·मधाराः
धेष्ठिप्रयरः श्रोगारीशरगोयनका,
अच्युरामन्यमाला-कार्यालयः,
पाशी
थी श्रपूर्वकृष्णयसुः
इडियन मेस, लिमिटेड,
बनारसन्याच

·घी भूमिका दिवाकरविर्धर्मशास्त्रसुधानिधिर्नाम जयति धर्मशास्त्रस्य किमप्य- पूर्व मन्धरत्नम् । वस्यकभागरूपं तिथ्यमिममच्युतमन्यमालायां संग्रथ्य सर्वसुलभता नयन्तो वयं भूश मोदामहे। तिथ्यर्केऽस्मिन् प्रतिपदमारभ्य पार्णमासीपर्यन्तं सामान्यन विशेपेण प निसिनास्ति- थयो निर्णीता. । वेपु विहितं कृत्यं च संपेणोपवर्णितम् । अयमस्त्यत्र विशेषो यत्प्रतिपनिर्णये समुपकान्ते चैत्रशुक्लादयश्चैत्रकृष्णान्ता भन्दभवा सकला प्रतिपदो विषयान्तरव्यवधानमन्तरेण निर्जीवा. । एवं सर्वा द्विवीयातृतीयाचतुादयश्चेति । विधिनिर्ययान्वे इष्टि- फाल प्रहण-पक्ष-मास-मलमास-संवरसर-फलिवर्ण्य वर्षवृद्धि-दर्शनाखादयो भृशमपेक्षिता विपया भपि सुस्पष्टतया निर्णीताः। तिश्यति प्रन्यस्यास्य नूनमन्वर्थ नाम । विघीनामर्फवप्रकाशके केवलेऽप्यस्मिन् अन्येऽवगवे तिधिविषयको लेशवोऽपि नादेवि सन्देहः। श्रीयालरुप्यात्मजसूनुनिर्मिती वर्षे रावेदाश्वद्दिमाशुसंयुते । कृति विलोक्याऽसिलकालनिर्णय निःशङ्कमाशंसतु पण्डिवो जन ॥ इवि यदवा अन्यकवापि निरूपितो अन्यस्यास्य महिमा । बहुल- मर्धमादधानः सचिप्तोऽप्ययं प्रन्यः प्रत्यकारस्य रचनाकाशज्ञमनु- मापयति।

·अन्धकृदयं कदा जनपदं जन्मनालयकारेत्यत्र विशेषान्चेप- स्य नास्ति मावश्यकता। यतो प्रत्यकृता प्रात्मनो शो प्रधान- मर्माणकालश्च स्वपमुपवर्णितः । अयं अन्धकारो धर्मशास्त्रेऽतिप्रसिद्धस्य हादशमयूसानो रचयितुः श्रीनीलकण्ठभट्टपण्डितस्य दुहितरि बालादेया श्रीमहादेवभट्टाजनि- मलभत । कः रालु न जानाति नीलकण्ठपण्डितस्य पाण्डित्यं वंश- परम्परा। तहरयैर्यहुपुरुषपर्यन्त वाराणसेयविद्वन्मूर्धन्येपु प्रथम स्थानमासादितमासीत् । पूर्वमीमांसायां धर्मशास्त्रे फर्मकाण्डे च नेपामासीदखण्डोऽधिकारः। तत्पूर्वपुरुपा दाक्षिणात्ये जनपदे गोदा- वरीतीरे प्रतिष्ठानपुरे (पैथनग्रामे) शिवसन्ति स्म । ततः तत्पूर्वपुरुषों रामेश्वरभट्टो ज्येष्ठसूनुना नारायणभट्टेन मध्यमार्ग समुत्पन्नेन मध्यम- सुतेन श्रीधरेण च साकं काशीमाययो। माधवनामा सस्य कनिष्टतमः काश्य जनिमलभव । रामेश्वरमस्थ समासन्नस्थाविरे वयसि सन्वति- उत्पन्ना। यदा स फाशोमाप वदा वृद्ध पासीत भारतस्य सुदूर- प्रान्तेभ्योऽनेके छामास्वतोऽनवयविद्यामादातुं तत्पादमूलमागताः । तैर्दिशि दिशि वकीर्तिकौमुदी विस्तारिता । पण्डिताप्रगीः स पूर्ण- मायुरुपभुज्य अमरपुराविधिरभूत् । तज्ज्यविनयेन नारायणभट्टन सर्वाणि शाखाधि पितुरबाधिगवानि । तेन शाक्षवादेऽपूर्वा कीर्तिरासादिता । तदानीन्तनाः सर्वे संख्यावन्तरनं स्वनेतारमाकलयन्ति स्म । काश्यामद्यापि दाक्षिणात्सपण्डिताना घश्यतया श्रेयसी स्थितिस्तस्याः स एवासीदघरमो हेतु । वद्विपये एवमनुश्रूयते- कदाचिद् धर्मपिभिर्यवनर्भगवत. श्रीविश्वेश्वरस्य मन्दिरमाकान्त खण्डिवप्न) ततो जातुचित चिर महलानावृष्ट्या कष्टप्रायमासीत् जगत्। यवनानो स्वामिना वनमनानभ्यर्थित नारायणभट्टा भगवन्त विश्वेश्वर प्रसादयितुम् , तेन प्रसादिता भूतभावना दिनेनैकेन महता धारासम्पायन लोकमासेचयामास । वृक्षायामस्यां पटनायो श्रीनारायणभट्टो यवन- ·म्यामिनमभिनव मन्दिर निर्मापयितुमनुर द्धवान् । अनुरुद्धो यवनप- विभंगवतो विश्वनाथस्य मन्दिर पुनर्निर्मापयामास । वृत्तमिदम्-'ये- नाकार्यविमुक्तके सुविधिना विश्वेश्वरस्थापना' इति दिवाकरभट्टस्य पद्यांशेनानुमोद्यते। सोऽसाधारिण्या धर्मनिष्ठया प्राज्येन पाण्डित्येन च जगद्गुरुरिति विरुदमुपलब्धवान् । श्रीनारायणभट्टवश्यस्य श्रीकान्तानाथभट्टस्य कृति स्ववश्यवर्यना- स्मकं भट्टवशवर्णन नाम फाव्यमस्माभिरुपलब्ध तताऽपि जनश्रुचिरेषा पुष्टिमुपैति । पुराऽविहिौर्यवनैरनाराचारहीने श्रुतिबद्धवैरै । श्रीविश्वनाथस्य च विश्वभूते प्रासादकरन्ति सहसा विदढे १ दिनेषु गच्छत्स्वथ तत्प्रकोपादवग्रहो भारतवर्षमध्ये । वभूय घेरा जनता विचेरुस्त्यवा खदेशान् विषयान्तराणि ॥ श्रेय कथ स्यान्मम राष्ट्रमध्ये कथ नु वदिह देवराज । अन्विप्यतेत्थ यवनेन मार्वभौमेन लेभे द्विजसत्तमोऽयम् ।। अथोपविष्ट वरविष्टर त प्रावाच नम्रो यवनाधिकारी। कृताञ्जलि कातरशब्दगी दुष्टो हि दण्डेन समेति शान्तिम् ।। वृष्टिस्तपस्विन् जनतापही भवेत् सुधांशोरिव रश्मिराजि । भवादृशानामनुकम्पयैव लोका हि दु खोदधिमुत्तरन्ति । निशम्य तस्येति गिर गिरीश दध्यो समाधिस्थित एव शान्तः । प्रतीतिमुत्पादयितु सुरेषु म्नेच्छान् विनेष्यन्निदमाह धीर ।। अदभ्रमभ्रात्थितमद्य तोयं सुधोपम प्राणभृता लभन्ताम् । वृष्टिस्तदासीद् गिरिशप्रभावादमोघवाच सलु सजना हि ।। ततोऽतिहष्टाद् यवनात् समृद्धि लेभेऽधिको मानपुर सरा य.। तता महाराजनिदेशतोऽसौ जगद्गुरु सप्रथिता जगत्याम् ॥ वीक्ष्याविहृष्ट यवन तदानी धीर स उचे वचन महाहम् । प्रासादभङ्गात् त्रिपुरान्तकस्यानावृष्टिदुख बुभुजे प्रजामि ॥

·४ ' पदस्य निर्माण विधी माहियेव सम्प्रत्यययुक्तचितः । खदानुमेने वचनं स रास्प दृष्ट फयं विप्रतिपत्तिसरयम् ।। पोऽस्य साहाय्यमुपेत्य शम्भाः पपीकर निफेवन सः । प्रतिष्ठपन्मूर्णिगुमेघरस्य प्रीतिप्रदामासिकमानवानाम् ॥ [ मट्टयशव० फा० स०३] महापण्डितस्यास्य विषये जनश्रुतिरेपापि प्रपरति, यद् दिलोघर- •स्यार्फवरस्य सभाया रमभूतेन टोडरमलमहाशयेन स्वपितुः श्राद्धविधा मानादेशेभ्योऽनेके समाहयाः पण्डितप्रवराः। वेपु गाडाः, दाक्षिणात्याः, मैथिलाः, फासोश्यारच निसिलबर्गीया विद्यावदावहदया धन्याः पण्ठि- खमूर्द्धन्या आसन् । प्रातदिने विनयावनतप्टोडरमात्रः सप्रश्रयं वान् पण्डिवपतीनुवार-मदामागाः, सत्सु वियातपोमूर्तिपुभमरगुरुकल्पेषु भगवत्सु किं नाहमस्मि एतत्प्रत्यक्षमवगन्तुं क्षमो यत् प्रास्फर्ममानेन पितरो मे तृप्तिगुपगता इति । पृच्छामिमामाकर्ण्य मौनमुद्रामाभिवेषु सफलेषु पण्डितेषु तत्रभवान् नारायणभट्टो वाचामविपयेण तपोवलेन • विद्यापलेन च तव पिवराऽनेन श्राद्धेन तृप्ता इति से प्रत्यक्षं दर्शिववान् । वर शाखवादे विप्रतिपन्नान् समान् पण्डिवान् विजिताश्च । वेनाधर्यकारिकर्मणा भृशं तुतोष टोडरमलः। पृष्टवाश्व तं पण्डित- प्रवरं भवता किमभीष्टमनुष्ठीयता भयेति । तदानों धर्मविद्वेषिणा फेनचिद् यवनेन धाराणसी भग्नविश्वेश्वरमन्दिरा अहरयशिवलिङ्गा च कृवासीत् । वरिवस्याव्यसनिनो विश्वेश्वरदिदत्तातुघाकुलाश्चाहादयि- तुमिच्छुः पण्डितामणीर्नारायण भट्टः सन्तुष्ट टोडरमलं काश्या विश्व- श्वरं स्थापयितुमनुरुद्धवान् । तेन सन्नाडर्कवरः प्रार्थितः। तेन स्वी. कवा तत्प्रार्थना । सन्त्राजा तेन यत् स्वीकृतिपन टोडरमल्लसविधे प्रेपिवं खत् स्वर्गीय म० म० श्रोहरप्रसादशास्त्रिमहोदयैरधिगतमिति श्रूयते । तैः ( Indian Antiquary for 1912 ) पन्ने नारायणमट्टस्य विषये ·गवेषणापूर्णी लेस एकः प्रकाशितः, विशेषस्ततोऽवगन्तव्यः । कान्दाना- घोऽपि नाप्रयत्यत्र सर्वथा मीनमुद्राम्, स ाह- दिल्लीश्वराखिलमहाकरणाधिकारि- श्रोटोडरस्य समिती च जिगाय सर्वान् । विद्यानिवासमुखमैथिलगोडवर्यान श्राद्ध कली फलनिषेधविवाद एषः ।। इति । परन्तु वृत्तान्तस्यास्योत्तरार्द्धविषये स वाचंयम एव । वृत्तयोरेनयो. मध्ये कस्मिन् सत्याशस्य प्राचुर्यमिति इतिहासरसिका एव विभावयन्तु । प्रास्ताम् विस्तर., प्रकृवमनुसरामः। विद्वत्कुलधारेयस्य तस्य कुटुम्बि- नस्तदानीन्तनवाराणसेयपण्डितसमाजे महतीमारधामासादयन् । तस्य महापुरुषस्य त्रयः सूनवः समुत्पन्ना: श्रीरामकृष्णशङ्करगोविन्दभट्टा- भिधाः। तेषु द्वितीयस्तनयः श्रीशङ्करभट्टो मीमांसाया परी प्रौढिमुप- गत आसीत् । तेन शास्त्रदीपिकोपरि विवृत्तिरेका निर्मितेति श्रूयते । शङ्करभट्टस्य तावच्चत्वारः स॒नवोऽभवन् । तेषु कनिष्ठतमो नीलकण्ठ- भट्टी दिवाकरभट्टस्य मातामहः प्रसिद्धमीमांसक आसीत् । तेन (१) संस्कारमयूखः, (२)आचारमयूखः, (३) समयमयूख., (४) श्राद्ध- मयूखः, (५) नीतिमयूखः, (६) व्यवहारमयूखः, (७) दानमयूसः, (८) उत्सर्गमयूख:, (८) प्रतिष्ठामयूखः, (१०) प्रायश्चित्तमयूखः (११) शुद्धिमयूखः, (१२) शान्तिमयूखः, इति द्वादशमयूग्या धर्म- शास्त्रे विनिर्मिताः। ते व स्वाश्रयदातुर्महागजश्रीभगवन्तदेवगरस्य समक्षा सदातनी विधातुं तन्नाना 'भगवन्तभास्कर' इति संज्ञा लम्भिवाः । व्यवहारतत्त्वादयोऽन्येऽपि तनिर्मिता अन्धाः सन्तीति श्रूयते । अयं तावद् मातृवंशो प्रन्यकारेण अन्यादा श्लोकेनैकेन निर्दिष्ट- श्रीरामेश्वरसूरिसनुरभवनारायणाख्यो महान् येनाकार्यविमुक्तके सुविधिना विश्वेश्वररथापना । ३ ·- सत्पुत्रो वियुधाधिपः तितितले प्रौशवरसत्सुदो जावा भास्करपूजफः पृथुयशाः श्रोनीलकण्ठो युधः।। मन्धान्तरेप्वपि मातृवंशवर्णनं न विस्मृतं अन्यश्वा । धादि- प्राचारार्फे तावत्- यद्वास्याद् विधिवाक्या-(ना १)-मपूर्वाभिधातृता । नीलकण्ठो जयत्येप मीमांसकधुरन्धरः ॥ इति । दानद्दीरावलीप्रकाशे च- 'जीवेन्द्रारिपुरोहितामलमतिः श्रीनीलकण्ठाभिधः' इति चतुर्घपादं परिवर्य तिथ्योपनिषद्ध एव श्लोकस्वेनाद्धृतः । 'वत्पुत्रीतनयो दिवाकरकृती शाखेवधीती पितुः' इति वत्सम्बद्ध पादमे श्लोकान्तरेऽपि नियुक्तवान् । इति मातृवंशवर्णनसंक्षेपः । स्वान्ववायवर्णनेऽपि नास्ति वाचंयमो अन्धकारः । तेन स्वामिजन. दिगपि निपुणमुपदर्शितैवास्ति । यया ज्ञायते-विमले भारद्वाजकुले श्रावस्माऽखिलधर्मानुष्ठानपरिपूनस्वान्तः साहित्यामृतसाहित्यसंभृतः फवितालतालवालो भृसुराणाममणीर्यालझणभट्टो जनिमलभत । पाल- कृपाभट्टोऽस्माकं परिवनायकस्यासीत् पितामहः। वत्पूर्वपुरुषाणामपि नामानि भस्माभिरधिगतानि । तैः कस्मिन् विषये के के ग्रन्या भार- चिता इति ज्ञातुं प्रयतमानैरप्यस्माभिर्न पारितम् । वालकृष्णभट्टस्य वृद्धप्रपितामहो रामकृष्णभट्टनाम्ना प्रतीत आसीत्, तत्तनुजनु:-याल. कृष्णप्रपितामहो माधवभट्टनाम्ना, तत्तनुजन्मा-बालकृष्णपितामहो नारायणभट्टनाम्ना, तदात्मजा-बालकृष्णपिता महादेव-(प्रथम)-नाना बालकृष्ण भट्टस्य र नु: महादेवभट्टो (द्वितीयः) न्यायनये परी प्रौढिमुपगतस्तदानीन्तननैयायिकेषु प्रथम स्थानमासादितवान् । तेन न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्या न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीप्रकाशाच्या टीका-या न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीदीपिका, मुक्तावलीप्रकाशः, मुक्तावलोदीपिका, मुक्तावलोकिरणः, दिनकरीयमिति नामभिरपि व्यवहियते-रचयितुमा- घेति।

·उपमान- रब्धा, दिनकरेण तस्य कनिष्ठसूनुना समाप्ति नीता । मुक्तावनीप्रकाश प्रारिष्रय मङ्गलमाचरन श्लोकमिममुपनिषद्धवान- "लदमीपादयुगं प्रणम्य पितरं श्रीवाल कृष्णाभिवं भाखाजकुलाम्बुधौ विधुमिव श्रीगौरवस्याम्बुजात् । ज्ञात्वाऽशेषमतं मिलेन वचसा सिद्धान्तमुक्तावली- गुढास्तिनुते यथामति महादेव परेषा मुदे।" कियत्पर्यन्त तेन विरचितेय टोकोते जिज्ञासायां प्रकरणावसाने उपमानएण्ड यावत् सर्वत्र-'इति श्रोभारद्वाजकुलाम्बुधिपूर्णचन्द्र- बालामहात्मजमहादेवमविरचिते मुकावली प्रकाशे परिच्छेदास्य पञ्चम परिच्छेद' इति लिखितमस्ति, तदनन्वर शब्दखण्डान्वे-'इति श्रीमारद्वाजकुलाम्बुधिपूर्णचन्द्रपाल कृष्णमहात्मज- महादेवभट्टारब्धे तत्पुनदिनकरभट्टप्रपूरिते मुक्तावलीप्रकाशे शब्द. परिच्छेदाख्य पष्ठ परिच्छेद ' इति विन्यस्तमस्ति । गुणनिरूपयान्वे तु 'इति श्रीभारद्वाजकुलाम्बुधिपूर्णचन्द्रबालकृष्णभट्टामजमहादेव. भट्टात्मजश्रीमदिनकर विरचिवे न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीप्रकाशे गुण- निरूपणम्' इति प्रतिपादित वर्तते। तेन ज्ञायते उपमानखण्ड यावत् साकल्येन महादेवभट्टेन विरचिता, शब्दसण्डस्यापि कियानशस्तस्या- स्तेन विरचितस्तता मृत्याऽन्येन वा प्रत्यूहव्यूहेन विहतयत्रो न पारितवान् पूरयितु ताम् । पितृप्रारब्धप्रबन्धस्यापू] जनताति- मीचमाणस्तस्य कनीयान् सूनुर्दिवाकरभट्टस्यानुजो दिनकरभट्टस्ता टीकामापूरितवान् । मन्थावसाने दिनकरकृतमङ्गलश्लोकश्चत्यमस्ति- भानु प्रणम्य परिभाव्य च शास्त्रसार मुक्तावलीकिरण एष पितृप्रदिष्ट । सद्युतिभिर्दिनकरण फरेण सोऽय नीत. प्रकाशपदवों सुधियां मुदेऽस्तु । .

·नयकोविदः पुरभिदः क्षेत्राधिवासी सुधी: इति प्रतिपादयता प्रन्यकता १-महादेवमदिनकर Son of Balakrishna Bhatta, pupil of Nilakantha Bbatta, Nyaya-siddhantmuktatali. prakash or Dinakeri, written jointly with bis father.(T. Aufrecht Cat. Cat. Part I, page 436) २-पालकृष्ण Father of Mahadeva Bhatta Dinakar, father of Divakar, father of Vaidyanath, composed together with his son Mahadeva Nyaya-siddhanta- अनेनापि ज्ञायते पितृप्रदिष्ट एफडश एच दिनफरे पिरचियः, न सलु सम्पूर्णोअन्य इति। एतेन शर्मण्यदेशीयघोडरपण्डितस्य स्वीये गृहति सूचीपन्ने महादेवभहस्य' 'दिनकर' इति उपनामासीत, तेन स्वपित्रा यालकृष्णभट्टेनसाकमेपा टोका निर्मिता, अव एव दिनकरीयमभि- धीयते इति व्याहृतिर्धान्तिमूलैवेति निर्विवादम् । महादेवभट्टरय ज्येष्ठः सूनुः धर्मशास्त्रमुपानिधे रचयिता दिवाकर- भट्टनाम्ना प्रधितिमुपययो । स एव मन्यस्यास्य रचयिता । विथ्योदय (यस्याऽपरं नाम तिथ्यर्फप्रकाश इति) सावदस्ति धर्मशास्त्रसुधानिधेरैको भागः । धर्मशानसुधानिधेः सन्ति सप्त भागा:-(१) सूर्यादि. पन्चायतनप्रतिष्ठापद्धतिः, (२) तिथ्यमः, (३) पाचारामः, (४) श्राद्धचन्द्रिका, (५) दानद्दीरावलोप्रकाश:, (६) प्रायश्चित्तमुक्ता । वली, (७) अन्त्येष्टिप्रकाशः, इति । लिसितं पाति एतत् (Catalogue of the Sanskrit Manuscript in the Library of the India olice ) नामनि सूचीपने दानहीरावलीप्रकाशस्यान्यांश- निर्देशान्ते-"प्रीतिथ्याचारार्को श्राद्धप्रायश्चित्ते प्रतिष्ठा संस्काराशीचयुको दानप्रन्यो दिवाकराजावः ॥ इति । प्रन्धकारोऽयं फाशीमधिवसति स्मेयत्र नास्ति विवाद: 'मीमांसा- दानहीरावलीप्रकाशे स्वयमेव स्पष्टीकृतोऽयं विषयः । muktavaliprakash (page 370) ·आत्मनो मातुरभिधेयन्तु बालेति ग्रन्धकता समाम्नातम्, 'बाली तथा मातरम्' इत्यादिना । अस्य सहधर्मिणी उपेति नाम्ना ख्याता पासीदित्यपि वृद्धेभ्योऽनुश्रूयते । एतत्सर्व प्रन्धकृता मन्यादा प्रन्थान्ते च स्वय सङ्घ पेणोवर्णितम्- भारद्वाजकुलेऽमले समभवत् श्रीबालकृष्णाभिध साहित्यामृतवारिराशिरतुल सर्वद्विजानां गुरुः । तत्सूनु प्रथमो महामणिरिव प्रख्यातकीर्तिपुणे- जर्जातो न्यायनये बृहस्पतिसमो नाना महादेवक ।। तत्पुत्रेण दिवाकरेण विदुपा श्रीनीलकण्ठप्रभेर- दैहिनेण बुधै सुधारससमास्वाद्य परेषां कृते । तिथ्यर्क क्रियते प्रणम्य पितर बाला सधा मातर श्रीकान्त तपन श्रिय पशुपति वाच महादेवताम् ।। प्राचारा तावत्- "महादेवतनूजन्मा भारद्वाजकुलोद्भव । दिवाकरो रवि नत्वा ह्याचारार्क तनोत्यसो दानहीरावलीप्रकाशे- "मीमोसानयकोविद पुरभिद क्षेत्राधिवासी सुधी " इति । दिवाकरभट्टस्य द्वौ सूनू प्रास्ताम् । तयोर्येष्ठ श्रीरामनाम्ना' प्रतीत पासीत्, कनिष्ठस्तु बैजनाथ (वैद्यनाथ ?) नाम्ना। वेन तत्कृतग्रन्थेषु अनुक्रमो विरचित । विथ्यकें तावदस्ति लिखितम्- "दिवाकरतनूजेन वैजनाथेन ( वैद्यनाथेन ? ) धीमता। खबाणसप्तभूयुक्ते १७५० वर्ष माधवसज्ञके । -इस्थ दिवाकरमुतेन कनीयसा श्रीरामानुजेन गुरुभक्तिपरायणेन । भीतातपादरचिते सुजनप्रियेऽस्मिन् अन्धे प्रमो विलिसित सवितुः प्रसादात् ॥ { ति० म०लो. १२) ·परन्तु मासि सावकृतग्रन्येऽनुफमः संप्रदर्यते । विदुषां मुसलब्भ्यर्थमनया श्लोफमालया ॥” इति । फेचन दानपन्द्रिकाकर्ताऽन्ययमेवेति प्रतिपादयन्ति । सदज्ञानमूलमेव। यतो दानचन्द्रिकाया दानसझे पचन्द्रिकाया वा कर्त्ता दिवाकरभट्टोऽस्ति फालोपनाममः। यद्यपि वस्य पितुरपि नाम महादेवभट्ट एवास्ति, परन्तु तस्य पितामहो रामेश्वरमहनामासीत् । प्रकृतमन्धकारस्य तु पितामहो वालकृष्यभट्ट इति प्रतिपादितपूर्वम् । प्रणम्य मातरं गड भैरवं वनशङ्करम् । महादेवाख्यपितरं श्रौतस्माविशारदम् ।। दिवाकरेण सुधिया सारमुभृत्य शास्त्रतः । शिष्टानां तन्यते तुष्ट्यै दानसंक्षेपचन्द्रिका ।। इति दानमइक्षेपचन्द्रिकाया मङ्गलाचरणं विलोक्य तममुच दिवा- फरमेकं मन्यमानाः तिथ्यर्कनिर्मातुर्दिवाकरस्य मातुर्गति नामासी- दिति च प्रलपन्ति । दिवाकरभट्टरस्य मातामही नीलकण्ठभट्टसहधर्मिणी गङ्गेति' नाम्ना प्रसिद्धा प्रासीत् । माता गङ्गासोदित्यत्र तु नास्माभिः प्रमाणमुपलब्धम् , परन्तु वस्या नाम याला आसीदिति सप्रमाणं पूर्व- मुपन्यस्तम् । इण्डिया' आफिसत्य सूचीपत्रे दानचन्द्रिकाया. परिचय- दानावसरे 'दाननियमान प्रदर्शयन लघुप्रन्योऽयं वाराणसेयस्य कालो- पनामकदिवाकरस्य कृतिः । स खलु दिवाकरा महादेवभट्टस्य नील- फण्ठदुहितुर्गङ्गादेव्याश्च सूनुः सम्भवता वालकृष्णभट्टस्य पात्र पासीत्' इति 1-श्रीभास्कर शिवकर शिरसा प्रणम्य श्रीनीलकण्ठपितर जननी च गङ्गाम्।। तरपादचिन्तनयता बुधशङ्कराख्यः संस्कारभास्करममु वितनाति काश्याम् । २-Dana-chandrika, a manual of rules, regarding pious donations by Bhatta Dviakara, surnamed Kūle, of Benares, son of Bhatta Mahadeva (son of Balakrishna?) and Ganga ( daughter of Bhatta Nilakantha, author of the nfayukhas) [I.O. Oat. Part III p. 648] ·प्रतिपादन श्रीमत्कालोपनामकभट्टरामेश्वरात्मजमट्टमहादेवद्विजवर्यसृनु - दिवाकरविरचिता दानचन्द्रिका समाप्ता' इति प्रन्यावसानादर्शनमूलक व्यामोह विलसितमेव । बदिदमन्यद्वदर्श सूचीपत्रं प्रमाणीकरय शर्मण्य- देशीयथोडरमहाशयोऽपि स्खोये बृहति सूचीपत्रे कालोपनामकदिवाक- रभट्टरचितानपि ग्रन्थान् भारद्वाजदिवाकरकृतित्वेन यदुपन्यस्तवान, तदपि भ्रान्तिविजम्भितमेव । कालोपनामकदिवाकरस्य सन्वि तावदिमाः कृतयः-(१) दामचन्द्रिका, (२) प्राज्ञिकचन्द्रिका, (३) कालनिर्णयचन्द्रिका, (४) स्मार्तप्रायश्चित्तोद्धारः (५) स्मार्तप्रायश्चित्तपद्धतिः (६) पतितत्यागविधिः (७) पुनरुपनयनप्रयोगः इति । भारद्वाजदिवाकर- कृतिसंहतिस्तु पूर्व निरूपिता। भारद्वाजभट्टदिवाकरमहोदयेन विरचिवेषु ग्रन्थेषु मध्ये फस्यापेक्षया फस्य प्रथमं निर्मितिरभूदिवि विचारे प्रसूयमाने यद्यपि समेषां पौर्वापरय वक्तुमतीव दुःशकं तथापि विध्यर्कपर्यालोचनेन यदवगम्यते तत्प्रदर्श्यते-- तिथ्य १३३ तमे पृष्ठे-'प्रतिष्ठायो रिशेपन्तु मत्कृतप्रतिष्ठापद्धती द्रष्टव्यः' 'मत्कृत' इति भूतकालनिर्देशात्- 'मलमासे श्राद्ध कार्य न वेति विचारो विस्तरेण वदयते श्राद्ध- चन्द्रिकाप्रकाशे' (वि. पृ० २५२) 'विवेचयिष्यते चैवस्पष्टं श्राद्ध- चन्द्रिकाप्रकाशे' (वि०पृ. २६०) इत्यत्र 'वदयदे' 'विरेचयिष्यते' इति भविष्यनिर्देशाच्च प्रतिष्ठापद्धतिस्तावदपश्चिमा तितिथ्यर्कापचया विपश्चिदपश्चिमत्य भाचारापाद्धपन्द्रिक व परमे इति । यद्यपि-'भोजने द्वात्रिशद्मामनियमस्तु मत्कृताचारा द्रष्टव्यः' (ति० पृ०४४) 'जपादिविधिस्तु मानाचाराकें द्रष्टव्यः (ति. पृ० ६३) इति पाचारार्फस्यापि वाक्यानि तिथ्यः समुद्धृतानि, 'मत्कृत' इति भूतकालनिर्देशश्च समान एव, हेतुनानेन प्रस्थापि प्रायम्यमनुमातुं शक्यम्, परन्तु ·(१२). श्रीपालमप्यात्मजसूनुनिर्मिती वर्षे खयेदाश्वदिमाशुसंयुते । कृति विलोक्यासिलकालनिर्णय निःशङ्कमाशंसतु पण्डितो जनः ।। श्रीवालणारमशसूनुनिर्मित वर्षेऽनिवेदाश्वद्धिाशुसंयुते। जना. प्रकुर्युः किल धर्मकार्य माचारसूर्य किल संविलोक्य ॥ इति तिथ्यर्फाचारार्फयोरवसितितिधिं स्वयमुपनियनवा मन्धकवा तिथ्यर्फस्य प्राथम्यं स्नमुपता निवेदितम् , अतो भूतकालनिर्देशमात्रेण सस्य प्राथम्यानुमानमकिञ्चित्करम् । 'मत्कृताचाराः द्रष्टव्यः' इति भूतकालनिर्देशसंगतये तु कियास्तस्यांशस्तिथ्यनिर्मिते: सम्पूर्विस्तु पश्चाजावेत्यूहनीयम् । दानघोरावलीप्रकाशः, अन्त्येष्टि- प्रकाशः, प्रायश्चित्तमुक्तावली चैतेपां ग्रन्यानो तिथ्यापेक्षया प्रायम्य- '. मस्ति आनन्तर्य वा ? तेषामपि परस्परं फस्यापेक्षया कस्य प्राथम्य फरयानन्वर्यमिति निर्देष्टु न पारितमस्माभिः । यतः तिथ्य न तेभ्यो वचनानि कानिचन समुद्धृतानि, न पावे अन्धा: साकल्येन दृष्टिगोचरी. भूताः। अस्ति प्रन्यकृतोऽस्य भन्याप्येका कृतितरनाकरटीका- 'वृत्तरत्नाकरादर्श इति । तस्य समाप्तो स्वाभिजनादिकमुलिखवा अन्ध. कुवा तत्समाप्तिकालोऽपि निरूपित.- मा निर्मितः - 1-भारद्वाजको श्रुतिस्मृतिपटुः श्रीसूर्यभक्तस्तथा विद्याराधनतत्परोऽपि च महादेवो भवतार्किकः । तापुत्रेण दिवारेण रचिते श्रीवृत्तग्ताकरा. दर्श भट्टमतानुसारिणि परं पष्ट समाप्तिं गतः ॥ इति श्रीमारद्वाजयालकृष्णात्मजमहादेवमहसूनुदिवाकरकृतो वृत्तरत्नाकरा- दर्शः सम्पूर्णतामाटीत् (I. O. Cat. , Part. II, P. 304) ·(३) पूर्णाम्धिसप्तकमिते प्रवर्षे सत्कार्तिक मासि विशुद्धपचे। तार्तीयपूर्णे दिवसे सुपुण्ये हादर्श इत्यं घटित: समाप्तः ॥ इति । भनेन एकस्मिन्नेवाब्दे ( १७४० वैक्रमाब्दे) विथ्यकर्को वृत्तरत्नाकराद- शश्च कविना पूर्तिमुपनीतावित्यवगम्यते । तिथ्यर्फस्य निर्माणकाले प्रन्यकृतः पञ्चाशद्वर्षासन्नमपि क्यो यदि फल्प्येत, तदाऽस्य जनिर्विक्रमसप्तदशशतकस्यान्ते [ १६८० वि०] समभूदिवि प्रआयाति। अयमेवास्य जन्मकाल इत्यभियुक्तेभ्योऽपि श्रूयते । अन्धकारोऽयं भगवतो भास्करस्यानन्यभक्त मासीदिति एतत्कृत- प्रन्योपक्रमोपसंहारलोकैरवगम्यते। तथाहि विध्यर्कोपक्रमे वावद्- 'उत्पत्यादि प्रकारं हारं समसः परम् । दावारं सर्वकामानों तं भजेऽई विफर्तनम् ॥ श्रीकान्तं तपनं श्रियं पशुपति वाचं महादेवताम् ।। इति । उपसंहारे वावद्- 'काहं मन्दमत्तिः कार्य धर्मशास्त्रसुधानिधि. सरमागविलासोऽयं मार्तण्डाघ्रिसरोजयोः । 'वेन ओरविमएडलोन्तरगतो नारायणः प्रोयताम्।। इति । दानहीरावलीमङ्गलाचरणे- 'पद्मिनीगणविकासकारण पाफशासनमदिशो विभूपणम् । यज्ञकर्मचयहेतुमन्वहं भावये द्यमणिदेवमन्वहम् ।।' 'देव चाणकर प्रणम्य वनुते श्रीदानहीरावलिम् ।' इति । प्रापारार्कोपक्रमे- 'दिवाकरो रवि नवा ह्याचारार्क वनोत्यसौ ॥ इति । वृत्तरताकरादर्शोपक्रम- 'प्रावभूमिमहान विभज्य पधिवों प्रातस्तु पारीतिका रखाना निघयभ्रमेण परिवश्चिन्वन्ति यान सर्वदा । .

·कान्तानां कुचमण्डलेपु पतिता वाहोकरूपं गवा- स्ताभिः पृष्ठतराश्च श्रमकरा: सौरा: फराः पान्तु माम् ॥' इत्यादि। 'भारद्वाजकुले श्रुतिस्मृतिपटुः श्रीसूर्यभक्तस्तथा 'जातो भास्करपूजकः पृथुयशा: श्रीनीलकण्ठो बुधः' इत्यादिपयद्वयो अन्धकृत्पितरं मातामहञ्च भास्करभक्तमानाति । न खलु एता द्वावेव किन्तु अन्येऽप्यस्य पितृपक्षीया मातृपक्षीयाश्च पूर्वजा असाधारणों सूर्यभक्तिमावहन्ति स्मेति तत्तन्निर्मितप्रन्थकदम्ब- केभ्योऽवगम्यते। दिवाकरसूनुवैद्यनाथोऽपि स्वपूर्वजाननुजगामेति सत्कृततिथ्यकी. नुक्रमसमाप्तिस्थात्- 'प्रन्थे कमा विलिखितः सवितुः प्रसादात्' इति श्लोकाशाद् ज्ञायते । तिथ्यर्फेऽस्मिन् प्रमाणत्वेन येषां प्रन्याना वचनानि समुद्धृतानि वेषामकारादिवर्णानुक्रमेणैका सूची ग्रन्थान्तेऽस्माभिः सनिवेशिता । सतोऽतिरिक्तमपि प्रन्यकारेण यत्र तत्र स्वमातुलमातामहमारपितामह- मातृप्रपितामहमाद्धप्रपितामहरचितमन्धानामपि कचिन्नामोल्लेखः, कचिद् वचनचयसंग्रहोऽनुष्ठितः । तथाहि-पोधिनीनिर्णयप्रसङ्ग- भन्योऽपि विस्तरोऽत्र मातुलझवनवा द्रष्टव्यः' (वि० पृ०१५१) सावित्रीब्रतनिर्णये-'प्रन सर्ववतेषु कयादिकं विस्वरभिया नोक्तम्, वत् श्रीमातुलछतमवाः द्रष्टव्यम्' (ति० पृ० २०६) इति मातुल- कुवप्रन्यनामनिर्देशः कृतः । प्राश्विनशुष्टनवमीपारणाविपये-'श्रीमातामहपरणास्तु विधवापा रजोदर्शने मोजननिषेधाभावात् तस्या अपि पारणा भवत्येव । अस्तु निपेपः, स रागप्राप्तभोजननिषेधो न तु वैधः, विघिरटे निषेधा. नवकाशात; भन्यया अवदानि: स्यात, 'पारयान्तं तं शेयम्' इत्युक्तेः' (वि० पृ० १०१) इवि युक्तमुत्पश्यन्वीत्यवारयाप्रदर्शनपूर्वकं वचनचयः ·- सगृहीत । चैत्रशुलचतुर्दशीव्रतविषये-'श्रीमावामहास्तु रानिव्यापि- नीत्येतत्पूर्वविद्धापरमित्यूचु । तत्र स्पष्टार्थत्वात् रानावेव पशुपतीश्वर- पूजाविधानात् च पूर्वमतमेव युक्तमामात्ति' (ति. पृ० १७८) इति अत्र तन्मतानुपादेयता प्रतिपादिता। यानाद्धविनिर्णये-'माधवादयस्तु उत्तरतिथिगतावेव वृद्धिक्षया ग्राह्यो, न ग्राह्यतिथिगतावित्याहु । श्रीमा- तामहगुरवस्तु-परमवृद्धानन्तरमाकस्मिकत्तयस्य ज्योति शास्त्रमर्या दया सम्भवात् पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यतिथिगतावेव वृद्धित्या ग्राह्याविवि वत्वमित्याहु । (ति० पृ० २६४) अनार्थता मातामहमतस्य सिद्धान्त- पत्तताऽङ्गीकृता । 'अन्न शान्ति मातामहकृतशान्तिमयूखे द्रष्टव्या'। (ति० पृ० ११८) इति अन्धनामोलिखितम् । नृसिहजयन्तीनिये- अनास्मन्मातु पितामहचरणा नृसिहपुराणे सामान्यत काल उत्पत्तेरुक्त, 'विवस्वत्यस्त- गामिनीति घटिकापरिमाणानुक्ते । तस्य स्कान्देन निर्णय । तत्र •दि प्रदोष उपात्त । तल्लक्षणच हेमाद्रायुक्तम्- 'निमुहूर्च प्रदीप स्याद् भानावस्व गते सति । इति । तस्यापि सङ्कोचो भविष्यपुराणन, वन सायङ्काल इत्युक्ते । 'नक्षत्रदर्शनात् सन्ध्या साय तत्परत स्थितम् । इति । अत्र यद्यपि सायशब्देन परोऽवधिर्न लभ्यते, वधापि प्रदोपरान्देन परावधिलाभात् सायशब्देन च पूर्वावधिलाभात निघटिकात्मकसायस- •भ्योर्ध्वपटिकानय प्रदोषसायश दाभ्यो परस्पर विशेपणाखभ्यवे जन्म कालवेनेति तत्कालव्यापिनी नृसिहयतुर्दश्युपाप्येति राद्धान्तमा । (वि० पृ० १८०) इति वचनचयसमह । अव मतस्यास्य स्वाहादहे- तुख परमश्लाघ्यत्वचाह अन्धकार.- प्रय प्रकाम प्रियदर्शनत्वाद् विनिर्णयो मे रुचये बभूव ।

·निशोधिनीनाय इवोदिवासी
प्रभाकर पूर्णकला नलिन्या ॥ इति ।
प्रयागस्नानप्राशस्त्यप्रतिपादनप्रसङ्के-प्रन विशेपरवस्मन्मात
प्रपितामहमश्रीनारायणपदपायोजलिखितात् प्रयागसेतारवगन्तव्य
इति प्रचुरास्थाप्रदर्शनपूर्वक मन्यनामनिर्देश कृव । इति । स्वमा-
तामहस्य भ्रातु (पिरन्यसूनो ) श्रीकमलाकरमदृस्यापि 'सिन्धु-
फारज्येष्ठपदेन निर्देश कृव । यथा रामनवमीत्रतनिर्णयप्रसङ्गे-
यत्तु सिन्धुकारज्ये नित्यत्वमङ्गोकृत्य 'तस्मात् सर्वात्मना सर्वे
कार्यम् । इत्युपगम्य अन केवलशेवश्य फेवलकृष्णभवस्यापि नाधिकार
इत्युचम् , तदुपाकमोपसहारविरोधात प्रमाथाभावाच्चीपेक्ष्यम् । ( तिः
पृ० १६२)
यत् सिन्धुकारचनगलैसि--
"भास्करोदयमारण्य यावत्तु दश नाडिका ।
प्राव फाल इति प्रोत स्थापनापियाविधा ।"
इति विष्णुधर्मोचम, तन्महानिबन्धेष्वसत्त्वाद् भ्रान्तिमूलकमव ।
(ति० पू०१२)
दशहरामसङ्गे-
यस्वन वक्तयोगेभ्यो न्यूमयोगे न स्नानमित्युक्त सिन्धुकारज्येष्ठ
तत्प्रमाणाभावापेक्ष्यम् ( वि. पृ० १०६), इत्यादि ।
सर्वत्र खण्डमदर्शनात्खण्डनार्यवापात्तवान् तद्वाक्यानि
प्रमाणत्वेनोपन्यासायति विज्ञापते । खण्डमभिद विलोक्य केचना-
मनन्ति प्रन्यकृतोऽस्य सिन्धुकार नासीदास्थेति । अलमप्रस्तुतेन ।
मन्धान्ते स्वाहकार परिहरनभिहितवान् ग्रन्धकार -
उफ नान मया स्वय स्वचित यदट्टपादादिमि
प्रोक कालविनिर्णये तदखिल स्पष्ट परजाये।
सन्दिष्ट गुरुदत्तमन्त्रकृपया शार्दूलविक्रीडित
न

·(१७) तेन श्रीरविमण्डलान्तरगतो नारायणः प्रीयताम् ।। इति । के सन्ति ते भट्टपादादयो याननुसृत्य कृतोऽयं ग्रन्थ इति जिज्ञासायाम् 'विभाव्य मावामहसम्प्रदायं जन्माष्टमीनिर्णयमातनोमि।' इति जन्माष्टमीनिर्णयारम्भपद्यसंदर्शनात, 'श्रीमातुलकृतवताके द्रष्टव्यः' 'श्रीमातामहकृतशान्तिमयूखे द्रष्टव्यः' इत्यादिवाक्यकदम्ब- दर्शनात्, अन्यस्य तादृशातिप्रसिद्धस्य भट्टस्य प्रकृतग्रन्थे समुलेसाभा- वाच्च स्वमातृपक्षीयाः श्रीनीलकण्ठभट्टादय एव भट्टपादादिपदेन अन्धकारेण निर्दिष्टा इति स्पष्टम् । प्रन्यस्यास्य सशोधनाधारभूता एकैव मातृका। सा च सरस्वती- भवनप्रन्यागारातू श्रीकाशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षाणां तत्रभवता पण्डितप्रवरगोपीनाथकविराज एम० ए० महोदयानामनु- फम्पयाऽधिगता। तैरनुफम्पयाऽनया भृशमनुगृहीता. कृतज्ञतापूर्वकं सप्रश्रय साधुवादशतैस्वान् संयोजयामः । मातृकायास्तस्याः कचित् कचिदस्पष्टाक्षरतया अशुद्धप्रायतया च पदे पदे लेशत. क्लेशमावहन्तो वयं निर्णयसिन्धुकालमाधवहेमाद्रिष्वपि समुद्धृतानि तान्येव वचनानि दर्श' दर्शमूलपाठं शोधयितुं प्रायति- महि। कचित्तु मूलग्रन्थैक्येऽपि निर्णयसिन्धुसमुद्धृतवचनापेक्षया तिथ्यर्कसमुद्धृतवचनेषु वैलक्षण्यं नयनगोचरीभूतम्, परन्तु तन्त्र लेखकप्रमादमङ्गीकृत्य विभिन्नसकलसंस्करणसवादी निर्णयसिन्धुपाठ एव प्रामाणिकत्वेनाररीकृतोऽस्माभिः । इत्थं सपरिश्रमं परिशोधितेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे सर्वधा नास्ति स्खलि- तानामभावः । अतोऽभ्यर्थ्यन्ते गुणकपसपातिनो मनीपिणो यदत्र मदी- यष्टिदोपेण आयसाक्षरसयोजकानामनवधानतया अनभिनवतया चाय- सातराया जातानि स्खलितानि सक्षम्य अनुगृह्णन्तु जनमिममिति शम् । काशी सतामाश्रयः अक्षयतृतीया सं० १९पस श्रीकृष्णपन्तः ·तिथ्यर्कविषयसूची विषयाः पृ० ५० ... ... मङ्गलाचरणम् मातृवंश्यानुवर्णनपूर्वकं स्वश्यानुवर्णनम् विधिनिरूपणम् तवैविध्यञ्च... तिथीना लक्षणम् , निर्ययस्य लक्षणम् ३-१५ .. ... :::::::::::: ... ८-२ ८-५ प्रतिपन्निर्ययः प्रतिपन्नामनिरुक्तिः एकभक्तादिनिर्णयः तिथिदेवपूजनम् नन्दादिसंज्ञाकथनम् प्रतिपदादितिथिपु वानि चैत्रशुक्लप्रतिपनिर्णयः शकादिश्रवणम् निम्बप्राशनम् वासन्तनवरात्रप्रतिपादनम् प्रपादानम्, प्रभावे घटदानम् ज्येष्ठप्रतिपत्कृत्यम् भाद्रशुक्लप्रतिपत्कृत्यम् प्राश्विनकृष्णप्रतिपत्कृत्यम् आश्विन शुक्लप्रतिपदि नवरात्रानुवर्णनम् - ... ... १०-११ ११--२ ११--- ... ११-२० ·पृ० पं० १४-१० १४-१२ १४-१६ १५--४ १७---३ १७-१६ विषया. वेदिकानिर्मितिः फलशद्रव्यकीर्तनम् देवीप्रतिमाद्रव्यकथनम् , तदाकारनिर्णयश्च नवरात्रे वेदिकापरिमाणम्, पूजकनियमाश्च देवीपूजाप्रयोग कुमारीपूजनम् कुमारिकानयोनिरूपणम् पूजनानईकन्यका कन्याभावे प्रतिनिधि चण्डीपाठजपविधि सृतके देवीपूजनम् मलमासे देवीपूजननिषेध देवीपूजायां चतुर्णा वर्णानामधिकार नवराने अश्वपूजा तद्विधाननमश्च नवराने आयुधपूजामन्त्रा फार्तिकप्रतिपनिर्णय कार्तिकशुनप्रतिपदि तैलाभ्यङ्ग कार्तिकशुक्ल प्रतिपाद धूवनोडा फाफिशुक्ल प्रतिपदि गोवर्धनादिपूजनम् चत्रपाणप्रतिपत्कृत्यम् विभूविपन्दनमन्त्र पूवकुसुमप्राशनमन्त्र द्वितीयानिर्णय १५-१६ १८-१६ ... २२-६ २७---१३ २९-२ २८----७ चैनगुफ्तद्वितीयावामुमापूजाग्निपूजा च २६. २९-१९ ३१-७ ३१-१३ ·विपया पृ० प० ज्येष्ठ शुक्लद्वितीयाया सोपपदावम तत्राध्ययनवर्जनम् आपाढशुक्ल द्वितीयायां रामयात्रोत्सव श्रावणकृप्पद्वितीयाया वृहत्तपानतम अशून्याख्यव्रतम् यमद्वितीयानिर्णय , तत्र कृत्यञ्च चेत्रकृष्णद्वितीयायामनङ्गोत्सव अनङ्गोत्सवनिर्णय यागिनीनिर्णय तृतीयानिर्णय चैत्रशुक्लतृतीयायां दालोत्सव चैत्रशुक्लतृतीयायां गौरीपूजनकालनिर्णय चैत्रशुक्लतृतीयायां सौभाग्यवतम् मत्स्यजयन्तीतृतीया अक्षयतृतीयानिर्णय, तत्कृत्यञ्च परशुरामजयन्ती तत्कालनिर्णयश्च ज्येष्ठ शुक्लत्तीयायां रम्भानतम् भाद्रकृष्णतृतीयाया विशालाक्ष्यचेन विधि फज्जलानिर्णय भाद्रशुक्छतृतीयायां हरितालिकारतम् प्राश्विनशुक्लतृतीयायो ललिताविधि चतुर्थीनिर्णय चैत्रशुश्चचतुर्ध्या गणेशार्चनम् ज्येष्ठशुक्लचतुा पार्वतीपूजनम् ३२---३ ३२-६ ३२-१२ ३२--१६ ३३---१ ३४--- ३४-१३ ३४-१६ ३४--१७ ३५---६ ३५-११ ३५-५ ३८--१ ३८-१८ ३६--५ ३-११ ४०-- ·( ४ ) विषयाः पृ० पं० . ... ... ४०-१७ ४१--३ ४१--७ ... ४२-३ ४२-१७ ४३-५ ४३-१६ ४४-१४ ४६-१२ संकष्टचतुर्थीनिर्णयः बहुलाचतुर्थीनिर्णयः भाद्रशुलचतुर्थीनिर्णय: भाद्रशुक्लचतुर्ध्या पन्द्रदर्शनदोप: भाद्रशुछचतुर्थ्याः भैामादियोगेन प्राशरत्यम् (मार्गशुष्ठचतुर्थ्या वरचतुर्थीव्रतम् वरचतुर्थ्यामेफभक्तादिनिर्णयः नक्तरवरूपम्, तत्कालय सन्ध्याशब्दार्थनिर्णयः सौरनक्तं, विधवायाय नक्तम् नक्तवतिनोऽयाचितत्वादिनिर्णयः मापकृष्णचतुर्थ्या संकष्टाख्यरतम् दिलचतुर्थीनिर्णयः कुन्दचतुर्थीनिर्णयः फाल्गुनादिषु चतुएं मासेषु चतुर्थीनतम पचमीनिर्णयः चैत्रशुष्ठपञ्चम्या श्रीपूजनम् नागपञ्चम्या नागपूजननिर्णय: पिपथमोनिर्णयरतत्कृत्यश उपाङ्गललितादेवोपूजाकालनिर्णय: मार्गशुछपञ्चमीनिर्णय: मापराष्ट्रपथम्या पसन्तोत्सवनिर्णयः पष्ठीनिर्णयः ४५-१६ ४८-११ ... ... ५२-१३ ... ... ५४-१० ५४-१७ ...

·( 1 )
বিধবা
ধরা যা বান্না ..
লাথি
কবি যান
বা।
মহা নবী
রাখা বিশ্বামিতাম
প্রশাস
নাকি,
যেমথ্যা মামলা
রানা, সাখ
শালিন
খিনা সময়
যমাখা প্রিয়াংকাণাম:
নানান ।
মাদন, গ ঘনমি
শিথ গায়ে।
নিপা,
গণ
না, rথ
fলন
।
–
*
ar
•
এ এ

·विषयाः पृ० पर ... ७१-१५ ... ८१--१ ८२-१४ ८३-२० ८४-७ ८५-२० ज्येष्ठापणाष्टमीपत्यम् ज्येष्ठ शुछपनेऽष्टम्या देवीपूजनम् मापाढशुछाटम्यां महिपनीपूजनम् कृप्याजन्माष्टमीनिर्णयः श्रीकृष्णजन्माष्टमीप्रहग्यप्रकार: वत्पारणाकालनिर्णयश्य दूर्वाष्टमी, वत्कृत्यच भाद्रशुझाष्टम्या ज्येष्ठापूजनम् महालक्ष्मीवतकथनम् प्रष्टका निर्णयः महाष्टमीनिर्णयः गोपाष्टमीनिर्णयः भैरवाष्टमीनिर्णय अष्टकामाद्धकालनिर्णयः महाभद्रास्वरूपम् भीष्मतर्पणासंग्रहः बहुलाष्टमी, तत्कृत्यञ्च सामान्यतो बुधाष्टम्यामेकभक्तवतं कार्यमिति निर्देश:... रामनवमीनिर्णयः रामनतविधिः, रामनवमीवते प्रतिमादानम् मलमासे रामनवमीनतनिषेधः चैत्रशुक्लनवम्यां भद्रकाल्यर्चनम् वैशाखस्योभयोरपि पत्तयो: नवम्यां भद्रकाल्यर्चनविधिः ज्येष्ठशुक्लनवम्यां पार्वतीपूजनम् ... ८८-१४ ... ९०-१ ... ६२-१७ ... ६५-१८ ९६--३ ·विषयाः पृ० पं० ... १२३-५ १२४-१६ १२६-१७ १२७-८ १२७-२० १२७-२० १२८-१४ १२६-- १३०--३ १३०-१३ ... आश्विनशुष्टदशमीनिर्णय. प्राश्विनशुधदशम्या राजकृत्यम् अभिपेफनिर्णय. दशादित्यव्रतम एकादशोनिर्णय एकादशीमाहात्म्यम् एकदशीलताधिकारिणः एकादशीयतासमर्थस्य प्रतिनिधि, एकादशीव्रते स्त्रीणां विशेष सूतकेऽपि एकादशीनवानुष्ठानम् रजसि दृष्टेऽपि नारीणामेकादशीव्रतविधानम् उपवासनियमेषु नित्यकाम्याग्रुपवासभेद वैष्णवैकादशीद्वैविध्यम् शुद्धाया एकादश्यास्त्रविध्यम अरुणोदयलक्षणम् वैष्णनलक्षणम् स्मातकादशीनिर्णय., तद्वैविध्यच्च शुद्धाया: चातुर्विभ्यम् विद्धाया अप्यकादश्याश्चतुर्विधत्वम् निसकाम्यभेदेन एकादशीव्रतस्य द्वैविध्यम् काम्यैकादशीव्रतासमापने दोप दिनत्ये पुत्रवद्गृहस्थस्यैकादश्युपवासनिषेध उपवासनिपेधे भक्ष्यनिर्णय हविष्यद्रव्यकथनम् १३०-२० १३१-१४ ... .. १३२-१५ १३३-१३ १३३-१६ १३४-६ १३५-१६ १३६-१३ १३६-१६ १३७-५ १३७-१४ १३८-१ ·पृ० ० ... १५६-१७ १५६-२० .१५७-४ १५७- - १५७-१३ *१५८-- १५८-१६ १६०--६ १६१-१८ ... ... ... ... विषयाः चैत्रशुधद्वादशोकत्सम् चैत्रशुष्ठद्वादश्यामेव वामनाचनम् वैशाखशुधद्वादश्यां व्यतीपातयोगः ज्येष्ठ शुष्टद्वादश्यां बटसावित्रीप्रवारम्मः रामद्वादशी वसमुद्राधारणम् श्रावणशुधद्वादश्यां पविनारोपणम् पवित्रारोपणे सर्वेपामप्याधिकारः वामनजयन्तीनिर्णयः श्रवणयुक्तायाः भाद्रशुशद्वादश्याः विष्णतलात्वम् बुधयोगेन भाद्रशुक्लद्वादश्या: प्राशस्त्पम इतरमहाद्वादशोनामानि माश्विनकृष्णद्वादशीकृत्यम् आश्विनशुक्लद्वादश्यां पद्मनाभपूजा कार्तिककृष्णद्वादश्या गोवत्सद्वादशीव्रतम् गोवत्सद्वादशीमतविधिः वर्ण्यवस्तूनि च कार्तिक शुक्लद्वादश्यां देवोत्थापनम् पिलद्वादशीनिर्णयः सर्वासु द्वादशीषु प्रतार्पणविधिः द्वादश्यां घर्त्यवस्तूनि प्रामिपकथनम् ताम्रपात्रस्येत्तत्रभवनिषेधः प्रयोदशीनिर्णयः पक्षप्रदोपनिर्णय: वारभेदेनतत्फलञ्च १६४-११ १६४-१६ १६४-२० १६५--३ १६५-७ १६६-४ १६६-१४ १७०-१७ .. ... १७२-- ·पृ० ५० १९८--३ १९८--३ ... ... ... ... ... (१२) विपया: प्रमावास्यानिर्णयः सोमवत्या प्रमागास्यायाः प्राशस्त्यम् ज्येष्ठामाया वटसावित्रीमतकयनम् ... भाद्रामायो दर्भसंप्रहः फार्तिफामावास्यायतम् प्रादयविधिः योगविशेपैरमाया: व्यवीपावसंशा पार्थमासीनिर्णयः चैत्रस्य पूर्णिमा वैशासपूर्णिमायां वैशाखोयापनम् ज्येष्ठपार्णमास्या सावित्रीयतम् प्रापाठपूर्णिमायां फोकिलावतम् व्यासपूजा श्रावणपार्णमासीनिर्णयः श्रावण्यामुपाफर्मादिनिर्णयः रक्षाबन्धनम् भद्रायो रक्षायन्धननिषेधः श्रावण्या पूर्णिमाया हयपीवयात्रा भाद्रपार्णमास्यां नान्दोमुखश्राद्धम् आश्विनपूर्णिमाकृत्यम् फार्तिकपूर्णिमायां कार्तिकेयदर्शनम् कार्तिकनतिन उद्यापनम् मार्गशीर्षपूर्णिमायां प्रत्यवरोहणम् पापपूर्णिमाकृत्यम् १४-१५ २०२-२ २०३-२० २०४६ २०५-२० २०६-६ २०८--४ २०९-६ ... ... २१२--६ २१९--१ २१-८-२० २२०- २२०-७ २२०-१५ २२१-६ २२२-१७ २२४--- २२४-१४ ... ...

·... ... ... ... ... ... ... १० पं० २२५-१० २२५-२० २२६-२ २२७-१ २२८--४ २२८-१० २२८-१३ :.. २२९--१ २३४-१६ २३५---१२ २३५-१८ २३७-१६ २४०-१२ २४४ २४६-६ २४६-१४ २५३-४ २५५-४ ... विषया. माषपूर्णिमाकृत्यम् माघस्नानाद्यापनम् फाल्गुनपूर्णिमायाँ होलिकानिर्णय भद्रापुच्छम होलिकाकत्यम् मलमासे होलिकाया शुद्धमासे विधानम् होलोत्सवः इष्टिकालनिर्णय विकृतिकाल प्रामयणकाल प्रहणनिर्णय. दानश्राद्धादिकाल स्नानवीर्यविनिर्णय मासनिर्णय , सद्भेदकथनच मासदेवा मलमासनिर्णय चान्द्रादिभेदेन संवत्सरस्य विम्यम् फलिवानि पर्ववानि तैलवर्जनकाल. पुप्पतैलनिषेध. भष्टम्यादिषु वानि जन्मदिनकृत्यम् जन्मदिने वानि पितृयझनिर्यय .. ... .. ... .. .. . .. २५७-१८ २५८-१ २५८-६ २५८-१६ २५-१४ २६३-१ ... ..

·श्रीगणेशाय नम ।
श्रीदिवाकररचितः
तिथ्यर्कः
जानकीनयनयुग्मगोचरं मानिना नपनयोरगोचरम् ।
नीलमेघरचिरच्छमिदा भावये मनसि राघवं मुदा ॥१॥
उत्पत्त्यादिभातर इतर तमसः परम् ।
दातार सर्वकामानां तं भजेऽह विकर्तनम् ॥ २ ॥
श्रीरामेश्वरमूरिसूनुरभवनारायणारयो महान्
येनाकार्यविमुक्तके सुविधिना विश्वेश्वरस्थापना ।
तत्पुत्रो विजुधाधिपः क्षितिनले श्रीशङ्करस्तत्सुतो
जाते। भास्करपूजाः पृथुयशाः श्रीनीलकण्ठो युधः ।। ३ ।।
भारद्वाजलेऽमले समभवत् श्रीपालकृष्णाभिधः
साहित्यामृतवारिराशिरतुलः सर्वद्विनानां गुरुः ।
तत्सूनुः प्रथमो महामणिरिस परयातकीर्तिर्गुणे-
र्जातो न्पायनये बृहस्पतिसमो नाम्ना महादेवकः ॥ ४॥

·२ तिथ्यर्कः तत्पुत्रेण दिवाकरेण विदुपा श्रीनीलकण्ठमभी- दौहित्रेण बुधैः सुधारससमास्यायः परेषां कृते । तिथ्यः क्रियते प्रणम्य पितरं वाला तथा मातर श्रीकान्तं तपनं श्रियं पशुपतिं वाचं महादेवताम् ॥ ५ ॥ अत्र विध्युक्तकर्मानुष्ठानफललब्ध्यर्थ तदङ्गत्यैन पोडशति- थीनां निर्णयः कृत्यञ्चोच्यते । अत्यन्ताप्राप्तमापण हि विधिः । तदुक्तं वार्तिककार:- "विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति | तत्र चान्यत्र च प्राप्ती परिसंख्येति गीयते ॥ इति । अस्यार्थः--यस्य यदर्थत्वं प्रमाणान्तरेणाप्राप्तं तस्य तदर्य- स्वेन यो विधिः सोऽपूर्वविधिः । यथा- --'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते'त्यादिः । ज्योतिष्टोमस्य हि स्वार्थत्वं न प्रमाणान्तरेण सिद्धं किन्त्वनेनैव विधिना, तस्मादयमपूर्वो विधिः। पक्षेs- माप्तस्य तु यो विधिः स नियमविधिः । यथा-'ब्रीहीनवहन्यादि'- त्यादिः। नियमो नामामाप्तांशपूरणम् । अयं विधि वधा- तस्य चैतुप्यार्थत्ववोधकः, किन्तु नियमवोधकः । वैतुप्यस्य हि नानोपायसाध्यत्वाद् यदाज्वघातं परित्यज्योपायान्तरं ग्रहीतुमार- भते, तदाऽवघातस्यामाप्सत्येनावघातविधानात्मकमप्राप्तांशपूरण- मेव करोत्ययं विधिः। पक्षेआसतादशायामवघातविधानमि- उभयस्या युगपत्माप्तावितरल्यावृत्तिपरो विधिः परि- संख्याविधिः। यथा-'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्यादिः । त्यर्थः।

·तिथ्यर्कः सच इदं हि वचनं न भक्षणविधिपरम्, पञ्चनखापञ्चनखभक्षणस्य युगपत्माप्तेः पक्षप्राप्त्यभावात् । अत इदमपञ्चनखभक्षणनिवृत्तिपर- मित्ययं परिसंख्याविधिरित्याचय्यः स्पष्टीकृतत्वात् । स च विधिराम्नायवाक्यम् । तस्य च प्रामाण्यं स्वतः सिद्धमेव । तन्मूलरुत्वात् स्मृत्यादीनामपि विधित्वेन प्रामाण्यम् । विधि िविधः-प्रवर्तको निवर्तकश्चेति । तत्र प्रवर्तको यथा- "एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि" इति । निवर्तको यथा- "एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरभयोरपि" इति । एवमुभयविधविध्युक्तर्मणामधिकरणत्वेन विथयोङ्गम् । तदुक्त निर्णयामृते- "काले हि कर्म चेाद्यते न कर्मणि कालः" । इति । अतश्च विध्यङ्गत्वेन तिथयो निर्णतव्याः। तनोति विस्तारयति चन्द्रकलां यः कालविशेपः सा तिथिः । यथोक्तकलया तन्यत इति वा तिथिः। "तन्यन्ते कलया यस्मात्तस्मात्तास्तिथयः स्मृताः” इति । सा तिथिद्विविधा सम्पूर्णा खण्डा च। सम्पूर्णोक्ता स्कन्द- पुराणे-- "प्रतिपत्मभृतयः सर्वा उदयादुदयाद्रवेः । सम्पूर्ण इति विख्याता इरिवासरवर्जिताः ॥ इति । उक्तश्च- ·तिथ्यकः ४ हरिवासर एकादशी । तत्र सम्पूर्णत्वमग्रे वक्ष्यामः । तदन्या खण्डा । तत्र सन्दिग्धत्वात्खण्डव निर्गतच्या, न तु सम्पूर्णापि प्रयोजनाभावात् । निर्णयलक्षणमुक्तं निर्णयामृते- "तत्त्वे विप्रतिपन्नानां वाक्यानामितरेतरम् । विरोधपरिहारोध निर्णयस्तत्त्वदर्शनम् ।।" इति । सर्वतिथिपु स्मृत्यायुक्तमनुष्ठान कृत्यम् । अथ तिथि- निर्णयः। तत्रादा. सवत्सरारम्भे प्रथमोपस्थितत्वात् प्रतिपन्नि- गीयते । अस्याश्च नामनिरुक्तिरक्ता भविष्ये-- "तिथीनां प्रवरा यस्माद् ब्रह्मणा समुदाहता। प्रतिपाद्या पदे पूर्व मतिपत्तेन सोच्यते" ॥ इति । यद्वा, प्रतिपद्यते—उपक्रम्यते मासादिरनयेति प्रतिपत् । सा शुक्लपक्षे प्रतिपत पूर्वविद्धा ग्राह्या, प्रतिपदप्यमावास्येति युग्ग- वाक्यात् । सापि यदा पञ्चधा विभक्तस्याहश्चतुर्थभागण्यापिनी सदैव पूर्वविद्धा ग्राह्या । अपराहोत्तरकाले तु प्रवृत्ता उत्तरविद्धव ग्राह्या, "मतिपत्संमुखी कार्या या भवेटपरालकी" इति मदन- रत्ने स्कान्दात् । संमुखी पूर्वविद्धा कृष्णपक्षे परा, 'प्रतिपत् सद्वितीया स्यादि'त्यापस्तम्बीययुग्मवाक्या । उपवासे तु शुक्ला कृष्णापि पतिपत्पूर्वच ग्राह्या, "प्रतिपत्पश्चमी चैव उपाप्या पूर्वसंयुता" इति नाबालिपचनात् । अयं सामान्यतो निर्णयः, विशेषत- ·तिथ्यक ५ - स्तन ता वक्ष्यते । ननु पूर्वविद्धायां प्रतिपदि विहितो यः पापक्षयार्थमुपवासस्तस्य सङ्कल्पः कि प्रातः कार्यः ? उत प्रति- पत्प्रवेशे ? इति । नाया, "यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमानो भवेदन नोज्झितापक्रमेण तु ।।" इति सान्दाद् अमावास्याकाले प्रतिपदुपवाससङ्कल्पायो- गात् । न द्वितीयः पक्षः,--मातः सङ्कल्पयेद्विद्वानुपवासनतादिकम्' इति वचनात्मातः कालस्यैव सङ्कल्पाङ्गत्वयोगात् । सिद्धान्तस्तु- "प्रातरारभ्य मतिमान् कुर्यान्नक्तत्रतादिकम् । नापारातून मध्याह्न पित्र्यकालौ हि तो स्मृती ॥" इत्यादिवाक्य मातरेव सङ्कल्पः कार्यः, यद्यपि तदानी ज्योतिःशास्त्रसिद्धप्रतिपदभावोऽस्ति तथापि स्मृतिभिरापादित- प्रतिपत्साकल्यसद्भावात् । "यां तिथि समनुप्राप्य अस्त याति दिवाकरः । तिथिः सा साला शेया दाना ययनकर्मसु ।" कर्मसु-उपवासनक्तादिषु । अनास्तमयात्पूर्व त्रिमुहूर्त्ता तिथिर्विज्ञेया न न्यूना । "यां प्राप्यास्तमुपैत्यर्फः सा चेत्स्यालिमुहर्ति का । धर्मकृत्पेषु सर्वेषु सम्पूर्णा ता विदुर्बुधाः ॥" इति सौरपुराणात् । तदेवं प्रतिपदुपवासेात्तर परेयुः पारण प्रातर्विधेयम्, उत ·तिथ्यः . 4 ६ तिथ्यन्ते--इति सन्देहे तिथ्यन्त एवेति प्रतीमः, "तिथिनसत्र नियमे.तिथिमान्ते च पारणम् । अतोऽन्यथा पारणे तु व्रतभङ्गमवामुयात् ॥" इति सुमन्तुवचनात् । अस्य चापवादा माधवीये-- "तिथ्यन्ते चैव भान्ते च पारणं यत्र चोद्यते । यामत्रयोद्धर्ववर्तिन्यां मातरेव हि पारणम् ॥" इति । यत्तु देवलेवचनम्- "उपवासेषु सर्वेषु पूर्वाह पारणं भवेत् । अन्यथा तु फलस्पार्द्ध धर्ममेवोपसर्पति ॥” इति, तत्- परविद्धोपवासविपयम् "पूर्वविद्धासु तिथिषु भेषु च श्रवणं विना । उपोप्य विधिवत् कुर्यात्तत्तदन्ते च पारणम् .इति नैगमात् । धर्म यमम् । अत्र माधवस्तु- "तिथीनामेव सर्वासामुपवासवतादिषु । तिथ्यन्ते पारणं कुर्यादिना शिवचतुर्दशीम् ॥" इति स्कन्दपुराणवचनातादिशब्दगृहीतान्येकभक्तनक्तायाचि- तान्यपि यां तिथिमुद्दिश्यैतानि पूर्वेयुर्विहितानि परेास्तत्तिविभागऽ- तीते पश्चाद्भोजनं कार्यम्, अन्यथा पूर्वदिनानुष्ठितकभक्तादि व्रतानां वैकल्य स्यादित्यभिप्राय:---इत्याह । ननु योऽयमुपवास:

·७ तिघ्यर्क पूर्वविद्धपतिपदि विहितः स केनापि निमित्तेन तत्र कर्तु न शक्यते चेत, तदात्तरविद्धा गौणकालत्वेन ग्राह्या, किंवा मुरयकालाति- क्रमाद् व्रतत्याग एव, काले हि कर्म चोयत इत्युक्तत्वात् । तन केचित परित्यागमेवाङ्गीचक्रुः, मुख्यकालातिक्रमेणाप्य- नुष्ठाने यदा कदाप्यनुष्ठानप्रसङ्गात , नाय देोपः, प्रतिपदर्शना- भावेन यदा कदाचिदनुष्ठानप्रसङ्गप्रसरत्यभावात, विशेप्या- वितस्यैव विशेपणस्याभ्यर्हितत्वात । अतएव माधव:- कदाचित्तदसम्भवे मानान्तरेणाप्यनुष्ठानमेव श्रेया न तु तल्लोपी युक्त इत्याह । तत्र सामान्यतः सर्वतिथिपु तिथिपतित्वेनाग्न्यादिपूजनं कार्य मित्युक्त निर्णयामते वह्निपुराणे- "मतिपद्यग्निपूजा स्याद् द्वितीयायां च वेधसः । दशम्यामन्तकस्यापि पष्ठयां पूजा गुहस्य च ।। चतुर्था गणनाथस्य गौर्यास्तत्पूर्ववासरे । सरस्वत्या नवभ्यां च सप्तम्यां भास्करस्य च ॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यामेकादश्यां शिवस्य च | द्वादश्याश्च त्रयोदश्यां हरेच मदनस्य च ॥ शेपादीनां फणीशानां पञ्चम्यां पूजन भवेत् । पर्वणीन्दोस्तिथिप्वासु पक्षद्वयगतास्वपि ॥ इति" ।

·विथ्यः पूजनमित्यस्य भर्वत्रान्वयः। प्रतिपदातिथीनां विराटत्त्या नन्दादिसंज्ञोक्ता रत्नमालायाम्-- "नन्दा च भद्रा च जया च रिक्ता । पूर्णेति सर्वास्तिथयः क्रमास्युः" इति । क्रमात प्रतिपदादितिथिषु वानि उक्तानि पमपुराण- "क्रमास्कूप्माण्डवृहती तरुणीमूलकं तथा । श्रीफलम्च कलिङ्गश्च फलं धात्रीभवं तथा ॥ नारिकेलमलायुं च पटोल वदरीफलम् । चमत्ताकवल्ली च शाकं तुलसिनं तथा ॥ शाकान्येतानि वानि क्रमामतिपदादिषु ॥” इति । अथ चैत्र शुक्लमतिपन्निीयते। संवत्सरारम्भे उदय- व्यापिनी ग्राधा, "चैत्रे.मासि जगद् ब्रह्मा ससन पथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रे तु तदा सूर्योदये सति ॥" इति माधवीयवाह्मवाक्यात् । दिनद्वये तद्वयाप्तौ पूर्वा, मम्पूर्णत्वात् । अव्याप्तावपि वृद्धवशिष्ठवचनात् पूर्वैय । वचन त्वग्रे वक्ष्यते । अत्र ब्रह्मपूजाक्ता मदनरत्ने ब्रह्मपुराणे चैत्रशुरूपतिपत्कृ- त्योपक्रमे- "तस्यामादौ च सम्पूज्यो ब्रह्मा कमलसम्भवः ।।" इति ।

·. तिथ्यर्कः हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे च- "चैत्रमासस्य या शुक्ला प्रथमा प्रतिपद्भवेत् । तदहि ब्रह्मणः कृत्वा सोपवासन्तु पूजनम् ॥ संवत्सरमवाप्नोति सौख्यानि भृगुनन्दन ! ।" इति । प्रथमा सर्वतिथीनामाया। अत्रैव शमादिश्रवणमुक्तं ज्योतिःशास्त्रे भविष्ये- "चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या या प्रतिपत्परा । अस्यां पै निम्वपत्राणि प्राश्य संशृणुयात्तिथिम् ।। शंकंवत्सरभूपमन्त्रिणां रसधान्येश्वरमेघपतीनाम् । श्रवणात्पठनाच वै नृणां शुभतां यात्यशुभं सह श्रिया॥" इति। इद मलमासे न कार्यम् "पष्टया तु दिवसांसः कथितो वादरायणः । पूर्वमर्द्ध परित्यज्य कर्तव्या चोत्तर क्रिया || इति ज्योतिःशास्त्रे पितामहवचनात् । सिन्धुकारास्तु मल एव वत्सरारम्भः कार्य इति निष्कर्ष- माहुः, स त्वनिष्कर्ष एव, वाचनिकनिषेधात् । इह च वार्पिकनवरात्रारम्भ उक्ती मार्कण्डेयपुराणे- "शरत्काले महापूना क्रियते या च वार्पि की। वसन्तकाले सा नोक्ता कार्या सर्वः शुभार्थिभिः ॥” इति । नवरात्रकृत्यं शारदनवराने यक्ष्यते । प्रपादानं चावात्त भविप्ये- २ ·१० विथ्यर्कः "प्रतीते फालगुने मासि माप्ते चैत्रमहोत्सवे । पुण्येऽदि विपकथिते प्रपादानं समारभेत् ।।" इति । दानशब्दात्र उत्सर्गपर, "ततश्चोत्सर्जयेद्विद्वान् मन्त्रेणानेन,मानवः" इति वक्तः । मन्त्रश्च- "प्रपेयं सर्वसामान्या भूतेभ्यः प्रतिपादिता । अस्याः प्रदानात् पितरस्तृप्यन्तु हि पितामहाः ।। अनिवार्य जलं देयं ततो मासचतुष्टयम् । निपक्ष वा महाराज ! जीवानां जीवनं परम् ।। प्रत्यहं कारयेत्तस्यां भोजनं शक्तितो द्विजान् ।" इति । अशक्तेन घटो देय इति तचोक्तम्- "पां दातुमशक्तेन विशेपाद्धर्ममीप्सुना । प्रत्यहं धर्मघटको वस्त्रसंवेष्टिताननः ।। ब्राह्मणस्प गृहे देयः शीतामलजलः शुचिः ।" इति । घटदाने च मन्त्र:- "एप धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात्सकला मम सन्तु मनारथाः ।। अनेन विधिना यस्तु धर्मकुम्भं प्रयच्छति । प्रपादानफलं सोऽपि प्राप्नोतीह न संशयः । इति ।

·तिथ्यर्कः अस्यां तैलाभ्यङ्गो नित्यः। वचनं त्वग्ने वक्ष्यते । ज्येष्ठशुक्लपतिपत्प्रभृति दशम्यन्त दशाश्वमेघनानेन पाप- नितिरक्ता काशीखण्डे- "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपद तिथिम् । दशाश्वमेधिके स्नात्वा मुच्यते सर्वपातकैः ।। एवं सर्वासु तिथिषु क्रमात्स्नायी नरोत्तमः । श्रा शुक्लपक्षदशमी प्रतिजन्माधमुत्सृजेत् ॥” इति । भाद्रशुक्लपतिपदि महत्तमाख्य शिवव्रतमुक्तं स्कन्दपुराणे- "मासि भाद्रपदे शुक्ल पक्षे च प्रतिपत्तिथा । नैवेद्यन्तु पचेन्मानात् पीडश त्रिगुणानि च ॥ फलानि पिष्टपक्वानि दद्याद् विमाय पोडश । देवाय पोडश तथा दातव्यानि प्रयत्नतः ।। भुज्यन्ते पोडशैतानि व्रतस्य नियमाश्रयात् ।" इति । स्द्रग्रतत्वादिदं पूर्व विद्धायामेव कार्यम् । तदुक्तं ब्रह्मवैवत- "स्टवत्तेषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः ।" इति । संमुखी सायाह्रव्यापिनी, "संमुखी नाम सायाह्नव्यापिनी दृश्यते यदा" इति माधवीयस्कान्दात् । आश्विनकृष्णमतिपदि महालयश्राद्धारम्भः कार्यः। आश्विन- शुक्लप्रतिपदि शरनवरात्रारम्भ उक्तो हेमाद्रौ धौम्येन-

·१२
विध्यर्कः
"आश्विने मासि शुक्ल तु कर्तव्यं नवरात्रकम् ।
प्रतिपदाक्रमेणैव यावच नवमी भवेत् ॥” इति ।
अत्र पूर्वालव्यापिनी ग्राह्या,
"याश्विनस्य सिते पक्ष नवरात्रमुपोषकः ।
सुस्नातस्तिलतलेन पूर्वाह पूजयन्छिवाम् ॥"
इति देवीपुराणे तस्य कर्मकालतक्ति।
अहः पूर्वी भागः पूर्वाह्नः । स च दिवसस्य पञ्चधा विभागेन
त्रिगुहूर्तात्मको शेयः,
"मुहूर्तत्रितयं मातस्तावानेव तु संगवः ।
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्यादपराहोऽपि तादृशः ।।
सायाह्रस्त्रिमुहूर्तस्तु सर्वकर्मयहिष्कृतः ।"
इति माधवीयव्यासोक्त।
देवीपुराणेपि-
"प्रातरावाहयेदेवीं मातरेव प्रवेशयेत् ।
प्रातः पातश्च सम्पूज्य मातरेव विसर्जयेत् ॥ इति ।
यत्तु सिन्धुकारैर्यचनमलेखि-
"भास्करोदयमारभ्य यावत्तु दशनाडिकाः ।
माताकाल इति मोक्तः स्थापनारोपणाविधा ।"
इति विष्णुधर्मोक्तं तन्महानिवन्धेष्वसत्वाद् भ्रान्तिमूलकमेव । अत्र
यानि द्वितीयाऽमावास्यायोगनिपेधकानि वाक्यानि तानि हेमा-
व्यादिप्वसत्वानिर्मूलानि, परस्परं सत्यतिपक्षत्वादनिर्णायकानि

·तिथ्यर्कः चेत्युपेक्ष्याणि । दिनद्वये पूर्वाहकाले सत्त्वेऽसत्त्वे वा निर्विवाद- माद्यैव । अनायनाडीपोडशक त्यक्त्वा कलशं स्थापयेत्, "आयाः पाडशनाड्यस्तु लब्ध्वा यः कुरुते नरः। कलशस्थापनं तत्र परिष्टं जायते ध्रुवम् ॥" इति देवीपुराणेऽनिष्टश्रुतेरिति निर्णयामृतकारः । तदिदं सति सम्भवे ज्ञेयम् । केचित्तु- "प्रायास्तु नाडिकास्त्यक्त्वा पोडश द्वादशापि वा।" इति तत्रैवोक्तत्वात् पोडश द्वादश वा नाड्यस्त्याज्या इत्यैच्छिक- विकल्पमाहुः । इदं च कलश पनं दियैव कार्यम्, न रात्री स्थापन कार्यम्; "न च कुम्भाभिपेचनम्" इति मात्स्यनिषेधात् । स्थापने वैधृत्यादियोगनिषेधशानि वाक्यानि तान्यपि निर्मूलानि । अत्राशक्तस्य त्रिरात्रैकराने उक्त देवीपुराणे- "नवरात्रप्रतेऽशक्तस्त्रिरात्रं चैकरात्रकम् । व्रत चरति यो भक्तस्तस्मै दास्यामि चाञ्छितम् ॥” इति । तच्च त्रिरात्रं सप्तम्यादिदिनत्रय कार्यम् । तदुक्त हेमाद्रौ धौम्येन- "त्रिरात्रं वापि कर्त्तव्यं सप्तम्यादि यथाक्रमम् ।" इति । एकरात्रं तु अष्टम्यां कार्यम् | तच पुत्रवद्गृहस्थभिन्नपरमुक्तं कालिकापुराणे- "उपवासं महाप्टम्यां पुत्रवान समाचरेत् ।" इति । महाष्टमी-पाश्विनशुमाष्टमी चैत्रशुलामी च ।

·१४
तिथ्यः
अथ संक्षेपेण नवरात्रकृत्यम् । तत्रादा कर्तृ नियमा देवी-
पुराणे--
"कन्यासंस्थे रवी शक ! शुलामारभ्य नन्दिकाम् |
श्रयाची त्वथ चैकाशी नक्ताशी वाथ वायवदः ॥
प्रातःस्नायी गितद्वन्द्वत्रिकालं शिवपूजकः ।
जपहोमसमायुक्तः कन्यका भोजयेन्मुदा ॥"
नन्दिका मतिपदम् । ननु नन्दिकापदेन पप्ठयेव गृह्यतामिति चेत्,
न; तद्ग्रहणे सति नवरात्रत्वव्याघातापत्तः। शिवा च शिवश्च
शिवा तयोः पूनमः शिवपूजकः। कलशस्थापनप्रकारो यामले-
"शुभाभिमतिकाभिश्च पूर्वे कृत्वा तु वेदिकाम् ।
यवान्नं यापयेत्तत्र गोधूमैश्वापि संयुतम् ॥
तत्र संस्थापयेत्कुम्भं विधिना मन्त्रपूर्वकम् ।
सौवर्ण राजतं वापि ताम्र मृण्मयजं तु वा ॥” इति ।
इदं च कुम्भस्थापन देवीमतिमापूनार्थम्,
'पूज्या मण्डलकुम्भस्था' इति देवीपुराणात् ।
मतिमा च हेमादिमयी। तदुक्त देवीपुराणे-
"हेमराजतमृद्धातु शैलचित्राप्तिापि वा ।
खङ्गे शूलेऽर्चिता देवी सर्वकामफलमदा ।।" इति ।
पतिमालक्षणश्च-~-'चतुर्भुजा महिपारूढा' इत्यादिकं समयमयूखे
द्रष्टव्यम् । वैदिकापरिमाणं भविष्ये-

·विध्यर्क १५ "दुर्गागृह प्रकर्तव्य चतुरस्र सुशेोभनम् । रहस्य स्वस्तिकाद्यैश्च चर्चित वस्त्रमण्डितम् ।। तन्मये वेदिका कार्या चतुरसा समा शुभा ।" इति । अथ पूजामयोगः- प्रतिपदि पूर्वाह्न तिलतैलेनाभ्यक्तो यजमानः सात्वा देश- काली सङ्कीर्त्य नवरात्रपर्यन्तमुपवासायन्यतमनियमोपेतोऽद दुर्गाप्रीतिद्वारा सर्वापच्छान्तिपूर्वक दीर्घायुर्विपुलधनपुत्र पाना- धनवच्छिन्नसन्ततिवृद्धिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयसर्वाभी- प्रसिद्धयर्थं शारदनवरात्रमतिपदि विहितकलशस्थापनदुर्गा पूजाकुमारीपूनादि करिप्य इति सङ्कल्प्य तदादा निर्वितता सिद्धयर्थ गणपतिपूजन करिष्ये । प्रथमारम्भे पुण्याहवाचन- मपि कार्यम् । तत्कृत्वा, महीद्यौरिति भूमि स्पृष्ट्वा, ओपधयः संवदन्तेति यवान् निक्षिप्य, आकलशेप्विति कुम्भ सस्थाप्य, इम मे गङ्गे इति जलेनापूर्य, गन्धद्वारामिति गन्यम्, या ओपधीरिति सर्वोपधीः, काण्डादिति दूर्वा, अश्वत्य इति पश्च पल्लवान, स्योनापृथिवीति सप्तमृदः, या' फलिनीरिति फलम्, स हि रत्ना- नीति पञ्चरत्नानि, हिरण्यरूप इति हिरण्यम्, युव वस्त्राणीति वस्त्रेणावेष्टय, पूर्णा दर्वीति कलशोपरि पूर्णपात्र निधाय, वरणं सम्पूज्य, हेमादिप्रतिमाया दुर्गा पोडशोपचारैः पूजयेत् । पूजाम वस्तु देवीपुराणे-

·१६
तिथ्यर्कः
"जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥
अनेनैव तु मन्त्रेण जपहोमादि कारयेत् ।" इति ।
तत्रादी महाकाल्यै नमः, महालक्ष्म्यै नमः, महासरस्वत्यै नमः,
प्रभायै नमः, मायायै नमः, जयायै नमः, विशुद्धायै नमः, नन्दिन्ये
नमः, मप्रभाय नमः, विजयायै नमः, सर्वसिद्धिप्रदायै नमः,
वजनखदष्ट्रायै नमः। एभित्रयोदशनामभिः पीठपूनां कृत्वा
देवी ध्यायेत् । ध्यानमुक्तं शारदायाम्-
"सिंहस्था शशिशेखरा मरकतमख्या चतुर्भिर्भुजैः
शङ्ग चक्रधनुशराव दधती नेत्रिभिः शोभिता ।
श्रामुक्ताङ्गददारकङ्कणरणत्काञ्ची करपन्नूपुरा
दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नेछिसत्कुण्डला ॥"
इति ध्यात्वा, पूर्वोक्तमन्त्रेण दुर्गाय नमः- अनेनैवावाहनादि
पुप्पसपर्षणान्त कृत्वा अङ्गपूजां कुर्यात् ।
दुर्गाय नमः पादा पूजयामि, कात्यायन्यै नमो गुल्फो पूजयामि,
साविश्य नमो जानुनी पूजयामि, सरस्वत्यै नमो जह पूजयामि,
भद्रकान्यै नमः कटिं पूजयामि, मङ्गलायै नमो नाभिं पूजयामि,
शिवाय नप उदर पूजयामि, समाय नमो हृदय पूजयामि, पाप
नमा हस्ती पूनमामि, सधाय नमः कण्ठं पूजयामि, महिषमर्दिन्य
नमो मुखं पूजयामि, नारायण्यै नमो नासिकां पृनयामि, रोहाय नमः
श्रीने पृनयामि, सिंहवाहिन्यै नमो ने पूनयामि, कालराज्य
.

·विथ्यर्कः
नमो ललाटं पूजयामि, कुमायै नमः शिरः पूजयामि, महादेव्यै
नमः सर्वाङ्ग पूजयामि । ततो धूपादिपूजां समाप्य, कूष्माण्डा-
दिवलिं निवेद्य, कुमारीपूजा कार्या। तदुक्तं नवरात्रप्रकरणे
देवीपुराणे-
"न तथा तुप्यते शक्र ! जपहोमसमाधिना।
कुमारीपूजनेनात्र यथा देवी प्रसीदति ॥” इति ।
स्कान्देऽपि-
"आयुष्यवलद्धयर्थ कुमारी पूजयेन्नरः ।" इति ।
कुमारीपूनामन्त्रस्तु स्कान्दे-
"मन्त्राशरमयीं लक्ष्मी मातृणां रूपधारिणीम् ।
नवदुर्गात्मिकां साक्षात्कन्यामावाहयाम्यहम् ।।
जगत्पूज्ये ! जगद्वन्ध ! सर्वशक्तिस्वरूपिणि !
पूनां गृहाण कामारि ! जगन्मातर्नमोऽस्तु ते ॥
कञ्चुकैश्चापि वस्त्रंथ गन्धपुप्पासतादिभिः ।
नानाविधैर्भक्ष्यभोज्यौजियेत्पायसादिभिः ॥” इति ।
कुमारीवयाप्रमाणं मदनरत्ने स्कान्दे-
"एकवर्पा तु या कन्या पूनार्थे तां विवर्जयेत् ।
गन्धपुष्पफलादीनां प्रीतिस्तस्या न विद्यते ॥
द्विवर्षकन्यामारभ्य दशवर्षावधि क्रमात् ।
पूजयेत्सर्वकार्येषु यथाविध्युक्तमार्गतः ॥

·दिव्यर्कः ब्रह्माणी सर्वकार्येषु अर्थार्थ नृपवंशनाम् । लाभार्थे वैश्यवंशोत्यां सुताधे शद्रवंशजाम् ॥इति । श्रपूज्यकन्या उक्तास्तत्रैव- "होनाधिकाहीं कुष्ठीं च विनाशिकुलसम्भवाम् । ग्रन्थिस्फुरितकीह्नीं रक्तपूयत्रणाङ्किताम् ।। जात्यन्धों केकरां काणीं कुरूपां ननुरोमशाम् । सन्त्यजेद्रोगिणी कन्या दासीगर्भसमुद्रयाम् ।।१५ इति । यथोक्तान्यालाभे तु देवीपुराणे-- "विवाहानन्तरं कन्यां कन्यात्वमुपजायते । तावत्संपूनयेत्कन्यां यावत्युष्य न दृश्यते ॥" इति । तता देवी मार्ययेत्- "महिपति ! महामाये ! चामुण्डे ! मुण्डमालिनि ! । द्रव्यमारोग्यविजयं देहि देवि ! नमः सदा ॥" ततश्र दुर्गाग्रतो मन्त्र जपेत् । तदुक्तं देवीपुराणे- "दुर्गाग्रता जपेन्मन्त्रीकचित्तः समाहितः ।" इति । जपोत्तरं चण्डीपाठोऽपि तत्रैवोक्तः- "एकोत्तराभिवृद्धचा तु नवमी यावदेव हि । चण्डीपाठं यनेच्चैव याजयेद्वा विधानतः ।" इति । नवरात्रारम्भोत्तर सूतके प्राप्त विशेपो विश्वरूपनिवन्धे- प्राचिने शुरूपले तु पारधे नवरात्रके । शाचे भूते समुत्पन्ने क्रिया कार्या कयं बुधैः ।।" -

·विध्यर्कः
इति प्रश्ने कृतमुत्तरम्--
"मूतकं वर्तमाने च तत्रोत्पन्नं यदा भवेत् ।
देवीपूना प्रकतव्या पशुयज्ञविधानतः ।।
मूत के पूजनं प्रोक्तं दानं चैव विशेषतः ।
देवीमुद्दिश्य कर्त्तव्य तत्र दोषा न विद्यते ।।
मूतके पारणं कुर्यात्नवम्यां होमपूर्वकम् ।
तदन्ते भोजयेद्विमान दान दद्याच्च शक्तितः ।।" इति ।
तदन्ते सूतकान्ते । अत्र प्रारब्धे नवरात्रे मूतकपाते स्वयमेव
पूजादि कुर्यादिति विधानादनारब्धे त्वन्येनासगोत्रेण नित्याग्नि-
होत्रहोमवत् कारयितव्यमिति गम्यते । अपूर्वारम्भस्तु अन्ये-
नापि न भवति, अनारब्धत्वादेव । इद च देवीपूजन शुक्रास्ता-
दावपि कार्यमिति तत्रैवोक्तम्-
"अस्तं गते गुरौ शुक्रे सिंहस्थे विबुधाधिपे ।
देवीपूजनमुद्दिष्ट स्थविरे वालके तथा ।"
देवीपूजनमुद्दिष्ट कर्त्तव्यत्वेनोद्दिष्टमित्यर्थः । तथा च धर्मपदीपे-
"नष्टे शुक्रे तथा जीवे सिंहस्थे च बृहस्पती ।
कार्या चैव हि देव्यर्चा प्रत्सन्द कुलधर्मतः ।" इति ।
इद च द्वितीयारम्भपरम् । आधारम्भस्तु शुक्रास्तादा न
भवत्येव,
"आद्यारम्भे विरामः स्याद् द्वितीयादौ न चिन्तयेत्।

·२० तिथ्यर्फः इति समयमयूखे स्विरूपनिवन्धेनोदाहतत्वात् । मलमासे तु द्वितीयनवरात्रारम्भोऽपि न भवति । तथा चोतं विश्वरूपनिबन्धे- " मलमासे न कर्त्तव्यं नवदुर्गात्सवत्रतम् ।" इति । न च नवदुर्गोत्सवव्रतमित्यनेन नूतनदुर्गोत्सवबत मलमासे न कर्तव्यमिति वाच्यम् , नव च ता दुर्गायति व्युत्पत्त्या नवशब्दस्य संख्यावाचित्लात् । " नवदुर्गात्मिकां साक्षात् कन्यामावाहयाम्यहम् ।" इति स्कान्दात् संख्यावाचित्वमेव न नूतनवाचित्वम् । अत्र चाधिकार सर्वेषाम् । तदुक्तं मदनरत्ने भविष्योत्तर- "पूजनीया जनैर्देवी स्थाने स्थाने पुरे पुरे । शस्तैः प्रमुदितर्दृष्टाह्मणैः क्षत्रियैर्विशैः ।। शक्तियुतम्लेंच्छरन्यैश्च भुवि मानवैः। स्त्रीभिश्च कुरशार्दल! " इति । अत्र सासपुरुषाणामश्यपूनोक्ता तत्रैव देवीपुराणे- श्राश्वयुक शुक्लपतिपत्सातियोगे शुभे दिने । पूर्वमुच्चैःश्रवा नाम प्रथमं श्रियमावहत् ।। तस्मात्साश्वनरस्तत्र पूज्योऽसौ श्रद्रया सदा । पूजनीयाश्च तुरगा नवमी यावदेव हि । शान्तिः वस्त्ययनं कार्य तदा तेषां दिने दिने " इति । अस्यामेव अष्टम्पाधि राज्ञां लोहाभिसारिकं कर्म प्रोक्त पदनरने भविष्ये- ·तिथ्यर्कः "जयामिलापी नृपतिः प्रतिपत्मभृति क्रमात् । लोहाभिसारिक कर्म कारयेद् याबदष्टमीम् ॥" द्विधान च तव- "मागुदक मयणे देशे पतामाभिरलडकृते । मण्डप कारयेदिव्य नवसप्तकर परम् ॥" नवसप्तकर पोडशहस्तमित्यर्थः । "प्राग्न्येय्यां कारयेत्कुण्ड हस्तमान सुशाभनम् । मेखलानयसयुक्त योन्याश्यत्यदलाभया ।। राजचिह्नानि सर्वाणि शस्त्राण्यत्राणि यानि च । आनीय भण्डपे तानि सर्वाण्येवाधियासयेत् ॥ ततस्तु ब्राह्मणः स्नात: शुक्लाम्बरधरः शुचिः। ॐकारपूर्वकर्मन्यैस्तल्लिगर्जुहुयाद् घृतम् ॥ शस्त्रास्त्रमन्त्रोतव्य पायस घृतसयुतम् । हुतशेप तुरगाणां राजानमुपहारयेत् ।। लोहाभिसारिक कर्म तेनैतदृपिभिः स्मृतम् । धृतपल्ययनानश्वानाजांश्च समलङ्कृतान् ॥ भ्रामयेनगरे नित्य नन्दिघोपपुरःसरम् । मत्यह नृपतिः स्नात्वा सम्पूज्य पितृदेवताः ॥ पूजयेद्राज्यचिहानि फलमाल्यविभूपणः ।" राजचिह्नानि शस्त्रावादीनि । "लोहनामाऽभवत्पूर्वमसुरः सुमहाबलः ।

·२२ तिथ्यर्कः स देवैः समरे क्रुदैहुधा शकलीकृतः ॥ तदनसम्भवं सर्व लोह यद् दृश्यते क्षिती। तस्याभिसरणाद्राज्ञो विजयः समुदाहृतः ॥" अभिसरणादर्चनात् । इद च कर्म काम्यम्, जयाभिलापी- तिफलश्रवणात् । प्रा शस्त्रपूजैव प्रधानम्, फलसम्बन्धात् । अथाऽयुधादिपूजामन्त्रा मदनरत्ने विष्णुधर्मोत्तरे तत्रादी छत्रस्य- "यथाम्बुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्धराम् । तथा छादय राजान विजयारोग्यवृद्धये ॥" अथ चामरस्य-- "शशाङ्ककरसंकाशतीक्ष्णडिण्डिरपाण्डुर ।। मोत्सारयाशु दुरित चामरामरदुर्लभ ! ॥" प्रथाश्वस्य- "गन्धर्वकुलनातस्त्व' मा भूयाः कुलपकः । ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सामस्य वरणस्य च ।। मभावाच हुताशस्य वर्द्धय व तुरङ्गमान् । तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा ॥ स्दस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य चलन च । स्मर व राजपुत्रत्वं कौस्तुभ च मणिं स्मर ॥ यां गति ब्रह्महा गन्डेन्माता पितहा तथा । भूमिहाऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ॥ मूर्याचन्द्रमसी वापुर्यावत्पश्यन्ति दुष्कृतम् ।

·विध्यः २३ बजाश्व ! तां गति क्षिमं तच्च पापं भवेत्तव ॥ विकृति यदि गच्छेया युद्धाध्वनि तुरङ्गम ।। रिपून विजित्य समरे सह भर्ना सुखी भव !" अथ ध्वजस्य- "शक्रकेतो ! महावीर्य ! श्यामवर्णानुयाम्यहम् । पत्रिराज ! नमस्तेस्तु तथा नारायणध्वज ! ॥ काश्यपेयारुणभ्रातर्नागारे ! विष्णुवाहन ! । अप्रमेय ! दुराधर्प ! रणे देवारिसूदन ! ॥ गरुमन्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहिता यतः । साश्ववर्माऽऽयुधान् योधान रक्ष त्वं च रिपून दह ।" अथ पताकाया:- "हुतभुग्यसवा रुद्रा वायुः सोमो महर्पयः । नागकिन्नरगन्धर्वयक्षभूतगणग्रहाः ॥ प्रथमस्तु सहादित्यभूतेशो मातृभिः सह । शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि ॥ मदहन्तु रिपून् सर्वान् राजा विजयमृच्छतु । यानि प्रयुक्तान्यरिभिरायुधानि समन्ततः ।। पतन्तूपरि शत्रूणां हतानि तव तेजसा । हिरण्यकशिपायुद्धे युद्धे देवासुरे तथा ॥ कालनेमिवघे यद्वद् यद्वत् त्रिपुरघातने । शोभितोऽसि तथैवाद्य शोभयस्मिांश्च संस्मर ॥

·२४
तिथ्यर्कः
-
नीलश्वेतानिमान् दृष्ट्वा नश्यन्वाशु नृपारयः ।
व्याधिभिर्विविधैरिः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः ॥
पूतना रेवती नाम्ना कालरात्रिश्च या मृता ।
दह चाशु रिपून सर्वान् पताके ! त्वमथार्चिता ॥
अथ हस्तिन:-
"कुमुदैरावना पाः पुष्पदन्तोऽथ वामनः ।
सुमतीकोञ्जना नील एतेष्टौ देवयोनयः ।।
तेपा पुत्राश्च पात्राश्च वनान्यष्टौ समाश्रिताः ।
मन्दो भद्रो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च ।।
वने चने प्रसूतारते स्मर योनि महागज !
पान्तु त्यां वसवो रुद्रा आदित्या समरगणाः ॥
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र ! स्वामिवत्पतिपाल्यताम् ।
अत्रामुहि जयं युद्धे गमने स्वस्तिनी व्रज ॥
श्रीस्ते सोमाद् बलं विपणास्तेनः सूर्याज्जयोनिलात् ।
स्थैर्य मेरोजयं रुद्रायशो देवात्पुरन्दरात् ।।
युद्ध रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश्व सह देवतैः ।
अश्विनी सइ गन्धर्वः पान्तु वा सर्वतः सदा ॥"
अथ खनस्प--
"असिर्विगनसः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ।
श्रीगर्नी विनयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ॥

·विध्यर्फः
एतानि नव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ।
नक्षत्रं कृत्तिका ते तु गुरुदेवो महेश्वरः ।।
रोहिण्यश्च शरीरं ते दैवतं च जनार्दनः ।
पिता पितामही देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ।।
नीलनीमूतसंकाशस्तीक्ष्णदंष्ट्रः कृशोदरः।
भावशुद्धोऽमर्पणश्च अतितेनास्तथैव च ॥
इयं येन धृता क्षोणी हत्तश्च महिषासुरः ।
तीक्ष्णधाराय शुद्धाय तस्मै खड्गाय ते नमः ।।"
अथ क्षुरिकायाः-
"सर्वायुधानां प्रथमं निर्मितासि पिनाकिना ।
शुलायुधाद्विनिप्कृष्य कृत्वा मुष्टिय शुभम् ॥
चण्डिकायाः पदत्तासि सर्वदुष्टनिवर्हिणी।
तया विस्तारिता चादिदेवानां प्रतिपादिता ॥
सर्वसत्त्वाङ्गभूतानि सर्वाऽशुभनिवर्हिणो ।
क्षुरिके ! रस मां नित्यं शान्ति यच्छ नमोऽस्तु ते ॥"
अथ कटारिकायाः--
"रक्षाङ्गानि गजान् रक्ष रक्ष वाजिधनानि च।
मम देहं सदा रक्ष कटारक ! नमोऽस्तु ते ॥"
अथ धनुपः-
"सर्वायुधमहामान ! सर्वदेवारिसूदन !
चाप ! मां समरे रक्ष सागरवररिह ॥
,
४

·तिथ्यर्कः धृतः कृष्णेन रक्षार्थ संहाराय हरेण च । त्रयीमूर्तिगतं देव ! धनुरखं नमाम्यहम् ॥" अथ कुन्तस्य- "प्रास ! पातय शस्त्वमनया नाकमायया । गृहाण जीवितं तेपां मम सैन्यश्च रक्ष्यताम् ।।" अथ वर्मण:- "शर्मपदस्त्वं समरे वर्म! सैन्ये यशोद्यमे । रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तापनेय ! नमोऽस्तु ते " अथ सुवर्णदण्डस्य- "प्रोत्सारणाय दुष्टानां माधुसंरक्षणाय च । ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारमसिद्धये ॥ यशो देहि सुख देहि जयदो भय भूपतेः । ताडयस्व रिपून सर्वान् हेमदण्ड ! नमोऽस्तु ते ॥" अथ दुन्दुभे:- "दुन्दुभे ! त्वं सपनानां घोपहृदयकर्पणः । मव भूमिपसन्यानां तथा विजयवर्द्धनः ।। यया जीमूतवीपेण प्रहप्यन्ति च वहिणः । तयास्तु तब भब्देन होऽस्माकं मुदावहः ॥ यथा नीमूनशब्देन स्त्रीणां त्रासोभिनायते । तथा तब च अब्देन यस्यन्त्वस्मद्विपो रणे ॥"

·विथ्यर्कः २७ अथ शहस्य- "पुण्यस्त्वं शङ्ख ! पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् । विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिप्रदो भव ॥" अथ सिंहासनस्य- "विजयो जयदो जेता रिपुघाती भयङ्करः। दुःसहा धर्मदः शान्तः सर्वारिष्टविनाशनः ।। नमस्ते सर्वतोभद्र ! भद्रदो भव भूपतेः । त्रैलोक्यजयसर्वस्व ! सिंहासन ! नमोस्तु ते ॥" इति पूजामन्त्राः । इयमेव दौहित्रमतिपद् । अस्यां मातामहश्राद्ध कार्यम् । तदुक्तं हेमाद्री- "जातमात्रोऽपि दौहित्रो विद्यमानेऽपि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्ध प्रतिपयाश्विने सिते ॥" इति । अथ कार्तिकशुक्लपतिपत् पूर्वविद्धा ग्राद्या- "पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या शिवरात्रिबलर्दिनम् ।" इति बृहद्य- मोक्तः। अत्रापि तैलाभ्यङ्ग आवश्यक इत्युक्तं वृद्धवसिप्ठेन- "वत्सरादा वसन्तादी बलिराज्ये तथैव च । तैलाभ्यङ्गमणि नरकं प्रतिपद्यते ॥" इति । इयं चाभ्यङ्ग सूर्योदयव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं ज्योतिर्नियन्धे- "नन्दापामुदयेभ्यङ्गं कृत्वा नीराजनं ततः । सुवेशः सन् कथागीतेदनिश्च दिवसं नयेत् ॥"

·२८ - विथ्यर्फः हेमाद्री वलिपतिपदुपक्रमे-- "तस्माद् द्यूतं प्रकर्त्तव्यं प्रभाते तत्र मानवैः । तस्मिन् द्यूते जयो यस्य तस्य संवत्सरं जयः ।। पराजयो विद्धश्चेल्लाभनाशकरी भवेत् । दयिताभिश्च सहितर्नेया सा च भवेनिशा ॥" इति । अत्र कृत्यान्तरं हेमाद्री भविप्ये- "प्रातर्गोवर्द्धनः पूज्यो द्यूतं चापि समाचरेत् । पूजनीयास्तथा गावस्त्याज्ये वाहनदोहने ॥" पर्वतगवाः पूजामन्त्री तत्रैव- "गोवर्द्धन ! घराधार ! गोकुलवाणकारक ! । वहुवाहुकृतच्छाय ! गवां कोटिप्रदो भव ॥" "लक्ष्मीर्या लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता । घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपाहतु ।।" अन्न रात्रौ वलिपूजा कार्येत्युक्त हेमाद्रौ भविप्ये- "कृत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपति पलिम् । गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोर्चयेत् ।। लोकरचापि गृहस्यान्तः शय्यायां शुक्लतण्डुलैः । संस्थाप्य बलिराजं तु फलैः पुष्पैश्व पूजयेत् ॥" पूजामन्त्रः पाद्म- "बलिराज ! नमस्तुभ्यं दैत्यदानववन्दित ! ईशशोऽमराराते ! विष्णुसान्निध्यदो भव ।।" इति ।

·तथा- विध्यः चैत्रकृष्णप्रतिपदि श्वपचस्पर्शो होलिकाविभूतिवन्दनं चूत- कुसुममाशनं च कार्यमित्युक्तं भविष्योत्तरे- "चैत्रे मासि महाबाहो ! पुण्या प्रतिपदा परा । यस्तस्यां श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्याद् द्विजोत्तमः ।। न तस्य दुरितं किश्चिन्नाधयो व्याधयो नृप ! ॥" -"प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपत्सु विभूतये ।। कृत्वा चावश्यकार्याणि सन्तर्प्य पितृदेवताः । वन्दयेद्धोलिकाभूति सर्वदुःखोपशान्तये ॥" विभूतिवन्दने मन्त्रः- "वन्दितासि सुरेन्द्रेण वन्दिता शङ्करेण च । अतस्त्वं पाहि नो देवि ! विभूते ! भूतिदा भव ॥" इति । पुराणसमुच्चये- "वृत्ते तुपारसमये सितपञ्चदश्यां प्रातर्वसन्तसमये समुपस्थिते च । संमाश्य चूतकुसुमं सह चन्दनेन सत्यं हि पार्थ ! पुरुषोऽथ समां सुखी स्था" ॥ समामिति "कालाध्वनारत्यन्तसंयोगे" इति द्वितीया । कुसुमपाशने मन्त्रः-- "दूतमयं वसन्तस्य माकन्द ! कुसुमं तव । सचन्दनं पित्राम्यद्य सर्वकार्यसिद्धये ॥” इति ।

·विध्यर्कः इदं च पूर्वविद्धायामेव कार्यम्- "वत्सरादौ वसन्तादौ वलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः ॥" इति दृद्धवसिष्ठवाक्यात् । अत्र वेधमाह पैठीनसि:- "पक्षद्वयेऽपि तिथयस्तिथिं पूर्वा तथोत्तराम् । त्रिभिर्मुहूर्तर्विध्यन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥” इति । उदयानन्तरं स्थिता त्रिमुहूर्ता पूर्वतिथिरुतरतिथिं विध्यति । अस्तमयात् प्रास्थिता त्रिमुहूर्वोत्तरतिथिः पूर्वतिथिं विध्यतीति सामान्यता वेध इत्यर्थः । हेमाद्रयादिपु तु- "उदिते दैवतं भानी पित्र्यं चास्तमिते रचा। द्विमुहूर्त विरहश्च सा तिथिहव्यकव्ययोः ।। इति विष्णुधर्मोत्तराद् द्विमुहूर्तोऽप्युक्तो वेधः । अस्यार्य:- भानाघुदिते सति यद् द्विमुहूर्त मुहूर्तद्वयं तद् दैवतं देव- कर्मयोग्यम्, एवं रवावस्तमितेऽस्तासन्ने सति अस्तमयात्पूर्व यदहः सम्बन्धि त्रिमुहूर्त मुहर्तत्रयं तत् पित्र्यं पितृकर्मयोग्यम्, तस्मात् तद्वर्तिनी तिथिहव्यकव्ययोगीह्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु- "द्विमुहूर्ता न कर्तव्या या तिधिः सयगामिनी । द्विमुहर्तापि कर्तव्या या तिथिदृद्धिगामिनी ॥" इति दक्षवचनेऽपिकारपाठाद् द्विमुहूर्तत्वमनुकल्पः । अयं वेयः प्रातरेव । सायं तु त्रिमुहूर्ताया एवं तिथेः सर्वत्र ग्राह्यत्वाभिधानात् ।

·-
विध्यर्कः
तदुक्तं स्कान्दे--
"यां तिथिं ममनुमाप्य यात्यस्त पमिनीपतिः ।
सा तिथिस्तद्दिने प्रोक्ता त्रिमुहत्व या भवेत् ॥” इति ।
अस्यां चाभ्यङ्गो नित्यः, पूर्वोक्तवाक्यात् । प्रतिपच्छुक्रेण सिद्धा,
युधभौमाभ्यां विरुद्धा। योगिन्यस्यां पूर्वस्याम् । इति पति-
पनिीता--
अथ द्वितीया निर्णीयते । सा शुक्ला परविद्धा ग्राह्या, युग्मानीति
वचनात् । कृष्णा पूर्वविद्धा ग्राह्या, "द्वितीया प्रतिपद्युता"
इत्यापस्तम्बवचनात् । उपवासे तु सर्वापि द्वितीया परैव ।
तदुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे-
"एकादश्यष्टमी पष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी ।
त्रयोदशी अमावास्या उपोप्याः स्युः परान्विताः ॥" इति ।
चैत्र शुक्ल द्वितीयायामुमापूजाग्निपूजा च कार्येत्युक्त भविष्ये-
"चैत्र शुक्लाद्वितीयायामुमापूजा फलार्थिभिः ।
शिवपूजाऽग्निपूजा च कर्तव्या मुनिसत्तम ॥" इति ।
देवीपुराणेपि-
"उमां शिवं हुताशं च द्वितीयायां प्रपूजयेत् ।
हविप्यमन्न नैवेद्यं देयं गन्धार्चनान्वितम् ॥
फलमाप्नोति विप्रेन्द्र ! सन्तुसमुद्रयम् ।।" इति ।
ज्येष्ठशुक्ल द्वितीया सोपपदा। तदुक्तं कालिकादशे-

·३२
विध्यर्फः
"सिता ज्येष्ठद्वितीया च पाश्चिने दशमी सिता ।
चतुर्थी द्वादशी माघे एताः सोपपदाः स्मृताः ॥"
अत्र वेदाध्ययनादिनिपिद्धमुक्त नारदीये-
"युगादिषु च सर्वासु तथा मन्वन्तरादिपु ।
अनध्यायं प्रकुर्वीत तथा सेोपपदा तिथौ ॥” इति ॥
आपाढशुक्ल द्वितीयायां रामयात्रोत्सवः कार्यः ।
तया च स्कान्दे-
"यापाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुष्यसंयुता ।
तस्यां रथे समारोप्य रामं वै भद्रया सह ।।
यात्रोत्सवं प्रवाथ प्रीणयेत द्विजान यहून् ।
साभारे तिथी कार्या यात्रा सा पीतये मम ॥” इति ।
श्रावणकृष्णद्वितीया वृहत्तल्पोच्यते । सा पूर्वविद्धा ग्राह्या।
तटाइ संवर्त:-
"कृष्णाष्टमी घृहत्तल्या सावित्री वटपैनिकी ।
फामत्रयोदशी रम्भा उपोप्या पूर्वसंयुता ।।" इति ।
चातुर्मास्यकृष्णद्वितीयासु चनसृप्वप्पशून्यारय ग्रन कुर्यादित्युक्तं
निर्णयामने पुराणसमुच्चये-
"चतुर्पपि पक्षेषु मासेषु आपणादिषु ।
अशन्पारपं व्रत कुर्याजपया तु फलाधिकम् ।।" इति ।

·विध्यर्कः ३३ जया तृतीया । कार्तिकशुक्ल द्वितीया यमद्वितीयोच्यते । माs- पराहव्यापिनी ग्राद्या, कर्मकालवाक्यात | तदुक्तं हेमाद्री "ऊर्ने शुक्ल द्वितीयायामपरायेद्यमम् । स्नानं कृत्वा भानुजायां यमलोक न पश्यति ॥ उर्जे शुक्लद्वितीयायां पूनितस्तपिता यमः । वेष्टितः किन्नर!प्टैस्तस्मै यच्छति वान्छितम् ।।" इति । दिनद्वये कर्मकालव्याप्तावव्याप्ती वा सामान्यनिर्णयोऽव- सेयः । गोडास्तु विशेपमाहुः- "यमं च चित्रगुप्तं च यमदूतांश्च पूजयेत् । चित्रगुप्तस्य पूनां च कुर्याद् ज्ञानस्य वृद्धये ॥ मसीपात्रं लेखनी च पूजयेच्च प्रयत्ननः । सर्वान कामानवाप्नोति यमलोक न पश्यति ॥ इति । अस्यां भगिनीगृहे भोक्तव्यमित्युक्तं भविप्ये- "कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर ! । यमो यमुनया पूर्व भोनितः स्वगृहेऽर्चितः ॥ अतो यमद्वितीयेयं त्रिषु लोकेषु विश्रुता । अस्यां निजगृहे विष ! न भोक्तव्यं ततो नरः॥ स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्य पुष्टिवर्द्धनम् । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विशेषतः ॥

·विध्यर्कः यदा तूत्तरदिने स्वल्पापि तृतीया न लभ्यते, तदा द्वितीया- विद्धव कार्या; "एकादशी तृतीया च पष्ठी चैव त्रयोदशी। पूर्वविद्धव कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥" इति वृद्धवसिष्ठोक्तः। अत्र सौभाग्यवतमुक्तं मात्स्ये- "वसन्तमासमासाद्य तृतीयायां जनप्रिये !। सौभाग्याय सदा स्त्रीभिः कार्य पुत्रसुखेप्सुभिः ॥” इति । मत्स्यजयन्त्यपीयमेव, "मत्स्योऽभूद्धतभुग्दिने मधुसिते" इति वाक्यात् । चैशाखशुमतृतीयाक्षयतृतीयोच्यते । तदुक्तं भविष्ये- "या वेपा कुरुशार्दूल ! वैशाखे तु महातिथिः । तृतीया साक्षया लोके गीर्वाणैरभिवन्दिता ।। यत्किश्चिदीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तत्सर्वमक्षय यस्मात्तेनेयमक्षया स्मृता ।।" इति । इयं युगादिः। सा पूर्वाहव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं नारदीये- "द्वे शुले द्वे तथा कृपणे युगादी कवयो विदुः । शुक्ले पार्वाहिके ग्राह्य कृपणे चैवापराहिके ॥” इति । वैशाखशुरूवतीया कार्तिक शुक्लनवमीति शुक्लयुगादी, भाद्रकृष्ण- त्रयोदशी माघमासस्यामेति द्वै कृप्णयुगादी। प्रमाणवचनं तु नवमीपकरणे वक्ष्यते । मा पूर्वाहापरामशब्दाभ्यां द्वेधा विभागः प्रतीयते । स च स्कान्दे दर्शित:- - - "

·तिथ्यः
"यावर्त्तनातु पूर्वाही ह्यपरातस्ततः परः॥" इति ।
। दिनद्वये तत्त्वे परव । 'युगाचा वर्षद्धिश्च' इति वक्ष्यमाणवच.
नाव, श्राद्धेऽपि शुक्ला पूर्वाहव्यापिनी ग्राहया,
"पूर्वाहे तु सदा ग्राह्याः शुला मनुयुगादयः ।
देवे कर्मणि पित्ये च कृपणे चैवापरालिकाः ॥"
इति गारुडात् । युगादिमन्वादिश्राद्धेषु शुक्लपक्ष उदयव्या-
पिनी तिथिह्या, कृष्णपक्षेऽपराहव्यापिनीति स्मृत्यर्थसाराच्च ।
अत्र पितृमीत्यर्थ कुम्भदानमुक्त समयमयूखे देवीपुराणे-
"तृतीयायां तु वैशाखे रोहिण्यः प्रपूज्य तु ।
उदकुम्भप्रदानेन शिवलोके महीयते "
कुम्भदाने मन्त्रः-
"एप धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ।
अस्य प्रदानात् तृप्यन्तु पितरो हि पितामहाः ॥
गन्धोदकतिलमिश्रं सान्नं कुम्भं सदक्षिणम् ।
पितृभ्यः सम्पदास्यामि अक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥" इति ।
एतदसम्भवे गोविन्दार्णवे विष्णुपुराणे-
"पानीयमप्यन्न तिलविमिश्रं दधात् पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ।
श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतन्मुनयो बदन्ति ।" इति ।
अस्यां त्रिलोचनयात्रोक्ता काशीखण्डे--
"राधशुरूतृतीयायां स्नात्वा पलिप्पिल हदे ।
सन्तर्पयेत् पितन देवान् त्रिलोचनमथार्चयेत् ॥” इति ।

·तिथ्यर्कः इयमेव परशुरामजयन्ती। सा पदोपव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं स्कान्दे- "वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुनर्वसौ । निशायां प्रथमे यामे रामाख्यः स महाहरिः ॥ • खोच्चगैः सद्ग्रदैर्युक्ते मिथुने राहुसंयुते । रेणुकायास्तु यो गांदवतीर्णो हरिः स्वयम् ।।" इति । दिनद्वये तद्वयाप्ती तूत्तरा। अन्यथा पूर्वव । तदुक्तं भविष्ये- "शुक्ला तृतीया वैशाखे शुद्धोपोप्या दिनद्वये । निशायां पूर्वयागे चेदुत्तराऽन्यत्र पूर्विका ।।" इति । दिनद्वये निशायामित्यन्वयः । यदा वैशाखे मलमासस्तदा युगादिपयुक्तं कार्य मल एवं कर्त्तव्यम्, "दशहरासु नोकर्पश्चतुपि युगादिषु ।" इति ऋष्यशृङ्ग- वचनादिति हेमाद्रयादयो वदन्ति । स्मृतिचन्द्रिकायां विशेपः- "योगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापरपतिकम् । मन्त्रादिकं तैर्थिकं च कुर्यान्मासद्वयेऽपि च ॥” इति । आपरपक्षिक कृष्णपक्षसम्भवं न तु महालयश्राद्धम्, 'न कुर्या- दानुलहितः' इत्यादिना तनिषेधात् । ज्येष्ठशुक्लत्तीयायां रम्भावतमुक्तं माधवीये भविष्ये- "भद्रे ! कुरुष्व यत्नेन रम्भाख्यं व्रतमुत्तमम् । ज्येष्ठशुरुतृतीयायां स्नाता नियमतत्परा ॥” इति ।

·7 विध्यः सा तर पूर्वविद्धा ग्राद्या, "वृहत्वल्पा तथा रम्भा सावित्री वटपैत्रिकी । कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथिः ॥" इति स्कान्दात् । संमुखी सायाद्व्यापिनी पूर्वविद्धति यावत् । भाद्र कृष्णतृतीयायां विशालाक्षोयात्रा कार्या । रात्री जागरण- विधानादियं रात्रिव्यापिनी ग्राह्या। तदुक्तं काशीखण्डे- "भाद्रकष्णतृतीपायामुपपासपरन भिः । कृत्वा जागरणं रात्री विशालासीसमीपतः ।।" इति । इयमेव कज्जली, "भाद्रस्य कज्जली कृष्णा शुक्ला च हरितालिका ॥” इति दिवोदासोदाहृतवचनात् । भाद्रशुक्लतृतीया हरितालिका, पूर्वो- तवचनात् । इय मुहूर्तमात्रापि गौरीवतत्वात् परयुता ग्राया, "मुहूर्तमात्रसत्त्वेऽपि दिने गौरीनतं परे ।।" इति माधववच- नात् । इय मन्वादिः, यक्ष्यमाणवचनात् । आश्विनरूपण- तृतीयायां ललितादेव्या यात्रोक्ता काशीखण्डे- "ईशकृष्णतृतीयायां ललिता प्रतिपूज्य वै । नारी वा पुरपो वापि लभते वाञ्छितं फलम् ॥" इति । अत्र गणयुक्ता ग्राह्या, 'रम्भाख्यां वर्जयित्वकाम्' इति पूर्व- मुक्तत्वात् । तृतीया भौमेन सिद्धा, युधेन विरद्धा । अस्यां योगिन्याग्ने . " -- स्याम् । इति तृतीया निीता ।

·४० . ५ तिथ्यः अथ चतुर्थी निवीयते। सा परविद्धा ग्राद्या, युग्मवाक्यात् । उपवासेऽपि परव, "एकादशी तथा पष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोप्याः परसंयुक्ताः पराः पूर्वण संयुताः" इति माधवीय- * वृद्धवसिष्टवाक्यात् । विनायकवते तु तृतीयायुतैय । तदुक्तं मदनरत्ने ब्रह्मवैवते - "चतुर्थी तु तृतीयायां महापुण्यफलमदा । ‘कर्तव्या अतिभिर्वत्स ! गणनाथसुतोपिणी ।।" इति । चैत्रशुरुचतुर्थी विघ्ननाशिनी । तत्र लड्डमर्गणेश पूजये- दित्युक्त निर्णयामृत देवीपुराणे चतुर्थीमकरणे- "गणेशं कारयेत्पूनां लड्डुकादिभिरादरान् । चतुर्थी विघ्ननाशाय सर्वकामार्थसिद्धये ॥” इति गणेगमिति पयर्थे द्वितीया। ज्येप्शुराचा स्त्रीमिः सौभा- ग्यरद्धये उमा पूज्येत्युक्तं भरिप्ये- "ज्येष्ठशुपचतुर्थी तु जाना पूर्वमुमा सती । "तस्मातमा तन सम्पुज्या सीभिः सौभाग्यद्धये ॥” इति । भर मामान्यनिर्णयः । श्रारणकष्णचतुर्थी सङ्कटचतुर्थीत्यु- पते । तदुर सान्दै- "श्रावणे बहुले पर्स चतुर्थी च विधुदये । तस्पिन दिने मन कार्य कष्टान्य मुरारि ।" इति। भारणायामाना जेयः, गान्टमासस्प मुग् परवान् । विधुभन्दः।

·विध्यर्क एतस्मादेव वचनादिय चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राहा। "दिनद्वये चन्द्रोदये सत्त्वेऽसत्त्वे वा मातृविद्धा प्रशस्यते" इति वाक्यशेपात् पूर्वव । भाद्रकृष्णचतुर्थों बहुलानते पूर्वव, पञ्चमीयुक्तानिपेधात् । तदुक्त मदनरत्ने पुराणसमुच्चये- "गायाश्चतुर्थी वृटधेनुपूना दुर्गार्चन दुर्भरहोलिका च । वत्सस्य पूजा शिवरागिरेताः परान्विता नत्ति नृप सराष्ट्रम् ॥" इति) पर धेनुपूजेति बहुला चतुर्थी गृह्यते । इय मध्यदेशे प्रसिद्धा। भाद्रशुक्लचतुर्थी सिद्धिविनायकग्रते- "प्रातः शुलतिलैः स्नात्वा मध्याह्न पूजयेन्नृप" इति वच- नात् । मध्याह्नस्य पूजाकालत्वात् मध्याह्वव्यापिन्येव ग्राह्या । वृहस्पतिरपि- "चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते । मध्याह्वव्यापिनी चेत्स्यात्परतश्चेत्परेऽहनि ।" इति ।। "दिनद्वये तद्वयाप्तावव्याप्ती वा मातृविद्धा प्रशस्यते" इति वाक्यात् पूवव । परेधुरेव यदा मध्याहव्यापिनी, तदा माविद्ध- त्त्वगुणाभावेऽपि प्रधानप्रयोजकानुसारेण परैव ग्राह्या, "मावृषिद्धा प्रशस्ता स्याचतुर्थी गणनायके ।' मध्याहात्परतश्चेत्स्यान्नोगविद्धा प्रशस्यते ॥" इति माधवीयस्मृत्यन्तरात् । यदोभयदिनेऽपि वैषम्येण मध्याहैकदेश- व्यापिनी, तदा पूर्वदिने तन्महत्व चेत्, सैव ग्राह्या। उत्तरदिने क . .. ६ ·४२ विध्यर्कः तन्महत्त्ये किं महत्त्वगुणोपेतोपादेया ? किं वा मातृविद्धत्व. गुणोपेता पूर्योपादेया ? इति संशये पूर्ववेति प्रतीमः, न्याया- द्वाचनिकस्य मातृविद्धत्वगुणस्य वलीयस्त्वात् । अन्न चन्द्रदर्शन- निपेघमाह पराशरः- "कन्यादिरये चतुझं तु शुक्ले चन्द्रस्य दर्शनम् । मिथ्याभिदूपणं कुर्याद्रात्रौ पश्येन तं सदा ॥ तदोपशान्तये सिंहः प्रसेनमिति वै पठेत् ।" इति । अत्र रात्रिग्रहणाद् दिवा चन्द्रदर्शने न दोप इति निर्णयामृतका- रादयः। युक्तं तु- "भाद्रे मासि सिते पक्षे चतुर्थी खातियोगिनी। मिथ्याभिशापं कुरुते दृष्टचन्द्रा न संशयः ।।" इति मार्कण्डेयादिवचनान्तरेषु चतुर्थीमात्रग्रहणाद् दिवापि चन्द्रो न द्रष्टव्य इति प्रतिभाति । प्रमादाचन्द्रदर्शने तदोपशान्त्यर्थं माझ्मुख उददमुखी वा पौराणं वाक्यं पठेत् । तञ्च- "सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता इतः । सुकुमारकपारीदीस्तव ह्येप स्यमन्तः ॥" इति । इयं भामेनाऽण वा युक्तातिप्रशस्तेत्युक्तं गोविन्दावे वाराहे- "भाद्रशुरूचतुर्थी या भामेनाण या युता । महती सान विघ्नेगमर्चित्वेष्टं लभेनरः ॥ इति । इयमेव शिवारुपेत्युक्तं भविष्ये- ·विथ्यर्कः "शिवा शान्ता सुखा राजन् ! चतुर्थी त्रिविधा स्मृता । मासि भाद्रपदे शुक्ला शिवलोकमपूजिता ॥ तस्यां स्नान तथा दानमुपवासा जपस्तथा । क्रियमाणं शतगुणं प्रसादादन्तिनो नृप !" इति । मार्गशुक्लचतुर्थी वरचतुर्थी। तस्यां सर्वार्थसाधकमब्दचतुष्टय- साध्यं व्रतमुक्तं स्कन्दपुराणे- "चतुर्थ्या मार्गशीर्षे तु शुक्लपक्षे नृपोत्तम ! । प्रारभ्य प्रतिमासं च चतुर्थ्या गणनायकम् ॥ सम्पूज्य विधिना कुर्यादेकभक्तं समाहितः । असारलवण त्वेवे पूर्ण संवत्सरे ततः॥ द्वितीये वत्सरे चाऽथ नक्तं प्रति चतुर्थिकाम् । कुर्याद् गणेशमभ्यर्च्य तृतीयेऽयाचितं तथा ॥ एवमेव प्रकुर्वीत चतुर्थे स्यादुपोपणम् । ततश्चतुर्थं सम्पूर्णे तदुधापनमाचरेत् ॥ इदं वरचतुर्थ्याख्यं व्रतं सर्वार्थसाधकम् ॥” इति । अत्र प्रथमवर्षे एकभक्तमुक्त तत्स्वरूपमाह देवल:- "दिनार्द्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तं न्यून ग्रासत्रयेण तु ॥” इति । ननु भोजनं ग्रासत्रयेण न्यूनं कथं ज्ञातव्यमिति चेत्, माणु- "भोजनं तु विधिमाप्तं द्वात्रिंशद्ग्राससंमितम् ।"

·४४ तिथ्यर्कः 'तद् प्रासत्रयेण न्यूनम्' इत्यन्त्यपादेनोच्यते । तेनेकभक्त एकोनत्रिंशद् ग्रासा इति फलितोऽर्थः। भोजने द्वात्रिंशद्ग्रासादि- नियमस्तु मत्कृताचाराः द्रष्टव्यः । पमपुराणे- "मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एकभक्तवते तिथिः" । इति । बौधायनोऽपि- "उदये तूपवासस्य नक्तस्यास्तमये तिथिः । मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एकभक्तवते तिथिः" इति । अत्र त्रेधा विभक्तस्याहो मध्यमभागो मध्याह्नः, "पूर्वा देवा अशनमभिहरन्ति मध्यन्दिने मनुष्या अपराह पितरः" इति श्रुतेः। तथापि दिनार्दोत्तरमवशिष्टं मध्याह्नभागे कार्यम् , 'दिनाईसमयेऽतीते' इत्ति देवलोक्तः। दिनद्वयेऽपि मध्याह्न- व्याप्तायेकदेशसमव्याप्ती चा युग्मवाक्यान्निर्णयः । अयश्च निर्णयः खतकभक्तपिपयः। अन्यग्रताङ्गभूतमेऊभक्त तत्तियावेव भवति । द्वितीये नक्तमुक्तम, तच्चाहरशनं वर्जयित्वा रात्री भोक्तव्यमिति नियमस्वरूपम् । तत्कालमाह व्यासः-- "निमुहूर्तमदोपः स्याद भानावस्तं गते सति । नक्तं तर मीत इति भाखस्य निश्चयः ।" इति । नक्तसन्दा भोजनपरः । अन फेचित्- "चत्वारीमानि फर्माणि सन्ध्यायां परिवर्जयेत् । आदार मधुन निद्रा साध्यापं च चतुर्थकम् ॥"

·तिथ्यर्कः इति वचनात्-"साय सन्ध्या निघटिका ह्यस्तादुपरिभास्वतः" । इति सान्दोक्तसन्ध्यायां भान निपिद्धमित्याहुः, तदशुद्धम्, सूर्यनक्षत्रवर्जितकालरूपमुख्यसंध्याकालत्यागे मानाभावात् । तदाह योगियाज्ञवल्क्यः-- "अहोरात्रस्य यः सन्धिः सूर्यनक्षत्रवर्जितः । सा तु सन्ध्या सामाख्याता ऋपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः" इति । हेमाद्रौ स्मृत्वन्तरेऽपि- "नक्षत्रदर्शनात्सन्ध्या साय ततत्परतः स्थितम् । तत्परा रजनी या तत्र धर्मान् विवर्जयेत् ॥” इति । अस्तु वा घटिकारय सन्ध्यापदवाच्यम् । तथापि तत्र रागमाप्त भोज निपिद्धम्, ननु वैधम्, विधिस्पृष्टे निषेधानप्रकाशात् । एतेन पर्वादिरात्रिभोजननिपेोऽपि प्रत्युक्तः । वत्स:-- "प्रदेोपच्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः । एकादशी विना सर्वा शुक्ले कृपणे विशेषतः ॥" इति । हरिनक्तवते तूदयव्यापिनी ग्राह्या। तदुक्तं माधवीये स्कान्दे- "प्रदेोपव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः । उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः ॥” इति । यदा नक्ततिथिः पूर्वापरयारहोः पदोप व्यामोति, तदा परा ग्राह्या, "यदि स्यादुभयोस्तिथ्योः” इति वक्ष्यमाणनारालिवच-

·४६
विध्यर्कः
नात् । यदोभयत्रापि न मदापव्यापिनी, तदापि परव ग्राया।
परन्तु दिवैव आत्मच्छायाद्वैगुण्यकाले नक्तं कार्य न रात्रौ ।
तदुक्तं स्कान्दे-
"प्रदोगव्यापिनी न स्याद् दिवा नक्तं विधीयते ।
पात्मनो द्विगुणछायामतिक्रामति भास्करे ॥
तन्नक्तं नक्तमित्याहुन नक्तं निशि भोजनम् ।
एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान साया तु भुजि क्रियाम् ।।
कुर्यात्नक्तवती नक्तफलं भवति निश्चितम् ॥” इति ।
यदा नक्ततिथिः पूर्वदिने प्रदेोपे सम्पूर्णा, परदिने तत्र
स्वल्पा, तदापि परैव ग्राह्या, नक्तस्य दिवारात्रिवतत्वेन
दिवारानिस्पृशि तत्तत्तिथी कर्त्तव्यत्वात् ।
सप्तमी भानुवारादौ सौरनक्तवते तु सुमन्तुः-
"त्रिमुहूर्तस्पृगेवाह्नि निशि चैतावती तिथिः ।
तस्यां सारं भवेन्नक्तमहन्येव तु भोजनम् ।।" इति ।
भोजनकालः को-
"नरस्य द्विगुणच्छायामतिकामेद यदा रविः ।
तदा सारं चरेनक्तं न नक्तं निशि भोजनम् ॥” इति ।
सारनक्तं भविष्यत्पुराणे दर्शितम्-
"ये चादित्यदिने ब्रह्मन् ! नक्तं कुर्वन्ति मानवाः ।
दिनान्ते तेऽपि भुजीरन निषेधो रात्रिभोजने " इति ।

·४७ विध्यर्कः यतेर्विधवायाच दिवैव नक्तमुक्तं स्मृत्यन्तरे- "नक्त निशायां कुर्वति गृहस्थो विधिसंयुतः । यतिश्च विधवा चैच कुर्यात्तु सदिवाकरम् ।। सदिवाकरं तु तत्मोक्तमन्तिमे घटिकाद्वये " इति । व्यास:- "हविष्यभोजन सान सत्यमाहारलाघवम् । अग्निकार्यमधाशय्यां नक्तभोगी पडाचरेत् ॥" तृतीयेऽयाचितम् । तच्चास्मिन्नहोरात्रेयाचितमन्न न भोक्ष्ये- इति सङ्कल्परूपम्। अयाचितान्नभोजनफलमुक्तं माधवीये स्मृत्यन्तरे- 'अयाचिताशीमितभुक् परां सिद्धिमवामुयाद । इति । अत्र तिथिनिर्णयमाह नारदः- "एकभक्तायाचितयोर्या त्रिंशद्धटिकावधिः । सा तिथिः सर्वदा ज्ञेया नक्त सायाहसंयुता ॥ इति । सर्वदा सफलेत्यर्थः। चतुर्थे तूपवासः । एवं कृते यथोक्तफलसिद्धिर्भवति । माघकृपणचतुर्थी सङ्कष्ट- चतुर्थीव्रतारम्भ उक्तो भविष्योत्तरे- "माधे मासे कृष्णपक्षे चतुर्थी व्रतमुत्तमम् । प्रतिमासं मकुर्वीत ब्र सङ्कष्टनाशनम् ।।" इति ।

·४९ तिथ्यर्कः माघकृष्णचतुर्थी व्रतारम्भ कृत्वा प्रतिमासं कार्यमित्यर्थ । इयं चन्द्रोदयच्यापिनी ग्राह्या, "पूजा विधृदये कार्या सिन्दूरेण प्रपूजपेत् ।" इति तत्रैवोक्त। माघ पूक्तिरीत्या चान्द्रो वाध्यः । माघ- शुरुचतुर्थी तिलचतुर्थी। तदुक्त काशीखण्डे- "माघशुरूचतुर्थ्यान्तु नक्तत्रतपरायणः । ये त्वां धुण्डेऽर्चयिष्यन्ति तेऽाः स्युरसुरद्रुहाम् । विधाय वार्पिकी याना चतुर्थी प्राप्य तापसीम् ।। शुक्लान् तिलान् गुडैदव्या माश्नीयालड्डु कान् प्रती ।" इय प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या, नक्तग्रहणात् । तापसी माघीम् । इयमेव कुन्दचतुर्थीत्युक्त देवीपुराणे- "माघमासे तु सम्माप्ते चतुर्थी कुन्दसंज्ञिता । सा तूपाप्या सुरश्रेष्ठ ! ततो राज्य भविष्यति ।" इति । अथ फाल्गुनादिचतुर्युमासेपु चतुर्थीव्रतमुक्त वाराहपुराणे- "अथ विघ्ननत राजन् ! कथयामि शृणुप्त तत् । चतुर्थी फाल्गुने मासि गृहीतव्य व्रत स्विदम् ।। नक्ताहारेण राजेन्द्र ! तिलान पारण स्मृतम् । तदेवानी च होतव्य तदेय ब्राह्मणेषु च ।। चातुर्मास्यात चैव कृत्येव पञ्चमे तथा । सौवर्ण गजपक तु कृत्वा विप्राय दापयेत् ॥

·- विथ्यर्कः एवं कृत्वा व्रतं चैव सर्वविघ्नोविमुच्यते ।" पूजादिमन्त्रस्तत्रैव- "दिव्याय शूराय गजाननाय लम्बोदरायैकरदाभिधाय । नागात्मनादेहसमुद्भवाय कुठारहस्ताय नमो वराय " अनेन मन्त्रेण पूजां कृत्वा, स्वाहान्तेन तिलान् हुत्वा, ब्राह्मणे- भ्योऽपि दत्वा, स्वयमपि तदेव नक्तकालेऽश्नीयात् । अन्ते सौवर्णी प्रतिमा सम्पूज्य ब्राह्मणाय दद्यात् । अत्राविशेपाद् प्रतारम्भे शुक्लचतुर्थी ग्राह्या । एतानि व्रतान्यप्यविशेषात् 'चतुर्थी तु तृतीयायाम्' इति सामान्यवाक्यात् तृतीयायुक्तचतुर्थ्या कार्याणि । चतुर्थी शनिवारेण सिद्धा। गुरुवारेण विरुदा । योगिन्यत्र नैऋत्याम् । इति चतुर्थी निर्णीता । अथ पश्चमी निीयते । सा तु चतुर्थीयुतैव ग्राह्या, 'युग्मानी- Motoro "पञ्चमी तु तथा कार्या चतुर्थीसंयुता विभो !" इति माधवीये स्कान्दवाक्याच्च । अत्र हेमाद्रिमते कृष्णा पञ्चमी पूर्वा, सिता परा, "कृष्णा पूर्वयुता सिता परयुता स्यात् पञ्चमी इति दीपिकोक्तः । तदिदं हेमाद्रिमत शिथिलम्, "चतुर्थीसंयुता कार्या पञ्चमी परया न तु । देवे कर्मणि पित्र्ये च शुक्लपक्षे तयाऽसिते " इति माधवमदनरत्नादिसर्वनिबन्धकारलिखितहारीतवचनात् । ति' वचनादा ·थ्यर्फः "पञ्चमी तु प्रकच्या पाठया युक्ता तु नारद ।" इति ब्रह्मवैवर्तवचनं तत्- "स्कन्दोपवासे स्वीकायी पञ्चमी परसंयुता। त्रिमुहूर्ता तु पप्ठ्यां स्यात् परा पूर्वयुताऽन्यथा ॥" इति तत्रैवोक्तत्वात्स्कन्दोपवासविपयम् । न च युग्मवचनं 'पञ्चमी तु तथा' इति स्कान्दवचनं कृष्णपश्चमी- विपयम्, 'पञ्चमी तु प्रकर्तव्या' इति तु शुक्लपञ्चमीविषयम्, "शुक्लपक्ष तिथिाह्या यस्मामभ्युदितो रविः । कृष्णपक्षे तिथिग्राह्या यस्यामस्तमितो रविः ॥" इति मार्कण्डेयवचनादेवं व्यवस्थाकर्तव्येति वाच्यम् ; हारीतेन पक्ष- द्वयेऽपि चतुर्थीविद्धाया एव पञ्चम्याः समादिएत्वात् । उपवासे तु स्कन्दोपवासपञ्चमी व्यतिरिक्ता सर्वापि पञ्चमी पूर्व- विदैव ग्राह्या, "पतिपत्पञ्चमी चैव उपाण्याः पूर्वसंयुता ।" इति जावालि- वचनात् । उपवासस्तु सर्वतिथिपु माधवीये नारदीये दर्शितः । "शुक्लान या यदि वा कृष्णान् प्रतिपत्मभृतांस्तिथीन् । उपाप्यत्र बलिं दत्वा विधिनेत्यपरे दिने । ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः : मुच्यते ।" इति । चैनसुलाचम्पां श्रीलोत्ता हेमाद्री मात्स्ये- "शुलायामय पञ्चम्यां चैत्रे मासि शुभानना ।

·- तिय्यर्कः 35624 ५१ श्रीब्रह्मलोकान्मानुष्यं सम्माता केशवाज्ञया ।। ततस्तां पूजयेत्तत्र यस्तलक्ष्मीन मुञ्चति ।। इति । इयं कल्पादिरपि । कल्पादयस्तु हेमाद्री मात्स्ये- "वैशाखस्य तृतीया या कृष्णा या फाल्गुनस्य च । पञ्चमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथा परा॥ शुक्ला त्रयोदशी माघे कार्तिकस्य तु सप्तमी । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मराम्यहम् ॥ कल्पानामादयो ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः।" अत्राविशेपाद् युगादिवनिर्णयो ज्ञेयः। श्रावणशुलपश्चमी नाग- पञ्चमी। सा परविद्धत्युक्तं चमत्कारचिन्तामणी--- "पञ्चमी नागपूजायां कार्या पठीसमन्विता । तस्यां तु तुपिता नागा इतरा सचतुर्थिका ॥ इति । प्रतापमार्तण्डे स्मृत्यन्तरेऽपि- "श्रावणे पञ्चमी शुक्ला सम्प्रोक्ता नागपञ्चमी । तां परित्यज्य पञ्चभ्यश्चतुर्थीसहिता विभी! ।।" इति । अत्र ता परित्यज्य चतुर्थीयुक्ता ग्राह्येत्युक्त्या नागपञ्चम्याश्चतुर्थी- विद्धाया निषेधावगमात् त्रिमुहूर्तचतुर्थीयुक्ता नागपञ्चमीव्यति- रिक्ता सर्वा पञ्चमी पूर्वा, परेधुस्लिमुहूर्ता नागपञ्चमी परा, अन्यया पूर्वव । अत्र नागपूजनमुक्तं गोविन्दावे भविष्ये-- "श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुरूपक्षे नराधिप ।। द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विपोल्वणाः || ·- तिथ्यर्फः पूजयेद्विधिवद् वीर! दधिावः कुशः। गन्धपुप्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः ।। ये तस्यां पूजयन्तीह नागान् भक्तिपुरस्सराः । न तेषां सर्पता वीर : भयं भवति कुत्रचित् ॥" इति । अस्पां नागकुण्डे स्नानमुक्तं काशीखण्डे- "य: स्नातो नागपञ्चम्यां कुण्डे वासुकिसंज्ञके । न तस्य विपसंसर्गो भवेत्सर्पसमुद्भवः ।। कर्तव्या नागपञ्चम्यां यात्रा वर्षासु तत्र वै । नागाः प्रसभा जायन्ते कुले तस्यापि सर्वदा ॥" इति । भाद्रशुक्लपञ्चमी ऋपिपञ्चमी । इयं स्वविशेषात् “पूजानतेपु सर्वेषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः" इति माधवीये हारीतोक्तमध्याह्न- व्यापिनी ग्रासा । दिनद्वये मध्याह्नव्याप्तिसत्त्वेऽसच्चे वा सामा- न्पनिर्णयात् पूर्वा । अत्र ऋपिपूजनमुक्तं ब्राह्म- "नभस्य शुक्लपक्षे तु यदा भवति पञ्चमी । नद्यादिके तदा सात्वा कृत्वा नियममेव च ।। ब्राह्मणाः सत्रिया वैश्याः शूद्रा वापि वरानने ।। कृत्वा नैमित्तिकं कर्म गत्वा निजगृहं पुनः ।। वेदि सम्यक् प्रकुर्वीत गोमयेनोपलिप्य ताम् । तत्र सप्त ऋषीन् दिव्यान् भक्तियुक्तान (क्त:१) प्रपूजयेत् ॥" ऋपयश्च- ·विध्यर्कः "कश्यपानिर्भरद्वाना विश्वामिनाज्य गौतमः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तते रुपयः स्मृताः ॥” इति । आश्विनशुक्लपञ्चम्यामुपाङ्गललितानतम् । तन्मध्याह्नव्या- पिन्यां कार्यम्, 'पूजानतेषु सर्वेषु' इति पूर्व लिखितहारीतवचनात् । दिनद्वये तव्याप्तावव्याप्तो वा युग्मवाक्यात पूर्वा । अस्मिन् नते पूजैव प्रधानम् । "मत्पूजनकरण्डस्य प्रार्ययस्व पिघाफनम् । तत्पूजयन्निनगृहे परामृद्धिमवाप्स्यसि ॥" इति कथान्तर्गतवचनात् । पूजायाः फलसम्बन्धावगमाद् जाग- रणादीनां "फलवत्सन्निधावफल तदङ्गम्" इति न्यायेन तदङ्गर वाध्यम् । ये तु- "भुक्त्वा नागरणे नक्तचन्द्राधर्षयते तथा । तारानतेषु सर्वेषु रानियोगो विशिष्यते ॥" इति हेमाद्विलिखितवचनाद् अा रात्रिव्यापिनी ग्राह्येत्याहुः, मनोहरम्, अस्य प्रतस्योक्तजागरणादिनतेभ्योऽतिरिक्तत्वाद्, अङ्गा- नुरोधेन प्रधानकालनिर्णयस्य काप्यदृष्टत्वाच्च । 'अभुक्तवा' इति तु वचन जागरणप्रधाने कोनागरादिनते सावकाशमिति । अवे- न्द्राण्या सह कुशमय नाग प्रपूजयेदित्युक्त निर्णयामृते भविष्ये-- "तथा चासयुजे मासि पञ्चभ्या कुरुनन्दन ! । कृत्वा कुशमय नागमिन्द्राण्या सह पूजयेत् ॥” इति । तन्न ·-- - विध्यर्कः मार्गशुक्ला पञ्चम्यपि नागपञ्चमी । तदुक्त हेमाद्रौस्कान्दे- "शुपले मार्गशिरे पुण्या श्रावणे या च पञ्चमी । स्नानदानेहुफला नागलोकपदायिनी ॥ इति । इय च 'पश्चपी नागपूजाया कार्या पष्ठीसमन्विता' इति पूर्वोक्त- चमत्कारचिन्तामणिचनात् परयुता ग्राह्या । माघशुरूपञ्चमी श्रीपञ्चमी । तर श्रीपूजा कार्या । तदुक्त हेमाद्री वाराहे- "माघशुक्ल चतुर्थी तु वरमाराध्य च श्रियः । पञ्चम्या कुन्दकुसुमैः पूना कुर्यात्समृद्धये ॥” इति । अन मदन सम्पूज्य वसन्तोत्सवः कार्यः । तदुक्त निर्णयामृते पुराणसमुच्चये- "माघमासे नृपश्रेष्ठ ! शुक्लाया पञ्चमीनिथा । रतिकामा तु सम्पूज्य कर्तव्यः सुमहोत्सवः ।। दानानि च प्रदेयानि तेन तुष्यति माधवः ।" पञ्चमी गुरुपारेण सिद्धा। शनिवारेण विरुद्धा । योगिन्यन दक्षिणस्याम् । इति पश्चमी निता। अथ षष्ठी निणर्णीयते। सा स्कन्दप्रतातिरिक्ता सप्तमीयुता कार्या। तदुक्त स्कान्दे- "नागविद्धा न कर्तव्या पष्ठी चैव कदाचन । सप्तमीसयुता कार्या पष्ठी धर्मार्थचिन्तकः ॥" इति ।

·५५ विध्यर्कः पञ्चम्यादिवेधस्तत्रैव- "नागो द्वादशनाडीभिर्दिकपञ्चदशभिस्तथा । भूतोऽष्टादशनाडीभिपयत्युत्तरां तिथिम् ॥" इति। नागः पञ्चमी। भूतश्चतुर्दशी। दिग दशमी । नाड्यो घटिकाः। अयं विशेपवेध उत्तरतिथिविषयः। सामान्यविहितस्तु त्रिमु- हुर्तवेधः पूर्वतिथिविषयः । तदुक्तं कार्मे- "चतुर्दशी पञ्चमी च तथा च दशमी तिथिः । पूर्वी तिथिं दूपयन्ति त्रिभिरेव मुहूर्त्तकैः ॥ इति । यदा तिथिक्षयवशादुत्तरविद्धा न लभ्यते, तदा स्कन्दव्रतवद् प्रतान्तरमपि नागविद्धायां कार्यम् । तदाह माधवीये वसिष्ठः- "एकादशी तृतीया च पष्ठी चैव त्रयोदशी । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥” इति । उपवासेऽपि परव, 'एकादशाष्टमी' इति पूर्वादाहृतवचनात् । सामान्यतः सर्वपप्ठ्या रविवारयोगे लोलार्कयात्रा कार्या। "कृतानि यानि पापानि नरैः संवत्सरादपि । नश्यन्ति क्षणतस्तानि पप्ठ्यर्के लालदर्शनात् ॥" इति काशीखण्डे उक्तत्वात् । लोलो लोलार्कः। आपाढशुक्लषष्ठी स्कन्दपष्ठी । सा पञ्चमीयुता कार्या, "कृष्णाप्टमी स्कन्दपष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यन्ते पारणं भवेत् ॥" - ·तिथ्य: . इति स्कान्दात् । अस्यां स्कन्दपूजोक्ता वराहपुराणे- "पापाढशुरूपष्ठी तु तिथिः कौमारिका स्मृता । कुमारमर्चयेचत्र पूर्वत्रोपोप्य वै दिने । इति । भाद्रकृष्णपष्ठी रोहिणीव्यतीपातभौमवारंयुका कपिलेत्युच्यते । तदुक्तं समयमयूखे वराहपुराणे- "नभस्ये कृष्णपक्षे या रोहिणीपातभूसुतैः । युक्ता पष्ठी पुराणः कपिला सा प्रकीर्तिता ।। व्रतोपवासनियमैर्भास्कर तत्र पूजयेत् । कपिलां च द्विनाम्याय दत्वा या ऋतुफलं लभेत् ॥” इति । पुराणासमुचयेऽपि "भाटे मास्यसिते पक्षे भानौ चैर करे स्थिते । पाते कुजे च रोहिण्यां सा पष्ठी कपिला भवेत् ।। सयोगे तु चतुर्णा तु निर्दिष्टा परमेष्टिना ।" इति । भाद्रोऽत्र अमाता बोध्यः, चान्द्रमासस्य सर्वकार्येषु मुख्यत्वात्। पूर्णिमान्तभाद्रकृष्णपष्ठयां व्यतीपातपातासम्भवाच्च । अत्र सूर्यस्य हस्तस्थितत्व सति सम्भवे ज्ञेयम्, चतुर्णामित्युपादानात् । अन्यथा वचने पञ्चानामित्युक्त स्यात् । चतुर्वप्येकन्यूनत्वे कपिलषष्ठी न भवति, चतुर्णा सयोग इत्यक्तः। इयमेव चन्द्र- पष्ठीत्युक्त भविष्ये- - ·विध्यर्कः . १७ "तद्वद्भाद्रपदे मासि पष्ठी पक्षे सितेतरे। चन्द्रपष्ठीव्रतं कुर्यात् पूर्ववेधः प्रशस्यते ॥” इति । इयं चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या। इलपाठयपीयम् । सा सप्तमी- युता ग्राह्येति ग्रन्थान्तरे। भाद्रशुक्लपष्ठी सूर्यपष्ठी । अस्यां भास्करपूजने महाफलम् । तदुक्तं निर्णयामृते भविष्योत्तरे- "शुक्ले भाद्रपदे पप्ठ्यां स्नान भास्करपूजनम् । प्राशनं पञ्चगव्यस्य अश्वमेधफलमदम् ॥” इति । अस्यामेव दक्षिणापथस्थकार्तिकेयदर्शनफलमुक्तं तत्रैव- "येयं भाद्रपदे मासि पष्ठी स्याद्भरतर्षभ ।। इयं पापहरा पुण्या शिवा शान्ता शुभा नृप! ॥ स्नानदानादिकं सर्वमस्यामक्षय्यमुच्यते । अस्यां पश्यन्ति गाङ्गेय दक्षिणापथमाश्रितम् ॥ ब्रह्महत्यादिपापैस्तु मुच्यन्ते नात्र संशयः ।" इति । आश्विनशुक्लपठ्या दिवसत्रयसायं पूजाङ्गत्वेन विल्वाभि- मन्त्रणं कुर्यात् । तदुक्तं देवीपुराणे- "ज्येष्ठानक्षत्रयुक्तायां पष्ठयां विल्वाभिमन्यणम् । सप्तम्यां मूलयुक्तायां पत्रिकायाः प्रवेशनम् ॥ पूर्वापाढयुताष्टम्यां पूजाहोमाधुपोपणम् । उत्तरेण नवम्यांतु पलिभिः पूजयेच्छिवाम् ॥ श्रवणेन दशम्यां तु पणिपत्य विसर्जयेत् ॥ इति । ८ ·५८ - विध्यर्फ: अथाऽमन्त्रणप्रकार:-पिल्वाभ्यासं गत्ता, चिल्वं सम्पूज्य, नाममन्त्रेण वित्यक्ष दुर्गा च सम्पूज्य मार्पयेत् । तत्र मन्त्रः- "रावणस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अफाले ब्रह्मणा योधो देव्यास्तब कृतः पुरा ।। अहगप्याश्रितः पठयां सापाने वापयाम्पतः " अथाऽऽमन्त्रणमन्त्रः- "श्रीशैलशिखर जातः श्रीफल ! श्रीनिकेतनः । नेतन्योऽसि मया वृक्ष ! पूज्यो दुर्गास्वरूपतः ॥” इति । आनयनप्रकारः सप्तम्या वक्ष्यते । कार्तिकझुक्लपष्टयां वहिपूनोक्ता कालादर्श मत्स्यपुराणे- "वृश्चिकाः शुक्लपष्ठी भीमवारेऽप्युपस्थिते । महापष्ठीति सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः॥ तस्यां स्वपिति वै वह्निः पूर्वत्रोपाप्य वै दिने । पछयां वह्नि समभ्यय॑ कुर्याद्वहिमहोत्सवम् ।।" इति । वृधिकाः कार्तिक इति तत्रैव व्याख्यातम् । मार्गशुक्लपष्ठी योग- विशेपेण चम्पापष्ठी। तदुक्तं मल्लारिमाहात्म्ये- मार्गे भाद्रपद शुक्ला पष्ठी वैधृतिसंयुता । रविवारेण संयुक्ता सा चम्पेवीह कीर्तिता ॥ वैधृतियोगकथनं तु भाद्रशुरूपप्ठ्यभिमायण, अस्यां वैधृति- योगस्य सर्वथाऽसम्भवात् । अस्यां विश्वेश्वरदर्शनमुक्तं तत्रैव- ·विध्यः "मार्गशीर्पज्मले पक्षे पप्ठ्यां वारेऽशुमालिनः । शततारागते चन्द्र लिङ्गं स्याद् दृष्टिगोचरम् ॥” इति । स्यादित्यनेन दृष्टिगोचरं कर्त्तव्यमित्युच्यते। इयमुक्तयोगयुता पूर्वा, योगाभावे सप्तमीयुता ग्राह्याविशेषात् । इयमपि स्कन्दपष्ठी। तदुक्तं निर्णयामृते भविप्योचरे- "येयं मार्गशिरे मासि पप्ठी भरतसत्तम ।। पुण्या पापहरा धन्या शिवा शान्ता गुहमिया ॥ निहत्य तारकं पष्ठ्यां गुहस्तारकराजवत् । रराज तेन दयिता कार्तिके तस्य सा तिथिः ॥ स्नानदानादिकं कर्म तस्यामक्षय्यमुच्यते ।" इति दिक् । पष्ठी शुक्रण भामेन वा सिद्धा। शनिवारण विख्दा । योगि- न्यत्र पश्चिमायाम् । इति पष्ठी निीता । अथ सप्तमी निर्णीयते । सा पूर्वा उक्ता सान्दे- "पप्ठ्या युता सप्तमी च कर्त्तव्या तात! सर्वदा ।" इति । उपवासेऽपि पूर्वा, 'एकादशी तथा पष्ठी' इति पूर्वादाहृतवचनात् । चैत्रशुक्लसप्तम्यां श्रीभास्करं दमनकादिभिः सम्पूज्य भोगाना- मोतीत्युक्त निर्णयामृते देवीपुराणे- "भास्करस्य तु सप्तम्यां पूजां दमनकादिभिः । कृत्वा माप्नोति भोगादीन् विगतारिर्महातपाः" इति । वैशाखशुक्लसप्तमी गङ्गासप्तमी । अस्यां गङ्गापूजनं कार्य- - मित्युक्तं ब्राह्म-

·६०
विध्यर्फः
"वैशाखे शुरूसप्तम्यां जहुना जाह्नवी स्वपम् ।
क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरन्धात्तु दक्षिणात् ॥
तां तत्र पूजयेद्देवीं गङ्गां गगनमेखलाम् ।" इति ।
विशेषवचनाभावादियं पूर्वालव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये तद्-
व्याप्तावव्याप्ती वा सामान्यनिर्णयात्पूव ।
थापादशुक्लसप्तम्यां सूर्यपूजोक्ता निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे-
"आपाहशुक्लसप्तम्यां विवस्वानाम भास्करः।
जातः पूर्वासु तस्मात्तं तत्रोपाप्य यजेत्सदा ।।
रथचनाकृती रम्ये मण्डलं सर्वकामदम् ।
भक्ष्य ज्यैस्तथा पेयः पुप्पै पैर्विलेपनैः ॥” इति ।
आश्विन शुक्लसप्तमी देवीपूजने श्रीसूर्योदययुता ग्राह्या । तदुक्तं
प्रतापमार्तण्डे भविप्ये--
"युगाद्या वर्पवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीमिया ।
रवेदयमीक्षन्ते न तासु तिथियुग्मता " इति ।
वर्षदिर्जन्मतिथिः । दिनद्वये उदयव्याप्तिसत्त्वे सम्पूर्णत्वा-
त्पूर्वा । दिनद्वयेऽपि तादृशकालेऽसत्त्वे पष्ठीयुक्तैव ग्राह्या । अस्या-
मेव त्रिरात्रारम्भः कार्यः,
"त्रिरात्रं वापि कर्त्तव्यं सप्तम्यादि यथाक्रमम् ।"
धौम्योक्तेः। अत्र सावित्रीब्रतवन्नवम्यनुरोधेन त्रिरात्रं कार्यमिति
केचित् । युक्तं तु प्रतिपन्नवरात्रारम्पपट सप्तम्यावारम्भलीय-,
मिदम् । तदुक्तं भविष्योत्तरे-

·६१ विध्यः "प्रती च पूजयेद्देवीं सप्तम्यादिदिनत्रये । द्वाभ्यां चतुरहोभिर्वा हासद्धिवशात्तिथैः ।। • भवानीतुष्टये पार्थ ! संवत्सरसुखाय च । भूतप्रेतपिशाचानां नाशार्थ चोत्सवाय च ॥ इति । इदं त्रिरावानुष्ठानं काम्यम्, फलश्रवणात् । अत्र दारुसदन- स्थापितां दुर्गा पूजयेदित्युक्तं निर्णयामृते भविष्ये-- "सप्तम्यां नवं गहानि दारुजानि नवानि च । एकं वा वित्तभावेन कारयेत्सुसमाहितः ॥ दुर्गागृहं प्रकर्त्तव्यं चतुरस्रं सुशोभनम् । तमध्ये वैदिकां कुर्याचतुईस्ता शुभा समाम् ।। तस्यां सिंहासनं सोमं कम्बलाजिनसंयुतम् । तत्र दुर्गा प्रतिष्ठाप्य सर्वलक्षणसंयुताम् ॥ पूजयेत्मयतो देवी नरो नियममास्थितः ।" इति । वेदिकायाश्चतुर्हस्तत्वं क्षेत्रफलता ज्ञेयम् । अस्यां पप्ठ्यामामन्त्रिता विल्पशाखामानीय पूजयेदित्युक्तं ज्योति शास्त्रे- "आश्विनस्य सिते पक्षे सुमुहूर्तेन सप्तमी । तस्यां च पत्रिकापूजा कर्त्तव्या नवनायकैः ॥ प्रशस्तां सफलां विवशाखामाहृत्य पूजयेत् " इति । आनयनप्रकारस्तु विल्वरक्षं दुगी च सम्पूज्य प्रार्थयेत् । तत्र मन्त्र:- ·६२ विध्यर्कः "बिल्लत ! महाभाग ! सर्वदा शङ्करमिय!। गृहीत्वा तव शाखां तु दुर्गापूजां करोम्यहम् ॥ शाखाच्छेदोद्रवं दुःखं न च कार्य त्वया प्रभो !" इति । ततः फलयुतां वानस्पत्येन मन्त्रेण शाखां छित्वा, गृहमानीय, सम्पूज्य स्थापयेत् । विल्वामन्त्रणमफारस्तु पाश्विन शुक्लपष्ठया- मुक्तः । अत्रैव मूलनक्षत्रे पुस्तकस्थापन कार्यम्- "मूलऋक्षे सुराधीश ! पूजनीया सरस्वती । पूजयेत्मत्यहं देवीं यावद्वप्णवमृतकम् ॥ नाध्यापयेन्न च लिखेन्नाधीयीत कदाचन । पुस्तके स्थापिते देव ! विद्याकामो द्विजोत्तमः ॥" इति रुद्रयामलात् । वैष्णवमुक्षकं श्रवणनक्षत्रम् । संग्रहेऽपि- "आश्विनस्य सिते पक्ष मेधाकामः सरस्वतीम् । मूलेनावाहयेद्देवीं श्रवणेन विसर्जयेत् ॥” इति । मार्गशीपादिचतुर्मासेपु कृष्णपक्षे सप्तम्या पूर्वेद्युः श्राद्धं कार्यम् । तदुक्तं कालादर्श- "मार्गशीर्षे च पीपे च माघे प्रौष्ठे च फाल्गुने । कृष्णपक्षेषु पूर्वेधुरान्वष्टक्यं तथाष्टकाः ॥” इति । अष्टकाश्राद्धापूर्वेधुरित्यर्थः। अष्टमास्त्वष्टमीनिर्णये वक्ष्यन्ते । अत्राष्टमीश्राद्धानुरोधेन पूर्वेयुः श्राद्धं कार्य नापरालादि- व्याप्या। तत्र निर्णयः । मार्गशीर्षादयश्चामान्ता ग्रायाः ।

·तिथ्यर्कः
मार्गशीर्ष शुक्लसप्तमी मित्रसप्तमी । तत्र मित्रपूजाद्युक्तं निर्णया-
मृते ब्रह्मपुराणे सप्तमीमकरणे-
"यद्विष्णोदक्षिणं नेत्रं तदेवाकृतिमत्पुनः ।
अदितेः कश्यपाज्जज्ञ मित्रो नाम दिवाकरः ।।
सप्तम्यां तेन सा ख्याता लोकेऽस्मिन् मित्रसप्तमी ।
पष्ठयां च वपनं कार्य ततः स्नात्वा यजेद्रविम् ।।
तत्रोपवासः कर्त्तव्यो भक्ष्याण्यथ फलानि च ।
सप्तम्यां राध' कार्य तस्मै मित्राय भानवे
नानाकुसुमसभारंभक्ष्यैः पिष्टमयः शुभैः।
मधुना च प्रभूतेन होमजाप्यसमाधिभिः ।।
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादीनानाथांश्च मानवान् ।
रात्री जागरणं कार्य नृत्यगीतपुरःसरम् ॥
अष्टम्यां संविभाज्याथ तथा च नटनकाः ।
दिनद्वये च भोक्तव्यं मिष्टमन्नं मधुप्लुतम् ॥" इति ।
भत्र पूर्व दिने कृतवपनः स्नात्वा, रवि सम्पूज्य, फलादिभक्षणेना-
पवासं संपाद्य, ततः सप्तम्यां कुसुमै नाभक्ष्यर्मधुप्लुतपिष्टयुक्तरा-
राधनं कृत्वा, यथोक्तविधिना यथाशक्ति सूर्यमनां जपेत् । जपा-
दिविधिस्तु मत्कृताचारादर्शे द्रष्टव्यः । जपदांशेन होमं कृत्वा,
ब्राह्मणादीन् सम्भोज्य, रात्री जागरणं कुर्यात् । ततोऽप्टम्यां
श्रीसूर्य सम्पूज्य, गायकादीन् सम्भाज्य, स्वयं दिनद्वयेऽपि मधु-
,

·६४ तिघ्यर्कः प्लुतं पिष्टं भुञ्जीत । दिनद्वये सप्तम्यामप्टम्यां च । इति प्रयोगः । माघशुक्लसप्तमी रथसप्तमी। सा स्नानादावरुणोदयव्यापिनी ग्राहाा । तदुक्तं विष्णुना- "सूर्यग्रहणतुल्या तु शुक्ला माघस्य सप्तमी । अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम् ॥” इति । श्रयश्च स्नानकाला येऽरुणोदये माघे सान्ति तान्मत्येव, अन्यान पति तु श्रीसूर्योदयः माघमासस्य सप्तम्यामुदयत्येव भास्करे । विधिवत्तत्र च स्नानं महापातकनाशनम् ॥ इत्यपराके विणक्तः । विधिवद् दीपदानादि कस्वेत्यर्थः । दीप- दानविधिमाद्रौ भविष्ये- "सौवर्णे राजते ताम्र भक्त्याऽलायमयेऽथवा । तैलेन वर्जिातव्या महारजनरजिता ।। समाहितमना भूत्वा दत्वा शिरसि दीपकम् । भास्करं हृदये ध्यात्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ नमस्ते रुद्ररूपाय रसानां पतये नमः । वरुणाय नमस्तेऽस्तु हरिवास ! नमोऽस्तु ते ।। जले परिहरेदीपं ध्यात्वा सन्तप्र्य देवताः ॥ इति । परिहरेत् स्थापयेत् । महारजनं कुसुम्भम्, "महारजनमुदिष्टं शातकुम्भकुसुम्भयोः ।" इति महेश्वरकोपात् ।

·तिथ्यर्कः ६५ स्नानमन्वश्व- "पृथग्जन्मकृत पाप पया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोग च शोक च माकरी हन्तु सप्तमी ॥" इति । स्नानोत्तरमर्घस्तूक्तः सौरागमे-- "पत्रेः सबदरैक्षितसचन्दनः । अष्टाङ्गविधिना चायं दद्यादादित्यतुष्टये ॥" अर्घदानमन्त्रो मदनरत्ने- "सप्तसप्ते ! भव प्रीतः सप्तलोकमदीपन ! । सप्तमीसहिता देव ! गृहाणाये दिवाकर !" अस्यां रथदानमु भविप्योचरे-- "एवंविध रथवर रथवाजियुक्त हेमं च हैमशतदीधितिना समेतम् । दद्याच्च माधसितसप्तमवासरे यः सेोऽसङ्गचक्रगतिरेव महीं भुनक्ति ॥" निर्णयामृते सप्तमीमकरणे- "रविवारेण युक्तायां सप्तम्यामुत्तरायणे । पुन्नामनि च नक्षत्रे पूजयेच्च दिवाकरम् ॥" उत्तरायणे माधे-इति तव व्याख्यातम् । पुनामनक्षत्राणि ज्योतिःशास्त्रं प्रोक्तानि- ·- विश्यर्कः "हस्तो मनस्तथा पुप्यो मुगशीपं पुनर्वसुः । पुन्नामधेयनक्षत्राण्येतान्याहुर्मनीपिणः" इति । अस्यामेव लोलार्फस्नानात्पापमुक्तिरुक्ता काशीखण्डे-- "लोला रथसप्तम्यां स्नात्वा गङ्गासिसङ्गमे। सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥" अथ रविवारयुक्ता या काचिच्छुल्लासप्तमी सा विजयासप्तमी. त्युक्तं मदनरत्ने भविष्यपुराणे- "शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां सूर्यबारो भवेद्यदि । सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महाफलम् ॥ स्नानं दानं जपो होम उपवासस्तथैव च सर्व विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् ॥" इति । तत्रैव- "करवीराणि रक्तानि फुकुमश्च विलेपनम् । विजयं धूपमस्यां तु भानोस्तुष्टिकराणि वै ॥" एपैव भानुसप्तमी कल्याणसप्तमी च । अस्यां योगविशेपमाह स्मृतिचन्द्रोदये गर्ग:- "पष्ठी च सप्तमीयोगे वारश्चेदंशुमालिनः । यागोऽयं पद्मको नाम सहसाग्रहः समः ॥" इति । सप्तरी बुधवारेण सिद्धा। रविवारेण संवर्तयोगाख्या विरुद्धा । योगिन्यस्यां वायव्याम् । इति सप्तमी निर्णीता ।

·विथ्यकः
६७
अथाष्टमी निर्णीयते । सा शुक्ला परा, इतरा पूर्वा । तदुक्तं
निगमे-
"शुक्लपक्षेष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
पूर्वविद्धैव कर्त्तव्या परविद्धा न कुत्रचित् ॥” इति ।
उपवासेष्वेवायं नियमो न तु सर्वत्र,
"उपवासेपु राजेन्द्र ! एप धर्मः सनातनः ।"
इति तत्रैवोक्तत्वात् । तत्र सर्वाष्टमीपु दुर्गापूजोक्ता काशीखण्डे-
"अष्टम्यां च चतुर्दश्यां भौमवारे विशेषतः ।
सम्पूज्या सततं काश्यां दुर्गा दुर्गातिनाशिनी ॥” इति ।
तथा-
"अष्टम्यां च चतुर्दश्यां रविभूमिजवासरे ।
यात्रां च भैरवीं कृत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते ।।" इति ।
चैत्र शुक्लाष्टमी भवान्यष्टमी। अत्र भवानीयात्रोक्ता
काशीखण्डे-
"चैत्राप्टम्यां महायात्रां भवान्याः कारयेत् सुधीः ।
अष्टाधिकाः कर्तव्याः शतकृत्वः प्रदक्षिणाः ॥
भवानी यस्तु पश्येत शुक्लाप्टम्यां मधी नरः ।
न जातु शाकं लभते सदानन्दमयो भवेत् ॥” इति ।
सा परयुता याद्या । तदुक्तं निगमे-
"युग्मामियुगभूतानां पण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः ।
रुद्रण द्वादशीयुक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा ।

·. ६८ विध्यर्फः प्रतिपदप्यमावास्या तिथ्यायुग्मं महाफलम् । एतद् व्यस्तं महादोर्प दन्ति पुण्यं पुराकृतम् ।।" इति । अस्यार्थ:---युग्मं द्वितीया, अग्निस्तृतीया, युगं चतुर्थी, भूतं पञ्चमी, पट पष्ठी, मुनिः सप्तमी, यसुरष्टमी, रन्ध नवमी, रुद्र एकादशी! तिध्यायुग्मम्-द्वितीया तृतीयायुक्ता ग्राया, तृतीया द्वितीयायुक्ता, चतुर्थी पञ्चमीयुक्ता, पञ्चमी चतुर्थीयुक्ता, पष्ठी सप्तमी- युक्ता, सप्तमी पष्ठीयुक्ता, अष्टमी नवमीयुक्तत्यादीनि युग्मानि क्षेयानि । एतानि चतुर्दशीपूर्णिमायुग्मसाहचर्यात् प्रतिपदप्यमा- यास्या साहचर्याच्च शुरूपक्षयुग्मानि ज्ञातव्यानि । तस्माद् वसु- रन्ध्रयोरस्माद्वाक्यांशादियं परव। यत्तु "पष्ठ्यप्टम्यप्यमावास्या कृष्णपक्षे त्रयोदशी । एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वेण संयुताः ॥" इति युग्गवचस्तदेतदर्थकमेव । अपरन्तु मुमतिपत् सद्वितीया स्याद् द्वितीया प्रतिपाता।" इति तस्कृष्णपक्षयुग्मनिर्णायकम् । इयमेवाशोकाष्टमी । अस्या- मशोककलिकापाशनं कार्यम् । तदुक्तं लिङ्गपुराणे- "अशोककलिका अप्टौ ये पियन्ति पुनर्वसा। चैत्रे मासि सिताष्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुः ।।" इति । प्राशनमन्त्रस्तत्रैव- "त्वामशाकं शिवाभीष्टं मधुमाससमुद्भवम् । पियामि शोकसन्तप्तो मामशोक सदा कुरु ॥" इति । - ·- तिथ्यर्कः अशोकालिकापाशने स्वियं नक्षत्रवशात्पूर्वा परा वा ग्राह्या । नक्षत्रायोगेऽपि केवलाप्टम्यां कार्यम् , "तिथिः शरीर तिथिरेव कारण तिथि: प्रमाणं तिथिरेव साधनम् ॥" इति लल्लोक्तः। एतेन नक्षत्रायोगे कर्मलोप इत्युक्तं सिन्धु- कारज्येष्ठेस्तदपास्तम् । अन विशेपस्तिथितत्त्वे कालिकापुराणे- "चैत्रे मासि सिताप्टम्यां यो नरो नियतेन्द्रियः । स्नायाल्लौहित्यतायेषु स याति ब्रह्मणः पदम् ॥” इति । लाहित्यो ब्रह्मणः पुत्रः। स्नानमन्त्रस्तत्रैव- "ब्रह्मपुत्र ! महाभाग ! शन्तनोः कुलसम्भव !। अमोघगर्भसम्भूत ! पाप लाहित्य ! मे हर ॥” इति । पुनर्वसुबुधवाराभ्यां युक्तेय प्रशस्वेत्युक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये विष्णुना- "पुनर्वसुषुधोपेता चैत्र मासि सिताष्टमी । प्रातस्तु विधिवत्स्नात्वा वाजपेयफल लभेत् ॥” इति ।. वैशाखशुक्लाष्टम्यामानरसेन स्नानमुक्तं निर्णयामृते देवीपुराणे- "सहकारफलैः स्नान वैशाखे ह्यष्टमीदिने । आत्मनो देवतां स्नाप्य मांसीवालकवारिभिः ॥" • ब्रह्मपुत्र इति प्रसिद्धो नदविशेष । तस्य ब्रह्मपुत्रत्वं तु कालिकापुराणात् (५०५४, ५) अवगन्तव्यम् ।

·७० - विथ्य: मांसी जटामांसी। बालकमुशीरम् । तत्रैव संवत्सरमदीपे- "देव्याः पूजां च कुर्वीत केतक्या चम्पकेन च । शर्कराक्षीरनैवेद्यं कन्याविप्रेषु भोजनम् ॥ आत्मनः पारणं तद्वद् दक्षिणां शक्तितो ददेत् । सर्वतीर्थाभिषेकन्तु अनेनामोति भार्गव! " इति । अधज्येष्ठकृष्णाष्टम्यां त्रिलोचनपूजनमीशलोफमदमुक्तं भवि- प्योत्तरे- "ज्येष्ठे मासि द्विजश्रेष्ठ ! कृष्णाष्टम्यां त्रिलोचनम् । यः पूजयति देवेशमीशलोक अजेन्नरः ॥ इति । ज्येष्ठ शुक्लाष्टम्यां शुक्लां देवीं पूजयेदियुक्त निर्णयामृते ब्रह्म- पुराणे- "शुक्लाष्टम्यां पुरा जाता शुक्ला देवी महानिशि । वधाय दानवेन्द्राणां शुक्लपक्षे ततो यजेत् ।।" इति । श्रापाढशुक्लाप्टम्यां महिपघ्नी देवीं पूजयेदित्युक्तं देवीपुराणे- "अष्टम्यां च तथाऽऽपाहे निशातायेन स्नापयेत् । स्वयं स्नात्वा च कर्पूरैश्चन्दनस्तां विलेपयेत् ।। भक्ष्यान् शर्करया पूर्णान्पानकानि शुभानि च । शक्तितो दक्षिणां दद्यान्महिपन्नी च कीर्तयेत् ॥” इति । निशा हरिदा । अत्र सामान्यनिर्णयो ज्ञेयः ।

·तिथ्यर्कः "अहर्निशं योगिगणैरुवन्यं कृष्णाप्रियुग्मं विमलं प्रणम्य । विभाव्य मातामहसम्प्रदायं कृपणाप्टमीनिर्णयमातनोमि ।।" श्रावणकपणाप्टमी कपणजन्माष्टमीत्युच्यते । तदुक्तं स्कान्दे-- "अष्टमी श्रावणे मासि कप्णपक्षे यदा भवेत् । कृष्णजन्माष्टमी ज्ञेया महापातकनाशिनी ॥" इति । इयमद्धरात्रव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं भविष्योत्तरे- "मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां कष्णपक्षेऽर्द्धरात्रके । शशाङ्के पराशिस्थे ऋक्ष रोहिणिसज्ञिते ॥ योगेऽस्मिन् वसुदेवादि देवकी मामजीजनत् । तस्मान्मां पूजयेत्तत्र शुचिः सम्यगुपोपितः ॥” इति । पुराणसमुच्चयेऽपि- "श्रावणे बहुले पक्षे कपणजन्माष्टमीयतम् । रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेपेणेन्दुसंयुताम् ॥" इति । श्रावणपदमनामान्तमासपरम् । अत्र दिनद्वयसत्त्वेऽसत्त्वे वा "किं पुनर्नवमीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा" इति नवमीयोग- माशस्त्यात् “वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी" इति सप्तमी- योगनिषेधाच परयुतैव ग्राह्या । इयमेव रोहिणीयुक्ता जयन्ती- त्युच्यते । तदुक्तं वह्निपुराणे- "कृष्णाष्टम्यां भवेद्यत्र कलैका रोहिणी यदि जयन्ती नाम सा मोक्ता उपोप्या सा प्रयत्नतः ॥" इति । - ·तदुक्तं विटयर्कः स्कान्देऽपि- "माजापत्येन संयुक्ता अप्ठमी तु यदा भवेत् । श्रावणे बहुले सा तु सर्वपापप्रणाशिनी ॥ जयं पुण्यं च कुरुते जयन्ती तां विदुर्बुधाः ॥" इति । अयं च रोहिणीयोगो अर्द्धरात्र एव मुख्यः। वसिष्ठेन- "अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यः दृश्यते यदि । मुख्यकालः स विज्ञेयस्तत्र जातः स्वयं हरिः । इति । भविष्येऽपि- "राहिण्यामर्द्धरात्रे च यदा कृपयाप्टमी भवेत् । तस्यामभ्यर्चनं शारेर्हन्ति पापं त्रिजन्मनम् ॥" विष्णुधर्मोत्तरे च- "प्राजापत्यसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी । सोपवासो हरेः पूनां कृत्वा तत्र न सीदति ॥ अर्द्धराने तु योगोऽयं तारापत्युदये सति ।" इति । तथा तत्रैव- "समं योगे तु रोहिण्या निशीथे राजसत्तम । समनायव गोविन्दो बालरूपी चतुर्भुजः॥ तस्मात्तं पूजयेत्तत्र निशीथे राजसत्तम ! " इति । यदा कदाचिदीपयोगस्वनुकल्पः । स च वसिष्ठसंहितायो प्रदर्शित:-

·तिथ्यर्कः
"अहोरानं तयोर्योगी ह्यसम्पूर्णा भवैद्यदि ।
मुहर्तमप्यहोरात्रे योगश्चेत् तामुपापयेत् ॥” इति ।
पुराणान्तरेऽपि-
"रोहिणी च यदा कप्णपक्षेऽष्टम्यां द्विजोत्तम !!
जयन्ती नाम सा मोका सर्वपापहरा तिथिः ॥
वासरे वा निशायां वा यत्र स्वल्पापि रोहिणी ।
विदोपेण नभोमासे सैवोपोप्या मनीपिभिः ।" इति ।
इयमपि चतुर्दा भिद्यते । पूर्वेधुरेव निशीथयोगवती ।
परेधुरेव तादृशी। उभयत्रापि तादृशी । उभयनिशीयायोगवती
चेति । तत्र या पूर्वद्युरेव निशीथयोगवती सैवोपोप्या ।
तदुक्तं वहिपुराणे--
"सप्तमीसयुताष्टम्यां निशीथे रोहिणी यदि ।
भविता साटमी पुण्या यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।" इति ।
गारटेपि-
"जयन्त्यां पूर्वविद्धायामुपवासं समाचरेत् ।” इति ।
अवशिप्टेपु त्रिप्वपि पक्षेपु परदिन एवापवासः । दिनद्वये
निशीथयोगमुपलक्ष्य उक्त ब्रह्मवैवर्ते-
"वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसहिताश्टमी ।
सऋक्षापि न कर्त्तव्या सप्तमीसयुताऽष्टमी ।" इति ।
"अविद्धायां तु साया जातो देवकिनन्दनः ।" इति ।
-
१०

·७४
विध्यर्कः
अपरेयू रोहिणीयुक्ताप्यष्टमी नार्द्धरात्रगा तदा पूर्वेधू रोहिणी-
रहितापि निशीथर्गव ग्राह्या जन्माप्टमी व्रते ।
"सम योगे तु रोहिण्या निशीथे राजसत्तम!।
समजायत गोविन्दो पालरुपी चतुर्भुजः ।।
तस्मात् पूजयेत्तत्र यथावित्तानुरूपतः ।"
इति वहिपुराणे निशीथस्यैव विशेष्यत्वेन कर्मकालत्वावगमात् ।
"कर्मणे यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः ।
तया कर्माणि कुर्वीत हासद्धी न कारणम् ॥"
इति वचनात् कर्मकालगाया एव तिथेाद्यत्वाभिधानात् ।
जयन्तीवते तु परा | परदिने जयन्तीयोगस्य सत्त्वात् ।
यस्मिन् वत्सरे जयन्तीयोगो नास्ति, तस्मिन्वत्सरे जन्माष्टमी-
व्रतमेकमेव प्रवर्तते । यदा पूर्वदिने जन्माष्टमीव्रते परदिने जयन्ती
योगाज्जयन्तीत्रतं मामोति तदोपवासद्वयसमर्थेन तद्वयं
कार्यम् । पारणा च द्वादश्युपवासपारणावत् । असमर्थेन जन्मा-
प्टमीव्रतमेव कार्यम् । जयन्तीवतं तु प्रतिनिधिना भक्ष्यादिना
वा सम्पादनीयम् । अत्र माधवस्त्वेतादृशविपये परेऽदि जयन्ती-
योगस्य सत्वाजन्माष्टमीवतं न पृथक कार्यमित्याह--
"यस्मिन्ध जयन्याख्ययोगो जन्माष्टमी तदा ।
अन्तर्भूता जयन्त्यां स्यादृक्षयोगप्रशस्तितः ॥” इति !
हेमाद्रिनिर्णयामृतादयः सर्वनिवन्धकारा अपि-

·तिथ्यर्कः "दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्रोहिणीकला । रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेपेणेन्दुसंयुताम् ॥ उदये चाष्टमीकिश्चिन्नवमी सकला यदि । भवेत्तु बुधसंयुक्ता माजापत्यसंसंयुता ।। अपि वर्षशतेनापि लभ्यते यदि वा न वा ॥" इत्यादिवचनैः परेऽति रोहिणीसहिता निशीथास्पृगपि जन्माष्टमी यतेऽपि परैव कार्येत्याहुः । विस्तरस्तु प्रतिज्ञाभङ्गभीत्या न मद- शितः । इदं व्रतं नित्यम् । "ये न कुर्वन्ति जानन्तः कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । ते भवन्ति नराः प्राज्ञ ! व्याला व्याघ्राश्च कानने " इति स्कान्देऽनिष्टश्रुतेः। जयन्तीव्रतं नित्यं काम्यञ्च, प्रत्यवायफलविशेपयोः श्रवणात् । प्रकरणे प्रत्यवायः स्कान्दे स्मर्यते- "क्रियाहीनस्य मूर्खस्य परानं भुञ्जतोऽपि वा । न कृतनस्य लोकोऽस्ति जयन्तीविमुखस्य च ॥” इति फलबोधकं वाक्यं तु विष्णुधर्मोत्तर जयन्ती प्रकृत्य श्रूयते- "यहाल्ये यच्च कौमारे यौवने वार्धक तथा । वहुजन्मकृतं पापं हन्ति सोपोपिता तिथिः ॥” इति दिक् । अथ व्रतग्रहणमकारो विष्णुधर्मोत्तरे- "वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशान्तये । उपवासं करिष्यामि कृष्णाप्टम्यां नभस्यहम् ॥

·तिथ्यः अथ कृष्णाष्टमी देवी नभश्चन्द्रसरोहिणीम् । अर्चयित्वोपवासेन भोक्ष्येऽहमपरेऽहनि ।।. एनसो मोक्षकामोऽस्मि यद् गोविन्द ! त्रियोनिजम् । तन्मे मुञ्चति पाशं हिपतितं शोकसागरे (?)॥ आजन्म मरणं यावद् यन्मया दुप्कृतं कृतम् । तत्मणाशय गोविन्द ! प्रसीद पुरुषोत्तम !" "इति प्रातः श्लोकान् पठित्वा सङ्कल्पं कुर्यात् । ततोद्धरात्रे श्रीकृष्णं व्रतविधिना सम्पूज्य, जागरणं कृत्वा, अपरदिने पुनः सम्पूज्य, ब्राह्मणान् संभाज्य, पारणं कुर्यात् । तत्कालस्तु ब्रह्मवैवर्ते- "अष्टम्यामथ रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं कचित् । हन्यात् पुराकृतं कर्म उपवासार्जितं फलम् ॥ तिथिरष्टगुणं हन्ति नक्षत्रञ्च चतुर्गुणम् । तस्मात्मयत्नतः कुर्यात् तिथिभान्ते च पारणम् ॥" इति । अन्यतरान्ते कार्यमित्यपि नारदीये- "तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदा भवेत् । पारणं तु न कर्तव्यं यावन्नैकस्य संक्षयः ।। सायोगिक व्रते प्राप्ते यत्रैकोऽपि वियुज्यते । तत्रैव पारणं कुर्यादेवं वेदविदो विदुः ।।" इति । यदा विधेर्नक्षत्रस्य वा रात्रावन्तो भवति, तदा रात्रौ पारण- निषेधाद् दिवोक्तं ब्रह्मवैवर्ते-- - ·- . तिथ्यर्कः "सर्वेष्वेवोपवासेपु दिवा पारणमिप्यते ।" इति । नारायणीयधर्मप्रवृत्ती- "तिथ्यः रात्रिपर्यन्तं स्यातां चेत्पारणं दिवा । यामत्रयोर्ध्वगामिन्यां प्रातरेव हि पारणा ।। तिथियामत्रयादाक् तिथिभान्ते च पारणम् ।" इति । इद महानिबन्धेष्वसत्त्वान्निर्मूलमिति केचित् । कालादर्श उत्सवान्तोऽप्युक्तः कालः- "तिथ्यन्ते चोत्सवान्ते वा व्रती कुर्यात्तु पारणम् ।" इति । उत्सवान्ते ब्राह्मणभोजनाद्युत्सवान्ते । अयं चोत्सवान्तः पारण- फालस्त्वशक्तान् प्रति ज्ञेयः। प्राचां माधवादीनां मते तु- "तिथ्यःयार्यदा छेदो नक्षत्रान्तमवाप्य वा । अर्द्धरात्रेऽथवा कुर्यात् पारणं त्वपरेऽहनि ॥ न रात्रौ पारणं कुर्याहते वै रोहिणीव्रतात् । तत्र निश्यपि कुर्वीत वर्जयित्वा महानिशाम् ।।" इति वचनाभ्यां पारणं राबावेव कुर्यादिति । महानिशास्वरूपमाह वृद्धशातातपः- "महानिशा व घटिके रात्रेमध्यमयामयोः । इदं च जयन्तीव्रतं कामनायां प्रतिमासं कार्यमित्युक्तं मदनरत्न- ऽग्निपुराणे- -

·तिथ्यर्फः
"प्रतिमासं च ते पूजायप्टम्यां यः करिष्यति ।
मम चैवाखिलान् कामान् स संमामोत्यसंशयम् ॥” इति ।
तथा-
"अनेन विधिना यस्तु प्रतिमासं नरेश्वर ! ।
करोति वत्सरं पूर्ण यावदागमनं हरेः ।।
दद्याच्छय्यां स सम्पूर्णा गोभिरत्नैरलडकृताम् ।” इति ।
अन विशेपं ज्ञातुमिच्छता समयमयूखादयो द्रष्टव्याः ।
भाद्रशुक्लाष्टमी दूर्वाष्टमी । तत्र महेशदूर्वापूजा कार्या । तदुक्तं
भविप्ये-
"ब्रह्मन् ! भाद्रपदे मासि शुक्लाप्टम्यामुपोषितः ।
महेशं पूजपेद्यस्तु दूर्वया सहितं मुने ! ।।" इति ।
इयं पूर्वा,
"श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी ।
पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या शिवरानियलेर्दिनम् ॥"
इति बृहद्यमेनोक्तत्वात् ।
"शुक्लाष्टमी तिथिर्या तु मासि भाद्रपदे भवेत् ।
दुर्वाष्टमी तु सा ज्ञेया नात्तरा सा विधीयते ।।" इति
भविष्यनिषेधाच्च । यदा तु ज्येष्ठामूलयुक्ता, तदा परा;
"मुहत्तें रोहिणेऽष्टम्यां पूर्व वा यदि वा परा ।
प्टिमी सदा त्याच्या ज्येष्ठामूलर्भसंयुता ॥

·- तिथ्यर्कः ऐन्द्रः पूजिता दूर्वा हन्त्यपत्यानि नान्यथा । भर्तुरायुहरा मूले तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥" इति पुराणसमुच्चयात् । 'यदि वा परा' इत्युक्तं तत्पूर्वस्या ज्येष्ठा- दियोगविपयम् । रोहिणे नवमो मुहर्तः । दिनद्वये ज्येष्ठामूलयोगे पूर्वैव- "कर्तव्या चैकभक्तेन ज्येष्ठामूलं यदा भवेत् । दूर्वामभ्यर्चयेद्भक्त्या न वन्थ्य दिवसं नयेत् ॥" इति वचनात् । तदा भक्ष्यनियमोऽप्युक्तो भविप्ये- "अनग्निपक्वमश्नीयादन्नं दधिफलं तथा । अक्षारलवर्ण ब्रह्माननीयान्मधुनान्वितम् ।।" इति । अत्र विधिः मदनरत्ने- "शुचौ देशे प्रजातायां दूर्वायां ब्राह्मणेचमः । स्थाप्य लिङ्ग ततो गन्धैः पुप्पै पैः समर्चयेत् ॥ दध्यक्षतैर्द्विजश्रेष्ठ ! अयं दद्यात् त्रिलोचने । शिमीभ्यां विधिवत्पूजयेच्छुद्धयान्वितः ॥" तत्र दूर्वामार्थना- "त्वं दुर्गेऽमृतजन्मासि वन्दितासि मुरासुरैः। सौभाग्यं सन्तति देहि सर्वकार्यकरी भव ।। यथा शाखामशाखाभिर्विस्तृतासि महीतले । तथा ममापि सन्तानं देहि त्वमनरामरम् ॥” इति ।

·- तिथ्यः इदमगस्त्योदयकन्या च सति भाद्रकृष्णाटम्यां कार्य तत्र तन्नि- पेधात् । तदुक्तं समयमयूखे स्कन्दपुराणे- "शुक्ले भाद्रपदे मासि दुर्वासंज्ञा तथाऽटमी । सिंघार्क एव कर्तव्या न कन्याः कदाचन ॥ सिंहस्थे चोत्तमा सूर्येऽनुदिते मुनिसत्तमे ।" इति । प्रतापमार्तण्डेऽपि- "अगस्त्यस्योदये या तु पूजयेदमृतोद्भवाम् । वैधव्यं पुत्रशोक च दश जन्मानि पञ्च च ॥" इति । अगस्त्युदयकालश्च दिवोदासीये उक्तः "उदेति याम्यां हरिसक्रमाद्रवेरेकाधिके विंशतिमे ह्यगस्त्यः । स सप्तमेस्तं पसक्रमाच प्रयाति गर्गादिभिरभ्यभाणि ॥" अस्पार्थ:-सिहसडक्रान्तेषिशतितमेशेऽतीते मुनिरुदेति, उप- सक्रान्ते पठंशेऽतीतेऽस्तु प्रयातीति। यदा भाद्रपदाधिकस्तदा तत्रैव कार्य नोकपः । तदुक्तं निर्णयदीपे स्कान्दे- "अधिमासे तु सम्प्राप्ते नभस्य उदये मुनेः । अर्वाग् दूर्वाव्रतं कार्य परतो नैव कुत्रचित् ॥” इति । इदं व्रतं स्त्रीणां नित्यम् । "या न पूजयते दूर्वा मोहादिह ययाविधि । जन्मानि त्रीणि वैधव्यं लभते नात्र संशयः ।। तस्मात्सम्पूजनीया सा प्रतिवर्ष वधूजनः ।"

·तिथ्यर्कः ८१ इति चन्द्रमकाशे पुराणसमुच्चयेऽनिष्टश्रुतेः । अस्यामेव ज्येष्ठापून- नमुक्तं कालादर्श- "भाद्र शुक्लाष्टमी ज्येष्ठानक्षत्रेण समन्विता । महती कीर्तिता तस्यां ज्येष्ठां देवीं प्रपूजयेत् ।।" इति । इयं नक्षत्रवशेन पूर्वा परा वा ग्राह्या, "अष्टम्यां वा नवम्यां वा ज्येष्ठा ऋतं यदा भवेत् । मध्याहादधिकं यत्र तत्र ज्येष्ठां प्रपूजयेत् ॥ मासि भाद्रपद शुक्ल पक्षे ज्येष्ठसंसंयुते । यस्मिन्कस्मिन् दिने कुर्याज्ज्येष्ठायाः परिपूजनम् ।।" इति स्कान्दात् । तत्रापि मध्याहोर्ध्व ज्येष्ठायामेव पूजनम्, मध्याह्नादधिकमित्युक्तत्वात "यस्मिन् दिने भवेज्ज्येष्ठा मध्यावादूर्ध्वमण्वपि । तस्मिन् हविष्यं पूजा च न्यूना चेत्पूर्ववासरे ॥" इति वचनाच्च । दिनद्वये मध्याहोर्ध्व ज्येष्ठायोगेऽयोगे वा पूर्वा, "मैत्रेण संयुतां ज्येष्ठां यः करोति सदा गृही। धनधान्यसमृद्धिः स्यात् पुत्रस्त्रीसौख्यमेव च ॥ मूलेन संयुतां ज्येष्ठां ये कुर्वन्ति नराधिप । प्राप्तशोका भवेयुस्ते स्त्रीणां वैधव्यमेव च ।।" इति स्कान्दात् । "मासि भाद्रपदे शुक्लपक्षे ज्येष्ठःसंयुता । रात्रियस्मिन् दिने कुर्याज्ज्येष्ठायाः परिपूजनम् ॥

·विध्यर्फः
इति वचनाच्च । पूजामन्त्री भविष्योत्तरे-
"पुत्रदारसमृद्ध्यर्थ लक्ष्याश्चैव विष्टद्धये ।
अलक्ष्याश्च विनाशाय ज्येष्ठे ! त्यामर्चयाम्यहम ॥"
इति पोडशोपचारी सम्पूज्य, मार्थनां कृत्वा नमस्कार कुर्यात् ।
तत्र मन्त्रः-
"ज्येष्ठाय ते नमस्तुभ्यं श्रेष्ठाय ते नमो नमः ।
शर्वाय ते नमस्तुभ्यं शाङ्कय ते नमो नमः ।।"
त्रिदिनसाध्यमिदं व्रतमित्युक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये स्मृतिसंग्रहे-
"मैत्रेणावाहयेदेवी ज्येष्ठायां तु मपूजयेत् ।
मूले विसर्जयेद् देवी त्रिदिनं व्रतमुत्तमम् ॥” इति ।
अत्र योगविशेषणामिया स्कान्दे-
"तवाष्टम्यां यदा वारो भानोज्येष्ठक्षमेव च ।
नीलज्येष्ठेति सा प्रोक्ता दुर्लभा पहुकालिको " इति ।
अस्यामेव महालक्ष्मीप्रतारम्भः कार्यः। तदुक्तं मदनरत्ने
स्कान्दे-
"मासि भाद्रपदे शुक्ल पक्षे ज्येष्ठायुताइटमी ।
प्रारब्धव्यं व्रत तत्र महालक्षया यतात्मभिः ॥ इति ।
पुराणसमुच्चयेऽपि-
"श्रियोर्चनं भाद्रपदे सिताष्टमीमारभ्य कन्यामगते च सूर्य ।
समापयेत्तत्र तिथौ च यावत् सूर्यस्तु पूर्वार्द्धगतोऽयुवत्याः ॥” इति।

·तिथ्यर्कः सिंहसंक्रान्ती भाद्रपदसिताप्टमीमारभ्य लक्ष्म्यर्चनमारम्भ- णीयं तत्कन्यासंक्रान्तिपूर्वार्दै..समापनीयमित्यर्थः। प्रथमा- रम्भोद्यापनयोरेवायं नियमः । इयं चाष्टमी निशीथोचरवर्तिनी ग्राह्या। तदुक्त चन्द्रमकाशे स्मृत्यन्तरे- "अर्द्धरात्रमतिक्रम्य वर्तते योत्तरा तिथिः । तदा तस्यां तियो कार्य महालक्ष्मीव्रतं सदा ।।" इति । अत्र महालक्ष्मीयात्रोक्ता काशीखण्डे- "महालक्ष्म्यष्टमी प्राप्य तत्र यात्राकृतां नृणाम् । सम्पूजितेह विधिवत् पद्मा सम न मुश्चति ॥” इति । आश्विनकृप्याटम्यां महालक्ष्मीव्रतसमाप्तिस्तु चन्द्रोदयव्यापिन्यां कार्या, "ततो निशीथे सम्पाप्तेऽभ्युदितेऽमृतदीधिती । कृत्वा तु स्थण्डिले पद्म सपडङ्गं प्रपूजयेत् ॥" इति स्कान्दोक्तेः। दिवसद्वये चन्द्रोदयकालसत्त्वेऽसत्त्वे वा सप्तमीयोगमशस्त्यात् पूवैव, "पूर्वा वा परविद्धा वा ग्राह्या चन्द्रोदये सदा । त्रिमुहूर्तापि सा पूज्या परतश्चोर्ध्वगामिनी " इति मदनरत्ने पुराणसमुच्चयवचनात् । अपरदिने चन्द्रो- दयोत्तरं त्रिमुहूर्ता चेत् परैव । इपमप्टकापि । तदुक्तं पाने- ·2 विथ्यर्कः "वमुनामा पिता कन्यां शशापानुग्रहाय च। पोष्टपद्यप्टकाभूयः पितृलोके भविष्यसि ।। आयुरारोग्यमैश्वर्य सर्वकामफलमदा!" इति । एतस्याः पद्मसंज्ञोक्ता जातुकायेन- "शङ्ख माहुरमावास्यां क्षीणसामां द्विजोत्तमाः । अष्टका च भवेत्पद्म तत्र दत्तं तयाक्षयम् ॥" इति । आश्विनशुल्लाष्टमी महाएमी । तन भद्रकाली पूजा कार्या। तदुक्तं ब्रह्मपुराणे- "तत्राटम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । मादुर्भूता महाघोरा योगिनीकोटिभिर्टता ॥" तत्र-आश्विनशुले। "प्रतोत्र पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः ।।" इति । इयं दुर्गापवासपूजादौ नवमीयुक्ता ग्राहा, "शरन्महाष्टमी पूज्या नवमीसंयुता सदा । सप्तमीसंयुता नित्यं शोकसन्तापकारिणी ॥" इति मदनरत्ने स्मृतिसंग्रहे उक्तत्वाद। अत्र त्रिमुहूर्त्तन्यूनापि सप्तमीवेधहेतुः, "सप्तमीशल्यसयुक्ता वर्जनीया सदाऽष्टमी । स्तोकापि सा महापुण्या यस्यां सूर्योदयो भवेत् ।।" इति मदनरनोद्धृतपुराणात् । स्तोका खल्पा । साऽष्टमी ।

·तिथ्यर्कः "मूलेनापि हि संयुक्ता सदा त्याच्याप्टमी बुधैः । लेशमात्रेण सप्तम्या अपि स्यायदि दूपिता ||" इति निर्णयामृताच । यानि च- "महाप्टम्याश्विने मासि शुक्ला कल्याणकारिणी । सप्तम्या तु युता कार्या मूलेन तु विशेषतः ॥" एवमादीनि सप्तमीविद्धाविधायकानि तानि वचनानि परदिनेऽ- प्टम्यभावविपयाणि । यानि च- "सप्तम्यामुदिते मूर्ये परतश्चाप्टमी भवेत् । तत्र दुर्गोत्सवं कुर्याद न कुर्यादपरेऽहनि ।। दुर्भिक्षं तत्र जानीयानवम्यां यत्र पूज्यते ।" इत्यादीनि परदिनेऽष्टमीलाभेऽपि सप्तमीविद्धाविधायफानि तानि सूर्योदयकाले नवम्यभावविपयाणि, "यदा सूर्योदये न स्यानरमी चापरेऽहनि । तदाऽप्टमी प्रकुर्वीत सप्तम्या सहितां नृप ।" इति स्मृतिसंग्रहादिति मदनरत्नः । इय भीमयुक्ता प्रशस्तेत्युक्तं मदनरत्ने स्मृत्यन्तरे- "अप्टम्यामुदिते सूर्य दिनान्ते नवमी भवेत् । कुजवारो भवेत्तत्र पूजनीया प्रयत्नतः ॥” इति । अथ कार्तिकशुक्लाष्टमी गोष्ठाप्टमी। तस्यां गोपूजनाद्युक्तं निर्ण- - ·तिथ्यर्क यामृते कूर्मपुराणे- "शुलाप्टमी कार्त्तिके तु स्मृता गोष्ठाप्टमी युधैः । तत्र कुर्याद् गवा पूजा गोग्रास गोमदक्षिणाम् ।। गवानुगमन कार्य सर्वान् कामानभीप्सता ।" इति । मार्गकृष्णाष्टमी भैरवाप्टमी । अस्यां भैरव सम्पृज्य विघ्न निवा- रयेदियुक्त काशीखण्डे- "तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजान निरयादुद्धरेत् पितॄन् ।। कृत्वा च त्रिविधा पूजा महासम्भारविस्तरैः । नरो मार्गासिताप्टम्या वार्षिक विनमुत्सृजेत् ॥” इति । उपोपण जागरण चोक्त तनैव-- "मार्गशीर्वासिताप्टम्या कालभैरवसन्निधौ । उपोप्य जागर कुर्वन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।" इति । उपोषणाङ्गत्वेन नार्घ्यदान कार्यमित्युक्त शिवरहस्ये- "उपोपणस्याङ्गभूतमर्घ्यदानमिह स्मतम् ।" इति । अगोपवासी जागरणश्चेति विशिष्ट प्रधानं तस्याहोरानसाध्य- वनेयमष्टम्यहोरामव्यापिनी ग्राह्या, "अहोरानात यच्च एकमेकतिया गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेचद् नत प्रती " इति स्मतेः । - ·विध्यर्फः यदा तु दिनेद्वये साया तदा पूर्वव । तदुक्तं समयमयूखे ब्रह्मवैवर्चे- "रुद्रप्रतेषु सर्वेषु कर्तव्या सम्मुखी तिथिः ।" इति । इदमपि रुद्रव्रतम्, कालभैरवस्य रुद्रावतारत्वात् । यत्तु सिन्धुकारज्येष्ठेरुक्तम्- भैरवसन्निधावित्युक्तर्जागरणोपवासादिक काश्यामेव कर्तव्यं तत्प्रमाणाभावादुपेक्ष्यम् । पारणं तु मातरेव, "यामत्रयोर्ध्वगामिन्यां प्रातरेव हि पारणा ।" इति माधवलिखितस्मृतेः । अत्र पूर्णिमान्तो मासो ग्राह्यः, "कार्तिके कृष्णपक्षे तु अष्टम्यां भैरवोऽभवत् ।" इति शिवरहस्ये कार्तिकग्रहणात् । पूर्णिमान्तपापकृष्णाप्टम्यप्टकेत्युक्तमाश्वलायनेन । हेमन्त- शिशिरयाश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीप्वप्टका इति । हेमन्तः शिशिर इति ऋतुसंज्ञा । सा चोक्ता श्रुतौ- "वसन्तो ग्रीष्मो वर्षा शरद्ध मन्तः शिशिर इति पड़वा ऋतवा" इति । तत्र वसन्तर्तुश्चेत्रवैशाखात्मकः, "मधुच माधवश्च वासन्ति- कारतू" इति श्रुतेः । एवं वसन्तादिननुक्रमेण मार्गशीर्षपीपात्मको हेमन्तर्तुः । माघफाल्गुनात्मकः शिशिरर्तुः। स द्वघा सौर- थान्द्रश्चेति । तत्र सारो विष्णुधर्मोत्तरे दर्शितः- "सौरमासद्वये राम ! ऋतुरित्यभिधीयते ।" इति ·- विध्यर्फ; चान्द्रस्तु यहचः श्रुत्या दर्शित:- "सूर्याचन्द्रमसा प्रकृत्य विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूनन्यो विदधज्जायते पुनः" इति । अन पुनर्जायत इति लिङ्गादनुकल्पकत्वं चन्द्रस्य प्रतीयते । अनयोर्विनियोगस्त्रिकाण्डमण्डने दर्शितः- "श्रौतस्मार्तक्रियाः सर्वाः कुर्याचान्द्रमसर्तुषु । तदलाभे तु सौरतु घिति ज्योतिर्विदां मतम् ।।" इति । तथा च हेमन्तशिशिरयोश्चर्तुप्वसितपक्षप्वष्टम्पश्चतस्रोऽप्यष्टकाः । यासु श्राद्धमुक्तं याज्ञवल्क्येन- "अमावास्याप्टकासद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्य ब्राह्मणसम्पत्तिर्विपुवत्सूर्यसंक्रमः ॥ व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्रादकालाः प्रकीर्चिताः ।।” इति दिक। पौषशुक्लाष्टमी बुधवारयुक्ता महाभद्रेत्युक्तं निर्णयामृते भविष्यो- तरे- "पुप्ये मासि यदा देवि ! शुक्लाष्टम्यां बुधो भवेत् । तदा तु सा महापुण्या महाभदेति कीर्तिता ॥ तस्यां लानं जपो होमस्तर्पणं विपभोजनम् ।" कार्यमिति शेपः । इयमेव भरणीयुक्ता जयन्तीत्युक्तं तत्रैव- "पोपे मासि यदा देवि ! अष्टम्या शुक्लपक्षके । नक्षत्रं जायते पुण्यं यलोके रौद्रमुच्यते ।। - ·तिथ्यः तदा तु सा महापुण्या जयन्ती अष्टमी शुभा । तस्यां स्नानं तथा दानं जपो होमश्च तर्पणम् ।। सर्व कोटिगुणं देवि ! कृतं भवति कत्लशः ।" इति । रौद्रम्--परणी। तदुक्तं वराहमिहिरेण- "रुद्राणि पूर्वाभरणी पित्र्याणीति ।" माघशुक्लाष्टम्यां भीष्मतर्पणं श्राद्धं चोर हेमादौ पाने- "माघे मासि सिताप्टम्यां सतिलं भीप्मतर्पणम् । श्राद्धं च ये नराः कुर्युस्ते स्युः सन्ततिभागिनः ॥” इति । मन्त्रस्तु भारते- 'भीष्मः शान्तनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आभिरगिरवामोतु पुत्रपौत्रोचितां क्रियाम् ॥ वैयाघयादगोत्राय साङ्कत्यप्रवराय च । अपुत्राय ददाम्येतज्जलं भीमाय धर्मणे ॥ वसुनामावताराय शन्तनोरात्मनाय च । अध्यं ददामि भीष्माय अावाल्यब्रह्मचारिणे ॥ ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णा ददुर्भीष्माय नो जलम् । संवत्सरं कतं तेषां पुण्यं नश्यति तत्क्षणात् ॥" इति पद्मवचनात् तर्पणं नित्यम् । श्राद्धं तु "ते स्युः सन्ततिभागिनः" इति पूर्वोक्तवाक्यशेपाव काम्यम् । अत्र तर्पणे सपितृकाणामप्यधिकारः, "जीवपितापि कुर्वीत तर्पणं यमभीष्मयोः ।" इति समयमयूखे पायात् । फाल्गु-

·तिथ्यर्कः
नशुलाप्टमी बहुलाष्टमी। तस्यां लक्ष्मीपूजा सीतापूजा च
“कार्या । तदुक्तं निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे-
"फागुने बहुलाष्टम्यां सुनावैश्च स्वलकृतैः ।
लक्ष्मीः सीता च सम्पूज्या गन्धमाल्यादिभिः सदा ॥
ततः प्रदोषसमये दीपा देयाः सहस्रशः ।
दत्तशिष्टं तदा भाज्यं भक्षितव्यञ्च बन्धुभिः ॥" इति ।
इयं पदोपव्यापिनी ग्राह्या, तत्रैव दीपदानायुक्तत्वात् । दिनद्वये
तदन्याप्तावव्याप्ती या परव,
"शुक्लपक्षेऽष्टमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी ।
पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या कर्तव्या परसंयुता ॥"
इति नैगमात् । अथ सामान्यतः शुक्लाष्टम्यां बुधवारयोगा भवति
तदैकभक्तवतं कार्यमित्युक्त निर्णयामृते भविष्योत्तरे-
"यदा यदा सिताष्टम्यां बुधवारो भवेद् यदि ।
तदा तदा हि सा ग्राह्या एकभक्ताशने नृप ! ॥
बुधाष्टमी तु सम्पूर्णा यथोक्त फलदायिनी ।" इति ।
अष्टमी भौमेन सिद्धा, गुस्वारेण विरुद्धा । योगिन्यस्यामी-
शान्याम् । इत्यष्टमी निर्णीता ।
अय नवमी निीयते-
सा तु पूर्वा, 'वसुरन्ध्रयोः' इति युग्मवाक्यात,
अष्टमी नवमीविद्धा कर्त्तव्या फलकातिभिः ।
न कुर्यानवमी तात ! दशम्यां तु कदाचन ॥
-

·वियर्क: इति ब्रह्मवैवर्ताच । अथ चैत्र शुक्लनवमी श्रीरामनवमी । अस्यां रामोत्पत्तिरुक्ता हेमाद्रावगस्त्यसंहितायाम्- "चैत्रे नवम्यां मारपक्षे दिया पुण्ये पुनर्वसी । उदये गुरुगारांश्योः साच्चस्थे ग्रहपञ्चके ।। मेपे पूपणि सम्पाप्ते लग्ने कर्कटकाहये । आविरासीत्सकलया कौशल्यायां परः पुमान् ॥ तस्मिन् दिने तु कर्त्तव्यमुपवासवतं सदा । रात्री जागरणं कुर्याद्रघुनाथपुरो भुवि ॥" इति । तथा तत्रैव-~- "चैत्र मासे नवम्यां तु जातो रामः स्वयं हरिः । पुनर्वस्टक्षसंयुक्ता सा तिथिः सर्वकामदा ।। श्रीरामनवमी मोक्ता कोटिसूर्यग्रहाधिका ।” इति ! इयं मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या, "चैत्रशुद्धा तु नवमी पुनर्वसुयुता यदि। सैव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् ॥" इति तत्रैवोक्तः । इयं पूर्वेधुरेव मध्याहव्यापिनी चेत्पूर्वा, कर्म- कालव्याप्तः । दिनद्वये तद्व्याप्तावव्याप्तावेकदेशसमव्याप्ती वोत्तरैव । तदुक्तं माधवीयेस्त्यसंहितायाम्-. "नवमी चाष्टमी विद्धा त्याज्या विष्णुपरायणैः । उपापणं नवम्यां च दशम्यां पारणा भवेत् ॥” इति ।

·. विध्यः यदा तु पूर्व दिने मध्या समसोत्तरदिने मध्याह्न फेवला, तदा पूर्वैव, सयोगमाशस्त्यात् । एतेन दिनद्वये मध्याह्नव्याप्ती नवमी चाष्टमी विद्धा त्याज्येविवाश्यवलात् पूर्वदिने पुनर्वस्टक्षयुतामपि त्यक्त्वा परैव कार्येति ब्रुवन्तो माधयानुयायिनो निरस्ताः । ऋक्षा- भावेऽपि नवम्युपोप्या। तदुक्तं समयमयूखेास्त्पसंहितायाम्- "केवलापि सदापोप्या नवमीशब्दसंग्रहात् । तस्मात्सर्वात्मना सर्वैः कार्यं वै नवमोचते ॥ उपोपणं जागरणं पितृनुद्दिश्य तर्पणम् । तस्मिन् दिने तु कर्त्तव्यं ब्रह्मयाप्तिमभीप्सुभिः ।।" इति ब्रह्मादिफलश्रुतेरिदं काम्यम् । तत्रैव- “यस्तु रामनवम्यां तु भुक्ते मोहाद्विमूढधीः । कुम्भीपाकेपु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः ॥" इत्यनिष्टश्रुतेनित्यमपीदम् । यत्तु सिन्धुकारज्येप्लैनित्यत्वमङ्गी- कृत्य, "तस्मात्सर्यात्मना सर्वेः कार्यम्" इत्युपक्रम्य अत्र केवल- शैवस्य केवलकृष्णादिभक्तस्यापि नाधिकार इत्युक्त तदुपक्रमोप- संहारविरोधात्ममाणाभावाच्चापेक्ष्यम् । अथ व्रतविधिरुक्तो हेमाद्रावगस्त्यसहितायाम्- "अष्टम्यां चैत्रमासस्य शुक्लपक्षे जितेन्द्रियः । द्विजमाहूय सम्पूज्य तृणुयात्मार्थयन्निति ।। श्रीराममतिमादानं करिष्येऽ द्विजोत्तम ! । भक्तधाचार्यो भव प्रीतः श्रीरामोसि त्वमेव च ॥

·तिथ्यर्कः
आचार्य भोजयेत्पश्चात्सात्त्विकान्नैः सुविस्तरम् ।
भुञ्जीत स्वयमप्येवं हृदि राममनुस्मरन् ।
शृण्वन् रामकथां दिव्यामहःशेपं नयन्मुनिः ।
ततः मातः समुत्थाय स्नात्वा सन्ध्यां विधाय च ॥
स्वगृहस्योत्तरे देशे दानस्योज्ज्वलमण्डपम् ।
शङ्खचक्रहनूमद्भिः प्राग्द्वारे समलङ्कृतम् ॥
गरुत्मच्छाईबाणैश्च दक्षिणे समलङ्कृतम् ।
गदाखड्गाङ्गदैश्चैव पश्चिमे सुविभूपितम् ॥
पद्मस्वस्तिकनीलैश्च कावेरे समलङ्कृतम् ।
मध्ये इस्तचतुप्फेण वेदिकायुक्तमायतम् ।।
ततः सङ्कल्पयेद्देवं राममेव स्मरन्मुने ! ।
अस्यां रामनवम्यां च रामाराधनतत्परः ॥
उपाघ्याटसु यामेषु पूजयित्वा यथाविधि ।
इमां स्वर्णमयी रामप्रतिमां च प्रयत्नतः ॥
श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभक्ताय धीमते ।
मोतो रामो इरत्वाशु पापानि सुबहूनि मे ॥
अनेकजन्मसंसिद्धान्यभ्यस्तानि महान्ति च ।
ततः स्वर्णमयी रामपतिमा पलमानतः ॥
निर्मितां द्विभुनां दिव्यां वामाङ्कस्थितजानकीम् ।
विभ्रती दक्षिणकरे ज्ञानमुद्रां महामुने ! ।।
वामेनाधः करेणाराद् देवीमालिङ्गय संस्थिताम् ।

·तिथ्यर्कः
सिंहासने राजतेच पलद्वयविनिर्मिते ।।
अशक्तो यो महाभाग ! स तु वित्तानुसारतः ।
पलेन वा तदर्भार्द्धतदान चा मुने ! ।।
सौवर्ण रानतं वापि कारयेद्रघुनन्दनम् ।
पार्थे भरतशत्रुघ्नो धृतच्छत्रकरावुभौ ॥
चापद्वयसमायुक्तं लक्ष्मणं चापि कारयेत् ।
दक्षिणाङ्गे दशरथं पुत्रावेक्षणतत्परम् ।।
मातुरङ्कगतं राम मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ।
पञ्चामृतस्तानपूर्व पित्तरोचनतोर्चयेत् ॥
रामस्य जननी चासि रामरूपमिदं जगत् ।
अतस्त्वां पूजयिष्यामि लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥
नमो दशरथायेति पूजयेपितर ततः
अशोककुसुमैर्युक्तमयं दद्याद् विचक्षणः ॥
दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ।
राक्षसानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥
परित्राणाय साधूनां जातो रामः स्वयं हरिः ।
गृहाणायं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितोऽनघ !"
'पुप्पाञ्जलिं पुनर्दत्त्वा पामे यामे प्रपूजयेत् ।
दिवैवं विधिवत्कृत्वा रानौ जागरणं ततः ॥
ततः प्रातः समुत्थाय स्नानं सन्ध्यादिकाः क्रियाः।
समाप्य विधिवद्रामं पूजयेद् विधिवन्मुने ! ॥

·तिथ्यर्कः ततो होम प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । पूर्वोक्तपद्मकुण्डे वा स्थण्डिले वा समाहितः ।। लौकिकामौ विधानेन शतमष्टोत्तरं ततः । साज्येन पायसेनैव स्मरन् राममनन्यधीः ।। ततो भक्तथा च सन्तोप्य आचार्य पूजयेन्मुने ! । ततेो रामं स्मरन् दद्यादेवं मन्त्रमुदीरयेत् ।। इमां स्वर्णमयी रामप्रतिमां समलङ्कृताम् । चित्रवस्त्रयुगच्छन्नां रामोऽह राघवाय ते ॥ श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः । इति दत्त्वा विधानेन दद्याद्वै दक्षिणां भुवम् ॥ ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । तुलापुरुषदानातिफल मामोति सुव्रत ! " इति । इदं च श्रीरामनवमीव्रत- "स्पष्टमासविशेषाख्याविहितं वर्जयेन्मले" इति वचनान्मलमासे न कार्यम् । "सुजप्तमप्यनतं स्यान्नोपवासः कृता भवेत् । न कुर्यान्मलमासे तु महादानं व्रतानि च ॥" इति माधवीये संग्रहवचनाच्च । अस्यां भद्रकालीपूजनमुक्तं कल्पतरी ब्राह्मे-- "चैत्रे नवम्यां शुक्लायां भद्रकाली महावला । योगिनीनां तु सर्वासामाधिपत्येऽभिपेचिता ॥ - ·६६ तिथ्वः: तस्मात्तां पूजयेचन सेपियासी जितेन्द्रियः । विचित्रलिभिर्भक्त्या सर्वासु नवमीपु च ॥" इति । वैशाखकृष्णशुधनवम्याश्चण्डिका पूजयेत् । तदुक्तं निर्णयामृते भविष्योत्तरे- "वैशाखे मासि राजेन्द्र ! नवम्यां पक्षयोयोः । उपवासपरे। भक्त्या पूजमानस्तु चण्डिकाम् ॥ विमानवरमारूढो देवलोके महीयते ।" इति । ज्येपशुकनवम्यामुमापूजनमुक्तं भविष्ये- "ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ ! कृत्वा नक्तस्य वै विधिम् । उपवासपरो भक्त्या नवम्यां पूजयेदुमाम् ॥ कुमारी जयेच्चापि स्वशक्त्या ब्राह्मणांस्तथा । शाल्यन्नं पयसेपितं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥" इति । थापाकृष्णशुक्लनवम्योरेन्द्रीं पूजयेदित्युक्तं तत्रैव- "उपवासपरो भक्त्या नवम्यां पक्षयोद्वयोः । आपाढे मासि राजेन्द्र ! यः कुर्यान्नक्तभोजनम् ।। पूजयेच्छूद्धया दुर्गामैन्द्रीनाम्नां तु नामतः । ऐरावतगतां शुभ्रां स्वेन रूपेण रुपिणीम् ॥ स ऐरावतमाळह्य इन्द्रस्यानुचरो भवेत् । इति । श्रावणकृष्णशुलनयम्योः कौमारीपूजा कार्या । तदुक्त निर्णयामृते भविष्योत्तरे- • श्रावणे मासि राजेन्द्र ! यः कुर्यानक्तभोजनम् । . .

·६७ तिथ्यः क्षीरपष्टिकभक्तनं सर्वभूतहिते रतः ॥. 'कौमारीमिति वै नाम्ना चण्डिकां पूजयेत्सदा । कृत्वा रौप्यमयीं भक्त या पोरां वै पापनाशिनीम् ।। करवीरस्य पुप्पैस्तु गन्धैश्चागुरुचन्दनैः । धूपेन च दशाङ्गन मोदकैचापि पूजयेत् ॥ कुमारीजयेच्छक्त्या खियो विप्रान् स्वशक्तितः। भुञ्जीत वाग्यतः पश्चाद्विल्वपत्रकृताशनः ।। एवं सम्पूजयेदार्यान् श्रद्धया परयान्वितः ।। स याति परमं स्थानं यत्र देवो गुहः स्थितः ।।" इति । भाद्रपदशुक्लनवमी नन्दा । तस्यां दुर्गापूजनमुक्तं भविष्योत्तरे-- "मासि भाद्रपदे या स्यान्नवमी बहुलेतरा । सा तु नन्दा महापुण्या कीर्तिता पापनाशिनी ॥ तस्यां यः पूजयेद् दुर्गा विधिवत्कुरुनन्दन !! सेोऽश्वमेधफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ।" इति । ...श्विनकृष्णनवम्यामन्वष्ट काश्राद्धम् । नचाटकाद्युक्त्वाऽऽहाश्व- लायन:- "अपरशुरन्वष्टक्यम् ।" इति । अथाघिनशुलनवमी महानवमी। सा पूर्व विद्धा। तदुक्तं बृहद्यमेन- "श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धा प्रकर्त्तव्या शिवरात्रिर्वलेर्दिनम् ॥” इति । वलिदानादि नवम्यामेव कार्यम् , १३ -

·तिथ्यर्फ
"नवम्यां च जप होम समाप्य विधिवद् लिम् ॥"
इति राजमार्तण्डे उक्तत्वात् । न च समाप्यतहलाद् अष्टम्पामा
रम्भो नवम्या समाप्तिरिति वाच्यम् ,
"बलिदाने कृतेऽष्टम्यां पुत्रभङ्गो भवेन्नृप !"
इति देवीपुराणेनिष्ठश्रुतेः ।
"नवम्या वलिदानं तु कर्त्तव्य वै यथाविधि ।
जप होम च विधिवत्कुर्यात्तत्र विभूतये ।।"
इति कालिकापुराणे नवम्यामेवोक्तवानवम्यामुपक्रम्य नवम्यामेव
समापयेत् । ब्राह्मणानां चलिद्रव्याणि रुद्रयामले-
"ब्राह्मणेन सदा देय कूष्माण्ड पलिकर्मणि ।
श्रीफल वा सुराधीश ! छेद नैव तु कारयेत् ॥
मापान्नेन वलियो ब्राह्मणेन विजानता ।" इति ।
पलिदानमन्त्रः-
"वलि गृह्णन्त्विमे देवा प्रादित्या वसवस्तथा ।
मस्तश्चाश्विना रद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ॥
असुरा यातुधान्यश्च ये च विघ्नविनायकाः ।
जगता शान्तिकारी ब्रह्माद्याश्च महर्पयः॥
मा विन मा च मे पाप मा सन्तु परिपन्थिनः ।
सौम्या भवन्तु सप्ताश्च भूतमेताः सुखावहाः ।।" इति ।
होमद्रव्याण्युक्तानि रुद्रयामले-~-

·स तिथ्य: "प्रधानद्रव्यमुद्दिष्ट पायसान्नं तिलास्तथा । किंशुकैः सर्पः प्रपः लाज-कुरैरपि ।। यवैर्वा श्रीफलैर्दिव्यैर्नानाविधफलस्तथा । रक्तचन्दनखण्डैश्च गुग्गुलश्च मनोहरः ।। पतिश्लोकं च जुहुयात्सर्वद्रव्याणि च प्रमात् !” इति । अर ययपि तृतीयया प्रतीतां किशुकादीनां परस्परं निरपेक्षसा- धनतां वाधित्वा 'सर्वव्याणि च प्रमात्' इति वाक्यरीपस्तेषां प्रत्येक पृषकसाधनां विदधाति, तथापि-- "पायस सर्पिपा युक्त तिलैः शुक्लैर्विमिश्रितम् । होमयेद्विधिवद् भक्तथा दशांगेन पातम ! " इति डामरतन्त्रादिवचनैमिश्रितानामेव पायसादीनां साधनता चोध्या । श्लोका सप्तशत्याः । दशमीकृत्य रुद्रयामले- "दशम्यामभिपेकं च कृत्वा मूर्ति विसर्जयेत् ।। इति । विसर्जनमन्त्रस्तव- "इमां पूजां मया देवि ! यथाशक्तिनिवेदिताम् । रक्षणार्थ समादाय ब्रज स्थानमनुत्तमम् ।।" इति । पारणा दशम्यां कार्या, "पाश्चिने मासि शुक्ले तु कर्त्तव्यं नवरात्रकम् । प्रतिपत्रमेणव यावच नरमी भोद " - प्रतिरनाक वजहुयादिस्पत्र पठिनस्य रनोराहर निति ।

·“१०४ :विथ्यर्फः इत्यभिव्याप्त्यर्थकयावत्पदघटितदेवीपुराणवचनेन नवम्यन्तं नव- रात्रविधानात् । तथाहि, पूनात्मके प्रधान देवीपुराणे कालविधिः श्रूयते-- "आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्यास्तु तिथयो नव । देविकापुनने प्रोक्ताः सर्वकामफलपदाः ॥" अन तिथिनवकविधानात् पूजायां तावत्संख्यापूरकनवमीविधिः सिद्धः । ततश्च फलिसंस्कारकतया तदङ्गभूतेपूपयासेपु वैकल्पिक- तया तत्स्थानापन्नेपु नक्तादिप्वपि तावन्नवसंख्यात्रीहिधर्म इव यवपु मानोति । यानि तु, "तस्मात्तु पारयेद्देव । नवम्यां भक्तितत्परः । नवम्यां पारिता देवी कुलवृद्धिं प्रयच्छति ॥ दशम्यां पारिता देवी कुलनाशं करोति हि" इत्यादीनि नवमीपारणाविधायकानि दशमीपारणानिपेधकानि वाक्यानि तानि सम्पूर्ण नवम्युत्तरमवशिष्टनवम्यां पारणापराणि द्रष्टव्यानि । एवं च "सर्वेपामुपवासानां प्रातरेव हि पारणा इति बचोऽप्यनुसृतं भवति । यदा तु, "नवम्यां पारणं कुर्यादशमीसहिता न चेत् । दशमीसहिता यत्र पारणे नवमी भवेत् ।।" "सप्तजन्मकृतं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति ।" इत्यादीन्यपि वचनानि सप्रमाणकानि । तदा नरमीपारणाविष- यकाणि वाक्यानि कुलधर्मानवेक्ष्य योज्यानि, इति दिक् । सूत-

·तिथ्यर्कः
केपीद पारणं कार्यमेव, "मूतर्फ पारणं कुर्यात्" इति पूर्वमुक्तत्वात् ।
माधवीये कौमेंऽपि-
"काम्योपवासे प्रक्रान्ते त्वन्तरा मृतस्तके ।
तर काम्य व्रतं कुर्यादानार्चनविवर्जितम् ॥” इति ।
"व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्ध होमेर्चने जपे ।
मारब्धे सूतकं न स्यादनारव्धे तु सूतकम् ॥"
इति विष्णुवननाच्च । प्रारम्भस्तु तेनैवोक्तः-
"प्रारम्भी वरण यज्ञे सङ्कल्पो व्रतसत्रयोः ।
नान्दीमुख विवाहादी श्राद्ध पारुपरिक्रिया " इति ।
स्त्रीभिरपि रजोदापे कार्यम् ,
"मारब्धदीर्घतपसां नारीणा यद्रजो भवेत् ।
न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपराधः कदाचन ॥"
इति सत्यव्रतवचनात् । इदं सधवापरमिति केचित् । विधवायास्तु
रजोदर्शने भोजननिषेधात् । श्रीमातामहचरणास्तु विधवाया
रजोदर्शने भोजननिषेधाभावात्तस्या अपि पारणा भवत्येव ।
अस्तु निपेधः, स रागमासभोजननिषेधो न तु वैधः, विधिस्पृष्टे
निपेधानवकाशात्; अन्यथा व्रतहानिः स्यात्, “पारणान्तं प्रतं
ज्ञेयम, इत्युक्तेरिति युक्तमुत्पश्यन्ति । इय मन्वादिरपि, "अश्व युक
शुक्लनवमी" झते वक्ष्यमाणवाक्यात् । कार्तिक शुक्लनयम्या
त्रिरात्रव्रतारम्भ कृत्वा तुलसीविवाहः कार्य इत्युक्तं हेमाद्री पाने-

·विथ्यर्कः "कार्तिक शुक्लनवमीमवाप्य विजितेन्द्रियः । हरि विधाय सौवणं तुलस्या सहित शुभम् ॥ पूजयेद्विधिवद्भक्तथा व्रती तत्र दिनत्रयम् । एव यथोक्तविधिना कुर्याद्वैवाहिक विधिम् ।।" इति । अथ वैवाहिकविशिरक्तः श्रीविष्णुयामले- वसिष्ठ उवाच- "विवाह सप्रवक्ष्यामि तुलस्यास्तु यथाविधि । यथोक्त पञ्चराने वै ब्रह्मणा भापित पुरा ।। अादावेव बने बाथ तुत्तसी स्वगृहेऽपि वा। मासत्रयेण पूर्णन ततो यजनमारभेत् ॥ साम्यापने प्रकर्त्तव्यं गुरशुक्रोदये तथा । अथवा कार्तिक मासि भीष्मपञ्चदिनेषु च ।। वैवाहिकेपु ऋक्षेषु पूर्णिमायां विशेषतः । मण्डपं कारयेत्तन कुण्ड घेदी तथा पुनः ।। शान्तिक च प्रकर्त्तव्य मातृणां स्थापन तथा । मातृश्रादादिक सर्व विवाहात् समाचरेत् ।। ब्राह्मणांच शुचीन स्नातान वेदवेदाङ्गपारगान् । ब्रह्माण दैशिक चेव चतुरश्च तथविनः ॥" चतुरो ब्राह्मणानिति सम्बन्धः । "वैष्णवेन विधानेन वर्द्धनीकलशे यजेत् । मण्डल कारयेत्तन लक्ष्मीनारायणं शुभम् ।।

·तिथ्यर्क. ग्रहयज्ञ पुरा कृत्या मातृणां यन तथा । पवा नान्दीमुखश्राद्ध सौवर्ण स्थापयेद्धरिम् ।। कृत्वा रूप्येण तुलसी लग्ने त्यस्तमिते रवी । वासः शतेन मन्त्रेण वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ।। यदा वध्नेन मन्त्रण कङ्कण पाणिपल्लये । कोदादिति मन्त्रण करग्राहो विधीयते ॥ ततः कुण्डे समागत्य आचार्यैः सह सद्विजैः । आचार्यो वेदिकाकुण्डे जुहुयाच नवाहुतीः ।। विवाहकर्मवत्सर्वं वैष्णव दैशिकोत्तमैः ।" श्रा नवाहुतीरित्युक्तेचियोक्ता नवाहुतयो योध्याः । "कर्तव्यश्च ततो हामा विशेपाद् विधिपूर्वकम् ॥ ॐ नमो भगवते केशवाय स्वाहा, नारायणाय स्वाहा, माधवाय स्वाहा, गोविन्दाय०, विष्णवे०, मधुसूदनाय, निविक्रमाय०, वामनाय०, श्रीधराय, हृषीकेशाय०, पद्मनाभाय०,दामोदराय०, सङ्कपणाय०,उपेन्द्राय०, वासुदेवाय०, अनिरुद्धाय०, अच्युताय०, अनन्ताय०, गदिने, चक्रिणे०, विष्वक्सेनाय०, वैकुण्ठाय०, जनार्दनाय०, मुकुन्दाय०, अधोक्षजाय स्वाहेति । अत्र पञ्चविंशतिनाममन्त्रहामेऽनादिष्ट- द्रव्यकत्वादाज्यहीमः । "प्रदक्षिणाश्च कर्तव्याश्चतस्रो विष्णुना सह । तुलस्याः पाणिग्रहणे वेदिकाया विभावसोः ।।

·विष्यर्फः
शतकुम्भ जपेत्सूक्तं पावपानी विपतः ।
तथैर शान्तिकाध्यायानवमुक्तं तथैव च ॥
जीवरक्तं पुनर्जप्त्वा तथा वैष्णवसंहिताम् ।
शवमल्लरिनिषिर्भरीतूर्यस्य निस्वनैः ॥
गायन्ते मङ्गलं नार्यो माङ्गल्यविधिमाचरेत् ।
दद्यात्पूर्णाहुतिं पश्चादभिपकविधि ततः ॥
ब्रह्मणे पभं दद्यादाचार्य परिधाप्य च।
गां पदं च तथा शय्यामाचार्याय प्रदापयेत् ॥
रविग्भ्यो टापयेद् वखाण्येपां दद्याच्च दक्षिणाम् ।
एवं प्रतिष्ठितां देवीं विष्णुना तु समर्चयेत् ।।
आजन्मोपार्जित पाप दर्शनेन प्रणश्यति ।
वापयेत्तुलसी यस्तु सेवयेच्च प्रयत्नतः ।।
प्रतिष्ठाप्य यथोक्तंन विष्णुना सह मानवः ।
स मोक्षं लभते जन्तुर्विष्णुलोक तथाऽक्षयम् ॥
मामोति विपुलान् भोगान् विष्णुना सह मोदते ।
प्रतिष्ठा थोतुलस्पास्तु इत्युक्ता विष्णुयामले ॥"
वर्द्धनीकलशलक्षणं सिद्धान्तशेखरे-
"सतांगुलसमोत्सेधा विस्तृता स्यानवांगुलाः ।
अंगुलं वक्तविस्तारः कण्ठोसेघश्चतुर्यवम् ।।
ओष्ठन्तु द्वयङ्गल कुर्यात् निर्गमं चैकमङ्गलम् ।
नाल सादीगुलं कुर्यादुत्पलाकृतिवच्छुभम् ।।
-

·-- - तिथ्यर्कः इति इयं युगादिः । तदुक्तं विष्णुपुराणे- "वैशाखमासस्य तु या तृतीया नाम्यसी कार्तिक शुक्लपक्षे । नभस्यमासस्य तमिस्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च मा " पञ्चदश्यमा । रत्नमालायामपि-- "माघे पञ्चदशी कृष्णा नभस्ये च प्रयोदशी । तृतीया माधव शुक्ला नवम्यूर्ने युगादयः ॥” इति । अस्यां गोदानादिकमुक्त विष्णुपुराणे- "अस्मिंश्च गोभूमिहिरण्यवस्त्रदानेन सर्व प्रविहाय पापम् । शूरत्वमिन्द्रस्य सुहृत्त्वमेति माधिपत्यं लभते मनुप्यः ॥" इति । अन श्राद्धमप्युक्तं ब्रह्माण्डे- "आपाढ्यामध कार्तिक्या माध्यां मन्वन्तरादिषु । युगादिषु च दुःस्वप्ने जन्मः ग्रहपीडिते ॥ पौष्ठपद्यसिते पक्षे श्राद्धं कुर्वीत पनतः ।" इत्यनेनास्य नित्यत्वमुक्तम् । "न यस्य द्यावा मन्त्रश्च शतवारं तदा जपेत् । युगादयो यदा शून्याः कुरुते सैव चामियः ॥” इति । विधाने प्रायश्चित्तश्रवणाच्च । अन चतरप्पपि युगादिपु श्राद्धमपराह्न कार्यम् । दान तु शुक्र पूर्वाह, कृष्णेऽपराम। " शुक्ल द्वे तथा कृष्णे युगादि कवयो विदुः।। इति पूक्तिनारदीयवचनात् । श्रर सविमानने भापश्चिच- मृग्विधाने- ·तिघ्यर्कः "रात्रौ भुइक्त वत्सरे तु मन्वादिषु युगादिपु । अभिस्वदृष्टिं मन्त्रश्च जपेदशनपातके " इति । अब समुद्रस्नानमप्युक्त पृथ्वीचन्द्रोदये सौरपुराणे- "युगादा तु नरः स्नात्वा विधिवल्लवणोदधौ । गोसहस्रपदानस्य कुरुक्षेत्रे फल हि यत् ॥ तत्फलं लभते मर्यो भूमिदानस्य च ध्रुवम् ।" इति । अयमेव विधिः सर्व युगादिपु ज्ञेयः । अथात्र प्रसङ्गाद् युगान्ताः पदर्यन्ते । हेमाद्री ब्रह्मपुराणे- "सूर्यस्य सिंहसंक्रान्त्यामन्तः कृतयुगस्य तु । अथ वृश्चिकसंक्रान्त्यामन्तस्त्रेता युगस्य तु ॥ “यस्तु पसंक्रान्त्यां द्वापरान्तस्तु संज्ञया । तथा कुम्भस्य संक्रान्त्यामन्तः कलियुगस्य तु ।। युगादिषु युगान्तेपु श्राद्धमक्षय्यमुच्यते ।" इति । मार्गशुक्लनवमी नन्दिनी। तस्यां त्रिरात्रोपोपित इष्टदेवतां पूजयेत् । तदुक्तं निर्णयामृते भविष्योत्तरे- "मासि मार्गशिरे वीर ! शुक्लपक्षे तु या भवेत् । सा नन्दिनी महापुण्या नवमी परिकीर्तिता ।। यस्तस्यां पूजयेद्देवी त्रिरात्रोपोपितो नरः । सोऽश्वमेयमवाप्योह विष्णुलोके महीयत ॥" इति । माघशुक्लनवमी महानन्दा मोक्ता तत्रैव- ·तिथ्यर्कः १०७ "माघमासे तु या शुक्ला नवमी लोकपूजिता । महानन्दा तु सा मोक्ता सदानन्दकरी नृणाम् ।। तस्यां स्नानं तथा दाजपहोमाभिपेचनम् । सर्व तदक्षयं प्रोक्तं तदस्यां क्रियते नरः ॥ इति । नवमी मन्देन सोमेन सिद्धा। बुधेन विरुद्धा । योगिन्यत्र पूर्व- स्यामिति नवमी निीता । अथ दशमी निीयते । सा तु शुलोतरा, कृष्णा पूर्वा । एतदेवाभिमेत्याहानिराः- "सम्पूर्ण दशमी कार्या परया पूर्वयाऽथया । युक्ता न पिता यस्मातिथिः सा सर्वतोमुखी ॥” इति । हेमाद्रिस्त्वयमच्छिको विकल्प इत्याह- तत्र शास्त्रतो व्यवस्थासम्भवात् । तथा च मार्कण्डेय:- "शुक्लपक्षे तिधि द्या यस्यामभ्युदितो रविः" इति । उपवासे तु पक्षद्वयेऽपि सर्वनिबन्धकारसम्मता पूर्वव कार्या, "दशमी चैव कर्तव्या सदुर्गा सा द्विजोत्तम ! " इति स्फान्दात् "नागविद्धा तु या पष्ठी शिवविद्धा च सप्तमी। दशम्ये कादशीविद्धा नापोप्या सा कयंचन " इति शिवरहस्ये एकादशीविद्धनिषेधाच्च । अथ चैत्रशुलदशम्यां यमपूनन कार्यमित्युक्तं निर्णयामृत देवीपुराणे- ·१०८ तिथ्यर्क: "धर्मराज दशम्यां च पूजयित्वा सुगन्धः । विगतारिनिरातङ्क इह चान्ते परं पदम् ॥” इति । पामोतीति शेपः। ज्येष्ठशुक्लदशमी दशहरा। तदुक्तं हेमाद्री ब्राह्म- "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी हस्तसंयुता । हरते दशपापानि तस्मादशहरा स्मृता ।।" इति । दशपापान्याह मनु:- "अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविधं स्मृतम् ।। पारुष्यमन्तञ्चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः । असम्बद्धालापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् ॥ परवितेप्यभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च मानसं त्रिविधं स्मृतम् ।।" अस्पां दश योगा उक्ताः स्कान्दे- "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः । व्यतीपाते गरानन्दे कन्याचन्द्रे पे रचौ ।। ददायोगे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।" इति । गरः करणम् । श्रानन्दो योगविशेषः । वाराहपुराणे तु पञ्चयोगा उक्ताः- "दशम्यां शुक्लपक्षे तु ज्येष्ठे मासि कुजेऽहनि । अवतीर्णा ह्यतः स्वर्गाद्धस्तः च सरिद्वरा ।।

·१० तिथ्यर्क: हरते दश पापानि तस्मादशहरा स्मृता ।" इति । योगविशेपेग पूर्वा परा वा ग्राह्या । यत्त्वत्र उक्तयोगेभ्यो न्यून- योगे न लानमित्युक्त सिन्धुकारज्येष्ठस्तत्ममाणाभावादुपेक्ष्यम् । वस्तुतस्तु ज्येष्ठ शुलदशम्याः माधान्याद्धस्तादियोगाभावेऽपि केवल- दशम्यां यथोक्तस्नानं कार्यमेव । अस्यां कृत्यमुक्तं भविष्ये- "तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गङ्गाजले स्थितः । यः पठेद्दशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि •चाक्षमः ।। सेाऽपि तत्फलमामोति गङ्गां सम्पूज्य यत्नतः ।" इति । स्कान्देऽपि- यां काश्चित्सरितं प्राप्य दद्यादयं तिलोदकम् । मुच्यते दशभिः पापैः स महापातकोपमैः ॥ इति । अत्र विशेपः काशीखण्डे- "ज्येष्ठमासि सिते पक्षे दशम्यां हस्तसंयुते । गङ्गातीरे तु पुरपी नारी वा भक्तिभावतः ।। निशायां जागरं कुर्याद् गङ्गां दशविधैर्हरे ।। पुष्पैः सुगन्धैनैवेद्यैः फलैर्दशदशान्मितः ॥ प्रदीपर्दशभि पर्दशा.र्गरुडध्वज ! | पूजयेच्छूद्धया धीमान् दशकृत्वा विधानतः ।। साज्यान तिलान् क्षिपेत्तोये गङ्गायाः प्रस्तीर्दश । गुडसक्तुमयान् पिण्डान् दद्याच्च दशमन्त्रतः ॥

·११०
तिथ्यर्कः
नमः शिवाय मथम नारायण्यै पदं ततः ।
दशहरायै पदमिति गङ्गायै मन्त्र एव वै
स्वादान्तः प्रणवादिश्च भवेद्विशासगे मनुः ।
पूजा दानं जपो होमोऽनेनैव मनुना स्मृतः ॥
हेम्ना रूप्येण या शक्तयां गङ्गामूर्ति विधाय च ।
वस्त्राच्छादितबकास्य पूर्णकुम्भस्य चोपरि ।।
प्रतिष्ठाप्यायेद्देवीं पञ्चामृतविशोधिताम् ।
चतुर्भुजां त्रिनेत्रां च नदीनदनिपेविताम् ।।
लावण्यामृतनिप्पन्दसशीलगात्रयष्टिकाम् ।
पूर्णकुम्भसिताम्भोजवरदाभयसत्कराम् ।।
ततो ध्यायेत्सुसौम्याश्च चन्द्रायुतसमप्रभाम् ।
चामरैर्वीज्यमानाश्च श्वेतच्छनोपशोभिताम् ।।
सुघाप्लावितभूपृष्ठां दिव्यगन्धानुलेपनाम् ।
त्रैलोक्यपूनितपदा देवर्षिभिरभिष्टुताम् ।
ध्यात्वा समर्थ्य मन्त्रेण धूपदीपोपहारतः ।
माञ्च तां च विधि वनं हिमवन्तं भगीरथम् ॥
प्रतिमा समभ्यर्च्य चन्दनाक्षतनिमितान् ।
दशमस्थतिलान् दद्याद्दशविप्रेभ्य श्रादरात् ॥
पलं च कुडवस्थ श्राढको द्रोण एव च ।
५
मन्त्रेय

·तिथ्य.
धान्यमानेषु वौदव्या क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ॥
मन्स्यकच्छपमण्डकमकरादिजलेचरान् ।
हंसफारण्डववकचक्रसारसटिडिभान् ।
यथाशक्ति स्वर्णरूप्यताम्रपिष्टविनिर्मितान् ।
अभ्यर्च्य गन्धकुसुमर्गङ्गायां प्रश्पेिद् व्रती ॥
एवं कृत्वा विधानेन वित्तशाठ्यविवर्जितः ।
उपवासी वक्ष्यमाणैर्दशपापैः प्रमुच्यते ॥
अदत्तानामुपादान हि सा चैवाविधानतः ।
परदारोपसेवा च कायिक त्रिविध स्मृतम् ॥
पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः।
असंवद्धमलापश्च वाड्मय स्थाचतुर्विधम् ।।
परद्रव्येष्वभिध्यान मनसाऽनिष्टचिन्तनम् ।
वितथाभिनिवेशश्च मानस त्रिविध स्मृतम् ॥
एतैर्दशपिधैः पापैर्दशजन्मसमुद्भवैः ।
मुच्यते नात्र सन्देहः सत्य सत्य गदाधर ।।
उद्धरेन्नरकाद् घोरादश पूर्वान् दशावरान् ।
वक्ष्यमाणमिद स्तोत्र गङ्गाने श्रद्धया जपेत् ॥” इति ।
इद दशहराकृत्यं मलमासेऽपि कार्यमित्याह हेमाद्राप्यशृङ्गः-
"दशहरासु नोकर्पश्चतुपि युगादिषु” इति ।
दशहराखिति बहुवचन प्रतिपदादितिथ्यभिप्रायेण ।

·११४
तिथ्यर्कः
दशधा संस्थितेदेपिः सर्वरेच प्रमुच्यते ।।
रोगस्यो मुच्यते रोगादापद्भ्यश्च प्रमुच्यते ।
द्विपद्भ्यो बन्धनाद्यैश्च भयेभ्यश्च प्रमुच्यते ।
सर्वान् कामानवाप्नोति प्रेत्य ब्रह्मणि लीयते ।
इमं स्तवं गृहे यस्तु लेखयित्वा विनिक्षिपेत् ॥
नाग्निचौरभयं तत्र पापेभ्योऽपि भयं नहि ।
ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी इस्तसेयुता ।
संहरेत्रिविधं पापं बुधवारेण संयुता ॥
तस्यां दशम्यामेतच स्तोत्रं गङ्गाजले स्थितः ।
यः पठेद्दशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चासमः ॥
सेोऽपि तत्फलमामोति गङ्गां सम्पूज्य यत्रतः ।
पूक्तिन विधानेन यत्फलं सम्मकीर्तितम् ।।
यथा गौरी तथा गङ्गा तस्माद् गार्यास्तु पूजने।
विधिों विहितः सम्यक् सेाऽपि गङ्गापूजने ।।
यथा शिवस्तथा विष्णुर्यया विष्णुस्तथा ह्युमा ।
उमा यथा तथा गङ्गा,चत्तूरूपं न भियते ।।
विष्णुरुदान्तर यच श्रीगौॉरन्तरं तथा ।
गङ्गागार्यन्तरं चैव यो ब्रूते मूढधीस्तु सः॥"
इति काशीखण्डे दशहरास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ आपाढशुक्लदशमी
मन्वादिः। मन्वादयस्तूक्ता मात्स्ये-

·तिथ्यर्कः "अश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी तथा । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ फाल्गुनस्य त्वमावास्या पुष्पस्यैकादशी सिता। पापाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याप्टमी कृष्णा तथाऽपाढी च पूर्णिमा ।। कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पञ्चदशी सिता । मन्वन्तरादयश्चैता दत्तस्याऽक्षयकारकाः ।।" इति । अत्र तथाशब्दाच्छुक्लपदं द्वादशीतृतीययोरन्वेति, अपिशब्दात् सितेति पदस्य दशम्यामप्यन्वयः । मण्डूकप्लुतिन्यायेन माघसप्त- म्यामपि तस्यान्वयः कार्यः। एता मन्वादयः शुक्लपक्षे पार्वा- लिक्यः, कृष्णपक्षे आपरालिक्यो ग्राह्याः, "पूर्वा तु सदा ग्राह्याः शुक्ला मनुयुगादयः । देवे कर्मणि पित्र्ये च कृष्णे चैवापरालिकाः" इति गारुडात् । स्कान्दे-- "मन्यादा च युगादा च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । व्यतीपाने वैधृती च तत्कालव्यापिनी क्रिया " इति । क्रिया स्नानदानादि कर्म । अत्रापि श्राद्धमुक्तं तत्रैच- "कृतं श्राद्धं विधानेन मन्वादिषु युगादिषु । हायनानि द्विसाइस पितॄणां तृप्तिद भवेत् ॥" इति । तच्च श्राद्धं मलमासे सति मासद्वयेऽपि कार्यम् । तदुक्तं स्मृति- चन्द्रिकायाम्- ।

·११२
तिथ्यर्कः
अथान प्रसङ्गादशहरास्तानं लिख्यते । तच्च काशीखण्डे
यावदुपलभ्यमान तावदेव लिख्यते । तत्राद। सङ्कल्पपूर्वक गड़ा
सम्पूज्य पठेत् ।
"ओं नमः शिवाय गङ्गायै शिवदायै नमो नमः ।
नमस्ते विष्णुरूपिण्यै ब्रह्ममूत्यै नमोऽस्तु ते ॥
नमस्ते रद्ररूपिण्यै शाइय ते नमो नमः ।
सर्वदेवस्वरूपिण्यै नमो भेपजमूर्तये ॥
सर्वस्य सर्वव्याधीनां भिपश्रेष्ठ्यै नमोऽस्तु ते ।
स्थाणुजङ्गमसम्भूतविपहन्यै नमो नमः ॥
संसारविपनाशिन्यै जीवनायै नमोऽस्तु ते ।
तापनितयसइश्य प्राणेश्वर्यै नमो नमः ॥
शान्तिसन्तानकारिण्यै नमस्ते शुद्धमूर्तये ।
सर्वसंशुद्धि कारिप्यै नमः पापारिमूर्तये ।।
भुक्तिमुक्तिप्रदायिन्यै भद्रदायै नमो नमः ।
भोगापभोगदायिन्यै भागवत्यै नमो नमः ।।
मन्दाकिन्यै नमस्तेऽस्तु स्वर्गदायै नमो नमः ।
नमस्त्रैलोक्यभूपायै विपथायै नमो नमः ॥
नमस्ते शुक्लसस्थायै क्षमावत्यै नमो नमः ।
त्रिहुताशनसस्थायै तेगोवत्यै नमो नमः ॥
नन्दाग लिङ्गधारिण्यो नारायण्य नमो नमः ।
नमस्ते विश्वमुख्यागै रेवत्यै ते नमो नमः ।।

·११३
तिथ्यर्कः
वृहत्य ते नमस्तेऽस्तु लोकधान्यै नमो नमः ।।
नमस्ते विश्वामित्रायै नन्दिन्यै ते नमो नमः ।
पृथ्व्य शिवामृताय च सुरपायै नमो नमः ।।
पराशरशताधाय ताराय ते नमो नमः ।
पाशजालनिकृन्तिन्यै अभिन्नायै नमो नमः ।।
शान्ताय च वरिष्ठायै वरदायै नमो नमः ।
उस्रायै सुखनग्ध्यै च सनीविन्यै नमो नमः ॥
अमिष्ठायै ब्रह्मदाय दुरितन्यै नमो नमः ।
प्रणतार्तिप्रभञ्जिन्य जगन्मात्रे नमो नमः ॥
सर्वापत्मतिपसाय मङ्गलायै नमो नमः ।
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ! ॥
सर्वस्याति हरे ! देवि ! नारायणि नमोऽस्तु ते ।
निर्लेपाय दुःखहन्यै दक्षायै ते नमो नमः ॥
परापरपरे ! तुभ्यं नमस्ते मोक्षदे ! सदा ।
गङ्गे ! ममाग्रता भूया गङ्ग ! मे देवि ! पृष्ठतः ।।
गङ्गे ! मे पायोरेधि त्वयि गङ्गेऽस्तु मे स्थितिः ।
श्रादा वमन्ते मध्ये च सर्व व गां गते ! शुभे !
त्वमेव भूलमकृतिस्त्व हि नारायणः परः ।।
गङ्ग! त्वं परमात्मा च शिवस्तुभ्यं नमः शिवे !।
य इद पठते स्तोन भक्त्या नित्यं नरोऽपि यः ।।
शृणोति श्रद्धया युक्तः कायवाञ्चित्तसम्भवः ।

·- तिथ्यः "मन्वादिकं तैर्थिकञ्च कुर्यान्मासद्वयेऽपि च " इति । इदं श्राद्ध पिण्डरहितं कार्यमित्युक्तं कालाद”- "पिपुवायनसङक्रान्तिमन्वादिषु युगादिषु । विहाय पिण्डनिर्वापं सर्व श्राद्धं समाचरेत् ।।" इति । विपुवसंक्रान्तिश्राद्धमयनसंक्रान्तिश्राद्धश्च । विपुवसंक्रान्ती द्वे । अयनसंक्रान्ती च द्वे। अत्र प्रसङ्गालब्धावसरेण सक्रा- न्तयो निीयन्ते। नागरखण्डे-- "रके संक्रमणं राशा संक्रान्तिरिति कथ्यते । स्नानदानजपश्राद्धहामादिषु महाफलम् ।।" इति । संक्रान्तिसंज्ञा उक्ता वसिष्ठेन- "अयने द्वे विपुवे द्वे चतस्रः पडशीतयः । चतस्रो विष्णुपयश संक्रान्त्यो द्वादश स्मृताः ।। भापकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने । विपुवती तुलामेपो तयोर्मध्ये ततेोऽपराः॥" तयामध्येऽपनविपुवतोर्मध्ये । "कन्यायां मिथुने मीने धनुष्यपि रवर्गतिः । पडशीलिमुखी प्रोक्ता पडशीतिगुणा फले ॥ वृपश्चिमकुम्भेषु सिंहे चैव यदा रविः । एतद्विषुपद नरम विपुवादधिक फलम्" इति । ऋक्षभेदेनासां नामान्तरापयुक्तानि ज्योतिःशास्त्र- तथा-

·तिथ्यर्क
"मन्दा ध्रुवेषु विज्ञेया मृदा मन्दाकिनी तथा ।
सिप्रे ध्वाक्षी विजानीयादुग्ने घोरा प्रकीतिता ॥
चरैर्महादरी ज्ञेया क्रूर वैश्च राक्षसी ।
मिश्रिता चैव निर्दिष्टा मिश्रितःश्च सक्रमे ॥
इति । ध्रुवाणि रोहिण्युत्तरात्रयम् । मृनि रेवतीचित्रानु-
राधामृगाः । क्षिप्राण्यश्विनीहस्तपुष्याः । उग्राणि पूर्वावयं
भरणी मघा च । चराणि धनिष्ठापुनर्वसुश्रवणस्यातिशततारकाः ।
क्रुराणि ज्येष्ठाामूलानि । मिश्रितानि विशाखाकृत्तिमाः ।
वारभेदेऽपि तान्येव देवीपुराणे-
"सूर्ये घोरा विधी ध्वाइनी भौमवारे महोदरी ।
बुधे मन्दाकिनी नाम मन्दा सुरपुरोहिते ।।
मिश्रिता शुक्रवारे स्याद् राक्षसी स्याच्छनैश्चरे" । इति ।
अत्र स्नान नित्यम्,
"सनान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि दातृभिः ।
तानि नित्य ददात्यर्कः पुनर्जन्मनि जन्मनि ।।
रविसंक्रमणे माप्ते न स्लायाद् यस्तु मानवः ।
सप्त जन्मानि रोगी स्याद् निर्घनश्चैव जायते ॥"
इति शातातपीयेऽनिष्टश्रुतेः।
मेपादिसंक्रमणे दानविशेपमाह विश्वामिनः--
"मेपराक्रमणे भानार्मेपदानं महाफलम् ।
पसंक्रमणे दान गवां प्रोक्त तथैर च ॥

·विध्यक वस्त्रानपानदानानि मिथुने विहितानि हुँ । घृतघेनुमदानं तु कर्कटे परिशस्पते ।। ससुवर्ण पात्रदानं सिंह च विहितं सदा । कन्यापर्यंशे वस्त्राणां सुरभीणां तथैव च ।। तुलामवेशे धान्यानां बोजानामेव चोत्तमम् । कीटप्रवेशे वस्त्राणां वेश्मनां दानमेव च ॥ कीटप्रवेशे वृश्चिक्रप्रवेशे । "धनुःप्रवेशेषत्राणां पानानां च महाफलम् । झपप्रवेशे दारूणां दानमग्नेस्तथैव चे ।। कुम्भप्रवेशे दानं तु गवां मृदुतणस्य च । मीनमवेशे धम्लानमाल्यानामपि चोत्तमम् ॥ दानान्यथैतानि मया द्विजेन्द्राः ! प्रोक्तानि काले तु नरः मदत्वा । प्राप्नोति काम मनसस्त्वभीष्टं तस्मात्मशंसन्ति हि कालदानम् ॥ अयने विपुत्र च विशेष उक्ती बृहद्वसिप्टेन- "अयने विपुवे चैव निरानोपापितः पुमान् । स्नात्वाऽयोर्चयते भानुं सर्वकामफलं लभेत्" । सिहसंक्रान्तो विशेपोद्भुतसारे नारदेनोक्तः- "भानौ सिंहगते चैव यस्य गौः सम्प्रसूयते । मरणं तस्य निर्दिष्ट पद्भिर्मासैन संशयः ।। ततः शान्ति प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । ममतां तत्तणादेव वां गां विप्राय दापयेत् ।। इति ।

·११६ तिथ्य अत्र शान्तिः श्रीमातामहकृतशान्तिमयूखे द्रष्टव्या । मकरसंक्रांती विशेषो विष्णुधर्मोत्तरे-- "उत्तरे त्वयने विषा वस्त्रदान महाफलम् । तिलपूर्वमनवाई दला रोगः प्रमुच्यते ॥” इति । विष्णुरहस्येऽपि- "तस्यां कृपणतिलैः स्नानं कार्य चोद्वर्तन तिलैः । तिला देयाश्च विप्रेभ्यः सर्वदेवात्तरायणे ॥ तिलाश्च भक्षयेत्पुण्यान् हातव्याश्च तथा तिला। तिलनेलेन दीपाश्च देयाः शिवगृहे शुभाः ॥ इति । इद च दानादिक पुण्यकाले कार्यम् । पुण्यकालस्तु सामान्यत उक्तो देवलेन- "संक्रान्तिसमयः सूक्ष्मो दुर्जेयः पिशितेक्षणैः । तद्योगादप्यपश्चार्ष त्रिंशन्नाड्यः परिविताः ॥" इति । अनापत्रिंशद्ध, निशदिति केचित् । तत्त्व तूमधश्चेति मिलिया निशदिति । तदुक्तं देवीपुराणे--- "अतीतानागतो भागो नाड्यः पञ्चदश स्मृताः। इति । भौगो विहितस्नानाधनुष्ठानम् । शातातपः-- "या या सनिहिता नाड्यस्तास्ताः पुण्यतमाः स्मृताः ॥ इति अथ विशेषः स्कान्दे- "कुलीरे विशदेवाया मकर विशदुत्तराः" इति । कुलीरः कर्कटः। चौपायन:-

·१२०
तिथ्य:
"पुण्यं विषयति मोक्तं दशपूर्वा दशापराः ।" इति ।
स्कान्दे--
"पटशीतिमुखेऽतीते नाड्यः पञ्चदश स्मृताः" इति ।
वसिष्ठ:--
"पुण्यकालो विष्णुपयाः पाक् पश्चादपि पोडश: ।" इति ।
पदा पूर्वभगिनी संक्रान्तिः सूर्योदयाचरमुत्तरभोगिनी सूर्या-
स्तादव्यवधानेन द्वित्रिपलव्यवधानेन वा पूर्व भवति तदा
पुण्यकालमाह वृद्धवसिष्ठः-
“अनि संक्रमणे कृत्स्नमहापुण्य प्रकीर्तितम्" । इति ।
राम्रो संक्रमणे विशेषमाह स एव --
चौ संक्रमणे भानादिनादं स्नानदानयोग । इति ।
गोभिलोऽपि-
"रात्रौ संक्रमणे भानार्दिवा कुर्यात्तु तक्रियाम् ।
पूर्वरमात् परता वापि प्रत्यासत्तेश्च तत्फलम् ।।
अर्द्धरात्रादघस्तस्मिन् मध्याह्नस्योपरि क्रिया।
ऊर्ध्व संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात् महरद्वयम् ।।
पूर्णे चेदर्द्धरात्रे तु यदा संक्रयते रविः ।
माहुदिनद्वयं पुण्यं मुक्तवा मकरकर्कटी ।" इति ।
रात्रावयने विशेपो भविष्योत्तरे-
"मिथुनाद कर्कसंक्रान्तियदि स्यादेशमालिनः ।
मभाते वा निशीथै वा कुर्याददनि पूर्वतः ।।

·१२१
-
तिथ्यः
कामुकं तु परित्यज्य झपं संक्रमते रविः ।
पदोपे वार्द्धरात्रं वा स्नानं दा परेऽहनि " इति ।
बौधायनोऽपि-
"अर्द्धरात्रे तय वा संक्रान्तौ दक्षिणायने ।
पूर्वमेव दिनं ग्राह्य यावनोदयते रविः ॥
अस्तं गते सवितरि मकरं याति भास्करः ।
प्रदोपे वार्द्धरात्रे वा स्नानं दानं परेऽहनि ॥" इति ।
वृद्धगायोऽपि-
"यद्यस्तमयवेला मकरं याति भास्करः ।
प्रदोपे वार्द्धरात्रे वा स्नानं दानं परेऽहनि ।" इति । ।
यस्तु-"राहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु ।
स्नानदानादिकं कार्य निशि काम्यत्रतेषु च ॥"
इति योगिवचनाद् रात्रिसंक्रमणे निश्यपि स्नानदा-
नादिविधिः :-तस्य देशाचारेण व्यवस्था वोध्या । हेमाद्री
ब्रह्मपुराणे-
"शुक्लपक्षे तु सप्तभ्यां यदा संक्रमते रविः ।
महाजया तदा सा वै सप्तपी भाकरमिया ॥
स्नानं दानं तपो होमः पितृदेवादिपूजने ।
सर्व कोटिगुणं प्रोक्तं तपनेन महौजसा ।।
यस्त्वस्यां मानवो भक्तया घृतेन स्नापयेद्रविम् ।
सोऽश्वमेधफलं प्राप्य ततः सूर्यपुरं बनेत् ।।

·१२२
तिथ्यर्कः
पयसा स्लापयेद् यस्तु भास्करं भक्तिमान्नरः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो याति सूर्यसलोकताम् ॥” इति ।
अत्र मकरसंक्रान्तेरुत्तरमृतुत्रयात्मरमुत्तरायणम् । कर्कसंक्रान्ते-
रुत्तरमृतुत्रयात्मक दक्षिणायनं चोक्त रत्नमालायाम्-
"शिशिरपूर्वमृतुत्रयमुत्तरं ह्ययनमाहुरहश्च तदामरम् ।
भवति दक्षिणमन्यहतुत्रयं निगदितारजनी मरुतां च सा ॥"
इति । ऋतुरत्र सौरात्मको ज्ञेयः,
"सौरतु त्रितयं प्रदिष्टमयनं च” इति दीपिकायामुक्तः ।
सौरतु स्तूक्तो रत्नमालायाम्-
"मृगादिराशिद्वयभानुभोगात् पहर्तवः स्युः शिशरो वसन्तः ।
ग्रीष्मश्च वर्षा च शरच्च तद्वद्धमन्तनामा कथितान पठः।। इति ।
मृगो मारः। उत्तरायणे गृहमवेशादिकम प्रशस्तमुक्तं ज्योति:-
शाने-
"गृहप्रवेशविदशमतिष्ठाविवादचौळचतवन्धदेवम् ।
सौम्यायने कर्म शुभ विधेय यहर्दितं तत्खलु दक्षिणे च ॥"
तथैव सत्यवतः-
"देवतारामाप्यादिमतिष्ठोदङ्मुसे रखा।
दक्षिणाशामुरखे पुर्वग्न तत्फलमानुपात् 11" इति ।
नारसिंहायुप्रदेवतानां दक्षिणायनेऽपि प्रतिष्ठा कार्या ।
तदुक्तं बसानससंहितापाम्-

·तिथ्यर्कः १२३ "मातृभैरववाराइनारसिंहत्रिविक्रमाः । महिपासुरहन्त्री व स्थाप्या वै दक्षिणायने ।" इति । पतिष्ठायां विशेपस्तु मनीपिभिर्मत्कृतपतिष्ठापद्धता द्रष्टव्य इति दिक् । अथाश्विन शुक्लदशमी विजयदशमी । अस्यामपराहव्यापित्यामपराजितां देवीं सम्पूज्य सीमोल्लवन कार्यम् । आश्विनशुलपक्ष प्रक्रम्योक्तं स्कान्दे- "दशम्यां तु नरैः सम्यक पूमनोयाऽपराजिता । ऐशानी दिशमाश्रित्य अपराहे प्रयत्नतः" इति । तनव- "आश्विनस्य सिते पक्षे दशमी नवमीयुता। सीमानं मयेत्तस्यां मुहूर्ते विनयाभिधे ।। दशम्येकादशीयुक्ता न कार्या जयकाक्षिमिः ।" इति । विजयकाल उक्तो धर्मचिन्तामणी- "आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्या तारकादये। स कालो विजयो शेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ इति । रनकोशेऽपि- "ईपत्सन्ध्यामतिक्रान्तः किञ्चिदुदिन्नतारकः । विजयो नाम कालोऽयं सर्वकार्यिसाधकः ॥” इति । इयं तिथिद्वैधे यद्युत्तरैव श्रवणयुक्ता तदाऽपराजितापूननसीमोल्ल- जनादा सैव कार्या, श्रवणयोगस्याधिक्यात् । - ·१२४ तिथ्यर्कः तदुक्तं व्रतहेमाद्रौ कश्यपेन- "उदये दशमी किञ्चित् सम्पूर्णकादशी यदि । श्रवणसं यदा काले सा तिथिविजयाभिधा ।। श्रवणः तु पूर्णायां काकुत्स्थः मस्थितो यतः । उगाइयेयुः सीमान तद्दिनः ततो नराः" इति । श्रन्येषु सर्वपक्षेषु नवमीयुक्ता माया, "या पूर्ण नवमीयुक्ता तस्यां पूज्याऽपराजिता । क्षेमार्थ विजया च पूर्वोक्तविधिना नरैः । नवमीशेपयुक्तायां दशम्यामपराजिता । ददानि विनयं देवी पूजिता जयवर्धिनी ॥ यात्रिने शुक्लपक्षे तु दशम्यां पूजयेन्नरः । एकादश्यां न कुर्वीत पूनन चाऽऽपराजितम् ॥" इति स्कान्दोक्तः। अत्र यादपिकस्वल्पदशम्या एव श्राण- योगे 'यां तिथिम्' इत्यादिना साकल्यमादायापरावेऽपराजिता- पूजन भवति । नैवं पक्षान्तरेचितमिति ज्ञापनार्यमुक्तम् "एका- दश्यां न कुर्वीत" इति। अस्यामेर दशम्यां सायंकाले देगा- न्तरयानिभिर्नरः देशान्तरे याना कार्या, "पाश्चिनस्य सिते पक्षे दशम्या सर्वराशिपु । सार्यकाले गुभा पात्रा दिवा वा विजयक्षणे ॥ एकादशमुहूर्ता यो विनयः परिकीर्तितः । तस्मिन् सबै विधातच्या याना विजयका सिभिः ॥"

·विध्यर्क
१२५
इति भृगुक्त। अत्र सर्वराशिप्विनि कथनाचन्द्रानुकूल्प नापे-
क्ष्यमित्याशयः। ननु सायंकाले याना विहिता पुनरपि तस्मि-
न्नेव वाक्ये दिवा विजयलक्षणे काले च विहिता । तथा च
विरोध इति चेन्नैवः यदा दिनद्वयेऽपि सायंकालावच्छेदेन दशमी
न सदा द्वित्तीयदिन एकादशमुहूर्ते याना विधातव्येत्येतदर्यमेका-
दश्यां यात्रानिषेधात् ।
तथा च स्कान्दे स्मर्यते--
"दशमी यः समुल्लच प्रस्थान कुरते नरः।
तस्य संवत्सर राज्ये न कापि विजयो भवेत् ॥” इति
अस्यां कृत्यमुक्त भविप्ये-
शर्मी सलक्षणोपेतामीशानाशामतिष्ठिताम् ।
सम्पाद्यं तां च सम्पूज्य ईशानीसन्मुखो भवेत् ।।
प्रार्थनामन्त्री तय-~-
"शमी शमयते पाप शमी लोहितकण्टका ।
*धारयव्यर्जुनास्त्राणां रामसंवाददायिनी ।।
करिष्यमाणयानाया यथाकाल सुख मम ।
तर निर्विघ्नकर्ती त्वं भव रामप्रपूजिता ।" इति ।
"गृहीत्वा साक्षतामार्दा शमीमूलगता मृदम् ।
गीतादिननिर्णोपरानयेत्स्वगृह प्रति ।।
'धारिण्यर्जुनवाथाना रामस्य प्रियवादिनी' इत्यपि पाठः स्मयते ।

·-
तिथ्यर्फः
ततो भूपणवस्त्रादि धारयेत्खननैः सह ।" इति ।
राज्ञां विशेपोऽत्र हेमाद्रौ-
"मन्टी वैदिकपीराणैः पूजयेच शमीतरम् ।
श्रमङ्गलानां शमनी शमनी दुष्कृतस्य च ॥
दुःस्वप्नशमनी धन्यां प्रपद्य शमी शुभाम् ।
रिपोःमतिकृति कृत्या ध्यात्वा या मनसाऽथ तं ।।
शरेण स्वर्णपुढेन विद्धयद् हृदयमर्मणि ।
पूज्यान द्विजांच सम्पूज्य वखाद्यश्च पुरोहितान् ।।
गजवाजिपदातीनां प्रेताकौतुकमाचरेत् ।
जपमङ्गलशब्देन ततः स्वभवनं विशेत् ।।
नीराज्यमानः पुण्याभिर्गणिकाभिः सुमङ्गलम् ।
य एव कुरते राना वर्षे वर्षे महोत्सवम् ॥
आडरारोग्यमेश्वर्य विनयं च स गच्छति ।" इति ।
अपरार्के पुराणसमुच्चये--
"कृत्या नीराज राना यशष्य यथाक्रमम् ।
शोभनं सजनं पश्येज्जलगोष्टादिसन्निधौ |"
इयं पहाभिषेके परा ग्राणा,
"ईशस्य दशमी शुक्लां पूर्व विद्धां न कारयेत् ।
श्रयणेनापि संयुक्तां रात पहाभिपंचने "
इति ज्योतिर्निपन्य नारदोक्तः ।
.

·.
तिथ्यर्कः
१२७
अस्यां तैलाभ्यङ्गं कुर्यात,
"श्रावण्यां बलिराज्ये च वसन्ते वत्सरे तथा ।
उत्सवेषु च सर्वेषु दमने च पवित्रके।
तैलाभ्यङ्गं प्रकुर्वीत न शुद्धं स्नानमाचरेत् ।
बलिराज्ये वसन्ते च विनये श्रावणीदिने ।
तैलाभ्यङ्गो न दुष्येत सक्रान्त्यर्ककुजादिभिः।"
इति वचनात् ।
अथ दशादित्यवतम् । यदा शुक्लदशम्यां भानुवारस्तदा
कार्यम् । तदुक्तं भविष्ये-
"वक्ष्ये सौरव्रतं पुण्यं दुर्दशानाशकारकम् ।
भानुवारे सिते पक्षे दशम्यां चैव नारद! ।।" इति ।
अथ दशमीनियमा हेमाद्री कौमें-
"कांस्यं मांसं मसूरं च चरणकान् कोरदूपकान् ।
शाकं मधु परान च त्यजेदुपवसन स्त्रियः ।"
उपवसन् उपवासं करिष्यन्नित्यर्थः । कान्दे-
"कांस्य मासं मसूरं च सौरं चाऽनृतभापणम् ।
पुनर्भोजनमभ्यासं दशम्यां परिवर्जयेत् ॥” इति ।
दशमी गुरवारेण सिद्धा।
भीमेन क्रकचाख्या विरुद्धा।
योगिन्यस्यामुत्तरस्याम् । इति दशमी निर्णीता।
अधकादशी निीयते । तन्नादावेकादशीमहिमा हेमाद्री
गारडे-
.

·+ १२८ चिथ्यर्कः "एकादशीचतं भक्तया यः करोति सदा नरः। स विधालोकं नमति याति विष्णोः सरूपताम् ॥" इति । नारदीयपुराणे- "यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति सम्माप्ते हरिवासरे ।। तानि पापान्यवामोति भुजानो हरिवासरे " तथा-"वैष्णवो वाथ शैवो वा कुर्यादेकादशीव्रतम् ।" अग्निपुराणे- "एकादश्यां न भुञ्जीत व्रतमेतद्धि वैष्णवम् ।" इति । अत्र केचिद् वाक्येषु श्रूयमाणो 'न भुञ्जीत' इति ना, भोजनमतिपेधार्थः, किन्तु व्रतशब्दसमानाधिकरण्यात् 'नेक्षेतोद्यन्त- मादित्यम्' इतिवत् पर्युदासकृत्त्या भोजनपतियोग्यभानन- सङ्कल्पप्रतिपादकः तेन हेतुना तैर्वचनैरभाजनसवल्परूपमुप- वासाख्यं व्रतं विधीयते । अत्राधिकारिण आह कात्यायन:- "अष्टवर्षाधिको मयो अपूर्णाशीतिवत्सरः । एकादश्यामुपवसेत् पक्षयोरुभयोरपि ।" इदं गृहिव्यतिरिक्तपरम् , "एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोभयोरपि । वानप्रस्थो यतिश्चैव शुक्लामेव सदा गृही " इति कूर्मपुराणात् । इदं च व्रतं शक्तिमता कार्यम् । तथा च ब्रह्मवैवर्ते--

·१३०
विध्यर्कः
सहस्रसमितां देवीं जपेद्धा प्राणसंयमान् ।
कुर्याद् द्वादशसंख्याकान यथाशक्ति च सा (2)नरः ॥ इति
नारी तु भायनुज्ञयैव व्रतं कुर्यात,
"नारी खल्वननुज्ञाता पित्रा भर्ना सुतेन च ।
निप्फलं तु भवेत्तस्या यत्करोति व्रतादिकम् ।।"
इति मार्कण्डेयपुराणात् ।
यत्तु मनुचिष्णुभ्यामुक्तम्-
"नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपणम् ।
पत्या जीवति या नारी उपवासवत चरेत् ॥
श्रायुः संहरते भतुर्नरकं चैव गच्छति ।" इत्ति,
तद् धननुमतापवासविषयमिति हेमाद्रिः। शुद्धोपवासविषय.
मिति सारम् ।
अधैकादशीव्रतं सूतकेऽपि कार्यमित्युक्तं हेमापरायोर्वराहपुराणे-
"मूतके तु नरः सात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् ।
एकादश्यां न सुजीत व्रतमेतन्न लुप्यते ।।
एकादश्यां ततोऽमुक्त्वा सूतकान्ते जनार्दनम् ।
पूनपिला विधानेन पूजयेच द्विजोतमान् ।।
मृतसे तु न भुजीत एकादश्यां सदा नरः ।
द्वादश्यां तु समश्नीयात् स्नात्वा विष्णुं प्रणम्य च ॥" इति ।
पुलस्त्व:-
"एकादश्यां न भुञ्जीत नारी हो रनस्यपि ॥ इति ।

·- तिथ्यर्कः १३१ उपवासदिने वर्जनीयमाइ सुमन्तुः- "विहितस्याननुष्ठानमिन्द्रियाणामनिग्रहम् । निपिद्धसेवनं नित्यं वर्जनीय प्रयत्नतः " इति । देवल:- "ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च सत्यमामिपवर्जनम् । व्रतेप्वेतानि चत्वारि चरितव्यानि नित्यशः ॥" इति । ब्रह्मचर्ये भेदकान्याह स एव- "स्त्रीणां तु प्रेक्षणात् स्पर्शात् ताभिः संकथनादपि । भिद्यते ब्रह्मचर्यन्तु न दारेष्तुसङ्गमात् ॥" अत्र प्रेक्षणादिकं सरागमेव ग्राह्यम् । तेन मातृतत्तुल्यादिदर्शने न देोपः । उपवासदूपकाण्यपि स एवाह- "असकृज्जलपानाच सकृत्ताम्बूलभक्षणात् । उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वापाच मैथुनात् ॥” इति । अथोपवासनियमेषु नित्यकाम्योपवासभेदाद्विशेषः कथ्यते । तत्र देवल:- "दशम्याकभुक्तस्तु मांसमैथुनवर्जितः । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि ॥" इति । अयश्चैकभक्तादिनियमः काम्योपवासे न तु नित्योपासे, "सायमाद्यं तयारद्वोः सायं पातश्च मध्यमे । उपवासफलभेप्सुर्जह्याद्भक्तचतुष्टयम् ॥

·तिथ्यर्क: नित्योपवासी यो मर्त्यः साय' प्रातमु निक्रियाम् संत्यजेन्मतिमान विमः सम्पाप्ते इरिवासरे ॥" इति विष्णुवचनात् । विम इत्युपवास्युपलक्षणम् | कांस्यमांसनिपेधा अपि पूर्वोक्ताः काम्योपवासविपये एवं- व्यवतिष्ठन्ते, "कांस्य मांसं मसूरञ्च पुनर्भेजिनमैथुने । द्यूत पद्याम्युपानं च फलमेप्सुर्विवर्जयेत् ।।" इति विष्णुधर्मोचरात् । मांसमधयोर्येपांमाप्तिस्तेपामेव निपेधः । अभ्युपानमसकृत् । उक्तनियमोपेतः कर्ता स्नानोत्तरमुपवास सङ्कल्पयेत् । तत्र मन्त्रमाह देवल:- "एकादश्यां निराहारो भूत्वाऽहमपरेऽहनि । मोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष ! गतिर्भव ममाच्युत ! " इति । फलाहारपक्षे फलाहारो भूत्वेति कल्प्यम् । कचित्तु स्थित्वाह- मित्यापि पाठः ।। अर्थकादशीनिर्णयः। सा द्वेषा, शुद्धा दशमीविद्धा च । तत्र शुदा निविधा, द्वादश्यधिकोभयाधिकानुमयाधिकभेदाम् । यत्तु माधवाचार्यादिभिः गुदायाधातुर्विष्यमुक्तम्, तन्न मनादरम्, आधभेदस्यैवासम्भराव, तयाहि । एकादश्याधिक्ये नारद- वाक्यं लिखितम्- "गापूर्णकादमी यत्र द्वादश्या रद्धिगामिनी । द्वादश्यां लहनं कार्य प्रयोदश्यां तु पारणम् ।।"

·-- तिथ्यर्कः १३३ तत्रैतादृशतिथिद्धयनन्तरमुत्तरतिधेराकस्मिको ह्येताहशो हासो दुर्लभः ! ' वचन तु वक्ष्यमाणस्मातकादशीनिर्णायकस्कान्द- वचनार्थेन समान वाध्यम् । "तंत्रादी वैष्णवान् प्रति शुद्धोक्ता गाण्डे- "उदयात्माग्यदा विष ! मुहूर्तद्वयसंयुता । सम्पूर्णकादशी ज्ञेया तत्रैवोपवसेद् गृहो ।" सम्पूर्णा शुद्धत्यर्थः। गृही वैष्णवः । भविष्यपुराणे- "अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते । सा विन्द्वैकादशी तत्र पापमूलमुपापणम् ॥ दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। नैवोपोप्यं वैष्णवेन तदिनैकादशीव्रतम् ॥" अरुणोदयस्वरूपं हेमादौ स्मृत्यन्तरे- "निशि प्रान्ते तु यामाः देववादित्रवादने । सारस्वतानध्ययने चाणादय उच्यते ॥ वैष्णवलक्षणन्तु स्कान्दे-- "परमापदमापन्नो हर्षे वा समुपस्थिते । नैकादशी त्यजेद् यस्तु यस्य दीक्षा तु वैष्णवी ।। समात्मा सर्वभूतेषु निनाचारादविप्लुतः । विष्ण्यर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते ॥” इति । द्वादश्याधिक्ये स्कान्दे- ·. १३४ तिथ्यर्कः "पूर्णाप्येकादशी त्याज्या पद्धते द्वादशी यदि । द्वादश्यां लहुन कार्य द्वादश्यामेव पारणा !" इति । उभयाधिक्ये भृगुः- "सम्पूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । तम्रोपाप्या द्वितीया तु परता द्वादशी यदि ।।" इति वैष्णवान पति एकादशीनिर्णयः । अयं पश्चराबायागमदीक्षा- होनाः स्मार्ता इति व्यवहियन्ते, तेपामैकादशी 'निर्णीयते । सापि द्वेधा, शुद्धा सूर्योदयकाले दशमीसत्त्वेन विद्धा च, "सूर्योदयस्पृशा ह्येषा दशम्या गर्हिता सदा !” इति स्मृतेः; "अतिवेधादयः पूर्वे ये बेधास्तिथिषु स्मृताः । सर्वेऽप्यवेधा विज्ञया वेधः सूर्योदये स्मृतः ॥" इति स्मृत्यन्तरवचनाच्च । तत्र शुद्धा. चतुर्दा केवलकाद- श्यधिका, केवलद्वादश्यधिका, उभयाधिका, अनुभयाधिका चेति । तत्रैकादश्याधिक्ये स्कान्दे- "प्रयमेऽहनि सम्पूर्णा क्याप्याहोरात्रसंयुता । द्वादश्यां तु तथा तात ! दृश्यते पुनरेव सा॥ पूर्वा कार्या गृहस्थैश्च यतिभिश्चोचरा विभो !" इति । एतच्च परे धुर्वादश्यमाने विज्ञेयम् । तया च स्मृत्यन्तरे- "पुन: प्रभातसमये घटिकैका यदा भवेत् ।।

·. तिथ्यः १३५ एकादशीत्यर्थः । "अनोपवास। विहितश्चतुर्थाश्रमवर्णिनाम् । विधवायाश्च तत्रैव परतो द्वादशी न चेत्.॥" इति । अत्र गृहस्थयतिपदे सकामनिष्कामपरे शेये, "सम्पूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । पूर्वामुपवसेत्कामी निप्कामस्तूत्तरां वसेत् ॥" इति मार्कण्डेयवचनात् । द्वादश्याधिक्ये नारदा- "न चेदेकादशी विष्णो द्वादशी परतः स्थिता । उपोप्यैकादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदम् ।।" इति । उभयाधिक्ये तु सर्वैः परा कार्या। तदुक्तं गारुडे-- "सम्पूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । सर्वेरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि ॥" पामेऽपि- "अविद्धापि च विद्धा स्यात्परता द्वादशी यदि " अनुभयाधिक्ये सूत्तराभापक्रममाणाभावात् पूर्वैव । श्रय विद्धापि चतुर्विधा। तत्र विकादशीमात्राधिक्ये गृहिण विद्धायामेवोपवासः । तदुक्तं प्रचेतसा- "एकादशी विटद्धा चेच्छुकले कृष्णे विशेपतः । उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद् गृही ।।" इति । विद्धायां द्वादशीमानाधिक्ये तु परेधुरुपवासः। तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते व्यासेन-

·-
.
१३६
विथ्यर्कः
एकादशी यदा लुप्ता परता द्वादशी भवेत् ।
उपोप्या द्वादशी तत्रयदीचरेत्परमों गतिम् । इति ।
पूर्वदिने दशमीसंयोगात्परदिने वृद्धाभावाच्च लुप्तति
निर्देशः । विद्धायामुभयाधिक्ये तु परेव । .
शुद्धायामुपयाधिक्ये परा'चेत् क्रियते, तदा विद्धायां
किमु वक्तव्यम्, इति कैमुतिकन्यायात् । विद्धायामनुभयाधिक्ये तु
विदामेवोपापयेत्,
"यदि दैवातु संसिद्ध्यैदेकादश्यां तिथिनेयम् ।
तत्र ऋतुशतं पुण्यं पारणे द्वादशी भवेत् ।।" इति नारदीयात् ।
इदं व्रतम्,
"न करोतीह यो मूढ एकादश्यापोपणम् !
स नरो नरक याति रौरवं तमसारतम् ॥"
इति सनत्कुमारवचनान्नित्यम् । काम्पश्चोक्तं का--
"यदीच्छेद् विष्णुसायुज्यं श्रियं सन्ततिमात्मनः ।
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि ॥ इति ।
फाम्यस्यास्यासमापने देोप उक्तो पराः-
"परिगृह्य व्रतं सम्यगेकादश्यामुपोपणम् ।
न समापयते यस्तु स याति नरकं नरः ॥” इति ।
नैमित्तिककाम्याधुपवासा तु कृप्णायामपि विधेयो।
तत्र नैमित्ति माधवीये स्मृत्यन्तरे--
-

·। तदाह 1 तिथ्यर्फ १३७ "शयनीबोधिनीमध्ये या कृपणैकादशी भवेत् । सैवोपोप्या गृहस्थेन नान्या कृपणा कंदाचन ॥” इति । काम्पन्तु वर्ष स्कन्दपुराणे- "पितृणां गतिमन्विच्छन् कृष्णायां समुपापयेत् ।। इति । दिनक्षये पूत्रगृहस्थेनोपवासो न. कार्य: पितामह :- "एकादश्या दिनक्षये उपचास करोति यः । तस्य पुजा विनश्यन्ति मघायां पिण्डतो यथा ॥” इति । दिनक्षय, उक्तः पाय- • "दो विध्यन्तावेकवारे यस्मिन् सः स्यादिनलयः ॥ इति । वसिष्ठः- "एकस्मिन् सापने त्यहि तिथीना नितय यदा । तदा दिनक्षयः प्रोक्तस्तन साहसिकं फलम् ॥" उपवासनिपेयेऽनुकल्प उक्तो वायवीये- "उपवासनिपेधे तु भक्ष्य किश्चित्मकल्पयेत् । न दुष्यत्युपंथासेनापरासफल लभेत ॥" भल्याण्यपि तत्रैव- "नक्त विप्यान्नमनादर्न वा फल तिलाः क्षीरमयाम्पु पाज्यम् । यत्पश्चगव्यं यदि वापि वायुःप्रशस्तमनोत्तरमुत्तरम" इति । अनोपस्थितत्वाद् हरियाण्युच्यन्ते परिगिप्टे- 4.

·. १३८ विध्यर्क: "इविष्येषु यवा मुख्यास्तदनु ब्रोहयः स्मृताः । मापकोद्रवगौरादीन् सर्वाभावेऽपि वर्जयेत् ।।" इति । भविष्योत्तरेऽपि- "ईमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यमुद्गो.यवास्तिलाः । ' कलायक गुनीवारा वास्तूक दिलमाचिका ।। पप्टिका कालशाकं च मूलकं केमुकेतरन् । कन्दः सैन्धवसामुद्रे लवणे मधुसर्पिपी। पयोऽनुधृतसारं च पनसान हरीतकी ।.. पिप्पली जीरकञ्चैव नागरङ्गश्च तिन्ति णी । कदली लवली धात्री फलान्यगुडमैक्षवम् । अवेलपर्क मुनयो हविप्याणि प्रचक्षते ॥" हेमन्ते भवं हैमन्तिक वस्तु । तदप्यनिपिद्धं ग्राह्यम् । सितास्विन्नं सितया वालुकया स्विन्नं भर्जितम् । धान्यं तण्डुलाः । कलाया: सतीनकाः । "कलायस्तु सतीनकः" इत्यमरः । लोके मटरधान्य- मुच्यने । वास्तूकं वधुवेति प्रसिद्धः शाकः । हिलमोचिका हिलसा । कालशाकः कालकम्, मरिचेति हिन्दीभापायां प्रसिद्धम् । केमुक फेमुन्ना मूलकविशेषः । नागरगं नारिङ्गम्, 'ऐरावतो नागरगो नारिझो भूमिजम्बुके इत्यमरात् । यत् नार शुङ्गीति व्याख्यातं सिन्धौ तन मूलं मृग्यम् । लवली हफरिवहोति लोके प्रसिद्धा । यतैलपमित्युक्तद्रव्याणां विशे- पणम् । अत्र पयःसर्पिपी गव्ये इत्यस्तु पसङ्गागतम् ।

·-
विध्यर्कः
अथ प्रकृतमनुसंघीयते ।
एकादश्यां भोजने प्रायश्चित्त स्मृत्यन्तरे-
"थर्के पर्वद्वये रात्रौ चतुर्दश्यहमी दिवा ।
एकादश्यामहेरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥” इति ।
अथ चैत्रशुक्लैकादश्यां दमनेनायित्वा विष्णुरान्दोलनीयः ।
तदुक्तं निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे--
"चैत्रमासस्य शुक्लायामेकादश्यान्तु वैष्णवैः ।
आन्दोलनीयो देवेशः सलक्ष्मीको महोत्सवे ।।
दमनेनार्चयित्वाऽथ रात्री जागरण चरेत् ।" इति ।
अथ दमनकानयनमकार उक्तोऽगस्त्यसंहितायाम्-
"प्रातः स्नात्वा समभ्यर्च्य देवेशं विधिवन्नरः ।
उपवासेन देव! त्वां तापयामि जगत्पते ।।
कामक्रोधादया ह्येते न मे स्युर्वतघातकाः ।
एवं विज्ञाप्य देवेशं गुरुपादौ प्रणम्य च ॥
गच्छेदमनकाराममेकादश्यां सुशोभितम् ।,
क्रमेणाऽऽगत्य तत्रैव पूजयेच्चन्दनादिना ।।
नेष्यामि रामपूजार्थमिति सम्भार्थ्य तनमेव ।
उत्साध्य पञ्चगव्येन प्रोत्य प्रक्षाल्य वारिणा ।
धातेन वाससाऽच्छाद्य निधाय पटले नवे।
पटले वंशादिपाने।
घण्टापुरुषसूक्तादिस्वनैः स्वगृहमानयेत् ।।"
.

·. १४० विध्यर्कः इत्यानीय, किञ्चिद्देवाय दत्वा मार्थयेत् । "आमन्त्रिताऽसि देवेश ! पुराणपुरुपोत्तम ! | अतस्त्वां पूजयिष्यामि सानिध्यं कुरु केशव ! ।।" इत्थमामन्त्रय, पुष्पाञ्जलिं दत्वा, उर्वरितं दमनकं सम्पूज्य प्रातः पूनार्थ स्थापयेत् । अस्यां वैशाखस्तानारम्भ उक्तः पाने- ."मधुमासस्य शुक्लायामेकादश्यामुपोपितः । पञ्चदश्यां च भी वीर ! मेपसन्क्रमणेऽपि वा ।। वैशाखे माननियमं ब्राह्मणानामनुज्ञया । मधुसूदनमभ्यर्च्य कुर्यात्सङ्कल्पपूर्वकम् ।।" इति । सङ्कल्पमन्त्रस्तत्रैव- "वैशाख सक मास मेपसङ्क मणे रवः । • प्रातः सनियंग सांस्ये प्रीयतां मधुसूदनः ।। मधुइन्तुः प्रसादेन ब्राह्मणानामनुग्रहाद । निर्विघ्नमस्तु में पुण्यं वैशाखसानमन्वहम् ।। माधवे मेपर्ग:भाना मुरारे । मधुसूदन ! | प्रातःसानेन मे नाथ! फलदो भव पापहन् ! " इति । स्नानाथ तीर्थान्युक्तानि तत्रैव- "मेपसङ्क्रमणे भानो माधये मासि यवतः । महानद्यां नदीवीर्थे नदे सरसि निझरे॥ देवरखातेधवा स्नायायथामाप्ते जलाशये। दीपिकाकूपयापीपु नियतात्मा हरिं सरन् ।" इति । * ·तिथ्यर्कः १४१ अन नियमा अपि तत्रैव- "तुलसी कृष्णगौराख्या तयाऽभ्यर्च्य मधुद्विपम् । विशेपेण तु वैशाखे नरो नारायणा भवेत् ॥” इति । मनरत्ने स्कन्दपुराणे- प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलन्तिका । उपानद्व्यजनच्छत्रसूक्ष्मवासांसि चन्दनम् ।। जलपात्राणि देयानि तथा पुष्पगृहाणि च ॥" इत्यादीनि दानान्यपीति संक्षेपः। ज्येष्ठशुक्लैकादशी निर्जलेत्युच्यते । अस्या , कुम्भादि- दानमुक्तं स्कान्दे--- UP "ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ ! या शुक्लैकादशी भवेत् । निर्जलं समुपोप्याचं जलकुम्भान् सशर्करान् ।। प्रदाय विप्रमुख्येभ्यो मोदते विष्णुसन्निधौ ।" इति । हेमाद्री व्यास "नाने चाचमनं चैव वजेयित्वोद युधः । उपयुञ्जीव नैवान्यद् व्रतमङ्गोऽन्यथा भवेत् ॥ इति । पापाढशुक्लैकादशी शयनी,. "एकादश्यां तु शुक्लायामापाहे भगवान् इरिः । भुजगशयने शेते तीरार्णवनले सदा ॥" इति हेमाद्रौ ब्राह्मात् । इदं च शयनमधिमासे न कार्यम्, 4 11

·१४२
तिथ्यर्कः
"मिथुनस्थो यदा भानुरमावास्याद्वयं स्पृशेत् ।
द्विरापाढः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति ककटे ।।"
इति मोहचूडोचरोक्त अधिमासे न कार्यमित्यनुत्ती,
"ईशानस्प चलिर्विणः शयनं परिवर्तनम्।
इति कालादोक्तश्च । स्वापरिधिभविप्ये-
"महापूजां ततः कृत्वा देवदेवस्य चक्रिणः ।
जातीकुसुममालाभिर्मन्द्रोणानेन पूजयेत् ।।
मन्त्रस्तु-
त्वयि सुप्ते जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् ।
विबुद्धे च विबुध्येत प्रसन्नो मे भवाऽच्युत ! " इति ।
वामनपुराणे तु द्वादश्यां शयनमुक्तम्-
"एकादश्यां जगत्स्वामिन् ! शयनं परिकल्पयेत् ।
शेपाहिमोगपर्यङ्के कृत्या सम्पूज्य केशवम् ।।
अनुज्ञां ब्राह्मणेभ्यश्च द्वादश्यां प्रयतः शुचिः ।
लब्ध्या पीताम्बरधरं स्वस्ति निद्रां समानयेत् ॥” इति ।
स्वापस्तु मतद्वयेऽपि रानावेव करणीयः । वचनन्त्वने वक्ष्यते ।
अत्रैव पूनां विधाय चातुर्मास्यव्रतारम्भ उक्तो भारते-
"श्रापाढे तु सिते पक्षे एकादश्यामुपापितः ।
चातुर्मास्यव्रतं कुर्याद्यत्किञ्चिनियमो नरः ॥” इति ।
अन्यपि कालाः सनत्कुमारवराहाभ्यामुक्ताः-
"एकादश्यां तु गृह्णीयात्सङक्रान्ती कर्कटस्य वा ।

·तिथ्यर्कः
आपाध्यां वा नरो भक्त वा चातुर्मास्येोदितं व्रतम् ॥
आपाढशुक्लद्वादश्यां पार्णमास्यामथापि वा " इति ।
अत्र व्रतारम्भेऽस्तादिदोपर नास्ति,
"न शैशवं न मौन्य च शुक्रगुनि वा तिथेः ।
खण्डत्वं चिन्तयेज्जातु चातुर्मास्यव्रते विधा ।"
इति गार्यवचनात् । व्रतानि तु भविष्ये-
"श्रावणे वर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे तथा ।
दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिके द्विदलं त्यजेत् ॥” इति ।
चत्वारीमानि नित्सानीत्युक्तं स्कान्दे चातुर्मास्यमकरणे-
"चत्वार्यतानि नित्यानि चतुराश्रमवर्णिनाम् ।
प्रथमे मासि कर्त्तव्यं नित्यं शाकवत नरः॥
द्वितीये मासि कर्त्तव्यं दधिनतमनुत्तमम् ।
पयोवतं तृतीये तु चतुर्थे द्विदलं त्यजेत् ।।" इति ।
त्यजेद् वर्जनसङ्कल्प कुर्यादित्यर्थः। शाकं दशधेत्याइ क्षीरस्वामी-
"मूलपत्रकरीरामफलकाण्डाधिरूढकाः ।
त्वक् पुष्पं कवचञ्चेति शाकं दशविधं स्मृतम् ॥” इति ।
'करीरम् शिम्बी। 'काण्डम्' नालम् । 'अधिरूढम्' अङ्कुरम् ।
'कवचम् उरगावचवत्सूक्ष्मा त्वगेव । द्विदलान्युक्तानि
स्कान्दे-
"मापमुद्गमसूराश्ष चरणकाच कुलत्थकाः ॥
निप्पाचा राजमापाच पाढको द्विदलं स्मृतम् ।।" इति ।

·- १४४ विध्यर्कः केचिदुत्पत्तिसमये यस्य दलवयं तद् द्विदलमित्याहुस्तत्र मूल- वाक्यं गवेपणीयम् । अथ चातुर्मास्ये वया॑नि सान्दे- "वार्पिकांश्चतुरो मासान् प्रसुप्ते वै जनार्दने । मञ्चखट्यादिशयनं वर्नयेक्तिमानरः ।। अनृतौ वर्जयेद्भायां मांसं पटोलं मूलकं चैव सन्ताकं च न भक्षयेत् ॥ अभक्ष्यं वर्जयेदूरान्मसूरं सितसर्पपम् । राजमापान कुलत्याच पाशुधान्यञ्च सन्त्यजेत् ॥" . मधु परौंदनम् । तथा- "न्ताकं च कलिङ्ग च विल्वादुम्बरभिःसाः । उदरे यस्य जीर्यन्ते तस्य दूतरो हरिः ।।" तथा- "निप्पावराजमापांश्च मसूरं सन्धितानि च । सन्ताकश्च कलिङ्गञ्च सुप्ते देवे विवर्जयेत् ।। विशेपानदरी पानी कूप्माण्ड तिन्तिणी त्यने । जीर्ण धात्रीफलं ग्राह्यं कथञ्चित् कायशोधनम् ॥” इति । अथ काम्यानि हेमाद्रौ भविष्ये- "स्त्री वा नरो वा मद्भक्तो धर्मार्थ सुदृढव्रतः । गृतीयान्नियमानेतान् दन्तधावनपूर्वकान् ॥ तेपां फलानि वक्ष्यामि तत्कर्तृणां पृथक् पृथम् ।

·१४५
तिथ्यर्कः
मधुस्वरो भवेद्राना पुरुषो गुडवर्जनात् ।।
तैलस्य चर्जनाद्राजन् ! सुन्दराङ्गः प्रजायते ।
कदुवैलपरित्यागाच्छत्रुनाशमवाप्नुयात् ।।
योगाभ्यासी भवेद्यस्तु स ब्रह्मपदमाप्नुयात् ।
ताम्बूलवर्जनाद्भोगी रक्तकण्ठश्च जायते ॥
घृतत्यागाच लावण्यं सर्वस्निग्धतनुर्भवेत् ।
फलत्यागाच मतिमान् वहुपुत्रश्च जायते ।।
शाकपकाशनादोगी अपकादमलो भवेत् ।
भूमा प्रस्तरशापी च विप्रो मतियरो भवेत् ।।
एकान्तरोपवासेन ब्रह्मलोके महीयते ।
पादाभ्यगपरित्यागाच्छिरोभ्यङ्गविवर्जनात् ॥
दीप्तिमान दीप्तकरण यक्षो द्रव्यपतिर्भवेत् ।
दधिदुग्धतक्रनियमो गोभक्तो गोपतिर्भवेत् ।।
इन्द्रातिथित्वमामोति स्थालीपाकस्य भक्षणात् ।"
लभते सन्तति दीर्घा तैलपकविवर्मनात् ।।
धारणान्नखरोम्णां च गङ्गास्नानफल लभेत् ।
मानवती भवेद् यस्तु तस्याऽऽज्ञाऽस्खलिता भवेत् ।।
भूमी भुक्ते सदा यस्तु स पृथिव्याः पतिर्भवेत् ।
प्रदक्षिणाशतं यस्तु करोति स्तुतिपाठकः ॥
हंसयुक्तविमानेन स च विष्णुपुरं व्रजेत् ।
अयाचितेन मामोति पुत्रान् धानशेषतः ॥
P

·विथ्यर्कः पष्ठान्नकालभोक्ता यः कल्पस्थायी भवेदिति । पर्णेषु यो नरो भुङ्क्त कुरुक्षेत्रफलं लभेत् ॥ यामद्वयं जलस्यागान्न रोगैरभिभूयते । एवमादिवतैः पार्थ ! तुष्टिमायाति केशवः ॥ इति । एतेपां समाप्तौ दानानि- "गुडवर्जी नरो दद्यातभृतं ताम्रभाजनम् । सहिरण्यं नरश्रेष्ठ! लवणस्याप्ययं विधिः ।।" इति । प्रदक्षिणाशते वस्त्रम्, भूपर्णभेाजने गाः कांस्यपात्रञ्च, माने घृतकुम्भं वासायुगं घण्टा च, ब्रह्मचर्ये वर्णप्रतिमा, ताम्बूले वस्त्रयुग्मम्, नक्ते च तत्, एकान्तरोपवासे गोदानम्, पष्ठकाल- भोजनेऽपि तत्, भूखापे शय्या, ब्रीह्यादित्यागे हैमं तत्तद्धान्यम्, अनुक्तेषु गौः स्वर्णश्च इति । अत्र मूलवचांसि व्रतहेमाद्रौ द्रष्टव्यानीति संक्षेपः । एतेष्वन्यतमव्रतमप्यस्यामेव ग्राह्यम् । ग्रहणमकारा भविष्ये- "वभाषेतानतो विष्णोः कृताञ्जलिपुटस्तदा । 'तदा' पूजोत्तरम् । [ 'वभार्पत' अबभापत ] चतुरो वार्षिकान् मासान देवस्योत्थापनावधि । इदं करिष्ये नियम निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत ! ॥ इदं तं मया देव ! गृहीत पुरतस्तव । निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात्तव केशव ! ॥

·-
तिथ्यर्कः
१४७
गृहीतेऽस्मिन् व्रते देव ! पञ्चत्वं यदि मे भवेत् ।
तदा भवतु सम्पूर्ण त्वत्प्रसादाजनार्दन ! ॥” इति ।
श्रावणशुक्लैकादश्यां पवित्राधिवासनमुक्तं रामार्चनचन्द्रिकायाम्-
"स्नात्वा निगुणितं सूत्र त्रिगुणीकृत्य शोधयेत् ।
पृथक पृथक पञ्चगव्यरद्भिः प्रक्षालयेनरः॥
मूलेनाप्टोत्तरशतं गायत्र्या रामसज्ञया ।
शहोदकेनाभिमन्त्र्य पवित्राणि विनिर्ममेत् ।।"
विष्णुरहस्ये-
"कुश्माशीरकपूरैश्चन्दनादिविलेपनैः।
पवित्राणि विलिप्याथ देवाग्रेऽधिवास्य च ॥
एकादश्यां शुभैर्गन्धैः पुष्पधूपविलेपनैः ।
दीपनैवेद्यवस्त्रायैः पूजयेद् गरुडध्वजम् ॥” इति ।
ततः प्रार्थनां कुर्यात् ।
"क्रियालापविधानार्थ यत्त्वया विहितं प्रभो ! ।
भयैतत् क्रियते देव ! तव तुष्टय पवित्रकम् ॥
मातस्त्वां पूनयिष्यामि सानिध्यं कुरु केशव ।।
निवेदयाम्यहं तुभ्यं पातरेतत्पवित्रकम् ।।
निपतेदण्डवद् भूमौ तिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं ततः ।
गीतमङ्गलनि?पैः कुर्याज्जागरणं नरः ॥" इति ।
पवित्रार्पणविधिस्तु श्रावणशुरुद्वादश्यां वक्ष्यते । अत्रैव
दधिवतारम्भोऽपि कार्यः। दधिवते तक्रभक्षणं कार्यम्, तक्र

·4 . १४८ तिथ्यर्फः दधिरसानुपलम्भात् । भाद्रशुलैकादश्यां विष्णोरगपरिवतन- मुक्तं हेमाद्री भविष्ये- "भाप्ते भाद्रपदे मासि एकादश्यां दिने सिंते । कटिदान भपेद्विप्णार्मदापातकनाशनम् ॥” इति । 'कटिदानम्' अङ्गपरिवर्तनम् । तत्र मन्त्रस्तिथितत्त्वे- "वासुदेव ! जगन्नाथ ! प्राप्त्रेय द्वादशी तव । पासेन परिवर्तस्व सुखं स्वपिहि माधव ! " इति ।। द्वादशीपदमत्र सन्निहितपरम् । अव. दुग्धग्रतं स्वीकुर्यात् । दुग्धव्रवे पायसादि वर्जयेत्, न तु दध्यादि । यत्र विकार मैकृतिद्रव्य रसोपलम्भस्तत्मत्यभिज्ञान वा, तस्य विकारस्य निपेधः । न चैव सति सन्धिन्यनिर्दशावत्सगोपुपः परिवर्जयेदिति- पचनासन्धि- न्यादिक्षीरनिधे सन्धिन्यादिदुग्धसम्भूतस्य दध्नौ ग्रहणं रयादिति वाच्यम्। :. क्षीराणि यान्यभक्ष्पाणि तद्विकाराशने चुधः + सिरात्रं व्रतं कुर्यात्मयत्नेन समन्त्रितः 11. इति शहरमत्या तन्निपेधात् । “सतम्' गोमूत्रपाकाश. नशुकादश्यां कार्तिकस्नानारम्भः कार्यः । तदुक्तं विषारहस्य- "आरभ्यैकादशी शुक्लामाश्विनस्य तु मानवः । प्रातः स्नानं प्रकुर्वीत यावत्कार्तिकमास्करम ||" इति । अंग सौरोऽपि मासे ग्राहक "तुलामकरमेपेषु मातः स्ना विधीयते । 6

·..
।
.
तिथ्यर्कः
इविप्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम् ।।"
इति पायोक्त: । अशक्तस्तु यह स्नाया,
"वाराणस्यां पञ्चनदे व्यहं स्नातास्तु कार्तिके ।
स्यमी वे पुण्यवपुपः पुण्यभानोऽतिनिर्मला "
इति काशीखण्डात् । स्नानकालस्तूक्तः काशीखण्डे-
"कार्तिके बिन्दुतीर्थे यो:ब्रह्मचर्यपरायणः।
* स्नास्पयनुदित, भाना भानुजा तस्य भीः कुतः ॥ इति ।
भानुजोऽन्तकः । स्नानमन्त्रस्तत्रैव-:
"कार्तिकेऽहं करिष्यामि मातः स्नानं जनार्दन ।।
प्रीत्यर्थ संव देवेश ! दामोदर मयाँ* सहन।
, “इमं मन्त्रं समुच्चार्य मानो स्नायाद् व्रती नरः" इति
अर्थमन्त्रस्तत्रैव--
"तिनः कार्तिक मासि स्नातस्य विधिवन्मम ।
दामोदर । गृहाणाय दनुजेन्द्रनिपूदन !!!
'नित्यनैमित्तिक कृष्ण । कात्तिके पापशेधिने ।
गृहाणायं मया दत्तं राधया सहित हरे ! ॥” इति ।
अव धात्रीसेवा कार्यत्युक्त कान्दे कार्तिकमशंसापकरणे-
धात्रीछायां तु या कुर्यात् पिण्डदान महामुने ।।
..मुक्तिं मयान्ति पितर वसादान्माधवस्य तु ॥
धात्रीफलविलिप्ताङ्गो धात्रीतविभूषितः ।
.."

·- तिथ्यर्कः धात्रीफलकृताहारो नरो नारायण भवेत् ।।" इति दानमाह वामन:- "रजतं कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकम् । दामोदरस्य पीत्यर्थं प्रदद्यात् कार्तिके नरः ॥" इति । अस्यामेव पूर्वोक्तद्विदलादिवतस्यारम्भः कार्य इत्युक्तं पाये- "श्राश्विनस्प तु मासस्प या शुलैकादशी भवेत् । कात्तिकस्य प्रतानीह तस्यां वै पारभेत्सुधीः ॥” इति । कार्तिकशुक्लकादशी वोधिनीत्युक्त हेमाद्रौ तत्रैव- "एकादश्यां तु शुक्लायां कार्त्तिके मासि केशवम् । प्रसुप्तं वाधयेद्रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥” इति । मदनरत्नेऽपि भविष्ये-- "कार्तिक शुक्लपक्षे तु एकादश्यां पृथासुत ! मन्त्रणानेन राजेन्द्र देवमुत्थापयेद् द्विजः ॥” इति । अत्र यद्यपि हेमाद्रिकृतवचने रात्री वाधयेदित्युक्तम्, तथापि प्रयो- . धस्तु दिवैव कार्यः, "निशि स्वापो दिवोत्थान सन्ध्यायां परिवर्तनम् ।" इति सर्वनिवन्धकारधृतमात्स्यवाक्यात् । शिष्टास्तु द्वादश्यां प्रवोधयन्ति । तद्विधिस्तु कार्तिक शुक्लद्वादश्यां वक्ष्यते । अस्पां भीष्मपञ्चकं कार्यम् । "व्रतं चैतन्महापुण्यं महापातकनाशनम् । श्रतो वरमयत्नेन कर्त्तव्यं भीष्मपञ्चकम् ।। .

·. यथ विध्यर्फः १५१ कात्तिकस्याऽमले पक्षे स्नात्वा सम्यग्यतनतः । एकादश्यां तु गृहीया बतं पञ्चदिनात्मकम् ।" पाय- "पश्चाई पश्चगन्याशी भीमायान्यं च पञ्चसु । अहास्वपि तथा दद्यान्मन्त्रणानेन सुत्रत ! ।। सत्यप्रताप शूराप शान्ताप तु महात्मने । भोप्मापतहदाम्यय॑मानन्मनह्मचारिणे ॥" इति । अन्योऽपि विस्तरोन श्रीमातुल कृतरताः द्रष्टव्यः । पोपशुक्लैकादशी मन्वादिः, "पुप्यस्यैकादशी सिता" इति वाक्यांशात् । श्रा भादं कार्यम्, "मायां मन्वन्तरादिषु" इति पूर्वोक्तराफ्यात् । तय नैमित्तिकम् । एकादशी प्रयुक्तोपासस्तु नित्यः । तथा च नित्योपवासे श्राद्धमाप्ती कायना- "उपासा यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिक भात् । उपास तदा कुर्यादामाय पितृसेवितम् ॥” इति । अस्यामेव मापनानारम्भ उक्तो मान- "एकादश्यां पापमासे माघमान समारभेत् । द्वादश्यां पूर्णिमायां या शुम्पो समापनम् ॥” इनि । 'शुपक्षे मापशुपसे। मासापयासिनरिग मान पूना चोक्ता पमपुराणे-

·-
-
१५२
तिथ्यर्कः
"पुष्यस्यैकादशी शुक्लामारभ्य स्थण्डिलेशयः ।
मासमात्रं निराहार त्रिकालं स्लानमाचरेत् ॥
त्रिकालमर्च येद्विपण त्यक्तभागी जितेन्द्रियः ।
माघस्यैकादशी शुक्ला यावद्विद्याधरोत्तम ! ॥” इति ।
स्नानकालश्च श्रीसूर्योदये प्रोक्तो भविष्योत्तरे-
"यो माघमास्युपसि सूर्यकराभितप्ते
सा समाचरति चारुनदीमवाहे,
उद्धृत्य सप्तपुरुषान् पितृमातृतश्च
स्वर्ग प्रयात्यमरदेहधरो नरोऽसौ ॥” इति ।
अरुणोदयेऽप्युक्तो ब्राहो-
"अरुणोदये तु सम्माप्ते मानकाले विचक्षणः ।
माधवाघ्रियुगं ध्यात्वा यः स्नाति सुरपूजितः ॥" इति ।
तत्र सङ्कल्पमाह विष्णुः-
'तन्न चौत्थाय नियमं गृहीयाद् विधिपूर्वकम् ।
मापमासमिमं पूर्ण स्नास्येऽह देव ! माधव !
तीर्यस्यास्य जले नित्यमिति सकल्प्य चेतसि ।"
स्नानमन्त्रः पाने-
"दुःखदारिद्वषनाशाय श्रीविष्णोस्तोपणाय च ।
प्रातः स्नानं करोम्यद्य माघे पापविनाशनम् ।।
मारस्थे रवा मापे गोविन्दाऽच्युत ! माधव ।।
स्नानेनाऽनेन मे देव ! यथोक्तफलदो भव ॥" इति
.

·तिथ्यर्कः १५३ श्रीसूर्यायार्घ्यदानमुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये- "सवित्रे प्रसवित्रे च परं धाम जले मम । स्वत्तेनसा परिभृष्टं पापं याति सहसंधा ।।" इति । माघस्नानमदः प्रयागेऽतिपशस्तमुक्तं पद्मपुराणे- "काश्याः शनगुणा मोक्ता गङ्गा यामुनसङ्गमे । सहसगुणिता सापि भवेत्पश्चिमवादिनी ।। पश्चिमाभिमुखी गङ्गा कालिन्या सह संगता। हन्ति कल्पकृतं पापं सा माघे नृप ! दुर्लभा" ॥ इति । विशेषस्त्वस्मन्मामपितामहाश्रीनारापणपदपायोनविरचि- तात् प्रयागसेतोरवगन्तव्यः । अत्राऽसमर्थस्यहं स्नाया। "अस्मिन् योगे त्वशक्तोऽपि स्नायादपि दिनत्रयम् ।" इति पद्मपुराणात् । अत्र मकरसंक्रमरथसप्तमीमाघीपार्णमा- सीति दिनत्रयमिति केचित् । माघशुक्लदशम्यादीत्येके । मक- रायच्यह इत्यन्ये। माघस्याऽऽधन्यह इत्यपरे । यत् किश्चिद् दिनत्रय- मिति श्रीमातुःप्रपितामहचरणाः । माघशुक्लत्रयोदश्यादीति भूरयो निरन्धकाराः। एवं पटपक्षाः सिद्धाः । फागुनशुक्लकादश्यामामलकोटक्षस्थितं विष्णु पूजये- दित्युक्तं निर्णयामृते भविष्योत्तरे- "फाल्गुने मासि शुक्लायामेकादश्यां जनार्दनः । पसत्यामलकोटक्षे लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ॥ तत्र सम्पूज्य देवेशं भत्तया कुर्यात् प्रदक्षिणम् ।" इति । २० ·१५४ तिथ्यर्कः एकादशी शुक्रेण सिद्धा। भामेन विरुद्धा। योगिन्य- स्यामामय्यामित्येकादशी निर्णीता ॥ अथ द्वादशी निर्णीयते । 'सा पूर्वा कार्या, "द्वादशी च प्रकर्त्तव्या एकादश्या युवा प्रभो !" इति माधवीयस्कान्दात 'रुद्रेया द्वादशी युक्ता' इति युग्मवाक्याच । पारणानिर्णये हेमाद्रौ कूर्मपुराणे- "एकादश्यामुपोप्यैवं द्वादश्यां पारणं स्मृतम् । प्रयोदश्यां न तत्कुर्याद् द्वादशद्वादशीक्षयात् ।।" तत्रैव- "फलाद्वयं त्रयं वापि द्वादशी न स्वतिक्रमेत् ।" अतिक्रान्तायां द्वादश्यांतु सर्व नित्यं पावरेव समाप्य तस्यां पारणं कुर्यात् । तदुक्तं हेमाद्रौ पामें- "यदा भवेदतीवाऽल्पा द्वादशी पारणा दिने । उपाकाले द्वयं कुर्यात्मातर्माध्याहिकं तदा ॥ इति । तत्रैव कात्यायन:- "क्रमतस्तु च कृत्येपु यद्यन्तमपकुष्यते । तदा सर्वापकपः स्पादन्यया क्रमवाधनात् ।।" माध्यानापकर्पा सम्पूर्णायामपि द्वादश्यां कार्यम् , "सर्वेपामुपवासानां मातरेव हि पारणा।" इति पाद्मवचसा प्रातःकाले पारणाविधानात् ।

·विथ्यर्कः १५५ प्रातःकालोवाहः पञ्चधा विभागपक्ष ज्ञेयः। वचनं त्वलेखि भार । खल्पायर्या पारणासम्भवेऽनुकल्पमाह देवल:- "सङ्कटे विपमे प्राप्ते द्वादश्यां पारयेत्कथम् । अद्भिस्तु पारणं कुर्याद पुनर्भुक्तं न दोपकृत् ॥” इति । सम्पूर्णायामपि द्वादश्यां श्राद्धमाप्तावतस्मादेव पाक्यादद्भिः पारणं कार्यमेव । यदा द्वादश्येव नास्ति तदा प्रयोदश्यां पारणमुक्तं नारदीये- "त्रयोदश्यां तु शुद्धायां पारणं पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिक वापि नरः मामोत्यसंशयम् ।।" इति । द्वादश्याः प्रथमपादस्य हरिवासरसंज्ञा । तद्वर्जन चोक्त निर्णया- मृते विष्णुधर्मोत्तरे- "द्वादश्याः प्रथमः पादो इरिवासरसंशितः । अतिक्रम्य तु कर्तव्यं पारणं विष्णुतत्परः" इति । विष्णुतत्परैरीश्वरभक्तरित्यर्थः। श्रथ चैत्र शुक्लद्वादश्यां दम- नकार्पणम् । तदुक्तमगस्त्यसंहितायाम्- "द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः ! बौधायनादिभिः प्रोक्तः कर्त्तव्यः मतिवत्सरम् ॥” इति । दमनकानयनपकारस्तु चैत्रशुसैमादश्यामुक्तः । पूर्वेयुरानीतं दमन द्वादश्यां गृहीत्वेश्वराय समर्पयेत् । तत्र मन्त्र:- ·4 १५६ विध्यर्कः "इमं दमनक देव ! गृहाण मदनुग्रहात् । इमां सांवत्सरी पूनां भगवन् ! परिपूरप ।।" इति । "मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन !। यत्पूजितं मया देव ! परिपूर्ण तदस्तु मे ॥" इति संपार्थ्य, नमस्कारान् कृत्वा, बाह्मणान भाजयित्वा पारण कुर्यात् । द्वादश्यलाभे त्रयोदश्यामपीदं कार्यमित्युक्तं तत्रैव- "पारणाहे न लभ्येत द्वादशी घटिकापि वा। तदा त्रयोदशी ग्राह्या पवित्रा दमनार्पणे ॥” इति । इदं च दमनार्पण नित्यम्- "ऊर्जे व्रतं मयो दोला श्रावणे तन्तुपूजनम् । चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाण बजत्ययः ॥ इति रामार्चनचन्द्रिकायामनिष्टश्रुतेः। श्रीसूर्यादिभक्तैस्तु सप्त- म्यादी दमनकापर्ण कार्यमित्ति तत्रैवोक्तम्- "तत्र स्यात्स्वीयतिथिपु वहयादैगनार्पणम् ।" इति । तन्त्र मधावित्यर्थः।: वयादयस्तु तिथिक्रमेण मागुक्ताः अस्यां यामनारायनमुक्त निर्णयामृते वाराहपुराणे- "सौवर्ण वामनं मासि चैत्र सङ्कल्प्य द्वादशीम् ।। उपोप्या राधयेत्पश्चाद् देवदेवन्तु वामनम् ॥” इति । , एकादश्यामुपाल्य द्वादश्यां सङ्कल्पपूर्वक सौवर्ण वामन पूजये- दित्यर्थः। वैशाखशुक्लद्वादश्यां योगविशेष उक्तो ज्योतिः- शास्त्रे- -

·विथ्यर्क:
"पश्चाननस्थौ गुरुभूमिपुत्री मेपे रविः स्याद्यदि शुक्लपक्षे ।
पाशाभिधाना करभेण युक्ता तिथिर्व्यतीपात इतीहं योगः ॥"
'पञ्चाननः सिंहः । 'पाशाभिधाना' द्वादशी । 'करभो हस्तम् ।
अत्रैव श्राद्धमुक्त प्राक् । ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां वटसावित्रीवतारम्भ
उक्तो भविष्ये-
"ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे ।
व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारा स्थिरा भवेत् ॥” इति ।
अत्र पूर्णिमानुरोधेन यथा त्रिरात्रं भवति तथा द्वादश्यां त्रयोदश्यां
वा पारम्भः कार्यः । इयमेव रामद्वादशी। अत्र रामपूनोक्ता
निर्णयामृते वाराहपुराणे--
"ज्येष्ठे मासेऽन्येवमेव सङ्कल्प्य विधिना नरः ।
नमो रामाभिरामाय पादी पूर्व समर्चयेद् ।।" इति ।
आपाढशुक्लद्वादश्यां तप्तमुद्राधारणमुक्तं भविष्ये-
"शयन्यां चैव बोधिन्यां चक्रतीर्थे तथैव च ।
शङ्खचक्र विधानेन वहिपूतो भवेन्नरः ॥” इति ।
अन्यत्रापि-
"तद्विष्णोः परमं पद ये गच्छन्ति हि लाञ्छिताः" । इति ।
अत्र शूद्रस्याधिकारो न ब्राह्मणादेः। तदुक्तं नारदीये-
"शङ्खचक्रं मृदा यस्तु कुर्यात्ततायसेन वा ।
स शूद्रवद् वहिः कार्यः सर्वस्माद् द्विजकर्मणः ॥ इति ।

·- १५८ विध्यर्फ शवपुराणेऽपि- "शहचक्रायनं च नृत्यगीतादिकं तया । एकनातेरयं धर्मो न जातु स्याद् द्विजन्मनः ॥” इति । आश्वलापन:- "शिवफेशवयोरमान शूलचमादिकान द्विनः । न पारयेत्तु मतिमान् वैदिके वर्ल्सनि स्थितः ॥ यया स्मशाननं काष्ठमनई सर्वकर्मसु । तया चकारिता विमः सर्वकर्मगु गर्हितः " श्रावणमुसद्वादश्यां देये पवियारोपणे कार्यम् । तदुक्त हेमादी विष्णुरहस्ये- "श्रावणे पसिते पो फर्कटस्पे दिपाकरें। द्वादश्यां वासुदेवाप परियारोपणं स्मृतम् ॥” इति । कुलपानुरोपनाप्युक्तं निर्णयामृते पालये- "मापागामयस पष्टयां गतुर्दसामुपापनिम् । परिचरनपद् मायां पापण्या पशिंपतः ॥ इति । मम सपामापपिसार उतो विष्णुरास्प- "मानणः सप्रियो यस्तपा स्त्री शुद्ध य प । मपापस्थिताः माँ मान्या कुर्पः परिग्राम् ।। परिणापत पान न गनि फ्रांगन । सदाऽपुतं नाम मनोय पापि ममालिः ॥" दनि रापाचनन्दियामापपिपयाणामित्यापितम् ।

·१५६ तिथ्यर्क: "न करोति विधानेन पवित्रारोपणं तु यः। तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला मुनिसत्तम ! ॥" इति विष्णुरहस्येऽनिष्टश्रवणाच । पवित्रार्पणविधिर्भविष्ये- "सोपवासः शुचिः प्रातः कृतजाप्यो नितेन्द्रियः । दत्वा दानं द्विनाम्येभ्यः पूजयित्वा जनार्दनम् ।। पूर्वाधिवासितं सम्यक् समादाय पवित्रकम् ।" पवित्राधिवासनं तु श्रावणशुल्लकादश्यामुक्तम्- "अतो देवेति मन्त्रेण विष्णोर्मूर्ध्नि निवेदयेत् । सूक्तस्य मूलमन्त्री वा येन वै पूजयेद्धरिम् ॥" येन वेत्यनेन नाममन्त्र उक्तः। प्रार्थना तत्रैव- "मणिविद्रुममालाभिर्मन्दिर कुसुमादिभिः । एपा सांवत्सरी पूजा तवाऽस्तु गरुडध्वन ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहनिशं मया । दासोऽहमिति मां मत्वा क्षमस्व मधुसूदन ! ।। ततः पवित्रं गुरवे दद्याद् गन्धादिपूर्वकम् । ब्राह्मणान वैष्णवांश्चैव गन्धपुप्पादिनार्चयेत् ॥ पक्ष द्विमासं सद्यो वा त्रिरात्रं पञ्च चा नव । स्थाप्यमिति शेष: सांवत्सरी शुभां पूजा संपाद्य विधिवनमः । बनेदानी पवित्र ! त्वं विष्णुलोकं विसर्जितम् ॥

·तिथ्यर्कः मन्त्रेणानेन तत्सूत्रमवतार्य यथाविधि । उत्तार्य ब्रामणे दद्यात्तोये वाऽथ विसर्जयेत् ।। अनेनैव विधानेन सर्वेपां निदिवौकसाम् । पवित्रारोपणं कुर्यान्मूर्ती वा स्थण्डिलेऽपि वा ।। तत्तन्मन्नः समावेश विसर्जनविधिक्रियाः ॥ इति दिक् । भाद्रशुलद्वादशी वामननयन्ती, तस्यां वामनावतारात् । तदुक्तं श्रीभागवतेऽष्टमस्कन्धेष्टादशाध्यायारम्भे- "श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभुः । ग्रहनक्षमताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म णम् ॥ द्वादश्यां सविता तिष्ठन्मध्यंदिनगतो नृप !। विनया नाम सा मोक्ता तस्यां जन्म विदुहरेः ॥" व्रतहेमाद्रौ पक्षान्तरमुक्तम्-- "श्रथ काले वहुतिथे गते सा गुर्विणी भवेत् । सुषुवे नवमे मासि पुत्रं सा वामनं हरिम् ।। एतत्सर्व समभवदेकादश्यां युधिष्ठिर! । तेनेष्टा देवदेवस्य सर्वथा विजया तिथिः ॥” इति । अत्र कन्पभेदेन व्यवस्था। सम्पति श्रीभागवतपक्ष एवाद्रियते इयं मध्याह्न पामनप्रादुर्भावान्मध्याहव्यापिनी ग्राहथा। दिनद्वये मध्याहच्यासावव्याप्ती वा पूर्वा, पूर्वोक्त- स्कान्दवचनात् । तत्र विधितहेमाद्रायग्निपुराणे- शिष्टः। . 'भाद्रद्वादश्याम्' इति पाटान्तरम् ।

·- विथ्यर्फः "नदीनां सङ्गमे स्नायादर्वयेदत्र वामनम् । सौवर्ण वस्त्रसंयुक्तं द्वादशाङ्गुलमुच्छितम् ॥" इति तं सम्पूज्य सौवर्णपात्रेणाध्य दद्यात् । तत्र मन्त्र:- "नमस्ते पद्मनाभाय नमस्ते जलशायिने । तुभ्यमयं प्रयच्छामि वालवामनरूपिणे ॥" एवं कृत्वा परदिने प्रतिमां विमाय दद्यात् । दानमन्त्र:- "वामनः प्रतिगृह्णाति वामनोऽहं ददामि ते । वामनं सर्वतो भद्रं द्विजाय प्रतिपादये ।" इति । इयमेव श्रवणयुक्ता श्रवणद्वादशी। अत्रोपोपणं कार्यम्, "द्वादश्यामुपवासाच त्रयोदश्यां तु पारणम् । निपिद्धमपि कर्त्तव्यमित्याज्ञा पारमेश्वरी ।" इति हेमाद्रिधृतनारदपुराणात् । एपा च द्वादशी श्रवणयोग- मात्रेण सर्वापि पुण्यनमा भवति । नदुक्त मात्स्थे- "द्वादशी श्रवणायुक्ता कृत्स्ना पुण्यतमा तिथिः । न तु सा तेन संयुक्ता तावत्येव प्रशस्यते ।" इति । श्रवणस्पृष्टयं द्वादशी एकादशी स्पृशेच्चेद् विष्णुहला। तत्रो- पवासे महत् फलम् । तदुक्त हेमाद्री मत्स णे- "द्वादशी श्रवणास्पृष्टा स्पृशेदेकादशी यदि । स एव वैष्णवो योगा विष्णुशृङ्खलसंज्ञितः ॥ - ·तिथ्यर्कः तस्मिन्नुपोप्य विधिवन्नरः संक्षीणकल्मपः । प्रामोत्यनुत्तमां सिद्धिं पुनराशत्तिदुर्लभाम् ॥” इति । श्रवणास्पृष्टा श्रवणेन युक्तेत्यर्थः । अस्मिन्नेव वचने श्रवणशब्दस्य स्त्रीलिङ्गेऽपि दर्शनात् । निर्णयामृतकारस्तु- "द्वादशी श्रवणक्षं च स्पृशेदेकादशी यदि । स एव वैष्णवो योगी विष्णुशृङ्खलसज्ञितः ।।" एवमिदं वचो लिलेख । तेन तन्मते श्रवणस्यैकादशीद्वादशीभ्यां सह योग एव विष्णुगृह्वलमन्यथा नेति । हेमाद्रिमते तु-एका- दश्याः श्रयणयोगाभावेऽपि तद्युक्तद्वादशीमात्र योगे विष्णुहल. मिति भेदः। यदैकादश्येव श्रवणान्विता तदेकेनवोपपासेन द्वयोः सिद्धिः। तदेतदभित्योक्तं हेमाद्री नारदीये- "यदा न प्राप्यते ऋक्ष द्वादश्यां वैष्णवं कचित् । एकादशी तदापोप्या पापन्नी श्रवणान्विता ॥ उभयोर्देवता विष्णुः पुराणपुरुपोत्तमः । विभेदोऽपि न कर्त्तव्यो विभेदात्पतते नरः ॥" इति । अनुष्ठितकादशीवतः सन् परदिने यस्तूपवासासमर्थः स तु पूनामात्र कुर्यात् । तथा च मात्स्ये- "द्वादश्यां शुरूपक्षे तु नक्षनं श्रवणं यदि । उपाप्यकादशी ता द्वादश्यां पूनपेद्धरिम् ॥" इति हरिपूनामेव कुर्वीत, न तूपासमित्ययः । उपासकरणे तदङ्गहरिपूजायाः प्राप्तत्वादेव पुनस्तद्विधियर्थ्यात् । यस्तूप-

·तिथ्यर्फः
पासासमर्थोऽस्वीकृतैकादशीव्रतश्च स 'काम्यं नित्यस्य बाधकम्'
इति न्यायेन द्वादश्युपोपणमेव कुर्यात् । तदुक्तं नारदीये-
"उपाघ्य द्वादशी पुण्यां विष्णुऋक्षेण संयुताम् ।
एकादश्युद्भवं पुण्यं नरः प्रामोत्यसंशयम् ॥” इति ।
यस्तूपवासद्वयसमर्थस्तं मति भविष्योचरे-
"एकादश्यामुपायैव द्वादश्यामप्युपापयेत् ।
न चाऽत्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः।" इति ।
विधिलापः पारणाविधिलोपः । अत्र कृत्य मदनरत्ने विष्णुधर्मो-
चरे--
"या राम ! श्रवणोपेता द्वादशी महती तु सा।
तस्मिन् दिने तथा स्नानं यत्र कचन संगमे ॥
कार्यमिति शेपः।
दध्योदनयुतं तस्यां जलपूर्ण घटं द्विज!।
वस्त्रसंवेष्टितं दत्वा गतिमयां व विन्दति ॥
मामोत्ययनाद् धर्मज्ञ ! द्वादशद्वादशीफलम् ।" इति ।
घटदाने मन्त्र:-
"नमो नमस्ते गोविन्द ! युधश्रवणसंज्ञक 11
अघौपसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यपदो भव ॥
मीयतां देवदेवेद्यो मम संशयनाशनः" इति ।
इयं बुधान्विता प्रशस्तत्पुक्त हेमाद्री-

·.
तिथ्यर्फ
"वुधश्नवणसंयुक्ता सैव च द्वादशी भवेत् ।
अत्यन्तमहती सा स्पाद् दत्तं भवति चाक्षयम् ।।" इति ।
पारणमन्यतरान्ते कार्यम् । तदुक्तं हेमाद्रौ नारदीये-
"तिथिनक्षत्रयोोंगे उपवासो यदा भवेत् ।
पारणं तु न कर्त्तव्यं यावन्नैकस्य संक्षयः ॥” इति ।
अपमन्यतरान्तपारणापक्षो गौणो न तु मुख्या,
"याः काश्चितिथयः प्रोक्ताः पुण्यनक्षत्रयोगतः ।
अक्षान्ते पारणं कुर्याद्विना श्रवणरोहिणीम् ॥"
इति वचने अवरोहिण्याः पर्युदासाश्रयणात् । तस्मादुभयान्ते
पारणमिति मुख्यः कल्पः ।
इहैव मसङ्गादितरमहाद्वादशीनामानि ब्रह्मवैवर्ते--
"उन्मीलनी वञ्जला च विस्पृशा पक्षवर्धिनी ।
जया च विनया चैव नयन्ती पापनाशिनी ।।
द्वादश्योष्टी महापुण्याः सर्वपापहरा द्विनाः ! " इति ।
एतासां लक्षणादिक प्रचुरमचाराभावान्नोक्तमिति संक्षेपः ।
आश्विनकृष्णद्वादश्यों सेन्यासिनो महालयश्राद्धमुक्तं वायु-
पुराणे-
"संन्यासिनोऽप्यान्दिकादि पुत्रः कुर्याद् ययाविधि ।
महालये तु यहाई, द्वादश्यां पार्वणेन तु ॥" इति ।
आश्विनशुलद्वादश्यां पमनाभपूनाका निर्णयामते वाराहपुराणे-

·.
विध्यर्कः
"सम्यगाश्वयुजे मासि द्वादश्यां शुक्लपक्षके :
सङ्कल्प्याभ्यर्चयेद्देवं पद्मनाभ सनातनम् ॥” इति ।
कार्तिकृपणद्वादश्यां गोवत्सद्वादशीव्रतम् । तदुक्तं मदनरत्ने
भविप्ये-
"सम्माप्ते कार्चिके मासि कृष्णपक्षे कुरुत्तम ! ।
महापुण्य व्रतं स्त्रीणां गोवत्सद्वादशीवनम् ।"
प्रतविधिस्तत्रैव---
"द्वादश्यां कृतसङ्कल्पः स्नात्वा पुण्ये जलाशये ।
नरो वा यदि वा नारी नक्त सङ्कल्प्य चेतसि ।
ततो मध्याह्नसमये कृत्वा देवार्चनादिकम् ।
प्रतीक्षेतागम भरत्या गवां गोध्यानतत्परः ॥
सवत्सां तुल्यवर्णा च शीलिनी गां पयस्विनीम् ।
चन्दनादिभिरालिप्य पुप्पमालाभिरर्चयेत् ।।
अj ताम्रमये पात्रे कृत्वा पुप्पाक्षतस्तिलैः ।
पादमूले तु दद्यादै मन्त्रेणाऽनेन पाण्डव ! ।।
क्षीरोदार्णवसम्भूते ! सुरासुरनमस्कृते ! ।
सर्वदेवमये ! मात हाणाय नमो नमः ।।
दत्वार्य सासत पुण्य तन्जल मूर्ति निक्षिपेत् ।
तता मापादिसंसिद्धान् घटकान् पिनिवेदयेत् ।।
पञ्च सप्त दर्शकं वा ययाविभवमात्मनः।"
इति।

·विश्यक गोग्रासे मन्त्री- "सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पुण्यराशयः । प्रतिगृह्यन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ।। सुरभि ! वं जगन्मातर्देवि ! विष्णुपदे स्थिता । सर्वदेवमये !. ग्रास मपा दत्तमिमं ग्रस " इति । मार्थना- "प्रार्थयेचाशिपः सम्यक पध्वाग्रे करसम्पुटम् । सर्ववेदमये । देवि ! सर्वदेवरलंकृते ! ॥ मातर्ममाभिलपितं सफलं कुरु नन्दिनि !" इति । अन वयं तत्रैव- "तदिने तापिकापर्क स्थालीपकं युधिष्ठिर ।। गोक्षीरं गोघृत चैव दधि तक्रं च वर्जयेत् ॥” इति । 'तापिका रोटिकाभर्जनपात्रम् । भक्ष्य तत्रैव- "मापानं फामतोऽश्नीयाद्रात्रौ विगतमत्सरः" इति । इस सायाहव्यापिनी ग्राह्या, गयागमनप्रतीक्षोक्तः। दिनद्वये घेत्पूर्वा, "वत्सपूजा पटश्चैव कर्तच्या मयमेऽहनि " इति स्मृत्यन्तराद । अत्र कार्तिकः कृष्णपतिपदादिधते, शिष्टाचारात् ।

·विथ्यर्कः अथ द्वादशीमारभ्य पञ्चसु दिनेषु नीराजनाविधिरुतो नारदीये- "आश्विने कृष्णपक्षे तु द्वादश्यादिपु पञ्चसु । तिथिपूक्तः पूर्वरात्री नृणां नीराजनाविधिः ॥ नीराजयेयुर्देवांस्तु विमान् गाश्च तुरङ्गमान् । ज्येष्ठान् श्रेष्ठान् जघन्यांश्च मातमुख्यांश्च योपितः" इति । अत्राश्विनोऽमान्तः। यमोद्देशेन सन्ध्याकाले वहिर्दीपदानमुक्त स्कान्दे । तत्र मन्त्रः- "मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेनामलया सह । त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यनः प्रीपतां नमः ।" इति । • कार्तिकशुक्लद्वादश्यां देवोत्थापनमुक्तं रामार्चनचन्द्रिकायाम्- "पारणाहे पूर्वरात्री घण्टादीन्वादयेन्मुहुः । विधाय महतीं पूजां विष्णुमभ्यर्च्य वैष्णवान् ॥ इति । उत्यापन विधिस्तत्रैव- "इदं विप्रनेनाशु तल्पादुत्थापयेत्मभुम् ।।" पौराणमन्त्रः- "मलेन्द्ररद्राग्निकुरेरमूर्यसेोमादिभिर्वन्दित ! वन्दनीय । युध्यस्व देवेश ! जगन्निवास ! समं प्रभावेण सुखेन देव इयं तु द्वादशी देवप्रबोधार्य विनिर्मिता। त्वयैव सर्वलोकानां हितार्य शेषशायिना .

·१६८
तिथ्यर्कः
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द ! त्यज निद्रां जगत्पते ।
त्वयि सुप्ते जगन्नाथ ! जगत् सुतं भवेदिदम् ।।
विबुद्धे च वियुद्ध्येत प्रसन्नो मे भवाऽच्युत ।।
उत्थिते चेष्टते सर्वमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव ! ।।
गता मेघा विपच्चैव निर्मलं निर्मला दिशः ।
शारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव ! "
इदं देवोत्थापनमिदानीन्तना रामार्चनचन्द्रिकात एवं द्वादश्यां
कुर्वन्ति । वस्तुतस्तु तत्र श्रीरामात्यापनमेव युक्तम्, रोपवादि-
शब्दग्रहणात् । इतरेषां ऋतुभुजामेकादश्यामेव पूर्वोक्तवचना-
दिति । तच्च प्रभाते कार्यम्,
"रात्री जागरणं कुर्यादेकादश्यां सुरालये ।
प्रभाते विमले स्नात्वा देवमुत्थापयेत्सुधीः ।।"
इति भविष्यत्पुराणात् । ततो देवाने चातुर्मास्यव्रतसमातिः कार्या,
"चतुर्दा गृह्म वैचीण चातुर्मास्य व्रत नरैः।
कार्ति के शुक्लपः तु द्वादश्यां तत्समापयेत् ।।"
इति भारते उक्तत्वात् ।
तत्र मन्त्रः-
"इदं व्रतं मया देव ! कृतं प्रीत्यै तर मभा।
न्यून सम्पूर्णतां यातु त्यत्मसाटाजनार्दन ! ॥” इति ।
ततो. वासणेयो, नियां पारिपत्य. सदस्यिाए, न गं, दया.
पारणं कुर्यात् । तदुक्तं वाटे-
.

·. विथ्यर्कः "चतुरो वार्पिकान् मासान नियम यस्य यत्कृतम् । कथयित्वा द्विजेभ्यस्तदद्याद्भक्त्या सदक्षिणम् ।। एवं विसर्जयेद् विमं ततो भुञ्जीत तत्स्वयम् ।" इति । इयं मन्वादिः, "कार्तिके द्वादशी तथा" इति वाक्यात् । माघ- शुरुद्वादशी तिलद्वादशी। तदुक्तं ब्रह्मपुराणे- "माघे तु शुरूद्वादश्यां यमा हि भगवान् पुरा । तिलानुत्पादयामास तपः कृत्वा सुदारुणम् ।। : राजा दशरथो भूतस्तस्यां तानवतारयत् । तिलानामाधिपत्ये तु विष्णुस्तत्र सुरैः कृतः ।। तस्यामुपोपितः स्नात्वा तिलैः सम्यग यजेरिम् । तिलतैलेन दीपाश्च देया देवगृहेषु च ।। निवेदयेत् तिलानेव होतव्याश्च तथा तिलाः । तिलान् दत्त्वा तु विप्रेभ्यो भक्षयेच्च तथा तिलान् ॥ इति । अयं सर्वासु द्वादशीषु प्रतसमर्पणं कृत्वा पारणं कुर्यादित्युक्त कात्यायनेन- "मातः स्नात्वा हरि पूज्य उपवासं समर्पयेत् । पारणं तु ततः कुर्याद् यथासम्भवमार्गतः ।।" इति । समर्पणे मन्त्रस्तत्रैव- "अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन फेशव! . प्रसीद सुमुखो नाथ ! ज्ञानदृष्टिपदो भर " इति । अपरापि-- २२ ·। १७० विध्यर्कः "अज्ञानान्धेन यत् किश्चिद् मया खण्डं व्रतं कृतम् । भगवस्त्वत्मसादेन तदखण्डमिहास्तु मे ।। यथाखण्डं जगत्सर्व त्वमेव पुरुपोचमः । तथा खण्डमखण्डं मे व्रतं भवतु केशव !" इति । यथासम्भवमागतान् ब्राह्मणान् यथाशक्ति भोजयित्वेप्टैः सह नारायणस्मरणपूर्वकं भोजनं कुर्यादित्यर्थः । तथैव नारदीये द्वाद- शीप्रकरणे- "बामणान् भोजपेच्छक्तया प्रदद्यादक्षिणां तथा । ततः स्ववन्धुभिः साई नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं मुखीत वाग्यतः ।" इति । पारणाहे विशेपः स्कान्दे- "कृत्वा चैवोपवास तु योऽश्नीयाद् द्वादशीदिने । नैवेद्यं तुलसीमिश्रं हत्याकोटिविनाशनम् ॥” इति । हेमाद्री विष्णुरहस्ये- "परमापदमापनो हर्षे वा समुपस्थिते । सूतके मृतके चैय न त्याज्यं द्वादशीव्रतम् ।।। इति । अत्र यान्युक्तानि ब्रह्माण्डे - "कांस्यं मांसं सुरां साद लोमं वितयभापणम् । ध्यापामश्च प्रवासं च दिवास्वापमयासनम् ।। तित(ल)पिष्टं (१) ममूरं च द्वादशैतानि वैष्णवः ।

·विथ्यर्कः
१७१
द्वादश्यां वर्जयेन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥" इति ।
बृहस्पतिरपि-
"दिवानिशं परान्नं च पुन जनमैथुने
सौद्रं कांस्यामिपे तैलं द्वादश्यामष्ट वर्जयेत् ॥” इति ।
कांस्यं भोजनपात्रम् । आमिपाणि चोक्तानि रामार्चनचन्द्रि-
कायां पाझे-
"माण्यङ्गचूर्ण चर्माम्यु जम्बीर बीजपूरकम् ।
अयज्ञशिष्टं मांसादि यद्विपणोरनिवेदितम् ।।
दग्धमन्नं मसूरञ्च मांसं चेत्यप्टधाऽमिपम् ।"
तथा-
"गोछागमहिपीदुग्धादन्यदुग्धादि चामिपम् ।।
धान्ये मसूरिका प्रोक्ता अन्नं पर्युपितं तथा ।
द्विजक्रीता रसाः सर्वे लवर्ण भूमिजं तथा ॥
ताम्रपानस्थितं गव्यं जलं पल्वलसंस्थितम् ।
आत्मार्थ पाचितं चानमामिपं तत्स्मृतं बुधैः ॥" इति ।
ताम्रपानस्थमैक्षवमपि निषिद्धम्,
"ऐक्षवं ताम्रपात्रस्थं गोमांससदृशं मुने!"
इति ब्रह्मवैवर्तवचनात् । द्वादशी बुधवारेण सिद्धा। रविवारेण
क्रकचाख्या विदा। योगिन्यत्र नै लाम् । इति द्वादशी
निीता ॥

·- १७२ तिथ्यर्कः अथ त्रयोदशी निर्णीयते- सा शुक्ला पूर्वा, कृष्णोत्तरा। तदुक्तं माधवेन- "शुक्ला त्रयोदशी पूर्वा परा कृपणत्रयोदशी ।" इति । दीपिकायामपि- "त्रयोदशी तिथिः पूर्वा सितेऽथासिते पश्चात्" इति । उपपासेऽप्यपमेव निर्णयः। शिवपूजानक्तभोजनात्मकपदोपवते तु प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या, "पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेदिवा । घटिकाभिरस्तमयात्पूर्व सानं समाचरेत् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा पाग्यको नियमान्वितः । कृतसन्ध्यानपविधिः शिवपूजा समारभेत् ॥" इति ब्रह्मोत्तरखण्डे तत्रैव पूजाविधानात्; "ततस्तु लोहिते भानौ स्नात्वा सनियमो व्रती । पूजास्थानं ततो गत्वा पदोपे शिवमर्चयेत् ॥" इति स्कान्दाच। प्रदोपश्च- "प्रदोषस्त्रिमुहूर्तः स्याद्भानावस्तं गते सति ।" इत्युक्तो वोध्यः । दिनद्वये प्रदोपव्याप्तौ परव, "यदि स्यादुमयास्तिथ्योः प्रदीपव्यापिनी तिषिः । तदोत्तरत्र नक्तं स्यादुभयत्रापि सा यवः ॥” इति । हेमादिधृतनाबालिवाक्यात् । 'उभयत्र' दिवा रानावपीयर्थः । दिनद्वये प्रदोपाभावेऽपि परव-

·तिथ्यर्कः
१७३
"अतथात्वे परत्र स्यात्तत्रागस्तता दिवा "
इति वाक्यात् । 'अतथात्वे' दिनद्वये प्रदोषकाले तिथैरभावे ।
पक्षपदोपवते वारभेदेन फलभेदोप्युक्तः स्कन्दपुराणे-
"यदा त्रयोदशी सुद्धा मन्दयारेण संयुता ।
आरब्धव्यं व्रतं तत्र सन्तानफलसिद्धये ॥
ऋणनिर्मोचनार्थे तु भौमवारण संयुता ।
सौभाग्यस्त्रीविद्धयर्थं शुक्रवारेण संयुता॥
आयुरारोग्यसिद्धयर्थ भानुवारेण संयुता ॥ इति ।
इदं भदोपवतं मन्दयारे प्रशस्तम्, कृष्णपक्ष मन्दे त्वतिमशस्तम् ।
तदुक्तं ब्रह्मोत्तरखण्डे-
"मन्दवारे प्रदोपोऽयं दुर्लभः सर्वदेहिनाम् ।
तत्रापि दुर्लभस्तस्मिन् कृष्णपक्षे समागतः ॥” इति ।
अध्ययनपदोपमाह कालादर्श बृहन्मनुः-
"चतुर्थ्यां च त्रयोदश्यां सप्तम्यामर्द्धरात्रतः ।
अर्वाडनाध्ययनं कुर्यायदीच्छेत्तस्य धारणम् ॥"
यस्यार्थ:-चतुयादितिथीनामर्द्धराबाद क् सत्त्वेरात्रं या-
वत्तदोप इति । दिनद्वयेऽपि तथात्वे दिनद्वयं भदोपः।
स्मृत्यर्थसारमते चतुर्थ्यी विशेपः-
"चतुर्थ्याः पूर्वराने तु नवनाडीपु दर्शने ।
नाध्यायं पूर्वराने स्यात्सप्तमी च त्रयोदशी ।।
अर्दरामात्पुरा चेत्स्यानाध्येय पूर्वरायके ।। इति ।

·१७४ विध्यर्फः अथ चैत्रशुलत्रयोदश्यनत्रयोदशी । अस्यामनङ्गपूजोक्ता निर्णयामृते कूर्मपुराणे-- "मया गुरुत्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् । कृत्वा संपूज्य यत्नेन वीजयेद् व्यजनेन च ॥ ततः संधुक्षितः कामः पुत्रपौत्रसमृद्धिदः ।" इति । हेमाद्रौ भविप्येऽपि-- "चैत्रात्सवे सकललोकमनोनिवासे कामं त्रयोदशतिथी च वसन्तयुक्तम् । पत्न्या सहाय॑ पुरुपप्रवराज्य योपि- सौभाग्यरूपसुतसौख्ययुतः सदा स्यात् ।" वैशाखशुक्लत्रयोदश्यां वैशाखस्नानारम्भः कार्य इत्युक्तं पद्म- पुराणे- "त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां वैशाख्यां च दिनत्रयम् । अपि सम्यग विधानेन नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ प्रातः स्नातः सनियमः सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति ।" स्नानविधिस्तु चैत्रशुक्लैकादश्यामुक्तः । इदं च सम्पूर्णवेशा- खस्नानाशक्ती ज्ञेयम् । भाद्रकृष्णत्रयोदशी युगादिरित्युक्त पाक । भाद्रोवामान्तो ज्ञेयः, चान्द्रमासस्य मुख्यत्वात् । भाद्रशुक्लत्रयोदश्यां गात्रिराबवतं कार्यम्, "पालि भाद्रपद शुले प्रयोदश्यां समारभेत् ।" इति हेमाद्री भविष्योत्तरवचनात् । अब त्रयोदश्यनुरोधेन निर्णय- ·विथ्यर्कः १७५ स्त्रिरात्रस्य । इयं च त्रयोदशी प्रातःकालवर्तिनी ग्राह्या । दिनद्वये चेत्पूर्वा, सम्पूर्णत्वात् | कार्तिक कृष्णत्रयोदश्यां सन्ध्यायाम- पमृत्युनाशार्थ दीपदानं कार्यम्, "कार्तिकस्य सिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे । यमदीपं पहिर्दद्यादपमृत्युविनश्यति ॥" इति चन्द्रप्रकाशे उक्तत्वात् । वहि हादहिः । दीपदाने प्रदेोपवर्तिनी ग्राह्या, त्रयोदश्यां निशामुखे इत्युक्तेः । निशामुखं प्रदोप. मदापो रजनीमुखम्' इत्यमरः । अत्र प्रदोपः-'प्रदोपोऽस्तमयादूर्ध्व घटिकाद्वयमिप्यते' इत्युक्तलक्षणे ज्ञेयः। घटिकाद्वयस्य मुखा- वधिसमर्पकत्वात् । दिनद्वये तर चेत्परा । दिनद्वये तनाभावे पूर्वा । दीपदाने मन्त्र:- "मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह । त्रयोदशीदीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम ॥” इति । अत्र कार्तिक पूर्णिमान्तो ग्रायः, तथैवाचारात् । कार्तिकशुल- त्रयोदश्यादिदिनाये काश्या पश्चनदे स्नाताः पुण्पभानो भवन्ती- त्युक्तं काशीखण्डे- "वाराणस्यां पञ्चनदे पर स्नातास्तु कार्तिके। अमी ते पुण्यवपुपः पुण्यभानोऽतिनिर्मलाः ।" इति । श्रन फेचिद् यत्किञ्चिदिननयमिच्छन्ति । यहवास्त्विदमेव त्रयोदश्यादिदिनत्रयमाहुः । माघशुलनपोदश्यादिदिनये माघ- स्नान कार्यम्,

·तिथ्यर्कः
"अस्मिन् योगे त्वशक्तोऽपि स्नायादपि दिनत्रयम् ॥"
इति पायात् । चैत्रकृप्यत्रयोदशी योगविशेपेणाऽतिमशस्तेत्युक्त
स्कान्दे-
"वारुणेन समायुक्ता मधा कृष्णत्रयोदशी ।
गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतैः समा॥
शनिवारसमायुक्ता सा महावारुणी स्मृता ।
शुभयोगसमायुक्ता शनी शतभिषा यदि ॥
महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् ।" इति ।
श्रा चैत्रः कृष्णप्रतिपदादियः, तत्रैव शतभिपायोगसंभवात् ।
अत्र कृत्यं कल्पतरौ ब्रह्माण्डे--
"चैत्र कृष्णप्रयोदश्यां शनी शतभिपा यदि ।
वारणीति समाख्याता शुभेन महती स्मृता ॥
पद्ममष्टदलं कृत्वा तण्डुलैोणसम्मितैः ।
सौवर्ण राजतं तानं मृण्मयं वा पटं शुभम् ।।
सितवस्त्रेण संवेप्ट्य वारिपूर्ण सपल्लवम् ।
पद्मस्य कर्णिकायां तु स्थापयेन्मन्त्रतः क्रमात् ।।
तन्मध्ये स्थापयेद्देवं वरणं हेमनिर्मितम् ।
पलेन वा तदर्दैन तदनापि शक्तितः ॥
उपचारैः पोडशभिः पूजयित्वा यथाविधि ।
कलश मूर्तिसंयुक्त ब्राह्मणाय मदापयेत् ॥

·१७७
तिथ्यर्कः
श्रायुरारोग्यमैश्वर्यं धनं च लभते ध्रुवम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो यथेष्टां प्राप्नुयाद् गतिम् ॥” इति ।
अयं योगी गौडेप्यतिप्रसिद्धः । त्रयोदशी भीमेन सिद्धा । सेामेन
विरुद्धा । योगिन्यस्यां दक्षिणस्यामिति त्रयोदशी निर्णीता ।।
अथ चतुर्दशी निर्णीयते । सा शुक्लतरा ।
तदुक्तं नारदीये-
"तृतीयैकादशी पष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी ।
पूर्वविद्धा न कर्तव्याः कर्तव्याः परसंयुताः ॥” इति ।
कृष्णा पूर्वा,
"कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी।
पूर्वविद्धा मार्त्तव्या परविद्धा न कर्हि चित् ॥"
इत्यापस्तम्वोक्तः। उपवासे तु शुक्ला कृष्णापि परयुतैव ग्राह्या,
"एकादश्यष्टमी पष्ठी उभे पक्षे चतुर्दशी।
अमावास्या तृतीया च ता उपाप्याः परान्विताः ॥"
इति मदनरत्ने दृद्धवसिष्ठोक्तेः। यत्तु 'कृष्णपक्षेष्टमी चैव' इति
वचने कृष्णचतुर्दश्या उपवासे पूर्व विद्धात्वमुक्तम्, तद् रुद्रोपका-
सविषयम्,
"रुद्रग्रतेपु सर्वेषु कर्चव्या सम्मुखी तिथिः ।"
इति पूर्वमुक्तत्वात् । रुद्रवतं स्कन्दपुराणे दर्शितम्-
"चतुर्दशी तु कर्त्तव्या त्रयोदश्या युता विभो ।।
मम भक्तर्महाबाहो ! भवेद्या चापराहिकी ।।" इति ।
-
२३

·१७८ तिथ्यर्कः अन मम भक्तरितीश्वरोक्तिलिङ्गादस्य रुवतसम्बन्धिचतुर्दशी- विपयत्वं विशयते । चैत्रशुल्लचतुर्दशी रात्रिव्यापिनी कार्या, "मयोः श्रावणमासस्य शुला या तु चतुर्दशी । सा रात्रिव्यापिनी ग्राद्या परा पूर्वालगामिनी ॥" इति बौधायनवाक्यात् । परा अन्या अन्यमासगता शुक्लचतुर्दशी पूर्वावगामिन्युत्तरविद्धत्यनुवादः। श्रीमातामहास्तु रात्रिव्यापिनी- स्येतत्पूर्वविद्धापरमित्यूचुः । तत्र स्पष्टार्थत्वादात्रावैव पशुपतीश्व- रपूजाविधानाच पूर्वमतमेव युक्तमाभाति । अस्यां काममहोत्सव उक्तो हेमाद्रौ देवीपुराणे- "चैत्रे सितचतुर्दश्यां भवेत्काममहोत्सवः । जुगुप्सितोक्तिभिस्तत्र गीतवस्त्रादिभिणाम् ।। भगवांस्तुण्यते कामः पुत्रपौत्रसमृद्धिदः" इति । इयमेव पशुपतीश्वरपूजने रात्रिव्यापिनी ग्राह्या, "चैत्रशुरुचतुर्दश्यामुपोपणपरायणः । पूजयित्वा पशुपति रात्रौ जागरणं तथा । निशि भ्रमन्ति भूतानि शक्तयः शूलभृद्यतः । अतस्तत्र चतुर्दश्यां सत्यां तत्पूजनं भवेत् ॥" इति ब्रह्मवैवर्तात् । वैशाख शुक्ल चतुर्दशी नृसिंहजयन्ती। तदुक्तं गोविन्दा वे ब्राह्मे-

·तिथ्यर्क
"शुक्लपक्ष चतुर्दश्यां मासि माधवसंज्ञके।
मादुर्भूतो नृपश्चास्यस्तस्मात्तां समुपोपयेत् ॥” इति ।
'नृपञ्चास्यो' नृसिंहः । इय प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या,
"वैशाखस्य चतुर्दश्यां सोमवारेऽनिळक्षके ।
अवतारो नृसिहस्य प्रदोपसमये द्विजाः ॥"
इति स्कान्दा
"वैशाखशुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां विवस्वति ।
अस्तंगामिनि सर्वेषां पुरः स्तम्भस्य मध्यतः ॥
प्रवभूव महाविष्णुर्नरसिहाकृतिप! ।
राघशुक्ल चतुर्दश्यां शुद्ध वणिजवायुभे ।।
मन्दवारे नृसिहोऽभूत् नेतायां चादिकल्पके ।
सायकाले सदसतां रक्षादमनकारणात् ॥"
इति नृसिंहभविष्यपुराणाच ।
अनाऽस्मन्मातुः पितामहचरणा:-
नृसिंहपुराणे सामान्यतः काल उत्पत्तेरुक्तः, विवखत्यस्तगा-
मिनीति घटिका परिमाणानुक्तेः । तस्य स्कान्देन निर्णयः ।
तर हि भदोप उपाचः। तल्लक्षण च हेमाद्रावुक्तम्-
"निमुहूर्तः प्रदोपः स्याद्रानावस्तं गते सति ॥ इति ।
तस्यापि सङ्कोचो भविष्यपुराणेन तर सायकाल इत्युक्त।
"नक्षत्रदर्शनासंध्या सायं तत्परतः स्थितम् ।" इति ।
श्रर यद्यपि सायंशब्देन परोऽवधिर्न लभ्यते, तथापि प्रदोपशब्देन
-

·विध्यर्क: परावधिलाभात् सार्यशब्देन च पूर्वावधिलाभात् त्रियटिकात्मक- सायंसन्ध्योर्ध्वघटिकात्रयं प्रदेोपसायंशब्दाभ्यां परस्परं विशेपणा- छभ्यते जन्मकालत्वेनेति तत्कालव्यापिनी नृसिंहचतुर्दश्युपाप्येति राद्धान्तमाहु:- "अयं प्रकामं मियदर्शनत्वाद् विनिर्णयो मे रुचये वभूव । निशीथिनीनाथ इवोदितोऽसौ प्रभाकरः पूर्णकलो नलिन्याः ॥ इति । दिनद्वये तद्वयामिसत्त्वेऽसत्त्वे बैंकदेशसमव्याप्ती चोत्तरा, प्रतारम्भ- काले सत्त्वात् । व्रतारम्भकालस्तु तत्रैवोक्त:- "तता मध्याह्नवेलायां नयादी विमले जले। परिधाय नवं चासो व्रतकर्म समारभेत् ।।" इति । "अनङ्गेन समायुक्ता न पाण्या चतुर्दशी । धनापत्यैर्वियुज्येत तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥" इति पाझे त्रयोदशीयुक्तनिषेधाचापरैव । वैपम्येणैकदेशस्पर्शे तदाधिक्यवती ग्राहया । अत्र सर्वेपामधिकार इत्युक्त तत्रैव- "सर्वेषामेव वर्णानामधिकारोऽस्ति मदते । मद्रक्तस्तु विशेषेण कर्त्तव्यं मत्परायणैः ॥ इति । अथ व्रतग्रहणप्रकारस्तत्रैव- "नृसिंह ! देवदेवस्य तब जन्मदिने शुभे । उपवासं करिष्यामि सर्वभागविवर्जितः ।। - ·तिथ्यर्कः १८१ इति संकल्पं मध्याह्न कृत्वा, परदिने स्नात्वा, पुनर्देवं सम्पूज्य पार्यये- "नृसिंहाच्युत ! देवेश ! लक्ष्मीकान्त । जगत्पते ! अनेनार्चा प्रदानेन सफलाः स्युर्मनारयाः ॥ मद्वंशे ये नरा जाता ये जनिप्यन्ति चापरे । तांस्त्वमुद्धर देवेश! दुःसहाद्भवसागरात् ।। श्रीनृसिंह ! रमाकान्त ! भक्तानां भयनाशन ! । क्षीराम्बुनिधिवासी त्व चक्रपाणे ! जनार्दन ! ।। व्रतेनानेन देवेश! भुक्तिमुक्तिप्रदो भव" इति । ततस्तां प्रतिमां ब्राह्मणाय दद्यात् । योगविशेपेणेकं प्रशस्ते- त्युक्तं तत्रैव- "स्वातिनक्षत्रसंयोगे शनिवारे च मद्बतम् । सिद्धियोगस्य संयोगे वणिजे करणे तथा ॥ पुंसा सौभाग्ययोगेन लभ्यते दैवयोगतः ।" इति । इदं नित्यवतम्, "विज्ञाय महिनं यस्तु लवयेत्पापकृन्नरः । स याति नरके घोरे यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।" इत्यनिष्टश्रुतेः । श्रावण शुक्लचतुर्दशी रात्रिव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तं माम् । भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनन्तवतमुक्तं भविष्ये- ·विध्यर्कः "तथा भाद्रपदस्यान्ते चतुर्दश्यां द्विजोत्तमः । पार्णमास्याः समायोगे व्रतं चानन्तयं चरेत् ॥" इति । अनोदयव्यापिनी ग्राह्या, "उदये त्रिमुहूर्तापि प्रायानन्तवते तिथिः ।" इति । माधवोक्तः। "मुहूर्तमपि चेदाने पार्णमास्यां चतुर्दशी । सम्पूर्णा ता विदुस्तस्यां पूजयेद्विप्णुमव्ययम् ॥” इति । स्कान्दाच्च । अतश्च पूर्णियायुक्तायामुदयकालव्यापिन्यां चतुर्द- श्यामनन्तव्रतं कार्यमिति सिद्धम् । दिनद्वये उदयव्यापित्वे सम्पूर्ण- त्वात् पूर्वव, दिनद्वये उदयाव्यापित्वेऽपि पूर्वा, मध्याह्न सत्त्वात् । आश्विनकृष्णचतुर्दश्यां शस्त्रादिहतानामेव श्राद्धमुक्तं कालादर्शे-- "श्राद्ध शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां महालये" । इति । नागरखण्हेऽपि- "अपमृत्युभवेद्यपां शस्त्रमृत्युरथापि वा । श्राद्धं तेषां पफर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । ॥ इति । कार्तिककृष्णचतुर्दश्यां चन्द्रोदयव्यापिन्यामभ्यगस्नानं कार्यम् । तदुक्तं हेमाद्रौ भविष्ये-- "अश्वयुकृष्णपतस्य चतुर्दश्यां विधूदये । तिलतैलेन कर्तव्यं स्नान नरकभीरुणा ॥ इति ॥ अत्राश्विनामान्तो वाध्यः सूर्योदपच्यापिन्यामप्युक्त हेमाद्रिनिर्ण- पामृतयोर्भविष्ये- ·तिथ्यर्क. १८३ "कार्तिक कृष्णपक्षे तु चतुदामिनोदये । अवश्यमेव कर्तव्य स्नानं नरकभीरुणा ॥" इति । 'इन" सूर्यः। केचित्विनपदस्य चन्द्रे लक्षणेत्याहुः, तन्मन्दम् ; लक्षणायां भानाभावात् । अपरे तु इनश्चन्द्र इति व्याचख्युस्त- दप्यशुद्धम्, इनशब्दस्य सूर्यवाचित्वात् । गौडास्तु सूर्योदय- व्यापिन्यां कुर्वन्ति स्नानम् । अत्र केचिदाहुः-सूर्योदयो गोणकालः, मुख्यकालाचर- स्वात् । तदेवाह मण्डन:- "स्वकालादुत्तरो गौणः कालः सर्वस्य कर्मणः । यद्वागामिक्रियामुख्यकालस्याप्यन्तरालवत् ॥ गौणकालत्वमिच्छन्ति केचित्माक्तनकर्मणि । मुख्यकाले यदावश्य कर्म कर्तुं न शक्यते ॥ गौणकाले तु कर्तव्य गौणोऽप्यदृशा भवेत् ।" 'ईदृशो' मुख्यकालसदृश इति । वस्तुतस्त्वय गोणकालो यन शास्त्रेण मुख्यकालातिक्रमे कालान्तरमुक्तं नस्मिन् कर्मणि वोध्या, न तु सर्वत्र काम्येऽपि कर्मणीति । यत्तु केचित्- "तैलाभ्यङ्गं तथा शय्यां परान्न कांस्यभोजनम् । कार्तिके वर्जयेद् यस्तु परिपूर्णवती भवेत् ।।" इति पाद्मनिषेधाद् इविष्य कार्तिकातिभिन्नपरमित्याहुः, तन्न ·"१८४ तिथ्यर्फः "नरकस्य चतुर्दश्यां तैलाभ्यगच्च कारयेत् । अन्यत्र कार्तिकम्नायी तैलाभ्यङ्गच वर्जयेत् ॥" इति तत्रैव प्रतिमसवश्रुतेः। दिनद्वये तव्याप्ती सामान्यवचनात् पूर्वा, दिनद्वये तदव्याप्तावपि पूर्वा । "पूर्वविद्धचतुर्दश्यां कार्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूपसमये स्वानं कुर्यात्मयत्नतः ॥" इति स्कान्दात् । अत्र, तेले लक्ष्मीले गङ्गा दीपावल्याश्चतुर्दशीम् । लन्चेति शेपः। प्रातःस्त्रानं तु यः कुर्याद् यमलोकं न पश्यति ॥" इति ब्राह्मोक्तश्चातुर्वर्ण्यस्याप्यधिकारः । चतुर्दशीमारभ्य चतुर्णपि दिनेषु काम्यस्नानमुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे- "इपे भूते चं दर्शे कार्तिकमयमे दिने । यदा स्वातिस्तदाभ्यङ्गस्नानं कुर्यादिनादये ॥ ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां तिथा यस्तु शुभे दिने । मानवो मङ्गलस्नायी नैव लक्ष्म्या वियुज्यते ॥ दीपैौराननं तत्र सैपा दीपावली स्मृता ।" इति । स्नानेपामार्गभ्रामणमुक्तं ब्राह्म- "अभ्यङ्गस्तानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वै । अपामार्गस्य पत्राणि भ्रामपेच्छिरसोपरि ।।"

·१८५
विध्यर्कः
"अभ्यङ्गस्तानमध्ये तु नरकस्यं क्षयाय वै । .'
अपामार्गस्य पत्राणि भ्रामयेच्छिरसोपरि" ।। इति ।
मदनरने पामेऽपि--
"अपामार्गमथो तुम्बी प्रपुनाडमयापरम् ।
भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्यं सयाय वै ॥” इति ।
मन्त्रः
"सितालोटसमायुक्त ! सफण्टकदलान्वित ! ।
हर पापमपामार्ग ! भ्राम्यमाणः पुनः पुनः ॥ इति ।
अत्र तर्पणमुक्तं भविष्ये-
"ततश्च तर्पण कार्य धर्मराजस्य नामभिः ।
यमाय धर्मराजाय मृत्यो चान्तकाय च ॥
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ।
औदुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने ॥
हकोदराय चित्राप चित्रगुप्ताय ते नमः" इति ।
एततर्पण सव्येनापसव्येन वा कार्यम्,
"यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनापीविनायका ।
देवत्वं च पित्र च यमस्य स्याद् द्विरूपता" ||
इति तत्रैवक्तिः।
इदं च तर्पणं जीवत्पित्रापि कार्यम् । तदुक्तं पामे-
"जीवसितापि कुर्वीत तर्पणं यममीप्पयोः ।
कृष्णस्तिलस्वया चान्पः कुर्याचर्पणमिच्छया । इति
#
२४

·१८६ तिथ्यर्फः अन्पैः शुक्लैः । देवत्वपक्षे शुलतिलक, पितृत्वपक्षे कृष्णतिलैरिति बोध्यम् । भीष्मतर्पणं माघशुक्लाष्टम्यामुक्तम् । लैङ्ग विशेष:- "ततः प्रेतचतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् । दानं दत्वा तु तेभ्यस्तु यमलोकं न गच्छति ॥" इति । अस्यां प्रदेोपसमये दीपदान कार्यम् । तदुक्तं भविष्ये- "ततः प्रदोपसमये दीपान दद्याद् मनोरमान् । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु मठेषु च ॥ माकारोद्यानवीयीपु प्रतौलीनिष्कुटेषु च । मन्दुरासु विविक्तासु इस्तिशालासु भूरिशः ॥" "वाजिशाला तु मन्दुरा" इत्यमरः । इदं दीपदानं संलम कार्यम् । तदुक्तं ज्योतिर्निबन्धे नारदेन-- "इपासितचतुर्दश्यामिन्दुक्षयतिथावपि । ऊर्जादा स्वातिसंयुक्त तदा दीपावली भवेत् ।। कुर्यात्संलग्नमेतच्च दीपोत्सवदिनत्रयम् ।" इति । अत्र यमलोकदर्शनाभावकामा नरकचतुर्दश्यां स्नास्ये--इति सङ्कल्प्य, कृताभ्यङ्गः स्नात्वा कृतनित्यक्रियाऽनन्तरं यमतर्पणं करिष्ये---इति सङ्कल्पं कृत्वोपवीती शुलतिलैः प्राचीनायोती चेत् कृष्णतिलैर्यमं धर्मरानं मृत्युमन्तकं वैवखतं कालं सर्वभूत- क्षयमादुम्बरं दनं नीलं परमेष्ठिनं वृकोदरं चित्रगुप्त तर्पयामीति ·तिथ्य: १८७ चतुर्दशनामभिर्यम सन्तर्प्य, यथाकालं तपोधनान् भानयिला, स्वयं च मुक्त्वा प्रदेोपसमये दीपान् दद्यात् । उक्तस्थलेविति प्रयोगः। कार्तिकशुलचतुर्दशी वैकुण्ठ चतुर्दशी इयमरणोदयव्यापिनी ग्राद्या। तदुक्तं सनत्कुमारसहितायाम्- "वर्षे चै हेमलम्बाख्ये मासि श्रीमति कार्तिके। शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामरुणाभ्युदयं मति ॥ महादेवतिया ब्राह्म मुहूर्ते मणिकर्णिके। स्नात्वा विश्वेश्वरो देव्या विश्वेश्वरमपूजयत् ।। सोपं ज्योतिपस्तस्य प्रतिष्ठाख्यं तदाऽकरोत् । खयपेप स्वमात्मानं चरन् पाशुपतत्रतम् ॥” इति । व्रतमित्यनेनोपवास उच्यते, "ततः प्रभाते विमले कृत्वा पूजां महाद्भुताम् । दण्डपारणेमहानाम्नि बनेऽस्मिन् कृतपारणः ॥" इति वचने पारणाशब्दश्रवणात् । अस्यां श्रीविश्वेश्वरदर्शनान्मुक्तिरक्ता काशीखण्डे---- "कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेन् । स्नाला चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः ॥ इति । मार्गशीर्षशुरुचतुर्दगो पिशाचमोचनी । अस्यां पिशाचमोचन- तीर्थयानोक्ता काशीखण्डे--

·१९८
१
विध्यर्फः
"मार्गशुक्लचतुर्दश्यां कपर्दीश्वरसन्निधौ ।
स्नात्वाऽन्यत्रापि मरणान्न पैशाच्यमवामयुः ॥
इमां सांवत्सरी यात्रां ये करिष्यन्ति मानवाः ।
तीर्थप्रतिग्रहात् पापानिस्तरिष्यन्ति ते द्विजाः ॥ इति ।
माघकृष्णचतुर्दश्या कृत्यमाह हेमाद्रौ यम:-
"अनाभ्युदिते काले माघकृष्ण चतुर्दशी ।
स्नातः सन्तर्प्य तु यमं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।" इति ।
अत्र जीवपितृकस्याप्पधिकार इत्युक्त माक् । माघशुक्लचतुर्दशी
रदन्त्याख्या। अस्यां कृत्यमुक्त ब्रह्मपुराणे-
"माघशुक्लचतुर्दश्यां विष्णोदेहान्मरीचयः ।।
निश्चरस्तिलाकाराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
अनाभ्युदिते काले सत्सु तारांशुकेप्वपि ।
राजा च तत्र सम्पूज्यो यमः मलयभास्करः ॥"
तथा-
"सर्याङ्गसन्धिसम्भूता नद्यो विष्णोश्च तत्र वै ।
अरुणोदयवेलायामारटन्योऽपि नित्यशः॥
वनोपोष्य त्रयोदश्यां सम्माप्ते तु निशाक्षये ।
स्नात्वा पूज्यो जगद्गत्ता हरिः, पूज्याश्च तारकाः ॥
यमो नद्यश्च तीर्थानि देवताः पितरस्तथा ।
वहिः पूज्यश्च भगवान् घृतास्तिलतण्डुलैः ।।
-

·+ . तिध्यर्क: १८८ नमः प्रणवसंयुक्तान् सतिलांश्च जलाञ्जलीन् । यमाय सप्त पित्रे च धर्मराजाय सप्त च ॥ मृत्यो सप्त देयाश्च तथा सप्ताऽन्तकाय च । वैवस्वताय सप्तान्यान् सप्त कालाय वै वहिः ॥ सप्त देयाश्च विधिवत् सर्वमाणहराय च ॥” इति । एवमेकोनपश्चाशदखलयो भवन्ति । तथा- "कुसरं भोजनीयाच ब्राह्मणास्तदनन्तरम् । श्राद्धं दत्वा पितृभ्यश्च विमुक्तः सर्वपातकैः ॥ ततो वितत्य बन्धुभ्यः कृसरं भक्षयेत् स्वयम् ।" इति फाल्गुनकपणा चतुर्दशी शिवरात्रिः । शिवरात्रिविनिर्णयो मया सुधियां मीतिविवर्द्धनाचितः । क्रियते गुरुदिष्टवर्मना मतमास्थाय गुरोर्गरीयसः || तत्र शिवरात्रिशब्दो निर्मथ्यन्यायेन योगरूढः । तत्पुरपसमासेन योगेन प्रवर्तमानः शब्दो रूच्या माघकृष्णचतुर्दशीरूपे कालविशेष नियम्यते। तत्स्वरूपं स्कान्दे- "माघस्य कृष्णपक्षे या तिथिश्चैव चतुर्दशी । शिवरात्रिः समाख्याता सर्वपापनिषदनी ॥” इति । कामिकेपि- "माघमासे सिते पक्षे विद्यते या चतुर्दशी । * शिवरात्रिस्तु सा ज्ञेया सर्वपुण्यशुभावहा ।।" इति । पादर्शपुस्तके-'शिवरात्रिः स्यात्सर्यपुण्यशुभायहा' पाठोऽस्ति । अथ HO है AL o

·तिथ्यर्कः
इयं निशीथव्यापिनी ग्राहया । तदुक्तमीशानसहितायाम्-
"माघकृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि ।
शिवलिङ्गमभूत्तत्र कोटिसूर्यसमपभम् ॥
तत्कालव्यापिनी ग्राहया शिवरात्रिवते तिथिः ।
च्याप्पाईरात्रं यस्यां तु लभ्यते या चतुर्दशी ॥
तस्यामेव व्रतं कार्य मत्मसादाथि भिजनैः ।
पूर्वेधुर्वा परेयुवा महानिशि चतुर्दशी ॥
व्याप्ता सा दृश्यते यस्यां तम्यां कुर्याद् व्रतं नरः" इति ।
अन महानिशाशब्देन मध्यमयामपोर्मध्यमुच्यते,
"महानिशा तु विज्ञेया मध्यं मध्यमयामयोः।"
इति वाक्यात् । नारदसंहितायामपि-
"अर्द्धरात्रयुता यत्र माघकृष्णा चतुर्दशी ।
शिवरात्रिवतं तत्र सेोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥” इति ।
दिनद्वये निशीथव्यापिन्यव्यापिनी चेदुत्तरैव ।
तदुक्तं माधवीये कामिकस्मृत्यन्तरयोः-
"आदित्यास्तमये काले अस्ति चेद्या चतुर्दशी ।
शिवरावित्रतं तत्र सोऽश्वमेघफलं लभेत् ॥
प्रदेोपव्यापिनी ग्राहया शिवरात्रिचतुर्दशी ।
रात्री जागरणं यस्मातस्मात्तां समुपोपयेत् ॥” इति ।
अत्र प्रदोपवेधस्तत्रैव वायुपुराणे---
-
.

·:
.
तिथ्यर्कः
"त्रयोदश्यस्तगे सूर्य चतसृप्तव नाडिपु ।
भूतविद्धा तु या तत्र शिवरात्रि व्रतं चरेत् ॥” इति ।
पूर्वेधुरेव प्रदापनिशीयोभयच्याप्त पूर्या,
"प्रयोदशी यदा देवि ! दिनभुक्तिममाणतः ।
जागरे शिवरात्रिः स्यान्निशि पूर्णा चतुर्दशी ।" इति ।
हेमादिधृतस्कान्दात् । दिनभुक्तिरस्तमयः । परेधरेवोभयव्याप्ती
परव,
Me top
"निशाद्वये चतुर्दश्यां पूर्वा त्याज्या परा शुभा ।"
इति कामिकात् । यदा पूर्वेधुनिशीथव्याप्तिः परेछुः मदोपव्या-
प्तिस्नदा पूर्वैव,
"पूर्वचिद्धा तु कर्तव्या शिवरात्रिर्यलेर्दिनम् ।
मायफाल्गुनयोर्मध्ये असिता या चतुर्दशी ।।
अनङ्गेन समायुक्ता कर्त्तव्या सा सदा तिथिः ।
अर्द्धरात्रात्पुरस्ताच्चेज्जयायोगा यदा भरेत् ।।
पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिः शिरमियः ।"
इति माधवपरिधृतस्कान्दनागरखण्डपुराणेभ्यः । हेमादि-
पदना तु 'अर्द्धराबाद' इत्यस्मादेव वचनादिनहये निशीयव्यामा
पूर्वेत्याहतुः । असाव निर्णयो मासशिवरागारपि यः । यत्तु
निर्णयामृतकारः प्रदीपच्यापिनी ग्राहोत्येतद्वाक्यं प्रमाणीकृत्य
सर्वापि शिवरात्रिः प्रदीपच्यापिन्येव ग्राभेत्याह तदसमञ्जसम.
the info
।

·१९२ तिथ्यर्कः सर्वेपां निशीथव्याप्तिनिर्णायकवचनानां चैयर्थ्यापातात् । प्रदो- पवाक्यस्य चोदाहृतरीत्योपपत्तेश्च । अस्मिन् व्रते सर्वेपा. मधिकारः। "शिवरात्रित्रतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । आचाण्डालमनुष्याणां मुक्तिमुक्तिमदायकम् ॥" इति हेमाद्रिकृतेशानसंहिताक्तेः । इदं व्रतं नित्यमित्युक्तं स्कान्दै- "परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिः परात्परम् । न पूनयति भक्त्येश रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् ।। जन्तुर्नन्मसहस्र पु भ्रमते नात्र संशयः ।" इत्पनिष्टश्रुतेः । "मम भक्तस्तु यो देवि ! शिवरात्रिमुपोपकः । शिवञ्च पूजयित्वा यो जागर्ति च चतुर्दशी ।। मातुः पयोधररसं न पिवेत् स कदाचन । गणत्वमक्षयं दिव्यमक्षय्यं शिवशासनम् ।। सर्वान् भुक्त्वा महाभोगान् मृतो भूयो न जायते ।" इति तत्रैव फलश्रवणात् काम्यश्च । 'अत्र नित्यव्रते पूजैव प्रधानम्, पूर्वोक्तानिष्टवाक्ययो: पूनामात्रग्रहणात् । काम्यत्रत- विधायकवाक्येषु त्रितयग्रहणात् काम्पत्ते उपवासजागरणपूनाः प्रधानम् । प्रतिवर्षे काम्यस्यास्यायधिरक्तो माधवीये ईशान- संहितायाम्- ·- तिथ्यर्कः १६३ "एवमेतद् व्रतं कुर्यात्मतिसक्त्सरं व्रती । द्वादशाब्दिकमेतत्स्याच्चतुर्विशाब्दिकं तु वा ॥” इति । त्यं योगविशेपेणातिप्रशस्तेत्युक्त माधवीये स्कन्दपुराणे- "माघकृष्णचतुर्दश्यां रविवारी यदा भवेत् । भौमवारो भवे देवि ! कर्तव्य व्रतमुत्तमम् ।। शिवयोगस्य योगे च तद्भवेदुत्तमोत्तमम् ।। इति । अत्र कृत्तिवासेश्वरार्चाऽप्युक्ता तत्रैव- "कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गमर्चयन्ति शिरं शुभम् । ते यान्ति परमस्थान सदा शिवमनामयम् ।।" इति । अत्र उमासहिनं शिवं पूजयेत् । पूना च रात्री महरे प्रहरै कार्या, "कर्त्तव्या यामपूजा च स्नानं पञ्चामृतेन च ।" इति स्कान्दात् । इदं च व्रत पातकादिमोक्षकामनायां प्रतिमास कार्यम् । तदुक्तं मदनरत्ने स्कन्दपुराणे-- "प्रतिमास कार्यमित्युपक्रम्य- यतः मति चतुर्दश्यां पूजा यत्नेन मे कृता । तथा जागरणं रानो सन्निधा मे कृतं तदा ॥ तेन कर्मविपाकेन मुक्ताऽसौ पातकेन च ।" इति । काम्यमास शिवरात्रिवतस्य ग्रहण कालावधिवतहेमाद्रो मान्दै- "श्रादी मार्गशिरे मासि दीपोत्सव दिनेऽपि वा। गृहीयान्मापमासे वा द्वादर्शवमुपापयेत् ॥ । एवं द्वादशवर्षे तु द्वादशेष तपोधनान् ॥" २५ ·- १६४ तिथ्यर्फ: श्रामव्येति शेषः । तत्रैव पक्षान्तरम्- "सर्वकामप्रदं कृष्ण चतुर्दश्यां शिवव्रतम् । इत्युपक्रम्य- चतुर्दशाब्दं कर्त्तव्यं शिवरात्रि शुभम् ।" इति संक्षेपः। अथात्र सर्वलोकोपकारार्थ वार्पिकशिवव्रतानुष्ठानप्रयोग वदामः । तत्र यद्यपि भूयांसः प्रकारा दृश्यन्ते, तथापि प्रमाणी- भूतशिवरहस्यसंवादी तावत्मकारः प्रदर्श्यते- "विना भस्म त्रिपुण्ड्रेण विना द्राक्षमालया । पूनितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलमदः ॥ तस्मान्मृदाऽपि कर्त्तव्यं ललाटे च त्रिपुण्डूकम् ।।" इति लिङ्गपुराणात् त्रिपुण्ड्रन्द्राक्षमालान्विता मासपक्षायुल्लिरूप श्रीसदाशिवचरणपअपरागसारूप्यकामोऽहं महाशिवरात्री वार्षिक शिवरात्रिवतं करिष्ये--इति प्रातः सङ्कल्प्य मन्त्रान् पठेत् । नूतन व्रते तु नूतनमिति विशेषः । मन्त्रास्तु- "शिवरात्रिवत होतत् करिष्येऽहं महाफलम् । निर्विघ्नमस्तु मे चात्र त्वत्प्रसादान्जगत्पते ! ।। चतुर्दश्यां निराहारो भूत्वा शम्भोऽपरेऽहनि । भोयेऽह मुक्तिमुत्पर्य शरणं मे महेश्वरः" इति । ततो राम्रो पूर्वयामे शिरपूजन करिप्पे--इति सङ्कल्प्य सात

·तिथ्य:
मतिष्ठलिङ्गे शिवं मूलमन्त्रण 'त्र्यम्बकम्' इति वैदिकेन वा दुग्धाभि-
पेकपूर्व कमावाहनादिपोडशोपचारैरर्चयेत् । पूर्वपूजायामयंदाने
मन्त्र:-
"शिवरात्रिवतं देव ! पूनाजपपरायणः ।
करोमि विधिवदत्तं गृहाणाय' महेश्वर ! ॥" इति ।
ततस्तत्कथाः श्रुत्वा द्वितीययामे दध्यभिपेकपूर्व माग्वदर्चयेत् ।
अर्घ्यदाने मन्त्रः-
"नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च ।
शिवरात्री ददाम्यय प्रसीद उमया सह ।।" इति ।
पूर्ववत्कथाः श्रुत्वा तृतीययामे घृताभिपेकपूर्वक भागदर्चयेत् ।
श्रध्ये मन्त्रः-
-
"दुःखदारिद्रयशो केन दमोऽहं पार्वतीपते ।।
शिवरात्री ददाम्यर्यमुमाकान्त ! गृहाण मे " इति ।
चतुर्थे तु यामे मध्यभिपेकपूर्व ऊमर्चयेत् । अर्यमदाने मन्त्र:-
"मया कृतान्यनेकानि पापानि हर शङ्कर ! ।
शिवरात्री ददाम्ययमुमाकान्त ! गृहाण मे " इति ।
ततः पूजास्ते-
"भवाय भवनाशाय महादेवाय धीमते ।
रुद्राय नीलकण्ठाय शिवाय शशिमालिने ।
उग्रायोपापनाशाय भीमाय भास्वपिणे ।
ईशानाय नमस्तुभ्यं पशूनां पतये नमः ।।" इति ।

·१९६
तिथ्यर्फः
चतुर्थ्यन्तैर्नामभिर्विल्वपत्राणि समर्चयेत् ।
एवं रात्रिमत्तिवाह्य
उपसि व्रतं समर्पयेत् । तत्र मन्त्रः-
"अविघ्नेन व्रतं देव ! त्वत्मसादात् समापितम् ।
समस्य जातां नाथ ! त्रैलोक्याधिपते ! हर ।।।
पन्मयाऽध कृतं पुण्यं तद्रुद्रस्य निवेदितम् ।
त्वत्प्रसादान्महादेव ! प्रतमद्य समर्पितम् ।।
प्रसन्नो भव मे श्रीमन् ! सद्गतिः प्रतिपाद्यताम् ।
त्वदालोकनमात्रेण पवित्रोऽस्मि न संशयः ॥ इति ।
ततो द्वितीयेऽह्नि स्नात्या कृतनित्यक्रिय एकादश विमान अशक्तो
यथासामर्थ्य भोजयित्वा,
"संसारक्लेशदग्यस्य व्रतेनानेन शङ्कर ।।
प्रसीद सुमुखो नाथ ! ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥"
इति देवौं सम्प्राय पुत्रमित्रायन्वितः पारणं कुर्यात् । यदा
प्रतिष्ठित लिङ्गं नास्ति तदैवं भकारः-
हराय नम इति पदमानीय, तां संशोध्य, महेश्वराय नम
इति लिङ्गं विधाय, शूलपाणये नम इति शिव ! इह सुप्रतिष्ठिते।
भषेति प्रतिष्ठाप्य,
"ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं
रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगपराभीविहस्तं प्रसन्नम् ।
पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणाप्रकृति वसान
विश्वायं विशवीज निखिलमयहरं पञ्चवका दिनेत्रम् ॥"

·- तिथ्यर्क १९७ इति ध्यात्वा पूर्वोक्तमकारेण पूजयेदित्यल विस्तृतिधारया । पारणं तूर्वरितचतुर्दश्यामेव कार्यम् । तदुक्तं माधवीये स्कन्द- पुराणे- "उपापणं चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां च पारणम् । कृतः सुकृतल:श्च लभ्यते यदि वा न वा ।। ब्रह्माण्डोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति वै । सनातानि भवन्तीह भूतायां पारणे कृते ।। तिथीनामेव सर्वासामुपवासत्रतादिपु । तिथ्यन्ते पारण कुर्याद्विना शिवचतुर्दशीम् ॥” इति । "जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरानिस्तथैव च । पूर्व विद्धव कर्तव्या तिथिभान्ते च पारणम् ॥” इति, यच्च स्कान्दे- "कृष्णाष्टमी स्कन्दपष्ठी शिवरात्रिचतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्पने पारणं भवेत् ॥" इति तत्पारणाकाले चतुर्दश्यलाभपरम् । अथ चतुर्दश्यामुपासः केदारकुण्डोदरूपानं च कार्यमित्युक्त स्कन्दपुराणे- "चैकपणचतुर्दश्यामुपास विधाय च । फेदारोदक्पानभ तथा तर फलं लभेत् ।।" इति ।

·तिथ्यर्कः
चतुर्दशी शनिवारेण सिद्धा, रविवारेण विरुद्धा। यागिन्यत्र
पश्चिमायाम् । इति चतुर्दशी निर्णीता ।
अथ अमा निरणीयते । सा व्रतादावुत्तरा ग्राह्या, युग्म.
चाक्यात् । उपवासेऽप्ययमेव निर्णयः,
"अमावास्या तृतीया च ता उपाण्याः परान्विताः।"
इति स्मृतेः । इयं सोमवारयुक्ता कपिलातीर्थे थाद्धादावतिपशस्ता,
"अमासामसमायोगे श्राद्ध ययत्र लभ्यते ।
तीर्थ कपिलधारेऽस्मिन् गयायां पुष्करण किम् ।।
दिव्यन्तरिक्षभूनानि यानि तीर्थानि सर्वशः ।
तान्यत्र त्ववतिष्ठन्ति दर्शे सेोमदिनान्विते ||"
इति काशीखण्डोक्तः। शहामृतावपि-
"अमावास्या तु सामेन सप्तमी भानुना तथा ।
चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी ।
चतसस्तियपस्वेताः सूर्यग्रहणसनिमाः ।
स्नान दानं तथा श्राद्ध सर्व तत्राक्षयं भवेत् ॥” इति ।
अमायाः सामादियोगे पुप्फरसंज्ञोक्ता हेमाद्री श्रीमहाभारते-
"अमा सेमे तथा भामे गुस्सार यदा भवेत् ।
तत्तीर्थ पुफर नाम सूर्यपर्वशताधिकम् ।।" इति ।
शातातप:-
"अमावास्या सोमवार सूर्यवारे च सप्तमी ।
अङ्गारकदिने माप्ते चतुर्थी चा चतुर्दशी ।।

·तिथ्यर्कः तत्र यः कुरुते फर्म शुभं वा यदि वाशुभम्'। पष्टिवर्पसहस्राणि कर्ता तत्फलमश्नुते ॥” इति । प्रय कृष्णप्रतिपदादिज्येष्ठामायां वटसावित्रीव्रतमुक्तं भविष्ये- "अमायां च तथा ज्येष्ठे वटमूले महासती । त्रिरात्रोपोपिता नारी विधिनाऽनेन पूजयेत् ॥” इति । इदं कान्यकुन्नेषु प्रसिद्धम् । 'तच पूर्व विद्धायामेव कार्यम्, "भूतविद्धा न कर्त्तव्या अमावास्या च पूर्णिमा । वर्जयित्वा नरश्रेष्ठ ! सावित्रीबतमुत्तमम् ।।" इति प्रमवैवर्तात् । भाद्रामायां दर्भसंग्रहः कार्यः, "मासे नमस्यमावास्या तस्यां दर्भाचया मतः । श्रयातयामास्ते दर्भा विनियोज्याः पुनः पुनः ॥" इति हारीतोक्ता नभः थावणः। स च दर्शान्तो योध्यः। 'यातयामा:" अगतरसा इत्यर्थः । पूर्णिमान्तमासेनाऽश्विनामा- योगविशेपेण गनच्छायेत्युक्तं वायुपुराणे- "से सस्थिते या तु अमावास्या कराविता। सा झया युअरच्छाया इति चौधायनोऽयवीत् ॥" सः मूर्या हस्तनसत्रं च । अत्र श्राद प्रशस्तपित्युक्तं प्रार। कार्णिकामायामभ्यगम्नान कृत्वा अक्ष्मोपरिहाराय स्पेष्टदेवता पूनयेदित्युक्त कालादर्श- "प्रत्यूपे अवयुग्दर्श नाभ्यगादिमा लः। भक्त्या पूनपेदेवीमलक्ष्मीविनिरत्तये ।"

·२०० तिथ्यर्कः अत्र कृत्यान्तरं हेमाद्रावादित्यपुराणे- "एवं प्रभातसमये श्रमायाश्च नराधिप।। स्नात्वा देवान् पितन भक्तया सम्पूज्याऽथ प्रणम्प च ॥ कृत्वा तु पार्वणश्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः । दिवा तत्र न भोक्तव्यमृते वालातुराज्जनात् ।। प्रदेोपसमये लक्ष्मी पूजयित्वा यथाक्रमम् । दीपक्षास्तथा कार्याः शक्त्या देवगृहेषु च । ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽदा संभाज्य च बुभुक्षितान् ॥ अलङ्कृतेन भोक्तव्यं नवचस्रोपशोभिना ।" पत्तु- "भूताप्टम्यार्दिवा भुक्त्वा रात्री मुक्त्वा च पर्वणि । एकादश्यामहारानं भुक्त्या चान्द्रायणं चरेत् ॥" इत्यनेनामायां भाननं रात्रौ निपिद्धम्, तद् रागमा न वैधम् ; विधिस्पृष्टे निपेघानवकाशात् । इयमेष रानिः सुखरात्रिः। अत्र सर्वदेवानां सुखशयनमुक्तं तत्रैव- "श्रमायां चैव देवास्तु कार्तिके मासि केशवात् । अभयं माप्य सुप्तास्तु सुखं क्षीरोदसानुपु ॥ लस्पोदैत्यदवान्मुक्ता सुखं सुप्ताऽमुनादरे । अतोऽयं विधिवद कार्या तुष्ट्य तु सुखसुप्तिमा ।।" इति ।

·२०१ * तिथ्यर्कः विशेपो ब्राह्मे- "अर्द्धरात्रे भ्रमत्येव लक्ष्मीराश्रयितुं गृहान् । अतः खलङ्कता लिप्ता दीपैर्नाग्रज्जनोत्सवाः ॥ सुधाधवलिताः कार्याः पुष्पमालोपशोभिताः ।" इति । अत्र निशीथोत्तरमलक्ष्मीनिःसारणमुक्तं निर्णयामृते भविष्ये- "एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्द्धलोचने । तावनगरनारीभिस्तूर्यडिण्डिमवादनैः ।। निष्काच्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहाङ्गणात् । इति । इयं प्रदेापव्यापिनी ग्राह्या, कर्मकालत्वात् । दिनद्वये तद्वयाप्ता- युत्तरा, सामान्यनिर्णयात् । उभयदिने तव्याप्त्यभावेर्द्धरात्र- व्यापिनी ग्राह्या, लक्ष्म्या गमनकालत्वात्। अस्यामेव केदारगौरी- व्रतं कार्यम्, "आश्विनस्यासिते पक्षे अमावास्या यदा भवेत् । तस्यां व्रतमिदं कार्य यथोक्तं शम्भुना पुरा ॥" इति पद्मपुराणात् । इयमा सामान्यनिर्णयादुत्तरा ग्राह्या। माषा- मायां ब्राह्मणं सम्पूज्य नवनीतधेनु ब्राह्मणाय दद्यादित्युक्त निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे- "अमायां माघमासस्य पूजयित्वा पितामहम् । गायत्र्या सहितं देवं वेदवेदाङ्गभूपितम् ॥ नवनीतमयीं धेनु ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।" इति । २६

·-
२०२
तिथ्य:
अत्रैव योगविशेषेणार्होदय उक्तो हेमाद्रौ स्कान्दे-
"माघामायां व्यतीपाते आदित्ये विष्णुदैवते ।
श्रद्धोदयं तमित्याहुः सहस्राई गृहः समः ॥ इति ।
मदनरत्ने भारतेऽपि-
"मार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्पुष्यमाघयोः ।
अर्होदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्नहैः समः ॥
दिवैव योगः शस्तोऽयं न तु रानौ कदाचन ।" इति ।
दिवैवेत्यर्द्ध निर्णयामृत एव पठितं नान्यग्रन्थेषु । अत्र दानमुक्त
एकान्दे-
"अर्योदये तु सम्माते सर्व गङ्गासमं जलम् ।
शुद्धात्मानो द्विजाः सर्वे भवेयुव॑मसम्मिताः ॥
यत्किञ्चित् क्रियते दानं मेरुसन्निभमिप्यते ।
चतुःपष्टिपलं मुख्यममत्रं तत्र कारयेत् ।।
चत्वारिंशत्पलं वाध्य पञ्चविशतिमेव च ।
निधाय पायसं तत्र पद्ममष्टदलं लिखेत् ॥
पद्मस्य कर्णिकायां तु कर्पमात्रं सुवर्णकम् ।
तदभारे तदर्द्ध वा तदर्द्ध वापि कारयेत् ॥
कृत्या तु तण्डुलैः शुद्धः पद्ममष्टदलं शुभम् ।
अमत्रं स्थापयेत्तत्र ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।।
ते मीतिफरार्याय श्वेतमाल्यैः सुशोमनः ।
वनादिभिरलकृत्य बाह्मणाय निवेदयेत् ॥” इति ।
+

·२०३
-
विध्यर्क
दाने मन्त्र:-
"सौवर्ण पायसामत्रं यस्मादेतत्त्रयात्मकम् ।
आवयोस्तारकं यस्मात्तद्गृहाण द्विजोत्तम! "
'अमत्रम्। पात्रम् ।
"समुद्रमेखलां पृथ्वी सम्यग् दत्वा तु यत्फलम् ।
तत्फलं लभते मर्त्यः कृत्वा दानममत्रकम् ॥” इति ।
हेमाद्री स्कान्दे तु विशेषः-
"ब्रह्मविष्णुमहेशानां सौवर्ण पलसङ्ख्यया ।
प्रतिमास्तु मकर्त्तव्या तदर्द्धन द्विजोत्तम ! ॥
सागं शतत्रयं शम्भो>णानां तिलपर्वताः "
'शम्भो ब्रह्मणः।
"कर्चव्या पर्वता विष्णुरुदयोः पूर्व संख्यया ।
शय्यात्रयं ततः कुर्यादुपस्करसमन्वितम् ।।
मध्याह्न तु नरः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
तिलपर्वतमध्यस्थ पूजयेद् देवतात्रयम् ॥
ब्रह्मविष्णुशिवप्रीत्यै दातव्यं तु गवां त्रयम् ।
हिरण्यभूमिधान्यादिदानं विभवसारतः ॥
देवतात्रयमुद्दिश्य कर्त्तव्यं भक्तिशक्तितः ।
एतत्सर्व ब्राह्मणेभ्यो दातव्यं च प्रयत्नतः ॥” इति ।
श्रथ यस्यां कस्याममायां योगविशेपैः पारिभाषिको व्यतीपात
उक्तो भारते-

·२०४ " " तिथ्य: "श्रवणाश्विधनिष्ठा नागदेवतमस्तकः। श्रमा चेद् रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ तत्र जप्तं हुतं दत्तं सर्व कोटिगुणं भवेत् ॥" 'नागदैवतम्' पाश्लेपा । 'मस्तकम्' मार्गशीर्षम् । चान्द्रमाघाऽमा- वास्या युगादिः, “पञ्चदशी माघमासे" इति वचनात् । चान्द्र- फाल्गुनामा मन्वादिः, “फाल्गुनस्य त्वमावास्या" इति पूर्वो- तवास्यात् । श्रमा गुस्वारेण सिद्धा, शनिवारेण विरद्धा । योगिन्यत्रैशान्याम् । इत्यमा निर्णोता । अथ पौर्णमासी निर्णीयते । भविष्योत्तरे- "पौर्णमासी महाराज ! सोमस्य दयिता तिथिः । पूर्णा मासो भवेद् यस्मात् पौर्णमासी ततः स्मृता ॥" इति । सा साविनीव्यतिरिक्ता परैव । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते- "भूतविद्धा न कर्त्तव्या दर्शः पूर्णा फदाचन । वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ ! सावित्रीनतमुत्तमम् ॥” इति । यत्तु "चतुर्दश्या च पूर्णिमा" इति युग्मराक्यम्, तत् सावित्यादि- व्रतपिपयम् । अन हेमाद्रिमायवमतयोविमतिपत्तिः । हेमादिमते सावित्रीनतमन्तरेण अमापूर्णिमे पर भाता न पूर्वदिनेऽष्टादश- नाटीमितचतुर्दशीसचेपवादः । माधयमते पूदिनेऽष्टादश नाडीमितचतुर्दशीसचे साविनीतेऽपि परे भवतामारास्या- पूर्णिमे, "भूताश्टादशनाडीभिपयत्युत्तरां तिथिम् ।"

·२०५ तिथ्यर्कः इति स्वान्दोक्तदूषणपितत्वात् । तदिदं माधषमतं रीतिकाभरण- वदापातरमणीयम् । हेमाद्रिमतं सुवर्णस्वाभरणवद् रमणीयम् । तथाहि- "नागविद्धा न कर्त्तव्या पष्ठी चैव कदाचन । एकादशी न कर्त्तव्या दशमीसंयुता विभो ! ।। भूतविद्धा न कर्त्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन ।" इत्यस्य शेषोऽयम् , "नागो द्वादशनाडीभिर्दिकपञ्चदशभिस्तथा । भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दू पयत्युत्तरां तिथिम् ॥" इति लापवात् । तथा च यत्र भूतविद्धा निपिद्धा तत्रैवाय विशेपविधिर्भवति, न तु सावित्रीतते । सोऽपि कर्मकालव्याप्ति- शास्त्रोदासीन्य इति न माधवमतदूपणनिस्तारः। अस्यामप्यमा. वास्यावच्छाद्धं नित्यम्, "अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च । विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणो नरकं मतिपद्यते ॥" इति पितामहोक्तः। तच्चाऽपिण्डक कार्यम् । तदाह निर्णय- दीपे गर्गः- "पौर्णमासीपु सर्वासु निपिद्धं पिण्डपातनम् । वर्जयित्वा मौष्ठपदी यथा दर्शस्तथैव सा ||" इति । अथ चैत्रपौएमास्यां दमनेन शिवपूजोक्ता वायवीये- - -

·-
"
२०६
तिथ्यः
"संवत्सरकृतार्चायाः साफल्यायाऽखिलान सुरान् ।
दमनेनार्ययेद्देवं विशेषेण सदाशिवम् ॥” इति ।
इयं मन्दादिवारेणातिशस्तेत्युक्तं ब्रह्म पुराणे-
"मन्दे पा गुरी वापि वारेवतेपु चैत्रिकी ।
तबाऽऽश्वमेधिकं पुण्यं दानेन लभते नरः ॥” इति ।
इयं मन्वादिः, पूर्वोक्तवचनात् । वैशालयां वैशाखतिना
वैशाखोद्यापनमुक्तं पद्मपुराणे-
"मासमेकं वहिः स्नाया नद्यादा विमले जले ।
एकादश्यां च द्वादश्यां पौर्णमास्यामयापि वा ।।
उपोष्य नियतो भूत्वा कुर्यादुद्यापनं ततः ।
मण्डपं कारयेदादा कलशं तत्र विन्यसेत् ।।
निष्फेण वा तदन तदर्भार्द्धन वा पुनः ।
शक्त्या वा कारयेद्देवं सौवर्ण लक्षणान्वितम् ।।
लक्ष्मीयुतं जगन्नाथ पूजयेदासने बुधः ।
भूपणैश्चन्दनैः पुप्पैर्टीपर्नेवेद्यसञ्चयः ।।
एवं सम्पूज्य विधिवद् रात्री जागरणं चरेत् ।
श्वोभूते कृतमैत्रोऽथ ग्रहवैद्यां ग्रहान् यजेत् ।।
हामं कुर्यात् मयलंन पायसेन विचक्षणः ।
तिलाज्येन यवैर्यापि सवैापि स्वशक्तितः ।।
अष्टोत्तरसहसं या शतमष्टोत्तरन्तु वा।
मताहिष्णुरनेनैव इदं विष्णुरनेन वा॥

·तिथ्यर्क: व्रतसम्पूर्ति सिद्ध्यर्थ धेनुमेको पयस्विनीम् । पादुकोपानइच्छन्नं गुरखे व्यजन तथा || शय्यां स्वोपस्करां दद्याद् दीपिका दर्पणं तथा । ब्राह्मणान् भोजयेत् त्रिशत् तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ कलशान् जलपूर्णस्तु तेभ्यो दद्याद् यवांस्तथा ।। एवं कृते माधवस्य उद्यापनविधी शुभे । फलमाप्नोति सकलं विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥" इति । यदा वैशाखो मलमासस्तदा तस्मिन्नेवारब्धं मलमासात् प्राग् यत्काम्यमसमापितम्-'सम्माप्ते मलमासेऽपि तत्समाप्यमसंशयम् ।" अस्माकाण्वगृह्यात्समापनीयमिति हेमाद्रिमदनावाहतुः। अस्या- मेव भृतान्नं चोदकुम्भं धर्मरानमीतये देयमित्युक्तं नाबालिना- "भृतान्नमुदकुम्भश्च वैशाख्याञ्च विशेषतः । निर्दिश्य धर्मराजाय गोदानफलमाप्नुयात् ॥” इति । 'भृतम्' पक्वम् । अस्यां कृष्णाजिनदानमप्युक्त निर्णयामृते पुराण- समुच्चये- "वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु विशाखा तु विशेषतः। यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात् सखुरं शृङ्गसंयुतम् ।। तिलैः प्रच्छाद्य वासाभिः सर्ववस्त्रैरलकृतम् । ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनमानना । सप्तद्वीपान्विता दत्ता पृथिवी नाघ्र संशयः ॥" इति । -

·२००
विथ्यर्क:
हेमाद्री भविष्ये-
"कुम्भान् स्वच्छजलैः पूर्णान् हिरण्येन समन्वितान् ।
वैशाखे ब्राह्मणे दत्वा न शोचति कनान्ततः ॥" इति ।
ज्येष्ठपौर्णमास्यां सावित्रीवतमुक्तं भविष्ये-
"ज्येप्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्यां तथा ग्रतम् ।
चीणं पुरा महाभक्त्या कथितं ते मया नृप ॥ इति ।
"पतिपत्पश्चमीभूतसावित्रीयतपूर्णिमा ।
नवमी दशमी चैव नोपोप्याः स्युः परान्विताः ॥"
इति ब्रह्मवैवर्चात,
"भूतविद्धा सिनीवाली न तु तत्र प्रतं चरेत् ।
वर्जयित्वा तु सावित्रीवतं तु शिखिवाहन !"
इति स्कान्दाच्च इयं पूर्वविद्धा ग्राह्या । अत्र विशेपो भविष्ये-
"सावित्रीमतिमां कुर्यात्सौवीं वापि मृण्मयीम् ।
साई सत्यवता साध्वी फलनैवेद्यदीपकैः ।।
पूजयेदिति शेषः।
साविश्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमः ।
रात्री जागरणं कृत्वा प्रभाते मिले ततः ।।
तामपि ब्राह्मणे दत्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।"
प्रतिमादाने मन्त्र:-
"सावित्रीयं मया दत्ता सहिरण्या महासती ।
ब्रह्मणः प्रीणनार्थाय ब्राह्मण ! मतिगृह्यताम् ॥” इति ॥

·२०६
-
तिथ्यर्कः
अत्र सर्वत्रतेषु कथादिकं विस्तरभिया नोक्तम्, तत् श्री.
मातुलकृतव्रताः द्रष्टव्यम् । अत्र विशेपो निर्णयामृते आदि-
त्यपुराणे-
"ज्येष्ठे मासि तिलान् दद्यात्पौर्णमास्यां विशेषतः ।
सोश्वमेधस्य यत्पुण्यं तत्प्राप्नोति न संशयः ॥” इति ।
विष्णुरपि-
"ज्येष्ठी ज्येष्ठायुता चेत्स्याच्छनोपानत्मदानेन नरो नराधि-
पत्यमाप्नोति ॥" इति ।
आपाढी कोकिलाबते सन्ध्याकालव्यापिनी ग्राहथा,
"आपाढपौर्णमास्यां तु सन्ध्याकालेऽप्युपस्थिते ।
सङ्कल्पयेन्मासमेकं श्रावणे प्रत्यहं ह्यहम् ॥
स्नानं करिष्ये नियता ब्रह्मचर्यस्थिता सती।
भोक्ष्यामि नक्तं भूशय्यां करिष्ये प्राणिनां दयाम् ॥2
इति भविप्यात् । व्यासपूजादी त्वादपिकी साईत्रिमुहूर्ता
ग्राहया,
"त्रिमुहूर्ताधिकं ग्राह्य पर्व सौरममाणयोः ।"
इति विश्वेश्वरपद्धतायुक्तत्वात् । अत्रैव भारभूतेशाऽऽपाढीशयोः
पूजा यात्रा च कार्या,
"उदीच्यां भारभूतेशमापाढीशं समर्चयेत् ।
कृत्वा सांवत्सरी यात्रामनेना जायते नरः ॥"
२७

·२१० तिथ्यर्फ: इति काशीखण्डात् । अस्यां शिवशयनमुक्तं हेमाद्री वामन- पुराणे- "पौर्णमास्यामुमानाथः स्वपते चर्मसंस्तरे । वैयाप्यं च जटाभारं समुद्ग्रथ्याऽहिचर्मणा ॥” इति । अत्र विष्णुशयनमप्युक्तं कल्पतरी यमेन- "क्षीराब्धौ शेपपर्यङ्के आपायां संविशेद्धरिः । निद्रा त्यति कार्तिक्यां तयोः सम्पूजयेद्ध रिम् ।। ब्रह्महत्यादिकं पापं तिप्रमेव व्यपोहति । हिंसात्मकैस्तु किं तस्य यज्ञैः कार्य महात्मनः ॥ मस्वापे च प्रवोधे च पूजितो येन केशवः ॥ इति । न चापाढस्येयमेकादशी आपाढी, कार्चिकस्येयमेकादशी कार्ति- कीति व्युत्पत्त्याऽपाढीकार्तिकीपदेन चापाढकार्तिकयोरेकादशी ग्राह्येति वाच्यम्, "आपाढशुक्लपक्षान्ते भगवान् मधुसूदनः । भोगिभोगे निजां मायां योगनिद्रां समाप्नुयात् ॥" इति विष्णुधर्मोत्तरे पक्षान्तग्रहणात् । न च "आपाढशुक्लैकाद- श्यां कुर्यात्स्वापमहोत्सवम्"इति पूर्वोक्तस्कान्दविरोध इति वाच्यम्। देशभेदेन सम्पदायभेदेन च व्यवस्थासम्भवात् । अस्पामना- दिदान कार्यम्, "मापाच्यामापादयुतायामन्नपानादिदानेनाशय्प- माप्नोति" इति विष्णुक्तः ।

·२१२ विथ्यर्कः अषणेन तु यत्कर्म युत्तरापाइसंयुतम् । संवत्सरकृतोऽध्यायस्तरक्षणादेव नश्यति ।" गर्गः- "पर्वण्यादपिके कुर्यः श्रावणं तैत्तिरीयकाः । बड़चाः श्रवणे कुर्युग्रहसंक्रान्तिवर्जिते ॥” इति । अत्र तैत्तिरीयपद यजुर्वेदिमात्रपरम् । यदा श्रवणं पर्व वा ग्रहणसंक्रान्तिभ्यामन्वितम् , तदा पञ्चम्यामुपाकर्म कार्यम् । तदुक्तं मदनरत्ने स्मृत्यन्तरे- "उपाकर्म न कुर्वन्ति क्रमात् सामर्यजुर्विदः । ग्रहसंक्रान्तियुक्तेषु इस्तश्रवणपर्वसु ॥" तथा "यदि स्याच्छावणं पर्व ग्रहसंक्रान्ति पितम् । स्यादुपाकरणं शुक्लपञ्चम्यां श्रावणस्य तु ॥" इति । अत्र विशेष प्रयोगपारिजाते वृद्धमनुकात्यायनावाहतुः- "यद्यर्द्धरात्रादक्तु ग्रहः संक्रम एव वा । नापाकर्म तदा कुर्याच्छावण्यां श्रवणेऽपि वा ॥ अधराबादधस्ताच्चेत् संक्रान्तिर्ग्रहणं तदा । उपाकर्म न कुर्वीत परतश्चेन दोपकृत् ।।" इति । 'परतश्चेत् परेऽहनि' इत्यपि क्वचित् पाठः । निषेध इति समयमयूखे गुरवः । तदा परेऽहन्यपि यत्तु वचनजात-

·विथ्यर्कः
२११
अथ श्रावणपौर्णमासी पवित्रारोपणादा पूर्वपिदैव ग्राहया,
'श्रावणी दुर्गनवमी' इति बृहद्यमोक्तः ।
अस्यामुपाफर्म कार्यम्,
"अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन वा ।
इस्तेनीपधिभावे वा पश्चम्यां श्रावणस्य तु ॥"
इति याज्ञवल्क्योक्तेः। 'अध्यायानाम्' वेदानाम् । “पञ्चम्यां
हस्तेन युक्तायामुपाकर्म कार्यम्" इति हेमाद्रिमतम् । अपरे तु-
"पाञ्चो हस्तेन युक्तेऽहनि पन्चम्यां या" इति व्याचक्षते ।
स्मृत्यर्थसारे तु-
"श्रावणमासस्य श्रवणे वा पञ्चम्यां इस्ते पञ्चमीहस्तयोगे
वा कार्यम्" इत्युक्तम् । श्रोषधीनां प्रादुर्भावाभावे वहर्चकारि-
कायाम्-
"अष्ट्यौपघयस्तस्मिन् मासे तु न भवन्ति चेत् ।
तदा भाद्रपदे मासे श्रवणेन करोति तद् ॥” इति ।
एवं सूतकादिनाऽप्यन्वरिते भाद्रपदे श्रवणेन कार्यम् ।
तत्राप्यन्तरिते तु नाकपः, "वार्पिकमित्येतदाचक्षते" इति सूत्रे
वार्पिकमिति समाख्यावलाद् । वासु क्रियत इति वार्पिकम्, श्रा-
वरणभाद्रपदावेव वर्षा ऋतुः । अत्र श्रवणं धनिष्ठायुतं ग्राह्यम्
तदाह व्यास:-
"धनिष्ठासंयुते कुर्याच्छावणं कर्म यद्भवेत् ।
तत्कर्म सफलं ज्ञेयमुपाकरणसंशिवम् ।।

·इति परामंग। पर उत्तरं मासोलयः। 'प्रतवाहोत्सव'
इति ऋप्यङ्गवचनं रन्दांगविषयम् । तेपां हि "सिंहा एव'
पार्मनिपेधः, स सामगविषय एर तेषां द्वितीयादिमयोगस्य
यस्तु गुरुमार्गच्यारिति वक्ष्यमाणसंग्रहवचने प्रथमो
निव्य
'छन्दांगामागाः | अग्मिाम उपार्म न कार्यन,
"आलं नवान्मर्गः अमबाहोत्सवाटकाः।
मामलों पर माया पयित्वा तु पैतृकन् ॥"
जन्मदिनात्मवा नपानमनमः।
"उन्कर्पः काजदा म्यादपाकर्मादिकर्मणि ।
अमिषकादिवृद्धानां न तृकर्षों युगादिषु ।।"
इति कात्यायनाचनाच्च।
य
-
"दादरामु नाकपचतुष्पपि युगादिषु ।
उपाकर्ममदापट्यातदिष्ट नृपादितः ।।"
तदुक्तरन्येषां सौरमासग्रहणे प्रमाणाभावात् ।
सिंहरवा मलमासे सति तच कर्त्तव्यत्वात् ।
कर्मपुराणे-
"श्रावणस्य तु मासस्य पार्णमास्यां द्विजोनगाः ।
श्रापाढ्यां पौष्ठपद्यां वा वेदापाकरणं
आपाढी तु वौधायनपरा
गण्यां पार्णमा-
कृत्य" इति सूत्रात् । मो.

·तिथ्यर्कः यदा श्रावणीग्रहसंक्रान्तिसंयुक्ता तदैव नान्यथेति । अत्र तैत्तिरीयाणां प्रागुक्तमौदयिक पर्व उदाजहार पाराशरीये गार्ग्य:- "श्रावणीपौर्णमासी तु सगवात् परतो यदि। तदेवादयिकी ग्राइया नान्यदादयिकी भगेत " इति । यत्र पर्णिमासीति श्रवणहस्तयोरुपलक्षणम् । तेन तावपि सङ्गवस्पृष्टौ ग्राहयौ । तथा च पृथ्वीचन्द्रोदये- "उदये संगवस्पर्श श्रुता पर्वणि चार्कौ । कुर्युनभस्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात् ॥” इति । याजुपैः पूर्वाह्न कार्यम्, "भवेदुपाकृतिः पार्णमास्यां पूर्वाह्न एव तु" इति प्रचेतावचनात् । उन्दोगैस्तु अपराह' कार्य्यम्, "अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात् कालेऽपरालिके । पूर्वा तु विसर्गः स्यादिति वेदविदो विदुः ।।" इति गोभिलोक्तः । अन स्वस्वशाखेोक्तो हामः कार्यः । अत्र- पिपूजनतर्पणे पाइ कार्णानिनिः- "उपाकर्मणि चोत्सर्ग यथाकाल समेत्य तु । ऋषीन् दर्भमयान् कृत्वा पूजयेत् तर्पयेत् ततः ॥” इति । व्यास:- "विष्टर सप्तभिर्दभैदिशाङ्गुलिदैर्षिकम् । चतुरङ्गुलमन स्याद्ग्रन्थिमेकाद्गुलि तथा ।।

·प्रदक्षिणमम कृत्वा ऋपीनावाह्य तर्पयेत् । ऋपीणामर्चनं सर्व कर्त्तव्यञ्च निवीतिना ॥" इति । काजिनिः- "वेदारम्भणतः पूर्व सक्तुपाशनतः परम् । नवयज्ञोपवीतानि हुत्या दत्वा च धारयेत् ॥” इति । विष्णु:- "उपाकर्मणि विप्रेभ्यो दद्याद् यज्ञोपवीतकम् । आयुष्मान् जायते तेन कर्मणा मानवो भुवि ।" इति । ब्रह्मचारिणामत्र विशेषः कालादर्श- "माजी यज्ञोपवीतञ्च नवं दण्ड च धारयेत् । अजिनं कटिसूत्रच नव वस्त्रं तथैव च ॥" इति । अत्र विशेषः स्वस्वमूत्र ज्ञेयः। इदश्च प्रथमोपाकर्मशुक्रास्ता- दावपि न कार्यम् । तदुक्तं संग्रहे-- "गुरुभार्गवयोर्माव्ये वाल्ये चाईपिकेऽपि वा । तथाऽधिमाससंसर्पमलमासादिषु द्विजाः ॥ प्रथमोपाकतिर्न स्यात् कृतकर्मविनाशकत् ।" इति । मुहर्तचिन्तामणाचपि- "व्याप्यारामतडागपभवनारम्भप्रतिष्ठे व्रता- रम्भात्सर्गवधूमवेशनमहादानानि सामाष्टके । गोदानाग्रयणप्रपामयमकोपाफर्मवेदवतं नीलोद्वाहमधातिपन्नशिशुसंस्कारान् सुरस्थापनम् ॥

·२१७ विध्यर्क: दीक्षामाजिविवाहमुण्डनमपूर्व देवतीर्थेक्षणं संन्यासाग्निपरिग्रही नृपतिसंदर्शाभिपेको गमम् । चातुर्मास्यसमारती श्रवणयोधं परीक्षां त्यजेद् वृद्धत्वास्तशिशुत्व इज्यसितयोन्यूनाधिमासे तथा ।" इति । अत्र नदीनां रजोदापो नास्तीत्याह वसिष्ठः- "उपाकर्मणि चोत्सर्गे व्रतस्त्राने तथैव च । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदापो न विद्यते ।।" अथाब्रवोत्सर्जनमुच्यते प्रसङ्गात् । तच्च पोपमासे राहि- ण्यां कृष्णाष्टम्यां वा कार्यम् , "पोपमासस्य रोहिण्यामष्टकायापथापि वा। जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवदहिः ।।" इति याज्ञवल्क्योक्तः। कालान्तरमाह मनु:- "पुप्ये तु छन्दसां कुर्याद्वहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह प्रथमेऽहनि ॥" इति अब 'पूर्वाह प्रथमेऽहनीति पुष्पमाघयोरपि सम्बध्यते' इति स्मृति- चन्द्रिकाकारादयो निवन्धकाराः । विज्ञानेश्वरस्तु 'पूर्वाल इत्येव पदं पुष्यान्वयि, न तु प्रथमेऽहनीति याज्ञवल्क्येन कालान्तरोक्त- चाद' इत्याह । असौ विकल्पो व्यवस्थितः । "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा छुपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान विमोद्धपञ्चमान " इति मनुनैवोक्तत्वात् । एवं चायं विवेकः सम्पन्नः- . २८ ·. २१८ तिथ्यर्कः यदा हि श्रावण्यामुपाकर्म क्रियते तदा पौपशुलमतिपदि पूर्वाह उत्सर्जनम् । यदा तु पौष्ठपयां तदा मापशुलप्रतिपदि पूर्वा इति । अर्द्धपञ्चमान् अद्धैः पञ्चम्या येष्षिति व्युत्पत्या साईचतुर इत्यर्थः। श्राश्वलायनास्तु माध्यामेव कुर्युः । "अध्यायोत्सर्जन माध्यां पार्णमास्यां विधीयते ।। इति कारिकोक्तः । उपाकर्मदिने वा कार्यम्, "पुष्ये तूत्सर्जनं कुर्यादुपाकर्मदिनेऽपि वा ।" इति हेमाद्रौ खादिरगृह्योक्तः । सामगास्तु सिंहस्थे सूर्ये पुप्यनक्षत्रे कुर्यु, 'सिंहे रवौ' इति भागुक्तवचनात् । यदा तु सिंहस्पे सूर्ये पूर्वे हस्त एव भवति तत्पूर्वः पुष्यस्तु कन्यास्थे रवी, तदा तत्रैवात्स. र्जनं कृत्वा सिंहाहस्ते उपाकर्म कार्यम्, "मासे पौष्ठपदे हस्तात्पुण्यः पूर्वो भवेद् यदा। तदातु श्रावणे कुर्य्यादुत्सर्ग छन्दसा द्विजः ॥" इति कात्यायनवचनात् । प्रौष्ठपदश्रावणशब्दा सौरमासपरी, साम. गानां सौरमासे एवोपाकोत्सर्जनविधानात् । अत्रापि रूपीन पूजयेदित्युक्त मागित्यलं प्रासनिकेन । अस्यामाश्वलापनः श्रवणार्प कार्यम् , "श्रापण्यां पार्णमास्यां श्रवणाक इति स्वात् । सर्पवलिरप्यत्रैव कार्यः । इदश्च कर्मद्वय प्रदोप- च्यापिन्यां पौर्णमास्यां कार्यम् "अस्तमिते स्थालीपाश्रपयित्वा" इति सूत्रात् । "इदं चाऽभुक्त्वैव कार्यम्" इति प्रयोगरत्नेश्म न्मातुः पितामहचरणाः । “भुक्त्वा कार्यम्" इत्यपि केचिद ।

·विध्यर्क: २१६ अस्यामेव रक्षाबन्धनमुक्तं हेमाद्री भविष्योत्तरे-. "सम्माप्ते श्रावणस्यान्ते पौर्णमास्यां दिनोदये । सानं कुर्वीत मतिमान् श्रुतिस्मृतिविधानतः ।। ततोऽपराहसमये रक्षापाटलिकां शुभाम् । कारयेदक्षतैः शस्तैः सिद्धार्टमभूपितैः ।। विचित्रतन्तुग्रथितां वध्नीयाद् दक्षिणे करे ।" मन्त्रः-- "येन बद्धो वली राजा दानवेन्द्रो महावलः । तेन मन्त्रेण% वनामि रक्षे ! मा चल मा चल " इति । तथा तत्रैव- "य: श्रावणे विमलमासि. विधानविज्ञो रक्षाविधानमिदमाचरते मनुप्यः । श्रास्ते सुखेन परमेण स वर्पमेक पुत्रप्रपौत्रसहितः ससुहृज्जनश्च ।।" इति । अत्रं सर्वेषामप्पधिकारस्तत्रेवोक्तः- "ब्राह्मणैः क्षत्रियर्वेश्यैः शूद्रैश्वान्यैश्च मानवैः । कर्तव्यो रक्षिकावन्धो द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः ॥ अनेन विधिना यस्तु रक्षावन्धनमाचरेत् । स सर्वदोषरहितः सुखं संवत्सरं वसेत् ।।" इति । इद च भद्रायां न कार्यम् । तदुक्त निर्णयामृते सग्रहे- . 'तेन त्वा प्रतिबधामि' इत्यपि पाठः स्मर्यत । त्वामपीति निर्णयसिन्धौ । - - ·२२० विध्यर्फः "भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा । श्रावणी नृपति हन्ति ग्राम दहति फाल्गुनी ॥" इति । अस्यामेव हयग्रीवपात्रोक्ता कल्पतरौ ब्राझे- "श्रावण्यां श्रवणे जातः पूर्व इयशिरा हरिः । जगाद सामवेदं तु सर्वकल्मपनाशनः ।। स्नात्वा सपूजयेतु शङ्खचक्रगदाधरम् ।" इति । अध भाद्रपौर्णमास्यां नान्दीमुखथादमुक्त ब्रह्मपुराणे- "नान्दीमुखाना प्रत्यब्द कन्याराशिगते रवी । पौर्णमास्यान्तु कर्त्तव्यं वराहवचनं यथा ॥" इति । नान्दीमुखास्त्वश्रुमुखेभ्यः परास्त्रयः । अश्रुमुखादिसंज्ञा- - प्युक्ता तत्रैव- "पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । नया ह्यथुमुखा ह्येते पितरः सम्प्रकीर्तिताः ।। तेभ्यः परतरे ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः ।" इति । प्रथाश्विनपार्णमास्यामश्वयुजीकाग्रयणे कायें, "शाश्वयुज्यमा श्वयुनीकर्म" इति मूनाद । "शरद्याग्रयणं नाम पर्वणि स्यातदुः च्यते" इति शौनसोक्तः श्रन प्रयोगादिविस्तरस्लस्मन्मातुः प्रपितामहमटटश्रीनारायणपदपायानविरचित प्रयोगरले शेयः । अस्यामेर को नागरतमुक्तं लेने- "माशिने पार्णमास्यान्तु चरंज्जागरण निशि । फौमुदी सा समास्याता कार्या लोकपिभूतये ।।

·१२२१ तिथ्यर्फ: कौमुद्यां पूजयेल्लक्ष्मीमिन्द्रमैरावतास्थितम् । नारिकेलोदकं पीत्वा अक्षः क्रीडां समाचरेत् ॥ निशीथे वरदा लक्ष्मीः को जागर्तीति भापिणी । तस्मै वितं प्रयच्छामि अझैः क्रीडां करोति यः ।। इयं निशीथव्यापिनी ग्राह्या, तत्रैव जागरायुक्तत्वात् । अत्र जागरणं प्रधानम्, फलसम्बन्धात् । अत्र घृत, दानं कार्यम्, "आश्वयुज्यामश्विनीगते चन्द्रे घृतपूर्णभाजनं सुन युतं विमाय दत्वा दीप्ताग्निर्भवति" इति निर्णयामृते विणूक्तेः अथ कार्तिक्यां कार्तिकेयदर्शनमुक्त काशीखण्डे-- "कार्तिक्यां कृतिकायोगे यः कुर्यात् स्वामिदर्शनम् । सप्तजन्म भवेद्विमो धनाढयो वेदपारगः ॥" त्रिपुरोत्सवश्चात्रैवोक्तो भविष्ये-- "पार्णमास्यां तु सन्ध्यायां कर्त्तव्यस्त्रिपुरोत्सवः । दद्यादनेन मन्त्रेण सुदीपांश्च सुरालये ॥ कीटाः पतङ्गा मशकाच क्षे जले स्थले ये विचरन्ति जीवाः । दृष्ट्वा प्रदीप नहि जन्मभागिन- स्ते मुक्तरूपा हि भवन्ति तत्र ॥" इति । अन्न सन्ध्याकालव्यापिनी ग्राहया, कर्मकालत्वात् । अस्यांक्ष सागरदानमुक्तं निर्णयामृते ब्रह्मपुराणे- ·तिथ्यर्कः "पार्णमास्यां तु संपूज्यो भक्त्या दामोदरः सदा। ततः चन्द्रोदये पूज्यास्तापस्यः कृतिकास्तु पट् ।। कार्तिकेयस्तथा खड्गी वरुणश्च हुताशनः । धान्यैः सशूकैगृहं संभूपितव्य निशागमे ।। मात्यै पैस्तथा दीपैर्भक्ष्यरुच्चावचैस्तथा । परमान्नैः फलैः शाकैर्वहिब्राह्मणतर्पणैः ॥ एवं देवांस्तु सम्पूज्य दीपो देयो गृहाइहिः । दीपोपान्ते तथा गर्तचतुरस्रो मनोहरः । चतुर्विशांगुलः कार्यः सिक्तचन्दनवारिणा । गन्धक्षीरेण सम्पूर्णः स सम्यक् परिपूजितः ।। तर हेममयो मत्स्यो मुक्तानेत्रमनाहरः । प्रक्षेप्तव्यो विधानेन नमोऽस्तु हरये पठन् । ब्राह्मणायाऽध योग्याय दद्यात्त क्षीरसागरम् ।" इति । यव सृपोत्सर्ग उक्तो भविष्योत्तरे- "कारियां तु पोत्सग कृत्वा नक्त समाचरेत् । शव पदमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् ।" इति । अस्यामेव कार्तिकस्नायिनां कार्तिकोयापनविषिरुक्तः पाने- "नारद उवाच- प्रधानप्रतिनः सम्यगुद्यापनविधि नृप ।। तं भृणुप्य मया ख्यातं सविधान विशेषतः ॥

·,२२३
तिथ्यर्क:
कर्जशुक्लचतुर्दश्यां कुर्यादुद्यापनं व्रती ।
बतसम्पूर्ण तार्थाय विष्णुमीत्यर्थमेव च ॥
तुलसीमूलदेशे तु सर्वतोभद्रमेव च ।
पञ्चभिः वर्णकः सम्यक शोभाट्य समलङ्कृतम् ।।
तस्योपरि सपिधान पञ्चरत्नसमन्वितम् ।
महाफलेन संयुक्तं कुम्भं तत्र निधाय च ॥
पूजयेत्तत्र देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
कौशेयपीतवसन युक्त जलधिकन्यया ।।
इन्द्रादिलोकपालांश्च मण्डयेत् पूजयेत् प्रती ।
द्वादश्यां भतिबुद्धोऽसौ त्रयोदश्यां यतः सुरैः ।।
दृष्टोऽचिंतश्चतुर्दश्यां तस्मात् पूज्यस्तिथाविह ।
तस्यामुपक्सेद् भक्त्या शान्तः पयतमानसः ॥
पूजयेद् देवदेवेशं सौवर्ण गुर्वनुज्ञया ।
उपचार पोडशभिर्नानाभक्ष्यसमन्वितैः ।।
रात्री जागरणं कुर्याद् गीतवाद्यादिमङ्गलैः ।
ततश्च पौर्णमास्यां च सपत्नीकान् द्विजोत्तमान् ।।"
"त्रिंशन्मितांस्तथैवैकं स्वशच्या चा निमन्त्रयेत् ।
अतो देवा इति द्वाभ्यां जुहुयात् तिलपायसम् ।।
प्रीत्यर्थ देवदेवस्य देवानाच पृथक् पृथक् ।
दक्षिणां च यथाशक्त्या प्रदद्यात् प्रणमेच तान् ॥
गुरु व्रतोपदेष्टारं वस्त्रालङ्करणादिभिः ।

·२२४ तिथ्यर्फः सपनीकं समभ्यर्च्य तांद विप्रान् क्षमापयेत् ॥ युप्मत्ससादाद् देवेशः प्रसन्नो मम सर्वदा । व्रतादरसाच यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया ॥ तत्सर्व नाशमायातु स्थिरा मे चाऽस्तु सन्ततिः । मनोरथाश्च सफलाः सन्तु नित्यं तवार्चनात् ।। देहान्ते परमं स्थान प्राप्नुयामतिदुर्लभम् । इति क्षमाप्य तान् विपान् पसाय च विसर्जयेत् ॥ कात्तिके वाऽथ तपसि विधिरेवं विधो मतः ॥" इति काचि केयोधापनविधिः। अथ मार्गशीयी प्रत्यवरोहण- मुक्तम्, तत् प्रयोगरत्ने द्रष्टव्यम् । अत्र विशेपो विष्णुस्मृती- "मार्गशीर्षशुरूपञ्चदश्यां मृगशिरोयुक्तायां चूर्णितलपणस्य सुवर्ण- नाभ मस्थमेकं ब्राह्मणाय प्रतिपादयेत् । तेन कर्मणा रूपसौभाग्य- लाभो जयः" इति । यथ पाप्यां विशेपो ब्रह्मपुराणे- "दं जगत् पुरा लक्ष्या व्यक्तमासीत्ततो हरिः । पुरन्दरश्च सेमिथ तथा पुष्यवृहस्पती ॥ पञ्चते पुण्ययोगेन पर्णिमास्यां तपावलात् । मलाकृतं पुनयः सौभाग्योत्सबफेलिभिः ।। तस्मानरः पुष्पयोगे तत्र सांभाग्यरदये । गोरसपान समालभ्य स्वां तनुम् ॥

·२२५ - तिथ्यर्कः कृतस्नानस्ततः कार्यमलक्ष्मीनाशनं परम् । उद्वर्त्य देवश्च तथा सर्वोपधियुतै लैः ।। स्नापयित्वा नवं वस्त्रं गृहीत्वाच्छादन ततः । यष्टव्य मङ्गलशतं धूपं खङमाल्यशोभितम् ।। ततो नारायणं शक्रश्चन्द्र पुष्यवृहस्पती । सम्पूज्य धूपपुप्पैच नैवेद्यैश्च पृथक् पृथक् ॥ प्रशस्तै दिकैर्मन्त्रैः कृत्वाऽग्निहवन तथा । धनैर्विमांश्च सन्तर्य नर्वस्त्रंश्च शोभितान् ।। ततः पुष्टिकरं हृद्यं भोक्तव्यं घृतपायसम् ।" इति । अथ माध्यामन्नदानान्युक्तानि भविष्योत्तरे- "माध्यां मघासु च तिलैः सन्तर्प्य पितृदेवताः । तिलपात्राणि देयानि तिलैः सपललोदनम् ।। कार्पासदानमत्रैव तिलदानन्तु शस्यते । कम्बलाजिनरत्नानि कन्चुको पापमोचकौ ॥ उपानदानमत्रैव कथितं सर्वकामदम् । यत्र वा तत्र वा स्नानं दान वित्तानुरूपतः ।।" तथा तत्रैव- "पौर्णमास्यान्तु यो माघे पूजयेद्विधिवच्छिवम् । सोश्वमेधमवाप्येह विष्णुलोके महीयते ।।" इति । अस्यामेव माघस्नानाद्यापन कार्यम् । तद्विधिस्तु- "कार्तिकेवाऽथ तपसि विधिरेवंविधो मतः ।" २६ ·- २२६ तिथ्य: इति नारदवचनात् कार्मिकोयापनपद् ज्ञेयः । अथ फाल्गुनपार्णमास्यां होलिकापूजनमुक्तं भविष्ये-- "तपस्यपूर्णिमायान्तु रजन्यां होलिकोत्सवः" इति । तत्र पौर्णमासी मदोपव्यापिनी ग्राहा । तदाह चन्द्रप्रकाशे नारदः- "प्रदेोपच्यापिनी ग्राह्या पूर्णिमा फाल्गुनी सदा। तस्यां भद्रामुखं त्यक्त्वा पूज्या होला निशामुखे ।।" इति । प्रदेापत्रिमुहूर्त्तात्मकः । यदा तु दिनद्वये प्रदीपव्यापिनी तदा- त्तरा, पूर्व दिने भद्रारहितकालाभावात् । तथा च निर्णयामृतमदन- रत्नयोः पुराणसमुच्चये- "भद्रायां दीपिता होली राष्ट्रभङ्ग करोति वै । नगरस्य च नैवेष्टा तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥” इति । यदा 'पूर्वदिने प्रदोपच्यापिनी, परदिने पदापेऽभावः, तदा तु पूर्वदिने भद्रां विहाय कार्या, "राकायामद्वयावं चतुर्दश्यां यदा भवेत् । होला भद्रावसाने तु होलिकां तत्र दीपयेत् ॥" इति भविष्योत्तराच्च। यदा पूर्वदिने पदोपव्याप्तिन तत्सा- न्स्वना। अथ च भद्रारहितः कालो न लभ्यते, उत्तरदिने च प्रदोपे पूर्णिमाभावस्वदा भद्रापुच्छे कार्या, "पृथिव्यां यानि कार्याणि गुभानि त्वशुभानि तु । तानि सर्वाणि सिद्धयन्ति विहिपुच्छे न संशयः ॥"

·२२७ विश्यर्कः इति लल्लोक्तः। विष्टिपुच्छमुक्तं ज्योतिःशाखे- "पञ्चद्वयद्रिकृताटरामरसभूयामादिघव्यः शरा विप्टेरास्यमसद्गजेन्दुरसरामाश्विवाणाब्धिषु । यामेष्वन्त्यघटीत्रयं शुभकरं पुच्छं तथा वासरे विष्टिस्तिथ्यपरार्द्धना शुभकरी रात्री तु पूर्वार्द्धना" अस्यार्थ:-शुक्लकृष्णपक्षयोश्चतुर्थ्यप्टम्येकादशीपार्णमासीतृती- यासप्तमीचतुर्दशीषु क्रमेण पञ्चमद्वितीयसप्तमचतुर्थाष्टमतृती- यपष्ठप्रथममहराणां प्रथमघटीपञ्चकं भद्रामुखम् , तदशुभम्, थास्व तिथिप्वष्टमप्रथमपप्ठतृतीयसप्तमद्वितीयपश्चमचतुर्यमद- रेप्वन्तिम घटीत्रयं भद्रापुच्छम् , तच्छुभम् ; शेपं स्पप्टमिति । यदा त्वस्मिन्नेव विपये उत्तरदिने सार्द्धयामत्रयमिता ताधिका वा पार्णमासी मतिपदश्चापरेऽहिचद्धिस्तदा पार्णमास्युत्तरपपि मतिपत्मदेोप एवं होलिका कार्या, न पूर्वेऽहि विष्टिपुच्छे । तदुक्तं भविष्ये- "साईयामत्रयं पूर्णा द्वितीये दिवसे यदा। पतिपदर्द्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता ।।" इति । यत्तु वचनम् --"वह्नौ वहि परित्यत्" इति, वनौ होलिकायां वहि प्रतिपदं वर्जयेदित्ययः, तदेतत् सायकाले भद्रारहित- पौर्णमासीलाभेपि तामतिक्रम्य प्रतिपदि न कर्त्तव्यमित्येतत्पर. मुन्नेयम्, भविष्यवाक्यस्य निरर्थकनाभीतेः। यदा पूर्वराति- - ·२२९ विध्यर्कः भंद्रान्विता, उचरेऽति प्रदापे ग्रस्तोदयात्मकं चन्द्रग्रहणम्, तदा स्नात्वा होला कार्या, "स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत भृतमन्नं विवर्जयेत् । इति वाक्यात् । अन कृत्यं हेमाद्रौ भविष्ये- "सञ्चयं शुष्ककाष्ठानामुपलानाञ्च कारयेत् । तत्राग्निं विधिवद् हुत्वा रसोध्नैर्मन्त्रविस्तरैः॥" पूजामन्त्रस्तु- "अमुकपामयसंत्रस्तः मुना त्वं होलि । वालिशैः । अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते ! भूतिपदा भव ॥" इति । फाल्गुनो मलमासश्चेच्छुद्ध मासि होला कार्या, "स्पष्टमासविशेपाख्याविहितं वर्जयेद् मले ।" इति नारदवचनात् । इयमपि मन्वादिरित्युक्तं प्राक् । अत्रापि दोलोत्सव उक्तः कृत्यचिन्तामणी नाले- "नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुपोत्तमम् । फाल्गुन्यां संयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं प्रजेत् ॥ इति । पौर्णमासी गुस्वारेण सिद्धा, मन्देन विरुद्धा । योगिन्यत्र वाय- व्यामिति पार्णमासीनिर्णयः । इति श्रीमद्विद्वच्छिरोमणिभारद्वाजमहादेवमहात्मज- सफल विद्यानिधानदिवारविरचिते तिथ्य पांडशतिथीनां निर्णयः समाप्तः ॥

·अथेप्टिकालनिर्णयः तत्रप्टिः पर्वमतिपत्सन्धौ कार्या । तदुक्तं माधवीये गोभिलेन- "पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयो यष्टव्याः सन्धिममिता यजेत्" इति । उपवासोज्वापानम् । सन्धेः सूक्ष्मत्वात् तत्र यागानुष्ठानस्य वाधात् तत्सामीप्य विषयः। तदाह माधवीये वौधायन:- "सूक्ष्मत्वात् सन्धिकालस्य सन्धिर्विपय उच्यते । सामीप्यं विषयं प्राहुः पूर्वेणाप्यपरेण च ।।" भत्र पूर्वापरशब्दाभ्यां सन्धः प्राचीन पर्वदिन' प्रतीचीन प्रति- पद्दिनमुच्यते । तत्र पूर्वस्मिन् पर्वदिनेऽन्वाधानादिरूपो यागारम्भः कार्यः। अपरस्मिन् प्रतिपदिने स्विप्टकदादिस्तेम- रूपा यागसमाप्तिः कार्या। तथा च वैचिरीयब्राह्मणश्रुतिः- "पूर्वे रिध्मावहिः करोति यज्ञमेवारभ्य गृहीत्वोपवसति" इति । शतपथेऽपि-"पूर्वारग्निं गृहात्युत्तरमहर्यनति" इति । अन्वाधानयागयोः कालमाह लागाशि:- "त्रीनशानौपवस्तस्य यागस्य चतुरो विदुः । दावशावुत्सृजेदन्त्यो पागे च यतकर्मणि ।।" इति । प्रतिपत्पर्पोरन्यो द्वावशा ययाक्रम यागावाधानयोस्त्याज्या- विति भावः । नानिमान् यागस्य चतुरों शान् विणता माघ. वोये यज्ञपाशातावपी- -

·२३०
तिथ्यका
"पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमात्रयः ।
कालः पानणयागे स्यादधान्तेषु न विद्यते ॥
पर्वणो यश्चतुर्थोऽश श्राद्या प्रतिपदस्खयः ।
यागः कालः स विज्ञेयः मातरुक्तो मनीषिभिः ॥" इति ।
अत्र 'प्रातरिति विशेषणात् सूर्योदयस्योपरि मुहूर्तत्रयं यागकाल
इत्युक्त भवति' इति माधकः । प्रतिपदश्चतुर्थाशं निपेत्ति तत्रैव
कात्यायन:-
"न यष्टव्य चतुर्थेशे यागः प्रतिपदः क्वचित् ।
रक्षांसि तदिलुम्पन्ति श्रुतिरेपा सनातनी ॥” इति ।
एव निपीतेऽर्थे पर्वपतिपदाः सम्पूर्णत्वे न कश्चिदपि सन्देहः ।
खण्डत्वे तु तयोनिर्णयमाइ माधवीये गोमिल:--
"प्रावन ने यदा सन्धिः पर्वप्रतिपदाभवेत् ।
तदांग इप्येत परतश्चेत्परेऽहनि ॥
पर्वपतिपदाः सन्धिरागावर्तनाद् यदि ।
तस्मिन्नहानि यप्टव्य पूर्वद्युस्तदुपक्रमः ।।
आवर्तनात् पर: सन्धिर्यदि तस्मिन्नुपक्रमः ।
परेयुरिप्टिरित्येव पर्वद्वयविनिश्चयः ॥" इति ।
आवत ना मध्याहः । अत्र सन्धिश्च प्रतिपदा हासध्योरद्धं पाणि
वियोज्य सयोज्य शेयः ।
तदाह कात्यायन:---
"परहि घटिमान्यूनास्तथैवाभ्यधिकाच याः ।
तदर्द क्लुप्त्या पूर्वसिन हासदृद्धी प्राल्पपेत् ॥" इति ।

·तिथ्यर्कः २३१ लौगातिरपि- "तिथेः परस्याः घटिकास्तु याः स्यु- यूनास्तथैवाम्पधिकाश्च तासाम् । अद्ध वियोज्यं च तथा प्रयोज्य हासे च वृद्धी प्रथमे दिने तत् ॥” इति । तथा च प्रतिपदा हासे यावान् हासस्तदर्द पूर्वस्मात् पर्वदिना- निष्काश्यैवं पतिपद्धौ वृद्धिनाडिझाई पूर्वस्मिन् पर्वदिने संयोज्य सन्धिः कल्पनीय इत्यर्थः । अत्र प्रतिपदा हासदृद्धी पर्व भागमादाय ज्ञेये । तथाहि- यदा चतुर्दशी दशघट्यात्मिका, पर्व च दशपट्यात्मकम्, प्रतिष- देकोनविशतिघव्यात्मिका, तदा प्रतिपदा हासः। यदा चतु- र्दशी पञ्चविंशतिघख्यात्मिका, पर्व एकोनविंशविघट्यात्मकम्, प्रतिपच्चतुर्दशघध्यात्मिका, तदा वृद्ध्युदाहरणम् । एवमादीन्यु- दाहरणानि वोद्धव्यानि। अपराले सन्या वृद्धशातातपः- "सन्धिर्यत्रापराई स्याद् यागः प्रातः परेऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दुष्यति ॥” इति । , - यश्व "न यप्टच्य' चतुर्थेऽशे यामैः मतिपदः क्वचित् ।" इति कात्यापनवचनात् प्रतिपच्चतुर्थभागे यागनिषेधः, स मध्याह्न- सन्धिविपये यागकाले सत्यालस्यादिना तमविक्रम्य चतुयश न

·२३२
तिथ्यर्फ
यष्टव्यमित्येव योध्यः । [यदा !] अमायां चन्द्रदर्श भवति, दिने
यागकरणे प्रायवित्तविशेषमाह कात्यायन:-
"यजनोयेऽति सामश्चेद् वारण्यां दिशि दृश्यते ।
तन व्याहृतिभिर्तुत्वा दण्ड दद्याद् द्विजातये ॥" इति ।
दृद्धवसिष्ठशातातपावपि-
"श्रादित्येऽस्तमिवे चन्द्रः प्रक्षीण उदयादि ।
पतिपद्यतिपत्तिः स्यात् पञ्चदश्यां यजेत्तदा ॥"
'अस्तमिते' अस्तासन्ने इति श्रीगुरवः । प्रतिपत्तियोगस्यान
नुष्ठानम्,
"द्वितीया निमुहूर्ता चेत् प्रतिपद्यापराविकी ।
अन्वाधान चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात् ।।"
इति सोमदर्शननिपेपाच ।
"अगस्तमयाधर द्वितीया तु प्रदृश्यते ।
तर यागं न कुर्वीत विश्वेदेवाः पराङ्मुखाः ॥” इति ।
सोमदर्शननिषेधस्तु कात्यायनवौधायनपरो नाश्वलायना-
पस्तम्बानाम्, “यस्मिन्नहनि पुरस्ताद पचात् सामो न दृश्येत
तदर्यजेता" इति श्रुतेः।
"द्वितीया चिमुहर्ता चेत् मतिपद्यापराडिको ।
अन्वाधान चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात् ।।"
इति चौधायनवचनाच ।
यय

·तिथ्यः . २३३ श्राश्वलायनापस्तम्बस्तु "यदहः पश्चाचन्द्रमा अभ्युदेति तदह- र्यजनिमॉल्लोकान उदेति" इति श्रुत्पा चन्द्रदर्शनोपेतायामपि पविपदीप्टेरान्नानात् सामदर्शनवत्यपि काले कार्या। . "पर्वणेश चतुर्थे तु कार्या नैष्टिविजोत्तमः ।' द्वितीयासहित यस्माद् दूपर्यन्त्याश्वलायनाः ।।" इति स्मृतिवाक्यं • सर्वद्विनानामविशेषेण द्वितीयायुक्तमतिपदि पागनिषेधकम्, तदावर्तनादर्वाक् पर्वप्रतिपत्सन्धौ बोध्यम् । इटिसमाप्तिश्व प्रतिपन्मध्य एर कार्या न पर्वान्ते, "प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि,चेप्टिः समाप्यते । पुनः मणीय कृत्स्नेष्टिः कर्तव्या यागवित्तमः ।।" इति गार्यवचनात् । कदाचित् पौर्णमास्यां विशेपमाह कात्यायन:- "सन्धिश्चेत् सङ्गवा मा पर्यावर्तनाद्ववेः ।, सो पार्णमासी विज्ञेया सद्यस्कालविधी तिथिः ॥” इति । एतदपि वैकल्पिक न नियतम्, "पौर्णमास्यामन्वाधानपरिस्त- णोपवासाः सद्यो वा सद्यस्कालायां सर्व क्रियते" इत्यापस्ताप मरणात् । अत्र याज्ञिकास्तु- "प्राधानानन्तरा पर्णिमासी चेन्मलमासगा। तस्यामारम्भणीयादीन न कुर्यात्तु कदाचन - ३० ·"२३४ तिष्पर्क: इति त्रिकाण्डमण्डनवचनाद् विनोष्टिं कृत्वा शुद्धकाले एवारम्भं कुर्वीतेत्याहुः । प्रयोगपारिजातकारस्तु- "यद्यारम्भकाले मलमासगुरुशुक्रास्तवाल्यवार्द्धकग्रहणपाप- मासादि भवति तदापि मारम्भः कार्य एव । यानि तु तत्रारम्भ- निपेधकानि- "उपरागोऽधिमासश्च .यदि मथमपर्वणि । तथा मलिम्लुचे पीपे नान्वारम्भणमिष्यते-|| गुरुभार्गवयोर्माढ्य चन्द्रसूर्यग्रहे तथा : इति संग्रवचनानि, तान्यालस्यादिना खकालानुपकान्तप्टिस्था- लीपारूविपयाणि, "नामकर्म च दर्शष्टिं यथाकालं समाचरेत् । अतिपाते सति तयोः प्रशस्त मासि पुण्यभे ।" इत्यपरार्फस्थगर्गवचनाद-इत्याह । अयमेव पतोऽस्मन्मात्मपि- तामहश्रीजगद्गुरुभश्रीनारायणपदपायोः प्रयोगरत्ने प्रादृतः । इति प्रकृतीप्टेः कालो निरूपितः ॥ . भय विकृतिकालः । आपस्तम्बः-"यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सेमिन यजेत सोमावास्यायां पार्णमास्यां वा यजेत" इति । प्रकृतिदर्शपार्णमासी । “ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्यपेत् मनाकामः" इत्यादिकाः काम्येष्टयो विकृतयः। तत्र "मतिकद् विकृतिः कर्तव्या" इति न्यायेन विछतीनामपि कदाचित् सन्धिदिनाचर• ·विथ्यर्फ २३५ दिनेऽनुष्ठान प्राप्येत, तदेतदुदाहृतापस्तम्बवचनेन न्याय वाधित्वा वार्यते । प्रकृतिविकृतेः सन्निपाते निर्णयमाह कात्यायन:- "श्रावर्तनात् माग यदि पर्वसन्धिः कृत्वा तु तस्मिन् प्रकृति विकृत्याः। तदेव यागः परतो यदि स्यात्तस्मिन् विकृत्याः प्रकृतेः परेणुः ।" इति । पशी कालमाह- "अादह्रो भवति नियतः पर्वसन्धिः परस्तात् कृत्वा तस्मिन्नहनि तु पशु सद्य एव द्वयह वा ॥ पार-पाथ प्रकृतिरय चेत् पर्वसन्धिः पुरस्तात् कृत्वा तस्मिन् प्रकृतिमथ तु स्यात् पशुः सघ एव ।" इति। याग्रयणकालानाह आपस्तम्बः- "वसु श्यामार्यजेत शरदि ब्रीहिभिर्वसन्ते ययः" इति । सम्पूर्णे दर्श साग्ने क्रममाह लागातिः- "पक्षान्तं कर्म निर्वयं वैश्वदेव च साग्निकः । पितृयज्ञ ततः कुर्यात्ततोऽन्चाहार्यफ उधः । इति । 'पक्षान्त कर्म' अन्याधानकर्म। 'अन्याहार्यक्रम्' दर्शश्राद्धम् । इति सइक्षेपः। अथ ग्रहणं निर्णीयते । माधवाये वृद्धगाये:-- "पूर्णिमापतिपत्सन्धी राहुः सम्पूर्णमण्डलम् । ग्रसते चन्द्रमश्च दर्शपतिपदन्तो ।।" इति । - ·२३६ तिथ्यर्कः . तत्र यस्मिन् यामे चन्द्रग्रहणम्, तस्माद् यामात् । पूर्वप्रहरवयं न भुञ्जीत, "ग्रहणन्तु भवेदिन्दाः स्थमादधि यामतः । भुञ्जीतापत्तनात् पूर्व प्रथमे प्रथमादधः ॥" इति मार्कण्डेयवचनात् । 'अधि' ऊर्ध्वम् । 'यावर्तनाद्' मध्यावात् । एवं सूर्यग्रहणे यस्मिन यामे ग्रहणम्, तस्मायामात् पूर्व चतुरो यामान् भोजने विवर्जयेत, "सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात् पूर्व यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रीन वालद्धातु(विना " इति वृद्धगौतमोक्तेः। वालवृद्धातुराणां ग्रहणयामात् पूर्वमेको यामो भोजने निपिद्धः, "सायाहे ग्रहणञ्चेत् स्यादपराले न भोजनम् । अपराले न मध्याह्न मध्यान तु समन्वे भुञ्जीत सङ्गवे चेत् स्यान पूर्व तु भुनिक्रिया।" इति मार्कण्डेयोक्तो । कदाचिचन्द्रग्रहे विशेपमाह माधवीपे रद्धवसिष्ठः- "ग्रस्तोदये विधीः पूर्व नादर्भोजनपाचरेत् ।" इति । सूर्याचन्द्रमसाग्रस्तास्ते तु तत्रैव प्यासा विशेषमाह- "अमुक्तयोरस्तगयारयाद् दृष्ट्वा परेऽहनि ।" इति । चन्द्रग्रस्तास्ते द्वितीपदिने भोजननिषेधः । न तु सन्ध्या जानादावित्याइ उशनाः।

·- विध्यर्कः "ग्रस्ते चास्तंगते विन्दौ ज्ञात्वा मुक्त्यवधारणम् । स्नानहोमादिकं कार्य भुञ्जीतेन्दूदये पुनः ॥” इति । कचित्तु 'स्नात्वा पाकादिकं कार्यम्' इति तृतीयश्चरणः । इन्दुपदं रवेरुपलक्षणम् । तेन सायं सन्ध्यादिसिद्धिः । हेमाद्रौ] पत्रिंशन्मते- "सर्वेपामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने । स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत शृतमन्न विवर्जयेत् ॥" 'शृतम्' पाचितम् । ग्रहणात् पूर्व पाचितं ग्रहणेत्तरं न भोक्तव्य- मिति भावः । शृतान्नसंसर्गित्वात् तत्पात्राणामपि क्षालने त्यागथ । केचित् प्रतिप्रसवो वचनान्तरे- "आरनालं च तक चाद्यादेवं घृतपाचितम् । उदकश्च कुशच्छन्न न दुष्येदाहुदर्शने ॥” इति । कुशच्छन्नमिति सर्वत्रान्वेति । ग्रहणे होमादिस्मातकर्म कुर्वीत, "स्मातकर्मपरित्यागो राहोरन्पत्र सूतके " 'इति वचनात् । वेधकाले ग्रहणे वा भोजने प्रायश्चित्त माधवीये - कात्यायन ग्राह- "चन्द्रसूर्यग्रहे भुक्त्वा माजापत्येन शुद्धयति । तस्मिन्नेव दिने भुक्त्वा त्रिरात्रंणैव शुद्धयति ।" इति । वेधे भोजने विरानोपापणात शुद्धिरित्यर्थः । चन्द्रग्रहे राबावपि स्नानदानादिकार्यमित्याह देवलः- ·. 3 - विध्यर्कः "यथा स्नानं च दानं च सूर्यस्य ग्रहणे दिवा । समस्यापि तथा रात्रौ स्नानं दान विधीयते ॥ इति । दानान्युक्तानि भारते- "भूमिर्गावः सुवर्ण च धान्यं वा यद्यदीप्सितम् । तत्सर्व ग्रहणे देयमात्मनः श्रेय इच्छता ।।" एतदान सत्पात्र देयमित्युक्तं तत्रैव- "अयने विपुषे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पात्रभूताय विमाय भूमिं दद्यात् सदक्षिणाम् ।।" इति । पात्रलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः-- "न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र चमिमे चामे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ।।" इति । दृचमाह शौनक:- "सत्यं शौचं क्षमा धैर्य वृत्तमित्यभिधीयते " एताशपात्रालाभे बौधायन:-- "श्रोत्रियोऽश्रोत्रियो वापि पावं वाऽपात्रमेव वा । विपत्रुवोऽपि वा विप्रो ग्रहणे दानमर्हति ॥” इति । हेमाद्री व्यास:- "सूर्यबारे रविग्राहः सामे सामग्रहस्तथा । चूडामणिरिति ख्यातस्तवानन्तफलं लभेत् ।। वारेवन्येषु यत्पुण्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । तत्पुण्यं कोटिंगुपित मासे चूडामणी स्मृतम् ॥” इति ।

·विध्यर्कः शातातप:- "हिकेयो यदा सूर्य ग्रसते पर्वसन्धिषु । गनच्छाया तु सा ज्ञेया पितॄणां दत्तमक्ष यम् ॥” इति । आशाचिनोऽपि ग्रहणे स्लानमुक्तं वृद्धवसिप्ठेन- "सूक्के मृतके चैव न दापो राहुदर्शने । तावदेव भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिन' दृश्यते ।" शुद्धिरित्युक्तेराशाचिनो दानमपि भवति । रजस्वलाया विशेषो मिताक्षरायाम् "स्नाने नैमित्तिके माप्ते नारी यदि रजस्खला । पात्रान्तरिततोयेन स्नानं कृत्वा व्रतं वरेत् ।" इति । 'यतम् रजस्वलाधर्मरूपम् । ग्रहणे पुण्यकालमाह जावालिः- : "संक्रान्ती पुण्यकालस्तु पोडशोभपतः कलाः । चन्द्रसूर्योपरागे च यावदर्शनगोचरे " इति । 'दर्शनम्' शास्त्रीयं ज्ञानम् । तथा च यावत्कालपर्यन्तं शास्त्रेण ग्रहणं ज्ञायते, तावत्कालः पुण्यसमय इति भावः । - नन्वेवं सति द्वीपान्तरग्रहणेऽपि स्नानदानप्रसङ्ग इति वाच्यम्, "सूर्यग्रही यदा रात्री दिवा चन्द्र ग्रहस्तथा । तत्र स्नानं न कुर्वीत दद्यादानं न तु क्वचित् " इति पत्रिंशन्मते तस्य निषेधात् । मेघायाच्छिन्ने मोलस्नान- मपि शास्त्रेण मुक्ति विज्ञाय कार्यम्, ५

·ब्रह्म
-
तिथ्यर्कः
"चन्द्रसूर्यग्रहे नापानस्मिन्नहनि पूर्वतः ।
राहानिमुक्ति विज्ञाय स्नात्वा फुर्वीत भोजनम् ।"
इति वृद्धगौतमेन विज्ञायेति सामान्यतोऽभिधानात् । एतेन चाक्षु-
पदर्शनमेव स्नाननिमित्तपिति ब्रुवन्तो निरस्ता चेदितव्याः ।
हेमाद्रौ शातावप:-
"ग्रस्यमाने भवेत् स्नान ग्रस्ते होमो विधीयते ।
मुच्यमाने श्राद्धदाने मुक्ते स्नान विधीयते ॥ इति ।
तथा च ग्रस्पमाने स्नानमकुर्वन्ता गौडा भ्रान्ता एव ।
वैवतें-
"विमुक्त यदि न स्नायाच्चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।
तस्य तावदशौचं स्याद् यावदन्यः परो ग्रहः ॥" इति ।
अत्र स्नान गङ्गादिमहानदीपु कार्यम् । तदुक्तं महाभारते-
"गङ्गास्नानं प्रकुर्वीत ग्रहणे सोमसूर्ययोः ।
महानदीपु सर्वातु स्नानं कुर्याद् यथाविधि ॥ इति ।
महानधो ब्राह्म दर्शिता:--
"गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका ।
तापी पयोप्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः ।।
भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती ।
विशोका तत्रच विन्ध्यस्योत्तरस्तथा ॥” इति ।
महानयमावे शव पाइ~
A

·२४१ तिथ्यः "पापीकूपतडागेपु-गिरिप्रस्रवणेऽपि च ! नयां नदे देवखाते-सरसीपूद्धताम्बुनि॥ उष्णोदकेन वा स्नायाद् ग्रहणे सोमसूर्ययोः।" उप्पोदकमातुरस्येत्याह व्याघ्रः- "आदित्यकिरणः पूत पुनः पूतच वह्निना । अतो व्याध्यातुरः स्नायाद् ग्रहणेऽप्युष्णवारिणा "इति । एतेन वारणं स्नानं मुख्यम्, तदभावे नित्यवदारयादपि कार्य- मिति सूचितम् । व्यास:- "सर्व गङ्गासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमाः द्विजाः । सर्व भूमिसमं दान ग्रहणे सोमसूर्ययोः ॥" इति । क्षेत्राणि देवीपुराणे- "गङ्गा कनखलं पुण्य प्रयागः पुष्करं तथा । कुरुक्षेत्रं महापुण्यं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥” इति । अत्र श्राद्ध कार्यम्- "सर्वस्वेनापि कर्तव्य श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तु नास्तिक्यात् पङ्के गौरिव सीदति ॥" इति वचनात् । तन्मुच्यमानकाले कार्यमित्युक्त प्रा । तयो- पवासवता कार्यमिति विवेचन कारः। भुक्त्वापि कार्यमित्यपरे । शिवरहस्ये- "सूर्येन्दुग्रहणं यावत्तावत्कुर्याज्जपादिकम् । न स्वपेन च भुञ्जीत स्नात्वा भुञ्जीत मुक्तयोः ॥ इति ।

·२४२
तिथ्यर्कः
जन्मनक्षत्रराश्यादी स्थित्तरविसेमिनाहणे दोष इत्युक्तं ज्योति:-
शास्त्रे-
"त्रिपडदशायोपगते नराणां
शुभप्रद स्याद् ग्रहण रवीन्दोः।
द्विसप्तनन्देषु च मध्यम स्या-
च्छेपेप्वनिप्ट कथितं मुनीन्द्रः ॥” इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे-
"सूर्यस्य संक्रमा वापि ग्रहणं शशिसूर्ययोः ।
यस्य विजन्मनक्षत्रे तस्प रोगोऽयया मृतिः ।।
'त्रिजन्मनक्षत्राणि जन्मदशीकोनविंशतिः ।
होरायां ग्रस्यते यस्य नक्षत्रे वा निशाकरः ।
माणसन्देहमाप्नोति स वा मरणमच्छति ॥
यन्नक्षत्रगतो राहुसते शशिभास्करौ ।
तज्जनानां भवेत्सोडा ये नराः शान्तिवर्जिताः ||
'हारा' जन्मलग्नम् ।
तस्य दान च हामं च देवार्चनजपो तया ।
उपरागाभिपेकं च कुर्याच्छान्तिर्भविष्यति ।।
स्वर्णेन वाऽथ पिप्टेन कला सर्पस्य चाकतिम् ।
ब्राह्मणाय ददेत्तस्य न रोगादिश्च तस्कृतः ।"
'सर्पस्य तदाकारस्य दारित्यर्थः । ज्योतिसागरे--

·तिथ्यर्कः "सावर्ण कारयेन्नाग पलेनाथ पलार्द्धतः । तदन तदर्डेन फणायां मौक्तिकं न्यसेत् ।। ताम्रपाने निघायाऽय घृतपूर्ण विशेपतः । कांस्ये वा कान्तिलोहे वा न्यस्य दद्यात् सदक्षिणम् ।। सौवर्ण राजत वापि विश्च कृत्वा स्वशक्तितः । उपरागभवक्लेशच्छिदे विप्राय दापयेत् ।" मन्त्रस्तु- "तमोमय ! महाभाग ! सोमसूर्यविमर्दन ! । हेमतारामदानेन मम शान्तिप्रदो भव ।। विधुन्तुद ! नमस्तुभ्यं सिहिकानन्दनाच्युत ! । दानेनानेन नागस्य रत मां वेधजादयात् ।।" इति । उपरागामिपेकश्व- "यस्य राशि समासाद्य भवेद् ग्रहणसम्भवः।।" इत्यादिना ग्रन्थेन मत्स्यपुराणाभिहितः श्रीमातामहगुरु- चरणकृतशान्तिमयूखे द्रष्टव्यः । दुष्टग्रहणदोपनाशकं सर्वोपधिस्नानमुक्त ग्रन्थान्तरे- "सिद्धार्थकुष्ठरजनीद्वयलोधमुस्ता लामज्जफै (शै १)लफलिनीमुरमांसियुक्ताः । स्नानं हित ग्रहणदोपविनाशनाय सर्वे ग्रहा रविमुखा वलिनो भवन्ति ॥" -

·२४४
तिथ्यः
'लामज्नकम्' उशीरभेदः, 'फलिनी' मियगुरिति दिक् ।
अथ पक्षः। विष्णुपुराणे--
"त्रिंशन्मुहूर्त कथितमहोरात्र तु यन्मया ।
तानि पञ्चदश ब्रह्मन् ! पक्ष इत्यभिधीयते ॥"
स च द्वेधा, शुक्लकृष्णभेदात् । देवे कर्मणि शुरूपक्षः, पिश्ये
कमणि कृष्णपक्षो ग्राह्यः,
"देवे मुख्यः शुक्लपक्षः कृष्णः पिये विशिष्यते ।"
इति माधवलिखितश्रुतेः।
थथ मासनिर्णयः । 'मस' परिमाणे इत्यस्माद्धातानिप्पन्नस्य
मासशब्दस्यार्थो मस्येते परिमोयेते यावता कालेन चन्द्रद्धिक्षयो
स कालो मास इति । स मासत्रिपा, चांद्रसावनसौरभेदात् ।
चान्द्रादीनां स्वरूपं माधवीये ब्रह्मसिद्धान्ते--
"चान्द्रः शुक्लादिदन्तिः सावनस्त्रिंशता दिनः ।
एकराशी रविर्यावत्कालं मासः स भास्करः ।।" इति ।
माधवमदनरनयो क्षत्रमपि केचिदिरउन्तीत्युक्तम् ,
"सर्वपिरिवत्तस्तु नाक्षत्रो मास उच्यते ।"
इति विष्णुधर्मोत्तरात् ।
स च सप्तविंशतिभिः (त्या १) दिनैः सम्पद्यते,
"माने मासस्तु नालने सप्तविंशतिभिर्दिनः ।।
इति स्मृतेः । कुत्र को वा मासे। ग्राह्य इत्याकाक्षायां गर्गः-

·२४५ तिघ्यर्क: "सौरो मासो विवाहादा यज्ञादा सावनः स्मृतः । श्राब्दिके पितृकार्य च चान्द्रो मासः प्रकीर्तितः ।।" इति । "प्राब्दिके सावत्सरिकमृताहश्राद्ध, पितृकार्ये पाण्मासिकश्रादादी, चशब्दान्माससवत्सरसाध्ययज्ञव्यतिरिक्त सर्वस्मिन् देवकार्य चान्द्रो मासः प्रशस्यते इत्युक्तम्" इति हेमाद्रिः। उक्तञ्च पितामहेन- "दै कर्मणि पिठये च मासश्चांद्रमसः स्मृतः ।" इति । विप्राणान्तु मुख्यश्चान्द्र एव, "अमावास्यापरिच्छिन्नो मासः स्याद् ब्राह्मणस्य तु । संक्रान्तिपर्णिमासीभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः ॥" इति ब्रह्मसिद्धान्तात् | नाक्षत्रमासस्योपयोगस्त्वायुर्दीर्घनिर्णयः । माधवस्तु-"अमावास्यया हि मासान् सम्पश्यन्ति, पार्णमास्या हि मासान् सम्पश्यन्ति" इति श्रुत्या दर्शान्तत्वपूर्णिमान्तत्वयोः साम्या- दनुष्ठानादिषु विशेषवचनाच्छिष्टाचाराच्च व्यवस्थेत्युदाजहार । दर्शान्तानां पूर्णिमान्तानां वा मासविशेषाणा कार्तिकादिसज्ञा नक्षत्रयोगाद् । यत्र मासे पूर्णिमा कृत्तिकानक्षत्रेण युज्यते, सा कार्तिको "नक्षण युक्तः कालः" इत्यण । अणन्तत्वाड्डीप् । साऽस्मिन् मासे स कार्तिको मासः, "साऽस्मिन् पौर्णमासीति सज्ञायाम्" इत्या, "लुवविशेपे" इति तस्य लुप् कात्तिकः । एव मार्गशीर्षादयोऽपि वाध्याः। पर यद्यपि कृत्तिकादिनक्षन कार्तिकादिपु प्रयोजकमुक्तम्, तथापि कृत्तिकादि द्वन्द्व त्रिकञ्च प्रयोजक धोध्यम्,

·२४६
विध्यः
"अन्त्योपान्त्यौ त्रिभी ज्ञेयो फाल्गुनश्च विभो मतः ।
शेपा मासा द्विमा ज्ञेयाः कृत्तिकादिव्यवस्थया ।
द्वे द्वे चित्रादिताराणां परिपूर्णेन्दुसङ्गमे ।
मासाश्चैत्रादयो ज्ञेयात्रिकैः पठान्त्यसप्तमाः ॥"
इति च्यपनसङ्कर्पणवचनात् ।
अथ मासदेवता अपरा-
"केशवा मार्गशीर्षे तु पापे नारायणः स्मृतः।
माधवो माघमासे तु गोविन्दः फाल्गुने तथा ।
चैने मासि भवेद्विष्णुर्वैशाखे माधवस्तथा ।
त्रिविक्रमो ज्येष्ठमासे आपाढे वामनस्तथा ।।
श्रीधरो श्रावणे ज्ञेयो हपीकेशस्ततः परम् ।
पद्मनाभ आश्वयुजे ततो दामोदरो मतः ।।
सर्वेष्येतेषु मासेपु नरकारिमलिम्लुचः ॥ इति ।
अथ मलमासः । हेमादौ ब्रह्मसिद्धान्ते-
"चान्द्रो मासा ह्यसंक्रान्तो मलमासः प्रकीर्तितः ॥" इति ।
द्वेधा-अधिमासक्षयमासभेदात् । तदुक्त
काठको-
"यस्मिन् मासे न संक्रान्तिः संक्रान्तिद्वयमेव वा।
मलमासः स विशेयो मासः स्थातु त्रयोदशः ।" इति ।
तत्राधिमासस्वरूपं भृगुणा दशितम्-
"एकराशिस्थिते सूर्ये यदा दर्शद्वय भवेत् ।
स
मदनरत्ने

·तिथ्यर्क २४७ हव्यकव्यक्रिया हन्ता तदा योऽधिमासमः ॥" इति । स्थूलमानेन तस्य कालो ब्रह्मसिद्धान्ते- "द्वात्रिंशद्विगतेसैदिनैः पोडशमिस्तथा । घटिकानां चतुष्कण पतत्येकोऽधिमासमः" इति । क्षयमासस्वरूप सिद्धान्तशिरोमणी- असंक्रान्तिमासेोऽपिमासः स्फुटः स्याद् द्विसक्रान्तमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कात्तिकादिनये नान्यतः स्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वय च। एकः क्षयात् प्राक्, अपरस्तूद्धमित्येवमधिमासद्वय भवतीति भावः। अस्मिन्नेवार्थ जावालि:- "एकस्मिन्नेव व तु द्वौ मासावधिमासका। माकृतस्तर पूर्वः स्यादुत्तरस्तु मलिम्लुचः ।।" इति । माकृतः शुद्धः कर्माई इत्यर्थः। तयो मनी ज्योतिम्र-थे- "यस्मिन् मासे न सक्रान्तिः सक्रान्तिद्वयमेव वा । संसपाहस्पती मासावधिमासश्च निन्दिता. " इति । क्षयमासात् माचीनाऽसक्रान्तः ससर्पः, उत्तरोऽहस्पतिरित्यर्थः। कर्मसु सम्यक सर्पतीति ससर्पः। अत एव कहिः। द्वितीयस्तु अहसा पापाना पति, अतो निषिद्ध इति भावः । क्षयस्यागमनकालस्तव- ·२४८ विथ्यर्कः "गतोऽव्यदिनन्दर्मिते शाककाले तिथीभविष्यत्ययाङ्गाक्षसूर्यः । गजाद्यनिभूमिस्तथा प्रायशोऽयं कुवेदेन्दुवः क्वचिद्गोकुभिश्च ।।" इति । अस्यायमर्थ:- अन्धयश्चत्वारः, अद्रयः सप्त, नन्दा नव-९७४ एतैर्युक्त शाककाले क्षयमासा गतः पूर्वमासीत् । तिथयः पञ्च- दश, ईशा एकादश-१११५ एतैयुक्त शाककालेऽग्रे भविष्यति भविता । अङ्गानि पद, अक्षाणि पञ्च, सूर्या द्वादश–१२५६, गजा अष्टौ, अद्रयः सप्त, अग्नयत्रयः, भूरेक:-१३७८, कुरेका, वेदाश्चत्वारः, इन्दुरेक:-१४१ एतैर्वपरयं मलमासः प्रायशा भवतीत्यर्थः । च परम्, क्वचिकदाचित्, गावो नव, कुरेका-१९ एतैरपि भवतीत्यर्थः। अथान कार्याकार्य विविच्यते । जावालि:- "नित्यनैमित्तिके कुर्याच्छाद्धं कुर्यान्मलिम्लुचे । तिथिनक्षत्रवारोक्तं काम्य नैव कदाचन ॥" इति । अगतिकानि काम्यान्यपि ज्वरादिरोगं शान्तिकारीर्यादिग्रहदास्थ्य- परिहारकादीनि मलेऽपि कार्याणि, "रागे चालभ्ययोगे च सीमन्ते पुंसवेऽपि च । यद् दानादि समुद्दिष्ट पूर्वत्रापि न दुष्यति ।।" इति मरीचिवचनात् । अगतिककाम्यनिपेोऽप्यारम्भसमाप्ति- . विषय एव- ·२४६ - विथ्यर्कः "असूर्या नाम ये मासा न तेषु मनुसंमतः । व्रतानां चैव यज्ञानामारम्भश्च समापनम् ॥” इति । तेनैवाक्तत्वात् । 'यसूर्या' संक्रान्तिरहिताः । 'नाम' प्रसिद्धौ । केपाचिनित्यानामपि निषेधः काठकगृह्य- "पुष्टोप्ट्याग्रयणाधानचातुर्मास्यादिकान्यपि । महालयाष्टकाश्राद्धोपाकर्माद्यपि कर्म यत् ॥ स्पष्टमासविशेपाख्या विहित वर्जयेन्मले ।" इति । 'पुष्टि काठकादौ प्रसिद्धति श्रीगुरवः । प्राग्रयणे विक- ल्पमाह पैठीनसिः- "संक्रान्तिरहिते मासि कुर्यादाग्रयणं न वा" इति । हद्धमनु:- "अग्न्याधेय प्रतिष्ठां च यज्ञदानप्रतानि च । वेदव्रतटपोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः ।। मागल्यमभिषेक च मलमासे विवर्जयेत् ।" इति । अत्राग्न्याधेयमपूर्वम्, प्रतिष्ठाऽप्पपूर्वा, अग्न्यनुगमननिमिचमाधान चाण्डालादिसस्पर्शमयुक्ता पुनः प्रतिष्ठा चाऽसावकाशनैमित्ति- कत्वान्मलमासेऽपि कार्या, "कुर्यात् व्रतादिक कर्म प्रयत्नेन मलिम्लुचे। नैमित्तिकं च कुर्वीत सावकाशे न यद्भवेत् ॥" इति भविष्यात् । पोत्सर्गनिपेघस्तु काम्पटपोत्सर्गपरः। प्रेता- देश्यकस्तु मलेऽपि भवति- ३२ ·- २५० "एकादशेऽहि प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते कृपः । मेतत्वं सुस्थि' तस्य दत्तः श्राद्धशतैरपि ॥३॥ इत्यस्मन्मातमपितामहश्रीभट्टनारायणपदपाधाजलिखितवच- नात् । हेपाद्री ज्योति शास्त्रे- "तत्र दचमदत्तश्च हुतं न हुतमेव च । सुजप्तमप्यजप्त स्थानोपवाप्सः कृतो भवेत् ।। न यात्रा न विवाहश्च न च वास्तुनिवेशनम् । प्रतिष्ठां न च देवानां प्रासादग्रामभूरुहाम् ॥ ॥ इति । स्कान्दे-- "मलमासेऽप्यनावृत्तं तीर्थस्नानमपि त्यजेत् ।" 'अनाचम्' नूतनम्, यदुक्तम्-"नूतनतीर्यस्नानादि मलमासे न कर्तव्यम्" इति । तस्य क्वचित् प्रतिप्रसवो वायुपुराणे- "गयायां सर्वकालेपु पिण्डं दयाद्विचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयाः॥ न त्यक्तव्यं गपाश्राद्धं सिंहस्थे च दृहस्पती ।" इति । स्मृत्यन्तरे- "वापीकूपतडागादिप्रतिष्ठा यज्ञकर्म च । न कुर्यान्मलमासे तु महादानव्रतानि च " इति । मदनरत्ने स्मृतिसंग्रहे- "जातकर्प प्रसूतिश्च सीमन्तोनयनयते । मलिम्लुऽपि कर्तव्यं निमित्तं यदि जायते ॥ इति ।

·तिघ्यर्क गृह्यपरिशिष्टे- "श्रवपटकारहामाश्च पर्व चाग्रयण तथा । मलमासेऽपि कर्त्तव्यं काम्या इष्टीश्च वर्जयेत् ॥” इति । 'अवपटकारहामा: अग्निहानोपासनवैश्वदेवादयः । 'पर्व' दर्शपूर्णमासस्थालीपाकाः । स्मृत्यन्तर- "चन्द्रसूर्यग्रहे चैव मरणे पुत्रजन्मनि । मलमासेऽपि देय स्याहत्तमक्षय्यकारकम् ।।" इति । यम:- "सपिण्डीकरणे नित्ये नाधिमास विवर्जयेत् । तीर्थस्नानं जपो होमो यवत्रीहितिलादिभिः ।। जातकर्मान्त्यकर्माणि नवश्राद्ध तथैव च । मघानयोदशीश्राद्ध श्राद्धान्यपि च पोडश ।। चन्द्रसूयग्रहे स्नान श्राद्धदानजपादिकम् । कार्याणि मतमासेऽपि नित्यनैमित्तिक तथा ॥" इति । चापिकमहालयनिषेधवचनानि श्राद्धचन्द्रिकाप्रकाशे उदाहरिष्यन्ते । दृहस्पतिः-- "अस्त गते गुरौ शुक्र दृद्ध वाले मलिम्लुचे । व्रतारम्भापवर्गा च न कुर्यान्मौजिवन्धनम् ।।" इति । अस्तलक्षण सिद्धान्ते-- "रविणासत्तिरन्येषां ग्रहाणामस्तमुच्यते । ततोऽग्विार्धक माढ्याचं वाल्प प्रकीचितम् ॥” इति ।

·तिथ्यर्कः वाल्पवार्थकममाणं ज्योतिःशास्त्रे- “माक् पश्चादुदितः शुक्रः पञ्चसमदिनं शिशुः । विपरीतं तु वृद्धत्वं तद्वदेव गुरोरपि ।।" विशेषस्तत्रैव ज्ञेयः। मलमासे श्राद्ध कार्य न वेति विचारो विस्त- रेण वक्ष्यते श्राद्धचन्द्रिकामकाशे। अत्र दानमुक्तं हेमाद्री पाझे--- "अधिमासे तु सम्माप्ते गुडसपियुतानि च । त्रयस्त्रिंशदपूपानि दातव्यानि दिने दिने । अधिमासे तु सम्माप्ते त्रयस्त्रिंशत् देवताः । उद्दिश्याऽपूपदानेन पृथ्वीदानफलं लभेत् ॥ त्रयस्त्रिंशदपूपांश्च कांस्यपाने निधाय च । सघृत सहिरण्यञ्च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।।" इति । तिथ्यादि संकीर्त्य मम समस्तपापक्षयद्वारा श्रीनरकारिदेवप्रीत्य- थमिदं त्रयविंशदपूपात्मकं कांस्यपात्रस्य वायनं सघृतं सहिर- ण्यममुफशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमह सम्पददे। कृतस्याधिमास- वायनदानस्य साङ्गतार्थमिमां दक्षिणां तुभ्यमई सम्मददे । इति यथाशक्ति दक्षिणा दवा प्रार्थयेदेतैर्मन्त्र:- "विष्णुरूपी सहसांशुः सर्वपापप्रणाशनः । अपूपानपदादेन मम पापं व्यपोहतु ॥ नारायण ! जगदीन ! भास्करप्रतिरूपा ।। दानेनानेन पुर्वाश्व सम्पदशामिवर्द्धय ।।

·तिथ्य: २५३ यस्य इस्ते गदाचक्रे गरुडो यस्य वाहनम् । शङ्ख करतले यस्य स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥" इति मलमासनिर्णय इत्युपरम्यते । अथ संवत्सरः, स च सम्यग् वसन्त्यस्मिन्नयन मास- पक्षादय इति व्युत्पत्त्या मासाद्यवयवयुक्तोऽवयवी कश्चित्सत्यक्षः। स द्वादशमासँर्जायते, "द्वादश मासाः संवत्सरे” इति श्रुतेः । अत्र मासानां त्रैविध्येन संवत्सरोऽपि त्रिविधः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते- "चान्द्रसावनसौराणां मासानां तु प्रभेदतः । चान्द्रसाधनसाराश्च त्रयः संवत्सरा अमी ॥” इति । तत्र चान्द्रसवत्सर चैत्र शुक्लमतिपदादिः फाल्गुनदर्शान्तश्चतुः पञ्चाशदधिकशतत्रयदिनात्मकः ३५४ । सारस्तु मेपादिता मीनान्तः पञ्चपट्यधिकशतत्रयदिनात्मकः ३६५। सावनस्तु पष्ट्युत्तरशतत्रयदिनात्मकः ३६०। ते च त्रयः संवत्सरा वचनविशेपेण केपुचित् कर्त्तव्यकर्मसु व्यवतिष्ठन्ते, केपुचिद् विकल्पन्ते इति सङक्षेपः । अथ तौरनिपिद्धकालं प्रदर्शयामः । पटत्रिंशन्मते- "कुम्भे च करंटे चैव कन्यायां कार्मुके रवी रोमखण्डं गृहस्थस्य पितन प्रासयते यमः ॥ कन्यां सर्वा कर्कटके त्रेधा भागद्वयं त्यजेत् । धनुः कुम्भेऽर्धभागं च पूर्वमेव परित्यजेत् ।।" इति । वृद्धगाय:-

·तिथ्पर्कः
“मीने धनुपि सिंह च स्थिते सप्ततुरङ्गमे ।
सौरमत्र न कर्तव्य विवाहो गृहकर्म च ॥" इति ।
यम:-
"सिवाष्टमीषु सर्वासु भूताहेन्दुसये तथा ।
तैलाभ्यङ्ग क्षौरकर्म स्त्रीसङ्गं वै विवर्जयेत् ॥” इति ।
भारद्वाजः-
"निपिद्धतिथिवारादी भोजनानन्तरं च यः ।
क्षौर करोति तद्गेहे नाश्नन्ति पितरः सुराः ॥
भुनिक्रियोत्तर कालं क्षौर कर्म करोति यः ।
कृमिभक्ष्यो भवेत् सोऽपि यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥" इति ।
वृद्धगार्ग्य:-
"रव्यारसारिवारेपु रानौ पाते व्रतेऽहनि ।
श्राद्धाहमतिपद्विक्ता भद्राः सौरेपु वर्जयेत् ॥"
'पाते' व्यतिपाते। 'भद्राः' द्वितीयासप्तमीद्वादश्यः । मार्कण्डे-
योऽपि-
"अष्टमी च तथा पछी नवमी च चतुर्दशी ।
शुरकर्मणि पा च पर्वसन्धिस्तथैव च ॥" इति ।
श्मश्रुकर्मणि निषेधमाह मरीचिः-
"निरासनस्य मुप्तस्य तिष्ठतश्च तथैव च ।
सायं भुक्तवतश्चैर सातस्य क्षुधित्तस्य च ॥
यातायुद्धोयतस्यापि श्मथुकर्म विवर्जयेत् ।। इति ।

·२५५
-
तिथ्य:
अन्यत्र विस्तरः । अस्य सर्वस्यापवादस्तीर्धमाप्त्यादी-
"क्षौर नैमित्तिक कार्य निषेधे सत्यपि धुवम् ।
पित्रादिमृतिदीतापु प्रायश्चित्ते च ती "
इति स्मृतेः। अथ कलिवानि मोच्यन्ते ।
हेमाद्री-
"विधवायां मनोत्पत्ती देवरस्य नियोजनम् ।"
तथा-
"पालिकाक्षतयोन्यास्तु परेणान्येन संस्कृतिः ।।
कन्यानामसवर्णानां विशाहश्च द्विजातिभिः ।
तिसो वर्णानुपूर्पण । तयका यथाक्रमम् ॥"
आदित्यपुराणे-
"यस्तु कार्तयुगा धर्मो न कन्यः कलौ युगे ।
पापमयुक्ताश्च सदा कली नार्या नराः सदा ॥
तथा-
"दचौरसेतरेपांच पुत्रवेन परियाः ।
सपर्णान्यागनादुष्टः संसर्गाः शोधितैरपि ।।"
माधवीये-
"अस्थिसपनाङ्घमसंस्पर्शने तया ।" इति ।
नामपुराणे-
"दीर्घकाल ब्रह्मचर्य धारप कमण्डलोः ।
गाबाद मारसपिग्मच पिसी गारपस्तथा ।

·तिथ्यर्कः
नराश्वमेधौ मद्यञ्च कलौ वर्य द्विजातिभिः ।"
ऋतुः-
"देवरान सुतात्पत्तिर्दत्ता कन्या न दीयते ।
न यज्ञे गोवधः कार्यः कलौ न च कमण्डलुः ॥"
आदित्यपुराणे-
"ऊढायाः पुनरुद्वा ज्येष्ठांशं गोवयं तथा ।
कली पञ्च न कुर्वीत भ्रातृजायां कमण्डलम् ॥"
'ज्येष्ठांशम् विपपविभागम् । हेपाद्रो गरुड:-
"न कलौ क्रियते हश्वमेधो वाप्यय गासवः ।
नरमेधोऽक्षतानारी देवरात्पुनसन्ततिः ।।"
मदनपारिजाते-
"अक्षता गोपशुश्चैव आद्धे मांस तथा मधु ।
देवराच सुतात्पत्तिः कलौ पश्च विवर्जयेत् ॥ इति ।
देवत:-
"यावद्वर्णविभागोऽस्ति यावेदः प्रवत्तते ।
संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावत्कुर्याद कलौ युगे ।।" इति ।
कलावद्धांधानमेव कार्यमित्याह लागाशि:---
"माधानं स्मृतं श्रौतस्माग्न्यिोस्तु पृथकृतिः ।
सर्वाधानं तपोरक्यकृतिः पूर्वयुगाश्रिता ॥” इति ।
'पूर्वयुगाधिता' कलेः पूर्व यद् युगं तदाश्रितेति सङ्क्षेपः । थन

·२५७ . तिथ्य: विस्तरस्तु हेमाद्रिमाधवादी द्रष्टव्य इति दिक्। अथ पर्व- वानि । हेमाद्री मनु:- "चतुर्दश्यष्टमीदर्शपौर्णमास्यर्कसंक्रमः । एपु स्त्रीतैलमांसानि दन्तकाष्ठानि वर्जयेत् ॥" स्मृतिसमुच्चये- "सायं संध्यां परान्नं च परभोजनमैथुने । तैलं मांस शिलापिष्टममावास्यां विवर्जयेत् ।। सूर्यऋक्ष गते सामे परान्ने यो हि भक्ष येत् । तस्य मासगतं पुण्यं यस्यान्नं तस्य तद्भवेत् ।। अमावास्यासु सर्वासु नवं वस्त्रं न धारयेत् । इति । प्रसंगादन्येतां सदार्थानां निपेधकालः प्रदर्श्यते । व्यास:- "पठ्यष्टमी अमावास्या पक्षद्वयचतुर्दशी । अत्र संनिहितं पापं तैले मांसे पुरे भगे ॥" रविवारादिषु तैलस्नानफलान्याह स एव- "श्रादित्यादिपु वारेषु तापः कीर्ति तिर्धनम् । दारिद्र्य दुर्भगयं च कामाप्तिः स्नानतः क्रमात् ।।" 'स्नानतः अभ्यङ्गस्नानतः । तथा- "प्रयोदश्यां तृतीयायां प्रतिपदशमीदिने । तैलाभ्यङ्गं न कुर्वीत स्पृशेद्वा नरमोदिने ॥"

·२५८
तिथ्यर्कः
अत्र विशेषमाइ हेमाद्रौ पचेताः-
"सापं गन्यतैलं च यत्तैलं पुष्पवासितम् ।
अन्यद्रव्ययुतं तैलं न दुप्यति कदाचन ॥” इति ।
तस्मात्तैलाभ्यङ्गनिषेधस्तिलतैलाभ्यङ्गनिषेधपर्यवसायो। हेमाद्री
स्कान्दे-
"शिरः कपालमन्त्राणि नखचर्मतिकांस्तथा ।
एतानि क्रमश नित्यमष्टम्यादिषु वर्जयेत् ॥” इति ।
'शिरः' नारिकेलम्, 'कपालम्' अलायु, 'अन्त्राणि' पटोलम् ,
'नखम्' निप्यावः, 'चर्म' मसूरिका ।
"शिरो नारिकेलम्, कपालमलायु, अन्त्राणि पटोलम् , नख
निष्यावः, चर्म मरारिकाः, तिला वृन्ताकम् ।"
इति हेमाद्रिः ।
मदनरत्ने स्कान्दे-
"स्नानं चैव महादानं खाध्यायपितृतर्पणे ।
प्रथमेऽब्दे न कुर्वीत महागुरुनिपातने ॥” इति ।
'स्नानम्' काम्यम् ।
अथ जन्मतिधिकृत्यम् । ब्रह्मपुराणे-
"सर्वैश्च जन्मदिवसे स्नातैमङ्गलपाणिभिः ।
गुरुदेवाश्च विमाश्च पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥" इति ।
'सर्वैः' ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशनैः । श्रीपतिमालायाम्-
"नववस्त्रधरो भूत्वा पूजयेच चिरायुपम् ।
द्विसुन न टेल सैम्य सुरदं चिरनोपिनम् ॥
.

·२५६ तिभ्यर्कः मार्कण्डेयं नरो भक्त्या पूजयेत्प्रयतस्तथा।" इति । "ततो दीर्घायुपं व्यासं रामं द्रौणि कप वलिम् । महादं च हनूमन्तं विभीपणमयाऽर्चयेत् ।।" पूजितदेवतानां नाममन्त्रैमः कार्यः । होमसख्या देवीपुराणे- "होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टोत्तर भवेत् । अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथाशक्ति विधीयते " होमद्रव्यमाज्यम् , “आऽयं द्रव्यमनादेशेग इत्युक्तत्त्वात् । मार्कण्डेय- प्रार्थना कृत्यचिन्तामणौ।- "मार्कण्डेय ! महाभाग ! सप्तकल्पान्तजीवन !। आयुरिष्टार्थसिद्धयर्थमस्माक वरदो भव ॥" इति । ततो गुडतिलयुतं पयः पिवेत् । पाने मन्त्रः- "सतिलं गुडसंमिश्रमञ्जल्यमित पयः । मार्कण्डेयवर लब्ध्वा पिबाम्यायुध्यहेतवे ॥" 'पय क्षीरम् । जन्मतिथौ वानि उक्तानि स्कान्दे- "खण्डन नखकेशानां मैथुनाध्यानमेव च । श्रामिप कलह हिंसां वपदी विवर्जयेत् ॥” इति । इद मलमासे न कार्यम् , पूक्ति-"स्पष्टमासविशेपाख्या इति- वचनात् । जन्मतिथेः खण्डत्त्वे सति निर्णयः देवीपुराणे- "यसद्वये जन्मतिथिर्यदा स्यात् पूज्या तदा जन्मभसंयुता च | ·. विध्यर्कः असंस्कृतामे न दिनदयेऽपि पूज्या परा या भवतीह तन्त्रम् ॥” इति । उभयदिनेऽपि नक्षत्रयोगेऽपि परा, पूर्वोक्त-"युगाचा वर्ण- वृद्धिश्च' इति-भविष्यवचनात् । इति श्रीमद्भारद्वाजमहादेव- भहात्मदिवाकरविरचिते तिथ्य जन्मतिथिकृत्यम् ।। अथ श्राद्धामावास्या निश्चीयते । साऽपराहव्यापिनी ग्राह्या, "पिण्डान्याहार्यकं श्राद्धं तीणे रामनि शस्यते । वासरस्य तृतीयेऽशे नातिसन्ध्यासमीपतः ॥" इति कात्यायनोक्तः। पिण्डानां पिण्ड पितृयज्ञाङ्गभूतानामनु पश्चादाहियते क्रियते इति पिण्डान्वाहार्यकममाश्रादम् । राजनि चन्द्रे क्षीणे माण्ड- मण्डलं प्रविष्टे सति वासरस्य दिवसस्य तृतीयेऽशेऽपरालरूपे शस्यते--कार्यमित्यर्थः। "दर्शश्राद्धं तु यत्मोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् । अपराहे पितॄणां च तत्र दान प्रशस्यते ।।" इति शातातपोक्तेश्च । अत्र यद्यपि च त्रेधाविभागाभिप्रायेण पराङ्गकालो च्याख्यातः, वथापि त्रिमुहूर्तात्मफसाया: श्राद- निषेधात् पश्चधाविभक्तदिवसाभिमायेण अपरालो वोद्धव्य इति तत्वम् । विवेचयिष्यते चैतत् स्पष्टं श्राद्धचन्द्रिकाप्रकाशे । बेधा- विभागपक्षस्तु आहिताग्निविषयः, तस्य कर्मद्वयानुरोपदीर्घापराला- ·तिथ्यर्फ: २६१ पेक्षणात् । पूर्वेधुरेवापराव्यापिनी चेत्, सैच ग्राह्येत्याह माध- पीये हारीत:- "यस्यां सन्ध्यागतः सेोमा मृणालमिव दृश्यते । अपराढे तु या तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम् ॥” इति । यत्तु कापर्णाजिनिवचः "भूतविद्धाममावास्यां माहादज्ञानतोऽपि वा । श्राद्ध कर्मणि ये कुयु स्तेपामायुः प्रहीयते ॥" इति, तदपराव्याप्तिविपयमिति माधवः । 'अपराल चतुर्दशीवेधपरम् " इति हेमाद्रिरुवाच । द्वितीयेऽति चेत्तादृशी, द्वितीयैव इत्याह स एव- "अपरालः पितृणान्तु याऽपरालानुयायिनी । सा ग्राह्या पितृकार्ये तु न पूर्वाऽस्तानुयायिनी ॥” इति । दिनद्वयेऽपराव्याप्तिद्वैधा-एकदेशेन कास्न्यैन चेति । एकदेशव्याप्तिरपि द्वधा भिद्यते-पम्येण साम्येन चेति । तत्र वैपम्येणैकदेशव्याप्ती महत्त्वं निर्णायकम् । तथा च माधवोये स्मृत्यन्तरे- "अपरालद्वयव्यापिन्यमावास्या यदा भवेत् । तत्राल्पत्वमहत्त्वाभ्यां निर्णयः पिटकर्मणि ॥ इति । शिवराघवसंवादेऽपि- "अल्पाऽपरा त्याज्या सा ग्राह्या स्यादधिका भवेत् ।" इति। - ·२६२ साम्येनैकदेशव्याप्ती खर्वादिशास्त्र निर्णायकम् । खर्वादि- शास्त्रं तु- "खों दर्पस्तथा हिंसा त्रिविधं तिथिलक्षणम् । खसी परौ पूज्या हिंसा स्यात् पूर्वकालिकी ।" इति । खर्वः साम्यम्, दो दिः, हिंसा क्षयः । माधवीये शिवराघव- संबादेऽपि- "अमावास्या तु या हि स्यादपराहद्वयेऽपि सा । क्षये पूर्वापरा उद्धौ साम्पेऽपि च परा स्मृता ।" इति । स्मृत्यन्तरेऽपि- "तिथिक्षये सिनीवाली तिथिद्धौ कुहूर्मता । साम्येऽपि व कुहूर्जेया वेदवेदाङ्गवेदिभिः ॥" इति । . कास्पैनोभयत्रापराव्याप्तावपि तिथिद्धित्वात् कुहूरेव ग्राह्या। दिनद्वयेऽपरालव्याप्ती जाबालि:- "अपरालद्वयव्यापी यदि दर्शस्तिथिक्षये । आहिताग्नेः सिनीवाली निरग्न्यादेः कुहूमता ॥” इति । आदिशब्देन स्त्रीशूद्रौ गृह्यते । तथा च लौगाक्षिराह- "द्विजैः कार्या सिनीवाली साग्निकः पितृकर्मणि । स्त्रीभिः शनैः कुहूज्ञेया तथा चानग्निकैनिः ॥” इति । सिनीवालीकुढोर्लक्षणमाह व्यास:- "दृष्टचन्द्रा सिनीवाली नष्टचन्द्रा कुहूर्मता ।" इति । एतदर्थपराण्यन्यानि वचनानि ग्रन्थविस्तरभियेह नोपात्तानी- ·तिथ्यर्कः त्यूलं पल्लवितेन । अथ पिण्डपितृयज्ञकालः । श्राश्वलायन:- "अमावास्यायामपराल पिण्डपितृयज्ञः" इति । • अत्र नारायणत्तिः-अमावास्याशब्दः प्रतिपत्पञ्चदश्याः सन्धि- वचनोऽप्यत्रापराह्मशब्दसमन्वयात् तद्वत्यहोरात्रे वर्त्तते । तस्या- पराद्ध चतुर्थे भागे पिण्डपितृयज्ञः कार्यः। औपवस्थ्ये यजनीये वाऽहनि यदा त्वहोरात्रसन्धा तिथिसन्धिः स्यात् , तदीपवस्थ्य एवाऽहनि क्रियते इति । अत एव प्रयोगपारिजातकारः- "मुहर्त्तमप्यमावास्या पतिपद्यपि चेद्भवेत् । तदिन्नमक्षयं ज्ञेय पर्वशेपं तु पर्ववत् ॥" इति हेमाद्रिधृतं हारीतवचन पिण्डपिठ्यज्ञपरमयोजयत् । अयं च पिण्डपितृयज्ञ: स्मार्ताग्निमता मृतपितृकेण यागपूर्व दिने क्रियमाणे दर्शश्राद्धव्यतिपङ्गेण कार्यः,"याहिताग्निः पिण्डपितृयज्ञं कृत्वा करोति । अनाहिताग्निस्तु तदितरेण व्यतिपज्यते ।" इति परिशिष्टात् । व्यतिपङ्गो नाम श्राद्धपितृयज्ञयोर्विच्छियाविच्छिद्य अनुष्ठान- विशेपः। यागदिने क्रियमाणस्तु केवलः कार्यः, पूर्वदिने दर्शश्राद्ध यागदिने केवलः पितृयज्ञ इति भावः। आपस्तम्बानामाश्वलाय. नवनिर्णयः तथैवापस्तम्बस्मृतेः । कात्यायनवौधायनैर्यागात्पूर्वेऽ- हनि कार्यः, तथैव तत्सूत्रे प्रतिपादितत्वात् । इत्यन्यत्र विस्तरः । अथ क्षयाहश्राद्धकालो निर्णीयते । तत्र क्षयाहश्राद्धमेकादिष्ट- :

·२६४ तिथ्यर्कः विधिना क्रियते चेत्, मध्याव्यापिन्यां क्षयाइतिथी कार्यम् । यदि पार्वणविधिना, तदाऽपरालव्यापिन्यां कार्यम्, "यामश्राद्धं तु पूर्वाऽपराह पार्वणं भवेत् । एकोद्दिष्टं तु मध्याह्न मातदिनिमित्तकम् ।।" इति शातातपवचनात् । दिनद्वयेऽपरामन्यापित्वे माधपीये वौधायनो निर्णयमाह- "अपरालद्वयव्यापित्यतीतस्य यदा तिथिः । क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धी कार्या तथोत्तरा ३॥ इति । अत्र माधवादयस्तु-उत्तरतिथिगतावेव वृद्धिक्षयौ ग्राह्यो, न ग्रातिथिगतावित्यानुः । श्रीमातामहगुरवस्तु परमद्ध्यनन्तर- माकस्मिक्षयस्य ज्योति शास्त्रमर्यादया सम्भवात् पूर्वतिथ्यपेक्ष- या प्रायतिथिगताप दृद्धिक्षयौ ग्राह्यायिति तत्त्वमित्याहुः । दिनदये तदव्याप्ती तु पूर्वेव ग्राह्या, "दहेऽस्यव्यापिनी चेत् स्यान्मृताहस्य तु या तिथिः । पूर्वविदैव कर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेद् यदि ।।" इति मनुवाक्यात् । "दहेऽप्यव्यापिनी चेत् स्यान्मृताहस्य तु या तिथिः । पूर्वस्या निर्वपेत् पिण्डमित्याद्भिरसभापितम् ॥" इति समन्तुवाक्याच्च । "साम्ये तु परैव, देवस्वामिवचनात्"इति माधवः । अप्राप्येकरदेशादिव्याप्तौ दर्शनिर्णयवन्निर्णया वाध्यः । अमावास्या तु बाहोतिवचनापदिष्टो वृद्धिसयौ ग्राहातिथिगतावेवा-

·तिथ्यर्कः
२६५
नया दिशा ज्ञेयौ। अपराहद्वयव्यापिनीत्यत्र कालद्वयव्यापित्वं
विवक्षितमित्यास्तां तावत् । अथ व्रतविधि व्याख्यास्यामः ।
तत्राधिकारिणो मदनरत्ने भविष्ये-
"अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयो विधीयते ।
व्रतोपवासनियमै नादानैस्तथा नृप !" इति
शद्रोऽपि
"शूद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि वर्णत्वाधर्ममर्हति ।
वेदमन्त्रखधास्वादावपटकारादिभिर्विना ।"
इति व्यासक्तित्रताधिकारमर्हति । सपवास्त्रोणान्तु नु.
ज्ञयैव व्रताधिकार:-
"भार्या पत्युर्मतेनैव व्रतादीनाचरेत्सदा ।"
इति माधवीये कात्यायनोक्तः। व्रतारम्भकालमाह मदनरत्ने
सत्यवतः-
"उदयस्था तिथिर्या हि न भवेदिनमध्यभार ।
सा खण्डा न व्रतानां स्यादारम्भश्च समापनम् ।।" इति ।
तत्रैव गाग्र्योऽपि-
"अस्तगे च गुरी शुक्रे वाले वृद्ध मलिम्लुचे ।
उद्यापनशुभारम्भान् यतानां नैव कारयेत् ॥” इति ।
ब्रह्मयामले-
"दिनभद्रा यदा रात्रौ रात्रिभदा यदा दिवा ।
न त्याज्या शुभकार्येषु पाहुरेच पुरातनाः ।" इति ।
३४

·॥
तिथ्यकः
मदनरत्ने भविष्ये-
"क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
देवपूजाग्नि हवनं सन्तोपः स्तेयवर्जनम् ॥
सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधा स्मृतः ।" इति ।
कूर्मपुराणे-
"वहिनामान्त्यनासूति पवितं च रजस्खलाम् ।
न स्पृशेन्नाभिभापेत नेक्षेत व्रतवासरे ॥"
विष्णुरहस्पे-
"स्मृत्यालोकनगन्धादि स्वादन परिकीर्तनम् ।
अन्नस्य वर्जयेत्सर्वे ग्रासानां नाभिकाक्षणम् ॥
गात्राभ्यङ्ग च ताम्बूल शिरसश्चानुलेपनम् ।
व्रतस्थो वर्जयेत् सर्व पञ्चान्यद् बलरागकृत् ॥"
पृथ्वीचन्द्रोदयेऽग्निपुराणे-
"नीहिपष्टिकमुद्गावच कलापाः सलिलं पयः।
श्यामाकाश्चैव नीवारा गोधूमाया व्रते हिताः ॥
कूष्माण्डालावुवार्ताकपालकीज्योस्निकास्त्यजेत् ।
चरुभक्ष्य सक्तुकणान् शाक दधि घृतं मधु ॥
श्यामाकाः शालिनीवाराः पावक मूलतण्डुलम् ।
इविष्यवतनक्तादावग्निकार्यादिके हितम् ।।
मधु मास विहापान्यद् ते च हितमीरितम् ।" इति ।
'पालकी' पोई, 'ज्योस्निका कोशातकी ।
-

·तिथ्यर्कः अथ स्त्रीवतेपु व्रतहेमाद्रौ विशेष:- "गन्धालङ्कारताम्बूलपुष्पमालानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमजनम् ॥” इति । इदं च ताम्बूलादि तासां सौभाग्यवतेष्येव न दुष्यति; एकाद- श्यादा तु दुष्यत्येव, तत्र तनिषेधात् । हेमाद्रौ पाने- "गर्भिणी सूतिकादिश्च कुमारी वाऽथ रोगिणी । यदाऽशुद्धा तदाऽन्येन कारयेत् प्रयता स्वयम् ।।" इति । 'प्रयता' शुद्धा स्वयं कुर्यादित्यर्थः। मदनरत्ने मात्स्येऽपि- "अन्तरा तु रजोयोगे पूजामन्येन कारयेत् ।" इति । प्रतिनिधीनाह निर्णयामृते पैठीनसिः- "भार्या पत्युतं कुर्याद् भाव्याश्च पतितम् । असामर्थेऽपरस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते " स्कान्देऽपि- "पुत्र वा विनयोपेतं भगिनीं भ्रातरं तथा । एपामभाव एवान्यं ब्राह्मणं विनियोजयेत् ।।" इति । पराशरः "उपवासो व्रतं होमस्तीर्थस्नानजपादिकम् । विषैः सम्पादितं यस्य सम्पन्नं तस्य तत्फलम् ॥” इति । मदनरत्ने प्रभासखण्डे- "भर्ता पुत्रः पुरोधाश्च भ्राता पनी सखाऽपि चं यात्रायां धर्मकार्येषु जायन्ते प्रतिहस्तकाः ।।

·-
२६८
विध्यर्क:
एमिः कृतं महादेवि ! स्वयमेव कृतं भवेत् ।" इति ।
अत्र कश्चिद्विशेष:-
"काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः ।
काम्येपूपक्रमाद्ध्वं केचित्प्रतिनिधि विदुः ॥” इति ।
छागलेय:-
"पूर्व व्रतं गृहीत्वा यो नाचरेत्काममोहितः ।
जीवन् भवति चाण्डालो मृतः श्वा चाभिजायते ॥"
गरुडपुराणे-
"क्रोधात्प्रमादालोमाता व्रतभङ्गो भवेद् यदि ।
दिनत्रयं न भुजीत मण्डनं शिरसो भवेत् ॥” इति ।
मायश्चित्तादनन्तरमन्तरितव्रतं कार्यम्,
"प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् ।"
इति वायुपुराणात् । या तु प्रायश्चित्ताम्नानादतिक्रान्तत्रतानुष्ठान
नास्तीति गम्यते इति केपाश्चिदुक्तिः, सा भ्रान्तिमलिकैव । अथ
निमित्तानुरोधेन सदा पुण्यकालः । हेमाद्रौ विष्णुधर्मोत्तरे-
"कालः सर्वोऽपि निर्दिए पात्रं सर्वमुदाहृतम् ।
अवाप्तस्य मदाने तु नात्र कार्या विचारणा ॥
तदैव दानकाळ! स यदेोभयमुपस्थितम् ।"
तथा-"नहि कालं मतीक्षेत जलं दातुं कृपान्विते ।
अन्नोदकं सदा देयमित्याह भगवान मनुः ।।" इति ।

·-
-
तिथ्यर्कः
२६६
स्कान्दे-
"अर्द्धप्रस्तां गां दद्यात् कालादि न विचारयेत् ।
कालः स एव ग्रहणे यदा वै द्विमुखी तु गौः ॥” इति ।
व्यास:-
"यासन्नमृत्युना देया गौः सवत्सा तु पूर्ववत् ।
तदभावे तु गौरव नरकोद्धारणाय वै ॥
तदा यदि न शक्नोति दातुं वैतरणी तु गाम् ।
शक्तोऽन्योऽरुक् तदा दत्त्वा श्रेयो दद्यान्मृतस्य च ॥"
वाराहे-
"व्यतीपातोऽथ संक्रान्तिस्तथैव ग्रहणं रवेः।
पुण्यकालास्तथा सर्वे यदा मृत्युरुपस्थितः ॥
तदा भूमिहिरण्यादि दत्तमक्षयतामियात् ।" इति ।
विष्णुपुराणे-
"यदा वा जायते वित्त चित्त श्रद्धासमन्वितम् ।
तदैव दानकालः स्याद् यतोऽनित्यं हि जीवितम् ॥” इति दिक् ।
श्रीवालकपणात्मजमूनुनिर्मिता
वर्षे खवेदाश्व हिमांशुसंयुते ।
कृति' विलोक्याऽखिलकालनिर्णय
निःशङ्कमाशंसतु पण्डितो जनः ॥ १ ॥
बुधानामुपकाराय धर्मशास्त्रसुधानिधिः ।
दिवाकरेण रचितः सुधानिधिरिवापरः ॥ २ ॥

·२७० तिथ्यः काई मन्दमतिः क्यायं धर्मशास्त्रसुधानिधिः । तस्माद्भक्तेविलासोऽयं मार्तण्डाघिसरोजयोः ॥ ३ ॥ ग्रन्थेऽस्मिन् विमलमतेर्दिनाकरस्य तिथ्यर्के गुणगणवत्त्वमेव मुख्यम् । तत्सन्तः शिरसि धृताञ्जलिस्तु याचे निःशवं सदसदिहोदितं विमृश्यम् ॥ ४॥ उक्तं नात्र मया स्वयं स्वरचितं यद्भट्टपादादिमिः प्रोक्त कालविनिर्णये तदखिलं स्पष्ट परज्ञप्तये । सन्दिष्टं गुल्दत्तमन्त्रकपया शालविक्रीडितं तेन श्रीरविमण्डलान्तर्गतो नारायणः प्रीयताम् ॥५॥ यद्वाफ्याद्विपिवाक्यानामपूर्वार्थाभिधानता । नीलकण्ठा जपत्ययं मीमांसकधुरन्धरः ॥ ६॥ नमः सवित्र रामाय शम्भवे गुरवे तथा । माने भवान्यै वाग्देव्यौ कुलदेव्यै श्रिये नमः ॥ ७ ॥ इति श्रीभारद्वागयालकृष्णात्मनसकलवियुषचूडा- मणिमहादेवात्मजसकल विद्यानिधानश्री- दिवाकरविरचिते धर्मशास्त्रसुधानिधी तिथ्यर्फः समाप्तिमगमत् ।

·श्रीवैजनाथरचिताः
तिथ्यर्कविषयानुक्रमणिकाश्लोकाः
दिवाकरतनूजेन वैजनाथेन धीमता ।
खवाणसप्तभूयुक्त वर्षे माधवसंज्ञके || १
मासि तातकृतग्रन्धेऽनुक्रमः संपदर्यते ।
विदुषां सुखलब्ध्यर्थमनया श्लोकमालया ॥ २ ॥
मङ्गलाचरणं पूर्व मातृवंश्यानुवर्णनम् ।
खस्य वंश्यानुचरितं ततो विधिनिरूपणम् ।। ३ ॥
तिथिरूपं ततः प्रोक्तं तदैविध्यमुदाहृतम् ।
लक्षणं निर्णयस्योक्तं प्रतिपनिर्णयस्ततः ॥ ४ ॥
नाम्नो निरुक्तिस्तस्यास्तु शुक्ल पूर्वाऽपरेऽपर।।
उपवासे तु पूर्वैव पक्षद्वयगतापि हि ॥ ५॥
सङ्कल्पः पातरेवात्र पूर्वविद्धासपीरितः ।
तिथ्यन्ते पारणं प्रोक्तं सापवादं परेऽहनि ॥ ६ ॥
एकभक्कादिपु तथा गोरखकालेऽप्युपपिएम् ।
ततः कर्मोपयुक्तत्वात्तिथिदेवपपूजनम् ॥ ७ ॥
ततेो मन्दादिसंज्ञोक्ता तिथिवानुकीर्तनम् ।
चैत्रशुलपतिपदी निर्णयो ब्रह्मपूजनम् ॥ ८ ॥
शकादिश्रवर्ण तत्र निम्वप्राशनमेव च ।
वासन्तनवरात्रं च पादानं तथैव च ॥९॥

·तिथ्यर्फविषयानुक्रमणिका
तदभावे घटानां तु दानमुक्तं फलमदम् ।
अभ्पङ्गनित्यता प्रोक्ता ज्येष्ठपतिपदः कृतिः ॥१०॥
भाद्रशुलपतिपदः कृत्यमुक्तं महालयः ।
आश्विनस्य सिते पक्षे नवरात्रानुवर्णनम् ॥ ११ ॥
कलशस्थापन कालकीर्तनं तु ततः परम् ।
निरानं चैकरावं च फलभेदेन कीर्तितम् ॥ १२ ॥
वेदिकानिर्मितिश्चात्र कलशद्रव्यकीर्तनम् ।
प्रतिमाद्रव्यकथनं तदाकारमकीर्तनम् ॥ १३ ॥
वेदिकापरिमाणं च नियमाः पूजकस्य च ।
देवीपूजाप्रयोगस्तु कुमारीपूजनं ततः ॥ १४ ॥
चयःममाणं तस्यास्तु पूजनानह कन्यकाः ।
कन्याभावे प्रतिनिधिश्चण्डीपाठजपे विधिः ॥ १५ ॥
सूतके पूजन मोक्तं देव्यास्तत्र विशेषतः ।
भेदेोऽपि कथितश्चात्र मलमासनिषेधनम् ॥ १६ ॥
चतुर्णामपि वर्णानामधिकारः प्रकीर्तितः ।
अश्वपूजा ततः पोक्ता तद्विधानक्रमोपि हि ॥ १७ ॥
अथायुधानां पूजाया पन्त्राः सर्वे यथाक्रमम् । -
निर्दिशः कार्तिकस्यापि प्रतिपनिर्णयः शुभः ॥ १८ ॥
हास्यङ्गम्य कर छू पाईयूलम् ।
वस्यर्चनानुकथन चैत्रप्रतिपदः कृतिः ॥ १९ ॥

·विथ्यविषयानुक्रमविका
२७३
श्वपचस्पर्शनं स्नानं होलिकाभूतिवन्दनम् ।
तन्मन्त्रश्चूतकुसुमपाशनं मन्त्रसंयुतम् ।। २० ॥
पूर्वविद्धा तिथि त्युक्तं वेध उदाहृतः ।
सायं वेधस्वतः प्रोक्तोऽभ्यगो नित्य इतीरितम् ॥ २१ ॥
अथ सिद्धविरुदादियोगिनोनिर्णयस्तत्तः ।
द्वितीयानिर्णयः प्रोक्तः साधारण्येन कृत्स्नशः ॥ २२ ॥
चैत्रशुरूद्वितीयायाममापूजाऽग्निपूजनम् ।
भोक्ता तिथिः सेोपपदा तत्राऽध्ययनवर्जनम् ॥ २३ ॥
रामयात्रोत्सवस्याथ कालः सर्वोऽपि कीर्तितः ।'
बृहत्तपात्रतं चक्तिमशुन्याख्यव्रतं तथा ॥ २४ ॥
यमद्वितीया निर्णीता तत्कृत्य चापि विस्तरात् ।
चैत्रकृष्णद्वितीयायामनगोत्सव ईरितः ॥ २५ ॥
उत्सवे निर्णयः प्रोक्तस्तिथेः सिद्धविरुद्धकः ।
योगिनोनिर्णयः प्रोक्तस्तृतीयानिर्णयस्ततः ।। २६ ।।
साधारणः समुदितस्तते। दालोत्सवः स्मृतः ।
गौरीपूजन कालस्तु सनिर्णय उदाहृतः ॥ २७ ॥
सौभाग्यवतकालोऽथ जयन्ती मत्स्यसज्ञिका ।
तृतीयाऽक्षयसज्ञा तु सनिर्णयमुदाहृता ॥ २८ ॥
तत्कृत्यञ्चाऽपि सम्प्रोक्त रेणुकामूनुसंभवः ।
तत्कालनिर्णयश्चाऽथ मलमासे युगादयः ॥ २९ ॥

·सनिर्णयान कथिता संकटाख्या चतुर्थिका ।। ३३ ॥
भाद्रशुलाचतुर्यास्तु विस्तरेण विनिर्णयः ॥ ३४ ॥
तिरस्याश्च भैामादियोगमाशस्त्यमीरितम् ॥ ३५॥
तत्फल तन कालस्य निएयो निखिलः कृतः॥ ३८॥
२५
२७४
विध्यर्फ विषयानुम्मापिका
मासरगेऽप्यं पसो रम्भाप्रवरिनिर्णयः ।
विद्यालापन विधिः कजलीनिर्णयस्वतः ॥ ३० ॥
भादशुलतृतीपाया निर्णयो ललिताविधिः ।
भय सिद्धग्रिद्धादियोगिनीनिर्णरस्ततः ॥ ३१ ॥
चतुर्षीनिर्णयश्चाथ साधारण्येन कौतिः ।
चैनशुक्लचतुर्थ्यान्तु गणेशार्चनमीरितम् ॥ ३२ ॥
ज्पेष्ठशुलचतुर्थ्यान्तु पार्वतीपूजन स्मृतम् ।
बहुलानतकालस्य निर्णयः सप्रदर्शितः ।
चन्द्रस्य दर्शने दोपो दोपशान्तिस्तयो मतः ।
संज्ञान्तर शिवाख्येति मार्गशुरूचतुर्थिका
एकभक्तस्वरूप तु सनिर्णयमुदाहृतम् ॥ ३६ ॥
नक्तस्वरूप तत्कालः सन्ध्याशब्दार्थ एव च ।
सौरनक्त यतेनक्त विधवानक्तमेव च ।। ३७ ॥
नक्तनतियमाः मोक्ता अयाचितविनिर्णयः ।
मापकृष्णचतुर्थ्यान्तु संकटाख्य तं स्मृतम् ।
माघशुक्ल चतुर्थ्यास्तु तिला प्रकीर्चिता ॥ ३९ ॥

·तिथ्यर्कविषयानुकमयिका २७५ निर्णयः कुन्दसंज्ञा च तस्या एवं प्रकोर्त्तिता । फाल्गुनादिषु मासेषु चतुपु प्रतमीरितम् ॥ ४० ॥ तदुद्यापनरोतिस्तु पूजामन्यस्ततः परम् । अथ सिद्धविरुद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः ॥ ४१ ॥ पञ्चमीनिर्णयथाऽथ सामान्पेन प्रकीर्तितः। चैत्रे मासि तु पञ्चम्यां श्रीपूजनमुदीरितम् ॥ ४२ ॥ कल्पादीनां तु कथनं नागपूजननिर्णयः । निर्णयो , ऋषिपञ्चम्यास्तस्कृत्य चापि सर्वशः ।। ४३ ॥ उपाङ्गललितादेव्याः पूनाकालविनिर्णयः । मार्गशुक्लस्य पञ्चम्या निर्णयस्तदनन्तरम् ।। ४४ ॥ माघमासस्य पञ्चम्यां वसन्तोत्सानिर्णयः। अथ सिद्धविरूद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः ।। ४५ ।। संमोक्तो निर्णयः पष्ठ्याः पञ्चमीवेधनिर्णयः । यात्रा लोलार्कदेवस्थ स्कन्दपष्ठोविनिर्णयः ॥ ४६॥ कुमारपष्ठयपि मोक्ता कपिलापष्ठिका तथा । तत्कृत्यं चापि निर्दिष्ट संज्ञान्तरमुदाहृतम् ॥ ४७ ॥ विल्वाभिमन्त्रणविधिर्वहिपूनादिवासरः । चम्पापष्ठी पुनः प्रोक्ता सन्दपष्ठयपि सा मता ॥ ४८ ॥ अथ सिद्धविरुद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः । सप्तमीनिर्णयश्चाऽय समासेन प्रदर्शितः ॥ ४९ ।।

·२७६ विश्यर्कविषयानुक्मणिका मधुमासस्य शुक्लायां सप्तम्यां भास्करार्चनम् । वैशाखशुक्लसप्तम्यां गङ्गापूजन निर्णयौ ॥ ५० ॥ आपाढशुक्लसप्तम्यां सूर्यपूजनवर्णनम् । इपस्प शुक्लसप्तम्पा देवीपूजननिर्णयः ॥ ५१ ॥ त्रिरात्रकालकथनं दुर्गापूजागृहादिकम् । विल्वशाखार्चनं पश्चाच्छाखानयनवमं च ॥ ५२ ॥ मूलः पूजनं देव्याः सरस्वत्याः समीरितम् । स्थापितायां महादेव्यामध्यापननिपेपनम् ।। ५३ ॥ मार्गशीपादिमासेषु सप्तमीश्राद्धकीर्चनम् । सहसः शुलसप्तम्यां मित्रपूजनपीरितम् ॥ ५४ ॥ तत्मयोगाऽय माघस्य सप्तमीनिर्णयः क्रमात् । दीपदानविधिः प्रोक्तो रथदानं तथैव च ॥ ५५ ।। तन्न लालायात्रा च विजयासप्तमी तथा । योगः पद्मकसंज्ञस्तु सिद्धासिद्ध कथानकम् ।। ५६ ॥ योगिनीनिर्णयः पश्चादप्टमीनिर्णयस्तथा । सर्वाष्टमीषु दुर्गायाः पूजनं समुदीरितम् ॥ ५७ ॥ चैत्राष्टम्यां भवान्यास्तु यात्रोक्ता शोकनाशिनी । अशोककलिकाभुक्तिस्तत्रोक्ता मन्त्रपूर्वकम् ॥ ५८ । सानं लोहित्यतायेन युश्योगपशंसनम् । सहकारफलः सान वैशासे झाष्टमीदिने ।। ५९ ॥

·विथ्यविषयानुक्रमयिका
२७७
त्रिलोचनार्चनविधिज्येष्ठाष्टम्यां प्रकीर्तितः ।
पूर्वपक्षे परे पक्षे शुक्लादेवीप्रपूजनम् ॥ ६ ॥
आपाढशुक्लेऽष्टम्यां तु महिपघ्नीमपूजनम् ।
जन्माष्टमी विनिता जयन्ती योगभेदतः ॥ ६१ ॥
मकारो ग्रहणस्याथ पारणाकालनिर्णयः ।
महानिशास्वरूपं च भाद्रशुक्लाष्टमीविधिः ।। ६२ ।।
ज्येष्ठादियोगभेदेन निर्णयविस्तरः ।
अगस्त्युदयकालश्च तथाऽस्तसमयो मुनेः ॥ ६३ ।।
ज्येष्ठापूजनकालस्तु निखिलः संप्रकीर्तितः ।
महालक्ष्मीवत पश्चात्तत्समापनमीरितम् ॥ ६४ ॥
मौष्ठपद्यष्टकोक्तिश्च पद्मसंज्ञानिरूपणम् ।
महाप्टमी विनिर्णीता सविशेपा गवाष्टमी ।। ६५ ।।
भैरवस्याष्टमी मोक्ता तत्कृत्यं विनिवेदितम् ।
अथाष्टकाश्राद्धकालश्चतु भेदः प्रकीर्तितः ॥ ६६ ॥
महाभद्रास्वरूप च भीष्मतर्पणसग्रहः ।
वहुलाकृत्यमुदित दीपदानादि सर्वशः ॥ ६७ ॥
सामान्यतो बुधाष्टम्यामेऊभक्तवत स्मृतम् ।
सिद्धयोगानुकथनं योगिनीनिर्णयस्ततः ॥ ६८ ॥
नवमीनिर्णयः पश्चाच्छीरामनवमी तथा ।
रामव्रतविधिः सर्वः प्रविमादानमुत्तमम् ॥ ६९ ॥

·तिथ्यर्कविषयानुक्रमणिका मलमासे निपेधस्तु व्रतस्यास्य प्रदर्शितः । भद्रकाल्यर्चन विधिर्माधवे पसयाईयोः ॥ ७० ॥ नवम्यामुपवासस्य विधिरेपः प्रदर्शितः । ज्येष्ठ शुरूनवम्यां तु पार्वतीपूननं मतम् ।। ७१ ।। आपाहे नवमीयुग्मे दुर्गार्चा संप्रदर्शिता । श्रावणे नवमीयुग्मे नक्तभोजनमीरितम् ।। ७२ ॥ भाद्रशुक्लनवम्यां च दुर्गार्चन विधिः स्मृतः । इपक्रप्पनवम्यादिसंदिष्टोऽन्यष्टकाविधिः ।। ७३ ॥ इपस्य शुलनवमी महती संप्रकीर्तिता यलिमदानं तत्रैव वलिद्रव्यन्तु कीर्तितम् || ७४ ।। तन्मन्त्रश्चाध होमस्य द्रव्याण्युक्तान्यनुक्रमात् । मूर्ते विसर्जनं पश्चात् पारणानिर्णयः कृतः ।। ७५ ।। सूतके पारणं प्रोक्तमारम्भादेहि लक्षणम् । विवाहोऽथ तुलस्यास्तु कार्तिके नवमीदिने ।। ७६ ।। तद्विधिश्च युगादेहि कृत्यमुक्तं सविस्तरम् । युगान्ताः कथिताः सर्वे तत्कृत्यं चापि दर्शितम् ॥ ७७ ।। सहामासस्य नवमीकृत्यं माघस्य चैव हि । अथ सिद्धविरुदादियोगिनोनिर्णयस्ततः ।। ७८ ॥ दशमीनिर्णयाचाऽथ साधारण्येन कीर्तितः । चैत्रशुलदशम्यां तु यमपूजनीरितम् ।। ७९ ।।

·विध्यर्फविषयानुक्रमयिका ज्येष्ठशुक्लदशम्येषा दशपापहरा स्मृता । दशपापानि चोक्तानि योगानां दशकं तथा ॥ ८० ॥ एतस्कृत्यं सुविततं मलमासेऽपि तकिया। कर्तव्यत्वेन निर्दिष्टा ततेो दशहरास्तवः ॥ ८१ ॥ मन्वादयो विस्वरेण कथिताः कृत्यसंयुताः। संक्रान्तिनिर्णयः पश्चात्तभेदानां मदर्शनम् ॥ ८२ ।। मेपादिदानरुथनं पुण्यकालनिरूपणम् । अयने द्वे विनिर्दिष्टे तत्कृत्यं चापि विस्त्रात् ॥ ८३ ॥ आश्विनस्य तु शुक्लस्य दशमीनिर्णयस्ततः । सीमोल्लङ्घनकार्य हि पूजनं चाऽऽपराजितम् ।। ८४ ॥ देशान्तरस्य गमन शमीपूजानिरूपणम् । राजकृत्य विस्तरेण ह्यभिपेनिरूपणम् ॥ ८५ ।। दुर्दशानाशकं पश्चादादित्यव्रतमीरितम् । दशमीनियमाः सर्वे सिद्धयोगमदर्शनम् ॥ ८६ ॥ योगिनीनिर्णयः पश्चानिर्णीतैकादशो ततः । माहात्म्यमादा कथितमधिकारिण ईरिताः ।। ८७ ॥ असामध्ये प्रतिनिधिः प्रकारान्तरमीरितम् । स्त्रीणां विशेषः कथितः सूतकेऽनुष्ठितिर्मत ।। ८८ ।। दृष्टे रजस्यपि तथा नारीणां करणं मतम् । काम्योपवासे नियमा न तु नित्ये प्रदर्शितम् ।। ८९ ॥

·विध्यर्कविषयानुक्रमणिका
वैष्णवैकादशी द्वेधा शुद्धा विद्धेति भेदतः ।
शुद्धा निधेति सम्मोक्तमतणोदयलक्षणम् ॥ ९ ॥
लक्षणं वैष्णवस्योक्तं ततः स्मात विनिर्णयः ।
शुद्धा विदेति संयोक्ता शुद्धा स्यात्तु चतुर्विधा ।। ९१ ॥
एकादश्यधिका द्वादश्यधिका चोभयाधिका ।
उभयाधिक्यरहिता विद्धा चैवं प्रकीर्तिता ।। ९२ ।।
नित्यकाम्यमभेदन द्विविधं प्रतमीरितम् ।
काम्यासमापने दोपकी नं क्षयलक्षणम् ॥ ९३ ॥
उपवासनिपेधे च भक्ष्यनिर्णय ईरितः ।
इविष्यद्रव्य कथनं भोजनाधप्रणाशकम् ॥ ९४ ॥
चैत्रस्यैकादशीकृत्यं विस्तरेणानुवर्णितम् ।
वैशाखस्नानकालस्तु निर्जलैकादशीवतम् ॥ ९५ ॥
शयनीनिर्णयः पश्चान्मलमासनिधनम् ।
चातुर्मासवतारम्भकाला सर्व इहोदिताः ॥ ९६ ।।
अस्तादिदोषो नास्तीति वतसंख्या च कीर्तिता
नित्यत्वमेषां कथितं शामभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ९७ ॥
द्विदलाना हि संख्यानं वय॑वस्तुनिदर्शनम् ।
कान्यवतानां कथनं समाप्तौ दानकीचनम् ।। ९८ ।।
व्रतग्रहणमार्गस्तु श्रावणकादशीकृतिः ।
नभस्यैकादशोकृत्ये दुग्धव्रतविचारणम् ॥ ९९ ॥

·तिथ्यर्कविषयानुक्रमणिका
२८१
कार्तिकस्नानसमयास्त्र्यहस्तानप्रशंसनम् ।
धान्यादिसेवनं दानं द्विदलारम्भकीर्तनम् ॥ १० ॥
देवोत्थापनकालच भीमपञ्चककीर्चनम् ।
पोपस्यैकादशीकृत्यं मायनानं ततः परम् ॥ १०१ ॥
प्रयागस्तानमहिमा ततस्यहविनिर्णयः ।
फाल्गुनकादशीकृत्य समासेनानुवर्णितम् ॥ १०२ ॥
श्रथ सिद्धविरुद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः ।
द्वादशीनिर्णयः पश्चात् पारणानिर्णयः पुनः ॥ १०३ ॥
श्राद्धादिकालसमा विद्भिः पारणनिर्णयः ।
हरिवासरसंज्ञा तु मधुद्वादशिकारुतिः ॥ १०४ ।।
मन्त्रा दमनकस्योक्ता वामनार्चनमीरितम् ।
पारिभापिकसंज्ञाश्च व्यतीपातः प्रकीर्तितः ।। १०५ ॥
रामद्वादशिका प्रोक्ता तप्तमुद्राविधारणम् ।
शुद्रस्य विहितं पश्चात् पवित्रारोपणं स्मृतम् ॥ १०६॥
जयन्ती वामनस्योक्ता तत्कृत्यं चापि सर्वशः ।
श्रवणद्वादशी प्रोक्ता विष्णुभृङ्खलवर्णनम् ।। १०७ ॥
भाशस्त्यं युधयोगेन पारणानिर्णयस्ततः ।
इतरासां द्वादशीनां नामान्युक्तान्यनुक्रमात् ॥ १०८॥
आश्विनद्वादशीसत्यं गोवत्सद्वादशीव्रतम् ।।
विधान निर्गययुनं तत्र वयविनिर्णयः ॥ १०९ ॥

·२८२
विथ्यर्कविषयानुक्रमणिका
नृणां नीराजनविधिादशीपु च पञ्चसु ।
कार्तिकद्वादशीकृत्य देवोत्थापनादिकम् ॥ ११० ।।
व्रतार्पणविधिस्तत्र तिलद्वादशिकाविधिः ।
द्वादशीषु विशेषेण व्रतार्पणविधिः स्मृतः ॥ १११ ।।
तुलसीमिश्रनैवेद्यभक्षणस्य फलं स्मृतम् ।
द्वादशीवय॑वस्तूनि संख्यातान्यामिपाणि च ॥ ११२ ।।
ऐक्षवं ताम्रपात्रस्थं निपिद्धमिति कीर्तितम् ।
अथ सिद्धविरुद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः ।। ११३ ॥
त्रयोदशीनिर्णयस्तु सामान्येन प्रकीर्तितः ।
पक्षप्रदोषो निीतो वारभेदेन तत्फलम् ॥ ११४ ॥
अध्यापनाध्ययनयोः प्रदेोपस्य विनिर्णयः ।
चैत्रशुलत्रयोदश्यामनङ्गपरिपूजनम् ।। ११५ ॥
भाद्रशुलत्रयोदश्यां गीत्रिरात्रत्रतं स्मृतम् ।
ऊर्जकृपणत्रयोदश्यां यमदीपविधिः स्मृतः ॥ ११६ ।।
चैत्रकृष्णत्रयोदश्यां धारणीयोगकोच नम् ।
वरणमतिमादानं विधिः सर्वापि कीर्तितः ॥ ११७ ।।
अथ सिद्धविन्दादियोगिनीनिर्णयस्ततः ।
शुरूळपणचतुर्दश्यो चिनिणीते ततः परम् ॥ ११८ ॥
मधीः शुरूचतुर्दश्या निर्णयोऽननननम् ।
श्रीसिंहनगन्यास्तु निर्णयः कई निर्णयः ॥ ११९ ॥

·तिथ्यर्कविषयानुक्रमणिका
२८३
व्रतमकारकथनं तन्नित्यत्वप्रकाशनम् ।
ॐकारयात्रा कथिता श्रावणे भूतनिर्णयः ।। १२० ॥
भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनन्तव्रतनिर्णयः ।
ऊर्जकपणचतुर्दश्यामभ्यङ्गस्नानमीरितम् ॥ १२१ ।।
तनिर्णयः प्रथितो यमतर्पणमेव च ।
पदोपसमये दीपदानं च कथितं ततः ।। १२२ ॥
ऊर्जकृष्णचतुर्दश्याः कृत्यमुक्तं समासतः ।
मार्गशुक्लचतुर्दश्या अपि कृत्य हि वर्णितम् ॥ १२३ ।।
शिवरात्रिव्रतस्याय निर्णयः समुदाहृतः ।
अधिकारश्च सर्वेपां व्रतानुष्ठानपद्धतिः ॥ १२४ ॥
पारणानिर्णयः पश्चाच्चैत्रकपणचतुर्दशी ।
अथ सिद्ध विरुद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः ।। १२५ ।।
अमावास्या विनिीता सोममाशस्त्यमेव च ।
योगः पुष्करसंज्ञस्तु सावित्रीव्रतकीर्तनम् ।। १२६ ॥
दर्भसंग्रहकालस्तु कात्ति कामावतं तथा ।
श्रोदयविधिः पश्चादात्मनिर्णय उदाहृतः ॥ १२७ ॥
पारिभाषिकयोगस्तु पाताख्यः समुदाहृतः ।
अथ सिद्धविरुद्धादियोगिनीनिर्णयस्ततः ॥ १२८ ॥
पूर्णिमानिर्णयः पश्चादय चैत्रस्य पूर्णिमा ।
वैशाखोयापनविधिशाख्यामनुवर्णितः ॥ १२९ ॥

·२८४ तिथ्यविषयानुक्रमणिका दानं कृपयाजिनस्याथ कुम्भदानं तथैव च । ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीपूजनं स्मृतम् ॥ १३०॥ तिलछत्रादिदानानि कीर्तितानि विशेषतः । कोकिलावतकालश्च न्यासपूजाविनिर्णयः ॥ १३१ ।। विष्णोः शयनकालश्च देशकालविभेदतः । श्रावणी पार्णमासी तु निर्णीता च ततः परम् ॥ १३२ ॥ उपाकर्माऽपि तत्रोक्तं विस्तरेण ततः परम् । उत्सर्गन च कथितं श्रचणाकर्मनिर्णयः ॥ १३३ ॥ सर्वेपापिद वर्णानां रसायन्धविधिस्तथा । भद्रायां तनिषेधस्तु हयग्रीवसुरार्चनम् ॥ १३४ ॥ नान्दीमुखानां मत्यन्दं भाद्रयां श्राद्धविधिस्तथा । अाश्विन्यामाश्विनीकर्म कोजागरविधिस्तथा ॥ १३५ ।। कार्तिक्यां कार्तिकेयस्य दर्शनं त्रिपुरोत्सवः । क्षीरसागरदानं च पोत्सर्गविधिस्तथा ॥ १३६ ॥ अधोर्जवतिनः सम्यगुयापनविधिः स्मृतः । मागशीर्पा पार्णमास्यामुक्त प्रत्यवरोहणम् ॥ १३७ ।। पापीकृत्यं ततः मोक्त माघीकृत्यं सविस्तरम् । स्नानाथापनकर्माणि होलिकानिर्णयस्ततः ॥ १३८ ।। भद्रापुच्छ पिनिणर्णात होलिकाकत्यमेव च। मलमासनिपेपश्च दालोत्सव उदाहृतः ।। १३९ ॥

·२९५ तिथ्यर्कविषयानुक्रमणिका अथ सिद्धविरुद्धादियोगिनी निर्णयस्ततः सूक्ष्मत्वात्सन्धिकालस्य कृतस्तत्रेष्टिनिर्णयः ।। १४० ॥ विकृते कालनिर्देशः पश्चाग्रयणनिर्णयः । निर्णयो ग्रहणस्याथ दानद्रव्यमुदाहृतम् ॥ १४१ ॥ पात्रलक्षणमप्युक्तमपात्रे दानमीरितम् । चूडामणिसमाख्या च सूतकादी तदर्हता ॥ १४२ ॥ दानश्राद्धादिकालश्च स्नानतीर्यविनिर्णयः । निपिद्धग्रहणे दानशान्ती मोक्तेऽथ (१) पक्षकः ॥ १४३ ॥ मासस्तबेदकथनं विनियोगस्तथैव च । मासदेवाः समाख्याता मलमासस्य निर्णयः ॥ १४४ ॥ कार्याकार्यविवेकस्तु दानं चोक्तं ततः परम् । चान्द्रसावनसौरास्तु त्रयः संवत्सरा अमी ।। १४५ ॥ क्षौरकालनिपेधश्च क्वचित्तदपवादनम् । कलिवानि चोक्तानि पर्ववानि चैव हि ॥ १४६ ॥ तैलवर्जनकालश्च पुप्पतळनिषेधनम् । अष्टम्यादिपु वानि प्रथमाब्दनिषेधनम् ॥ १४७ ।। जन्मवासरकृत्यं च तत्र वानुकीर्तनम् । दिनद्वये जन्मतिथेः सत्त्वासत्त्वविनिर्णयः ।। १४८ ।। अमावास्या विनिर्णीता पितृयज्ञविनिर्णयः । श्राद्धकालो विनिीता वकालस्तथैव च ।। १४९ ॥

·२९६ तिथ्यर्कविषयानुकमणिका सामान्यो व्रतधर्मश्च हिताहितविकीर्तनम् । स्रीवतेषु विशेपस्तु गर्भिण्यादिनिपेधनम् ॥ १५० ॥ संख्या प्रतिनिधीनां तु दोपस्त्यागे व्रतस्य हि । नैमित्तिकः पुण्यफाल इत्येवं कथितः क्रमः ।। १५१ ॥ इत्थं दिवाकरमुतेन कनीयसा श्री- रामानुजेन गुरुभक्तिपरायणेन । श्रीतातपादरचिते सुजनप्रियेऽस्मिन् ग्रन्थे क्रमो विलिखितः सवितुः प्रसादात् ॥१५२।। इति श्रीदिवाकरसूरिस्नुवैजनाथकता तिथ्यप्रकाशा- नुक्रमणिका समाप्ता।

·तिथ्य प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानां ग्रन्धादीना-
मकारादिक्रमेण वर्णानुक्रमणिका
:
अगस्त्यसंहिता ६१ । ३, १०, १४, १६, १२ । ६, ११, १८,
१३६ । ११, १५५ । १६,
अग्निपुराणम् ७॥ १३, ७१ । १६, ७३ । १२, ७४ । ३, ७८ । १, ३,
१२८।६, १६१ । १, ५, ६, २६६ । १४,
अद्भुतसारः ११८। १८,
अपरार्कः १३६ । १७, १७० । १, २३४ । ११, २४६ ॥ ७,
मा
प्रादित्यपुराणम् २०० । २, २०६ । ४, २५५ । १२, १५, २५६१६,
आपस्तम्ब: १७७ । १०, २३३ । १५, २३४ । १६, २३५ । १३,
आश्वलायन: १५८ । २, २१८। ५, २६३ । २,
ईशानसंहिता १६० । २, १६२ । ४, १६३ ।
उशनाः २३७ । १,
ऋग्विधानम् १०५ । १५, १०६ ।
। १,
ऋष्यशृङ्गः ३८॥ १२, १११ । १६, १५१ । १४, २१४ । १०,
.

·२५८
तिथ्यर्फवर्णानुक्रमणिका
कात्यायन: १२८ । १५, १५४ । १५, १६६। १६, २१२ । १५,
२१४ । ६, २१८।१२, २३० । ८, २०,
२३१ । १६, २३२ । ३, २३५ । ३,
२३७ । २७, २६० । ७, २६५ । ११,
काठकगृखम् २४६ । १८, २४८1५,
कामिफ: १८६।१८, १९ । १६, १६१ । ८,
फार्णाजिनिः २१५ । १६, २१६ । ४, २६१ । ६,
फालादर्श: ३२ । १, ६२ । १६, ७७ । ८, ८१ । ३, १४२ । ४,
१८२ । १२, १६६ । २०, २१६ । १०,
फालिकापुराणम् १३ । २०, ६६।८, २८ । ६,
फाशीखण्डम् ११ । ४, ३७ । २०, ३६ । ७, ४८ । ६, ५२ । ६,
५५ । १५, ६६ । ४, ६७।८, ११, १५,
८३८, ८१।७, १२, १०६ । १३,
११२ । ४, १४६ । ३, ६,६, १३,
१७५ । १७, १८७ । १७, १८८। १,
१९८। ७, २२१ । १०,
फाश्यपः १२४ । २,
फूर्मपुराणम् ४६ । १६, ५५ ॥ ७, ८६॥ २, १०१ । ३, १२७ । १३,
१२८। १८, १३६ । १४, १५४ । ८,
१७४ । ३, २१४ । १८, २६६ । ६,
कत्सपिन्वामपिः २५६।८
ऋतुः २५६ । ३,
पारस्वामी १४३ । १५,

·तिथ्यर्कवर्णानुक्रमणिका
२८६
ग
.
गरुडपुराणम् ३५1८, ३७ । ४, ७३ । १५, ११५। १२,
१२८। १, १३३ । ५, १३५ । ११,
२५६।६, २६८।६,
गर्गः २०५ । १८, २१२ । ४, २१३ । १८, २३४ । ११, २४५।१,
गार्य. १४३ । ४, २१५ । ३, २३३ १६, २६५ । १७,
गृह्यपरिशिष्टम् २५१ । २,
गोभिल. १२० । १३, २१५ । १२, २३० । १२,
।
गौडाः ३३ | १०,
च
चन्द्रप्रकाश १७५ । ४, २२६ । ६,
चमत्कारचिन्तामणि ५१ । ११,
च्यवनसङ्कर्षण २४६ । १,
छागलेय २६८।६,
जातुकर्ण्य ८४ । ५,
जाबालि. ४ । २०, ४५ । २०, ५०। १४, १७२ । १६, २०७ । १२,
२३८ । १२, २४७ । १२, २४८ । १४,
२६२।१४,
ज्योतिर्मन्ध २४७ । १५, २४८ । १,
ज्योतिर्निवन्ध २७ । २०, १२६ । १८, १८६ । १३,

·२१०
तिथ्यर्कवर्णानुक्रमणिका
ज्योति:शाखम् ६१ । १६, ६६ ॥ १, ११७ । १, १२२ । १४,
१५७१ १, २२७१२,२४२। ३, २५० १५,
२५२ १२,
ज्योति.सागरः २४३ । १,
तिथितत्त्वम् १४८ । ६,
तैत्तिरीयम्राह्मणम् २२६।१२,
निकाण्डमण्डनम् ५८६,२३३ | १६,
दिवोदासः ३६ । १०, ८० । १०,
दीपिफा ४६।१६, १७२ । ५,
देवलः ६।६, ४३। १७, ४४ । ११, ११६ । १२, १३१ । ५,
१३२ । ११, १५५ । ३, २३८ । १,
२५६ । १५,
देवीपुरायम् १२ । १४, १३ ॥ ३, १३, १४ । ३, १५, १६ । १,
१७। ५, १८६, १२, १५, १७,
२० । १५, ३१ ॥ १७, ३१ । १२, ३७।६,
१२, ४०1११, ४८। १२, ५७। १६,
५६।१८,६६।१८,७०।१६, ८।४,
१००1४, १८। १, ११७ । १०,
११६ । १६, १७८।१०, २४१ । १२,
२५६ | ५,१६,
धर्मपिन्वामयिः १२३ । १५,

·विश्यवर्यानुक्रमयिका
धर्मप्रदीप: १६ 1 १६,
धौम्यः १२ । १, १३ । १७,
नागरखण्डः ११६।८, १८२ । १४, १६१ । ११,
नारदपुराणम् ३२ । ४, ३६ । १६, ४७ ।
(नारदीयम्, नारदः) ५० । १६, ७६ । १६, १०५ । १६,
१२८। १८, १२८।४, १३२ । २०,
१३५। ८, १३६, ८, १५७ । १६,
१६१ । १२, १६२ । १२, १६३ । ३,
१६४।४, १६७। ३,१७०।८, १७७१७,
१८६ । १३, १६० । १२, २२८/८,
नारायणवृत्तिः २६३ । ३,
नारायणीयधर्मप्रवृत्तिः ७७ । ३,
निगमः ६७ । ३,९
०६,
निर्णयदीपः २०५ । १८,
निर्णयामृतम् ३ । १३, ४ । ४, ६५ । १६, ८५ । ५, १६२। ५,
प
१४० । ६,
१४८। २१,
पद्मपुराणम् २८ । २०, ४४।४, ८४।१, ८६१७, १०२ । १,
१३५ । १४, १३७ । १०,
११, १८, १४१। २,
१५०। ६, १५१ १४, १५२ । १, १८,
१५३॥ ५,११,१५४ । १४,२०,१७१।७,
१७४ । १३, १७६ । १, १८३ । १८,

·२८२
विध्यवर्णानुक्रमणिका
१८४। १, १८५। ४, २०१। १३,
२०६१८,२२२११७,२५२। ७,२६७ । ६,
पराशरः ४२ । ५,२१४ । २,२६७ । १७,
परिशिष्टम् १३८ । १, २६३ । १३,
पितामहः १३७ । ७, २०५। १४, २४५ ॥ ६,
पुराणसमुचयः २६ । १३, ३२ । १८, ४१ ॥ ५, ५४ । १२,
५६ । ११,७११ १२,७६।१,५२।१६,
८३ । १७, १२६ । १५, २०७४ १६,
२२६ । ११,
पुरायान्तरम् ७३।४,
पुलरत्यः १३० । २१,
पृथ्वीचन्द्रोदय: ६६ । १५, १५३ । २, २१५।८,
पैठीनसिः ३०१५, २४६ । १०, २६७ । ११,
प्रचेवाः १३५ । १८, २१५ । १०, २५८ । २,
प्रतापमार्तण्डः ८०।७,
प्रयोगपारिजातकारः २३४ । ३,
ब
वृहद्यमः ७८ | १३, २७ । १६, २११ १२,
बृहन्मनुः १७३ । १४, २१२ । १५, २४६।१२,
चौधायनः ४४। ६, १२१ । ४, १२६। १४, १७८ । ३,
२२६।६, २३२ । १८, २३८ । १५,
ब्रहापुराणम् ८।१३, २०, ५२ । १४, ६३। ३, ७० । १३,
८४ा ६०/३, ६५१२०,१०६।६,
१०८। ५, १२१ । १६, १३८ । ७,
१४१६१८,१५१ ११७,१५२।११,१६६४६,

·तिथ्यर्कवानुक्रमणिका
१७२,८,१७३।११,१७६॥ १,१८४।१०,
१३, १६, १८८।१०, २०१ १२, १८,
२२० । ४, ८, २२२ । १, २२४ । १५,
२२८ । १४, २४० । १६, २५८ । १७,
ब्रह्मवैवर्तपुराणम् ११ । १५, ३४ । १८,
४०। ७, ५०।१,
७३ । १८,७६ । ११,७७११, ८७१३,
१२६ । १, १६४ । १२, १७१ । १५,
१७८ । १४, १६६ । ७, २०४ । १३,
२०८। ५, २४०। २०,
ब्रह्मसिद्धान्तः २४४ । १३, २४५ । ८, २४६ । १५, २४७ । ३,
२५३1८,
ब्रह्माण्डपुराणम् ३४ । ५, १०५ । ११, १७० । १८, १७६ । ११,
।
भट्टनारायणः २५० । १,
भविष्यपुराणम् ४।६, ६।७, १० । १, १५ ॥ १, २१ । १,४,७,
२८।७, २६ । ३, ३१ । १४, ३३ । १५,
३४।६, ३६ । ११, ३८।८,४०।१५,
४३।१,४६।१६,४७।१८,५१ । २०,
५६ । ६,६०।१३, ६१ । १, ६४ । १२,
६५ । ११, ६६ 15, १३, ७०,
७१।७,७२ । १०,७८।१०, ७६९,
८२ १२, ६, ८८।१६, २०,०। १३,
६६।५,६,१४,२१,६७।११,१०६।१६,
१०७ । १, १०६।६
१२०१ २०,
१२५ । ११, १४, १२७ ११०, १३३ ।,

·विश्वर्कवर्यानुक्रमणिका
१३८ । ४, १४२ । ६, ६, १४३ । ७,
१४४।१६,१४६।१५,१४८॥३,१५०। १२,
१५२।६, १५३ । १६, १५७ । ६,१४,
१५६। ४,८,११,१६, १६३।६, १६५। ५,
८, १६८ । ११, १७४।७, १७६ १७,
१८२ । १,१८, १८३।१, १८५। १०,
१८६।७,१८६ । ४, २०१। ६,२०८ । २,
२०६।६, २१६। २,
११, १६,
२२१ । १३, २२२ । १५, २२५ । ११, १८,
२२६ । ३, १५, २२७ । १५, २२८। ५,
२६५ । ४, २६६ । २,
भागवतम् १६०।८,
भारद्वाजः २५४ । ७,
भृगुः १२४ । १८, १३४ । ४,
।
मत्स्यपुराणम् १३ | १०, ३६ । ६, ५१ । ४, ५८ । ११, ११५ । १,
१५० । १६, १५८ । १४, १६१ । १६,
१६२ । १८, २६७।६,
मदनपारिजातः २५६ । १२,
मदनरत्नम् ३५ । १५, ६५।८, ७६ | १२, ८४ । १८, २१३ । ८,
२६७ । २०,
मनुः १०८।८, २१७ । १३, २५७ । ३, २६४ । १४,
मण्डनः १८३1८,
मरीचिः २४८।१८, २४६।१, २५४ । १६
मद्धारिमाहात्म्यम् ५८ । १५,

·तिथ्यर्कवर्णानुक्रमणिका
२९५
महाभारतम् ८६/१०, १४२ । १८, १६८।१४, १८। १७,
२०२ । ५, २०४ । १, २३८। ४,७,
२४०। १३,
महेश्वरकोशः ६४ । १६,
माधवः ७४ । १८,७७ । ११,८७ १७, १७२ । ३, १५२ । ४,
२५५ । १८, २६४।७, १६,
माधवीयम् ६।६, १६, ७।६, ३५ । १७, ३६ । १३,
मार्कण्डेयपुराणम् । १८, ४२ । १०, ५०।८,
(मार्कण्डेयः, मार्कण्डेयवचनम् ) १०७ । १३, १३०।४,
१३५ । ५, २३६ । ३, १२, २५४ । १६,
मिताक्षरा २३६।६,
मुहूर्चचिन्तामणिः २१६ । १८, २१७ । १,
मोहचूड़ोत्तरम् १४२ । १,
य
यज्ञपावः २३० । १,
यमः १८८१६, २१०।६, २५१ । ६, ३५४ । ४,
याज्ञवल्क्यः ४५ । ५, ८८।१०,२११ । ४, २१७१ १०, २३८।१०,
यामल: १४ । १०,
योगिवचनम् १२१ । ११,
रलकोशः १२३ । १८,
रत्नमाला ८।३, १०५ । ५, १२२ । ५,
राजमाण्डः ६८।१,

·तिथ्यवर्णानुक्रमयिका
रामार्चनचन्द्रिका १४७ १४, १५६ ॥ १०, १५८ । १७, १६७ १ १२,
रुद्रयामलम् ६२ । ७, ८।१०, ६६। १३,
लल्ल: ६६।३,२२६ । २०,
लिखितः २४४ । ७,
लिङ्गपुराणम् ६८ । १७, १८६॥ ४, १६४।६, २२० । २०,
लोगातिः २२६ । १५, २३१ । २, २३५ । १५, २५६ । १८,
२६२११७,
वत्सः ४५। १४,
वराहः १४२ । २१,
वराहमिहिः ८६५,
वसिष्ठः ५५ । ११, ७२ । ७, ११६ । ११, १२० । ५, १३७ । १२,
वसिष्ठसंहिवा ७३ १ १,
वामनपुराणम् १४२ । १२, १५० ॥ ३, २१० । ३,
वायुपुराणम् (वायवीयम् ) १३७ । १५, १६४ । १८, १६१ । १,
१८८ । १५, २०६ । १, २५० । १३,
वाराहपुराणम् १२६ । ७,१५६ । १५, २६६ । १०,
वार्तिककार: २८,
विश्वरूपनिवन्धः १८ । २०, २०१३,
विश्वामित्रः ११७ । २०,
विष्णुपुराणम् ६।१, १२ । १७, २२ । ७, १०, १३,

·तिथ्यवर्णानुक्रमणिका
२६७
(विष्णुवचनम् , विष्णुः) २३ । ५, १२, २४ । ६, १६, २५ । १०,
१७, २०, २६ । ४, ५, १०,
२७ । २, ५, ३०। १०, ३१ । १०,
३५। ४,
३७ । १७, ६४ । ४, ८,
७२ । १३, ७५ । १७, २०, ८७।१६,
१०५।२,८, ११८ । ३, १३१ । १६,
१३२ । १, ६, १५२ । १४, १५५ । १२,
१६३ । १०, २०६।५, २१०१ १४, १६,
२१६ । ७, २४२।६, २४४ । ३, १६,
२६८।१६, २६६ । १४,
विष्णुरहस्यम् ११६।६, १४७।६, १४८ । १८, १५८ | ११, १७,
२६६।६,
विष्णुयामलः १०२ । ७,
विष्णुस्मृतिः २२४ । ११,
वृद्धगार्ग्यः १२१ । ६, २३५ । १६, २५४ । १, १२,
वृद्धगौतम. २३६१८, २४० । १,
वृद्धमनु: २१२ । १५, २४६ । १२,
वृद्धयामलः २६५। २०,
वृद्धवसिष्ठः २७ । १७, ३० । २, ३६ । ३, ४० । ३, ११८ | १५,
१२०।६, १७७ । १३, २३२ । ६,
३३६ । १७, २३८ । १५, २३६ । ५,
वृद्धशावावप. ७७ { १५, २३१ । १६,
बृहस्पति: ४१ । १२, २५१ । १७,
वैखानससंहिता १२३ । १,
व्याघ्रः२४१।५,

·विथ्यवर्णानुक्रमणिका
व्यास: १२।६, ४४ । १६, ४७१६, १२६ । १७, १३६ । १,
१४१ । १५, २११ । २०, २१५ । १६.
२३८ १८, २४१ । ५, ६, २५७ १ १२,
१५,१६,२६२ । २०, २६५१७, २६६।५,
शङ्खः २४१ । १, २५५ । २०,
शङ्खस्मृति: १४८ । १४, १८८ । १२,
शतपथब्राह्मणम् २२६ । १३,
शातातपः १७ । १४, १८८। २०, २३०। १, २३२ । ६,
२३६।१, २४०।६, २६० । १४,
२६४।३,
शारदा १६।६,
शिवपुराणम् १५८ । २,
शिवराधवसंवादः २६१ । २०, ३६२ । ७,
शौनक: २३८ । १३,
श्रीपतिमाला २५८ । २०,
प
पत्रिंशन्मवम् २३७ । ६, २३६ । १७, २५३ । १७,
सत्यत: १०१।११, १२२ । १७, २६५ । १४,
सनत्कुमारसंहिता (सनत्कुमारः) १४२ । २१, १८७। ६,
संप्रदः २३४।६,
संप्रदवपनम् ६२ । १२, ६५ । १६, २१६ । १४,

·तिथ्यर्कवर्या नुक्रमयिका
२६६
संवत्सरप्रदीपः ७० । ३,
संवतः ३२ । १४,
सिद्धान्त: २५१ । २०,
सिद्धान्तशिरोमणिः २४७ । ६,
सिद्धान्तशेखरः १०४ । १८,
सुमन्तुः ६ । २, ४६ । १३, १३३ । २, २६४ । १७,
सौरपुराणम् १०६ । ४,
सौरागम. ६५ । ५,
स्कन्दपुराणम् ३ । २०, ४ । १५, ५ । ४, ११।६, १७, १७।८,
१०, १७, १८१४, २०१७,३१। २,३२१८,
३३ ॥ ४, ३५ । २०, ३७ ॥ १, ३८ । ३,
३६ । २, ४० । १६, ४३ १७,४५।१, १७,
४६।४,४८॥ १४, ५४।२, १६, ५५ । २,
५६ । १४, ७१ । ४, ७२ १ २, ७५। ६,
१४, ८०। ३, १५, ८२ । १२, १६,
८३ । १२, १०७। १५, १२८। १५,
१०६ । १०, ११५ । १५, ११८ । २०,
१२० । ३, १२३ । ८, ११, १२४ । ७,
१२५ । ८, १२७ । १६, १३३ । १७,
१३४।१, १५, १३७ । ४,१४१ ॥ १,११,
१४३ । १०, २०, १४४ १४, ११, १४,
१४६। १८, १५४।४,
१७०।१२,
१७२ । १३,
१७६१४, १७७।२०, १८२।६, १८४॥ ५,
१८६॥ १६, १९१ । ४, २१, १८२ । ७,
१६७।६
१७३ | ४,

·त्तिध्यर्कवर्णानुक्रमणिका
१६३ । ४,८, ११, १४, १६, १६४ । २,
१६७ १४, १४, १६, २०२। २, १०,
२०३1८. २०८।१०, २५०।१०,
२५८।६, १३, २५६ । १५, २६७ । १४,
स्मृविचन्द्रिका ३८१ १४, ११६ । १,
स्मृतिचन्द्रोदयः ६६ । १७,
स्मृतिसमुच्चय: २५७ । ६,
स्मृतिसंग्रहः ८२६, ४ | १४, ८५। १४, २५० } २०,
स्मृत्यन्तरम् ५१ । १४, ८३।५,८५। १८, १३३ । १४, १३४।६,
१३७ । १, १६६ । १८, १६० । १६,
२१२१६
२५० । १७, २५१ १६,
२६१ । १७, २६२ । १०,
स्मृत्यर्थसारः १७३ । १६, २११ । १०,
ह
॥
हारीवः ४६ । १८, ५२ । १०, ५३ । ४, १८६) १०, २६१।४,
२६३।६,
हेमाद्रिः २८ । २, ३४ । ३, ५३ । १२, १२६ । ३, १६० । १३,
१६४ । ४, १७६ । १८, १८०। ११,
१८१ | ३, १२, २०५॥ ४, २११।६,
२५५ १६, २६१1८, ११, २६७ १२,

·शुद्धिपत्रम् पृष्ठे पक्षी अशुद्धम् प्रतिपदाविथोना यामले शुद्धम् प्रतिपदादिविधीना रुद्रयामले १४- जयायैः नमः जयायै नमः १८--१ २०-१५ ३१-२० ३२-१८ ४४-१६ ४५-६ ४५-८ ४५-११ ब्रह्माणी ब्राह्मणी प्राश्वयुक शुक्ल आश्वयुकशुक्ल कालिकादर्श कालादर्श चतुर्वपि पक्षेषु चतुर्वसिवपचेषु स्थाद स्थाद् सामाख्यावा समाख्यावा ततत्परतः तत्परवः ननु न तु कुर्वति कुति दत्वा या फ्रतुं० दत्वा क्रतु० मत्कवाचारादर्श मत्कृवाचारा हिपवितं गोभिरले गोभीरत्न सप्तमीयोगप्रशस्त्यात सप्तमीयोगप्राशस्त्यात उपोपयाङ्गत्वेन नार्घ्यदानम् उपोषणाङ्गत्वेनाHदानम् दिति मन्त्रेण दिति च मन्त्रेण मपराहे मपराहे अपराहे मपराहे हि पति ७८-६ ८३-१५ ८६-१४ १०३-६ १०५-१८ १२४-१४ ·पृष्ठे पड्डी [ २ ] अशुद्धम् शुद्धम् परे द्युादश्यभावे परेगुदिश्वभावे चैत्रात्सवे चैत्रोत्सवे चानन्तयं चानन्तकं भानाभावात् मानाभावात् दर्श दर्श च सहस्रार्कगृहैः सहस्रार्फग्रहः तदर्भार्द्धन तदर्हार्द्धन परादिकम् पराडिकम् व्याप्याराम वाप्याराम विशोका चवसश्च विन्ध्य- विशोका च चतस्ना च स्यातरस्तथा विन्यस्योचरतस्तथा याद्वेदः यावद्वेदः प्येकरदेशादि प्येकदेशादि रविमण्डलान्तर्गतो रविमण्डलान्तरगतो १३४--१८ १७४- १८२-२ १८३-४ १८४-१३ २०२--३ २०६-१२ २१३-२० २१६-१८ } २४०-१७ २५६-१५ २६४-२० २७०-१० ·अच्युतग्रन्थमालातःप्रकाशितानां पुस्तकानां सूचीपत्रम् । ३ (क) विभागे १. भगवन्नामकौमुदी-श्रीलक्ष्मीधरविरचिता श्रीमदनन्तदेवनि- र्मितप्रकाशटीकासहिता, प्राचार्यवरगोस्वामिदामोदरलालशा- त्रिभिः सम्पादिता। मू०-मा०१० २. भक्तिरसायनम्-श्रोमधुसूदनसरस्वतीविरचितम् । प्रथमोलासे मूलद्रचितया टीकया, शेपद्वयोल्लासे भाचार्यवरगोस्वामि- दामोदरलालशास्त्रिविरचिवया प्रेमप्रपया टीफया सदिवम् । मू-भा० १२ ३. शुल्बसूत्रम्-श्रीमहर्षिकात्यायनप्रणीतम् । वेदाचार्यश्रीविया- धरशर्मविरचिवयासरलया वृत्त्या सहितम् । वैरेव सम्पा. दितम् । मू०-पा०४ ४. कात्यायनीतसूत्रम्-श्रीमहर्षिकात्यायनप्रणीतम् । वेदाचार्य- श्रीविद्याधरशमविरचिवया सरलया वृत्त्या समेवम् । वैरेव सम्पादितम् । ५.प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः-(प्रथमो भागः ) श्रीसदानन्दविद्व- द्विरचित. अन्यकृद्रचितया स्वोपास्त्रप्रभाख्यटीकया सहितः, साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्तशाक्षिणा सम्पादित: । मू०-३०२ ६. भक्तिरमामृतसिन्धुः-श्रीरूपगोस्वामिविरचितः । श्रीजीवी- स्वामिझतदुर्गमसङ्गमनीटोकोपेतः, प्राचार्यवरगोरवामित्रोदामो- दरलालशाखिभिः सम्पादिवः । मु०-६०३ ·७.सत्यतत्त्वचिन्तामणि:-(द्वितीयो भागः ) श्रीसदानन्द- विद्वद्विरचिवः मन्धकद्रचितया खोपज्ञप्रभाल्यव्याख्ययासहिता, साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्तशास्त्रिया सम्पादिवः । मूल-रु०२ भा०४ ८.तिथ्यर्क:-श्रीदिवाकरविरचितः, साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्त- शास्त्रिणा सम्पादिवः। मू०-०१ मा०८ (ख) विभागे १. खण्डनखण्डखाद्यम् -श्रीहर्षप्रयोवम् । पण्डितप्रवरश्रीचण्डी- प्रसादसुकुलविरचितभापानुवादेन सहितम् । मू०-९० २ प्रा०१२ २. काशीकेदारमाहात्म्यम्-साहित्यरचननोविजयानन्दत्रिपा- ठिविरचितभापानुवादेन सहितम् , साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्व- शारिणा सम्पादितम् । सू०-60 २ मा०८ प्राप्तिस्थानम्-- (१) अच्युतग्रन्थमालाकार्यालय, काशो । (२) गीता प्रेस, गोरखपुर ।