सम पन तामति जुगतिरेयमुच्यते, माहारक्यास्यां नियमाद् भवति, परित्याज्योपादेयशरीग्मोतग्रहणसस्पर्शभावेनाहरणीयपुगलाना व्यवच्छेदाभावादिति, यदा तु मरणस्थाना- दुत्पत्तिम्पानं विधिक भाति यधेशानकोणोपरिभागोदाम यकाणधस्तनभाग' तदा प्रथमसमये ईशानकोण परिभागादाम यकोणोपरिभागं गत्वा तदधस्तनभागलक्षणस्योत्प तिम्यानम्य समस्ती प्रतिग्यते, जीरयुगलानामनुप्राणिगमनात्प्रथमसमय एवोत्पत्तिस्थानप्राप्तः, ततो द्वितीयसमये वक्ररेण्यन्तरारम्भरूप विग्रह विधाय तवोत्यत्तिस्थाने प्राणी गमुगा इति, इय च सिदगतिरुभ्यत, एफेन वक्रतगयन्तरारम्भम्पेण विग्रहेणोपलतिता गतिविग्रहगतिरितिकृत्वा, अस्या चकविग्रहाया द्विसमयाया विग्रहगतो आयसमय पूर्व- रीगम्य मुक्तत्वापतकम्य लगप्याशत्पादनाहारक इति प्रज्ञप्याद्यागमानुसारिभिरभ्युपगम्यते, [पुस्तकान्तर' परभवपमे साडो' इति वचनात् मुच्यनान हि पूर्वशरीरमस्मिन्ना यगमप मुरुमगारीमामिनाहारसोऽयमत्र क्रियाकालनिटाकालयोरभेदवादिनिश्चयनयमनस्यतैराश्रयणादिति भाव , तत्वार्थटीकाद्यनुसारिणस्तु मन्यन्ते-अनायसमयेऽप्य- नादायोऽसौ न भाति, पूर्वशरीर हा स मुच्यमान न मुत्तरादावापनमत एवायं पूर्वभयचरमस्मय एव न तु परभवप्रथमस्मय ,पूर्वशरीरस्यायापि सद्भावात,तत्सद्भावे च न वियते माहारेऽम्यत्यनादारक इति वकुमशक्यमेवेयनाहारकोऽयमिह न भवति, क्रियाकालनिष्टावालयो दवादिव्याहारनयमतस्य तैराश्रयणादितिहृदयम् , इद च मतद्वयमप्यत क्थ- चिप्रमाणमुभयनयमनात्मात्यात जिनमतर यति, द्वितीयसमये तत्पत्तिम्यानप्राप्त गहारक एवेसनाविवाद पति, यदा पुनमरणस्थोनादुत्पतिस्थान वक्तरं भवति यया तस्मादेवे- गानकोणागीभागाने तोषाधस्तनप्रदेशस्तदा प्रथमसमये वायव्यकोग्णेपरिभाग गच्छति, तता द्वितीयस्मये विग्रहेण नैऋतकोणोपरिभागमागच्छति, तृतीयसमये विग्रहेणेव तरानममागवणान्पत्ति धानमान ति, तदेवं विग्रहद्वयाफ्ता लिएमया विग्रहगतिरिय भाषिता, न चेत लय रामया अनेनेव प्रकारेण संभवन्तीति प्रतिपत्तश्य, फिन्तफा ·।। १ ।। उगारेण भूपियाऽपि भारतीया उगलवणमासत्तादस्य एवं पूर्वमुत्तरवापि च, हापि पूर्वोक्युफिवराादायारमयदयेऽनाहारकातृतीयसमय र वाहारक प्रति निश्य- यदिनो मन्यन्न, यादग्नयवादिनानु प्रागुकयुक्तरेदेवस्मिन्नेव मध्यमे विप्रहसमयेऽनाहारको न तु प्रथाचरमसमययोरिति प्रतिपयन्ते, तदेवं सर्वजीवाना भान्तरप्रतिपतौ प्रगतियों का प्रया द्विगमया मिरमया ॥ विप्रगतिग्यितोव गतित्रय मभवति, प्रयकेन्द्रियाणामेव वियहलयोपेता ऋनु समया विप्रहमतिर्यासभवति तद्भावना प्रतिपायते-इह सपनामा परिनिरिग्यवस्थितपय गता यम निमोदादेग्नोलोकालोक उत्पादो नाघ्या बहिरेव दिशि भवति सोऽपग्यमेकेन समयेन विदिशो दिरामागच्छति द्वितीयेन नार्डी नोयनातक प्रजनि चतुर्यन लाकनादोता निर्गत्योत्पतियाने उत्परते, तरेव लिविग्रहा चतु समया विप्रहगतिरियम्, अन्नापि पूर्ववदेकीयमतेनायषु तिषु समये मान परमातुओं नाहार , प्रन्यदीरमान तु मध्यम वरामयद्वय एवानाहारको न त्वादन्त्यममययो , तदित्यमागमे जन्तूना भवान्तरालगतिरियमेव चतुविधा रोका--- परिवारमादिगिमा मिचिदा अति, अन्य लाहुमतुर्वकोपता फ-नसामायिकी मन्याऽप्यत गनि सभवति, यदा तमनाडीबहिर्विदिशात्तदहिविदिश्यवोत्पद्यत इति, मत म "म विदा, तुर्धगमय तु नादीमा निर्गयोत्पत्रिस्थानत्य समणि प्रतिपादने, पञ्चम तु नाढीबहिर्विदिग्लक्षामुत्पत्तिस्थानमवामोति, प्रलाप्यफेयामायसमयचतुष्टये- SAT Tनम स्याहार , मन्या तु मध्यम वाममयलय पानाहारको न तु प्रथमचरमसमययो , उक्तन-'एक' द्वौ वानाहारक' ( तत्वार्थ म०२-०३१) या गगनशिला पनि राज्यम, भयागभिप्रायेण कायदस्य एवम्य द्वयोत्र विकल्पार्थतयोनयन, अधिकस्य स्पष्ट तत निषेधात्, श्यं च पञ्चसामयिकी गति कादचिका गगन नाका, प्रादा केन्द्रियाणामपोत्थमनुत्पत्तरिति । तदेव दागिता विप्रहगल्यापना मनाहारकाः, इद च विमहान्यापना एवानाहारका इति नावधारतीयं सिद्ध दोनामप्य मारिगरगहारका एमात्यमपि नावधार्थने, तम्यामपि कचित्रमयेष्वनाहारकत्वस्यानुकत्वात, तहि सर्वाणि तक्यानि सावधारणानि भवन्तीति कथ नेतन्यमिति, Trत, 'यो मन मम्मदर्शनयामयोगव्यानेदन विग्रहमतावनाहाका; मभवन्त्येवेति, यया नभसि पक्षी जाझे मत्स्य इत्यादिष्वित्यल विस्तरेण, तथा सयोगिन विमाना-नुमने रत मानम्नृतीयप वयसमवेषु देवलकाम्मकाययोगावस्थायामनाद्वारका , एतच्चेदापि प्राक किञ्चित्सविस्तर प्रोकमवेति, पयोगिकेवलिन CE - ·॥८२ । साबमादारा दिमेदाः न्यमनस्कन्छ गियाय पुर गापेनालाहारकाः, माहारमहल नरोशरिमदिशरोरवदनीयकम्मविस्तवमावादिति, उपरोषाः पुनः सर्वेऽपि जीवा माधारका एष मोजाहारलोमाहार प्रोपादान्मादारप्रहारपदावेन यथासम्ममाहारयन्त्येवेतिम्ल्या, तमोजसा तेजससरीगेम स्वसहचारिकार्मगशरीरान्पितैनाहारः सकारपर्णलोपादोजाहारः, अथवा मोगा सम्मान फिागुमनुक्टिशोणितादिपुरलसंपातस्तस्याहार प्राजादारः, अय पापर्याप्तावस्थामामेवान्तमुहर्त सर्वजन्तुना बटव्या, तथा लामभिः लोमरन्ध्र शिशिरप्राट् कालादिभाषिनां शतजलादिपलानामाहरण -ग्रहणं लोमाहार., भय च पर्याप्त्युत्तरकालमाभवक्षयात्समस्तजीवानामदसेयः, तथा प्रक्षेपणं मुखे प्रवेशन प्रक्षेप. स्तनौदलादेराहारः प्रोपाहार., प्रथा प्रतिप्यत इति प्रक्षेप-मोदनकालादिस्तस्याहारः प्रोपाहारः, अयं च विम्लेन्द्रियपञ्चेन्द्रियतिर्यत् मनुयाणामेव प्रया, तेषामपि कादाचित्यो न त्वरिक्तिः, नफम्च--- "भोयाहारा जीवा सव्वे पज्जाया मुयमा । पगत्तया य लामे पक्मेवे हौति भइयत्वा ॥ १॥ एगिदियदेवाणं नेरश्याणं च नत्यि मांगा। मेसाय जोवाय संसारत्याण पस्खेवो ॥ २ ॥" इत्यादि, माह-ननु मनधिन्तितोपनतस्यस्पस्तुर्योऽप्यारो भवनप यादीना संभवति म कस्मादिह नोकः, रात, पिन्तु परादिनाऽप्रक्षिता एमागन्तुकाः पुद्राला मताहारतया परिणमन्ति लोमाहारऽव्ययमेवमेवेत्येतापत्राम्याराभादारेऽन्तर्भावितत्यात्पथगसायागमेऽपि नोकः इत्य- दोष,गरमादिप्रदायापलादिभ्यः शेषाः सव्वेऽपि जीरा यथोफस्वरूप सिविधमाहारं यथासम्भवमाद्वारयन्त्येवेत्याहारका एवेति गाथार्थः ॥ ८१॥ तदेवमादारका 'मनाहा- रकाश्य जीपाः स्वस्पतो निद्दिष्टा, मय गुण्स्यानलक्षणा जीपसमासास्तेषु चिन्तनीयाः, ते च सुगमत्यादिकारणत कुतभित्स्नाता न चिन्तिता इति मुग्धमतिपिनेयागुपदार्थ पयमा चिन्तयामः, ससानाहारकेपु मिथ्याष्टिसारसदनापिरतसम्यग्दृष्टयोऽयोगिकालिन समुदाते तृतीयचयंपन्यम मातिन. सयोणिकालिन। वर्तन्ते, न शेषाः पाहि-प्रयोगिकेपलिनं तृतीयचतुर्यपञ्चमामयरतियोगियलिनं च विहायान्ये संगारिणा जीयाः माऽपि विप्रमतावेवानाहारका संभान्ति नान्यस, सा च भ्वात्कालं, पुत्ला भान्नास्थितानामेर भाति, गम्यग्मिध्याष्टिय सावत्कायमेव न करोति 'न सम्ममिन्छो मग पाल' मिति पचनादा:म्य को विपदगतिरांमवार, तदसंभवे प फथ- नामिनि, देशनिग्तावितीपमोहानाणस्थान्यतिलो गोवा विप्रदातो म मानवेष, भयान्तराने देशविरमा चिरियामत्येवागमे निश्वित्वादिति स एषा- ·मोलभेत माता, मगुप्पामगीयपतुपन्धमरामसागशामिकालिनोऽप्यतन समक्त, विपहनतेरस्याभायादिति, ये पेवे गन्यग्मिभ्यादृष्टिदेशपिरत्यादिरामुद्धातरम्भ्यसयपर्जसयो- निकालिपर्यन्ता जीपा विगुगतेग्न्यस मिथ्यादृष्टिमासादापिरता दे कोष युक्मिातादनाहारकेभ्यो म्याटरस्ते माहारण पन्ति इति सामध्यदिवोक्त भपति, तदेवगुफमा- पारववार, दिपने पशिन्तिा गपादिगाहारकपर्यन्तेषु दारेषु चतुरगुरस्कानलपका जीवरमासा, हचिन्तने पारित 'सतश्यपसणया दलपमाष पेत्यादिनायोए न्यरत प्रपर्म पाल्पवाद्वारम, मय द्वितीय द्रव्यप्रभापद्वार प्रस्तुतमपि तापत्रोच्यो, यतोऽनान्तो माह समित-मु चिन्तिता भवद्भिर्गत्यादिद्वारेणु गुलस्याननक्षमा जीवरामायाः परं यन केनचित्रापसाधारण नानाजीभ्यो ध्याता जीता भण्यन्ते तदेव तावदद्यापोह न किञ्चिाभिहित, ततस्तपरिझाने जीवा एपाजीवशिलनमा कयं साव्या इत्याराका सर्वजीना साधारणगुपयोग लक्षण्माद- नाणे पंचविइपिय अण्णाणति च सव्य सागार । चउदसणमारे सव्ये तलपाणा जीवा ॥ ३ ॥ हाम्याउनगुरपोग मर्योपनाम, मयापपुरते मयंप्रदपरिणामेन परिबति जीवोऽनेनास्मादस्मिा चेत्युपयोग , भविशेषित सामान्येन पाप इत्यर्थ, मानिसा द्विया मागी-साकारोऽनाकारश्च, तस रामावार्यसम्बन्मिISSकारेण पति इति साकारः, न दियते माह्यानसम्बन्धी भाकारो यतासो 'मना- राम मासारोपयोगोऽधा, कथमित्याद--'नाण' पनापिद मियादि, मायते पिरोपकारेय यस्तु परियायतेऽनेनेति शानम् भाभिनियोधिपधुतावपिन पर्याय लालाम्, एतत्पचकारमपि तथा मत्याभूताहानगिङ्गलसम्ममानसिहं च सव्य सागारति गर्वमेतत्साधार, साधारोपयोग इल, अनाफारोपयोगस्तु पार्श, कामियाह 'पदसग मिति चतुपा दर्शन-पस्तुन सामान्याकारेण पर्यालोरन चक्षुर्दर्शनम्, प्रचनुषा पत्यजेन्द्रियान्टयन मनसा प दर्शन मर्यस्य सामान्यामारेर प्रहसमपार्शनम्, प्राधिना प्रवरिष पा दर्शनमापिरर्शन, केवलं माहावं वार्शिनाशाहपरित दर्शनं फेवलदर्शनम्, एतार्शनचतुष्टयम् “भणगारपति ते भारारो या नाकारम्, भनाद्वारोपयोग इति तात्पर्यम्, माह-सु मानुष माउपमित्यादि सामान्याशरेष ममाये रस्तुनि दर्शनमिष्यते, सस्मिन्नेव स्ती ·.॥ ४ ॥ - - तोष परिगिन्यमाने परममिनीयवे मतो दर्शनोपयोनेऽपि सामान्योऽकार समस्त्येवेति कथमनाकारता तत, उच्यते सत्य, सारे भी विपि पापाभागनुदग म्या सयपि न रूपादिके स्वल्पाने विशिष्टप्रचुरतरधनत्यासत्वादधनो देवदत्त इत्यादि यथा लोके व्यपदिश्यते राम्य गमान्य वम्लाकारे जाननायविशिष्टार्याकारस्याभावादनाकारतह प्रोच्यत इलाष प्रत पञ्च ज्ञानानि चीणि चाहानानि, एतत्सर्व "TIT नगेने नदर्शनागर्दनि तु चत्वारि दर्शनान्यनाकारोपयोग इत्येवं चतुर्दा सिद्ध इति स्थित, 'सव्वे तल्लक्सणा जीवति ते अनन्तरोक्का Prem मा गोपानोपायो यचा मामान्येन मर्यजीपाना ते तल्लक्षणा सर्वेऽपि जोवा, सामान्येन व जीवाना द्वादशाप्युपयोगा एते लक्षषत्वे. fotणार्या सदियोन्दिपारमा मन्यमानश्रुतानाचतुर्दर्शनपास्तय एवोपयोगलक्षणत्वेनावगन्तव्याः, चतुरिन्द्रयासमिपञ्चेन्द्रियाणा तु तय एत । गत पाने योग' लभ्यत, पनिरन्वेन्द्रियागा तु मनुन्यादीना नानाजीवानाधिय द्वादशाप्यत उपयोगा प्राप्यन्ते, एकैकस्य तु सन्निपन्चेन्द्रियस्य Prem चने नान पिस भावनोया , तदवमुकस्वम्पादभिरुपयोगैरजीवेभ्यो ब्यावृता जीवा लक्ष्यन्त इति तल्लक्षणा जीवा उच्यन्ते, में मापसे गाभागादिनि भार, यच्चान्योक 'उपयोगलतणो जीव (तत्वा. म. २ सू• उपयोगो लन) इति तज्जीवत्वसामान्यमुपयोगसामान्य य, भानीय, गंग सम्योपोगमा मह कदाचिदपि व्यभिचाराभावादुपयोगो जीवम्य लक्षणमिति भाव इति गाथार्थः ॥ ३ ॥ प्रस्तुतोपसं- दगम्य वितिपय प्रस्नपनाचना चाह- जोरममासा अनुभेया वन्निया समासेणं। एवमिह भावरहिया अजीवव्वा उ विन्नेया ।।४।। 'M' समझा 'जोगमामा' समन्ततोगशिपदमादका जीवसपेरा वर्णिता' भपिता, कथम्भता : इत्याइ-मिथ्यादृष्टिसास्वादनादिप्रकारण THदोन्दिमदिरा पिपासाभेन प रयो भेदा रे ते पहुभेता, योगभिमैं दे प्रतिपादिता इत्यर्थ , 'समामेन' मधेपेय, तदितरस्य न त्व - .

·S पारिति । प्राइन र जगमामा यथाक्तस्वरूपा भवन्ति त जीवा क्यम्भूता निक्षणाय भवन्ति इति क्भ्यता, विपक्षस्वरूप हि कथिते तद यावृत्त प्रस्ताय गुमायो मत गाईकर जीवगमापु प्रस्तुतेवपि तद्विपततयाऽऽसग्नभूतानजीवानपि प्रसड्गत प्रतिपादयितु प्रस्तावनार्थमाह-'एवमिहे त्यादि, यया सियाणि जोपश्यामि शनि नुगम्दस्यापिरमार्थत्वाइवमजीवदव्यागयपि 'ह' मस्मिल्लाक विज्ञयानीति सम्बन्ध , तैरपि ज्ञातरत्र व अन्य पुरस्तादन्यत्र च प्रयो- जनाधिगद्भावादिति भा', रम्भूतानि पुनरजीवद्रव्याधि विज्ञ यानि इत्याह-भावरहिय' ति भावा-मनन्तगुस्तद्वादशोपयोगलक्षणा जीवपर्यायास्तैर्भाव रहितान्यजीव- मान्ति प्रतिव्यानीति माया ॥ कानि पुनस्तानि इति विनेयवचनमाशदत्य मूर्तामूर्तभेदभिन्नान्यजोवद्रव्यागयवानिधित्सुराह- ते उण धम्माधम्मा आगास अरूपिणो तहा फालो । संधा देस पएसा अणुत्तिऽविय पोग्गला रूपी ॥ ८५ ।। 'ते उण' न मन्यनन्तरगाथायामतीपश्यापि विज्ञयत्वनोपदिष्टानि तानि पुना स्प्यरुपिभेदता द्विधा मन्तीति शेष, तनापोणि-प्रमूर्तानि, कानि पुन- सानि! इत्याद–'धम्माधमा आगास' नि धस्निकायाधर्मास्तिगयाकाशास्तिकाया इत्यर्थ , तथा कालधेत्येतानि चत्वार्यजीवद्रव्यायमूर्तानि ज्ञातव्यानि, तत्र जीव मनाना स एप कियापरिगा गना नस्वभावापरम्भद्वाग्गा धरणादमः मम्तय -प्रदेशास्तेषां काय --सट्यातोऽस्तिकाय धर्मशासावस्तिकायश्चेति समास , सकललाकव्यापो मग म्ययनदेगारमा दागा जोरपुरलानामव तथैव गतिपरिणताना तत्स्वभावाधरणदधर्म , जीवपुद्गलानी स्थित्युपष्टम्भकारक इत्यर्थः, शेप धर्मास्तिमायवत्स- प्रजित, गायरलवारानादरग, रिमुक्तं भवति? ---मा-मर्यादया यन्सयागेऽपि स्वकीयस्वकीयस्वरूपेऽवम्यानत सर्वथा तत्स्वरूपत्वाप्राप्तिलनण्या काशन्ते स्वभाव साभावस्थिनिहरणेन पनि १६ गाथां यत तदाकारामिति, मयता मा -अभिविधिना सर्वात्मना तत्सयोगानुभवनलतणेन काशन्त-तथैव दीप्यन्ते पदार्था यत्न नदापागं तप नास्निायोत्यार निकाय , लकालाकव्यापी मनन्तप्रदेशात्मने व्यपिशेष इत्य, कलन-समस्तवस्तुम्तोमस्य मयानमिति काल मथवा कस- यन्ति-मामानन पण पन्नायापनिकमुनादि चेत्यादिप्रकारण सामपि सचेतनाचतन वस्त्ववगच्छन्ति कवल्यादयोऽनेनेति काल -समयावलिकादिम्पो द्रव्यविरोष , - . न ·मथ यातिरादिका कला-चालारापास्ताभिनिततासा वा समूह इति काल-समचालिकादिरूप एव, मथ यथा धर्मास्तिराय इत्युक्त तथा काला- निय पनि फरमान्नाच्यते इति कर, नैव, प्रदेश महत्व र तनुपरत , मन च तन्नास्ति, अतीतानागतसमयाना विनटानुत्पन्नत्वेन प्रक्षापाप्रपणाकाले वर्तमानसमयलक्षण कम्यैव प्रदरम्य सापादिति, यर्थ वमावलिकामुह दिवमादिप्ररूपणाया मध्यभावप्रसङ्ग सानोति, भावलिकादीनामप्यसढख्येयसमयात्मकत्वेन प्रदेशबहुत्व एवोपपत, सत्यमेनर, क्यान स्थिरस्परकाटतयवर्तितस्त्वभ्युपगपररव्यवहारनयमनमाश्रित्यावलिकादिकाल प्रल्प्यते, निश्चयनयस्तु मन्यते न धम्मास्तिकायादौ प्रदेशराशिरिधावलिकादा कस्थित मयशिस्ति, मतोतानागताना विनत्रानुत्पन्नत्वेन वर्तमानसमयमासस्येव सत्वादिति न वास्तवा भावलिकादयो, नापि कालेऽस्तिकायतति, अत एव कालोऽन्यत पर्तमान समयमावतवेव निर्मायं प्राको न मामान्येन यहाह--"काण भी दव्या पन्नता ? गोयमा । छ दया पन्नत्ता, तजहा-धन्मत्यिकए भधम्मत्किाए भागा गस्थिर जीवत्यिाए पोगगनत्यिकाए प्रशासमए' इत्यल विस्तरेण, तदेवमेतानि धर्मास्तिकायादीनि चत्वार्ययतीवद्रव्याणि 'अरूपीणि' प्रमूर्तानि ज्ञातव्यानि पुगलाच तेऽनिकासार पनि पुगलास्निाय इति योऽन्यत्रोक स स्कन्धदेशप्रदेशपरमाणुभेदात चतुर्दा भवति रूपवारचेत्यत माह 'सधा वैसे त्यादि, तत स्कन्धा - अनन्ता सन्नरग्माणअनपरा मामचतुर्याड्या स्तम्भसम्भादयस्तदग्राह्या भचित्तमहास्कन्धादयोऽपि, देशास्तु तेषामेवोधिोमध्यभागवृत्तय स्यूलरसगडरूपा अपयवा प्रदेशास्तु पेरानमा सून्नास्लमा प्रायका पद, 'प्रणुत्तिऽपि य ति मणु रित्यपि च, निर शैकपरमाणु रपि चेत्यर्थ , जातिनिर्देशश्चाय व्यक्तिपक्षे त्यपदोऽपि चेति इष्टब्य , विगलितगरिपग्माणूनामपि पुद्गलास्तायेऽनन्तानतत्वानुपपते , तरेते स्कन्धदेशप्रदेशपरमाणुरूपाश्चतुविधा प्रपि धरला पुलास्तिमाया मजीवद्रव्यलक्षण पिणो मूर्ता ९५ माया, प्रलगलनधर्मछल्लाच्चे पाला उच्चन्ते, ते हि कुर्ता द्रव्यागुलन्ति वियुज्यन्ते किन्चितु द्रव्य स्वसयोगत पूरयन्ति-पुत्र फुल्यन्ति, तदवमतानि धर्मा- निमायानोनि पन्चापि भूमिनम्बरपाययजीवव्याणि ज्ञानपानोति गाथार्थ ॥८६॥ भाइ-ननु जीवन्यस्याफ्यागा लक्षणमुक्तमतस्तदर्शनात्तस्य सत्ता प्रतिपद्यामहे, धम्मारिमायादौनां त्वतीयद्यया कि लाख यत्ममीदम तमना प्रतीम श्याशइक्याह- ·, प्रगिन या गिस्य नभगाप्रमाणकता वजुमुचिता, नाप्यतीन्द्रियेऽवष्वकान्ततो युक्त्यन्वेषणपरैर्भाव्य, यदार-"मागमचोपपत्तित्र, सम्पूर्ण दृष्टि कारणम् । WiPामनी, गदायकाय ॥१॥" तस्माचीपपुलावकोशहतुतास्वरुपया-वगाहनया नभो लक्ष्यत इति सा तप्य लनणं भवति, तेनर नवपुराणादिभावेन प्रति निगागामानास्मिाान परिमन पत्तन वातना सैव साध्यत्वन गुणो यस्य कालस्य स वर्तनागुण कालो योन्य , इदमुक्त मानि-यथोकस्वरूपा वर्तना सभेने गाया मा मा गम्या वाच्यते लनगण घ तम्य सा भवति, तया कालस्य लक्ष्यमाणत्वात्, तथादि-मस्तीह जगति काल , स्तम्भम्भादियस्तूना नवपुराणादि- पगलमाया यालागारमाननादानो प्रतिनियतसमयनियमन पुपपलादिप्रदानलगायाध वर्तनायास्तमन्तरेणानुपपत्त , सत्स्वपि हि तेषु यतादिदव्येषु सत्यपि चप्रामनगरादिक शेस निपत गन्नत्यादिराल ए दादीना पुष्पफलप्रसवादिश वर्तनो दृश्यते, यदि स्वभावादेवेयमिभ्यते तदा नित्य सत्त्वमसत्त्वं वा प्रसज्येत, निशानाभारना का वाम्भ रात्, यस्ता-या नियामा स काल एवेति प्रतिपत्तव्यम्, मन च बहु वक्तव्य नोच्यते ग्रन्थप्रपञ्चमयादन्यत्रोकत्वाच्चेति, रगमपुलमान दनिया र जाप एपमाणत्वासन्यासो लक्षगा भाति, मथ पुद्गलास्तिकायस्य लक्षणमभिधित्सुराह–'रूवरसे' त्यादि, रूपररागन्धस्पर्शा यथाराइ ख्यं नयन ग्ग प्रामानिमिरमा विमान मारि यथा सस्था गहननादीना ते रूपगन्धस्पर्शादयस्तेषा फारा-हेतुर्निबन्धनं रूपरसगन्धस्पर्शादिकारण, पुद्गलास्तिकाय इति प्रमालम्पो नया पदाना पुनला कारणा, किन्तु सोत्ताभरमानावरणायप्रारयम्र्मबन्धस्य प त एव कारणमिति फारणशब्दो डमरमणिन्यायेनालापि सम्बध्यते, प्पा दिग्गागरगाम्नानादिरूपणा परिणामन्ती गातो परिणाम वाग्गा भवति तथा पुद्गला अपि रूपरसगन्धरपर्शादिभावनाष्ठप्रकारकर्मवन्धरूपेण च परिणत मनगर परिणाम सारण भरत नि मतोतारम्, एव प पुद्गला सराल रूपरमगन्धरपर्शादीनां पर्मपरिणामस्य च कार्यलमादर्शयता से रूपादय पर्मपरिणाम पुरानो लागामध्यपुमा दाग . परमप्रमाणा प्रतिनिगि मादिभिगोचित्र यान्यथाउपपत्तिसिद्धन व पर्मपन्धन स्थकारणास्य फरलास्तिकायस्य लगा र ॥५॥ नाय गोगामासहपाणाप्रमगायानानि प्राषितानि गलतगणान्यजीपदव्यागयपि, तत्प्रपणाप राप्रगणमपि ·म ८॥ रात्दप्रसाणाद्वारं समाप्तमिति । भय सतायपरण्या व्यपमा चे' त्यादिगाधोपन्यस्त क्रमप्राप्त द्वितीयं द्रव्यप्रमाणद्वारमभिधित्सुः प्रमाणस्य तामस्वरूपं निरूपयितुमाह- दव्ये येत्ते काले भावे य चउठिवह पमाणं तु। दव्य पएसविभागं पएसमेगाइयमणतं ।। ८७।। • प्रमीयते धान्यादि परिच्छिद्यतेऽनेनेनि प्रभागम् असतिप्रसृत्यादि, अथवेदं चेदं च स्वरूपमस्य भवतीत्येप्रतिनियतस्वरूपता प्रत्येकं प्रमीयन्ते परिच्च्यिन्ते य. तत्प्रमाण यथोक्तमेव, यदिवा धान्यादरेस प्रेमिति -परिच्छेदः रवरूपावगमः प्रमाणम् , अन पोऽसतिप्रसृत्यादेस्तद्धतुत्यात्प्रमाणता, तञ्च प्रमाण द्रव्यादिप्रमेयपशाच्चतु। विध भवनीत्येतदेवाह'चउव्विद पमाणं तु' ति 'तुः' पुनरर्थे, प्रमाण पुनधतुर्धा, तद्यथा 'दव्ये' इत्यादि, सूचामानत्वात् मूलस्य द्रव्यविषय प्रमाय द्रव्यप्रमाणं क्षेल. विषयं प्रमाण क्षेत्र प्रमाण एव कालप्रमाण' भावप्रमाण ति, तत्र 'दय' ति दन्याप्रमाण' द्विधा मनति, तदेव द्वीरिध्यमाह-'पएसविभाग' ति प्रदेशनिष्पन्न कि. भागनिष्पन्नं चेयर्थः, तत 'पएम' ति प्ररुया निविभागा निरशा देशा प्रदेशा परमाणन इत्याप्त. प्रदेशनिष्पनमनेरिध भाति, तदेवाद-नाश्यमणतं' ति एकं परमाणुमादी कृत्या अनन्तमित्यनन्तप्रदेशनिप्पनस्कन्धपर्यन्तं सर्वमपि प्रदेशनियन्न देव्यप्रमाणमुच्यत इत्यर्थः, तत परमाणु रेकप्रदेशस्वरूप द्रव्यप्रमाण द्यावरत स्कन्ध प्रदेशद्वयनिष्पन्न द्रव्यप्रमाण व्यणुमस्तु स्वन्ध: प्रदेशस्त्रयनिष्पन्न दव्यप्रमाण' यावदनन्ताणु यः स्कन्धोऽनन्तप्रदेशनिष्पन्न' प्रव्यप्रमाणमभिधीयते, पाह- नन्विदं परमागवादिक्मनतारा स्कन्धार्यन्तं द्रव्यमेव तस्य च प्रमेयत्वात्कयं प्रमाणता युज्यत इति, नैतदेव, प्रमेयस्यापि द्रव्यादे. प्रमाणताया स्टत्वात् , तथाहि-प्रस्थ- फादिप्रमाणेन मित्या पुन्जीकृत घान्यादि द्रव्यमालोक्य लोके वक्तारो भान्ति प्रस्थकादिरय पुजीतस्तिष्टीति, ततश्च द्वित्रिचतुरादिप्रदेशनिष्पन्नत्वलक्षणेन स्वरूपे. यव प्रमीयमाणत्वात्परमाण्यादिद्रव्यस्यापि कर्मसाधनप्रमाणशब्दवाच्यता दुव, वरणसाधनपने त्वेद्विश्यादिप्रदेशनिपन्न वलक्षण स्वरूपमेव मुख्यतया प्रमाणमुच्यते, द्रव्यं तु तत्स्वरूपयोगादुपचारत इति, भावसाधनतायां प्रमितिः प्रमाण, प्रमाणस्य प्रमेयाधीनत्वात्प्रमाणप्रमेययोद्वयोरप्युचारात्प्रमाणताऽतोऽतापि पने परमागवादिदव्य- स्योपचार त्प्रमाणताऽविरलैवेति गाथार्थः ।। ८७ ॥ १६ चौक्तस्वरूपं द्रव्यं यथोत्तरमन्यान्यसङ्ख्योपेतः स्वगतैरव प्रदेशेर्निष्पन्नत्वात्प्रदेशनिपान माणमुक्तं, द्वितगे ॥८६॥ ।

·प्रभाव तु स्वगत दशान् विहायापरी विविधा विशिष्टा वा भागा -भट् गा विकल्प प्रकार इतियावत् तेन निपन्नं विभागनि पन्न, तच्चापिटल्याह- माणुम्माणपमाणं पडिमाण गणियमेव य विभाग। पत्थक डयाइ धन्ने चउभागविवडियं च रसे ॥ ८८ ।। विभागनिष्पन्न प्रमाण पन्चधा भवति, तद्यथा-मानमुन्मानमवमानं प्रतिमानं गएिम चनि, तब मानलनां प्रमाणं पुनरपि द्विधा धान्यमानप्रमा रम्मान तन मीयतेऽनेनेति मानं तच्च नत्प्रमाणा चेति मानप्रमाणं धान्यविषयं मानप्रमाणं धान्यमानप्रमागा, तच्च मगरदेशप्रद्धि सिद्धान्त 'दा राईट पाईला दिनाऽरात्यादिकं प्रतिपादितं, तथाहि अश्नुत तत्प्रभा वन समस्तधान्यमानानि व्याप्योतीत्यशति प्रवाट मुग्धहस्त लम्पात परिनिधन धान्यमपि तथाच्यत, तद्वयेन च निपना नावाकारताव्यवस्थापितप्राञ्जलकरतलरूपा प्रसूति , द्वे च प्रसूती सेतिरा, मा च नेह प्रसिद्धा गृह्यते, मागधमानस्यैर प्रतिपिपा यिक्तित्वाद, मत श्य मगधाजनपदसिद्धा काचिदवगन्तब्या, चतरन सेतिका बुडव त चत्वार पर य अमी चत्वार भाटवस्ते चत्वारा द्रोण पाट्या माजाना जघन्य कुम्भ अशीयाऽऽाना मध्यम बुम्म शतेनायरानामुत्कृष्ट कुम्भ भष्टभिराववशतैर्वाह , अनेन धान्यमानप्रमाणेन मगधादेशे प्रीयादिधान्यानि मीयन्ते, अव सत्र परधाडवाइ धन्ने' इति अवता प्रस्थाडवलक्षण धान्यमान साक्षादुपाप्त, शेप त्यसतिग्रसल्याटकादिक्मादिशब्दाद् गृहीतं, समानप्रमागास्त्ररुपमाह-'चउभागविडियं च रसे' ति सी गृती- लादिस्तद्विषय मानं धान्यमानात् सेतिमादे सकाशाच्चतुर्भागविवर्द्धितं चतुर्थाशेनाभ्यधिक भवति, धान्यरयाद्रतापयच्छिया गंभाति ग्मस्य तु यात्मरत्वान तत्पम्भव, भतो धान्यमानादभ्यधिक चतुर्थोशलक्षणयात शिसया युक्तं किलेतद्विधीयते, धान्यमानं त्वितरापेत्तया हीन चतुर्भागलक्षण्या यदि शिग्रया गन्दितं भवनि, मता रसमानम- न्त शिरा धान्यमान्यं तु बहि शिसमित्य वं माम• द्वितयमपि तुरयं भवति, तन रसमानमागमे-'चउपलमाणा चउमरिय' त्यादिना चतु षष्ट्यादिवमुक्त, त्याहि षट्पन्या शदधिापलशतद्वयमानं माणिकाम ग्ममानमिद सोपरि कक्ष्यते, तस्य चतु पष्टितमभागनिष्पनत्वात्मान्य चतुष्पष्टिकानामप्रथम रसमागम्, श्यं च मामयदेव चनुष्य लमाना दटच्या, तया तस्या एव माणिवाया द्वाति शप्तमभागवत्सित्वादष्टपलप्रमाणा द्वातिशिका, तथा मापिकाया ण्य पादशभागयस्तित्त्वात्पाटशपलप्रमाणा पाहनिया, एया 1.॥

·एव चाटमभागइतित्वाद् द्वाति रात्पलपरिमाणाटभागिता, तस्या एव चतुर्थाशवत्तित्वाच्चतु षष्टिपलप्रमाणा चतुर्भागिता, तम्या एखादभागवर्तिनी महाशियधिराशत्मा- नाऽभ्रमाणिस, पटपञ्चाशदधिक्पल शतदयामाया तु माथिस,प्रनेन सर्बणापि रसमानेन मगधादेश एव पृततेलादीनि मीयन्ते, एतच्च ग्ममानं सूत्रता गाममा प्रतिपा- दित, सतितरचियत्तानुप्रहमातालवादस्य सूत्रस्येति गाथाः ।।८८॥ तदेवं धान्यमानरसमानलक्षाणभेदद्वययुक्तमपि प्रतिपादितं मानरूपं द्रव्यप्रमाणामधान्मानादिद्रव्यात. माणस्वरूपनिर्णयार्थमाह- फ साश्यमुम्माणं अवमाणं चेव होइ दंडाई। पडिमाण धरिमेसु य भणियं एकाइय गणिम ॥ ८६ ॥ अद-ऊयमुत्क्षिप्य मीयते-तोलनद्वारेण परिचियते कास्यादिवमनेनेत्युन्मानं-यार्षिफतुलादिकं, का पुन व्येषु विषय घ्याप्रियमाणमिदं त्यप्रमाणमध्ये पव्यते ? इलाह-कंसाइप' मिति मुख्यत्ययात्मास्यादिग्धित्यर्थः, तत कांस्य प्रतीतं भादिशब्दात्तामूलोहागगुडापगडादेः परिग्रहः, एपामनेनान्मीयमानत्यादत- द्विपयमिदमित्यर्थः, इदं धागमे 'मद्धकरिसो गरिसी' इत्यादिनाऽषादिकं भारपर्यन्तमुक्तं, तस पलस्याटमा भागोऽद्धार्पस्तम्यैव चतुर्थाश. वस्तिदद्ध त्वर्टपल द्वे मपन पलं पच्चोत्तरपलगतमानो तुला दशभिस्नुलामिरभारो विंशतितुलानिर्भार इत्येतैर्मगधादेशे कास्यायुन्मीयत इति सर्वमिदमुन्मानमुच्यते, ननु यद्य वमागमेगादि- मुन्मानमुच्यते तहिं पथमिद कादितुलादिकमित्युक्त १ सत्यं, किन्वर्द्धवर्षादिपरिज्ञानोपायत्वादुपचारतस्तदपि तथांच्यन इलदीपः । उत्तमुन्मानं प्रयायमग्नस्यरूपमाह- मपमीयते प्रमाणविशिष्ट भूम्यादिवस्त्यवगम्यतेऽनेनेचवमानं तत्पुनर्दण्डादिकमेव भवति, आदिशब्देन हस्तधनुर्युगरवादिपरिग्रह, एपाच हस्तदण्डधनुर्युगादीनां विशेषत स्वस्समुत्तरगाथायां वक्ष्याम । अथ प्रतिमानमाह-'पडिमाण' मित्यादि, मीयते--परिच्छियतेऽननेति मानं मेयस्य-सुषणदिः प्रतिरूप द्वितीयपक्ष प्रतियोगित्वेन प्रति तुल्य-प्रनिसारा मानं प्रतिमान-गुजाकाक्पयादि, एतदपि सिद्धान्ते "गुजा कागणी निष्फावो" इत्यादिना वहुँदा हितं, नत गुन्जा-'चियोहिय' ति प्रतीतय १ म. पारगुजा तु काकी ३ सतिभागकागया विमागगेनगुन्जायेन विनितो निपावो-वत्र ३ सयो निष्पापा वर्ममाषक ४ दादरा शर्मामापकाएको मगदलव ५ ·पोडरा कर्ममापका एक सुवर्ग ६, एतत्सर्व प्रतिमानमुच्यते, कषु द्रव्येषु पुन परिच्छेदकत्वेन प्रवर्तमानमेतद् व्यप्रमाणभेदाना मध्यऽवीयत ? इत्याह ध्रियन्ते--प्रमाणपरि ज्ञानाय नाराचे व्यवस्थाप्यते यानि तानि धरिकाणि-सुवर्णरजतमुक्ताफलादीनि तेषु विषये परिच्छेदकत्वेन प्रवर्तमानत्वात्प्रतिमानप द्रव्यप्रमाणमुच्यते, गगयते-सट ख्या- यते वस्त्वनेनेति गणिम गणितं वा, तत्पुनरेवद्विव्यादिशीर्षप्रहेलिकापर्य-नमिहेव वक्ष्यमाणस्वरूपमिति गाथार्थ ॥ ८ ॥ अथ तस्यैवावमानम्य स्वरूपं विञ्चिद्, विशे पिततरमाह- दडपणूजुगनालिय अक्सो मुसल च होइ चउहत्थ । दसनालियं च रज्जु चियाण अवमाणसण्णाए ॥ ६ ॥ इहावमार्न समयसागरे 'हत्येण वा दडेण वा इत्यादिवचनेन हस्तदगडधनुरादिकमुक्त, अत्र च हस्त कुनश्चित्कारणात्सूत्रकृता यद्यपि नाक्तस्त पाप्युपलक्षणव्या ख्याताद् द्रष्टव्यः, स चेहैन वक्ष्यमाणस्वरूपोत्सेधाड गुलेन चतुर्विंशत्यट गुलमानो वोद्धव्य , तेन च हस्तेन प्रत्येक चतुर्हस्तप्रमाणा एते दगडधनुर्युगनालिकाक्षमुशलनामान षड मानविशेषा भान्ति, एताच षडप्यमानस-ज्ञया विजानीहीति सम्बन्ध , एषु च मध्ये नालिका-यष्टिविशेषरूपा अक्षा-चू शेषा प्रतीतार्था , तथा दशनालिकाप्रमाणा चला रिशद्धस्तभानामियर्थ रज्जु च मानविशेषरूपमवमानस-ज्ञया विजानीहि, प्राह ननु यदि दण्डाय सर्वपि प्रत्येक चतुर्हस्तप्रमाग्या एव न न्यूनाधिकमानास्तह्य केनैव दगडाय न्यतरोपादानेन सिद्ध्यति, किं शेषोपादानेन ?, सत्यं, किन्तु वास्तुभूम्यादिके मेयवस्तुनि लामटियशादेतेषा समानप्रमाणानामपि भेदेन व्याप्रियमाणत्वात्सव पामुपादान, लाके हि वास्तुभूम्यादिर हस्तेनेव मीयते, कृषिकर्मादिविपयभूत क्षेत्र तु चतुर्हस्तवशलक्षणेन दण्डनेव, मार्गस्तु गव्यूतियोजनादिपरिज्ञानार्थ धनुषेय, खातं तु कूपादि नालि कयेव चतुर्हस्तप्रमाणयष्टिविशेषरूपया मीयते, एव युगादेरपि देशादिरूटित प्रतिनियतवस्तुव्यापारो द्रष्टव्य उक्तञ्च-भूमिम्मि हत्थमेत खेत्तै दडो घणु च पंथमि । साय च नालियाएं वियाण ओमाणपरिमाणे ॥ १॥ इति गायार्थः ॥ ॥ उक्त च पन्चप्रकारमपि द्रव्यप्माणमय क्षेत्रप्रमागमभिषित्सुराह-- खेत्तपमाणं दुविह विभाग ओगाहणाए निप्फन्न । एगपएसोगाढाइ होइ ओगाणमणेग ।। ६१ ॥ N ॥ ६२ ।।

·har ॥ च्छ्यो दिनयनमागमोक्तमवैवानन्तर क्त्यमाणस्वरूप वा तस्मादुकस्वरूपोत्सेधाज्जातमङ्गुलमुत्सधागुल, अथवोत्सेधो-नारकादिरारोगणामुच्चस्त्व तत्प्रमागणनिर्णय. फर्तृत्वेन तद्विषयमइ गुलमुत्सेधाडगुलं, अत्रैव कक्ष्यमाणन्यायेन चतु शतगुणितात्सहस्रगुणिताद्वा उत्सेधाड् गुलप्रमाणाज्जात प्रमाबाट गुल', अथवा प्रमाणप्राप्तमट गुल प्रमाणागुल, नात पर बृहत्तरमडगुलमस्त्यत इदमेव प्रमाणप्राप्तमिति भाव , यदिवा समस्तलोकव्यवहारराज्यादिस्थितिप्रथमप्रणेतृत्वेन प्रमाणभूतोऽस्मिन्नवसर्पिणी- काले तावा गादिदेवो भरतचक्रवर्ती वा तस्य प्रमाणभूतपुरुषस्याद्गुल प्रमाणागुल, प्रात्माङ गुले तु ये यस्मिन् काले भग्तसगरादयो मनुष्याः शाम्रोक्तप्रमाणयुक्ता भान्ति तेपा सम्बन्ध्यात्मा गृह्यते तस्यात्मनोऽगुलमात्माङ गुल , इदं च विविधमप्यड् गुल पुन. प्रत्येक विधा भवति, तद्यथा--सूत्र्यगुल' प्रतराड्गुल पनागुल चेति, तन देयेणगुलायता वाहल्यतस्त्वेकप्रादेशिकी नभ प्रदेशश्रेणि शूच्यड् गुलमुच्यते, एतच्च सद्भावतोऽसख्येयप्रदेशशूच्यात्मकमप्रसत्कल्पनया सूच्याकारेण प्रदेशत्रय व्यवस्थाप्य भावनीय, तद्यथा सूची सच्यैव गुणिता प्रतराङ गुल भवति, इदमपि परमार्थतोऽसड् ख्येयप्रदेशात्मवम्, असद्भावतस्त्वेतामेवानन्तरदर्शिता त्रिप्रदेशात्मिकों सूची तयेव गुणयित्वा प्रत्येकं प्रदेशस्त्रयनिष्पन्न सूचीत्रयात्मक नवप्रदेशसख्य विनिधाय परिभावनीयम्, अत्रापि स्थापना.........,प्रतरथ सच्या गुणितो देध्य- विष्कम्भवाहल्येषु समसङ्ख्य धनाड गुलौं भवति, प्रतराङ्गुल च दैय॑विष्कम्भाभ्यामेव प्रदेश समसख्यं न पिण्डत- ताय तोकप्रदेशमानत्वादिति प्रतराइ गुलतो घना- गुलस्य भेदो भावनीय , इदमपि सद्भावतो देय॑विष्कम्भबोहल्येषु प्रत्येकमसद् ख्ययप्रदेशात्मकम्, तत्प्ररूपण्या तु किल सप्तविशतिप्रदेशमान, पूवनिर्दिष्टत्रिप्रदेशात्मक. सूच्याऽनन्तरदर्शितनवप्रदशात्मके प्रतरे गुणिते एतावतामेव प्रदेशाना भावात् , एषा च स्थापनाऽनन्तरनिर्दिष्टनवप्रदेशात्मस्पतरस्याध उपरि च ना नव प्रदेशान दत्वा मावनीया, तथा च सत्यायामविष्यम्भपिगडैस्तुल्यमिदमापद्यत इति गाथार्थः ॥ १३ ॥ नवमीषामुत्सेधाङ गुलप्रमाणाडगुलात्माइ गुलानां मध्ये उत्सेधाइ गुल तावत्कि- प्रमाणं भवति ? इत्याराडक्य तत्प्रमाणनि पत्तिकमनिरूपणार्थमाह- सत्येण सुतिपक्षणवि छेत्तुं भेत्तुं च किर न सका। तं परमाणु सिद्धा वयंति आई पमाणाणं ॥ १४॥ ॥६४ ।। Ansar ·इद य परमाणु सुतीदपेनापि शत्रण रागादिना कुन्तादिना च यथासङ्ख्यं क्लि हेतु भेत्तुं या न शक्यते अतिसूक्ष्मत्वात् तमेवेत्थम्भा परमाण वदयमाणानामुत्सैधाह गुलनिष्पत्तिकारणभूतानामुच्छ्लणक्षिणकादिप्रमाणानाम् 'मादि' प्रथममारम्भव पदन्ति 'सिद्धा' ज्ञानसिद्धा. केवलिनी, न तु मुक्तिप्राप्ता., तेषा शरीरावभावेन वचनस्यासम्भवादिति, क्लिशब्देन च लक्षणमेवास्येदमधीयते न पुनस्त कोऽपि छेत्तु भेत्तु या समारभते, भतिलक्षणत्वेन दिनभेदनाविषयत्वात् प्रयोजना- भावाच्चेति सूचयति, मयं चेह व्यवहारनयमतेनैव परमाणत्वेनोच्यते, यावताऽनन्ताणुवस्वन्ध एवासौ, केवल सूक्ष्मपरिणामापनत्वेन चतुदणवेदनभेदनाविषयत्वादमुमपि ग्यवहारनय' परमाणु मन्यत इतीह परमारगुत्वेनोपन्यस्त इति गाथार्य ।। ६४॥ माह--ननु कि परमाणोरपि निधयव्यवहारनयन्तो भेदः समस्ति येनामुमरि व्यवहा. रनयः परमाणु मन्यते इत्युच्यते इति, सत्यं, मस्त्य वेत्याह- परमाणू सो दुधिहो सुहुमो तह वावहारिओ चेव । सुमुमो य अप्पएसो ववहारनपणर्णतओ खंधो ॥ ५ ॥ गीतिकय, न तु गाथा || स परमाणुः सामान्येन द्विविधो भवति-'सूक्ष्म.' नेश्वरिषस्तथा व्यावहारिपश्च, तत्र निभानयाभिप्रेत सूक्ष्म परमाणुरप्रदेश एवं ज्ञातव्यो, निरंशत्वेन स्वव्यतिरिक्तान्यप्रदेशानामभावात् , एवभूत एव हि परमार्थत. परमाणुरुच्यते, परमः-प्रष्टः प्रकर्यप्राप्तोऽणु -सूक्ष्म परमाणरिति ध्युत्पत्तेः वकम्य-कारणमेव तदन्त्य सूक्ष्मो नित्यय भवति परमाणुः । एकरसवर्णगन्धो द्विस्पर्श. कायलिड गश्च ॥ १॥” इति, 'पारणमेव तदन्त्य' मिति, पर्यन्तभूत उत्तरेषा द्वषणुकादिस्कन्धाना कारणमेवासो परमाणुर्न पुनरन्यस्य कस्यापि सत्के कार्यमसौ, ततोऽपि परतोऽन्यस्य क्स्यापि तदारम्भस्याभावात् , पणुरादयस्तु पूर्वोत्तरापेक्षया कार्य कारणं च भवन्तीति भाव , शेषं सुगम, ववहारनएण भयं तभी संध' ति व्यवहारनयमतेन पुनरनन्ताणु निष्पन्नोऽपि स्वन्धो योऽद्यापि सूदमपरिणामापन्नत्वेन घेत भेतु पा न शक्यते सोऽपि परमाणुरुच्यते, सूक्ष्मत्वेन छेदनभेदनाविषयत्वस्यासापि तुल्यत्यादिति भावार्थः । माह-जनु भवत्येवं तथाऽपि यूक्ष्मपरमाणुग्य प्रमाणानामादित्वेन पस्मान्नाधिक्रियते, न चासौ प्रमाणानां कारयात्वेन न घ्याप्रियते, च्यावहारिकपरमाणोरपि तैरेवानन्तनिष्पन्नत्वात्?, सत्यमुक्त, किन्तु प्रमाणव्यवहारोऽत्र प्रस्तुतः, व्यवक्षा- ·रे र लोकस्य सर्ववानन्तायुकरबन्ध एव मुख्यत उपयुज्यते न सूक्ष्मपरमाणव इति झापनार्थ सूक्ष्मपरमाणु प्रमाणानामादित्वेन हि न विवक्षित , गम्भौराभिप्रायाश्च सूत्र प्रतय इसन्ददपि सुधिया कारणमन्यूयमिति गीतिकाय ॥६५॥ अथोत्तरमनेन व्यावहारिखपरमाणुना यत्प्रमाणं यथा निष्पद्यते तत्तथोपदर्शयन्नाह- परमाणू य अषता सहिया उस्सण्हसण्डिया एक्का। साऽयंतगुणा संती ससहिया सोऽणु ववहारो॥१६॥ 'परमाणु' इत्यादि, ते च व्यावहारिकपरमाणवोऽनन्ता 'सहिताः' मिलिताः सन्त एका उच्छलक्षणलदिया भवति, अत्यन्तं लक्षणा श्लदणश्लक्ष्णा सेव लक्षणलदिणका उत्तरप्रमाणापेक्षया उत्-प्रापल्येन श्लक्ष्णश्लक्षिणका उच्छ्लक्ष्णश्लदिशा, सा चानन्तगुणा सती 'ससण्डिय' ति श्लक्ष्णश्लदिणका भवतीत्यर्थ मागमे चेयं पूर्वस्या सराशादनेकम्थानेश्वष्टगुणैव मिर्णीता, अनेन त्वनन्तगुणा कुतोऽपि लिसितेति केवलिन एव वेत्तारो न वयं अग्दिर्शित्वादिति, 'सोऽशु ववहारी' ति 'सो' ति तिमव्यत्ययाच्चकारस्य च गम्यमानत्वात सा च श्लक्षणलदिणका व्यावहारिकपरमाणो क्रमेण निष्पन्नत्वादुपचारतो व्यावहारिक परमाणुरप्युच्यत इत्यर्थ , ततथै- तावती परिमामाता मुग्न्यत श्लक्ष्णरलक्षिणका उपचारतस्तु व्यावहारिक परमाणुरप्यसाविह प्रोच्यत इति सिद्धमिति गाथार्थ ॥ ६ ॥ अनान्तरेऽभ्युत्पन्नमतिवि- नेय प्राह-ननु व्यावहारिकः परमाणुरनन्तरणुभिन्नि पन्नोऽपि छेदनभेदनाद्यविषय उक्त , तत्किं सर्वोऽप्यनन्तायुक् स्कन्ध इत्यंभूत एव होश्चित्कश्चिच्छेदनादि विषयोऽपि भवति ? इत्याशडक्याह-- खंधोऽगंतपएसो मत्थेगइओ जयम्मि छिज्जेज्जा। भिज्जेज्ज व एवाओ नो छिज्जे नो य भिज्जेज्जा ॥१७॥ 'खंधो' इयादि, अनन्ने परमाणुलनणे प्रदेशनिष्पन्न स्कन्धो 'जगति' अस्मिन् संसारे स कश्चिदस्त्यका तथाविधवादरपरिणामापन इत्यर्थ य किनि. साह--'छिज्जेज्जा मिम्बेज्ज व ति 'छियत' खड्गादिना द्विधा क्रियेत 'भिद्यत' कुन्तादिना सच्छिद्रतां गम्यत, एक्क्स्तु स कश्चिदस्ति सूक्ष्मपरिणामापन्न इत्यर्थ , य किमित्याह-न मियत न च भियत, काठोपललेष्ट्वादयो चादरपरिणामापन्ना मासचक्षुर्गम्या स्कन्धा भवन्ति वेदनादिविषया , सूक्ष्मपरिणामापन्नास्त्वतिशयज्ञानगम्या *ยงราย- -

·परमाणो-
येवमध्या-
न्मानं.
जीवसमाम
॥९७॥
न भवन्त्येव तद्विश्या इति भावः, " खंधोऽणतपरसो अत्यैगइओ उ.जो य छिज्जेज्जा । मिज्जेज व "त्तिकचित् पाठः,अत्राप्यर्थी
न भियत एवेति गाथार्थः ॥ ९७ ॥ तत्र यश्छेदनाद्यविषयः सूक्ष्मपरिणामापनो व्यावहारिकः परमाणुः स पूर्वमेव दर्शितः,
दानी बादरपरिणामवया छेदनादिगोचरस्कन्धरूपान् लक्ष्यलक्ष्णिकाया उपारवर्तिनः शेपानुत्सेधांगुलनिष्पत्तिकारणभूतान् ।
परिमाणविशेषानुपदर्शयवाह-
परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं च वालस्स। लिवा जूया य जवो अगुणविवाट्ठिया कमसो ॥ १८ ॥
परमाणोरनन्तरमुपलक्षणव्याख्यानादूर्ध्वरेणोः पाठो द्रष्टव्यः, आगमेऽनेकस्थानेषु तथैव दृपत्वाद् युक्तिसङ्गतत्वाच्या ततधैते
परमाणवरेणकत्रसरेणुरथरेण्पादयो ययपर्यन्ताः परिमाणविशेषा यथोचरमष्टगुणाः क्रमेण कर्तव्याः, तद्यथा-परमाणुरष्टगुणः ऊध्वरेणुः
भवतीत्यर्थः, परमाणुओह यः पूर्वगाधायामुपचारतः श्लक्ष्णलक्षिणकालक्षणः प्रोक्तः स द्रएव्यो न तु छेदनायविषयः 'प्रमाणादिभूतो
व्यावहारिक इति, तेनानन्तगुणेनान्तराल एष श्लक्ष्णश्लक्ष्णिकाद्यभिधानाद् आविसूक्ष्मण च वेनाष्टगुणेन बादरपरिणामस्योरेणारेघट-
नाव, तथाहि चावायनादिपु रविरश्म्यादिव्यङ्गयः स्वतः परतो वा ऊर्ध्वाधस्तिर्यश्चलनधर्मा रेणुरूर्वरेणुरुरूपते, स.कथं नाष्टगुणेन
निप्पती, तस्मात् सिद्धान्ताव्यभिचारि स्थितमिद-यतुतोपचारतः पूर्व व्यवहारपरमाणुतया प्रोक्ताभिरष्टाभिः श्लक्ष्णश्लक्ष्णिकाभिरेक
ऊपरेशुभरनीति, व्यस्पति-पौरस्त्यादिवायुप्रेरितो गच्छति यो रेणुः स सरेणुः, ऊर्ध्वरेणुः स्वतोऽपि चलति अयं तु पौरस्त्यादिवरतः
प्रेरित होत्यस्मात् सोऽल्पप्रमाण इत्यतोऽष्टभिरूपरेणुभिरेक त्रसरेणुः सम्पयते, एवं च सति ऊर्ध्वरेणोरम्याहारो युक्तिसङ्गत एवायग-
॥९७॥

·प्रमाणा-
गुलमानम्.
जीवसमासे
॥९९॥
हस्तौ इक्षिर्मानविशेषो भवनि, अयं चास्यो गाथायामनुक्तोऽप्यन्याहत्य द्रष्टव्या, भूलगायायामत्रापि पूर्वप्रपन्यस्तत्वादागमे
चोक्तत्वादिति गाथार्थः ॥ ९९ ॥ अतः परं किमित्याह-
पउहत्थं पुण धणुयं दुन्नि सहस्साई गाउयं तेसि । चत्तारि गाउया पुण जोयणमेगंमुणेयव्वं ॥१०॥
चतुर्हस्तं पुनर्धनुर्भवति, कुक्षिद्वयमानं वा एतद्भवतीत्यपि समानार्थत्वाद् द्रष्टव्यम्, तेषां धनुषा द्वे सहस्रे गव्यूतं भवति, चत्वारि
पुनः गव्यूवानि योजनमेकं मुणितव्यं, एतच्च मूलगाथायामनुपन्यस्तमपि गव्यूतभणनेनोपलक्षितत्वादागमेऽप्युक्तत्वादुपयो-
गित्वाचेहोक्तामिति गाथार्थः ।। १०० ।। अतः परं मूलगाथायां यद्यपि श्रेणीप्रवरादयोऽपि क्षेत्रप्रमाणप्रविभागा निर्दिष्टाः सान्त,
तथाऽप्येतसिन्नुत्सेधांगुलनिष्पत्रप्रमाणविचारे न व्याख्यायन्ते, अप्रस्तुतत्वात् , नारकायवगाहनामानविषयत्वेनैव ह्येतदुत्सेधांगुल-
प्रमाणमिहेव वक्ष्यते, तसिँच नरकाद्यवगाहनामाने योजनपर्यन्तमेव क्षेत्रप्रमाणं व्याप्रियते, अतः प्रस्तुतत्वादिह व्याख्यातं, श्रेण्यादिकं
तु तत्राव्याप्रियमाणत्वेनेहाप्रस्तुतत्वान्न व्याख्यायते, उपरिष्टात्तु तदपि व्याख्यास्यत इति । तदेवं निरूपितमुत्सेधांगुलं तनिष्पन्नं च
वितस्त्यादिकं क्षेत्रप्रमाणं, अथ क्रमप्राप्त प्रमाणांगुलं तनिष्पन्नं च वितस्त्यादिकं क्षेत्रप्रमाणमभिधित्सुराह-
उस्सेहंगुलमेगं हवइ पमाणंगुलं दुपंचसयं । ओसप्पिणीए पढमस्स अंगुलं चकवहिस्स ॥ १०१ ॥
अनन्तरोक्तस्वरूपमेकमुत्सेधांगुलं द्विपञ्चशतं एकदेशेन समुदायस्य गम्यमानत्वाद् द्विपश्चशतगुणमित्यर्थः, किं भवतीत्याह-प्रमाणांगुलं
भपति, एकमुत्सेधांगुलं सहस्रगुणं सत् प्रमाणांगुलं सम्पद्यत इति भाषः, इदं चारसंघांगुलात् सहस्रगुणितं प्रमाणांगुलमस्यामवसप्पिण्यां
॥ ९९॥

·जीवसमासे
आत्मा
स्शुलं
उत्सेधाच-
मेयानि
॥१०॥
वितस्ती हस्तः, तेश्रमिस्तैर्धनुः, तेषां च धनुषां द्वै सहले गव्यूतं, चत्वारि गव्युतानि योजनमित्येतत् पूर्वोक्तं सर्वमिहापि द्रष्टव्यं,
नन्वेवमपि सति योजनपर्यन्तमेव क्षेत्रप्रमाणं व्याख्यातं भवति, ये त्वन्येऽपि श्रेणिप्रतरादयो मूलगाथायां तझेदाः प्रोक्तास्तेऽयापि
न व्याख्याता इत्याशङ्कय तद्व्याख्यानार्थमाह-
तेणंगुलेण जं जोयणं तु एत्तो असंखगुणयारो । सेढी पयरं लोगो लोगा णंता अलोगोय ॥ १०२ ॥
तेन पूर्वोक्तप्रमाणांगुलेन यदनन्तरोक्तझमेण योजनं निष्पद्यते 'एनोचि इत आरभ्य यथोसरमसलथेयराशिस्वरूपो गुण-
कारो दीयते, ततः अनुयोगद्वारोक्तक्रमेण संवर्त्य घनीकृतसमचतुरस्रलोकस्यैका नभ प्रदेशश्रेणिर्भवति, तयाऽप्यसंख्यातगुणया
यथोक्तरूपस्यैव लोकस्यैकप्रदेशमानपिण्डोऽसंख्येययोजनायामविष्कम्भो नमःप्रदेशप्रतरो भवति, तेनाप्यसंख्यातगुणेन यथोक्त-
स्वरूपी लोकः सम्पद्यते, "लोगाऽणता अलोगोय" ति, अलोकः पुनर्लोकैरनन्तैरेव भवति, नासंख्यातैर्निरखसानत्वात्तस्यैत्यर्थ
इति गाथार्थः ।। १०२ ।। तदेवं निरूपितं प्रमाणांगुलं, तत्प्रसंगतश्च पूर्वमव्याख्याताः श्रेण्यादयोऽपि व्याख्याताः, अथात्मांगुलं
प्रागुद्दिष्टक्रमप्राप्त व्याख्यातुमाह--
जे जम्मि जुगे पुरिसा अट्ठसपंगुलसमूसिया हुँति । तेसि सयमंगुलं जं तयं तु आयंगुलं होइ ।। १०३ ॥
ये पुरुषाचक्रवर्तिवासुदेवादयो यस्मिन् युगे सुपमदुष्पमादिकाले निजांगुलयोऽष्टोत्तरं शतमंगुलानामुनिछूता-उच्चा भवन्ति, 'तेसि
सयमंगुलं जति तेषा स्वकीयागुलेनाष्टोचरागुलशतोच्चानां पुरुषाणां स्वकमात्मीयागुलं तत् पुनरात्मांगुलं पूर्वोद्दिष्टस्वरूपं भवति,
॥१०॥

·प्रमाणा-
गुलमानम्.
रमस्य चक्रवर्तिनः सम्मध्येकमेवरंगुलं मन्तव्यं आह-नन्वेवं सति भरतचक्रिणः सम्पन्ध्यंगुलं प्रमाणांगुलामित्युक्तं भवति, एवं च सत्यु-
सेपांगुला प्रमाणांगुलं चतुगतगुणमेव स्यान्न सहस्रगुणं, तथाहि भरतचक्रवर्ती आत्मीयांगुलेन किल विशं शतमगुलानामनुयोगद्वार-
चूर्णादिषु निर्णीतः, उरमेधांगुलेन तु पशुधनु शतमानत्वात् प्रतिधनुश्च पण्णवत्यंगुलस्वभावत्वादष्टचत्वारिंशत्सहस्राण्यगुलानामसौ,
सम्पपते, एवं च सत्येकस्मिन् प्रमाणांगुले उत्सेधांगुलानां चत्वार्येप शतानि भवन्ति, विंशत्यधिकशतेन प्रमाणांगुलानामष्टचत्वारिंशत्-
महसमायस्पोत्सेधांगुलराशेर्मागापहारे एतावत एव भावात्, ततथैवं भरतसम्बन्ध्यंगुललक्षणं प्रमाणांगुलमुत्रोघांगुलाच्चतु शतगुणमेव
स्यान महसगुणमिति, सत्यमुक्तं, किन्तु प्रमाणांगुलस्यात्तीयोत्सेधांगुलरूपं पृथुत्वमस्ति, ततो यदा स्वकीयपृथुत्वेन वियुक्तं यथा-
वस्थितमैवेदं निन्त्यते तुदोत्सेधांगुलान् प्रमाणांगुलं चतुःशतगुणमेव भवति, यदा व तृतीयोत्सेधागुललक्षणेन विष्कम्भेन शत-
चतुष्टयलक्षणं प्रमाणांगुलदैव्यं गुण्यते तदोत्सेधांगुलेनांगुलविष्कम्भा शतचतुष्टयदीर्घा चएको द्वितीयापिचैतापमानैव तृतीया तुदैयेण
चतुम्तमानैर विष्कम्मतस्त्वांगुलप्रमाणा, ततश्रुतस्या देव्च्छतद्वयमपनीय विष्कम्भे योज्यते, तथा च सत्यंगुलशतद्वयदीर्घा
अंगुलविफम्मा चेयमपि सम्पद्यते, ततस्तिसृणामप्येतासामुपर्युपरिव्यवस्थापने उत्सेघांगुलेनांगुलसहस्रदीर्घा अंगुलविष्कम्भा प्रमाणा-
गुलस्य सचिः सिद्धा भवति, तव इमां चिमधिकृत्योत्सेधांगुलात प्रमाणांगुलं सहस्रगुणमुक्तं, वस्तुतस्तु चतु:शतगुणमेव, अत एव
पृथ्वीपर्वतद्वीपपयारारिशीयमानादिमानान्यनेनैव चतु:शतगुणेनार्द्धतृतीयांगुललक्षणस्वविष्कम्भान्विवेनानुमायन्ते, न तु सहस्त्र-
गुंणया अंगुलविष्कम्मया मूच्या इति तावदस्माभिः शास्त्रान्तरदर्शनात् वृद्धसम्प्रदायाचावगतं, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति गाथार्थः
॥ १०१ ॥ एनानि च षट् प्रमाणांगुलानि भरतनक्रानिनः पादो मध्यतलदेशरूपः, तौ च युग्मीकृतौ द्वौ पादौ वितस्तिः, ने च है
॥१०॥

·मात्मा-
जीवसमास
उत्सेधाच-
मेयानि
॥१०॥
वितस्ती हस्ता, तवतुर्दिस्तैर्धना, तेषां च धनुपां वे सहले गव्यूतं, चत्वारि गव्यूतानि योजनमित्येतत् पूर्वोक्तं सर्वमिहापि द्रष्टव्यं,
नन्वेवमपि सति योजनपर्यन्तमेव क्षेत्रप्रमाणं व्याख्यातं भवति, ये त्वन्येपि श्रेणिप्रतरादयो मूलगाथायां तद्भेदाः प्रोक्तास्तेऽद्यापि
न व्याख्याता इत्याशङ्कथ तद्व्याख्यानार्थमाह--
तेणंगुलेण जं जोयणं तु एत्तो असंखगुणयारो । सेढी पयरं लोगो लोगा णंता अलोगो य ।। १०२ ॥
तेन पूर्वोक्तप्रमाणांगुलेन यदनन्तरोक्तक्रमेण योजनं निष्पद्यते 'एत्तो त्ति इत आरम्य यथोत्तरमसङ्खधेयराशिस्वरूपो गुण-
कारो दीयते ततः अनुयोगद्वारोक्तक्रमेण संवर्प धनीकृतसमचतुरस्रलोकस्यैका नमःप्रदेशश्रेणिर्भवति, तयाऽप्यसंख्यातगुणया
यथोक्तरूपस्यैव लोकस्यैकप्रदेशमानपिण्डोऽसंख्येययोजनायामविष्कम्भो नमानदेशप्रतरो भवति, तैनाप्यसंख्यातगुणेन यथोक्त-
स्वरूपो लोकः सम्पद्यते, "लोगाऽणंता अलोगोय" ति, अलोकः पुनलोंकैरनन्तैरेव भवति, नासंख्यातैर्निरवसानत्वात्तस्यैत्यर्थ
इति गाथार्थः ।। १०२ ॥ तदेवं निरूपितं प्रमाणांगुलं, तत्प्रसंगतच पूर्वमव्याख्याताः श्रेण्यादयोऽपि न्याख्याताः, अथात्मागुल
प्रागुद्दिष्टक्रमप्राप्तं व्याख्यातुमाह-
जे जम्मि जुगे पुरिसा असयंगुलसमूसिया हुंति । तेसि सयमंगुलं जं तयं तु आयंगुलं होई ॥ १०३ ॥
से पुरुषाचक्रवत्तिवासुदेवादयो यस्मिन् युगे सुपमदुप्पमादिकाले निजांगुलैोष्टोत्तरं शतमंगुलानामुच्छ्रिता-उचा भवन्ति, 'तेसि
सपमंगुलं जति तेषां स्वकीयांगुलेनाष्टोचरांगुलशनोच्चाना पुरुषाणां स्वकमात्मीयागुलं तद पुनरात्मांगुलं पूर्वोद्दिष्टस्वरूपं भवति,
॥१०॥

·आत्मा.
इगुलं
उत्संधाद्य-
गुलमेयानि
१०२॥
अपमय मानार्यः इहाष्टोत्तरांगुलशतोच्चत्वं लक्षणशास्त्रोक्तप्रमाणादिलक्षणयुक्तत्वस्योपलक्षणं, प्रमाणादिलक्षणसम्पन्ना हि पुरुषाः
प्राणाप्याचरांगुलमानोमा एपेति वदिहोपन्यस्त, परमार्थतस्त्वष्टोत्नरांगुलदातमानादीनाः समधिका पाये यत्र युगे शास्त्रोक्तेन प्रमाणादि-
सधणेन मुक्काः पुरुषास्तेषां यदात्मीयर अंगुलं गदाऽऽरमांगुलमिति विज्ञेयमिति गाथार्थम॥१३०॥आह-ननु निरूपितमेव उरसेषांगुलादि-
भेदान् विविधमंगुलं, किन्तु क्षेत्रप्रमाणभेदानां मध्येऽधीतत्वादिदं क्षेत्रप्रमाणत्वेन भवतामभिप्रेत, तत्र किं तत् क्षेत्रमनेन प्रमीयते येन
धेत्रत्रमाणवाऽस्य भवेदित्याशङ्कय विविधस्याप्यंगुलस्य प्रत्येकं प्रमेयं क्षेत्रमुपदर्शयन्नाह-
देहस्स असरण उ गिहसपणाई य आयमाणेणं । दीवुदहिभवणवासा खेत्तपमाणं पमाणेणं ॥ १०४॥
नारकादीनां 'देहस्य' शरीरस्य 'ऊसएण' उत्सेधांगुलेन प्रमाणं विज्ञायते, नारकतिर्यनरामराणां सर्वेषामपि सम्पन्धिनः
गरीरस्य 'सत्त धणु तिन्नि रयणी छच्चव य अंगुलाई रयणाए । गुणसु पमाणं भवधारणीयदेहस्स निरयाणं ॥ १ ॥ इत्यादिकं
वामान्तरे यत् प्रमाणमुक्तं तदुत्सेधांगुलनिप्पन व वितस्तिहस्तादिना प्रमाणेन द्रष्टव्यं, नान्येनत्यर्थः, गृहशयनादीनां तु
प्रमाणमात्मांगुलेन पिनेये, ये यस्मिन् काले प्रमाणपुरुषायत्तिवासुदेवादयः पृथ्वीमण्डलस्य भोक्तारो भवति तेषां सम्बन्धीनि
यानि शपनामनगृहनगरादीनि वास्तूनि तानि सर्वाण्यात्मांगुलनिष्पनेनैव वितस्तिहस्तादिना प्रमाणेन मीयंते, नान्येनेति भावः,
"दीदहिमवणरामा रेसपमाण" ति, 'वासा' इत्यत्र सकारस्य दीर्घत्वमलाक्षणिकं, ततश्च द्वीपोदधिभवनवर्षलक्षणस्य क्षेत्रस्य यत्
प्रमाण-मानं वन् प्रमाणेन-प्रमाणांगुलनिप्पभेनैव योजनपर्यन्तेन प्रमाणेन मीयते नापरणेत्यर्थः, तत्र द्वीपोदधयः प्रतीता एवं
॥१०२॥

·वसमासे
समयादि-
निरूपणं.
॥१०॥
भवनानि-असुरकुमाराधावासाः "वर्षाणि ' भरतहैमवतहरिवर्षमहाविदेहादीनि, एतच्च हिमवदादिवर्षधरविमाननरकावासपृथिव्या
घन्तरालपातालकलशददनयादीनामुपलक्षणं, एतन्मानस्य प्रमाणांगुलनिष्पन्नप्रमाणेनैव प्रमीयमानत्वादिति । अत्राह-ननूरसेधांगुला-
दीनां नारकशरीरादीनि प्रमेयत्वेनोक्तानि, तानि च द्रव्याण्येव, ततश्च द्रव्यप्रमाणमेवैतानि प्राप्नुवन्ति, तत् किमिति क्षेत्रप्रमाणमध्ये-
ऽधीतानि?, नेवमभिप्रायापरिज्ञानात्, नारकशरीरादिद्रव्यद्वारेण तदवगाढं क्षेत्रमेवात्र प्रमेयत्वेनोक्तं द्रष्टव्यमिति नैपां क्षेत्रप्रमाणता विरु-
ध्यते, यत्तु क्षेत्रमेव साक्षादिह तत्प्रमेयत्वने नोक्तं तत्तस्यामूर्तत्वेन मुख्यतः प्रमातुमशक्यत्वादिति भावनीयमिति गाथार्थः ॥१०४।।
तदेवं व्याख्यातं सविपयं त्रिविधमप्यंगुलं, तद्व्याख्यानप्रसङ्गेन च व्याख्याताः सर्वेऽपि अंगुल विहत्थी रयणी कुच्छी' त्यादि-
मूलगायोपन्यस्ताः अलोकपर्यन्ताः क्षेत्रप्रमाणप्रविभागाः, तद्व्याख्याने च विवता सर्वाऽपि मूलगाथा, तद्विवरणे च समर्थितं
सर्वमपि प्रमाणद्वारस्य द्वितीयभेदरूपं क्षेत्रप्रमाणमथ तृतीयभेदस्वरूपं कालप्रमाणं निरूपयितुमाह -
कालेत्ति य एगविहो कालविभागो य होइ गविहो । समयावलियाईओ अणंतकालोति णायवो ॥१०॥
इह जिनवरेन्द्रशासने सर्वमपि वस्तु सामान्यविशेषात्मक, तत्र सामान्यरूपतया विवक्षितं सर्वमप्येकरूपमेव, यथा वनं, विशेषरूपतया तु
विवक्षितं सर्वमप्यनेकरूपं, यथा तदेव वनं धवखदिरपलाशसालतालतमालादिस्वगतभेदविवक्षायामनेकविधमिति । एवं च सति
न्यग्भूतसमयावलिकादिस्वगतानेकभेदजालः कालोऽपि पूर्वोक्तशब्दार्थः काल इति सामान्यविवक्षायामेकविधः, एकप्रकार
एवेत्यर्थः, यदा तु तस्यापि कालस्य विभागो-भेदो विवक्ष्यते तदा स भवत्यनेकविधा, कथं अनेकविधो भवतीत्याह-समयाथाव-
॥१०३॥

·मासे
समयादि-
निरूपणं.
॥१०॥
लिका च समयावलिके ते आदौ यस्य प्राणुस्तोकलवादेरसौ समयावलिकादिरनन्तरवक्ष्यमाणलक्षणः, नन्वयं काल: सामान्येन किं
मान्तोऽनन्तो या इत्याशझ्याह-'अणंतकालोत्ति नायव्वोत्ति' अयं च कालः सामान्यरूपतया विवक्षितोऽनन्तः-अपयवासित
उपलक्षणत्वादनादिश्च भवति, न घयं कदाचिदपि पूर्व नासत् नापि न भवति न चापि न भविष्यतीति गाथार्थः॥१०५॥
अधानेकविधत्वमेव कालस्य विवरीतुमाह-
फालो परमनिरुद्धो अविभागी तं तु जाण समओत्ति । तेऽसंखा आवलिया ता संखेज्जा य ऊसासो॥१०॥
सम्यक् तांस्तान् सर्वानप्यापलिकादीन कालविशेपान् स्वप्रभवत्वेन एति-गच्छति घ्यामोतीति समयः, अथवा सम्यग् गीयन्ते-
परिच्छिद्यन्ते स्थितिविशिष्टत्वेन पदार्था अनेनेति समयः, स च समय इत्येवं जानीहि-अवगच्छ, त्वमिति शिप्यसम्बोधनं, यः किमि
त्याह-काला कालविशेषः, कथंभूतः -' परमनिरुद्धः ' परमसंक्षिप्तः सर्वाल्प इत्यर्थः, यस्मात्परतो नान्याऽल्पीयसी कालमात्राऽस्ति,
फिन्तु स एप सल्पि इति भावः, अत एवाविभागी, परमनिरुद्धत्वादेव न विद्यते केवलिग्रज्ञापच्छेदनेनापि छिद्यमानस्य विभागो-
विभेदः अंशो यस्यासी अविभागी, यदि पुनस्तस्यापि विभागः स्याचदा परमनिरुद्धत्वमेव न स्यादिति हृदयं, तस्मात् सर्वसुक्ष्मी
निरंशः कालविशेष: समय इति स्थितं, एते च समया एकस्मिअप्पतीच कोमले उत्पलपत्रे तीक्ष्णसूच्या भिधमानेऽसंख्याताः सम-
तिझामन्तीति मन्तव्यम् , पट्टसाटिकापाटनदृष्टान्तादिकं चेह बहु वक्तव्यं तच्चानुयोगद्वारेभ्योऽवसेयमिति, • ते चासंख्याताः
समया आवलिका भवति, अमख्यातं चासंख्येयेरेय भेदैरिहैयाभिधास्यते, तत्र यावत्परिमाणेनासंख्यातनावलिकायामसंख्याताः
॥१०॥

·जीरममागे
भाजूनी.
श्रासादि
शार्पप्रहे-
लिकान्त
स्वरूपं.
॥१०५॥
ममया भान्ति तदिहाप्युपरिटाद् वक्षवामः, तापावलिकाः सहयाता एक उच्छवासः अर्ध्वः श्वास उच्छ्वासः, उपलक्षणत्वाच्चह नीचर-
न्तर्मुग गगनं निश्यामः, सोऽपि गाचाता आपलिका इति द्रष्टव्यं, उच्छ्यासोपलक्षितो निःश्वास उच्छ्वासनिश्वासः इत्येतदुभय-
मपि सायाता आपलिका इत्यपि मन्तव्यमिति गाथार्थः ॥ १०६ ॥ अयं चोच्छ्वासनिःश्वासोविशेषण यस्य कस्यापि सम्बन्धी
न गृयन अपितु विशिष्ट एप, प्राणुरिति चायं व्यपदिश्यत इति दर्शयन्नाह-
हष्णगल्लुस्सासो गसो पाणुत्ति सन्निओ एको । पाणू य सत्त थोवो थोवा सत्तेव लवमाहू ॥ १०७ ।।
'दृष्टस्य' प्रमुदितस्य 'अनरकल्पस्य' जरसाऽपीडितस्य निरुपक्लिष्टस्य व्याधिना प्राक् साम्प्रतं चानभिभूतस्येत्यप्युपलक्षणत्वाद्
द्रष्टन्यं, एवंभूतस्य प्राणिनः संबंधी यः एकदेशन समुदायस्य गम्यमानत्यादुच्छ्यासनिःश्वास एप एकः प्राणुरिति संज्ञितः प्राणुसंज्ञया
गड़ित इत्यर्थः, उकारस्यालाक्षणिकत्याच प्राण इत्यपरे, रोगजरादिभिरस्वस्थस्य जन्तोरुच्छ्वासनिःश्वासस्त्वरितादिस्वरूपतयाs-
समारम्भो भवत्यतो हृष्टादिविशेषणोपादानमत्रेति भावनीय, एते च प्राणवः प्राणा या सप्त समुदिताः स्तोक इत्युच्यते, स्तोकाच
मप्त मिलिना लरमाहुस्तीर्थकरगणधरा इति गाथार्थः ।। १०७ ॥ अपरंच-
अहत्तीसंतुलवा अलवो चेव नालिया होइ। दो नालिया मुहुत्तो तीस मुहुत्ता अहोरत्ता ।। १०८॥
अष्टविशालरास्तथा लपथ नाडिका भवति, सा रेष्टत्रिंशलपरेका पटिफा भवतीत्यर्थः, दे तु नाडिके मुहूतः, विशन्मुहूतों-
यहोराममिति गाथार्थः ।। १०८ ॥ अथैफसिन् मुहूर्ते य उच्छ्वासनिःश्यासा भवन्ति तानुपदर्शयन्नाह-
निनि सहस्सा सत्त य सयाणि तेसत्तरी य उस्सासा। एफोकस्सेवइया हुंति मुहुत्तस्स उस्सासा॥ १०९॥
॥१०५॥

·माने
मीनी
श्वासादि
शीर्पग्रहे-
लिकान्त
स्वरूप.
1१०६॥
अनन्तरोक्तन स्तोफलवादिक्रमेण नीणि सहस्राणि निसप्तत्यधिकानि च सप्त शतानीत्येतावन्त उच्छ्वासा उपलक्षणत्वादुच्छ्-
धागनिःसासा एककस्य घटिकाद्वयलक्षणस्य मुहूर्तस्य भवन्ति, तथाहि-सप्तभिरुच्छ्वासनिःश्वासरेकः स्तोको निर्दिष्टः, एवंभूताश्च
स्तोमा एकस्मिारे सप्त प्रोक्ताः, तवः सप्तमिः सप्त गुणिता इत्येकसिल्लवे एकोनपश्चाशदुच्छ्वासनिःश्वासाः सिद्धा भवन्ति,
एकम्मिच मुहूर्ते लवाः सप्तसप्ततिरुक्ता अत एकोनपञ्चाशत् सप्तसप्त्या गुण्यते, ततो जायते यथोक्तं मानं, तद्यथा ३७७३ इति
गाधार्थः ॥ १०९ ।। अथाहोरावस्य परतोऽपि ये कालविशेषास्तानुपदर्शयन्नाह
पन्नरस अहोरत्ता परग्यो पाखा य दो भवे मासो। दो मासा उउसन्ना तिन्नि य रियवो अयणमेगं ॥ ११ ॥
दो अयणाई वरिसं तं दसगुणयड्डियं मवे कमसो । दस य सयं च सहस्सं दस य सहस्सा सयसहस्सं ॥१११॥
परमसयसहस्सं पुण चुलसीइगुणं हवेज पुष्वंग । पुष्वंगसयसहस्सं चुलसीइगुणं भवे पुष्यं ॥ ११२॥
पञ्चदशाहोरामाणि पक्षः, द्वौ पक्षी मासो मवेत्, द्वौ च मासौ ऋतुसंज्ञा, जयश्च ऋतपः पण्मासप्रमाणमेकमयनमिति गाथार्थः
॥ ११०॥ द्वे अपने घपं, तच वर्ष दशलक्षणेन गुणकारेण यथोत्तरं क्रमेण वर्द्धितं भवेत् किमित्याह, दश १०, एतेऽपि दश-
भिगुणिना शनं भोन १००, तदपि दशभिगुणित सहस्रं भवेत् १०००, इदमपि दशभिर्गुणितं दश सहस्राणि भवेयुः १०००१,
एतान्यपि दशभिर्गुणितानि शतसहस्र-सूक्षं भयेदित्यर्थः १०००००, इति गाथार्थः ॥ १११॥ एतदपि वर्षाणां लक्ष पुनश्चतुरशी-
त्या गुणितं चतुरसीनियर्पलक्षात्मकं पूर्वाड्गं भवेदिति, अस्यांकन्यामः ८४०००००, एपामपि पूर्यागानां शतसहस्र लक्ष व्यवस्थाप्य
चतुरसीरया गुणित पूर्व भवेद् इदमुक्त मपति-पूर्वागं लक्षेण गुण्यते तद्गुण च यो राशिर्भवति मोऽपि चतुरशीत्या गुण्यते ततः पूर्व
॥१०६॥

·जीवनमा
हेमौनृत्ता.
पूर्वागादि
स्वरूपं
॥१०७॥
मपद्यने, ग्रंथांतरे तु पूांग पूांगेन गुणितं पूर्वमित्युक्तं तनाप्ययमेर वस्त्वर्थ इति न विरोधः, इह च गोऽङ्कः सोऽनन्तरमाथा
दशिष्यत इति २ इति गाथार्थः ॥ ११२ ॥ कियन्ति पुनः पूर्वोक्तेऽर्थेऽनुष्ठिते सत्येकस्मिन् पूर्ने वाणि भवन्तीत्याह-
पुवस्स उ परिमाणं सारं खलु होति फोडिलक्खाओ । छप्पन्नं च सहस्सा योद्धव्वा वासकोडीणं ।। ११३ ॥
पाठसिद्धव, अइस्त्वयम्-७०५६००००००००००, इदं च पूर्व चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं नयताङ्गं भवति ३, एतदपि चतुर-
शीत्या लक्षस्ताडितं नयुतं ४, तदपि चतुरशीतिलौरेव समाहतं नलिनाङ्गं सम्पद्यते ५, एतदप्यनेनैव गुणकारेण गुणितं नलिन
६, एवं सर्पर पूर्वः पूर्वो राशिश्चतुरशीविलक्षस्वरूपेण गुणकारेण गुणित उत्तरोत्तरराशिरूपतां प्रतिपद्यत इति प्रतिपत्तव्यं, तेषां चोत्त-
रोचरप्रपर्द्धमानराशीनां यथाक्रममेतानि नामानि प्रतिपत्तव्यानि, तद्यथा-महानलिनाङ्गं ७, महानलिनं ८, पद्माङ्ग ९, पनं १०,
कमलाझं ११, कमलं १२, कुमुदा १३, कुमुदं १४, उटिताङ्गं १५, त्रुटित १६, अटटाङ्गं १७, अटटं १८, अववाझं १९, अवय
२०, हुड्का २१, कुहुकं २२, अयुतानं २३ अयुत २४, प्रयुताग २५, प्रयुतं २६,शीर्षप्रहेलिकाङ्गं २७, एवमेते राशयचतुरशीति-
लक्षस्वरूपेण गुणकारेण यथोत्तरं प्रवर्द्धमाना द्रष्टव्याः तापयायदिदमेव शीर्पनहेलिकाङ्गं चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितं शीर्पग्रहेलिका भवति
२८, अस्याथ शीर्पप्रहेलिकायाः स्वरूपमझतोऽपि दर्श्यते, अद्भावह चतुर्नवत्यधिक शतं भवति, तद्यथा ७५८२६३२५३०७-
३०१०२४११५७९७३५६९९७५६९६४०६२१८९६६८४८०८० १८३२९६, अये चत्वारिंशं शून्यशतं, यथोक्तान्येव शीर्षप्रहे-
लिकापर्यन्तराशिनामानि सूनकारोऽप्याह,
॥१०७॥

·पूर्वांगादि-
स्वरूपं
॥१०८॥
पुव्वंगं पुन्यपि य नउयंगं चेव होइ नउयं च । नलिणंगं नलिणंपि य महानलिणंगं महानलिणं ॥ ११४ ।।
पउमं कमलं कुमुयं तुडियमडडमवव हहुयं चेव । अउयंग अउय पउयं तह सीसपहेलिया चैव ॥ ११५ ।।
इह प्रथमेगाधायां पूर्वागादीन्यष्टौ नामानि साक्षादुक्तानि, द्वितीयगाथायां तु साक्षादेकादशामिहितानि, पांगकमलांगकुमुदां-
गयुटितांगाटटांगावयांगहूहकांगप्रयुतांगशीर्पग्रहोलिकांगलक्षणानि तु नव नामान्युपलक्षणव्याख्यानात् स्वयमेव द्रष्टव्यानीति
गाण्यप्यष्टाविंशतिः, एतेषां चाष्टाविंशतिनाम्नां व्याख्यामज्ञप्त्यायुक्तापेक्षया कचित् क्रमभेद क्वचित्तु सर्वथैव नामान्यत्वं
दृश्यने, न चतारता सम्मोहः कार्यः, संकेतानुसार्यभिधानभेदेऽप्यभिधेयतत्त्वस्याभदाद् अत एव प्रस्तुतग्रंथसूत्रपुस्तिकास्वपि कचिद्
वाननाभेदं समीक्ष्य वाच्यार्थस्याभेदेऽनास्था न कर्त्तव्यति, तदेवं गणितविपयतां यावान कालः समुपयाति तापानसौ शीर्पप्रहेलिका-
पर्यतो दर्शितः, अतः परमेकं दश शतं सहस्रमित्यादिगणितसंख्याव्यवहारातीतत्वादसंख्ययोऽसावित्यनतिशायना पल्याशुपमयैव
जातप्प इति दर्शयन्नाह-
एवं एसो कालो वासच्छेपण संखमुचयाइ । तेण परमसंखेज्जो कालो उवमाए नायव्यो ॥ ११६॥
एरामनन्तरोक्तक्रमण वर्षाणामेकं दश शतं सहयमित्यादिगणितेन यश्छेद इयत्ता परिच्छेदलक्षणस्तेन वर्पच्छेदेन एप एव-शीर्पनहे-
लिफापर्यन्तः कालः संग्व्यामुपयाति, अतः परं पुनः पूर्वमुनिभिर्गणितसंख्ययाऽव्यवहतत्वादसंख्यातः काल इत्युपमयैव ज्ञातव्य
इति गायाधः ॥११६॥ यय पल्याधुपमागम्यः कालः स द्विविधा-पल्योपमरूपः सागरोपमरूपश्च, तत्र पल्योपमनिर्णयार्थ तावदाह-
,
॥१०८॥

·पल्योपम
सागरोप
स्वरूपं
-
-
जीवगमा ।
पलिओवमं च तिविर उद्धारऽद्धं च ग्येत्तपलियं च । एके पुण दुविहं वायरसुहुमं च नायब्वं ॥ ११७ ।।
भीना.
धान्यपल्यरत्पल्पोऽनन्तरमेगामिधित्सितस्वरूपस्तेनोपमा यत्र तत्पल्योपमं, तच्च विधा, तद्यथा उद्धारपल्योपममद्धापल्यो-
पमं धेवपल्यापमं च, ता पक्ष्यमाणम्यरूपवालाग्राणां तत्रपण्डानांवातद्वारेण द्वीपममुद्राणां वा उद्धरणम्-अपहरणमुद्धारस्तद्विपयं तत्-
॥१०९॥
प्रधानं या पन्योपममुदारपल्यापमं, नया अद्ध ' ति कालः ग चेह व्याख्यानाद्वक्ष्यमाणयालाग्राणां तत्खण्डानां वा प्रत्येक-
वर्षालवण उद्धारकालो गृह्यने अपना प्रस्तुताद्धापल्यापमपरिच्छेद्यो नारकाद्यायुप्फलक्षणः कालोऽद्धा तत्प्रधानं तद्विषयं वा
पल्योपममदापल्पोपम, नथा क्षेत्रं ' आकाशं तदुद्धारविषयं पल्यापमं क्षेत्रपल्यापमं, एषां च मध्ये पुनरकं द्विविधं वक्ष्यमाणख-
सरं पादरं यक्ष्मं चेति गायार्थः ॥ ११७ ।। कः पुनरमा पन्यो येन पल्योपमे उपमा विधीयत इत्याह-
जंजायणावणिं तं तिउणं परिरपण मविससं । तं चेव य उश्विद्धं पल्लं पालिओचमं नाम ॥ ११८ ॥
'नाम' पनि शिष्यस्य कोमलामन्त्रण 'पलिओचममि' त्यत्र विभक्तिव्यत्ययात् सप्तमी 'पल्य' मित्यादावपि लिङ्गव्यत्ययात्
पुंच, ननय पल्पाम-पल्यापमविपय धान्यपल्यपरपल्यः प्रागुद्दिष्टः स विजेयो, यः किमित्याह-यो विस्तीर्णः, कियदित्याह-योजनं,
माकागदपेणापि योजनमिति द्रष्टयं, तग योजनं त्रिगुणं सविशेष 'पाररपेण' परिक्षेपण. 'सर्व वृत्तं स्वविष्कम्भादायामतो या
विगुणं गाधिकं भरतीति बनान् ग्रीणि योजनानि गाधिकानि भ्रमित्या यो भातीत्यर्थः, 'उघिद्धं' उचोऽपि तदेव योजनाम-
गधः, दगरिम्नाराम्यां प्रत्येक योजनप्रमाण उपत्येनापि योजनमानो भ्रमित्या तु किञ्चिन्यूनपड्भागाधिकयोजनायमानो
॥१०९॥

·पल्योपम
सागरोपम
स्वरूपं
यः पन्यः म इह पल्पोपमविपये निर्दिष्टो' विनेय इनि तात्पर्यमिति गाथार्थः ॥ ११८ ॥ अथैप एव पल्यो यत्स्वरूपैालागः
पूर्ण नदनानिम्पयितुमाह-
पगाहिय पहिय तेहियाण उघोस सत्तरत्ताणं । सम्मटुं संनिचियं भरियं बालग्गकोडीणं ॥ ११९ ॥
एकेन हा निर्पता एकाहिक्यो द्वाम्यां त्रिीभवाहोभिनिप्पन्ना द्वयाहिक्यस्याहित्यश्व, तासामेकाहिकीद्वयाहिकीव्याहिकी-
गगां गहिकीनां यापदुत्कृष्टतः सप्तराचारूढानां पालानां वाला एकातिसूक्ष्मत्वादनकोटय इवानकोटयो वालाग्रकोटय-
भृतोऽगा पल्योऽयाधिक्रियते, तत्र मुण्डित शिरस्यकेनासा या वालाग्रकोटय उत्तिएन्ति ता एकाहिक्य उच्यन्ते द्वाभ्यां तु या
न्त ता माहिक्यः प्रिभिस्तु व्याहिक्यः एवं यावत् सप्तरात्रभरूढाः सप्तरात्रिक्य इति, कथं पुनस्तासां वालाग्रकोटीनां भृत
ह-मम्मृष्टः माकणं पूरितः सन्निचिता-प्रचविशेषानिविडीकत इति गाथार्थः ॥ ११९ ।। ततः किमित्याह-
तत्तो समए समग एकमे अवहिपम्मि जो कालो । संग्वेजा ग्वलु समया घायरउद्धारपलंमि ॥१२० ॥
गो यथोक्तगलागभूतपल्या प्रतिसमयमकैकसिान् वालाग्रेऽपहियमाणे यापत्कालो लगति द्वादरमुवारपल्योपममित्यावृत्त्या
राऽप्पय मध्यने कियान पुनरसी काल इति कथ्यतामित्याह-'खल्य वधारणे सङ्ख्या एव समया अस्मिन् चादरे
लापमे मपन्ति, नागययाः, वालाग्राणामप्यत्र संख्यातत्वात्तपांच प्रतिसमयमपहारे संख्येयस्यैव समयराशेर्भावादिति, बादरता
मक्ष्मगण्डारणेन यालाग्राणां यादरत्वादाप येति गाथार्थः॥१२०॥ अथ क्रमप्राप्तमेव सूक्ष्ममुद्धारपल्योपममामिधिरसुराह-
॥११०॥

·पल्यापा जीवसमास मीवृत्ती. सागरोपर स्वरूपं ॥११॥ एकमओ लोमं कटुमसंखेजवडमाहिस्सं । समछेयाणंतपएसियाण पल्लं भरेज्जाहि ॥ १२१ ॥ अतः सहजवालाग्रभृतपल्यादेकैकं लोम असंख्येयानि खण्डानि यत्र तदसंख्ययखण्डमदृश्यं, तावदसत्कल्पनया खण्ड्य- ते यावददृश्यस्वरूपमसंख्येयखण्डरूपतामेकैक वालाग्रं भजत इति भावः, एवं च कृते एकैकं सण्डं चादरपर्याप्तथिवीशरीरतुल्यं भवतीति वृद्धाः,एवं कृत्वा ततः किं विधेयमित्यत्रोच्यते, ततोऽमीप सर्वेषामपि समच्छेदाना-परस्परतुल्यसण्डीकताना प्रत्येक चाद्याप्यनन्तप्रादेशिकानामनन्तपरमाण्यात्मकानां तमेव पल्यं विभृया:-युद्धया परिपूर्ण कुर्यास्त्वमिति गाथार्थः ॥ १२१ ॥ एवं च तस्मिन् भृते यत् कर्तव्यं तदाह- तत्तो समए समए एकके अवाहियाम्मि जो कालो । संग्वेज्जवासकोडी सुहुने उन्द्वारपल्लम्मि ॥ १२२ ॥ ततः सूक्ष्मखण्डीकृतवालामभूतपल्यात प्रतिसमयमेकैकस्मिन् सूक्ष्मवालाग्रखण्डेऽपहियमाणे यावान् कालो लगति तत्प्रमाण | सूक्ष्ममुद्वारपल्यापमं भवतीति पूर्ववदापि सम्बन्धः, कियान् पुनरसौ कालो भवतीति निवेद्यतामित्याह-सहयेया वर्षकोट्या, सूक्ष्म उद्धारपल्यासमे भवन्तीति ज्ञातव्यं, वालाग्राणामिह प्रत्येकमसह येयखण्डात्मकत्वादकैकस्यापि वालाग्रस्य सम्बन्धिना खंडानामपहार सङ्खचयसमयराशिप्राप्तः सर्ववालाग्रखण्डापहारे भवन्त्येव सङ्ख्याता वर्पकोटयः, सूक्ष्मत्वमप्यस्य वालाग्राणां सूक्ष्मखण्डकरणाद् भावनीयमिति गाथार्थः ॥ १२२ ॥ तदेवमुक्तं बादरं सूक्ष्म चोद्वारपल्पोपमम्,अथ तत्प्रभवमेव सागरोपमं निरूपयितुमाह-- • पासिं पहाणं कोडाकोडी हवेज्ज दसगुणिया । तं सागरोवमस्स उ एकरस भवे परमाणं ॥१२३ ॥ ॥१११ ·समामे मीवृचा. पल्यापर सागरोपर स्वरूपं ।११२॥ एतयोः पूर्वोक्तयोर्यादरणक्ष्मभेदाभिन्नयोरुद्धारपल्योपमयोर्या प्रत्येकं कोटिकोदिर्दशभिर्गुणिता दश कोटीकोटय इत्यर्थस्तदेतत् प्रत्येकमेकस्प चादरोदारसागरोपमस्य सूक्ष्मोद्धारसागरोपमस्य च परिमाणं भवेदिति, दशभिर्यादरोद्धारपल्यापमकोटीको टीभरेक बादरोद्धारमागरोपमं भवति, दशभित्र सूक्ष्मोद्धारपल्योपमकोटीकोटिभिरेक सूक्ष्मोद्धारसागरोपमं भवतीत्यर्थः, तत्रातिमहत्त्व- साम्यात् मागरेण-समुद्रेणोपमीयत इति सागरोपमामति गाथार्थः ॥ १२३ ॥ इह वादरे प्ररूपिते सूक्ष्मप्ररूपणा क्रमनिष्पन्नत्वात् गुसकर्तव्या सुसाबसेया च भवतीत्येतावन्मात्रेणैव बादरोद्धारपल्यापमसागरोपमयोः प्ररूपणा कृता, न पुनराभ्यां सिद्धांते किंचित् प्रयोजनमस्ति, सूक्ष्माम्यां त्वेताभ्यामागमे समस्त्येव प्रयोजनं तचोपदर्शयन्नाह- जावइओ उद्वारो अड्डाइज्जाण सागराण भये । तावइया खलु लोए हवंति दीवा समुहा य ॥ १२४ ।। अर्द्धनृतीयप्रमाणानां व्याख्यानात् सूक्ष्मोद्धारसागरोपमाणां यावानुद्धारो वालार्णोद्धारसमयराशिरित्यर्थः, ' भवेत् ' जायेत तारन्त एवं लोके द्वीपाः समुद्राच भवंति, इदमुक्तं भवति-साढ़े सूक्ष्मोद्धारसागरोपमद्वये सूक्ष्मोद्धारपल्यापमानां पंचविंशतिकोटी- कोटिरित्यर्थः, यायन्तो चालायोद्धारविषयाः समया भयंति तावत्संख्यास्तिर्यग्लोके द्वीपसमुद्रा अपि सर्वे भवतीत्यर्थः, इति सक्ष्मोद्धारपल्यापमसागरोपमयोद्वीपसमुद्रसंख्यानयनं प्रयोजनत्येनोक्तं भवतीति गाथार्थः ॥ १२४ ॥ अथ क्रमप्राप्तमद्धापल्यापमं निरूपयितुमाह--- वासमए वासस? एमे पायरे अवाहियम्मि। घायरअद्धापल्ले संखेज्जा वासकोडीओ ॥ १२५ ॥ . ।।११२॥

·जीवसमासे वैमीवृचौ. अद्धापल्यो पम सागः रोपमे. ॥११३॥ तव पूर्वोक्तस्वरूपे पल्ये सहजरादरवालाप्रपूरिते यदा प्रतिवर्षशतमेकैक वालाग्रमपहियते तदा सर्वस्मिन्नपि तदपहारे यावान् कालो भवति तदेव बादरमद्धापल्योपमं विज्ञेयम्, तत्र च वादरेऽद्धापल्योपमे संव्यया वर्षकोटयो गीति सुयोधमेवेति गाथार्थः ॥ १२५ ॥ मूक्ष्ममद्धापल्योपममाह- वाससए वाससए एकमे अवहियम्मि सुहमम्मि । सुहुमे अद्वापल्ले हवंति वासा असंग्वेज्जा ॥ १२६ ।। तस्मादेवासंख्ययखण्डीफतसूक्ष्मवालाप्रपरिपूर्णपल्यात् प्रतिवर्षशतमेकैकस्मिन् सूक्ष्मे वालाग्रसण्डेऽपहियमाणे यावा- कालः सम्पद्यते तत् सूक्ष्ममद्धापल्यापम बोद्धव्यम्, तत्र च सूक्ष्मेऽद्धापल्योपपेऽसमयेयानि वर्षाणि भवन्ति, असंसयेया वर्षकोटयो भवन्तीत्यर्थः ॥ १२६ ।। उक्त बादरं सूक्ष्म चाद्धापल्योपममिदानीमेतन्मानप्रभवमेव बादरं सूक्ष्मं चाद्धासागरोपमं विचक्षुराह--- एएसिं पल्लाणं कोटाकोडी हवेज्ज दसगुणिया। तं सागरोवमस्स उ परिमाणं हवइ एकस्स ॥ १२७॥ एतयोः पूर्वोक्तवादरसूक्ष्मभेदभिन्नयोरद्धापल्योपमयोर्या या प्रत्येक कोटामोटीर्दशभिर्गुणिता दशकोटीकोटय इत्यर्थः तदेतत् प्रत्येकमेकस्य पादराद्धासागरोपमस्य सूक्ष्मातासागरोपमस्य च प्रमाणं भवेत्, भावार्थस्तूद्धारसागरोपमवदिति गाथार्थः ॥ १२७ ॥ अत्राह-ननु समयावलिकादिकालभेदा इह प्रतिपादयितुं प्रस्तुताः, ते च भवद्भिः सागरोपमपर्यन्ता एमाद्यापि निर्दिष्टार, सिद्धान्ते तु "सायर उस्तप्पिणि परिया' इत्यादिवचनादेव उत्सपिण्यादयोऽपि तद्भेदाः श्रूयन्त एव, तेन किमिति नाभिधीयन्त इत्याशङ्कय तानप्युक्तशेपानवसर्पिण्यादीन कालविशेपान् सूक्ष्मादासागरोपममाननिष्पायत्वात् एतद्विचारप्रस्ताव एव प्रतिपादयन्नाह- ॥११३।।

·ममागे
मौनी.
उत्सर्पि-
ण्यादिः
काल:
॥११४॥
दस सागरोवमाणं पुन्नाओ हुंति कोडिकोडीओ । ओसप्पिणीपमाणं तं चेवुस्सप्पिणीएवि ॥ १२८ ॥
उस्सप्पिणी अर्णता पोग्गलपरियहओ मुणेयव्यो । तेऽणता तीयऽद्धा अणागयता अणतगुणा ॥१२९।।
पक्षमादासागरोपमाणां सम्पूर्णा दश कोटीकोव्यो भवन्ति, किमित्याह-प्रमाणं, कस्या?-अरकपद्कोपतकालविशेषरूपाया अवस-
पिण्याः, सूक्ष्मादासागरोपमाणां दशभिः कोटीकोटिभिनिष्पन्नोऽवसर्पिणीलक्षणः कालविशेपो मन्तव्य इत्यर्थः, तथा
अरकपद्कोपेताया उत्सर्पिण्या अप्येतदेव प्रमाणमिति । उस्सपिणी ॥ त्यादि, अवसप्पिण्या उपलक्षणत्वादेताश्च
ययोक्तप्रमाणा अवमप्पिण्युत्सर्पियोऽनन्ताः समुदिताः पुद्गलपरावर्तो मुणितन्या,ते च पुद्गलपरावर्ता अनंता अतीताद्धा,
अनन्तपुद्गलपरावर्तात्मकोऽतीतः काल इत्यर्थः, अतीताद्धापेक्षया चानन्तगुणाऽनागताद्धा, भविष्यत्काल इत्यर्थः, वर्तमानकसमयरूपा
वर्तमानाद्धाऽप्यस्ति, सा च ' कालो परमनिरुद्धो अविभागी तं तु जाण समउ' ति समयग्ररूपणायां प्रोक्तैव द्रष्टव्या,
मामान्येन सर्वकालरूपा सर्वाद्धाऽपि - पूर्व " कालोत्ति य एगविहो" इति सामान्यकालभणनेनं भणितैवावगन्तव्येति
गाधार्थः ॥१२९ ॥ तदेवं प्रोक्ताः सर्वेऽपि कालविशेषाः, प्रकृतमुच्यते-तत्र यादराद्धापल्योपमसागरोपमे निष्प्रयोजने अपि पूर्वोक्त-
कारणात् उपन्यस्ते, मूक्ष्माद्धापल्योपमसागरोपमयोस्तु प्रयोजनमस्ति तदुपदर्शनार्थमाह--
सुटुमेण य अद्धासागरस्स माणेण सब्धजीवाणं । कम्मठिई कायठिई भावट्टिई यावि नायव्वा ॥१३०॥
सूक्ष्मादागागरोपमस्य उपलक्षणवाददापल्योपमस्य च मानेन, मूल्माद्वापल्योपमसागरोपमयोः प्रमाणेनेति तात्पर्यार्थः,
॥११४॥

·अद्धाप्रयो जन क्षेत्रपल्य पमसागरी पमे च जीवसमासे किं पुनरनयोः प्रमाणेन कर्तव्यमित्याह ज्ञातव्याः, का इत्याह-सर्वेषां नारकतिर्षगादिजीवानां कर्मस्थितिकायस्थितिभवस्थितयः, तत्र हैमीवृत्ती. कर्मस्थितौ ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयांतरायलक्षणकर्मचतुष्टयस्य त्रिंशत् सागरोपमकोटीकोट्य - उत्कृष्टा स्थितिः, मोहमीयस्स तु सप्ततिः सागरोपमकोटीकोट्य आयुपस्त्रयस्त्रिंशत् सागरोपमाणि, नामगोत्रयोविंशतिः सागरोपमकोटीकोट्य उत्कृष्टा स्थितिः ॥११५।। कायः पृथिव्यादिकायोऽत्राभिप्रेतः, विपक्षितैकलिन काये पुनः पुनस्तत्रैवोत्पच्या स्थितिः कायस्थितिः, तत्र पृथिवीकावे चिवक्षि- तैकजीवः पुनः पुनर्मृत्वा तत्रैवोत्पद्यमाचोऽसंख्ययोत्सर्पिण्यवसर्पिणीग्वतिष्ठते, एवमकायतेजस्कायवायुकायेप्वपि प्रत्येकमसंख्येया उत्सर्पिण्यरसार्पण्यः कायस्थितिर्वाच्या, बनस्पतिकाये त्वनन्ता उत्सर्पिण्यवसर्पिण्या, त्रसकाये तु सातिरेके द्वे सागरोपमसहसे उत्कृष्टा कायस्थितिः। भवा- नारकायेकजीवस्य विवक्षितमेकमेव जन्म तत्र भवे स्थितिर्भवस्थितिः, तत्र नारकेष्वकस्यैव जीवस्यैकस्मिन्नेव भवे त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्युत्कृष्टा भवस्थितिः, एवं देवेष्वपि, तिर्यङ्मनुष्येषु तु प्रत्येकं त्रीणि पल्योपमानि, एवमेताः कर्मकायभव- स्थितयः सूक्ष्मादापल्योपमसागरोपमप्रमाणनैज्ञातव्याः । एवमन्यदप्यनयोः प्रयोजनं समयानुसारेण याच्यामिति गाथार्थः १३०॥ अथ क्षेत्रप्रल्यापमं निरूपयन्नाह- घायरसुहुमागासे खेत्तपएसाण समयमवहारे । वायरसुहुम खेत्तं उस्सप्पिणीओ असंखेज्जा ।। १३१ ।। पादराणि च. सूक्ष्माणि च वादरमूक्ष्माणि पूर्वोक्तपल्यगतानि सहजान्यसंख्येयखण्डीकृतानि च यानि यानि वालाग्राणी- त्यर्थः तेपामयगाढत्वसम्बन्धेन सम्बन्धि यदाकाशं तत्र के क्षेत्रप्रदेशा निरंशनभविभागस्वरूपास्तेषां प्रतिसमयमकैकापहारे

·मागे
मीना.
क्षेत्रपल्य
सागरोप
॥११६॥
क्रियमाणे यावान् कालो लगति तदात्मकं यथाक्रममेव वादरं सूक्ष्मं च क्षेत्रपल्यापमं भवति, तच्चैकैक प्रत्येकमसंख्येयोत्सर्पिण्या-
त्मकं मन्तव्यं, इदमा हयं चादरवालाग्रपूरिते पल्यै एकैकवालाग्नेण यद्वगाढमाकाशं तत्र प्रत्येकमसङ्खयेयाः क्षेत्रप्रदेशाः संति,
पालाग्राणां चादरत्वाभूमाप्रदेशानां त्वतिसूक्ष्मत्वादेकैकस्य वालाग्रस्य प्रत्येकमसंख्येयेष्वेव क्षेत्रप्रदेशेषवगाहस्य घटनादिति भावः,
एतेषां सर्वेषामपि सर्ववालाग्रावगाढक्षेत्रप्रदेशानां प्रतिसमयमकैकापहारे यः कालो भवति तदात्मकं बादरक्षेत्रपल्यापमं द्रष्टव्यं,
एतचासंख्येयोत्सपिण्यवसर्पिणीमान, यत एकैकपालापारगाढक्षेत्रप्रदेशानामपि प्रतिसमयमेकैकापहारे ॥ अंगुलअसंसभागे
ओसपिपिओ असंखेा" इति वचनादसंख्येया उत्सपिण्ययसर्पिण्यो लगान्ति, किं पुनः सर्ववालाग्रावगाढक्षेत्रप्रदेशापहार इति,
अमंग्व्येयसण्डीकतामवालाप्रपूरिते तु पल्ये एकैकसूक्ष्मवालाग्रखण्डेन यदवगाढमाकाशं तत्रापि प्रत्येकमसंख्येयाः प्रदेशा
विद्युत एर, यूक्ष्मस्यापि वालाग्रसण्डस्य नमःप्रदेशापेक्षया स्थूलत्याद् असंख्येघॉस्तत्प्रदेशानन्तरेणावगाहस्यासम्भवादिति, एतेषां च
सर्वेषी मर्यवालाग्रयण्डावगाढक्षेत्रप्रदेशानां प्रतिसमयमेकैकापहारे यः कालस्तदात्मकं सूक्ष्मक्षेत्रपल्योपममिति ज्ञातव्यम्, इदमप्यसं-
रुयेयोत्मपिण्ययीप्पणीयानमेव, केवलं पूर्वसादसङ्घथेयगुणं, बालाग्राणामसंख्यातगुणत्यादिति, अथवा ये तन परयेऽसङ्ख्ययखण्डी-
कनवालाग्रेः स्पृष्टा अस्पृपायाफाशप्रदेशास्ते सर्वेऽपाह गृह्यन्ते, तेगां च प्रतिसमयमेकैकापहारे यः कालस्तदात्मकं सूक्ष्म क्षेनपल्यो-
पममवगन्तव्यं, आइ-ननु पूक्ष्मसण्डीकृतवालाद्मनिरन्तर पूरितें पल्ये किमद्यापि केचिरस्पृष्टा नभानदेशाः सन्ति यनैव
द्वितीयमपि व्यारयानं विधीयते, अगोच्यते, सूक्ष्मवालाग्रसण्डस्पृष्टनमःप्रदेशभ्यो विद्यन्ते ते तनास्पृष्टा असङ्ख्यातगुणाः, शिला
स्तम्मापाटपर्वतादयो बर्याः स्वाक्रान्तमाका न्याय स्थिताश्मथलेक्ष्यन्ते अथ च म्याक्रान्तक्षेत्रस्य ये प्रदेशास्तैः स्पृष्टास्तभ्यो:
॥११६॥

·जीवसमासे
हेमीवृचौ.
क्षेत्रपल्या-
दिप्रयोजन
॥११७॥
इसंख्यातगुणास्तत्रैवास्पृष्टा अपि विद्यन्ते, पश्वादुपर्यास्फालितायाकीलकनिभियान्ताप्रविष्टवृक्षमूलाधवकाशान्यथाऽनुपपतेः,
एवमत्रापि सूक्ष्मवालाग्रखण्डनिचितेऽपि पल्ये तत्स्पृष्टेभ्यस्तदस्पृष्टा नभःप्रदेशाः सन्त्येवासङ्घथेयगुणाः, अत एवानन्तरोक्तप्रकारेणा-
भिहितसूक्ष्मक्षेत्रपल्योपमादिदमसङ्खयातगुणं, इदमेव चाद्यकालीनसिद्धान्तेऽधिक्रियते, आह-यद्येवं पल्यस्य सूक्ष्मवालाप्रखण्डपूरणेन
किं प्रयोजन? यदा हि तत्स्पृष्टास्तदस्पृष्टाश्च नमःप्रदेशा गृह्यन्ते तदित्थमेवाभिधातुमुचितं-तत्र पल्ये ये क्षेत्रप्रदेशास्तेपो प्रतिसमय-
भेकैकापहारे य: कालस्तदात्मकं सूक्ष्मक्षेत्रपल्योपममिति, किं वालाग्रखण्डपूरणेनी, नैतदेवं, तत्पूरण विना प्रथमप्रकारोक्तसूक्ष्मक्षेत्रपः
स्योपमस्य प्ररूपयितुमशक्पत्यादिति, नापि किं प्रयोजनं द्वितीयप्रकारस्येवहाधिकृतत्वादितिचेत् सत्यं, किन्नु प्रस्तुतपल्योपमेन
दृष्टिवादे द्रव्याणि मीयन्ते, तानि च कानिचित सूक्ष्मवालाग्रखण्डस्पृष्टैरेव नमःप्रदेशीयन्ते, कानिचित्तु तत्स्पृष्टास्पृष्टैरित्येवं
प्रथमप्रकारस्यापि दृष्टिवादोक्तद्रव्यमानोपयोगित्वाद्वालाग्रखण्डपूरणमपि नासंगतीमति गाथार्थः ।। १३१ ॥ उक्तं बादरं सूक्ष्मं च
क्षेत्रपल्योपममिदानीं तत्प्रमाणक्रमनिष्पन्न क्षेत्रसागरोपममाह-
एएसिं पल्लाणं कोडाकोडी हवज्ज वसगुणिया ।तं सागरोवमस्स उ एकस्स भवे परीमाणं ॥ १३२ ॥
बादरक्षेत्रपल्यौपमानां दशभिः कोटीकोटिभिर्यादर क्षेत्रसागरोपमं सूक्ष्मक्षेत्रपल्योपमानां तु दशामः कोटीकोटिमिः सूक्ष्म
क्षेत्रसागरोपममिति तात्पर्यार्थोऽक्षरार्थस्तु पूर्वपदेवेति गाथार्थः ॥ १३२ ।। अत्रापि यादरे क्षेत्रपल्योपमसागरोपमे निष्प्रयोजने अपि
पूर्वोक्तकारणादुपन्यस्ते, सूक्ष्माभ्यां त्वाभ्यामस्ति प्रयोजन, तदुपदर्शयन्नाहः-
॥११७॥

·क्षेत्रपल्या-
दिप्रयोजनं
.११८
एपण वत्तसागरउवमाणेणं हवेज्ज नायव्यं । पुदविदगअगणिमारुयहरियतसाणं च परिमार्ण ॥ १३३ ॥
एतेन यक्ष्मक्षेत्रसागरोपमस्योपलक्षणत्वात् सूक्ष्मक्षेत्रपल्योपमस्य चोपमानेन प्रमाणेन ज्ञातव्यं, किमित्याह-'परिमाणं' सङ्कथान
का-थिच्दकाग्रियायुवनस्पतित्रसजीवानाम्, एतच्च किञ्चिदिहैव वस्पते, किञ्चितु दृष्टिवादगम्यमिति गाथार्थः ।।१३३॥ तदेवं
न्याव्यातं " पलिओयमं च तियिह उद्धारऽद्धं चे " त्यादि, तद्व्याख्याने चोद्धारपल्योपमनिरूपणप्रस्तावे' प्रोक्ताः सर्वेऽपि
गर्वादापर्यन्ताः कालविभागास्तगणने च व्याख्यातं सभावार्थ 'कालविभागो य होइऽणेगविही' इत्यादि, तद्व्याख्याने च
व्याख्यातं प्रमाणद्वारस्य तृतीयभेदस्वरूपं कालप्रमाणमय तच्चतुर्थभेदस्वरूपं भावप्रमाणं निरूपयितुमाह-
गुणनोगुणनिष्फन्न गुणनिप्फन तु वन्नमाईयं । नोगुणनिप्फन पुण संखाणं नो य संखाणं ॥ १३४॥
भवनं भावो-यस्तुनः परिणामो जानादिवर्णादिश्व, प्रमितिः प्रमीयतेऽनेन प्रमीयते वा स इति प्रमाण, भाव एव प्रमाणं भावप्रमाण,
तच्च द्विविध-गुणनिप्पन नोगुणनिप्पन्नं च, गुणस्वरूपं नोगुणस्वरूपं चैत्यर्थः, तत्र गुणा रूपरसगन्धस्पर्शसंस्थानरूपास्तत्-
स्वरूपमकं भावप्रमाणे, ते हि वस्तुपरिणामत्याद् भावास्तश्च कृत्वा वस्तु प्रमीयते-परिच्छिद्यते एतेऽपि वा स्वस्वरूपेण प्रमीयन्ते-
परिच्छियन्त इत्यमीपा प्रमाणता, एवमन्पत्रापि भावप्रमाणता सर्वत्राम्यूह्या, नोगुणस्तु-गुणनिषेधरूपस्तत्स्वरूपं तु भावप्रमाणे
द्वितीयं, इदं पुनरपि द्विधा-संख्यान-संख्यास्वरूपं नोसंख्यानं च-तन्त्रिपेधस्वरूपमिति गाथार्थः ॥ १३४ ॥ संख्यानं
पुनर्विधीत दर्शयन्नाह-
॥११८॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती मावे नोगुणे श्रुत संख्यान. "११९ ॥ संखाणं पण दुविहं सुयसंग्खाणं च गणणसंग्याण । अपरपयमाईयं कालियमुमा (३०००) लियं च सुयं ॥१३५॥ • संख्यानं पुनरीप द्विधा, श्रुतसंख्यानं गणनसंख्यानं च, तत्र भुतसंख्यानमक्षरसदादिकं, आदिशब्दात्पर्यायसातपाद- गाथादिपरिग्रहः, तदुक्त-" सुयपरिमाणसंखा अणेगविहा पण्णत्ता, तंजहा-पज्जवसंसा अक्खरसंवा संपायसंखा पयसंखा पायसंखा गाहासंखा सिलोगसंखा वेढयसंखा निमुत्तिसंखा अणुओगदारसंखा उद्देससंखा अझयण संसा सुयसंघसंखा अगसंखत्ति" तर पर्ययाः पर्याया धर्मा इत्यनान्तरं तद्रूपा च संख्या श्रुतस्यानन्तर द्रष्टव्या, एकैकस्याप्यकाराद्यक्षरस्य तदभिधेयस्य च जीयादि- वस्तुनः प्रत्येकमनन्तपर्यायत्वाद् ,एवमन्यत्रापि संख्यायोजना भावनीया, नवरं संख्ययानि श्रुते अकारककारादीन्यक्षराणि हाद्यक्षर- संयोगरूपाः संख्ययाः सङ्घाताः सुतिङन्तानि समययसिद्धानि वा संख्येयानि पदानि गाथादिचतांशरूपाः संख्येयाः पादाः संख्येया गाथाः संख्येयाच श्लोकाः प्रतीता एव, छन्दोविशेषरूपा संख्येया वेष्टका निक्षेपनियुक्त्युपोद्घातनियुक्तिखत्रस्पर्शिकनियुक्ति- रूपा विविधा च नियुक्तिः व्याख्यानोपायभूतानि सत्पदनरूपणादीन्युपक्रमादीनि या संख्येयान्यनुयोगद्वाराणि, संख्येया उद्देशाः संख्येयान्यध्ययनानि संख्येयाः श्रुतस्कन्धाः संख्येयान्याचारादीन्यङ्गानि । किं पुनस्तच्छ्रुतं यत्रेयमक्षरपदादिका संख्येत्याह-कालिफम्- आचारोत्तराध्ययनादिकमुत्कालिकं च-दशवकालिकावश्यकजीवाभिगमप्रज्ञापनादृष्टिवादादिकं तच्छ्रुतं यत्रेयमक्षरपदादिका प्रत्येक संख्येति, त्किालिके अङ्गं एकमेव दृष्टिबादलक्षणं नान्यदिति गायार्थः ॥ १३५ ॥ उक्तं श्रुतसंख्यानमय गणन- संख्यानमुपदर्शयभाह- •.

·संख्याने
संख्येयादि
भेदाः
॥१२०॥
संपेलमसम्बनं अर्णतयं चेव गणणसंग्वाणं । संग्वेज पुण तिविहं जहण्णयं मजिसमुकोसं ॥ १३६ ॥
पल्पमाणस्वरूपं सात्येयकमसाझयेयकमनन्तकं चेत्येव त्रिविधं गणनसक्थानं, सङ्घचेयकं पुनरपि त्रिविधं जघन्पमध्यमोत्कृष्ट-
मेदादिनि गापार्थः ॥ १३६ ।। असझयेयकं पुनर्नवविधमिति दर्शयन्नाह-
तिपिहमसंबंजं पुण परित्तजुत्तं असंखयासंखं । पकर्फ पुण तिविहं जहणयं मज्झिमुफोसं ॥१३७ ॥
अमहवपकं विधा, तपथा-परीवासद्धायक युक्तासङ्घषयकं असायासंख्गेयकं चेति, पुनः प्रत्येकमेकैकं जघन्यमध्यमोत्कर-
भेदान् वियत्येवं नवविधमसंख्येयकमिति गाथार्थः ॥ १३७ ॥ अनन्तकं त्वष्टविमित्यादर्शयन्नाह -
तिषिहमणतंपि तहा परित्त जुत्तं अणतयाणतं । पोकपिय तिचिहं जहण्णयं मजिसमुफोस ।। १३८॥
तथाऽनन्तकमपि विविधं, तद्यथा- परीतानन्तकं युक्तानन्तक अनन्तानन्तकं चीत जघन्यमध्यमोत्कृष्टभदात् पुनरेकैक
निविधमित्येवं मूत्रेऽविशेपोक्तापपि ज्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेराद्यभेदद्वय एव प्रत्येक प्रैविध्यमवगन्तव्यं, तृतीयभेदस्तु द्विप्रकार
एय, नपया-जपन्यमनन्तानन्तक मध्यम चानन्तानन्तकामिति, उत्कृष्टं त्वनन्तानन्तकं क्वचिदपि वस्तुनि न सम्भवतीति न तत्
प्ररूप्पते, अतोऽनन्तकमष्टीवधीमति गाथार्थः ॥ १३८ ॥ तदेवं सामान्यमात्रेण व्याख्यातं संख्येयकादिस्वरूपमथ विशेषतः
समावाधे नर प्याव्यातुमाह-
जंयुहीवो मरिमपुपणी ससलागपहिमहसलागाहिं । जावद पडिपूरे तावइ होइ संग्वेज्जं ॥ १३९ ।।
*
॥१२०॥

·जीवममासे
हमीवृत्ती
नवविधं
संख्येयं.
।। १२१ ।।।
अस्या गाधाया भावार्थ व्याख्याय पवादक्षरार्थ व्याख्यास्यामः, तत्र चेह संख्येयकादिस्वरूपज्ञापनप्रस्ताने जम्बूद्वीप-
समान आयामविष्कम्भाम्यां प्रत्येकं योजनलक्षप्रमाणो योजनसहस्रमवगाढो, रत्नप्रभाथिन्या योजनसहस्रमानं प्रथमं रत्नकाण्डं
भित्त्या द्वितीये वजकाण्डे प्रतिष्ठित इत्यर्थः, वृत्ताकारत्वाण भ्रमित्या " परिही तिलक्रा सोलससहस्स दो य सय सत्तवीसहिया ।
कोत तिय अट्ठीस धणु सय तेरंगुलद्धहियं ॥१॥" इति गाथाप्रतिपादितप्रमाणयुक्तो धान्यपल्यवत्पल्या कल्प्यते, स चैवंप्रमाणः
पल्यो युद्धिकल्पनया सर्पपाणां तावद् प्रियते यावज्जम्बूद्वीपवेदिकाया उपर्यपि सम्पूर्णशिसः सम्पद्यते, ते चैतद्गताः सर्पपाः किलास-
कल्पनया देवादिना केनचिदुत्क्षिप्यैको द्वीपे एकः समुद्र इत्येवं क्रमेण सर्वेऽपि प्रक्षिप्यन्ते, एवं चैते प्रक्षिप्यमाणा यत्र कापि द्वीप
समुद्रेचा निष्ठां यान्ति एतावतपर्यवसानो जूम्यूद्वीपादिरनपस्थितपल्यनामा पल्पः परिकल्प्यते, स च सर्पपाणां वैदिकाया
उपर्यपि सपशिखः पूर्यते, शलाकापल्ये चैकसर्पपरूपा शलाका प्रक्षिप्यते, कोऽयं शलाकापल्य इति चेदुच्यते, सहस्रयोजनावगाढो
योजनलक्षविस्तरः सातिरेफयोजनलक्षत्रयपरिधिपरिकलितो जम्बूद्वीपवेदिकापर्यन्तोच्चस्त्यसमन्वितः पल्यो
परिकल्पितस्तादृशखयोऽन्येऽपि परिकल्प्यन्ते इति सर्वेऽप्यमी चत्वारः पल्या भवन्ति, तत्र प्रथमः क्रमेण परिवर्द्धमानमूर्चित्यादवस्थित-
रूपाभावादनवस्थित पल्य उच्यते, द्वितीयस्तु शलाकाभित्रियमाणत्वाच्छलाकापल्यो व्यपदिश्यते, तृतीयस्तु प्रतिपालाकाभिरायू-
र्यमाणत्वात् प्रतिशलाकापल्य इप्यते, चतुर्थस्तु महाशलाकापूरर्ण न्महाशलाकापल्योऽभिधीयत इति, अथ प्रकृतमुच्यते, यः पूर्व-
मनवस्थितपल्यः सर्पपाणां भृतो, मुक्तः, तत्सर्पपा अपि पुनरुत्क्षिप्यन्ते, ततश्चैको द्वीपे एकश्व समुद्र इत्येवं प्रक्षिप्यमाणायदा निष्ठां
यान्ति तदा शलाकापल्ये द्वितीया शलाका प्रक्षिप्यते, सर्पपाश्च यत्र द्वीप समुद्रे या निष्ठितास्तत्पर्ययमानः पूर्वेण सह बृहत्तरोऽजय-
॥१२॥

·नवविध
संख्येय
निरूपणं
॥१२२॥
स्थितपल्प मर्पपभृतः परिकल्प्यते, पुनः पुनः सोऽप्युत्क्षिप्य एकैकसर्पपप्रक्षेपक्रमेण द्वीपसमुद्रेषु प्रक्षिप्यते, शलाकापल्ये च
नृतीयशलाका प्रक्षिप्यते, ते च सर्पपाः प्रक्षिप्यमाणाः यत्र द्वीपे समुद्रे वा निष्ठिताः तत्पर्यन्तः पूर्वेण सह वृहत्तमोऽनवस्थितपल्यस्त-
धव मर्पपभृतः परिकल्प्यते पुनः सोऽप्युत्क्षिप्य तेनैव क्रमेण द्वीपसमुद्रपु प्रक्षिप्यते शलाकापल्ये च चतुर्थी शलाका क्षिप्यते, एवं
पोचरं वृद्धस्यानवस्थितपल्यस्य भरणरिक्तीकरणक्रमेण तावद्वाच्यं यावदेकैकशलाकाप्रक्षेपेण शलाकापल्यो वेदिकाया उपर्यपि
सप्रशिसो भ्रियतेऽपरां शलाकां न प्रतीच्छति, ततोऽनवस्थितपल्यः सर्पपभृतोऽपि नोत्क्षिप्यते किन्तु शलाकापल्य एवोध्रियते,
अयमप्यनवस्थितपल्याफ्रान्तक्षेत्रात् परत एकैकसर्पपक्रमेण द्वीपसमुद्रेषु प्रक्षिप्यते, यदा च निष्ठितो भवति तदा प्रतिशलाकापल्यलक्षणे
तृतीये पल्ये एकसर्पपरूपा प्रथमा प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थितं समुद्धृत्य शलाकापल्यनिष्ठास्थानातु परतस्तेनैव क्रमेण
प्रक्षिप्पते, निष्ठिते च तस्मिन् शलाकापल्ये शलाका क्षिप्यते, इत्थं पुनरप्यनवस्थितपल्यपूरणरचनक्रमेण पूर्ववत् शलाकापल्यः
शलाकानां श्रियते, ततोऽनवास्थितशलाकापल्ययो तयोः शलाकापल्य एवोत्पाव्य अनवस्थितपल्यनिष्ठास्थानात् परतः पूर्वोक्त-
फ्रमेणैव प्रक्षिप्पते, ततः प्रतिशलाकापल्ये द्वितीया प्रतिशलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थितपल्यं समुधृत्य शलाकापल्यनिष्ठास्थानात्
परतस्तेनैव क्रमेण प्रक्षिप्यते, शलाकापल्ये च शलाका क्षिप्यते, एवमनवस्थितपल्योत्क्षेपप्रक्षेपक्रमेण शलाकापल्यः पुनरपि
शलाकामिः पूर्यते, शलाकापल्यस्य चौरपाटननिक्षेपणाभ्यां पूर्वोक्तन्यायेन प्रतिशलाकापल्ये तावत् प्रतिशलाकाः प्रक्षिप्यन्ते
यावत् स तामिः सपशिसः पूर्यते, यदा चैवं प्रतिशलाकापल्यः शलाकापल्योऽनवस्थितपल्यथेत्येते त्रयोऽपि सप्रशिसाः पूरिता
मरन्ति तदा प्रतिशलाकापल्य एवोत्पाट्य द्वीपसमुद्रेषु तथैवकैकसर्पपक्रमेण प्रक्षिप्यते, निहिते च तस्मिन् महाशलाकापल्ये
॥१२॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती नवविध संख्येय निरूपणं ॥१२३॥ प्रथमा एकसर्पपरूपा महाशलाका प्रक्षिप्यते, ततः शलाकापल्य उत्पाट्य तथैव द्वीपसमुद्रेषु प्रक्षिप्यते, प्रतिशलाकापल्य च प्रवि- शलाका प्रक्षिप्यते, ततोऽनवस्थितपल्य उत्क्षिप्य तथैव द्वीपादिपु क्षिप्यते, शलाकापल्ये च शलाका निक्षिप्यते, एवमनवस्थित- पल्योत्पाटनक्षेपणक्रमेण शलाकापल्यः शलाकानां भरणीयः शलाकापल्योद्धरणविकिरणक्रमण तु प्रतिशलाकरपल्या प्रति- शलाकाभिः पूरणीयः प्रतिशलाकापन्योत्पाटनप्रक्षेपणाभ्यां तु महाशलाकापल्यो महाशलाकाभिः पूरयितव्यः, यदा नु चत्वारोऽ- पीत्थं परिपूर्णा भवन्ति तदोत्कृष्टं संख्येयकं रूपाधिकं भवति, इदमन तात्पर्य यथोक्तेषु चतुर्यु पल्येषु भूतेषु ये सर्पपाः ये चानप- स्थितपल्यालाकापल्यप्रतिशलाकापल्योरक्षेपप्रक्षेपक्रमेण द्वीपसमुद्राः सर्पपाप्तास्तावत्संख्यमुत्कृष्ट सख्येकमेकेन सर्पपरूपेण समधिकं भवति, इदं च तावदुत्कृष्टं संख्येयकं, जघन्यं तु दो, न त्वेकः, संख्याव्यपहारे तस्यानधिकृतत्वादिति, जघन्योत्कृष्टयोस्त्व- न्तराले यानि म्यादीनि संख्यास्थानानि तत् सर्व मध्यमं संख्यात, आगमे च यत्र क्वचिदविशेपित संख्येयकग्रहणं करोति तर सर्वत्र मध्यममेव द्रष्टव्यमिति अभिहितं जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदाभिन्न त्रिविध संख्येयक, अथ नवविधमसंख्येयकं प्रागुदिष्टं निरूप्यते- इहोत्कृष्टसंख्येवकं येनैकेन सर्पपरूपेणाधिकमुक्तं तद्यदा तस्मिन्नेवोत्कृष्टसंख्यातराशौ प्रक्षिप्यते तदा जघन्यं परीतासंख्येपर्फ भवति, ततः परमस्यैव परीतासंख्येयकस्य मध्यमानि स्थानानि भवन्ति तावद्यापदिदमेवोत्कृष्टं परीतासंस्येयक, कियत्प्रमाणं पुनरुत्कृष्टं परीतासंख्यावमिति चेद्, उच्यते, अस्मिन्नेव जघन्यपरीतासंख्येयके यावन्ति रूपाणि भवन्ति तापत्सख्या प्रत्येकं जघन्य- परीतासंख्येयकस्वरूपा राशयो व्यस्थाप्यन्ते, ततः परस्परं गुण्यते, तैश्च परस्परं गुणितर्यो राशिर्भवति स एकेन रूपेण हीन उत्कृष्ट परीतासंख्येयकं भवति, अत्र विनेयानां सुखप्रतिपत्यर्थमुदाहरणमात्रं किश्चिदुच्यते, तत्र जघन्यपरीतासंख्येयके सद्भावतोऽसंख्येय- ॥१२३||

·जीवसमासे,
हैमीवृत्ती.
असंख्येय
का संख्यक
॥१२५||
मस्मिन्नेव राशौ क्षिप्यते तदा जघन्यं परीतानन्तकं सम्पद्यते, एवमेकीयाचार्यमतं तायद्दर्शितं, अन्ये त्वाचार्या उत्कृष्टमसंख्येया-
संख्येयकमन्यथा पूरूपयन्ति, तथाहि तद्वचा, जघन्यासख्येयासंख्येयकराशेर्वर्गः क्रियते, तस्यापि वर्गराशेः पुनर्वर्गो विधीयते,
तस्यापि च वर्गवर्गराशेः पुनरपि वर्गो निप्पायते, एवं च पारत्रयं वर्गे कृतेऽन्येऽपि प्रत्येकमसंख्येयस्वरूपा दश राशयस्तत्र प्रक्षि-
प्यन्ते, तद्यथा " लोगागामपएसा धम्माधम्मेगजीवदेसा य । दबट्ठिया निओया पत्तेया चेव योद्धव्वा ॥१॥ ठिइबंधझवसाणे
अणुभागा जोगळेयपलिभागा । दुण्ह य समाण समया असंखपक्षया दस उ ॥ २ ॥ " अयमा,-लोकाकाशस्य सर्वस्यापि
यावन्तः प्रदेशाः तथा धर्मास्तिकास्याधर्मास्तिकायस्यै कस्य च जीवस्य यावन्तः प्रदेशाः "दन्याट्ठिया निओय"ति सूक्ष्माणां वाद-
राणां चानन्तकायिकरनस्पतिजीवानां शरीराणीत्यर्थः, ' पत्तेया चेव 'चि पृथिव्यप्तेजोवायुप्रत्येकवनस्पतिद्वीन्द्रियत्रीन्द्रिय-
चतुरिन्द्रियपश्चेन्द्रियलक्षणाः सर्वेऽपि प्रत्येकशरीरिणो जीवा इत्यर्थः, 'लिइबंधज्झवसाण' त्ति, ज्ञानावरणादिकर्मणां स्थितिबन्धस्य
कारणभूतान्यध्यवसायस्थानानि स्थिविबन्धाध्यवसायस्थानानि तान्यपि सर्वाणि, अत्राह-नन्वत्रासंख्येयकविचारे प्रस्तुतेऽसंख्यातस्वरूपा
एव राशयः प्रक्षेपेपिनियन्ते न संख्यात्तात्मकाः,तेपामरूपत्वेनेहाकिञ्चित्करत्वात्, नाप्यनन्ताअनन्तानामसंख्येयकेऽनुप्रवेशायोगात् तत्
किमेतानि स्थितिबन्धाध्यवसायस्थानान्यसंख्ययानि येनेहाधिक्रियन्ते?,उच्यते, एवमेतत्, तथाहि ज्ञानावरणीये जयन्याऽन्तर्मुहूर्तप्रमाणः
स्थितिवन्धः, उत्कृष्टस्तु त्रिंशतसागरोपमकोटीकोटिप्रमाणः, मध्यमपदे त्वेकद्वित्रिचतुरादिसमयाधिकान्तर्मुहुर्तादौ त्वयमसंख्येयभेदः,
एपांच स्थितिवन्धानां निवर्तकान्यध्यवसायस्थानानि प्रत्येकं भिन्नान्येच, एवं सत्येकस्मिनापि ज्ञानावरणेऽसंख्येयानि स्थितिवन्धा-
ध्यवसायस्थानानि लभ्यन्ते, एवं दर्शनावरणादिष्पपि वाच्यसिति, असंख्येयकत्वममीपां व्यक्तमेव, 'अणुभाग'त्ति अनुभागाः ज्ञानावर-
॥१२५॥

·असंख्ये
प्रक्षेपाः१०
.
पादिकर्मणां स्थितिवन्ये जपन्यमभ्यगादिभेदमिमा रसविशेषाः असंख्येया एव, एतेषां चानुभागविशेषाणां निर्वर्तकान्यसंख्येयलो-
काकाशप्रदेश प्रमाणान्यध्यवसायस्थानानि भवन्ति, अतोऽध्यवसायस्थानकारणभूतानामसंख्येयत्वात्तत्कार्यभूता अनुभागविशेषा
अप्येतावन्तो द्रष्टव्याः, कारणभेदाश्रितत्वात् कार्यभेदानां, "जोगछेयपलिभाग" ति, योगो मनोवाकायविषयं वीर्य तस्य कैवलि-
प्रज्ञाछेदेन छिद्यमानस्य प्रतिविशिष्या निर्विभागा भागा योगच्छेदप्रतिभागास्ते च निगोदादीनां संज्ञिपंचेन्द्रियपर्यन्तानांजीवानामा-
श्रिता जघन्यादिभेदामिन्ना असंख्येया मन्तव्याः, 'दुण्ह यसमाण समयत्ति' द्वयोश्च समयोः-उत्सर्पिण्यवसर्पिणीकाललक्षणयोः
असंख्येयस्वरूपाः, एवमेते प्रत्येकमसंख्येयस्वरूपा दश क्षेपाः पूर्वोक्त पारत्रयवर्गिते राशौ प्रक्षिप्यन्ते, इत्थं च यो राशिः
: सम्पद्यते स पुनरपि पूर्ववद्वारत्रयं वार्यते, एवं च यो राशिर्भवति तत एकस्मिन् रूपे पातिते उत्कृष्टमसंख्येयासंख्येयकं
। उक्तं नवविधमप्यसंख्येयक, साम्प्रतं प्रागुद्दिष्टमष्टविधमनन्तकमभिधीयते, तत्रोत्कृष्टासंख्येयासंख्येयकमणने यद्रूपं पातित
तस्मिन्नेव राशौ प्रक्षिप्यते तदा जघन्य परीतानन्तकं भवति, ततः परमेकोत्तरया वृद्धया यानि संख्यास्थानानि तत् सर्व मध्यम
बैंक यारद् उत्कृष्टं परीतानंतकंन प्रामोति, कियत् पुनरुत्कृष्टं परीतानन्तकं भवतीति,उच्यते जघन्ये परीतानन्तके यावन्ति रूपाणि
त तावदसंख्या प्रत्येकं जघन्यपरीतानन्तकप्रमाणा राशयो व्यवस्थाप्यन्ते, पूर्ववच ते परस्परं गुणिताः सन्तोयं राशिमुत्पादयन्ति
एकेन रूपेणोन उत्कृष्टं परीतानन्तकं भवत्युदाहरणभावनात्रापि पूर्ववदिति, येन च रूपेणोनोऽसौ राशियदा तदपि गण्यते
तदा जघन्यं युक्तानन्तकं भवति, एतजयन्ययुक्तानन्तकराशिप्रमाणथाभव्यराशिः केलिभिदृष्ट इति प्रतिपत्तव्यं, अत: परमेकोत्तर-
वृद्धया यानि संख्यास्थानानि वन सर्व मध्यम युक्तानन्तकमवसेयं यावदुत्कृष्टं युक्तानन्तकं न प्राप्नोति, कियत् पुनरुत्कृष्टं
॥१२६॥

·जीवसमासे
हमीवृत्ती
स्वरूपं
॥१२७॥
युक्तानन्तकं स्यादिति, तदुच्यते, यदा जघन्ययुक्तानन्तकराशिस्तेनैव राशिना गुण्यते रूपं चैकं ततः पात्यते तदोत्कृष्टं युक्तानन्तकं
भवति, यदा च तदपि पातितं रूपं गण्यते तदा जघन्यमनन्तानन्तक सम्पद्यते, ततः परमेकोत्तरवृद्धथा संख्यास्थानानि मध्यममन-
न्तानन्तकं, उत्कृष्टं त्वनन्तानन्तकं नास्त्येवेति भावः, अन्ये त्वाचार्याः प्रतिपादयंति-जघन्यमनन्तानन्तकं पूर्ववद्वारात्रयं वय॑ते, तत-
स्तस्मिन्नेव राशौ एते पडनन्तकप्रक्षेपाः प्रक्षिप्यन्ते, तद्यथा-" सिद्धा निगोयजीवा वणस्सई काल पोग्गला चेव । सन्चमलोगागासं
एप्पेते पंतपक्खेवा ॥१॥ अयमर्थः-सर्वे सिद्धाः सर्वेऽपि सूक्ष्मवादरनिगोदजीपाः प्रत्येकसाधारणभेदभिन्नाः सर्वे च वनस्पतयः
सर्योऽपि चातीतानागतवर्तमानकालसमयराशिः सर्वलोकवी च सर्वःपुद्गलसमूहः लोकालोकस्वरूपस्य च सर्वस्याप्याकाशस्य प्रदेशाः,
एते पडप्यनन्तानन्तकविचारेज प्रस्तुते स्वयमनन्तस्वरूपाः प्रक्षेपकाः प्रस्तुतराशौ प्रक्षिप्यन्ते, अत्राह-अनन्तकविचारस्यात्र प्रस्तु-
तत्वादनन्तात्मका एव राशयः प्रक्षेप्तन्याः, सङ्ख्यातासङ्ख्यातराश्योः स्वल्पत्वेनाकिश्चित्करत्वात् तत्र च वनस्पतिग्रहणे प्रत्येकवनस्पतय
एवाधिकार प्राप्यन्ते, साधारणानां 'निगोयजीवा' इत्यनेन पूर्वमेव गृहीतत्त्वात, प्रत्येकवनस्पत्तिभित्र प्राप्तैर्पि न कश्चिदुप-
योगः, स्वल्पत्यादिति, नैतदेवमभिप्रायापरिज्ञानाद्, एतदेव हि निगोदजीवानन्तकं प्रत्येकीवाधिक्यविशेषितं राशेयापादनार्थ
वनस्पतिग्रहणेन द्वितीयवार प्रक्षिसं, इह हि पौनरुक्त्यचिन्ता नोपयोगिनी राशिवृद्धयापादनस्यैव साध्यत्वाचधैकस्यापि राशे-
रद्वयूप्रक्षेपेण सम्पद्यत एवेत्यलं विस्तरेण, एतैश्च पद्भिरप्यनन्तकप्रक्षेपः पूर्वराशौ प्रक्षितो राशिरापद्यते स पुनरपि पूर्ववद्वारावयं
पर्यते, तथाऽप्युत्कृष्टमनन्तानन्तकं न भवति, ततश्च केवलज्ञानं केवलदर्शनं च ज्ञेयादिभेदात् प्रत्येकमनन्तभेदभिन्न
प्रक्षिप्पते; ततथोत्कृष्टमनन्तानन्तकं भवतीति प्रस्तुतप्रकरणचूर्णायुक्त, सर्वस्यैव वस्तुजातस्य संगृहीतत्वाद्, अतः परं
॥१२७॥

·मी अनंते प्रक्षेपाः . ॥१२॥ " वस्तुतत्वस्यैव संख्याविषयस्याभावादिति भावः, अनुयोगद्वारसूत्राभिप्रायस्तु इत्थमप्युत्कृष्टमनन्तानन्तकं न प्राप्यते, अजघन्यो- स्कटस्थानानामेव तत्र प्रतिपादितत्यादतस्तन्मतेनेहानन्तकस्याष्टविधत्वमुच्यते, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति, सत्रे च यत्र फचिदन- न्तानन्तकं गृह्यते तत्र सर्वत्राजयन्योत्कृष्टं द्रष्टव्यमिति ।। प्ररूपित संख्यातमसंख्यातमनन्तं च सप्रभेदं, तत्प्ररूपणे च " जंबुद्दीवो सरिसवपुषणो" इत्यादिगाथायाः कथितो भावार्थः, इदानीमक्षरार्थ उच्यते-तत्र जम्बूद्वीपग्रहणेन जम्बूद्वीपसमा नस्य प्रथमं व्यवस्थापितत्वात्तदुपलक्षितोऽनवस्थितपल्यो गृह्यते, शलाकाग्रतिशलाकाशब्दाभ्यामपि शलाकापतिशलाकापल्यौ गृहीती, एतौ चोपलक्षणं महाशलाकापल्यस्य, ततश्च जम्बूद्वीप:-अनपस्थितपल्यो यो वर्तते सर्पपपूर्णः, कथं ? , सह, कैः १-शलाकाप्रतिशलाफामहाशलाकापल्यैः, स किमित्याह जावइयं पडिपूरि ॥ त्ति आर्पत्वाधावता सर्पपसमूहेन प्रतिपूर्येत--पूर्वोक्तविस्तरक्रमेण सपशिखतया निरन्तरं श्रियेत. तावत् सर्पपनिकुरुम्ब सर्पपाफ्रान्तद्वीपसमुद्रसंख्यया । सह रूपोनकमुत्कृष्ट संख्यातं मपति, तद्रूपप्रक्षेपे तु जघन्यं परीतासंख्येयकं सजायत इत्यादि स्वयमेव द्रष्टव्यं, सूत्रकारेण तु नोक्तं, संख्यातस्वरूपे प्रोक्त तस्य सुखावसेयत्वादिति गाथार्थः ॥ १३९ ॥ तदेवमुक्तं श्रुतसंख्यानगणनसंख्यानभेदभिन्नं संख्यानमथ तनिषेधस्वरूपं नोसंख्यानमभिधित्मुराह- नोसंखाणं नाणं दंसण चरणं नयापमाणं च । पंच चउ पंच पंच य जहाणुपवीए नायब्वा ॥ १४० ।। 'नोसंख्यान' संवधाननिषेधरूपं तल्लक्षणं यत् प्रमाण भावप्रमाणमित्यर्थः, तदिह ज्ञानदर्शनचारित्रनयभेदात् चतुर्विध- मा ॥१२८)

·-
जीवसमासे
हैमीवृत्ती.
नोसंख्याने
ज्ञानादि-
भेदाः
॥१२९॥
मवसेयम्, एतेऽपि च ज्ञानादयोऽर्थाश्वत्वारोऽपि 'यथाऽनुपूा' यथासङ्खव पञ्चचतुःपञ्चपञ्चस्वरूपा ज्ञातव्याः, तत्राभि-
निवाधिकथुतापंधिमनःपर्यायकेवलज्ञानभेदात् ज्ञानस्य पञ्च भेदाः पूर्व ज्ञानद्वारे, दर्शनस्य तु चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनभेदाचत्वारो
भेदा दर्शनद्वारे चारित्रस्प तु सामायिकच्छदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकस्रक्ष्मसम्पराययथाख्यातचारित्रभेदात् पञ्च
संयमद्वारे विस्तरेण व्याख्याता एर, नयभेदाः पुनर्नंगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दलक्षणाः पञ्च, तत्र नयन्त्येकांशेन वस्त्ववबोधगोचरं
प्रापयन्तीति नयाः, नीयते एकांशवस्त्वपोधविपयं प्राप्यतेऽमीभिरिति वा नयाः, नीतयो वा यस्त्वेकांशपरिच्छेदस्वरूपा नयाः,
अनन्तधर्मात्मके वस्तुन्येकांशाध्यवसायात्मका नया इत्यर्थः, तेच नैगमादयस्तदुक्तंम्-" नेगमसंगहववहार उज्जुसुए चैव होइ बोद्वन्वे ।
सद्दे य समभिरूढे एवंभूए य मूलनया ॥१॥" तत्र सामान्यं चास्ति विशेषाश्च सन्तीत्यादिप्रकारेण परस्परनिरपेक्षसामान्य-
विशेषाद्यभ्युपगमरूपा नकऽपि तु बहवो गमा वस्तुपरिच्छेदा यस्यासौ निरुक्तविधिना ककारलोपान्नैगमः, सामान्यविशेषात्मकचन
अनुयोगद्वारोक्तनिलयनप्रस्थकग्रामोदाहरणायभिहितप्रकारैर्या बद्गुरूपयस्त्वभ्युपगमपरो वा नयो नैगम इत्यर्थः, सर्वमपि
भुवननयान्तर्वति वस्तुनिकुरुम्ब संगृह्णाति-सामान्यरूपतया एकत्येनाध्यवस्यतीति संग्रहः, केवलसामान्याभ्युपगमपरो नपः
संग्रह इत्यर्थः, व्यवहरणं व्यवहारो लौकिकप्रवृत्तिरूपस्तदभ्युपगमपरो नयोऽपि व्यवहारः, अथवा व्यवहियते लौकिको व्यवहारः
सर्वोऽपि प्रवर्त्यतेऽनेनेति व्यवहारः, प्रायः केवलविशेषाभ्युपगमपरो नयो व्यवहार इत्यर्थः, जलाहरणवणपिण्डीप्रदानादिके हि
लोकव्यवहारे घटनिवादयो विशेषा एवोपकुर्वाणा दृश्यन्ते, न पुनस्तदतिरिक्तं घटादिसामान्यमिति विशेषानेव सत्त्वेनासौ मन्यते
न सामान्यं, प्रायो लोकव्यवहारानुपकारित्वाद्विशेपव्यतिरेकेणानुपलभ्यमानत्वाच्चेति विशेषाद्ययमुच्यत इति, प्राज्यतीतानागत-
॥१२९॥

·माग
मागी.
नेगमादि-
नयाः
परकीयपरिहारंग प्रांजलं पस्तु पत्रपति-अभ्युपगच्छतीति मजुसूत्रः, वर्तमानकालमावि स्वकीयमेव च यो वस्त्वभ्युपगच्छति स नय
मनुष्य इत्यर्थः, 'शाआक्रोशे' शष्यते-प्रोच्यतेऽर्थोऽनेनेति शन्दः अर्थवावको ध्वनिस्तत्प्रधानो नयोऽपि शब्दः, अयं हि शब्दमेव-
प्रधानमिच्छरपथं तु गाणं, शन्दयनवार्थप्रतिपत्तेः, संबाशब्दपिकलस्यार्थस्य काप्यप्रतीतेः शब्द एव प्रधानं न त्वर्थ इति भावः,
अपरं गावं शन्दनयः पूर्वनयेभ्यो विशुद्धत्वान्नामस्थापनाद्रव्येन्द्रा न सन्त्येवेति मन्यते, इन्द्रकार्याकरणात् खपुष्पवादति, भावेन्द्र-
मैप पमन्वमम्युपगच्छति इन्द्रकार्यकरणादिति, तटस्तटी तटं दाराः कलत्रं भार्येत्यादयो भिन्नलिंगाः शब्दाः वृक्षो वृक्षौ वृक्षाः
इत्यादयो मित्रानाश पनय एकार्या इति च न मन्यने, लिंगवचनभेदाद, स्त्रीपुरुषादिशब्दवदिति । इन्द्रः शमः पुरन्दर इत्या-
दीन्तु ममानलिङ्गरचनान् शब्दानेकार्यान् प्रतिपद्यते पक्ष्यमाणनयाऽपेक्षया अपिशुद्धत्वादिति । इन्द्रः शक्रः पुरन्दर इत्यादीनां
पर्यायगन्दनया सदानामपि पृधर पृथर भिन्नानान् समभिरोहति-समभिश्रयतीति समभिरूढः, अयं हि नयः शब्दप्रधानोऽपि
स्मादित्यादित्य मन्यते इंद्रमकादयः पर्यायशब्दा नैकार्था भिन्ननिमित्नत्वाद् घटपटादिशब्दवत्, तथाहि-इन्दनान इंद्रः शकना-
एक पदारणात् पुरन्दर इत्यादीनां भिन्नान्येप निमित्नानि, तथा 'पट चेष्टाया' मिति विशिष्टचेष्टायानर्थो पट उच्यते 'कुट कौटिल्य'
इनि कांटिन्ययोगातु कुटः 'उम उम पूरण' इति फुस्थितपूरणाच्च फुम्भ इत्यादिपर्यायाणामिति भिन्नान्यैव निमित्तानि, यदि च
निमियदेपि पनीनामेकार्थत्यमभ्युपगम्पने तदाऽतियाप्तिर्पटवृक्षादिशब्दानामप्येकार्थत्वप्रसंगादिति, पक्ष्यमाणनयापेक्षया चासौ
नानीगुदपार पटनादिकोश्यः स्वपाचपटादिशन्दाभिधेयं चेष्टादिकमर्थमयोंगोपि तद्योग्यतया घटादियन्दवाच्यो भवति
॥१३॥

·जीवसमासे
हैमीवृत्ती
नेगमादि-
नयाः
॥१३॥
घटादिशब्दच तद्वाचको भवतीति मन्यत इति, यथा शब्दो व्यवस्थितस्तथैव चार्थो यथा चार्थस्तथैव शब्द इत्येवस्वरूपं प्रकारं भूतः-
प्राप्त एवंभूतो नयः, इदमुक्तं भवति-अयमपि नयः शब्दप्रधानो घटकुटकुम्भादिपर्यायध्वनीनां च भिन्नार्थत्वमुपगच्छति, केवलं
पूर्वस्मादिशुद्धत्वादयं विशेपो द्रष्टव्यः यो घटादिशब्दवाच्यत्वेनोक्तोऽर्थः स यदा जलाहरणादिक्रियावस्थासु योपिन्मस्तकाद्या-
रूढः स्वाभिधायकध्वनिवाच्यं चशादिकमर्थ करोति तदैव घटादिस्तदेव च घटादिशब्दवाच्यो नान्यदा, प्रमाणयति चात्रायं प्रस्तुत
नयः-स्थानस्थितो निश्चेष्टो घटो न भवत्येव घटा, चेष्टालक्षणस्य घटशब्दवाच्यार्थस्याभावात्पर्वतादिवदिति, घटशब्दोऽपि निश्चे-
टाऽवस्थायां घटस्य वाचकत्वेन नैव प्रवर्तते, स्वाभिधेयस्याभावात् पटादिशब्दवदित्येवं कुटकुम्भेन्द्रशकादायपि भावना कार्येत्यत्र
बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, ग्रन्थविस्तरभयात्, स्वस्थाने विशेषावश्यकादौ प्रपञ्चेनोक्तत्वाच्चेति । एते नैगमादयः सप्त मूलभदरूपा नया
उत्तरभेदापेक्षया त्वमी समयेऽनेकविधाः प्रोक्ताः, ' एकेको य सयविहो सत्त नयसया हवंति एमेव ' इत्यादिवचनादिति, आह-
ननु यद्यमी आगमेऽनेकविधाः प्रोक्ताः, तत् किमत्र स्वल्पभेदाभिधानं, मूलनया एयेह विवक्षिता इति चेननु तेऽपि सप्तोक्ताः,
किमितीह पञ्चाभिधीयन्ते, साधूक्तं, किन्तु शब्दसमभिरूदैवंभूतलक्षणास्त्रयो नया यथोचरविशुद्धत्वेनाभ्युपगमभेदेऽपि शब्दप्रधा-
नत्वसामान्यं न व्यभिचरंतीत्येकशब्दनयत्वेन विवक्षिताः, ततो नैगमसंग्रहच्यवहार स्त्रलक्षणाचत्वारो मूलनयाः, पञ्चमस्तु
शब्दनय इत्यदोष इति गाथार्थः ॥ १४० ॥ ज्ञानप्रमाणं मतिश्रुतज्ञानादिभेदात् पंचधा प्रोक्तमेतच्च प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् संक्षेपतो
द्विविधमपि भवतीति दर्शयन्नाह-
॥१३॥

·समामे
। वृत्ती.
प्रत्यक्ष
परोक्ष
११३२॥
पच्चक्खं च परोक्खं नाणपमाणं समासओ दुविहं । पच्चक्खमोहिमणकेवलं च पारोक्व मइसुत्ते॥ १४१ ॥
ज्ञानप्रमाणं समासतः-संक्षेपतो द्विविधमेव, तद्यथा-प्रत्यक्षं परोक्षं च, तत्र 'अशु व्याप्तापित्यस्य धातोरश्नुते ज्ञानात्मनार्थान्
व्यामोतीत्यक्षो-जीवः 'अश भोजने' इत्यस्य वा अश्नाति भुक्ते पालयति वा सर्वार्थानित्यक्षो-जीव एव, प्रतिगतमाश्रितमक्षं प्रत्यक्षमिति
'अत्यादयः फ्रान्ताद्यर्थे द्वितीयये' ति द्वितीयातत्पुरुषः समासः, अन्ये त्वक्षमक्षं प्रति वर्त्तत इत्यव्ययीभावसमासं विदधति, तच्च न
पुज्यते, अव्ययीभावस्य नपुंसकलिङ्गत्वेन प्रत्यक्षशब्दस्य त्रिलिङ्गतार्थानुपपत्तेः, दृश्यते चेयं, प्रत्यक्षा पुद्धिः प्रत्यक्षो वोधः प्रत्यक्ष
शानमिति दर्शनात् तस्माद्यथादर्शिततत्पुरुष एवार्य, इन्द्रियनिरपेक्षस्यैवात्मनः साक्षादर्थ यदर्शयति तज्ज्ञाने प्रत्यक्षमित्यर्थः, तच्चाव-
घिमनःपर्यायकेवलस्यरूपमवे, अस्यैवेन्द्रियनिरपेक्षतयाऽर्थपरिच्छेदकत्वसम्भवादिति, इदं चागमे नोइन्द्रियप्रत्यक्षत्वनाक्त, नोशब्दस्य
सर्पनिपेधवचनत्वायत्रीन्द्रय सर्वथैव न व्याप्रियते किन्तु जीव एव साक्षादथं पश्यति तन्नोइन्द्रियप्रत्यक्षमवधिमनःपर्यायकेवलात्म-
कमेवेत्येकार्थत्वान्न कश्चिद्विरोधः, अक्षस्य-जीवस्य पर इंद्रियादिभिर्व्यवहितमिति परोक्षं, तच्च मतिज्ञानश्रुतज्ञानभेदतो द्विविधमे-
तज्ज्ञानदयस्पयेंद्रियसापेक्षस्पार्थपरिच्छेदादिवि गाथार्थः ॥ १४१॥ मतिश्रुते अपि विशेषतो निरूपयितुमाह--
इंदियपच्चरखपि य अणुमाणं उवमयं च मइनाणं । केवलिभासियअत्याण आगमो होइ सुयजाणं ।। १४२ ।।
परोक्षतया यदुक्तमनन्तरं मतिज्ञानं तद् द्विविध, इन्द्रियप्रत्यक्षमपिशब्दादिन्द्रियपरोक्षं चेत्यपि द्रष्टव्यं, तत्रेन्द्रियैः पर्शनरसन-
प्राणचक्षुःश्रीवलक्षणेः सहकारिकारणभूतैरक्ष-जीवं प्रति गतमिन्द्रियप्रत्यक्षं, यत्रेन्द्रियाण्येव साक्षाद्वस्तु पश्यन्ति न तु जीवस्तच्छो
॥१३२॥

·ज्ञान
प्रमाणं
क्ष्मीवृत्ती
॥१३३॥
त्रादीन्द्रियद्वारेणोत्पनत्वादिन्द्रियाणी साक्षाद्भुतं जीवस्य तु परोक्ष लोके प्रत्यक्षतया रूढं शब्दरूपरसगन्धस्पर्शविपर्य मतिज्ञान-
मिन्द्रियप्रत्यक्षमुच्यत इत्यर्थः, यन त्विन्द्रियाण्यपि धूमलिङ्गादिद्वारेणाग्न्यादिकं वस्तु गृहन्ति न साक्षात्तदिन्द्रियाणामपि परोक्षवा-
दिन्द्रियपरोक्षमुच्यते, तच किं तदिति सूत्रकार एवं दर्शयति-अनुमानमौपम्यं चेति, अनु लिंगग्रहणसमन्धस्मरणाभ्यां पश्चान्मीयते-
परिच्छिद्यते वस्त्यनेनेत्यनुमानं, तच्च सतकत्वधूमवत्त्वादिलिंगेभ्यः शब्दपर्वतादिष्वनित्यत्वामिमत्वादिसाध्यवस्तुनिक्षयरूपं
द्रष्टव्यं, औपम्यं साश्य, क्वचिदिन्द्रियानिधये वस्तुनि ततः सादृश्यातन्निधयो भवति, यथा गोसदृशो गयो भवतीति पूर्व-
गृहीतसङ्केतस्य प्रमातुः कदाचिदटव्यां गतस्य गोसादृश्यदर्शनाद् गायनिश्चयः, तदेतद् द्विविधमपि शान कृतकत्वादिभिः सादृश्येण
च व्यवधानादिन्द्रियपरोक्षमुच्यते, अभावार्थापत्तिलक्षणमपि प्रमाणद्वयमिन्द्रियपरोक्षमस्ति, केवलमनुमानेऽन्तावादिह पृथक् नोक्तं,
शब्दरूपं तु श्रुतज्ञानं वक्ष्यते, प्रत्यक्षं विन्द्रिमप्रत्यक्षतया प्रोक्तमिति प्रमाणपदकसंग्रहः । तदेवमिन्द्रियप्रत्यक्षमिन्द्रियपरोक्षं चेति
भेदद्वयरूपतया निरूपित मतिज्ञानम्, अथ श्रुतज्ञानसरूपमाह- केवलभासिये त्यादि केवलं केवलज्ञानं तेन भासिता:-प्रकटिता ये:-
र्थास्तेषां प्रतिपादकत्वेन सम्बन्धी य आगमो-द्वादशांगीरूपस्तच्छुतवानं शब्दप्रमाणरूपं भवति, अनापीन्द्रियाणां शब्दस्य च
व्यवधायकत्वात् पूर्वगायोक्तपरोक्षताऽस्त्येवेति गाथार्थः ॥१४२॥ उक्तं ज्ञानप्रमाणमय चक्षुर्दर्शनादिभेदात् यत् चतुर्विधं दर्शनप्रमाण
सामायिकादिभेदात् पंचविधं चारितप्रमाणं नैगमसंग्रहादिभेदतः पंचविध नयप्रमाणमिति दर्शयन्नाह-
चाखुसणमाई दसण चरणं च सामइयमाई । नेगमसंगवहारज्जुसुए चैव सह नया ॥ १४३ ॥
॥१३३॥

·मिथ्यादृष्टि
प्रमाणं
मे
.
॥१३४॥
पूर्व व्याख्यातायेयं । इह च ज्ञानदर्शनादीनामपि गुणत्वात् किमिति गुणप्रमाणात् पृथगुक्तानि ज्ञानदर्शनादिप्रमाणानीति न प्रेय,
शिप्यमतिव्युत्पादनफलत्वाद्विस्तरस्येति गाथार्थः ॥१४३॥ तदेवं प्रतिपादितं सर्वमपि भावप्रमाणं, तत्र च प्रतिपादिते प्रोक्तं द्रव्यक्षे-
प्रकालमापभेदाच्चतुर्विधमपि प्रमाणं, अनेन च द्रव्याणि अमीयन्ते अत एव द्रव्याणां प्रमाण द्रव्यप्रमाणमितिव्युत्पत्ते-
प्पप्रमाणद्वारमिदमुख्यने, इह च मिथ्याष्टिसास्वादनादिचतुर्दशजीवसमासलक्षणानि जीवद्रव्याणि प्रस्तुतानि वर्तन्ते, अतस्तान्ये-
पानेन पधिप्रमाणेन प्रमीयमाणानि प्रत्येकं याचन्ति भवन्ति तदेतद्दयितुमाह-~
मिछान्चमणता कालेणोसप्पिणी अणेताओ। खेत्तेण मिज्जमाणा हवंति लोगा अणंताओ॥१४४ ।।
इह द्रव्यतो मिथ्याटिजीवद्रव्याण्पनन्तानि भवन्ति,कालेन-कालप्रमाणेन पुनर्मीयमानानि तान्येव मिथ्यादृष्टिजीवद्रव्याण्यनन्ता
उत्सपिण्यवसर्पिण्यो भवन्ति, किमुक्तं भवति?-अनन्तासत्सर्पिण्यवसर्पिणीषु यावन्तः समयाः प्राप्यन्ते सर्वलोकवन्फेिन्द्रियादि-
मिथ्याष्टिनीवद्रव्याग्यपि सर्वाणि तापन्ति भवन्तीति, क्षेत्रण-पुनः क्षेत्रप्रमाणेन मीयमानानि तान्येव मिथ्यादृष्टिजीवद्रव्याण्यन-
नालीफा भवन्ति, अनन्तेषु लोकाकाशेपु यावन्तः प्रदेशास्तावन्ति मवन्तीत्यर्थः, भावप्रमाणेनेह मान नौक्तं, तस्य द्रव्यक्षेत्रकालप्रमा-
पान्तर्गतस्यापि प्रमाणत्येन व्यापारात्, क्याहि-संख्यातासंख्यांतानन्तस्वरूपा संख्या भावाप्रमाणेऽधीता, संख्ययैव चानया मुख्यतो
द्रव्याणि मीयन्ते, द्रष्पक्षेत्रकालास्तु सवयेया एवोपाधित्त्वेन वर्तमाना गुणभूता एष, तस्मान्मुख्यतः सर्वत्रान्तर्गतेन भावप्रमाणेनैव
च्याणि मीयन्ते इति न ददिह पृथगुक्तमित्येवमन्यत्रापि भाषनीयमिति गाथार्थः ॥१४४ ॥ अथ सास्वादनसम्पमिथ्या-
रधिविपर्ण प्रमाणमाह-
॥१३४॥

·जीवसमासे हेमीवृत्ती अविरत सम्प- मष्टयादि- मानं ॥१३५॥ ॥१३५॥ एगाईया भज्जा सासायण तहय सम्ममिच्छा य । उकोसणं दुहवि पल्लस्स असंवभागोउ ।। १४५ ।। सास्वादनाः सम्यमिध्यादृष्टयश्वानुषत्वाल्लोके कदाचिद् भवन्ति कदाचित्तु न भवन्ति, यदि भवन्ति तदैकादयो भाज्या- विकल्पनीयाः, प्रत्येकमेको वा द्वौ या त्रयो वा भवन्ति यावदुत्कृष्टतो द्वयोरपि राश्योः प्रत्येकममीपां क्षेत्रपल्योपमासयभागः प्राप्यते, भारार्थस्त्यय-क्षेत्रपल्योपमस्यासझयेयभागे यावन्तः क्षेत्रप्रदेशास्तावत्प्रमाणाः प्रत्येकं सास्वादनसम्यग्दृष्टयः सम्य- ग्मिथ्यादृष्टयश्चोत्कृष्टतः कदाचिद्भवन्तीति भाव इति गाथार्थः ॥ १४५ ॥ अथाविरतसम्यग्दृष्ट्यादीनां प्रमाणमाह- पल्लासंखियभागो अचिरयसम्मा य देसविरया य । कोउिसहस्सपुहुत्तं पमत्त इयरे उ संखेज्जा ॥ १४६ ॥ इहाविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतप्रमत्नाप्रमत्तराशीनां भुवत्वात् सामान्यतः सर्वलोकमाश्रित्य न कदाचित् व्यवच्छेदोस्त एत- दिह चिंत्यते विवक्षितकाले प्रत्येकमेते कियन्तः प्राप्यन्ते?, तनाविरतसम्यग्दृष्टयो जघन्यतः क्षेत्रपल्योपमासङ्घयेयभागपर्तिप्रदेश- राशिप्रमाणा लभ्यन्ते, उत्कृष्टतोऽप्येतावन्त एव, केवलमसंख्यातस्यासंख्यातभेदत्वाजपन्यादुत्कृष्टमसंख्यातगुणं द्रष्टव्यम्, देशपिरवा अप्येतावत्प्रमाणा एव, केवलं सोऽपि पल्पोपमासंख्येयभागोऽविरतसम्यग्दृष्टीनां वृहत्तरोऽमीपां तु लघुतर इति द्रव्यमिति, 'कोडिसहस्सपुहत्वं पमच' त्ति प्रमत्ताः-पूर्वोक्तशब्दार्थाः, प्रमत्तसंयता इत्यर्थः, ते सामान्येन पञ्चदशस्वपि कर्मभूमिपु जपन्यतः कोटिसहस्रपृथक्त्वमुत्कृष्टतोऽपि कोटिसहस्रपृथक्त्वं भवन्ति, द्विप्रभृत्या नवभ्यः पृथक्त्वमिति सामयिकी संज्ञा, ततश्च जघन्यतोऽपि कोटिसहस्रद्वयादुपरि उत्कटतोऽपि नव कोटिसहस्राणि यावत् प्रमत्तसंयताः प्राप्यंत इत्युक्तं भवति, इतरे तु पूर्वाभिहित-

·मागे
मीनुनी.
अपूर्वकरण
दिमानं
।१३६॥
शब्दार्था एपाप्रमनसंयताः संख्यावा लम्यन्ते, प्रमत्तसंयतेभ्यः स्तोकतरा इत्यभिप्राय इति गाथार्थः ॥ १४६ ॥ अथा-
पूर्वफरणानिवृत्तिनादरमूक्ष्मसम्परायलक्षणेषु निपु गुणस्थानकेषु मोहनीयकर्मण उपशमकाः क्षपका एव च प्राप्यन्ते, नान्ये,
उपशान्तमोहगुणस्थाने तूपशान्तमोहनीयकर्माण एव क्षीणमोहगुणस्थाने पुनः क्षीणमोहा एव लभ्यन्ते नापर इति पूर्व गुणस्थानक-
विचारे निर्णीतं, अत इहापूर्वकरणादिक्षीणमोहगुणस्थानकान्तेषु पञ्चसु गुणस्थानकेषु यानि जीवद्रव्याणि तेषां मोहोपशमको-
पशान्तमोहमोदक्षपकक्षीणमोहप्रमाणद्वारेणैव प्रमाण चिचिन्तयिषुर्मोहोपशमकानामुपशान्तमोहानां च तावत् प्रमाणमाह-
एगाइय भपणिज्जा पवेसणेणं तु जाव चउपन्ना । उवसामगोवसंता अद्धं पइ जाव संखेज्जा ॥ १४७।।
इह मोहनीयस्य कर्मण उपशमका उपशान्तमोहाच कदाचिद् भवन्ति कदाचित्तु न भवन्ति, उपशमश्रेणेरन्तरस्यापि सम्भवाद,
वर यदा मवन्त्यमी तदैकादयो भाज्या मोहोपशमका उपशान्तमोहाथ, प्रत्येकमेको वा द्वौ वा त्रयो वा यावदुत्कृष्टतचतुःपंचाशतः
प्राप्यन्ते, केनत्याह-प्रवेशनन, उपशमश्रेण्यामेकसमये युगपत् प्रवेशमगीकृत्येत्यर्थः,एकादयश्चतुःपंचाशदन्ता एव जीवा एकस्मिन् समये
उपशमश्रेणिं प्रतिपयन्ते नापिका इति सिद्धान्तनियमादिति, एते चापूर्वकरणानिचिचादरसूक्ष्मसम्परायगुणस्थानकेपूपशमका
उच्चन्ते, उपशान्तमोहस्थानकं तु प्राप्ता उपशांतमोहा इत्यर्थ, तदेवमेते चतुःपञ्चाशदेकसमये युगपत् प्रवेशमङ्गीकृत्योक्ताः, नाना-
समयप्रविष्टास्त्यधिकत्याह-' अद्धं पर जाव संग्वेज्ज' ति, अद्धाशब्देन प्रारम्भात् परिसमाप्तिं यावदुपरामश्रेणिकालो विव-
विवः, म चामन पेपरमयारमकोऽन्तर्मुहर्तमानो मन्तव्यः, उपशमश्रेणरन्तर्मुहूर्तात परतो निरन्तरमसंभवान् । तववैतामन्ती-
॥१३६॥

·जीवसमासे
हैमीवृत्ती
क्षपकक्षीण-
महिमानम्
॥१३७॥
लक्षणामुपशमश्रेण्या प्रति चिन्त्यमाना उपशमका उपशांताथ अन्यान्यसमयप्रविष्टास्तावद् मपन्ति याचदुकटता सङ्ख्याताः, इदमुक्तं
भवति-अन्तर्मुहूर्तलक्षणे उपशमश्रेणिकाले एकस्मिन् समये युगपदेवैकादयो यावदुत्कृष्टतचतुःपञ्चाशत्प्रविष्टाः, अन्यस्मिन्नपि समये
एतावन्तोऽपरस्मिन्नपि समये एतावन्तः प्रपिष्टाः, एवं नाना समयप्रविष्टान् सर्वानप्पङ्गीकृत्य सर्वस्मिन्नप्यन्तर्मुहूर्नमाने उपशमणिकाले
पञ्चदशस्वपि कर्मभूमिपु कदाचिदुत्कृष्टतः संख्याता उपशमकाः संख्याताश्चापशांताः प्राप्यन्ते, ततः परमुपशमश्रेणेनिरन्तरममा-
द् आह-नन्वन्तर्मुहूर्तमानऽप्युपशमश्रेणिकालेऽसंख्याताः समयाः प्राप्यन्ते, तत्र च प्रतिसमयं यद्येकैकः प्रविशति तथाऽप्यसंख्ये-
भवन्ति, किं पुनवतुःपञ्चाशत्प्रवेश इति, अत्रोच्यते, स्यादेवं यदि प्रतिसमयमसंख्यातेप्वपि समयेष्वेवं तत्प्रवेशः स्यादेतच नास्ति,
केपुचिदेव समयेष्वेयं तत्प्रवेशसम्मपात्तथवातिशयिभिष्टत्यात् गर्भजमनुष्याणामपि चासंख्यातानामसम्भवाद् विशेषतस्तु चारित्रिणां,
न च गर्भजमनुष्यं चारित्रिणं विहायान्य उपशश्रेणि प्रतिपद्यत इत्यलं विस्तरेण । तस्मादिहैतत् स्थितम्-अपूर्वकरणानिवृत्तिवादर-
सूक्ष्मसम्परायलक्षणेषु त्रिपु गुणस्थानेषु प्रत्येकं युगपदेकसमयप्रविष्टानङ्गीकृत्य जघन्यत एकादय उत्कृष्टतस्तु चतुष्पंचाशन्मोहस्यो-
पशमकाः कदाचित् प्राप्यन्ते, नानासमयप्रविष्टांस्त्वाश्रित्योत्कृष्टतः संख्याताः त एव कदाचिल्लभ्यन्ते, उपशान्तमोहगुणस्थान-
केप्येवमेव द्रष्टव्यं, नवरमुपशमस्थाने उपशान्ता याच्या इति गाधार्थः ॥ १४७ ॥ अथ मोहक्षपकानां क्षीणमोहानां च प्रमाणमाह-
खवगा उ खीणमोहा जिणा उ पविसन्ति जाव अट्टसयं । अद्वाए सयपुहुत्तं कोडिपुहुत्तं सजोगीणं ॥१४८||
अत्रापि मोहस्य क्षपकाः क्षीणमोहाच कदाचिद् भवन्ति कदाचिन भवन्ति, क्षपकणेरपि निरन्तरमसम्भवात् , ततो यदा
॥१३७॥

·गरी
क्षपकक्षीण-
मोहमानम्
मी.
१३८॥
भवन्ति तदा क्षपका रागादिजेतृत्वेन क्षीणमोहलक्षणा जिनाथ क्षपकश्रेण्यां युगपदेकसमयप्रवेशमङ्गीकृत्य जघन्यत एकादय
उत्कृप्टनस्त्वष्टोनरं शत, प्राप्यन्त इति वाक्यशेषः, एते चापूर्वकरणानिवृचियादरवक्ष्मसम्परायगुणस्थानकेषु वर्तमानाःक्षपका उच्यन्ते,
अणिमस्तस्मातास्तु क्षीणमोहगुणस्थाने क्षीणमोहा इत्याख्यायन्ते, कुतः पुनरेकसमयप्रवेशमंगीकृत्यैतावन्त एचैते लभ्यन्ते नाधिका
इत्याह-'पविसंति जाय अहसयं' ति, यतः कारणायुगपद्-एकममये क्षपकश्रेण्यां जघन्यत एकादय उत्कृष्टतो यावदष्टोत्तर-
शतप्रमाणा एवं प्रविशन्ति नाधिका इति सिद्धान्तनियम इति मायः, तदेतयुगपदेकसमयप्रविष्टानंगीकृत्य प्रमाणमुक्तं, अथ नाना-
समयप्रविष्टानंगीफ़त्पाह-'अद्वारा सयपुद्दुत्त' ति, अद्धा-क्षपकणिकालः, सोपि चासंख्पेयसमयात्मकोऽन्तर्मुहूर्तमानो द्रष्टव्यः,
तस्यां चोक्तस्वरूपायामद्धायामुत्कृष्टुतः प्रत्येकं शतपृथक्त्वं क्षपकाणां क्षीणमोहानां च लभ्यते, इदमुक्तं भवति-अन्तर्मुहूर्तस्वरूपे क्षपक-
श्रेमिकाले एकस्मिन् समये युगपदेयकादयो यायदुत्कृष्टतोऽष्टोत्तरशतप्रमाणा जन्तयो मोक्षपणाय प्रविष्टाः, एवमपरापरसमयेप्यन्यू-
पामपि बहुना प्रवेशसम्भानानासमयप्रविष्टान् सर्वानप्यङ्गीकृत्य सर्वस्मिन्नप्यन्तर्मुहूर्तप्रमाणे क्षपकश्रेणिकाले सामान्येन सर्व-
स्मिन्नपि मनुप्पक्षेत्रे कदानिच्छतपृथच्य क्षपकाणां शतपृथक्वं च क्षीणमोहानां प्राप्यते, ततः परं क्षपकणेरपि निरन्तरमभावा-
दिनि, अगंग्व्येयाः कथममी न प्राप्यन्त इत्याक्षेपपरिहारी पूर्ववद्वाच्याविति, तस्मादिदमिह स्थितम्-अपूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्म-
सम्परायलक्षणेपु निपु गुणस्थानकेषु प्रत्येकं युगपदेकममयप्रविष्टानाश्रित्य जपन्यत एकादय उत्कृष्टतस्त्वष्टोत्तरं शतं क्षपकाणां
कदाचितम्यन्ते, नानासमयप्रापिष्टोस्त्वङ्गीकृत्योत्कृष्टतः पूर्वाभिहितशन्दाधशतप्रथक्त्यप्रमाणास्त एव कदाचित् प्राप्यन्ते,
क्षीणमोहगुणस्थानकेऽप्पामेव वक्तव्यं, नवरं क्षपकस्थाने क्षीणमोहा याच्याः, तदेवं पूर्वगायोक्तान मोहोपशमकान प्रस्तुतगाथोक्तान्
॥१३८॥

·हमीवृत्ती.
मिथ्याष्टि
नारकमानं
जीवसमासे मोहलपकाँश्च मीलयित्वाऽपूर्वकरणानिवृत्तिबादरमुक्ष्मसम्परायगुणस्थानफनिजीयद्रव्याणां सर्वसंख्या परिभाषनीया, अस्यैव
राशिद्वयस्व यथोक्तगुणस्थानत्रये वर्चनाद्, उपशान्तमोहगुणस्थाने तूपशान्तमोहजीवद्रव्याण्येप, क्षीणमोहगुणस्थाने तु क्षीणमोह-
जीवद्रव्याण्येव यन्त इति निर्णीतमेवेति, उक्त क्षीणमोहपर्यन्तगुणस्थानवजिीवद्रव्यप्रमाणम् , अथ रायोगिगुणस्थानपर्तिसयोगि-
॥१३९॥ केवलिजीचन्द्रव्यमानमाह- कोडिपुत्तं सजोगीण' ति, सयोगिकेयलिनां सम्बन्धी राशिरस्थितः सर्वदेव, नतु व्यवच्छिद्यते,
स च सामान्येन पञ्चदशस्वपि कर्मभूमिपु जपन्यतः कोटिपृथक्त्वप्रमाण उत्कृष्टतोऽपि कोटिपृथक्त्वमानो भपति, ' अयोगिकेव-
लिनस्तु कदाचिद्भवन्ति कदाचित्तु न भवन्ति, यदि भवन्ति तदा जघन्यत एको वा द्वौ वा उत्कृष्टतस्तु संख्याता मयन्तीत्येतत्
सूत्रकृता सुगमत्यादिकारणादनुक्तमपि स्वयमेव द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ॥ १४८ ॥ तदेवं प्रतिपादितं सामान्यन प्रस्तुतचतुर्दश-
जीपसमासपत्तिजीवद्रव्यप्रमाणम्, अथ नरकादिगतिविशेपितं तदेवाभिधित्सुः नरकगतो तायदाह-
पढमाए असंखेजा सेढीओ सेसियासु पुढवीसु । सेबीअसंखभागो हवंति मिच्छा उ नेरइया ॥ १४९ ।।
मिथ्यादृष्टयो नारकाः प्रथमायां-रत्नपभानरकथिव्यामसंखथेयाः श्रेणयो भवन्ति, संवर्त्य घनीकृतलोकस्यासंख्याता-
स्वाकाशश्रेणिपु यावन्तः आकाशप्रदेशास्तावत्ममाणाः प्रथमनरकपृथिव्यां मिथ्यादृष्टिनारकाः सर्वेऽपि भवन्तीत्यर्थः, 'सेसियास्वि'-
त्यादि, शेपासु-शर्कराप्रभादिए पसु नरकथिवीए प्रत्येकं धनीकृतलोकस्यैकस्या अपि नभाश्रेणैरसंख्येयतमै भागे यावन्तः
प्रदेशारचावन्तो मिथ्यादृष्टिनारका भवंति, अन च द्वितीयपृथिव्यां ये श्रेण्यसंख्येयभागनिनो नारकास्तेभ्यस्तृतीयपृथ्वी-
॥१३९॥

·मिथ्यादृष्टि
तिर्यग्मानम्
भीपूजा.
११४०॥
नारकाः श्रेण्यसंख्येयभागवर्तित्वे तुल्येऽप्यसंख्याततमे भागे द्रष्टव्याः, असंख्यातस्यासंख्यातभेदत्वाद् एवं तृतीयपृथ्वीनारकेभ्योऽपि
चतुर्थपृथ्वीनारका असंख्याततमे मागे एवं यावत् पष्ठपृथ्वीनारकेभ्यः सप्तमपृथ्वीनारका असंख्याततमे भागे वर्तन्त इति ।
असंशिनो हि मत्स्यादयः प्रथमपृथिव्यामेपोत्पद्यन्ते न परत इति तस्यामेव नारकनाचुर्य, संझिनोऽपि बहुवहुतरबहुतमादि-
संशयुक्ता द्वितीयादिनरकपृथिव्युत्पादयोग्याः क्रमेण हीना इति तासु क्रमशो नारकहीनता भावनीयेत्युक्तं मिथ्यादृष्टिनारक-
प्रमाणं, सास्वादनाः सम्यग्मिध्यादृष्टयश्च सप्तस्वपि पृथ्वीपु कदाचिद् भवन्ति कदाचित्तु न भवन्ति, यदि भवन्ति तदा चतसृष्वपि
गतिपु सामान्येन पूर्वममी क्षेत्रपल्योपमासंख्येयभागप्रमाणाः प्रत्येकमुत्कृष्टतः प्रोक्तास्तदनुसारतोऽवाप्येकस्यां नरकगतौ स्वल्पतराः
फेचिन् योद्धव्याः, अविरतसम्यग्दृष्टयस्तु सप्तस्वपि पृथ्वीपु प्रत्येकमसंख्याताः सर्वदेवाव्यपच्छिन्नाः प्राप्यन्ते, असंख्यातं च क्षेत्र-
पल्योपमासंख्येयभागवर्तिनोऽमी सामान्येन चतसृष्वपि गतिपु पूर्व निर्णीताः, तदनुसारेणात्रापि स्वल्पं किमपि द्रष्टव्यम्, देशविर-
वादयस्तु नरकगती न सम्भवन्त्येवेति प्रागेय निर्णीतमिति गाथार्थः ॥ १४९ ॥ अथ चतुर्दशजीवसमासगतीमथ्यादृष्टयादि-
जीवद्रव्याणामेव तिर्यग्गतिपिशपित प्रमाणमाह-
तिरिया हुंति अणंता पयर पंचिंदिया अवहरति । देवावहारकाला असंखगुणहीण कालेणं ॥ १५० ॥
मिथ्यादृष्टय इति पूर्वगाथासूत्रादधिकृतं वर्तते, ततय मिथ्यादृष्टयस्तियंचः सामान्येनैकेन्द्रियादयोऽनन्ता भवन्ति, विशेष-
चिन्तायां तु क्रियमाणायां पर्याप्तापर्याप्तस्वरूपाः सामान्येन पंचेन्द्रियतिर्यो मिथ्यादृष्टयः संवर्चितयनीकृतस्यासंख्येयप्रतरा-
॥१४०॥

·नविसमासे
हैमीवृत्ती.
तिर्यग्मानं
॥१४॥
त्मकस्य लोकस्य सम्बन्धिनं सप्तरज्ञायामीवष्कम्भं एकप्रदेशमानपिण्डं सर्वात्मना त्वसंख्ययनमाप्रदेशप्रमाणं उपर्युपरिन्यच-
स्थापितप्रभूतमण्डकानां मध्यादेकमण्डकमिव प्रतरमपहरन्ति, कियता कालेनेत्याह-देवापहारकालादसंख्ययगुणहीनेन् कालेन,
इदमत्र हृदयं-एते पंचेन्द्रियतियंचः सामान्येन यथोक्तप्रतरासंख्येयभागेऽसंख्येययोजनकोटीकोटिवर्तिनीपु नभप्रदेशश्रेणिपु
यावन्तः प्रदेशास्तत्प्रमाणाः सिद्धान्ते क्षेत्रतः प्रतिपादिताः, कालतस्त्वसंख्ययोपिण्यवसर्पिणीसमयराशितुल्याः, उक्तं च- 'पंचेंदिय-
तिरिक्खजोणिया गं भंते ! केवइया पण्णता?, गोयमा! असंरोज्जा कालओ असंसेज्जाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति,
सेतो असंखेज्जाओ सेढीओ पयरस्सासंखेज्जइभागो, तासिणं सेढीणं विक्खंभई असंखेज्जाओ जोयणकोडाकोडीओ "
इत्यादि, अतः प्रतरासंख्येयभागवर्त्यसंख्येययोजनकोटीकोटिगतनम श्रेणिश्रितपदेशराशितुल्याः सामान्येन पंचेन्द्रियतियंचो
जीना इत्युक्तं भवति, एते च सर्वे प्रतिसमयं प्रत्येकमेकैकं प्रदेशं गृह्णन्तो देवापहारकालादसंख्येयगुणनेिन कालेन सर्व
प्रतरमपहरन्ति, देवा हि सर्वेऽपि पंचेन्द्रियतिर्यग्भ्योऽसंख्येयगुणहीनाः, पंचेन्द्रियतियंचस्तु तेभ्योऽसंख्येयगुणाः प्रज्ञापनामहा-
दण्डके निर्दिष्टाः, ततथ सर्वेऽपि देवाः प्रतिसमयं प्रत्येकमेकैकं प्रदेशं गृह्णन्तः पंचेन्द्रियतिर्यग्भ्योऽसंख्येयगुणहीनत्वेन स्वल्पा इति
पंचेन्द्रियत्तिर्यगपहारकालादसंख्येयगुणेन कालेन सर्व प्रतरमपहरन्ति, पंचेन्द्रियतिर्यचस्तु देवेभ्योऽसंख्येयगुणत्वेन बहव इति |
देवापहारकालात सामयत एवासंख्यातगुणहीनतायुक्तेन स्वल्पेनैव कालेन सर्व प्रतरमित्थमपहरंति, अंगुलासंख्येयभागरूप
तु प्रतरसण्डं यदि प्रत्येकं सर्वेऽपि गृह्णन्ति तदा सर्वेऽपि पंचेन्द्रियतिथेच एकहेलयैर सर्व प्रतरमपहरन्तीति द्रष्टव्यमिति गाथार्थः
॥१५१ ।। अथ मिथ्यादृष्टितिरथामेव वैनियलब्धिमतां प्रमाणमाह--
॥१४॥

·माम
चौ.
मिथ्याष्टि
तिर्यग्मानम्
।१४०॥
नारकाः श्रेण्यसंख्येयभागवचित्वे तुल्येऽप्यसंख्यातदमे भागे द्रष्टव्याः, असंख्यातस्यासंख्यातभेदत्वाद्,एवं तृतीयपृथ्वीनारकेभ्योऽपि
नतुर्थपृथ्वीनारका असंख्याततमे भागे एव यावत् पष्ठपृथ्वीनारकेभ्यः सप्तमपृथ्वीनारका असंख्याततमे भागे वर्तन्त इति ।
असंनिनो हि मत्स्यादयः प्रथमपृधिव्यामेवोत्पद्यन्ते न परत इति तस्यामेव नारकप्राचुर्य, संज्ञिनोऽपि बहुबहुतरवहुतमादि-
संलशयुक्ता द्वितीयादिनरकपृथिव्युत्पादयोग्याः क्रमेण हीना इति तासु क्रमशो नारकहीनता भावनीयेत्युक्तं मिथ्याष्टिनारक-
प्रमाणं, सास्वादनाः सम्यग्मिथ्यादृष्टयश्च सप्तस्वपि पृथ्वीपु कदाचिद् भवन्ति कदाचित्तु न भवन्ति, यदि भवन्ति तदा चतसृप्वपि
गतिपु सामान्येन पूर्वमभी क्षेत्रपल्योपमासंख्येयभागप्रमाणाः प्रत्येकमुत्कृष्टतः प्रोक्तास्तदनुसारतोऽत्राप्येकस्यां नरकगतौ स्वल्पतराः
केचिद् पोदयाः, अविरतसम्यग्दृष्टयस्तु सप्तस्वपि पृथ्वीपु प्रत्येकमसंख्याताः सर्वदेवाव्यवच्छिन्नाः प्राप्यन्ते, असंख्यातं च क्षेत्र-
पल्योपमासंख्येयभागवर्तिनोऽमी सामान्येन चतसृप्वपि गतिपु पूर्व निर्णीताः, तदनुसारेणात्रापि स्वल्पं किमपि द्रष्टव्यम्, देशविर-
खादयस्तु नरकगती न सम्भवन्त्येवेति प्रागेव निर्णीतमिति गाथार्थः ॥ १४९ ॥ अथ चतुर्दशजीवसमासगतीमथ्यादृष्टयादि-
जीवद्रव्याणामेय तिर्यग्गविविशपितं प्रमाणमाह-
तिरिया हुँति अणंता पयर पंचिंदिया अपहरंति । देवावहारकाला असंग्यगुणहीण कालेणं ।। ६५० ॥
मिथ्यादृप्य इति पूर्वगाथायपादधिकृतं वर्तते, ततश्च मिथ्यादृष्टयस्तिर्यचः सामान्येनैकेन्द्रियादयोऽनन्ता भवन्ति, विशप-
चिन्तायां तु क्रियमाणायां पर्याप्तापर्याप्तस्वरूपाः सामान्येन पंचेन्द्रियतिर्यचो मिथ्यादृष्टयः संवर्तितपनीकतस्यासंख्येयप्रतरा-
॥१४॥

·नविसमासे हमीवृत्तौ. पंचेन्द्रिय- तिर्यग्मानं ॥१४॥ त्मकस्य लोकस्य सम्बन्धिनं सप्तरवायामीवष्कम्भं एकप्रदेशमानपिण्डं सर्वात्मना त्वसंख्येयनमःप्रदेशप्रमाणं उपर्युपरिव्यव- स्थापितप्रभूतमण्डकानां मध्यादेकमण्डकमिव प्रतरमपहरन्ति, कियता कालेनेत्याह-देवापहारकालादसंख्येयगुणहीनेन कालेन, इदमन हृदयं-एते पंचेन्द्रियतियंचः सामान्येन यथोक्तप्रतरासंख्येयभागेऽसंख्येययोजनकोटीकोटिवर्तिनीषु नभःप्रदेशश्रेणिपु यापन्ता प्रदेशास्तत्प्रमाणाः सिद्धान्ते क्षेत्रतः प्रतिपादिताः, कालतस्त्वसंख्येयोप्पिण्यवसर्पिणीसमयराशितुल्याः, उक्तं च- 'पंदिय- तिरिक्खजोणिया णं भंते ! केवइया पण्णत्ता, गोयमा! असंखेज्जा कालओ असंज्जाहिं उस्सप्पिणीओसप्पिणीहि अवहीरंति, खेतो असंखेज्जाओ सेढीओ पयरस्सासंखेज्जइभागो, तासिणं सेढीणं विक्वंमसूई असंखेज्जाओ जोयणकोडाफोडीओ " इत्यादि, अतः प्रतरासंख्येयभागवर्यसंख्येययोजनकोटीकोटिगतनभाश्रेणिश्रितपदेशराशितुल्याः सामान्येन पंचेन्द्रियतिपंचो जीना इत्युक्तं भवति, एते च सर्वे प्रतिसमयं प्रत्येकमेकैकं प्रदेशं गृहन्तो देवापहारकालादसंस्ययगुणीनेन कालेन सर्व प्रवरमपहरन्ति, देवा दि सर्वेऽपि पंचेन्द्रियत्तिर्यरम्पोऽसंख्पेयगुणहीनाः, पंचेन्द्रियतियचस्तु तेभ्योऽसंख्येयगुणाः प्रज्ञापनामहा- दण्डके निर्दिष्टाः, ततथ सर्वेऽपि देवाः प्रतिसमयं प्रत्येकमेकैकं प्रदेशं गृह्णन्तः पंचेन्द्रियतिर्यग्भ्योऽसंख्येयगुणहीनत्वेन स्वल्पा इति पंचेन्द्रियतिरंगपहारकालादसंख्येयगुणेन कालेन सर्व प्रतरमपहरन्ति, पंचेन्द्रियतिर्यचस्तु देवेम्पोऽसंख्येयगुणवेन वर इति देवापहारकालात् सामर्थ्यत एवासंख्यातगुणहीनतायुक्तेन स्वल्पेनैव काले प्रतरमित्थमपहरंति, अंगुलासंख्येयभागरूप तु प्रतरसण्डं यदि प्रत्येकं सर्वेपि गृह्णन्ति तदा सर्वेऽपि पंचेन्द्रियतिथेच एकहेलयैव सर्व प्रतरमपहरन्तीति द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ॥१५१ ।। अथ मिथ्यापितिरथामेव वैक्रियलब्धिमतां प्रमाणमाह-- ॥१४शा ·औररमाने हमीपत्ती. तिर्यग्मानं ॥१४२॥ पढमंगुलमूलस्सासंखतमो तूइसेढिआयामी । उत्तरविउब्धियाणं पज्जत्तयसन्नितिरियाणं ॥ १५२ ॥ अनन्तरोक्तसामान्यपंचेन्द्रियतिर्यक्षु मध्ये पर्याप्तसंज्ञिनां पर्याप्तगर्भजानां पंचेन्द्रियतिरश्थां वैकियलब्धिमतामेतत् प्रमाणं भवति, किमित्याह-' पदमंगुले ' त्यादि, एते हि तावत् पर्याप्तगर्भजपंचेन्द्रियतिर्यचो वैक्रियशरीरिणः कालतोऽसंख्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणी- ममयराशितुल्याः क्षेत्रतस्तु प्रतरासंख्येयभागवय॑संख्येयश्रेणीनां यः प्रदेशराशिस्तत्समानाः सिद्धान्ते प्रतिपादिताः, यदाह- "पंचिंदियतिरिक्सजोणियाणं भंते ! केवतिया वेउब्वियसरीरा पण्णता? गोयमा! असंखज्जा कालओ असंखिज्जाहिं ओसप्पिणी- उस्मप्पिणीहिं अपहीरति, रोचओ पयरस्स असंखज्जइभागो असंखेज्जाओ सेढीओ" ति, आह-ननु प्रतरासंख्येयभागे असंख्येयाः श्रेणयोऽसंख्यातयोजनकोटीकोटीगता अपि भवन्ति तत् किं तापद्विस्तरा अपि ता इह गृह्यन्ते उतान्यथेत्याशक्यागमेऽपि " असंग्येज्जाओ सेढीओ" इत्यस्यानन्तरमुक्तम्-" तासिणं सेढीणं विक्खंभन्नई अंगुलपढमवग्गमूलस्स असंखेज्जइभागो" तामामसंख्यातश्रेणीनां विष्फम्भसुचिस्तियपिस्तारिणी प्रदेशपंक्तिरिति हृदयं, सा ज्ञेयेति वाक्यशेपः, कियतीत्याह-'अंगुलपढमें- त्यादि, एतत्संपादकं चेह गाथायां सूत्रकारेणोक्तं ' पढमंगुले' त्यादि, तस्मादयमर्थ:-'अंगुलस्य' अंगुलप्रमाणस्य प्रतर- धेवस्य पन्मूलं वर्गमूलं तदंगुलमूलं प्रथमं च तदंगुलमूलं च प्रथमांगुलमूलं तस्य प्रथमांगुलमूलस्यासंख्येयतमो यो भागस्तप्रमाणा मूनिरिह श्रेणीनामायामो-विस्तरो योद्धव्यः, इदमन तात्पर्य-अंगुलप्रमाणे प्रतरक्षेत्रे यः श्रेणिराशिस्तत्र किलासंख्येयानि वर्गमूला- न्युत्तिष्ठन्ति, तेगु मध्ये प्रथमे वर्गमूले याः श्रेणयस्तासामसंख्येयतमे भागे यावत्यः श्रेणयस्तत्प्रमाणा सूचिः श्रेणीनां विस्तरोन ॥१४२।

·स्त्रीपुंनपुं.
विसमासे
मीवृत्ती.
सक तिर्य-
ग्मानं
॥१४३॥
गृह्यते, तर चांगुलप्रमाणेऽपि प्रतरक्षेत्रेऽसंख्येया श्रेणयो भवन्ति, प्रथमवर्गमूलमपि च तासामसंख्ययश्रेण्यात्मकं, तदसंख्येयभागेऽपि
चासंख्येयाःश्रेणया, तासु च मध्ये एकैकाऽपि श्रेणिरसंख्येयप्रदेशात्मकैव, अतः सर्वास्वप्यतासु येऽसंख्याताः प्रदेशास्तावत्प्रमाणा
उत्तरक्रियशरीरलब्धिसम्पन्नाः पर्याप्तसंज्ञिपचेन्द्रियतियंचोऽसंख्येयेषु द्वीपादिपु गजमत्स्यहंसादयो भवन्तीति प्रतिपत्तन्यम् , अब
विनयजनानुग्रहार्थ कल्पनया कश्चिद्भावार्थ. कथ्यते, तनांगुलप्रमाणे प्रतरक्षेत्रेऽसंख्येयश्रेण्यात्मकेपि पंचपष्टिः सहस्राणि पंच शतानि
पनिशदधिकानि श्रेणीनां कल्प्यन्ते, तद्यथा-६५५३६, अस्प राशेः प्रथम वर्गमूलं पपंचाशदधिके दे शते२५६ द्वितीयं तु पोडश
१६ तृतीयं चत्वारः ४ चतुर्थ द्वौ २ एतानि सद्भावतोऽसंख्येयानि प्रत्येकं चासंख्येयश्रेण्यात्मकानि ज्ञातन्यानि, तत्र पदपंचाशद-
धिकशतद्वयलक्षणस्य प्रथमवर्गमूलस्यासंख्येयतमे भागे द्वात्रिंशच्छ्रेणयः कल्प्यन्ते, ताश्च प्रत्येकं सदावतोऽसंख्येयप्रदेशात्मिका
अप्यसकल्पनया दशप्रदेशात्मिकाः परिभाषनीयाः, ततो विंशत्यधिकशतत्रयप्रमाणाः पर्याप्तसज्ञिपंचेन्द्रियनिर्यचो वैफियलब्धि-
मन्तो विज्ञेयाः, सद्भावतस्त्वसंख्येयाः । अपर्याप्तानामसंज्ञिनां च वैक्रियलन्धिर्न भवत्येवेति पर्यातसंज्ञिविशेषणमिति गाथार्थः
॥ १५२ ॥ तदेव मिथ्याशामेकेन्द्रियादिस्वरूपाणां सामान्येन तिरश्नां प्रथमं प्रमाणमुक्तं, ततः पर्यासापर्यासस्वरूपाणां सामान्येन
पंचेन्द्रियतिरथां ततोऽप्युत्तरक्रियलब्धिमत्पंचेन्द्रियतिरथा, साम्प्रतं पुनः पूर्वोक्तपर्याप्तापर्याप्तपंचेन्द्रियतिर्यग्भ्यो निर्वार्य विशेषतः
पर्याप्तानामेव स्त्रीपुनपुंसकस्वरूपाणां पंचन्द्रियतिरयां प्रमाणमाह-
संखेजहीणकालेण होइ पनत्ततिरियअवहारो । संखेनगुणेण तओ कालेण तिरिक्खअवहारो॥१५३।।
॥१४३॥

·महा-
मासे प्रतिसमय प्रत्येकमेकैकं प्रदेशमपहरन्तो यावता कालेन देवाः प्रतरमपहरन्ति ततः कालात् संख्येयगुणहीनेन कालेन
मीवृत्तौ पर्याप्तपश्चेन्द्रियविरथा प्रतरापहारो भवति, भावना नेह सामान्येन पूर्वोक्तपश्चेन्द्रियतिर्यन्यदेव कार्या, नवरमयं विशेष:-
सामन्येन पर्याप्तापर्याप्तस्वरूपाः पञ्चेन्द्रियतिर्यो देवेभ्योऽसंख्यातगुणा इति देवापहारकालात्तदपहारकालोऽसंख्येयगुणहीनः पूर्व-
॥१४४॥
उक्तः, इह तु पर्याप्ताः पञ्चेन्द्रियतियञ्चः किल देवेभ्यः संख्यातगुणा एवेति देवापहारकालात् तदपहारकालः संख्यातगुणेनैव हीनो
न पुनरसंख्यातगुणेनेति तावत् प्रस्तुतग्रन्याभिप्रायः, प्रज्ञापनाभिप्रायवस्तु पर्याप्ता अपि पश्चेन्द्रियतिर्यञ्चो देवेभ्योऽसंख्यात-
गुणा एवेति देवापहारकालादेतदपहारकालोऽप्यसंख्येयगुणेनैव हीनो न संख्येयगुणेनेति ज्ञायते, तथा हि वुहुपु स्थानेष्वत्रैव
प्रकरणेऽन्यत्रापि चातीवोपयोगित्वात् प्रज्ञापनाऽभिहितो महादण्डकपाठ एव लिख्यते, तद्यथा-" अह भंते ! सव्वजीवऽप्पपहु-
महादण्डयं कित्तइस्सामि, सम्वत्थोवा गब्भवतियमणुस्सा, मणुस्सीओ संखेज्जगुणाओ, बायरतेउकाइया पज्जच्या असंखेज्जगुणा,
अणुत्तरोववाइया देवा असंखेज्जगुणा, उवरिमगेवेज्जगा देवा संखेज्जगुणा, मज्झिमगेवेज्जगा देवा संखेज्जगुणा, हिडिमगेवेजगा
देवा संखेजगुणा, अच्चुए कप्पे देवा संखेज्जगुणा, आरणे कप्पे देवा संखेज्जगुणा, पाणए कप्पे देवा संखेज्जगुणा, आणए कप्पे
देवा संखेज्जगुणा, अहे सचमाए पुढवीए नेरइया असंखेज्जगुणा, छट्ठाए तमाए पुढवीए नेरइया असंसज्जगुणा,
सहस्सारे कप्पे देवा असंखेज्जगुणा, महामुक्के कप्पे देवा असंखेजगुणा, पंचमाए धूमप्पभाए पुढवीए नेरड्या असंखेज्जगुणा,
लंतए कप्पे देवा असंखेज्जगुणा, चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए नेरइया असंखेजगुणा, बंभलोए कप्पे देवा असंखेज्जगुणा, तच्चाए
वालयप्पभाए पुढवीए नेरइया असंखेज्जगुणा, माहिंदे कप्पे देवा असंखेज्जगुणा, सणंकुमारे कप्पे देवा असंखज्जगुणा, दोच्चाए
॥१४४॥

·जीयगमामे हेमीना. महादण्डक पाठः ॥१४५॥ सफरप्पभाए पुढपीए नेरइया असंरोजगुणा, समुच्छिममणुस्सा असंसेज्जगुणा, ईसाणे कप्पे देवा असंरोजगुणा, ईसाणे कप्पे देवीओ संरोज्जगुणाओ, सोहम्मे कप्पे देवा संरोजगुणा, सोहम्मकप्पे देवीओ संरोजगुणाओ, भवणवासी देना असंखेज्जगुणा, मवणवासिणीओ देवीओ संखेज्जगुमरर, इमोसे रयणप्पभाए पुढवीए नेरइया असंखेज्जगुणा, खहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया पुरिसा असंसज्जगुणा, सहयरपचिदिवातिरिक्सजोणीओ संखेज्जगुणाओ थलयरपंचिदियतिरिक्खजोणिया पुरिसा संखेज्जगुणा, थलयर पंचिंदियतिरिक्सजाणीओ संखेज्जगुणाओ, जलयरपंचिंदियतिरिक्खजोणिया पुरिसा संखेज्जगुणा, जलयरपंचिंदियतिरिक्सजोणिणीओ सखेज्जगुणाओ, वाणमतरा देवा संखज्जगुणा, वाणमंतरीओ देवीओ मंखेज्जगु- गाओ, जोइसिया देवा संसेज्जगुणा, जोइसिीओ देवीओ संसेज्जगुणाओ, सहयरपंचिदियतिरिक्सजोणिया नपुंसया असंमज्वगुणा, थलयरपंचिंदियतिरिक्सजोणिया नपुंसया संरोजगुणा, जलयरपंचिदियतिरिजखेपिया नपुंसया संखेज्जगुणा, चाउरिदिया पज्जत्तया संसेजगुणा, पंचिदिया पज्जनया विसेसाहिया, इंदिया पज्जत्तया विसेसाहिया, तेइंदियपज्जत्तया विससाहिया, पंचिंदियाऽपज्जतया असंसेज्जगुणा, चतुरिंदियअपजत्तया विसेसाहिया, तेइंदियापज्जत्तया विसेसहिया, बेइंदिया अपन्जनया विससहिया, पत्तेयसरीरपायरवणप्फइकाइया पज्जत्तगा असंखज्जगुणा, वायरनिगोया पज्जत्तगा असंखेज्जगुणा, रायपुढविकाइया पज्जनगा असंरोजगुणा, नायरआउकाइया पज्जत्तगा असंसज्जगुणा, वायरयाउकाइया पज्जत्तगा असंखज्ज- गुणा, वायरतेउमाइया अपज्जत्तगा असरोज्जगुणा, पत्तेयसरीरवायरवणप्फइकाइया अपज्जत्तगा असंसज्जगुणा, बायरनिगोया अपज्जतगा अमेसज्जगुणा, वायरपुढविकाइया अपज्जचगा असंखजगुणा, वायरआउकाइया अपज्जत्तगा अससेज्जगुणा, बायर- ॥१४५||

·पंचेन्द्रिय
तिर्यग्मान
मोवृत्ती.
॥१४६॥
चाउकाइया अपज्जत्तगा असंखज्जगुणा, सुहुमतेउकाइया अपज्जत्तगा असंरोजगुणा, सुदुमपुढविकाइया अपज्जत्तगा विसेसाहिया,
सुहुमआउकाइया'अपज्जत्तगा विसेसाहिया, सुहुमवाउकाइया अपज्जनगा विसेसाहिया, सुहुमतेउकाइया पज्जत्तगा संखेज्जगुणा,
सुहुमपुढविकाइया पज्जत्तगा विसैसाहिया, सुहुमआउकाइया पज्जतगा विसेसाहिया, सुहुमवाउकाइया पज्जनगा विसेसाहिया
सुडमनिगोयअपज्जचगा असंखज्जगुणा, सुहुमनिओया पज्जत्तगा संखेज्जगुणा, अभवसिद्धिया अणंतगुणा, परिवडियसम्मद्दिट्टी
अणंतगुणा सिद्धा अणंतगुणा, बायरवणस्सइकाइया पज्जत्तगा अणंतगुणा, वायरपज्जत्तगा विसेसाहिया, वायरवणस्सइकाइया
अपज्जत्तया असंखेज्जगुणा, बायरा अपज्जनगा विसेसाहिया, बायरा विसैसाहिया, सुहुमवणप्फइकाइया अपज्जचगा असंखेज्ज-
गुणा, सुहुमअपज्जत्तया विसेसाहिया, सुहुमवणस्सइकाइया पज्जत्तगा संखेज्जगुणा, सुहुमपज्जत्तगा विसेसाहिया, सुहुमा
विसेसाहिया, [तिरिक्खजोणिया विसेसाहिया,] भवसिद्धिया विसेसाहिया, निगोयजीचा विसेसाहिया, वणप्फइजीवा विसेसाहिया,
एगिदिया विससाहिया, निगोयजीया विसेसाहिया, वणप्फइजीवा विसेसाहिया, एगेंदिया विसेसाहिया, तिरिक्सजोणिया विसेसा-
हिया, मिच्छद्दिडी विसेसाहिया, अविरया विससाहिया, सकसाई विससाहिया,छउमत्था विसेसाहिया, सजोगी विसेसाहिया, संसार-
त्था विसेसाहिया सव्वजीका विससाहियत्ति ।" तदेवमत्र प्रज्ञापनामहादण्डके ये नपुंसकसचरपञ्चेन्द्रियतिर्यगादिराशयो
ज्योतिष्कपर्यन्तदेवेभ्योऽसंख्येयगुणादिस्वरूपा उक्ताः तेपामपि राशीनामुपर्थेवाग्रतः पर्याप्ताः पंचेन्द्रिया विशेषाधिकृत्वेन पठिता
इति कथं पर्याप्ताः पंचेन्द्रियतिर्यचो देवेभ्योऽसंख्येयगुणा न भवेयुः । अथ महादण्डके पर्याप्तपञ्चेन्द्रियग्रहणेन चतुर्गतिका अपि
सामान्यतः पर्याप्तपञ्चेन्द्रिया गृहीता इति बहुत्वाद्देवेभ्यस्ते युज्यन्त एवासंख्यातगुणाः, नतु प्रस्तुतग्रन्थगाथोक्ताः पर्याप्तपञ्चेन्द्रिय-
॥१४६॥

·तिर्यकरखी नीवसमासे ईमीवृत्ती. ॥१७॥ तियञ्चः, तेषां तिर्यग्गतिलक्षणैकगतिविपयत्वेन स्तोकत्वादिति चेत्तदयुक्तं, यतो महादण्डके सामान्यपर्याप्तपञ्चेन्द्रियग्रहणेऽपि पर्याप्त- पञ्चेन्द्रिपास्तिर्यञ्च एवापशिष्यन्ते, नारकमनुष्यपश्चेन्द्रिया हि स्वल्पत्वेन ज्योतिष्कदेवादिभ्योऽप्यधस्ताद् दूरेऽसंख्येयभागनि- स्वेनाधोता इति तैर्गृहीतरप्यत्र न किश्चिद् वर्द्धने, तस्मात् पर्याप्तचतुरिन्द्रियेभ्योऽपि विशेषाधिकत्वभणनादिहापि पर्याप्तपञ्चन्द्रिया- स्तियश्च एव परमार्थतो विवक्षिता इति, अतः पर्याप्तानामपि पञ्चेन्द्रियतिरश्वां प्रज्ञापनाभिप्रायतो देवेभ्योऽसंख्येयगुणताचग- म्यते, तथा सति देवप्रतरापहारकालानेपामपि तदपहारकालः पूर्वपदसंख्ययगुणहीन एव युज्यते, नतु संख्येयगुणेन हीन इति तावद्वयमवगच्छामः, सुधीभिः पुनर्यदि घटते वदाऽन्यथाऽप्यविरोधेन गमनीयमित्यलं प्रसङ्गेन, तदेवमभिहितं विशेषतः पर्याप्ताना- मपि पञ्चेन्द्रियतिरां प्रमाणम्, अथोत्तरार्द्धनैतेपामपि मध्यानिय तिर्यग्योपिता प्रमाणमाह-संग्वेज्जगुणेण तओ' इत्यादि, ततो देवसम्बन्धिनः प्रतरापहारकालात् संख्यातगुणेन कालेन तिरश्चीनांप्रतरस्यापहारो मन्तव्यः, संवदति चेदं महादण्डकेन, यतस्तत्र व्यन्तरादिदेवेभ्योऽधस्तात् संख्यातभागवत्तित्वेन तिरश्श्योऽधोताः, व्यन्तरादिदेवास्तु ताभ्यः संख्यातगुणाः पठिता इति, अतो बहुत्वादमी तिरश्चीमतरापहारकालात् संख्यातगुणहीनेनापि कालेन प्रागभिहितनीत्या प्रतरमपहरन्ति, तिरथ्यो देवेभ्यः संख्या- तगुणहीनत्वात् स्वल्पा इति तदपहारकालात् संख्यातगुणेन कालेन प्रतरमपहरन्तीति युक्तियुक्तमेवेति, एतच्च सर्व तिर्यग्गतौ मिध्याहशां प्रमाणभुक्तं, सास्वादननिश्राविरवदेशचिरतानां तु सामान्येन गतिचतुष्टयमंगीकृत्याधिकं यत्प्रमाणमुक्त गदनुसारेण विभागतोऽवाप्यम्यूह्य किंचित् स्वयमेव बोद्धव्यम्, प्रमत्तादयस्तु तिर्यग्गतौ न सम्भवन्तीति प्रागेव निर्णीतमिति गाथार्थः ॥१५३॥ १४७॥

·मनुष्य
प्रमाणं
+ वृत्ती.
॥१४८॥
वदेवं तिर्यग्गती सामान्येन तिरश्या प्रमाणमुक्तम् , ततः सामान्यतो विशेषतश्च पंचेन्द्रियतिरश्रां पृथिव्यादीनां तु प्रमाणं विशेषतो
भणनीयमप्युलंध्य पंचेन्द्रियसामान्यान्मनुष्यगतौ मनुष्याणां तावत् प्रमाणमाह-
संखेज्जा पज्जत्ता मणुयाऽपज्जत्तया सिया नस्थि । उकोसेण जद भये सेढीण असंखभागो उ ॥ १५४ ॥
मनुष्यास्तावद् द्विविधा-स्त्रीगर्भसंभूता गर्भजाः, मनुष्यवातपिचादिजन्मानो विस्तरेण पूर्वाभिहितस्वरूपाः सम्मूढजाय, तत्र
गर्भजाः पर्याप्ता अपर्याप्ताच भवन्ति, सम्मृर्छजास्त्वन्तर्मुहर्त्तायुपोऽपर्याप्ता एव नियन्ते, अतस्ते पर्याप्ता न भवन्त्येवेत्यपि प्रागेवो-
तम्, तदिह पर्याप्तग्रहणेन गर्भजा एव पर्याप्ता मन्तव्याः, अपर्याप्तस्वीकारेण तु गर्भजा अपर्याप्ताः सम्पूछजाशापर्याप्ताः
स्वीकृता बोद्धव्याः, तत्र चैवं सति ये गर्भजाः पर्याप्तास्तावत्ते ध्रुवराशित्वात् सर्वदैव संख्यया भवन्ति, ननु संख्यातं संख्यातभेदमेव
भवति, तदिह कतमेन संख्यातेन संख्याता एते मन्तव्याः?, अत्रोच्यते, पष्ठवर्गे पञ्चमवर्गेण गुणिते यत् संख्यातं भवति तत्प्रमाणा
एवामी समधिगन्तव्याः, अथ वर्ग इति किमुच्यते? किंस्वरूपथासौ पंचमः कथंभूतश्च पष्ठ इति?, अत्राभिधीयते, यत्र विवक्षितः
कथिद्राशिस्तेनैव राशिना गुण्यते स तावद् वर्ग इत्युच्यते, तत्रैकस्य वर्ग एक एव भवति, अतो वृद्धिरहितत्वादेप वर्ग एव न गण्यते,
द्वयो वर्गश्वरवारो भवन्तीत्येप प्रथमो वर्गः ४, चतुर्णा तु वर्गः पोडशेति द्वितीयो वर्गः १६, पोडशानांतु वर्गों द्वे शते पद्-
पंचाशदधिके इति तृतीयो वर्ग: २५६, अस्य तु राशेर्वगः पंचपष्टिः सहस्राणि पंच शतानि पत्रिंशदधिकानीति चतुर्थो वर्गः
६५५३६, अस्य च राशेर्वर्गः सार्द्धगाथया प्रोच्यते, तद्यथा-" चत्तारि य कौडिसया अउणत्तीसं च होंति कोडीओ। अउणापत्रं
॥२४८॥

·जीवममामा हेमीवृनी. मनुष्य प्रमाणं २४९॥ लक्मा मराठिं चेव य सहस्सा ॥ १ ॥ दो य सया छण्णउया पंचम वग्गो इमो विणिदिटो" अतोऽप्येष दर्यते ४२९४९६- ७२९६, अस्थापि राशेायात्रयेण वर्गः प्रतिपाद्यते, तद्यथा-" लक्ख कोडाकोडी ण चउरासाई भवे सहस्साई । चत्तारि य सनट्ठा हुँति सया कोडिकोडीण ॥१॥ चोयालं लक्साई कोडीणं सत्त चैव य सहस्सा । तिनि य सया य सयरा कोडीणं इंति नायया ॥२॥ पंचाणउई लफ्सा एगावग्नं भवै सहस्साई । छस्सोलसोत्तरसया एसो छट्ठो हवइ चग्गो ॥ ३ ॥ अङ्कतोऽपि दर्यते १८४४६७४४०७३७०९५५१६१६, तदयं पठपर्गः पूर्वोक्तेन पश्चमवर्गेण गुण्यते, तथा च सति या संखया भवति तस्यां जघन्यतापि पर्याप्तगर्भजमनुष्या वन्ते, सा चेय संखया-७९२२८१६२५१४२६४३३७५९३५४३९५०३३६, अयं च राशिः कोटीकोय्यादिप्रकारेण केनाप्यभिधातुं न शक्यते, अतः पर्यन्तादारभ्याङ्कसंग्रहमानं गाथाद्वयेनाभिधीयते, तद्यथा-छ तिन्त्रि २ मुग्न पर य नव य तिनि चनारि । पंचेव' तिमि नव पंच सत्त तिण्णेच तिण्णेव ॥१॥ चउ छदो चउ एफो पण दो छकगो प अद्वेष | दो दो नव सरोप य अकट्ठाणा इगुगतीसं ॥२॥ तदेवं यथोक्तकोनत्रिंशदास्थानलक्षणेन संख्यातेन संखयाता जघन्यतोऽपि पर्याप्ता गर्मजमनुप्या भयन्तीति स्थितं, ' अपज्जत्तया सिय नत्थि' ति, ये तु मनुष्या गर्भजा अप्यपर्याप्तकाः मम्मू जलक्षणाय येऽपर्याप्तकास्ते उमयेऽपि कदाचिद्भपन्ति स्यात्-कदाचित्तु न भवन्त्येव, जघन्यतः समयस्योत्कृष्टतस्तु द्वादश- महानां गर्भजमनुप्पोत्पतिविरहकालस्यागमे प्रतिपादितत्यान, सम्मूर्छजमनुप्पोत्पादविरहकालस्यापि जघन्यतः समयस्पोरकटत- गाविंशतिमुहूर्तानां तत्रवाभिहितत्वात्, पूर्वोपपनानां चांतर्मुहूर्तायुष्कत्वेनैव तत्पर्यन्त सर्वेषां निर्लेपनादिति, तस्माद् द्वयेऽप्यमी सत्यात् कदानिति कदाचित्तु न भवन्ति, यदि पुनर्भवेयुः तदा एतेऽपर्याप्ताः पूर्वोक्ताश्च पर्याप्ताः सर्वेऽपि समुदिता मनुष्या ॥१४९।। ....

·से
मीवृत्ती.
प्रकारान्त-
रेण मनुष्य
मानं
॥१५॥
उत्कृष्टतः श्रेण्यसहयेयभागप्रमाणा भवन्ति, संवर्तितपनीकृतलोकस्यैकस्याः श्रेणे:-प्रदेशपंक्तेरसंख्येयतमे भागे यावन्तः प्रदेशास्तावत्-
प्रमाणाः सर्वेऽपि मनुष्या उत्कृष्टपदे भवन्तीत्यर्थ इति गाथार्थः ॥ १५३ ॥ तदेवमेकश्रेण्यसंख्येयतमभागप्रदेशराशिप्रमाणत्वेन
उत्कृष्टतो निरूपितानपि समस्तमनुष्यान् प्रकारान्तरेण निरूपयितुमाह-
उकोसेणं मणुया सेटिं च हरति ख्वपक्वित्ता । अंगुलपढमयतियवग्गमूलसंवग्गपलिभागा ॥१५४ ॥
चकारः पक्षान्तरसूचकः, सचेत्थं योज्यते-न केवलं श्रेण्यसंखयेयभागप्रदेशराशिप्रमाणाः समस्तमनुष्याः, किन्तु श्रेणि च-
प्रदेशपंक्तितरूपां सर्वा वेश्यहरन्ति, कथंभूताः सन्त इत्याह-रूपस्य-एकमनुष्यलक्षणस्य उत्कृष्टपदप्राप्तेष्वपि तेष्वविद्यमानस्य
बुद्धिविकल्पनया प्रक्षिप्त-प्रक्षेपो येषु ते रूपप्रक्षिप्ताः, असत्कल्पनया प्रक्षिप्तकमनुष्यरूपाः सन्त इत्यर्थः, किं प्रत्येकमेकैकप्रदेशापहारेण
से श्रेणिमपहरन्ति !, नेत्याह- अंगुलपढमये ' स्यादि, तस्याः श्रेणेरंगुलप्रमाणे क्षेत्रे प्रथम वर्गमूलं गृह्यते, ततोप पूर्वोक्त-
युक्त्या द्वितीय पुनस्तुतीयमिति, तत्रांगुलप्रमाणश्रेणिक्षेत्रस्य प्रथमकं यद्वर्गमूलं तस्य 'तिपयग्गमूल' चि तृतीयवर्गमूलेन यः
संघर्गो-गुणनं तेन हेतुभूतेन यः प्रतिनियतो भागः श्रेणिखण्डरूपस्तस्मात-तमाश्रित्य ते सर्वा श्रेणिमपहरन्तीत्यर्थः, इदमुक्तं भवति-
अंगुलप्रथमवर्गमूलप्रदेशरायौ तृतीयवर्गमूलप्रदेशराशिना गुणिते यः प्रदेशराशिर्भवति तत्प्रमाणं क्षेत्रखण्ड यकैको मनुष्यः
श्रेणेमध्यादपहरति तदोत्कृष्टपदयतिभिः सर्वैरेप मनुष्यैर्युगपदेव सैका लोकप्रदेशश्रेणिः सर्वाऽप्यपहियते यद्येकं मनुष्यरूपं
मनुष्यराशी क्षिप्यते, तच्च नास्ति, उत्कएतोऽपि तेनैकरूपेणोनस्वरूपाणामेव मनुष्याणां परमगुरुभिदृष्टत्वाद्, एवं च सति
,
॥१५०॥

·भवनपत्या-
दिमान
जीपसमासे पभोक्तप्रमाणानि क्षेत्रसण्डान्येकस्या लोकप्रदेशश्रेणी यापन्ति भवन्ति तावन्तो रूपे प्रक्षिप्ते उत्कृष्टतो मनुष्याः सर्वेऽपि भवन्तीति
मीवृनो मामादुक्तं भवति, इत्थं च पूर्वगायोक्तं श्रेण्यमंख्येयभागवर्नित्वं न विरुध्यत एव, एकको हि मनुष्यः स्वापहृतयथोक्तक्षेत्र-
राण्डप्रदेशानामसंख्येयभागे वर्तते, अतः समस्तप्रस्तुतक्षेत्रराण्डात्मिकायाः सर्वस्याः श्रेगः सर्वेऽपि मनुष्या असंख्येयभागे
॥१५१॥
वर्तन्त इति प्रतीतमेवेत्यलं विस्तरेण, तदेवं जपन्यत उत्कृष्टतथोक्तं मनुष्यपंचेन्द्रियप्रमाणं, इह च मनुष्यगतौ मिथ्यादृप्यादयोऽ-
योगिपर्यन्ताचतुर्दशापि जीपसमासाः सम्भवन्ति, तत्र सम्मूर्छजमनुप्यास्तापत् सर्वेऽपि मिध्यादृष्टयो, गर्भजा अपि बहयो
मिध्यादृष्टय एव, शेपेषु तु तेषु सास्वादनादयोऽयोगिपर्यन्ता ओधोक्तप्रमाणाधनुसारेण स्वयमेव परिभाषनीया इति गाथार्थः
॥ १५४ । साम्प्रतं पंचेन्द्रियप्रफमत एव देवगतौ भवनपतिव्यन्तरज्योतिप्काणामेकगायव प्रमाणमभिधित्सुराह-
सेटीओ असंग्वेज्जा भवणे वणजोइसाण पयरस्स । संग्वेज्जजोयणंगुलदोसयछप्पन्नपलिभागो ॥ १५५ ॥
'सेटीओ असंखेज्जा भवणे 'त्ति विभक्तिव्यत्ययादेकदेशेन च समुदायस्य गम्यमानत्वाद्भयनपतयो देवाः प्रतरासंख्ये-
यभागवर्तिनीपु श्रेणिपु यावन्तः प्रदेशास्तत्प्रमाणा भवन्ति, तासां च श्रेणीनां विस्तरमानं पुरस्ताद् वक्ष्यते, 'वण जोइसाण
.
ति, व्यन्तराणां ज्योतिफाणां च यथासंख्यं संख्येययोजनप्रमाणा एकप्रादेशिकी पंक्तिः पदपंचाशदधिकांगुलशतद्वयप्रमाणा
चम्पादेशिकी पंक्तिः प्रतरस्य पूर्वोक्तसरूपस्य प्रतिभागो -भागहारो द्रष्टव्यः, इदमुक्तं भवति-संख्येययोजनप्रमाणायामेकना-
देशिका पंनी यावन्तो नमःप्रदेशा भरन्ति वैः सः प्रतरप्रदेशरायोर्भागो हियते, अमुना च भागहारेण याचप्रमाणं प्रतरक्षे-
॥१५१॥

·समासे
हेभीवृत्ती.
वैमानिक
मानं
॥१५२॥
अखण्डं लभ्यते तत्र ये नमःप्रदेशास्तावत्प्रमाणाः सर्वेऽपि व्यन्तरा देवा भवन्तीति, अथवा यथोक्तभागहारप्रमाणं प्रतरक्षेत्रखण्ड
गझेकैको व्यन्तरदेवोऽपहरति तदा सर्वोऽपि प्रतरस्तैफ्न्तरदेवैरेकहेलयैवापहियते इत्येक एवार्थः । तथा पट्पञ्चाशदधि-
काङ्गुलशतव्यप्रमाणायामेकप्रादेशिक्यां पङ्क्तौ यावन्तो नभःप्रदेशा भवन्ति तैः सर्वैः प्रतरप्रदेशराशेर्भागो हियते, अनेन च
भागहारेण यात्प्रमाणं प्रतरक्षेत्रखण्डं लभ्यते तत्र ये नभःप्रदेशास्तावत्प्रमाणाः सर्वेऽपि ज्योतिष्कदेवा भवन्ति, अथवा यथोक्त.
भागहारप्रमाणं प्रतरक्षेत्रखण्डं यद्येकैको ज्योतिष्कदेवोऽपहरति तदा सर्वोऽपि प्रतरस्तोतिष्कदेवैर्युगपदेवापहियत इत्यत्राप्येक
एवार्थः, ज्योतिष्कदेवाश्च व्यन्तरेभ्यः सवधातगुणा महादण्डके पठिता इति इह व्यन्तरेभ्यः सङ्खयेयगुणहीनः प्रवरप्रतिभागस्ते-
पामुक्त इवि गाथार्थः ॥ १५५ ॥ अथ देवगताय वैमानिकानां प्रमाणमाह-
ससाणे सेढीअसंख उवरि असंखभागो । आणयपाणयमाई पल्लस्स असंखभागो उ॥ १५६ ॥
'शक्रः' सौधर्मेन्द्रस्तदुपलक्षितचेह सौधर्मदेवलोक एवं गृह्यते, ततश्च सौधर्मे कल्पे सर्वेऽपि देवाः पूर्वोक्तस्वरूपस्य घनीकृत-
लोकमतरस्यासङ्ख्याः श्रेणयो भवन्ति, प्रतरासङ्खयेयभागवर्तिनीध्वसङ्खयेयासु श्रीणपु यावन्तः क्षेत्रप्रदेशास्तत्प्रमाणाः सौधर्म-
देवलोके सर्वेऽपि देवा भवन्तीत्यर्थः, ईशानदेवलोकेऽपि देवानां प्रमाणमित्यमेव प्रतरासययभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिप्रदेशराशितुल्य-
त्वेन वक्तव्यम् , केवलं सौधर्मदेवेभ्य एते सहयगुणहीनाः, एतेभ्यस्तु सौधर्मदेवाः सङ्ख्ययगुणा इति द्रष्टव्यम्, इत्थमेव महादण्डके
पठितत्वादिति । ' उवरिं असंखभागो उ' त्ति सौधर्मशानाम्यामुपरिष्टात् सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोकलान्तफमहाशुक्रसहस्रार
॥२५२॥

·जीयममा हमाचूना. ॥१५॥ लक्षणेषु पदमु देवलोकेषु घनसमचतुरस्रीकृतलोकस्यैकस्याः प्रदेशश्रेणरसङ्खथेयतमे भागे यावन्तः प्रदेशास्तत्प्रमाणाः प्रत्येक भवनधर्मा देवाः सर्वदेव प्राप्यन्त इत्यर्थः, परस्परमल्पबहुत्वं महादण्डकोक्तमपगन्तव्यम् । आनतप्राणतारणाच्युतेदवलोकषु अधस्तनमध्यमो- सौधर्ममानं परितनगवेयफेषु अनुत्तरविमानेषु च प्रत्येक क्षेत्रपल्योपमासमयभागे यावन्तः प्रदेशास्तावन्तो देवाः सर्वदेव लभ्यन्ते, परस्प. राल्पपहुत्वं तु महादण्डकोक्तमेवेति गाधार्थः ॥ १५६ ।। अत्रान्तरे आह कश्चित् ननु भयनपतयो रत्नप्रभापृथ्वीनारकाः सौधर्मे- शानदेवाय प्रतराससयभागवर्यससथयश्रणिप्रदेशराशिममाणात्मकत्येन सामान्यतः प्रागुक्ता भवद्धिः, परं ताःप्रारासख थे- यभागनिन्पोऽसदसुचाताः श्रेणयोऽसंख्येययोजनकोटिकोटिगता अपि भवन्ति, अत एतद्विस्तरा अपि वास्तत्र ग्रहीतच्या उनान्यत्याशक्य भवनपत्यादिशेणीनां प्रतिनियतं विस्तरसूचिमानं दर्शयितुमाह-- सेदीसूरपमाणं भपणे घम्मे तहेच सोहम्मे । अंगुलपढम थियतियसमणतरवग्गमूलगुणं ॥ १५७ ।। ऊर्ध्वगामिन्यस्तापत् प्रतरे किल पूर्वोक्ता असंख्येयाः श्रेणयो विवक्ष्यन्ते, तिर्यग्विस्तारिणी च तासां सूचिरिहोच्यते, ततश्च पूर्वोक्तानां श्रेणीनां सप्तरज्जुदीर्घाणां ऊर्ध्वगामिनीनां प्रदेशपंक्तीनां तिर्यविस्ताररूपा सूचिः श्रेणीसूचिस्तस्याः प्रमाणं श्रेणी- ॥१५३॥ पचिप्रमाण, तद्भपति कियदित्याह-'अंगुले' स्पादि, केप पुनरिदं श्रेणीमुचिप्रमाणं भवतीत्याह-- "भवणे' त्यादि, यथासंख्यं | नानपांना 'धर्मा' रत्नप्रभापृथ्वी तन्नारफाणां सौधर्मकल्पदेवानां चेत्यक्षरयोजना, भावार्थस्तूच्यते--समनन्तरवर्गमूलगुणितं नापदिह सर्वत्र योन्यते, ततोऽद्गुलप्रथमर्गपूललक्षणेन समनन्तरवर्गमूलेन गुणिवं भवनपतीनां श्रेणिविस्तररूपा सचिर्भपति, तदपि

·चरामाम
मीनी.
भुवनधर्मा
सौधर्ममानं
।१५४॥
प्रथमवर्गमूलं द्वितीयपर्गमूलस्वरूपेण समनन्तरवर्गमूलेन गुपितं रत्ननभानारकाणां श्रेणिविस्तरात्मिका सचिर्भवति, इदमपि द्वितीय-
वर्गमूलं तृतीयपर्गमूलात्मकैन समनन्तरवर्गमूलेन गुणितं सौधर्मदेवानां श्रेणियिस्तरलक्षणा सचिर्भवति, इदमुक्तं भवति-प्रतरस्यांगुल-
प्रमाणं यत् क्षेत्रं तद सद्भावतस्तापदसंख्याताः श्रेणयो भवन्ति, याश्च विनेयजनस्य सुखावगमार्थ पट्पञ्चाशदधिकशतद्वय-
प्रमाणाः परिकल्प्यन्ते, अस्य च राशेः प्रथमं द्वितीयं तृतीयं च वर्गमूलं गृह्यते, एतान्यपि च प्रत्येकमसंख्येयश्रेण्यात्मकान्येव,
तथापि पूर्वोक्तहेतोरेव प्रथमे वर्गमूले पोडश श्रेणयो द्वितीये चतस्रः तृतीये तुद्वे परिकल्प्यन्ते, एवं च सति सद्भावतोऽसंख्येयश्रेण्यात्मकं
कल्पनया तु षट्पञ्चाशदधिकश्रोणिशतद्वयात्मकमंगुलप्रमाणं प्रतरक्षेत्रं सद्भावतोऽसंख्येयश्रेण्यात्मकेन कल्पनया तु पोडशश्रेणि-
स्वरूपेण प्रथमवर्गमूललधणेन समनन्तरवर्गमूलेन गुणितं सद्भावतोऽसंख्येयश्रेणिविस्तरास्मिका कल्पनया तु पप्णवत्यधिकणि-
सहस्रचतुष्टय विस्तारस्वरूपा भवनपतीनां विष्कम्भमुचिर्भवति, अङ्कतोऽपि दयते यथा ४०९६, एतावतीपु प्रतरणिपु यावन्त
आकाशदेशास्तावन्तो भवनपतयो भवन्तीति भारार्थः, एवमुत्तरत्रापि भावार्थो वाच्य इति, यत्तु प्रथमं वर्गमूलं तद् द्वितीयवर्ग-
मूललक्षणेन समनन्तरवर्गमूलेन गुणितं रत्नप्रभानारकाणां विष्कम्भम्रीचर्भवति, इयमपि सद्भावतोऽसंख्येयश्रेण्यात्मिका कल्पनया तु
चतुम्पटिश्रेप्यारिमका भवति ६४, यत् पुनद्वितीयवर्गमूलं तत्तृतीयवर्गमूललक्षणेन समनन्तरवर्गमूलेन गुणितं सौधर्मदेवानां विष्कम्भ-
सचिर्भवति, इयमपि सद्भावतोऽसंख्येयश्रेण्यात्मिका कल्पनया त्वष्टश्रेण्यात्मिका सिद्धा भवतीत्येप तावत् प्रस्तुतग्रन्थगाथाभिप्रायः ।
अयं च प्रज्ञापनामहादण्डकानुयोगद्वारादिभिः सह विसंवदति, तथाहि-प्रज्ञापनामहादण्डके भवनपतिभ्यो रत्नप्रमानारका
असंख्यावगुणाः पठिताः, प्रस्तुवनन्धगाथायां तु रत्नप्रभाविष्कम्भसूचेः सकाशाद्रवनपीतसंचरसस्यातगुणेन बृहत्वाभि-
॥१५४॥

·सनत्कुमारा
दिमानं
भीची
-
शानादन्नरमानारोम्यो भरनपत्य एरामण्यातगुणाः प्राप्ता इति व्यक्तं स दृश्यं, अनुयोगद्वारेष्वपि रत्नप्रमानारकसंख्या-
विचारे-"नामिणं सदीण विक्संभाई अंगुलपदमागलं-भीयाणम्पपर्णः" प्रत्युत्पन्न गुणितमित्यर्थः, इति वचनाद् भवनः
पनिगरपापिगारे च ' नामिण मैढीणं रिपसभाई अंगुलपढमवग्ममूलस्स असंसलइभागो' इति वचनाद्रत्नप्रभानारफविष्कम्भ-.
एभरनपनिरिफम्भनिरमायानतमे मागे व्यक्तनेवाधीतेति प्रतीता प्रस्तुतग्रन्थेन सह पिसदृशता, तस्मादिह 'धम्मे भवणे
तद्देव सोहम्मे ' इति व्यत्ययपाठे कृते भवति कोपि फियानपि संवादः, परं सूत्रप्रतिषु क्यापि नैवं दृश्यत इत्यलं विस्तरेणेति ।
गपरेशानदेवानां विष्कम्भाचिन मिहिता, किन्त्वैतम्यः सौधर्मदेवा महादण्डके संख्यातगुणाः पठिताः, तदनुसारेण विष्कम्भसचि-
रपि म्यमम्पनि गाधार्थः ॥१५॥ अथ शर्करप्रमादिपृथ्वीनारकाणां सनत्कुमारादिदेवानां च विशीपततरं प्रमाणमभिधित्सुराह
पारम दम अद्वेय प मूलाई छत्ति दुमि नरएसुं । पारस नव सत्त य पणग चउर्म च देवेसु ॥ १५८ ।।
एनायायायायामर्याचीनटीकाकारः प्राह, तद्यथा- मूलटीकायां न व्याख्याता, अस्माकं त्वयमर्थः प्रतिभासते-पनीकृत-
लोकम्पकम्पा प्रदेशण्यामगंग्व्येयानि तावर्गमूलान्युत्तिष्ठन्ति, तत्र द्वादशे श्रेणिवर्गमूले पायन्तो नभामदेशास्तावन्तः सप्तम-
एभिन्यो नाकाः प्राप्यन्ते, पाथियों तु देशमवर्गलप्रदेशप्रमाणाः पञ्चमपृथिव्यां त्वटमवर्गमूलप्रदेशप्रमाणाः चतुर्थ-
पनियां तु षष्टवर्गमूलप्रदेशप्रमाणाः, तयार्थिव्यां तु गृतयिपर्गमूलप्रदेशप्रमाणाः द्वितीयपृथिव्यां पुनः श्रेणिद्वितीयवर्गमूल-
पंदनगनिपरिमाणा नारका लम्पन्न इगि, प्रथमप्लीनाराणां तु 'सेटीगइपमाणं भवणे घम्मे' इत्यादी विपिततरमपि-
॥१५॥

·जोवममामे
दमीवृत्ती
बादर
पृथव्यन्वन-
स्पतिमानं
॥१५६॥
"
प्रमाणमनन्तरममिहितमिति तदिह नोक्तमिति । अथ चैमानिकदेवानां विशेपिततरं प्रमाणमभिधीयते, तत्र सौधर्मेशानदेवानामनन्तर-
गाधायामपि तदुक्तम्, अतः सनत्कुमारादिदेवानां गायोत्तराईपर्यन्तात् पश्चानुपूर्व्या तदभिधीयते, तद्यथा- 'चउकं च देवेसुत्ति
अंगेधार्थ पवर्गमूलं वत्प्रदेशराशिप्रमाणा वैमानिकदेवेषु मध्ये सनत्कुमारमाहेन्द्रयोर्देवाः प्राप्यन्ते, ब्रह्मलोके तु पञ्चमवर्गमूल-
प्रदेशराशिप्रमाणा लान्तके तु सप्तमवर्गमूलप्रदेद्यराशिप्रमाणाः महाशुक्रे तु नवमवर्गमूलप्रदेशराशिप्रमाणाः सहस्रारे पुनर्देवा एका-
दशणिवर्गमूले यावन्तः प्रदेशास्तावन्तो लम्यन्त इति, आनतप्राणतादिपु तु “आणयपाणयमाई पल्लस्स असंखभागो उ
इत्यनेन पिशीपचदरमपि प्रमाणमुक्तमिति नेहाभिहितमिति तावत् प्रस्तुतगायाव्याख्यानमयोचीनटीकाकारकृतं दर्शितम् ।
अस्माभिस्त्वेवंविधस्य निरितस्यार्थस्य संवाद आगमान्तरे काचिदपि नोपलब्धः, प्रज्ञापनामहादण्डकेन च सहेत्थं व्यभिचारोऽ-
प्यापतति, तत्त्वं तु केलिनो बहुश्रुता वा विदन्तीति गाथार्थः ॥ १५८ ।। तदेवमुक्तं चतुर्गविकानामपि पञ्चेन्द्रियाणां प्रमाणम् ,
अथ तिर्यग्गतावनुक्तपूर्वाणां चादरपर्याप्तकपृथिव्यप्कायिकानां चादरपर्याप्तकप्रत्येकवनस्पतीनां च प्रमाणमभिधित्सुराह-
पायरपुढवी आऊ पत्तंयवणस्सई य पज्जत्ता । ते य पयरमयहरिज्जंस अंगुलासंखभागेणं ॥ १५९ ।।
बादरपर्याप्तकरधिव्य कायिकाः प्रत्येकनादरपर्याप्तवनस्पतिकायिकाश्चेत्येते त्रयोऽपि राशयः प्रत्येकं प्रतरमपहरेयुः, केन
प्रकारेणेत्याह- अंगुलासादयेयभागनेति, इदमुक्तं भवति- चादरपर्याप्तपृथ्वीकायिकाः सर्वेऽपि समुदिताः किलकस्निम् समये
प्रत्येकमेकर प्रतरप्रदेशमपहत्यामदायकल्पनयाऽन्यत्र व्यवस्थापयन्ति, पुनर्वितीयेपि समये प्रत्येकमेकैकं प्रतरप्रदेशमपहत्याऽन्यत्र
॥१५६॥

·पर्यासानि- वापुमान जीवसमासे व्यवस्थापयन्त्यैवं तृतीयेऽपि ममये चतुर्थेऽपि याबदगुलासययभागे रूपे नमःप्रदेशश्रेणिखण्डे यावन्तः प्रदेशास्तावत्सरः हेमीची. ममयेस्ते सर्वमपि प्रतरमपहरन्ति, अथवाऽमुलासह चेयभागस्वरूपे नमःप्रदेशश्रेणिखण्डे यावन्तः प्रदेशास्तैः सर्वस्यापि प्रतरप्रदेशराशेर्मागो ड्रियते, एतभागहारलब्धे च प्रतरप्रदेशसण्डे यावन्तः प्रदेशास्तावन्तः सर्वेऽपि पादरपर्याप्त पृथ्वीकायिका ॥१५॥ मवन्नि, पदिवा चादरपर्याप्तपृथ्वीकायिकानां सर्वेषामपि प्रत्येकं यद्यगुलासयभागरूपं प्रतरप्रदेशखण्डं समर्पते तदा युगपदेनर समयेन ते सर्वमपि प्रतरमपहरन्तीति तिमृणामपि प्ररूपणानामेक एव 'तात्पर्यार्थः, यथा चैपा बादरपर्याप्त- पृथ्वीकायिकानां प्रमाणभावना कृता तथा यादरपर्याप्ताप्कायिकानां चादरपर्याप्तप्रत्येकरनस्पतिकायिकानां च कर्त्तव्या, समान- प्रमाणतया गाथायां निर्दिष्टत्वाद्, इत्थं च समानप्रमाणनिर्देशेऽप्यंगुलासस थेयभागस्याससथात भेदत्वात् स्वस्थाने परस्परम- मीपामल्पयहुत्वं द्रष्टव्यम् , तद्यथा-चादरपर्याप्तप्रत्येकानस्पतिभ्यो चादरपर्याप्तपृथिवीकायिका असहयातगुणास्तेभ्योऽपिवादरपर्याप्ता- फायिका असंख्याचगुणा इति गाथार्थः ।। १५९ ।। अथ वादरपयोप्तानां तेज-कायिकवायुकायिकानां प्रमाणमभिधित्सुराह- पज्जत्तयायराणल असंखया हुंति आवालियवग्गा । पज्जत्तवायुकाया भागो लोगस्स संग्वेज्जो ॥. १६० ॥ चादरपर्याप्ततेजःकायिका भवन्ति, कियन्त इत्याह-असंख्येया आवलिकावर्गाः, आवलिकायां यावन्तः समयास्तेषां वर्गः क्रियते, तस्यां तेषु चासंख्यातेपु वर्गेषु यावन्तः समयास्तत्प्रमाणा वादरपर्याप्ततेज कायिका भवन्तीत्ययः, पादरपर्याप्तवायवः पुनर्लोकस्य संख्यातभागे भवन्ति, संख्यावतमे लोकाकाशस्य मागे यावन्तो नभप्रदेशास्तत्प्रमाणाः सर्वेऽपि बादरपयोमा बायको ॥१५७||

·रमासे
मीवृत्ता.
एकेन्द्रिय
भेदाल्प
बहुत्वं
॥१५८॥
भवन्तीत्यर्थः, इति गाथार्थः ॥ १६० ॥ आह-नन्यसंख्यातैराबलिकावगैरावालकायास्तावद् घनो भवति, हीनोऽधिकश्च
पाऽसौ भवनि, अतोऽसंख्याता आवलिकावर्गा इत्येतावन्मात्रेण पादरपर्याप्तानलानां निश्चितं प्रमाणं न ज्ञायते, लोकस्यापि संख्यात-
तमे मागे कियन्तोऽपि प्रतरा भवन्तीति न विद्म इत्याशय विशेपिततरममीपां प्रमाणमाह-
आवलिवग्गाऽसंखा घणस्स अंतो उ यायरा तेज। पजत्तयायराणिल हवन्ति पयरा असंखेज्जा ॥ १६१ ॥
ये चादरपर्याप्ततेजःकायिकाः प्रागसंख्येया आवलिकावा उक्तास्ते आवलिकावर्गा धनस्यान्तः-मध्ये द्रष्टव्याः, इदमुक्तं भवति-
असंख्येया आवलिकावर्गास्तायन्त एव ग्राह्या यावद्भिरावलिकायाः संबन्धी घनो न पूर्यते, अस्य चार्थस्य विनेयजनानुग्रहार्थम-
सत्कल्पनया प्रतीतिरुत्पाद्यते, तद्यथा- असंख्येवसमयात्मिकायामप्यापलिकायां किल दश समयाः परिकल्प्यन्ते, तद्वर्गे च शतं भवति,
एते चासंख्याता वर्गाः कल्पनया किल दशापि भवन्ति, परमेतावन्तो न कल्प्यन्ते, एतावद्भिरेतैरावलिकासम्बन्धिनो घनस्य सम्पूर्णस्य
सम्भवात्,तथाहि-आपलिकायां दश समयाः परिकल्पिताः, तेपांच घनं सहस्रं भवति, दशभिरपि च तद्वगैः सहस्रं सम्पद्यत इति तद्ग्रहणे
घनस्य सम्पूर्णता जायते, तस्मादृष्टी नव या आवलिकावर्गा असंख्येयत्वेन कल्प्यन्ते, तथा च सति कल्पनया अष्टशतप्रमाणा नव-
शतप्रमाणा या सद्भायतस्त्वसंख्येया यादरपर्याप्ततेजाकायिकाः सिद्धा भवन्ति, ततश्चावलिकाघनस्य मध्यत्तिता भवति, एवं च
सत्येक आपलिकावर्गः किश्चिन्ल्यूगावलिकासमयराशिना गुणिते यादरपर्याप्तवेजम्कायिका' भवन्तीत्युक्तं भवति । पर्याप्तपादर-
वायवः पुनरसंख्येयाः प्रतरा भवन्ति, इदमुक्तं भवति-प्रागुक्त लोकस्य संख्येयभागे असंख्येयाः प्रतरा बोद्धव्याः, ततस्तेषु लोकस्य
॥१५॥

·जीपणमा
हमीना.
बादरा-
दिमान
॥१५९॥
संग्व्ययभागानिप्पसंख्येयप्रतेषु यावन्तः प्रदेशा भवन्ति तावत्संख्या बादरपर्याप्तवायूवो भवन्तीति । एतेषां चोक्तप्रमाणानां बादर-
पर्याप्तानां पृथिव्युदकतेजोवायुप्रत्येकानस्पतीनां परस्परमल्पबहुत्वमित्थं भावनीयं-सर्वस्तोकाः पादरपर्याप्ततेजःकायिकाः प्रत्येक
पनस्पतिकायिका असंख्यातगुणाः पृथ्वीकायिका असंख्यातगुणाः अफायिका असंख्यातगुणा बायवोऽसंख्यातगुणा इति,
यद्येवं स्तोफत्याद् अमिकायिकानामेव कस्मात् प्रथमं प्रमाणमिह नोक्तमिति न प्रेये, विचित्रत्वाद सूत्रकारप्रवृत्तेरिति गाथार्थः
॥ १६१ ॥ तदेवं वादराणां पर्याप्तपृथ्व्युदकतेजोपायुप्रत्येकवनस्पतिलक्षणानां पञ्चानामप्येद्रियाणां प्रमाणमुक्तम्, अर्थतेपामे-
पापर्याप्सानां सम्बन्धी एको राशिरनभिहितप्रमाणोऽवशिष्यते, द्वितीयस्तु सूक्ष्माणां पर्याप्तानां पृथिव्युदकतेजोवायूनां राशिः
नृतीयस्त्वमीषामेवापर्याप्तानां राशिरवशिष्यते, एते च त्रयोऽपि राशयः प्रत्येकशरीरिणः, साधारणानां तु वनस्पतीनां सूक्ष्माणां बाद-
राणां पर्याप्तानामपर्याप्तानां च सम्बन्धिनश्चत्वारोऽपि राशयोऽनुक्तप्रमाणा अवशिष्यन्त इत्यमीपां. सप्तानामपि राशीनां
प्रमाणमभिधित्मुराह-
सेसा तिपिणवि रासी वीसु लोया भवे असंखेजा । साहारणा उ चउसुवि वीसु लोया भवेऽणता ॥ १६२ ॥
प्रत्येकशरीरिणामेकेन्द्रियाणां तावच्चत्वारो राशयः सम्भवन्ति, तद्यथा-चादराः पर्याप्ता अपर्याप्ताच, सूक्ष्माः पर्याप्ता अपर्या-
साय, तत्र यादरपर्याप्तलक्षणस्यैकस्य राशेः प्रमाणमुक्तम्, उक्तशेपास्तु त्रयोऽपि राशयो विष्वक्-पृथगसंख्येया लोका भवन्ति, असं-
येयेषु सोफाकाशेपु गायन्तः प्रदेशास्तत्ममाण एफैको राशिर्भवचीत्यर्थः, इत्थं. समाननिर्देशेऽपि त्रयाणामप्यमीषां रोशीना
॥१५९॥

·मासे
मोहनी.
॥१६०॥
वैक्रिय
वायुमानं
द्वीन्यिादि-
मानं
स्वस्थानेऽल्पबहुत्वमित्य भायनयिम्, प्रत्येकशरीरयादरापर्याप्तकेन्द्रियेभ्यः प्रत्येकशरीरिणः सूक्ष्मापयाप्तका असंख्येयगुणाः ते-
म्योऽपि सूक्ष्मपर्याप्तकाः संख्येयगुणा इति, साधारणशरीरास्तु वनस्पत्येकेन्द्रियाः पादरपर्याप्तापर्याप्तक्ष्मपर्यासापर्यासलक्षणेषु
चतुर्वपि राशिपु विष्वक्-पृथगनन्ता लोका भवन्ति, अनन्तेपु लोकाकाशेपु यावन्तः प्रदेशास्तत्प्रमाण एकैको राशिभवतीत्यर्थः,
अत्रापीत्थं तुल्यभणनेऽपि चतुर्णामप्यमीपां राशीनां स्वस्थाने परस्परमल्पपहुत्वमित्थं चिन्तनीयम्-साधारणशरीरवादरपर्याप्सकोन्द्र-
येभ्यः साधारणशरीरिणो वादराऽपर्याप्तका असंख्यातगुणाः, सूक्ष्मा अपर्याप्तका संख्यातगुणाः, सूक्ष्मपर्याप्तकाः संख्यातगुणाः, सप्ता-
नामपि च प्रस्तुतराशीनामल्पबहुत्वमित्थं वक्तव्यम्-सर्वस्तोकाः प्रत्येकशरीरिणो बादराऽपर्याप्तकेन्द्रियाः १, तेभ्यः सूक्ष्मापर्याप्त-
का असंख्येयगुणाः २, इतोऽपि सूक्ष्मपर्यातकाः संख्यातगुणाः ३, एतेभ्योऽपि साधारणशरीरिणो वादरपर्याप्तकीन्द्रया अनन्त-
गुणाः ४, अतोऽपि वादरपर्याप्तका असंख्यातगुणाः ५, एतेभ्योऽपि सूक्ष्मा अपर्याप्तका असंख्यातगुणा:६, अमीभ्योऽपि सूक्ष्माः
पर्याप्तकाः संख्यावगुणाः ७, इति गाथार्थः ।। १६२ ॥ अथ बादरपर्याप्तकवायवः केचिदुत्तरक्रियशरिणाऽपि सम्भवन्ति,
अतस्तत्परिमाणमाह-
पायरवाउ समग्गा भणिया अणुसमयमुत्तरसरीरा। पल्लासंखियभागेणऽवहीरतित्ति सव्वेवि ॥ १६३ ॥
बादरा इत्युपलक्षणं पर्याप्ता इत्यपि विशेषणं द्रष्टव्यम्, अपर्याप्तानामुत्तरक्रियकरणस्यासम्भवात्,ततथ यादराः पर्याप्ताः समग्रा
अपि ये वायवः पूर्वमुक्तास्तेषु मध्ये केचिदुत्तरपैफियशरीरवन्तोऽनुसमयम्-अनवरतं प्राप्यन्त इति सोपस्कारं व्याख्येयम्, कियन्-
..
॥१६॥

·मयमा
लगी.
बैंक्रियवायु
मानं
द्वीन्द्रिया-
दि मानं
माधाः पुनम्तं रादरपोकोनरक्रियारीगः वायवः प्राप्यन्न इत्याह- पल्योपमासंख्येयभागेनापहियन्ते सर्वेऽपीति, प्रतिसमय-
मकरसंगासहारे क्रियमाणं यापना कालेन ध्यपल्योपमासंख्येयभागो निष्ठां याति वायता कालेन क्रियशरीरपन्तो वायुजीया
अपि प्रनिममय कापदारे फिगमाणे मपि निष्ठां यान्तीत्यर्थः क्षेत्रपल्योपमासंख्ययभाग यावन्त आकाशप्रदेशास्तावन्तो वैफिय-
गरिणी पादपर्याप्तायाः गर्वेऽपि भवन्तीति तात्पर्यम्, अन्ये तु व्याख्यानयन्ति-चादरपर्याप्तवायवः सर्वेऽप्यनुसमयमुत्तर-
कियारीरिगो लम्पन्न इनि, तनायुक्तम्, पादरपर्याप्तवायूनां समग्राणामपि लोकसंख्येयमागवर्नित्वेनेहैव पार निर्णीतत्वादत्र
धेपन्यापमानाप्पेरभागनित्यानुपपर्गः, ममग्रपादरपामायूनां वैफियशरीरस्यागमे निपिद्धत्यागेति गाधार्थः ।। १६३ ।। अथ
पपीतापामभेदानां द्विपितुःपञ्चन्द्रियाणां प्रमाणमाह-
पहदियाइया पुण परारं पञ्चत्तगा अपज्जत्ता । संग्वेज्जा संखेज्जेणऽगलभागेणऽचहरेज्जा ॥ १६४ ॥
'दीन्द्रिपादप' इति आदिशन्दात् विगतःपनीन्द्रयपरिग्रहः, ततथ पर्याप्तापर्याप्तस्वरूपा द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियाः
पुनः प्रत्येक धनरमपहरनिा, फियता प्रतिभागेनेत्याह- यथासंख्यं पर्याप्तका अंगुलसंख्येयभागेन, अपर्याप्तकास्त्वंगुलासंख्येय-
मागेनेनि, इदमुक्त भपति-अंगुलश्रेणीप्रदेशानां संग्व्येयमागेन पनीकत्तलोकप्रतरस्य भागो हियते, तेन च भागहारेण यावत् प्रवर-
क्षेत्रमा सम्पते तन यापन्तः प्रदेशास्तायन्तः पर्याप्तद्वीन्द्रियाः समुदिता भवन्ति, अथवा सर्वेऽपि पर्याप्तद्वीन्द्रियाः प्रथमसमय
पस्यकम के प्रवरप्रदेशमपहरान्ति, एवं वियोगसमये सऽपि प्रत्येकमकैक प्रवरप्रदेशमपहरन्ति एवं तृतीयसमयेऽपि चतुर्थ-
॥१६॥

·मीपत्ती.
द्वीन्द्रिया-
दिमानं
॥१६२॥
समयेऽपीति, एवमश्गुलश्रेणीप्रदेशानां संख्ययभागे यावन्तः प्रदेशास्तावद्भिः समयैः सर्वमपि प्रतरं पर्याप्तकद्वीन्द्रिया अपहरन्ति,
पदियाऽगुलश्रेणिप्रदेशानां संख्येयभागरूपं खण्ड ययेकैकस्य समर्प्यते तदा सर्वेऽपि पर्याप्ता द्वीन्द्रिया युगपदेकेनैव समयेन
सर्वमपि प्रतरमपहरन्तीति पूर्वपदनाप्येकार्थे तिस्रो भावनिकाः, एवमपर्याप्तकद्वीन्द्रियेष्वपि निरवशेष वाच्यम्, केवलमगुलश्रेणी-
प्रदेशानां मख्येयभागस्थानेऽसंख्येयभागलक्षणः प्रतिभागो वाच्यः, पर्याप्तभ्योऽपर्याप्तद्वीन्द्रियाणामसंख्यातगुणत्वात् पूर्वोक्तात्
सूक्ष्मेणैव प्रतिभागेनैतत्प्ररूपणोपपत्तेः, यथा च पर्याप्तापर्याप्तानां द्वीन्द्रियाणां प्रमाणं भावितमेवमुभयस्वरूपाणां त्रिचतुःपञ्चे
न्द्रियाणामपि प्रत्येकं भावनीयम्, इत्थं च तुल्यनिर्देशेऽप्यष्टानामप्यमीपां राशीनां परस्परमल्पबहुत्वमेवमवगन्तव्यं, तद्यथा-सर्व-
स्तोकाः पर्याप्तचतुरिन्द्रियाः १, पर्याप्ताः पञ्चेन्द्रिया विशेषाधिकाः २ पर्याप्ता द्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः ३ पर्यासास्त्रीन्द्रिया विशे-
पाधिकाः ४ पञ्चेन्द्रिया अपर्याप्तका असंख्यातगुणाः ५ चतुरिन्द्रिया अपर्यासका विशेषाधिकाः ६, वीन्द्रिया अपर्याप्तका विशे-
पाधिकाः ७ द्वीन्द्रिया अपर्याप्तका विशेषाधिकाः ८, इह च पञ्चेन्द्रियाणां प्रमाण सामान्येनैवोक्तम् , पूर्व पुनश्चतसृप्वपि गतिपु
प्रथम पृथस् तदभिहितमिति न पौनरुत्यमाशङ्कनीयमिति गाथार्थः ॥१६४॥ तदेवं नारकादिद्रव्याणां प्रायो येऽवस्थितराशयस्तेपा
प्रमाणमुक्तम्, साम्प्रतं जीवद्रव्येषु येऽनपस्थितराशयः कदाचिल्लोके सम्भवन्ति कदाचित्तु न सम्भवन्ति तान् सम्पिण्ड्य दर्शयति-
मणुय अपज्जत्ताहार मिस्सवेउब्धि छेप परिहारा । सुहुमसरागोवसमा सासण मिस्सा य भयणिज्जा ॥१६५।।
अपर्याप्तका मनुप्पाः १ आहारकशरीरिणः २ मिश्रवैक्रियकाययोगिनः ३ छेदोपस्थापनीयचारित्रिणः ४ परिहारविशुद्धिक-
॥१६२॥

·जीवसमासे।
हमीनी-
मनुष्याध
नपस्थित
राशिमानं
॥१६॥
पारित्रिणः ५ यत्मसम्परायिका ६ ' उपसम' नि. उपशमफग्रहणेन मोहस्योपशमयोग्याः अपूर्वकरणगुणस्थानवृत्तयः ७, मोह-
स्योपशमकाः अनिवृत्तिवादरसम्परायलक्षणाः ८, उपशान्तमोहाचैते घयोऽपि राशयो गृह्यन्ते ९, सास्वादनसम्यग्दृष्टयः १०
मिश्राः सम्पग्मिध्यादृष्टयः ११, एते एकादशापि राशयो भजनीया' विकल्पनीयाः, कदाचिल्लोके प्राप्यन्ते कदाचिनेत्यर्थः,
तथाहि-मनुष्यगतौ गर्भजमनुष्याणां जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु द्वादश मुहूर्ताः सम्मूछनमनुष्याणां तु जघन्यतः समय
उत्कृष्टतस्तु चतुर्विशतिर्मुहूर्ता उत्पनिविरहकालः सिद्धान्ते प्रतिपादितः, पदाचतस्मिन् विरहकालेशभिनयमनुष्या नोत्पद्यन्ते पूर्वो-
पभास्तु गर्भजापर्याप्तकाः केचिन्प्रियन्ते केचित्तु पर्याप्तीः समर्धयन्ते, सम्मूर्छजास्त्पन्तमहायुष्फत्वात् पूर्वोत्पन्नाः सर्वेऽपि
निर्लप्यन्ते तदा सिद्धोऽपर्याप्तकमनुष्याणां कादाचित्कोऽभाय इति, आहारकशरीरारम्भस्याप्युत्कृष्टतः पण्मासान् यावद्विरहकालो
निर्दिष्ट पति आहारकशरीरिगोऽपि कदाचिन सम्भवन्त्येव, तदुक्तम्-" आहारगाई लोए छम्मासं जा न हुतिवि कयाई ! उकोसणं
निपमा एकं समयं जहणेणं ॥१॥ जइ हुति जहष्णेणं एफ दो तिन्नि पंच व हन्ति । उफोसेण जुगव पुहुत्तमेत सहस्साणं ॥२॥".
वि, मिथवैक्रियकायचोगिनोऽपि ये प्रथममुत्पनिकाले कार्मणमिश्रक्रियकाययोगिनस्तेज विवक्षिताः, ते च नरकगती देवगतो
पाऽऽद्योत्पत्तिकाले प्राप्यन्ते, अनयोश्च द्वयोरपि गत्योः प्रत्येकं जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु द्वादश मुहूर्ता विरहकाल उक्तो, यदभ्य-
धायि- " नरयगई ग भंते ! केवइयं कालं विरहिया उववाएणं पण्णता ?, गोयमा! जहणेण एकं समयं उफोसणं वारस मुहुत्ता,
एवं देवगईपि" यदा च चतायन्तं कालं नारकदेवाः कदाचिन्नोत्पद्यन्ते पूर्वोत्पमास्त्वन्तर्मुहात् परतः सम्पूर्णवैक्रियकाययोगिनः
सर्वेऽपि जायन्ते तदा घटत एव मिश्रयैक्रियकाययोगिनां कदाचिदभाव इति । छेदोपस्थापनीयचारित्रिणामपि जघन्यतस्विषष्टिवर्ष-
॥१६३॥

·जीवद्रव्यो-
पसंहार
वृ
.
॥१६॥
सहस्राण्युत्कृष्टतस्त्वष्टादश सागरोपमकोटीकोटयः परिहारविशुद्धिकचारित्रिणां जघन्यतश्चतुरशीतिर्वसहस्राण्युत्कृष्टतस्त्वष्टादश
सागरोपमकोटिकोटयोऽन्यत्रान्तरमुक्तमिहापि च पुरस्तादभिधास्यते, सूक्ष्मसम्परायापूर्वकरणानिवृत्तिबादरास्तु द्विविधाः-उपशम-
श्रेणिगताःक्षपकश्रेणिगताच, उपशान्तमोहास्तु केवलोपशमणिशिरःस्थायिनः, तत्रोपशमश्रेणेरुत्कृष्टतो वर्षपृथक्त्वं क्षपकश्रेणेस्तूत्कृ-
एतः पण्मासा अन्तरमन्यत्रोक्तमिहापि च भणिप्यते, सास्वादनमिश्राणामपि जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु पल्योपमासंख्येयभागो:-
न्तरमिहेव वक्ष्यते इति सर्वपामप्यमीपां राशीनां कादाचित्कोभावः परिभाषनीयः, एतचेहापि ग्रन्थ पुरस्तात् प्रायः सर्व व्यक्ती-
भविष्यतीति गाथार्थः ॥१६५।। तदेवं द्रव्यप्रमाणद्वारेज प्रस्तुते जीवद्रव्यप्रमाणमभिधायोपसंहरबाह-
एवं जे जे भावा जहिं जहिं हुंति पंचसु गईसु । ते ते अणुमजित्ता दव्वपमाणं नए धीरा ॥ १६६ ॥
एचमनन्तरोक्तया नीत्या ये ये भावा-जघन्यस्थितिनारकतिर्यङ्मनुष्यामरप्रथमसमयोत्पन्नसिद्धादयो जीवानामवस्था-
विशेपा नारकतिर्यड्नरामरसिद्धिलक्षणामु पञ्चसु गतिपु मध्ये यत्र यत्र भवन्ति ताँस्तान् भावान् ' अनुमज्ज्य ' स्वबुद्धया पर्या-
लोच्य सिद्धान्तानुसारतोयोक्तानुसारतथानुक्तानामपि तेषां भावानां द्रव्यप्रमाणं 'नयेयुः' संवेदनपथं प्रापयेयुः, धी:-बुद्धि-
स्तया राजन्त इति धीरा-बुद्धिमन्त इति गाथार्थः ॥ १६६ ॥ तदेवं निगमित जीवद्रव्यप्रमाणं, अथाजीवद्रव्यप्रमाणमाह-
तिन्नि खलु एकयाई अद्धासमया व पोग्गलाणंता । दुन्नि असंखेज्जपएसियाणि सेसा भवे ऽणंता ॥ १६७ ॥
इहाजीवद्रव्याणि तावत् पूर्वोक्तस्वरूपाणि पश्च भवन्ति, तद्यथा-धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकायः आकाशास्तिकायः पुद्गलास्ति-
.
॥१६४॥

·जीरममाने
हेमीवृत्ती.
क्षेत्रहार
-
अजीवद्रव्य
मानं
॥१६५॥
कायः कालवेति, इह चैतेषां प्रमाणं द्रव्यतः प्रदेशतश्च चिन्त्यते, तत्र धर्माधर्माकाशास्तिकायलक्षणानि त्रीण्यजीवद्रव्याणि
'एशगाई' ति द्रव्यतश्चिन्त्यमानानि प्रत्येकमेकद्रव्यसंख्यानि भवन्तीत्यर्थः, 'अद्धा' कालस्तद्रूपा ये समयाः परमाणुख्यणु-
कादिस्कन्धरूपाथ ये पुद्गलास्ते द्रव्यतो निरूप्यमाणाः प्रत्येकमनन्तानि द्रव्याणि भवन्ति, अद्धासमयद्रव्याण चानन्त्यमतीता-
नागतानामपि कथंचित्सत्त्वतो मन्तव्यम् । अथैपी पश्चानामप्यजीवद्रव्याणां प्रदेशतः प्रमाणं चिन्त्यते-'दुन्नी ' त्यादि, द्वे धर्मा-
धर्मास्तिकायलक्षणे अजीवद्रव्ये प्रत्येकमसत्यप्रदेशात्मके भवतो, नानन्तप्रदेशात्मके, तयोलोकमात्रवृत्तित्वात् , लोकस्य चासंख्येय-
चादिति, शेपाणि त्वाकाशशुद्गलास्तिकायाद्धासमयलक्षणानि त्रीण्यपि द्रव्याणि प्रत्येकमनन्तप्रदेशात्मकानि भवन्ति, नन्यलोका-
काशस्थानन्तत्यादनन्तप्रदेशात्मकत्वं युक्तमेव, शुद्गलास्तिकायस्यापि इयणुकन्यणुकचतुरणुकायनन्तानन्ताणुकपर्यन्तानन्तस्क-
न्यात्मकत्वात् प्रतिस्कन्धं चानेकप्रदेशसम्भवात् केवलपरमाणूनां च तत्रानन्तानां मायात् संगतमेवानन्तप्रेदशात्मकत्वं, अद्धासम-
पाना त्यतीतानागतवर्तमानखरूपाणां सर्वेषां द्रव्यत्वेनानन्तरमेयोक्तवाद के तत्र प्रदेशा पैरनन्तप्रदेशात्मकत्वमिहोच्यत इति
चद्, युक्तमुक्तं, किन्तु यदा काललक्षणं सामान्येनैकं द्रव्यं विवक्ष्यते तदा तदपेक्षया द्रव्यत्वेनोक्ता अप्यतीतादिस्वरूपाः समयाः प्रदेश-
वेनापि गृहन्ते, न हि भिन्ननिमित्तापेक्षया एकस्य द्रव्यत्वप्रदेशवे भवन्ती विरुद्धयेते, अनन्तधर्मात्मकत्वाद्वस्तुन इति, अथवा ये
द्रव्यत्वेनाभिहिता अनन्ताः समयास्ते प्रत्येकमनन्तानन्तशो विभिद्यन्ते, तथाहि-अनन्तानन्तान्येकेन्द्रियादीनि तावज्जीवद्रव्याणि
अनन्तानन्तानि च परमाणुद्वथणुकादीनि पुद्गलद्रव्याणि, एतान्यपि क्षेत्रावगाहभेदतः एकसमयस्थित्यादिकालभेदतः एकगुणका-
लकत्वादिभावमेदतथानन्तभेदानि, एतैश्च सप्रभेदैः सहेकैकं समयद्न्यं सम्बध्यते, तत्सम्बन्धाच प्रत्येकमनन्तानन्तान्
॥१६५॥

·क्षेत्रनोथेरे
वृत्तो.
क्षेत्रद्वारे
॥१६६॥
मेदान् प्रतिपद्यते, एवं सत्यतीतादयः समयाः सामान्यतो द्रयाणि जीवादिद्रव्यादिसम्बन्धभेदास्तु प्रदेशा इत्येवमद्धा-
समयानामपि द्रव्यप्रदेशमावमवगच्छामो वयं, आगमे तु पुद्गलस्कन्धानामिवाद्धासमयानां पिण्डरूपताया अमावात् प्रदेशभावो
नाम्युपगतः, तत्त्वं तु बहुश्रुता एव विदन्तीति गाथार्थः ॥१६७॥ तदेवं प्रतिपादितं सप्रपश्चमपि जीवाजीवद्रव्यप्रमाणं, तत्प्रतिपादने
च "संतपयपरूवणया दव्वपमाणं चे" त्यादिगाथोक्तं द्वितीयं प्रमाणद्वारं समाप्तमिति ॥ अथ क्रमप्राप्तं क्षेत्रद्वारममिधित्सुराह-
खेत्तं खलु आगासं तविवरीयं च होइ नोखेत्तं । जीवा य पोग्गलावि य धम्माधम्मत्थिया कालो ॥१६८॥
उत्तरपर्यायप्राप्तौ पूर्वपर्यायविलयतः क्षीयन्ते-पिलीयन्तेपदार्था अस्मिन्निति क्षेत्रम्-आकाशं अथवा क्षिण्वन्ति-हिंसन्ति प्राणिनः
परस्परं यत्र तत् क्षेत्रं-आकाशमेव, तद्विपरीत-ततोऽन्यत् पुनर्नो क्षेत्रं भवति, क्षेत्रशब्दवाच्यं न भवतीत्यर्थः, किं पुनस्तादत्याह-
जीवाः पुद्गला धर्माधर्मास्तिकायौ कालथ, अतः परं च वस्त्वेव नास्तीति गाथार्थः ॥१६८।। उक्तं स्वरूपतः क्षेत्रं, इह च चतुर्दश
जीवसमासाः सत्पदप्ररूपणतादिभिरनुयोगद्वारैर्विचारयितुं प्रक्रान्ताः, ते च नारकादिरूपेण व्यवस्थिता अतो नारकाणां तावच्छ-
रीरमानं विचारयितुमाह-
सत्त धणु तिनि रयणी छचेव य अंगुलाई उच्चत्तं । पढमाए पुढवीए बिउणा पिउणं च सेसासु ॥ १६९ ।।
प्रथमपृथिव्यां नारकाणां शरीरोच्चत्वं भवति, कियदित्याह-सप्त धनपि तिस्रो रत्नयः, यो हस्ता इत्यर्थः, पडेव चांगुलानि,
उत्सांगुलप्रमाणेन सपादैकत्रिंशद्धस्ता इति भावा, शेपासु द्वितीयादिपृथ्वीषु पुनरेतदेव माने द्विगुणं द्विगुणं द्रष्टव्यम्, वषथा-
॥१६६॥

·जीपममामे
हमीवृनी.
वेपदारे
नारका-
णामवगा-
॥१६॥
राप्रभार्या सार्द्धहस्तद्वयाधिकानि पञ्चदश धनंपि, वालुकाप्रभायो हस्ताधिकान्यकत्रिंशद्ध-पि, पप्रभायां सानि द्विषष्टिः
नपि, ध्ममभायां सपादं धनुःशतं, तमायां सार्धधनुशतद्वयं, सप्तमपृथिव्यां महातमायां नारकाणां शरीरस्योचवमत्सेषांगुलेन
पत्र पनातानि, जपन्यतस्तु शरीरमानं सर्वास्वपि पृथिवीप्नंगुलासंख्येयभागो द्रष्टव्यः , इदं च भवधारणीयशरीरमानमुक्तं
उत्तरक्रियशरीरमानं तु सर्वत्र जपन्यतोऽगुलसंख्येयभागः, उत्कृष्टतस्तु भवधारणीयशरीरमानाद् द्विगुणमवसेयं,
वषया-रत्नप्रभायो सार्द्धहस्तद्वयाधिकानि पञ्चदश धनपि उत्कृष्टमुत्तरक्रियशरीरमानमवगन्तव्यमित्थं भवधारणीयशरीरमानाद्
द्विगुणं तनावग्नेयं यावत् सप्तमपृथ्वीनारकाणामुत्तरक्रियशरीरं जपन्यतोऽगुलसंख्येयभागः उत्कृष्टतस्तु धनुःसहस्र। ननु क्षेत्रद्वारे
प्रक्रान्ते जीवममासाना शरीरमानविचारणमप्रस्तुतमिति, चेत्, नैतदेवम्, अभिमायापरिज्ञानाद्, अन्यत्र हि नारकादिशरीरमानेन
तच्छरीरावगाढक्षेत्रस्पर वस्तुतो मानं प्रतिपादितं भवति, अतः क्षेत्रद्वारे प्रस्तुते नारकादिजीवसमासानां शरीरक्षेत्रावगाहचिन्तनं
न किभिदपस्तुतमिति गाथार्थः ।। १६९ ॥ अथ द्वीन्द्रियादीनां शरीरमानमाभिधित्सुराह-
पारस य जोयणाई तिगाउयं जोयणं च पोद्धव्वं । बेइंदियाइयाणं हरिएसु सहस्समभहियं ॥ १७० ।।
द्वादशयोजनादिकं द्वीन्द्रियादीनां यथासंख्यमुत्कृष्टं शरीरमानमवगन्तव्यम्, तद्यथा-शंखप्रमुखद्वीन्द्रियाणां द्वादश योज-
नान्युत्तर शरीरमानं, चक्रवर्तिसैन्यायधस्तायः कदाचित् सम्मूर्छति स आशालिकाजीवोऽपि द्वादशयोजनमानो द्वीन्द्रिय इत्येके,
सम्मूर्छजपश्चेन्द्रिय इत्यपरे, कर्णशृगालीमर्कोटकमभृतित्रीन्द्रियाणां तु त्रीणि गन्यूतान्युत्कृष्टं शरीरमान, अमरादिचतुरिन्द्रियाणां
॥१६७॥

·द्वीन्द्रिय
धवगाहना
वृत्ती.
॥१६८॥
योजनमेकं शरीरप्रमाणामुत्कृष्टं विज्ञेयं, हरितेपु-समुद्राद्याश्रितवल्लिलताऽम्भोरुहादिवादरवनस्पतिषु सातिरेकं योजनसहस्र शरीर-
मानमुत्कृष्टमयसेयम् , जघन्यं तु द्वीन्द्रियादीनां सर्वेपामप्यंगुलासंख्येयभागः शरीरप्रमाणमवसातव्यम्, पृथिव्यप्तेजोवायूनामप्ये-
केन्द्रियाणां जघन्यत उत्कृष्टतश्चांगुलासंख्येयभागरूपं शरीरप्रमाणं स्वयमेव वक्ष्यतीति गाथार्थः ॥ १७० ॥ पञ्चेन्द्रियतियंच-
त्रिविधाः, तद्यथा-जलचराः स्थलचराः खचराश्चेति, जलचराः पुनरपि समर्छजा गर्भजाथ, पुनः प्रत्येकमपर्याप्ताः पर्याप्ताश्चेत्येवं
चतुर्विधाः, स्थलचरास्तु द्विविधाश्चतुःपदाः परिसप्पाश्च, चतुःपदाः पुनरपि सम्मूर्च्छनाः गर्भजाथ, पुनः प्रत्येकमपर्याप्ताः पर्या-
शाश्त्येवं चतुर्विधाः, परिसर्पास्तु द्विविधाः उर परिसर्पा भुजपरिसपश्चि, उरम्परिसाश्चतुःपदवत्पुनरपि चतुर्विधाः, एवं भुजपरि-
सर्प अपि, इत्येवं स्थलचराः सर्वेऽपि द्वादशविधाः, खचरास्तु जलचरखच्चतुर्विधाः,तदेवं विंशतिभेदेषु तिर्यक्षु सम्मूर्छजापर्यासक-
जलचरस्थलचरखचराणां पर्याप्तकसम्मूर्छजजलचराणां च शरीरप्रमाणमभिधित्सुराह--
जल-थल-खह-सम्मुच्छिम तिरिय अपज्जत्तया विहत्थीओ । जलसंमुच्छिमपज्जत्तयाण अह जोयणसहस्सं॥१७॥
सम्मूर्च्छजापर्याप्तकजलचराणां वितस्तिः शरीरप्रमाण १ स्थलचराणामपि सम्मूर्छजापर्याप्तकानां चतुःपदानामपि २ उरः-
परिसीणां ३ भुजपरिसाणां च वितस्तिः शरीरप्रमाण ४ खचराणामपि सम्मूर्छ (४०००) जापर्यातकानां शरीरमानं वितस्ति-
रेवेति ५, एतेषां च सम्मूर्छजापर्याप्तानां जलचरादीनां वितस्तिरुत्कृष्टं प्रमाणं द्रष्टव्यम् , जपन्यं तु सर्वत्रांगुलासंख्येयभाग
एवेति भावनीयम्, पर्याप्तानां तु सम्मूर्छजजलचराणां नदीतडागादिसम्भूतापेक्षया जघन्यमालासंख्येयभागः, उत्कृष्टं तु
॥२६८॥

·जीवनमाने,
हमीचा.
देनजारे
पञ्चेन्द्रिया-
वगाहना
१६९॥
मयम्भरमणोत्पन्नमत्स्यापेक्षया योजनमहसं शरीरप्रमाणं ६ इति गावाः ११ १७१ ॥ तदेवं पण्णां पञ्चेन्द्रियतिर्यग्भेदानां शरीर-
मानमभिधाय शेपमभिधित्सुराह-
उरपरिसप्पा जोयण सहस्सिया गन्भया उ उकोसं । समुच्छिम पज्जत्तय तेसिं चिय जोयणपुठुत्तं ॥ १७२ ।।
उरसा हृदयेन परिसप्पन्ति गच्छन्तीत्युर परिस-पन्नगादयस्तै गर्भजाः, तुशब्दस्य विशेषणार्थत्वात् पर्याप्साश्च जघन्य-
तोश्गुलामख्येयभागशरीराः, उत्कृष्टतस्तु समयक्षेत्रबहिर्जातास्त एव योजनसाहसिकाः, योजनसहसमानवपुप इत्यर्थः ७
सम्मूर्छजपर्याप्तानां पुनस्तैपामप्युर परिसर्पाणां जघन्यतोऽगुलासंख्येयभागः उत्कृष्टं तु योजनपृथक्वं शरीरमानं ८, पृथक्त्व-
शब्दार्थस्तु पूर्वोक्त एवेति गाथार्थः ॥ १७२ ॥ अथान्यस्यापि पञ्चेन्द्रियतिर्यग्भेदद्वयस्स शरीरमानमभिधातुमाह--
भुयपरिसप्पा गाउयपुहुत्तिणो गम्भया व उकोसं । समुच्छिम पज्जत्तय तेर्सि चिय धणुपुहत्तं च ।। १७३ ।।
भुजाभ्यां परिसर्पन्ति-गच्छन्तीति भुजपरिसपा-गोधानकुलादयो गर्मजाः, तुराब्दस्यात्रापि विशेषणार्थत्वात् पर्याप्ताथ, जघ-
न्पोरगुलासस्पेयभागर्तिशरोरा उत्कृष्टतस्तु गनुप्पक्षेत्रनहिर्जाता गज्यूतपृथपिनो गल्युतपृथक्वशरीरमाना प्रत्यर्थः, सम्मू-
जपर्याप्तानां पुनस्तेषामेव भुजपरिसाणां शरीरमानं जघन्यतोऽगुलासंख्येयभागः उत्कृष्टतस्तु धनुःपृथत्वं १० इति गाथार्थः
॥ १७३ ॥ अथ गर्भनापर्याप्तजलचरादिपञ्चेन्द्रियतिरवां शरीरमानमाह-
॥१६९॥

·V
गा
समासे
मीवृत्ती.
क्षेनद्वार
अपर्याप्त
गर्मज
जलचरादि
शरीरमानं
॥१७॥
जलथलगभऽपजत्ता खथलसमुच्छिमा य पज्जत्ता । खहगन्भया उ उभए उकोसेणं धणुपुहुत्तं ॥ १७४ ।।
'जलयलगन्भअपजत्त'त्ति, पर्यन्तोपात्तो धनुःपृथक्त्वशब्दः सर्वत्र योज्यते, ततय गर्भजापर्याप्तजलचराणां धनुःपृथक्त्वं
शरीरप्रमाण ११, गर्भजापर्याप्तस्थलचरग्रहणेन त्रिविधा अपि गर्भजापर्याप्तस्थलचरा गृह्यन्ते, ततश्च गर्भजापर्याप्तानां चतुःपदानां
१२ उर परिसर्पाणां १३ भुजपरिसर्पाणां च धनुःपृथक्त्वमेव शरीरमानं १४ 'खहथलसमुच्छिमा य पजत्तत्ति' सम्मूछेज-
पर्याप्तानां सचराणां धनुःपृथक्त्वं शरीरमानं १५, स्थलचरास्तु सम्मूर्छजपर्याप्ताः पारिशेप्याचतुःपदा एवंह लम्पन्ते, सम्मूर्छज-
पर्याप्तोर परिसर्पभुजपरिसर्पाणां शरीरमानस्यानन्तरमेय निणीतत्वाचस्माचतुःपदलक्षणानां सम्मृर्छजपर्याप्तानां धनुःपृथक्त्वं
शरीरप्रमाण १६, 'खहगन्भया उ उभए ' त्ति, खचरगर्मजानामुभयेषां पर्याप्तानां १७ अपर्याप्तानां चोत्कृष्टतो धनुःपृथक्त्वं
शरीरप्रमाण १८, पूर्वेष्वपि प्रस्तुतगाथोक्तेषु गर्भजापर्याप्तजलचरादिस्थानेषु धनुःपृथक्त्वं शरीरमानमुत्कृष्टत एव द्रष्टव्यं, जघन्य
तु सर्वनांगुलासंख्ययभाग एव द्रष्टव्य इति गाथार्थः ॥ १७४ ।। अथोक्तशेपपञ्चेन्द्रियतिर्यग्भेदद्वयशरीरप्रमाणमाह-
जलगब्भयपज्जत्ता उकोसं इंति जोयणसहस्सं । थलगम्भयपज्जत्ता छग्गाउकोसगुन्हा ॥१७॥
गर्भजपर्याप्तजलचराणां जयन्यतोऽगुलासंख्येयभागः शरीरमानं, उत्कृष्टतस्तु स्वयम्भरमणमत्स्यानां योजनसहस्रं १९, स्थल-
चरास्तु गर्भजपर्याप्ताः परिशिष्टन्यायेनहापि चतुःपदा एव लभ्यन्ते, गर्भजपर्याप्तोरस्परिसर्पभुजपरिसर्पाणां देहमानस्यानन्तरमेव
प्राग्निरूपितत्वात् ततस्तेषां चतुष्पदलक्षणानां गर्भजपर्याप्तस्थलचराणां गयादीनांजघन्यतोऽगुलासंख्येयभागः शरीरमानं, उत्कृष्टं
॥१७०॥

·पर्याप्त गर्भज जलचर- स्थलचर मानं जीवरमागत देवरूनरकुरुगजादीनां पद गब्युतानि २०॥ तदेवं 'जलथलसहसम्मुच्छिमत्यादिगाथापञ्चकन विंशतेरपि पञ्चेन्द्रिय हमीवला. तिर्यग्भेदानां शरीरमानमुक्तं, एतन्च ग्रन्थान्तरः किश्चित् कचिद् विसंघदति, तथाहि अन विंशतिभेदेषु मध्ये दश भेदाः पर्याप्तानां दश बागवार पुनरपर्याप्तानां, तर प्रजापनानुयोगद्वारादिग्रन्थेषु कयापि विवक्षया दशानामप्यपर्याप्तानां जघन्यत उत्कृष्टतथाविशेषेणा- गुलामर येयभाग एप शरीरप्रमाणमुक्तं, प्रस्तुतग्रन्धे तु 'जलथलबहसम्मुच्छिमे'त्यादिप्रथमगाथायां पञ्चानां ॥११॥ मम्मूर्छजापर्यासानां प्रत्येकमुत्कृष्टतो वितस्तिः शरीरमानपुक्तं, पञ्चानां तु गर्भजापर्याप्तानां 'जलथलगन्भअपजत्ते' त्यादि- गनुर्थगाधायां प्रत्येकमुत्कृष्टतो धनुःप्रयत्वं देहप्रमाणमादितं , तदन तचं केलिनो बहुभ्रता वा विदन्ति, पर्याप्तावस्थायां (ये) पोजनमहनादिमानयापो भवन्ति तेषामप्यपर्याप्तावस्थायामुस्कृष्टतोऽप्यङ्गुलासंख्यभाग एव शरीरमानं प्रज्ञापनादिपभिहितं, पनच्चदुरवगम, यदपीह प्रस्तुतग्रन्थे चतुर्थगाथायां ' सहगन्भया उ उभए' इत्यनेन गर्भजसचराणां पर्यासानामिकापर्याप्ताना- माणुस्कृष्टतो धनुःपृथा मानमुक्तं तदपि पृथक्तत्वस्य बहुभेदत्वेऽपि नातिपेशलतयाऽवगच्छामः, अपरं च-सम्र्छजपर्याप्तचतुः- पदलक्षणानां स्थलचराणां प्रज्ञापनानुयोगद्वारादिपु गव्यूतपृथक्त्यमुस्कृष्टं देहमानमभिहितं प्रक्रान्तग्रन्थे तु प्रस्तुतविचार- चतुर्थगाथायां पोडशकस्थान तपामेर धनुःपृथत्यमुत्कृष्टं शरीरप्रमाणमाख्यातमित्यत्रापि तत्वमतिशयन एर जानन्तीति गाथार्थः ॥ १७५ ।। एकेन्द्रियाणां मध्ये प्रायनस्पतीनामेन शरीरमानमुक्तम् , इदानी पूर्वमनुक्ताना पृथिव्यादीनां शरीरमानमाह- अंगुलअसंपनागो पायरसुहुमा य सेसया काया। सोसिं च जहपणं मणुयाण तिगाउ उमोसं ॥ १७६ ॥ ॥१७१५ -- ३

·देवानां
शरीरमानं
समास
हैमीवृत्ती.
क्षेत्रद्वारे
॥१७२।।
उक्तशेपका ये कायाः पृथिव्यसेजोवायुलक्षणास्तेषां प्रत्येकं सूक्ष्माणां वादराणां च जघन्यत उत्कृष्टतश्चांगुलासंख्येयभागः
शरीरमानं, न केवलमेतेपामेवांगुलासंख्येयभागः शरीरमान किन्तु 'सव्वेसिं च जहण्णं' ति येषां नारकाणां द्वित्रिचतुरिन्द्रिय-
वनस्पतीनां सम्मूञ्जेजगर्भजापर्याप्तपञ्चेन्द्रियातिरश्वां प्राग् जघन्यदेहमानं नोक्तं येषां च मनुष्यादीनामग्रेऽपि तन्नाभिधास्यते
तेपामपि सर्वेषां जघन्यमंगुलासंख्येयभाग एव शरीरमानमवगन्तव्यम् , मनुष्याणां गव्यूतत्रयमुत्कृष्टं शरीरमानं, जघन्यं तूक्तमेवेति
गाथार्थः ॥ १७६ ॥ अथ देवानां शरीरप्रमाणमाह-
भवणवइवाणमंतरजोइसवासी य सत्तरयणीया । सकाइ सत्तरयणी एकेका हाणि जावेका ॥ १७७ ।।
भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्काः सर्वेऽप्युत्कृष्टतः प्रत्येकं सप्तहस्तप्रमाणा भवन्ति, सफाइ सत्तरयणीति शक्रः-सौधर्मेन्द्र-
स्तदुपलक्षितोऽत्र सौधर्मदेवलोक एवं गृह्यते, आदिशब्दादीशानपरिग्रहः, ततस्तयोरपि सौधर्मशानयोर्देवाः प्रत्येकमुत्कृष्टतः सप्त-
| हस्तशरीरा भवन्ति, ततः परमेकैकइस्तहानिर्यावत् पर्यन्ते एको हस्तः, इदमुक्तं भवति-सनत्कुमारमाहेन्द्रयोरुत्कृष्टस्थितिकदेवाना-
मुत्कृष्टशरीरहानिमतां पड् हस्ताः शरीरप्रमाणं, ब्रह्मलोकलान्तकयोः पञ्च महाशुक्रसहस्रारयोथत्वारः आनतप्राणतारणाच्युतेपूत्कृ-
टायुपां सुराणामुत्कृष्टशरीरहानिमतां त्रयो हस्ताः शरीरमानं, अवेयकेषु सर्वोपरि द्वौ हस्तौ अनुत्तरविमानेपत्कृष्टायुपां देवानामेको
हस्तः शरीरमानं, जघन्यं च शरीरमानममीपां प्रागेवोक्तं, एतच्च सप्तरत्न्यादिकं वपुर्मानं देवानां भवधारणीयसहजशरीरापेक्षया
वेदितव्यम् , उत्तरक्रियं त्यच्युतदेवलोकपर्यन्तानाममराणां जघन्यतोऽगुलसंख्येवगागः उत्कृष्टतस्तु योजनलक्ष स्वयमेवाबसेयं
॥१७॥

·जीवसमासे हमीवृती. क्षेत्रद्वारे मिथ्या- दृष्ट्यादेः क्षेत्र - ॥१॥३॥ वेयकानुत्तरसुरास्तु सत्यामपि लब्ध्यामुत्तरबैंक्रिय स्वभावात् न कदाचित् कुर्वन्तीति मन्तव्यम् , इदं च सर्वमपि प्रागुक्त शरीरमान- मुत्सेधाशुलेनैव द्रष्टव्यम् , " उस्सेहपमाणओ मिण देहम्" इति वचनादिति, दिङ्मात्रप्रदर्शनं चेदं, विस्तरस्तु देवेन्द्रनरकेन्द्र- कादिभ्योज्यसेय इति गाथार्थः ।।१७७॥ तदेवमवगाहनाचिन्तनमुखेन नारकादीनां क्षेत्रद्वारप्रक्रमायातं क्षेत्रं चिन्तितं, गुणस्थान- लक्षणेषु च जीवसमासेषु प्रस्तुतेगु यन्नारकादीनामवगाहनामानं चिन्तितं तत्र कारणमादावेवोक्तम् , साम्प्रतं तु तेषामेव गुणस्थानलधणजीपसमासाना मुख्यत एवायगाहक्षेत्रं लोकभागलक्षणप्रमाणातश्चिन्तयितुमाह- मिच्छा य सव्वलोए असंखभागे य सेसया हुँति । केवलि असंखभागे भागेसु व सवलोए चा॥१७॥ मिध्यादृष्टयस्तावत् सर्वरिमन्नपि चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके प्राप्यन्ते, सूक्ष्मैकेन्द्रिया हि सर्वत्रापि लोके वर्तन्ते, ते च सर्वेऽपि मिथ्यादृष्टय एवेति युक्तं सर्वलोकवर्तित्वममीपां, ' असंखभागेय सेसया होति 'ति शेपाः-सास्वादनसम्पमिथ्यादृष्ट्यीवरत- सम्यग्दृष्टयादयः सयोगिकेवलिवर्जाः सर्वेऽपि प्रत्येकं लोकस्पासंख्येयभागे वर्तन्ते, सम्यगमिथ्यादृष्टयादयो हि सर्वे संज्ञिपञ्चेन्द्रि- येप्येव लम्पन्ते, सास्वादनास्तु केचित् स्वल्पाः अपर्याप्सद्वित्रिचतीन्द्रियासंक्षिपञ्चेन्द्रियादिष्वपि प्राप्यन्ते, एते च संक्षिपञ्चेन्द्रिवादयः स्वल्पत्याल्लोकासंख्येयभाग एव लभ्यन्त इति युक्तं सास्वादनादीनां लोकासंख्येयभागवर्तित्वामेति, 'केवलि असंखभागे इत्यादि, सयोगकेवली पुनरेकः केवलिसमुद्घातमकुर्वन् सहजावस्थायां समुद्यातेऽपि कृतदण्डकपाटावस्थायां लोकस्यासंख्येयभागे पर्चते, 'मागेसु व 'चि मन्यानं कुर्वन् पुनरेपोपि लोकस्यासंख्येयेपु मागेषु वर्तत इत्यर्थः, 'सब्बलौए व' ति चतुर्थे , ॥१७३। . -

·समास
मीवृत्ती.
क्षेत्रद्वारे
विर्यक्
लक्ष्मादित
नुमान
॥१७४॥
लोकव्यापित्वसमये एपोऽपि सर्वस्मिन्नपि लोके प्राप्यत इति गाथार्थः ।। १७८ ॥ नन्वस्यां गाथायां मिथ्यादृष्टयः सर्वलोकवर्तिन
इत्युक्तं ते चैकेन्द्रियादिभेदतो बहुभेदास्तत् किं ते सर्वेऽपि सर्वलोकवर्तिन आहोश्चित् केचिदेवेत्याशङ्कयाह-
तिरिएगिदियसुहुमा सव्वे तह बायरा अपज्जत्ता । सब्वेवि सव्वलोए सेसा उ असंखभागम्मि ॥ १७९ ॥
'तिरिएगिदियसुगुमा सब्वेचि तियञ्चः पृथिव्यलेजोवायुपनस्पत्येकेन्द्रियलक्षणाः सूक्ष्माः सर्वे 'सवलोए ' ति
सर्वस्मिन्नपि लोके प्राप्यन्त इत्यर्थः, 'सुहुमा य सव्वलोए' इति वचनादिति, 'तह थायरा अपज्जत्ता सव्वेवि' त्ति तथा
बादरापर्याप्ताः पृथिप्यतेजोवायुवनस्पत्येकेन्द्रियाः प्रत्येकं सर्वेऽपि समुदिताश्चिन्त्यमानाः, सर्वस्मिन्नपि लोके प्राप्यन्त इतीहापि
सम्बध्यते, आह-ननु सूक्ष्मैकेन्द्रियान् विहाय शेपजीवानां सर्वलोकवर्तित्वमागमे न क्वचिदुक्तं तत् कथं वादरपर्याप्तकेन्द्रियाणामत्र
प्रत्येकं सर्वलोकवर्तित्वमुच्यते ?, सत्यं, स्वस्थानमङ्गीकृत्य सूक्ष्मैकेन्द्रिया एच सर्वलोकव्यापिनः प्राप्यन्ते, उत्पादसमुद्घातौ त्वाश्रित्य
बादरापर्याप्ता अप्येकेन्द्रियाः प्रत्येकं सर्वस्मिन्नपि लोके प्राप्यन्ते, उक्तञ्च प्रज्ञापनायाम्- “कहि णं भंते ! वायरपुढविकाइयाणं
अपज्जत्तगाणं ठाणा पण्णत्ता ?, गोयमा ! जत्थेव बायरपुढविकाइयाणं पज्जत्तगाणं ठाणा पण्णत्ता तत्थेव पायरपुढविकाइयाणं
अयज्जतगाणं उरणा पत्ता, उववाएणं सचलोए, समुग्धाएणं सचलोए, सट्टाणेणं लोयस्स असंखेज्जइभागे" ति, तत्रोत्पादो
भवान्तरालगतिलक्षणस्तस्मिन्नेते यादरापर्यामपृथ्वीकायिका विग्रहावस्थामाजः सर्वमपि लोकं व्याप्नुवन्ति, तथा समुद्यातो-
मारणान्तिकसमुद्घातलक्षणो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्मिन्नपि वर्तमाना एते सर्वलोकच्यापिनः प्राप्यन्ते, स्वस्थानं तु रत्नप्रभा-
॥१७४॥

·बादरपर्याप्त
वायुतनु
मानं
जीरगमाने पियादिकमाश्रित्यानी लोकासंग्न्येयमाग एव यन्ते इत्यर्थः। एवं वादरापर्याप्ता यायुवनस्पतयोऽप्युत्सादसमुदपाताभ्यां प्रत्येक
इमीती मालोकव्यापिनो भावनीयाः, बादरापर्याप्ततेजस्कायिकास्तु समुद्घातेनेव सर्वलॊकव्यापिन इत्पलं विस्तरेण, तदार्थना तु प्रज्ञापनैव
क्षेनद्वार
अन्वेपणीया, नदेयं चादरापाकेन्द्रियाणामुत्पादसमुद्घातायेवाश्रित्य सर्वलोकच्यापित्वमत्रोक्तमिति मन्सष्यम् , उक्तशेपास्तु
॥१७५॥ | मिथ्यादृष्टपोऽपि पादरपर्याप्त प्रथिव्यादयो पादरपोप्सागुपनस्पतिवर्जाः सर्वेऽप्युत्पादसमुपाताभ्यामपि लोकस्यासंख्येयमाग
एवं वनंते, यादरपर्याप्तवनस्पतयस्तु पादरपर्याप्तप्रथिव्यादिवद् द्रष्टच्या इति गाथार्थः ॥ १७९ ॥ पादरपर्याप्तवायूनां तर्हि का यार्चा
पज्जत्तपायराणिल महाणे लोगसंग्रभागेसु । उपयायसमुग्पारण सत्यलोगम्मि होज पहु ।। १८० ।।
पादपर्यामापुकापिकाः स्वस्थान-पनवाततनुवातादिकमाश्रित्य लोकस्यासंख्येयेषु भागेपु वन्ते, एकस्मिन्नेव लोकस्या-
मख्यानतम मागेऽमी न प्राप्यन्ते, शेपेषु पुनर्लोकासंख्येयभागेषु प्राप्यन्त एवेत्यर्थः, लोकस्य हि यावत् किमपि शुपिरं तावत्
मम्मिन्नपि वायवः सञ्चरन्त्येव, यत्पुनरपिरं धनं कनकगिरिशिलामध्यभागादिकं तत्रैव ते न प्रसर्पन्ति, तच्च सर्पमपि लोक-
स्वागण्येयमाग एवेति अतस्तेनैवैकं तदसंख्येयभागं वर्जयित्वाऽन्येषु शुपिरेणु तदसंख्येयमागेषु यादरपर्याप्तवायूनां वृत्चिन विरु-
प्यने, युक्त्यनुपायित्वात् प्रजापनाऽऽगमसिद्धत्वाच्चेति। उपपातः-अन्तरालगतिलक्षणः 'समुद्घातो' मारणान्तिकसमुद्घातादि-
सस्पः नाम्यामुपपानसमुद्घानाम्यां सर्वस्मिन्नपि लोके यादरपासवायवो भवेयुः, भवान्तराले हि विग्रहगत्यापनाः मारणा-
॥१७॥

·मासे
भीवृत्ती.
क्षेत्रद्वारे
क्षेत्रस्पर्श-
नयोर्विशेप
अजीवक्षे
॥१७६॥
न्तिकसमुद्घाते चाग्रेतनोत्पत्तिस्थाने निक्षिप्तस्वप्रदेशदण्डास्ते सर्वमपि लोकं व्याप्नुयुरिति, पूर्व च वादरपर्याप्तवायूनां यल्लोकस्य
संख्येयभागप्रमाणत्वमुक्तं तत् संख्यामेवाश्रित्यति मन्तव्यम्, अत्र तु ते लोकसंख्येयभागप्रदेशराशिप्रमाणतया पूर्व निर्णीता
बादरपर्याप्तवायवः स्वावगाहेन कियत् क्षेत्र रुन्धन्तीति चिन्तितमिति न कश्चित् पूर्वापरविरोध इति गाथार्थः १८०॥ तदेवम-
भिहितं जीवद्रव्याणां क्षेत्रम्, साम्प्रतमजीवद्रव्याणां तदभिधाने प्रक्रान्तेऽपि विचित्रत्वात् सूत्रगतेस्तावद्भण्यमानक्षेत्रद्वारगतस्य
क्षेत्रस्य वक्ष्यमाणस्पर्शनाद्वारगतस्पर्शनायाश्च विशेष दिदर्शयिपुराह-
सहाणसमुग्याएणुववाएणं च जे जहिं भावा । संपइ काले खेत्तं तु फासणा होइ समईए॥ १८१॥
ये यत्र जीवाः समुत्पद्यन्ते तत्तेपो स्वस्थानमुच्यते, यथा पृथ्वीकायिकानां रत्नप्रभापृथिव्यादिकं समुद्घातो-मारणान्तिक-
समुद्यातादिलक्षणो वक्षमाणस्वरूपः 'उपपातो' भवान्तरालवर्तनात्मकः, एतैः स्वस्थानसमुद्घातोपपातैर्ये भावाः पृथिव्यादयो यत्र
रतप्रभादिके स्थाने सम्भवन्ति तेषां तत् साम्प्रतकालविषये क्षेत्रमवगन्तव्यम्, स्पर्शना त्यतीतकालविषयापि भवति, तथाहि-
विग्रहगत्यवस्थायां स्वप्रदेशैः सर्वतः समाकान्तमेव समस्तलोकलक्षणं क्षेत्रं यादरापर्याप्तकेन्द्रियाणां पूर्वमुक्त, स्पर्शना त्वतीत-
कालविपयापि वक्ष्यते, यथा देशपिरतादेरितः स्थानादच्युतदेवलोकायुत्पन्नस्य परज्ज्वादिका, सा हि अतः स्थानाद् रज्जुपदकं
स्पृष्ट्वा युतदेवलोकं गतोऽप्यनन्तरातीतकालस्पृष्टरज्जुपकापेक्षया रज्जुपदकस्य स्पर्शको वक्ष्यते, एवमन्यत्रापि भावनीयमिति
गाथार्थः ।। १८१ ।। अथ प्रागनभिहितमजीवद्रव्याणां क्षेत्रमभिधित्सुराह-
॥१७६॥

·लोक संस्थान जीयममा हमीवृत्ती क्षेनद्वारे ॥१७॥ लोए धम्माऽधम्मा लोयालोए य होइ आगासं । कालो माणुसलोए उ पोग्गला सवलोयम्मि ॥१८२॥ धर्माधर्मास्तिकायो पूर्वोक्तस्वरूपी प्रत्येकं सर्वस्मिन्नपि लोकाकाशक्षेत्रे भवतः, समस्तमपि लोकाफाशक्षेत्र धर्माधर्मास्तिकायौ प्रत्येकमभिव्याप्य तिष्ठत इत्यर्थः, आकाशास्तिकायस्तु लोकमलोकं चामिव्याप्य तिष्ठति, कालस्तु चन्द्रसूर्यगतिक्रियाऽभिव्यङ्ग्योऽ- वतीयद्वीपसमुद्रलक्षणे मनुष्यक्षेत्र एवं मपति, न परतो, मनुष्यक्षेत्रात् परेण चन्द्रसूर्याणां गतिक्रियाया एवाभावादिति भावः, द्रव्याणां यत्तेन तेन रूपेण वर्तनं तद्रूपः कालो मनुष्यक्षेत्रावहिरपि सिद्धान्ते समनुज्ञात इति भावनीयम्, परमाणुद्वयणुकादयो- नन्ताणुस्कन्धपर्यवसानास्तु पुद्गलाः सर्वस्मिन्नपि लोकक्षेत्रे प्राप्यन्त इति गाथार्थः ॥ १८२ ॥ तदेवं दर्शितमजीवद्रव्याणामपि क्षेत्रं, तथा च सति क्षेत्रद्वारसमाप्तमिति ॥ साम्प्रतं ' संतपयपरूपणया दन्यपमाणं चे ' त्यादिगाथोपक्षिप्तस्य (मेव) स्पर्शनाद्वारमाभि- घानीयम्, स्पर्शना च स्पर्शनीय सत्यैव भवति, स्पर्शनीयं च लोकोधिस्तिर्यग्लोकादिभेदादनेकधा सम्भवति, अतस्तदेव तावद- पितमुपफमते आगासं च अणंतं तस्स य बहुमज्झदेसभागम्मि । सुपइट्टियसंठाणो लोगो कहिओ जिणवरेहिं ।। १८३ ।। लोकालोकगतं सामान्येन तावच्चिन्त्यमानमाकाशमनन्तं भवति, तस्य चानन्तस्याकाशस्य बहुमध्यदेशभागे-मध्यरूपो देशो मध्यदेशः, सच किश्चिनाधिकोऽपि उपचारान्मध्यदेश उच्यते अतस्तनिरासार्थमाह-बहु-अतिशयेन निरुपचरितो योऽसौ मध्यदेश- स्तद्रूषो भागः सकाशस्यांशो बहुमध्यदेशमागस्तस्मिन्नित्यर्थः, अत्र च पाठान्तराणि दृश्यन्ते, तान्यपि देशशब्दस्य भिन्न- ॥१७७/1

·से
मीवृत्ती.
क्षत्रद्वारे
ऊोदि
लोक
संस्थानं
॥१८॥
स्थानयोजनादिप्रकारणेोकानुसारता व्याख्येयानि, सौयंभूते सर्वाकाशस्प पहुमध्यदेशभागे, किमित्याह--सुप्रतिष्ठितसंस्थानो
लोकः-पंचास्तिकायसमुदयरूपः कथितो जिनवरैः, तत्र सुप्रतिष्ठितः काष्ठत्रयनिष्पनो भाजनाधारभूतो लोके प्रतीत आसवलका,
आसमन्तादधः पतद्भाजनं स्खलति-निवारयतीत्यास्खलकः, अत एव सुप्रतिष्ठितः सुप्तुप्रतिष्ठितं भाजनाद्यस्मिन्नितिकृत्या, सुप्रतिष्ठित-
स्येव संस्थानम्-आकारो यस्यासी सुप्रतिष्ठितसंस्थानो लोका, उपलक्षणं चैप सुप्रतिष्ठितः तदुपर्ययामुखीकृतशरापादिभाजनस्य,
यत आस्खलकवल्लोकोऽधस्तात् क्रमेण विस्तीर्णो मध्ये संक्षिप्तः, उपर्यपि क्रमेण विस्तीर्णो ब्रह्मलोकं यावत्तदुपरि तु पुनरपि संक्षिप्तः
सिद्धिक्षेत्रं यावत्, ततश्चेत्थं ब्रह्मलोकपर्यन्त एव लोकः सुप्रतिष्ठितसंस्थानो भवति, सिद्धिक्षेत्रपर्यन्तस्तु चिन्त्यमान उपर्यवाङ्मुखीकृत-
तिलकादिमाजनसुप्रतिष्ठितोपम एव भवतीति भावनीयमिति गाथार्थः ।। १८३ ॥ अस्य च लोकस्याधस्तादधोलोको मध्ये तिर्य-
ग्लोकः उपरिष्टादू लोक इत्यतोऽमीपां त्रयाणामपि विभागानां पृथक् संस्थाननिरूपगार्थमाह-
हेवा मज्झे उवरिं वेत्तासणझल्लरीमुइंगनिभो । मज्झिमवित्थाराहियचोहसगुणमायओ लोओ ॥ १८४ ॥
अधस्ताद्वेत्रासनसन्निभोज्यं लोकः, यादृशः श्लक्ष्णवेत्रलतानिर्मितोऽधस्ताद्विस्तीर्ण उपरि किञ्चित् संक्षिप्त आसनविशेपो
भवति, लोकोपि रत्नप्रभोपरितलादयस्तारक्रमेण विस्तरतस्तादृश एव भवति, 'मल्लरि' उभयतोऽतिविस्तीर्णमुखो जावालपुरादि-
प्रसिद्धो वादिनविशेषः मध्ये-तिर्यग्लोकप्रदेशे लोकस्तायो भवति, यथा हि झल्लरीवादित्रस्योर्ध्वव्यवस्थापितस्योपरिष्टादधस्ताच्चा-
तीव विस्तीर्णता वृत्तत्ता च मध्यं तु स्तोकं दृश्यते, एवं तिर्यग्लोकलक्षणे मध्यलोकेऽप्यध उपरि च प्रत्येकं सातिरेकरज्जु-
॥१७॥

·जीवसमासे
हुमीवृत्ती
क्षेनद्वारे
तिर्यग्लो
स्पर्शनीयं
॥१७९॥
विस्तीर्णो मध्ये त्वष्टादशयोजनशतोच्यत्वात् स्तोक इति, मृदङ्गोऽप्यध उपरि च किश्चित् संक्षिप्ता मध्ये किमपि विस्तीर्णः
प्रतीतो वादिनविशेष एच, ततथ लोकोऽप्युपीरतनभागे ऊर्ध्वलोकलक्षणे तिर्यग्लोकोपरितनभागात् सिद्धिक्षेत्रं यावच्चिन्त्य-
मानस्तत्सदृशो भवति, तदेवं सामान्यतो विशेपतश्च निरूपितं लोकस्य संस्थानम् , साम्प्रतं तु तस्यैवोधिआयतत्वप्रमाणं निरू-
पयितुमाह-'मज्झिमे' त्यादि, मध्यमवासौ विस्तारश्च मध्यमविस्तारः, अधिकं च तच्चतुर्दशगुणं चाधिकचतुर्दशगुणं, मध्यम-
विस्तारादधिकचतुर्दशगुणं मध्यमविस्ताराधिकचतुर्दशगुणं अनुस्वारोऽलाक्षणिकः मध्यमविस्ताराधिकचतुर्दशगुणेन प्रमाणेनेति
गम्यते आयतो-दीघी मध्यमविस्ताराधिकचतुर्दशगुणायतो लोक इति समासः, भावार्थस्तूच्यते-तत्रास्यां रत्नप्रभायां बहुसमत्व-
मागे मेरुमध्ये नमःप्रदेशप्रतरद्वयं विद्यते, इदं चायामतो विस्तारतश्च प्रत्येकं परिपूर्णरज्जुप्रमाणं, सर्वलोकमध्यातित्वाच्चैत-
त्प्रतरद्वयं मध्यममुच्यते, तस्प संवन्धी रज्जुप्रमाणो विस्तारोध गध्यमविस्तारो निर्दिष्टस्तस्मादधिकचतुर्दशगुणः सर्वोs-
पि लोको भवति, सातिरेकचतुर्दशरज्जुप्रमाणदोपेतः समस्तोऽपि लोक इति तात्पर्य, अन्यत्र सम्पूर्णचतुर्दशरज्ज्वायतो
लोकः श्रूयते, अन तु किञ्चित्साधिकत्यमुक्तं, तत्त्वं तु केलिनो विदन्तीति गाथार्थः ॥ १८४ ॥ आह-ननु यदि विधा विभक्तो-
ऽयं लोकस्तहि कथ्यतां तिर्यग्लोके जीवादेः किं स्पर्शनीयमस्तीत्याशङ्कयाह-
मज्झे य मज्झलोयस्स जवुदीयो य वसंठाणो। जोयणसयसारस्सो विच्छिपणो मेरुनाभीओ॥ १८५ ॥
उपेलोकाधोलोकयोमध्यरर्तित्वान्मध्यलोक:- तिर्यग्लोकस्तस्य मध्यभागे समस्तद्वीपसमुद्राम्यन्तरे जम्मूद्वीपनामा द्वीपः समस्ति,
॥१७९॥

·द्वीपसमुद्र क्षेनद्वार 1१८०10 तत्र द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां स्थानदातृत्त्वाहाराद्युपष्टम्भहेतुत्वलक्षणाभ्यां प्राणिनः पातीति द्वीपः, शाश्वतेन रत्नमयजम्बूवृक्षणोपलक्षितो द्वीपो जम्बूद्वीपः, सच सम्पूर्णचन्द्रमण्डलमिव वृत्तसंस्थानो-चर्तुलाकारस्तथा वृत्तत्वादेव पूर्वापरेण दक्षिणोत्तरेण च योजनशतसह- सविस्तीर्णो-लक्षयोजनविस्तारः, अपरं च मेरुनीभौ-मध्यप्रदेशे यस्यासौ मेरुनाभिक इति गाथार्थः ।। १८५ ॥ तस्यापि पार्श्वतः किमस्तीत्याह- तं पुण लवणो दुगुणेण वित्थडो सव्वओ परिक्खिवइ । तं पुण धायइसंडो तद्गुणोतंच कालोओ ॥ १८६ ॥ तं पुनर्यधोक्तस्यरूपं जमूद्वीपं 'लपणो ' लपणरसास्वादो लवणसमुद्रस्ततो द्विगुणेन विस्तीणों द्विलक्षयोजनविस्तार इत्यर्थः सर्वतः सर्वेषु पाइर्येषु परिक्षिपति वेष्टयति, तमपि लवणसमुद्र शाग्धतरत्नमयधातकीवृक्षपण्डोपलक्षितो द्वीपो धातकीखण्डस्तद्विगुणो- लयासमुद्रप्रमाणाद् द्विगुणप्रमाणश्चतुर्लक्षयोजनविस्तार इत्यर्थः, सर्वतः परिक्षिपतीत्यत्रापि सम्बध्यते, तमपि धातकीखण्डद्वीप शुद्धोदकरसास्वादः कालोदनामा समुद्रः सर्वतः परिक्षिपति, तद्विगुण इतीहापि सम्बध्यते, धातकीखण्डद्वीपप्रमाणादपि द्विगुणप्रमाणोऽयमष्टयोजनलक्षविस्तीर्ण इत्यर्थ इति गाथार्थः ।। १८६ ।। ततोऽपि किमित्याह-- तं पुण एक्खरदीवो तम्मज्ञ माणुसोत्तरो सेलो । एतावं नरलोओ बाहिं तिरिया य देवा य ॥ १८७ ॥ तमपि कालोदसमुद्रं पुष्फराणि-पद्यानि तैः शाश्वतरत्नमयैरुपलक्षितो द्वीपः पुष्करद्वीपः, सर्वतः परिक्षिपति तद्विगुण इतीहा- प्यपेक्षणीयम् , कालोदप्रमाणाद् द्विगुणप्रमाण इत्यर्थः, पोडशयोजनलक्षविस्तार इति हृदयम् , तस्य च पुष्करद्वीपस्य मध्ये. ॥१८॥ .

·। द्वीपसमुद्रा सीवसमासे दैमीवृत्ती क्षेत्रद्वारे ॥१८१॥ मध्यभागे कालोदसमुद्रादष्टंभिर्योजनलझैवलयाकारो मानुपोवरनामा शैला-पर्वतः समस्ति, एतापानेव च मानुषोत्तरपर्वतपर्यन्तो नराणां जन्ममृत्युसदाऽवस्थितिस्थानभूतो लोको नरलोको विज्ञेयः, परतो नराणां जननमरणसदानस्थानाभावात् , तर्हि तबहिः किमस्तीत्याह-मानुपोत्तरपर्वताद् पहिस्तियञ्चो देवास्तन्नगर्यथावास्थिताः सर्वदैव प्राप्यन्ते, न मनुष्या इति गाथार्थः ॥ १८७ ॥ आह-ननु पुष्करद्वीपात् परतो द्वीपसमुद्राः सन्ति न घेत्याह- एवं दीवसमा दुगुणदुगुणवित्थरा असंखेज्जा । एवं तु तिरियलोगो संयंभुरमणोदहिं जाय ॥ १८८॥ एवं यथा पूर्वमुक्तास्तथाऽन्येऽपि द्वीपसमुद्रा वक्तव्याः, कियन्त ? इत्याह- असंख्येया द्वीपसमुद्राः, असंख्येयकस्य च प्रमाणं पागेच निर्णीतम् , कथम्भूतास्ते वक्तव्याः ? इत्याह- यथोत्तरं द्विगुणद्विगुणविरताराः, तथाहि-पुप्फरद्वीपात् परतस्ततो द्विगुणप्रमाणः शुद्धोदकरसास्वाद एव पुष्फरोदः समुद्रो वाच्यः, ततोऽपि वरुणपरो द्वीपः वारुणीरसास्नादो वरुणोदः समुद्रः ४, ततः क्षीरवरो द्वीपः क्षीररसास्वादः क्षीरोदः समुद्र ५, ततोऽपि घृतवरो द्वीपः, घृतरसास्वादो घृतोदः समुद्रः ६, ततोपीर्वरो द्वीपः, इक्षु- रसास्वाद एवेक्षुरसः ममुद्रः ७, इत ऊचं सर्वे समुद्रा द्वीपसदृशनामानोऽवगन्तव्याः, अपरं च-स्वयम्भूरमणवर्जाः सर्वेऽपि ते इक्षु- रसास्वादा विज्ञेयाः, तत्र द्वीपनामान्यमूनि, तद्यथा- इक्षुरससमुद्रादनन्तरं नन्दीश्वरो द्वीपः ८, अरुणवरः ९ अरुणावासः १० कुण्डलवरः ११ शंखवरः १२ रुचकवरः १३ इत्यनुयोगद्वारचूर्ण्यभिप्रायेण त्रयोदशो रुचकवरः, अनुयोगद्वारसूत्रे त्वरणा- वासशंखवरद्वीपो लिखितौ न दृश्येते तस्तदमिप्रायेणैकादशो रुचकारः, परमार्थ तु योगिनो विदन्तीति, नन्दीश्वरादिद्वीपानामन्तरे ॥१८१॥ - ·तिर्यक क्षेत्रद रे स्पर्शना ॥१८॥ समुद्राः स्वद्वीपसदृशनामानः स्वयमेव बोद्धव्या इत्युक्तमेव, एते च जम्बूद्वीपादयो रुचकवरपर्यन्ता द्वीपसमुद्रा नैरन्तर्येणावास्थिताः नामतः प्रतिपादिताः, इत ऊर्ध्व नैरन्तर्येणावस्थितानां द्वीपानामसंख्येयत्वात् प्रत्येकं नामानि कथयितुं न शक्यंते, अतोऽसंख्यात- तमद्वीपानां कियतामपि नामानि कथ्यन्ते, तद्यथा- रुचकवरद्वीपादसंयेयान् द्वीपसमुद्रान् मत्वा भुजगवरो नाम द्वीपः समक्सेयः, वतोऽप्यसंख्येयास्तानतिक्रम्य कुशवरो नाम द्वीपो ज्ञातव्यः, ततोऽप्यसंख्येयांस्तानुल्लङ्घ्य क्रौञ्चवरो नाम द्वीपः, एवमसंख्येयान- संख्येयान् द्वीपसमुद्रानतिवर्त्य- "आभरणवत्थ गंधे उप्पल तिलए य पुढविनिहिरयण । वासहरदहनईओ विजया वक्खार कप्पिदा ॥ १ ।। कुरु मंदर आवासा कूडा नक्खत्त चंद सराय । देवे नागे जक्खे भूए य सयंभुरमणे य ॥२॥" असिन् सिद्धान्तो- क्तगाथाद्वयप्रतिपादिताभरणवस्वगन्धोत्पलतिलकादिवस्तुपर्यायसदृशनामक एकैको द्वीपस्तावद्वक्तव्यो यावदन्ते स्वयम्भुरमणो द्वीपः, तत्परतस्तु शुद्धोदकरसास्वादः स्वयम्भुरमणः समुद्रः, आह- यद्येवं तीसंख्येयानसंख्येयान् द्वीपानातिक्रम्य ये वर्तन्ते तेपा- मेव द्वीपानामेतानि नामान्यभिहितानि, ये तु तदन्तरालेषु द्वीपास्ते किंनामका इति वक्तव्यम् , सत्य, लोके पदार्थानां शंखध्वज- कलशस्वस्तिकश्रीवत्सादीनि यावन्ति शुभनामानि तैः सर्वेरप्पलक्षितास्ते द्वोपाः प्राप्यन्त इति सयमेव द्रष्टव्यम् , उक्तं च समय- सागरे- " दीवसमुदाणं भंते केवइया नामधेन्जेहिं पण्णता? गोयमा जावइया लोए सुभा नामा सुभा ख्वा सुभा गन्धा सुभा रसा सुभा फासा एवढ्या णं दीवसमुद्दा नामधेजेहिं पण्णच"ति, यावन्ति शंखध्वजादीनि शुभनामानि यावन्तश्च शुभरूपगन्धादिवाचका ध्वनयस्तद्वाच्या असंख्येया द्वीपा ज्ञातव्या इति भावः, समुद्रास्तु द्वीपसदृशनामान इत्युक्तमेव, तदेवमेते यथोत्तरं द्विगुणद्विगु- णविस्तारा असंख्यया द्वीपसमुद्राः परिभावनीयाः, एवं चासंख्येयद्वीपसमुद्रान्वितः स्वयम्भुरमणसमुद्रं यावत् तिर्यग्लोको मन्तव्यः, ॥१८॥ ॐ ·अधालाक पेशना यसमा ऊर्यलोकोऽधोलोफयोः समयपरिभापया तिर्यङ्-मध्ये व्यवस्थितो लोकस्तिर्यग्लोकः, अथवा तिर्यक्शब्दोऽत्र मध्यमत्ववाचका,त- हमीवृत्ती क्षेत्रद्वारे तश्च तिर्यङ्-मध्यपरिणामपन्ति द्रव्याणि लोक्यन्ते-दृश्यन्ते केवलिना अस्मिन्निति तिर्यग्लोकः, अत्र हि क्षेत्रानुभावादेव सर्वाण्यपि पायो मध्यमपरिणामवन्ति द्रव्याणि भवन्ति, न तू लोकवदुत्कृष्टपरिणामवन्ति नाप्यधोलोकवनिकृष्टपरिणामवन्तीति भाव ॥१८३॥ इति गाथार्थः ॥१८८॥ ननु-उक्तं तिर्यग्लोके जीवादेः स्पर्शनीयं वस्तु, अधोलोके किं जीवादेः स्पष्टव्यमस्तीति निवेद्यताम् , उच्यते- रत्नप्रभादिकाः सप्त पृथिव्याः,तर्हि तासां कि तिर्यक् प्रमाणमिति कथ्यता, सान्तरा निरन्तरा वा एता इति चावेद्यतामधोऽधोपर्ति- न्यचोपर्युपरिवनिथिवीभ्यः सकाशात् किं अधिकविस्तराः समानविस्तरा वा इत्येतच्च प्रतिपाद्यताम् , इत्याशंक्याह- तिरियं लोगायाम पमाण हेठा उ सधपुढवीणं । आगासंतरियाउ विच्छिन्नयरा उ हेहेहा ॥ १८९ ॥ तिर्यग्लोके स्पर्शनीयं वस्तूक्तम्,' हेहा उ' ति अधस्तात् पुनः सप्त नरकपृथिव्यो द्रष्टच्या इत्युपस्कारः, 'सयपुढवीण'- ति तासां च सर्वपृथिवीनां तिरियं ' तिर्यक् पूर्वापरेण दक्षिणोत्तरेण वा प्रमाणं विज्ञेयमिति सण्टङ्कः, कियदित्याह-~- लुप्तविभक्तिकत्वान्निर्देशस्य लोकायाम, इदमुक्तं भवति-यावत्प्रमाणे तिर्यग्लोकाकाशं .. तावत्प्रमाणास्तियगेना अपि सप्त पृथिव्यो भवन्ति, अत्राह-तिर्यग्लोकायामो लोकं यावदस्ति, न चैताः सप्त पृथिन्योऽलोके स्पृष्टाः, पृथिव्यलो- कयोरन्तरे " छच्चेव अद्धपंचमजोयणमद्धं च हुंति रयणाए इत्यादिना ग्रन्थेन घनोदधिधनवाततनुवातवलयानां केवलस्य स्तोकाकाशस्य चागमे प्रतिपादितत्वात् तत् कथमुन्यते लोकायामस्तासां तिर्यप्रमाणमिति, सत्यं, किन्तु बहुतरे -- . - ॥१८॥ " --

·ऊर्ध्वलोक
स्पर्शना
हमीवृ ।
क्षेनद्वारे
॥१८४॥
लोकाकाशे तिर्यस् पृथिव्यस्तावत् सर्वा अपि वर्तन्ते, यत्र तु पर्यन्तवर्तिनि कियत्यपि स्वल्पे न वर्तन्ते, तदिहाल्पत्वादेव न विक-
क्षितमित्यदोपः, अत्र च "तिरिय लोयपमाणं, तिरियं लोगायाम पमाण" मित्यादि पाठान्तराणि दृश्यन्ते, तान्यप्युक्तानु-
सारेण व्याख्येयानि । 'आगासंतरिया उ'त्ति आकाशेन असलयेययोजनसहस्रविस्तीर्णनभाखण्डेन सप्तापि पृथिव्यः पर-
स्परमन्तरिता आकाशान्तरिताः, इदमुक्तं भवात-रत्नप्रभायाः परतोऽधस्तादसङ्खयेययोजनसहस्रविस्तीर्णाफाशसण्डेनान्तरिता
व्यवहिता शर्कराममा व्यवस्थिता, न पुनर्निरन्तरा, तदधस्ताद्वालुकाप्रमाऽपीत्यमेव स्थिता, एवं यावत् पाठपृथिव्याः परेणाधस्ताद-
संख्यातयोजनसहस्रविस्तरेणाकाशन व्यवहिता सप्तमपृथ्वी व्यवस्थिता, न तु निरन्तरा, उक्तञ्च-"इमीसे ण भंते ! रयणप्पभाए
पुढवीएय सक्करप्पमाए पुढवीएय केवइयं अबाहाए अंतरे पण्णते? गोयमा! असंखेज्जाई जोयणसहस्साई अयाहाए अंतरे पण्णत्ते, एव
ताप छट्ठीणं भने तमाए पुढवीए अहे सत्तमाए य पुढवीए केवइयं अवाहाए अंतरे पणत्ते १ गोयमा ! असंखेज्जाइ जोयणसह-
स्साई असाहाए अंतरे पप्णत्ते ॥"' विच्छिण्णयराउ हिट' त्ति अधोऽधोविस्तीर्णतराश्चैताः सप्तापि पृथिव्यो मन्तव्याः,
लोकोऽधस्तात् क्रमेण विस्तीर्णः, तिर्यग्वदायतप्रमाणाश्चैताः समनन्तरमेव निरूपिता इति सामार्थ्याल्लोकविस्तारानुसारतः
पृथिवीनामधोधो विस्तरः सिद्ध एवेति गाधार्थः ॥ १८९ ॥ तदेवं निरूपितमधोलोकेऽपि स्पर्शनीयं वस्तु, साम्प्रतमूर्घलोकस्य
तावत् स्वरूपनिर्णयमाह-
उड्डे पएसबुड्ढी निदिहा जाव यमलोगोत्ति । अझुट्ठा खलु रज्जू तेण परं होइ परिदाणी ॥ १९० ॥
॥१८४॥

·जीवसमासे हमीपनो - क्षेत्रद्वारे घाताथ ॥१८॥ पूर्वोक्तलोकमध्यगतरत्नप्रभामतरद्वयमध्ये उपरितनपतरार्धमंगुलासंख्येयभागारोहेऽद्गुलासंग्ग्येयभागद्धया प्रदेशवृद्धिन- सौधर्मादिषु न्यादौ ' निर्दिष्टा' कथिता, कियर यावदित्याह-'अमलो' पश्चमं कल्पं यापदिति, ननु रज्जुप्रमाणेन कियत्प्रमाणेयं रज्जुमाने प्रदेशभिरपगन्तव्येत्याह-'अबुट्टा खलु रज्जु' ति अर्द्धचतुर्थरज्जुप्रमाणासौ लोकस्यो प्रदेशद्धिरित्यर्थः, 'तेण पर होइ परिहाणी' ति, ततोऽर्द्धचतुर्थरज्जुभ्यः परेणांगुलासंख्येयभागारोहांगुलासंख्येयभागहान्या प्रदेशहानिर्लोकान्तं यापयति, साप्य - चतुर्थरज्जुप्रमाणेत्यवसेयम्, अर्द्धचतुर्थशब्दस्योभयत्रापि सम्बन्धाद्, अ बाह-ननु यदि ऊर्ध्वलोके अर्धचतुर्थरज्जुप्रमाणा प्रदेशवृद्धि- स्तनप्रमाणैव च परतः प्रदेशहानिः, तर्हि सम्पूर्णसप्तरज्जुप्रमाण एपोर्घलोक प्रोक्तो भवति, किञ्चिन्न्यूनसप्तरज्ज्यात्मक सिद्धान्ते भूयते, सत्य, किञ्चिन्न्यूनत्वस्याल्पत्वेनहाविवक्षितत्पाददोपः, तदेवं मामलोक यायदर्द्धचतुर्थरज्जुनमाणं लोकपर्यन्तेन तु सप्त- रज्जुप्रमाण क्षेत्रं जीवाजीवानां स्पर्शनीयत्वेनात्रोक्तमित्यप्यपगन्तव्यामिति गाथार्थः ॥ १९० ॥ ननु यद्येयं तर्हि प्रत्येकमीशाना- दीनपि देवलोकान् पावत् कियद्रज्जुप्रमाणं जीवादिस्पर्णनीय क्षेत्रमस्तीत्युच्यतामित्याशंफ्याह- ईसाणम्मि दिवड्डा अड्डाइज्जा य रज्जु माहिदे । पंचव सहस्सारे छ अच्चुए सत्त लोगते ॥ १९१ ।। पूर्वोक्ताल्लोकमध्यात् सौधर्मेशानदेवलोकी यावत् साईरज्जः-सार्द्धरज्जुप्रमाणं स्पर्शनीय क्षेत्रमित्यर्थः, एवं सनत्कुमारमा 1॥१८५॥ हेन्द्रौ यावत् सार्द्धरज्जुद्वयमानं सहस्रारं यावत् पञ्चरज्जुप्रमाणं आरणाच्युतो यावत् पड्रज्जुप्रमाणं लोकान्तं यावत् सप्त- रज्जुप्रमाणं, अनन्तरगाथायामूर्धप्रदेशतिहानिप्रसंगेन लोकान्ते सप्त रज्जनः प्रोक्ताः, इह तु मुख्यत इति न पौनरुत्यमाशंकनी-

·समुदधाता
धनहारे
॥१८६॥
यमिति गावार्थः ॥ १९१ ॥ आहननूक्तं सर्वमपि लोकगतं स्पर्शनीय वस्तु, केवलमेतद्वक्तव्यम्-किमेत वक्ष्यमाणाः स्पर्शका
मिथ्यादृप्यादयो जीवाः स्वरूपस्था एवंतत् स्पृशन्त्याहोश्चित् केनचिदवस्थाविशेषणेति, अत्रोच्यते, उभयथापि स्पृशन्ति, यद्येवं
सहि स्वरूपस्थता तायद् युध्यत एय, अवस्थाविशपस्तु क इति निवेद्यतां, अत्राभिधीयते, समुद्घातसतकलक्षणोऽवस्थाविशेषः,
के तहते मत ममुद्याता इत्यत्राह-
यण कसाय मरणे वेउब्विय तेयए य आहारे । केवलियसमग्याए सत्त य मणुएसु नायव्वा ॥ १९२ ।।
मम्-एकीभावेन उतु-प्रावल्येन हननं-वेदनीयादिकर्ममदेशानां निर्जरणं पातः, समेकीभावमापन्नस्य जन्तोरुत्प्रावल्येन घातः
समुद्यात, तर केन सहकीभावगमनं जीवस्येति चेदुच्यते, यदा आत्मा वेदनादिसमुद्यानगतस्तदा वेदनाद्यनुभवज्ञानपरिणतो
भपति नान्यवानपीरणत इति वेदनाद्यनुभवन्नानेन सहकत्वापत्तिर्जीवस्यावगन्तव्या, प्राबल्येन घातः कथं ताहि ?, अत्रोच्यते,
यस्मादिनादिनमुपातपरिणतो जन्तुहून् वेदनीयादिकर्मप्रदेशान् कालान्तरानुभवयोग्यानुदीरणाकरणेनाकृप्योदये प्रक्षिप्या-
नुभूय र निर्जरयतीति तस्यामवस्थायां ग्रावस्येन घात उच्यते इति समुद्यात इति स्थितं, स च वेदनादिभेदेन सप्तधा भिद्यते,
तयथा-वेदनाममुद्घातः कपायसमुद्घातो मारणान्तिकसमुद्घातो बैंक्रियसमुद्घातस्तैजससमुद्घात आहारकसमुद्धातः
फेलिममुद्घात इति । तत्र वेदनया-असद्वेदनीयोदयजनितया पीडया हेतुभूतया समुद्घातो वेदनासमुद्घातः, वेदनाऽऽकुलितो
साकुलीभूतो जीवः स्वप्रदेशाननन्वानन्तकर्मस्कन्धयेष्टितान् शरीराद् अहिरपि प्रक्षिपति, तैश्च प्रदेशर्जठरमुखबाहादिशुीपराणि कर्ण-
॥१८६॥

·जीवसमासे
हमीची
क्षेनद्वारे
समुद्घाताः
॥१८७॥
स्कन्धाधन्तरालानि चापूर्यायामता विस्तरतश्च शरीरमा क्षेत्रमभिव्याप्यान्तर्मुहत यापत्तिष्ठति, तस्मिश्चान्तर्मुहर्ने प्रभूतासात-
वेदनीयकर्मपुद्गलशातं करोति, ततः समुद्घातानिवृत्य स्वरूपस्था भाति १,कपायैः क्रोधादिभिर्हेतुभूतैः समुद्घातः कपायसमुयातः,
तीयकपायोदयाकुलितो हि प्राणी स्वरदेवाननन्तानन्तकर्मस्कन्धयेष्टितान् पहिः प्रक्षिपति, तैश्च प्रदशरदरास्यकण्ठादिशुपिणि
कर्णस्कन्धाधन्तरालानि च पूरयित्वा भायामविस्तराभ्यां देहमान क्षेत्रमभिव्यायान्तर्मुहुर्त यावषिष्ठति, तत्र चान्तर्मुहुर्ने प्रभूत-
कपायमोहनीयकर्मपुद्गलशातं विदधाति, समुद्यातानिवृत्त्य स्वरूपस्थो जायत इति २, मरणमेव प्राणिनामन्तकारित्वादन्तो मरणांतः
तत्र भयो मारणान्तिकः स चासो समुद्घातच मारणान्तिकसमुद्घातः, मरणसमयेऽन्तर्मुहर्तशेपे वायुपि केचिदसुमन्तोऽमुं कुर्वन्तीति मार
णान्तिक उच्यते, अय चेत्थं द्रष्टव्यस्तद्यथा कश्चिज्जीयोऽन्तर्मुहूशेषे स्नायुपि सशरीरविष्कम्भनाहल्यान्वितमायामतस्तु जघन्यतोऽगुः
लासंख्येयभागमा उत्कृष्टतस्त्वसंख्येयानि योजनानि शरीराबहिःस्वप्रदेशदण्डं निसृजति,निसृज्य च यत्र स्थानेऽनेतनभने समुत्पत्स्यते
तत्र स्थाने तं स्वप्रदेशदण्ड प्रक्षिपति,तच्चोत्पत्तिस्थानं अजुगत्या एकेनैव समयेन प्रदेशदण्डं प्राप्नोति,विग्रहगत्या तूत्कृष्टतः पूर्ववच्चतुर्थे
समये प्रामोति, अयमपि च मारणान्तिकसमुद्घातोऽन्तर्मीहूर्तिक एव, तस्मिंश्चान्तर्मुहूर्ते प्रभूतायुःकर्मपुद्गलशातं करोनि ३,क्रियशरीरना-
मकर्मविषयः समुदयातो वैक्रियसमुद्घातः, अथवा वैक्रियशरीरकरणकालीवपयः समुद्घातो वैक्रियसमुद्धातः,अयमपि चेत्थं प्रतिपत्तच्यो,
यथा वैक्रियशरीरलब्धिमान् जीवो चैक्रियकरणकाले विष्कम्भवाहल्याभ्यां शरीरप्रमाणं आयामतस्तु जयन्यतोऽगुलसंख्येयभाग-
मानं उत्कटतः पुनः संख्येयानि योजनानि शरीराद् वहिः स्वप्रदेशदण्ड निसृजति, निमृज्य च यथास्थूलान् वैक्रियशरीरनामकर्म-
पुद्गलान् प्रागयध्धान् शातयति, यत उक्तम्-'वेउब्धियसमुग्याएणं समोहणइ समोहणित्ता संसेज्जाई जोयणाई दंडं निसिरइ २ अहाबायरे
॥१८७॥

·वृता धनद्वारे समुद्र घाताः ॥१८॥ पुग्गले परिसाई ति, अयमपि च समुद्घातोऽन्तमौहर्तिक एव, ततः परं वैक्रियसमाप्त्या स्वरूपस्थत्वादिति ४, तेजाशब्देन तेजस- शरीरमभिधीयते, तत्कारणभूत चोपचारात्तैजसशरीरनामकर्माप्युच्यते, ततश्च तेजोविषयः समुद्घातस्तेजःसमुद्घातः, अयमपीत्थं माननीयः- यथा तेजोनिमगलान्धमान् क्रुद्धः साध्वादिः सप्ताष्टौ पदान्ययप्पष्फय विष्फम्भपाहल्याम्यां शरीरमानं आयामतस्तु अपन्यतोऽद्गुलरियेयभागमुस्कृष्टतः पुनः सरयेयानि योजनान्यनन्ततैजसशरीरस्कन्धयेष्टितानां जीवप्रदेशानां दण्डं शरीराद् पहिः प्रक्षिपति, ततः क्रोधविषयीकृत मनुष्यादि निर्दहति, एपोऽपि समुद्घातोऽन्तमुहूर्तप्रमाण एव, तन चान्तर्मुहूर्ते प्रभूतॉस्तैजाशरीर- नामकर्मपुद्गलान् शातयति, ततोऽन्तर्मुहूर्तात् समुद्यावानिवृत्त्य स्वरूपस्थो भवति ५, आहारकशरीरनामकर्मविपयः समुद्घात : आहारकसमुद्रातः, यदिवा आहारफशरीरकरणकालविपयः समुद्घात आहारकसमुद्घातः, अयमपि वैकियसमुद्घातवेदव भावनीयः, तथाहि-आहारफशरीरलब्धिमान् चतुर्दशपूर्वविद् आहारकशरीरकरणकाले विष्कम्भवाहल्याभ्यां शरीरमानं आयामतस्तु जघन्यतो- गुल्सख्येयमागमुस्कृष्टतस्तु संख्येयानि योजनानि शरीराद् यहिः प्रदेशदण्डं निसृजति, निसृज्य च यथास्थूलान् प्रभूतानाहारकशरीर नामकर्मपुद्गलान् प्रामद्वान् शातयति, अयमप्यन्तर्मुहूर्तमान, अन्तर्मुहान समुद्घातान्निवर्त्तत इति ६,कैयलिनः समुद्घात केवलिसम्म- घातः, तत्करणसमये च भगवान काली अन्तर्मुहूर्नमुदीरणापलिकायां कर्मप्रक्षेपव्यापाररूपमाव करणं करोति, ततः समुद्घातं गच्छति तस्य चायं क्रमा, तद्यथा-प्रथमसमये नापत् स्वदेहविफम्भाहल्योपैत आयामतस्तुर्धाधोलोकान्तगामिनं जीवप्रदेशसंघातरूपं दण्डं केवलजानाभोगतः करोति, द्वितीयसमये तु तमेन दण्डं पूर्वापरदिग्द्वयग्रसारणानिर्यग्लोकान्तगामिनं कपाटमिव कपाटं विदधाति, तृतीयसमये तमेव कपाटं दक्षिणोत्तरदिग्द्वयनसारणात्तिर्यग्लोकान्तगामिनमेव मन्यानमिव मन्थानं करोति, एवं च लोकस्य प्रायो . ॥१८८||

·जीवसमासे
दुमीनी
नद्वारे
समुद्घात-
स्वामिनः
तत्कालव
॥१८९॥
पहु पूरितं मयति, मथ्यन्तराणि चापूरितानि प्राप्यन्त, जीवप्रदेशानामनुश्रेणिगमनादिति, चतुर्थसमये तान्यपि सह लोकनिष्-
कुटैः पूरयति, तथा च समस्तोऽपि लोक पूरितो भवति, ननु लोकमध्ये स्थितो यदा कैली समुद्घातं करोति तदातृतीयेऽपि समये
लोकः पूर्यत एव, किं चतुर्थसमयेऽन्तरपूरणेनेति, नैतदेवं, लोकस्य मध्यं हि मेरुमध्य एर सम्भवति, तर च प्रायः समुद्घातर्कतुः
केवलिनोऽसम्भव पर, अन्यन च समुद्घातं कुर्वतस्तस्य तृतीयसमयेऽन्तराण्युद्धरन्त्येति परिभाषनीयम्, तदनन्तरं च पंचमसमये
यथोक्तक्रमात् प्रतिलोमं मथ्यन्तराणि संहरति, प्रसृतान् जीवप्रदेशान् सङ्कोचयतीत्यर्थः, पष्ठे समये मन्थानमुपसंह- रति,
सप्तमे तु समये कपाट सङ्कोचयति, अष्टमे तु समये दण्डमपि संहृत्य शरीरस्थ एव भवति, तदेवमष्टसामीयक केवलिसमु-
घातः, पूर्वोक्तास्तु पडपि समुद्घाता अन्तमोहूर्तिका एप, एतेषु चाप्टस्वपि समयेपु केरली प्रभूतान् वेदनीयादिकर्मपुद्गलान् शातय-
तीति ७ आह-नन्यवगताः स्वरूपतः सप्ताप्येते समुद्घाताः, केवलममी सर्वेऽपि केषां जन्तूनां प्राप्यन्ते इत्याशड्क्याह-'
मणुएसु नायव ' ति सप्ताप्येते पूर्वोक्ताः समुद्घाताः, मनुष्येपु-मनुष्यजाती नानाजीवानाश्रित्य प्राप्यन्त इत्यर्थ इति गाथार्थः
।। १९२ ॥ शेपजीवानां मध्ये तर्हि कस्य कियन्तः समुद्घाताः प्राप्यन्त इत्याशंक्याह-
पज्जत्तयायरानिल नेरइएसु य हवंति चत्तारि । पंचसु तिरियपंचिंदिपसु सेससु लिगमेव ।। १९३ ॥
चैक्रियकरणलब्धिमतां पर्याप्तनादरवायूनां नारकाणां चायावत्यारः समुद्घाता भवति, तेज समुद्घातस्त्वमीपां न भवति,
सल्लब्धेरेवेनभावाद्, आहारफसमुद्घातोऽपि न भवति, चतुर्दशपूर्वविदामेव तत्सम्भपात, केनलिसमुद्घातोऽप्यपु न भवति, क्षायिक
सत्त
॥१८९॥

·हेमी
क्षेत्र र
मिथ्या-
गादीनां
स्पर्शना
॥१९०॥
ज्ञानदर्शनचारित्रवतामेव तत्सम्भवादिति, सुरेषु संज्ञिपंचन्द्रियत्तिर्यक्षु चाद्याः पंच समुद्याता भवन्ति, तेजःसमुद्यातलब्धरपि तेषु
सम्भवाद्, आहारककेचालिसमुद्घाताभाव तु हेतुः पूर्वोक्त एव, उक्तशेषषु पृथिव्यतेजोगादरपर्याप्तवर्जवायुवनस्पति द्वित्रिचतुरिन्द्रिया-
संज्ञिपंचेन्द्रियतिर्यग्लक्षणेषु च जीवेप्वाद्यसमुद्घातत्रिकमेव भवति, वैक्रियसमुद्घातादिलब्धिशून्यत्वादेपामिति गाथार्थः ।।१९३॥
तदेवं निरूपिताः समुद्घातानां स्वामिनोऽथ तैयामेव कालविशेपनिरूपणार्थमाह-
दंड कवाडे म्यए लोए चउरो य पडिनियत्तंते । केवलिय अठसमए भिनमुहुतं भवे सेसा ॥ १९४ ।।
पूर्वोक्तन्यायेन प्रथमे समये दण्डो, द्वितीये कपाटः, तृतीय रुचको मन्था इत्यर्थः, चतुर्थे तु लोकः सर्वोऽप्यापूर्यत इत्येवं
चत्वारः समयाः, प्रतिनिवर्तमानपि समुद्घाते पूर्वोक्तयुक्त्यैव चत्वार एव समया भवन्तीत्येवं कैवलिसमुद्घातोऽष्टसामयिका,
शेपास्तु समुद्घाताः सर्वेऽप्यन्तमौर्विका इत्येतत् सर्व प्रागेव भावितार्थमिति गाथार्थः ॥ १९४ ॥ तदेवं प्राग निरूपित लोकादिकं
स्पर्शनीय क्षेत्र, ततः स्पर्शकानामप्रस्थाविशेपश्च समुद्घातरूपो निदर्शितः, स्पर्शकास्तु मिथ्यादृष्टिसास्वादनादयश्चतुर्दश जीवस-
मासाः प्रस्तुता एप, अतस्तेषां मध्ये का कियत् क्षेत्रं स्पृशतोत्याह-
मिच्छेहिं सव्वलोओ सासणमिस्सेहिं अजयदेसेहिं । पुठ्ठा चउदसभागा पारस अट्ठट्ट छच्चेय ।। १९५ ॥
मिथ्यादिभिः सूक्ष्मैकेन्द्रियादिभिः यथास्वं स्वरूपस्थैः समुद्घातगतैश्च प्रत्येक प्रागुक्तयुक्त्या सर्वोऽपि लोकः सर्वदैव स्पृष्टः
॥१९॥

·हमीवृत्ती
क्षेत्रद्वारे
मिध्याह-
गादीना
सशना
प्राप्यते, सास्वादनादीनां द्वादशादिभिः सह यथासंख्येन सम्बन्धः, स चेत्यं व्रटन्या 'पुट्ठा चउदस भागा यारसे' ति चतुर्दशानां
प्रणचतुर्दशः भागः-सर्वस्यापि लोकस्यांशः, ततश्च सर्वस्यापि लोकस्य चतुर्दशरजात्मकत्वात् तच्चतुर्दशमाग एका रज्जुरुन्यते, ता
द्वादश पुनश्चतुर्दशभागा द्वादश रज्जमोऽभिधीयन्ते, अत: सामान्येन सासादनसम्यग्दृष्टिादश रज्जूः स्पृशतीत्यर्थः, लोकस्य
द्वादशरज्जुप्रमाण क्षेत्र स्पृशतीति यावदिति, तथाहि पष्टपथिवीतो नारकः सास्वादनसम्यक्त्यसमन्विता यदाच तिघग्लोके
समुत्पद्यते तदा पञ्चरज्जूप्रमाण धेनं स्पृष्टं भवति, यदा पुनरिहत्य एर तिर्यग्गनुप्ययोरन्यतरः सास्वादनमम्यक्त्यान्वित
उपरि लोकान्ते कार्मग्रन्धिकमतेन ईपरप्राग्भारशीथव्यादित्यनोत्पद्यते तदा तस्य सप्तरज्जुप्रमाणक्षेत्रस्पर्शो लभ्यत इति,
इत्थमेक सास्वादनगुणस्थानमाश्रित्य द्वादशानां लोकचतुर्दशांशाना स्पर्शना प्राप्यते, न त्वकं सास्वादनजीरमाधिकृत्य, एचम-
न्यनापि यथासम्भवमेकगुणस्थानापेक्षयैव म्पर्शना द्रष्टव्या, प्रस्तुतम्नाभिनागाच्चाधोलोकपृथ्वीकारियकादिपु अतः स्थानान्
सास्वादनो न गच्छत्येप, अन्यथा तियेग्लोकात्तस्योर्घमघश्नोत्पद्यमानस्य प्रयोदशरज्जुस्सझेऽपि लम्पेत. सप्तमपृथ्वीनारकक्ष मा.
स्वादूनभावं परित्यज्यवानोत्पयत इति पष्ठनरकपृथिवीनारक एवेह निर्दिष्ट, मिथा-सम्यग्मिथ्यादृष्टिगुणस्थानकीपरष्टा लोफस्प
चतुर्दशांशाः स्पृष्टाः प्राप्यन्ते, लोकस्यैतेऽष्ट रज्जूः स्पृशन्तीत्यर्थः, कथमित्यनाच्यते, यदा सम्यग्मिध्यादृष्टिभरनयास्पादिदेवः
पूर्वसागतिकेनाच्युतदेवलोकदैवेन स्नेहात्तर नीयते तदा परज्जुसंस्पर्शः 'छअच्चुग' इति वचनाद, तथा सम्यग्मिथ्यादृष्टयः
सहस्रारान्ता देवाः पूर्वसागतिकस्य नाररुस्य वेदनोपशमनार्थ पूर्ववैरिकस्य वा वैदनोदीरगाथं यदा तृतीयनरकथिव्यां गच्छन्ति
तदा भवनवासिदेवेभ्योऽधस्ताद्रज्जुद्वयेन तृतीयनरकथिव्याः सम्झामात् पूर्वोक्तपइरज्जुम्प उपर्यधिकं रज्जुद्वयं लभ्यत इति
॥१९॥

·प्रमत्ता-
दीनां
स्पर्शना
धनद्वार
॥१९॥
मामान्यतः मम्यमिच्यादृष्टिजीया अप्टरज्ज्वात्मकं क्षेत्र स्पृशन्ति, अथवा सम्पग्मिध्यादृष्टिः सहस्रारदेवलोकामरः पूर्वोक्त-
कारणानृतीयनरकपृथ्वी गच्छन् सप्त रज्जः स्पृशतीति, स एव च सहस्रारदेवोऽच्युतदेवेन स्नेहात्तत्र नीयमानो रज्जुमेकामन्यामपि
स्पृशनीति मा अप्पष्ट रज्जा इति, आनतादिदेवास्त्वल्पस्नेहादिभावात् सांगतिकादिप्रयोजनेनापि नरकं न गच्छन्तीत्यत्र
सहस्रारान्तग्रहणं, सम्पमिध्यादृष्टयन तनावे वर्तमानाः कालं न कुन्तीत्यत्र भवस्थानामेय तेषां स्पर्शना चिन्तितेति भाव-
नीयम् , अपिरतमम्यग्दृष्टयोऽप्यप्ट रज्जूः स्पृशन्ति, भावना विह सम्यगमिथ्यादृष्टिवदेवेति प्रस्तुतगाथाऽभिप्रायो लक्ष्यत,
चिरन्तनटीका तापीत्वमतिदेश एव दनो, भावनिका तु तथाविधा न काचित् कृता, प्रज्ञप्त्यायभिप्रायेण पुनरस्य
द्वादशानामपि रज्जूनां स्पर्शना लम्पते, तथाहि-अनुत्तरसुरस्य तत्रोत्पद्यमानस्य तत आगच्छतो वा सप्तरज्जुस्पर्शना
लायदुक्तंन, अपरं च नरतिरधामन्यतरोऽविरतसम्यग्दृष्टिः पूर्ववद्धायुः क्षायोपशमिकसम्यक्त्वेन गृहीतेनापि प्रज्ञप्त्याघभिप्रायेण
पष्टनरकपधिप्पां नारकत्वेनोत्पद्यते, ततोऽपि वा नारकः क्षायोपशमिकसम्यक्त्यवानवागत्य मनुष्येषूत्पद्यत इत्येवमविरतसम्यग्दृष्टिः
पष्ठनररुपृथिव्या गच्छन्त्रागच्छन् वा पञ्च रज्जः स्पृशतीति सर्वा अपि द्वादश रज्जव इति, सप्तमपृथिन्यां पुनः सम्यक्त्वसहितस्य
गमनमागमनं या प्रज्ञप्त्यामपि निपिद्धमिति पटनरकपृथ्वीग्रहणमित्यलं विस्तरेणेति । देशविरतस्तु मनुष्य इत्तः स्थानान्मू-
वाऽच्युतदेवलोक उत्पद्यमानः पड़ रज्जू : स्पृशति, न च वक्तव्यं कथं तनोत्पद्यमानो देवत्वादविरतसम्यग्दृष्टिरेवायं न देशविरत इति
मत्यम्, यो हि मजुगत्या एकेन ममयन तत्रोत्पद्यते तस्य पूर्वभवायुः क्षीयमाणं न क्षीण पूर्वभवशरीरमपि च मुच्यमानमयुक्तमिति
प्राग्भगापुःशरीरममन्नत्यागत्यां देशपिरत एवायमित्यदोपः, तदेवं च 'पुट्ठा चउदसभागा यारसे' त्यादिको ग्रन्थो
CRC
॥१९॥

·मिथ्याट- हेमीची क्षेनद्वारे दिदेवा- स्पर्शना । ॥१९३॥ यथासंख्येन सास्वादनादीनां योजित इति गाथार्थः ॥ १९५ ।। अयोक्तशपाणां प्रमत्तादीनां स्पर्शनामाह- सेसेहसंग्वभागो फुसिओ लोगो सजोगिफेवलिहि। एगाईओ भागो पीयाइसु णरग पुढवीसु ॥१९६।। उक्तदोपैः-प्रमवाप्रमत्तापूर्वकरणादिगुणस्थानकजीवैलॊकस्यांसरुषेयतमो भागः स्पृष्टः, एते हि भवान्तराले वर्तमानाः प्रमच- संयतादिभावं परित्यज्यासंयतत्वं प्रतिपद्यन्ते, अतः सस्थानस्था एप गृह्यन्ते, यच्चामापां भरतैरवतादिकं स्वस्थानं तल्लोकस्या- संख्येयभाग ऐति ततस्पर्शिन एरामी निर्दिष्टाः, अमाह-नन्यमीपामप्युपशान्तमोहपर्यन्तानामृजुगत्याऽनुत्तरसुरेपूत्पद्यमानानां सप्तरज्ज्यात्मिका स्पर्शना लम्यत एप तत् किमिति लोकासंख्येयभाग एपोच्यते ?, यथा हि ऋजुगत्यां समयमेकं देशविरतत्वमवा- प्यते तथाऽमीपां प्रमनादिभावोऽपि प्राप्यत एप, उक्ता चैपो सप्तरगुस्पर्शना पञ्चसंग्रहे- " सग सेसा उ फुसंती रज्जू खीणो अमरांस" मिति वचनात, सत्यम् , किन्तु सूतगतिचित्र्यादेप प्रकारोज न विवक्षित इत्यदेषः, सयोगिकरलिमिस्तु केवलि- ममुद्घातस्य चतुर्थसमये सर्वोऽपि लोकः स्पृष्टः प्राप्यते ॥ तदेवं चतुर्दशानामपि जीवसमासानां निर्दिष्टा स्पर्शना, ते च जीवसमासा नरकगत्याद्याश्रिता इत्यतो नरकगती तावत् स्पर्शनां निरूपयितुमाह- एकादिकः' आदिशब्दाद् द्विव्यादिपरिग्रहः मागो-लोकस्य रज्जुस्वरूपश्चतुर्दशाअंशः, द्वितीयादिकासु नरकपृथिवीपु स्पर्शना द्रष्टव्या, तथाहि-द्वितीयनरकधिच्या य इहागच्छति यो वाऽतः स्थानानस्यां गच्छति स लोकस्य चतुर्दशांशरूपामेकां रज्जु स्पृशति, तृतीयनरकपृथिव्यां तु गच्छन्नागच्छन् वा रज्जुद्वयं स्पृशति, चतुर्थपृथिव्यां तु रज्जुनयं, एवं यावत् सप्तमपृथिव्यां गन्छन्नागच्छन् या अन्तुः पड़ रज्जूः स्पृशतीति गाथार्थः ।। १९६ ॥ अथ ११९३॥

·मिथ्याह-
गादिदेवा-
नारे
नां स्पर्शना
॥१९४॥
किञ्चित् समानवक्तव्यत्वानिर्यङ्मनुष्यगीतस्पर्शना युगपदेव पश्चाद्वक्ष्यत इति चेतसि निधाय देवगतिमाधिकृत्य तावदाह-
ईसाणंता मिच्छा सासण नव मिस्स अविरया अट्ठ। अट्ठ सहस्सारतिय छलच्चुयाऽसंखभागुप्पिं ॥१९॥
भवनपत्यादय ईशानान्ता देवा मिथ्यादृष्टयः सास्वादनाश्च नव रज्जूः स्पृशन्ति, तथाहि-भवनपतिव्यन्तरा ज्योतिष्कास्तावत्
पूर्वोक्तकारणादधस्तृतीयनरकपृथ्वीं यावद्गच्छन्तो रज्जुद्वयं स्पृशन्ति, उपरि चेपत्प्राग्भारादिपृथिवीकायिकेपूत्पद्यमानाः सप्त रज्जूः
स्पृशन्तीति सर्या अपि नव, सौधर्मेशानदेवा अपि मिथ्यादृष्टिसास्वादनाः तृतीयपृथिवीं यावत् गच्छन्तः सार्घ रज्जुत्रयं
स्पृशान्त, उपरि चेपत्प्रारभारादिपृथ्वीकायिकेषु उत्पद्यमानाः सार्ध पंचरज्जुकं स्पृशन्तीति सर्या अपि नव रज्जव इति,
'मिस्स अविरया अट्ठत्ति एत एव भवनपत्यादय ईशानान्ता देवाः सम्यग्मिध्यादृष्टयोऽविरताथाष्ट
रज्जूः स्पृशन्ति, इयं चाटरज्जुस्पर्शनाऽमीपामधस्तात् तृतीयनरकपृथ्वी यावद्गच्छतामुपरि च पूर्वसांगतिकदेवेनाच्युत-
देवलोकं याचनीयमानानां भावनीया, तृतीयपृथिव्यच्युतदेवलोकयोरन्तरष्टरज्जुसद्भावादिति, ' अट्ठ सहस्सारतिय '-
त्ति सामान्येन मिथ्यादृष्ट्यादिस्वरूपाः सनत्कुमारादिसहस्रारान्तिका अपि देवा अष्ट रज्जूः स्पृशन्ति, इयमप्यष्ट-
रज्जुस्पना एतेपामधस्तात् तृतीयपृथ्वीं यायद्गच्छतामुपरि चाच्युतदेवलोके पूर्वसाझाविकदेवेन नीयमानानां तथैव परिभावनीया,
अत्राह-ननु 'अट्ठ य पाणयअंतिय ' ति कस्मान्नोक्तं ?, प्राणतान्तानामपि देवानामनया युक्त्याप्टरज्जुस्पर्शनासम्भवादिति,
सत्यम् , किन्त्येवं मन्यते अल्पमोहत्वादानतादयो देवा नरकेपु वेदनोदीरणादिौनीमचं न गच्छन्त्येव, पूर्वसाङ्गतिकदेवेनापि च नीय-
+
॥१९४॥

·-
'जीवसमासे
हैमीवृत्ती
क्षेत्रद्वारे
स्पशना
॥१९५
मानानामुपर्यच्युतगमनेच्छापि न भवति, अतो अट्ठ सहस्सारंतिय' नि इत्थमेव पठित, 'छलच्चुय"ति अच्युतदेवलोकात्
त्रिदशा थीमज्जिनकन्दनाधमिहागच्छन्तः पड़ रज्जः स्पृशन्ति, तृतीयपृथिव्यां वेदनोदीरणादिनिमित्तं त्यस्य मतेनैतेऽपि न
गच्छन्त्यवाल्पमोहत्वाद्,येषां तु मतेन सीतेन्द्रवतुर्थपृथिव्यां लक्ष्मणवेदनोपशमनार्थ गतः श्रूयते तन्मतेनामीपां रजुपद्कात् परतोऽपि
स्पर्शना भवत्येव, व्याख्याप्रज्ञप्त्यीभप्रायतस्तु सप्तमपृथिव्या अप्यधस्तनमेश यायद्वैमानिकदेवानां गमनमस्ति, यदाह-
"अस्थि गं भंते ! इससे रयणप्पमाए पुढवीए अहे उराला पलाहवा-मेघा " इत्यर्थः, "संसयंति-संमुच्छति, हंता ! अस्थि, तं भंते !
कि असुरो पकरेह नागो पकरेइ देवो पकरेह ?, गोयमा ! असुरोवि पगरेह, नागोवि देवोवि" देवोत्र वैमानिकोऽभिप्रेतः, " एवं
दोच्चाएऽपि पुढवीए अहे एवं तच्चाएऽवि नवरं असुरोवि पकरेइ, देवोवि पकरेइ, नो नागो पकरेइ, नागकुमारस्य तृतीयार्थिच्या
अधोगमनासामादिति, 'हेछिल्लासु चउसु पुढवीसु अहे एगो देवो यकरेइ । असुरनागयोस्तत्र गमनाभावादिति, तदेवमिह
सप्तमपीथव्यधोदेशमपि यावद्वैमानिकदेवानां गमनमुक्तम् । प्रस्तुतग्रन्थे तु तृतीयपृथिवीमेव यावत्तद्गमनमावदितं, तत्त्वं तु केवलिनी
विदन्तीति, ' असंखभागुपि । ति अच्युतदेवलोकोपरिवर्तिनां ग्रैवेयकानुत्तरविमानवासिदेवानामन्यत्र गमनागमनामापात्
स्वस्थानगतैप स्पर्शना, साच लोकासंख्येयभागरूपैवेत्यर्थः, नियमाणस्पर्शनाविवक्षा विह न कतैवेति गाथार्थः ॥ १९७ ॥
अथ तिर्यग्मनुष्यगतिस्पर्शनामाह-
नरतिरिएहि य लोगो सत्तासाणेहि छऽजयगिहीहिं । मिस्सेहसंग्वभागो विगलिंदीहिं तु सव्वजगं ।। १९८॥
॥१९५॥

·नरविर्य- विकलंद्रिय स्पर्शना त्रद्वारे ॥१९॥ नरैस्तिर्यग्भिश्च सर्वोऽपि लोको व्याप्तः प्राप्यते, तत्र नराणां केवलिसमुद्घातचतुर्थसमये सर्वलोकन्यापिताश्वगन्तव्या, अन्ये तु व्याचक्षते-मिथ्यादृष्टयो मनुष्याः सर्वत्रोमस्तिर्यक् चोत्पयमानास्तत्र आगच्छन्तश्च वेदनाभारणान्तिकसमुद्घाताम्यां सर्वलोकं व्याप्नुवंतीति, एतच्च व्याख्यानं वयं तावन्नागच्छामः, यतोऽतृतीयद्वीपसमुद्रमध्यमात्रवर्तिमेन स्तोका एव मनुष्याः, अतो यदि ते शेपजीवेणूत्पद्यमाना विवक्ष्यन्ते, शेपजीवाश्च तेपूत्पद्यमानास्तद्रूपत्वेन गृह्यन्ते, वेदनामारणान्तिकसमुद्यातावस्था च विवक्ष्यते, वथापि सर्वलोकव्यापित्वममीपां नावगम्यते, अपरं च पंचेन्द्रिया " उववाएणं समुन्धारणं सट्ठाणेणं लोयस्स असंखज्ज- इभागे" इति वचनात् प्रज्ञापनायां सर्वेषामपि पंचेन्द्रियाणां सर्वलोकव्यापिता निषिद्धा, किं पुनः केवलमनुष्याणां ?, तस्मात् केवल्यपेक्षयैव नराणां सर्वलोकव्यापित्वमवगम्यत इति, तिथंचस्तु मिथ्यादृष्टयः सूक्ष्मैकेन्द्रियायपेक्षया सर्वलोकव्यापिनो युध्यन्त एवेति । 'सत्तासाणेहि' ति सास्वादनस्तिर्यग्मनुष्यैरोपतप्राग्मारापृथिव्यादिपूरपद्यमानैः सप्त रज्जवः स्पृष्टा, इतश्च मृतः सास्वादनः किञ्चित् शुभत्वादूर्ध्वमेवगच्छति, नाधस्ताद् अत एव सूत्रोपन्यासाद, यदि पुनरधस्तादपि गच्छेतदा त्रयोदशरज्जुसंस्पर्शोज प्युक्तः स्यादिति, यस्तु सास्वादननारकः पृष्ठनरकपृथिव्यादिभ्यः समागत्येह तिर्यग्मनुष्यत्वेनोपजायते सोपान्तराले वर्तमानो- ग्रेतनायुकोदयेऽप्यग्रेतनशरीराप्राप्तनारकत्वेनैव विवक्षितः, अन्यथा सास्वादनतिर्यग्मनुष्याणां द्वादश रज्ज्वात्मिकापि सर्शना स्यादिति, छजयनिहहिं ' ति अयता:-अविरतसम्यग्दृष्टयो गृहिणस्तु देशविरतश्रावका इह गृह्यन्ते, तैरयतैहिभिश्च प्रत्येकमतः स्थानादच्युतदेवलोके समुत्पद्यमानैः पड़ रज्जूवः स्पृश्यन्ते, एते चेहायता गृहिणश्च सामर्थ्यान्मनुप्या एव नोद्धव्याः, नतु तिर्यश्चः, तेषां सहस्रारमेव यावदुत्पत्तेः परज्जुसंस्पर्शामावादिति, 'मिस्सेहऽसंघभागो' ति मिश्रः-सम्यग्मिध्यादृष्टि- .

·जीरममासे
आदरपर्या-
कोन्द्रिय
स्पर्शना
.
मिस्तिर्पस्मानुष्यस्तदवस्थायां मरणासम्भवनान्यत्रोत्पत्यभावात् स्वजन्मस्थानरूपी लोकासंख्येयमाग एव स्पृष्टः ॥ तदेव तिरथा
सामान्पेन सर्शना प्रोक्ता, साम्प्रतं पामेन पादरकेन्द्रियादिभेदभिग्नानां विशेषतस्ताममिधित्सुरिदमाह- 'विगलिंदीहिं' ति
'सन्यजगं' ति द्विविचतुरिन्द्रियलक्षणविकलेन्द्रियरुत्पादममुद्धातावस्थयोः सर्व जगतसर्वोप लोको व्याप्तः प्राप्यते इत्यर्थः,
एप तावत् प्रस्तुतग्रन्थाभिप्रायः, प्रज्ञापनायां तूत्पादसमुद्यानस्वस्थानैर्लोकासंख्येयमागतिन एव विकलेंद्रियाः सर्वेऽप्युक्तास्तदेव
न युक्तिसङ्गतं बुध्यते, स्वल्पत्यादमीपां, तत्त्वं तु बहुश्रुता एवं विदन्तीति गाथार्थः ॥ १९८ ॥ उक्तमेवार्थ साविशेपमानिधित्सुराह-
पायरपज्जत्तावि ग सयला वियला य समुहउवयाए । सव्वं फोसंति जगं अह एवं फोसणाणुगमो ॥ १९९ ।।
पृधिव्यादिशादरपर्याप्त मीन्द्रयाः सम्पूर्णपंचन्द्रियतिर्यग्लक्षणा सफलाः द्वित्रिचतुरिन्द्रियस्वरूपा विकलाथ 'समह'.
ति ममुद्यातारस्थायां ' उपवाए 'ति निग्रहगतिलक्षणोत्पादावस्थायां च 'सर्व जगत् । सर्व लोक स्पृशन्तीत्येपोऽपि प्रस्तुत-
ग्रन्याभिप्राय एस, प्रज्ञापनामिनायतस्तु तियेची चादरपर्याप्तटीयव्यप्तेजाकायिकाः पंचेन्द्रियाः विकलेन्द्रियाच सर्वेऽपि
स्वल्परसादुत्सादसमुद्घातस्वस्थानः प्रत्येक लोकासंख्येयभाग एप प्राप्यन्त इति, अस्यां च गाथायां मैकेन्द्रिया नोक्ताः,
मलोकव्यापित्वेन तेषां प्रागयोक्तत्वाद्,अपर्याप्तवादफेन्द्रियास्त्वस्य ग्रन्थस्थाभिप्रायेण स्वस्थानेनापि सर्वलोके व्यापिन एवेति
तेपीह नोपाचाः, प्रज्ञापनाऽभिप्रायतस्तु पादरापर्याप्तमन्द्रिया अप्युत्पादसमुद्घाताभ्यामेव लोकं व्याप्नुवन्ति, न संस्थानेन,पर्या-
सफेन्द्रियनियर तेषामुत्पने, रिफलेन्द्रियाणां मालोकव्यापित्वमनन्तरगाथापर्यन्ते सामान्यनाभिहितं, अत्रोत्पादममुद्घातावस्था-
॥१९७॥

·अर्जावस्प- र्शना भवा- मीवृत्ती कालद्वारे युः काय- स्थितयः ॥१९॥ विशेपितं तदपि प्रोक्तमिति न पुनरुक्तता शंकनीयेति, तदेवं जीवगतां स्पर्शनामभिधायोपसंहरनाह-'अह एवं फोसणाणु- गमो 'त्ति अथानन्तरनपरोऽप्येवमुक्तानुसारेण जीवसमासस्पर्शनाया अनुगमो-विचारो बुद्धिमताऽभ्यूह्य कर्तव्य इति गाथार्थः ॥ १९९ ॥ तदेवमभिहिता जोवस्पर्शना, साम्प्रतं तत्प्रतिपक्षभूतत्वप्रत्यासच्याऽजीवस्पर्शनामभिधित्सुराह- आइदुगं लोगफुडं गयणमणागाढमेव सव्वगयं । कालो नरलोगफुडो पोग्गल पुण सव्वलोगफुडा ॥ २०० ।। इह तावत् पञ्चाजीवद्रव्याणि-धर्माधर्माकाशास्तिकायाः पुद्गलाः कालच, तत्रादौ द्विकमादिद्विक-धर्माधर्मास्तिकायलक्षणं लोकस्पृष्टं, सर्वमपि लोकं स्पृष्ट्या स्थितमित्यर्थः, गगनम्-आकाश पुनरनवगाढं, इदमुक्तं भवति-सर्वेऽपि जीवा अजीवाश्थाकाश एवावगाढाः, आकाशं पुनरन्यत्र कीचदपि नावगाढं, अतस्तदेवाकाशं जीवरजीचश्व स्पृष्टत्वेन प्ररूप्यते, आकाशेन पुनरन्यत् किमपि स्पृष्टं नोच्यत इति भावः, तर्हि तद्गगनं कियत्प्रमाणमित्याह-' तं तु सवगयं ' ति तत् पुनगंगनं सर्वत्र लोकऽलोके च गत-स्थितं लोकालोकव्यापीत्यर्थः, 'काल' चन्द्रसूर्यगतिक्रियाऽभिव्यङ्गयोऽर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रलक्षणं नरलोकमेव स्पृशति, परतः पुनश्चन्द्रसूर्याणां गतिक्रियाया एवाभावात् समयावलिकादिरूपकालस्यासम्भव एवेतिभावः, पुद्गलास्तु सर्वमेव लोकं स्पृशन्ति, सर्वलोकाकाशवर्तित्वातेपमिति गाथार्थः ॥२०० ॥ तदेवमजीवानामप्यभिहिता स्पर्शना, तदभिधाने च स्पर्शनाद्वारं समाप्त- मिति । ' अथ संतपयपरूवणया व्वपमाणं चे' त्यादिगाथाऽभिहित क्रमप्राप्तं कालद्वारमभिधित्सुराह- कालो भवाउकायट्टिई य तह गुणविभागकालं च । वोच्छामि एकजीवं नाणाजीवे पडुच्चा य ॥ २०१ ।। . ।।१९८||

·तीयामामे
हमीवृत्ती
नारकाणां
भवस्थितिः
।
॥१०९॥
'काली' नि कालः पूर्वोक्तशब्दार्थः समयावलिकादिरूपस्तापदिह प्ररूपणीय इति शेषः, स च प्राक् प्ररूपित एवेति
नेह प्राप्यते, सामान्यन कालग्ररूपणानन्तरं च भवायुःकालं कायस्थितिकाल गुणविभागकालं च वक्ष्याभीति, द्वितीयान्तः कालशब्दः
सर्वय सम्बध्यते, तन नारकादिभपानामन्यतरो विवक्षित एको भवः एक जन्मस्थानं तन भवे आयुभवायुस्तद्विपयः कालो दशवर्ष-
सहसादिकस्तमकजीयं नानाजीवांयाश्रित्य वक्ष्यामीति सम्मन्धः, तथा 'कायः' पृथिव्यप्कायादिस्त कैकस्मिन् काये मृत्वा पुनः
पुनरुत्पयमानस्य तनावमपरित्यजतो जीवस्य स्थितिः कायस्थितिस्ताद्वपयः कालः कायस्थितिकालाऽसंख्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिण्यादिकस्तं
र पक्ष्यामीति सण्टंका, तथा गुणा-मिथ्यारष्टिसास्वादनादिगुणस्थानलक्षणाचतुर्दश तेषां विमागेन-पार्थक्येन तद्भावापरित्या-
गविषयः फालो गुणविभागालः तं च एकजी नानाजीवावाश्रित्य वक्ष्यामीति योगः, तदेवं भवायुप्फादिविपयभेदाद् विविधः
फालोन वक्तव्य इति गायाः ॥ २०१ । तर क्रमेण सप्तसु नरकपृथ्वीप्वकैकनारकस्यककमवायुलक्षण कालं तापद्वक्तुमाह-
एगं पतिविण सत्त य दस सत्तरसेव हुँति पापीसा। तेत्तीस उयहिनामा पुढवीसु ठिई कमुकोसा ॥२०२॥
महत्यसाम्यादुदाधिनामशब्देन सागरोपममिदाभिप्रेतं, ततककनारकस्यैककस्मिन् भरे रलप्रभादिषु सप्तसु पृथ्वीपु क्रम-
गोरकष्टा स्थितिरिय प्रतिपत्तव्या, वद्यया रसप्रभायामकस्प नारकस्यैकस्मिन् भवे एक सागरोपममुत्कृष्टा स्थितिः, शर्करप्रभायां
पीणि पालकाप्रमायां सप्त पक्ष्प्रभायां दश धूमप्रभायां सप्तदश तमामभायां द्वाविंशतिः सागरोपमाणि एकस्य नारकस्यैकर
भरे उत्कृष्टा स्थितिः, सप्तमनरकपीथव्यामेकस्य नारकस्पैकन भये प्रयस्त्रिंशत् सागरोपमान्युत्कृष्टा स्थितिरिति गाथार्थः ।।२०२।।
॥१९९॥

·मासे हैमीपुची कालद्वारे रारकादिषु जपन्या भवस्थिति ॥२०॥ अर्थतास्वेव सप्तमु नरकपृथिवीपु नारकायुपो जघन्यां स्थितिमाह- पढमादि जमुकोसं वीयादिसु सा जहपिणया होइ । धम्माए भवणवंतर वाससहस्सा दस जहण्णा ॥२०३।। प्रथमादिपृथिवीपु यदुत्कृष्टमायुः प्रतिपादितं द्वितीयादिपु पृथिवीपु सैव जपन्या स्थितिर्भवतीति मन्तव्यम् , तथाहि- प्रथमपृथिव्यां या सागरोपमलक्षणा उत्कृष्टा स्थितिरुक्ता द्वितीयपीथव्यां सैच जपन्या स्थितिः, द्वितीयपृथिव्यां तु या साग- रोपमत्रयलक्षणा उत्कृष्टा स्थितिरभिहिता तृतीयपृथिव्यां सैप जघन्या स्थितिः, एवं तापन्नेयं यावत् पाठपृथिव्यां या द्वाविंशति- सागरोपमलक्षणा उत्कृष्टा स्थितिरावेदिता सैव सप्तमपृथिव्यां जघन्या स्थितिवेदितव्या, नन्वेवं सति धर्माभिधानायां पृथमपृथि- व्यामद्यापि जपन्या स्थितिर्न निवेदिता भवति, अतः सा निवेद्यतामित्याशंक्य प्रथमपृथिवीनारकाणां तत्प्रसंगतो जघन्य- स्थित्या समानत्वाद् भुवनपतिव्यन्तराणां च जघन्यो स्थितिमभिधित्सुराह- घम्माए' इत्यादि, धर्माभिधानप्रथमपृथ्वी- नारकाणां भवनपतिव्यन्तराणां च दश वर्षसहस्राणि जघन्या स्थितिर्विज्ञेयेति गाथार्थः ।।२०३॥ ननु यदि भवनपतिव्यन्तराणां दश वर्पसहस्राणि जपन्या स्थितिस्तदा उत्कृष्टा तेषां कियत्प्रमाणाऽसौ भवतीत्याशङ्कचासुरकुमारादिभवनपतीनां व्यन्तराणां चोत्क- यो स्थितिमाह- असुरेसु सारमाहियं सर्ल्ड पल्लं दुवे य देसूणा । नागाईणुकोसा पल्लो पुण वंतरसुराणं ॥ २०४ ॥ ॥२००|| ·जीपसमासे | हमीनी कालद्वार असुराणां भवास्थिति . ॥२०॥ इह मानपतयोऽसुरकुमारादिभेदादशधा श्रुतसागरे पठ्यन्ते, तद्यथा- " असुस नाग सुवण्णा विज्जू अग्गी य दीव उदही या। दिसि पाउ तथा धणिया दसभेया हुँति भवणाचई ॥१॥" ति, एते चासुरकुमारादयो दशापि पुनाविभेदार मेरुगिरेदेक्षिपदिग्यचिन: उत्तरदिनिनथ, तत्र 'असुरेस सार' वि मेरुदक्षिणदिग्वतिष्पसुरकुमारेपूरुष्टा स्थितिरेक सागरोपममित्यर्थः, ' अहियं' ति उत्तरदिग्पत्तिषु त्वरकुमारेषु तदेव सागरोपमं पिश्चिदधिकमुल्कष्टा स्थितिर्जातव्येति, नागफुमारादीनामादिशब्दात् सुवर्णकुमार- विद्युत्कुमारादीनां दक्षिणदिग्यचिनो साईपल्यापममुस्कृष्टा स्थितिः, उत्तरदिग्वतिनां तु तेषामेव नागकुमारादीनां देशोनपल्योपमद्वय- मुक्का स्थितिमरति, उत्तरदिग्पतिनो होते स्वभावादेव शुभाश्चिरायुपश्च भवन्ति, दक्षिणदिग्यर्मिनस्तु तद्विपरीता इति, व्यन्तर- मुराणां तु पिशाचभूतयक्षादिभेदतोऽष्टविधानामपि पल्योपममेवोत्कृष्टा स्थितिर्भवति, दक्षिगदिग्वर्यसुरकुमारप्रभुचमरेन्द्रदेवीनो तु साई पल्पोपमयमुत्कष्टमायुः, उनरदिगसुररुमाराधिपतीन्द्रदेवानां तूत्कृष्टमायुः सार्दानि चत्वारि पल्योपमानि, नागकुमारादि- नपनिकायदेवीना तूचरदिग्पत्निीना देशोनं पल्योपममुत्कृष्टमायुः, दक्षिणदिग्वर्तिनीनां तु तासामेव देवीना पन्तरीणां चाईपल्यो- पममुक्कृष्टमायुरित्येतत् स्वयमेव द्रष्टन्यम्, जघन्यं तु सर्वत्र प्रागभिहितं दशवर्पसहस्ररूपमेवति गाथार्थः ॥२०४।। अथ ज्योतिक- देशनामायुःप्रमाणमाह- पलट भाग पन्नं च साहियं जोइस जहणियर । हेडिल्ल सोसलिई समाईणं जहपणा सा ॥ २०५ ॥ : सामान्येन ज्योतिपो पल्योपमस्याटमो भागो जघन्यमायुः इतरद पुनः उत्कृष्ट उपामेन साधिक पस्योपममायुः,पर्पलक्षाधिकं पल्यो- ॥२०॥ -

·ज्योतिक
भवस्थिति
कालद्वारे
मासे 3 पममित्यर्थः, विशेषतः कस्य ज्योतिपः किमायुरिति चेद् ! उच्यते,- ज्योतिष्कदेवास्तावचन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकेभदात् पन्न-
मीवृता। विधास्तदेव्योऽपि पञ्चविधा इति सर्वेऽपि दयविधाः, तत्र चन्द्राणां पल्योपमचतुर्थाशो जघन्यमायुरुस्कृष्टं तु वर्षलवाधिकं पल्पो-
पममिति , तद्देवीना पस्योपमचतुर्थाशो जघन्यमायुरुत्कृष्टं तु पञ्चाशदर्पसहस्राधिकं पल्योपमा मिति २, आदित्यानामपि जघन्य-
॥२०२॥ मायुश्चन्द्रवदेव, उत्कृष्टं तु वर्पसहस्राधिकं पल्योपममिति ३, तद्देवीनामपि जघन्यं चन्द्रदेवीवदेव, उत्कृष्टं तु पंचवर्षशताधिक
पल्योपमा मिति ४, भौमबुद्धादीनां तु शेपग्रहाणां जघन्य सूर्यवदेव, उत्कृष्टं तु पल्योपमं ५, तद्देवोनामपि जघन्यं सूर्यदेवीसदृशमेव
उत्कृष्टं तु पल्योपमा मिति ६, अश्विन्यादिनक्षत्राणां तु जघन्य ग्रहतुल्यमेव, उत्कृष्टं तु पल्योपमा मिति ७, तदेवीनां तु जघन्य
ग्रहदेवीसमानमेव, उत्कृष्टं तु साधिका पस्योपमचतुर्थांश इति ८, तारकदेवानां जघन्यं पल्योपमस्याटमांशः, उत्कृष्ट तु पस्योपम-
चतुर्थाशः ९, तद्देवीनां तु जघन्य पल्योपमस्याष्टभागः, उत्कृष्टं तु साधिकः पल्योपमाटभाग एव १०, तदेतद्दशस्वपि स्थानेषु
विशेपतो ज्योतिप्काणां जघन्येतरभेदभिन्नमायुः द्रष्टव्यम्, तदुक्तम्-"चंदाइच्चगहाणं नक्खत्ताणं च देविसहियाणं । अट्टहपि जहणं
आऊ पलियस्स चउभागो ॥ १॥ पलिओवमट्ठभाओ तारयदेवाण तह य देवणिं । होइ जहणं आउं एत्तो उकोसगं वोच्छं ॥२॥
पलियं च परिसलक्खं चंदाणं मूरियाण पलियं तु । परिससहस्सेणऽहियं गहाण पलिओवमं पुणं ॥३॥ नक्खत्ते पलियद्धं
तारयदेवाण पलियचउभागो । ससिदेवीणं आउं उफास होइ पलियद्धं ॥ ४ ॥ पण्णाससहस्सेहिं वासाणहियं तहेच पलियद्धं ।
पणवाससयऽभहियं रविदेवीणं पर आउं ॥ ५१ पलिओवमस्स अद्धं गहदेवीण तहेव सविसेसो । पलिओवमचउमागो आउं
नक्षत्तदेवीण ॥ ६॥ तारखदेवीणपिङ उकोस आउयं विणिदिई । पलिओचमट्ठभाओ अहिओ किंची विसेसेण ॥ ७॥"
॥२०॥

·मानि- कानां जप- न्यास्थिति इत्यलं प्रसंगेन । अथ चैमानिकदेवानां जघन्यस्थितिनिरूपणार्थमाह- हेद्विल्ल मोसे ' त्यादि, शमशन्दन पूर्ववत् माधर्म- जीचसमासे । देवलोकोभिधीमते, ततश्च सौधर्मादिदेवलोकानां श्रेयकानुत्तरपिमानसहितानां मध्ये उपर्युपरितनानां 'हल्लि ' शब्दोपादा- नादयं सामर्थ्यलब्धोऽध्याहारः, सा जपन्या स्थितियाँ किमित्याह-'हेहिल्लु मोसहिद' नि, अघोऽधापतिनां या उलटा कालद्वार स्थितिः उपर्युपरिवर्तनां सैव जघन्या स्थितिरित्यर्थः, तथाहि-यय सौधर्मदेवलोके सागरोपमद्वपलक्षणा उत्कृष्टा स्थितिरस्यते ॥२०३॥ सैव तदुपरिवर्तिनि सनत्कुमारे जयन्या, पैर पेशाने सातिरेकमागरोपमद्वयस्वरूपा उत्कटा स्थितिरमिधास्वत सेप तदुपरिवनिनि माहेन्द्र जघन्या, सनत्कुमारोत्कृष्टस्थितिस्तु मागरोपमसप्तफलक्षणा मामलोके जघन्या, तदुत्कृष्टस्थितिस्तु दयनागरोपमारिमका लान्तके जपन्या, तदुत्कृष्स्थितिरीप चतुर्दशमागरोपमरूपा महाशुम जपन्या, तदुरुष्टस्पितिस्तु मतदशमागरायमस्वरूपा सहस्रारे जपन्या, तदुत्कृष्टस्थितिः पुनरष्टादशमागरोपमलक्षणा आनते जघन्या, तदुत्कृष्टस्थितिरेकोनाशतिमागरोपमस्वरूपा प्रापत अपन्या, तदुल्कष्टास्थितिरपि विंशतिसागरोपमात्मिका आरणे जपन्या, तदुरुपस्थितिस्तेकशिनिमागरोपमरूपा अच्युतदेवलोक जयन्या, तदुत्तएस्थितिः पुनाविंशतिसागरोपमरूपा नवानां ग्रेयफविमानप्रस्तटानां मध्येधस्तनप्रस्तटे जघन्या, एनमतेपु नपसू येयकविमानप्रस्तटेप्कैकं सागरोपमं गर्द्धयद्भिावनेयं यापनामप्रस्तटे निंयत्मागरपमानि जपन्या स्थितिः, तदुत्कदस्थितिस्त्वेकत्रिंशत्सायरोपमलक्षणा विजयादिषु चतुर्भनुत्तरीयमानेषु जपन्या स्थितिः, सर्वार्थसिद्धनिमाने तु जघन्या स्थितिरेर नास्ति, यस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणाया अजयन्योत्कृष्टाया एप स्थितस्तमिधास्यमानत्वादिति, नन्वेवं मति 'हेठिल्लकोसठिई समाईणं जहपणा सा' इत्यनेन मनत्कुमारादीनामेन जपन्या स्थितिनिरूपिता भाति, न साधर्मशान- २०३॥

·से
मीवृत्ती.
कालद्वारे
वैमानिका-
नायुत्कृष्टा
मवस्थितिः
||२०४॥
योः, सत्यं, तयारसा स्वयमेव द्रष्टव्या, तद्यथा-सौधर्म जघन्या स्थितिरेक पल्योपम, ईशाने तु सातिरेक पल्योपममित्यलं
विस्तरेणेति गाथार्थः ।। २०५ ॥ अथामीपामेव वैमानिकानामुस्कृष्टां स्थितिमाह-
दो साहि सत्त साहिय दस चउदस सत्तरेव अट्ठारा । एकाहिया य एत्तो सफाइमु सागस्यमाणा ।। २०६ ॥
सागरेण महत्त्वसामान्यात् समुद्रेणोपमानम्-उपमा येषां ते सागरोपमाना:-कालप्रमाणविशेपाः, पूर्वोक्तस्वरूपाण्यद्धासागरोपमा.
त्यर्थः, तानि च द्वयादीनि शक्रादिपु पूर्ववत् सौधर्मादिदेवलोके यथाक्रममुत्कृष्टा स्थितिरिति सामर्थ्याल्लभ्यते, तथाहि-
सौधर्मदेवलोके द्वे सागरोपमे उत्कृष्टा स्थितिः, ईशाने तु 'साहि' ति, ते एव द्वे सागरोपमे साधिके, सनत्कुमारे तु सप्त सागरो-
पमाणि, माहेन्द्रे 'साहि' त्ति तान्येव सप्त साधिकानि, ब्रह्मलोके दश लांतके चतुर्दश महाशुक्र सप्तदश सहस्रारे अष्टादश
'एकाहिया एत्तो' ति इत ऊर्ध्व प्रतिस्थानमेकैकं सागरोपममधिकं वाच्यम्, तद्यथा-आनते एकोनविंशातिः प्राणते विंशतिः
आरणे एकविंशतिः अच्युत्ते द्वाविंशत्तिरित्येवं अवेयकविमानप्रस्तटेष्वाप्येकैकं सागरोपमं वर्धयितव्यं यावन्नवमोयेयकप्रस्तटे एकत्रि-
शवसागरोपमान्युत्कृष्टा स्थिीतीरीत, इह च 'एक्काहिया य एत्तो' इति सामान्योक्तावपि व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तन-
वमवेयकपर्यन्तमवकाधिक द्रष्टव्यम्, अनुत्तरविमानेषु तु सागरोपमद्वयनवाधिक्य वाच्यम् , तेषु त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणाया
उत्कृष्टस्थितेरागमेऽनेकस्थानेषु प्रतिपादितत्वाद् तत्रापि सर्वार्थसिद्ध विमाने जघन्यस्थितेरभावात् त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमान्यजपन्यो।
स्कृष्टा स्थितिरिति विशेष इति गाथार्थः ॥ २०६ ।। अथ तिर्यग्गतौ भवायुःकालममिधिरसुरेकेन्द्रियाणां तावदाह-
॥२०४॥

·जीवसमासे
हमीवृत्ती
कालद्वारे
॥२०५॥
पृथ्व्यादि
विकला-
दीनां
भवस्थिति
यावीस सत्त तिन्नि य वाससहस्साणि दस य उक्कोसा | पुढविदगानिलपत्तेयलासु तेज तिरायं च ॥ २०७॥
द्वाविंशत्यादिभिः सह पृथिव्यादीनां यथासंख्येन सम्बन्धः, पृथिव्यायेकेन्द्रियाश्च वक्ष्मवादरायनेकभेदभित्राः सिद्धान्त
पठ्यन्ते, तह पादरकन्द्रियाणामेवोत्कृष्टमेव चायुर्वक्तव्यम् , बादराणां तु जघन्य सूक्ष्मादीनां जघन्येतरभेदभिन्नं चायुरुपरिष्टाद्
वक्ष्यते, तत्र पादराणां पृथिवीकायिकानां ' यावीस ' ति द्वाविंशतिः वर्षसहस्राण्युत्कृष्टा भवस्थितिः, 'सत्त' ति यादरा कायिकानां
सप्त वर्षसहस्राणि बादरानिलानां त्रीणि वर्षसहस्राणि चादरप्रत्येकतरूणां दश सहस्राणि पादरतेजाकायिकानां पुनस्त्रिरात्र-
श्रीण्यहोरात्राण्युत्कृष्टा भवस्थितिरित्यर्थ इति गाथार्थः ॥ २०७ ॥ अथ द्वीन्द्रियादीनामुत्कृष्टं भवायु:कालमाह-
पारस अउणप्पन्नं छप्पिय वासाणि दिवसमासा य । येइंदियाइयाणं नरतिरियाणं तिपल्लं च ॥ २०८ ॥
द्वादश वर्षाणि द्वीन्द्रियाणामुत्कृष्टा भवस्थितिरित्यादि यथासंख्येन सम्बन्धः, एकोनपञ्चाशदिवसास्तीन्द्रियाणां, षण्मासा.
चतुरिन्द्रियाणां, गर्भजानां नराणां पञ्चन्द्रियतिरश्चां च त्रीणि पल्योपमान्युत्कृष्टा भवस्थितिः, इह च तिर्यग्गतिमवायुस्कालग्ररूपणे
प्रस्तुतेऽपि यन्मनुष्याणामुत्कृष्टायुःप्रतिपादन तत् पल्यापनत्रयोत्कृष्टायुःसाम्पालापवार्थमिति नासम्बदुभाषित्वमाशकनीयमिति
गावार्थः ॥ २०८ ॥ इह पञ्चेन्द्रियतिरश्वा सामान्येनैवोत्कृष्टमायुः प्रतिपादितं , विशेषचिन्तायां त्वमी सम्मूर्छनजलचरादिभेदतो
बहुधा मियन्त इति सम्मूर्छजजलस्थलचराणां भवायुःकालमाह-
॥२०५॥

·TT मीवृत्ती. कालद्वारे तिर्यक् पचें- द्रिय भव- स्थितिः २०६॥ जलपलखहसंमुच्छिमपज्जत्तुकोस पुव्वकोडीओ । वरिसाणं चुलसीई पिसत्तरि चेव य सहस्सा ॥ २०९ ॥ इहापि जलचरादीनां पूर्वकोट्यादिभिः सह यथासंख्येन संपन्धः, तत्र पर्याप्ससमूर्छजजलचराणां पूर्वकोटी वर्षाणामुत्कृष्टा भवस्थितिः, पर्याप्तसंमूर्छजस्थलचराणां चतुरशीतितपसहसाण्युत्कृष्टमायूः, पर्याप्तसम्मूर्च्छजसपराणां द्विसप्ततिर्पसहस्राण्युत्कृष्टो भवायुःकाल इति गाथार्थः ॥ २०९ ॥ अथपामेव जलचरादीनां पर्याप्तगर्मजानामुत्कृष्ट भवायुःकालमाह- तेसिं तु गन्भयाणं उकोसं होइ पुवकोडीओ । तिणि य पल्ला भणिया पल्लरस असंखभागो उ ॥२१॥ तैपामेवानन्तरगाथोक्तानां जलचरादीनां गर्भजानां पूर्वकोट्याद्युत्कृष्टमायुरितीहापि यथासंख्येन सम्बन्धः, तत्र पर्याप्तगर्भज- जलचराणां पूर्वकोटिचर्पाणामुत्कृष्टमायुः पर्याप्तगर्मजस्थलचराणां त्रीणि पल्यापमान्युत्कृष्टमायुः पर्याप्तगर्भजखचराणां पल्योपमस्या- संख्येयभाग उत्कृष्टमायुणितमिति गाथार्थः ॥ २१० ॥ अथ पूर्वोक्तानामेव वादरथिव्यायेकेन्द्रियाणां तथा पर्याप्तसम्मूञ्जेज- जलचरस्थलचरखचराणां पूर्वमनुक्तानां साधारणवनस्पत्यादीनां च जघन्यायायुःस्वरूपं भवायुःकालमाह- एएसिं च जहणं उभयं साहार सव्वसुहमाणं । अंतोमुहुत्तमाज सब्वापज्जत्तयाणं च ॥ २११ ।। एतेषां पूर्वनिर्दिष्टानां चादरपृथिव्यशेजोवायुप्रत्येकवनस्पतीनां पर्याप्तसमूच्छजगर्भजजलघरस्पलचरखचराणां च 'जहण्णं '- ति प्रागेव प्रतिपादितत्वात् जघन्यमन्तर्मुहूर्तमायुरित्युत्तरेण सम्बन्धः, तदेतत् पूर्वमुत्कृष्टायुःप्रतिपादनक्रमेणोक्ताना- ॥२०६॥ + उत्कृष्टस्य ·वसमासे हमीवृत्तौ. कालद्वारे . एकजीव नानाजीव | भवस्थिति - ॥२०७॥ मेव जन्तूनां जघन्यमापुः प्रतिपादितम् , अथ पूर्वमनुक्तानामुभयस्वरूपमप्यायुः प्रतिपादयन्नाह- साहारे' ति साधारणा अनन्त- कायिकवनस्पतयस्तेषां सूक्ष्मवादरभेदभिन्नानां तथा 'सव्वमुहमाणं' ति उक्तशेषाणां सर्वेषां पृथिव्यतजोवायुलक्षणानां सूक्ष्मागां बनस्पतीनां तु सूक्ष्माणां साधारणवनस्पतिद्वारेणैवोक्तत्वादिति 'उभयं' ति जघन्योत्कृष्ट स्वरूपमुभयमप्यापुरन्तर्मुहू- तिमेवेत्यत्रापि सम्बध्यते, जघन्यपक्षे तदेवान्तर्मुहूर्त लघुस्वरूपं उत्कृटपक्षे तु तदपि वृहत्तरमित्ययमेव जपन्योत्कृष्टयामेंदो नान्य इति भावः, एवमुत्तरत्रापि ' सव्वापज्जत्तयाणं चे' ति ये पृथिव्यादयोऽपर्याप्ता एव नियन्ते न तु पर्याप्तीः सर्वा समर्थयन्ते तेपामपर्याप्तानामप्युभय-जपन्योत्कृष्टसरूपमायुरन्तर्मुहूर्तमेवेति गाथार्थः ॥ २११ ॥ तदेवमेकैकं जीवमधिकृत्य भवायु:कालोऽभि- हितः, साम्प्रतं तदुपसंहारपूर्वकं नानाजीवानाश्रित्य तमाह- एकागजीवाउठिई एसा बहुजीविपा उ सव्वद्धं । मणुपअपज्जत्ताणं असंखभागो उ पल्लस्स ।। २१२ ॥ एपा पूर्वोक्ता । एकगजीवाउठिइ ' चि एकैकस्य रमप्रभानारकादिजीवस्यायुःस्थितिरुक्ता,.' यहुजीवियाउ' सम्वद्ध ' ति बहवो जीवा विषयो यस्याः सा बहुजीविका स्थितिः, बहुजीवसम्बन्धिीत्यर्थः, ' सर्चाद्ध' सर्वकालं द्रष्टव्या, न स कालोऽस्ति यत्र नारकाः सर्वेऽपि मृत्वा अन्यत्रोत्पद्यन्ते, नरकगतिस्तु तैः शून्या भविष्यतीति, एवं तिर्यग्गत्यादिष्यपि वाच्यम्, तस्मानानाजीवानां सर्वकालं स्थितिः, आह-ननु जीवेषु मूलोत्तरभेदभिन्नेषु सर्वेप्याययं न्यायोऽथ केपुचिदेवेत्या- शक्याह--' मणुये त्यादि, अपर्याप्ता मनुष्याः कदाचिदेकः कदाचिद् वा कदाचित्तु वहनः प्राप्यन्ते तावद्यावदुत्कृष्टतः पल्योपमा- . २०७॥

·देवनारक
नरपंचेंद्रिय
कायस्थिति
॥२०८॥
संख्ययभागः, ततः परमवश्यमेवोत्कृष्टनो द्वादश मुहूर्तान् यावत् पर्याप्ता एव सर्वेऽपि मनुप्याः प्राप्यन्ते, नैकोऽप्यपर्याप्ती, द्वादश-
मौहर्तिकस्य मनुष्यगत्युत्पतिविरहकालस्यागमे प्रतिपादितत्वादित्यभिप्रायः, ततश्च नानाजीवानप्याश्रित्यायु:स्थितौ चिन्त्यमा-
नायामपर्याप्तमनुष्याणां सर्वकालं सा न लभ्यते, किन्तु पल्योपमासंख्ययभाग एवेति भावः, नरकगतिदेवगत्योीन्द्रियादि-
तिरवां च कस्यापि कियानपि विरहकालः समये प्रोक्त एक, परं केनाप्पभिप्रायेण नारकादयोऽपर्याप्ताः कियन्तमपि कालमव्यव-
च्छिन्नाः प्राप्यन्त इतीह न निर्दिष्टं स्थानान्तराच्चावसेयमिति गाथार्थः ॥ २१२ ॥ तदेवमेकजीवं नानाजीवांश्वाश्रित्योक्तो
भवायु:कालः, अथ कायस्थितिकालमधिकृत्याह-
एकेमभवं सुरनारयाओ तिरिया अणंतभवकालं। पंचिंदियतिरियनरा सत्तट्ठभवा भवग्गहणे ॥ २१३ ।।
इह कायशब्देन पृथिव्यादिकायोऽभिप्रेतः, तत्र काये स्थितिः-अवस्थानं कायस्थितिः,मृत्वारपुनस्तत्रैवोत्पत्तेः,तमेव च विवक्षित
कायमपरित्यजतो जीवस्य या स्थितिरवस्थान सा कायस्थितिस्तद्विपयः कालोत्राभिधातुभिष्ट इति भाषा, वत्र सुरा नारकाय स्वकीय-
स्वकीयनिकाये एकैकमेव भवं यापन्निरन्तरं भवन्ति, ततः परं मृत्वा तियङ्मनुष्ययोरेवोत्पद्यन्ते न पुनस्तत्रैवपथः, अतो मृत्वा
मृत्या पुनस्तत्रैवोत्पत्तिलक्षणा कायस्थितिरमीपां न सम्भवति, किन्तु भवस्थितिरेवैतेपु सम्भविनीत्युक्तं भवति, 'तिरिया अणंत-
कालं' ति सामान्येन तियचो मृत्वा मृत्या पुनास्तिर्पक्ष्वेवोत्पद्यमाना अनन्तमवकालं याचिष्ठन्ति, अनन्तानन्तान् भवान्तावद्-
भवसम्बन्धिनमनन्तानन्तोत्सापिण्यवसर्पिणीलक्षणं कालं यावदवतिष्ठन्त इत्यर्थः, क्षेत्रतस्त्वसंख्येयान् पुद्गलपरावर्तान् यावदवतिष्ठन्ते,
॥२०८॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती कालद्वारे एकन्द्रिया णांकाय- स्थितिः ॥२०९॥ उक्तंच प्रज्ञापनायाम्-"तिरिक्सजोणिए णं मत! तिरिक्पजोणिएत्ति कालओ केचिरं होइ?, गोयमा जहणेणं अंतोमुटुत्तं उक्कोसणं अर्णतं कालं, अनंताओ उस्मप्पिणीओसप्पिणीओ काला त्ति, खेत्तओ अणंता लोगा असखेज्जा पोग्गलपरियट्टा, ते णं पोग्गलपरियट्टा आवलियाए असंखज्जइभागो' ति, अथ पंचेन्द्रियातियंचा पंचद्रियतियक्ष्वेव मनुष्यास्तु मनुष्य पेव पुनः पुनरुत्पद्यमानाः कियतो भवान् कियन्तं च कालं यावदवतिष्ठन्त इत्याशंक्याह- 'पंचिदिये' त्यादि, भवानां ग्रहणं पुनः पुनरुत्पादनं भवग्रहणं तस्मिन्-भव- ग्रहणे विचार्यमाणे, मवग्रहणान्याश्रित्य कायस्थिती चिन्त्यमानायामिति भावः, सप्त वा अष्टौ वा भवान् यापत्ते तवोत्पद्यमाना उत्कृष्टतस्तिष्ठन्ति, कालतस्तु सप्त पूर्वकोटोस्तदधिकानि च त्रीणि पल्योपमान्युत्कृष्टतस्तिष्ठन्ति , इदमन हृदयम्- यदि संरयात- वर्षायुषः पूर्वकोटरीस्थितिकाः पद्रियतियचो नराय संख्यातवायुप्केपूत्कृष्टतः पूर्वकोटोस्थितिकेप्पेव च यथाक्रम पंचेंद्रियविर्यक्षु नरेषु च पुनः पुनरुत्पद्यन्ते तदा सप्तन भवग्रहणान्युत्कृष्टतः प्रत्येकममीपां प्राप्यन्ते, कालतस्तूत्कर्पतः ससैव पूर्वकोटयो लभ्यन्ते, यदि पुनः संख्यातर्पायुः समन्धिसप्तमभवग्रहणादनन्तरमेते उत्कृष्टस्थितिष्यसंख्यात्तवर्पायुष्फेषु पचेन्द्रियतिर्यक्षु नरेषु च यथाक्रममेवराष्टमभवे समुत्पद्यन्ते तदाऽनया गत्या संख्यातवर्षायुपामसंख्यातायुपां च भरमीलने प्रत्येक पंचेन्द्रिगतिरथा नराणां चाप्टौ भवग्रहणानि लम्यन्ते, नवमं तु भवग्रहणं न प्राप्यते, असंख्यातवायुप्फभवादनन्तरमवश्यं देवेपत्पादादिति, कालतस्तु नीणि पल्योपमानि सप्तभिः पूर्वकोटीभिरधिकानि प्राप्यन्ते इति, तस्मात् संरयातवर्षायुपोऽसंख्यातवायुपश्चापेक्ष्य सत्तट्ठभवग्गणा ' इत्यक्तमिति गाथार्थः ॥ २१३ ।। अथैकेन्द्रियतिरश्वां फायस्थितिमाह- २०९॥

·,
वृत्ती
फालद्वार
पृथ्व्यादी
नां काय-
स्थितिः
॥२१०॥
एगिदियह रियति य पोग्गलपरियट्या असंखेज्जा । अड्डाइज निओया असंखलोया पुढविमाई ॥ २१४ ॥
'हारयति य' चि हरितानि-वनस्पतयोऽन्ते-पर्यन्ते अवधौ येषां ते हरितान्ताः-पृथिव्यायेकेन्द्रियाः, पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्प-
तिलक्षणाः सर्वेऽप्येकेन्द्रिया इत्यर्थः, किमित्याह- 'पोग्गले ' त्यादि, पुनः पुनरेतेष्वेवैकेन्द्रियेपूत्पधमानास्तद्रूपतामपरित्यजन्तोऽ-
संख्येयान पुद्गलपरावर्तान् यावदयतिष्ठन्ते, उक्तंचप्रज्ञापनायाम-एगिदिएण भते! एगिदिएति कालओ कैच्चिरं होइ ?, गोयमा !
जहण्णेणं अंतोमुटुत्तं उफोसण अणंत कालं, अणंताओ उस्सप्पिणिओसप्पिणीओ कालओ खेत्तओ अणता लोगा असंखेज्जा पोग्ग-
लपरियट्टा, ते ण पोग्गलपरियट्टा आवलियाए असंखज्जहभागो "ति, ननु यदैकेन्द्रियेभ्यः पृथक्कृत्य निगोदवनस्पतीनामेव
फेवलानां फायस्थितिश्चिन्त्यते तदा कियती सा भवतीत्याह- ' अड्डाइजे' त्यादि निगोदवनस्पतयः पुनः पुनस्तत्रैवोत्पद्यमाना-
स्तदायमचन्तोऽर्द्धतृतीयान् पुद्गलपरावान् यावदासते, ततः परमन्यत्रोत्पद्यन्ते, उक्तंच. "निओए ण भंते ! निओएत्ति कालओ
केच्चिरं होह ?, गोयमा जहण्णेणं अतोमुहुतं उफोसणं अणंत कालं अणंताओ ओसप्पिणीउस्सप्पिणीओ कालओ खेचओ अड्डाइज्जा पोग्ग
लपोरयट्टाति, 'असंखलोगा पुढविमाइ 'त्ति वनस्पतेः पृथग्वक्तव्यत्वात् पृथिव्यादयः-पृथिव्यप्तेजोवायव इत्यर्थः, प्रत्येकं निजनिजकायेषु
पुनःपुनरुत्पद्यमाना असंख्येयाल्लोकान् यावदपतिष्ठन्त,इदमुक्त भपति-पृथिवीकायिका:पृथिवीकायिकष्वेव पुनः पुनरुत्पद्यमानाः कालतो
ऽसख्या उत्सपिण्यवतप्पिणीयोपदवतिष्ठन्ते, क्षेत्रतस्त्वसंख्येयांल्लोकानिति, असंख्येयेपु लोकेषु प्रतिसमय प्रदेशापहोरणापदिय-
माणेषु यावत्य उत्सप्पिण्यवपिण्यो भवन्ति तावतीर्यापदयतिष्ठन्त इतीह तात्पर्यम्, उक्तंच. " पुढषिकाइए णं भंते ! पुढवि-
॥२१॥

·बादरकाय- स्थितिः जीवसमासे हैमीवृत्ती कालद्वारे ॥२११॥ काइएत्ति कालओ कैच्चिरं होइ ', गोयमा ! जहणणं अंतीमुहुत उकोसेणं असंखेज्ज कालं असंखज्जाउ उस्सप्पिणिओसप्पि- णीओ कालओ, खेत्तओ असंखज्जा लोग " ति, एषमतेजोवायूनामपि प्रत्येकं स्वकीयस्वकीयकाये उत्पद्यमानानामेतावती स्थितिर्वाच्येति,पूर्वमेकेन्द्रियेषु मध्ये सकाये परकाये चोत्पद्यमानानां पृथिव्यायेकेन्द्रियाणां सामान्येनकेन्द्रियकाला प्ररूपितः इदानी तु निजनिजकाय एवोत्पद्यमानानां तेषां पृथक् पृथिव्यादिकालभेदेन चिन्तित इति पूर्वस्माद् भेद इति गाथार्थः ॥ २१४ ॥ अथ विशेषतः पृथिव्यादीनामेव बादरादिभेदतः कायस्थितिमाह- कम्मट्ठियायराणं सुहमा अस्संखया भये लोगो। अंगुलअसंखभागो यायरएगिंदियतरूणं ॥ २१५ ॥ 'कम्मठिइवायराण ' ति कर्मशब्देनेह मोहनीय कर्म विवक्षित अपरं च, यद्यपि पादराणामिति सामान्येनोक्तं तथाऽप्य- पं विशेषां द्रष्टव्यः-अविवक्षितपर्याप्तापर्याप्तभेदानां चादरपृथिव्यतेजोवायूनां प्रत्येकं निजनिजकाये पुनः पुनरुत्पद्यमानानां मोहनीयस्य कर्मणो या उत्कृष्टा सप्ततिः सागरोपमकोटीकेटिलक्षणा स्थितिगीयते साऽमीपामुत्कृष्टा कायस्थितिः, इदमुक्त भवति- चादरपृथ्वीकायिको बादरेष्वेव पृथिवीकायिकेषु पुनः पुनर्वादरपृथ्वीकायरूपतया जायमान उत्कृष्टतः सप्ततिसागरोपमकोटीकोटि- प्रमाणं कालमवतिष्ठते, एवमप्तजोवायूनामपि स्वकीये स्वकीये काये वादरत्वमपरित्यजतां प्रत्येकमिदमेव कालमान याच्यामिति, आह च-" वायरपुढविकाइए ण भंते ! यायरपुढविकाइएत्ति कालओ केचिर होइ', गोयमा । जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं सत्तरि सागरोपमकोडाकोडीउ, एवं आउकाइयतेउकाइयवाउकाइएपि" त्ति 'सुहुमा असंखया भवे लोग' ति तुश्माः-सूक्ष्मनाम- २११॥ .

·हत्ती
पयाप्तवा.
दरादीनां
काय-
कालद्वारे
स्थिति
॥२१२॥
कर्मोदयिनो जीवाः सूक्ष्मेष्वेय पुनः पुनरुत्पत्त्या सूक्ष्मत्वमपरिहरन्तोऽसङ्खयेयानेच लोकान् यावदयविष्ठन्ते, इदमुक्तं भवति-सूक्ष्म-
नामकर्मोदयवर्ती जीवः पुनः पुनः सूक्ष्मत्वेनोत्पद्यमानस्तद्भावमपरित्यजन्नसहयेयेपु लोकाकाशेपु प्रतिसमयं प्रदेशापहारेणापहिय-
भाणेषु यायन्त्योऽसङ्खयेया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो भवन्ति तावतीर्यावदवतिष्ठते, अभ्यधायि च-" मुहुमे थे भैते ! सुहुमेत्ति कालओ
केच्चिरं होइ १, गोयमा ! जहणणं अंतोमुहत्तं उक्कोसणं असंखेज्ज कालं असंखेज्जाओ उस्सप्पिणीओसप्पिणीओ कालओ
खेत्तओ असंखेज्जा लोग' नि, एवं सुहुमपुढीयआउनेउवाउवणस्सईणं सुहमनिओयाण य भाणिययं " ति, आह-ननु पूर्व पृथि:
व्याजावायुलक्षणानामेव चादरैकेन्द्रियाणां प्रत्येक सप्ततिसागरोपमकोटीकोटिलक्षणा कायस्थितियाख्याता वनस्पतिस्वरूपाणां
तु यादरैकेन्द्रियाणां कियती साऽवगन्तव्येत्यत्राह- 'अंगुलअसंखभागो वायरएगिदियतरूणं' ति वादरैकेन्द्रियाश्च ते
तरवथ बादरैकेन्द्रियतरवस्तेषां बादरैकेन्द्रियतरूणां बादरैकेन्द्रियवरुष्पेयोत्पद्यमानानामंगुलासख्येयभागक्षेत्रखण्डनदेशराशिरमाणा
कायस्थितिर्वक्तव्या, इदमुक्तं भवति-बादरवनस्पतिकायिको जीवः बादरवनस्पत्तिकायिकेचैव पुनः पुनर्भवन्नंगुलासंख्येयभागरूपे
क्षेत्रे प्रतिसमय प्रदेशापहारेणापहियमाणे यावत्योऽसंख्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो भवन्ति तावन्तं कालमवतिष्ठते, यदिवाऽत्रैकेन्द्रिय
वसवैकेन्द्रियतरू पादरौ च तौ एकेन्द्रियतरू च बादरैकेन्द्रियवरू तयोरित्येवं समासः कार्यः, ततश्चायमर्थः-अविवक्षितथिव्यादिभदस्य
सामान्यचिन्तया पूर्वमनुक्तस्य बादरैकेन्द्रियस्य विशेषचिन्तयाऽपि प्रागभिहितस्य चादरवनस्पविजीवस्य चेय कायस्थितिरवगन्तव्या,
उक्तञ्च 'यादरेणं भंते । बादरेनि कालओ केच्चिर होइ ?, गोयमा ! जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उकोसण असंखजं कालं असंखज्जाओ
उस्सप्पिणिओसप्पिणीओ काली खेत्तओ अंगुलस्स असंखेज्जइभागो'ति, "यादरवणस्सइकाइए णं पादरवणस्सइकाइपत्ति कालओ
॥२१२॥

·वसमासे
हमीवृत्ती
कालद्वारे
॥२१॥
विकलेन्द्रि
पपंचेन्द्रिय
कायस्थिति
केचिर होह, एवं चेप बनन्यं " नि, इति गाथार्थः ।। २१५ ।। अथ विशेषचिन्तामक्रमादेव पादरादीनां पर्याप्ताना कागस्थितिमाह-
पापरपज्जत्ताणं वियलसपज्जत्त इंदियाणं च । उसोसा कायठिई वाससहस्सा उ संग्वेज्जा ॥ २१६ ।।
'यापरपज्जत्ताणं' ति यादरपर्याप्तानामुत्कृष्टा कापस्थितिः संख्येयानि वर्षसहस्राणीति, इह चैनं मुकुलितमणनेऽपि
सिद्धान्तसिन्धुसमीक्षितविशेपतो व्याख्या गन्तव्या, सा चेयम्-यदा मामान्येन बादरपयोप्तजन्तोर्यादरपर्याप्ोप्पेव पुनः पुन-
रुत्पद्यमानस्य तस्य तद्भावमपरित्यजतः कायस्थितिर्विवक्ष्यते तदोत्कर्पतः सातिरेकमागरोपमशतपृथक्त्यमसी वेदितव्या, यत उक्तम्-
वादरपज्जत्तए णं भंते ! बादरपज्जचएति कालओ केच्चिर होइ ?, गोयमा। जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उफोसणं सागरोवमसयपुडुनं
साइरेगं" ति, अथ विशेषेण यादरपर्याप्तानां कायस्थितिचिन्त्यते तदा बादरपर्याप्तपृथ्वीकाधिकस्य तद्भावमपरित्यजतः संख्ये-
यानि वर्षसहस्राण्यसौ मन्तव्या, एवमप्कायिकमायुफायिकप्रत्येकशरीरवनस्पतिकायिकानामपि पादरपर्याप्तानां प्रत्येकं संख्ये-
यानि सहसाण कारस्थितिवेतन्या, तामेव च विशेपचिन्तामुररीकरय सूत्रे संख्येयवसहस्रस्थितिप्रक्रमे पादरपर्याप्ताभिधान-
मिति मन्तव्यम्, बादरपर्यासतेज-कायिकस्य तु विशेषतः कायस्थितौ चिन्त्यमानायां संख्येयान्येवाहोरात्राणि सा वक्तव्या, यत
उक्तम्-" पायरतेउकाइयपज्जत्तए गं भंते ! पायरतेउकाइयपज्जत्नएत्ति कालओ केचिरं होइ ?, गोयमा । जहणेणं अंतोमुहुत्तं
उक्कोसेणं संज्जाई राईदियाई " बादरपर्याप्त निगोदस्तु तद्भावमपरिहरन् जघन्यत उत्कृष्टतवान्तर्मुहर्तमेव तिष्ठति, 'वियल' ति
विकलानि-असम्पूर्णानि इन्द्रियाणि येषां ने विकलेन्द्रिया-द्वित्रिचतुरिन्द्रियलक्षणास्तेपा प्रत्येकमागमानुगारेण कापस्थितिरम्यूब
॥२१॥

·॥२१॥ स्वयमेव वक्तव्येति शेपः, संख्यातवर्षसहस्रलक्षणा विह न योज्यते, सिद्धांतसंवादाभावादिति, सिद्धान्तोक्तापि तई-पंचेन्द्रिय - मीपां कायस्थितिः कियतीति कथ्यतामिति चेदुच्यते, यदि पर्याप्तापर्याप्तविशेपमकृत्वा सामान्येन द्वीन्द्रियादिविकलेन्द्रियाणां तिर्यनरा णां काय- प्रत्येकं कायस्थितिर्वक्तुमिष्यते तदोत्कृष्टा संख्येयकालस्वरूपाऽसौ मन्तव्या, यत उक्तम् “येईदिए णं मत ! 'इंदिएत्ति स्थितिः कालओ केचिरं होइ ?, गोयमा ! जहण्णेणं अंतोमुहुतं उक्कोसेणं संखेज्जकालं, एवं तेइंदियचउरिदियाणवि' अथ प्रस्तुतगाथायामादी निर्दिष्टं पर्याप्तविशेषणमिहापि योजयित्वा चिन्त्यते तदा पर्याप्तद्वीन्द्रियाणां संख्यातानि वर्षाणि पर्याप्तत्रीन्द्रियाणां संख्यातान्यहो- रात्राणि पर्याप्तचतुरिन्द्रियाणां संख्येया मासाः कायस्थितिः. तदुक्तम्- 'येईदियपज्जत्तए णं भंते ! वेइंदियपज्जत्तए- कालओ केचिरं होइ ?, गोयमा ! जहण्णेणं अंतोमुहुत्त उकोसेणं संखेज्जाई वासाई, एवं तेइंदियपज्जत्तए. वि, नवरं उकोसण संखेज्जाई राइंदियाई, एवं चरिंदियपज्जत्तएवि, नवरं उकोसेणं संखेज्जवासत्ति, 'सपज्जत्नइंदियाण' ति, सह पर्याप्तैः परिपूर्णैः पञ्चभिरपीन्द्रियैर्वन्ति इति सपर्याप्तेन्द्रियाः पञ्चेन्द्रिया इत्यर्थः, तेषां पर्याप्तापर्याप्त विशेषणराहतानां सामा- न्येन पश्चेन्द्रियाणां सातिरेक सागरोपमसहसपुस्कुष्टा कायस्थितिक्तच्या, यदाह- "पंचिदिए ' भंते ! पंचिदिएति कालो के चिरं होइ ?, गोयमा ! जहणेणं अतोमुहुचं उफोसणं सागरोवमसहस्सं साइरेंग' अथात्रापि पर्याप्तविशेपणमनुवय॑ते तदा पर्याप्ता- नाममीपां सागरोपमशतपृथक्त्वमुत्कृष्टा कायस्थितिः, तथा चोक्तम्- 'पंचिंदियपज्जत्तए णं भंते ! पंचिंदियपज्जत्तएत्ति काल- ॥२१॥ ओ फेश्चिरं होइ ?, गोयमा ! जहणेग अतोमुहुर्च उकासेणं सागरोवमसयपुदुर्न' ति, तस्मादिहाप्पसंख्येयवर्षसहस्रलक्षणामेव काय- स्थितिर्न योज्यते, किन्त्वपात्य यथोक्तंच सापाच्या, अन्ये तु विकलेन्द्रियेषु पञ्चेन्द्रियेषु च पर्याप्तविशेषणमनुवर्त्य सर्वत्र संख्ययवर्ष-

·पर्याप्तपंचे-
न्द्रियत्रसा
नां पराशे-
पाणाम-
जीवसमासे
हैमीवृत्तौ
कालद्वारे
२१५॥
सहस्रलक्षणामेव कायस्थिति वर्णयन्ति, तदभिप्राय तु यदि परं त एर जानन्तोति गावाः ॥ २१६ ।। एवमनन्तरं सामान्यन
पश्चेन्द्रियाणां सामान्येन पञ्चेन्द्रियेषु पुनः पुनरुत्पद्यमानानां कायस्थितिरुक्ता, साम्प्रतं तु संख्यातवर्षायुषा पंचन्द्रियतियानराणां
संख्यातासंख्यातवर्षायुष्केषु पंचेन्द्रियतियनरपूत्पद्यमानानां कायस्थितिमाह-
तिणि य पल्ला भणिया कोडिपुटु च होइ पुवाणं । पंचिंदियतिरियनराणमेव उकोसकायलिई २१७ ॥
इह तावत् पूर्वकोटिनयुष्कांचेन्द्रियतिककोय्यापुष्फे पंचोन्द्रयतिर्यक्षु पुनः पुनरुत्पद्यमान उत्कृष्टतः सम वाराः समुत्पद्यते,
एवं च पूर्वकोटिपृथक्त्ववाच्यत्वेनहरभेप्रताः सप्त पूर्वकोटयो जाताः, अष्टम्यां तु चारायां यद्यसो तिर्यसूत्पद्यते तदा नियमादसे-
ख्यमवर्णयुष्फे पेपैति प्रोक्तम्, तत्र चोस्कृष्टतखाणि पल्योपमान्यापुर्भपन्ति, ए च पंचेन्द्रियतिरथामटभिभीखीणि पल्लोपमानि
पूर्वकोटिपृथचाधिकानि कायस्थितिः संपद्यते, एवं संरुपेयापायुपो मनुष्यस्याप्रकएस्थितिषु संख्येपासंख्षेपवायुप्फेषु
जायमानस्य निरवरोपा भावना कार्यति गाथार्थः ॥ २१७ ॥ अथ पर्याप्तादीना कायस्थितिमाह-
पज्जत्तयसपलिंदियसहस्समन्भहियमुयहिनामाणं ! दुगुणं च तसत्तिभचे सेसविभागो मुहुत्तंतो ॥ २१८ ।।
पर्याप्तस्य पर्याप्तेष्वेव पुनः पुनरुत्पद्यमानस्य कदाचिल्लन्धितः कदाचित् करणतस्तद्भावमपरित्यजतः सातिरेक सागरोपमशत-
पृथक्त्वमुत्कष्या कायस्थितिर्भवतीति वाक्यशेषः, उक्तंच. : पजत्तए णं मते ! पजत्तएत्ति कालओ केच्चिरं होइ ?, गोयमा !
॥२१॥

·,
से
महत्तो.
कालद्वारे
मिथ्यात्वा-
देः काय..
स्थिति
॥२१६॥
जहण्रेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेणं सागरोवमसतपुहुत्तं साइरेग' ति, 'सयलिदिय' ति सकलानि-परिपूर्णानि पंचापीन्द्रियाणि
येषां ते सकलेन्द्रियाः, पंचेन्द्रिया इत्यर्थः, तेपामुदधिनामानि-सागरोपमानि तेषां सहस्रमभ्यधिकमुत्कृष्टा कायस्थितिर्भवत्ति, एतच्च
इतः प्रागेकान्तरितगाधायां निर्णीतमेव, यद्येवमिह पुनरपि किमित्यभिधानमिति चेत् सत्यं, किन्तु पूर्व व्याख्यानद्वयं कृतं, तत्र
प्राक् पर्याप्तविशेषणव्याख्यानपक्षे पर्याप्तविशेषणानां पंचेंद्रियाणां कायस्थितिरुक्ता, अत्र तु निर्विशेषणानामिति विशेषः, प्रार
निर्विशेषणव्याख्यानपक्षस्त्वस्यानभिप्रेत इव लक्ष्यते, अन्ये तु पर्याप्तपंचेन्द्रियाणां सातिरेकं सागरोपमसहसं कायस्थितिरितीह
व्याख्यानयंति, तच्चायुक्तमेव, सातिरेकसागरोपमशतपृथक्वप्रमाणाया एव कापस्थितेस्तेषां समये प्रतिपादितत्वात् पौनरुक्या-
दिदोपप्रसङ्गाचेति, 'दुगुणं चतसात्तिभवे ति द्विगुणं च सातिरेकसागरोपमसहस्रं त्रसानां कायस्थितिः, द्विगुणितेन च संख्येयवा-
धिकसागरोपमसहस्रद्वयमवगन्तव्यम् , यदाह- 'तसकाइए णं भंते ! तसकाइएनि कालओ केचिरं होइ ?, गोयमा ! जहणेणं
अंतोमुहुतं उकोसेणं दो सागरोवमसहस्साई संखेज्जवासभहियाई" ति, तदेवममिहिता उत्कृष्टा कायस्थितिः, साम्प्रतं जघन्या-
मभिधित्सुराह- ‘सेसविभागो महत्ततो' ति उत्कृष्टकायस्थितिपक्षायोऽसौ शेपः कायस्थितेरेव विभागपक्षः सचेह जघन्य-
कायस्थितिलक्षण एव विवक्षितो, जपन्योत्कृष्टयोरुक्तयोर्मध्यमस्य तदन्तरालरूपस्य सुखोनेयत्वात, स च जपन्यकायस्थितिलक्षणो
विभागो मुहूर्तान्तः सर्वत्र ज्ञातव्यः, येषु येषु स्थानेषत्कृष्टा स्थितिः पूर्वमुक्ता तेषु सर्वेषु जपन्याऽन्तर्मुहूर्तप्रमाणासो मन्तव्येति भाव
इति गाथार्थः ॥२१॥ तदेवं प्रतिपादितो जपन्येतरभेदाभन्नः कायस्थितिकाल एकैकजीवस्य, नानाजीवाश्रयस्तु कायस्थितिकालः
आदावपि न प्रतिज्ञातो नानाजीपानां सदैव स्थितत्वेन सद्विचारस्प किलहासम्भयादिति ।। साम्प्रतं गुणविभागकालं विवक्षुराह-
॥२१६॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती कालद्वारे (सास्वादन. मिश्रयोः कालमान ॥२१७॥ मिच्छा अविरयसम्मा देसपिरया पमत्तु इयरे य । नाणाजीव पदुध उ सव्वे कालं सजागीय ।। २१९ ॥ गुणा-मिथ्यात्वसासादनत्वामित्वाविरतिदेशविरत्यादयस्तेषां विभागेन-पार्थक्येन कालोऽभिधानीयः, ते गुणा निराश्रया न सम्भवन्ति अतस्तद्वतां मिथ्यादृष्टयादीनों काल उच्यते, तर मिथ्यादृष्टयस्तावनानाजीवान् 'पबुच्च' प्रतीत्य- आश्रित्य सर्व- कालमव्यवच्छिन्ना भवन्ति, तेषां नरकमनुष्यदेवगतिपु प्रायः प्रत्येकमसंख्येयाना तिर्यगतो लनन्तानां सर्वदैवाव्यवच्छेदादिति, एवमविरतसम्यग्दृष्टयादयो देशविरताः प्रमता इतरे च-अप्रमत्ताः सयोगिकेवलिनश्च सर्वकालं भान्ति, अपिरतसम्पग्दृष्टीनां देशविर- तानां च प्रत्येक क्षेत्रपल्योपमासंख्येयभागप्रदेशराशिप्रमाणानां प्रमत्तसंयतानां तु कोटिसहस्रपृथक्समानानां अप्रमत्तयतीनां पुनः संख्यातानां सोगिकेलिनां च कोटिपृथक्त्वप्रमाणानां सर्वदैवाव्यरच्छेदेन प्राक् प्रतिपादितत्यादिति गाथार्थः ॥ २१९ ॥ अथ सास्वादनसम्यग्मिथ्यादृष्टीनां कालमानमाह-- पल्लासखियभागो सासणामस्सा य हुति उकोसं । अविरहिया य जहणेण एसमय मुहुत्ततो ॥ २२० ।। सास्वादनसम्यक्त्वाः सम्पगमिध्यादृष्टयच नानाजीवानाश्रित्य जपन्यतो यथासंख्यं समयमन्तीइत्तं च, उत्कृष्टतस्तु प्रत्येक- मुभयेऽपि क्षेवपल्यापमासंख्येयभागप्रमाणं कालं यावदव्यनाच्छिन्नाः प्राप्यन्ते, परतोनश्यमन्तरसनापाद् इदमुक्तं भवति-सास्वादन- सम्यग्दृष्टयो जघन्यतः समयमुत्कृष्टतस्तु क्षेत्रपल्योपमासंख्येयभागवाचिंप्रदेशराशेः प्रतिसमयं प्रदेशापहारण यावान् कालो लगति,स चासंख्येयोमर्पिण्यवसर्पिणीलक्षणो मन्तव्यः, एतावन्तं कालं यावदुत्कृष्टतयतमृष्वपि गतिषविरहिता-निरंतरं भूत्वा ततः परमवश्यं I॥२१७॥ }

·7 वृत्ता.
सास्वादन
मिश्रयो
एक जीव
काला
मिथ्यात्वं
कालद्वारे
॥२१८॥
व्यवच्छित्तिमनुभवन्ति, एवं सम्पमिथ्यादृष्टीनामपि भावना कार्या, नवरं जघन्यपदेऽमीपामन्तर्मुहर्तमव्यवच्छेदो वक्तव्या,
अन्तर्मुहूर्तेऽसम्पूर्णे एपा तद्गुणाभावनिषेधात्सास्वादनसम्यग्दृष्टीनां तु समयादप्यूर्व तत्सम्मवादिति गाथार्थः॥ २२० ॥
तदेचं नानाजीवानाश्रित्य मिथ्यात्वसास्वादनत्वादीनामष्टानां गुणानां कालमानमुक्तम्, साम्प्रतं त्वमीपामेव गुणानामेकैक-
जीवमाश्रित्य तदभिधित्सुः सास्वादनमिश्रयोस्तावदाह-
सासायणेगुजीविय एमगसमयाइ जाव छावलिया । सम्मामिच्छट्टिो अवरुमोसं मुडुत्तंतो ॥ २२१ ॥
'सासापणेगजीवियनि एको जीयो यत्र काळविशेषे स एकजीविकः सास्वादनस्यैकजीविकः सास्वादन-
कीविकः काल उच्यत इति शेपः, का पुनरसावित्याह-एमगसमयाइ जाव छावलिय'ति इदमुक्तं भवति-एक: सास्वा-
दनो जीवः पूर्व गुणस्थानकविचारनिर्दिष्टन्पायेन प्राप्तसास्वादनमायः कश्चित् समयमेकमातिष्ठते, अन्पस्तु द्वौ समपौ अपरस्तु श्रीन सम-
याने यावत् कोऽयुत्कृष्टतः पडायलिकास्तनावे स्थित्वा तत ऊर्ध्वमवश्यं मिथ्यात्वमुपगच्छतीत्येवमेकस्प सासादनजीवस्य जय-
न्यतः समय उत्कृर्पतस्तु पडावलिकामानः कालोऽभिहितः स्यादिति, सम्यग्मिध्यारष्टिस्त्वेकः 'अवामोसंति अपरं जघन्यतः
उत्कटम्-उत्कर्पतश्च मुहूर्नान्तः-अन्तर्मुहूर्तमेव भवति, इदमत्र हृदयं-एकः सम्यग्मिध्यादृष्टिजीवो गुणस्थानकवर्णितक्रमण प्राप्तसम्या-
मिथ्यात्यः तद्भावे जघन्यत उत्कृष्टतवान्तर्मुहूर्तमेव भवति, जघन्यपदे तदेवान्तमुहूर्त लघुतरं उत्कृष्टपदे तु वृहत्तरमिति विशेष
इति गाथार्थः ।। २२१ ॥ अथ मिथ्यात्वकाल उच्यते, तत्र चानाद्यपर्यवसितादिभंगकचतुष्टयप्ररूपणा तावदवगन्तव्या, तद्यथा-
॥२१८॥

·जीवसमासे मिथ्यात्व- स्यान्वरं ॥२१॥ - अनापपर्ववसितमित्येको भगः १, अनादिसपर्यवसितमिति द्वितीयः २ साद्यपर्यवसितमिति तृतीयः ३ सादिसपर्यवसितमिति चयः ४, एतेषु च तृतीयभंग मुक्त्या शेपेषु त्रिपु मिथ्यात्यमकजीपमाश्रित्य सम्भवतीति दर्शयन्नाह- मिच्छत्तमणाईयं अपम्जवसिपं सपज्जयसियं च । साइयसपज्जवमियं मुहुत्त परिषदमधुर्ण ॥२२२।। 'मिच्छत्तमणाईयं अपज्जवसिप ' ति मिथ्यात्य-सम्यक्यावारकपुद्गलोदयापादितविपर्यस्तरुचिरूपं अभव्यलक्षण- स्पैकस्य जीवस्यानाद्यपर्यवसितस्वरूप प्रथममी भारतीत्यर्थः, अनादिकालात्तस्य तत्र सद्भावाद आगामिकालेऽपि च तदभावासम्भ- पादिति मारा, 'सपज्जवसियं' चेति अनादोत्पनुवर्चमानं सम्बध्यते, तवधानादिसपर्यसितामति द्वितीयभंग मिथ्यात्व. मेकस्यानादिमिध्यादृष्टेभन्यजीवस्य प्राप्त इत्यर्थः, अनादिकालातस्प तत्रापि सहामा आगमिकाले तु भव्यत्वान्यथाऽनुपपत्तेर- वर्य तर तत्पर्यवसानसम्भवाच्चति, साइयसपज्जवसियति इह कश्चिदनादिमिथ्याष्टिभन्यजीवस्तथामव्यत्व- पाकरशाद कदाचित् सम्यक्त लध्या यदा केनापि कारणेन पुनरपि प्रतिपतितो मिथ्यात्वं गच्छति तदा तस्य तन्मिथ्यात्वं सादि मवति, सम्यक्षतामादनन्तरं तत्प्रातः सादित्यादिति, प्राप्तसम्यक्त्वस्य च यः पुनरपि मिथ्यात्वोपगमः सोऽवश्यं सपर्य- पमान एप भाति, उस्कृष्टतोऽप्यपापुद्गलपरापर्नपर्यन्ते तस्यावश्यं मुक्तिप्राप्तरित्यस्य सम्बन्धि मिथ्यात्वं सपर्यवसितमेव भवति, तदेवं प्रतिपतितसम्यग्दृष्टेमव्यस्प पन्मिथ्यात्वं तत् सादिसपर्यवसितमिति चतुर्थभंगे लम्यत इत्युक्तं भवति, साद्यपर्यवसित- मिति तृतीयभंगे तु मिथ्यात्वं न सम्भवत्येव, प्रतिपतितसम्यग्दृष्टरेव मिथ्यालमादितायाः सम्भवात्तस्य चापाईपुद्गलपरावर्त. २१९॥

·अविरतस- म्पन्चादि. वृत्त कालदरे - से। पर्यन्तेऽवश्यं सम्पच्वभावेन मिथ्यात्वस्य नियमेन सपर्यवसितत्वादपर्यवसिततायाः सर्वथैवासम्भवादिति प्ररूपणामात्रमैप भगो. ति, कियन्तं पुनः कालं 'सादिसपर्यवसितं मिथ्यात्वमवतिष्ठत इत्याशंक्याह-' मुहुत्त परियमदूर्ण' ति इह गाथाभंगभ- यादन्त शब्दानिर्देशेऽपि ' भीमो भीमसेन ' इत्यादिन्यायादेवं द्रष्टव्यम्- जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतस्तु देशोनमर्द्धपुद्गलपरावत्तं ॥२२०॥ यावदेतत् सादिसपर्यसितं मिथ्यात्वमवतिष्ठते, तथाहि कश्चिदनादिमिथ्यादृष्टिः सम्यक्त्वं लब्ध्वा पुनरपि प्रतिपतितो मिथ्यात्व- मुपसङ्गतस्तत्र चान्तर्मुहूर्त स्थित्वा पुनरपि सम्यक्त्वं लभत इति सादिसपर्यवसितमिथ्यात्वस्य जघन्यपदावस्थितिः, अपरस्तु सम्यक्त्रं प्राप्य पुनर्मिध्यात्वं गतोऽर्हदायातनादिपापबहुलतयापार्द्धपुद्गलपरावर्त्तप्रमाणं कालं यावद्भवं परिभ्रम्य ततोऽवश्यं सम्यक्त्वमयामोतीत्युत्कृष्टपदावस्थितिरिति गाथार्थः ।। २२२ ॥ तदेवं नानाजीवाश्रयकालविचारोक्तानामष्टानां गुणानां मध्ये मिथ्यात्वसास्वादनमिश्रलक्षणगुणत्रयस्यकजायाश्रयोऽपि कालविचारो निर्दिष्टः, इदानीमविरतसम्यग्दर्शनदेशविरतिसयोगित्व- रूपस्य गुणत्रयस्य तमभिधित्सुराह- तेत्तीस उयहिनामा साहीया हुंति अजयसम्माणं । देसजइसजोगीण य पुवाणं कोडिदेसूणा ॥ २२३ ॥ 'अयतसम्पदृष्टीनाम ' अविरतसम्यग्दृष्टीना मध्ये एकमविरतसम्यग्रष्टिजीचमाश्रित्य त्रयविंशत् सागरोपमाणि साधिकान्युत्कृप्या स्थितिर्भवति, तथाहि-कविदितः ( ग्रन्थानम् ५०००) स्थानादुत्कृष्टस्थितिष्वनुत्तरविमानेपूत्पमा तत्र चापिरतसम्यग्दृष्टित्वेन त्रयस्त्रिंशत् सागरोपमाणि स्थितः, ततश्युत्वावाप्यायातो यावदद्यापि विरतिं न लभते तावत्तदा- २२०॥

·विसमास मीवृतो कालद्वार अविरता. दीनां जघ- न्यायपाणी जपन्येतरी . २२१॥ पैनेय स्थित इति, एवमेकस्यापिरवसम्पहष्टेकस्कृष्टतः साधिकवयविंशत्सागरोपमप्रमाणः कालोऽपस्थितिः सिद्धा भवति, अत्राह-कचिननु विजयादिविमानेषु प्रयखिशत्सागरोपमाण्यचिरतसम्यग्दृष्टित्वेन स्थित्वा योधायातोप विरतिं न प्रतिपद्यते किन्तु वदावेनैव स्थित्वा पर्यन्ते द्वादशदेवलोक समुत्पद्यते तस्य निर्दिष्यादिना क्रमेण पंचपंचाशत्सागरोपमादिकोऽपि काल: सम्भाव्यते, तत् कथमेतावानेवोक्तः, सत्यम्, किन्त्वनेन क्रमेण सन्ततमविरतसम्यग्दृष्टित्वमेव किं न भवति अन्यद्वा किंचित् कारण- मिति पहुश्रुता एव विदन्तीति । 'देसजइसजोगीण ये' त्यादि, 'देशयतिः' देशविरतः 'सयोगी तु ' सयोगकेवली, अनपोयोरप्येकजीवाश्रयेण प्रत्येकमुत्कृष्टतो देशोनपूर्वकोटिः स्थितिकालो भवति, गर्भस्थो हि किल सातिरेकान् नव मासान् गमयति, जातोऽपि चाप्टौ वर्षाणि यावद् विरतरनहीं भवति, तत ऊर्ध्व देशविरतिं प्रतिपद्य सर्वविरतिप्रतिपत्त्या केवलज्ञानं. चोरपाय यी देशविरतसयोगिकेरलिनी प्रत्येक पूर्वकोटिं जीवतस्तयोरक्तखरूपेण किंचिदूननववर्षलक्षणेन देशेन न्यून पूर्वकोटि- स्वरूपोज्यमुत्कप्टोऽवस्थितिकालः पृथगवगन्तव्य इति गाथार्थः ।। २२३ ।। अथैपामेवाविरतदेशविरतसयोगिकेवलिना जघन्यकालं पूर्वमनुक्तानां तु गुणानां जपन्येवरभेदमिन्नं च कालमनिषित्सुराह- एपर्सि च जहणं खषगाण अजोगि खीणमोहाणं । नाणा जीवे एग परापरठिई मुटुत्तंतो।। २२४ ।। 'एएसिं च जहणति चकारो भिन्नक्रमे उपरिष्टाद् योक्ष्यते, एतेपामनन्तरगाथोक्तानामविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरति- सयोगिकेवलिना प्रत्येक जपन्य कालमाश्रित्य 'मुहुत्तोति अन्तर्मुहर्नमवगन्तव्यमिति पर्यन्त सम्बन्धः, तथाहि-अनादि- ॥२२१॥ .

·से
प्रमत्तादी-
नां जघन्ये-
तरकाल:
।२२२।।
मिथ्यादृष्टयादिः कश्चिदविरतसम्यग्दृष्टित्वं प्रतिपद्यान्तमुहर्तात् पुनरपि मिथ्यात्वं गत इत्येवमविरतसम्यग्दृष्टेजघन्योऽन्तर्मुहूर्त्त-
मपस्थितिकालः, अविरवादिश्च कश्चिद्यदाऽन्तर्गहरीमेक देशविरतिं प्रतिपद्य पुनरप्पविरतादित्वमेवाभ्युपगच्छति तदा देशविरतेरपि
जघन्यकालसिद्धिः, अन्तकृत्केवलिनश्च सयोगिकेवलित्वमन्तर्मुहूर्चमेव भवति, ततः परमयोगित्वं प्रतिपय निर्वाणप्राप्तेरिति,
तदेवं नानाजीवाश्रितकालविचारोक्तगुणाष्टकस्य मध्ये मिथ्यादृष्टिसास्वादनमियाविरतदेशविरतित्वसयोगित्वरूपाणां पण्णां
गुणानामेकजीवाश्रयोऽपि जघन्येतरभेदभिन्नोऽभिहितः कालः, प्रमत्ताप्रमत्तगुणद्वयस्य तूपरिष्टादेप वक्ष्यते, साम्प्रतं
पूर्वमनुक्तानां क्षपकश्रेणिगतापूर्वकरणादिगुणानां नानाजीवाश्रितमेकजीवाश्रितं च जघन्येतरभेदभिन्न कालमाह- खवगाण
अजोगी खीणमोहाणं ' ति मोहनीयं कर्म क्षपयन्तीति क्षपकास्ते चापूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्मसम्परायलक्षणाः क्षपक-
घेण्पन्तर्गतासपो मन्तव्या, अपूर्वकरणोऽपि हि यद्यपि मोहनीयं न क्षपति तथापि तत्क्षपणार्हत्वाद्राज्याईकमारो राजरत्
क्षपक उच्यते, ततश्चैपां त्रयाणां क्षपकाणां तथाप्योगिकेवलिनां सर्वथा क्षीणमोहानां च नानाजीवानाश्रित्य एकजीव च प्रतत्यि परा-
उत्कृष्टा अपरा तुजपन्या स्थितिरन्तहिमेबू भवति, क्षपकश्रेणिहि सर्वाप्यन्तर्मुहामेव भवति, अतस्तदन्तर्गतानामपूर्वकरणार्दाना
क्षीणमोहान्तानां जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तप्रमाणा स्थितिः सुखावबोधैव, अन्तर्मुहूर्तस्य बहुभेदत्वादिति, नानाजीवाश्रयपक्षे.
ऽपि निरन्तरं क्षपकणिरन्तर्मुहूर्तमेव लभ्यते, परतोऽवश्यमन्तरस्प सम्भवाद् , अतस्तदन्तर्वृत्तयोपूर्वकरणादयोऽप्यन्तर्मुहूर्चमेष
भवन्ति, अयोगिकवलिनस्तु शैलेश्यवस्थायां इस्वपंचाक्षरोद्भिरणमात्रकालमेव भवन्ति, शैलेन्यवस्थापि च निरन्तरं भवन्त्यपि
अन्तर्मुहूर्तात् परं न भवत्येव, तस्मादेतेऽप्येकजीवं नानाजीवांथाश्रित्य जघन्यत उत्कृष्टतशान्तर्मुहुर्तमेव भवन्तीति गाथार्थः।।२२४॥
॥२२२॥

·वसमा
मीवृत्ती
कालद्वारे
मिथ्याग-
नारकदव
स्थिति
॥२२३॥
अथ प्रमत्ताप्रमचानामकजीवाश्रित उपशमकोपशान्तानां वेकजीवाश्रितं नानाजीवाश्रितं च प्रागनुक्तं जघन्येतरभेदभिन्न कालमभि-
धित्सुराह-
एगं पमत्त इयरे उभए उवसामगा य उवसंता । एगं समयं जहन्नं भिन्नमुहुत्तं च उकासं ॥ २२५ ॥
'पमत्त' ति प्रमत्तसंयताः इतरे च-अप्रमत्तसंयताः 'एग' ति एकैकं जीवमाश्रित्य जघन्यत एक समय मवन्ति, तदनन्तर
मरणभावेनाविरतत्त्वोपगमादिति, उत्कृष्टतस्त्वन्तर्मुहूत्तं भवति, परतः प्रमत्तस्याप्रमत्तत्वादिमावान् मरणाद्वा, अप्रमत्तस्य तु प्रमत्त-
तादिसम्भवान कालकरणाद्वेति, मोहनीय कर्मोपशमयन्तीत्युपशमका-उपशमश्रेण्यन्तर्गवार, अपूर्वकरणानिवृत्तिवादरवक्ष्मसम्परायाख्या
इत्यर्थः, अपूर्वकरणो यद्यपि मोहनीय कर्म न किञ्चिदुपशमपति तथापि वित्तदर्हत्वादुपशमक उच्यते, उपशान्ताः-सर्वथैवोप-
शान्तमोहनीयकमाणः, उपशान्तमोहच्छमस्थवीतरागा इत्यर्थः, एते सर्वेऽपि च 'उभए ' तिउभयपक्षेपि एकजीवाश्रितपक्षे नाना-
जीवाश्रितपक्षे चेत्यर्थः, किमित्याह-जघन्यतः समय भान्ति, तदनन्तरं मृत्वाऽनुत्तरविमानपूत्पत्तिसम्भवेनाविरतत्वप्राप्तः, उन्कएतस्त्व-
न्तर्मुहूच भवति, परतो गुणस्थानकान्तरगमनात् कालकरणाद्वेति गाथार्थः ॥ २२५ ॥ तदेवं सामान्येन चतुर्दशानामपि गुणस्थान-
कानामेकीवाश्रितो नानाजीवाश्रितच जघन्येवरभेदभिन्नोऽप्युक्तः कालः, साम्प्रतं तु केपांचिद् गुणस्थानकानां विशपतो नरकादि-
गतिपु तमभिधातुकामः प्राह-
मिच्छा भवटिईपा सम्म देसूणमेव उकोस । अंतोमुत्तमवरा नरएप्सु समा य देवेमु ।। २२६ ।।
-
॥२२॥

·--
मीवृ ।
कालद्वार
मिथ्याग-
नारकदेव
स्थितिः
॥२२४॥
मिथ्यादृष्टयो भपस्थितिका नरकेषु भवन्तीति सम्बन्धः, इदमुक्तं भवति-मिथ्यादृष्टिनारकाणां सर्वास्तपि नरकपृथ्वीपु यथा-
स्वं भवस्थिति यावन्मिथ्यात्वं भवति, ये ह्यतः स्थानान्मिथ्यात्वानुगता एव रत्नप्रमादिकास्वधःसप्तमीपर्यन्तासु पृथ्वीपूत्पद्यन्ते
तत्र गताब सम्यम्वं न लभन्ते तेपामुत्कृष्टतः सागरोपमादिकं त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमपर्यन्तमात्मीयात्मीयां भवस्थिति यावन्मिथ्यात्वं
भवतीति सुवोधम्, एवं 'सम्मं देसूणमेव उकास' ति सम्यक्त्वमप्युत्कृष्टं कालमाश्रित्य एवमेव सागरापेमादिभवस्थितिप्रमाणं वक्त-
व्यम्, केवलं देशोनं, कासुचित्ररकपृथिवीपुभवस्थितर्देशोनता वक्तव्येत्यर्थः, यासु हि नरकपृथ्वीषु सम्यत्ययुक्तस्योत्पचिः पूर्व निषिद्धा
तासु मिथ्यात्वसमनुगतः समुत्पन्नोऽपर्याप्तः सम्यक्त्वं न लभते, किंतु पर्याप्त एव तदामोति, अवोऽपर्याप्तकालेन न्यूनता भवस्थिते-
द्रष्टव्या... सप्तमनरकपृथिव्यामप्यष्टाविंशतिसत्कर्मादिः कोऽपि पर्याप्तावस्थायां सम्यक्त्वं लभते, किन्तूद्वर्तनाकाले
न्तर्मुहूर्त्तशेपे स्वायुष्यवश्यमेव तदसौ परित्यजति, तिर्यमेव तत उत्पादात तेषु च सम्यक्त्वस्योत्पत्तिनिषेधाद,तस्मात्तस्या
प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणा उत्कृष्टा सम्पयस्य भपस्थितिः किंचिबृहत्तरेण देशेन न्यूना द्रष्टव्येति विशेषः, यासु पुनर्नरक-
पृथिवीषु सम्यक्वान्वितोऽप्युत्पद्यते उद्वर्त्तते च तासु सम्यक्त्यस्यापि यथास्वमुत्कृष्टा भवस्थितिः सम्पूर्णाऽपि द्रष्टव्या, तदेवं
मिथ्यात्वस्य सम्यक्त्वस्य चौक्तो नरकगताचुत्कृष्टः कालः,अथ तयोरेव जघन्यं तमभिषित्सुराह- अंतोमुत्तमवर'त्ति
सर्वास्वपि नरकपृथ्वीपु मिथ्यात्वस्य सम्यक्रस्य चापरा-जघन्या स्थितिः प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तमेव भवति, तथाहि-सम्बग्दृष्टिारका
कश्चित् प्रतिपय मिथ्यात्वं गतस्तत्र चान्तर्मुहृतं स्थित्वा पुनः सम्यक्त्वमवामोतीत्येवं मिथ्यात्वस्य जघन्यतोऽन्तर्मुहर्त-
प्रमाणा स्थितिः, योऽपि पूर्वमवाद गृहीतीमध्यात्यो नरकेपुत्पद्यतेऽन्तर्मुहूर्ताच्च परं सम्यक्त्र लभते तस्यापि नारकस्ययमवा-
॥२२४॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती कालद्वारे नरतिरों सम्यक्त्व मिथ्यात्व- यो स्थितिः ॥२२५॥ प्यते, नरकगतिमाश्रित्य वन्मिध्यातस्याप्यन्तर्मुहस्थितिकत्वादिनि, यस्तु मिथ्याष्टिनारकः सम्पत्वं प्रविपद्यान्तर्मुहूर्तात् पुनर- पि मिथ्यात्वमुपगच्छति तमाश्रित्य सम्यक्त्वस्यापि जघन्या अन्तर्मुहतप्रमाणा स्थितिलभ्यत इति, 'समा य देवेसु ति भवनपत्यादिषु देवेषु पुनर्मिथ्यात्वसम्यक्त्वयोरुत्कृष्टस्थित्या सह भवस्थितिः समैव भवति, न तु देशोनेति भावः, तथाहि-भवन- पत्यादिपु नवमग्रेवयकनिवासिपर्यन्तेषु देवपुत्पत्तेः प्रभृति मरणान्तं यापन्मिथ्यात्वयुक्ता देवाः सम्भवन्त्येय, अत एतेपा या यस्य देवस्यात्मीया उत्कृष्टा एकत्रिंशत्सागरोपमपर्यन्ता भवस्थितिः सा उत्कृष्टमिथ्यात्यस्थित्या सह समा भवतीति प्रतीतमेव, अनुत्त- रविमानेषु तु मिथ्यादृष्टिः सर्वथैव न सम्भवतीति, येऽपि भवनपत्यादिष्वनुत्तरविमाननिवासान्तेपु देवेपूत्पत्तिसमयादारभ्य मरणकालं यावत् सम्यक्त्वसहिताः सुराः प्राप्यन्ते, तेपामपि या यस्यात्मीया उत्कृष्टा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमावसाना भवस्थितिः सा उत्कृष्ट सम्यक्त्यस्थित्या समा मवतीत्यपि विदितमेवेति, आह-ननु वैमानिकदेवानामुत्पत्तेः प्रभृति सम्यक्त्वसम्पन्नता युक्तव, पूर्वभवाद् गृहीतसम्यक्त्वस्य तेपुत्पत्तेः, भानपतिव्यन्तरज्योतिप्केषु तु सा कथं ?, ग्रामविकसम्यक्त्वान्वितस्य तेपुत्पत्तेरभावात् , 'सम्मदिही जीवो विमाणवज्ज न बधए आउ' मित्यादिवचनादिति, वादविकसम्यक्त्वलामापेक्षया वेधप्यसो भविष्यतीति चैनैतदेवम्,अपर्या- प्तावस्थायां सम्यक्त्वलामासम्मवादत्रापि तत्कालस्वरूपेण देशेन भपस्थितेन्यूनताप्रसंगात्, सत्पमुक्त, किन्तु कार्मग्रान्धिक- मतेनैव सम्यक्त्वसहितो भवनपत्यादिपु नोत्पद्यते, सैद्धान्तिकाभिप्रायेण तु विराधितश्रामण्यादिः कश्चित् सम्यक्त्वयुक्तोऽपि तेषु जायते, तदेव चेह विवक्षिमित्यदोष इति गाथार्थः ॥ २२६ ।। तदेव नरकगातिदेवगत्योर्दिमात्रप्रदर्शनार्थ मिथ्यात्वसम्यक्त्वगुण- योर्दर्शितः कालः, साम्मतं तिर्यमनुष्यगत्योस्तमुपदर्शयन्नाह- ||२२५॥

·में
.
नरविरचा
सम्यक्ष
मिथ्यात्व
योःस्थिति
॥२२६॥
मिच्छाण कायलिई उकोस भवहिई य सम्माणं । तिरियनरेनिंदियमाइपसु एवं विभइयचा ॥ २२७ ।।
'तिरियनर चि सामान्येन तिर्यग्गतिवर्तिनां तिरश्वा मनुष्यगतिचारिणां मनुष्याणां च 'मिच्छाणं'ति मिथ्याशा सम्ब-
न्धिनो मिथ्यात्वस्योत्कृष्टः स्थितिकालो भवतीत्युपस्कारः, किवान् पुनः स इत्याह- काय ठिई उमोस' ति यावती सामान्पेन
विस्था मनुष्याणां च प्रत्येकमुस्कृष्टा कायस्थितिरुक्ता तावानेच मिभ्वादृष्टिनियमनुष्याणां सम्बन्धिनो मिथपात्वस्याप्युत्कृष्टः
स्थितिकाल इत्यर्थः, इदमुक्तं भवति-सामान्येन तिरश्या तावदायेयाः पुद्रलपरावतः कायस्थितिरुकष्टार ग्रन्थे प्रागभिहिता,
यदा च मिथ्यादृष्टिस्तिर्यसूत्पन्नस्तद्भावममुश्चन्नुत्कृष्टत एतावन्तं कालमास्ते तदा तत्समन्धिनो मिथ्यात्वस्याप्येपोऽसहयेय-
पुद्गलपरावर्तस्वरूप उत्कटः स्थितिकालः सिद्धो भवति, मनुष्याणामपि सामान्येनाष्टसु मवेषु पूर्यकोटिपृथक्त्वाधिकं पत्येोपम-
अपमुत्कष्टा कायस्थितिरभिहिता, अतो मिथ्यादृष्टरुत्कृष्टतो मनुष्येप्वप्यविच्छेदे तावन्तं काल भ्राम्यतस्तत्सम्बन्धिनो मिथ्यात्व-
स्यायमुत्कृष्टः स्थितिकालो युक्तित एव भवति। तदेव भावितास्तर्यमनुष्यगतिद्वये मिथ्यात्वस्योत्कृष्टः स्थितिकालोऽथ सम्यक्त्व-
स्यैप भाव्यते-तत्रैषां तिरश्वा मनुष्याणां च 'सम्माणं' ति सम्यग्दशा सम्बन्धिनः सम्यक्त्यस्योत्कृष्टः स्थितिकालो भवतीत्य-
प्राप्युपस्कारः, कियान् पुनः स इत्याह-' भवहिइय 'ति' उमोस' ति एतदिहापि योज्यते, ततश्च यावती तिरथा मनुष्याणां
च प्रस्पेकमुस्कृष्टा भवस्थितिरुक्का तावानेव सम्यग्दृष्टितिय मनुष्याणां सम्पन्धिनः सम्पत्यस्योत्कृष्टः स्थितिकालो भवतीत्यर्थः,
इदमत्र हृदयं-विरथा मनुष्याणां च प्रत्येकमुत्कृटा भवस्थितिः पत्योपमत्रयलक्षणा भागामहिता, यदा च कर्मभूमिजमनुष्यः प्राग-
-
॥२२६॥

·वसमासे कालद्वार एकेन्द्रियेषु सम्यागेम- ध्यात्वयोः नरतिरश्चा सास्वाना- दिषु काला ॥२२७॥ संख्येयवर्षायुस्तियक्षु बद्धायुकः पश्चादर्शनसप्तक क्षपयित्वा धाषिकसम्पग्रष्टिभूत्वा देवरूनरकुर्वादिवर्तिषु विपस्योपमायुकेतु तिर्यस्त्पद्यते तदा तस्य क्षायिकसम्यग्दृष्टितिर्यक्सम्बन्धिनः सम्यत्वस्य पल्योपमत्रयलक्षणोत्कृष्टमवस्थितिप्रमाण उत्कृष्टः स्थितिकालः सिद्धो भवति, यदा तु स एव कर्मभूमिजमनुष्यः पूर्वमसंख्येयवर्पायुष्कमनुष्येषु च बद्धायुष्कः पश्चात् क्षायिकसम्यग्त्वं प्राप्य देवकुर्यादिवर्तिपु त्रिपल्योपमस्थितिपु मनुष्येपूत्पयते तदा तस्य क्षायिकसम्यग्दृष्टिमनुष्यसम्पन्धिनोऽपि सम्पत्तस्यायमुत्कए- भपस्थितिप्रमाण उत्कृष्टः स्थितिकालः सम्पद्यत इति, क्षायोपशमिकसम्यक्त्वं तु प्रतीत्य न प्राप्यते, तद्धि पारभविकमसंख्येयवर्षा- युपां न लभ्यते, तद्युक्तस्य वैमानिकेष्वेवोत्पादात् तानविकं तु पर्याप्तावस्थायामेव भवति, नत्वपर्यासकाले, तथा च सति भवस्थिति- कालो देशोन एव स्यात्, न सम्पूर्ण इति । आह-कश्चित् ननु भवत्येवं, किन्तु तिरश्चां तावत् क्षपकश्रेण्यारम्भस्य निषेधाचत्सम्यक्त्व- स्थितिकालस्य भवस्थितिकालसमानताऽस्तु, मनुष्यस्तु यदा कर्मभूमिजायस्थायां प्रागेव क्षायिकसम्यक्त्व प्राप्य विपल्पोपमस्थितिषु मनुष्येष्वेव जायत इति मवताऽप्युक्तम्, तदावस्थाद्वयपि मनुष्यगतित्वस्य समानत्वान्मनुष्यसम्यक्त्वस्थितिकालस्य प्राग्भविकेन सम्यक्त्वलाभकालेन भवस्थितिकालात् सातिरेकता भवन्ती केन वार्यत इति, सत्यं, न कोअपि निवारयिता, केवलं स्वल्पत्लेन उनकता तदिह न विपक्षित, उपलक्षणव्याख्यानातु स्वयमेवैतद्भवस्थितेरिह सातिरेकत्वं द्रष्टव्यम्, जघन्याच मिथ्यात्वसम्यक्त्यस्थितिरिह प्रागु- कानुसारेण स्वयमेव पोद्धन्येति तदेवं मनुष्यगतो मिथ्यात्वसम्पपयोः प्रोक्ता स्थितिकाला, तिग्गतावप्ययमभिहितः सामान्येन नत्वेफेन्द्रियादिभेदतः अत एकेन्द्रियादीनां तमतिदिशनाह'एगिदियमाइएसु' इत्यादि, एकेन्द्रियादिष्वादिशब्दाद् छीन्द्रियादि- परिग्रहा, एवमुक्तानुसारेण सम्भवनीमध्यात्सादिगुणानां स्थितिर्विभजनीया, सपमेयाम्यून ज्ञातन्या, इह तु साक्षानाच्या, २२७॥

·से
वृत्ती
कालद्वार
योगवेद
संज्ञित्वादि
काल
॥२२८||
ग्रन्थगहनताभयात् ; तथाविधोपयोगाभावाचेति गाथार्थः॥ २२७ ॥ तदेवं विशेपचिन्तायामपि मिथ्यात्वसम्यक्त्वगुणयोरभिहितो
गनिचतुष्टपेपि स्थितिकाला, साम्प्रतं पुनर्मनुष्यगतावेव सास्वादन मिश्रगुणयो नाजीवानकजीचे चाश्रित्य तमभिधित्सुराह-
सासायणमिस्साणं नाणाजीवे पड्डुच मणुएसु । अंतोमुहुत्तमुकोसकालमवरं जहुविडं ॥ २२८ ॥
सास्वादनसम्यग्दृष्टीनां सम्यग्मिथ्यादृष्टीनां च मनुष्येषु नानाजीवानाश्रित्य उत्कृष्टकालं च प्रतिपादयितव्यं प्रतीत्यान्त-
मुहूर्त यावदवस्थितिः, इदमुक्तं भवति-सास्वादना मिश्राश्च मनुष्येषु नानाजीवानाश्रित्य निरन्तरं भवन्त उत्कृष्टतः प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तमेव
भवन्ति, न परतः, परतोऽवश्यमन्तरस्य सद्भावादिति, आह शिष्यो-यदि नाना जीवानाश्रित्येयमुत्कष्टा भवस्थितिस्ता जघन्या किं-
प्रमाणेति कथ्यता ? तथैकजीवं समाश्रित्योत्कृष्टा जघन्या च किमाना सेत्यपि चावेद्यतामित्यत्राह-'अवरं जहुष्टि' ति अवर-
म्-अन्यदुक्तशेपं नाना जीवानाश्रित्य जघन्यस्थितेर्मानं एकजीवाश्रितापास्तु जघन्याया उस्कृष्टायाश्च तस्याः प्रमाणं यथोद्दिष्ट विज्ञ-
यम् 'यथा' येन प्रकारेणाविशेषितगतिचतुष्टयाश्रिते औषिकविचारे सास्वादन मिश्राणामेनस्थितिप्रमाण “पल्लासखियभागो
सासण मिस्सा य हुती" त्यादिना अन्धेन प्रागुद्दिष्ट-कथितं तथैवहापि याच्यमित्यर्थः, इदमुक्तं भवति-अविशेषितगतिचतुष्प्पयाश्रित-
सामान्यविचारे सास्वादनमिश्राणां नानाजीवानाश्रित्य प्रत्येकमुत्कृष्टतः पल्योपमासङ्घययभागप्रमाणोऽवास्थितिकालः प्रागभिहि-
तः, अत्र त्वैकामेव मनुष्यगतिमाश्रित्य विशेषतोऽमीपामसौ चिन्त्यमानोऽन्तर्मुहूर्तमान एव निर्दिष्ट इति विशेषः, शेष त्ववस्थिति-
कालमानममीपा प्रागुद्दिष्टमेवेहापि मन्तव्यम् , वच्चेदम्-सास्वादनानां नानाजीवान् प्रतीत्य जघन्यतः समयः, सम्यग्मिथ्यादृष्टीनां
॥२२८॥

·जीवसमासे हैमीवृत्तौ कालद्वार ||२२९॥ त्वन्तमहतं, एकजीवं त्वाश्रित्य सास्वादनानां जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु पडावलिका, मिश्राणां जघन्यत उत्कर्षतवान्तर्मु- योगवेद हुर्तमेवेति गाथार्थः ॥ २२८ ॥ तदेवं मिथ्यात्वसास्वादनत्वमिश्रत्वादिगुणानां मार्गणाद्वारेषु मध्ये गतिद्वारेऽपि दिक्पदर्शनार्थ संज्ञित्वा दर्शितोऽवस्थितिकाला, ततोऽनया दिशा शेषप्वपीन्द्रियादिद्वारप्वमीषा गुणानां स्वबुद्धथैवावस्थितिकालोऽभ्यूसः, साम्प्रतं गुणकालाभिधानप्रस्वावायोगवेदसंज्ञित्वादीनामपि गुणानां तमंभिधित्सुराह- काओगणंतकालं वाससहस्सा उराल पावीसं। समयतिग कम्मइओ सेसा जोगा महत्तंतो! २२९ ।। 'काओगऽणंतकालं' ति चीयत इति कायः-शरीरं युज्यत- सम्बध्यते कर्मादिभिः सह जोवोऽनेनेति योगः कायथासी योगध काययोयस्तत्रैव च केवले वर्तमानो जन्तुरनन्तकालमवतिष्ठते, स च जन्तुरनैकेन्द्रिय इति प्रतिपत्तव्यम् , तस्य हि प्रागसंख्ये- यपुद्गलपरावर्तलक्षणोऽनन्तः कालः कायस्थिती निर्दिष्टः, एतायन्तं च कालमसी केवले काययोग एवं वर्तते, एकॅन्द्रियाणां वाङ्मनो- योगपोरभावादित्युत्कृष्टतः कापयोगस्यानन्तामस्थितिकाल इति, अथ काययोगस्यैव विशेषतोऽवस्थितिकालमाह- ' वाससह- रसा उराल पाधीस' त्ति औदारिककाययोगो द्वाविंशतिवर्षसहस्राणि खरवादरपृथ्वीकाीयकस्योत्कृष्टतः प्राप्यत, आह- नन्वयमौ- दारिककाययोगस्य किं नाना भवानाश्रित्यावस्थितिकाल उच्यते आहोस्विदेकमेव भवी, यघायः पक्षस्तहि प्रतिभवं निरन्तरमृजुगत्यो। पवमानस्पैकेन्द्रियादेरुत्कृष्टतोऽसंख्येवमपि कालमौदारिककाययोगःसमय निर्दिश्यते, किमित्येतावानेवोक्ता, अथ द्वितीय पक्षस्तर्स- ॥२२९॥ संख्येयवायुपमिकस्मिन्नपि भवे त्रीणि पल्पोपमान्युत्कृष्टत औदारिककाययोगी लम्यते, किमिति द्वार्षिशतिवपसहस्रमान

·मासे
मीवृत्ती
कालद्वारे
स्थतः
||२३०॥
एवोक्तः, सत्य, द्वितीय एव पक्षोत्राश्रितः, ततः केवलं य एव वाङ्मनोयोगरहितः केवल औदारिककाययोगस्तस्यैवावस्थितिकालश्चि-
न्तयितुमत्राभिप्रेतः, एवंभूतश्चासंख्येयवायुपां न प्राप्यते, वाङ्मनोयोगयोरपि तेषां सद्भावाद्,एकेन्द्रियाणां तु केवल एवासौ लभ्यते,
तस्य चैकभविकस्योत्कृष्टो द्वाविंशतिवर्षसहस्रमान एवावस्थितिकालो भवतीत्यलं विस्तरेण । 'समयतिग कम्मइगो' ति
कार्मणकाययोगः केवलो भवान्तराल एव लभ्यते, नान्यत्र, तत्र च पूर्वप्रीतपादितचतुःसामयिकविग्रहे त्रीन् समयानुत्कृष्टतोऽसौ
प्राप्यते, पंचसामायिकस्तु विग्रहः सल्पजीवभावित्वेनेह न विवक्षित इति, आह विनेयः ननु तैजमकाययोगः कार्मणात् पृथक् केवलः
कदाचिदपि न लभ्यते, अतः कार्मणकाययोगावस्थितिकालप्रतिपादनेनैव तैजसस्यासौ प्रतिपादित एवेत्यवगच्छामः, शेपयोस्तु
वैक्रियाहारककाययोगयो वाड्मनोयोगयोधावस्थितिकाला प्रतिपाद्यतामित्याशक्याइसेसा जोगा मुहुत्तंतो ति उक्तशेषा योगा
क्रियाहारकवाड्मनोयोगलक्षणा प्रत्येकमुत्कृष्टतोऽप्यन्तर्मुहूर्तमेव भवन्ति, तथाहि-य एव वाङ्मनोयोगरहितः केवलो वैक्रियकाय-
योगस्तस्यैवेह स्थितिकालोऽभिधित्सितः, केवलश्चायं वैक्रियलाब्धमतां वायूनामेत्र लभ्यते, न देवादीनाम् , तेषां वाङ्मनोयोगयो-
रपि सद्भावाद्, वायूनां चोत्कृष्टतोऽपि वैक्रियकाययोगोऽन्तर्मुहूर्तमेवावविष्ठते, आहारकाययोगस्य तु चतुर्दपूर्वविदो विहायान्यत्र
सम्भव एव नास्ति, सच तेपामन्तर्मुहूर्ताव परं न तिष्ठतीति प्रतिमेव, वाग्योगमनोयोगावपि प्रत्यकमन्तर्मुहूर्तमेव भवतः, अयं
च योगानामुत्कृष्टोऽवस्थितिकालः प्रोक्तः, जघन्यतस्तु स्वयमेव काययोगवाग्योगमनोयोगाना प्रत्यवसेयः, स चाय-सामान्येन काय-
योगस्य विशेषत औदारिकाहारककाययोगयोश्च प्रत्येकमन्तर्मुहूत्तं जघन्योऽवस्थितिकालः, वैक्रियकार्मणकाययोगवाग्योगमनो-
योगानो प्रत्येक प्रत्येक जघन्यतः समय एवेति गाथार्थः ।। २२९ ।। अथ वेदादिगुणावस्थितिकालमाह-
॥२३०॥

·खावेद स्थितिः जीवरामासे हमीवृत्ती कालद्वारे ॥२३॥ देवी पणपपणास इत्थित्तं पल्सयपुहुत्तं तु । पुरिसत्त सणित्तं च सयपुहुत्तं च उयहीणं ।। २३० ॥ इह वेदस्यैकमविकी नानाभवाश्रया च स्थितिरुच्यते, तत्रैकमविकी स्थितिमाश्रित्याह- 'देवी पणपण्णाऊ इत्थितं ' ति पंच. पंचाशवपल्योपमागुपो द्वितीयकल्पापरिगृहीतदेव्या एकं भवमाश्रित्यास्कृष्टतः पंचपंचाशदेवं पल्योपमानि स्त्रीत्वं, प्राप्यत इति शेषः, अथ स्रोदस्यैव नानामविकीमुत्कष्टां स्थितिमाह- 'पल्सय'ति पल्योपमशतं तथा 'पुहुत्तति, पूर्वकोटी- प्यावं च नानाभवेषु निरन्तरमुत्कृष्टतः स्त्रीत्वं पाप्यत इतीहाप्युपस्कारः, इह च निरन्तरत्रीवेदस्थितिविषये सिद्धान्ते पंचादेशा- तराण्यभिहितानि, तद्यथा- इत्थीवेए णं भंते ! इत्थीवेएत्ति कालओ केच्चिरं होइ ?, गोयमा ! एगणं आएसणं जहण्णणं एक समयं उफोसणं दसुत्तरपलिओवमसयं पुन्यकोडिपुद्दुत्तममहियं ति, १ एगेण आएसैण जहणणं एक समय उकासेणं अट्ठारसपलिओव- माई पुन्यडिपुटुत्तमन्भहियाइति २, एगेणं आएसेण जहण्णणं एक समयं उक्कोसेणं चोइस. पलिओवमाई पुव्वकोडिपुहुत्तमम- हियाईति ३, एगेणं आएसेण जहण्णेणं एक समयं उकोसेणं पलिओवमसर्य पुवकोडिमन्माहियति ४, एगणं आएसेणं जहण्णेणं एक समयं उकोसण पलिओषमपुहुनं पुन्यकोडिपृहुत्तमम्भहियति ५, इह च प्रथमे आदेशान्तरे इयें. भावना-काचिद्योषिदुपशम श्रेण्या वेदप्रयोपशमेनावेदकत्वमनुभूय प्रतिपतन्ती स्त्रीवेदोदयप्रथमसमय एव कालं कृत्वा देवेपूत्परते, तत्र च तस्याः पुंस्त्व' मेव भवतीति एवं जपन्यतः समयः, यदा तु कश्विज्जीवः पूर्वकोट्यागुष्कासु नारीतिरश्रीपु कांचिद् भवान् ईशानदेवलोके चोत्कृष्टायु- फास्त्रपरिगृहीतदेवीपु मवद्वय निरन्तरमुपजायते तदा पूर्वकोटिपृथक्त्वाधिक दशोत्तरपल्योपमशतं खीवेदस्योत्कृष्टा स्थितिर्भव- ॥२३ ·पुरुषादिवे दस्थितिः 2. ॥२३॥ वि, शाह- यदि देवकुरूचरकुर्वदिपु पल्योपमत्रपस्थितिकासु खीपपद्यते तदाधिकाऽप्यस्य स्थितिरवाप्यते, किीमत्येतावत्ये- चोच्यते ।, सत्यं, किन्तु देवेभ्यस्तावदसंख्येवर्पायुष्केषु नोत्पद्यते, असंख्येयवर्पायुष्कापि योपिदुत्कृष्टायुष्कासु देवीषु नोत्पद्यते, अतो यथोक्लेव स्त्रीवेदस्योत्कृष्टा स्थितिर्भवति, एवमन्येष्वपि चतुष्य देशान्तरेषु मावना कार्या, नवरं द्वितीये आदेशान्तरे ईशान- देवलोकपरिगृहीतास्वैव नवपल्योपमुलक्षणोत्कृष्टायुष्कासु देवीपु वारद्वर्य समुत्पादनीयः, शेष सर्व तथैव, तृतीये तु सौधर्मदेवलो- कपरिगृहीतास्वेच सप्तपल्योपमलक्षणोत्कष्टायुष्कास्वमरीषु वारद्वयमुत्पादनीयः, चतुर्थे त्वादेशे सौधर्मदेवलोक एवापरिगृहीतासु पञ्चाशत्पल्योपमलक्षणोत्कृष्टायुष्कासु सुरसुन्दरीषु वारद्वयं नेतव्यः, पञ्चमे त्वादेशान्तरे देवाकुर्वादिषुत्पद्यमानस्य जन्तोः पूर्वकोटी- पृथच्याधिकपल्यापमपृथक्त्वलक्षणा स्त्रीवेदस्योत्कृष्टा स्थिति वनीया, एतानि च पञ्चाप्यादेशान्तराण्यस्मादृशां छमस्थाना प्रमाणानि, केवलिनां त्वेकमेव किञ्चित् प्रमाणं, सूत्रकोरेण त्विह ग्रन्थ एकमेव चतुर्थमादेशान्तरमभिहितं, न शेपाणि, ग्रन्थविस्तरभयादिकार- णादित्यलं विस्तरेण । अथ पुरुषवेदादीनां स्थितिमाह-'पुरिसत्त'मित्यादि, पुरुषत्वं-पुरुषवेदस्तापनानाभवेषु निरन्तरसुदर्धाना- सागरोपमाणां शतपृथक्त्वं सातिरेक, जघन्यतस्त्वन्तमहत्तं भवतीति स्वयमपि द्रष्टव्यम् , परतो वेदान्तरस्यापेदकत्वस्य वा भावात् तदुः "पुरिसवेए णं भते । पुरिसवेएति कालओ कैच्चिरं होइ ?, गोयमा ! जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं सागरोवमसयपुहत्तं साइरेग" ति, जघन्यपदे स्त्रीवेदवदस्य समयो न लभ्यते, उपशान्ताद्वायां मृतस्य देवेष्वपि पुरुपवेदस्यैव सद्भावाद्,अन्तर्मुहूतं तु पुरुषवेदवतोऽन्तर्मुहूर्त जीवित्वा मृतस्य वेदान्तरे उत्पमस्य प्राप्यत इति भावनीयम्, नपुंसकवेदस्यह स्थितितॊक्ता, सा चोपल- क्षणव्याख्यानाजघन्यतः समयलक्षणा उत्कृष्टतस्त्वनन्तकालात्मिका स्वयमेव द्रष्टव्या, यदाह-"नपुंसकवेयए णं भंते ! नपुंसग- ·हवसमासे योगादि- हैमीवृत्ती ॥२३३॥ वेयपत्ति कालओ केविरं होइ ?, गोयमा ! जहणणं एक समयं उकोसण अर्णतं कालं, अणता ओसप्पिणिउस्सप्पिणीओ कालो खेसओ अणता लोगा असंखज्जा पोग्गलपरियष्टा, ते णं पोग्गलपरिया आवलियाए असंखज्जदमागो" ति, अत्र च नपुंसकस्य वेदत्रपमुपशमग्य प्रतिपतितस्य समयमेकं नपुंसकवेदमनुभूय मृत्वा देवेषाभस्य जपन्यतः समयो लभ्यते, उत्कृष्टकाल- स्तु वनस्पत्यादिषु निरन्तरनपुंसकवेदमनुभवतो मावनीया, संज्ञित्वमपि पुरुपवेदवज्जपन्यतोऽन्तर्मुहूतं उत्कृष्टतस्तु साविरकं साग- रोपमशतपृथक्त्वं प्राप्यते, परतस्तदभावाद ,असंत्रित्वमपि जघन्यत एवमेव, उत्कृष्टतस्तु नपुंसकवेदवदेव स्वयमपि द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ।। २३० ।। अथ योगोपयोगादिगुणानां स्थितिकालमाह- अंतमुहत्तं तु परा जोगुवओगा कसाय लेसा य । मुरनारपसु य पुणे भवडिई होइ लेसाणं ॥ २३१ ॥ 'योगा' कायवाइमनायागलक्षणास्तपा उपयोगा:-तद्विपयज्ञानोपयोगरूपाः, विभक्तिव्यत्ययात्तेषां योगोपयोगाना परा-उत्कृष्टा स्थितिः प्रत्येक भवति, कियतीत्याह-अन्तर्मुहुर्चीमति, इदमुक्तं भवति-इह यदा कायेन धावनवल्गनचपेटाप्रदानभाकवर्तनादिकं व्यापारमुपयुक्तः करोति तदा काययोगस्य प्राधान्येन व्यापारात् काययोगस्योपयोगः काययोगोपयोग इत्यसौ व्यपदिश्यते, असे चौकटतोऽप्यन्तर्मुहूर्तमेव भवति, परतोऽनुपयोगस्योपयोगान्तरायस्य वा सद्भावादिति, यदा तु निश्चलगाम्रो पचनावशोपयुक्तोऽ- नवरतं वक्त्येव केवलं तदा वाग्योगस्य प्राधान्यन व्यापारादय वाग्योगोपयोगोऽभिधीयते, यदा पुनर्निष्प्रकम्पशरीरो निरुद्धवा- ग्व्यापारश्च केवलेनैव मनसा उपयुक्तः किनिदिचिन्तयति तदा मनोयोगस्यैव प्राधान्येन व्यापारादसौ मनोयोगोपयोग इत्युच्यते,

·-
कपाय
स्थितिः
कालद्वार
,
-
.
एतायपि च वाग्योगोपयोगमनोयोगोपयोगी प्रत्येकमुत्कटतोऽप्यन्तर्मुहुर्तमेव भवता, इह यद्यप्येकयागन्यापारकालेऽन्ययोगल्या-
पारोऽप्यन्तर्गतः सम्भाव्यते तथापि वातादिदोपाणामियोत्कटानुत्कटतामाश्रित्य तत्तव्यपदेशाव्यपदेशसिद्धिः, उक्तत्र-वायाई-
धाऊण जाहे जो होइ उफडो धाऊ । कुविओत्ति सो पवुच्चइ न य इयरे तत्थ दो नत्थि ॥१॥ एमेव य जोगाणं तिण्हवि जो जाहे
उकडो जोगो । तस्स तहिं निर्देसो इयरे तत्थेक दो व न वा ॥२॥ ' इयरे तत्थक दोवन व ' ति उत्कटायोगादितरोऽनुत्कटस्तत्रै-
॥२३४॥
को वा भवेत् द्वौ वा भवेतां न वा भवेदिति, इयमत्र भावना-केवलिनो वाच्युत्कटायां कायोऽप्यस्ति, अस्मदादीनां तु मनःकायाविति,
शैलेश्यवस्थायां तु केवलिनः कायनिरोधकाले स एव केवलो भवति नान्य इति । ' कसाय 'त्ति कपायाः क्रोधमानमायालक्षणा-
स्तेपामपि परा-उत्कृष्टा स्थितिः प्रत्येकमन्तर्मुहूर्तमेव, जघन्यतोऽपि प्रयाणामन्तमुहूर्तमेव, लोभस्य तु समयोऽवस्थितिः, विशिष्ट
चोपयोगमाश्रित्य क्रोधादीनामियं स्थितिः, अन्यथा सत्तामात्रेण क्रोधादयः सदैव विद्यन्त एवेति, ततश्वेदमुक्तं भवति-क्रोधमान-
मायासपयुक्तः प्रत्येकं जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तमवतिष्ठते, लोभोपयुक्तस्तु जघन्यतः समयमुत्कृष्टतस्त्वन्तर्मुहूर्तमेव; उक्तञ्च-
'कोहकसाईर्ण मंते ! कोहकसाइत्ति कालओ केच्चिर होइ ?, गोयमा ! जहणेणव उक्कोसेणावि अंतोमुहुत्तं, एवं माणमायाकू-
र साइवि, लोभकलाई जहण्णेणं एक समय उकोसेणं अतोमुहुर्त 'ति, अयमत्रार्थ:-क्रोधमानमायोपयुक्तः प्रत्येक जपन्यतोऽन्तमहत्त-
मुत्कृष्टतोऽपि तदेव बृहत्तरमवतिष्ठते, लोमोपयुक्तस्तु जघन्यतः समय, कथमिति ,उच्यते, य उपशान्तमोहः प्रतिपतन्नेकं समयं लोभ-
पुगलान् वेदयित्वाऽनन्तरं कालकरणादनुत्तरसुरेपुत्पद्यते, तस्य किल युगपत् सर्वेऽपि कपायाः प्रदेशोदयेनोदयमागच्छन्ति, न
तु केवलो लोभ एवेत्येवं जपन्यतो लोभकपायोदयः केवलः समयमंकमवाप्यते, उत्कृष्टतस्त्वन्तर्मुहूर्त क्रोधादिवदेव मन्तव्यम् ,
॥२३४॥

·जीवसमारो
हमीवृतो
लेश्यादः
मत्यादथ
स्थितिः
कालद्वार
॥२३५।।
आह-ययेवमनया नीत्या क्रोधाधुपयोगोऽपि जयन्यपदे समयनमाणः कस्मान लभ्यते ?, सत्यं, किन्तु श्रेणिमस्तकात् प्रतिपततो
यदा क्रोधादय उदयमागच्छन्ति तदोदयप्राप्तकपायादपरेऽपि कपायाः प्रदेशोदयन युगपदेव वेद्यन्ते, अतो लोभवत् केवलः
क्रोधायुदयो न लभ्यते इति वृद्धा व्याचक्षते, तत्त्वं तु केलिनो विदन्तीति, 'लेसा य 'ति लेश्यानामपि कृष्णन लादीनां
पण्णा तिर्यङ्मनुष्येपु द्रव्यलेश्या भावलेश्यां चाश्रित्य जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्त स्थितिः, देवनारकयोस्तु भावलेश्यामेवाधिकृत्य
जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्त स्थितिः, द्रव्यलेश्यानां तर्हि देवनारकयोः कियती स्थितिरित्याह-'सुरनारएस ये' त्यादि, सुरेषु
यथासम्भवं तिसृणां कृष्णायशुभलेश्यानां या यस्य देवस्य नारकस्य वाऽऽत्मीया भवस्थितिरुक्ता तत्प्रमाणैव स्थितिरवगन्तव्या,
तत्र सप्तमपृथ्वीनारकाणामुत्कृष्टतः कृष्णलेश्या त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमानि प्राप्यते, नाललेश्या तूत्कृष्टतः पञ्चमथिव्यामाय-
प्रस्तटे पल्योपमासंख्येयभागाधिकानि दश सागरोपमान्यवाप्यते, कापोतलेश्या तूत्कर्पतस्तृतीयपृथिव्यामाधप्रस्तटे पल्योपमासं-
ख्येयभागाभ्याधिकानि त्रीणि सागरोपमानि लभ्यते, तैजसी पुनरुत्कृष्टत ईशानदेवलोके पल्योपमासंख्येयभागाधिकं सागरोपमद्व-
यमवाप्यते, पनलेश्या तूत्कृष्टतो ब्रह्मलोके दश सागरोपमानि शुक्ललेश्या पुनरुत्कृष्टतोऽनुत्तरचिमानेपु त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमानि
प्राप्यते, कृष्णनीलकापोतलेश्या भवनपतिव्यन्तरेषु देवेष्वपि सम्भवन्ति परमुत्कृष्टस्थितिप्रदिपादनार्थ नरकेने भाविता इति
गाथार्थः ।। २३१ ॥ अथ मतिज्ञानादिगुणानां स्थितिमाह-
छावटिजयहिनामा साहिया महसुओहिनाणाणं । ऊणा य पुन्यकोडी मणसमइयछेयपरिहारे ॥ २३२ ॥
॥२३५॥

·कालद्वारे
मत्यादि
ज्ञानानां
परित्राणां
स्थितिः
१२३६॥
मतिश्रुतावपिज्ञानानि नैरन्तयेणोत्कृष्टतः सातिरेकानि पक्षष्टिः सागरोपमानि प्राप्यन्ते, तथाहि-अत्रोत्पलमतिथुतावधिज्ञान:
कश्चिदेशोनों पूर्वकोटिं जीवित्वा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमस्थितिष्वनुत्तरविमानेइत्पत्रः, ततः पुनरत्रागतो नरजन्मन्यप्रतिपतितप्रस्तुत-
शानत्रयः पूर्वकोर्टि जीवित्वा तावस्थितिष्वेवानुत्तरविमानदेवेषुत्पन्नः, पुनरप्रतिपतितप्रकृतज्ञानत्रयो मनुष्येष्वागत इत्येवं
वारात्रयं मनुष्यभवायुष्केनाधिकानि पक्षष्टिः सागरोपमान्यधिकृतज्ञानत्रयमुत्कृष्टतोऽवाप्यते, अथवा स एव मनुष्योऽप्रति-
पतिवानुत्क्रान्तज्ञानत्रयो द्वाविंशतिसागरोपमस्थितिष्वच्युतदेवेष्वनैनव क्रमेण वारात्रयमुत्पायेत इत्येवमपि प्रस्तुतः स्थितिकालो
लम्पते, तदुक्तम्-'दो वारे विजयाइसु गयस्स तिष्णच्चुए अहव ताई । अरेग नरभवियं नाणाजीवाण सम्बद्धं ॥१॥
अ५ चोत्कृष्टोभीपां स्थितिकालः सूत्रेभिहितः, जघन्यतस्तु मतिश्रुतज्ञानयोरन्तर्मुहूर्त, अवधिज्ञानस्य तु समयः, कथमिति चेदुच्यते,
तिय मनुष्यो वा विभङ्गज्ञानी कश्चित् सम्पत्वं प्रतिपद्यते, तस्य च तद्विभंगज्ञान प्रथम समयमेकमवधिरूपतां प्रतिपद्यते, ततो-
ऽवधिज्ञानावरणोदयान्मूलत एव यदा प्रतिपतति तदाऽवधिज्ञानं जपन्यतः समयमेकमवाप्यत इति, उक्तञ्च-' मइनाणी जहण्णेणं
अंतोमुहुत्तं, एवं सुयनाणीवि, ओहीनाणी जहण्णेणं एक समयं' ति, ऊणा य पुवकोडी'त्यादि, मनःपर्यायज्ञानस्य
किञ्चिन्न्यूनवनवकेन न्यूना पूर्वकोटिरुत्कृष्टा स्थितिः, चारित्रिण एव मनःपर्यायज्ञानं भवति, चारित्रं च गर्भकालादारभ्य किश्वि-
न्यूनवनवक एवातिक्रान्ते प्रायः सम्पयते, अत एतावता न्यूना पूर्वकोटिः, जघन्यतस्त्विदमेकमेव समयमवाप्यते, समुत्पनमनः-
पर्यायज्ञानस्याप्रमत्तस्यतस्त्व समयार्द्ध मरणसम्भवन देवेपूत्पादात् तेषु च मनःपर्यायज्ञानस्याभावादिति, सामायिकच्छेदोपस्थाप-
नीये अपि चारित्रे,अतोऽनयोरप्येतावत्येव न्यूना पूर्वकोटिः प्रत्यैकमुत्कृष्टा स्थितिः,जघन्यतोऽनयोरपि प्रत्येक समयमानैव स्थितिरवसेया।
,
॥२३६॥

·जीवसमासे विभंगस्य चक्षुरादेश स्थितिः कालद्वार ।।२३७॥ तदनन्तरं मृत्वा देवेपूत्पादसम्भादिति, परिहारविशुद्धिकचारित्रस्यापि जघन्यतः समयः, उत्कृष्टतस्तु किंचिन्न्यूनरेकोनविंशद्भिव पैसेंना पूर्वकोटिः स्थितिः, उक्तश्च- परिहारविसुद्धिए णं भैरो ! परिहारविमुद्धिएत्ति कालओ केचिरं होई ?, गोयमा ! जहणणं एक समयं उक्कोसणं देरणाए एगूणतीसाए वासेहिं ऊणिया पुनकोडि " ति, इह जयन्यपदं पूर्ववन्मरणापेक्षयैव, उत्कृष्टपदभावना त्वेवम्-इह परिहारविशुद्धिकचारित्रं जघन्यतोऽपि नवमस्य पूर्वस्य तृतीयमाचारवस्तु यावद् दृष्टिवादेऽधीत एव सति प्रतिपद्यते, ततश्च देशोननववर्षपर्यायेण केनापि पूर्वकोट्यायुपा प्रत्रज्या प्रतिपन्ना, तस्य च विंशतिवर्षपर्यायस्य दृष्टिवादोऽनुज्ञातः, एतावत्- प्रवज्यापर्षायादार दृष्टियादानुशायाः समये प्रतिषिद्धत्वात् , ततथासौ परिहारविशुद्धिकचारित्रं प्रतिपद्यते, तच्चाप्टादशमास- मानमप्यविच्छिन्नतत्परिणामेनतेनाजन्म परिपालितमिति देशोनैकोनत्रिंशदोना पूर्वकोटिस्तस्योत्कर्पतः स्थितिकालो भरति, सूक्ष्मसम्परायचारित्रस्य जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्त्वन्तर्मुहूर्त, यथाख्यातचारित्रस्य तु जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु देशोना पूर्वकोटिः स्थितिकाल इति प्रागपि वस्तुतो निर्णीतमायमिति नेहोक्तम् , केवलज्ञानस्यापि सादिरपर्यवसितः स्थितिकालः प्रतीत एवेति, इह ज्ञानस्थितिकालाभिधानप्रस्तावेपि नोक्त इति गाथार्थः ॥ २३२ ॥ अथ विभंगज्ञानादिगुणानां स्थितिकालमाह- विभंगस्स भवद्विइ चक्खुस्सुदहीण वे महस्साई । साई अपज्जवसिओ सपज्जवसिओ तिय अचस्खु ॥२३३॥ ज्ञानस्य स्थितिकालस्वावदनन्तरमभिहितः, साम्प्रतं तु ज्ञानप्रतिपक्षत्वादज्ञानस्य स्थितिकालाभिधानीयः, तचाज्ञानं त्रिविधम्- मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विभङ्गज्ञानं च, तत्र मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं चानाद्यपर्यवमितमभव्यानां भव्यानां त्वनादिमिथ्यादृशां तदेवानादि- ।।२३७॥

·ज्ञानदर्शन
स्थितिः
का
मासे सपर्यवसित भवति, प्रतिपतितसम्यग्दृष्टीना पुनर्जेपन्यतोऽन्तमुहूतमुत्कृष्टतस्त्वपापुद्गलपरावर्च इत्येवंरूपं सादिसर्यवसित
वृत्ता कालं यावत् प्राप्यते, उपलक्षणव्याख्यानादिदं तावत् स्वयमेव द्रष्टव्यम् , विभङ्गज्ञानस्य तु स्थितिं सूत्रकार एवाह- 'विन्भंगस्स
भवहिर' चि यत्र तिर्यग्भवे मनुष्यभवे वा स्थितस्य जन्तोर्विभंगज्ञानमुत्पन्नं यत्र च भवे तेन गृहीतेन गच्छति तयोर्भवयोरुत्कृष्टा
स्थितिः सा किंचिन्यूना विभंगज्ञानस्य नैरन्तर्येणोत्कृष्टाऽवस्थितिकालरूपतया विज्ञेयेति तात्पर्यम् , तथाहि-तिरथो मनुष्यस्य वा
॥२३॥
किंचिद् व्यक्तस्य सतः कस्यचिद् विभंगज्ञानमुत्पन्नम् , तेन चोत्पन्नेन देशोना पूर्वकोटिमिहासौ जीवितः, गुणाभासेन हि केनचिह्न
विभंगज्ञानमुपजायते, स च गुणाभासः किंचिदव्यक्तस्यैव भवति, अतः पूर्वकोटर्देशोनता, ततश्चाप्रतिपतितविभंग एव अधःसप्तम-
पृथिव्यामुत्पन्नस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमानि जीवित इत्येवं विभंगज्ञानस्य भवद्वय नरन्तर्येण देशोनपूर्वकोट्याऽधिकानि त्रयस्त्रिंशत् सागरा-
पमान्युत्कृष्टतः स्थितिकालः सिद्धो भवति, जघन्यतस्तु समयरूपा, स चेत्थभवगन्तव्यः-मिथ्यादृष्टः कस्यचिीद्वशुद्धिमासादयतः
समयमेकं विभंगज्ञानमुत्पन्न, तदनन्तरं च प्रकर्पमनुभवन्त्यां विशुद्धौ सम्यक् लब्धे तदेव विभंगज्ञानमवधिरूपतया परिणतमित्येवं
जघन्यतः समयप्रमाणोऽस्यावस्थितिकालः, उक्तं च- "विभंगनाणी णं भैते! विभंगनाणित्ति कालओ केच्चिर होइ, गोयमा ! जहणेणं
एक समयं उक्कोसण तेत्तीस सागरोवमाई देसूणाए पुव्यकोडीए अभहियाई" ति, तदेवं ज्ञानानामज्ञानानां च प्रोक्तः स्थिति-
कालः अथ चक्षुरादिदर्शनानां तमभिधित्सुराह- 'चक्खुस्सुदहीण बेसहस्साई 'ति चक्षुषः-चक्षुर्दर्शनलब्धिरूपस्य सागरोपम-
सहस्रद्वयं नैरन्तर्येणोत्कृष्टोऽयस्थितिकाल इति तावत् सूत्रकारभिप्रायः, एप चासंगत इव लक्ष्यते. समयविसंवादाद्युक्तिविरोधाचा
तथाहि-समये तावदुक्तम्-'चक्खुदसणी णं भंते ! चक्खुदंसणिति कालओ केच्चिरं होइ ?, गोयमा ! जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उक्कोसेण
॥२३॥

·अचक्षुर्द-
হানা
स्थिति
काला
वसमासे.
हनीवृत्ता
कालद्वारे
1२३९॥
सागरोदमसहस्सं साइरेग' ति, तदनेन सातिरेकसागरोपमसहस्रस्थितिप्रतिपादकेन सिद्धान्तवचनेन सह एतत् सागरोपमसहल.
द्वयस्थित्यभिधायकं वचनं विसंवदति, अपरं च- पज्जत्तयसयलिन्दिय सहस्समभहियमुहिनामाणं । दुगुणं च तसत्ति भवे'
इत्यादिप्रागुक्तगायायामस्मिन्नेव ग्रन्थे तथा सिद्धान्त च सर्नेमामेव द्वीन्द्रियादित्रसानां सातिरेकसागरापमसहस्रद्वयलक्षणः
स्थितिकालः प्रतिपादितः स कथं केवलानामेय चक्षुर्दर्शनिनां चतुरिन्द्रियपंचेन्द्रियाणां सम्भवति ?, चतुरिन्द्रियाणां हि संख्येयः काल
पंचेन्द्रियाणां तु सातिरेक सागरोपमसहस्रमेकं प्रस्तुतग्रन्थे सिद्धान्ते च कायस्थितिरुक्ता, न चैताँश्चतुःपंचेंद्रियान् विहायान्येषां
चक्षुर्दने सम्भयति, ततः सिद्धान्तोक्त एव चक्षुर्दर्शनस्य स्थितिकाला युक्त्या संगच्छते, न तु प्रस्तुतग्रन्थोक्तो, युक्तिविरोधादिति,
अचक्खु 'त्ति, अचक्षुर्दर्शनी जीवः चक्षुजशेपेन्द्रियचतुष्टयदर्शनलान्धमान् जन्तुरिति तात्पर्यम्, अभव्यमाश्रित्यासी अकारस्य
लुप्तस्येह दर्शनादनादिरपर्यवसितश्च भवति, अमन्यानां स्पर्शनेन्द्रियमाश्रित्याचक्षुर्दर्शनलब्धरनादित्वादपर्यवसितत्वाच्चेति,
'सपञ्जवसिओत्ति य' त्ति अनादिरित्यनुवर्तमानमेव सम्बध्यते, ततश्च स एवाचक्षुर्दर्शनी जन्तुर्भव्यमाश्रित्यानादिः सपर्यवसितय
भवति, मव्यानां स्पर्शनेन्द्रियमपेक्ष्याचक्षुर्दर्शनलब्धरनादित्वात् केवलज्ञानोत्पत्तिकाले पर्यवसितत्वाञ्चेति, अरधिदर्शनकालदर्शन-
योस्तु स्थितिकालो ग्रन्थविस्तरमयादिकारणात् स्त्रकता नोक्तः, स चागमे इत्थं प्रतिपादितः स्वयमेव द्रष्टव्यः- 'ओहिदंसणी
भंते ! ओहिदसणित्ति कालओ केच्चिरं होइ ? गोयमा ! जहण्णेणं एक समयं उक्कोसेण दोछावट्ठीओ सागरोक्माणं साइरंगाउ 'त्ति,
अस्य भावना- इह विर्यदमनुष्याणामन्यतरः कथिद्विभंगज्ञानी सप्तमनरकपृथिव्यां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमस्थितिषु नरक त्पनः, तत्र
चोद्वर्गचाकालासन्नं सम्पन प्रतिपय पुनः प्रतिपत्य च विभंगज्ञानान्वित एकाविग्रहेण पूर्वकोटोस्थितिषु तिर्यक्षु जातः, स्वापुम्पयन्ते
॥२३९॥

·मीना
कालद्वारे
अचक्षुर्द-
र्शनादि
स्थिति
कालः
।२४०॥
चाप्रतिपतिताविभंग एव पुनरपि सप्तमपृथिव्यां प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमायुनारको जातः, पुनरप्युद्वर्तनाकालप्रत्यासचौ सम्यक्त्वं
प्रतिपय पुनः परित्यज्य चाप्रतिपतितविभंग एवाविग्रहेण पूर्वकोट्यायुकेषु तिर्यक्त्पन्नः, इत्येवं तावदका पद्पष्टिः सागरोपमाणां
मातिरका सिद्धा, द्वितीया त्वसावित्थमवगन्तव्या-स एव जीवोऽप्रतिपतितविभंगस्तिर्यग्भ्यो मनुष्येषविग्रहेणोत्पन्नः, तत्र च
मम्यम् अवधिं च प्राप्य 'दो बारे विजयाइसु गयस्स तिन्नच्चुए अब ताई' इत्यादिप्रागुक्तक्रमेणाप्रतिपतितमवाधिज्ञानं धारयन्न-
पधिदर्शनस्य द्वितीयां सातिरेकपट्पटिसागरोपमाणां पूरयति, परतस्तु मुक्तिमवाप्नोतीति, इह च विभंगज्ञानावधिज्ञानयोः परस्पर
भेदो दर्शनं तु सामान्यापयोधरूपं द्वयोरपि तुल्यत्वादवधिदर्शनमुच्यते, आगमे तथैवाभ्युपगतत्वादित्यवधिदर्शनस्य सातिरेके द्वे प-
ट्पष्टी मागरोपमाणां नरन्तर्येणावस्थितिकालः सम्मन्नो भवति, आह-कस्मात् पुनः सप्तमनरकपृथिव्यां विभंगज्ञानी वाराद्वयं स्वायुपर्यन्ते
सम्यस्य ग्राहिता?, उच्यते, विमंगज्ञानस्य निरन्तरं परतः स्थित्यभावात्,तथा च प्रागुक्तम्-'विभंगगाणी जहण्योग एकं समयं उफोसण
तेजीसं मागरोचमाई देसणाए पुचकोडीए अमहियाई ति, पुनरम्याह-तिर्यङ्मनुप्येष तर्हि किमर्थमविग्रहेण विभंगज्ञानी उत्पादितः?
सत्यं विग्रहेण अनाहारकत्वप्रसङ्गात्, तिर्यगमनुष्येषु च विमंगलानिनोऽनाहारकत्वस्य निषेधात् तदुक्तम्-विभंगनाणीण पंचेंदियति-
रिक्सजोणिया मणमा य आहारगा अणाहारगा?, आहारगा नो अणाहारग" नि,तदेवमेतेषां व्याख्यानमुपदर्शितम्, अन्ये त्वैवं व्याचक्षते
किं नः गतमनरकपृथिवीनियासिनारकादिपरिकल्पनपा।, सामान्यनन नारकर्तिहलरामरभवेषु पर्यटतः खवधिविभगी निरन्तर
मातिरेकमागरोपमपट्पष्टिद्वयं भवतस्तनोअधिदर्शनस्य निरन्तरमेतावानवस्थितिकाल इत्यलं विस्तरेण, केवलसामान्यावबो-
घस्यरूपस्य तु कालदर्शनस्य मादिरपर्यवमितः स्थितिकाल इति गाथार्थः ॥ २३३ ॥ अथ भव्यत्वादिगुणानां स्थितिकालमाह-
॥२४॥

·जीचममा
रमन
भव्याभव्य
सिद्ध
स्थिति
काला
॥२४॥
भयो अणाइ संतो अणाइतो भवे अभव्यो य । सिद्धो य साइऽणतो असंखभागंगुलाहारो ॥ २३४ ॥
भष्यस्तापदनादिः सान्तथ भवति, इदमुक्त भाति-भव्यस्य जन्तोर्योऽसौ भव्यत्वगुणासोऽनादिकाला प्रवृत्तत्वादनादिरुच्यते,
मिद्धावस्यायो तु नियमानिवर्तिप्यतीति सान्तः प्रतिपाद्यते, सिद्धो हि न भव्यो नाप्यभव्यः, तथाहि भविष्यति मुक्तिपर्यायेणेति
मप्य उच्यते, न भविष्यति मुक्तिपर्यायेण कदाचिदपोति चामव्यो व्यपदिश्यते, सिद्धस्य चैतद् द्वितयमापि नास्ति, मुक्तिपर्यायस्य
तेनानुभ्यमानत्वात् , तस्माद्भव्यत्वस्प सिद्धावस्थायां निवृत्तत्वात् सान्तत्वमवसेयम् , अभव्यस्त्वनाद्यनन्तः अनादिकालात् प्रवृत्तत्वा-
दनादि तस्यामव्यत्यं, मुक्तिपर्यायस्य च कदाचिदप्यप्रास्तस्य तदनन्तमित्यर्थः, 'सिद्धो य साइऽणतो'ति सिद्धस्य सिद्धत्वं विशुद्ध-
शानदर्शनचारित्रानुष्टानानन्तरभावित्वात् सादि भरति, लन्धस्य च कदाचिदपि प्रतिपाताभावादनन्तमितिभावः, आहारकत्वगुणस्य
स्थितिकालमाह--'असंवभागंगुलाहारों' ति, आहारको जीपस्तनापेन निरन्तरमंगुलासयेय गागक्षेत्रप्रमाणं कालं यावद-
पतिष्ठते, इदमुक्तं भवति-'अंगुलअसंसभागो ओसप्पिणिओ असंरोज्जा' इति वचनादंगुलासंख्येयभागप्रमाणे क्षेत्रसंख्येया
उत्सर्पियो भनन्ति, वतवाहारकः प्राणी निरन्तरमाहारकपुद्गलान् गृहानः कश्चिज्जघन्यतखिसमयोनक्षुल्लकमवग्रहणं यावत्
प्राप्यते इत्येतत् सूत्रेऽनुपातमपि स्वयमेव द्रष्टव्यम्, उत्कृष्टतस्त्वसङ्खयेया उत्सर्पिण्यवसर्पिणीर्यावनिरन्तरमाहारको लभ्यत इत्येतत्तु
पत्रेऽप्यभिहितामिति, तत्र जपन्यपदमित्थं भायनीयम-कथिदेकेन्द्रियादिर्जीवो मृतः पूर्वाभिहितप्रकारेण च विग्रहे समयत्रयमनाहारको
भूत्वा सुखरुमवग्रहणायुप्केषु पृथिव्यादिपूत्पन्नः, तत्र च तावन्तं कालं निरन्तरमाहारको भूत्वा मृतः पुनरपि विग्रहेऽनाहारको जात
॥२४१॥

·भाविनो
भावाः
२४गा
इत्या उपन्यतखिसमयोनं क्षुल्लकभरग्रहणमाहारकत्वमिति, उत्कएपदभावनायां त्वसंख्या उत्सपिण्यवसर्पिणीर्यावद्भवान्तरेषप-
धमानोऽविप्रणयोत्पद्यते, ततवैतापन्तं कालं उत्कृष्टतो निरन्तरमाहारको लभ्यते, उक्तञ्च-"छउमत्थाहारए णं भंते ! छउमत्था-
हारपनि कालओ केच्चिरं होइ ?, गोयमा! जहण्णेणं खुडरगभवग्गहणं विसमऊणं उक्कोसेणं असंखेज्ज कालं. असंखेज्जाओ
फालओ ओमाप्पणीउस्सप्पिणीओ खेचओ अंगुलस्स असंरोज्जहभाग "ति इति गाथार्थः ।। २३४ ॥ अथ काययोगादि-
गुणानां पूर्ववतेऽनभिहितं जपन्यस्थितिकालमामेधित्सुराह-
काओगी नरनाणी मिच्छ मिस्सा य चक्खुसण्णी य । आहारकसायीवि य जहणमंतोमुहुत्तंतो ॥ २३५ ॥
पीयत इति काया-दारीरे नख केरलस सम्बन्धी योगो-च्यापारः स यस्यास्त्यसौ काययोगी, अस्य च जपन्यतोऽन्तर्मुञ्जम-
पस्थिनिकालः, उत्कृष्टतस्तु प्रागेव 'काओओऽणंतकाल ' मित्यादिगाथायामभिहितः, जघन्यकालस्य भावनाऽप्येतद्गाथावृत्ती
प्रागुकेति नेहोच्यते, 'नर' नि भावप्रधानत्यानिर्देशस्य नरत्वमित्ययः, तचेह पुरुषवेदरूपं पुंस्त्वं मनुष्यत्वं वा, तत्र पुरुषवेदस्य
जपन्यतोऽन्तर्मुहर्नलक्षणः स्थितिकालः पूर्वमेव 'देवी पणपण्णाऊ इत्यित्त' मित्यादिगाथावृत्ती मावितः, मनुष्यत्वं तु जघन्यतोऽ-
न्तर्मन भवतीनि प्रतीनमेक, मनुप्पाणां जपन्यतोऽन्तर्मु युष्कत्वेन प्रागडेय प्रतिपादितत्वादिति, उत्कृष्टोऽप्येतदकालः प्रागे-
पोक्तः 'नाणि' नि मामान्पेन बानमस्यास्तीति ज्ञानी, सच जपन्यतोऽन्तर्मुहुर्तमुत्कृष्टतोऽपर्यवसितलक्षणमनन्तं कालमवाप्यते,
तर मिध्यादृष्टिः सम्यव प्राप्त जानी मातस्तद्भावन चान्तमु स्थित्वा पुनर्मिथ्यात्वं गतोऽज्ञानी सम्पत्र इत्येवं जघन्येन
.
॥२४२॥

·अन्तर्महर्न स्थापिनो भावाः . दीवसमारं, हमीवृत्ती कालद्वारे ॥२४३॥ शानिनोऽन्तर्मुहूर्तमवस्थितिकाल हीत. उत्कृष्टतस्तु केवलज्ञानलक्षणं ज्ञानमाश्रित्य ज्ञानी अपर्यवसितलक्षणमनन्तं कालं लभ्यत इति मुखोयमेवेति, 'मिच्छं' ति मिथ्यात्वं जघन्यतोऽन्तर्मुचं भवति, तञ्च सम्यग्दृष्टेः प्रतिपत्य मिथ्यात्वं गतस्य तत्र चान्तर्मुत्तं स्थित्वा पुनर्लन्धसम्यक्त्वस्य प्रागेप 'मिच्छत्तमणाईयं अपज्जवसिय मित्यादिगाथावृत्तौ उत्कृष्ट कालमावानां प्रक्रमे भावि- तमेव, 'मिस्सा यत्ति मिश्र सम्यग्मिथ्यात्वमिति वात्पर्यम् , तदपि जघन्यतोऽन्तर्मुहूतं भवति, अस्य च सम्पग्मिध्यात्वस्य जघन्य उत्कृष्टच स्थितिकालः 'सासायणेगजीवियेत्यादिगाथायां सूत्रकता प्रागप्युक्तः, किन्तु जघन्यतोऽन्तर्मुहर्चस्थितिकगुणा- मिधानप्रस्ताचात् पुनरप्याभिहित इति, 'चक्खुति चतुःपंचद्रियाणां चक्षुद्वारोत्पमसामान्योपयोगलक्षणं चक्षुदर्शनं तदपि जपन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमेव भवति, उत्कृष्टस्त्वेतदवस्थितिकालः पूर्व विभंगस्स भवहिईत्यादिगाथायामुक्तः, “सण्णी यांति संशिपंचेंद्रियगर्भजो जीवः, सोप निरंतरं तद्भावेन जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमेवावतिष्ठते, उत्कृष्टापस्थितिकालस्तु 'पुरिसत्तं सण्णिावं च सयपुहुत्तं च उदहीण 'मित्यत्रय प्रतिपादितः, 'आहार'ति आहारयतीत्याहारको जीवः, सोऽपि निरंतरं तद्भावे जघन्यतोऽन्तर्मु- हूर्तमवाप्यते, आह-ननु 'असंखभागंगुलाहारो'त्ति उत्कृष्टाहारकस्थितिकालप्रीतपादकगाथाऽवयवविवरणप्रक्रमे त्रिसमयोन क्षुलकभवग्रहणमाहारकत्वस्य जघन्यः स्थितिकाल उक्तोत्र त्वन्तर्मुहूर्तलक्षण इति कथं न विरोध इति, नैतदेवं, भावार्थापरिज्ञाना- घतोऽनाप्याहारकत्वस्य जघन्यस्थितिरूपतया यदन्तमुहूर्तमुच्यते तदपि त्रिसमयोनक्षुल्लकमवग्रहणमानेमवावसेयम्, अन्तर्मु- हूर्तस्यानकभेदत्यादिति न कश्चिद्विरोध इति, कसायाविय'त्ति कपायाः सामान्येन कपायमोहनीयकम्र्मोदयरूपा इह गृह्यन्त, सामान्येन सकपायित्नमात्रं कायशब्दवाच्यत्वेनेह विवक्षितमित्यर्थः, सच्चागमे स्थितिकालमपेक्ष्य भंगकत्रयवर्तित्वनोक्तम् । ॥२४३॥ .

·समयमात्र
स्थितिका
भावा:
कालद्वारे
॥२४४॥
तद्यथा- सकसाई ण भैत ! सकसाइत्ति कालओ कोचर होइ ?, गोयमा ! मकसाई तिविहे पण्णत्ते, तंजहा अणाईए वा अपज्जपसि-
ए अणाईए वा सपज्जयासिए साईए वा सपञ्जयसिए, तत्थ जैसे साई सपज्जयसिए से जहणणं अंतीमुहुतं उकोसेणं अवड्वपोग्गल-
परियष्टुं देखणं"ति, तत्र मिथ्यात्वस्येव प्रथमभंगकोऽवाप्पभयानां, द्वितीयस्त्वनादिमिथ्यादृशां भन्यानां, तृतीयभंगके
तु य उपशान्तवीतरागावस्थायामरूपायीभूत्वा प्रतिपत्य पुनः सकपायित्वं प्रतिपद्यतेऽन्तर्मुहूर्ताच्च पुनरप्युपशमश्रेणौ कृतायामकया-
यी सम्पद्यते तस्यान्तर्मुहर्चप्रमाणं जघन्यपदवर्ति सकपायित्वं लभ्यते, यस्तूपशान्तचीतरागावस्थायाः प्रतिपत्य सकपायीभूत्वाऽपार्द्ध-
पुद्गलपरावर्त यावत् संसारसागरं परिम्रम्य पुनरम्यकषायी भवति तस्योत्कएपदोक्तं सकपायित्वं द्रष्टव्यम् , प्रस्तुतविचार्यमाण-
गाथायां तु सकपायित्वस्य तृतीयभंगकजघन्यपदमेवोक्तम्, शेपं तूपलक्षणत्वात् स्वयमेव द्रष्टव्यम् , अन्तर्मुहूर्तस्थितिगुणकालस्यैव
प्रस्तुतगाथायामभिधातुमिष्टत्वादिति, 'जहण्णमंतोमुहुत्तंतो' ति एतत् पदं काययोगादिषु प्रत्येकं सर्वत्र योजनीयं, तच्च योजित-
मेति गाथार्थः ।। २३५ ।। तदेवमन्तर्मुहास्थतिकगुणाः सम्पिण्ड्योक्ताः, साम्प्रतं तु जयन्यतः समयस्थितिकान् मनोयोगादीन
गुणान् संगृह्य विवक्षुराह-
मणवइउरलविउव्विय आहारपकम्म जोग अणरित्थी । संजमविभागविभंग सासणे एगसमयं तु॥ २३६ ।।
जघन्यत इति पूर्वगाथातोऽनुवर्तमान सम्बध्यते, योगशब्दोपि' कम्मजोग 'त्ति अस्मिन् पदे उपात्तोऽपि यथासम्भव-
मन्यत्रापि योज्यते, ततश्च मनोयोगस्तापज्जपन्यतः समयमेकं भवति,कस्यचिद्गर्भजपंचद्रियस्य समयमेकं मनःपर्याप्त्या पर्याप्तत्वमा-
॥२४४॥

·जीवसमासे हैमीवृत्तौ कालद्वारे समयमात्र स्थितिका भावाः जघन्यतः ॥२४५॥ साध तदनन्तर मरणसम्भवादिति, एवं वाग्योगोऽपि जघन्यतः समयमेकं भवति, कस्यापि द्वीन्द्रियादिजीवस्य समयमेकं भाषापर्याप्त्या पर्याप्तत्वमनुभूय तदनन्तरं मरणभावादिति, ' उरल'त्ति, औदारिकशरीरी वैक्रियं कृत्वा प्रयोजनसिद्धी परित्यज्य च पुनरौदारिकमागतः समयमेकं जीवित्वा मृतः कार्मणयोगी चैक्रिययोगी या सञ्जात इत्यनया विवक्षया औदारिककाययोगो समपस्थितिको भवति, वैकियलब्धिरहितानां तु पृथिव्यादीनामौदारिककाययोगो जघन्यतोऽप्यन्तर्मुहर्तिक एव विज्ञेयः, · उब्धिय ' ति औदारिकशरीरिणा पानादिना क्रियमारब्धं, तदारम्भ च समयमेकं जीवित्वा मृतो योगान्तरं चापन इत्येवं वैक्रियकाययोगोऽपि जघन्यतः समयमवाप्यते, आहारय - त्ति चतुर्दशपूर्वधर आहारकशरीरयोग्यान् पुद्गलान् समयमेक गृहीत्वा मृत इत्याहारककाययोगो जघन्यतः इत्येवं तावत् केचिद् व्याचक्षते, एतच्चानागमिकाभव लक्ष्यते, आहारकशरीरस्यागमे जघन्यतः उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहर्तस्थितिक- खेनोक्तत्त्वात् तस्मात् कृताहारकशरीरचतुर्दशपूर्वघरः कार्यसिद्धिप्रत्यासत्तिकाले मनोयोगाद्वाग्योगाद्वा उत्तीर्य पुनरपि च समयमेकमाहा- रककाययोगमनुभूयौदारिकशरीरं प्रतिपद्यत इत्यनया कयाचिद् विवक्षया यदि पर जघन्यतः, समयस्थितिकोऽयमाहारककाययोगो भवतीत्यल पिस्तरेण । 'कम्मजोगति विग्रहे यदा एक समयमनाहारको भरति तदा कामणकाययोगस्य जयन्यतः समयस्थि- तिकत्वमयगन्तव्यम्, ' अणरित्थि 'त्ति न नरोऽनरः पयुदासाश्रयणानपुंसकोज विवक्षित ततश्चानश्च स्त्री चानरखियौ, नपुंस- कोदस्त्रीवेदावित्ति भाषः, तयोरपि प्रत्येक जघन्यतः समयः स्थितिकालः, एतच्च ' देवी पणपण्णाऊ' इत्यादिगाथावृत्तौ भावना- सहितं निर्दिष्टमेरेति, 'सजमविभाग'त्ति संयमः सामान्येन चारित्ररूपोन विवक्षितस्तस्य विभागा भेदाः सामायिकच्छेदोपस्था- . ॥२४५।।

·,
छेदोपस्था-
नीय परि-
हार
स्थितिः
-
कार
,
-
॥२४६॥
पनीयपरिहारविशुद्धिकसूक्ष्मसम्पराययथाख्यातचारित्रलक्षणाः पंच, एतेऽपि प्रत्येकं जघन्यतः समयस्थितिका भवंति, एतदपि
भावनासहितं 'छावहिउयहिनामा साहीया' इत्यादिगाथाविवरणे दर्शितमेवेति, 'विन्भंग' त्ति विभङ्गज्ञानमपि जघन्यतः
समयस्थितिकमेव, यथा चैवं तथा 'विन्भंगस्स भयहिई' त्यादिगाथावृत्तौ प्रोक्तमेवेति, 'सासणे' ति सासादनसम्यक्त्व-
मपि जघन्यतः समयस्थितिकं, एतच्च सूत्रकृताऽपि 'सासायणेगजीविये ' त्यादिगाथायां प्रागुक्तमेव, केवलं समयस्थितिकगुण-
संग्रहप्रक्रमात् पुनरप्युक्तमिति न पुनरुक्ततादोपो भावनीय इति, मनोयोगादीनां चोत्कृष्टोऽवस्थितिकालः सूने तत्र प्रागेवोक्त इति
नेहाभिहित इति गाथार्थः ॥ २३६ ॥ पूर्व सामायिकादिचरित्रविभागानां पंचानामप्येकैकजीवाश्रिता जघन्य उत्कृष्टश्वोक्तः स्थि-
तिकालः, साम्प्रतं छेदोपस्थापनीयं परिहारविशुद्धिकं च चारित्रं नानाजीयेपव्यवच्छिन्नं जघन्यत उत्कृष्टतश्च कियन्तं कालमवाप्यते
इत्येतद्विशेषतीश्चन्तयितुकामो जघन्यतस्तावचिन्तयति-
अड्डाइज्जा य सया वीसपुहुत्तं च होइ वासाणं । छेयपरिहारठाणं जहण्णकालाणुसारो उ ॥ २३७ ॥
जघन्यतः साद्धं वर्षशतद्वयं नानाजीवेप्पव्यवच्छिन्नं 'छेय'त्ति छेदोपस्थापनीयं चारित्रमवाप्यत इति सम्बन्धः, एक-
चोत्सर्पिण्यास्तृतीयारके नवाशीतिपक्षेषु गतेषु प्रथमतीर्थकरोत्पत्ची छेदोपस्थापनीयचारित्रे प्रवृत्तेतृतीयवर्षशतलक्षणे ततीर्थ
द्रष्टच्यम्, द्वितीयतीर्थकरतीर्थे छेदोपस्थापनीयचारित्राभावादिति, 'परिहारगाणं ' ति परिहारविशुद्धिकचारित्रिणां पुनर्ज-
धन्यकालस्यानुसार अनुसरणं निरन्तरप्रवृत्तिरित्यर्थः, विंशतिपृथक्त्वं वर्षाणां भवति, कथमिति चेदुच्यते, वर्षशतायुपा केनापि नवकेन
॥२४६॥

·जीवसमासे हेमीपती फालद्वारे छेदोप- स्थाप्य परिहार- ॥२४७॥ गणन पूर्वोतहतोरेकोनत्रिंशद्वर्षेषु गतेप्पवसर्पिणीचरमतीर्थकरसमीपे परिहारविशुद्धिकचारित्रं प्रविषयकसप्ततिं वर्षाणि निरन्तरम- नुपागलेत, तदायुःपर्यन्ते । तत्समीप वर्षशतायुपैवान्पेन नवकगणेन पूर्वोक्तयुक्तित एचकोनविशदपु स्वायुषोऽतिक्रान्तेषु प्रस्तुतचारित्रमङ्गीकृत्यैकसमतिमेव वर्षाणि निरन्तरमनुष्टितं, अतः परमिदं न कोऽपि प्रतिपद्यते, तीर्थकरं तत्समीपप्रतिपन्नप्रक. तचारित्रं पा विहायान्यस्यान्तिके तत्प्रतिपनिपेधादिति, एवं च सति द्विचत्वारिंशं वर्षशतं निरन्तरमेतत्प्रतिपत्तिरुक्ता मरति, एतदेव च विंशतिपथ स्ववाच्यत्येन विवक्षिवमनायगन्तव्यम्, वर्षद्वयाधिकाभिः सप्तभिर्विशतिभिर्मध्यमस्य विंशतिपृथक्त्व- स्य भावादिति गाथार्थः ॥ २३७ ॥ एतयोरेव चारिनयो नाजीवगतमुत्कृष्ट कालमाह- कोडिसपसहस्साई पन्नास हुँति उयाहिनामाणं । दो पुचकोडिऊणा नाणाजीचहि उकोस्स } २३८ ॥ नानाजीपेपूरकृष्ट कालमाथिल्प पूर्वगाथानोऽनुवर्तमानं छेदोपस्थापनीयचारित्रं पंचाशनकोटिशतसहस्राप्युदधिनाम्ना-साग- रोपमानां भवति, पंचाशत्कोटिलक्षसागरोपमप्रमाणेऽवसर्पिणीकालप्रथमतीर्थकरतीर्थे निरन्तरमव्यवच्छिन्नं प्राप्यत इत्यर्थः, द्विवीपादितपिठचीपु छेदोपस्थापनीयचारित्राभावादिवि, पूर्वगाथाया एवानुपर्तमान परिहारविशुद्धिकं चारित्रं नानाजीवत्वकष्टता दे पूर्वकोटी देशोने निरन्तरमयाप्यते, तथाहि-अवसर्पिणीकालप्रथमतीर्थकरस्यान्तिके पूर्वकोट्यायुपा नवकेन गणेनकोनविंशद्वषः स्वा- पुषोऽतिकान्तः परिहारविशुद्धिकचारित्रं प्रतिपन्नमामरणान्तं च परिपालित, तदायुःपर्यन्ते च तत्समीपे पूर्वकोट्यायुपैवान्पेन नवफग- णेन सायुकादेकोनविंशद्वः स्वायुपः समतिकान्तः परिहारविशुद्धिकचरित्रं प्रतिपन्नमामरणान्तं च परिपालितम् , अतः परमिदं न . ॥२४७

·वैक्रियाहा-
रक मिश्र-
कालद्वार
काल:
पास कोऽपि प्रतिपद्यते, तीर्थकरतदासपको विहायान्यसमीपे तत्प्रतिपत्त्यनुज्ञाऽभावाद्, एवं च सत्यष्टपंचाशद्वपलक्षणेन देशेन न्यूने द्वे
हमीवृत्ती पूर्वकोटी याचदुत्कृष्टतो निरन्तरमिदमवाप्यत इत्युक्तं भवति, एते च छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकचारित्रे उत्सर्पिण्यवसापणीकाल-
प्रथमचरमतीर्थकरतीर्थ धेय भवतः, मध्यगतद्वाविंशतितीर्थकरकाले महाविदेहेषु च तदभावाद, अतो न तत्र ते दर्शिते इति भावः,
॥२८॥
उक्तं च प्रज्ञप्ती-"छओवट्ठायणियसंजयेणं भंते ! कालओ केचिरहोंति ?, गोयमा !जहणेणं अड्डाइज्जाई वाससयाई उक्कोसंग पन्नासं
सागरोवमकोडिमयसहस्साई" ति, " परिहारविसुद्धियसंजया गं भंते ! कालओ केचिरं हुंति ?, गोयमा ! जहणणं देखणाई
दो वाससयाई उकासेणं देरणाओ दो पुत्वकोडिउ" नि, आह-यद्येवमनेन रूपेण सामायिकादिचारित्राणामपि कालो वक्तव्यः सम्भ-
| पत्येव, किमिति तत्परिहारेण प्रस्तुतचारित्रद्वयस्यैवायमुक्त इति, सत्यं, किन्तु सामायिकयथाख्यातचारित्रे तावन्महाविदेहादिपु सर्वका-
लं भावात् सर्वदेव भवतः, सूक्ष्मसम्परायचारित्रं तु जघन्यतः समय उत्कृष्ट तस्त्वन्तर्मुहूत्तं भवतीति स्वयमेन द्रष्टव्यम्, उक्तंच-" सुहु-
मसंपरायसंजया णं भते ! कालओ केचिर हुति ?, गोयमा ! जहणेणं एकं समयं उकोसणं अंतोमुहु" ति, ततः परं क्षपकश्रेण्यु-
पशमश्रेप्योरन्तरसद्भावाच्छेणे श्वान्यत्र सूक्ष्मसम्परायचारित्राभावादिति भाव इति गाथार्थः ।।२३८॥ योगानामप्येकजीवाश्रितः स्थि-
तिकालः प्रागभिहितो, नानाजीवाश्रितं तु तमभिधित्सुराह-
पल्लासम्बियभागो चेउन्चियमिस्सगाण अणुसारो । मिनमुहुत्तं आहारमिस्ससेसाण सम्बद्धं ।। २३९ ।।
वैक्रिय कार्मणेन सह मिश्रं येपुते वैक्रियमिश्राः काययोगास्तैपां पल्योपमासंख्येयभाग यावदनुसरणमनुसारो-निरन्तरप्रवृत्ति-
॥२४॥

·शेप काल दिमागाति देशः जीपमालि रिस्पा, नरकगनिदेवगत्योः पल्पोपमासंरपेयभाग यारदुरुपता क्रियमिश्रकाययोगो निन्तरमवाप्यते, परतोऽन्तरसद्भावादिति भावः नामी. पदि पूनफियलाधमना निर्यदमनुष्याणां चैक्रियशरीरारम्भकाले तत्परित्यागसमये या यो चैक्रियामिश्रकाययोगोऽन्यत्राभि- कातडार हिनः मोजीह रिपश्यते तदा मर्दियामा निर्दिश्यते, न कदाचनापि तद्व्यवच्छेदो, यदाह-" ओघतो क्रियमिश्रशरीरकाययोगिनो नारकादया सदैव मपन्नीति, ""भिन्न मुद्त्तं गाहारमिस्स 'नि आहारफमौदारिफेण मिश्र पत्रासी आहारकमिश्रः फापयोगः, ॥२५९॥ र मिनमुहर्गमन्तहणं यामनिरन्तरमपाप्यते न परतः, इदमुक्त भपति-पंचदशस्वपि फर्मभूमिप्पाहारकमिश्रकाययोगवृत्यश्चतुर्दश- पूर्णविदा निरन्तरमन्तमुहर्रमेव लभ्यन्त, पातः सम्पूर्णाहारकस्तदभावस्य पा सम्भवादिति, सेसाण सम्बर्द्ध ' ति उक्त- योगदयं आहारकझायमार्ग र हतीयं पर्नेयित्या शेपयोगांना सत्यारात्यादिभेदभिन्नमनोवाम्योगीदारिकामश्रेयक्रिपकार्मणकाय- गोगलक्षगाना नानाजीवा सर्गद-सर्वकालमपस्थिनिः, नानाजीयेषु हि द्वित्रिचतुःपंचेन्द्रियेषु सत्यासत्योभयानुभयभेदमिन्ना मनोगग्योगास्तावत् सर्पदवाव्यान्छिनाः प्राप्यन्ते, तथादारिकाण्यौदारिफामिश्राणि च शरीराणि प्रत्येकमसंख्येयलोकाकाशप्रदे- पाराधिनमागानि मामान्येन निर्यामनुप्येषु सर्दवाव्यवच्छिन्नानि लभ्यन्वे, पैक्रियशरीराण्यपि नारकादिनानाजीवेवसंख्येय- अधिप्रदपराशिप्रमाणानि गर्नेदेव लोफेस्मिनन्ययच्छिन्नानि भान्ति, कार्मणशरीराणि तु सर्वसंसारिजीवानामनन्तानि सदैव न प्पपछिपन्ने, आहारफाययोगस्ताई कि सर्वकालं न लभ्यते चुनाव पर्जित इति चेदेवमेतत् , तथा चोक्तम्- "आहारगाई लोए छम्मार्ग जान लिपि कयाइ । उपोसणं नियमा एक समयं जहणेणं ॥ १ ॥ हुंताई जहणेणं एफ दो तिनि पंच व हवति । उफांगणं जुग पुहुगमेगं सहस्साणं ॥ २॥"ति. इह च गाथायो यद्यपि 'सेसाण सव्वद्ध ' मिति भणनादाहारककाययो- ॥२४९।।

·वृत्ता अंतरद्वार अजीव स्थिति- ॥२५॥ गस्याप्युपादानं प्राप्नोति तथाऽपि गाथाऽवयवस्यास्य प्रायोवृत्या प्रवृत्तः सिद्धान्तानुरोधात् स्वयमपि तद्वर्जनं द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ॥ २३९ ॥ तदेवं भवस्थितिकायस्थिीतगुणविभागस्थितिलक्षणं जीवसमासविपयं त्रिविधीप कालमभिधायोपसंहरबाह- त्य य जीवसमासे अणुमज्जिय सुहुमानउणमइकुसलो । मुहुमं कालविभागं विभएज्ज सुयम्मि उवउत्तो॥२४०॥ अनन्तः श्रुतसमुद्रापरिमितास्तदभिहिता जीवसमासविषयाः पदार्थास्तत् कियता प्रत्येकमहं स्थितिकालं वच्मि, तस्माद् वचनव्यत्ययेन जीवसमासेप्येतेषु कालद्वारमाश्रित्य विचारणीयत्वेन प्रक्रान्तेपु स्थूलस्य कियतोऽपि मयाऽप्यभिहितत्वात् सूक्ष्ममति- गम्य सूक्ष्ममपरमपि सम्भपिन जीवसमासविषयं कालविभाग-स्थितिकालभेदं श्रुते उपयुक्तः तदनुसारेणैव विभजेत् , स्वयमपि विभागेन प्रतिपादयेत्, किं कृत्वा - अनुमज्ज' विमृश्य विमर्श द्वारेण तस्यैव श्रुताम्भोधेरन्तः समवगाह्य, क इत्याह-सूक्ष्मनिपुणमति- कुशला, अतिनिविडानामपि पदार्थानामन्तः प्रविश्य तत्त्वावगमात् समा, तथा सूक्ष्मलक्ष्मतरसूक्ष्मतमपदार्थपरिच्छेददक्षत्वानिपु- णा यासौ मतिस्तया कुशलो-विज्ञः सूक्ष्मनिपुणमतिकुशलः, इदमुक्तं भवति-अन्यस्य कथितमात्रावधारणापि सन्देहात् स्वमत्याऽभ्युहा दूरस्थितत्वाद्यथोक्तमतिरेव कश्चिच्छुतानुसारेण विमृश्य जीवसमासविषयमपरमपि कालविभाग यथोचितमभिध्यादिति गाथार्थ: ।। २४० ।। तदेवमभिहितो जीवसमासविषयः स्थितिकालः, साम्प्रतमजीवविपयं तमभिधिरसुराह- तिपिण अणाइअणता तीयद्धा खलु अणाइया संता । साइअणंता एसा समओ पुण घमाणद्धा ॥२४१॥ धर्माधर्माकाशास्तिकायाः कालपुद्गलाचेति पञ्च तावदजीवद्रव्याणि, एतेषु चमध्ये द्रव्यार्थतया धर्माधर्माकाशास्तिकायलक्षणानि EX ॥२५०11

·अजीवान
स्थितिः
हमीनी
अंतरद्वार
॥२५॥
वीयजीवारस्यद्रयाण्यनायनन्तानि भवन्ति, अनादिकालाचसामान्यरूपस्य प्रवृत्तवाद्, भविष्यत्काले तु कदाचिदप्पव्यवच्छे.
दादिति, कालोऽपि सामान्यरूपेण अनयैर युक्त्याऽनाद्यनन्त एन, विशेषरूपतया तु चिन्त्यमानः स तावत् त्रिधा भवति, तद्यथा-अतीता-
द्धा एम्पादा वर्तमानाद्धा चीत, तत्राद्धाशब्दः स्त्रीलिङ्गप्रतिरूपकोऽव्ययः कालपाची, ततश्चातीता चासी अद्धा चातीताद्धा, अवी-
तकाल इत्यर्थः, सेयमतीतकालरूपाऽतीताद्धा सलवधारणे अनादिका सान्तव च भवति, न विद्यते आदिर्यस्याः साऽनादिका, सहान्ते-
न पर्तते इति सान्ता, प्रज्ञापकमरूपणाकालवर्तिनं हि समयमाधी कृत्वाऽतीतकालस्यातीताद्धारूपता व्यवस्थाप्यते, ततस्तस्या
अनादिकाला प्रवृत्त्यादनादिवा पर्चमानसमयपर्यन्तत्वातु सान्तता, 'साइ अर्णता एस ' ति एण्यति-वर्तमानसमयादूर्वा |
परनिंप्यत इत्येप्या, सा पुनः सादिरनन्ता च भवति, वर्चमानसमयादनन्तरं तत्प्रवृत्तिरिति सादित्व, पुरतस्त्वपर्यवसानत्वाद-
नन्तत्वमिति, 'समओ पुण वहमाणद्धति प्रज्ञापकप्ररूपणापेक्षया इदानीं वर्तत इति वर्तमाना सा चासौ अद्धा च
वर्तमानाद्धा, सा पुनरेकममयरूपैर भवति, अतीतसमयस्यातीतादाऽनुप्रवेशादनागतसमयस्य त्वेप्याद्धामीलनात् पारिशेष्यत एव
वर्तमानाद्धा एकममयरुपंपावतिष्ठत इतिभाव इति गाथार्थः ॥ २४१ ॥ अथ पुद्गललक्षणानामजीवानां स्थितिकालमाह-
काला परमाणुस्स य दुपएसाइणमेव ग्वधाणं । समओ जपणमियरो उस्सप्पिणिओ असंखज्जा ॥२४२ ॥
परमाणोदिप्रदेशादीनां च स्कन्धानां प्रत्येक कालो भवति, कियानित्याह-जघन्यः समय इतरस्तु-उत्कृष्टेाऽसह थेया उत्सर्पिण्य-
वमर्पिण्यः, इदगुक्तं माति- एकाकी परमाणुस्तद्रूपतया जघन्यतः समयमुत्कृष्टतस्त्वसवयेया उत्सर्पिण्यवसप्पिणीर्यावदवतिष्ठते, एवं
॥२५॥

·अन्तर स्व- रूपम् मीवर अंतरद्वा ॥२५॥ इणुकस्कन्धोऽपि तद्भाये तावस्थितिमान् वक्तव्यः, तथा व्यणुकस्कन्धोऽपि तथा चतुरणुकस्कन्धोऽपि एवं यावदनन्ताशु- कस्कन्धोऽप्येतावस्थित्तिमान् वाच्य इति गाथार्थः ॥२४२॥ तदेवं पञ्चानामप्यजीवद्रव्याणामाभहितः स्थितिकालः, तदभिधाने च जीवानामजीरानां चावासितः कालविचारः, तदवसाने च काललक्षणं पञ्चमद्वारं समाप्तमिति ॥ अथ 'संतपयपरूवणये' त्यादि- गाथोपन्यस्तमैवान्तरलक्षणं पष्ठं द्वारमभिधित्सुः यदिह द्वारे वक्तव्य तस्य तावत् प्रतिज्ञा कत्तु अन्तरस्वरूपं चाभिधातुमाह- जस्स गमो जत्थ भवे जेण य भावेण विरहिओ वसइ । जाय न उवइ भावो सो चेव तमंतरं हवइ ।। २४३ ॥ यस्य मनुष्यादेम॒तस्य भगन्तरं यियासोर्यत्र नरकगतितिर्यग्गत्यादौ गमो-गमनमुत्पत्तिस्तदिह द्वारे तावद् वक्तव्यमिति शेपः, अन्तरस्वरूपं पुनरेतदवगन्तव्यं किं तदित्याह-येन च पूर्वानुभूतेन तावद् नारकादिपर्यायेण विरहितो-वियुक्तो जन्तुरन्यत्र-मनुष्यादिपर्याय वसति, स च पूर्वानुभूतो भावो यावत्पुनरपि नोपैति-अनुभवविपयवा नागच्छति तावद्यः कश्चनाप्यन्तरालकालो भगति तत्सरूपमन्तरं विशेयम्, यथाऽनुभूतनारकपर्यायः कधिनतो निर्गत्य नारकपर्यायविरहितोऽनन्तकालं मनुष्यादिपर्यायेव वर्त्तते तदन्ते च मुक्तिमप्राप्नुवंस्तस्य नियमानारकपर्यायो भात्येव, ततो नरकगतेरन्यत्र पर्यटतो यस्तस्य कालो जातस्तत्स्वरूपमन्तरमवगन्तव्य- मिति, उपलक्षण चेदं गत्युपपातविरहादिलक्षणस्याप्यन्तरस्येहाभिघास्यमानत्वादिति गाथार्थः ॥२४३ ॥ अथान्तरकालाभि- धानोपकारकत्वात् कस्प जीवस्य कस्यां गतावुत्पत्तिरित्येतदनिधित्सुराह- सव्वा गई नराणं सन्नितिरिक्खाण जा सहस्सारो । घम्माएँ भवणवतर गच्छइ सयलिंदिय असपणी ॥२४४॥ |२५२॥

·नररायस-
ज्ञितिर्यगु-
त्पत्तिः
जीवसमासेनि नराणां परलोकगमने सति सर्या अपि गतयो भवन्ति, ते हि मृताः सन्तो नारकतिर्यग्नरामरलक्षणासु संसारवर्तिनीपु चतस-
हमीवृत्तों पपि गतिषु तदाह तायां सिद्धिगतौ च गच्छन्तीत्यर्थः, तियवस्तु पंचेन्द्रियास्तावद् द्विविधाः- सांज्ञिनोऽसंज्ञिनश्य, तत्र संज्ञि-
अंतरद्वार पंचेन्द्रिया नारकतिर्यगनरामरसम्मन्धिनीपु चतसृष्पपि गतिवृत्पद्यन्ते, केवलं देवगतौ य एषा विशेषस्तमाह सणितिरिक्खाणे-
त्यादि, संजिपंचेंद्रियतिरथां देवगतायुत्पद्यमानानां भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्केप्पविशेपेण सर्वत्रोत्पत्तिर्भवति, वैमानिकेषु त्वष्टमं
॥२५॥
सहसारदेवलोकमेव यावदुत्पद्यन्ते, न तु परेणानतेदेवलोकादिपु, तथाविधयोग्यताऽभावादिति भावः, असंज्ञिपंचेन्द्रिया अपि
तिर्यचश्वनसृप्पपि नारकादिगतिपूत्पद्यन्ते, केवलं नरकदेवगत्योरुत्पद्यमानानाममीपा यो विशेषस्तमुपदर्शयति- 'धम्माए' इत्यादि,
सकलानि-सम्पूर्णानि पचापीन्द्रियाणि यस्यासी सकलेन्द्रियः-पंचेंद्रियोऽसंजा-समूछेजस्तिर्यग्नारकेयूत्पद्यमानस्तावद् घनाभिधाना-
यामेर प्रथमनरकपृथिव्यामुत्पद्यते, न शेपासु द्वितीयादिपृथ्वीपु, तत्राप्युत्कृष्टतोऽपि पज्योपमासंख्येयमागायुकेष्वेव जायते,
नाधिकायुप्फेविति विशेषः, देवगतो पुनरुत्पद्यमानो भवनपतिव्यन्तरेप्पेयोत्पद्यते, न तु ज्योतिष्फवैमानिकेषु, तत्रापि पूर्वबत्
पल्योपमासंख्येयभागायुफेष्वेव जायते, न परत इति गाथार्थः ॥ २४४ ॥ ननु संझिनामसंज्ञिनां च पंचेन्द्रियतिस्थां गतिरुक्ता,
शेपास्त्वेकेन्द्रियादयस्तियंचः कोत्पद्यन्त इत्याह-
तिरिएसु तेउवाऊ सेसतिरिक्वाय तिरियमणुए। तमतमया सयलपसु मणुयगई आणयाईया ॥ २४५ ॥
तेजाकायिका वायुकायिका केन्द्रियनिर्यचस्तियत्येवोत्पद्यन्ते नान्पत्र, अग्निवायूनामेकैप तिर्यग्गतिरुत्पत्तिस्थान, शेपासु पुननारकम-
॥२५॥

·,
एकन्द्रिय
नारक-
देवगतिः
से मुष्पदेवगतिलक्षणार तिसप्वपि गतिवमी नोत्पदन्त एवेत्यर्थः, ससतिरिक्खायेत्यादि,उक्तशेपास्तु तिचापृथिव्यब्बनस्पतिलक्षणा
वृत्ता एकैद्रिया द्वित्रिचतुरिंद्रियलक्षणा विकलेंद्रियाश तिर्यक्षु मनुष्येषु चोत्पद्यन्ते,न देवनारकेष्विति भावः, आह-नन्वेवं तिरवां मनुष्याणां
अतरद्वारं
च निरूपितमुत्पत्तिस्थान, नारकदेवास्तु कोत्पयंत इत्याह-'तमतया सयलपसुचि सकलशब्देनेंद्रियाण्याश्रित्य परिपूर्ण इह वित्र-
॥२५४॥ क्षिताः, ते च पंचेन्द्रिया एव भवन्ति, पशवस्तु तिर्यचः, ततश्व तमस्तमजाः सप्तमपृथिवीनारकास्तावत्तव उद्वृत्ताः संतः पंचेंद्रिय-
तिपंच एव भवति, न मनुष्यादिरूपा इत्यर्थः, ' मणुयगई आणयाई य' ति आनतं नवमदेवलोकमादौ कृत्वा ये उपरि वर्चत
प्राणतारणाच्युतवेयकानुत्तरविमानवासिनस्त आनतादयो देवाः केरलमनुष्यगतय एप भवेति, मनुष्ये येवोत्पयते न तिर्यगादि-
विति भाव इति गाथार्थः ॥ २४५ ।। शेपास्तहि नारकदेवाः क्व जायत इत्याह-
पंचेन्दियतिरिपनरे सुरनेरइया य सेप्सया जति । अह पुढविउदय हरिए ईसाणंता सुरा जंति ॥ २४६।।
उक्तशेपा भवनपतिव्यंतरज्योतिष्कलक्षणाः सौधर्मेशानसनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोकलांतकमहाशुक्रसहस्रारदेवलोकवासिनश्च सुरा
रत्नप्रभादिपष्ठपृथवीपनिश्च नारकाः 'पंचिंदियतिरियनरे ' पंचेंद्रियेषु तिर्यक्षु नरेषु च 'यान्ति' उत्पयंत इत्यर्थः, आह-नन्यमी
मवनपत्यादयो देवास्तिर्यभूत्पद्यमानाः किमिति पंचेंद्रियेष्वेव निर्दिष्टार, अन्यत्र एकेंद्रियेष्वपि केपांचिदुत्पादश्रवणादित्याह-
'अह पूढविउदपहरिए ' इत्यादि, अथशब्दो विशेपोपदर्शनार्थः, भानपत्यादय ईशानदेवलोकार्यता देवा विशेषतश्चिन्त्यमाना
चादरपोप्तपृथिव्यप्कायिकेतु प्रत्येकपर्याप्तहरितकामे चोत्पद्यन्ते, न पुनः शेपैकेंद्रियविकलेंद्रियमिति भावः, सनत्कुमारादिवर्तिनस्तु
॥२५४॥

·वसकायो-
त्पातः
वृत्ता.
अंतरद्वारं
॥२५६॥
समयममख्येया एप लम्यंत इति भाव इति गायाधः ॥ २४७॥ अथ सजावा कियन्तः प्रतिसमयमुत्पद्यन्ते विनश्यन्ति च, कि-
यन्तं च कालं नैरन्तर्येण जायन्ते म्रियन्ते चेत्येतन्निरूपयितुमाह-
आपलियअसंज्जइभागो संखेज्जरासि उवयाओ। संग्वियसमये संखेज्जयाण अद्वैव सिद्धाणं ।। २४८॥
इह पृथिव्यादिस्थापरजीवानामुत्पादोद्वर्तनाविषयो विचारस्ताघदनन्तरगाथायामपि निर्दिष्ट इति सामादेव प्रस्तुतगाथायां
द्वीन्द्रियादिवसजन्तूनामुत्पादोद्वर्त्तने विचारयितव्ये इति प्रतिपत्तव्यम् , अतो द्वीन्द्रियादयः सूत्रेऽनुक्ता अपि गम्यन्ते, ततश्च
'असंगेज्जरासि उनकाउ' चि जीवानां प्रत्येकमसलयेयो राशियेषु तेसङ्खयेयराशयो द्वित्रिचतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रियतिर्यक्-
सम्मूर्छजमनुप्याप्रतिष्ठाननरकावासपर्यनारकाः सर्वार्थसिद्धविमानवयंदेवात्मकाखसजन्तुसङ्घाताः, एते हि प्रत्येकमसङ्खथेग्जी-
पराशिस्वरूपास्ततश्च लुप्तसप्तमीयहुपचननिर्देशात प्रत्येकमेतेषु सप्तसु त्रसजीवासययराशिपु जीवानां प्रतिसमयमुपपात:- उत्पादो
भवति, कियन्तं कालं यावदित्याह--'आवलिय असंग्वेज्जहभागु' त्ति आवलिकाया असख्येयतमे मागे यावन्तः समयास्ता-
यतः समयान् यायदुत्कृष्टत एतेषु सप्तस्वपि राशिप्पनवरतं जन्तवः समुत्पद्यन्ते, परतो द्विविचतुरिन्द्रियाणां प्रत्येक जघन्यतः
समयमानत्योत्कटतस्त्वतर्मुहूर्तप्रमाणस्यान्तरकालस्यागमे निर्दिष्टतात्, पञ्चेन्द्रियतिर्यगायन्तरकालस्य लगापि वक्ष्यमाणत्या-
दिति, एवं चापलिकाऽसंख्येयभागं यावज्जघन्यत एक उत्कृष्टतस्त्वसख्याताः प्रतिसमयमेवेषु सप्तसपि राशिपु प्रत्येकं जीवाः
समुत्पद्यन्त इत्युपलक्षणव्याख्यानात् स्वयमपि द्रष्टव्यम् , एवमुत्लष्टत आपलिकासंख्येयभाग यावज्जधन्यत एकस्योत्कृष्टतस्त्व-
॥२५६॥

·वसमास
सिद्धिगता.
उत्पादन
अंतरद्वारं
१२५७॥
संख्ययानां प्रतिसमयमुद्धर्तनाऽप्येतेषु सप्तम राशिपु प्रत्येकं द्रष्टव्या, परतस्तूत्पादवदन्तरसद्भावादिति । संख्ययेषु राशिषु तर्हि का
वार्तेत्याह-संखिये ' त्यादि, ये तु गर्भजमनुष्या अप्रतिष्ठाननरकावासनारकाः सर्वार्थसिद्धविमानदेवाच प्रत्येकं संख्ययास्तेषां
संख्येयानां सतां त्रिषु राशिपु प्रत्येकमुत्कृटतः सङ्ख्येयानेव समयान् यावदुत्पाद उद्वर्त्तना च नैरन्तर्येण भवति, परतोऽन्तराल.
सद्भावादेवेति, इह च प्रत्येकं विष्वपि राशिपु जघन्यत एको द्वौ वा यावदुत्कृष्टतः सङ्ख्थेया एव जीवा उत्पद्यन्ते उद्वर्तन्ते च,
नासङ्ख्यया इति स्वयमपि द्रष्टव्यम् , एते हि त्रयोऽपि राशयः प्रत्येक सङ्घयातस्वरूपा एव, सङ्ख्यातेषु चासङ्खयेयानामुत्पादोद्वर्तने न
सम्भवत इति भावः। 'अव सिद्धाणं ति सिद्धानां पुननिरन्तरमुत्कृष्टतोष्टौ समयान् यावदुत्पादा, उद्वर्तना तु तेषां न सम्भवति,
अपुनरावृत्यैव सिद्धत्वमावादिति, अष्टौ च समयान यावदुत्कृष्टतः सिद्धानां निरन्तरमुत्पत्तिस्तदैव भवति यदा प्रथमसमये
एको द्वौ वा यावदुत्कृष्टतो द्वात्रिंशत् सिद्धयन्ति, एवं द्वितीयसमयेऽप्येको द्वौ वा यावदुत्कृष्टतो द्वात्रिंशत् सिद्धयन्ति, एवं तृतीय-
समयेऽपि चतुर्थसमयेऽपि यावदष्टमेऽपि समये एको द्वौ वा यावदुत्कृष्टतो द्वात्रिंशदेव सिद्धयन्ति, ततः परमवश्यमेव समयादिक-
नन्तरं भवति, एवं निरन्तरमष्टी समयानुत्कृष्टतो जन्तूनां सिद्धिरवाप्यते, यदि पुनर्जधन्यतस्त्रयविंशत आरभ्योत्कृष्टतोऽष्टचत्वारि
शतं यावत् प्रतिसमयं सिद्धयति तदा सप्तैव समयान् यावदुत्कृष्टतः सिद्धयन्तो लभ्यन्ते, न परतः, समयाघन्तरसद्भावादिति, अथ
जघन्यत एकोनपंचाशत आरभ्योत्कृष्टतः पष्टिं यावत् प्रतिसमयं सिद्धयन्ति तदोत्कर्पतः पडेव समयान् यावत् सिद्धत्वपयायोत्प-
निर्निरन्तरमवाप्यते, न परतः, अन्तरद्भावादिति, यदा त्वेकपटेः प्रारभ्य द्वासप्तति यावत् प्रतिसमयं निरन्तरमेव सिद्धयन्ति तदोत्क-
एतः पंचैव समयान यावनिरन्तरं सिद्धिरवाप्यते, न परतः, अन्तरसद्भावादिति, त्रिसप्ततेस्त्वारभ्य चतुरशीति यावत् प्रतिसमयं
॥२५७॥

·वृ
सिद्धिगता.
वुत्पादः
उरद्वार
॥२५८॥
सिध्यता चतुर एव समयान् यावन निरन्तरं सिद्धिः, पंचाशीतेस्त्वारम्य पण्णवति यावत् सिध्यतां त्रीनेव समयान यावत् निरन्तरं
सिद्धिः, सप्तनवतेस्त्वारम्प यत्तरशतं यावत् सिद्धथता द्वापेव समयौ सिद्धिः, यदा तु ज्युत्तरशतादारभ्याष्टोत्तरं शतं यावदुत्कृष्टतः
समयेनैव युगपत् सिद्धयन्ति तदा तमेवैकं समयं सिद्धिः, परतस्तु समयादिकमन्तरं सम्पद्यत इति, अन्ये तु व्याचक्षते-प्रथमसमये
जघन्यनैकः सिद्धयति उत्कृष्टतस्तु द्वात्रिंशदिति, द्वितीयसमये तु जघन्येनैकः उत्कृष्टतस्त्वष्टचत्वारिंशदिति, एवं तृतीयसमये
उत्कृष्टतः पष्टिः चतुर्थसमये तूत्कृष्टतो द्वासप्ततिः पंचमसमये चतुरशीतिः षष्ठसमये पण्णवतिः ससमसमये यत्तरं शतम्, एवमष्टम-
समये जयन्यत एको द्वौ वा उत्कृष्टतस्त्वष्टोत्तर शतं सिद्धयति, एवं जीवाः प्रतिसमयं निरन्तरमेव सिद्धप्यन्त उत्कृष्टतोऽष्टौ समयान्
यावलम्यन्ते, एतच्च व्याख्यानं प्रज्ञापनादिभिः सह व्यभिचरतीति फल्गु वल्गु वेति बहुश्रुता एव विदन्तीति गाथार्यः ॥२४८॥
अप यथोक्तानामेव द्वात्रिंथदादीनामुत्कृष्टसिद्धपदानां संग्रहगाथामाह-
बत्तीसा अडयाला सही यावत्तरी य योद्धव्वा । चुलसीई छण्णउइ दुरहिय अछुत्तरसय च ॥ २४९ ॥
यदा प्रतिसमयं जघन्यपदे एकादय उत्कृष्टतस्तु द्वात्रिंशत् सिद्धयन्ति तदा निरन्तरमष्टौ समयान् सिद्धकालः, यदा पुनखय-
खिंशदादयः पर्यन्तेऽष्टचत्वारिंशत् प्रतिसमयं सिद्धान्त तदा सप्त समयाः, यदा त्वेकोनपंचाशदादयोऽवसाने पष्टिस्तदा षट्
समयाः, यदा त्वेकपष्ट यादयोऽन्ते द्वासप्ततिस्तदा पर समया:, यदा तु त्रिसप्तत्यादयो निधने तु चतुरशीतिस्तदा चत्वारः समयाः,
यदा तु पञ्चाशीत्यादयोऽवसाने पण्णवतिस्तदा त्रयः समयाः, यदा त्यादौ सप्तनपतिरन्ते पुनयुत्तरशतं तदा दौ समयो, यदा
॥२५८॥

·रसाद मनुष ममा तो पुनजेपत्यादिपदे ग्युत्तरमतादर उत्कृष्टतस्त्वेकसमयेनैव पुगपदष्टोत्तरशत सिद्धयति तदा स एकः समयो जीवानो सिद्धिप्राप्तिकाला, तनोऽनन्तरमार्य समयापन्तरसझावादित्येतत् सर्व प्रागपि गतार्थ, शिप्यानुप्रहायं तु पुनरप्युक्तमिति, सदेवमष्टौ समयाः सिद्धानां । निरन्तरं मिदिर्शपिंगत्पतानामेव सिद्धयतामष्टव्या, एतदेव चेह प्रकृतम्-'अद्वैव सिद्धाणमिति निर्देशादिति, या तु प्रय प्रगामार निशदायमस्वास्मिन्पर्गन्तादीनां सिदयता नैरतर्येण सप्तसमयादिका सिद्धिरभिहिता सा प्रसङ्गमुखेनैवीत, अनया च गाथया गर्षियदादीन्युत्कृष्टपदानि संगृहीतानि, जपन्यानि तु स्वयमेव परिमावनीयानि, अष्टमतसमयादिसंग्रहोऽप्यनया गाथया ॥२५॥ अष्टपस्नपपा-"अ य सत्त य छप्पन व पत्तारि तिमि दो एकं । बत्तीसाइपएस समया मागिया जहासखं ॥ १॥" द्वितीयव्याख्याने तु ममममयादिपक्षो नोक्त एक, अष्टषु च समयेषु यथासंख्य यानि द्वात्रिंशदापष्टपदान्युक्तानि तान्यनया गापया मगृहीतानि, जपन्यादिपदानि स्पष्टस्वपि सययेपेकर यादीनि, तानि च सुखस्मरणीयान्येपेत्यलं विस्तरेण, प्रक्षेपगाथा भी, पूर्वटीकाकारण साधादव्यारुपातत्वाद, मादर्शपु ष केप्पप्रदर्शनात्, केवलं संग्रहार्थिनामुपयोगिनीति व्याख्यातेति गाथार्थः ॥ २४९ ॥ तदेवं येषु जीयेत यावन्तं कालमुत्पादोदर्तनयोरन्तरं न सम्भवति तदेतदुपदर्शितम्, साम्प्रतं तु नरकगत्यादिपूत्पादो- दर्तनपार्यावन्तं कालमन्तरं सम्भवति तदुपदर्शयमाह- पउवीस मुगुता सत्त दिवस पकग्यो प मास दुग चउरो । एम्मासा रयणाइस चउवीस मुहत्त सणियरे ॥२५०।। वह नरकगतौ तिर्यगमनुप्पगतिका जीवास्तावदनवरत सर्वदेवोत्पर्यते कदाचिदन्तरमपि भवति, कियन्तं कालं यावदिति ||२५९।।

·अतरद्वार
नरकेपू.
त्पादः
मनुष्येषु च
॥२६॥
चैदुच्यवे-सामान्येन समपि नरकगतिमाश्रित्य जयन्येनैका समय उत्कृष्टतस्तु द्वादश मुहूर्ताः, एतापन्त कालमन्यत आगत्यै-
कोऽपि जन्तुर्नरकगती नोत्पद्यते इति भावः, इदं तु सत्रेऽनुक्तमपि स्वयमेव द्रष्टव्यम् , यत उक्तमागमे " निरयगई ण मते ! केवड्यं
फालं विरहिया उपवाएणं पण्णता ?, गोयमा । जहणेणं एक समयं उक्कोसेणं पारस मुहुत्त " ति, तदेवं सामान्येन नरकगती
उत्पादस्यान्तरमुक्तम्, विशेषचिन्तायां तु रत्नप्रभादिकासु नरकपृथ्वीपु यदुत्पादस्यान्तरं तत् सूत्रकारः सयमेवाह-'चउवीसे'.
त्यादि, रसप्रभानरकपृथिव्यामन्यत आगत्योत्पद्यमानानां जन्तूनां जयन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु चतुर्विशतिमुहूती अन्तरं भवतीति
गाथायां साध्यमध्याहृत्य प्रक्रमात् स्वयमपि योजनीयम्, मुहूर्तस्तु घटिकाद्वयप्रमाणो मन्तव्यः, एवं जयन्यमन्तरं सर्वत्र समय एव,
उत्कटं तु शर्कराममायापुत्पादस्य सप्त दिनान्यन्तर वालकप्रभायां पञ्चदशदिवसलक्षणः पक्षोऽन्तर पङ्कनमाया मासः धूमप्रभायां
मासद्वयं तमायो पष्ठप्रथिव्यां चत्वारो मासास्तमस्तमायां तु सप्तमपृथिव्यां पण्मासा उत्कृष्टमन्तरं भरति, निजनिलोक्तकालं
पावदेतामु.पृथ्वीष्वन्यत आगत्यैकोऽपि जोपः कदाचिनोत्पद्यत इति भावः, अत्र मुग्धः प्रेरकः कश्चिदाह-ननु सामान्येन नरकगती
द्वादशमुहुर्तप्रमाणो विरहकाल उक्तः, तद्विशेषभूतासु रत्नप्रमादिनरकपृथ्वीपु चतुर्विशतिमुहूर्तादिका पण्मासाचसानोऽयमीम-
हितो, न तु कापि द्वादशमुहर्तमानः, यश्व विशेषभूतासु नरकपृथ्वीपु कापि नास्ति स कथं तत्सामान्यरूपायां नरकगती द्वादश-
मुहूर्तमानो पिरहकालो भविष्यति, न हि सिकताकगविशेषेषु प्रत्येकमविद्यमानं तैलं तत्सामान्यरूपायो सर्वस्यामपि सिकतायां
भवितुमर्हति, अगोच्यते, अयुक्तमिदमभिहितं भवता, सर्वस्यां हि नरकगती सप्तापि नरकपृथिव्यः पिण्डिताः पाप्यन्ते, ततस्तासु
प्रत्येकमविद्यमानोऽपि ममुदायापेक्षया द्वादशमुहर्तमान विरहकालो नगरदृष्टान्तन प्राप्यत्त एव, तथाहि करिमश्रिनगरे सप्त महा-
॥२६॥

·नरकेपू-
त्पादः
मनुष्येषु च
.
वसमासे पाटकाः, तलैकस्मिन् पाटके जघन्यतः समपनोत्कृष्टतस्तु चतुर्विशतिमुहूत्तरतिक्रान्तैः काऽपि योपिदवश्यमेव पुत्र प्रवते, द्वितीय-
मीहती. पाटके तु सप्ताभिर्दियसैः तृतीयपाटके तु पक्षण एवं यावत् सप्तमे पाटके जघन्यतः समयेनोत्कृष्टतस्तु पड्भर्मासैरतिकान्तः कापि
तरद्वार योपिनियमेन तनयं प्रसूते, एवं च सति यद्यकस्मिन् पाटके उत्कृष्टा स्थितिर्लगति तदाज्यस्मिन् जघन्यस्थितिक्रमेऽप्युत्पद्यते
पुनरन्यस्मिस्तु मध्यमायां स्थितौ जायते तनय इत्येवं तावद्यावत् समस्तपाटकापेक्षया जघन्यतः समयेनोत्कृष्टतस्तु द्वादशभिर्मुहू-
॥२६॥
नरपश्यमेव काचियोपित् प्रसते पालकम्, एवमिहापि भावनीयम्, न च विशेषेष्वविद्यमान समुदाये न भवति, तंत्वादौ प्रत्येकमदृष्टस्या-
पि पटादेस्तत्समुदाये दर्शनादित्यत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, प्रन्थान्तरगम्यत्वात्तस्येति, तिर्यड्मनुष्यगतिद्वयमधिकृत्याह-
'चउवीस मुहृत्त सणियरे ति सामान्येन तियाती शेषगतिकानामुत्पद्यमानानां जीवानामुत्पादस्य जघन्यतः समय उत्कृष्ट-
तस्तु द्वादशमुहूर्त्तप्रमाणमन्तरनगन्तव्यम् , एवं मनुष्यगतावपि, उक्तञ्च-" तिरियगई णं भंते ! केवइयं कालं विरहिया उववाए-
णं पण्णता ?, गोयमा! जहण्णेणं एक समयं उकोसेणं वारस मुहुत्ता, एवं मणुयगईवि" चि, विशपचिन्तायां तु तिर्यग्गतौ संज्ञिनो-
गर्भजा इतरे चांसशिनः सम्मूर्छजास्ताबूत पंचेन्द्रिया भवन्ति, मनुष्यगतावपि संझिनोः गर्भजा इतरे च-संज्ञिनः असम्मूछेजा।
मनुप्या भवन्ति, तत्र गर्भजपंचेन्द्रियतिर्यक्षु गर्भजमनुष्येषु चान्यत आगत्योत्पद्यमानानां जन्तूनामुत्पादस्य जघन्यतः समय उत्कृष्ट-
गस्तु द्वादश मुहूर्ताः प्रत्येकमन्तरमयसेयम्, सम्मू जपंचेन्द्रियतिर्यक्षु जघन्यतः समय उत्कृष्टतोऽन्तर्मुहूर्तमन्तरम्, सम्मुर्छजमनु-
प्येषु स्वन्तरं जयन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु चतुर्विशतिमुहूत्तोः, एतदेव च सूत्रे साक्षादुक्तम्, शेपं तु सूचितत्वादस्माभिरेव दर्शित-
मवगन्तव्यम् , यर च यावानुत्पादस्यैप विरहकाल उक्तस्तत्रोद्वर्तनाया अपि तावानेव विरहकालो बोद्धव्यः, सिद्धान्ते तथैव प्रति-
॥२६॥

·वृत्ता
अतरवार
थावरत्रस-
बादरख-
क्ष्माणाम-
न्तरं
॥२६॥
.
पादितत्वात् , केवलं विवक्षितजीवेम्य उद्धृत्य निर्गत्यान्यत्र गमनलक्षणा उद्वर्तना द्रष्टव्यति गाथार्थः ।। २५० ॥ अथ सामान्येनै-
व सादिजीवानां प्रथमप्रतिज्ञातलक्षणमन्तरं प्रतिपादयन्नाह-
धावरकालो तसकाइयाण एगिदियाण तसकालो | यायरसुहुमे हरिएअरे य कमसो पउजेला ॥२५१॥
चीयते प्रतिक्षणमुत्पद्यमान वैः पुष्टिं नीयत इति कायः-संघातः प्रसानां कायात्रसकायस्तेन चरन्तीति त्रसकायिका जीवास्तेपां
प्रसकायं परित्यज्यान्यत्रोत्पन्नानां पुनरपि त्रसकायोत्पत्तौ जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्त्तमुत्कृष्टतस्तु स्थावराणाम्-एकेंद्रियाणां जीवानां
सम्बन्धी कालोऽन्तरं भवति, स चात्रैव पूर्व कालद्वारे एकेन्द्रियकालाभिधानप्रस्तावेऽभिहित आपलिकाऽसंख्येयभागवर्तिसमय-
राशिप्रमाणपुद्गलपरावर्तरूपो मन्तव्यः, ' एगिदियाण तसकालो 'त्ति पृथिव्यायेकेन्द्रियाणां जीवानां तद्भावं परिहत्यान्यत्रोत्प-
नानां पुनरप्येकेन्द्रियत्वमाप्तो जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्त उत्कृष्टतस्तु त्रसकालोऽन्तरं भवति, स चेहैव ग्रन्थे पूर्व कालद्वारे त्रसजीवकाला-
भिधानप्रक्रमे निर्दिष्टः सातिरेकसागरोपमसहस्रद्वयलक्षणोऽवगन्तव्यः, तदेवं दिङ्मात्रं प्रदर्य शेषाणां पादरादीनामन्तरकालमति-
दिशन्नाह- 'यायरसुहुमो ति यथा सानां स्थावरकालः स्थावराणां तु सकाल उक्तप्रकारेणोत्कृष्टमन्तरं, एवं बादराणां
वक्ष्मकालः सूक्ष्माणां तु बादरकाल उत्कृष्टमन्तरमित्यायपि क्रमेण प्रत्येकं योजयेत् बुद्धिमानित्तीह तावत् समुदायार्थः, इदमुक्तं
भवति-वादरनामकर्मोदयवर्तिनां पृथिव्यादिजीवानां चादरेभ्य उवृत्यान्यत्रोत्पत्रानां पुनरपि चादरेपूत्पत्तौ जघन्यतोऽन्तमुहूर्तमुत्कृष्ट-
तस्तु सूक्ष्मनामकर्मोदयवर्तिनः सूक्ष्मा ये जीवास्तत्सम्बन्धी कालोऽन्तरं भवति, स चानव पूर्व कालद्वारे सूक्ष्मजीवकालाभिधान-
॥२६२॥

·वसमासे
स्थावरा-
दीनां प्रत्ये-
कादीनां
चान्तर
अंतरद्वार
॥२६॥
प्रस्ताचे प्रतिपादितोऽसंख्येयलोकाकाशनदेशराशिप्रतिसमयापहारनिष्पन्नासंख्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीलक्षणो मन्तव्यः, सूक्ष्माणामपि
पृथिव्यादिजीवानां लक्ष्मेभ्य उवृत्त्यान्योत्पन्नानां पुनरपि सूक्ष्मपूत्पत्ती जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतस्तु पादरजीवस्थितिकालोऽन्तरं
भवति, स च चादरस्थितिकालाभिधाने प्रतिपादितः सप्ततिसागरोपेमकोटकोटिस्वरूपो विज्ञेयः, 'हरिएयरे य'ति हरितानि-
वनस्पतिकाया इतरस्तु-पृथिव्यप्तेजोवायुनसकायः, ततश्च वनस्पतिकायिकानां पुनर्वनस्पतिकायिकत्वे पृथिव्यादिस्थितिकालोऽन्तरं,
पृथिन्यादिकायस्य तु पुनरपि पृथिव्यादिरूपतायां वनस्पतिस्थितिकालोऽन्तरं भवतीति क्रमेण प्रत्येक योजयेदिति, इदमुक्तं भवति-
सामान्यन वनस्पतिकायिकानां जीवानां वनस्पतिकायादुवृत्त्यान्योत्पन्नानां पुनरपि वनस्पतिकायभवने जघन्यतोऽन्तर्मुहर्त्तमुत्कृष्टतस्तु
पृथिव्यादिशेपजीवस्थितिकालोऽन्तरं भवति, सचासंख्येयलोकाकाशप्रदेशशिप्रतिसमयापहारनिर्वृत्तासंख्येयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीमानः
प्रागुतो द्रष्टव्यः, इतरेषां तु पृथिव्यप्तेजोवायुसजीवानां पृथिव्यादिम्य उद्धृत्य वनस्पतिषु भ्राम्यतां पुनरपि पृथिव्यादिपुत्पत्ती जघन्यतो
ऽन्तर्मुहूर्तमुस्कृष्टतस्तु पनसतिकालोऽन्तर भवति, स चावलिकाऽसंख्येयभागवार्तसमयराशिप्रमाणपुद्गलपरावर्चस्वरूपः प्रागुक्तो
मन्तव्य इति गाथार्थः ।। २५१ ॥ किंचित्प्रकारान्तरविशेपितमिदमवाह-
ररिएयरस्स अंतर असंखया होति पोग्गलपरहा । अड्डाइजपरहा पत्तेयतास्स उकोसं ॥ २५२ ॥
हरिवस्य-सामान्येन वनस्पतिकायस्वेतरः पृथिव्यप्लेजोगयुत्रसजीरराशिस्तस्य हारतेतरस्य एतेभ्यः पृथिव्यादिम्य उद्देश्य वनस्पति
पत्रस्य पुनः पृथिव्यादिरूपतापत्ती जघन्यमन्तर्मुहूर्तमुत्कष्टं सालिकाऽसंख्येयमागवार्तिसमयराशिप्रमाणाः पुद्गलपरावी अन्तरं
॥२३॥

·प्रत्येका-
दीनां बाद
पतरा
रनिगोदा
दीनां
चान्तरं
॥२६॥
भवति, 'अड्डाइज्जपरदा पत्तेयतरुस्स' चि प्रत्येकता- प्रत्येकशरीखनस्पतिकायस्तस्य उपलक्षणत्वात् सर्वेऽपि प्रत्येकशरीरिणः
पृथिव्यजीवावादयोऽत्र गृधन्ते, ततश्च सामान्येन प्रत्येकशरीरिणां जीवानां प्रत्येकराशेरुद्वर्त्य साधारणशरीरिपूत्पन्नानां पुनरपि
प्रत्येकशरीरित्वमवने जपन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतस्त्वर्द्धतृतीयाः पुद्गलपरावर्ता अन्तरं भवति, प्रत्येकशरीरेभ्यो छुढ्तानां साधारण-
शरीरेप्येवोत्पत्तिः, तेषु चोत्कृष्टतोऽर्द्धतृतीयपुद्गलपरावर्त्तलक्षणः स्थितिकालः प्रागभिहितः, एतावन्तं च कालमिह स्थित्वोवृत्तानां
प्रत्येकशरीरेप्येष गमनं प्रत्येकसाधारणराशिभ्यामन्यस्य जीवराशेरेवाभावात् , तस्मात् प्रत्येकशूरभ्य उद्वर्य पुनर्पि प्रत्येकशरी-
रिष्येवोत्पत्तौ युक्तमेवाईतृतीयपुद्गलपरावर्चलक्षणमुस्कष्टमन्तरं, अन्ये तूपलक्षणव्याख्यानं न कुर्वन्ति, किन्तु केवलप्रत्येकतरोः स्यका-
यादुद्धृत्यान्यत्रोत्पन्नस्य पुनरपि प्रत्येकतरुत्वभवन एव यथोक्तमन्तरं व्याख्यानयन्ति, तच्चायुक्तमिव लक्ष्यते, यतः केवलानामेव
साधारणवनस्पतिकायिकानामतृतीयपुद्गलपरावलक्षणा कायस्थितिरभिहिता, प्रत्येकतरुभ्योवृनानां न साधारणवनस्पतिका-
यिका एवं स्थानं येन तत्कायस्थितिरेवान्तरं स्यात् , किन्तु पृथिव्यतेजोवायुत्रसा अपि, एतेषां च पण्णामपि राशीनां समुदिता
कायस्थितिरसंख्याता अपि पुद्गलपरावर्ताः सम्भाव्यन्ते, युक्तिसंगतत्वाद्, यथा प्रत्येकाप्रत्येकस्वरूपाणां सामान्येन वनस्पतिकायि-
कानां, ततश्च यथा पृथिव्यप्तेजोवायुत्रसेम्य उद्वर्त्य वनस्पतिपूत्पन्नानां पुनरपि पृथिव्यादिरूपतायामसंख्याताः पुद्गलपरावर्ताः
प्रागुत्लष्टमन्तरमभिहितम्, एवं केवलपत्येकतरुम्प उद्वर्य साधारणवनस्पतिपृथिव्यतेजोवायुप्रसेपुत्पन्नानां जन्तूनां पुनरपि प्रत्येक
तरुत्वभवनेऽप्युक्तं स्यात् । न चैवमभिहितं, तस्मादुपलक्षणव्याख्यानात् सर्वेऽपि प्रत्येकशरीरिणोत्र गृह्यन्ते, एतेभ्यश्चोढचाना
साधारणवनस्सत्य एवोत्पत्तिस्थानं, ततस्तेपूत्कृष्टतो तृतीयान् पुद्गलपरावनितिवाह्य पुनः प्रत्येकशरीरिष्वेवोत्पत्तिः, अतो युक्तं
॥२६॥

·निगोद- हरिततिर्य- म्नपुंसका- सज्ञि- नामन्तरं जीवसमासे प्रत्येकशरीरिणामुवृत्तानां पुनः प्रत्येकशररित्वे तृतीयपुद्गलपरावर्तलक्षणमुत्कृष्टमन्तरमिति गाधार्थः ।। २५२ ।। अथ वादरनिगो- हैमीवृत्ती दादीनामन्तरकालमाह- अंतरद्वारं पायरसुहुमनिओया हरियत्ति असंखया भवे लोगा। उयहीण सयपुहुतं तिरियनपुंसे असण्णी य ॥२५३॥ ॥२६५॥ पादरनिगोदजीवानां पादरेभ्य उद्वान्यत्रोत्पन्नानां पुनरपि बादरनिगोदत्यप्राप्ती जपन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतस्त्वसंख्येया लोका अन्तरं भवति, असंख्ययलोकाकाशप्रदेशराशिप्रतिसमयापहारनिष्पनासंख्येयोपिण्यवसर्पिणीमानमुत्कृष्टमन्तरं भवतीत्यर्थः, पादरनिगोदेभ्य युवृत्तानां वादरनिगोदानां सूक्ष्मानिगोदजीयाः पृथिव्यसेजोवायुप्रत्येकवनस्पतित्रसाधोत्पत्तिस्थानं, तेषु चोत्कर्षतोड़- प्येतापानेव स्थितिकाल इतिभावः, एवं निगोदजीवानामपि सूक्ष्मनिगोदावेभ्य उद्वान्योत्पमानां पुनरपि सूक्ष्मानगोदत्वभवने एतदेवोत्कृष्टमन्तरं भावनीयम् । एतेषां हि स्वकायादुवृत्तानां बादरनिगोदाः पृथिव्यादयश्च जन्मस्थान, तेप्यपि चोत्कर्षतोऽप्येता- वानेव स्थितिकाल इति परमार्थः, 'हरिय' ति सामान्येन वनस्पतयस्तेषामपि स्वकायानिर्गत्यान्यत्रोत्पन्नानामिदमेवान्तरं, यतस्तेषामपि तत उद्वृत्तानां पृथिव्यप्तेजोवाय्यादयो गमनस्थानं, तेप्पपि चोत्कृष्टत एतापानेवावस्थानकाल इति हृदयम्, इह च यद प्रागुक्तमप्यन्तरं पुनरुच्यते तदस्य राशित्रयस्यापि तुल्यान्तरताख्यापनार्थमित्यदोपः, अन्यस्यापि राशित्रयस्य तुल्यमन्तरं दर्शयमा ह- 'उयहीण सयपुहुत्त ' मित्यादि, 'तिरिय ' ति तिरचा तापातिर्यग्गतेर्निर्गत्य शेषगतिनये पर्यटतां पुनरपि तिर्यक्यप्रासी जयन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमुत्कृष्टतस्तु सातिरेकसागरोपमशतपृथक्यमन्तरं भवति, सातिरेकत्व चाल्पत्वेनेहानुक्तमपि स्वयमेव द्रष्टव्यं, शेष- ॥२६५॥ .

·वृत्ती
असंज्ञिनां
देवाना-
मन्तरम्
अतरद्वार
॥२६६॥
गवित्रये उत्कृष्टतोऽप्येतावन्तमेव कालमवस्थानादिति, 'नपुसे ति नपुंसकस्वापि तद्भावं परित्यज्य स्खीपुवेदयोरुत्पन्नस्य
पुनरपि नपुंसकत्वमाप्तौ इदमेवान्तरं भावनीय, स्त्रीपुरुपवेदयोरुत्कर्षतोऽप्येतावन्तमेव कालं स्थितिभावात्, न च वक्तव्यं पुरुषवेदे केवले-
ऽप्येतावानस्थितिकालः प्रागुक्तोऽतः स्त्रीवेदकालोऽतिरिच्यत इति, यस्मादसी स्वल्प एव, ततश्च सातिरेकसागरोपमशतपृथक्त्यलक्ष-
णपुरुपवेदस्थितिकालोऽप्यन्तर्भवतीत्यदोपः । ' असण्णी य ' चि न संज्ञी असंज्ञीतिव्युत्पत्तेर्गर्भजपंचेन्द्रियसंज्ञिनोऽन्यः सर्वोऽप्ये-
केन्द्रियादिरसंज्ञित्वेनेह विवक्षितः, तस्याप्यसंशित्वं परिहृत्य गर्भजपंचेंद्रियलक्षणेषु संज्ञियूत्पन्नस्य पुनरप्पसंज्ञित्वभवने एतदेवान्तरं,
यतः संज्ञिनां प्रागेवावस्थितिकालो यथोक्तमान एवोक्त इति, यदि पुनरिहासंज्ञी सम्मूर्च्छजपंचेंद्रियलक्षणः समयपरिभापित एव
गृह्येत तदा तस्यान्यत्रोत्पद्य पुनरसंज्ञित्वभवने वनस्पत्यादिकालः सर्वोऽप्यन्तरे लभ्येत, तथा च सत्यसंख्ययाः पुद्गलपरावर्ता अन्तरं
प्रामोति, न चैवमुक्त, तस्माद्यथोक्त एवासंज्ञीह गृह्यत इति, अन्ये तु तिर्यग्नपुंसकासंज्ञिलक्षणस्यैकस्यैव राशेरन्यत्रोत्पद्य पुनस्तद्भावे
उत्कृष्टतः सागरोपमशतपृथक्त्यमन्तरामिति व्याचक्षते, एतच्चानेकदोपदुष्टत्वादयुक्तमिव लक्ष्यते, ते च दोपाः सिद्धान्तपरिकर्मित-
मतिभिः पूर्वापरोक्तार्थवेत्तृभिश्च सुव्यक्तत्वात् स्वयमेघाम्यूह्या इति गाथार्थः ॥ २५३ ॥ अथ देवगतौ देवानामादौ प्रतिज्ञातलक्षण-
मन्तरमभिधित्सुराह-
जावीसाणं अंतोमुहुत्तमपरं सणंकुसहसारो । नव दिण मासा वासा अणुत्तरोकोस उयहिदुगं ॥२५४॥
'जावीसाणं'ति भवनवास्यादीन् देवानादौ कृत्वा ईशानं-द्वितीयदेवलोकं यावद् ये देवास्तेभ्यश्च्युतस्य मत्स्यादिषुत्पन्न-
॥२६६॥

·वसमासे देवाना- मन्तरम् हेभीती अंबरदार ॥२६७॥ स्य देवस्य पुनरपि स्वदेवालय एवोत्पयमानस्यापरं जघन्यमन्तर्मुहर्तमन्तरं, उत्कृष्टं तु वनसत्यादिषु पर्यटतस्तस्यैवायलिकासंख्येय- मागपर्यसंख्येयपुद्गलपरावर्तमानं तत् स्त्रयमेवावगन्तव्यम् , एवमुपरितनयेयकदेवान् यावत् सर्वोत्कृष्टमिदमेवान्तरं द्रष्टव्यम् , जपन्य तूच्यते-'सणंकु सहसारो नवदिण ' त्ति सनत्कुमारदेवलोकादारभ्य यावत् सहस्रारदेवलोकस्तावद् ये देवास्तेभ्यः व्युतस्य देवस्य पुनरपि स्वकीयामरलोक एवोत्पद्यमानस्य नव दिनानि जघन्यमन्तरं भपति, नवदिनेभ्योऽर्वा तत्रासौ नोत्पद्यत इति भावः, 'मास'ति नपेत्यत्रापि सम्बध्यते, ततश्यानतप्राणतारणाच्युतदेवलोकेम्पश्च्युतो मनुष्येषत्पन्नो देवः पुनरपि स्वस्थान एवोत्पद्यमानो उपन्यतोऽपि नवभिर्मासैरविकान्तरुत्पद्यते, नागित्यर्थः, 'वास' ति नवतीहाप्यनुवर्तते, अतश्च नवग्रैवेयकेभ्यः सर्वार्थसिद्ध- गजाननरापमानचतुष्टयाए देवच्युतो मनुष्य जातः पुनरपि स्वस्थान एपोपजायमानो जघन्यतोऽपि नवभिपरतिक्रान्तरुपजायते, ना गिति मावः, नवमवेयकपर्यन्तः प्रागसंख्येयपुद्गलपरावर्तात्मकोऽनन्तः काल उत्कटतोऽन्तरे सिद्धान्तोक्तो दर्शिता, सर्वार्थसि- पर्जानुनरपिमानदेवानां नूरकृष्टमन्तरं स्वयमेवाभिपित्सुराह- "अणुत्तरुफोस उयहिदुर्ग ' ति विजयाधनुत्तरविमानचतुष्टया च्युतो देवो मनुष्येपु परिभ्रमन् मुक्ति चामाप्नुवन् उत्कृष्टतः सागरोपमद्वयात् पुनरपि विजयादिविमानपूत्पद्यते, सर्वार्थसिद्धविमाने सन्तरचिन्ता नास्ति, ततश्च्युतस्य तद्भव एवावश्यंमुक्तिगमनादिति भावः, एष तावत् प्रस्तुतग्रन्थाभिप्रायः, व्याख्याप्रज्ञप्ती तु मपनपत्यादिम्यः सहस्त्रारान्तेभ्यो देवैम्पश्युतस्य कस्यचिज्जीपस्येह तिर्यभूत्पद्यान्तर्मुहर्त जीपिला पुनरपि स्वकीयदेवस्थाने उत्पपमानस्य जयन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमन्तरमुक्त, मनुष्यस्तु य ईशानान्तदेवेपूत्पद्यते सोऽगुलपृथक्त्वावगाहनाया मासपृथक्त्वमानाचा- युपोग्निोत्पद्यते, यस्तु सनत्कुमारादिप्पनुत्तरविमानपर्यन्तेषु देवेषु मनुष्यो जायवे हस्तपृथक्क्यावगाहनाया वर्षपृथच्चप्रमाणा- २६७॥

·वृत्ती.
देवानाम-
त्पादोद्वत-
नयोरन्तरम्
२६८
चायुपोर्खाग् नोत्पद्यते, अतस्तिरश्वः समाश्रित्य सहस्रारान्तदेवेषु जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमन्तरं तत्राभिहितामिति भावः, आनतायनुत्त-
रविमानपर्यन्तेभ्यस्तु देवेभ्योऽध समायाता मनुष्या एव भवन्ति, मनुष्या एव च तेषु देवेपत्पद्यन्ते, अत आनताद्यनुत्तरविमानान्त-
देवैम्पश्यूतानिह वर्षपृथक्त्वं जीवित्वा पुनरपि स्वदेवस्थान एवोत्पद्यमानान् मनुष्यानेवाश्रित्य भगवत्यां जघन्यत्रो वर्षपृथक्त्व-
मन्तरममिहितं, तदेवं भगवतीनिर्दिष्टाभिप्रायेण सहस्रारान्तदेवेष्वन्तर्मुहूर्व जघन्यमन्तरं, परतस्त्वानतादिषु सर्वत्राविशेपेण
वर्षपृथक्त्वमेवान्तरं सिद्ध, प्रस्तुतग्रन्थे तु काप्यन्तमुहूर्न क्वापि नय दिनानि क्वचिन्मासपृथक्त्वं क्वचित्तु वर्षपृथक्त्वमन्तरमावेदितं,
तत्वं न ज्ञायते, केवलिगम्यत्वात्तस्येति गाथार्थः ॥ २५४ ॥ अथ देवगतावेव देवानामुत्पादोद्वर्त्तनयोविरहकाललक्षणमन्तरं
प्रतिपादयितुमाह-
नवदिण वीसमुहुत्ता यारस दिण दस मुहुत्तया हुंति । अद्धं तह यावीसा पणयाल असीइ दिवससयं ॥२५५ ॥
संपेज्जमासवासा सया सहस्सा य सयसहस्सा य । दुसु २ तिसु २ पंचसु अणुत्तरे पल्लसंखइमा ।। २५६ ।।
इह भवनपतिव्यन्तरज्योतिप्केषु सौधर्मेशानयोश्च तिर्यमनुष्यगतिका जीवास्तावनिरन्तरमुत्पद्यन्तै कदाचित्तु विरहोऽपि
भवति, कियन्तं कालमिति चेदुच्यते, जयन्यतः समयः, उत्कृष्टतस्तु चतुर्विशतिर्मुहर्चाः, एतच्चैहानुक्तमपि सिद्धान्ते प्रतिपादितत्वात्
स्वयमपि द्रष्टव्यं, यदाह-'असुरकुमारा णं भैत ! केवइयं कालं विरहिया उयवाएणं पण्णता ?, गोयमा ! जहणेणं एक समय
उनोसेणं चउपीस मुद्दुत्ता, एवं जाव थणियकुमाराण, एवं वाणमंतराणं जोइसियाणं सोहम्मीसाणकप्पेसुवि' 'नवदिण वीसमुहत्त'-
॥२६८॥

·तीवसमासे
दैमीची
अंतरद्वारं
दवानामः
त्पादोदरी-
नयोरन्तरम्
॥२६९॥
ति सनत्कुमारकल्पे तिर्यमनुष्यगतिकानां जीवानां जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु नव दिनानि विंशतिर्मुहर्चा उत्पादस्प विरह-
कालः, एवं जघन्यतः सर्वत्र समय एव, उत्कृष्टस्त्वन्तरकाल उच्यते, माहेन्द्रे कल्पे द्वादश दिनानि दश मुहूत्ता उत्कणोत्पादस्या-
न्तरकालः, 'अद्ध तह बावीस 'त्ति ब्रह्मलोके सानि द्वाविंशतिदिनानि, लान्तके पञ्चचत्वारिंशदिनानि महाशुक्रे अशीति-
दिनानि सहस्रारे तु दिनशतं, ' संग्वेजमासे' त्यादीनां 'दुसुदुसु' इत्यादिभिः सह यथासङ्खयेन सम्बन्धः, ततश्चानतप्राणतयोः
संख्येया मासा वर्षादागेव उत्कर्षेणोत्पादस्यान्तरं भवति, आरणाच्युतकल्पद्वये तु संख्येयानि वर्षाणि शतादागेव, अधस्तनौवे-
यकप्रस्तटवये पुनः सख्येयानि वर्षशतानि, सहस्रादर्यागेव, मध्यमवेयकप्रस्तटत्रये तु संख्येयानि वर्षसहस्राणि, लक्षादागेव,
उपारितनौवेयकप्रस्तटत्रये तु संख्येयानि वर्पलक्षाण्युत्कृष्टत उत्पादस्यान्तरं भवति, पंचसु अणुत्तरे' इत्यादि पञ्चस्वनुत्तर-
विमानेषु मनुष्यगतरुत्पद्यमानानां जन्तूनामुत्पादस्य जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु पल्योपमासंख्येयभागोऽन्तरं भवति, एवमिहानु-
चरविमानेषु पश्चस्वपि सामान्येनेकस्वरूपमेवान्तरमुक्त, सिद्धान्ते तु विशेपेणेत्थममिहितं--' विजयपेजयन्तजयन्तापराजितदेवाण
भंते ! केवइयं कालं विरहिया उववाएणं पण्णचा ?, गोयमा ! जहण्णेणं एक समयं उक्कोसण असंसेज कालं, सव्वट्ठसिद्धदेवा णं
भंते ! पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेणं एक समयं उक्कोसेणं पलिओवमस्स असंखेज्जइभाग' ति, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति । इह
यन यावानुत्पादस्यान्तरकालः प्रोक्तः प्रागुक्तलक्षणाया उद्वर्तनाया अपि तत्र तापनिर्विशेषोऽन्तरालकालो विज्ञेयः, सिद्धिगतौ
तु
सिद्धानामुत्पादस्य जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु पण मासा विरहकालः स्वयमेवावगन्तव्यः, यदाह-सिद्धा णं भते ! केरइयं कालं
विरहिया सिझणयाए पण्णत्ता ?, गोयमा ! जहण्णेणं एवं समय उकोसेणं छम्मासा' उद्वर्तनाविरहकालस्तु सिद्धिगती न
॥२६९॥

·हमीवृषा
अंतरद्वार
गुणस्थानां
परमन्तरम्
॥२७॥
यक्तप्पा, उद्वर्तनाया एवाभावादिति गाथाद्वयार्थः ॥ २५५-२५६ ॥ तदेवं दर्शितो नारकादिगत्याश्रितजन्तूनामन्तरकालः,
साम्प्रतं गुणस्थानलक्षणानां जीवसमासानां तमुपदर्शयन्नाह-
मिच्छरस उयहिनामा पे छावट्ठी परं तु देसूणा । सम्मत्तमणुगयरस य पुग्गलपरियमधूणं ॥२५७।।
मिथ्यादृष्टेः परित्यक्तमिथ्यात्वस्य पुनस्तद्भावयाप्ती परम्-उत्कृष्टमन्तरं भवति, फियदिति चेदुच्यते, द्वे पशष्टी उदधि-
नाम्ना-सागरोपमाणां 'परंतु 'नि तुशब्दयशब्दार्थे स च भिन्नक्रम योज्यते, देशोना च मुहूर्नाद्वा इति शेषः, अन्तर्मुहूर्त-
मित्यर्थः, उक्तं च फम्मान [६०००] कृतिचूर्णाम्-" कोऽवि मिच्छत्ताओ सम्मत्तं गओ छावहिसागरोपमा सम्मत्तकालो, तओ अंतो-
मुहुने सम्मामिच्छ गओ, पुणो सम्मत्तं पडिवन्नो छापहि सागरोवमाई अणुपालेइ, तयंते य सिज्झइ मिच्छत्तं वा पडिवसइ, एव-
मुफोसेणं अंतोमुहुनन्भहियाओ दो छावडीओ सागरोक्माण मिच्छत्तस्स अंतरफालो हवइ"त्ति, पंचसंग्रहेऽपि जीवसमासद्वारे वृत्तिकता
प्रोक्तम्-"कोऽपि मिथ्यारष्टिः सम्यवगुणं प्रतिपन्नः पट्पष्टिः सागरोपमाणि स्थितः, ततश्यासौ सम्यक्त्त्वगुणी सम्पमिथ्यात्वेऽन्ती-
हूतं स्थित्या भूयोऽपि सम्पयं गच्छति, ततस्तत्र पशष्टिः सागरोपमाणि स्थित्वा योऽद्यापि न सिद्ध्यति सोऽवश्यं मिथ्यात्वं
गच्छति, यत उरकणेतदन्तरं मिथ्यात्वस्येति, कार्मग्रन्थिकमतं चेदं, सैद्धान्तिकमवेन तु सम्यक्त्यान्मिश्रगमनं प्राग निपिद्धमेवेति,
अन्ये तु व्याचक्षते-देशाने अन्तर्मुहर्बोने द्वे पट्पष्टी सागरोपमाणां मिथ्यात्वस्योत्कृष्टमन्तरमिति, तदेतदयुक्तमिव लक्ष्यते, ग्रन्थान्तरैः
मह व्यभिचारादिति, 'सम्मत्तमणुगये'त्यादि सम्यस्यानुगतस्य- सम्यक्त्वयुक्तस्याविरतदेशविरतममताप्रमत्नोपशमश्रीणगता-
॥२७॥

·गुणस्थान
परमन्तरम्
जीवसमासे
हेमीवृत्ती
अंतरद्वार
॥२७१॥
पूर्वकरणानिवृत्तिवादरसूक्ष्मसम्परायोपशान्तमोहलक्षणस्य जीवसमूहस्य स्वकीयस्वकीयपर्यायपरित्यागे पुनस्तत्पयायप्राप्ती किंचि-
दूनं पुद्गलपरावर्द्धिमुत्कृष्टमन्तरं भवति, सम्पत्यानुगतग्रहणेन च सर्वेऽप्यमी अविरतादय उपशान्तमोहान्ता जीवाः संगृहीता
भवन्ति, सम्यक्पमात्रस्य सर्वत्र भावादिति सम्यच्चानुगतोपादानं, एते चाविरतादयः सम्यक्रगुणादपि परिभ्रष्टा उत्कृष्टतः
किंचिन्न्पून पुद्गलपरावर्चाई संसारसागरमवगाहन्ते, तदन्ते पुनरप्यवश्यं सम्यच्यादिगुणमवाप्य सिद्धयन्तीति, सम्पत्यपुंजस्य प्रायः
सत्तायामवश्यं भावात् सास्वादनमिश्रा अपीह सम्यक्वानुगतत्वेन विवक्षिता द्रष्टव्याः, तेऽपि च तद्भावपरित्यागे उत्कृष्टता पार्द्ध-
पुद्गलपरायः यावन्द परिभ्रमन्ति, तदन्ते च केचित् पुनरपि तद्भाव प्राप्य फेचिचप्राप्पैच विशुद्धा सम्यक्त्वादिगुणसामग्री
लब्ध्वाऽवश्यं सिद्धयन्तीति, क्षपकक्षीणमोहसयोग्ययोगिकेलिनां त्वन्तरचिन्ता नास्ति, तेषां प्रतिपातस्यैवाभावाद् , अतः सम्य-
क्यानुगतत्त्वे सत्यपि तेषां नेह ग्रहणम् ॥ अथ कोऽयं पुद्गलपरायों यदद्धं किंचिन्न्यूनमुत्कृष्टतः सास्वादनादयो भवं भ्राम्यन्तीति,
उच्यते, यदा चतुर्दशरज्ज्यात्मकलोकवनिः सर्वेऽपि पुद्गलाः संसारसागरे पर्यटता एकजीवेनानन्तेषु भवेप्पोदारिकवैफियतजस-
कार्मणभाषानापानमनोलक्षणपदार्थसप्तकरूपतया पारणमग्य मुक्ता भवन्ति तदाऽसी पुद्गलपरावर्तः परिभाष्यते, अन्ये त्वाचार्या
द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदाचतुर्दा पुनः प्रत्येकं वादरमूक्ष्मभेदतो द्विधा पुद्गलपरावनं वर्णयन्ति, तत्र द्रव्यतो चादरः किल तदा भवति
यदा ससारे पर्यटन्नेको जीवः सर्वानपि सर्वलोकवर्तिनः पुद्गलान् सामान्येनौदारिकवैयितैजसकार्मणशरीरचतुष्टयरूपतया परिण-
मव्य मुंचति, यदा तु यथोक्तोदारिकादिशरीरचतुष्टयमध्ये प्रत्येकमेकैकशरीररूपतया सर्वानपि सर्वलोकपुद्रलान् परिणमम्प निस-
जति विवक्षितशरीराच्छेपशरीरादिरूपतया तु परिणमिता अपि न गण्यन्ते तदा द्रव्यत एर सूक्ष्मपुद्गलपरावर्तों भवति । क्षेत्र-
॥२७॥

·पर अंतरवार गुणस्थानां रमन्तरम् ॥२७२॥ वस्तु नानामयपरम्परामु निरन्तरेषु व्यवहितेषु वाऽन्यान्याकाशप्रदेशेषु प्रियमाणो यदा सर्वानपि लोकाकाशप्रदेशान् स्पृशति तदा क्षेत्रको यादरः पुनलपरावर्तः, यदा तु येष्वाकाशप्रदेशेष्यवगाढ एकदा मृतस्तेषामेवानन्तरानाकाशप्रदेशानवगाह्यान्यदा म्रियतेऽपर- स्या तु बेलाय तेपामपि निरन्तरानन्यान् अन्यस्यां तु पारायां तन्निरन्तरस्थितानपरानेवं तावद्यावदित्थं प्रियमाणो जन्तुरनन्तान- न्तेषु जन्ममु नैरन्तयस्थितान्नमा प्रदेशान् क्रमेण स्पृशन् सर्वानपि लोकप्रदेशान् स्पृशति याँश्वापरप्रदेशद्धिरहितान् पूर्वावगाढान् व्यवहितत्यानमःप्रदेशानवगाह मृतः ते न गण्यन्ते तदा क्षेत्रतः सूक्ष्मपुद्गलपरावर्तः। कालतो यदोत्सर्पिण्यवसर्पिणीकालचक्रसम- येषु सर्वेष्वपि क्रमेणोत्क्रमेण वाऽनन्तानन्तर्भवैरेको जन्तुम॒तो भवति तदा चादरः पुद्गलपरावतः, अत्र पक्षे येषु समयेष्वेकदा मृतो- ज्यदापि पदि तेप्पेव म्रियते तदा ते न गण्यन्ते, यदा तु प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थपंचमादिसमयक्रममुल्लंघ्याप्यपूर्वेषु समुयेषु प्रियते तदा ते व्यवहिता अपि समया गण्यन्ते, सूक्ष्मे तु कालपुद्गलपरावर्तेऽयं विशपो यत् प्रथमद्वितीयतृतीयादिसमयक्रमणव म्रियमाणस्य ते समया गण्यन्ते यावत् सर्वेऽपि कालचक्रसमया आदितोतं यावत् क्रमेण मरणैाप्ता भवन्ति, येषु तु प्रथमादि- समयक्रममग्लंघ्य प्रियते ते व्यवहितसमया न गण्यन्ते एवेति । इदानीं भावतः पुद्गलपरायों निरूप्यते, तत्र तावद् ये एकस्मिन् समये समुत्पद्यन्ते प्रक्ष्माग्निकायिका जीयाः तेऽसंख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणाः तेभ्यस्तु सूक्ष्माग्निकायिकाः सर्वेऽप्यसंख्येय- गुणाः, कयमिति चेदुन्यत, एकः सूक्ष्माग्निकायिको जीवः समुत्पभोऽन्तर्मुहूर्त जीवति, एतावन्मात्रायुष्कत्वात् तेषां, तस्मिंश्चान्त- मुहर्ने ये समयास्तेषु प्रत्येकमसंख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः सूक्ष्माग्निकायिकाः समुत्पद्यन्ते, इतः सिद्धमेकसमयोत्सनक्षमाग्नि- कारिकम्यः सर्वेषां सूक्ष्माग्निकायानामसंख्येयगुणवं, वेभ्योऽपि सर्ववक्ष्माग्निकायिकेभ्यस्तेषां कायस्थितिरसंख्येयगुणा, एकैक- ||२७२।।

·हमीपत्ती
अंतरद्वार
गुणस्थाना
गांपरमन्त.
जघन्यं च
।२७३॥
स्यापि मूक्ष्माग्निकायिकस्यासंख्येयोत्सपिण्यवसप्पिणीप्रमाणायाः कायस्थितेः प्रतिपादितत्वादिति, तस्या अपि कायस्थितेः सका-
शात् संयमस्थानानि अनुभागपन्धाध्यवसायस्थानानि च प्रत्येकमसंख्येयगुणानि, कायस्थित्यामसंख्येयानां स्थितिबन्धानां भावाद्,
एककस्मिथ स्थितिबन्धेऽसंख्येयानामनुभागपन्धाध्यवसायस्थानानां सद्भावादिति, संयमस्थानान्यप्यनुमागबन्धाध्यवसायस्थान-
स्तुल्यान्येवेति, तत्र यदा एकैकस्मिन्ननुभागवन्धाध्यवसायस्थाने क्रमेणोत्क्रमेण वा प्रियमाणो जन्तुः सर्वाण्यप्येतानि स्पृशति
तदा पादरो भावपुद्गलपरावर्तः, अत्र पक्षे यदध्यवसायस्थानमेकदा म्रियमाणेन स्पृष्टं यद्यन्यदापि तदेव स्पृशति तदा न गण्यते,
अपूर्व तु दुरव्ययहितमपि स्पष्ट गण्यते, यदा तु येनैव विशुद्धविशुद्धतरविशुद्धतमादिक्रमेण व्यवस्थितान्येतान्यनुभागबन्धाध्यवसाय-
स्थानानि तेनैप क्रमेणानन्तानन्तर्भवप्रियमाणः सर्वाण्यपि स्पृशति व्यवहितानि तु स्पृष्टान्यपि न गण्यन्ते तदा सूक्ष्मो भावपुद्गल-
परायनों भवतीत्यलं विस्तरेणेति गाथार्थः ॥ २५७ ॥ तदेवमुक्तं मिथ्यादृष्ट्यादिगुणानामुत्कृष्टमन्तरं, साम्प्रतं तेपामेव
जपन्यं तदेवाह-
सासाणुवसमसम्मे पल्लासंखेज्जभागमवरं तु । अंतोमुत्तमियरे स्ववगस्स उ अंतरं नस्थि ।। २५८ ॥
'सासाणुवसमसम्मेति सास्वादन औपशमिकं सम्यक्त्वं यस्यासौ औपशामिकसम्यक्त्यश्व सास्वादनौपशामिकसम्य-
क्यौ एतयोयोरपि तनावपरित्यागे पुनस्तत्पर्यायप्राप्ती अपरं हि जघन्यमन्तरं पल्योपमासह येयभागः, य उपशमश्रेण्याः प्रतिपतन्
सास्वादनो भवति ययोपशमश्रेण्यामीपशमिकसम्यग्दृष्टिः प्राप्यते तो द्वावप्यल्पत्वान्नेह विवक्षितो, किं तर्हि ?, योऽनादिमिथ्या-
॥२७३॥

·वृा
अतरद्वार
गुणस्था-
नानां जघ-
न्यमन्तरं
॥२७४॥
दृष्टिरुद्वर्तितसम्यक्त्वमिश्रपुञो या मिथ्यादृष्टिः पड्विंशतिसत्कर्मा सन् पूर्वोपवार्णितक्रमणौपशमिकं सम्यक्त्वमवामोति यत्र
तस्यामेवीपरामिकसम्यक्त्वाद्धायां पूर्वोक्तेनैव न्यायेन सास्वादनो भवति तो वावपि चतुर्गतिवत्तित्यादिना प्रभूतत्वादिहाभिधि-
त्सिती, एतौ च लब्धमापशमिक सम्यक्त्वं सास्वादनत्वं च परित्यज्य यदि पुनरपि तदेव प्राप्नुतस्तदा जघन्यतोऽपि पल्योपमा-
संख्येयभागादेव, नार्याक्, तथाहि-औपशमिकसम्यग्दृष्टिसास्वादनयोमिथ्यात्वं गतयोः प्रथमं तावदवश्यं सम्यक्त्वमिश्रपुजौ
सत्तायां भवन एष, न च तयोः सत्तायां तिष्ठतोः पुनरप्यौपशमिकसम्यक्त्वलाभसास्वादनभावौ सम्भवतः, तौ च सम्यवामिश्रपुञ्जी
मिथ्यात्वगतो जीवः प्रतिसमयमुद्वलयति, तहलिक मिथ्यात्वपुञ्ज प्रतिसमय प्रक्षिपतीत्यर्थः, एवं च क्रमेणोद्वय॑मानावेतौ पल्यो-
पमासंख्येयभागेनैवोद्वत्येते, सर्वथैवाभावरूपतामापयेते, नाक , कर्मप्रकृत्यादिषु तथैवाभिहितत्वादिति भावः, एवं च पल्योप-
मासंख्ययमागेन सम्यक्त्वमिश्रपुन्जयोरुद्वतियोस्तदन्ते कोऽपि जीवः पुनरप्यौपशमिकं सम्यक्त्वं सास्वादनत्वं च ग्रामोतीति,
एवमनयोः पल्योपमासंख्येयभागरूपं जयन्यमन्तर भवति, 'अंतोमुहुत्तमियरे ' ति इतरास्मिन्-उक्तशेपे मिथ्यादृष्टयावरतदेश-
पिरतममताप्रमचोपशमश्रेणिगतापूर्यकरणानिवृत्चिचादरसूक्ष्मसम्परायोपशान्तमोहलक्षणजन्तुसंघाते निज निज गुणमपहाय पुनस्त-
मेव लभमानेऽन्तर्मुहूचं जघन्यमन्तरं विजयम् , एतच मिथ्यादृष्टयादीनां प्रायः प्रागेव माचितम् , उपशमश्रेणिगतापूर्वकरणादीनां
तपशमश्रेणः प्रतिपत्य पुनरन्तर्मुहूर्तानामेपारोहतामिदं जघन्यमन्तरं चोद्धव्यम् , एकस्मिन् भवे वाराद्वयमुपशमश्रेणिकरणस्य
सिद्धान्त समनुज्ञातत्वादिति, किमर्थं पुनरुपशमश्रेणिगतानामेयापूर्वकरणादीनां ग्रहणमित्याह-क्षपकस्य पुनः-क्षपकश्रेणिगतस्या-
पूर्पकरणादेः क्षीणमोहसयोग्ययोगिकेवलिनां चान्तरं नास्ति, तद्गुणप्रतिपातस्यैवाभावादित्युक्तमेवेति गाथार्थः ॥ २५८ ॥
.
॥२७॥

·औरममागे हमीरला अंतरद्वार गुणस्थाना नाम भाव ॥२७५।। तदेवं जघन्यमुली चान्तरमुक्त जविसमासगुणानां, साम्प्रतं-नेपामेव लोके यथासम्भवं कदाचिदभावलक्षणमन्तरं निरूपयितुमाह- पल्लाऽसंग्वियभाग सासणमिस्सासमत्तमणुएसु । वासपुहुत्तं उवसामएसु खवगेसु छम्मासा ॥ २५९ ॥ 'सासणे'त्यादि सास्वादनश्च मिश्रवासमाप्तमनुष्यश्च ते तथा, तत्र सास्वादनमिश्री प्रतीती, असमाप्तमनुष्यस्तु यो लन्धितः करणतच सदेवासमाप्त:-अपर्याप्त एर मनुष्यो भाति स इह विवक्षितः, स चैंविधः सम्मूर्छजमनुष्य एव भवति, गर्भजम- नुप्याणां पर्याप्तानामपर्याप्तानां च भागात् । ततश्च सासादन मिश्रासमासमनुष्येषु पल्योपमासंख्येयभागरूपमन्तरं भवति, इदमत्र हृदयम्-एते प्रयोऽपि राशयः सर्वस्मिन्नपि लोके कदाचित् पल्योपमासंख्येयभाग यावन्न भवन्त्यपीति, मोहनीयं कर्मोपशमय- न्तीत्युपशमकाः-उपशमणिपर्तिनः संयताः तेष्वपि वर्षपृथस्वप्रमाणमन्तरं समवसेयं, कदाचिद्वर्षपृथक्त्वं यावल्लोके उपशमश्रेणि न कोऽपि प्रतिपद्यत इत्यर्थः, मोहनीयं कर्म क्षपयन्तीति क्षपका:-क्षपकश्रेणियर्विनचारित्रिण एव, तेषु पुनः पण्मासमानमन्तरं विज्ञा- तव्यं, कदाचिदुकष्टतः पण्मासान् यावलोके क्षपकश्रेणिं कोऽपि न करोतीति भावः, परतस्तु करोत्या कश्चित्तामिति, इह चोपश- मकक्षपदग्रहणेनापूर्वकरणानिवृत्तिपादरसूक्ष्मसम्परायोपशान्तमोहक्षीणमोहानामुत्कृष्टमन्तरमुक्तम् , अयोगिकवलिनां तु पुण्मासमान- मुत्कृष्टमन्तरं स्वयमेरायसेयं, मिथ्यादृष्टयविरतप्रमत्ताप्रमचमयोगिकेवलिनां तु विरहकालो न सम्भवत्येव, एतेषां लोकेऽविरहितं सदैव भाषाद , एवं च गुणस्थानलक्षणानां जीवसमासानामुक्तं यथासम्भवं लोके विरहकालस्वरूपमुत्कृष्टमन्तरं, सम्मूच्छेजमनु प्याणामपि गुणस्थानेषु अप्रस्तुतानामपि पल्योपमासहोयभागलक्षणीवरहकालाभिधानप्रस्तावाल्लाघवार्थमभिहितगुत्कृरमन्तरं, ।।२७५॥

·अवरशारं योगानां चिरहकाला ॥२७६11 उपन्य तु सर्वेषां समपप्रमाणमैवान्तरं, तवाग्रतनगाथायां स्वयमेवाभिधास्यतीति गाथार्थः ।। २५९ ।। अथ गुणानां विरहकाला- भिधानप्रकमायोगादिगुणानामपि यथासम्भवं विरहकालमभिधित्सुराह- आहारमिस्सजोगे पासपुटुत्तं विउब्धिमिस्सेसु । पारस हुंति मुद्दुत्ता सब्वेसु जहण्णओ समओ ।। २६० ॥ आहारक मियं ययौदारिकणामी आहारकमिटी योगा, चतुर्दशपूर्वधरेण प्रयोजनोत्पत्ती प्रारब्धमपरिपूर्णावस्थमाहारकशरीर- मित्पर्धः, तस्पोत्कृष्टं पथरमन्तरं जायते, उत्कर्पतो वर्षपृथत्यं यावदाहारकशरीरस्य प्रारम्भकः कोऽपि लोके न प्राप्यत इति भारः, 'आहारमाई लोए छम्मासं जा न होति उ काईत्यादि प्रज्ञापनावचनाद् आहारकमिथस्य पण्मासप्रमाणमेवान्तरं प्रामोतीति, अत्र तु वर्षपृथक्यमुक्त, तदन तत्त्वं सर्ववेदिन एव विदन्तीति, क्रियाणि मिश्राणि कार्मणैः सह येषु ते क्रियमिश्रा योगाः, नारकदेवानामुत्पत्तिसमयभावीन्यसम्पूर्णावस्थानि क्रियशरीराणीत्यर्थः, तेषत्कृष्टतो द्वादश मुहूर्ती विरहकालः, नरकदे- वगत्योहि उत्कटतो द्वादश मुहूत्ती उत्पादविरहकालः मागुक्तः, ततः सामर्थ्यादेव चैक्रियमिश्राण्यप्येतापन्त कालं न भवन्ति, उत्पद्य- मानानामेव नारकदेवानां तत्मम्ममात्, लब्धिप्रत्ययतिमनुप्यक्रियमिश्राणां त्विाविवक्षितत्वादिति, शेषाणां त्वौदारिकौदा- रिकामपक्रिपकार्मणलक्षणानां काययोगानां मनोवाग्योगानां चान्तरमेव नास्ति, तेषां लोकेऽविरहितं सर्वदैव भावादिति । आहारकमिश्राणां त्यन्तरे प्रोक्त आहारकाणामपि तत् प्रोक्तमेव, आहारकमिश्रस्प सम्पूर्णस्य चान्तर्मुहीत् परतोऽवस्थानाभावादिति । तदेवं प्राक्तनगाथायां प्रस्तुतगाथायां च निर्दिष्टं सास्वादनादीनामुत्कृष्टमन्तरं, साम्प्रतं सैपामपि जपन्यं तदाह-सर्वेषु-सास्वाद- २७६॥

·जीवसमासे
हमीवृत्ती
अंदरद्वार
छदोपस्था..
पनीयादी-
नांविरह-
॥२७॥
नादिषु चैक्रियमिश्रपर्यन्तेषु गुणेषु जपन्यतः समयो विरहकाल इति गाथार्थः ॥ २६० ॥ साम्प्रतं छेदोपस्थापनीयादिचारि-
त्रिणां विरहकालमाह-
तेवठ्ठी घुलसीई वाससहस्साई छयपरिहारे । अवरं परमुदहीणं अट्ठारस कोडिकोडीओ ॥ २६१ ।।
छेदोपस्थापनीयसयताना त्रिपष्टिवर्षसहसाण्यपरं-जघन्यमन्तरं भवति, परिहारे' नि परिहारविशुद्धिकसंगतानां चतुरशीतिवर्ष-
सहसाण्पपरं जपन्यमन्तरं सम्पयते,परम्-उत्कृष्टं त्वन्तरमुभयेपामपि प्रत्येकमष्टादश सागरोपमकोटीकोटयः, इदमुक्तं भवति-अवसर्पिण्यां
दुप्पमालक्षणस्य पनमारकस्य पर्यन्ते भरतेप्पैरवतेषु च सर्वत्र छेदोपस्थापनीयसंयतास्तावद्वयवच्छिद्यन्ते, ततश्च तीर्थकरगणधरा-
दिशून्ये एकविंशतिवर्पसहस्रप्रमाणे दुष्पमदुष्पमाभिधानेऽवसर्पिण्या: पठारके तावत्प्रमाणयुक्त तन्नास्त्येव चोत्सर्पिण्याः प्रथमारके,
तावन्माने दुप्पमाभिधाने उत्सर्पिण्या एवं द्वितीयारकेऽपि ते न लभ्यन्ते, किं तर्हि ?, दुप्पमसुषमालक्षणे तस्यास्तृतीयारके तीर्थक-
रोत्पत्ताय ते प्राप्यन्ते, एवं च प्रत्येकमेकविंशतिवर्पसहस्रमानेषु विष्वरकेषु विपष्टिवर्पसहस्राणि छेदोपस्थापनीयसंयतानां जघन्यो
विरहकाला सम्पयन इति, परिहारविशुद्धिकसंयतास्त्ववसर्पिण्याः पश्चमेरके प्रवृत्ते आदावेव व्यवच्छिद्यन्त इत्येकविंशतिवर्पसहस्र-
प्रमाणेनेतेनारफेण पूर्वोक्तेन चारफत्रयेण चतुरशीतिवर्षसहस्राण्यमीपा जघन्यमन्तरं भवति, उत्कृष्टतस्तुभयेपामप्यष्टादशसागरोप-
मकोर्टीकोटिलक्षणो विरहकालः प्रोच्यते, तद्यथा-उत्सर्पिण्याः सुपमदुप्पमाभिधाने चतुर्थारके प्रवृत्ते छेदोपस्थापनीयाः परिहारवि-
शुद्धिकाथ चारित्रिणो परच्छिद्यन्ते, ततथामारके वे सागरोपमकोटीकोट्यौ मुपमाभिधाने तु पंचमेरके विसः सागरोपमकोटी-
॥२७७॥

·इमोवृत्ती
अंतरद्वार
चारित्र
विरहः
सम्यक्त्वा
दिप्रति
विरहः
॥२७॥
कोटयः .मुपमपमारे तु पष्ठारके चतस्रः सागरोपमकोटीकोट्य इत्येवमुत्सर्पिण्यां नव सागरोपमकोटीकोटिप्रमाणं कालं यावत्
प्रस्तुतमयताः कापि न प्राप्यन्ते, अवसर्पिण्यामपि सुपमसुपमासुपमासुपमदुप्पमाभिधानेपु त्रिष्वरकेषु नवसागरोपमकोटीकोटी-
मानं कालमते न लभ्यन्त इत्पेषमष्टादशसागरोपमकोटीकोटयश्छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकानामुत्कृष्टो पिरहकालः सम्पद्यते,
यत्पुनरुत्सपिण्याचतुर्धारफस्पादौ अवसर्पिण्यामपि तृतीयारकस्य पर्यन्ते फियन्तमपि कालमेते प्राप्यन्ते अतिस्वल्पत्वात्तेन न्यूनता
उत्कृष्टविरहकालस्पेह न विवक्षिता, एवं जघन्यकालपिरहपक्षेऽपि किञ्चिद्धीनाधिकत्वस्याप्यविवक्षोत्प्रेक्षणायेति, पंचसु महाविदेहेषु
पुनरमीषां प्रस्तुतसंयतानां सर्वदेवामाय एव प्रतिपत्तव्यः, सामायिकयथाख्यातचारित्रिणां तु विरहकाल एच नास्ति, महाविदेहा-
दिषु तेषामविरहितं सर्वदेव मापात्, सूक्ष्मसम्परायचारित्रिणां तु जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्तु पड़ मासा विरहकाल इति स्वयमेव
द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ॥ २६१ । साम्प्रतं सम्यत्यादिगुणानां प्रतिपत्तिविरहकालमाह-
सम्मत्तसत्तगं खलु पिरयाविरईय होइ चोइसगं । विरईए पनरसगं विरहियकालो अहोरत्ता ।। २६२ ।।
इह प्रस्तुतगायोक्तान् सम्यक्त्यादिगुणानाश्रित्य द्विविधास्तावज्जीवा भवन्ति-पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानकाच, तत्र सम्य-
स्वस्य पूर्वप्रतिपन्नाः कदाचिदपि न व्यवच्छिद्यन्ते, लोकसंख्यातानाममीपामविरहितं सर्वदैव भावादिति, प्रतिपद्यमानकास्तु
सम्यक्त्यस्य कदाचिद्भवन्ति कदाचितु जघन्यतः समयमुस्कृष्टतस्तु समक-सप्ताहोरात्राणि यापन्न भवन्ति, उत्कर्पतः सप्ताहोरात्राणि
यावद विपपि लोकेषु कदाचिन् सम्पयस्य प्रतिपत्ता कोपि न प्राप्यत इति भावः, विरनाविरतेरपि-देशविरतेः पूर्वप्रतिपन्नाः सर्वदेव,
॥२७८॥

·जीवसमास हमीपूती अंतरद्वारं शेषेषु विरहकाला तिदेशः ॥२७९॥ असंख्याताः सदैव प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकानां त्वमीपा जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्त्वावश्यके 'विरयाविरइए होइ बारसग'- मिति वचनाद् द्वादश दिनानि विरहकालः प्रोक्तः, अनेन तु कुतोऽपि चतुर्दश दिनान्यसौ लिसित इति परमार्थमत्रापि न जानीमः, सर्वविरतेरपि पूर्वप्रतिपन्नाः संख्याताः सर्वदेव प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकानां त्वेतेषां जघन्यतः समय उत्कर्पतस्तु पञ्चदशाहो- रात्राणि विरहकाल इति गाथार्थः ।। २६२ ॥ तदेवं जीवगतभावानां कियतामपि लेशतोऽन्तरकालमभिधाय सर्वेषां विरहकालाभि- धानस्याशक्यतां प्रविभाव्यातिदिशग्नाह- भवभावपरित्तीणं कालविभागं कमेणऽणुगमित्ता । भावेण समवउत्तो एवं कुज्जतराणुगमं ॥ २६३ ॥ भवा-नारकादिजन्मलक्षणा भावास्तु-औदयिकादयस्तेषां भवभावानां परावृत्तयो-विवक्षितेभ्यस्तेभ्योऽन्यत्र गतिलक्षणास्तासां भवभावपरावृत्तीनां कालद्वाराद्यभिहितं कालविभागं चिरितम्--असंकीर्ण कालसरूपमागमोक्तकमेणानगम्य-ज्ञात्वा 'भावेन मनःपरिणामेन समुपयुक्तः-एकाग्रो भूत्या एवं-पूर्णांकानुसारेण प्रागनुक्तस्यापि जीवगतभावस्य कुर्यात् , किमित्याह-अन्तरानुयो- गम्-अन्तरकालव्याख्यानम्, इदमुक्तं भवति-विवक्षितभवाझयान्तरे गमनलक्षणा विवक्षितभावाच्च भावान्तरे संक्रमणस्वरूपा परावृत्तिर्यात्रता कालेन भवति तं कालविभागं ज्ञात्वा उपलक्षणत्वाल्लेश्यावेदकपायज्ञानदर्शनादिपरावृत्तीनां च कालस्वरूपमाग- मानुसारेणावगम्य पूर्वमनुक्तानामपि पदार्थानामुक्तानुसारेण सुबुद्धिः सिद्धान्तपरिकर्मितात्मा कश्चिदन्तरस्य-विरहकालस्य व्याख्यानं विदध्यादिति गाथार्थः ॥ २६३ ।। तदेवं चिन्तितं जीवानाश्रित्यान्तरं, साम्प्रतं तद्विपक्षभूतानामजीवानां वच्चिन्तयितुमाह- ॥२७१।।

·परमावा-
दिपु विरह
हमीपत्ती.
अंदरद्वार
॥२८॥
परमाणू दव्याणं दुपएसाईणमेव ग्बंधाणं । समओ अणंतकालोत्ति अंतरं नधि सेसाणं ॥ २६४ ॥
'परमाणू दव्याणं ' वि एफैकविशकलितपुद्गलरूपाणां परमाणुद्रव्याणां जघन्यतः समय उत्कर्षतस्त्वसंख्येयः कालोऽन्तर-
मिति शेपः, इदमन हृदयम्-यदा एकाकी परमाणुः कश्चिदन्येन परमाणुद्वयणुकत्र्यणुकादिना द्रव्येण सह समयमेकं संयुज्य पुनरप्ये-
काकिपरमाणुतां प्रतिपद्यते तदा परमाणोः पुनः परमाणुत्वभवने जघन्यतः समयोऽन्तरं भवति, यदा तु स एव परमाणुस्तेन
परमाण्यादिनाऽन्यद्रव्येण सह संयुक्तोऽसंख्येयं कालं स्थित्वा पुनः परमाणुत्वमश्नुते तदोत्कटतोऽसंख्येयः कालोऽन्तरं भवति,
उक्तञ्च-" परमाणुस्स गं भवे ! अंतरं कालओ केच्चिर होइ ?, गोयमा ! जहण्णेणं एकं समयं उक्कोसेणं असंखेज्ज कालं " ति,
'दुपएसाईपमेये ' त्यादि द्वौ प्रदेशी-परमाणुद्वयलक्षणौ यस्मिन्नसौ द्विप्रदेशः स्कन्धः स आदिउँपां त्रिप्रदेशादीनां ते द्विप्रदे-
शादयस्तेषां द्विप्रदेशादीनां स्कन्धानां जघन्यतः समय उत्कृष्टतस्त्वनन्तः कालोऽन्तरं भवति, इदमुक्तं भवति-इह विवक्षितेन
केनापि द्विप्रदेशादिस्कन्धेनैकेन सण्डशः स्फुटित्वा द्रव्यान्तरेण वा संयुज्य परित्यक्ते द्विप्रदेशादिभावे विश्रसापरिणामेन समया-
दूध पुनः प्राप्ते च तस्मिन्नेकस्य द्विप्रदेशादिस्कन्धस्य परित्यक्ततत्परिणामस्य पुनस्तदवाप्तौ जघन्यतः समयोऽन्तरे प्राप्यते, यदा
तुम एवं द्विप्रदेशादिस्कन्धः सण्डशो विभिध द्रव्यान्तरैः सह संयोगवियोगादिभावमनुभवमनन्तं कालं परित्रम्य पुनरपि तैरेव
परमाणुभिस्तमेर विपक्षितभापमासादयति तदोत्कृष्टतोऽनन्तः कालोऽन्तरे सिद्धो भवति, अन्ये त्वध्याहारमकृत्वा परमाणुद्रव्याणा-
मप्युत्कृष्टतोऽनन्तमेव कालमन्तरे व्याचक्षते, उच्चायुक्तमेव, परमाणोः पुनः परमाणुत्वभवने व्याख्याप्रज्ञप्त्यादिष्वागमे-
॥२८॥

·भावस्वरूपं
विसमासे
मीवृत्ती
भावद्वार
॥२८॥
मेजनके स्थानपूस्कृष्टान्तरेऽसंख्येयस्वैर कालस्य प्रतिपादितत्वादिति, 'नत्थि सेसाणं' ति उक्तात पदलास्तिकायात् शेषाणां
धर्माधर्माकाशास्तिकायकालस्वरूपाणामजीवानां नास्त्यन्तरकालः, स्वरूपपरित्यागपुनस्तल्लाभयोरेतष्पसम्भवात् , न हि स
कविकालोस्ति यत्र धर्मास्तिकायादयो निजस्वरूपमपहाय पुनः कालान्तरेण तत् प्रतिपद्यन्ते येनान्तरकालश्चिन्त्येत, अनाद्यपर्य-
वसितपरिणामिकमावेन तेपी सर्वदेवावस्थितत्वादिति भावः इति गाथार्थः ॥ २६४ ॥ तदेवं चिन्तितं यथासम्भवमजीवानाम-
प्यन्तरं, तथा च सति जीवानजीवाँथाश्रित्य समर्थिताऽन्तरकालचिन्ता, तत्समर्थने च पष्ठमन्तरद्वारं समाप्तमिति ॥ अथ 'संत-
पयपरूवणया व्यपमाणं चे' त्यादिगाथोक्तद्वारक्रमायातं सप्तमं मावद्वारमभिधित्सुराह--
उवसम खइओ मीसो उदओ परिणाम सन्निवाओ य । छद्धा जीवसमासो परिणामुदओ अजीवाणं ॥२६५।।
इह खत्रस्य सूचामाचत्यादेकदेशेन च समुदायस्य गम्यमानत्याद् 'उवसमे' त्यादिना सिद्धान्तपीठता औपशमिकादयः
पड़ भावा निर्दिष्टा इति प्रतिपत्तव्यम् , तद्यथा- औपशमिकः १ क्षायिका २ मिश्र-क्षायोपशमिकः ३ औदयिकः ४ पारिणामिकः ५
सानिपातिकः ६, तोपशमनमुपशमः- कर्मणोऽनुदयाक्षीणतावस्था भस्मपटलावच्छन्नाग्निवत् स एवापशामिकः तेन या निर्दृत्तः
औपशमिफा, क्षयः कर्मणोऽपगमः स एव तेन वा निर्वृत्तः क्षायिका, कर्मणो यथोक्तो क्षयोपशमावेव ताभ्यां वा निवृत्तः क्षायोप-
शमिका दरपिध्यातभस्मच्छन्नपहिवत् , ज्ञानावरणादिकर्मणामात्मीयात्मीयस्वरूपेण विपाकतोऽनुभवनमुदयः स एव तेन वा निर्वृ-
म औदायिकः, तेन २ रूपेण वस्तूनां परिणमनं भवनं परिणामः स एव तेन वा निवृत्तः पारिणामिका, एपामेव निर्दिष्टभावानां
॥२८॥

·मापदार भावस्वरूपं कर्मसु भावा- चतारः ॥२८२॥ धादिमेलका सन्निपातः स एव तेन वा निवृत्तः सानिपातिकः, एते पडप्यागमे भावा इत्युच्यन्ते तत्र विशिष्टहेतुभिः स्वभावतो वा जीवाजीगनां तत्तद्रूपतया भवनानि भावाः भान्ति एभिरिति वा भावाः, तदेवमेवान् पड् भावान् स्वरूपतो निरूप्य जीवसमासेषु तत्सम्भवमुपदर्शयन्नाह- 'छद्धा जीवसमासोति मिथ्यादृष्टयादिकचतुर्दशविधोऽपि प्रस्तुतो जीवसमासः प्रक्रान्तभावपटक- सम्बन्धात् पोढा माति, एते प्रस्तुताः पडपि भाषा जीवानां प्राप्यन्त इति भावः, अजीवानां तर्हि कियन्तोऽमी लभ्यते इत्याह- 'परिणामुदओ अजीवाण'ति अजीवानां -शरीरधर्मास्तिकायादीनामौदयिकः पारिणामिकश्व भावो भवति, नौपशमिकादय इति भावः, तत्राजीवानामौदयिको भाव औदारिकादिशरीरेषु नामकर्मोदयादिजानतः सुरूपकुरूपत्वादिको भावनीयः, अन्ये तूदय एयौदयिक इति व्युत्पत्तै नायरणादिकर्मलक्षणेप्पजीवेपोदयिकं भावमुपवर्णयन्ति, विपाकतोऽनुभवलक्षणस्योदयस्य जीवे कर्मणि च स्थितत्वादिनि गाथार्थः ॥ २६५ ।। आह- ननु य एते औपशमिकादयो भाषा जीवानामुक्तास्तेपा मध्ये को भावः कस्मिन् कर्मणि भवतीत्याह- उदईओ उपसमिओ ग्वहओ मोसो य मोहजा भावा । उवसमरहिया घाइसु हाँति उ सेसाई ओदइए ॥२६६।। औदायिकीपशमिकक्षाविकक्षायोपशमिफलक्षणाश्चत्वारो भावा मोहनीयकमणि जाता मोहजा भवन्ति, मिथ्यात्वादिभेदभिने मोहनीये कर्मणि एते चत्वारोऽपि मावा भवन्तीत्यर्थः, यो यस्मिन् सति भवति स तस्माज्जात इत्यपि व्यपदिश्यत एव, यथा रोगादी सति जीवादिपूपमा भान्त्यादयः, ज्ञानादिगुणं हन्तुं शीलं येषां तानि घातीनि ज्ञानापरणादिकर्माणि चत्वारि, एतेषु च ।।२८२॥

·कर्मसुभा-
वावतार:
भारतवार
समागे । म मोदनीयस्सोक्तत्यादि पाणि वीण्येव गम्यन्तै, अतस्तेषु ज्ञानदर्शनापरणान्तरावलक्षणेषु त्रिशु पातिकर्मस्वापशामिकवा
सपना
एत एपादगिकक्षायिकक्षायोपशमिकलक्षणाः समनन्तरोक्तासयो भाषा भवन्ति, औपशमिकस्तु मोहनीयं वर्जयित्वा शेपकर्मसु न
गम्मरत्येय, " मोहस्योपसमो" इति वचनादिति, 'होति उ सेसाई ओदइए' त्ति विभक्तिव्यत्ययादुक्तशेपेषु तु भवोपग्राहिपु
1॥२८॥ चंदनीयायुर्नामगोगलक्षणेषु चतुर्यु फर्मस्वादयिको भागो भाति, न शेषा इत्यर्थः, आह- ननु क्षायिक भावे एतान्यपि वर्तन्त एव,
निलस्यरस्थादिप्यतेषामपि क्षयसम्भपादन्यत्रोक्तत्वाच, पदाह- " मोहस्सेवोवसमो साओयसमो चउण्ह पाईणं । सयपरिणामिय-
उदया अहण्हरि हुंति कम्माणं ॥ १॥" ति, सत्यं, किन्तु यथा ज्ञानावरणादीनां क्षये विशिष्टाः केवलज्ञानादिका लब्धयः
प्रादुर्भवन्ति, नेयमेतेपी श्ये काचिद्विशिष्टा लब्धिरुनयन्ती समये समाकर्ण्यते, एका तु सिद्धत्वलब्धिः सत्यपि न विवक्षिता, एक-
त्यादेपेति, अतः सम्भप्पपा क्षायिको भावोन नाभिधित्सितः, औदयिकस्त्वमिहितः, प्रस्तुतकदिये वेदनादीनां व्यक्तानामयोपल-
म्भादिति, अपरस्त्वाह-ननु कर्मणां रिपाकतोऽनुभवलक्षणः प्रागुदयः प्रतिपादितः, स च जीवस्यैव सम्भवति, न कर्मणां, तेषां
विपाशानुभपस्यामापात् , तत् कथमेतान्यौदायिक भाचे पर्त्तन्त इति ?, उच्यते, हन्त ! विस्मरणशीलोऽसि यतोऽनन्तरमेवोक्त
विपाशानुभवलक्षणस्योदयस्यानुभवितरि जीवेऽनुभवनीये कर्मणि च स्थितत्वादन्यतराभावेऽपि तस्याभावादिति, सत्यं, न किञ्चि-
विस्मृन, फिन्स्पनेन न्पायन कर्माण्याथित्योपशमिकादयोऽपि भाषा अजीवानामपि प्राप्नुपन्ति, उपमादीनामपि चतकनीर
जीचे उपशमनीयादिफे च कर्मणि स्थितत्वादिति, सत्यमेतत्, किन्तु विवक्षाप्रधानत्वात् मलप्रवृत्तीनामीदायिकपारिगामिकायेय
॥२८३॥

·मीवृत्ती क्षायिकादि भावभेदाः मावदार " ॥२८॥ भाषी अर्जीवानां विवक्षिती, न त्पनया युक्त्या सम्भवन्तोऽप्यौपशमिकादय इत्यदोषः, अत एव च तद् केपांचिदेव मतं न संपा, कैर्थिदफस्यैव पारिणामिकमावस्याजीयेप्वभ्युपगतत्वादिति, भवत्येवं, तथापि प्रस्तुतगाथायां पारिणामिको भाषः कर्मणां कस्मा- प्रोक्तो, न च परिणामस्तेषां नास्ति, " स्वयपरिणामिय उदया अट्टाहवि होति कम्माणं इत्यादिवचनादन्यत्राभिहितत्वात् समस्तवस्तुस्तोमव्यापकत्येन परिणामस्य जैनरभ्युपगतत्वाचेति, साधूक्तं, किन्तु कर्मणामौदयिक एपोत्कटो भायो न पारिणामिका, तस्य न्यग्भूतत्वाद् , उत्कटस्यैव नेह विवक्षितत्वादित्यलं विस्तरेणेति गाथार्थः ॥ २६६ ॥ साम्मतं क्षायिकादिभावजन्यान् लब्धि- विशेपान विभागता दर्शयत्राह- फेवलिय नाणदसण ग्याइयसम्मं च चरणदाणाई । नव खइया लद्धीओ उपसमिए सम्म चरणं च ॥ २६७ ॥ कैवलशान केवलदर्शनं तथा 'खाइयमम्मं चेत्यादि, क्षायिकसम्यक्त्वं, क्षायिकचारित्रं तशान्तरायकर्मक्षयसमुद्भूता दानलब्धिः आदिशब्दाछाममोगोपभोगवीर्यलब्धिपरिग्रहः, ततयैताः कैवलनानादिका नव लन्धयः क्षायिक्यः क्षायिकमावसमुद्भूता भवन्ति, तथाहि केवलमानं केवलदर्शन च निज निजावरणक्षय एचोपजायते, क्षायिकसम्पत्वमपि दर्शनमोहसप्तकक्षये, धायिकचारित्रमपि पारित्रमोहलये, धायिकदानादिलब्धपस्तु पञ्चापि पञ्चविधान्तरायक्षय एवोपजायन्त इति क्षायिकत्वमेतासामिति, 'उवसमिए सम्मपरणं च ' ति इह सम्यक्त्यमरणयोरनुक्तमप्यौपशमिकत्यविशेषणं व्याख्यानतो द्रष्टव्यं, सर्वसम्यस्वचारित्रयोरोपसमिक- भारत्यगोगा, तापशमिकसम्पत्यमोपशमिकचारित्रं चौपशामिक भाव एव वर्तते, न शेपेषु, औपशमिकं हि सम्यञ्च ॥२८४||

·जीरममासे
हमीहनी
भारद्वारे
क्षायोपश-
मिकादि-
भावभेदाः
.
॥२८५॥
दर्शनसप्तके चारित्रं तु चारित्रमोहनीये उपशान्ते सम्भवति, अत औपशमिकभावर्तित्वमनयोरिति गाथार्थः ॥२६७।। अथ क्षायो-
पशमिकभाववर्तिनो लब्धिविशेषानुपदर्शयमाह-
नाणा घड अपणाणा तिन्नि उ दंसणातिगं च गिहिधम्मो । वेयप चउ चारित्तं दाणाहन मित्संगा भावा॥ २६८॥
'मिस्सगा भावति, एते ज्ञानादयो भावा-जीवपर्याया मिश्र-क्षायोपशमिकं भावं गच्छन्ति-कारणत्वेनाश्रयन्तीति
मिश्रगा:-क्षायोपशमिका भवन्ति, तथाहि-मतिश्रुतावधिमनःपर्यायलक्षणानि चत्वारि ज्ञानानि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभंगज्ञानरूपाणि
च प्रोग्यज्ञानानि यथास्थमावारकस्य मतिज्ञानावरणादिकर्मणः क्षयोपशम एव भवन्ति, 'दसणतिगं चाति चक्षुरचक्षुरव-
घिदर्शनत्रिकं चक्षुर्दर्शनावरणादिक्षयोपशमे, गृहिधर्मोन्देशविरतिरूपः, सोऽप्यप्रत्याख्यानापरणकृपायमोहनीयक्षयोपशमे, 'वेयय...
नि वेद्यन्ते विपाकानुभवेन सम्यक्त्वपुञ्जपुद्गला यत्र तद्वेदकंक्षायोपशमिक सम्यक्त्वं, तदपि दर्शनसप्तकक्षयोपशमे, 'चउ चारित्तं'-
ति, सामायिकच्छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकसमिसम्परायलक्षणं चारित्रचतुष्कं तु चारित्रमोहनीयक्षयोपशमे, 'दाणाइग' ति
दानादिकास्तु पञ्च लब्धयोतिरायकर्मक्षयोपशमे भवन्ति, आह-ननु दानादिलब्धयः पूर्व क्षायिक्यः प्रोक्ता इह तु क्षायोपशमिक्य
इति कथं न विरोधी ?, नैतदेवम् , अभिमायापरिज्ञानाद्, दानादिलब्धयो हि द्विविधा भवन्ति अन्तरायकर्मणः क्षयसम्भविन्यः
क्षयोपशमसम्भविन्यय, तत्र पूर्व याः क्षायिक्योभिहितास्ताः क्षयसम्भविन्यः केवलिन एव भवन्ति, यास्त्विह क्षायोपशमिक्यः
प्रोच्यन्ते ताः स्योपशममाविन्यश्चमस्थानामेव अवगन्तव्या इत्येवममी सर्वेऽपि प्रस्तुता भावाः शायोपशमिका भवन्तीति गाथार्थः
॥ २६८ ।। अधौदायिकभावजन्यान् पारिणामिकभाववर्जिनश्च जीवधर्मान् दिदर्शयिपुराह-
॥२८॥

·औयिक-
मावभेदाः
.
वृत्ती
भाषा
॥२८६॥
गइफायवेयलेसा कसाय अन्नाण अजय अस्सण्णी | मिच्छाहारे उदया जियभवियरियत्तियसहावो ॥२६९॥
'उदय'ति एते सर्वेऽपि गत्यादयो जीवपर्यायाः उदयाः-नरकगतिनामादिकर्मोदयजन्यत्वात् । कार्य कारणोपचाराद् यथेर्द
मे शरीरं पौराणं कर्मेत्यादि, ततथ सर्वेऽप्यमी गत्यादयो जीवपर्याया औदयिकभाववर्तिन इति तात्पर्य, तथाहि-योऽयं नारकत्व-
तिपयमगुप्यस्वदेवत्वलक्षणो गतिपर्यायो जीवे प्रादुरस्ति स नरकगत्यादिनामकर्मोदय एव भवति, ' काय'त्ति पृथ्वीकायि-
कत्वाप्कायिकत्वादिपर्यायोऽपि गतिजातिशरीरप्रत्येकस्थावरादिनामोदये सम्भवति, 'वेय' त्ति स्त्रीवेदादिवेदत्रयं स्त्रीवेदपुरुपवेद-
नपुंसकदमोहनीयकर्मोदये, लेश्यापद्कं तु येपो मते कपायनिष्यन्दो लेश्यास्तदभिप्रायेण कपायमोहनीयकर्मोदये येषां तु योगपरि-
णामो लेश्यास्तन्मवेन तु योगत्रिकजनककर्मोदये, अन्ये तु मन्यन्ते--यथा संसारस्थत्यमसिद्धत्वं वा समुदितकाष्टकोदये भवति
तथा लेश्यापद्कमपि, कपायास्तु क्रोधादयः कपायमोहनीयकर्मोदये, अज्ञानमपि विपर्यस्तबोधरूपं मत्यज्ञानादिकं ज्ञानावरणमि-
ध्यात्यमोहनीयकर्मोदये, यत्तु पूर्वमस्यैव मत्यायज्ञानस्य क्षायोपशमिकत्वमुक्तं तद्वस्त्ववबोधमात्रापेक्षया, सर्वमपि हि वस्त्ववयोध-
मायं चिपर्यस्तनविपर्यस्तं वा बानावरणीयकर्मक्षयोपशम एव भवति, यत्पुनस्तस्यैव विपर्यासलक्षणमज्ञानत्वं तज्ज्ञानावरणमि-
ध्यात्यमोहनीयकर्मोदय एव सम्पयत इत्येकस्यैवाज्ञानस्य क्षायोपशमिकत्वमादपिकत्वं च न विरुद्धयत इति, एवमन्यत्रापि विरो-
धपरिहारः कर्तव्य इति, अयतत्वम्-अपिरतत्वं तदप्यप्रत्याख्यानावरणकपायोदये समुपजायते, असंज्ञित्वं तु मनोऽपर्याप्तिनाम-
कर्मोदये मानावरणाघुदये च समुदेति, मिथ्याष्टित्वं तु मिथ्यात्वमोहनीयोदये, आहारकत्वं तु चुरक्षावेदनीयाहारपर्याप्त्यादि-
॥२८६॥

·वगमासे हमीपत्ता भारद्वार सात्रिपा- तिक भेदाः ।।२८७॥ कर्मोदये सम्पयत इत्येवं यथास्वकर्मोदयजन्यत्वादमी गत्यादयो जीवपर्यायाः सर्वेऽप्यौदयिकाः । आह-यद्येवं तर्हि निद्रापंचक- वेदनाहास्परत्यरत्यादयोऽसिद्धत्वसंसारस्थत्वादयश्चापरेऽपि कर्मोदयजन्याः पर्याया जीवेषु बहवः सन्ति, तेऽपि कस्मादिह नोक्ताः ।, 'सत्यम् ' उपलक्षणमात्रत्वादमीपां सम्भविनोन्न्येऽपि द्रष्टव्या इति । पारिणामिकमावमाह-'जिये' त्यादि, जीवत्वं मन्यत्वं इतरन-अभव्यत्वं, जीवस्य स्वभावः अनादिकालात् प्रवृत्त, आत्मगतं स्वरूपं अनादिपारिणामिको भाव इत्यर्थ इति गायार्थः ॥ २६९ ।। अत्राह-ननु दर्शिता मोहजत्यादिरूपेण केवलज्ञानादिकार्यदर्शनद्वारेण च औदायिकादयः पंच भावाः, पष्ठस्तु सानिपातिको मायो य आदौ जीवानामस्तित्वेनोकः स कार्यादिदर्शनद्वारेण कापि न प्रोक्तः, सत्यंकिन्तु यद्यौदयिकादिभावपंच- कम्पतिरिक्तोऽसौ भवेत्तदा तस्य कार्याधपि भिन्नं दर्येत, एतच्च नास्ति, औदयिकादिभावद्वयादिसयोगेनैव तस्यागमे निर्दिष्ट- स्वाद, तपाहि-औदायिकादिभावपंचकस्य दश द्विकसंयोगा भवन्ति, दशैव च त्रिकसंयोगाः, पंच चतुःसंयोगाः, एकस्तु पंच- कसंयोग इत्येवं प्ररूपणामात्रेण परविंशतिभङ्गनिष्पन्नः सानिपातिको भावो भवति, परमार्थतस्त्वेतेषां मध्ये जीवेषु पडेव भङ्गाः प्राप्यन्ते, शेपास्तु विंशतिः प्ररूपणामात्रेणैव संति, न पुनः कापि लभ्यन्ते, तत्र दशसु द्विकसंयोगेषु मध्ये क्षायिकपारिणामिक- मावश्यनिप्पश्नो ननमो भंगकः सिद्धानां सम्भवति, क्षायिकस्य सम्यक्त्वादेः पारिणामिकस्य तु जीवत्वस्य तेषु भावात् , शेपास्तु नवदिकयोगभंगकाः प्ररूपणामानम्, अन्येषां हि संसारिजीवानामौदयिकी गतिः क्षायोपशमिकं ज्ञानादिकं पारिणामिकं तु बीयत्वभित्पादिभापत्रयं जपन्यतोऽपि लभ्यत इति कथं तेषु द्विकयोगसम्भव' इति भावः, त्रिकसंयोगेष्वपि दशसु मध्ये औदयिक- धायिकपारिणामिकमावत्रपनिप्पन्नः पंचमो मंगः केवलिनः सम्भवति, तथाहि-औदपिकी मनुष्यगतिः क्षायिकाणि केवलज्ञाना- | २८७॥

·मी सामिपा- तिक भेदाः मावद्वारे ॥२८॥ दीनि पारिगामिकं तु जीवत्वमित्येते त्रयो भावास्तस्य सम्भवन्ति, औपशमिकस्त्विह नास्ति, मोहनीयाश्रयत्वेन तस्योक्तत्वात् , मोहनीयस्य च केवलिन्यसम्भवात् , तथा क्षायोपशमिकभावोत्रापास्य एव, क्षायोपशामिकज्ञानादेरस्यासम्भवात्, तस्मात् पारिशे- प्याद्यथोक्तभावचयनिष्पन्न एव पंचमो मंगः केवलिनः सम्भवति, पष्ठस्त्वौदायिकक्षायोपशमिकपारिणामिकमाक्त्रयात्मको नार- कादिगतिचतुष्टयेऽपि प्राप्यते, तथाहि-ओदयिकी अन्यतरा गतिः क्षायोपशमिकं ज्ञानादिकं पारिणामिकं तु जीयत्त्वमित्येतदा- पत्रयं सर्वास्वपि गतिषु जीवानां लम्यते, शेपास्त्वष्टौ त्रिफयोगाः प्ररूपणामात्र, काप्यसम्भवादिति, चतुष्कसंयोगेष्वपि पंचसु मध्ये औदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकपारिणामिकमावचतुष्टयनिर्वर्तितस्तृतीयो भंगश्चतस्प्वपि गतिषु सम्भवति, तत्र भावनयभावना पूर्वोक्तंच, औपचमिकं तु सम्यक्त्वं प्रथमसम्यक्त्वलाभादिकाले भावनीयम्, एवमौदयिकक्षायिकक्षायोपशमिकपारिणामिकभावचतुष्टयान प्पनचतुर्थमंगोऽपि सर्वासु गतिपु सम्भवति, तत्रापि भावत्रयभावना सैव, क्षायिकं तु सम्यक्त्यमवगन्तव्यं, शेपास्तु प्रयश्चतु:- संयोगाः प्ररूपणामात्रमसम्भवादिति, एकस्तु पंचकसंयोगो यः क्षायिकसम्यग्दृष्टिः सन्नुपशमश्रेणी प्रतिपद्यते तस्य सम्भवति, नान्यत्र, समुदितभावपंचकस्यास्य तत्रैव भावादिति । तदेवमेको द्विसंयोगभंगको द्वौ द्वौ त्रिकचतुष्कसंयोगभंगकाकस्तु पंचक- संयोगभंगफ इत्येते पड् भंगका अत्र सम्भावनः प्रतिपादिताः, शेपास्तु विंशतिः संयोगोत्थानमात्रतयैव अरूपिता इति स्थितं, सम्भविपु घ पसु भंगकेपु मध्ये एकत्रिकसंयोगभंगको द्वौ पुनश्चतुष्कसंयोगभंगकावित्येते त्रयोऽपि प्रत्येक चतसृष्वपि गतिषु सम्भवन्तीति निर्णीतम् , अतो गतिचतुष्टयभेदात्ते किल द्वादश विवक्ष्यन्ते, शेषास्तु द्विकयोगत्रिकयोगपंचकयोगलक्षणास्त्रयो भंगाः सिद्धविल्युपशान्तमोहानामेव यथाक्रम निश्चिता इत्येकैकस्थानवर्तित्वादेते त्रय एवेत्यनया विवक्षयाऽयं सान्निपातिक भाषः स्था- ||२८८॥

·जीरगमागे
अजीवेषु
भावभेदाः
भारद्वार
1॥२८९॥
नान्तरे पंनदविषः प्रोक्तो द्रष्टव्यः, तदुक्तम्- अविरुद्धसभिवाइयभेया एमते पश्नरस ' ति, तदेवमोदयिकादिभावपंचकसंयोग-
माम्मरमान कापादिदर्शनद्वारेण पृथगसाविह नोक्त इत्यले विस्तरेण, प्रकृतमुच्यते ॥ २६९ ॥ पूर्व जीवानां पडपि भावाः सम्भव-
न्तीति यदुनं तदलित, यत् पुनरुक्तम्-'परिणामुदओ अजीवाणं ति तदुपदर्शयमाह-
पम्माधम्मागासा कालोत्ति य पारिणामिओ भावो। खंधा देस पएसा अणू य परिणाम उदए य ।। २७० ॥
धर्माधर्माकागास्तिकायाः कालश्र पारिणामिको मापः, अनादिपारिणामिक मावेश्मी वर्तन्त इत्यर्थः, अनादिकालादारम्य
जीरपुद्गलानां गतिस्थित्युपष्टम्भावगाहदानपरिणामेन समयावलिकादिपरिणामेन चैषां परिणतत्वादिति, तथा स्कन्धा-यणुकादयो-
जन्ताणुकस्कन्धपर्यन्ता देशा:- तेषामेव स्थूलावयवाः प्रदेशास्त्वेषामेव सूक्ष्मतरावयवाः अणवस्त्वेकाकिपरमाणव इत्येवं चतुर्वि-
पोऽपि पुद्गलास्तिकायः पारिणामिके औदायिकेच भाषे वर्तते, पणुकादिस्कन्धानां सादिकालात् तेनर रूपेण परिणामात् मेवादिस्क-
धाना लनादिकालातु तेन २ स्वभावेन परिणामादिति, आइ-मनु भवत्वेवं सादिपारिणामिकेनादिपारिणामिक वा भावे पुद्गला-
स्तिकायस्य निः, औदायिक तु मावे कथमसौ वर्तते ?, कर्मणां विपाकानुभावो अ॒दयः, स एव तेन वा निवृत्त औदयिक इति प्रार
प्याल्यात, न मैतत् सामान्येन पुद्गलास्तिकायस्स सम्भवति, सत्यं, किन्तु वर्णगन्धरसादीनां तु पुनलास्तिकायेऽप्यस्त्युदयोऽतः
स एव वेन या निर्णन औदयिक इत्यनया विवक्षयाऽस्याप्यौदयिकमाववृत्तित्वं न विरुध्यते, पूर्वविवक्षा विह नापेक्षितैवेत्यदोष
इति गाथार्थः ।। २७० ॥ तदेवं जीवाजीयानां यथासम्भवं दर्शिताः पडीप भावाः, तथा च सति सप्तमं भावद्वारं समाप्तमिति ।
साम्पत 'संतपयपरूपणया दयपमाणे पे' त्यादिगाथाभिदित्तमत्त्वहुवलक्षणमएम द्वारममिधित्सुराह-
॥२८९॥

·से
गर्वदानों
चापेक्षयाs-
ल्पबहुत्वं
भावद्ध
॥२९॥
धोवा नरा नरेहि य असंग्वगुणिया हवंति नेरइया । तत्तो सुरा सुरेहि य सिद्धाणता तओ तिरिया ॥ २७१ ॥
शेपगतिसम्बन्धिजीवापेक्षया मनुष्यगतिवर्तिनो मनुप्यास्तावत् सर्वेभ्योऽपि स्तोकाः, अर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रमात्रवर्तित्वात्तेपां
तेम्पोऽप्यसंख्यात्तगुणता नारका भवन्ति, रत्नप्रभादिसप्तपृथ्वीभाषित्वादेकैकस्यां च पृथिव्यामसंख्येयानां तेपां सद्भावात्, तेम्पो-
ऽपि चासंख्येयगुणिताः सर्वेऽपि सुराः, भवनपतिव्यन्तरज्योतिप्केषु द्वादशसु देवलोकेषु नवसु प्रैवेयकेषु पञ्चसु चानुत्तरविमानेषु
तेषां सद्भावात् , महादण्डके तथैव पठितत्वाचेति, तेभ्योऽप्यनन्तगुणाः सिद्धाः, कालस्यानन्तत्यात् पण्मासान्ते च कस्यचिदवश्यं
सिद्धिगमनात् तत्प्राप्तस्य च पुनरावृत्यभावात् , तेभ्योऽपि च तियंचोऽनन्तगुणाः, अनन्तेनापि कालेनैकानगोदानन्तभागवर्तिजी-
वराशेः सिद्धत्वात् , तिर्यग्गतौ चासंख्येयनिगोदसद्भावात् , प्रतिनिगोदं च सिद्धानन्तगुणजीवराशिभावादिति गाथार्थः ॥ २७१ ॥
अथ तियेगादिगीतवानीनां स्त्रीणां तत्प्रसंगतोऽन्येषां च नारकादीनामल्पबहुत्वमाह-
थोवा य मणुस्सीओ नरनरयतिरिक्खिओ असंखगुणा। सुरदेवी संखगुणा सिद्धा तिरिया अणंतगुणा ॥२७२॥
पूर्वोक्तयुक्तित एव सर्वस्तोकास्तावन्मनुष्यस्त्रियः, 'नरास्तु' मनुष्यास्तेभ्यः, असंख्येयगुणा इति सर्वत्र सम्बध्यते, आह-ननु
स्थानान्तरे मनुष्येभ्यो मानुष्य एव सप्तविंशतिगुणाः सप्तविंशतिरूपाधिकाः प्रोक्ताः, यदाह- " तिगुणा विरूवअहिया तिरिया-
णं इस्थिया मुणेयब्वा । सत्तावीसगुगा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥१॥ यत्तीसगुणा बत्तीसरूव अहिया य तह य देवाणं ।
देवीओ पण्णत्ता जिणेहि जियरागदोसेहिं ॥२॥" इह तु कथं ताभ्यो मनुष्या एवासंख्येयगुणाती, सत्य, किन्तु गर्भजनरापेक्षया
॥२९॥

·मल्पबद्दुत्वं
सालमागे
मीनी
माशा
॥२९॥
नार्योन्यत्र गायः प्रोक्ताः, इह तु सम्मूञ्जमनुष्यापेक्षया ताम्यस्तेपामसंख्येयगुणत्वं, सम्मूर्च्छजमनुष्याणामसंख्यातत्वाद्
मनुप्पीणा त संम्यातत्वादित्यदोषः, नरेभ्योऽपि पूर्वोक्तयक्तितोऽसंख्येयगुणा नारकाः, तेभ्योऽपि तिरथ्योऽसंख्येयगुणाः,
महावड हि नारकेभ्योऽमस्येयगुणास्तिर्यपुरुषाः पश्यन्ते तद्योषितस्तु तेम्पत्रिगुणासिरूपाधिका इति युक्तं तासां नारका-
पेधयाऽमग्येणगुणत्वम् , एताभ्योऽपि सुराः-सामान्येन देवाः संख्यातगुणाः, महादण्डके तथैव पठितवाद, तेभ्योऽपि देव्यः
संस्मेयगुणाः, देवेम्यस्तासां द्वारिंशगुणानां द्वात्रिंशद्रूपाधिकानां च पठितत्वाद , ताभ्योऽपि पूर्वाभिहितयुक्तितोऽनन्तगुणाः
मिशा, तेभ्योम्प्युक्तन्यापानियंचोऽनन्तगुणा इति गाथार्थः ॥२७२॥ अथ नरकादिगतिप्वैव नारकादीनां स्वस्थान एवाल्पबहुत्व-
मुपदर्शयमाह-
पोवा य तमतमाए कमसो घम्मतया असंखगुणा । थोषा तिरिक्वपळत्तसंच तिरिया अणंतगुणा ॥ २७३ ।।
तमस्तमार्गा सप्तमनरकधिन्यां नारकाः शेपनरकपृथ्वीनारकेभ्यः स्तोकाः, तेभ्यः पठपृथ्वीनारकास्त्वसंख्येयगुणाः,
तम्योऽपि पंचमपधिव्यामसंख्ययगुणाः, एवं क्रमेण तावौयं यावद् धर्मान्ताः-रत्नप्रभाएथ्वीपर्यन्ता नारकाः शर्कराप्रमानारके-
भ्यस्तेऽसंख्येयगुणा इति यावतव्यमित्यर्थः । उक्तं च नरकगती स्वस्थानेऽल्पवहुत्वमथ तिर्यग्गतौ तदाह-स्तोकास्तिर्यग्गतौ तिरश्या,
ताम्यस्तु पर्याप्तकाः पंचन्द्रिपतियंचोऽसंख्येयगुणाः, पर्याप्तपंचन्द्रियनपुंसकतिरथां तिर्यक्खीभ्योऽसंख्येयगुणत्वेन' महादण्डके
पठिठत्वादिति, आह- मालेवं, किन्तु पर्याप्ततिरवां पंचन्द्रियत्वविशेषणमत्र कुतो लभ्यते ?, सत्य, तिरश्च्यस्तावत् पंचेद्रिया एव
॥२९॥

·मास
म वृत्ती.
भावद्वारे
देवानामल्प
बहुत्वं
॥२९२॥
भयन्ति, तत्प्रस्तावादेतेऽपि पंचन्द्रिया एव लभ्यन्ते, असंख्येयगुणत्याभिधानाच, अन्यथा पर्याप्तकेन्द्रियादितिरामनन्तत्वाति-
रथीनां त्वसंख्ययत्वात्ताभ्यः सामान्यन पर्याप्ततिरथामनन्तगुणत्वमेव स्यादित्यलं विस्तरेण । पर्याप्तपंचन्द्रियतिर्यग्भ्यस्तु सामान्ये-
नैकेन्द्रियादितिर्यचोऽनन्तगुणा इति गाथार्थः ।। २७३ ॥ अथ देवगतौ स्वस्थानेऽल्पवहुत्वमाह-
धोवाणुत्तरवासी असंखगुणवड्डी जाव सोहम्मो । भवणेसु वंतरेसु य संखजगुणा य जोइसिया ॥२७४।।
शेपदेवापेक्षया स्तोका एवानुत्तरपिमानवासिनो देवाः, तेभ्यो अवेयकवर्तिनोऽसंख्येयगुणाः, एतेभ्योऽप्यच्युतेऽसंख्येयगुणाः
ततोऽप्यारणे इतोऽपि प्राणते अस्मादप्यानते कल्पेऽसंख्येयगुणा देवाः, एवं क्रमेण प्रतिकल्पमसंख्येयगुणा वृद्धिस्तावनेया यावदी-
शानकल्पनिवासिदेवम्यः सौधर्मेऽसंख्येषगुणा देवा इति प्रस्तुतग्रन्याभिप्रायः, स चासंगत इव लक्ष्यते, यतो महादण्डकेऽनुत्तर-
विमानवासिभ्य आनतकल्पं यावत् संख्यातगुणैव वृद्धिरुक्ता, माहेंद्रदेवलोकेम्पोऽपि सनत्कुमारदेवाः संख्येयगुणाः, ईशानदेवेभ्योऽपि
सौधर्मे देवाः संख्येयगुणाः प्रोक्ता इति, सौधर्मदेवेभ्यो भवनेषु ये भवनपतिलक्षणा देवाः प्रतिवसन्ति तेऽसंख्येयगुणाः, एवमेतेभ्यो
व्यन्तरेष्वप्यसंख्येयगुणत्वं वाच्यं, व्यन्तरसुरेभ्यस्तु ज्योतिप्कदेवाः संख्येयगुणाः, महादण्डके तथैव पठितत्वादिति गाथार्थः
॥ २७४ ।। साम्प्रतं सामान्येनैकेन्द्रियत्वादिविशपणविशिष्टानां जन्तूनामल्परहुत्वमभिधित्सुराह-
पंचिंदिया य थोवा विवज्जएण वियला विसेसहिया । तत्तो य अणंतगुणा अणिदिएगिदिया कमसो ॥ २७५ ।।
दीन्द्रियादिजीवापेक्षया स्तोकास्तावत् पंचद्रियाः, तेभ्यस्तु विकला-द्वित्रिचतुरिन्द्रियलक्षणा विकडीन्दवाविपर्यघेणाचिोपाभ्य-
॥२९२॥

·इन्द्रियका-
जीवसमारो
हनीवृत्ती
मावद्वार
॥२९३॥
धिकाः, इदमुक्तं भवति-पंचन्द्रियेभ्यश्चतुरिंद्रिया विशेषाधिकास्तभ्योऽपि त्रीन्द्रिया विशेषाम्यधिकाः एतेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया विशेषोपेता
इत्येवं विपर्ययेण-पभानुपूर्व्या विकलेन्द्रिया विशेषाधिकाः, 'तत्तो य अणन्ते ' त्यादि, तेम्योऽपि द्वीन्द्रियेभ्योऽनिन्द्रियाः- सिद्धा
अनन्तगुणाः, सिद्धम्यस्त्वेकेन्द्रियाः प्रागुक्तयुक्तित एवानन्तगुणा इति गाथार्थः ।। २७५ ॥ अथ सामान्येनैव जन्तूनां कायविश-
पणविशेपितानामल्पबहुत्वमाह-
धोवा य तसा तत्तो तेउ असंग्वा तओ विसेसहिया । कमसो भूदगवाज अकाय हरिया अणंतगुणा ॥ २७६ ॥
शेपतेजःकायादिजीवापेक्षया स्तोकास्तावत् त्रसाः- सकायिका जीयाः, एतेभ्योऽप्यसंख्येयगुणितास्तेजाकायिकाः, वेभ्योऽपि
विशेषाधिकाः क्रमेण भूप्रभृतयः, इदमुक्तं भवति-तेजःकायिकेभ्यः पृथ्वीकायिका विशेषाधिकास्तेभ्योऽप्यप्कायिकाः एतेभ्योऽपि
वायुकायिकाः, इत्येवं क्रमेणामीपां जन्तूनां विशेषाधिकत्वमिति, ‘अकायेत्यादि, वायुभ्योऽप्यकायाः-अयोगिकेवलिसिद्धाः
समुदिता एपानन्तगुणाः, तेभ्योऽपि हरितकाया-वनस्पतिकायिका जीवाः सामान्येनानन्तगुणाः, महादण्डके तथैव पठितत्वादिति
युक्तिः सर्वत्र स्वयमेवाभ्यूह्येति गाथार्थः ॥ २७६ ॥ अथ प्रस्तुतग्रन्थप्रक्रान्तानामेव गुणस्थानलक्षणानां जीवसमासाना-
मल्पाहत्वमाह-
उवसामगा य थोवा स्वयग जिणे अपमत्त इयरे थ। कमसो संखेज्जगुणा देसविरष सासणेऽसंखा ॥ २७७ ।।
मिस्साऽसंखेज्जगुणा अविरपसम्मा तओ असंखगुणा । सिद्धा य अणंतगुणा तत्तो मिच्छा अणंतगणा ॥२७८॥
॥२९॥

·गुणस्थाना
नामल्प-
भावद
॥२९४॥
इहोपशमक्ग्रहणेन मोहोपशमका उपशान्तमोहाच गृह्यन्तै, क्षपकोपादानेनापि क्षपकाः क्षीणमोहाच स्वीक्रियन्ते, उपलक्षण-
व्याख्यानात्, ततश्च सर्वस्तोका एव उपशमका, क्षाकास्त्वेतेभ्यः संख्येयगुणाः, एतेषां चोपशमकक्षपकाणामेतदल्पबहुत्वमुभये-
पामप्युत्कृष्टपदसत्वे लम्यमाने द्रष्टव्यम्, अन्यदा तूमयेऽप्यमी भवन्ति वा नवा, भवन्तोऽपि कदाचिदुपशमकाः स्तोकाः क्षपकास्तु
बहवः, कदाचित्तु विपर्ययेणेति भजनैव द्रष्टव्या, क्षपकेम्पोपि जिना:-भवस्थकेवलिनः संख्येयगुणाः, एतेभ्योऽप्यप्रमत्तगुणस्थान-
वर्तिनो यतयः संख्येयगणाः, तेम्यस्त्वितरे-प्रमत्त्यतयः संख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि देशविरताः तिर्यक्ष्वपि भावादसंख्येयगुणाः,
सास्वादनास्तु कदाचित् सर्वथैव न भवन्ति, यदा तु भवन्ति तदा जघन्यपदे एको वा द्वौ वा यावदुत्कृष्टतो गतिचतुष्टयसम्भावित्वा-
देशविरतेभ्योऽसंख्येयगुणा भवन्ति, मिश्राः सम्यगमिथ्यादृष्टयो यदा भवन्ति तदोत्कृष्टतः सास्वादनेभ्यः संख्यातगुणा भवन्ति,
तेभ्यस्तु अविरतसम्यग्दृष्टयः सर्वदेवासंख्येयगुणाः प्राप्यन्ते, एतेभ्योऽप्यनन्तगुणाः सिद्धाः, सिद्धेभ्योऽपि मिथ्यादृष्टयोऽनन्तगुणाः,
सर्वनिगोदजीवानां मिथ्याष्टित्वादित्यादियुक्तिः सुगमैवेति गाथाद्वयार्थः ॥ २७७-२७८ ॥ साम्प्रतमेतेपामेव गुणस्थानजी-
पसमासानां गतिचतुष्टपे प्रत्येकमलपत्रहुत्वमभिधित्सुनारकदेवगत्योरेकवक्तव्यत्वाद्युगपदेवाह-
सुरनरए सासाणा धोवा मीसा य संखगुणयारा । तत्तो अविरयसम्मा मिच्छा य भवे असंखगुणा ।। २७९ ।।
सुरेषु नारकेषु च प्रत्येक सति सम्भवे उत्कृष्टपदवर्तिनोऽपि सास्वादनाः स्तोकाः, मिश्रा-सम्याग्मिध्यादृष्टय उत्कृष्टपदभाविनः,
संख्येयेन राशिना सास्वादनराशेर्गुणकारो येषां ते संख्येयगुणकाराः, संख्येयगुणा इत्यर्थः, तेभ्यस्तु-मिश्रेभ्योऽविरतसम्यग्दृष्टयोs.
॥२९॥

·जीवसमासे हैमीवृत्ती भावद्वारे। ॥२९५॥ संख्येयगुणाः, तेभ्यो मिथ्याट्टयोऽसंख्येयगुणा इति एतेषां मिथ्याष्टिसास्वादनमिश्राविरतलक्षणानां चतुर्णा जीरसमासान देवनारक- देवनरकगत्योः पृथगल्परहुत्वं द्रष्टव्यं , शेषाणां देशविरतादिजीवसमासानामत्रासम्भवादिति गाथार्थः॥ २७९ ॥अथ तिर्यग्गता तिरमा गुणाल्प- सम्भावनां जीवसमासानामल्पबहुत्वमाह- बहुत्वं तिरिएसु देसविरया थोवा सासायणा असंखगुणा । मीसा य संख अजया असंख मिच्छा अणंतगुणा ॥ २८० ।। तिर्यक्षु देशविरवाः स्तोकाः, सास्वादनास्तु सति सम्भये उत्कृष्टपदवर्तिनोऽसंख्येयगुणाः, मिथास्तेभ्यः संख्येयगुणाः, अविर- तसम्यग्रष्टयस्त्येतेम्पोऽसंख्येयगुणाः, मिथ्यादृष्टयस्त्वमीम्योऽनन्तगुणाः, शेपास्तु प्रमत्तादयो जीवसमासा इह न सम्भवन्त्येवेति गाथार्थः ॥ २८० ॥ अथ मनुष्यगवावल्पय हुत्वमाह-~- मणुया संखेज्जगुणा गुणीसु मिच्छा भवे असंग्वगुणा । एवं अप्पायहुयं दत्वपमाणेहि साहेज्जा ॥ २८१ ॥ मनुष्यगती वावच्चतुदेशापि गुणस्थानकानि सम्भवति, अतो मिथ्यादृष्टीनां पृथगुपात्तत्वाच्छपेषु सास्वादनादिपयोगिपये- न्तेषु प्रयोदशस गुणिषु त्रयोदशगुणस्थानवात्तिषु जीवेषु विपये मनुष्याः परस्परतो यथासम्भव संख्येयगुणाः सर्वत्र वक्तव्याः, मिथ्यादृष्टिवय॑मनुष्यराशेरेव सख्येयत्वादिति भावः, मिथ्यादृष्टिमनुम्यास्त्वसंख्येयगुणाः, इदमुक्तं भवति-मनुष्यगता सति सम्भव सर्वस्तोकास्तावदयोगिफेनलिनः, तेभ्यस्तु सम्भवमाश्रित्योत्तष्टपदवर्विन उपशमकाः संख्येयगुणाः, तेभ्योऽपि क्षपकाः संख्येयगुणाः, ॥२९॥ तेभ्योऽपि सयोगिफेरलिनः संख्येयगुणाः तेभ्योऽप्यप्रमत्यतया संख्येयगुणाः, प्रमचयतयस्तेम्या संख्येयगुणा, देशपिरतास्त्वतेम्पः

·हुजीरा
नामल्प-
भावदर
अजीवानां
॥२९८॥
द्वीपमध्ये संख्येययोजनकोटीकोट्य आयामविष्कम्भाभ्यां मानससरोवरमस्ति, ततोऽस्यां विशेषाधिका जीवा, तदेवं सामान्येन
जीवानां दियाश्रितमल्पबहुत्यमभिहित, विशेपतोऽप्यन्वनस्पतिद्वित्रिचतुरिन्द्रियतिरथामिदमेव प्रायोऽल्पपहुस्वकारणं, तेजोवायूनां
तु मेरोः पश्चिमायां दिश्यघोलौकिकग्रामेषु बाहल्यसद्भापाद् बहुत्वमन्यत्र स्वल्पत्वं इत्यादि सर्वमन्यत् समयसमुद्रादधिगन्तव्यम्,
ऊर्ध्वाधस्तिर्यगलोकाश्रयेण स्तोका जीवास्तिर्यग्लोके ऊर्ध्वलोके त्यसंख्येयगुणाः, क्षेत्रस्यासंख्येयगुणत्वादसंख्येयगुणाः, अधोलोके
तु क्षेत्र विशेषाधिक्याद्विशेषाधिका इत्यलं विस्तरेण, तार्थना तु प्रज्ञापनातृतीयपदमन्वेपणीयमिति गाथार्थः ॥ २८१ ॥ तदेवम-
मिहितं जीवगतमल्पबहुत्वं, साम्प्रतमजीवगतं तदनिधित्सुराह-
धम्माधम्मागासा तिनि पट्टया भवे थोवा | तत्तो अणंतगुणिया पोग्गलदव्वा तओ समया ।। २८२।।
द्रव्यलक्षणोऽर्थो द्रव्यार्थस्त वो द्रव्यार्थता तया द्रव्यार्थतया- द्रव्यत्वेन चिन्त्यमानानि धर्माधर्माकाशास्तिकायलक्षणानि
वस्तूनि त्रीण्यपि प्रत्येकमेकैकद्रव्यत्वात् स्वस्थान तुल्यान्युत्तरद्रव्यापेक्षया तु स्तोकानि भवन्ति, तेभ्यस्त्वनन्तगुणानि पुद्गलद्रव्या-
(णि परमाणुयणुकत्र्यणुकान्यनन्ताणुकपर्यतानि, तेभ्योऽपि निर्विभागकालांशरूपाः समयाः अनन्तगुणाः, तेषु हि पुद्गलद्रव्येषु मध्ये
एकैकेन परमाण्यादिद्रव्येण अन्यान्यव्यक्षेत्रकालभावसंयोगैरनन्ताः समयाः समनुभूतपूर्वाः एवमपरापरद्रव्यक्षेत्रकालभावसम्ब-
न्धेनेनानन्ताः समपाः पुरस्तादप्यनुभविष्यन्त इति युकं पुद्गलद्रव्येभ्यः समयानामनन्तगुणत्वं, न च वक्तव्यमतीतसमयानां विन-
एत्वेन भविष्यतां चानुत्पन्नत्वेनावस्तुत्वात् वर्तमान एचैका समयोऽवस्थितः, निरन्वयविनाशस्यैकान्तासत उत्पादस्य चान्यत्र
न्यक्षेण निराकतत्वादिति गाथार्थः ।। २८२ ।। अथ धर्मास्तिकायाधजीवानामेव प्रदेशार्थतयाऽल्पबहुत्वमाह-
॥२९८॥

·प्रदेशापेक्ष- याऽल्प- बहुत्वं जीवाजी- ११२९९॥ वानांच धम्माधम्मपएसा तुहा परमाणयो अणंतगुणा । समया तओ अणंता तह खपएसा अणंगुणा ॥ २८३ ॥ धर्माधर्मास्तिकाययोः प्रदेशाः प्रत्येकमसंयोगत्यात् स्वस्थाने तुल्याः पुद्लास्विकायादिप्रदेशभ्यस्तु स्तोका इति स्वयमेव द्रष्टव्यं, तेम्पः समस्तपुद्गलास्तिकायप्रदेशरूपाः परमाणयोजन्तगुणाः, एकैकधर्माधर्माकाशास्तिकायप्रदेशावगाहेऽनन्तानां परमाणु- गणुकत्यणुकादिपुद्गलद्रव्यप्रदेशानामवगादत्वादिति, पुद्गलद्रव्यप्रदेशभ्यस्तु पूर्वोक्तयुक्तरनन्तगुणाः समुयाः, तथा ख-लोकालोक- गतमाकायं तस्य प्रदेशा-निरंशा मागास्तेऽनन्तगुणास्तथैव समये दृष्टत्वादिति गायार्थः ॥ २८३ ॥ अथैपामेव धर्मास्तिकायाद्यजी- यप्रदेशानां जीवान मध्ये पिछत्यात्परत्वमाह- घम्माधम्मपएसेहितो तओ अणंतगुणा । पोग्गलसमया पपि य पएसओ तेणगंतगुणा ।। २८४ !! धर्माधर्मास्तिकायप्रदेशेम नन्तर प्रदेशतो द्रव्पत्तो पाऽनन्तगुणा जीपाः, एकैकस्मिन्नषि निगोदे च धर्माधर्मास्तिकाय- प्रदेशभ्यो जीवद्रव्याणामनन्तगुणत्वात् , किं पुनः समग्राणां ?, प्रतिजीवद्रव्यं चासंस्थेयत्वात् प्रदेशानां धर्माधर्मप्रदेशेभ्यो यदनन्त- गुणा छन् गुफोपमेन, जीवास्तिफापप्रदेशेम्यस्तु पुद्गलास्तिकायो द्रव्यतोऽप्यनन्तगुणः, किं पुनः प्रदेशतः, एकैकस्पापिजीवप्रदेश- सानन्तानन्तः कर्मापुद्गलस्कन्धद्रव्यैरायेष्टितपरियेष्टितत्यादिति, पुद्गलास्तिफायप्रदेशेभ्यस्त्वनन्तगुणाः समया इत्यत्रोक्तैव युक्तिः, प्रेम्यापिरलोकालोकाकाशं प्रदेशतोऽनन्तगुणमिति गाथार्थः॥२८॥तदेवमभिहित जीवाजीवगतमल्पबहुत्वं, तदमिधाने चावसितम- स्पपत्रद्वार, तया च सति विचारिताः सत्पदनरूपणतादिभिरएभिरपि द्वारेजविसमासाः, एवं सति व्याख्याता 'संतपयपरूवणया दसपमाणं घे त्यादिगाथा, ततः समाप्त जीवसमासाख्यं प्रकरणमिद, तत्कर्तुथ प्रयासस्वदप्येतथोरजनप्रवृत्त्यैव सफलतामा- - ||२९९॥

·प्रकरणफलं
मीवृत्ती
भावद्वारे
॥३००||
सादयत्यवस्तदुत्साहनार्थ प्रकरणार्थोपयुक्तानां फलमाह-
पहुभंगादीवाए दिल्याणं जिणोवइहाणं । धारणपत्तो पुण जीवसमासत्थउवउत्ती ॥ २८५॥
जीवसमासस्य प्रस्तुतप्रकरणस्यार्थः-अभिधेयलक्षणस्तत्र तदध्ययनपरावर्त्तनश्रवणचिन्तनद्वारेणोपयुक्तो जीवसमासार्थोपयुक्तो
जन्तुर्मवति, कथंभूत इत्याइ- 'धारणपत्तहो' त्ति धारणे-अवधारणे स्थिरतया चेतसि व्यवस्थापने प्राप्तार्थः-समर्थः, केपामि-
त्याह-दृष्टाश्च तेऽर्थाध- जीयादयो दृष्टार्थास्तेषां, क दृष्टार्थानामित्याह परिकर्मसूत्रादिभेदाद् ' पहुभंगो' बहुभेदो यो दृष्टिवादस्त-
स्मिन् बहुभंगदृष्टिवादे, सर्वस्मिन्नागम इत्यर्थः, दृष्टिवादादेवैकादशांगयाः समुद्धरणाद् दृष्टिवादग्रहणेन सर्वस्याप्यागमस्य संग्रहादि-
ति, पुनरपि कथंभूतानाम् १-अर्थतो जिनोपदिष्टानां सूत्रतस्तु गणधरकथितानां, इदमुक्तं भवति-जिनागमदृष्टानामशेषविशेषयु-
कानां जीवाद्यांनागविस्मृत्या धारणे स जीवः समर्थो भवति यो जीवसमासार्थ उपयुक्तो भवति, अतस्तदर्थिना तदुपयोग एव
सर्वदैव यतितव्यमिति गाथार्थः ॥ २८५ ॥ जीवसमासाोपयुक्तानामन्यदपि फलमाह-
एवं जीवाजीवे वित्थरभिहिए समासनिद्दिष्ठे । उवउत्तो जो गुपए तस्स मई जायए विउला || २८६ ।।
जीवाजीवान विस्तरता सिद्धान्तेभिहितान-प्रतिपादितान् अन्न त्वेवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण 'समासतः संक्षेपतो निर्दिष्टान् 'उप-
युक्तो' दत्तावधानी जीवः एतद् गुणयेत्-शृणुयात् अनुप्रेक्षेत च, तस्य विपुला-विस्तीर्णा मतिर्जायते, अयमर्थः-आगमे विस्तरोक्तान
अत्र तु पूर्वोक्तक्रमेण गाथासंक्षेपनिर्दिष्टान् सत्पदप्ररूपणतादिभावयुक्तान् जीवाजीयान् उपयुक्तो यः परिभावयेत्तस्यैतत् कुर्वतो-
भ्यासात क्रमेणोत्तरोत्तरविशेपानासादयन्ती 'विपुला विस्तीर्णा मतिर्जायत इति गाथार्थः ।।२८६।। एवं प्रकरणे समर्थिते निगमिते च
॥३०॥

·जीपसमा
हमीपत्ता
॥३०॥
जीव
(पुदलायल
बहुत्वं
'जीवा पोग्गल ममया दव्य पएसा य पज्जा । । थोवाई अणताई विसेसमाहिया दुवेऽयंता ॥ १ ॥
इति प्रक्षेपगाथा केचित् स्वादपुि लिपिता दृश्यते, इयं च पूर्वटीकाकृताऽव्याख्याताऽपि विनेयानुग्रहार्थ व्याख्यायते,
तपथा-जीवादिपदानां स्तोकादिपदैः सह यथासंख्येन सम्बन्धः, ततः पुद्गलायपेक्षया स्तोकास्तावज्जीवाः, तेभ्यः पूर्वोक्त-
युक्तितः पुदलाः सर्वेऽप्यनन्ताः, अनन्तगुणा इत्यर्थः, समयास्तु तेभ्यः प्रागमिहितन्यायादेवानन्तगुणाः, समयेभ्यस्तु सर्वद्रव्याणि
रिशेषाधिकानि, समया हि मर्ने प्रत्येक द्रव्यत्वेनैव सिद्धान्तेऽभिहिताः, ततोऽन्यानि यानि जीयपुद्गलद्रव्याणि तान्पेतदनन्ततमे
मागे वर्तन्ते, यच्च धर्माधर्माकाशास्तिकायलक्षणं द्रव्यत्रयं वेषु सर्वेष्वपि द्रव्येषु समयलक्षणद्रव्यराशौ मीलितेषु यो द्रव्यराशिः
सम्पयते स केवलसमयद्रव्यराशेर्विशेषाधिको मस्तीति सुवोधमेव, सर्वद्रव्येभ्यस्तु तत्प्रदेशा अनन्तगुणाः, एकस्यापि लोकालो-
काफाशद्रव्यस्य सर्वद्रव्यानन्तगुणप्रदेशत्वादिति, प्रदेशेभ्यस्तु पर्याया अनन्तगुणाः, एकैकस्यापि प्रदेशस्यानुगतव्यावृचानन्तपर्या-
पात्मकत्वादिति गाथार्थः ॥ १॥ तदेवमन्या अपि प्रक्षेपगाथाः सिद्धान्तानुसारेण व्याख्येयाः ।।
पर वृत्ताविह वस्तु प्रायस्तत् समयसागरालिखितम् । मन्यूतिदोपदुष्टं तथापि शोध्य युधैः सर्वम् ।। १ ॥
जीवगमासस्पतां वृचि कत्ता मयापि यत् पुण्यम् । जीवादितचमवगम्य तेन शिवमाप्नुवन्तु जनाः ॥ २॥
श्रीप्रश्नवाहनफूलाम्मुनिधिप्रप्तः, क्षोणीतलप्रथितकीर्तिरुदीर्णशासः ।
पिश्यप्रसाधिनविरल्पिवयस्तुरुच्चैश्छायाश्रितानुरनिर्वृतभव्यजन्तुः ॥ ३ ॥
शानादिकुगुमनिचितः फलितः श्रीमान् मुनीन्द्रफलवृन्दैः । कल्पद्रुम इस गच्छः श्रीहर्षपुरीयनामास्ति ॥ ४ ॥
॥३०१॥

·प्रशस्तिः
जविसमासे
हेमीवृत्ती
॥३०२॥
एतस्मिन् गुणरत्नरोहणगिरिर्गाम्भीर्यपाथोनिधिस्तुगत्वानुकृतक्षमाधरपतिः सौम्यत्वतारापतिः ।
सम्यग्ज्ञानविशुद्धसंगमपतिः स्पाचारचर्यानिधिः, शान्तः श्रीजयसिंहसरिरभवन्त्रि सङ्गचूडामणिः ॥५॥
रत्नाकरादिवतस्माच्छिप्यरत्नं बभूव तत् । स वागीशोऽपि नो मन्ये, यद्गुणग्रहणे प्रभुः।। ६॥
श्रीवीरदेववियुधैः सन्मन्त्रायतिशयप्रवरतोयैः । द्रुम इव यः संसिक्तः कस्तद्गुणाने शक्तः ॥ ७४१ तथाहि-
आज्ञा यस्य नरेश्वरैरपि शिरस्यारोप्यते सादरं, यं दृष्ट्वापि मुदं ब्रजन्ति परमां प्रायोतिदुष्टा अपि ।
यद्वकाम्बुधिनियंदुज्यलवरी पीयूपपानोद्यीवाणैरिव दुग्धसिन्धुमथने तृसिन लेभे जनैः ॥६
कृत्वा येन तपः सुदुष्करतरं विश्व प्रयोध्य प्रभोस्तीथं सर्वविदः प्रभावितमिदं तैस्तैः स्वकीयैर्गुणैः ।
शुक्लीकुर्चदशेपविश्यहरं भव्यनिबद्धस्पृहं, यस्याशास्वनिवारितं विचरति श्वेतांशुशुभ्रं यशः॥७॥
यमुनाप्रवाहविमलश्रीमन्मुनिचन्द्रसूरिसम्पर्कात् । अमरसरितेव सकलं पचित्रितं येन भुवनतलम् ॥८॥
विस्फूजेत्कलिकालदुस्तरतमःसन्तानलप्तस्थितिः, सूर्येणेव विवेकभूधरशिरस्यासाद्य येनोदयम् ।
सम्यग्ज्ञानकरचिरन्तनमुनिक्षष्णः समुद्योतितो, मार्गः सोऽभयदेवतरिरमवत्तेभ्यः प्रसिद्धो भुवि ॥९॥
तच्छिप्पलवनायैरवगीताथोपि शिष्टजनतुष्ट्य । श्रीहेमचन्द्रसूरिभिरियमनुरचिता प्रकृतवृत्तिः ॥ १० ॥
प्रत्यक्षरगणनया चात्र सर्वग्रन्थानमनुष्टुभां पद सहस्राणि पशताधिकाीन सप्तविंशतिः श्लोकाः ॥ अङ्कतोऽपि ६६२७ ॥
हर्पपुरीयमलधारश्रीमद्धमचन्दसूरिसूनिता श्रीजीवसमासवृत्तिः सम्पूर्णा
॥३०२॥