·No text on this page.

·No text on this page.

·Preface to the First Edition. There exists now 80 many good editions of Kalidasa's Abbijnana-Sakuntalam that a fresh attempt to edit the book geoms bardly called for, A word 18 therefore necessary to justify the appearance of the present work. The Sakuntala ( 437767) * is tbe masterpiece of India's greatest poet Manuscripts of tbe book exist all over India. But they read differently. In the midst of tbis difference however general agreement 19 seen in certain manuscripts which has led European scholars to divide the manuscripts into tbree broad classes. These are * Tbis is the name ander which tbe bock is referred to in standard Sanskrit worls. The uniaal borrever calls it qfhs. 1991 yi-- queer compound variously derived thus-A717- at 15mer 91451997791 - Sakuntala remembered by means of the token (Bing), malfgangi By transference of epithets thie wears the arch wbicb tells us how Sakontala is remoms bered by means of the ring. नाटकविशेषत्वान नपुसकत्वम् । The final vowel is then shortened by thy rale "a aga fagfe. Rr" i Or thus HVA4**El a gives a et compound wbiob ię taken in the sipgular by the Varttika-"Haf 781 faimat एकवदर्भवतीति वाच्यम् ।" Wbet singular (समाहार and एकबदभाग), it is in the deater by the role "g ng'an" giving the form MUIHa3784 in tbe sen88 - "The token and Sakuntala." By transe ference of epitbets this is applied to the drama the subject matter of wbiob is—"The token and Sakuntale," ·II . (I) Manuscripts written in the Bengali character. (2) Those written in the Deranagari character. (3) Manuscripts written in Telugu. These are known respectively as the Bengali Recension, the Devanagari Recension, the South India Recension. Several eminent scholars have made a special study of the Bengali Recension. In 1860, Pandit Premchandra Tarkavagisha brought out his edition under the supervision of Prof. E. B. Cowell. This is a spec'ally valuable edition embodying as it does the result of the co-operation of European research with the erudition and profoundity of indigenous scholarsbip. Dr. R. Puschel's editicn appeared in 1877. The Doyanagari Recension is almost equally well represented. The excellent edition of Pandit Isvara Chandra Vidyasagara with a collation of readings from eigbt manus. ceipts is deservedly popular with Indian students Prof. Monier- William prepared his edition from very trustworthy manuscripts. The subtlety and judgment of the editor bas rendered this work indispensable to all readers of the Sakuntalam. I have no direct kuowledge of the South India Recension. But the recensions are only a means to an end. They prosent processes of corruption-deviation from rhe poet's original. The atmost that can be said of them is that when they are finally determined, the bunt after manuscript: ceases. The Editor's problem with reference to any partionlar passage is to determine how the poet bad put it and not how any particular Recension has it. Hence the work of editing enters into a new stage when the Recensions are completo.

·III. The editor has now to crmpare the Recensions carefully to ascertain wbich of them, if any, represents che poet's original. It is necessary that the editor approaches bis work at this stage without bias for or against'any particular Recepsion. Dr. Piscbel has little regard for the reliability of the South India Recension. He says "It is in South India that Sanskrit dramas have been adulterated." Prof. Monier. Williams' contempt for the Bengali Recension 18 equally pronounced. He explains his preference for the Devanagari Recension saying that Upper India “has produced copyists without scholarship, who have faithfally transcribed wbat tbey did not understand, and, therefore could not designedly alter" I do not know what happens in Sonth India. But in Bengal books are copied by the pa pils when these commence reading them They take down daily from the Professor's manuscript their lesson for the next day. At this stage they are not competent to add or alter "designedly." Indeed I do not think additions or alterations come from the copyists be they with or "without scholarsbip." These are due to tbe Professors themselves and arise apparently from three cau888 : (1) An idea strikes when reading through a passage and vanity prompts the reader to versify and incorporate it with the text. (2) A passage seems obscure, * Uowilling to leave * Obscurities are expected considering tbat the poot lived at a remote period of antiquity. At one time it was oustomary to refer him to the sixth century A. D. Prok.

·IV cause. it obscure when reading with his papils, the professor, notes down in tpe margain an emendation which in course of time as the manuscript passses from generation to generation 18 taken by later copyists as belonging to the poet's original. (3) A few letters some how or other have become illegible, guess is bazarded which in course of time passes as the text, Pandits are Pandits all over India and additions and alterations are expected to occur in all the three Recensians from the same It is unfair to the other Recesion to suppose tbat the Devanagari is the only reliable one. A glaring instance of "omission and commission" occurs in tbe Devanagari Recension at the beginning of Act IV. Several others could be cited, Indeed no single Recension is paro. They are all corrupt more or less. Laborious sitting and comparison alone will yiold the correct text. The portion common to all the three Recensions may be safely taken as genuine. For the rest we have to depend upon the context, propriety, considerations of style and so forth. I have derived my text from a comparison of those of Vidyasagara, Tarkavagisba, Nyayapancbanana, Raghava Bhatta, Pischel and Monier-Williams. The numerous quo• Monier-Williams places bim in the third century A D. Prof. Macdonell is not definite, but be is inclined to assigp 5th century as his probable date. On this point perbaps I may have to say something on a future occasion. At present 1 may note that there seem to exist strong reasons to assiga the poot in the first century B. O. One of those reasons is the 'existence of internal evidence to suspect that Asvagbosba borrowed from Kalidasa and not Kalidasa from Asvaghosbus as postulated by Prof. Cowell.

·V tations tbat occur in worad on Rbetoric bave also been of mgeb service. In referring to them I have used the following Abbreviations — fa for Vidyasagara, a for Tarkapagisa, ar for Nyayapanchanan, Ir for Raghava Bbatta, fa for Piscbel, a for Monier-Willams, 17 for Bhoja, ut for Sabitya Darpada. This volume contains the Text, Tika and Translation. The Tika is my own. I have tried to make it simple. It explains all the difficult passages ef the text, briefly touches important grammatical points and refers to different readings. All other points such as discussion of the reading elucidation of character &c., I reserve for a second volume of notes. My tbanks are due to Mahamahopadhyaya Pandit Harapresad Sastri, M. A. who very kindly placed the Library of the Sanskrit College at my disposal during the holidays, to professors Kalıprasanna Bhattacharyya, MA, of the Presidency college, and Rajendranath Vidyabhasan of the Sanskrit College for loan of books and to professor: Kalikrishda Bbattacharya and Radharamana Vidyabhusan of the Aletro politan College (now Vidyasagar College) for valuable suggestions and for correction of proof-sheets. The Sakuntalam is a Text book for the B. A. Examination under the new University Regulation. I hare tried my best in this edition to meet the alterad circomstances, bat- नवाध्यापम दग्धी नवीऽध्ययनडम्वरः । नवसारस्वतं सर्वहन्त यातं नव वयः ।। CALCUTTA, SARADARANJAN RAY. January, 1908 ·PREFACE TO THE SIXTH EDITION In 1920, prof. A. B. Gajendragadkar of the Elphinstone College, Bombay, brought out an edition of the Sakuntalam with notes and Commentary. This edition and that of mine possess a very large amount of matter in common. These are not common property which any one may make use of. Prof. Gajendragadkar has my special permission to retain them in bis edition on certain conditions. In his preface, Prof. Gajendragadkar says—"The Calcutta edition of Principal Saradaranjan Ray, however, appeared to us to be distinctly original and we have made full ase of it. Wo generally point out where we differ from Ray or where we think he has gone wrong." Unfortunately, in prof. Gajendragadkar's edition, I bave been named wbile being criticised, but not mentioned where adopted in full. This is apt to leave an unfavourable impression of me with readers of Prof Gajendragadkar's edition. Expressions like "full use of it", "Ray to whom our obligations are unbounded" &c. in Prof. Gajendragdkar's Preface are vague and will not correct the impression I have therefore in this edition tried to indicate the passages adopted by Prof, Gajendragadkar and to reply to bis adverse criticisms. Calcutta, SARADARANJAN RAY. November, 1924 - PREFACE TO THE PRESENT EDITION This is a thoroughly revised edition of our Sakuntalam. Many useful notes, criticisms, citations are inserted in suitable places. Thus I hope this edition will be most up-to-date and hence all the more interesting and useful to our readers. May, 1953. KUMUDRANJAN RAY.

·INTRODUCTION 1. The Age of Kalidasa RADITION The Indian leards in bis childhood that Kalidasa, the greatest poot of India after Vyasa and Valmiki, was one of the "pine gems” of the court of a certain prince named Vikramaditya. Tradition also has it that the Samvat era, wbicb is still current was introduced by this pripce to commemorate his accession to the throne of Ujjayını. It is the 2010th of the Samvat era to-day llence 2010 years ago in the first century B. C. Kalidasa wrote his immortal works, FERGUSSON'S ATTACK Against this we read-It has long been an open secret however .. that there is absolutely no docnmentary evidence of the existence of such a king Vikramaditya in the first centory BC. But the puzzle has always been, bow the belief in such a king living in the first century 3. C. ..could have arisen, and this puzzle bag at last been solved ..by...Mr. Fergosson. I cannot belp tbinking that in the main his solation will torn out to be correct-Thus writes Prof. Mlax Molleſ in his "Iodia, wbat can it teach us.” The solution is that king Harsa of Ujjayini sordamed Vikramaditya deleated tbe Mlechchas at the great battle of Korur in 544 A..D. expelled tbem from India, and in commemoration of the viotory foood the Vikrema era Be dated his new 600 years back thus making it appear as if it commenced in 57 B. 0. The Vikrama ora "cannot therefore occur in any historical doonment before 644 A. D. Along with Vikramaditya, Kalidasa is brought down to the middle of the sixth oontony A. D." era ·2 ABHIJNAN-SAKUNTALAM CORROBORATION OF FERGUSSON (i) Prof. Max Muller belives that Mallinatha corroborates Fergusson's theory while commenting on the 14th verse of the Meghadutam. "Whatever we may think of the pointed allusion which Mallinatha discovers in Kalidasa's own words to Nicbula and Dingnaga-and I confess that I believe be is right-there can be little doubt that mallinath must have knowledge of both Nichula and Dingpaga as contemporaries of Kalıdasa, before he could have ventured on his explanations, we shall probably now feel more confident in placing Kalidas in the middle of the sixth century'-Max Muller. India, what can it teach us (ii) An indirect corroboration is also seen by supporters of this theory in the fact that Kalidasa uses the Astronomical term Jamitra in Kumara VII s. 1, This word they say is borrowed from the Greeks. The Sanskrit "Jamitra' and the Greek Diametron are the same. The great borrower in this respect was Aryabhatta whose approximate date is 499 A. D. Kalidasa therefore must bave lived pretty long after 499 A. D. CORROBORATION OF LITTLE VALUE Before discussing the theory itself I shall take ap the corroboration as noted above. In the first place, Prof. Macdonell says on Mallipatb's interpretation-This explanation is extremely dabious in itself. Then it is uncertain whet ber Mallipatba means the Buddbist teacher Dingoaga. Thirdly, little weight can be attacbed to the Buddbistic tradition that Dingpage was pupil of Vestbandba, for this statement is not found till the sixteenth century. Foarthly, the assertion that Vasabapdba belongs to the sixth century depends chiefly on the Vikramaditya-theory. and 18 opposed to Chinese evidence, which indicates that. works of Vasu bandbu were trepslated in A. D. 401."

·INTRODUOTION-THE AGE OF KALIDASA 3 1 Secondly, I believe Kalidasa bimself dover thou, bt of sach an explanation. This is obvious from the verse itself. The text is स्थानादमात सरसनिचुलादुत्पतोदङ सुस्व: स्व दिङ नागामा पथि परिहरन् स्थ लहस्ता वल पान, । I doubt if hitang can be legitimately compounded to mean “foolish vauntings as expressed by gesticulation”. Even of this point is allowed, the plural in 1757 0171becomes indofensible won the word 125 al is not intended for many individuals , the plural will indicate respect (ora) for 23 9177 on the part of the poot. Would that he consistent in the case of a "hated rival" contempt for whom is already expressed by the ridicule in स्थल हम्ता वनप ? [ N B - ARFI should rather refer to roogbls cat inscriptions of Asoka's tune ). Prof. Max Muller makes much to the fact that Vallinath believed Nichola and Dingnage to be contemporaries of kalidasa. In ot.ber words he accepts the belief of a single indivi dual ( Mallinath ) against that of the whole of india that Kalidasa and Vikramaditya were contemporaries, ID tbe first century BC. Roferring to the astronomical argument, Prof Jacdodel Bay8- Bnt it has been shown by Dr. Thibaut that an Indian astronomical treatise, undoubtedly written ander Greek 10. fluence, the Romaka Siddhanta is older than Aryabhatta, and cannot be placed later tban A. D. 400.'' Max Mollor refers with approval to the stress laid by Prof. Jacobi on the appearance of the word fra in Kumara. This approval implies two things- (1) That the word is exclusively Greek.. (2) Tbat the Indians borrowod it not long before the 6th century after Christ. Prof. Maodonell's reply quoted above demolishes the 6th century theory, But it does not go far enough ; avaa and ·4 ABHIJNANA-SAKUNTALAM Diametron may mean the same thing, yet neither need be the progenitor of the other. The supposition is possible that both come from a certain primitive word which like fae, aja, a, fed &c. the nations possessed in common wben they were together before the migrations. When the primitive Aryan bouse-bolder after the day's toil, sat chatting with his family, the vessel of drink (call it Soma or Amrita if you like) going round, he could not have belped noticing the utility of sitting all 10 a ring and the case with which every diametrically opposite pair can then speak to each other It is not then unlikely that a name was given to diametrically opposite positions and along with it to the diameter also Again, even if we admit the borrowing, the word is so common that po one need be surprised if it was appropriated when the very first batch of Greeks set foot on India. But I believe we are heating an empty bush here. In the present instance Mallinatha seems to afford us an illustration of the habit of seeing now idea in old expressions. The main, in fact, the only reason for taking oifaa as derived from Greek Diametron is that the word is supposed to have do derivation in sanskrit It 18 extremely hazardous to say that a purely Sanskrit derivation be found for मामिव । मामि is known to mean "daughter.'' The 919mga gives this meaning on the authority of the शब्दार्थचिन्तामणि-मामि दुहितरवाय gives sifaa with the affix of attached to the root a to protect. The sense is 'That wbicb goards the daugbter from evil”.. This derivation 18 sanctioned by the role wasg981 *;", No possible objection can de urged against it. If this is allowed, ofA= derived thus, or in any other legitimate way, may exist side by side with the technical(let us say for argument's sake) Greek derivative Alfa without either interfering with the geope of the other's usage. lostances of suob double existence are numerous. The words ea, áfo &o. bave special (U11 ·INTRODUOTION-THE AGE OP KALIDASA 5 meaning in Grammar. They are constantly being used in other senses also. Even ID Bolontific works the same word may be used teobincally and in the ordinary sense as well, A Geometer in arguing with an adversary is not barred from exelaiming-"Wbat 18 tbe point of your argument”, though bis science gives a special meaning to tbe word 'point." All depends opon the context 1 believe fifaa 8, I baye derived at actually suits tbe context better than otha in the 60d86 of Diameter. I quote the sloka - चयोषधौनामधिषम्य बडो तिथी च नामिवगुणान्वितायाम । समेत वन्ध हिमवान सुताया विवाहदोक्षाविधिमन वतिटन। In the first place, what 18 79 of lifna ? Vallinatha explaing saying to means fT Even then i'r of sifaa—'purity of the diametaically opposite place''-18 unintelligible, because Astrology defines s'ha wi h reference to the ag and not to the fafy as the context bas it bere Mallinatha 8 defence that what attaches to the gu may be attributed to the faru also does not seem satisfactory This leads me to suspect that naa 18 not bere used in the sense Mallinatha attaches to it My suspicion 18 strengthened from another consideration I am told-I speak onder correct knowledge of Astrology that at marriages, the purity of fag ( the two positions 90 degrees either way from the au org ) bas to be considered, wbile the purity of tbe ema and itself is at least 88 important as that of the fasi It 18 imporative to avoid जामिववेष and युतवेध-impurities of the खप and चन्द्र and the opposto place. Why then is the poet silent about impurities at faute and the oth? It will not do to say that if the IHA 18 pure, impurities elsewhere do not matter. For gav 18 as bad as aifanyi Besides who are the parties involved ? The parents of the Universe are to be united , on the 188de of the anion depends the welfare of the whole host of gods and mon Buob an occasion has to be accompanied by a combination of ·6 ABHIJNANA-SAKUNTALAM 1 all suspicious circumstances and must not be burdened with such shortcomings of the way or as an ordinary Bengali father of an antara has to put up with. I therefore take gifra here in the sense I have already explained. The sloka then means that-Himalaya performed tbe qytetap ceremony for his daughter's marriage at & pbase of the moon that was calculated to ward off evil influences from her married life Honce Jamitra offers no corroboration (i) Because Jamitra in the sense of Diametron does not suit the context therefore it is a differeat word derived from Sapskrit (2) Because even if Jamitra has the sense of Diametron, the supposition that the two come from a common primitive is possible. Th- Diametron has a Greek derivation does not bar the supposition , for fuz, A12, 412, cez &c. have sanskrit derivations (3) Because, if borrowed, there is nothing to exclude the hypothesis that it came to India with Seleucus. FELGUSSON'S THEORY UNTENABLE. These considerations show the character of the corroborations of Fergusson's guess On the theory itself, Prof, Macdopell remarks-"The epigraphical researches of Mr. Fleet bave destroyed Fergusson's bypotbesis. From these researches it results that the Vikrama era of 57 B C., far from having been founded in 544 A. D., had already been in ose for moro tban a century previously under the name of Malava era.". History of Sanskrit Literature. Victories are commemorated by pillars with insoriptions, These were called 996 in Kalidasa's time and are more than once referred to in the Ragbayamsam. Ad era aommemorates the installation of a king. But be it the commemoration of a viotory or of a coronation, the ante-dating fairis ridioulons ·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA" 19 declares the specialist. From among a host of instances we may refer to the distinction made between dif) with two accusatives and the same with one accusative only ( c. f. af Pat o. $1299 a Qffendit28, munaftnam* 14. &c.), between the plan causing diffofo and the same with BATUZIO (c. f. ewaelez, Ritaet mantat IEH &c.), between the #7 affix in agreement with the substantive and the same in disagreement (c. f. of Aleat, ora: &c.) between the on without for and the same with fou ( c. 1. 'groei viral' "aian at awadietc), and so forth. His deep insight into the Philosophy of Grammar is seen in the sloka "- 918'@Aftari gafariglaciat altaigi aneut," Grammar was his favourite study as is evident from the Qumber of similes he has derived from that science ( c. f. "prayog'ning fax:' "q9174 Date arriturahan' "uia: plagot. a gola', ainon", etc). He begins his great work the Raghuvamsam with a simile from the science of Grammar Larafina 59977an. foail". This is again seen in Kumara -' तमाम भारत्या सुता या ममि"। Yet anomalous grammatical forms are common in his writings. In Kumara, Canto 111 he writes-faget! ***". He was not unaware of the usual form; for he writes म्मकोगत वाबसपाटमूब and elsewhere बोलतम्बाम्बकवी etc Nar was the anomaly necessitated by the metre ; for any सामन दद agrees with the metre and words the anomaly He knew that farm was a name of Siva; he writes ada. पासपचकामे - How then are are we to explain this apparently wanton violation of Grammar ? Only one answer seems roasonable. Kalidasa believed that he had the option to write farsa orasi In other words, fagut came to be restricted tothe Vedas after the time of Kalidasa.

·14 ABHIJNANA-SAKUNTALAM In another place, he writes "Halmaragfrs' AATUI fanfar माा रोध:पतन कम्षा गच्छतोम प्रमादम" । We can not say he did not know that the usual form was 777 and not 07 ATI Compare '187 aaq#7)""118mlat tamaa zĄ, Nor was the metre. in his way for he could have easily written " रोध:पतन कलषा विधीय प्रमादम"। As before, here too he thought it was legitimate to write that or 7211 Again we find him writing "A AR 72947:". Usually the duplicated form HRE RRETH is treated like a *AVITI compound and takes the shape मन्द मन्द म । Our poet knew this for he writes also "नहितममकदर ग्वटख न गावम" "पहर पकथ मन्न- Falaq rola The explanation is the same as before, viz, the poet thought he had the right to treat or not to treat the duplicated form like a *#yits compound. Here is another instance Kalidas writes a afant GDAATH" instead of the usual form uiasi Ala; in place of qua919 i ho has 4472t giana' 81''; for j1 HIRIA he writes annut fatuati', As before the explanation is that he believed the व्यवन between the पाम प्रत्यय and the पनुपयोग was legitimate. Belore quoting more instances I may note that the exam. ples given above seem unmistakably to point to the infereace that the rigour of Panini's grammar was not yet adopted in popular writings when Kalidasa flourished. It is yery important to remember that not a single one of above is an example of grammatically incorrect usage. They are instances of fact, a, of usages which Panini denies to content writers, but to which is writers are fully entitled. The Mahabhasya recognises the principle-fausura fum- Kalidasa here exercises rights of which affufu has deprived of writers, rights which all enjoyed beforo qirgini Hence at the time of the poet, the form of the languago, i... of 1er as distinguished from 674 was not yet cast in the unalterable mould forged by Panini.

·INTRODUCTION-THE GEA OF KALIDASA 15 When an 89 Af precedes a root we say after qirofa, that it is placed before that root-** Atual:" are Panini's words. But Kalidasa says it is after the root (cf. "q9zupala WIANIU 71414" quoted above) Indeed the great grammarian did not at all influence the poet. IVe sily then that Kalidasa is a writer of the period of transition from the Vedic litera. ture (34) to the Sanskrit literature (491). Thus though Kalidasa writes in 4191 his m181 has numerous points of resemblance with कन्टम । I note here a few more points of resemblance. The 47. preceding plan is absent in #1HT11701 1 The root # takes the & En affix im a in'rr RIF quivita viei'girl3 CA". 89. is absent in "98127756-471". 298 is used in the femi. nine in $81.3711 99691", Vedic meire is used in the verse- पमा वंदं परत: क.पत धर" | HHET. WIqAnu zní: 1 पपनन्ती दारत हयगन्ध ad माता व पारन्तु । If we suppose that Panin flourished before or about 366 B. C. and that it took about 200 years for his system to establish a dominant influence over the language, we brought to a period covering the 1st and 2nd centuries B C. which nay be tahen as the period of transition at which HIQI may be expected to bear such a resenib'ance to a Hence Kalidasa probably lived some ume in the 1st and 2nd centuries B. C. EVIDENCE OF THE SAKUNTALAM The Sakuntalam ends with a prayer. The poet first prays for punces – qapat an al CAJU Q.la :- Let rulers work for the good of the people. We note that he does not say aufnt 4110-to please the people, but ealalpa10- for the good of the people. His prayer is-May kings in their undertakings consider if good will result to the people therefrom. Next comes the prac sr for the people-grand gimarat mitanų-Let the declarations of those that are learned in are ·16 ABHIJNANA-SAKUNTALAM the Vedas gain respect, i. e. May people have implicit faith in what learned Brahmans declare. Last is the prayer for self-Anifa = 5994 hoa: gad'a gitnanímia:- and let Siva remove my rebirth. This is typical of the true Brahmana-the Brahmana to whom even when he is perform iug the 13 of his father the thought does not occur to offer the first share of fag to the soul of his sire, but to those who have a Aran foar 77 **:" - the Brahmana who even after this first share is disposed of, does not think of dedicating the rest to hum for whom the ceremony is intended, but approaching the priest with the query Gaget av A-the Brahmana whose father goes without a share of the funs, until and unless the priest utters the per er mission serralTATA What an example of selfsacrifice! A is the querry, not ** ZIĄ! Even the idea of an offer is absent not to speak of the departed dear one who is to receive the offer. Such a Brahmana is praying. The last clause of the pra. yer suggests that to lum the glow of life has faded. The time has come when he is reminded of a re-birih. At such a moment, with the noblest work of his life finished, the prayer must have proceeded from the bottom of his heart and embodied his dearest wishes, not to himself but to others - the princes and the people. Tbe verse deserves and will repay careful study. The prayer olan qaAsaf Agiga14-Let the declarations of those that are learned in the Vedas gain respect-is out of place unless we suppose that it refers to current conte. mpt of Vedic teaching. Along with this let us read the last line of the opening verse-goalfa: 998419'H: &c--siva known by his directly perceived forms etc. A plain statement like 999 a: $1.- May the Lord pretect you- is a perfect form of 91 14' Why then this solicitude to tell people how to is Adopted by Prof. Gajendragadkar (Introduction and Notes p. 807 ) * ·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA 17. known ? An exactly similar anxiety is shown by the poet elsewhere where he says 8 119: lotniminggu la sing1910. a; -May Siva who is easily reached by steady devotion, pror mote your welfare There too big fa:1 141919 ? would have been a complete and welcome benediction. But the poet is not satisfied without telling in the same breath'with the benediction that allo is for 10494:1 Kalidasa never says anything superfluous. If any poet in India may boast of tha avoidance of lange it is he I really do not see how to explain the presence of quer: 979797'w; and for a'minlah: except on the supposition that when the poet lived the country was full of ceptics who ridiculed vedic rites and disputed the very existence of God His third drama is more explicit. There he says and 14419 9999 PIAT afmata:- May the Lord remove those propensities of you that are caused by ignorance so that you may discern the course followed by the w se (Or discern the rig hteous course). This seems to be a pretty broad relerence to Buddhism under the influence of which pepole at the time of the poet, adopted an evil course (PIR+ I) and began to ridicule the ways of the wise ( AL), Even the lowest stratum of society must have been cori ulser, or the simple fisherman would not have said it with warmth to the face of the head of the City-Police- "Art female'ning 99 má faru'ntagi QUANTOHH tigaisgargiaita jilan:* - I am not going to give up my profession because of your ridicule, I kill fish no doubt; but that does not show that I am hearhess Why, the Brahman kills animals at sacrifices yet hoge kindly disposed he is! Who ever thinks be is cruel ? The roet here exposes his aching heart. The Sakuntalam as I shall show in detail in the next chapter, is the protest of injured Brahmanism against aggressive Buddhism.

·18 ABHIJNANA SAKUNTALAM It is not clear whether Kalidasa wanted to be offensivo while protesting But even if he had wished and tried to be so he could not have made the opening lines of the Sakun. talam more aggressive towards Buddhist feelings He begins with the killing of an animal, not killing for food which, though extremely bad, has a sort of excuse, however lame it may be, but wanton killing for pleasure for killing's sake. Nay he makes bis hero minutely describe the distress of the victim with evident relish ग्रोवाम गा भगम मुहरनुपतति मन्द ने दत्तदृष्टि: पशाईन प्रविष्ट: शरपतनमयादूमयमा पू कायम् । दर्भ विनोद : शमविर मुखभाई-: कोपा वसमा पग्योदग्रत तत्वा इति वहतर ताकमुन्यो प्रयाति ।। Referring to the line qaqat asratgara arén - Let the King work for the good of the people- I may say it would obviously sound ridiculous at the time of Rama or Yudhisothira, or any other good king. I believe, when the poet said so he had in his mind instances of kings who did not work for the good of the people. He says and not igara i We know the poet holds the view that a king is a king because he pleases the people यथा वादनाचन्द : प्रमाणपनो qyr qadi 11771 gargara'-79a Is the nature of 1811 Just as the 9, ceases to be se, hy not gladdening the heart of men, the 19a (Sun) is no longer aqa if it does not heat, so the 11591 is not 1191 without 1971 When such a person omits en in his prayer for the 1991 and substitutes tea, it cannot be without a purpose. We have seen above the mood our poet is in, and what is preying on in his mind when he writes these lines. It is easy to see then what he considers fra and what 9184 to the people. To him as to every devout Brahmana, the spread of Buddhism is an far. This line therefore is a prayer that princes may not interest themsen Ives in Buddhism.

·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA 19 Thus the sloka, taken as a whole, tells us that when Kalidsa flourished, the effect of Buddhist teachings was manifest all round and the memory of the efforts made by kings for the spread of Buddlisny was still fresh. We therefore place him after Asoka who reigned in the 3rd century B. C, but he did not come long after. First to second ceptury BC., is a likely period. EVIDENCE OF ASVAGHOSHA Asvaghosha's Buddbachrita in an old book written in the 1st century A 1). The language bears marked resemblance to the yutings of Kalidasa. Iords that are peculiar to Kalidasa such as lange in the sense of 'resting place", faism to express "carrying away" etc. are found in the same sense in Asvaghosha also. Identically the same compounds are used in the same sense by the two poets, and this so frequently that it is difficult to believe that they were separated by a very long interval of time, unless one of them is a close and clever imitator of the other. In spite of this close resemblance, however, there seem to exist grounds to say that Asvaghosha represnts a later stage of the development of the language, In the first piace, from a cursory examination of the Budihacharita, I could not detect in it a single atau form except the 29919 between the 978903 and the 999 210 i But this 1911 alone cannot be decisive. For, though afara prohibits the 941 in Hier later gramınarians do not respect the prohibition. The why allows it. Haradatta refers to it with a sneer. I think, therefore, Asvaghosha came after the period of transition. Secondly, the form of the language appears to be finally fixed already at the time of Asvaghosha. The Buddhist is thoroughly under the influence of Panini's grammar, so much so thae he devotos a section of the second book of his ·20 ABHIJNANA-SAKUNTALAM - Buddhacharita to the illustration of certain rules of Papini in a way that makes it possible to pass them off as extracts from the Bhattikavyam. Thus 'न्य परिमो रम:" is illustrated by "शमऽभगम 'बागम पापान". "वरित'डत कवभिप्राय क्रियाफले" by "जे दम विवभाज साधुन" । This is verse 33. 'विपराया :" is illust. rated by the next verse- माधीर व काममुख समन मग विषम मनन्याम् । मन्द्र शापिलान् विजय बाय पोरोब गुगा नंगाय ।। The verse following is devoted to suit OT 715", Thus माधार द:खाय परम्य किया जाम या सदधागोट । He proceeds till the end of Book II in this strain. For instance we find पान, जुझाव. दी in JI 36: सबौ, पो in 11 373B भाषे, म.प. शकत in 11 38; प्रपेट, मन in II 393B पचका. पवे भदष्ट in II 40; विमिन्यं जुगोप, तप्याज, रच, प्राप, मुबुधे, बा, मी in 11 41; अजघनत ददर्श वध in II 42; पच,गैस, पहामौत, पापन in II 43; जिहीषान पचिपात पवियोन, पदिश्वोर in 11 44%B and so on After this it is no matter for surprise, that his style is more artificial than that of Kalidasa. He does not hesitate to sacrifice sense to sound. He opens his book with a rhyme - शिय पराडो विदधाजित तमा निरमभिभूतभानुभन । नदबदा जिमचामचन्द्रमा: म बन्दा नियम्य नांपमा । Slokas 14, 15, 16 of Book I are illustrations of 41 and 1।। Instances like वामदभामिन यस संमतमो नदारद्रामिवाय. काम," "भतपहप सपथए। प्रदामोऽपि मदानपेत:" furnish us with the germ of that tendency to pun which subsequently attained full development at the hands of Bana and Subandhu. As an instance of fanciful description wemay note, among others, the following verse of Book I- रामामुचन्द न परिभ तपमान वापगतोऽप्य यमाय भानुः । सनापयांगादि गार पर पचात समुद्राभिमुख प्रतये ।।

·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA 21 "The Moons of the faces of the females there had disg raced the lotuses. The sun, passing over these moon faces without punishing them, burns with pent up rage, and proceeds to the sea itself for good supply of water for a plu. nge to allay the burning !" This reminds us of the following from Naishada fantay'' YAZIHTA WAHI Say arogain latina, 714! azleat usein Altarfa fwi ayaw: a 97. mea:11 "The moon requires a supply of good quality ash to remove his stain – Hence he is burning me up under his personal supervision with his owri rays. But the fool does not see that even then he cannot resemble the face of Nala, because this very act of killing a woman will cause fresh stains to appear on him." Thus at the time of Asvaghosha, Vaidika forms have disappeared from will, the study of ihe grammar of Panini has become popular, so that Asvaghosa deems it necessary to add illustrations to facilitare the study Popular tasio is changing and artificiality is replacing the natural poetry as seen in the writings of Kalidasa at least a century may be allowed to bring about these changes Hence if Asvaghosha lived late in the 1st century A D., Kalidasa may be placed at the latest, early in the 1st century BC I am surprised to find that Prof well places Asvagho. sha before Kalidasa. In the prelace to his edition of the Buddhacharita, referring to slokas 5-12- Raghu VII ho says "I can hardly doubt that Kalidasa's finished picture was suggested by the rough but vigorous outline in Asvaghosha...Ono verse certainly in Asvaghosha seems to me to have been directly taken and amplified by Kalidasa." Those who have followed me thus far will see the injus. tice of this chargo. The physical impossibility of the sugga ·22 ABHIJNANA-SAKUNTALAM stion did not strike Prof. Cowell, because he was labouring under the delusion of the now exploded 6th-century theory. The scholarship and erudition of the learned professor, however, demand an independent examination of the question. The description in Raghu runs thus- सास्त दानो काम ततपरागा मोj चामीकरजालवतम् । वभरित्य प मुन्दरोगा त्यमान्य कार्याणि विरतानि । ५ ।। पानाकमार्ग महमा ब्रजन्ता कयाचिनहटन वान्तमाला: । वन्ध सम्भावित एव तावत करेगा कई प च केशपाश: ।।६।। प्रमाधिकालम्वनमगणदमाक्षिप्य कापियागमव । उतमष्टलोनागांतगगबानाटलन काडा पदी ततान ।। ७ ।। विलोचन दास गामजनेन मम्भाव्य तचितामनेवा । स्थ व वातायनम नकर्ष यो शनाकामपग वहतो।।८।। नानान्तर पटरन्या प्रस्थान भन्नान वबमध नोवीम। नाभिप्रामाभागा प्रभाम्तेन सस्थावलम्बा वाम ॥१॥ प्रर्धा'चमा मत्वरम त्यताया पद पदे निमित गन्नन्तो । कम्या शुटामोट्र मना तदान महा मनामशेषा ॥ १० ॥ तामा मग्व गमग धगम यातासगा: मान्द्रय तहनामाम । विनोन्ननवभप गाना: महसव भरणा गमन ।। ११ ।। का गधव टिभिगम्त नागे न अगमविषयमगण। सथाहिये न्द्रय नगमा सनममा चार वटा । १२ । म्थान मा भतिभिः पगेन । बय माधमममा भोज्या । पर्गव नागयजमन्यथामो लभेत कान्त कधमानमख्यम। १३ ॥ . Asvaghosha has the following - मत कुमार: स्खल गडतौति सत्या स्त्रिय: प्रधनमान प्रतिम । दिया इम्यं मला'म मगमनम मान्न तामागुचाः । १४ । ता: बस कामोगुणवताच सपनप्रसाकुलबीचमार। साविबाबमा पार कतिपक्षमापि बताः परोयः ॥ १५॥ .

·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA 23 . - प्रासादसोपानतलप्रवाई काचौरव पुरन.स्वनं च । विमामयन्ती पचिमचमन्याचवंगाच ममातिपन्ताः ॥ १९ ।। कामाखदामान्तु वगंगनामा जामत्वराणामपि सोनमुकामाम् । गति गुरुत्वाय ग्रह बंशाला:यामेरथा: पौनफ्याधराश।। १७ ।। थोत्र ममर्थापि तु गन्तुमना गति निजगाह ययौ न तूपाम् । किया प्रगम्भामि निगूहमामा रहः यताति विभषणामि ।। १८।। परम्परामपौड़न पगितामा म मदं मजामितकमालानाम् । तामा सदा मम्बन गानो वातायन व प्रगमी वभव ।। १६ ।। वातायन म्यम्त विनि.मृतानि परम्परापा'मत कगालानि । स्त्रोगाबिजमखप जान हमाव पर जान ।। २० ॥ मता विमान्य तोकलाप: कौत हनीदघाटित वातायन:। सोमन समन्ताननगर वाम विय हमानाबमात्मभिः ।। २१ । मायमानामावशालमापदन्यान्य गगडावर सम्हला'न । मुखानि रन प्रमदानमान बहा के लापा इव १६जानाम् ।। २२ ।। नमन कमार lथ बोसमामा. 'स्त्रयो भर्गम गन्तकामा: । वोनमुखाय नमदोत्तमा नग भुर्गम गन्तुकामा: ॥ २३ ॥ हद च त राजमुत स्त्रियता जाज्वनामान पुषा पियश च । धन्याम्य भायीत शमरचन् गृहम नाभि खम्न मान्यभावान ॥२४॥ In the lists above Prof Cowell thinks sl. II of Kalidasa is directly taken froni sis. 19 and 20 of Asiaghosha, and the entire description in the former is suggested by that in the latter. I see, however very little in common in the two des cripticns except the fundamental idea that female rushed to have a look at the prince. The rush of females towards windows and terraces to witness marriage processions, is of overy day occurence to every city in India, and no Indian is in nood of this idea of a rush of females being put into his bead by another person. The details of the description will ·24 ABHIJNANA-SAKUNTALAM of course vary with the writer. In the above, we have only two points of details that are common...the idea that with the female faces crowding there, each window looked as if decorated with so many loiuses and the ramark made by the females We have to find out to whom these are due-to Asvaghosha or to Kalidasa. Before proceeding further, we note that all the slokas quoted above from the Raghuvamsam, along with a very large number of other slokas not quotej, occur in the Kumarasambhayam also with slight verbal changes where necessary to suit the context Besides, there are several others in the two poems, Kumar and Raghu, which embody the same ihought in different worils. When an author repeats in one book what he has written in another, it is a suro sixn that he is repeating his favourite ideas. On this consi. deration, the presumption is ihat Kalidasa is the author of these conimon ideas ; if he were not, he would not have paraded them in this fashon. The thief does not make a display of stolen goods. On the other hand, an examination of Asvaghosha's Buddhacharifa shou s that with all his mastery of the language the writer is poor in ideas. line ideas abound in his work it is true, but in almost every case I have been able to trace them to Valmıkı or Vya-a, or halıdasa, Asvaghosha is an expert in adapung other people's to serve his own purpose His discripton of ihe scene as quoted above is apparently a nice piece of poetry Bur it does not contain a single idea which Kalidasa has not expressed in his works. The difference is that the ideas are scattered in Kalidasa but focussed in Asvaghosha. Let me try to prove what I say: The 15th verse of Asvaghosha quoted above presents the picture of women with their jewellery misplaced taimfon) through eagerness, and with their progress hampered by ibo waist-chain which has slipped down.

·INTRODUCTION--THE AGE OF KALIDASA 25 Kalidasa describes the misplacing of jewellery in Kumara. 1. 4.-'acqfwqRGHI If &c.” The waist-chaitu slipping and hence interfering with motion is described in Kumara III. 35-'ant fuafica Art ga; aqtçlamula. The idea of haste expressed by this sloka of Asvaghosha does not seem to suit the occasion. Preparations for the prince's going out were going on for days as is obvious from verses 3, 4, 5. The time for the start was also fixed (see verse 6 ). Verses 10, 11, 12 show that the prince's chariot was moving very slowly (qa : 11790' FIE) with a view to give an opportunity to such of the citizens as wished to have a good look at him. The citizens too, males and femaaes came out of their houses and prostrated themselves before him. The fepositi of maleson waited upon their elders for permission to go up to the rools of the houses to witness the prince pass sl. 14). Up to this point, every thing was progressing leisurely. But all on a sudden people had to be roused from sleep; they had to dress dreamıly and jewellery got misplaced (sl 15) The prince did not pass at midnight and it is difficult to understand the sleep in high quarters. Asvaghosha's verse 16 says-So many females rushed to-gether that the tumult and clinking of anklets frightened the birds in the house. Exactly the same scene is given by Kalidasa, in Raghu XVI, 56- मा तोरसोपानपचासतारादयोऽनयपविहिमोभिः । gagi 1491 Tag der gernitat: Here, in Asvaghosha the roof and -caseisie, resounded with the noise of basty footsteps. Does not this imply people, running up the step. But in the previous verse the females described obliged to move slowly ( rondgelewa:), Verse 16 assumes not only groet are as ·26 ABHIJNANA-SAKUNTALAM . speed but a jostling crowd also (मनोनावेगाच समाधिपन्ताः )। There was no occasion for the crowd. It was not that every house was celebrating a marriage at the time to account for the presence of so many females. Kalidasa's sloka on the other hand describes the water of the inmates of the vast harem of prince ou in the river O and suits the occasion very well. (Asvaghosha-verse 17). The picture is that of females eager to run fast but unable to do so because of their heavy hips and breasts, This is just the picture we see in Kumara. I. II.- उह जयत्या लिपाणि भागान् मागे शिलीभूतहिमऽपि थव । न दीपिपयोधराा भिन्दन्ति मन्द गतिमश्चम ख्य: ।। (Asvaghosha, verse 18). Obscene; for an exact parallel, however, see Kumara, VIII. 87. This too of Asvaghosha is incongruous. She should not have thought of this at a time when she was so eager to see the prince. Besides, with the eye of all on the prince, there was none there to notice her. (Asvaghosha, verse 19) Crowd-Jingling of Jewellery- Tumult at the windows. This is almost a repetition of verse 16 and is fully met by the verse from Raghu XVI, 56. (Asvaghosha, verse 20). Crowd was so great that earrings came into contact. The face thrust out through the windows looked like so many lotuses attached to the houses. Compare Kalıdasa sl 11. above. (Asvaghosha, verse 21). The houses looked like so many heavenly cars, and the females like celestial nymphs in the car Kalidasa has a similar idea when he says in Raghu VI, 1. that the princos at the Svayamvara ceremony of Indu. mati, seated on stages, looked like so many gods seated on çolestiąl caſs- तव म मनोधवान सिंहासनजानुपचारमनस । important accurate permanen ·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA 27 . (Asvaghosha, Verse 22). Crowding at the windows-Ear rings in contact-Faces like so many lotuses bound into a bundle. Compare Kalidasa sl. 11 above. As I have already remarked the occasion was nct one on which every house was expected to be overcrowded. Hence verses 19 to 22 of Asvaghosha will take a lot of explaining. Moreover, if we remember that the females bad permission to get up the terraces (See verse. 14), the necessity for overcrowding the windows is not clear. Thus, though Asvaghosha's ideas considered singly, are fine ; they either do not suit the occasion, or clash with one another. His entire scene is a piece of patch-work poetry, rather clumsily done up with the seams clearly visible. The suspicion is unavoidable that the ideas are borro- Wed from Kalidasa in whose work they all occur ; but the context being different, their combination in Asvaghosba has produced a heterogeneous mass. (Asvaghosha, verse 23). All were so eagerly looking at the prince that the females appeared as if they wanted to go down and the males as if they wanted to go up. Just now I do not recollect where I have seen this in Kalidasa, though the idea seems to be a familiar ong. Howover cpo "agat fag #Tra Rag. XVI. sl. 25. (Asvaghosha, verse 24). Seeing the beauty of the prince the females exclaimed-"How lucky must be his wife." See Raghu 12 above. Also compare Kumara VII. 65 साने तो दुबरमतर्षमपया पेखण्याऽपि ताम् । या दासमपस बमेत नारी सा खान बता; विसतायवान् । Thaloontacript in Asvaghosha गमगीभिः बलु मामाभागनwith a chaste hont and bat from any other motiveris suspicious. It looks lina fing at Kumara, quoted aboyo, in which the romark does not indeed een .

·28 ABHIJNANA-SAKUNTALAM to be wholly innocent. Kalidasa too has altered the second half in Raghu so as to leave no room any longer to doubt the motive of the females. Had Asvaghosba's book bean before him to guide him as a model, as Prof. Cowell supposes it was, he would not have written या दामामध्यमा समेत in Kumara. This slip and the subsequent correction in Ragha seem to be in themselves proof positive that Kalidasa supplied the original which Asvaghosha copied. EVIDENCE OF THE MALAVIKAGNIMITRAM The concluding verse (1778140) of the Malavikagnimitram perhaps the first drama by our poet, has in the half stanza - "पाशस्यमभ्यधिगमान प्रति प्रानो सम्पयते न खम्बु गोपरि ना गमिव"। It differs in character from the Hage of all existing dramas those by the poet himself not excepted. The diffo. rence seems therefore to be intentional. The points of difference are :--- (1) It speaks of a particular king sofna, while other dramas refer to society in general. (1) It is not an afge at all. The language is- "Since the accession of Agnimitra no one can say that his prayer has not been granted," Con. pare this with the words of the Vikramorvasiya-'gang दुर्मालिसा भद्राणि पश्यतु। सर्व: कामामबापातु सर्व: सर्वव मन्दतु" The change is remarkable and cannot but strike the most casual reader. Add to this that the Malavikaganimitra speaks of Agni. Initra here in the present tense-gaan is the word used, not ongan-one gets what one asks for-is strong enough. But the poet is not satisfied, he puts it in a stronger form with the addition of two negatives-- #la'n BOR TI Even Dow he thinks a further strengthening is neccessary and adds the intensito word y Really tho whole thing looks like a challenge to the audionco to send up any of its memte ·INTRODUCTION-THE AGE OF KALIDASA 29 bers to say that such and such prayer of his was not gran" ted on such and such occasion. The language is obviously that of an ardent admirer of fifa 1 Well then we shall not be wrong perhaps to say that Kalidasa was the court-poet of ufufaa and lived at fafcat in the secoud century B. C. This explains the Bhita Medallion and shows the groundlessness of the suspicion of the Archaeological department. RECAPITULATION. I conclude with a summary of the results I have tried to establish (1) That the current theory which place Kalidasa in the fifth century A. D. is untenable ; (2) That from the Bhita-Mellion it ought to be obvious tbat Kalidasa lived before Christ; (3) That from the absence of artificiality in his style be appears to be older than the Girnar and Nasik inscriptions of the 2nd century A. D. This corroborates (2); (4) and (5). That from the history of certain words, Sanskrit seems to have been the spoken language of the learned at the time of Kalidasa. From the free use of Vedic forms in his writings the poet seems not to have been influenced by Panini's grammar and to belong to the post- Paninian period of traosition from Vedic to Sanskrit litenture which probably extended from 300 B. C. to 100 B. C. This is another confirmation of (2) ; (6) That from allusions to Buddhism and its patronage by royalty in the Sakuntalam, the poet seems to han Aourished soon after Asoka. This too points to the period 300 to 100 B. C. and confirms (2);

·30 ABHIJNANA-SAKUNTALAM were (7) That from consideration of style, taste &c. our poet seems to have been older than Asvaghosha, the Buddhist poet of the Ist century A. D. which again supports (2); (8) That the Malavikagnimitram seems plainly to indicate that Kalidasa was the court poet of king Agnimitra in the second century B. C. (9) N. B.-from the two slokas of Raghu VI. (e.g.- पथोरगाख्यस्य पुरस्य नाथ देवसरूपमेत्य । kaumfa fast hafa gaigrust मिजगाद भोज्याम् ॥ पाख्योऽयम सापिसलम्ब हारः कप तारतरागो हरिचन्दनन । qraifa walata 819. a afta: "), some modern critic remarks that in Kalidasa's days the capital of the Pandyas was a city called Uragapura. This Uragapura is Uraiyura in prakrit which as history says is the most ancient capital of the pandyas and Colas. Cola, Pandya, Kerala etc. are south Indian tribes. Chronicle also repeats that Pandyas in supreme ascendancy up to first century A. D. till they were overthrown by Karikala. And there are also reasons to believe that Kalidasa in his description of the Pandyas as lord of the south with their capital at Uragapura must have referred to their prosperous reign during 1st century B. C. ; for our poet does not mention Pallavas the supreme rulers of the south in the 5th century A. D. The following sloka of Raghu IV (c. g. 'fefa Heiga aut दचिवखारवेरपि। तस्यामेव रघो: पाख्याः प्रतापं न विहिर') also shows that the Pandyas alone were supreme rulers in Kalidasa's time. Again in the same sarga of Raghu we learn that the king drove Yavanas from Afganishthan. Now it is wellknown that there were no Yavanas there in the 4th or 5th centuries. It is only in the first century B. C. that we have Yavana-kingdom in the North west. All these also irrosi. tably point to the conclusion that Kalidasa flourished at . time before the beginning of the Christian era corroborates (2) above ·INTRODUCTION-THE LESSON HERE 31 2npil 11. AN ANALYSIS ESSONS OF THE SAKUNTALAM We have already remarked that the Sakuntalm is a protest of Brahmanism against Buddhism. It briefly touches the main points of popular Buddhism and places before the audience the Brahmana's opinion on them. It has nothing to do with the philosophy of Buddhism but concerns itself with its popular aspect. Thus the most important point for it to consider is the way in which Buddhism affects people's notion of the existence of God. Direct Perception (978) is the only sort of proof admitted as satisfactory by the Buddhist. But the existence of God is a matter for Inference (gara) As such it is not indisputable. Hence it is waste of time to discuss whether God exists or not. The question is bettei left out of consideration altogether. The poet's reply to this is that in the first place, there is unimpeachable Testimony (gr) for the existence of God; note the word alg: 1. e declare-in STAT: O'tgafafafa and In वेदान पुयमाएर कपुरुषम्। The witnesses had direct Perception (qu) of God. To us His existence is evident from the manifestations around us (c. f. graafweryfa: 992 to:; aftan of women fra:)! Besides, such of us as are steady in their votiqa are allowed the privilege of having direct Perception of Him (c. f. feru HTH: Ung:). Again, the discussion of this question is a necessity. It is of vital importance both to the Buddhist and the Brah- Re-birth (garaia) is admitted by the Buddhist too. This evil-ro-birth-can be avoided by the grace of God alone, who in the plenitude of His power, will sever the time of the devotee. Hence it is that the poet ends with the prayer "HaTTa me tudira: gaa'a'afura formar." mapas.

·32 ABHIJNANA SAKUNTALAM Let Nila-Lohita cause the cessation of my re-birth. The prayer is put in the causative form. He does not say "Lot re-birth cease. The poet next combats the belief-due undoubtedly to Buddhist teachings-that renunciation of the world (TFR) is, a necesssity to facilitate meditation (aget) I Without this the devotee will not merit the grace of God and escapo rebirth. Kalidasa lays it down that the house-holder (ore) who properly does his duty practises aquf every day thereby merits Divine favour. This sentiment he very aptly puts into the mouth of one who has himself renounced the world. Thus a diseiple of says of king- अधाकान्ता वसतिरम नाप्याश्रमे सर्व भोम्य रचायोमादयमपि तपः प्रत्यई सचिनोति । पखापि यो पृथति वशिमबारबहन्द बमौत: पुख्यः शब्दो म मिरिति महः केवल गणपूर्व: । Besides thus promoting the practice of penance, the DENTA secures blessings that are in themselves of no mean value. No lovely sight on earth is comparable to the sight of the son's face. In Act VII we read... - पालचादन्तम कुखाननिमित्तामरस्यक परमवीयवचःप्रात्तीन् । पराश्रयप्रयिमसनयात वान्ती धमाासदारजसा मलिनीभवन्ति । The thrill of pleasure from a son's touch is indescribable. Says दुष्यन- पनाम कस्यापि कुलाकर बस पृष्टस्य गाय सखसम बम । at fau'fai ginfo ao gott og TATT afau: 95: 11 Again Kalidasa continues, the man who renounces the world shifts for himself only. He has no thought for his forefathers. How selfish ! Look at the plight he leaves his ancators in: Thinking of his childlessness, Dushyanta oxclaim ·INTRODUCTION-THE LESSON HERE 33 vala pri aura fara afu ni que foragefa af alfa i wafafaqat margfex' tarziga'fqat: fosfart 11 Leave apart the consideration for the ancestors ; from selfish motives too one should think twice before renouncing the world. For instance what is to become of the ancestral wealth the would-be Sannyasin has to inherit. It goes to others who had never toiled for it. Dushyanta thus gives expression to this disquieting thought- पनपत्यः किल तपखौ। कर खल्वमपत्यता...एवं भो: समातिच्छ दमिरवमन्वना सबपुरुषावसाने सम्पदः परमुपतिष्ठने । ममाप्यन्त पुरुवंशत्रिय एष उत्तान्तः । Here the poet meets a possible rejoinder of the Buddhist viz : Let one beget a son and then take up Hate as prefer did. Hold ! says the poet. Have you thought of your dependants, the party whom it is your duty to maintain ? Appa. rently you have not. Considerations of self should come last to the Brahmana. Complete sacrifice of self should be the guiding principle of the Brabman's life. Learn to think of others. Rear your child, see that he is able to taka care of bimself and to succour distressed relatives, then go out by all means. Thus Kanya says to Sakuntala- यत्वा चिराय चतुरतमहोसपी दीप्यन्तिमप्रतिरक्ष' तमय निवेश । मा तदर्पितकुटनभरबान परिषसि पदं पुनरायमेऽचिन्॥ Lastly the Buddists deny the efficacy of sacrifice and describes them as due to the desire of wily Brahmanas to secure a source of livelihood to themselves at the expense of a credulous socioty. Against this the poet place the testi. mony of no less a personage than the the father of Indra who thus speaks of the utility of sacrifices my frien: Riwafe: une affet: afa': Rei अवयवपरिपत्ताधमनोऽनाबाममोपावासापनीयः ।

·34 ABHIJNANA SHAKUNTALAM As to the cupidity of the Brahmanas, Dushyanta himself declares that'he gets more from the ascetics than from the classes- यदुनिष्ठति वर्ष भ्यो मृपाण क्षयि सहनम् । तपःषड भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हिन: ।। Brahmanas, as a class instead of deserving contempt as the denunciation of the Buddhists imply, deserve the highest respect. Expression of this sentiment occurs frequently n the Sakuntalam. सरखती शुतिमहतां महीयताम् is only one instance out of dozens. Disrespect towards a Barhmana, intentional or unintentional, leads to awful consequences as is seen from the sufferings of Sakuntala through the curse of Durvasas. These are some of the teachings of the Sakuntalam in its capactty as an antidote to Buddhism. I purposely pass over illustrations of the law of **7 and other things it has in common with Buddhism. The lessons are worked into the boay of the text not merely without the obtrusiveness of a sermon, but with the highest dramatic skill that leaves lasting impressions with the reader though he is all along not even aware of their presence there. V THE CHARACTERS (a) Dushyanta-Dushyanta is the principal male character in the dramaIn him the poet gives us the Brahmanical ideal of a man and a king, He is a model both physically and morally. His physique is impressive. The ascetics exclaim on seeing him- नेतशिव यदयसषिश्यामसीमा परिवीम् । Tweet marafigatunyeafa il His charioter compares him to Siva himself- ·INTRODUCTION-THE CHARACTERS 35 कासारे ददचस्त्वयि चाधिन्यकासके। मृगानुसारिण साचात पण्यामोव पिनाकिनम। Even the gods look at him with wonders. Aditi says of his stature-सम्भावनौयानुभावा पस्य पाकतिः । His body is capable of bearing great physical strain- रविकिरणसहिन केशल शरभित्रम्। With all this he is of an uncommonly attractive appearance (c. f. "मरगम्भौराकृतिः", "पहो दीप सिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य वपुषः", "एवसुतसुकोऽपि प्रियदर्शनो देवः", "स्वाम खस्तु प्रत्यादेशविमानितापि पम्य की शकुन्तला काम्यति" &e.) Perfect mastery of the weapons of war is of course one of his accomplishments. He is a delightful conversationist too c. f. "चतुर प्रियच पालपन् प्रभाववानिव लचासे")। Besides, he is a keen observer ('c. f. "नोवारा प्रकगर्भ कोटरमुमधष्टास्तरूपामध:" &c. "यदालोके सूत्र ब्रजति सहसा तहिपुलताम्" &c 'शंखानामवरौहतीव खिरा- 379 erat afzan" &c), an appreciative lover of nature (c. 1.- कार्यामकसलोनस मिथ ना सातोवहा मालिनी पादास्तामभितो निषय पहरिया गोगगुरो. पावनाः । शाखालम्बितबल्कखख तरोनिर्मातुमिच्छाम्यघः एक कामगख वामनय कल.यमाना समोम ।।" &c.) and also an ardent admirer of the sublime (c. f. gjetrafora o अनिचिता सत्कल पाचे वर्म &e.). He has thus the makings of a first class painter and practises that art with great success (c. f. "एषा राजनि पुषता जान सखो मेघयतो बत्ती रति")। Dushyanta's moral side is not less developed. Always ready to succour the distressed (c. f. 'चात्तंबाबाय शस्त्रम्"ac. "चाना भयमपनमात्तधन्वा" &c.), he takes special delight in removing hindrance to the rites of the virtuous (c. f. तो पवियाविषः सता रचितरि त्वबि" &c. "किताबहातिवासपोड़तपसा पिसपो दूषितम्" &c). A warm friend he does not hesitate even to rist his life in furthering the cause of his friend. Compare - ·36 ABHIJNANA-SAKUNTALAM मुखपरस्य रकमयः छत विदिवमुरतदानकण्टकम् । तव पररघुनानतपर्वभिः पुरुषसरिष पुरा नखः ।। He is a loving and considerate husband and an affectionate father. Practice of virtue and constant thinking of virtuous acts have banished dishonest ideas from his mind. So much so that not only does his mind not incline to what is not virtuous, but he can know with certainty that whicbover way his mind inclines that must be the right course. He has reached that stage towards perfection when likes and dislikes regulate the moral code (c. f. पसंचय चवपरियामा पदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः" cte. "काम प्रत्यादिष्टो मरामि न परियई मुनख क्याम्। वक्षवत्त द्यमान प्रत्याययतीव मा हृदयम् ।।" His regard for the Bromanas is unbounded. Such is Dushyanta as a man and Kalidasa's ideal of a man. As a king, Dushyanta does not brook the existence of a rival ruler (c. f. "-उदधिश्यामसोमा धरिवीमेक: छतमा नगरपरिधाएवार: Tafad etc.). He is upright, always guarding the good against the aggressions of the wicked (c. f. "मियमयसि विमार्गमखिता. पात्तदष: प्रथमयसि विवाद कम्न्पसे रक्षणाय" etc). He considers his kingdom as a vast household of which he is the bead; the subjects are the members. Compare- "प्रनाः प्रजा: स्वा वतन्त्रयित्वा निषेवते बान्तममा विधिशाम् । स्थानि सन्चार्य रविप्रतप्तः पोत दिवा स्थानमिव दिपेन्द्रः।" "येन येन वियुज्यन्त प्रमा: जिगधन बन्ध मा । स स पापाहतासा दुष्यन्त इति पुष्यताम् ।।" He personally supervises the daily administration of justice in his capital and does not leave it wholly to the ministers (c. f. "वैववतो, मापनादमात्य मायपियून हि चिरप्रयोपान सावितमाभिधर्मासनमध्वासितम् । यत् प्रत्यवेचित पोरकायामायतन पबमा- रोमदीयतामिति"ctc). There is evidence to show. that he arra. aged tours to check the work of his representatives in the provinces. Thus when asked by varder to explain his prose- :

·INTRODUCTION-THE CHARACTERS 37 ace at the hermitage, that plea of a tour is offered and taken as a perfectly natural explanation (c. fi "9: sta i धर्माधिकारी नियुक्तः सोडामविघ्नक्रियोपलभाय धमारसिदमायाम: cte.). Hence everything goes right under bis rule (c. f. 'n Afroameista qu Hoa" etc.). He firmly believes that the wicked do not exist in his kingdom and is shocked to hear his friend A1491 overpowered by some wicked person. His power was almost unbounded and was answerablo to no one on earth, except his conscience, for what he did. in these circumstances the conscience must be well-digh superhuman to keep its possessor in the path of virtue regardless of temptations. The poet has given two instances that appeal to two of the least resistible among the baser instincts of the human mind; and on each occasion his hero has come out with untarnished glory. A millionaire dies childless; minister decides that his entire property reverts to the state, and reports accordingly, Dushyanta reverses the decision and directs that enquiries be made about the truth of a certain vague rumour that one of the wives of the millionaire was with child Any modern court would laugh at Dushyanta and leave it to the child in the womb to come out and fight it with the state 1* A lady of distinguished parentage, nobler than of the king himself, of fresh youth and unparalleled beauty, is brought before him by relatives as his wedded wife. He however does not remember having married her. But her beauty deeply impresses him. Compare- पदम पनतमेव मारवाति प्रथमपरियोत मातिबन्। बमर पबिभात कुदमनतवार नबनु सपाद मोम आतुम । The lady herself declares the marriage, Her kinsmen, including among them a venerablo sage bear witness to the Adopted by Prof. Gajendragadkr, (P. 264. Notes.)

·38 ABHIJNANA-SAKUNTALAM marriage. In fact, there is absolutely no room for scandal in admitting her as wife. Yet the king disowns her because his conscience does not say she is his wife. The strength of character astounds the simple Warder who exclaims 401 TA'afaat Ha::..#157: faqara". When the lady is about to be thrust upon him by her relatives, the king proudly declares "भोः किमवभवतीं विप्रलभस। कुमूदान्ये व शशाक: सविता बोधयति परशान्येव । afqat f qahra99 Fat afm: u This is family-pride which makes him believe that a descendant of ga is incapable of even thinking of vice (c. f. "वयसन परिहार्य बस्तुनि पौरवाणा ममः प्रवक्त", "विनिपात: पौरव: प्राप्यते 19 7 JAN" etc.) (b) Kanva-Kanva is to a certain extent the complementary of Dushyanta. Filial love is only partly illustrated by the latter. Dushyanta's affection for Sarvadamana may be due to the absence of male issue to perpetuate his race. Kanva's tenderness towards Sakuntala, is however, is as genuine as it is remarkable; because he is merely her fosterfather and not the true father. As a sage, Kanva had prevision of what was going to happen to Sakuntala (c. f, a9:241919924 gaat aahan:—98: 09 AA AAA 37 gra:"etc.). Possibly this depeened his emotion at the time of her departure, “He is greatly moved when be says "gage nagat at okunutral"# The single word gaat speaks volumes. His affectionate nature stands fully revealed in the words "शममेष्यति मम् योग: कर्थन वा खया रचितपूर्वम् । Uzmuift fue arcfe fremga: 11" fue qu: 8 etc. and pronunt bere tax tho actor's skill to the utmo and justify the words afagaarestadt 97; etc.

·INTRODUCTION-THE CHARACTERS 39 Yet Kanva is not affected like an ordinary house-holder. He feels it like a sage. While he feels it, he analyses the feeling. Thus he notes that his heart throat ond the senses are not what they were. This surprises bim. He marks the changes and traces them to their origin. Thus- यास्यत्यय शकुन्तलति उदय संस्पृष्ट मतकडया कन्छः सम्भितवाचाहतिकस्नुषचिन्तामई दर्शनम् । कव्य मम तावदीशमहो वहादरपोकम: पोयन्त गहिर: कथं नु तमयाविच्छ ददुःखं नवः । This introspection while the emotion is in progress, marks the sage. This sage is a perfect master of wordly affairs (c. f. बनौक. मोऽपि जोकिकमा क्यम etc.). His advice to Sakuntala and message to Dushyanta are gems of wordly wisdom. Compare- पअषख गुरुन् कुरु प्रियसखौतिं सवीजने भविप्रतापि रोषयतया मा म प्रतीप गमः । म यिष्ठ भव दक्षिण परिजने भोगेष्वनुनसकिनी यान्ताव गहिणीपदं युवतयौ वामाः कुलस्वाधयः । and पखान साधु विचिन्ता सयमधनानुच: कुखशात्मनः त्वय्य स्था: कमप्य वान्धवद्धता समातिस ताम्। सामानापतिपत्तिपूर्व कमिय दारे खा त्वया भाग्यावतमय पर न खलु वा बभूवन्धुभिः ।। The study of the play of human feeling too is not neglec. ted by him (c.अभिवयवयोग: चार्ज खिता सोपदे मिनिस प्रक्रियामा। बनपिरान मागोवा ·ABHIJNANA-SAKUNTALAM He condemns the apathy of ordinary pooplo towards a femals obild. A daughter is to bim a trust property; as trust property has to be looked after with greater caro than one's own property, 80 a daughter has to be treated with greater tenderness than a son until she is united to a suitable busband. Comparo- पर्थो हि कनया परकीय एव तामा सपथ परियरितः । भातो ममाय विशद: प्रकाम प्रत्यपि तमयास रवानरामा ।।। (0) Madbavya-Madbavya is the jester, but he does not jest. Ho is not introduced with a view to illustrate any parti. onlar moral principle. A cripple and an idiot, be does very little work bimself, bat furpisbes others with opportunity to do their work. For instance, when the king is in a fix and finds be bas to disobey eitbor, bis motber or the ascetics, Madbavya acts as bis deputy and indirectly belps the king in tbe pursuit of bis love. When told by the king that the sam kuntala-affair, was joke (c. f. gitgiganwa @ araign Rwat T:) be believes it, acts according to this belief, and thus indirectly becomes a material belper in the development of tbe plit. Again, when sent to soothe Hamsa padika, tbroogh sbeer idiocy he suffers himself to be seized by her and detained wbilo Sakuntala 18 broagot iu by ber relative and dis owned by the king. The would not bave been if Madbavya wero present before the kiog at the time. The fool knew that there was the risk of detention. Yet be was taken (cf. itp aut qr. Digi: fuu & 18Ana "parsa alatie Tiecial # Ae: &c.) Yet again at the apprcacb of Vasumati it is Madbavya wbo rods away with the protrait of sakoptala and gives Matali an opportunity to 100se tbe king form bis letbargy. (d) Barngaraya-Sarangariva is the foremost of Bodva's lisciples. Ho loads the party escorting Sakuntala. Kadva bus ponfidence in him bo dolivors his message to Barngaraya.

·This young awphrpite that to meetle is the highost being on the earth, and how wpromo abhorrodon for every thing non-asootio(cापीद सपरिपितविपिन मनसा बनाती मतवापरीत कमिय). The respect whiob others show to the ascetio is naturally bis das from every good man (o. f. 2x महाबाचव, काममतदभिनन्दनीय सवापि क्यमब मध्यस्खा: eto). Owing to this exalted notion of the superiority of his own order, he brooks do contradiction, not even from the lord of the earth. Nay, he does not besitate to hint that if he were Kaava, he would have made the king feel the power of ascetioism the momont he came to know of his wedding. Compare- प्रतामिम मनुमनामामः सता त्वया नाम मूमिदिमामाः । सः प्रतिबाध्यता समर्च पादौडतो दसारिवासि यम ।। He gives vent to bis contempt of kings and courts whilo saying-1 भवदभिरषरोत्तरम । पानमनः माग्यमधिषितो घसखाप्रमार बम बनख । परातिसम्धाममचौबी बिवित सन्तु किलाबाचः ।। Thuy with all bis learning and ascelioism be proves a bad pesce-maker. (6) Saradvats-Saradvata's position among the disciples of Kanya is second only to that of Sarngarava. Ho is of an ontiroly different disposition. He has no contempt for tho people, be pities them. Compare- पचलमिवातः इचिरधिभिवप्रारसम्मम् । पानिय विनमिझ मुशर्माजनमामि।" Cool and self.possessod, bo is praotical and to the point. Whon Sarngarana works himself up to a white bont, Banduta o onoo pats s stop to the quarral by tbe most relevant suggestion, posibless the time (at मारविरम स्वनिदानीम् । पाच वाचाहि समय रोषवामप्रसमातिष) Again when Sarnganns soond time joins horae with this ·42 ABHIJNANA-SAKUNTALAM . king, Saradvata with great decision of character comes to the rescue saying-शारव किमुत्तरेण । पनुष्ठितो गुरुनियोगः। प्रतिनिवमिहे व्यम्। ( राजन प्रति ) तदेषा भवत: पबौ त्यज व मां गहाण वा । उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी ।। गौतमी गच्चायत:"| The lead is here wrested from Sarngarava's hands and it is Saradvata that practically leads the party in its homeward march. (f) Sakuntala-Sakuntala is the poet's ideal of a woman. Her beauty is incomparable (c. f. 'मानुषीषु कथं वा स्वादस्य रूपस्य सम्भव:"etc. "चिव निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा रूपोचयन ममसा विधिमा लता नु" etc.). But perfect beauty, as we have seen in the case of Dushyanta, has its physical as well as the mental side. Hence all the distinctive traits of the female mind are illustrated in Sakuntala. Her timidity gives the king an opportunity to introduce himself (c. f. अवसरोऽयमात्मानं दर्शयितम efc ). She is affectionate even to the infericr creation. The trees and shrubs of the hermitage are brothers and sisters to her; c. f. "अस्ति में सोदरखं होऽपि एनेषु" "पातु म प्रथम व्यवस्यति नलं युभाखपौतेषुया नादत्त प्रियमन्डनापि भवतां सदन या पनवम् । अद्य व: कुसमप्रसूतिसमये यस्या भवत्यु तसवः से ययाति शकुम्मना पतिगई सबरगुजायताम् ॥" She is a tender and expert nurse. Compare- "यस्य त्वया विरोपपमि गुदीना तवं माषिचत मुरी कुसूचिपिई । सामावष्टिपरिवतको महाति सोम पुबहतक: पदों सग।" "पचिरप्रसूतया ममनमा बिमा बिर्षित एवं" etc. She cannot leave the hormitage without bidding farowell to the creeper wri Sbe woops whon parting with the little fawa, Hor gerness to most bor basband still leaves He ·INTRODUOTION--THE CHARACTERS 43 room for an overpowering apxiey for the poor doe that is nearing the period of delivery. So liberally endowed with the womanly virtues, she is unconscious of her merit (e. f. "अयि पात्मगुणावमानिनि" etc.), of her filial love, it is enough to say that sbe makes even Banya exclaim- "गममेष्यति मम शोक: कथनु वतम त्वया रचितपूर्वम् । उटजारि विट नीवारवलि विलोकयतः ।। As wife, Sakuntala seems to bave resolved to live ap to the ideal held before by Kanva. We have no occasion to judge her in relation to ber elders, co-wives, and attendants. But us regards her husband, the celebrated line the fagmalfa रोषणतया मा म प्रतीप गम:+has never been since uttered before a more willing and capable pupil. In tbe face of the grapest insult, when she was apparently most meanly fagna, she could not use a word harsher than अनार्य towards her husband. When the fatal decision was announced, she only said 'भगवति वमन्धरं देहि मे विवरम'and blamed rot her husband, the anthor of her misery, but her destiny (o.f. “सा मिन्दन्तो स्वानि भाग्यानि वाला बाइतक्षेप कन्दितुम प्रहना" etc) like another model woman, Sita, who- "म चावदभरवर्षमा निराकरितोजिनाहतेऽपि । पास्मानभव स्थिरदुःखभाज पुन:पुनदंपतिम निनिन्द ।।" Both observe susterities after being discarded-Sakuntals like a poor mortal "वसनेपरिधुसर बसाना नियमचाममुखी कृतंकवेगिः" but Sita with the divine resolve- "साई तपः सूय निविष्टि प्रसूतचरितु यति। भयो यथा मजनमान्तर ऽपि त्वमेव भत्तान वियोमः॥" (8) Anasuya-Anusuya and Priyamveda are about the same age as Sakuntala and almost as beautiful (o.f. " Ayat- मामा दमम" etc. "समायोमरसतीभवतीना माईम"oto. वसमतपणे ·ABHIJNANA-SAKUNTALAM Festa quitar:" eto). Mentally too the three resemble one another with just a shade of difference. Priyamvada is the most sprightly, the most quick-witted of the three. Anasuya is the most reserved and the least shy and timid. Honce we find that on the sudden appearance of the king, Anasuya is the first to recover self-possession. She receives the king and arranges for the rites of hospitality. * Priyamvada is more confiding. Anasuya more suspicious or rather circumspect. One is sanguine, the other apprebengive. Priyamvada thinks more of the present, Anasaya more of the fatore. Hence Apabaya is provident ( o. f. cafafaat Tarat farfotat aan & Tafea" etc.). Wbile Priyamvada is busy expressing her satisfaction at the anion of Dushyanta and Sakuntala, Adanaya is negotiating with the king for the future happiness of her friend (c. f. "age axTEHT 179: 7979 यथा पाक्योः प्रियसखी पन्ध जनशौचनौया मसति तथा निर्वाश्य" etc.); while Anasuya is apprehensive (c. f. "fu've gufa aqua'a fafun.. मित मेहदव तथापि एतावचिन्तनीयम्" eto. 'पद्य सरजर्षि:...मगर प्रविन... raadi va ucfa a Tar" eto.), Priyamvada is confident (o.f. "freeT 19 I TOTEU Stafafuatan goffatt nafa"eto.). Priyam. vada cares more for sentiment (c. f. "Ta ei # ay 7 or fagfaggaa xfa" etc.). Anasuya is more practical (o, f. "gura un afaqtertai fa qua: FV: 1 तं यदि देवमेव सम्पादयति मनु wheret maret Tun;" eto). In this rospoot the friends compare well with the disciples मारव and भारात । By virtue of her self-possession Anasuya is more capable of soting at emergencies. We have an instanoe when Dar. Vasas bas pronounced his ourso. Priyamyada is stunned and commonoos blaming destiny but Anasaya 8008 the valuo of time and at once bonds off Priyamyada to paoity the age (0.f. " ri: a fun'ina" oto.) Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·INTRODUOTION-THE OHARAOTERS 46 Both are devotedly attaobod to Sakuntala. But owing to the difference of temperament, Priyamyada is anxious that Sakuntala may for the prosent be able to boar ber grief easily (o. f. "genfea feat ***071# gai" eto,) while Anasaya does not think of the present grief at all, but is busy thinking of meads to remove the fartber accession of grief in the fatore (c. f. "afea: Harta e faqata:" eto ). Indeed Anasaya notices very little of the present. She does not observe with the solicitude of Priyamyada bow Sakuntala is suffering or Dushyanta is getting emaciated. When Sakpotala says refering to the present "quatt' afi", Adasdy& replies pointing to the future "gia forrag: #444: orgafa" To Sakuntala, therefore Priyamyada is the more immedi. ately helpful of the two friends. Consequently she thinks more of her. She refers to her friends saying "f92 TRITA-st: ger:" Dot "GUITARI:"! But precisely for the same reason Kanya bas less confidence in Priyamvada and more in Ada- 8nya. When the friends weep, be addresses Adasnya iguoring Priyamvada (o f. "अनुस्ये पख' रदित्वा मनु मवतीमााम व खिरोकाया a' eto). Ho gives the same prominence to Adasnya wbon calling the friends back to the bermitage after Sakoptela's departare (o. f. "ogga qaant at 8 elftati fara, मोकमनुमकत माम etc). (b) Vasomati- Vastmati plays almost no part in the drame except that cwicg to her, Madhavya falls in the bands of Matali. However, the poet proaches throogb hor a valuable lossop to good wives (o. f. "*197'n netaily #firefa”). (i) Sanomati-Sanomati is introduced to remove the 80sponse of the audience. Sanskrit dramatists avoid a tragio ond. The Fifth act closes almost tragically with the disappearance of Sakuntata ( c. f. "enfadat afarrana"). In the Sixth Adoptod by Prof. Gajondragadhar.

·46 ABHIJNANA SAKUNTALAM Aot Sanomati informs the audience that Sakuntala is alive, and is still devoted to Dushyanta (c.f. "ena al afa") that an heir is born to Dushyanta and the continuity of his race is assured (c. f."मति खलु दौपे व्यवधामदोषेणायमन्धकारदोषमनुभवति" etc.), and lastly that Dushyanta will soon be reunited with Sakuntala (c. f. "ear va agggie qui sera faqat' affaafrontfa" etc.). Sanomati thus soothes the anxeity of the listeners and prepares them for the Seventh Act. III. THE SOURCE OF THE STORY ( Containing substance of the drama ) fa) THE MAHABHARATAM. The story of Sakuntala occurs in the Mahabharatam. King Dushyanta, aescendant of Para, going out on a hunting excursion, reaches the hermitage of Kanya at a time when the sage is out in quest of fruits. His daughter, Sakuntala receives the king. Questioned by the king sbe tells him the story of her birth. The king proposes marriage under the Gandbarva system. Sakuntala agrees on condition that the issue of the marriage becomes king after Dushyanta ; the king tben leaves before Kanva's return promising soon to remove Sakuntala to bis capital. Kadva on bis return learns every thing through his power of asceticism and approves of the marriage. · In the meantime Dusbyanta forgets the marriage, Sakun. tala is delivered of a boy in the hermitage. The child develops supernatural stature and strength and even when only six years' old overcomes wild animal by his prowess. He is therefore named Sarvadamana. When the boy was still & child Kanpa sent bim with Sakuntala to king Dashyapta at' Hastinapura, Sakuntala roo minds the king of his promise. The king instantly remembers all bai pretende ignorable. Sakuntala resents the treatment - ·INTRODUCTION-THE SOURCE 47 and as she starts to go baek to the hermitage,a celestial mog. songer in the air confirms her story. The king draws the atta ention of all present to the voice and accepts Sakuntala with her obild explaining to her that he rememberd everything the moment he saw her but was hesitating &s to how people would take the story without confirmation. Kalidasa bas modified the story materially. Thus in the drama, at the time of Dashyanta's visit Kanya is absent from the hermitage not in quest of fruits as the Mababharata has it, but on a pilgrimage (which keeps him away for daysa fact of vital importance to the story) to mitigate the severity of an impending calamity to Sakuntala ( c. f. "&gter: gfar xafuga" etc.). This prepares as for anther modification the curse of Daryasas which is the calamity Kanya has in view. Next, telling herself the story of her birth--the sort of brith she had-may not be incongruons in the case of & 21981 to whom the world is an illusion. Bat Kalidasa wants a model ग हस्थकन्या । He sees the breach of decoram it implies and creates 929 to relate the story. Also with a view to bring the romantic element into prominence he has the scene of watering the shrubs. * The meeting of the hero andthe heroine and her proposal of marriage in the Mahabharata is rather abrupt. The post finds it necessary therefore to make the king stay for a short time in the hermitage before making the proposal. Honce he introduces Acts II and III wbich offer him soveral oppor. tunities to dilate upon the face of bis heroino. Again As & model , re it is not proper for Sakuntala herself to work out plans to meet Dushyanta. Nor is it pro. dent to place the whole burden of it upon one friend only The other friend frame is thus . necessity. Also to * Next...skrabe. Adopted by Prof. Gajendragidhur.

·48 ABEIJNANA SAKUNTALAM sift the pros and cons carefuly, to soratinise thoroughly tho dark side and the bright side of the question, it is necessary that the two friends should be of a different turn of mind so as to discuss matters together from different points of view. The Sakuntala of the Mababharata is a thorough Argeti Marriage to her is a mere question of daty (ur' ) leaving no scope for feeling. Hence there is nothing improper in her diotating at the time of marriage the condition about the 80- ccession of her child. Kalidasa's Sakuntala can not do it. The poet however makes his hero obildless and absolutely mad brooding over his childlessness. Thus Sarpadamada's sucoession to the throne is assured, the only question is bow be is to be restored to bis father. The Mahabharata does not explain why Dushyanta forgets his marriage. This is a vital point. In explanation the poot introduces Durvasas who curses Sakantala. At the entroa. ties of Priyamvada the sage declares tbat tbe oorso will co880 at the sight of some token of recognition. The poet provides for this token by making Dushyanta leave his signet-ring with Sakuntala at the time of his departure from the hermitage. In the Mababbarata, Kapya wants more than oino years before ho makes op bis mind to send Sakuntala to Hastidepara. As & sage, be alone know why he waited so long. Ordi- Dary people are apt to suppose tbat he was indifferent to the welfare of bis daughter. Kalidasa's Kanva soods ont Sakoptala the very day be learns of her marriage. The basto be explains Bayingcut ft war acolo pe M40 GR arcefra: 1 na hata: funt: qurarafa'none *2177T The Sakuntala of the Mahabharata is high-spiritod aadhi Bbo boa no hesitation in introducing herself to the king in the iadiendo had pd porsonally demanding the legitimate righto ·INTRODUOTION-THE SOUBOE 49 . on bobalf of her boy. She wins bor cause by her courage, of course she was greatly belped by the fact that Dushyanta was only feigning forgetfulness. Kalidasa's Sakuntala on the otbor band was standing be. fore a king who was hopelessly out of his mind at the time owing to the corse of Durya8as. To add to her confusion sbo discovered that the signet-ring was missing By this means the poet provides for her disowning and removal by Monaka, and arranges for the beautiful scene of restoration in Act VII. Tbus except tbe barest catlides of the story ( viz. the king's visit to the hermitage. marriage of Sakuntala in Kanva's abgedoe, forgetting the marriage and Kanva's sending of Sakontala ) everything in the drama is Kalidasa's own.* (N. B.-The significance thas of Darvasas's corse to explain Dushyanta's forgetfulness of marriage is to continue the story for restoration in Act VII and to prepare and to pariſy Sakuntala so as to surpass all the ladies of the harom. See para above also ). (b) THE PADMAPURANAM. The 8!ory of Sakuntala occurs in the Padmaporadam alao. The Parada 88 it is now is Vaisbrava in its tosobings and contains the legend of Radba wbo occapies a very important place in modern Vaishnavism. It is bowever worthy of noto tbat the name of Radha does not appear in 800b well-known and professedly Vaisbdave works as the Harivamsa, the Visboaparada and the Bhagavat. The persent Padmapanana most therefore be later then these works. Now the prosent Bhagavata is believed to date from the 12th entory A. D. Hodos tbe present Padmaporada coming so late as tbe 13th contory Daturally profors to give the story of Sakuntala after Kalidase. Again from the storp asootisism of Sakuntalam as she is deveribod in the Mababharata we may goose what the ideal of • Thas sto-Adopted by Prof. Gajendragndhai.

·50 ABHIJNANA SAKUNTALAM an ascetic life was at the time of Vyasa. In Kalidasa's drama the ideal has changed. Asceticion has lost much of its sternness and indifference, and has become a compromise between its old self and elevated 'EI The austere author of the ori. ginal Paranas would not have stooped to paint the picture of asceticism we see in the Sakuntalam. The present Padmapurana with respect to this portion, is thus indebted to the dramatist and not be to the Parana. IV, The ( Religious ) creed of Kalidasa It will not be out of place to dilate in a detailed mapper about the religions creed of Kalidasa as distinguished from that stout Vaishnavism of Bhavabbuti and Bbasa discussed in our editions of Uttaracharita and Swapnanataka or Pratimąnataka. Every individaxl has a religion of his own and Kalidasa also 88 an individual specially as a staunch sapporter of Brahmapical hierarchy and agitay bad a religion of his own; from a deep study of bis works let us now consider the characteristic religion the poet entertained in his mind-the religious sect to which he belonged i e. determination fo the God whom he worshipped and at whose devotional grace he rose to such an eminence and poured forth such melodions muse, Up to this time all critics bave maintainted and will maintain that Kalidasa was an out and out Saiva. Mrs. Manning with reference to the Vikramorvasiya writes-"The drama commences with what is called a Prelude. The Manager enters and pronounces an address or benediction which like Kalidasa's other preludes indicates that the author belongs to that modification of the Hindu-faith in wbicb tbe abstract doigm of the Vendanta is qualified by identifying the Supreme invisible and inappreciable spirit with a delusive form which was the person of Radra or Siva."(Oomp-"qapfeffa fue farem &c. in K. VII 44 eto ). We shall now examine the view that "Kalidasa vraging trne voters of Siya.'

·INTRODUCTION-ORBED OF KALIDASA a In the first place we see that the poet opods all bis dramas with a salutation of Siya Tbose benedictory verses give anmistakable signs of bis Saivaism. But may it not be arged, that as Kalidasa was to depict scenes of true love to his readers, he thought it worth while to worship Mabadevs the trae type of ideal love (see Kamar. I sl. 53 and 54), and that the drama may be completed unobstructed. Again as people worship Ganesha to dispel obstacles, gan to get rid of diseases, so men worsbıp Siva to acquire knowledge. The apanishads say "19' ga'fazar:"Then perhaps the poet worsbipped Siva to add to his treasure-house of knowledge. But close thinking will show that Kalidasa 88 a Saiva only bad worsbipped bis ideal god Siva Every poet begins bis work by a true worsbip of his Istadeva' and worshipping one's own 'Ista-deva' 18 peremptory in the sastras. Just as the Vaishnava Bhattanarayan opened his Vodisambhara belaading bis Istadeva Vishna, so also Kalviasa opened his drama worshipping Siva, his Istadeva Though a saiva he was above Darrow bectarianism; see Knm VII. Kalidasa at the very beginning of bis Ragbo writes—' ar- था विवसम्य तो वागर्थप्रतिपत्तये। जगत: पित्तरी वन्द पाव तोपरम रौ' । From this we should not conclude that be worsbipped Siva to attain to words and their meanings only. Kalidasa was to write a great poom and during his progress be should not be in want of words for this very cause he saluted his 'Ista-dave' to bave his wish. This as said above is the proper sastrio rulo and Bhavabbati too paid respect to it when we find bim compose bis work with a devotion to bis Istadava. Agaia Kalidasa makes Rodra the highest God of Vedanta; the Vikramorvasiya says-वेदान यमाहरकपुरुष बाप्पस्थितंरोदसी- wbile on the other hand Mabadova himself says in bis Mabao nirvana Tantra that he worships the eternal Brahman, the God of apanishad or Vedanta which is nothing but consci- ·590 ABHIJNANA-SAKUNTALAM ousness. Thus still as Kalidasa makes Biva the great God of Vedanta, there can be no tingo of doubt that he was a Saiva. The Vikramoryasiya further says cbat Siva is to be sought by those who are desirous of salvation-'चन्तय समुचम- नियमितप्राणादिभिर ग्यते' The two lines of the Sakuntalam 'ममापि च चपयत नीललोहितः पुनर्भवं परिगतकिरातमभूः" give strong proof that Kalidase was desirous of salvation. From these two premises again we come to the conclusion that Kalidasa is one who besought Siva-and we have a perfect syllogism in Darii, The side bint of this view of bis is also bordo out in bis Malavikaguimitra where he says "एकमयास्थितोऽपि प्रपतवा फी"। Kalidasa in bis Sakuntala and Malavikagoimitra writes thus-“प्रत्यचामिः अपनसनुमिरवतपसामिरशभिरौशः," "न्यपनयत सवसामसों इत्तिमोशः। And by Isa be cannot but mean the great God Siva, for Vikramorvasi and Kumar say :- “यमिनीवर पत्थमन्यविषयः शब्दो यचाचांचर:- "तामगौरवभेदम मुनीशपद बर: "ईगो हि जगत: पिता"-K. VI. Harivamsa also says Siva as Iss "यबादौथो महतामीरां भवानाय! प्रोसिदः प्रायद। तखादि त्वामील प्राइरौयं सतो विस: सर्वशास्वार्थविज्ञाः ॥" In fact the eight Prakitis of Krishda is made the sole property of Siva by Kalidasa, 80 great was Siva to him. ( For the 8 Prakrits of Krishna gee Gita-भूमिरापोऽनलो वायुः स्वं ममो बुडिरव च । पहार तोय मित्रा प्रशसिररथा")। "पापच्छस प्रियससममामालिड ग्य पैलम । वन: पुसी रघुपतिपटरस्ति में खलास -" In this verse of the Meghaduta, Kalidasa says tbat Ragba. patipada was पुसा बन्दा which means 'worshipped by people' and not by him. Then the speaker says 'people say or some say' he utter public opinion and not his own. Compare for as some sager would sing" &c.-in Milton,"तु...चिवारोक- र बगिचति-Haradatta under "मकिसोर", where 'eome' and'au'do not iboludo the speaker. bus here our poct disolo .

·INTRODUOTION--THE CREED 53 ses his own religion. Had Raghapati been his 'Istadeya' be might as well have said in some such strain as "FEM" Farther in several places of the Meghadata the poet makes siva the preceptor of the three worlds and has given him such an eminence that we cannot but take Siva as Kalidasa's ideal God. Compare "पुख यायात्रिभुवनगुरोधा म se” c. Kalidasa in his Ragbu says that Baghu conquered all the countries and came to Mount Kailaga, the abode of Siva bis Istadeva. Here the poot was in a fix. On the one hand if the place remains unconquered his bero's 'Dig-vijaya' will remain incomplete, on the other hand he could not tolerate that his 'Ieta-deve' should admit defeat to a man. To avoid Scylla became apon Cbaribdes. Thus to keep bis bero adatained, and his 'Ista-deve' andefeated and sa prome, be parposely said thus keeping both bis purposes in taot- तबाचोभा यशोराशि मिशावरगेसः । पौलसातुलितमाटेरादधान रव रियम् ।। As Siva was Kalidasa's Ista-deva, be cannot but atter this ingenious remark in case of Mt Kalidasa. Brabma, Viend and Maheswara are the three embodied manifestations of the Eternal Brabman, of those again Mahe swarn is Kalidasa's pet god, 80 in Kamara be makos Brahma atter about Siya- "सकिदव: पर मोतितमःपार वखितम् । परिसिपमापरि + मवा विसमा ॥ Fartbor to his Mabadon worldly things are of no nalao-bo was boyond all songOS (800 KQ Hana V). Thus tho oxistonoo of Oapid liked by all, was made non-existent by him. Compare "तावनपरिवाना सवारी मदरबार"। In tsottbombols ·54 ABHIJNANALSAKUNTALAM of Kumara reverberates with the glory of Siva. Compare HTTURIT', wafanyatara:”,"qatqarfa", muqaifa af 91A'&c. Kalidasa was also aware of the fact that everyone looks apon his own beloved God as the highest one, as he himself looked upon Siva: Thus there is no inconsistency when he makes the gods distressed by Tadaka in Kamara resort to Brahma and extol him to the bigbest pitch. To the gods then Brabma was the highest. Similarly the gods including Brahma oven went to Visbna to save them from the oppression of Ravana, Vishna was the 'Stbiti-karta'; hence to win him over to their side the gods extolled bim to the highest pitch. "सहज किल यहिनिन्दित म हिसत कम विभनौयम । पशुमारणकर्म दारुणोऽनुकम्पामदुरपि योवियः ।। Here again the poet supports the ever-current practice of 'Balidana' in vogue among the Saivas, against the attack of the Buddbists and the Vaisbnavas. Kalidasa rightly supportod it for customs handed down from generation to generation cannot be easily upset though smacking of wrong. Thus the Gita says " ** gel #q 72, In fact Kalidasa as a Saiva felt the cutting remarks of the anti-party, and as an apholder of bis sect supported the ‘Balidana' in this passage. He perhaps tore off the shackles of sectarianismknowing Bhakti as the way to Mukti, no matter for tbe path pursued-when he said in Raghoar faar: 2017: fofufaa: aara fa9079a19 mxatan satu Ample opportunities were thrown in the Baghuvamagam for Kalidasa to propagate Vaisbpava-ideals bad he been 80 disposed; on tiho otber hand be made Siva, the bighest ged wherever opportunity presented itself. Siya's wordly love for Parputi' in Kumar is perbape the pant's early idons. Even wo finod Kalidasa making Vyomtassa in Ragha, worshipping Siva ·INTRODUCTION-RELIGION 55 and beget a well-crowned son, compare an ATO" &c. in Raghu xix. Our estimate of the poet from his works is surely true, The poet is the creator of his poetic world, as God is the creator of this world, and we can rightly detect his persona. lity from his works as we can that of the Almighty from his creations ; just as we find John Milton in every-line of the Paradise Lost, so we find Kalidasa in all his kayyas. The description which Kalidasa gives of Ujjaini in Megbaduta has led scholars to fix that Kalidasa must have lived there for a pretty long time, otherwise he could not have drawn such a picture of the place. And Ujjaini is the place of the Saivas alone. The poet himself says this and requests the cloud to serve as drum during evening worship of the Jyotirlinga of Mahakala established in the city. Compare-"चप्यन्यविलधर महाकालमासाद्य काबे" &c. The people of 48194 are Vaishnavas there the Saivas cannot live with ease. Similarly Ujjaini is the abode of the Saivas and not of the Vaishnavas, now as Kalidasa lived there so long and showed such a deep respect for the Mal ala there, he cannot but be a Saiva to the very core of this heart. It will be no exaggeration to say that Kalidasa in the भरतवाक of his विक्रमोर्वशीय namely "सर्वसरतु दर्गावि सर्यो मद्रावि पातु" while said that may all get over difficulties" also bad in his mind the idea that may Sarva (Sıva) make you surmount difficultes. Thus everywhere in the sloka he had such ideas by Truffragt Kalidasa bas song of his Istadeva in the WOT of Sakuntala and Vikramorvasiya. But why-" Ufafrin Afa surat gear Nafi mfufua was this utterance in bis Malavikagnimitra; why this lavish praise of king Agaimitra and not of his Istadeva ? Vann cannot be averted by men however powerful he may be apd Kalidasa surely low it.

·ABHINANTSAKOKTALAM " Then why the verse is in sach a strain ? I think Kalidasa as a courtpoet of Agnimitra wanted to eulogise his patron in his drama as much as possible, at the sametime he did not forget his Ista-eva who alone had hands over all kinds of doings divine and mundane. The object of love may be called by any'name and Kalidasa also called Mabadeva by the apellation of Agnimitra. And this is binted in his Kumara where he says तबाधिमाधायसमिनसमिई समिव मूत्तानरमष्टमूति:। Thus in one verse, Kalidasa performed both his objectsand killed two birds with one stone. And this Bharat vakya is thus true in the case of Siva who can avert all danger of people, and an enlogy in the case of affas, the patron king. From all these circumstances the irresistable conclusion comes home to our mind that he cannot but-be an out and out Saiva and a true Brahmana. V. A chronological survey of Kalidasa's works If we trace the gradual evolution of Kalidasa's religious ideas in his works then we can also arrive with some amount of certainty at the sequence of order in his wellknown works. Man is naturally led by his senses in his very early life so we see our poet depicting love-scenes only in his first work the 'Ritusambara'. Gradually as his religious ideas evolved and superseded his senses, he thought it adequate to write a book with a befitting laudation of his re* Thus he next began the Vikramorvasiya, begiar ing with the line TRITT get crafera " etc. The poet also knew that wordly knowledge cannot be fully developed in young ages, thus bre began now with affairs divine. The poet's love for Siva grew in intensity with the rolling of years and as his mind was alredy occupied with the ideas of jea, bis next work was verea containing lavisb qulogies of his pet god Siva. Soo also foot-poto pp 57-58.

·INTRODUCTION Even while composing freuta, Kalidasa's mind must have been occupied with the subject matter of een for be writes in this drama-"qan gufijamaqavrafie #11. प्रतीक्षारोभविष्यति, "गमितम पखनमन विमानता नब मा नवेन वसति पयोमुचा" etc; the subject of Meghaduta being his favouirite was repeated later also. But the poet's Meghaduta could neither give him true success nor was he satisfied with his praise of reel here. Thus he now undertook writing Kumarasambhavam which he thought will give him scope enough to belaud Siva and thereby also gain public praise by producing a beautiful poem. But the result was otherwise than happy. Siva's love etc., depicted in the light of ordinary human being, shocked people's religious faith. The work was thus not much apprecated in spite of its merits. Kalidasa was mortified at this ; but his intellectual and religious culture advanced in rapid studes with the advance of time (Thus now sanguine of success he came down in mundane affairs and wrote the drama entitled the “Malavikagnimitram" * where in a verse he evinces his previous failure- "पुरापमित्य वन साधु सर्व न चापि काव्य नवमित्यबद्यम्।" &c. ] With selfconfidence and self-knowledge gained and being successful to some extent he hoped to rise to the pinnacle of perfection and then determined to take salvation--for fagfa is good after aggi At this juncture he gave out his immortal Other reasons also lead us to place this just before Vikramorvasiya. (See our Evolution of Gita-appendıx). Thus while having admiration for his Ren the poet thought it worth whilo to belaud his patron first and thereby his 1867 as well), to gain wordly success and achievements; -the result was perhaps are attain followod by fanatie sto.

·58 ABHIJNANA SAKUNTALAM poem, the Raghuvamsam where all his poetic skills are manifest. The poem swayed all and Kalidasa's success was overwhelming but still to regale the poetic sense of the learned he cannot but write his last monumental glory-the Sakuntalam. Here he was all-confident but all- modest; with the end of this drama his active life ended-he was now solely engrossed in the divine and his only aim then was 7 i. e. avoldance of re-birth. Thus his utterance at the end of the' Sakuntala, e.g. ममापि च, चपयतु नोखलोहित: पुनर्मव' परिगतशक्तिरातमभूः-' is a befitting saying of a facroit टीकाकृतो मङ्गलाचरणम् वाणों शिवच जनकन गुरुश्च नत्वा पूर्वोतिमर्म च मया बहुधा विभाध्य । शाकुन्तलस्य विकृतिः क्रियते प्रयत्नात वासप्रबोधजननी मितभाषिषीयम् ।।१।। गुढ़ाययं किस वचः कविकुचरस्य पाठान्तरिह पुनः पिहितखरूपम् । मोघं अर्म मतिमतामपि पश्यतो मे दुश्चेष्ठितं जड़धियो विवुधाः क्षमध्वम् ।। साक्ष विधातमम यदि खत्वं यतते जनस्तथापि। श्रममित्र तेन पुदुर्ग सारदारसनो वितनोति ।।

·ADDENDUM सौहार्द and सौहद An esteemed friend, a Prof. of Sanskrit is one of our first grade Colleges in the mofussil, draws my attention to the divergence of the views of Vamana and Bhattoji on the derivation of stere and alac'and asks me to amplify my notes on these two words in the Sakuntalam. The following is the outcome of his request. Is my remarks on these words are scattered over the body of the book, it seems best, for ready reference to have a summary in one place instead of a word here, a line there and a para elsewhere. I shall commence with der The usual derivation is with पण attached to मुदय which changes into सध्द by "हृदयस्ख हद-", and then “इदभग-" gives उभयपदद्धि yielding सौहाद। This is sanctioned by the Vritti and adopted by Bhattoji. . The derivation, however is open to objection. The here is obtained by the application of a rule (e) viz. "FIR 4,54"-it is afori But where an original word (ufagem) exists, the cafe is not recognised when applying a rule "garagement afague's 194". Hence the rule "5,7471—" does not apply to rza as altered above. With therefore we shall not here get my for and result will be सौहद not सौहाद! सा.दय has thus to be abandoned and some other source tried for सौहाद। The word 7, means fara by the rule "vira", Would this do? No, it fares worse than 1, 1 In the first place, the rule "el" directs the substitution of 1,4 for to obtain it in the sonse of forte Honco tho objection "runfargeti:" applies herp too, Socoodly, the ·SUM AND A inaning pay of 1,5 as obtained by the rule "ex.ci has no reference to the meaning of Tor of Even a vildhearted person is one's “aux if he is on's fat i The word is fe not fare i The whole of it derives the meaning fan by Foresaw in the rule "_", but its parts then become meaningless. Y in it no longer means 'good' nor does * mean 'heart' eithor. Well,then having no meaning here, the rule "E" does not apply, because the maxim de पदयाय नामर्थकख" directs that if a word with a meaning (अर्थवत) can be found, one without a meaning has to be avoided in applying a rule. Consequently av,&+90, with %,& obtained as above, will not have Barrier and as before will yield सौरद not सोहा। The word Tv, however, can be derived otherwise without reference to U! An independent word re exists meaning 'heart.' Comp. man' HT 47:", iar ce gives 06.71 In this is not arafe and is qarqı Hence the objections noted above will not apply to TV, as derived, 9 ttached to this मुहद gives उभयपदाyि and yields सौहार्द । This derivation is attributed to Chandracharyya and is accepted by Vamana whose "fa FH1977" (?) perhaps contains the germ of the whole of the foregoing discussion. The outcome of the discussion then is :- (6) सौहार्द - साद+पm with the independent word | (ii) = 87,24+ we, or 47,4+ ve when it comes from इ.दव by निपातन in the rule “साहादो-"; or again = साद +*, as in (i) but without Secuft owing to the maxim "ongea fuferforata", In the case of पर+धष, we get पाद with oft and without fx by this maxim. It is not there fore strange that 11.+, should behave similarly, yiolding two distinct forms are with simple and als without it. This dacivation is suggested by Saranadeva in his fifa 1, ·अभिज्ञानशकुन्तलम् । या सृष्टिः प्रष्ट राद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होती ये हे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या खिता बाप्य विश्वम् । यामाहुः सर्ववीजप्रततिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपत्रस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥१॥ May Isa (Siva) protect you-Isa known by (Or-protect you with) those eight perceptible forms--the form that is the first creation of the Creator-the form that carries the duly offered Ghee the form that performs sacrifice the two forms that regulate time-the form that pervades the universe and bas the object of the sense of hearing for its characteristics, the form that is called the source of all germs-the form by which the living are endowed with life. येति ।। धन्वयः ।-या सर: पाद्या मष्टिः, या विधिकृतं विवइति, बापहोवो, ये का विधत्तः, अतिविषयगुवा या विवाष खिता, सर्वबीजप्रतिरिवि पाहः, यया प्राधिनः मापनः. तामि: प्रवामि: पटामिः तनुमिः प्रपत्र पवतु। व्याख्या-'या' नारा भूति: 'बर: जनतकत : 'पापा सट:' प्रथमा पति: [ "प एवं ससजादी" इति मनुः ]। 'या' पम्निरूपा ति: 'विधिना वयावान' 'त' दत्त हरि: पतं 'महति' बवापराव प्रापबति [ "चग्निमुना देवाःत, "पपिहोवा" ति तय]। 'गो' क्षमागापा निः। पता सूनी काचम् रामाम विन:'. बच्चन भारन्द्रिय बिग .पणे' बा ·अभिज्ञानशाकुन्तलम् या बाबाकपा मूर्ति : 'विश्व' ब्रह्माए 'व्याध स्थिता' पनुपविश्य पते। 'यो' प्रथिवीपी मूर्ति सर्व वीनानां सर्वशस्थाना 'प्रतिः' मूखकारणम् इति पाए: बषयन्ति पखिता पति शेषः [ "बुवापथानामादितः पाहो बुधः" इति वर्तमान उस् पाहादेशच ] । 'यया वायुरूपया मूळ प्राचिन: 'प्राणभृत: 'प्राणवन्तः' पावसम- विता: ("वायुरायुः" ति शास्त्रात) । 'तामि:' 'प्रत्यक्षामिः' इन्द्रियगाथामि: 'पटामिः तनुभिः' मूतिभि: 'प्रपन्नः' प्राप तः, लषधः, पस्तौति जात: 'रस' शिव: ["भूताकंचन्द्र- यव्यानो मूर्त योऽष्ठो प्रकोत्ति ता" रत्यष्टमूति: शिव:] 'व:' युमान् सागतान् सम्यान 'भवतु' रचतु। -इत्यायौः स्वधारक पठिता। एते तु कालादयः साचादुपलभान । अनुमोयतेच एषामधिष्ठाता कषिदति इति । स हि विश्वात्मा परमकाकषिक: शिव: भान् रचतु इति तात्पर्य म। ["प्रपन" (रा., वि., म.)-"प्रसन्न" (त-, न्या)] . NOTES 1. अभिज्ञानशाकुन्तलम्-For derivation see preface, also see note on अभिचानशकुन्सखनामधेयेन (Infra). 2. (a) या सृष्टि: etc.-My attention was drawn to the follo. wing explanation of या मृतिः सपट राधा in the नान्दो । The explanation proposes to take pia as qalafat antecedent. The statement then means that creation which preceded even the Creator. This is faulty, because-(i) पादी भवा इति चादि + यत= पाद्या means UHT (first). (ii) It is not in common use in the sense grafiton (antecedent). Again with the proposed meaning of al the idea evidently lacks precision, for no reason is forthcoming why this should mean water exclusively and not fire, ether, or.air. But the anomaly is easily avoided if we mean by Wut as 'antecedent to the universo, the creation of aar (the Creator). Thus Kulluka in Manu I, says "पाही सवाय भासष्टेः पाव"। (b) बेवार्य विषय:-Refers to the sun and the moon. These two by their revolution serve to ·- li we measure time (काल)| The day, month, year are all reckoned in India by both methods--Solar and lunar. (c) fa cte. विधानमिति वि+चा+कि भाव विधि: injunction शास्त्रानुशासनम्। श्यते पति + इस (पौषादिक) कम बि-हवि: offerings not necessarily Ghee, anything thrown into the fire for some specific deity is farm (b) या चोवी-जुहोति रति +च करि+कोण खियाम -होवी। Or- जोशीलमस्या: इतिहु + हन् कत्तरि स्त्रियाम् होवो। (e) अतिविषयगुग &c.- Refers toपाकाथ । Ether which propagates sound is a fof पाकाय । तत्पुरुषगर्भो बाबीहि: (See व्याख्या)। विसिमोति वध नाति रन्द्रियमान चुनकि ति वि + सि+पच कर्तरि विषय: object of sense preception इन्द्रियार्थ: । "परिनिविभाः सेवसितमयसिवु-"रति सययहयात् षत्वम् । (8) सबौनefar. This has become owing to its connection with fai Hence उतार्थत्वात् i.e., अभिहितत्वात प्रथमा । कर्मधा-and इतन-(see व्याख्या) (h) यया-Refers to वायु Air. वायु is called जगतप्राप। Hence naturally वायुना नोवा: प्रायवन्त: । This gives हतीया करो। suppose that are exists because of any, then qui, takes it वतीया। (1) प्रत्यक्षाभि:-Here पyि means रन्द्रिय sense. "सबमिन्द्रिय इत्तिविषये पधिशब्दो पति" पति केयट:। प्रतिमुखत्वमजाम् इत्यव्ययोमावे "प्रतिपर(?) समनुभ्योऽच यः" इतिटच् समासान्तः । प्रत्यचम् इन्द्रियाभिमुखत्वम् accessibility with respect to the sense : तत् पसासाम रति प्रत्य+पच मत्वर्षे स्त्रियाम् - प्रत्यक्षा: accessible to the sense. Or, प्रतिगता पचापिकन्द्रियानि प्रत्यचा: प्रादितत-ताभिः। (j) प्रपत्र:-प्र+पद+वमपि-प्रपत्र: known, i.e., inferred to exist. The existence of Isa is inferred from his eight forms ( 99 zifa: ayfor: which are directly perceived प्रत्यक्षाम:)। The अनुमान is sound, based upon प्रस्थच । प्र+पद isमाप त्व:-because it is नवर्ष। Instances of its नवर्षा are numerous. Thus-'atorga Thus-"ताजन्मने खपy खवधू प्रपद" "तो अपेदिर पातानमन्पषियाः "प्रपेदिर पिरो. नाभिः अषमोदक्दियः" etc. Others take प्रपन्न in the sense युजः । Others again read wqu and Explain प्रसन्न : प्रवधाभिरामिभिः चतु-Let Siva bo pleased and protect you with His eight Perceptible ·पभिन्नामशकुन्तलम् forms. But in this case, as well as when 998 is explained as 3a, it is difficult to see what purpose is served by the epithet प्रत्यक्षाभिः । The sense does not suffer if प्रस्थचामि: is omitted altogether, In our interpretation the reference to प्रत्यक्ष is indispensable, serving as the basis of the पनुमान about the existence of Siva. (k) ईश:-टतिरंश ऐशव्य + क कत्तरि the Lord. A name of Sive. The epithet is a happy one coming after enumeration of tbe eight forms which amply testify to His ऐश्वथ्य ।। चव( रचणे )+ लोट तु = अवतु may protect. 3. Metre-The metre is नग्धरा defined as "मरभनी वये बिमुनियतिथुतासग्धरा कौत्तितेयम्”-It is मुग्धरा if the triads म, र, भ, म, य, य, य follow in order, with pease after every seventh syllable. 4. Remark-At the time of Kalidasa, Buddhism wes on tbe decline and Brabmanism, once more in the ascendant. But bapeful effects of the preacbing of so-called godlessness had not yet disappeard. Hence the poet deems it fit here to combat the prevailing scepticism (See Introduction). ('नान्दान्त ) सूत्रधारः (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य )-पाय, यदि नेपथ्यविधानमवसितम्. इतस्तावदागमताम् । (After the Nandi) Manager (Looking towards the dressing room)-Gentle Lady. if your dressing (lit. -making of your toilet) is over, do thou come over here. (प्रविश्य ) नटी-मजउत्त, स्पमि [ पार्यपुत्र, यमस्थि] (Entering) Lady Manager-My noble Lord. here I am. सूत्रधारः-पाय, अभिरूपभूयिष्ठा परिवदियम् । अध सलु कालिदासधितवस्तुना पमित्रानशाकुन्तलनामधेयेन नबैन माखनोपखावष्यममाभिः। तत्प्रतिपाबमाधीयतां यनः । Manager --Gentle Lady, this assembly is mainly of mon. We have today to abbond with a now drama too, ·प्रसव प्रस्ताव Abbijnana Sakuntala by name, the matter of which has been composed by Kalidasa. So let special care be taken with all the Dramatis Personae. मान्दान्त इति । 'मान्दाः' पूर्वोकाया: शोकरूपाया: अशिषः ["नान्दो पाशीवंचन -मंयुक्ता" इति भरत: ] 'अन्त' अवसाने स्ययमेव मान्दौनोकं पठित्वा इत्यर्थः मूव कथासूव धारयतीति 'सूबधार:' नटाना नेता नदेवताया: पूनक: ["स्वधारः पठे. भनान्दोम्" इति भरत: ] । 'नेपथ्यस्य' वेषरचनास्थानस्य 'पभिमुखम् अवलोका' कथयति–'पाय' हे सतपबि, 'यदि नेपथ्यस्य' वेषरचनाया 'विधाम' कार्यम् 'पवसित समान्तं, तदा ससावत' पसिन् रामस 'पागम्यताम् । प्रविश्येति । 'नटी' स्वधाराखास्य नटस्य पवी 'प्रविश्य' नेपथ्यात रामपागम्य पाह-"चार्य पुर्व" मो: स्वामिन् स्यम' पहम् पागता 'पथि। [षत: परम- "पाज्ञापयतु पाय': को नियोग: अनुष्ठीयताम इति" ( त-, न्या. म.)] || पायं ति। 'पाय' स्य परिषत् एषा पुर: दृश्यमाना सभा 'पभिरूप:' पखितः 'भूयिष्ठा' बहुला 'अभिरूपमूयिष्ठा' परिहतबहुला। बहवः पण्डिता पव समामता: । 'पय खलु नूनम् 'पयाभि: कालिदासेन तदाशन प्रसिद्ध कविमा 'यथितं' निवई 'वस' कथास्वरूप यस्य सघाविधेन 'मिजामशकुम्सम पति नामशेय' नाम यसतन 'नवेन' पनभिनीतपूर्वक नाटकेन दृशाकाव्यविशेषेण उपस्थातव्यं मोवितव्यम्। 'तत' समात 'प्रतिपातं' पाव पावरति सर्वाखपि नाटकौवास व्यक्ति 'बब: पापोवता" क्रियता भवता। विचारनिपुण सभा दुरचमिनये न तुबीना पतिगूढाश्व: विख कालिदास: भावगाम्भीर्यात पमिन तन कदयेत् इति मचिवम्। मतमतन्नाट नाभिः पभिनीतपूर्वम्। इति बइनि महास्थानानि समापतितामि। चतोऽई पौमि-पाय सामधाना सती नाटकीयान् नमान म' प्रापय इति तानपाम। NOTES 1. (a) मादाने 80.-नन्दन नम: Rejoicing, भावे वन । नन्दन परबते पति नन्द + परषिकः शिवाम नादो benediction. "देवरिवसादोकामा- दीर्वादपरावा । मदनि दन्ता बचानवान्नान्दो प्रबोर्तिमा ।"The objeot at ·पाभमानाकुन्तलम् the tree is to secure & happy termination of the acting. "तबाम्बी कत्तंच्या मान्दौ विघ्नोपशान्तये" | The preceding sloka is the नान्दो here, (b) सूबधार:-सूब+ धारि+पण कत्तरि। "माय स्व यदनुभन वनसूत्र स्यात सवीनकम्। सदेवतापूजाकत सूबधार ति मतः ॥" He is the first sctor to enter the stage. 2. म पथाभि &c.-नपथ neans "Dreessing" also "Dressing Boom", "न पथा प्रसाधन रखमी वेषभदे" प्रति ईमः। Here it is "Dressing Room." 3. पायां &o.-The स्वधार here addresses his wife i. e. the Person who appears in the character of his wife. “पबो पायति सम्भाष्या"। Hence of our faunt may be taken to mean either the dressing, necessry to make bim appoar as his wife; or gene- Tally, the dressing of the different actors who are about to play their parts. Prof. Gajendragadkar accepts the first interpretation. Ragarding the second he says-This is not correct. For the Nati could not be expected to look to these matters as she did not know what she was wanted for by her busband and hence could not have received any previous instructions. It seems more natural to suppose that the actors aro all together in the tiring room and each of them know what pert every one else has to play. Prof G. makes the Nati say पानापयतुचायाः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति । We omit it. In saying this the Nati is merely playing a part and this is no ber to her watobing the dressing of the actors. प+सो पम्तगमन +a वरिपवसितम्। 4. पायपुर-पयंत गम्यते से व्यत्वे म बाबीयत इति + मत कति पार्यः one of noble character. Here she refers to her father in-law' by it. तख पुव: i.e. the husband. 6. (8) पमियपko.-अभिलक्ष्य' दनोयं सममेषामिति भिरपाः पषिता: "प्रादिन्योपासवान-"ति बनीतिः। 'पभिरूपो दुई रम्य"-प्रतिमेदिनी। पतिवन की ति बाटिन् मियाम-भूविता । Next सुपसपा। (a) पतिः पखान सीदन्ति इति परिसद+पि पिचर-परिषत् ॥

·प्रस्तावना assembly. (0) अभिजाम &c.-अमिज्ञायते पमेन इति चमि+जा+सुपट करखेपभिचानम् a token, Here it means the ring. Now 800 Preface, Page i. नाम एव नामधेयम्। साथै धेयप्रत्ययः । Of the two derivations given in the Preface, the one with a 671 compo and is preferable. It makes of Asia and agree equally promi. nent which is quite proper considering the prominent part the Ring (fa) plays in the drama.* (b) záa &c.-12 अवस्कन्दन चुरादि+पवुम्न कत्तरि= माटकम a drama. 'देवताना मनुधर्व राशी लोक महात्मनाम्। पूवत्तानुचरितं प्रखातोदात्तनायकम्। प्रवेशकविकम्पकादिमिः सन्धिभिरवितम् ।...नामाभावरमराय नाटकं सूरयो विदुः ।।" (c) सत प्रतिपावम् &c.- पाव पावति वोप्सायो पव्ययौ-Here the सूबधार enumerates the difficulties. First. tne assembly is of experts, so cannot be daped. The poet 18 no otber thon Kalidasa himself whose writings require patient and intelligent study to master. The drama again is now, i. e it is being acted for thefirst time to day. Thus the test is extremely severe and every aotor requi. res careful looking after. We find a similar repuest to the andience in Vikrmorvasi (888 Act 1 Bl. 2)+ नटी–सुविहिदप पपोपदाए पजस्म न किम्पि परिहाइदि [ सुविहितप्रयोगतथा पार्यस्य न किमपि परिहास्यते ] । LADY M.-Owing to my noble Lord's well direoted arrangements, nothing will be found wanting. सूत्रधार:-पार्य, कथयामि ते भूतार्थम्- पा परितोषाहिदुषां न साधु मन्य प्रयोगविज्ञानम् ।) बलवदपि शिक्षितानामामन्यप्रत्ययं चेत: ॥२॥ MANAGER-Gentle Lady, I tell you the truth. I do nok deem the knowledge of acting perfect antil the satisfaction of * The deriv and romark adopted by Prof. Gajendragedker. + The romark adopted by Prof. Gajendragadkar: - ·अभिज्ञानशाकुन्तलम् experts. The mind of the trained, though strong is without confidence in itself. नटौति । 'चार्य स्य' भवत: 'मुविहितः' साधुछत: 'प्रयोगः' अभिनयव्यवस्था येम । तत्ता 'मुविहितप्रयोगता' ' 'तया', अभिनयकौशलेन [ कत्तरि वा हेतौ वतीया ] "किमपि' किचिदपि 'न परिहास' परिौण भविष्यति। सर्वमदोष भविष्यति मुख्यर्थः। सूर्वति। पाये से तुभा भूतं यथार्थम् "अ" तख कधयामि' । यत् तत्त्वतो मे मनसि वक्त से तन कथयामि गुण- भापति। अन्वयः-विदुषां परितोषात पा, प्रयोगविज्ञान साधु न मन्ये, शिचि. तानां चेत: वलवत अपि पात्मनि अप्रत्ययम् ॥ व्याखा- 'विदुषो" परिणताना परि. तोषात' प्रौते: “पा" यावत म प्रौति: तावत "प्रयोगस्य" अभिनयस्य विज्ञानं विशिष्ट जान 'साधु' निर्दोष 'न मन्य' न गण्यामि । शिक्षितानाम्' अमहिधामा निपुणानां 'चेत:' चित्त 'वल वन अपि' दृढ़मपि सत पातमनि स्वविषये 'अप्रत्ययम्' सन्दिहामम् पदृढ़ भवति इत्य :। निपुणाः परकीयं वलावन्ने निश्चितं जामन्नोऽपि बातमना पष्ठि- सिषु सफला: भवेम न बा इति सदैव सशता इति भावः ॥ EOTES 1. (a) सुविहित ect.-परि + हा त्यागे means to leave. to forsake. (b) न किमपि परिहास्यते nothing will be forsaken (by सुचारता), the . construction being-किमपि अभिमया सचारसया म परिहास्यते-स सुचारु सम्पतस्यते इत्यर्थः। Hence किम् in किमपि has उक्त कर्मणि प्रधमा and परिहास्यते has कम विट। If however सुविहितप्रयोगतया has हतो वतीया then परिहास्य has कम करि Here Prof. Gajendragadkar is misled by his theory that the Nati knows nothing about the arrangements. Ho therefore takes fafea as fafara, . very unusual interpretation. He does not even besitate to push his thoory to the logical extreme and say "That the Satradhern, had not already assigned the parts or arranged the reagentution". How then could the king onter the stage लूट।

·प्रस्तावना ६८ - " in a chariot ? Neither the Sutradara nor the Nati bad left the stage to arrange for it. (e) This confidence of the rat in the abilities of the Fait renders the latter's diffidence very pleasing.* 2. पार्थ &o-भूत means सत्य true. "भूत सस्योपमानयोः" इति मः । ते has चतुर्थों सम्प्रदाने by the rule "कमगा यमभिप्रेति-"; or चतुर्थों कमणि by the rule "क्रियार्थोपपदस्य च कर्म वि स्थानिमः।" 3. (a) पा परितोषात &c.-परितोषात् has पचमी in connection with "विदः शतमः" इति विद+श - विदन् or विद्वान् । (b) बलवत् is taken by others along with शिचितामाम् 88 शिक्षणक्रियाविशेषण; Thus, 'वलवत प्रत्यर्थ शिचितानामपि'-even of those that are extremely learned, Prof. G. objects to my taking बलवत as an adjective to a' He says "Its use as an adjective is not Kalidasian" How so? Later, Kalidasa says "बलवान् खसुपभिनिवेश:" (Act III), again "मुम्भोहो मे सदा वलवान्" (Act VII). In both these वलवत is an adjective. Prof. G. also thinks"वखवत चत:"does not sound good Sanskrit." If क्सवान् अभिनिवेशः; सम्भोहो बलवान्, बस्सवानिन्द्रियगामः, बलवान् पन्धकार: (Bhasa) &c. are good Sanskrit there is no reason why वलवत चेत: should not be Bo, unless the implication be that the idea of a strong or weak mind or heart is foreign to Sanskrit. But Vaysa himself speaks of the weakness of heart in "रुद्र उदयदो व्य' त्यगोत्तिष्ठ परन्तप"-Gita. Again the Gita has "चल हि मनः कप प्रमाधि बलवदहदम"-where the commentators constrne मनो बखपत | Prof. G. evidently confounds the indeoli. nable 019 with the ordinary attributive word 7999 which is not an indeclinable. (b) Romark-This is a gentle rebuke to the self-reliant नटो। The metre is चार्या which is defined "बसाः पाद प्रथमादयमानासधा बत्तीय ऽपि । पान हितोय'चतुध पचदा सार्या"। Ha) The igure of spooob (पकार) is परबास। ": सोऽगर पासी पर प्रसस विष। बनमानसमस पासो योऽयमः Home The remark adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पभिन्ञानशाकुन्तलम् his own diffidence is the प्रस्तुतवस्तु ; this is justified [ साधन ] by Another पस्तु viz., पिचितानामप्रत्यय चेतः । नटी-एवणेदम् ! भणन्सरकरणिनं दाव पव्लो पाणवेदु [ एवमेतत् । अनन्तरकरणीयं तावदार्य पात्रापयतु] । LADY M-So it is. Let my noble Lord but command what has to be done presently. सूत्रधार:- किमन्यदस्था: परिषदः श्रुतिप्रसादमतः ? तदिम- मेव तावत् प्रचिरप्रवृत्तमुपभोगक्षम प्रोष्मसमयमधिकृत्य गोय- ताम् । सम्प्रति हि- (सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गसुरभिवनाताः । प्रच्छायमुसमनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः ॥ ३ MANAGER-What else besides regaling the ears of this Assembly? Do thon sing, touching this enjoyable summer season that bas not yet long commenced. Now indeed are the days pleasant towards the close when a dip into the water is agreeable, the sylvan breeze is fragrant from contact with Patala flowers, and sleep is easily obtained in wellsbaded places. मठीति। 'एतत' भवदुतम् 'एवम्' हशमेय। शिषिताः सशक्षा एव इत्यर्थः । चार्यः भवान् 'पनारम' पबिन एक चणे, यत 'करोय" बत्तंम्य तत् पाजाप्यतु । प्रतिपावं यब पाघिय एव रति मासि सन्देहः। ता हि प्रथम कि करिये। सर्व ति। 'पया' समागताया: 'परिषदः' 'यत:' बन्द्रियस 'प्रसादमतः भवान् 'पन्यत्' पपर 'विम' पनन्नरकरणीयमति ? चादी समाया: कविनोदः अन्न। 'तन' तबान 'पपिर' सम्प्रति 'प्रातपारधम् 'उपभोगस पनाह नास्सिम बोग्यम् 'नम्' एवं 'बीष्मसमयम् एष पषित विक्वीजन्य 'बाबा वादा। 'पवि' पाना पानी पी - ·प्रसावना ०१ समगति । 'समगः' उदार: प्रीतिप्रदः 'सचिन' मी 'अम्माई.' निमञ्चन येषु ताहमा, 'पाटमस' बनपुपविषेषस्य 'संसगै सम्पकात 'पुरमयः' मारतपंण 'बनवाता:' 'बनवाययो' येषु वास्याः, 'प्रच्छायेषु' शयाप्रमानेषु स्थलेषु 'सखमा' मुखप्राप्या 'निद्रा' येषु ताहमा दिवसा: 'परिणाम' अषसाने 'रमणीयाः' मौतिकराः भवनि। सात: सरभिना बातम सेव्यमानः छायास निद्रित: पति नात: पर: सपभोगविधिरसि। पौष एक दिनावसाने सन्भवति । पतो समगता गौपखपति भावः । स NOTES समपा। 1. अनन्तर &c.-विद्यमानम् परम् अवकाशः कामविप्रवर्षों यस्मिन् कसपि तत यथा तथा पमन्तरम् without delay. Qualifies करीयम् । अनन्तरं करणीयम् । 2. अतिप्रसादनत: has पक्षम्यासम् । The पक्षमी is owing to पन्च।। Nothing else but treating them to a sweet song—this is the only पनसकरौर्य कर्म । 3. (8) पचिर &c. -हितीया त-by the rule "चत्यन्तसंखोगे च।" (b) योभस समय: the time summer. तम्। It was summer at the time of acting and also when the play opone 4. (a) सुभम् &c.-सखिल ससिखस वा पबमारः सखिताबमा: immer. sion in water. सहमपति समास or (तत | Then बद्रीतिः। (b) पाटस &o.-वनस वाता: बनवाता:। पारखस रायपुपपिशेषख संसर्ग: पाटपन्न: contact of the Patala ( Rose?) flowers. तिन हरभव: पाटबसस मुरभयः । सासपेति समास:-the aतीया being tती। ताहमा वनवाता ब। (0) असाय-&0.-8+लम् +खल कर्मपिजियाम - मुखमा easily available. माटा शया येते प्रयाः प्रहरशवाः। तेस.ममा प्रचावस समा। सा- सपेति समासः। तानी निद्रा ब। (b) परिचम &o.-परि+बम+धन पिपरी-परिचामः the end i.or the atternoon. रम+पिच चिनीवर परि वाइबात-बाबा: plousing. Striotly speaking रमणीय should mean, "onpable of being plonsod" in the In The पनीवर परि is an irrogalerity suggested by the rule "उबाटो पापम्"। परिवारमामहवि स्वारः। We cannot bae परिवानी ·०२ पभिमानकुन्तलम् मनोयो योषामिति बनौति: because that should give रमवीयपरिषामाः । (0) Remark-The Sloka shows how the summer is उपभोगचम ।* The Meter is suf as already explained. नटो-तह [तथा]। (गायति)- LADY M.--True [ Or-Very well ). (Hings) इसोसिचुम्बिाई भमरहिं सुठमारकेसरसिहार मोटंसयन्ति दप्रमाणा पमदाओ सिरौसकुसुमाई ॥ ४ ॥ [ईषदोषच्चुम्बितानि चमगः सुकुमारकेशरशिखानि । अवतंसयन्ति दयमानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि ॥] Women are tenderly handling and making into eardrops sirisha flowers, the tips of whose filaments are very delicate and which bave been lightly kissed by black boes. स्वधार:-पायं साधु गौतम् । अहो रागवचित्तवृत्ति- रालिखित एव सर्वतो रमः । सविदानों कतमत् प्रकारणमाथित्व एनमाराधयामः । MANAGEB-Well sung, gentle Lady. Ab I the house with the function of its mind rivetted on the melody, looks like ono painted all round. Now then which drama sball we take ap to serve it ? नंटौति। 'तथा' तदव भवतु । गोममेव पाश्रित्य गायामि । तुका 'गायति'। जदिति। पपया-प्रमदाः मुखमारकमारमिखानि अमरः विदोष निवानि पिमानि दवमानाः पासयनिवामा-'मनदाः' युबत्यः सम्मारा' पवियोमबा: रा" बिचलाना "भिवाःअवापि या तानि, बीमचलान * Adapted by Prof. Chajendragadkar.

·प्रस्तावमा ७३ 'धमरः वदोषत' मन्दमन्दम [प्रचार गरम" रति प्रकार तिम्] निर्भय 'चुम्बितानि' पौतानि 'शिरीषकुममामि मानाः' सकपाः भकठोरं स्प शमा इत्यर्थः, 'अवतंसयन्ति' अवतंसं कभूषक "ततकरीति तदोचाई, रवि पिच्] । स्वभावकोमबानि कुममानि प्राक् धर्मग्रनुकम्पिसानिमा नागैमिः इत्यर्थः । पत्र 'सुकुमारकेशरशिखानि शिरीषकुसुमानि', विमकुमला बचत। "धमररोषच- बितानि" इति दुष्यन्त न तस्या सामः,"दयमाना-" इति पपीमि: रचाच गम्यते ["ईषदीषत" ( रा., वि.. म-) "व" त-, न्या. )] | सूर्वति। 'चाय साधु' अतिमधुर' या तथा 'गोतं' भवत्या गार्म कतम [ भावे क:] । 'महो' पात्रयं 'स:' नाश्यालय: बचना वमत्यो मन: 'राग' गीतरामेष 'बडा' रहोता 'चित्तत्ति:' यस्य तथामूतः सम् 'मवंत' सर्वाम दिनु, यव यव विखो- कयामि तव तव रत्यर्थः 'पाखिखित एव"चिवित व प्रतिभाति । ममम पभिमुखौड़ती 'सन' तस्मात पदानीम् पभिमुखीभूते रंगे 'कतमत प्रकरणमाश्रित्य' किं खित नाटकमक्सम्बा 'एन” मम् [पवादशे एनादेशः ] 'चाराधयाम:' ४पस्थास्याम। NOTES 1. तषा-This may be taken either as an approval of the sentiment expressed by the सूबधार, or as assent to sing. In his latter capacity compare "सचा [ रथ खापयति]"-Infra.. 2. (8) पत ko.-Expresses प्रसार and qualifies चुचनकिया। The duplicated form bebeves like a compound word by the rule "कर्मधारयादुत्तरे। Hence the syponym is मन्दमनमand not मद' मन्दम्। (६) सडमार ete-बाप मिसा: बरशिया: tips of filamenta. Then-I (0) इसमाना: Otg,Taking pity. Here Prot.G. comments..'By. takes शिरीषकममानि दवमानाः whiahin wrong, as the root a governs the genitive, according to 'Madrid Tafsi". This diet my oonstruotion. I construo बमानाः पवतं सवति। In the 'Tika-I render. सलानाः बापाः ।

·; 08 पामामयबुन्तलम This is absurd if the construction is शिरीषकसमानि दयमानाः; शिरीष- कुममानि सकपाः gives no sense; दयमानाः सकपा: पबतसयन्ति is perfectly intelligible. I am sorry however being anable to agree with Prof. G. when he says tbat fudage ATA FUAT is wrong. The rule "YEU-" 'governs the genitive only when the fai is taken as शष (अपवन विवचित)। If the कमत्व is recognised we must have हितोया। Witness "ब्रजन्ति तेषां दयसे म कमात" with कम 88 शेष, and "म गना नगमा दयिता दयिता:" with कर्म 28 कम । Here also if futtaa were taken prominently as ## of the congtraction fudaga fa quhtar: pould be correct. The fatta flower being very délicate they are pitied by the bees who kiss them gently ; the girls too pity, them wbile they plock them. * [a] Note that both aunt and te describe the summer, but with this difference that while the former potioes facts only, the latter refers to feelings. The metre is au- & variety of it noticed before. 3. Remark-The poet here seems to be hinting at the story of the drama. The delicate for flowers stand for Sakuntala ; the gentle kissing by the bees represents the temporary adion of Dusbyanta and Sakuntala ; and pitying by girls symbolises tbe protection afforded to Sakuntala by the celestial nymphs. 4. रागवड etc.-राग with धम करने and रंग with अधिकारी धन । free aft: fwayfa: functions of the mind. The melody had oaptured all the funotions of the mind of the whole house. The audience heard nothing but the exquisite strain, saw nothing, felt the touch of nothing, smelt pothing, and so on, hence it looked like & painted soene. Compare "a 'fe. fortfaran tanto amoro caracter is enfocar, format dalam Adopted by Prof. Gajondragadkar, ·. परिव प्रविष्टा ॥" (b) कतमत प्रकरणम्-किम् + इतम् = कतमन । तन । प्रकरण and नाटक are varieties of रूपक । "माठकमय प्रकरण भाषण्यायोगसमक कारडिमाः। रहामगारवीथाः प्रहसनमिति रुपमावि दय॥ Here the two are used synonymously. नटी-णं अजमिस्मेहि पढ़मं! एव्व • आणत प्रति सउन्दलं नाम अयुव व णाडा पीए अहिकरोअदु ति ननु पाठमिश: प्रथममेव भाजप्तम् अभिज्ञानशाकुन्नलं नाम अपूर्व नाटकं प्रयोगे अधिक्रियताम् पति LADYM-Well, even at the outset it has been ordered by your bonoured self that the now drama named Abbijnana Sakantala be put on the stage. नटौति। 'ननु' निषितमा मारामि 'पायमि:' मान्य : भवमिः 'प्रथमम प्रविष्टायामेव मयि रगम, अभिज्ञानशकुन नाम 'भपूर्व नतनं नाटक 'प्रयोग' अभिनय 'बधिक्रियता' प्रयुज्यताम् इति पातम्' धादिष्टम्। (पचापित बा, उप पुरादि)। NOTES 1. पायं मिय: &c.-चार्य is the usual form of addressing the सूबधार by मटौ। "बाच्यो मटौसूबधाराबार्यमासा परम्परम्"। मित्र is a प्रशंसा- पचम word of the मक्षिकादि class. Hence प्रशस्या पाया पायंमिया: the gafaqa of após boing regulated by the rule "doma" त:। गौर वे artertai. e. the plural is intensive, the मौरव being already exprepk by मिश्र। (b) प्रयोगे-प्र+ युन+धम भावे-प्रयोगः acking. प्रयोने पवियताम-be taken up in soting. सम्बगनुवोधितोऽस्मि । पस्मिन् पसिन् र विस्मृतं खलु मया। सवाखि गीतरागवहारिका प्रसमत:। एष राजेष दृष्यन्तः सारवातिरसा ॥५॥ (निजातो) पतितापमा। भूवधारः-पाय ?- ·पभित्रानभकुन्तलम् MANAGER-Noble Lady, I am rightly reminded Indeed; I forgot it at this moment. Do you ask 'why? By the winning melody of thy song I have been forcibly carried away like this king Dushyanta by the speedy antelope. (Exeunt). Here ends the Prologue. सूवति। 'पाया सम्यक' साधु पनुपोधित:' स्मारित: 'पबि'। 'पखिन् बर्ष' एतस्मिन् मुह 'विध तं खलु मया । 'कुत:' कुतो विस्म तम् प्रति प्रशसि चेत तवेति । पन्वयः-हारिणा तय गीतरामे पतिरंहसा सारव एष राजा दुष्यन्त व, प्रसभइत: पखि। व्याखा-हारिवा मनोहरच 'सब गौसराग' गामखरेल 'पतिपतियाविरहगो यख तेन प्रवलवेगेन 'सार' मेख चिवारन मग 'एषः' पर्व इयमामः 'राना दुष्यन्त व प्रसम वखात 'ह.त:' विषयान्तर नौत: 'पमि'। महा-णि इति प्रामथे पव्ययम् । सार अबलम गमस्थ रति सारंग: पसारः [बदमादिः। भमलाछमेम सनिरपि शबखाना, ममौ तु पुनः सारांग: रति भेद:] । चोकस्मिन् उचारचकोशक्षान, सारंग: रति सारंग। पति वा उसम, पति, श्रोती सन्दः सात् । सारांग (मुनि) पत्र-पतिरमा तीनगन चिपकारिणरत्यर्थः 'सारांगैन मुनिना दुर्वासमा यथा 'दुष्यन्तो इत:' सखापान वस्तुन: अपनोत: पति दुर्वासम: गापः शकुन्तलाया: प्रत्याखान ["दुष मन्नः" [रा.,बि., म.] "दुष्यन्तः" [स-, बा-]॥ निधानाविति। निष्कासी' र गमच्चाइनिर्गती। "प रावा” इति वाचा पानमा सूचयियों सध्यान उन्ध सौहत्य मतो। निष्कानब निष्कान्ना पति "निष्कानी ["पुमान् स्त्रिया" हवंकषः ] । यहा-"निष कान्ती चमिनतारी बनी रति वावयः। अयमेव पचो व्यायान् । एकपचे प्रथमचतुर. सप्तमानाम परानामत "निष कान्ताः सर्वे" पति म संगपत। "निष वान्ताः समें घमिवारी बना" इति बारे सर्वमनवयम् । बापति -पसाबमापन चाधिपः इन्धर्षः-प्रचावना सासवम् । तपा।

·प्रस्तावना NOTES I. (a) तवा&िc.-He too wes like the sudience under the influence of the melody. Hence be was forcibly ( प्रसभम् ) dragged away from his subject. (b) हारिवा-साधु हरति इति + णिनि साधुकारिषो कतरि (बाहुलकात), or पावाय सिनि-हारी that which thoroughly overpowers, सेन; comp. Panini's use "समानतौवासो' । Or r+घाहारः । तत: मत्वर्थोयः निः। Or राधादित्वात विनि:-comp "मन्योमि चेतसाम"-Bh. VI 35; similarly explain कामिन्, वादिन बसिन् etc. एष रामेष &c. -Here he points with his finger at the dressing room whence are seen three actors coming out one dressed as king, another as bis charioteer and a tbird as & stag. As there is nothing to tell the audience that this 18 king Dushyanta entering, the announcement is made by स्वधार himself. There is no anachronism in this because the refere nce is to what is present. The metre is शोक, defined as"गोके पष्ट गुरु य सर्व व लघु पचमम। हिचतुःपादयोस सप्तमं दीर्घ मन्धयोः ।" 2. Remark-Here again future events are reflected. For सारंगेन may be so pronounced by askilful actor as to leave the audience in doubt whether सारगे or सारांगis the word. But #raita = by the stag, and prstag - by the sage. In the latter case, leference is to the fiery (पतिरसा) Durvases whose imprecation forcibly carries away (प्रसमस:) Dushyanta from Sakuntala. * सार+ग सारंग (शकवादि) when meaning सम, but रोग when it means मुनि । 3. Reeding-दुष्यन्त is to be preferred to दुधन्त । That is vious from the slliteration in the glokel"येम येन वियुग्धन प्रजा: विन्धन बन्धुना। स स पापाहत तासा दुष्मन इति धुष्यताम Act VI Infra. दुषमन्त spoils the alliteration. 4. fae arail-Qualifles sfaltarà understood. Soe arat ) Adopted by Prot. Gajendragadker.

·७८
अभिज्ञानशाकुन्तलम
5. प्रसावना-प्र++पिच् युच भावे स्त्रियाम् । The साहित्यदर्पण thus
delines प्रस्तावना-"भटो बिषको वापि परिपार्मिक एवं वा। सूबधारण सहिताः
सखाप यव कुर्वते। चिक्य: खकार्पोत्य: प्रमातापिभिमिथः पामुख
तत विनय मासा प्रसावमापि सा " The same authority takes this as
8 प्रस्तावमा of the पवखित variety.-"यव का समावेशात कायमन्धत
प्रसाध्यते। प्रयोगे खलु तजयं यं मामनावलगित बुधः।"
प्रथमोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति मृगानुसारी सशरचापहस्तो राजा रथेन
सूतश्च ) । सूतः ( राजानं मृगश्यावलोक्य )-आयुमन्-
अष्णसारे ददश्चक्षुस्त्वयि चाधिन्यकामुके।
मृगानुसारिणं साक्षात् पश्यामोव पिनाकिनम् ।।६ ॥
(Then enter in a obariot, following an antelope, the king
with a bow and arrow in hand and the charioteer).
CHARIOTEER-( Eyeing the king and the antelope)-
O Long-lived One, casting my eye on the antelope and or
thee with thy bow strung, I behold as it were, Pinakin 'Siva
himself basing the deer.
समः ति। 'ततः तदनन्तर प्रस्तावमाया बबरचापसमितीतीवर
इतधनुर्वास व्यर्थः एमम पनुसरतीति 'मगारासारी रावा सूत' सारचित 'रको
प्रविवि
ति। पन्धवः-सार अधिव्यकासंबविण: ददन पाबबाल
सारि साचाय पिनाकिन पक्षामि । न्याया-पसार पुर: पचावमा
पनिन् नि पर्व 'पषिचम्' चारोपितमीबाव 'बाबस दक्षिण
! 'वचनम् ] 'वामा पनि भावपि पक्षी

·प्रथमोज: (माम्यसाच्चतुः' इति तमभाव:) पर समानुगारिक दवापर मगरूपेश पलायमान याग वषार्थमासरत 'साचात' खयं 'पिनाकिन पिनाकपाधि शिव 'पयामीव' प्रकटन वपुषा शिवमनु करोति भवान् धनुश त पिनाक व भौषषम् इति भाव: । I. Summary-पथ कदाचित पौरवो राजा दुष्यन्तः म गयया बिहरन् हिमगिरेरुपकळ प्राप । पजानता तब तेनानुसृतः कषिदतिजव पाश्रमम गस्त कुलपत: कण्वस्य तपोवनान्तिक निमाय । स हि पसनिहित सुनी शिश्च रात एकल: परिसरामवेषतपोवन प्रविष्टः तव तेन उपवनभूसो वाखपादपेभ्यो न ददलितः कन्धका हुशः। सच ताभिः सतकृतः । एका तास शकुन्तखा नाम सबिन बात- रागा पेण तस घेतो विवेश। वाल्यात प्रभात लाखनादिय कण्वस्य कन्या पोरसी विश्वामिवस्य 'मेमकागर्भसम्भवा' इति पसराभ्यामाखात: सोऽमूत तया चंचों। तदंब च "राजसैन्य भौषितो वमगजसपोवन विशति" इति तव अनिरुदमतः । ग समधासा: कम्पका: पुनदर्शनार्य राजानमुपनिमन्त्रा पर्यशाला प्रविष्ट: रावापि शिविर प्रत्यागतः । 2. पर:-पाते चिवाते खोकचरितमखिन् इति पर+धव अधिकर। An Act. Every period ending with "all the actors leading tho stage" is an पर। "पन्तनिष कान्तनिखिलपावोर ति कौन्तित:-" Darpana. '3. (a) म गानुसागै-म ग साधु पनुसरति इति म.ग+ पनु + +पिनि साधुकारिषिकरि closely following a stag, (b) सशरचापाख:-औरण सासभरः ( or सस्थरः) together with an arrow. पए- ताहावापः ययोती सवरचापीप:- साहसीसी यख सब- Both his hande were engaged; be was ready to draw the bow. 4. वायुमन-प्रशसमायुरख पति चायुम् + मचायुभान्। The oharioreer has to address the warrior as चायुग मन्। "पायुपमा रधिन सूतः"-Darpana. 6.(0) असार-एप सारसय कप सार: blook and "ति प-1 A kind ot aptelope, ·पभिन्ञानशकुन्तलम् ददन not ददन् because of the prohibition "माभ्यताकतः । (e) अधिगता ज्या गुणः पमेन, or अधिकतं ज्याम् अधिन्यम् strung, Rt-or पादि-। कम प्रभवति रति कर्मन+उका कामुकम् bow. 76. Allusion–Daksha, the father-in-law of Siva, once performed a sacrifice at which he invited every one except his son-in-law. Sati, the wife of Siva was present. In course of the sacrifice Daksha made some offensive remarks on Siva at which Sati was so incenged that then and there sbe renounced her body by 11! In revenge, Siva killed Daksba, dispersed the guests, and Pinaka in band. parsued the Yajna which assumed the form of a stag and fled. 7. Remark.-The metre is इलोक। Here we have उतपंचा which Dandin defines 'पवयंव स्थिता वृत्तियतमस्य तरम्य वा। पन्य- बोत्पत्त्यत यव तामतपेचा विबुधाः ।* Here the sति of दुष्यन्त in chasing the deer is taken as the fm of fouifen in pursuing the sacrifice. Either of the two Vrittis is quite different (aut) from the other. राजा-सत, दरममुना साराग वयम् कष्टाः। प्रयं पुनरिदानीमपि- ग्रीवाभाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पञ्चान प्रविष्टः शरपतनभयादभूयसा पूर्व कायम दर्भरविलोढ़ेः अमविवृतमुख शिभिः कोबरा पश्योदपा तत्वाहियति बहुतरं स्तोकमा प्रयाति IIEIR प्रदेष कथमनुपतत एव मे प्रयत्नप्रेक्षणीयः संहत: ? .KING-Obarioteer, we are drawn far by this.entelope. Yet sop even dow-with his look ever and anon dst on the pursuing chariot gracefully with a turn of his neck-having in a great indusarą antered the forepart of his body with tho hindoi port throueb fons of the dopoent of the arrow-end ·प्रथमोऽ: with his track strewn with half-obewed kasha grass dropping from his mouth which is opon through fatiguo-be is moving more in the air and less on the ground because of his terrible jumps. How then bas he become hardly visible to me though I am following to be sure ? रामेति । 'पमुना' 'डश्यमानेन' ट्रस्थ न 'साजन' चिवा मग 'व्यम्' ["पदो क्यो” पति बह बचमम् ] 'दूरमाया:'। एतेन पस्य म गस्त्र धावनोंदी भवितुमर्हति इत्यभिप्राय: । पर्यामति । अन्वयः-पश्य पय पुनरिदानीमपि अनुपतति स्यान्दने सह: बोबा- भगाभिराम दत्त दृष्टिः (सन ), शम्पतनभयान पश्चाई न भूयसा पूर्व कार्य प्रविष्ट: (सन) श्रमविकतमुख शिभिः पर्वावलोट : दर्भ: कोर्ष वर्मा ( सन ) उदग्रनु तत्वातवियवि वातरम् उा स्तोक प्रयाति । व्याखाा-'पश्य' [वियति बहुतर खोकमर्चा प्रयाति इति वाक्यार्थ: कर्म । यहा-पश्य स्थापन्ययम् ] 'पर्य' पुरी हसमानी म गः पुनरिदानीमपि अधुनापि दूर धावितोऽपि इत्यर्थ: 'अमुपति' पसरति 'स्वन्दी' रचे 'मुड' वार वार' 'ग्रोवाया:' कन्धराया: 'भान' मा गया 'अभिराम मनोहर यथा तथा इत्तदृष्टि: पातितः सन्, 'शरस्य' बारम्य 'पतनमयात' पातशत्या। पपर पड़ों भाग: 'पसाई: उत्तरकाय: ["पपरवार" पसमावो पतयः" इति पपरख पश्चादेश: ] । नेम 'भूयसा' वाइ स्वं न 'पूर्व काय' प्रविष्ट:' सन् । पचहावित: प्राणां उत्तरकाये एव प्रहरेत, रतात्तरकायं पूर्व काये सदर प्रवेच रस्त्यर्थः। 'श्रम' धावमयमेव 'विडत' स्यात्त यत् 'मुखं' तमान ममाभि' पतदभिः 'गईम' सम्प यथा तथा 'पवनौदे:' भुक्त: 'दर्भः' कुछ : ' कोमा' बाप्तपथ: जा उतकटं प्रतं खम्फी या सदभावात भौमसम्पाखान 'पियति बाबा अधिकम्' उवा 'भूमी 'सीकम्' 'चल्य 'लोकम' चस्प 'प्रयाति'। पदमनुभवतोऽपि हि प्रसमस धावनम् । पहो भवानववा पख इति भावः ।। तष्टिः (त-बा.)... पाटि: ( वि., रा., म.)] । मदिति। तदेव म.न.' 'पशुपतत एक पवादावितहारमा 'प्रव' पविनिपुण पपीता दर्शनीय 'वा। वा ·८२ अभिज्ञानशकुन्तलम् मन:, किन वहमपि पशात पतामि । तत् कथं पूर्व स्याटलोपि अधुना कष्टलची बात:-इति सूत' प्रति प्रश्वः । NOTES 1. सूतं etc.-पुन: indicates भेद difference. The sense is- We are carried far, and the long run ought to bave tired out the stag. But no (भद) difference, he is still strong. The constructions is-1 पुनरिदानीमपि वियति वह तर सोकमा प्रयाति-Even DOW be moves more in the air and less on the earth. The king praised the stamina of the stag. 2 (8) पौवा etc.-8ee Tika. Qualities दृष्टिदामक्रिया in दत्तदृष्टि: । The grace in the painfiel comes from the turn of the neck- (गौवाभा)। (b) स्यन्दने-स्यन्दत धावति इति स्यन्द + लुा कत्तरि = स्यन्दम: . obariot. The name is bappily chosen as the chariot was moving very fast (धावति) at the time. (c) दत्तदृषि ट:-दत्ता दषि टये न that wbiob has cast a look. “atefuz:" implies that the look is riveted to the cer, which is not the case because मह: implies cessation and renewal of the act. दनदपिट: is better. N. B.-The frequent turing of the neck to watch the chariot hampers speed. Yet the stag sदानीमपि वियति वह तरम् etc. O! the stamina of the stag! (a) पश्चाईन ...It is the पसार which has entered the पूर्व काय । Bat the poet says the stag bas entered, This implies पभ द of the stag with the पाई। Hence पसारन इति पदे कर हतीया।* (e) पर eto-भारस पतन भरपतनम् the descent of theirrow. ‘तखात भय शरपतनमयम् । तखान । वापासशाया। तो पसमो। It is in the पसार that the arrow will strike when shot from bebind. The gent is therefore drawn in* ; tbis drawing in, is natural through fright and not intentional (1) भूयसा-या *+यसन । Qualifics प्रक्रिया । Qualifies प्रवेनिया। नियाविशेषणमा चित करवतमपि। Benes का वतीया ।।8) पूर्व कायम् --पूर्व सायम्य पूर्वबाय: the fore-part of the body :। एपर्दषिसमास:- variety of naपुरुष । Adopted Prod. Gajendragadkar.

·प्रथमोड The bars षष्ठीसममा । Hence qa' leads in the compound. Again though पूर्व 18 दिकशद, Brill, barring परमी, कायस्य takes षष्ठी as in"तस्य परमाय डितम्" | N. B.-This is another impediment to the stag's speed. Yet the stag seraitafa &c:'(b) c#": &c.-94+ खित + क कमणि-अवलोढा: eaten मुताः। Also ep. "अवलीदसमामि:" Kir. XIII. पईम अवलोढा पर्वावलोढ़ा: balf eaten, सहमुपैति समासः । त:। (i) श्रम &c.-यमेण वितं अमवितम्। तादृश मुख अमावब तमुखम् । तस्मात माध भशान्ति रति अमविकृतमुख+श + यिनि साधुकारिवि कर्तरि । त:। खेदव्यासवदनपातिभिः । (i) कोण बता-+ क कम पि कोम strewn. कोई वतम येन स: । N. B.-He is fatigued. Yet इदनीमपि &c. (k) azu &c,--ATAR BC4 terriblo. The jumps are terrible covering immense ground. On the ground again there is just a touch and up again he goes. Hence faufa वह तर प्रयाति (owing to the long jumps) and लोकमाम् ।. 3. Figure-The figure is स्वभावोक्ति or जाति which Dandin defines thus-"नामावस्थ पदार्थाना रुप साचाविण वती। खभावोनिय नासिष..." We have bere & picture (69) of flight and fatigue in a strong animal. The metre is सन्धरा (explained). 4. सदेव etc.-Tbe stag was not very far off a moment before. But wben tbe king was about to point it out to the charioteer ( 9o eto ) be noticed great distance. Hence the surprise and question. सूतः-आयुष मन्, उद्घातिनो भूमिरिति मया रश्मिसंयमना- प्रथस्य मन्दीकतो वेगः। तेन मृग एष विप्रतिष्टान्तरः सम्प्रति समदेववर्ति नस्ते न दुरासदो भविषाति । CHARIOTEER-O Long - lived one, the speed of the car bas slaokened, because, the ground being bumpy. the reins were tightened by me. Hence the deer bas become separated by a long Interval. Now that you are on alevel ground, ho will not be difficult to get at by you. Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·८४ पभिज्ञानशाकुन्तलम् राजा-तेन हि मुख्यन्तामभीषवः । KING-Then do loosen the reins. . सूत इति। 'भूमिः' अवस्था भूः 'उद्घातिनी' विषमा 'अति' हेतोः 'मया रश्म: प्रयास अतं यत् 'सवमनम्'चाकर्षण, तस्मात 'रथस्य मन्दौलतो वेगः' 'सम' हेतुना 'एष मृगः' विप्रकृष्ट सातिश्यम् 'पारम्' अवकाशो यस्य सादयः, पतिद्रवर्ती जात: इत्यर्थः। सम्प्रति सम देश वत्तीयसथाविधा'' भक्त: सम्बन्ध दुःखेन पासयते इति 'दुरासदो' दुष्पापो 'न भविष्यति'। ["समदेशतिन" (रा., वि., म- )। "समदेववर्ती न " ( त-, खा-)] ॥ रामेति। 'तेन हि तस्मात् । यदि अनुपाते सखलभ्योऽयं मग: तत 'पभोषवः' प्रयाः ("अभीषः प्रयहे रश्मों' इत्यमरः ) 'मुच्यन्ताम्' पसयता किया। पचान् धाव्य मग इन्मि इत्यर्थः । NOTES I. (a) उदयातिनौ-छत ऊर्च हन्तुं शोलमस्या पति उद++पिनि कारिताकौल्य that which gives upward shock i. e. unever, (b) विप्रकष्टान्तरः:-वि+प्र+ कृष + त कतरि = विकष टम् excessive पन्यधि. बम् । See Tika now. (0) ममदय etc.-समो देवः बमदेय: even ground, तमिन् साः वर्तत इति समदंश + इत + णिनि कतरि = समदेशवनी occupying even ground. तस्य । (d) 8-This takes ष षष्ठी not करि। कब- यही is prohibited by the rule ", लोकाश्ययनिष्ठाखलधवनाम" because दुरासद is derived with a कम कि। 2. Reading-समदेशवनों नeto. places the stag on even ground, which is the more reason for the interval ( पार ) Manpreasing still further. Our reading (समदशवत्तिमः) means the chariot moves on level ground, bence gives the king & chance to overrun the stag. सा-यानपयत्वायुष मान् । ( रथवर्ग, निकृष्य घायुष न, पश्य, पश्य- ·Fu 4031 M ansir प्रथमोड मुक्तष रश्मिण निरायतपूर्व काया ९ निष कम्पचामरशिखा निभूतो कर्णाः । पात्मोहतरपि रजोमिरखानीया 3 धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः ।। OHARIOTEER-As the Long-lived one orders. ( Acting iherpeed of the car )O Long-lived oue, behold !-The reins being loosened the steeds becoming apassailable even by be dust raised by themselves are running as it through ntolerance of the speed of the stag, with tbe forepart of their body outstretched, the tips of their chowries quiverless, their bars erect and steady. भूत पति । 'पायमान् यथा पाज्ञापयति' भादिशति तथं व करोमि। पश्चान् वाक्यामि। "रथस्य वेग" शीघ्रगमन' मिरुप्य' नाटयित्वा हस्तपादादिचालमेन पमि- पोय प्रत्यर्थ:। 'पस' इति विधये हिरुक्तम्। पशाना साधु धावनात् विषय: । ["यथाजापयत्ति" (ता, न्या., म.)-“यदाज्ञापयति" (वि., रा.)]. सुष्विति । पम्पय:-रश्मिषु मुक्त षु पमो रया: मगजवाचमया व मिरायत- पूर्वकाया: निष कम्पचामशिखा: निभतो कई: भात्मोद्धतरपि रजोमि: पबानीयाः ( सन्त:) धावन्ति । म्याख्या-'रश्मियु' प्रयो। 'मुक्त' पसंयतेषु सतस ( भाष सप्तमी), 'मौ' प्रख्यातास 'रषा:' रथवाशिम: पना: ( “ताति रथयुगप्रासाम्' पति यत), 'म गस' पुरो धावितस यो 'जवा. वेमः, तब 'पचमया' चमक'यनिक राम् पायत:' दोघं : 'पूर्व वायो' येषां तथाविधाः, वेगदोधावताना: इस्थ:, निषवन्या नियता: 'चामरा' कम्योरकराची भूषण दत्तानो चमरौपुकानां दिखा: पाकि येयां तथाविधाः (पतिवेगेन निषबतानपुचादीनां अन्य चरण), 'निक्षतो' खिरी 'कामती कों" या तवाविषाः, पातमना करते: 'पपि न तु कैपलं पोषत: 'रसोभिः' खिभिः 'पसानीयाः' पनतिक्रमनीयाः सत: पावन्नि' पतिवग गति म बन पांबा एत पाचमन चावपि पतीत्व इति इति भावः । [सूचन (रा..कि.म.)। 'बामपि प्रसरता रबमामलाः । निव वन्यजामाविमायुक- पमहापापति परमपिरति मानिन। -(बा.)]. .

·wor অসিত্মালয়ঙ্কন NOTES 1. निरुप-नि+आप+ णिच् + ल्यप् baving soted. The root रूप means 'to act' from which comes a drams. Compare "धमरवाधा रूपयति," 'भयो रथवेग निरूपयति" etc. 2. (8) निरायत 0.-This indicates running at top speed. (b) fantasia etc-The Chamars were ornamental and were dlaced between the ears. Owing to great speed, their fra was not noticed ep. 'चिवारम्भमिनियल हरिशिरस्यायाससामरम्" Vikr morvasiya. (0) निभतोर्ड ete,-निभस Is स्थिर । In this sense compare निमत in "निष कम्पाय निक्षतरिक मूका शान्तम गप्रचारम्। सछासनान कामनमेव सर्व विवापिसारभमिवावा" Also we have पमित in the sense fer in "fai fuqag fo@g", er does not mean vertical. It merely implies that the ears were inclined upwards, and not drooping. (b) पास्मोक्त: etc.-We assume that the wind was favourable i.e. blowing from behind. Even thus the dust did not touch them. Hence they were faster than the wind. * 3. Remark-The metre is सन्ततिलका or बसन्ततिलकम्। "जय बसन्ततिलक तभजागो गः" The triads त, म, बन appear in order followed by two beavy syllables. The figure is warm in the Arst three lines and organ in the last. राजा-सत्यमतीत्य हरितो हरौंच वन्त वाजिनः । यपालोके सूक्ष्म ब्रजति सहसा सहिपुलता यदहा विच्छिन भवति बाससन्धानमिव तस. महात्वा यहक्र तप समरस' नयनयोर नमे दूरे किचित् परमपि न पा रथजवात् ।। पानं व्यापापमानम (घरसन्मानं नाट्यति )। Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रमोद car, KING-Verily, the horses are surpassing the Harits and the Haris. ( For tbrough the spoed of the tbat whiah is minute to the view suddenly attaids Vaste88, that wbich is really disconnected at once becomes as if with anion effected, oven that which is by nature orooked immediately appears straight to the eyes; nothing for a moment even remains at a distance or at my side, Charioteer, bobold it being killed (Acts aiming the arrów ). V राज ति। 'वानिनः' मदीया पश्वा 'हरित:' सूर्याचाम् 'हरोन' इन्द्रावान पतीत्य' वेगन पराभय 'वन' पति 'सत्यम्'। 'तथा हि' यत:- यदिति। पन्वयः-रथजवान सहसा पालोक यत् सूच म तत विपुखर्ता व्रति, यत् पहा विछिन्न तत ससन्धानमिव भवति, यत प्रखत्या वक्र तदपि नयनयोः सम- रेखं-चचमपि न किञ्चित् मे दूरे न पा । व्याखाा-'रथस्य नवात' वेगात (हती पचमो) 'सहसा' ततचषमेव, पालोके दर्शने यत सूच' हसते तदेव तत्परचमान समीपे भूत्वा स्य ललचाते । 'यत्' वस्तु 'पदधा' तत्वत: 'विच्छिन्न व्यवधानवता दाते 'तत् तदेव तरच कसं सम्धान योजना यस्स 'तत् ' मवति खचाते। यो समोपे व्यवहितो द.ष्टी तावेव बेगाव तमच दूराद पटौ संखप्राविक खचाते। 'मन' वस्तु प्रत्या' स्वभाव न 'वक्र" समोपात दृष्टं कुटिलंद मते 'तदपि' तत्क्ष 'नयमयोः नयोः सम्बन्धी, न तु तत्तवतः, 'समा' ज्यो 'रेखा' यस तत मगति । चममपिन किचित' किमपि वस्तु मे दुर' तिष्ठति 'न पा", समोपे तिहति: [ “यददा" (त-, बा.)..."यद" ( रा., म- )..."यदन्नः" (जि.)"म दूर...न पाय" (रा..., बा-, म- )..."मे पाई.... दूर" (वि.)]॥ सूवति । 'एन'हरिराम (पन्बाद एनार्दिवः) 'ग्यापापमान" मया समान 'पक्षा'। 'घरस सम्धान" ममं प्रति प्रयोगाध्यवसाब 'माटयति' नायन रानीपोनटससवालमादिना वापपोयोग सूचयति वर्षः।। NOTEB 1. सबम् eto-This isabyperbole. ताhिintroducentbe Doxt sloks as an apparent justification for the dangupration.

·- घमिनाम एपिरिति-+ति ( पौरादित ) कर हरिया परतीति + at fer dini af The former is'the name of the seven hairees of सूखं। "नयोजयम विनयो जितमा जिवनमः । मानवी जितकोषी राजकः सप तकौतिता." || Comp. "दिशा रिदभिरितामियमरः" and "हरि- देवविधितरनुप्रयोगदिन बालचन्द्रमा."। The latter is strictly speaking "galden " "स".रि.स.स"रस्य नेका कोषः। Indra's steeds were of tbat description. Comp. "हरि विदिखा रिमित वानिमि"। 2. (8) पाखा सूम-पा+खोक+घष भाव-पाखीक. Beeing दर्शनम्। पाखा सूच मम-minute in seeing. le looks midate owing to great distance (b) सहमा-Suddenly. The suddeness of the change suggests great speed. (6) पहा-An पम्यय meaning तन बत. in reality. "फुटेऽवधारणे तत्कचाहा प्रोक्ता मनीषिभि"। " or पन्त tor पडा does not seem to give good sense. (d) कृतसन्धानम् eto. सम् + धा+ जुएट भाव = सन्धानम् placing together, 1 e joining The disconnected appears connected, this too 18 सहसा hence again the inference of speed (e) समर सम-सम 18 धनु straight, रेखा- lune 1 e outline This may apply to the transference of the object from near to far or the reverse (f) दूर पारी -- This is the order of the words in almost all editions. Only one edition reads पाटर। Remembering that the first line refers to ohange from दूर to पात्र, and the second to that from पान to हर, it seems natural to have first दर then पा in the fourth line The third line 1s not deolBIve as it applies equally to both kinds of obange '3 Bemark-The metre 1s शिखरिडो, the definition being रमबत्रा यमनसमना ग पियरिडो-"tbe triads ब, म, न, सम, ere in order followed by one light and one heavy syllable 'मापायमानम्-वि+पा+पद+पि+भामर बम वि being killed. ~ (नेपयो)-भो भो राजन् पाश्चममगोऽयं न तव्यो न H (IN The DPUSING BOOM) -Ho! Ho 1 king, 10 in stay with bartaitago, it must not be killed, it must not be Elled..

·प्रथमोमाः ससः (पाकविलोक्य )-पायुष मन्, पख बलुते वार- पथवत्तिमः कष्णसारखान्तर तपखिन उपस्थिताः। CHARIOTEER ( Listening and espying ) - 0 Long-lived one, anchorites have appeared in the regiou of the stag which is now in the very line of flight of your arrow. राजा (ससम्भ्रमम् )-तेन हि प्रचन्तां वाजिनः । KING (Hastily)-Then indeed let the horses be checked सूतः-तथा ( रथं स्थापयति )। CHARIOTICER-Very good. (Stops the car ). न पथ इति । 'पाश्रमस्य' कण्वायमस्य 'म ग: पयं न इन्तव्य: त्वया । (पाने हिरुतम् । सूत इति । 'पाकम्य' न पा यदक तत श्रुत्वा 'चवलोक्य' दर वा 'च' पार। 'ते' वाणस्य पन्या: 'बायपथ:'( "ऋक् पूरब : पथामानवे” इति समासान्म: अप्रत्ययः)। तस्मिन् वर्तते य: कासार त ५ 'अन्तर' अवकाश। यव भवान् .प प्रयु के तस्मिन्न व देश, तब व हरिणस्य च मध्य इत्यर्थः 'उपस्थिता.' प्राप ताः । एतेन गम- इत्याभय दर्शितम् ।। ( “बाणपध" ( वि., म.) "वाषपात" (रा., त, था-)]। रामेति । सम्भ मेण' त्वरया 'सह'। सेम 'हि' निमित्तम 'वाजिनः' पत्रा "प्रग्याम्ना" स्थिरीक्रियताम् । पथपा रथेन दलिताः मासुमयः । यथा भवान् पाज्ञापयति 'तथा' करोमि, पचान प्रशामि इत्यर्थः । रथमिति। । 'स्थापयति' स्थिरीकरोति । . * मूत इति। NOTES 1. प्रग्रहाताम्-प्र+या+खोट + पनाम कम cिlet them be obooked. The asceties were in imminent danger of being run over by the car. Hence the 9 of the king. + Adopted by Prof. Gajondragpd kar, 7 ·है.' पमिग्रामगन्तसम् (ततः प्रविशति सशिधी वैखानसः)। वैखानसः (ता. मुथम्य) राजन्, पात्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः । न खलु न खल वाण: सविपात्योऽयमस्मिन् मृदुनि मृगशरीरे तुसराशाविवाग्निः । का वत हरिषकानो जीवितश्चातिलोल क च निशितनिपाता वजसारा: शरास्त ॥१०॥) (तत् साधु कतसन्धान प्रतिसंहर सायकम् । प्रात वाणाय व शास्त्र मपहर्तु मनागसि ॥ ११ ॥ (Then enter an anchorite with disciples). ANCHORITE (Raising his hand)-Sir, this is a stag of the hermitage. it must not be killed, it must not be killed. (This arrow is indeed not to be planted on the tender body of the stag-not to be planted indeed-like fire on a heap of cotton. Alas ! where is the frail existence of poor stage, and where are your shafts, keen at the point and strong as the thunder-bolt ? Well, then retract the shaft that has been aimed. Your weapon is for the protection of the distressed and not to strike at the innocent. ) तत इति। 'ततः' तदनन्तरं स्थापिते रथे शिष्याभ्यां सह 'सशिष्य' : (सहमिष्यःवा) विष्यश्यसमेत: 'खानसः' तापस: 'प्रविशति' रसमसमागच्छति ।। [“सशिष्यः' (त-, म्या-, वि-)-"चात्मना तृतीयः" ( रा., म.)] । बीति । पसंदचिण्डसम्' 'उद्यम्य' पद,प्रत्य । निषेधसूचनार्थ सोत्तोलनम् । नोति। चम्पयः-बदुनि पस्मिन् म गरीर पयं पारतूलराधी पपिरियन सनिक (सकानाम् पतिजोल नोवित तक, निमितनिपाता पसाराः भरावा-'मदनि सजमार 'पचिन म,गस' पाचनमय पर yषकानाम ·प्रथमोड ११'पर्य बाण' धनुषि यानित एष धर: 'तूताना रामी समूह 'चपिरिव' न खलुन सन मनन 'सनिपात्य:' पातयितव्यः (भावगे हिवतम्) 'रिषकानाम् अनुकम्पिताना मृगाणम् 'पतिलीख' सुचवलं 'नोक्तिष प्रावस्तु 'क' कुम, निशिताः तीक्षा 'निपातः' जयभागाः येषां तथाविध: पपि 'वनस्य सारः' वलं 'वनसार व सारः येषा' तादृश बनकठिनाः 'ते भरा' गणा: पुन: 'क' कुव। शरशरौरयोमपदम्तरं क ति पिरत सूचयति । चति मेदे । (राघवभहस्तु इम लोकं न पठति )। तदिति। अन्वयः-सत् कृतसन्धानं सायकं साधु प्रतिसंहर। व: शास्त्रम् पात्त वाणाय, पनागसि प्रहन । व्याख्या-'तर' तस्मात छतं सन्चानं धनुषि योजना यस्य तथाविधं 'सायकम् एतं साधु 'प्रतिमहर' तूपौर' प्रत्यानय ( साधु इति वाक्यालकार-"साधु यामि" इत्यादी यथा) 'व:'युमाकं पौरवाण 'शस्त्रम् पार्ताना' विपनामा वाणाय' रचा म ( तादृष्ये चतों) पस्ति, अनागमि' निरपगधे 'प्रहत्त' न' अस्ति ( प्रतिक्रियायोग त तुमुन् ) ॥ ["तत् साधु" (रा, वि., म.)-"सदा" (त-, न्या.,) ॥ "व: शस्त्रम्" ( रा., स-, न्य-, म.)-"ते शस्त्रम्" (वि.)]. NOTES 88 1. वखानस:-An ascetic, The derivation is uncertain. "वैखानमो बने बासोवान नम्थ्यस तापस:"-वैजयन्तौ quoted by Mahamahopadhya Nyayapanobaneda. No intelligible derivation is available. It is best treated & primitive word ( पातपनप्रातिपदिक )। 12. सनिपात्यः-सम + नि+पत+विच् + यत् कमणि। Ought to be planted. पातमयोग्यः । 3. (e) वस हरिषकानाम etc.-वत implies निन्दा censure (See next ). "निन्दाय विखवत" ति इसायुधः । इरिषक has कन, अनुकम्पायाम् । Or-बत expresses पनुकम्पा pity-"दानुकम्पा सतीषविखखामाचे पत" इत्यमरः। But in this case रिषक has कम खानुकम्पावाम - because अनुकम्पा is already expressed by वता(4fतिषिपाता:- नि+यो+का कर्मपि-निर्विता: or निधाता: foen तोमः । निन एमिः इति ·८२ पभिज्ञानशाकुन्तलम नि+पत+घष करणे -निपाता: the parts by which they alight i. s. tips, points. * 4. क जीवितं व शरा:-Implies great incongruity between the two. Compare "क सूर्य प्रभवो वंशः क चाल्पविषया मति:" where Malli says "ही कशब्दो महदन्तर सूचयतः" । The bringing together of two such incongruous things is mildly consored by an 1* The metre is मालिनी defined as "मनमयययुनेय' मालिनी भोगिलोक:"-The triads न, न, म, य, य appear in order giving fifteen syllables to each line. The figure is उपमा । The definition is "यथाकथित साद श यवोदभूतं प्रतीयते । उपमा नाम सा...।" In the first half म गशरीर and genia, also 41 and vfu, are compared. In the second half the समास in बनसार establishes resemblance between बब 8nd शर। 5. (a) तत-Therefore. i.e.. Buch being the incongruity. put back your arrow. (b) साः-Prof. G. disapproves our interpretation of alu ás & mere expletive and prefers to bave it as a विशेषण qualifying सम्वान किया। I am unwilling to take it as a क्रियाविशेषण for two reasons.-(i) if the प्रतिमंहार of the arrow necessary it will be withdrawn be it well ( माध) or ill simed. So the reference to the correctness of the aim (साधता of सन्धान) is superfiuous. (ii) Dashyanta was admittedly the foremost srcher on Earth. Compare "का था बापसवाने ज्याशब्द नव दूरतः पव धनुषः स हि विधानपोहति ।" Even among gods he has no rival. Comp. 'तव शौरधु नामतपर्वभिः पुरुषकसरिष पुरा नखैः”। For an ordinary ascetic to shout "well-aimed" to such a man when he is about to shoot is a piece of impertinence. (c) साय. कम्-सति समयति इति सो + जुन्न करि-सायक: the chopper बारः । (a) पनामसि... विधमानम् भाग: पापम् अपराधी मा यस बिना पनामा: or पविधमानामा: by the Varttika "मजोऽतार्याना...या पोतरपदोपः"। वधिन. ieghetti When a distinotion is mado bot woon er Alonted by Prof. Gajendragadkar. 18 ।

·प्रथमोडल ८३ and देहिम the former is taken as the पाचार-as it really is of प्रहारक्रिया। Compare “मयि नान्नकोऽपि प्रमुः प्रहत्तम" "रुद्रौनसा तु प्रहतं त्वयास्याम," तस्मिन प्रसन्यु धि सब एवं" &c. 9. Remark-The metre is नोक। Ther verse too conveys a mild consure. Your arrow is meant for one parpose, you are using it to another ! * "व: शस्त्रम्' is the more common reading. It refers to the uniform family practice of the Pauravas, and thus gives point to the censure. As to the practice itself, compare "पापवाभयमवापु दीक्षिताः खलु पौरवा:"...Act II. Infra. राजा-एष प्रतिसंहतः। (यथोक्तं करोति)। KING-Here, it is retracted (Does as said ). वैखानमः-सदृशमेतत् पुरुवंशप्रदीपस्य भवतः । जन्म यस्य पुरोब शे युक्तरूपमिदं तव । पुत्रमेवं गुणोपेतं चक्रवत्तिं नमाप्नुहि ॥ १२ ॥ ANCHORITE-This is worthy of thee, the light of the race of Paru. This is extremely worthy of you whose birth is in the race of Puru. May you get a son, endowed with such virtues and presiding over the whole circle of kings. राजा ( सप्रणामम् )-प्रतिग्टहीतम् । KING (With a bow)-Accepted. राजेति। 'एष' रति पविलम्ब सूचकः । भाज्ञातमावमेव 'प्रतिसंतः' इत्यर्थः । 'यथा उक्त' करोति। या-उक्तस्य पनतिकम 'यथोक्तम् । तत् करोति। 'पाल' प्रतिसहरति । वति । 'पुरी:' ययातितमयस्य यो 'वंशः तस्य यः 'प्रदीप:' प्रदीपवन उदभासक. तस 'भवत: एतन' नामचानुपत्तित्व' 'सह योग्यम्। पौरवाः सदर बाबानाम- नुकूला पाजाकराम इयर्थः । नम्मति। चन्वयः- तब युक्तरूपं यस्य पुगे जर एगोपेतं Adopted by Prof. Gajendragadkar. * ·८४ प्रमिञानशाकुन्तलम् चक्रवत्तिनं पुवम् पात्र हि ॥ व्याखया-"पद" बामनाजापालन 'तव युक्तरूपम्" पतिशयेन युक्तम् (प्रशंसाया पप्प्रत्यय:); यहा—'युक्त दखलपमस्य पति'। 'यस' ते 'पुरोः' व जन्म' (यच्छब्दख उत्तरवाक्यगतत्व न उपादानात् तच्छब्दोपादान नापेचितम् )। 'एवम् ः' 'गुण' उपेतं युक्तम् । चक वर्तते रामचक्रमाकम्य विष्ठति इति चक्रवत्तिन राजाधिराज 'पुवम् पातहि' लभख । इत्यमोधामतुष्टात विप्रादाथिषः । राति। प्रथम ब्राधा पाशिषमचारयन्ति, ततो राजा प्रणम्य तामाशिष खीकरोति, इति रामम नियम: । प्रशमन सह 'सप्रणामम' सहप्रणाम वा। प्रति- ग्रहोतं' खोकतम् ब्राधपषच इति शेषः। चाशीरियं रहौता रत्यर्थः । NOTES 1. एष &c.-एषः implies instant execution. तरचणकरणम् Compare "एष त्वामभिनवकण्डशोषितार्थी शाई लापनमिव इन्मि चेष्टमानम्"- Act VII. Infra, Mark how the king stands upruffled ander the censure. He is all humility. 2. एव गुण्&c.-एवं गुणा: एवं गुणा such virtues, सहसपेति समास: । ते: उपेतः । तृतीया लत- । तम्। Benediction of a Brahmana is of unfailing efficacy. Hence this foretells the birth of सर्वदमन । Compare. "पुर्व लभस्वातमगुणानुरूपं भवन्तौमौद्य भवत: पितेव"।" रत्यौं प्रयुज्या- शिषमय जम्मा राजे प्रतोयाय गुरोः सकाशम् । राजापि लेभे सूतमाशु तवात-।।" The metre is श्लोक । वैखानस:-राजन्, समिदाहरणाय प्रस्थिता प्रयम्। एष सलु कण्वस्य कुलपतेरनुमालिनौतौरमात्रमो दृश्यते। न चेदन्यकार्यातिपातः प्रविश्य पूतिपद्यताम् भातिथयः सत्कारः । पिच- रम्यास्तपोधनानां प्रतिहतविनाः क्रियाः समवलोका। * घाम कियह मुजो मे रक्षति मौकियाइ इति ॥१२॥ Ad pted by Prof. Gjendragadker.

·प्रथम ८५ ANCHORITE-Sire, we are going to collect faggots. The hermitage of Kanya, the master of Munis, cap indeed be seen ( from here ) on the bank of the Malini. Unless there is obstruction of other duties, please enter and accept the rites of hospitality. Besidesfbeholding the rites of the ascetics, with obstruction removed and therefore pleasant, you will'kcow ( the answer to ) this "how far defends my arm marked with the scar of the bow-string?') वखेति । 'समिधा' यजकाठामाम 'पाहरणाय' 'वर्य प्रस्थिताः' चखिताः। 'एष खलु' पयं हि 'पनुमालिनीतौर" मालिनोनदौतौर (विभकार्य ऽव्ययीभाव:) 'कुलास: चयुतशिष्यपोषकस्थ मुमिकुलेश्वरस्य 'कण्वस्य पाश्रमो दृश्यते'। 'चेत' यदि 'पन्यस्य कार्यस्य पातिपातो' व्याधातो 'ल' स्यात, तदा 'प्रविश्य' पाश्रम' गत्वा पातिथयः सतकार' पतिषियोग्या पूजा 'प्रतिग्राह्यता' स्वीक्रियताम् । कुलपतिमा पूर्व मेव पाचप्तः समितस यहाय याम इति भवन्तम् पाश्रम प्रापयितुमशता वयम् । ततस्वयमेव गच्छ इति भावः ॥ [ "कण्वस्य कुलपने: ( रा., स. न्या, म.)-'काश्यपस कुलपते:” ( वि-)] । रग्या इति। पन्वय:-तपोधनाना प्रविएतविघ्नाः रम्या: किया: समवस्त्रोका "मौवों किणारः मे भुनः कियत रपति" इति अपि ज्ञासासि च ॥ व्याखा-'तपो- धनामा मापसाना 'प्रतिकता:' निरसा 'विघ्नाः' प्रतापा: याभ्य: यासां वा ता: पतएर 'रम्या:' सोषकरौः किया:' अनुष्टामानि 'समवलोक्य दृा 'मोाः' गुरुसा किया चित्र' न्याघामरेखा स 'पर: भूषण यस्य ताहशो 'मे भुज: घर वाप' कियत किम्परिमा 'रपति पतिपपिशाम्यसि' प्रत्यचौकरिष्यसि च। महतो हि रचा स्वया मो विहिता तवन से विदितम्।. पाश्रम गत्वा न केवलमातिष्य' सपस्यसे, किन्तु तो चाम् चपि चाव औषमवाप्स्यसि इति भावः । NOTES समिदाहरण &o-समिध्यते पाभिः पति सम + इन्ध +लिए करते समिध: faggots. समिदाहरणं कम i. ०. समिदाहरणाम givesमविचारी by the rule "क्रियायोपपदमा सर्मपि पानिमः" (whermJIबपिया ·पभिन्नानसकुन्तलम disappears its कम takes चतुर्थों), or ताद। चतुओं। This explains why he cannot accompany the king and see him entertained. 2. कुखपत:-कुलपति is a sage who boards and lodges ten thousand disciples. "सुनोना दशसाहम योऽनदानादिपोषपात। पध्यापयति विप्रषिरसी कुलपति: स्म स:"-Quoted by Vidyasagara. 3. Remark-कवस्य कुखपते: is the usual reading. It gives the name of the sage and hence is preferable to काशापस्य कुखपत: which refers to the oña only. 4. (७) पाक्षियेय: सत्कार:-पविद्यमामा तिथियस्य इति पतिथि: an unex. pected guest. तमिम् साध इति प्रतिथि + टन.पातिथयः । सत् is an पव्यय, here meaning पादर: honour. In this sense it is a गति by the rule "पादरानादरयो: सदसतो"| Hence स + + ६ भावे कम शिवा सतकार: reception, welcome &c. गतितर-1 5. तपोधनामाम-तपोधमा- यषो तपोधनाः to whom asceticism is wealth. Hence the रक्षा is with regard to asceticism ( तपम् ) only. 6 प्रतिशतविघ्ना:-विहन्धत एमिः इति वि+इन् + क कर घअर्थ = विघ्ना: obstructions The obstructions being removed, तपम् is well-protected. Owing to this the feet must be pleasing () to you to whom the car is due. The रचा is complete. * राजा-अपि मविहितोऽत्र कुलपति: ? KING-Is the master of munis present there ? वैखानस:-इदानीमेव दुहितर शकुन्तलाम् अतिथि- सत्काराय सन्दिशा, देवमस्याः पतिकूलं शमयितु सोमतीथ गतः। ANOHORITE-Just now, having ordered his daughter Sakunta la to honour guests, be bas gone to Soma Tirtba to avert an imorse destiny of hers. Aloped by Porf. Gajendragsdkar.

·प्रथमोन Correct& gustify konechar - राजा- भवतु तामेव पश्यामि ।/ सा खल विदितभक्ति मा महर्षेः कथयिष्यति। KING-Very well, her I shall see. Surely she will report me to the sage on koowing my devotion. राजेति। 'अपि कूलपतिः' कण्व; 'पब' पाश्रमे 'सन्निहितः' पात्मना उपस्थितः विति। 'दानोमेव' अनिवणे 'दुहिता' शकुन्तलाम 'अतिथौना सत- काराय' पूजार्थ पतिथिसतकार कत्तमित्य : 'मन्दिशा पाजाप्य' 'पस्या' दुहित: 'प्रति- कुम्ब' सकोप 'देव' भागधेयम्' अनुकूलयितु 'सोमतीर्थ' गतः'। पाश्रम गछ, शकु. सहा ते पातिथ्य विधास्यति इत्यर्थ:। प्रतिकूलदेवशमनेन शापात त्यतापि यकुन्तला भूयो दुष्यन्त न साता भविष्यात इति सच्यते । रामेति । भवतु' इत्यव्यय निययद्योतकम्। घमनिहित: कुलपतिः, तत् पाश्रम यामि नया पति वित निश्यमाह-'सामेव' दुहितर' शकन्तलाम व 'पयामि'। सा खलु विदिता' जाता 'भकि:' सापससेवा यस्य तथाविध 'मा' सहर्ष': कस्वस्थ समच 'कथयिष्यसि। मदगतां यहां स्वयज्ञात्वा का स्य गोचर करिष्यति इत्यर्थ: । NOTES I. (8) पतिथिसन काराय-"क्रियाथों पपदस-" (See Note 1 above) पति कमपि चतुर्थों, or तादर्थ । ४ों। There are arrangements to receive guests in his absence; you will not be inconvenioUCed, * (b) दंबमणः &c.-करa knew शकुमखा would suffer much; though it is not clear if the exact nature of her misery was also known to him at this early stage. (c) सम् +विच + तुमन - शमयितुम, thesis being barred in for by the rule "मिता इस्ख: ।" (d) सोमतीर्थ is a name of प्रभासतौथं । Here सोम was cursed of consumption. "पुण्य प्रभास समुपाजगाम यचोराइ याया किशामानः ।...... एक तो प्रबर धिया प्रभासनातस्य तु सप्रमासः।" Bhagawata quoted in the वाचसया 2. (a) पगामि has वर्तमान in the भविष्यतकास owingp वतमानसा- Adopted by Prof. Gajendrpgadkar. - .

·पभिज्ञानशाकुन्तलम मौप्य। (b) भक्ति is of the प्रियादि olass. Hence the jबदभार of विदित in विदितभक्ति comes under theprohibition-"अपूरोप्रियादिपु"। Bhoja explains that the afon in tbe faute list means the object of worship and is derived भन्यते सेव्यते यम रति भज + तिन् कमवि। It thus bars पु वदभाव in compounding भवानी भकिरस्य which give warantufa: without g'acha and not wanfa: with g'TEH141 But भक्ति is derived with भावे किन् in compounds like विदितभत्रि, हदभक्ति ete. Hence the prohibition does not apply and we have पुबह- #141 Vamana bowever gives a different explanation. He starts with a सामान्धनिर्देश like हुटम् अस्य पस्ति । The विशेष comes in after thus-हद' किमसि ? Ans-यन दृढमस्ति सा भक्रि: । So he says-द.ट. भक्तिरित्यवमादिषु स्त्रीपूर्व पदस्थाविवचितत्वान सिद्धम् ।" Bhattoji's explanation in such cases is also to this tenor. See also Pratima under निरतिशयभक्तिः। (0) महष:- षष्ठी। महर्ष: सौपे कर्यायष्यति प्रति अप्रयुज्यमान "समोपे" "समचम रत्यादिपदगम्यते; यहा-सम्बश्वसामान्य षष्ठी। वैखानसः-साधायमस्तावत् । [ सशिष्यो निष्क्रान्तः। ANOHORITE-Now then we proceed. (Exit with Pupils) राजा-सूत, नोदयाखान् पुण्याश्चमदर्शननामानं पुनीमहे ! KING-Charioteer, urge on the horses. Wo purify our. selves with a look at the boly hermitage. सुतः यदाज्ञापयत्यायुभान् ! [भ यो रथवेग' निरूपयति । CHARIOTEER-As the long lived one commands, KAgain acte the speed of the car). राजा-सुत, अकथितोऽपि ज्ञायते एव अयम् आभोगस्तपो- बनखति। RING-Cherioteer, though not told, this (place) is indeed known as the outskirts of the forest of ponance, सूतःकमिव ! CHALIDPEER-Honso ?

·प्रथमोड मूत इति । वति। वावदिति बाक्यावर पधारने वा अध्ययम् । 'साधयाम:' गच्छामः । शिष्याम्य सा 'मशिष्यो' खानसो 'विषकान्तः' समधादपगतः । रामेति । 'सूत, पश्चान् नोदय' प्ररय । 'पुण्यस्ख' 'पावनस्य' 'पाश्रमस्य' कर वा- श्रमम्य 'दनेन पात्मानं पुनीम' पविवौकुम।। चायुमान् यत् पाजापयति' तत करोमि, पश्चान् मोदयामि रत्यर्थः । 'भूयः' पुनरपि 'रथ स्य वेग" सत्वरगमन 'निरूपयति' नाटयति, इस्तमाखमादिना वेगाभिनयं करोति । राजेति। 'मूत, पयम्' एष देश: 'पकथितोऽपि' अन्य न पनिवेदितोऽपि 'तपो- वनम्य पाभोगः' विस्तार: प्रासभूमि: 'ति जायते एवं' । न केनापि कथाते वयं तपो. वनस्य प्रान्मभूमिम पागता पति, किन्तु लसणानि दृष्ट्वा जायते इत्यर्थः ॥ ["चाभोग- स्तपोवनस्य" ( रा., त-, न्या., म-)-पायमस्तपोवनस्य' (वि.)] । NOTES 1. साधयाभ:-साध + णिच means “to go" "प्रायेण: गयन्तक: साधिर्गमे: स्थाने प्रयुज्यते"-Sbahityadarpana. प्रयोग implies two things-(1) That the use is not restricted to नाटक । Compare"साधयाम्यहम- विघ्नमस्त"-- Raghu. Also (2) That गम too appears in नाटक । Compare "गकायत:, 'पचमहमागच्छामि" ete. 2. सूत etc-पकथित: undescribed, 1. e. no one has told me that these are the precincts of the bermitage, yet from certa- In signs I know this place to be such. पाभोग is पूर्णता fellness. भाव घन । "पूर्णत्वायतमा वाभोगी" पति विकासशेष: ! But "दभिहिती भाव: द्रव्य वन प्रकायत" also "भावामयने "ट्रव्यामयमम्"। Here thus पाभोग secondarily means the things that accomplish पूर्णता, 1. e. the precincts, outskirts. 4. Remarks-The rea ng "पाभोगस्तपोवमस्य" is preferable to "पाश्रमसपोपमस" because the पाश्रम was not reached then. Later on further progress is recorded [सोकमतर गत्वा । The car then stops and the king proceeds on foot. Then again weld bim go still further [ परिक्रम्य पाती] when he sees to entrance when ·१०० अभिज्ञानशाकुन्तलम् कर ? - of the पाश्रम and exolaims पदमात्रमहा यावत प्रविशामि। Hence here he has reached only the precinots (पाभोग ) of the hermitage and not the hermitage itself. Thus पाभोगस्सपोवत्स्य is more suitable. राजा-किं न पश्यति भवान् नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः) प्रनिग्धाः क्वचिदिजन्दौफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः । विश्वासोपगमादभिवगतयः शब्द सहन्त मृगास् x लीयाधारपणाचवकलशिखानिस्यन्दरखाहिताः॥१४॥ KING-Do you not see ? Here indeed-(In (In some nlaces) under the trees are wild grains slipped from months of hollows in which parrots dwell; somewhere slabs of stone, excessively oily, are indeed betrayed as crackers of the Ingudi fruit, owing to access of confidence, tbe deer, with their gait unchanged, tolerate the sound (of the car); and paths to the reservoirs of water are marked with lines of water running from the ends of bark-garments. सूतः-सव मुपपवम् । Charioteer-All true.. मौवारा रति। पन्धयः- हि (चित ) तवामध: एकगर्भकोटरसँगमष्टा नीवारा: (द,पान )। कचित प्रसिधा उपला सदीफनभिद एवं सूचना, (सचित) विवासोपममान पभिन्नगतयो मगा: शब्द सहन, (कचिन)च तोयाधारपचा पलम- भिखानिस्यन्दर खारिता: (दशान्त)। व्याखधा-पितु'कचिन' कुमापि देश 'तरुचामधः तरी 'का गर्भ' मध्ये येषां ताद मामाम् (गजमाई राजातिगतान: सप्तम्यन्तस्य परणिपात: ) 'कोठराव विखाना 'मुखेम्ब: बटा' भूमी पतिता "नोबारा' दात, 'कचिन' कापि 'प्रकर्ष सिन्धाः' वन: 'उपला: बिलातजादि : ऐपचानि " शौहरषाम् इति 'एव सूच' असमीया। सचिन पवन याममा पाwिlamमिया fan' aatain . ८ ·प्रथमोज शुका गम' वासविरहात गतिमेदम् पनवलम्बमाना 'म गा: शब्द" रथगनम सहन्न'साधु सप वनि। कचित 'च' कुवाप्यन्यव तोयाधारण मलाशयाना 'पन्धान:' मार्गाः ("कपूरबध :- पथामान" इसिममासान्तः प्रत्ययः ) 'वस्कलामा' सातात्थिताना मुनीना परिधेय:- भूतानां 'शिखाभ्यः' य: निस्यन्द: 'जलस वः तम्या या रेखा:' धारा: ताभिः 'पहिताः' चिह्निता: द शान्त ॥ पव मौवारा:, पन्धव रदीफलभिदः उपखा:, तव अवसयो- परिवा: पमुव च बल्कम्नपतिता जलधराः। तत सर्व तपोवनसनिकर्षादनाव सम्भवति ॥ [ “शुकगर्भकोटर" ( ता., वि., म, )-शुककोटराभंक" ( ता, ना-)] । मूत रति-'सर्वम् उपपन्न युक्तमुक्त' भवता । तपोवनाभोग एवायम् इत्यर्थ: । NOTES 1. (a) शुभगर्भ etc. -गर्भ here means अभ्यन्तर inside. यषा ते शुकगर्भा: वर-। ताद शाः कोटरा: शुकगर्भकोटरा: hollows having parrots inside, नेषां मुखानि शुकगर्भ कोटग्मुखानि । तेभो भष्टा: । सहमपेतु समास: । The idea is--Parrots carry wild grains to their young ones in the hollows. These advance ap to the edge of the hollow to receive them and through eagernes8, drop some. The Bengali reading शुककोटरार्भक मुखमा: bring out the idea very clearly. (b) प्रसिग्धा:-प्र indicates excess प्रकर्ष। From excess of oiliness, follows the icferonee that outs are constante ly being cracked on them. Hence the proximity of ascetics. (c) r.दो eto.-.दी is the tree from the fruits of which oil is extracted by ascetics for domestio purposes. घा: फलानि सदो- फलानि। स दौफन + भिद + क्लिप ताछौख्ये करि। ताद य: सूच्यन्ते declared as orackers of Ingudinuts. (d) अभिन्नगतय:-The deer do not alter their gait, i. e.do not run away. Hence they are not wild, so some bermitage must be near. तोयाधारपधा:- पाधियन्न एषु इति पा++घञ पधिकरणे सजाया निपातमात-पापारा: receptacles. तोयानाम पाधारा: तोयाचाराः । तेषां पन्यामः। पसमासान्तः।. (f) पलपशिखा eto.-वि+मन्द +घष माये निखन्द or निबन्द। .in Adopted by Prof. Gajendragadkar. odrapadkar ·पमिधानमन्तराम . optional in the case of af by the role "agfrafafunt: er Aunfa'i Terat faut quafuer: 1 amat frem: faarwe: flow from the tips of barke. But på MOTI Hence this means the things that establish the flow, i. 8. I रेखा: वल्कखशिखानिसान्दर खाः । Arfusfra:-189-1 2. Remarks-After this the Bengali editions followed by Monier Williams read-9f9 T कुल्याम्भोभि: पवनचपल: शाखिनो धौतमूला भित्रो राग: किसलयरुचामाज्यध मोदगमेन । एते चार्वागुपवनभुवि छिनदर्भागरायां नष्टाशहा हरिणशिशवो मन्द मन्दं चरन्ति । I am sorry having to reject this bloka. It has poetry in it and the diction is very good. Unfortuntely it does not seem to suit the context. The first half of the sloka 801ts admirably the hermitage itself but not its precincts. The second half is only a paraphrase of the third line of the preceeding stoka. A cautious writer like Kalidasa will buvo one of these only not the two together. But the first sloka is andoubtedly authentic as it is quoted by q1a7477 in his wuretat written about the ninth contory A. D. llence I think the second has to go. Prof. G bowever retains it and on the reasons we have given above he remarks— '...we think they are incorrect... Kulyas are absolutely necessary for watering the trees in the precincte ; while in the hermitage, they are not required,...Sacrifices were not confined to the hermitage itself.... Besides the smoke of Ghee would wander anywbore according to the whims of the wind-while the last stanza refers to the door...this stanza refers to the young Onos of the deer. The two descriptions are thus distinct...' My answer is () The watering of the trees is always left to the hermit ·wande: qiz girls. Thoy would not care to go any distance outside the hermitage to fill up with water the trenchesround the trees there. Without water, the tronches are dry and useless. Hence it is not aproasonable to suppose that troos outside the hermitage were left to nature and had no trenches dag round them. Again, we shall see Anasuya, pointing at the trees in the hermitage, remarks to Sakuntala "aa914 919gro fagnar, Hence the trees in the hermitage had kulyas dug round them. While describing Vasistba's hermitage in Raghu. I our poet bas- "सेकान्त मूमिकन्याभिस्ततक्षपौमितहक्षकम् । विश्रामाय विहनामामालवालाम्ब पायिनाम् ॥" This is enough of Prof. G's statement 'that Kulyas sro necessary in the precincts but not in the bermitage itself." (b) Sacrifices outside the hermitage would be rare indeed; smoke wafted by the breeze would not be enough to ima part its tinge to leaves outside the hermitage. It is the foresta of the sifarra performed in the annut that causes the discoloration; cp. "Fayaaglungafamdagi@4-Bhatti. (c) मग: in the first verse refers to म गजाति Including म.ग and 17 both young and old. Had only one of these been intended the poet would have specially mentioned #: instead of :, because the female is more susceptible to fear. On these grounds I am inclined to think that my reasons bave not been 80 cessfully met with and still hold good. An additional reason strikes me now, It is this- When the king says—"fuatsfa 2107 pa,” he evidently means that broad indications are absent but signs are visible to the olose observer. These are 80 subtle that the oboriotoor does not 800 them and be asko urari The king tban explains- ·१०४ पभिधानशकुन्तलम् Here are grains of wild paddy under a tree while young parrots are chirping in a hole above ; there the surface of a rook-slab appears oily : yonder are deer staring quietly at os, here again are lines of dripping water along walks to lakes. Declarations in the second verse such as a garden (8991), trees with a dug round them, are as clear as daylight and do not fit in with the subtle signs of the first verse. The second is thus altogether out of place here and cannot be authentic. I parposely omit to refer to the defects of composition in the verse. राजा-(स्तोकमन्तरं गत्वा)-तपोवननिवासिनामुपरोधो मा भूत्। एतावत्य व रथ स्थापय । यावदवतरामि । KING-(Going a short distance)-Let there be no incon. venience to the residents of the hermitage. Here do thon stop the chariot. I will get down. सूतः-ताः प्रग्रहाः । अवतरत्वायुष्मान् । CHARIOTEER-The reins are drawn in. Let the Longlived one alight. राजा-(अवतीय्य )-सून, विनोतबेषेण प्रवेष्टव्यानि तपो- वनानि नाम । इदं तावदरयताम् । (सूतस्याभरणानि धनुश्च उपनीय ) सून, यावदावमवासिनः प्रत्यव व महमुपावत्त, तावदाद्र पृष्ठाः क्रियन्तां वाजिनः ॥ KING-(Having alighted)-Charioteer, hermitages have to be entered in a humble attire. You better hold this. (Having made over his bow and jewellery to tbe obarioteer). Obarioteer, lot the borse bave their back watered by the time I come back visting the inmates of the hermitage.

·प्रथमोश १०५ सूत:-तथा (निष्क्रान्तः)। Charioteer-So be it. (Exit). राजेति। 'स्तोकम्' अल्पम् 'पनारम्' अवकाश 'गत्वा' पाह-तपोबने ये 'निवसन्सि' तापसाः तेषाम 'उपरोध:' पौड़ा 'माभूत' । 'एतावति एव' एतत्परिमारे एव वत्म मि गते 'रथ स्थापय' स्थिरीकुरु । 'अवतरामि थावत' पदभ्यामेव मच्छामि । यावदवधारण अव्ययम् । यावदयोगलट । सूत इति । 'प्रयहा' रश्मयः 'ता: मयमिता: । 'पायुमान् अवतरतु'। राजेति । 'अवतीय' रथात भूमि प्राप्य । तपोवनानि नाम' ("नाम कोपेऽभाप- गमे" इति मेदिनी) 'विनीत:' शान्त: यो, वेष:' वस्त्रालारादिभिः छत रूप तेन 'प्रवेष्टव्यानि' प्रवेष्ट योग्यानि । शान्त न वेषण तपोवन विशेत इत्यर्थः । 'इदम्' एतत "तावत रहताम्" रक्षातो त्वया । 'सूतस्य' (दानाभावात् षष्ठो एव न चतुर्थों) 'भाभरणानि' अलहरणानि 'धनुश्च उपनीय' उपहत्य पाह। यावत्' यतकासम् 'पहम् पाश्रमे ये बमन्ति' तान् 'प्रत्यवेक्षा' दृष्ट वा सम्भाव्य उपावत्ते' प्रत्यागतो भवामि तावत' तमकाम्न 'वाजिनः' अश्वा: 'भाद्राणि' सजलानि 'पृष्ठानि' येषां तथाविधाः क्रियन्सा' विधीयन्ताम् । अश्वान् विश्रामय प्रत्यर्थः । [ 'सूतस्य" (राः, ता, न्या., म.)-सूताय" (वि)। "उपनीय" (म.)-"उपनीय अपं यति" (रा., त.. न्या-, वि-)]u 'तथा' यथा भवान् पादिशति तथा करोमि । 'मिष्क्रान्त:' हमचा- सूत इति । दृपगतः । NOTES 1.(a) तपो बननिवासिनाम्-तप:साधन' बन सपोवमम् । तपोवन+नि+ वस+पिनि कतरि ताच्छोल्य = सपोवमिवासिनः। तेषाम् । उद्योग कमवि षष्ठी। (b) सा भूत-"माजि लुङ" ति माङयोगे भवियतकालेलुङ । " माहु योगे" इत्यडागमप्रतिषेधः । 2. (8) सूतस्य-No दान is implied. Hence षष्ठोas in रजवस वस्त्र ददाति। (b) सपनीय-उप+मो+व having made Several editions read उपनीय पयति । But the usual and more 8 over.

·पभिधानातलम् fogioul practice is to have the stage direction with free or भान word when the speech ends, otherwise one with al, खप, kor Compare निमित्त सूचवम् (no सूचषति), पबजोक (not पयोगी १).निएवं निध (not निस्पति) &o.in the middle of a speech, also क्लिीकया स्थितः ( not स्थित्वा), परीपन रपयति (not स्पयित्वा), fufyrafa ( not fufuofuel) &o., at the ond. Hence itfais better omitted. राजा (परिक्रम्यावलोक्य च ) दमाचमहरिम् । यावत् प्रविधामि। (प्रविया निमित्त सूचयन्)। था तमिदमाश्रमपदं स्फ रति च वाहुः कुतः फलमिहास्य । अथवा भवितव्यानां हाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥ १५ ।। 'KING-(Going round and espying) This is the entrance to the hermitage. I will enter. (Entering and indicating an omen.) The site of this hermitage is self-restrained yet my arm quivers. Whence is its fruition bere? Or there are doors for the destined everywhere. नेपथ्ये-दो दो महीनो [इत: पत: सख्यो] । IN THE DRESSING ROOM-This way my friends, this way. रानेति। 'परिक्रम्य' राम परितः कतिचित पदानि गत्वा 'पवलोक्य' पयतो परवा'च' चाह। परिक्रमवन्तु पये गमनस्य सूचकम् । हार' प्रविमानों समाते। 'यायत प्रवियामि'। पात्रमातरमहामि । 'विश्व' पन्नगत्या 'निमित्त' परियसि दचिणवााम्पन्दन 'सूचयम्' नाय न दर्शयन् पार- मानविन पन्धयः-मम् पाश्रमपदं शान्तम् । बाय भारति। सपा फाइन: ? पचवा भवितव्यानो पारासिव भवन्ति। व्याख्या-'पदम चाबमपर्ट' वपोवनख 'मान' शमप्रधानम् सर्वबाब समो राजते, रावण 'बाहर वापि मम दपिणे अनः 'कुरति बदले। पात्रमय ·wa प्रथमोs: १०० पनि पायम 'पर' वाहुभारमा 'कल" बरानासामः 'त:' वोः सवर्वि। न कृतोऽपि स्य:। 'पा' सूतरामबसायमितत्रापि वा भवेत् । भवितम्यानाम्' पप्यभाविधान पांवा 'परि' बागमभागों 'सब मन्दि बदा विधिरमिसुख: तदा कृतोऽपि भागीय घटबनि तन मापि कानमा तहलं विचाय इति भावः। नेपथ्य रति। 'सखयो त त:' प्रथिन् प्रदेश पामस्वम्। [सन्धम विषतम् । NOTES 1. निमित्त सूचयम्-निमित्त is सूचक an omen. Here it is the throbbing of the right arm which indicates approaching marriage. सूचयन्-सूच + पिच + शव having Indicated i.e. having shown to the audience by gestores &c-that the right arm was throbbing. 2. (a) मान्सम-शम + णिच् +त कम कत्तरियान्तम् or शमितम्। (b) पाश्रमपदम-पाश्राम्यति अस्मिन् पति श्रा+ ग्रम + घन अधिकरणे = पाश्रम: her. mitage. तस्य पद स्थानम्। (c) भवितव्यानाम् = भू+ तम्य पावखरे करि वाइलकात् = भवितव्यानि those that are destined to be. तेषाम् । Destiny is all-powerful; impossible can be possible through it cp. “सवंइषा भगवती भवितव्यतेव"। This कत्तरि तन्य does not bar the usual भावे तव्य । The meter is पार्यो। See-पा परितोषात &c ante. राजा ( कण दरवा)-अये दक्षिणेन वृक्षवाटिकाम् पालाप इव श्रूयते । यावदन गच्छामि। ( परिक्रम्यावलोक्य च ) पये एतास्तपस्विकन्यकाः स्वप्रमाणानुरूपैः सेचनघटेलिपादपेभ्यः पयो दातुम् इत एवाभिवत्तन्ते। (निपुवं निरूप्य ) बहो मधुरमासां दर्शनम् । शहान्तदुर्लभमिदं वपुरामवासिनो यदि जनस्व । दूरोकतः खल गुपकथामलता बनलताभिः॥ पादिमा शयामाशित्व प्रतिपालयामि । (विखोकयन विता) - 6 रेपू ·१०८ व्याखा-'दम' पयतो दृष्यमाम पभिननिकुन्तलम् KING-(Listening)-Ha! Methinks I hear conversation to the right (or---south) of this grove of trees ; I will go there. (Going round and espying)-Ah! Here are ascetio-girls with watering vessels suited to their size, coming this very way to water the young plants. ( Eyeing olosely ) Oh | Plea. sing is their appearance. If to one living in a hermitage belongs this figure which is rarely found in the inner apartments of the royal household, then indeed are garden creepers distanced by virtues by forest creepers, I will wait going under this shade. (Stands watching) राजेति। 'कर्ष दत्वा' अवणार्थ प्रेरयित्वा पाह-पये प्रति सम्भ मे । 'चाणी' या 'बाटिका' माप: पुरो दृष्यते, सो दक्षिणेन' ततो दचिणे देशे (एमपप्रत्यययोगे पव हितीया) 'पालाप: यते एव' मन् सलापो वत्ते। 'एता: दृश्यमानाः" तपसिना' 'कन्यका:' कुमार्य : 'बालभ्यः इख भ्य: पादपेभ्यो' उभ्य: 'पयो' असं दातु खस्स 'प्रमावस्व' पाकते: 'पनुरूप: योग्य : परित्यर्थः 'सेचमाय: घट:' कलम: 'पत एवं' पस्थामेव दिशि 'पभिवत्तंन्स' पागच्छन्ति । 'निपुष" सूर्ण निरुप्य दृष्ट वा-'यहो (पाययं ) 'पासा' तपखि कन्याकाना 'दर्थमं रूप 'मधुर' ममोहरम । प्रहाति। पन्चयः-इद हाम्नदुम्भ वपुः पाश्रमवासिनो जनस्व यदि (तदा) खलु उद्यानलता: बनमताभि: गुणे : दौलता। 'गुडान' राजाबरोध ("महान्तोऽन्तःपुरे” इति मेदिनी) दुभ दुष्पाप वपुः' शरीरम 'पायमे' तपोवने यो 'वसति' तस्य जनस्य 'यदि' सम्म तं तदा खम्न' मम् 'उद्यान- जाखिता खताः वनस्थाभिः 'जताभिः' गुः सौन्दप्य सौरभादिभिः सौन्दर्य सौरभादिभिः 'दक्षता' अधावताः। यावदिति। 'यावदिमा 'शयामाश्रित्य' छायया पारित: सन् प्रतिपालबामि तिहामि [ सर्वक 'यावत्' योने भविष्यति बट ] ( विलोकयन्' पसन् 'स्थिवः')। NOTES An yang meaning boro dose to the south." एमप is not available if not olose. If .

·प्रथमोः १०८ Mod long way to the south, we should say 9911 il fauera with सप्तमी। 2. (a) तपखि -तप एषामन्ति इति तपम् + विनि मत्वर्थ = तपस्विनः asectics. कन्या एव कन्यका । कन खायें। Optionally we get कविका also ; though गणकार places it in the क्षिपकादि list. (b) सप्रमा etc.-प्रमाण is measure, hence, here stature, अनुगत रूपमेषाम् अनुरूपा: similar, स्वस्य प्रमाण व प्रमाणम्। तस्य अनुरूपाः । तेः। (c) सेचनघटः -सिच+ स्पट भावे मेचमम watering. तदर्था: or तस्य घटा: मेघनघटा: शकपाधि वादि or दतत- । तः। इत्यम्भ तलक्षणहतीय।। The wateringvessels indicate that they were going out to water plants. Hence these are लक्षण (indicator) of इत्यग्भ त ( पयोदानोन्मुख )। Or -घटे: मह पति महाथे तृतीया । 3. दर्शनम्-दृश + स्लाट कमणि वाइलकात that which is seen, रूप, appearance. Here be is equally interested in all the three girls and speaks in the plural (1917) He 18 not yet specially attached towards apy one of them. 4. (a) शुद्धान्त दुभम-शुद्धः पन्तः अबधिर्यस्य स शुद्धान्त: the royal apartment बहु- तब टुलभम rare in the royal apartments, सुपसुपा। (b) इद वपु: etc.-भातावेकवचनम् । He is thinking of all the three though speaking in the singular. This is obvious from the plural in पासाम् and बनलताभिः । (c) पाश्रमवासिनः-पाश्रम + बस + चिनि करिताच्छौल्य । तस्य । 5 Ramark-The king believed that the inmates of his royli apartments could not be beaten in point of beauty any where on the earth. But the belief is shattered on seeing these girls. In wonder he exclaims that this defeat of the beauties of the barem by dwellers of & hermitage, is 48 surprising as that creepers that growwild in forests should surpass in beauty those that are reared in his gardens with constant care.. The ofe in the text implios comparison, if this, then that i. e. both are equally (सहा) surprising. Hence Adopted by Prof. Gajendragadksr.

·. ११० অমিন্নাম tho पसार is निदर्शन whioh Dandin thus defines--"पर्यावरणात किचित्तत्सहयं फलम् । सदसहा निदर त यदि वत स्थानिदर्शनम् ।।" Here the king is तापसकन्यकाकत्त कमनःपुरनारीपरामय पयितु प्रहत्तः। The तत्सहर फलम् is वनलताकत क उद्यामलतापराभवः। Dandin's definition of प्रतिवस्तुपमा does not apply here. He says "वस्तु विबिदुपबस बसनात तत्सधमणः । साम्यप्रतीतिरसौति प्रतिवस पमा...॥" Here न्यस्य भासनम् clearly implies two distinot statements ( वाक्यायम ) । On this point he has the support of all later Rhetoricians. Thus Mammata defines-"प्रतिवस्त पमा तु सा । सामानास्य हिरेकस्य यव वाक्याये स्थिति:" In the sloka above we have a single statement, not two distinct statements. The metre is भार्या । (ततः प्रविशति यथोक्ताव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला)। शकुन्तला-इदो इदो सहोमो ( इतः इतः सखयो )। | Then enter, engaged as described, Bakuntala with her two friends]. SAKUNTALA-This way my friends, this way. अनसूया - हला सउन्दले, तवत्तौ वि तादकस्यवस्म रमे अस्ममरूक्खयो विपदरीत्ति तकेमि येन णोमालियाकुसुम- पलवा वि तुमं एदाणं प्रालवालपरणे णिवत्ता [ इला शकुन्तले, त्वत्तोऽपि तातकाशापस्य इमे पाशमक्षकाः प्रियतरा इति सकयामि । येन नवमासिकाकुसुमपलवापि त्वम एतेषाम् पाल- वालपूरले नियुक्ता] ANASUYA-My dear Sakuntala, I believe these plants in the hermitage are dearer than thee to father Kasyopa; for whiob reason though tender as the Navamalika flower thou hast boon employed to fill their trenobos. शकुन्तवा- केवल तादनियोपो एब परिध में सोदर.

·प्रथमोऽ: सिनेहोवि एदेस [ न केवल तातनियोग एव, पस्ति मे सोदर- स्नेहोऽपि एतेषु ।। (वृक्षसेचनं रूपयति)। SAKUNTALA-In the matter of these. there is my fraternal affection too, certainly not father's command alone. (Acts watering the trees). तत इति । 'तत: पनन्तर राजनि आन्तरिते। एतस्य पनतिक्रमः यथोत्रम् । तहान् 'ययोत:' कथितानुरूप: 'व्यापार:' चेष्टा यस्याः, सचनोवता इत्यर्थ: 'शकुन्तला सखीभ्यां सह प्रविशति' रजमधमागच्छति । अनसूये-'हला पति सखिनामन्योऽन्य' सादरसम्भाषणम्। 'इला' पयि 'शकुन्तरी तातस्य काशापसा काश्यपसगोषस्य कण वस्य 'मे पाश्रमवृक्षका:' तपोवनतरव: त्वत्तोऽपि प्रियतरा: बनभतरा 'इति सकंयामि अहे। 'येन' हेतुना, प्रियतरत्वन इत्यर्थ: -यहा 'येन' काश्यपेन 'मवमालिकाकुसुममिव पेलवा' कोमला 'पपि'। सर्वचा एतदनहीं अपि इत्यर्थः । 'त्वम् एतेषा' उचकाणाम् 'पालवालस्य' नलाधारस्य 'पूरी नियुका व्यापारिता । शकुन्तले लि। 'न के वन तातस्य नियोगः पादेश एव' मे नबसेचने कारब', किन्तु 'एसेषु' वृक्षकेषु 'मे सोदरेषु सहोदरेषु धाराषु यः 'म:' ममता स: 'पति'। यथा ताताजया, संहाच तथैव सिवामि । NOTES I. (a) यावत = Implies पवधारण । "यावत्तावञ्च साकल्यऽवधी मानेऽव. धारणे"। (b) यथोक्त etc.-सक्तस्य पनतिक्रमः यथोक्तम् accordance with what is said पव्ययीभावः। यथोक्त+पच मत्वर्षे = यथोक्त: as said. Now 800 Tika. 2 खा etc.-(8) त्वत्त:-"पक्षमी विभक्त" ति पलमो। ततस्तसि: खार्थे। (b) तातसासो काशापण । तस्य ।। (0) इस्खा ाचा उचकाः प्रसाor पख पार्ष कन्। पायमस्य हचकाः (d) येन-For which reason. i.e. because he loves the shrubs more. An youre i Or 89-by whom; is not necessary. उत्तरवाकागतत्व न उपादानात तकदम्बपेचा नाति। (0) नवमालिका is a night-blooming sweet-soented lower. ममाथिका ·११२ पभिन्नानशाकुन्तलम् कुमुमक्ष नवमालिकाकुसुमम् । "विषेषण विशेष्य" इति समासः। तदिव पेलगा। उपमानसमासः । (f) पालवाल &o.-पा समन्तात लवं जललवम् पालाति ग्रहाति इति + लव+पा+ला+क कत्तरि= पालवालम trenches, dug round the root of trees for watering purposes. 3. (a) न केवलम् &c-नि+ युन + धन भावे नियोग: order. This is a reply to Anasaya whose speech insinuates that Sakuntala does not like the watering borself-is an unwilling worker at it-but waters them because her father orders it. The reply is= = oven if father had not ordered me I would have done it, because पसिमे सोदरम:। (b) सोदर &o-सह also means सहश । Hence सहशमुदरमेषाम पति सोदरा: or सहोदरा: brothers, वह-of the नित्यसमास class. सह becomes स optionally by the rule"वोपसजनस्य" " राजा-कमियं मा कण्वदुहिता! प्रसाधुदर्शी खल, तत्र- भवान् काशापः य इमामाशूमधर्म नियुडत । द किलाव्याजमनोहर वपुस्तपःक्षम साधयित् य पच्छति । स नौलोत्पलपवधारया शमोलतां छत्तुषिळ वस्यति ॥१६॥ भवतु पादपान्तरित एव एनां विस्रब्धां पयामि । (तथा करोति)। RING-How now ! Is this the daughter of Kenya ? Truly,his holiness Kasyapa is not a good judge-Kasyapa whe commands this one to the course of life in a hermitage. The sage who hopes to render this artlosely charming figaro capable of podance, certainly tries to out a Sami-twig with the odge of a loaf of the blue lotus.) Well, concealed as I am by trees, I will watoh her at her ease. ( Does the same ). रामेति। 'कथम' चाय । पार्यात सन्भ म: [ "मप्र सभाम" पति विन: । 'ग्य मा' बखानसोक्ता 'कर वस' कुलपत: 'दुहिता' बना । प्रथमम् इयम् पर्थ गीता। पवान सखा जा सरन्ती' ति सम्बोधनात Adopted by Prof. Gajer dragadkar. अजर्व ·. प्रथमोऽङ्कः ११३ जातम् श्यमेव कण बदुहिता इति । 'प्रसाधु' समीचीनं 'पश्यति खलु' पश्यत्य व 'तव- भवान् पूज्य: 'काशप: य:' [उत्तरवाकागतत्व न न तच्छ दीपादानम्] 'इमाम पाश्रमस्य सपोवनसा धर्म" अनुष्ठाने नियुडक' व्यापारयति ।। दमिति । अन्वय:-य: राष: व्याजममोहरम रद वपुः तपःक्षम साधयितुम् रच्छति, स ध व मौलोतपलपवधाग्या समालता केतु' ब्यवसाति किल । व्याखा-'य: अषि:' का व: 'पव्याज' 'कविमशोभार्गहतच, मनोहर मधुच, स्वभावसुन्दरमित्यर्थ: 'दम' पनुपम 'वपु:' शकुमलाया: शरीर 'तपःक्षम'' तपसी योग्य ।'साधयितु' कत्तम् 'पछप्ति' वाकृति, स ऋषिः 'ध ब' निश्चितं 'नौलोतपलपवस्य इन्दौ वरदलस्य 'धारया' प्राम्सन 'शमौलता' कठिना शमीशाग्वा ईत्त व्यबमति' यतते 'किल' । नत्वह अद्ध ["वा यामरुचौ किल' इति विकाण्डशष:] ॥ कोमल्न या उतपन्न पत्रधारया शमौशाखा- केदम यथा असम्भव सुकमारेण शक न्तनाया: शरीगेगा तपथरगामपि तथं व इति भावः। भवविति। 'भवत' पास्ता सावदेतात । 'सम्प्रति पादप:' इच: अन्तरित:' व्यवहित 'ए' प्रकाशमगत्वा इत्यर्थः 'एना' शकुन्तला विश्वधा' विश्वम्ता, पुरुषसानिध्यम् पजात्वा व रविहारिणीम् इत्यर्थ: 'पश्यामि' विलोकयामि । ( 'तथा कगेति' पाद- पान्तरित एक विलोकयति इत्यर्थ: )। ॥ NOTES - 1. (a) कमियम् &c-Sakuntala has how revealed herself by replying to पनमा । सा refers to what was said by the वैखानस। प्रकामार्थत्वात यशब्दोपादान मापेक्षते । (b) साधु = सम्यक् proper. म साधु धमाधु । Qualifies दर्शन किया। प्रसाध+दृश - चिनि कर्तरि ताच्छौस्य । (c) सवभवानू-तव has here प्रथमा बन्न । सव भवाम् इति सुपसुपा or कम धा[?]. This is allowedney connection with the words भवत, दीर्घायुम्, चायुमत, देवानांप्रिय by the rule "इतराभोऽपि द.शाले"। "जयमवभवान् मनमरासिष्वभिलाषुक:-" Kirat. XI. (d) इमाम refers to शकुन्तला । The king here speaks of the impropriety of employing बनला in this work. The impropriety regarding the other two girls, does not strike bim. He is interested, but the interest has not yet deepened into love. * Ad-pted by Prot. Gajendragadkar. Also comp.

·११४ अभिज्ञानशाकुन्तलम् 2 (8) पव्याज &c=वि+पज+धम करी-व्याज 8 counterfeit विमचोभा। विद्यमानो व्याजः पथिन् पयाजम. व-। तच तत मनोहर artless yet charming. समंधा-। (b) नौलोतपल &c.-मौलमतपक्ष गोलोत्पलम a variety of lotus, इन्दीवरम्। कम धा- कर्मधा-। तख पवम् leaf of the blue-lotus. सस्य धारा the edge of a leaf of the blue lotus. तया: नौलोतपल resembles a steel sword in colour, also is very delicate, so it is used here. (c) शमौलताम्-बता is शाखा a twig; गमी is a sacred tree with a tough timber. शम्या लता a bwig of thesमौ। ताम्। Specially mentions the शमी because that Is 8 tree whose twigs have to be cut every day by ascetics for sacrificial purposes. (a) वि+पवन सो ( दिवादि) + लट् ति = व्यवस्यति । ससो, सास्थति, पसात,-पासासौत। कर्मणि-व्यवसौयते। . Remark-anefae is the metre. The figure is facin or facsar for which see under yuraÇATHEACH &c. Also we have विभावना in the first line "प्रसिसईसुवाहिन्या यनकिधित कारणान्तरम् । तव स्वाभाविकत्व वा विभावासा विभावना।" Here the मनोगत्व 18 taken 88 स्वाभाविक । 4. (a) भवतु-Be it so, let it pass. &c. This is idiomatic. It is used when one subject is dropped and a new subject 18 taken up. (b) पादेन पिस्तौति पाद+पा+ क कतरि-पादप: atree. पन्तर पKि concealment. "मग्मवकाशावधिपरिधानान्तरिभेदतादा" रस्यमरः । पन्सरं मातमस्य पति पन्तर+सच = पन्तरित: concealed. (c) एक-Indicates determination not to come out of his concealment. He was concealed already; c.f-यावदिमा छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि-Ante. (d) विवधाम-वि+ सम्भ (अन्य ) + तकरि = विखधा at ease विमभवती। "समी विश्वासविम भी" इति कोषः । शकुन्तला (स्थित्वा)-सहि पणए पदिपिणास वालेप प्रियंवदाए णितिदमहि । सिढिलेहि दाव [ सविपनस्ये, पविपिनहम वकालेन प्रियंवदया नियन्त्रिताखि। मिथिलय तावदेतत्]। SAKUNTALA(Having stopped) Friond Anasuya. I am .

·प्रथमोऽ: ११५ pinioned by Priyamyada with a bark fastened too tight. Do loosen it. अनसूया-तह [ तथा ]। (शिथिलयत्ति)। ANASUYA-All right. (Loosens ). प्रियंवदा (महामम)- एस्थ पोहरवितथारइत्तित्रं अत्तणो जोवणं उबालह [ अव पयोधरविस्तारयिह आत्मनो यौवनम् उपालभस्व]। PRIYAMVADA-[With a laugh]-In this matter, blame your youth that causes the expansion of the breasts. शकुन्तलति । ["स्थित्वा' मचनात विरम्य] । पिनाई वडम । 'अतिपिनद्धन' पति- माव बम दृट वम प्रत्यर्थ: [पिपूर्वान नह बन्धने इत्यस्मात् कः। अपरकारलोप: पाधिक:] वल्कलम' त्वचा वामोभूतया "नितरा यन्विता' निरुद्धवापारा 'पति' । 'एतन बल्कन तावत् शिथिलय शिथिन्नं कुरु। [शिथिलयति = शिथिन्न करोति । प्रिय बर्दति । हासन सह 'महाम विहस्य इत्यर्थः, पाह] 'पर' पनि नियन्त्रले 'पात्मनः' तब पयोधरयोः, स्तनयो: विसारयिक, वईकं 'यौवन' वाल्यात पर क्यः 'सपालभम्ब' निन्द। यौवनेन वहित स्तनयुग नाधुना स्वल्पायतने वल्कन्न माति पव को मे दोष पति परिहासः । NOTES 1. (a) पतिपिनवन-पपि + ना + क कर्मणि = अपिनडम or पिनद्धम् the of पपि being dropped optionnally-"वष्टि भागरिरखोपमवाप्योरुप- सगयो: पाप व हलम्तामा यथा वाचा निशा दिशा ।" इति वचनात् । (b) शिघिलय-शिथिन्न मथं कर पति शिथिल + पिच + लोट लि=शिथिल (मामधात) +हि-शिथिलय slacken. (0) तावत indicates अवधारण। Cp.-"कुरुष्व तावत् मगप्रचिणि' &c. 2. (a) पन-In this matter.i.e. in the restraint. (b) विस्तारय- तोति-वि+म+विच + करि बोवे = विसारयित that which has caused to develop. धरतौति ध+पच कतरि = धर: the holder. परसा दुग्धस धरः पयोधर:the breasts. तसा विस्तारयिद । षषष्ट्या समासः । Avoid पबः परतीति, for this gives पयोषार by "कर्मसार"। Op. "क' वर्ष ·অমিমালাক महाधरभूधरादयः । कम: शेषनवविवचायो भविष्यन्नि"-Bhattoji (c) उपास- भम्ब-उप+पा+बम+ लोट मब do censure. उपालम् means to censure. 2. Remark.-The old garments have just beeome too tight. This indicates fresh youth. राजा-काममननुरूपमस्या वपुषो वल्कलम् । न पुनरलहार, श्रियं न पुष्यति । कुत्त: सरसिजमनुविह शैवलेनावि रम्यं मलिनमपि हिमांशोल क्ष्म लक्ष्मी तनोति इयमधिकमनोजा वल्कलेनापि तन्वी किमिव ‘ह मधुराणां मण्डनं नाकतीनाम् ॥१७॥ KING-True, the bark is unsuitable for her figure. But it is not that it does not cherish tbe obarm of a decoration. (Do you ask) wby?-The lotus is lovely even though smeared with the sum ( Saivala ). The spot thougb dark, promotes the beauty of the moon. Tbis slim one 18 more attractive with a bark. What indeed is not a decoration for a charming figure) रानति । 'वस्कलम् पतन वासोमतम'चसा.' अन्तलाया: 'वपुषः लावामयस्य शरोरसा 'अननुरूपम्' अयोग्य' 'कामम' मया अनुमन्त वाम [ "काम प्रकामऽनुमती इति वि: ] | 'पुन:' किन्तु 'पारमिय' वपुषो भूषषयोभा 'म पुथति मतमोतीति पति'' योग्यमपि वन कखमिदमसया बसषयत्यय ["बपुषो वाकलन" (त-बा- म-)... क्यसी वल कलम्' ( रा., वि.)]. सरमिति। पन्धयः-नापि पनुषिक्ष' सरसिन रम्यम; बच म मलिना मपिमाशोतंको तनोति, बल को नापि तन्वी पयम अधिकममोजा। मधुराणमाह. तोना चिमिकिन मखमम् । शाखा-वर्षमापि' या जलनीच्या पि (मशानाम पपि:) पनि 'मसिन" कमल रम्य' मम । 'लम'11/RE: मियरम:) 'मलिनमपि' छपरम् पतः । सितमपि, हिग: even ·प्रथमोऽ: शिधिरा: 'पशवः किरपा यस्य तस्य, मौतरम चन्द्रस्य 'खच मों' शोभा 'तनोति' विस्तार- यांत । 'बख कर नापि यम वल्कलबासमा पि 'तन्वी' अशाडो 'यं शकुन्तला 'अधिक' यथा तथा 'मनोजा' या मनोहरतरया। एतत् वितयमालीच्य मन्च मधुराका मनोज्ञानाम 'पातौमां वपुषा किमिव हि तुच्छमपि 'वस्तु न महन' न भूषणम् । अपि तु सर्वमेव कान्तमूत्ते भूषष भवति । NOTES 1. (a) कामम-Implies अनुमति (admission). (b) अनुगत रूपम् वि पनुरूप योग्यम्। प्रादितत- । म अनुरूपम् unsuitable नज तत्- (c) पुनर Implies भेद difference. "पुगरप्रथम भदै" इति कोषः । (द) पलकारप्रियम्- चलायते भूष्यत पनन इति प्रलम् + + + घष करणे = पलहार: decoration. ne at: or agar it: the charm caused by decoration paq-or शाकपार्थिवादि । ताम्। (०) न ..न-The double negation emphasises the affirmation. Remark.- A bark garment for this charming figure 18 an obvious incongruity. This is the admission implied by कामम् । But gay modities the admission. Though obviously incongraons, you cannot say that the bark does not enbance her beauty. I prefer the reading age, because the poet closos the sloka following with "कमिव हि मधुराण महम नाकृतीनाम्।" The inference there being about पाक्रति, it seems more relevans here to speak of वपुम् than of वयस् which is not पाप्ति । 3. (a) सरासजम्-सरसि जातम् रति सरसि + नम +8 कतरि=सरसिज or you by the rule "aagaa na ayex"I The age implies variety 1.0. wbother g6 or yg or both bas to be known from पिष्टप्रयोग। Thus both सरसिज and सरोज occur in authoritative writing, but preferably write Hif not utforf, gres not re- गा। (b) अधिकमुमोचा-मनसा जानाति रति मनस् ++क वत्तरि-मनौशा Lit. that which takes one by the mind, i. e. captivates the mind. Hence-charming. अधिक यथा तथा भगोधा exosssively oharming, सहसपेति समासः १०) वह कमेन-...तीया कर। It is परख of the किया in मनोचा। (a) किमिव-there here is merely ore- ·R, पभिमानानुनसम mental-का-सहार। “ति पदवीपमोपचागवावा" पति- मामा (6) विम-is emphatic. Thus किन महनम् means wbatts not decoration' which is smere question, or by काक "may imply that everything is a decoration. The emphasises the काक-"what indeed is not a decoration." For similar ides compare-"न रम्यमाहाय्यं मपेचते गुणम्"-Kirata ; "सशोभनीय सम्म नाम"-Bhasa. 4. Remark-Note the course of the king's love. His interest in Sakunlala has not developed into admiration. * The metre is माखिनो and the figure पर्णन्तरन्यास (see under पा परितोषा- हिंदुषाम् etc-Ante ). Here the particular instances are first aited, the general conclusion tbon follows. It is perfectly legitimate. When दण्डिन sayg-वस्तु प्रस्तुण्य तत्साधनसमर्थस्य न्यास:-he does not mean that in actual writing the conclusion bas to be Btated first. In thought however, the conclusion is first before the mind's eye and facts are then brought together in support. शकुन्तला ( अप्रतोऽवलोक्य )- एसो वादेरिदपलवाङ्गलेहिं तुपरहि बित्र में केसररुक्खयो। जाव णं सम्भाव मि [ एष वार्तरितपनवाङ्गलोमिस्त्वरयति स्व मां केशरक्षकः । यावत् एनं सम्भावयामि । ] (परिकामति)। SAKUNTALA-[Looking in front ]-This Kesars tree barries me as it were with its fingers of twigs arged by the wind. I will attend to it. [Walks round ]. प्रियंव-हला-सतन्दले, एत्थ एव दाव मुहुसपं चिट्ठ । जाव तए उवगदाए सदासणाहो विन म कसरखो परिमादि । ला शकुन्तले, पब एव तावत् मुहत कं तिष्ठ, यावत् खया उपगतया सतारानाथ एवं मयं केघरहषक: प्रतिभाति । Adopted by Prof. Gajendragadkar ·PRIYAMVADA-My door Sakuntala, do thou stay st this very place tora moment. For, with you neer, this Kobara treo appears as if blossed with a creeper. शकुन्तला-पदो खुप्रियंवदासि तुम [ पतः बनु बदामि त्वम् । SAKUNTALA-Honce indeed you are called Priyamyada, भकुन्तलति। ['पयत:' पुर: 'पवलोका' पार] 'एष प्रगती द समान: 'शराषक:' बकुखपादप: पातेन वायुना 'ईरिता:' चाखिता: या: पल्लवरूपा 'पा स्यः' तामिः मा स्वरयति' सत्वरगमनार्थम् पाश्यति '। एहि शकुन्नत झटिति मां सपनेन सय प्रति सरतयति एव। 'यावत एम बकलक 'सभाक्यामि' मत्वा बलम चमेन मवईयामि। ["परिकामति' राम परितो गच्छति। प्रिय वदति। 'खा' पयि भकुन्तन पव वैशरतात 'एव तायत महतंक' समाव ति'। 'यावत' प्रशंसायाम् [ "यावत का सावधारणे। प्रशंसायाम" पति मंदिनो]। 'उपगतया' समीपतिंन्या 'त्वया' [हतो तृतीया] 'चयं शराषक: पकुलपादप: लतया समायः नाचवान् 'हव' खात व रत्यर्थ : 'प्रतिभाति' सत्यती त्वमव बकुलमूल स्थिता, मन्च लतया व कयाचित पयमनुग्रहीता स्कूलः इति चक. तसायारूपप्रथमा। शकाले ति। मधुरमुच्यते नण्या 'पतः खस्नु' ईद व प्रियभाषम व प्रियंवदा पसि' प्रियंबदा ति नामा पाइयम। या प्रिय वदति मेब प्रियंवदा । प्रियभाषणेन पुनर्यथा नाम । NOTES 1. (a) बातेरित &c.- + कमवि-ईरिता: urged. पत्ररूपा युख्ख: पांगुल्यः। बातिम रिता वातरिता: urged by the wind. तादमाः पापामुखः । ताभिः। बर वा । (b) परापक:-सोप. young troo, Art is a name of a सपासीपबम। (0) यावत indicates पधारा Also. 2. Remark-Here we have पब in पाबुजी। The defini.

·पमिञानशाकुन्तलम् tion in "उपमेव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते"| Through the रूपक, we see प गुलिसचालन in the केशरच; this is likened, not openly but by implication (समासरूप) to a lover's accosting (मायकसरत); Hence the रूपक raises a समामोक्ति which is "वस्थ किचिदभिप्रेत्य तत्त. त्यस्खान्य वस्तुनः। उक्ति: संक्षेपरूपत्वात सा समासोतिरिष्यते ॥"as defined by दण्डिन् । Lastly, Sakuntala goes to the केशरक्षक as if-though not really - through this accosting. This is उत्प्रेक्षा [see under लपसारे ददचक्षुः ete.]। रूपकानुप्राणितसमासोत तिचयोः सङ्करः । 3. खन्नु-implies अवधारण; for this very reason. 'प्रियभाषण 18 the cause of your being called प्रिय वदा । Tbo refernco is to the derivation of the word. Thus प्रिय वदतीति प्रिय + वद-खच कत्तरि स्बियाम = प्रियंवदा by the rule "प्रियवश बद: खच"। रोजा-प्रियमपि तथ्यमाह शकुन्तला प्रियंवदा। प्रय खल, अधरः किमलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ वाह ! कुसुममिव लोभनोयं योवनमङ्गषु सबडम् ॥ १८ ॥ KING-Priyamvada tells Sakuntala the trath thougu 16 is agreeable. Indeed-her lower lip has the lustre of a new leaf. the arms imitate tender twiga, in the limbs is arrayed attractive youth like [a crop of flowers. अनसूया-हला सउन्दले, इ सवरवह सहआरस्म तुए कदणामा वणजोमिणि त्ति णोमालिआ। णं विसुमरिदा सि [हला शकुन्तले, इयं वयंवरवधूः सहकारस्य त्वया कृत- नामधेया वनज्योत्स्रति नवमालिका । एना विस्मृतासि ] । ANASUYA-My dear Sakuntala, here is the self-elected vride of the Sabakara, the Navamalika named by theo anajyotona. Hast thou forgotten it ? पति। बोरियत प्रियमुच्यते तत् मिया भवति । किन्तु यदितत् 'प्रियंवदा ·Q प्रथमोशः १२१ शकुन्तलाम् 'भाई कथयति [ "दुव: पचानामादित पाही बुवः” इति वक्तमाम पख पाहादेशश ] सत 'प्रियमपि' मधुरमपि तथा सत्य न मिथा। म नमियं सकुन्तला बकुलमूम्बलता व लत्यते । नाय प्रियंवदाया: चाटुवादः । प्रधर ति। अन्वयः-अस्था: खस्नु पधर: किसलयाग: वाइ कोमलविटपानु- कारिणी पषु कुमुममिव लोभनीय यौवन सब्रहम् । व्याखया-'अस्था: खलु' शकुन्तलायाः किल 'धरः' निम्रोष्ट: 'किसलयस्य' नवपल्लवस्य 'रागः' रतिमा एक 'रागो' यमा तथा विध: पल्लवताम इत्यर्थ:। 'वाइ कोमनयोः' नमयो: नवमातगे: बिटपयो': शाखयोः पनुकारिको महशौ । अजषु स्तमनघनादिषु 'कुमुममिव' पुष्पमिक 'लोभनीय मनोहर 'योवन' तरुणिमा 'सनह' सज्जित विजभितम् । शकुन्तलायाः अधर: नवपल वसदृशो वाह च अचिरप्रकटौ विटपौ इव यौवन तु कुभुममिव। एमि: पुनरियमपि लतासदृशौ इति मत्यम् । अनसूयेति। इयम् एषा पुरा वत्ति नौ 'सहकारस्य' रसालस्य 'स्वय वरप्राप्ता वधूः (शाकपाधि वादिः ) या हि स्वयम व प्रमृत्य महकार' थितवती सा इत्यर्थ: त्वया 'क्त' विहित बमज्योतसा इति नामधे नाम [ स्वार्थ धेयप्रत्यय: ] यस्सा: सा 'नवमालिका कुमुमलता। 'एनां' नवमालिका 'विम्म ता पसि' [ गोण्डत्तया गत्यर्थत्वात् कत्तरि ता. ]|मन्य विम्म तिवशात् एषा त्वया न सिता NOTES 1. प्रियमपि &c.-Sakuntala takes Priyamvada's remarks as merely complimentary. But the King thinks, the remark is a true one. * 2. (a) किसलय &c.-किसलयस्थ रागः the lustre of a new leaf (तत्-। स वगगो यस्य whose Instre is like that of a new leaf बहु-by the Varttika "सप्तसापमामपूर्व स्वीत्तरपदलीपय वक्तव्यः" । (b) कोम etc.-साधु पनुकरुत: ति पनु+व+णिनि साधुकारिणि करि घमुकारिणी कोमलो विटपो two tonder twings. कर्मधा-। तयोः पनुकारिणी imita tors of two tender twigs, i. e. like twigs. "en quofa Adopted by Prof. Gajendragadkar. .

·१२२ अभिज्ञानशकुन्तलम् is a सादृश्य वाचक phrase. 'तस्य चानुकरोतीति शब्दा: सादृश्यमूचकाः' प्रति तव . 3. लोभनीयम्-लुभ विमोहने + पिच् अनीयर कत्तरि वा हलकार attractive. 4. Remark.-लोभनीय is suggestive. It betrays the King's wish to possess her. But juɛt now the wish is not perceptible even to the king bimself. Hence he says in a general manner लोभनीयं यौवनम् not लोभयति मां यौवनम् with a personal reference.* 5. स्वयंवर &c -खयम् पात्मना ब्रियते अस्मिन् इति स्वयम् + + घ पधिकरणे मज्ञायाम् = स्वयंवर: by the rule "पुसि ज्ञापां घः प्रायण" । व etc. Or after भानुजी-स्वयं वृणोते इति स्वयम् + + स्वच कत्तरि स्त्रियाम-स्वयंवरा one who chooses a husband herself. सा च मा वधूया कर्मधा- 6. (a) वनजयोत्मा-नयोतिरस्तामग्राम इति जातिस + न मत्वर्थ = जयोतमा निपातनात् by the rule "जयोत्वा तमिस रा-"। वनस्य जोत व उदभास- कत्वात ! (b) एनाम-There is no विवक्षा bere. Hence the rule "अधोगर्थदयेशा कमणि" does not apply; we get हितीया because of कर्म विवक्षा । (c) विस्म ता-वि+ म + क्त कत्तरि। स्मरति = मनमा गच्छति । Hence secondarily स्म. is गत्यर्थ । So it takes कतरिक by the rule "गव्यर्थाकमक-" शकुन्तला-तदा प्रत्ताण विसुमरिस्म [ तदा पास्मानमपि विस्मरिषामि]। (लतामुपेत्य अवलोक्य च ) हन्ला रमणोए खु काले इमम्म लदापाअवमिहुणस्म वस्रो मदुत्तो । गाव- कुसुमजोव्वणा वणजोसिणी, वडपल्लवदाए उवहोअक्खमो सह पारो हिला रमणीये खलु काले अस्य लतापादपमिथुनस्य व्यति- करः संवृत्तः । नवकुसुमयौवना वनज्योत्स्ना बचपल्लवतया उप- भोगचमः सहकार] । (पश्यन्ती तिष्ठति।। SAKUNTALA-Then I sball forget even my own self Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोड १२३ . - (Approaching the creeper and looking at it). Darling, at a most opportune moment indeed has taken place the union of tbis couple of a creeper and tree. The Vapajyotsna has fresh youth in her flower and the Sabakara is capable of enjoying because of its growth of twigs (Stands gazing). शकुन्सन्नेति। यदि बनज्योतमा विस्मरामि तदा प्रात्मानमपि विमरिष्यामि। पभिन्ना य मत्तः, या हि वनज्योतमा मेव अहम् इत्यर्थः । [लता बनज्योत्वाम् 'डपेत्य' प्राप्य, लताममीपगत्वा, 'अवलोक्य' दृष्टा 'च' पाह) 'हला' अनमूथे 'रमणीये' मनोहर 'खस्नु काले' समये 'लतायाः' वनवोनसाया: 'पादपस्य' सहकारमा यत मिथ न हय, समा'पमा व्यतिकर:' समागमः 'मंवत्त:' नातः । रमणीयतां दर्शयति- 'वनज्योतमा' सदाखया इय नवसालिका 'नवम्' पचिरोदगतम् नूतनत्वात मनोरम कुसमरूप यौवन यस्याः तादृशी। 'महकार:' प्राम: ‘वडा' सब्रहा: 'पखवा:' यसा 'तत्तया' नवपल्लबौदगमात उपभोगमा छायासे वनादिसम्बसा 'चमः' योगा: । योवनेनेयं सहकार प्रोणाति मोऽपि चनां छायया सम्भावयति । प्रवत्तस्तीपणातपो ग्रीष्मकाल:, पत्नय: प्रछायशीतलच महकारतन्नं तवापि नवमालिकाकु मुमसौरभम्। इत्यही लोकसुभगोऽयमनयोः समागम:। [ 'पश्यन्तो' लतापादपी पवलोकयन्तो मनसा च समागममाधर्म्य स्तुवती 'मिष्टमि' पात] । NOTES 1. (a) रमणीये &c.-रमयति इति रम + पिच + पनौय: कत्तरि बाहुखकान = रमणीय, charming. ससिन्। (b) लसापादप etc.-लता च पादपय लतापांदपो creeper and tree. तयोमिथ न हम pair of a creeper and tree, तसा । (c) व्यतिकरः-वि+पति++घ पधिकरणे संज्ञायाम Union. (d) नवकमुम etc. -नब कसम मक्कममम् । सत यौवन यसमा: । See वाखा for another view. In पधर: किसलयराग: etc. यौवन is spoken of as कुसुम । Working in the same line here कसुम is taken not merely us like योवन but as यौवन itself. (d) पापमय eto.-बडाः पनवा यसा स बद्धप्रसवhaving an array of twigs. तसा भाव: बहपलवता । तया। तो श्या। (i) उपभोग eto.-उप+सज+धन. भावे उपभोग: enjoyment. तस बमः तित-।

·१२४ अभिज्ञानशाकुन्तलम् प्रियंवदा-अनसूए, जाणासि कि सउन्दला वनजोसिणिं पदिभत्त' पक्वदित्ति [अनसूये, जानासि कि शकुन्तला वन- जयोत्स्नाम् प्रतिमात्र प्रक्षते इति । PRIYAMVADA-Do you know Anasuya, why Sakuntala is earnestly looking at Vanajyosna ? अनसूया- खु विभावमि । कहहि [न खस्नु विभावयामि । कथय]। ANASUYA-I cannot indeed guess. Do tell me. प्रियंवदा -जह वनजोसिणौ अनुरूषण पाअवेण संगदा प्रवि णाम एब्बईवि प्रत्तणो अनुरूव वर लहे त्ति [ यथा धनजयोत्स्ना अनुरूप गण पादपन साता, अपि माम एवमहमपि प्रात्मन: अनुरूप वर लभेय इति ] | PRIYAMVADA-AB Vanajyotsna is anited with a suitable tree, so may not I too get a bridegroom suiting myself"-This (is her thougbt). शकुन्तला- एसो णूणं तुह अत्तगदो मनोरहो [ एष भूनं तव पानगतो मनोरथः]। [कलसमावजयति ] । SAKUNTALA-Surely, this is the desire within your self. (Inverts the pitcher). प्रियंवदति । 'अनसूये' शकुन्तला कि कि निमित्त 'बन्योतम नाम् पतिगता माबा' यस्मिन् सत तथा तथा सातिशयमित्यर्थः 'चते' पश्यति, पश्यन्ती पास 'इति' एतत 'मानासि'? अति काकुः । पनमूयेति। 'न खलु' ननम विभावयामि' पनुमातु पक्रोमि। यदि त्व' मानासि 'कथय मे। प्रियंवदति। 'या' यात 'बनज्योत्सना अनुरुपे' पामसहन 'पादपेन' अपेष सहकारीव 'साता' मिलिता 'पपि नाम' किमिदं सम्भावितं यन 'पासपि एवम् ·प्रथमोऽः १२५ पात्मन: पनुरूप सदृश 'वर' मार 'लमय लवधु' 'शक याम् 'पति' एतत मनसितव्य इय वनज्योतम नां चूतसाता प्रेक्षमाणा तिष्ठति । शकुन्तम्नेति । ननं मिशितम् एष' त्वया उक्त: 'तव पात्मगत:' मनसि स्थितः 'मनोरथः' अभिलाषः । अयि चतुरिक, मामाश्रित्य स्वाभिलाषं प्रकटयसि ? [कलम" सेचनघटम् 'पावर्जयत्ति' किषित् अधोमुख करोति सिञ्चति इत्यर्थ: ] । NOTES 1. मानासि-The कम is ति। Do you know this (इति)। The पति again refers to the sentence-कि शकुन्तला बनजोतमामतिमा प्रेचते। 2. (a) पपि नाम &c.-The पपि is repeated. The first indicates a question “गसमुख्य प्रश्नशाम भावनाखपि” इत्यमरः । She is questioning herself. 71A-Implies possibility g'HI 'TIR प्राकाप्यसभावा क्रोधोपगमकुतसने" इत्यमरः । Together पपि नाम = Is it possible. The second अपि is समुचये। चामपि = I too (b) लभेय-लम + सिङ ईय । कि लिक । (c) दति-This i. e this is her thought वि ध्यायति पतः पतिमाव प्रक्षते रत्ययः । 3. Remark-Priyamvada's reply urges the King on in bis course of love. On hearing this, naturally the thought arises in bim whether bo would be a suitable busband (अनुरूपी वर:) for Sakuntala.* 4. पात्मगत:-पात्मानं गत: residing in thyself. २तत-| The point of the retortis-Priyamavada's speech is direct, पाम referring to शकुन्तला । Sakuntala banghtily misinterprets- पहम् = the speaker, i.e. प्रियंवदा । 5. पावजयति-पा++ पिच + लट ति। Inverts i. o. emption on some shrub at hand, presumably the नवमासिका। Comp. मवमालिकामुजझिया &c. infra. पावजन is bending. Compare-"पा- गजिताटामोलिवलिम्पिथिकोठय:" "शाखाभिराममितपशवाभि:" &c. राजा-अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात्। अथवा तं सन्द हुन। Adopted by Prof. Gajendragedkar. . TWIT ·XX पभिज्ञानशकुन्तसम् तपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः सतां हि सन्द हपदेषु वस्तषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥१८॥ तथापि तत्वत एनामुपलप स्य। KING-Can it be that this maiden is born of some wife of the Kulapati not of the same caste with him ? Or, away with doubts I She is andoubtedly fit to be wedded by a Kshattriya, because my honourable mind is inclined towards ber. (For, to the good, in matters of doubt, the inclination of their mind are the final authority. Still I must know the fact about her.) राजेसि । 'अपिनाम किमिद सम्भावित यत 'यम' एषा शकुन्तला 'कुलपते:' पयुतशिष्यपोषकस्य मुनिकुलेश्वरस्य कण्वस्य 'पसवणं बापतर' यत् कलवम् ["क्षेवं कलव केदारे" इति कोष: ] 'ततसम्भवा' सजाता 'स्यान' भवेत् 'अथवा' पचान्तरे 'सन्द हैन' शयेन 'कृतम्' पलम् । इयं ब्राह्मणपबीप्रसूता, तदितरमासा वा, पति चकारख: संशयः। अर्थ समिति । पन्वयः-[श्यम् ] पसंशय क्षवपरियामा, यत में पायं मनः पयाम पभिलाषि । सन्द हपदेषु वस्तष सताम् अन्त:करणात्तयो हि प्रमागम् । ग्याखा-'य' शकुन्तला 'पस शय' निषित 'चवसा' पवियनाते: 'परियह पवोत्व न खौकारः तसा 'धमा' योगा। कथमेतत् ज्ञायते त्याह-यत 'मे' मम: पुरुवंशप्रभावमा पार्यम्' पाचारपूतं 'मनः पमना' शकन्सलायाम् 'अभिलाषि' सम्पदम्। यदि प्रत्तिरीय अनुसन्या, उत्पथप्रवृत्तिरपि भापतति इत्या-'सन्द इसा पदेयु' स्थानेषु ["पद व्यवसितवासस्थानलाधि वस्तुष" इत्यमरः ] संशयस्थलेषु 'वस्तष' विषयेषु यानि यानि वस नि संश्यस्थलानि तेषु रत्यर्थः, सता साधना, मनप्राशतामा- मपि 'चन:करणमा' ममस: 'प्रकटा हत्तयः' प्रवत्तनिवत्त मलपणा व्यापारा ''ता एक 'प्रमा" क व्यनिर्णायकम् । कतव्याकत वाषु साधूना मन एवं प्रमाणम् । पौरवोऽहं साधरे। मन में शकतो प्रति याति। तामममियं में यात्रा प्रतिभाव। - ·प्रथमोऽ १२७ सथापौति । 'तथा' एव तकणमति 'प्रपि पथे 'एमा शकुन्तला 'तत्त्वत: स्वरूपेण 'उपलप सा' जास। पाश्रमवासिभा: परिपृच्छादिभि: पामूल शसखाया वृत्तान्तम् अवगमिष्यामि । . NOTES 1. (a) अपि नाम &c.-The king is discussing the propriaty of his union with Sakuntala, as suggested by Priyamvada's reply." (b) कम्नपतिः-This has a technical sense. "मनोनो दम- साहम योऽनदानादिपोषणात । प्रध्यापयति विप्रषि रसो कुलपति: स्म.स. ॥” (c) पसवर्ण &c.-म भवत्यस्मात इति मम् + भू + अप अपदाने = स भव: origin उत. पत्तिस्थानम् । क्षव 15 कलव wife. "क्षत कलव केदार' । समानो वणो यमा सत् मवणंम of the same caste. ममानमा सभावः । न सवर्णमस वर्णम । प्रसव क्षवम् a wife not of the same caste. कर्मधा- । तत् संभवो यमयाः सा । (d) मात-शकि लिङ । We do not say सभा वनायो लिड because मम्भावना is already expressed by नाम। (c) कृतम्-It is an पव्यय here in the sense of प्रत्नम् । Hence गम्यमानोपयोगक्रिया प्रति करगावात 'सन्द हेन' इति करणे हतीया । 2. (a) प्रस शयम-मम् + गो+अच भावे = स शय: doubt. पविदामान: मशयो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा तथा । धवपरि etc.-परि+ यह + अप भावे = परियह: acceptance (as bride). सवमा परियह: ma age by a Kshatriya. समा क्षमा । Or क्षवपरियई धमते इति चवपरियह+म+ #fr fura tolerating marriage by a Kshatriya (c) 44194- Always neuter singular. (d) पन्तःकरण etc.-जियते धनेन इति + सुंघट कारण करणम् sense इन्द्रियम्। पन्त:स्थ करपम् पन्तःकरणम् the inner Bene 1. B. the mind शाकपार्थिवादि तत् । 3. (a) तथापि-Still, i. e. though I have no doubts. The enquiry is through curiosity oply. He is sure of the result of the enquiry, it will end in proving that Sakuntala is eligible for marriage by a Kshatriya. (b) सस्वत:-तत्व is facts. Literally I will ascertain her by facts, i, e. I will ascertain the facts about her. Adopted by Prof, Gajendragadkar ·पभिन्ञानशाकुन्तलम् शकुन्तला ( ससम्भ मम् )-पन्यो सलिलसे प्रसभमुग्गदो जोमालिम उझिप्र वण' मे महुपरो पहिवट्टर [प्रमो सलिलसेकसम्भ्रमोदगतः नवमालिकाम् उझित्वा वदनं मे मध. करः पभिवर्तते ] (भ्रमरवाधां रूपयति )। SAKUNTALA-in a fright) Ah ! Raised by the agitation caused by the sprinkling of water, a bee, having left the Naramalika is coming towards my face ! (Acts the annoyance 38 used by a bee). राजा ( सस्प हमवलोका)- चलापाङ्गां दृष्टि स्मृसि वयोवेपथमतौं रहस्यास्वबायोव, खनमि मृदु कर्णातिकचर: करौव्याधुन्वत्याः पिवसि रतिसर्वस्वमधर' • वयं तत्त्वान्वषान्मधुकर हतास्त्वं खल्लु कती ॥ २० KING-(Gazing longingly)-0 bee ! are undone through search after fact, tbon art successful indeed! Thou touchest repeatedly ber trembling eyes the corners of wbich are restless ; hovering near her ears, thou softly bommest like one whispering a secret; wbile sbe is waving her hands, thod sippost her lower lips which is the very essence of desire. शकुनोति। ('सम्भ मेष सन्चासेन सा पाह) 'भो' रति पावैगे। 'सखिलसा' जलस्य 'मेकात यः 'सम्भ मः' चान्दोलन तस्मात 'सदगतः' उतपतित: 'मधुकर:' पवित धमर: 'नवमालिका' वनज्योतमनाम 'समझिया' परिवना 'मे बदनपप्रगन्धि मुखम् 'पमिवत' खोभात पनुधावति । [ 'धमरात' वाधा पौड़ा निरूपयति' माकन दयति] राजेति-[ म्या पमिलाष: तेन सा ति 'सस्पा (सरस्पर वा) साभिलाषम 'पोका' बमराना पा] | 2 we .

·प्रथमोगा: पति। चन्वय:- मधुकर, वेपथ मतों चलापात हर्षि बाम: स्प.शसि, सपासायौव कनिकचरः ( सन् ) मदु स्वमसि । करी व्याधुम्वत्याः रतिसवस्वम् पधर पिवसि । वयं तवान्वषात इता:, त्वं खलु कृती। वाख्या-हे 'मधुकर' धमर, भयान वेपथमतों कम्पमानाम पपि च भवदनुसरणात् 'चल:' चञ्चल: 'अपार' प्रान्तभागो यस्याः तारों दृष्टि लोचन 'वो' वार वार म्प शमि' । रहमा गोपनीय किषित पाचट रति रमााखवायी' निभृतप्रवक्ता 'व कर्णयोः बन्तिक' समोपचरतीति तथाभूत: सन् 'म' नौच: 'स्वनसि' परिधाना सम्बन्ध भवान भाषसे। 'करों इस्ती 'वद्याधुन्वत्याः त्वामेव निड, विशेषेण ममन्तात धालयन्ता: असमा: शकुन्तलायाः 'रतिमवम्ब' कामसारम् 'पधर' निमनोष्ट' 'पिबमि' एनो चुम्बमि इत्यर्थः । 'क्यम् पहम ["चम्दो योश" इति वहुवचनम् ] 'तत्त्वसा' मटुहायोगमा न वा इति वस्तुनः 'पन्य पात' नि यार्थमनुसरणात 'इता:' भनमनोरथा: नाता: 'त्वं खलु' त्वमेव 'कतो' कृतजन्य: ॥ नवमालिकामुज झित्वा प्रथम नौलोतपस्लभमात शकुन्तलाया नेवं प्रतिधावितो अमरः। समीपस्थ: पुन: कणे शिरीषाभ्याम् पावष्टतव एव चखितः । ततोऽपि पकविम्बवुडा पधरमभिगत:। रामा तु पो जातमाह: धमरे कामिचरितमारोप्य सासूयमान इति तातपयम् । NOTES 1. (a) सलिल &c.-सलिलमा सेक: sprinkling of water. तमान समधम: agitation from the sprinkling &c. सहसपेति समास: । तयात उदगत: raised by the agitation &c. (d) अभिवत-पभि is here usually taken as a कम प्रवचनीय to explain the हितोया in बदन । बदनम् अभि- वदन खौलत्य । Or we may say पभिात 18 सकर्मक owing to अभि। "उपसगंवशात सकर्मकत्वम्"। In that case वदन takes कमणिहितौया। 2. (a) चल etc.-The king is ardently in love, and envies the bee that is seen playing with her. The metro is fuatati समासोक्ति is the figure. See under पारित etc.~Ante. (b) बम:- Several times repeatedly, I have not got the cbance even onco. Hence the envy. रसाखायो-सि भयम इति रस + यतहसम् Adopted by Prof. Gajendragadkar. * * ·१३० पभिज्ञानशकुन्तलम् steoret. तत् पाचटपाखमाति वा ति रहस्य+पा+r or खया+चिनि साधुकारिषि कतरि। According to भहोजि, however, खा is not available here and we have to derive from चक्ष। "पय सावधातु- कमाविषयः" इति भदोजिः। (c) कर्णन्तिक eto.-कर्ष योः पन्तिकम् neigh. bour-hood of the ears. तव चरतीति कर्णम्तिक+पर+ट करि॥ 3. (a) तत्त्व etc.-अनु +ष+घा भावे = पन्वेष: search. तत्त्वमा चन्वषः । तस्मात् । तो पक्षमी। (b) हता:-Baffled कतिम:, or restrained प्रतिहता:। 'ममोहत: प्रतिहत: प्रतिवद्धो इसय स:"। (d) कृती-Successful. "इटादिभ्यर" इति इमिप्रत्ययः is the usual derivation of Madhava, Mallinatha, Bhatti etc. But opinions differ as to whether हात is of the reife class An alternative may be given-क+क कर्मणि भावे वा = कृतम् achievement. सदस्य पम्ति = कृत+नि मत्वर्थे । शकुन्तला-ण एसो धिट्टो विरमदि । अस्मदो गमिस्म [न एष पृष्टो विरमति। अन्यतो गमिषासि] ( पदान्तरे स्थित्वा सदृष्टिक्षेपम् .) कह इदो वि आच्छदि। हला परित्ताअहम इमिणा दुविणोदेण महुअरण अहिहप्रमाणं [ कथम् इतोऽपि प्रागच्छति । हला परित्रायेयां माम् नेन टुर्वि नौतेन मधुकरण अभिभूयमानाम् । SAKUN TALA-This impudent bee won't stop. I will move elsewhere. [Stepping aside and looking around]. How now ; he is coming this way too. Save me, Darling. I sm being overpowered by this ill-mannered bee. शकुन्तीति। 'एष पृष्टः' दुनिौतो धमर: 'न विरमसि' नियत्तते। 'पन्यव' पन्यस्मिन् स्थाने 'गमिष्यामि' (अन्यत पदं स्थान' 'पदान्सर" स्थानान्तरम् । 'शिवा' गमनात विरता भूत्वा 'दृष्ट:' दर्शनमा 'क्षेप:' पात: तैम सह भमराभिमुख हा पाह) 'कधम् किमतत यत एष: धमर: 'रत: पपि' अभिनपि स्थाने 'पाग. कति'। 'इला' यि सखो 'पनेन द बिनौमेन पशिष्ट न 'मधुकरण अभिभूयमाना' ध्यमानी 'मा परिवाया' रचतम् ।

·yo to प्रथमोश १३१ 1. (6) म एषeto.-विरमति takes परखपद by the rule "वार परिभ्यो रमः", (b) पन्यत: takes तसि after fe in the सप्तमी विभक्ति । Compare re: in "प्रयुक्तमप्यस्वमितो था स्थान। (c) कथम is पायn पाय । Compare "कमियमा कवहिता", "कथं निगड़मयतासि" । (d) ला is सखौष कोमलामन्वये पवायम्। "सकामाभिस्तथा सखयो इखा भाष्याः परारम्।" (e) दुर्विमतेन-दर + वि+नो+क कम थि, or दुष्ट विनोत: hardly disciplined. सहमति समामः। Or विनीत बिमय: discipline; भावे का दु:स्थित विनीत यस्य तेन । वहु-। (f) पभिभूयमानो परिवायेचाम् पभिभवात परिवाये थाम् ॥ उभे ( मस्मितम् )-का वअ' परित्ताटु। दुस्मन्दं प्रक्कन्द । राप्ररक्खिदब्वाइं तवोवणादणाम [का वयं परित्रातुम् । टुषान्त- माक्रन्द। गजरक्षितव्यानि तपोवनानि नाम । ] THE TWO FRIENDS-( Laughing )-Who are Call (shout for) Dushyanta. Forests of penance are known as to be protected by the king. राजा-अवसरोऽयमात्मानं प्रकायितुम् । न भेतव्यम्- (प्रोक्त स्वगतम् ) राजभावस्त्वभिज्ञातो भवेत्। भवतु एवं तावदभिधास्य- KING-This is the opportunity to disclose myself. Don't be'alarmed-(Aside, when only half-uttered). But the royal character will be disclosed ; well then, I will speak thus- शकुन्तला ( पदान्तर स्थित्वा सदृष्टिक्षेपम्)-कह दो वि मं अणुसरदि [ कथमितोऽपि मामनुसरति । SAKUNTALA-(stepping aside and looking around) What I following me here too. राम रति । 'उभेपि सखी 'स्मितेम' षडासान सा पाह। 'परिवातु" परिवारकमरित्यर्थः 'वयम् पापा का पति काकः ["पभदो दयोग रति ·अभिज्ञानशाकुन्तलम् नावम]। वयं परिवार सर्वधा पनिपुषाः । 'दुष्यन्न' तदाणा राजर्षिम् भानन्द पाघोषय। 'तपोवनानि पाश्रमपदानि 'राधा रचितमानि वातानि 'नाम' परिहासोक्तिरियम् । पनेन शकुन्तलायाः सकुमारता भोवता च गग्यते । राजेति। पात्मान 'प्रकाथयितु' गोपनात प्रकटयितुम् 'चयम्' एषः पपसर:' पषः पस्मिन् सहते पादपशवधामात बहिर्गक यम् इत्यर्थः ! 'म भेतवा भयमा कुरुष्व । [ पतः परम् "अयमहमागतः" इत्याकार किषित वा मुद्यत: 'प.' मेतकाम इत्य उक्त सति, चेषममुका एव 'खगतम्' पात्मगतम् पाह] "पयमहम" पति यदि ब्रूया तदा 'तु राजभाव:' मम गवरूपम् 'पभिजातो' विदित: मधेत' यातु 'एवं तावत' इत्याकारम् एव 'पभिधासा' वगे। शकुनोति । 'अनुसरति' अभिवर्तते। NOTES "माम 1. (a) परिवातुम-भवाम: is understood. Hence पतार्थ योगात तमन्। Or मुन् is भावे by the maxim-"पवायततो भावे"| Hence परिवातुम परिवाएम। तस्मिन विषये का वयम giving विषय सप्तमी to परिवातम। The सममी is elided [ पवायत्वात् ] । (b) नाम-ति प्राकाश्ये पवायम् । पाकाश्यमभावाकोधीपगमकुतसने" इत्यमरः ।। 2. प्रकाशयितुम् = The construction is प्रकाशयितम पवमरः । We have तुमन् by the rule "कालसमय वेलासतमम्" which includes all कालवाचक words. "पायोपादानमर्थोपनाचणार्थम् । कालार्थेषु उपपदेषु तमन् स्वात्'-Bhattoji. Up to this time, the girls do not hear what the king says. But न मैतवाम is pronounced aloud so as to be board, Hence some stage direction is necessary before a मैतवाम् ।* 3. खगतम-This is supposed not to be within the hearing of the other actors on the stage, at the time, though attered loud enough for the audience 'जमावा खलु यह तदिह सागवं मवम् ।' And its opp. is प्रकाशम् । Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोड ११२ : प्राजा (सत्वरमुफ्मृत्य)- का पौरब वमुमती शासति शासितरि दुविनीतानाम् । पयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपखिकन्यामु ॥२१॥ (सर्वा राजानं दृष्टा किञ्चिदिव सम्भामताः)। King (Rastily advancing)-Who is this showing insolence towards goileless ascetic maidens wbilst a descendent of Purn a chastiser of the ill-trained, governs the earth ? (All slightly confused on seging the king). अनसूया-अज्ज ण कखु कि वि अचाहिद । इअ णो पित्र- महीमहअरेगा अहिइअमाना कादरीभूदा [ आय्ये न खलु किमपि अत्याहितम् । इयमावयो: प्रियसखी मधुकरण अभिभूयमाना कातरोभूता] । (शकुन्तलां दर्शयति )। ANASUYA-Notbing indeed very alarming. Noble sir, this dear friends of ours, teased by a bee, has got frightened (Points at Sakuntala.) राजेति। [ मत्वर' झटिति 'उपमृत्य' पय गत्वा पा] । क पति । पन्धयः-क: पर, द विनीताना शासितरि पौरवे वसमतों शासति (मति) मुग्धास तपखिन्यास पविनयम् पाचरति । व्याखया-'क: पर्य' क एष 'द विनो- तानाम् अशिष्टानां 'शासितरि' शाम के पोरवे पुरुकलप्रस्ते गजमि वसुमती' मही 'शासति' रपति सति। मही शासन्त पौरवमनादृत्य [“षष्ठी च पनादः" इति चकारात सप्तमौ] 'मगधास' सरलास 'तपस्विनो कन्यास' मुनिकुमारीषु 'पविनयम' घोडस्थम 'पाचरति' प्रयोजयिष्यति ।। पुरुकन्ने दौप्यमाने भुवि दुर्वि नीता नव साः। यदि किचिदस्ति तमामभिभूय राजमका प्रेषयिष्यामि रति भावः । ['सर्वा:' तिस एव मुनिकन्यका 'राजम हटा किचिदिषदेय न वखवत समान्ताः' वस्ता: ] । पनसूयेति । 'पाय' हे मान्य 'न स' म न किमपि पत्यारित' महसमयमाधम् ·१३४ अभिज्ञानशकुन्तलम् we किन्तु 'यमावयो: प्रियसखी शकन्तला 'मधुकरण पभिभूयमामा वाध्यमाना सती पकातरा कातरा सम्पद्यमाना भूता 'कासरीभूता' वधाक लौकता । NOTES 1. पौरव-Refers to दुष्यन्त । पनादर भावलक्षणे सघमौ। This is intended to mislead. पौरवे मयि is the fact पोरवे दुष्यन्त makes a distinction between the speaker and cogant and mislead the maidens (c. f. राजभाषस्त भिज्ञातो भवेत above). (b) शासितरि-शाम + च पहें करिशासिता the chastiser तस्मिन् । Owing to the ध. have षष्ठी in दुविनीतानाम्। पौरबो दुविनीताना शासिमा = पौरवो दुबिनौतान् शासितुमईति। The metre is पार्या (See पा परितोषात &c. Ante). 2 Remark-We have an exact parallel in "95) Het Jafa सूर्यव निरागस: प्राणहरः क एष:"। 3. Haf &c.-All were confused but That was the first to recover self-possession. She addressed the king.* 4. अार्य etc.-अयं ते गम्यते शरणत्वन पात्रीयते पति म + गयत कर्मणुि Lits one wbo succoars the distressed. This is very aptly used towards germ at the time he offers protection to the girls. The word is however more commonly used in its secondary sense of a noble man, one of generous impulses, माघ । "महाक ल- चौमार्य सभ्यसज्जनसाधवः" इत्यमरः। (d) पत्यापितम-अतीव पारित मममि that which has made a deep impression on the mind; hence sgreat danger महाभौति:। "पत्याहितं महाभौति:" रत्यमरः । पा+धा+ का पाहित । (c) कातरीभूता-पकातरा कातरा सम्पद्यमाना भूता इति कासग +चिव+म् = त कतरिस्त्रियाम् । राजा ( शकुन्तसाभिमुखो भूत्वा)-अपि तपो बईते ? (शकुन्तसा साध्वसादवचना तिष्ठति )- RING-(Facing toward Sakuntala)-Do your devotional rites prosper ?(Sakuntala stands speechless through confusion). पार्थ ; - Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·स्मदि। प्रथमोऽङ्कः १३५ अनसूया-ढाणिं अदिधिविसेसलाहण । हला मउन्दले गच्छ उड़ फलमिस्म अगधं उवहर। इदं पादोदक भवि- (इदानीम् अतिथिविशेषलाभेन । हला शकुन्तले गच्छ डटजम् फलमिश्रम् अघमुपहर । इदं पादोदकं भविषाति)। Anasuya-[ They do ] now by the arrival of a distinguished guest. Dear Sakuntala, go to the cottage and fetch offering mixed with fruits. This will become water for the feet. राजा-भवतीनां सूतृतयैव गिरा कृतमातिथ्यम् । KING-Verily, the rites of hospitality have been rendered by your sweet and sincere words. गजेति। [ 'शकन्तलामभि' तया एकदिक 'मुख' यस्य तथा 'भूत्वा' पार] 'अपि तपो बहस' चीयमानं भूयते । तपम: कशल किम् ? ['शकन्तला साध्वमात' म्धमात विदामाम वचन भाषणामस्या इति 'प्रवचना' मिरुत्तरा तिष्ठति'] | पनमूर्यप्ति। शक न्तम्लां निरुत्तगं हटा पनसूया पाह-'पसिधौना विशेषः' उत्तम: 'अतिथिविशेषः उत्तमातिथि: भवानेव । तस्य 'लाभेन' प्राप त्य 'दद्दामोम्' अधुना तपो बईते। चाटु वाद एष राजमि ॥ पिवा पादिष्टम् पतिथिपूजन मारयन्सी पाह-'हसा शकन्तले उटम' पण शाला 'गच्छ। तत: 'फल: मिश्र युतम् 'चम पर्याय द्रव्यम् पानीय पवभवते 'उपहर' प्रापय । 'दम' एतत् पव स्थित जलमेव 'पादोदक" पायं पारि भविष्यति'। मलमस्ति, दधिक शादिक माङ्ग ल्यमानीय प्रथम पादप्रचालमा पाांतत: पूजार्थम', ततश्च भवणार्थ' फख देहित्यर्थः। राजेति । 'भवतीमा सूनृतया' सप्रियया [ "महतन्तु प्रिये सता" रत्यमरः ] 'बाचाएकपासिया बातम्' पल पुनरायासेन । , NOTES 1. राजा &c.-अभिगत सबमस रति पभिमुख: facing. या-by ·१३६ अभिज्ञानशकुन्तलम् . the Varttika “प्रादिमी धातुजस्य बाबीहिर्वाच्यो बाचोत्तरपदलोपः। शकुन्तलाया अभिमुखः । 2. शकुन्तला &c.-She has not yet recovered from the confusion. On the contrary, being directly addressed by the king she is more confused and cannot answer, Priyamvada too is confused. Hence Anasaya saves the situation by answering for Sakuntala.* 3. (a) पतिथिविशष etc.-विशिष्यते or वियष्यते इति वि+ शिष [or शिष + णिच] + धन कमणि = विशेष: lit. that which is left [when the husks are removed] i.e. the kernel, that is best. पतिथीनी विशष: the best of guests. ६सत् ।-There is no निहारण in the वाक्य, because fagita requires the presence of three things, the निर्वायं माण, the class from which the निर्धारण is made, and the quality wbich is the basis of fagira! These conditions are not fulfilled in the present instance. Hence the probibition "म निहारण" does not apply. (b) फलमि अमघम-फलेमिफलमित्रम् ३तत्-by "पूर्व सदृश समोमार्थ कलहमिपुणमि अनक्षण:"। पर्घ is पूजाविधि an offering to honour a visitor. फलमिश्र : पर्ष: । तम्। फल here is a part of अर्घ। These are distinct. Offer him go and also offer फ ल । No फल 18 necessary to make up an अर्घ । The वाचस्पत्य quotes काशौख thus-"पाप: चौर कुशाग्रञ्च दृधि सपि: सतछु लम् । यव: सिद्धार्थ क व पटानोऽध: प्रकीसितः॥" Rice [ तण्डल ] and mustard [ सिद्धार्थक) in this canot be called फल । (c) पादोदकम्-पादाय उदक water for the feet. i.e. water to wash the feet with= पायम् । सहसुपेति समास: । Or पादार्थम् उदकम् इति शाकपाथि बादि ॥ Remark-Here Anasuya reminds Sakuntala of her father's injunction to attend to guests that come to the hermitage during his absence. Sakuntala is not doing her duty by thus standing confused.* 5. (a) मूनृतया-सुष्ट नृत्यन्ति मना अनेम इर्षात पति सु + नृत+क करणे घार्थ स्त्रियाम् । This is Bhanujis derivation. It is open to Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोऽ १३७ the objection that नृत dovs not occur in the Varttika "घत्रथे कविधाम स्था मा पा वाधि इनि युध्यर्थम्" । Hence Bhanaji suggests the alternative सु + नृत+घञ करणे मंजायाम् and explains that नृत does not take गुण [i. e. it does not become न ] by the maxim "संचापूर्वको विधिनित्यः" । Lastly becomes at by the rule "पन्य षामपि दृश्यते" || (b) प्रातिथ्यम्-अतिथये इदम् इति अतिथि + मा । प्रियंवदा-सेण हि इमस्मि पच्छ्रापसीअलाए सत्तवसवेदि- आए मुहुत्त उपविसिअ परिस्ममविनोद करेटु अज्जो [ तेन हि अस्यां प्रच्छायशोतलायां सप्तपणवेदिकायां मुहूत्र्तकमुपविश्य परिश्रमविनोद करोतु पार्यः] । PRIYAMVADA-Then let your honour allay his fatigue seated a while on this cool and sbady embankment round the saptaparna tree. राजा-नूनं यूयमप्यनेन कर्मणा परिवान्तः । KING-Surely you too are all fatigued by this work. अनसूया-हला सउन्दले, उदगो पज्जवासण' अदिहोणं । एहि उवबिसम्ह [हला शकुन्तले, उचितं नः पयुपासनमतिथौ- नाम् एहि उपविशामः] । ( सर्व उपविशन्ति )। ANASUYA-Dear Sakuntala, it is proper for us to sit near the guest. Come let us sit down. [They all sit down]. प्रियं वदति। यदि पासिथारुतमेव मन्यते भवता 'तेन हि' ततश्च 'प्रकष्टाभि- श्छायामिः' सेविते थे 'शौसलायाम प्रस्यां सप्तपर्ण वृक्षस्य' वेदिकाया मूल वन्धनभित्ती 'मुहतक' क्षणमावम् 'उपविश्य पाय:' मान्यो भवान् परिश्रमस्य' पथिकान्त : 'विनोद 'लाघव' करोतु' [प्रकाय रति वद्रोहिः । प्रकटा छाया इति प्रादिसमासे तु प्रच्छाया इति स्यात् । राजेति। 'मन" निवितं 'स्यमपि बनेन सेचनापेर कमा परिवान्ता: मातरीदाः। तत् यूयमपि उपविण्य अमनोदन करता . 10 ·१३८ पतिथीमा पय्यु - प्रभिन्नानसकुन्तलम् पनसूयेति । पासन परिहत्य स्थितिः, लक्षणया छन्दोनु वर्तन 'म:' माकम् 'सचितम्'। यदसिथये रोचते तस न: कर्तव्यम् । 'एहि उपविथामः' । NOTES 1. प्रछाय etc. प्रकृष्टा छाया यस्मिन् देशे स प्रच्छाय: a shady place. तव शीतला । Or प्रकृष्टा छाया यस्यां वेदिकायो मा प्रच्छाया । माध शीतला च इति कर्मधा Also see व्याखाा । The first derivation has already been adopted in प्रकायसुलभनिद्रा: [Prelude]. The व्याख। adopts this while saying प्रकृष्टाभिश छायाभि: सेविते देश शोतलायाम् etc. Prof. G's remarks "Ray's प्रकष्टामि: छायाभि: शीतलायाम् is inaccurate" is altogether out of place. The omission of araa er alter the case completely. With orah én I refer to the बहुब्रीहि compound प्रच्छायः । Prof. G's Remark omiting सेविले देश refers to the कम धा ( तत-) compound प्रच्छाया which is quite different from mine. 2. पयंपासमम-परि + उप + पास + लाट भावे lit. sitting near in I circle. Secondarily to honour. It may be taken here in both the senses. 3. सब-Qualifies अभिनेतागे जना: understood. See Tika ante on निष्कान्ती। Here एकशेष is not available. शकुन्नला ( प्रात्मगतम् )-किं णु पखु, इमं पेखिअ तवो- वविरोहिणो विआरम्म गमणीअहि संबुत्ता [किं नु खलु इम प्रेक्षा तपोवनविरोधिनो विकारस्य गमनीया अस्मि संवृत्ता] । SAKUNTALA-[ Aside ]-How is it that, on seeing this person I have become the subject of an emotion inconsistent with the penance-grove ? राजा (सर्वा विलोक्य)-प्रो समवयोरुपरमणीयं भवतीनां सौहाम। · KING-[Gaping on all of them )-Ob! Your friendsbip is charming by equal age and beaaty !

·एमो महुर- प्रथमोजाः १३८ प्रियंवदा ( जनान्तिकम् )-प्रनसूए, कोणु क्ख, गम्भोराकिदो चउरवि आलवन्दो पहाववदो विअ लकखोअदि [अनसूये, को नु खलु एष मधुरगम्भीराकृतिः चतुर प्रियम् पाल- पन् प्रभाववान् इव लक्षात ] । PRIYAMVADA [ Aside |--Anasuya, who indeed is this that, with a pleasing and dignified appearance, speaking smartly and sweetly looks like one full of mijesty' शकन न्तन्नेति । ('पात्मान गतं यथा अन्य र श्रुतमित्यर्थः प्राह ) 'किं न खलु' कथं तावत् 'मम्' एतमतिथि प्रेक्षा तपोबनम्य अाश्रमम्य विरोधिन:' विरुइस्य संयमप्रतिकूलम्य विकारस्य' चेतविकते: सात्त्विकभावस्य इत्यर्थ: 'गमनीया' पास्पद 'स हत्ता अम्मि' जातास्मि ? इमं बीता क तो मे चेतोविकृति: ? गजेति। ('सर्वा' तिमोऽपि कन्यका: विलोक्य हटा घार) 'महो' पाश्चर्य 'वयमो रूपस्य'च 'समतया' अतीव 'रमणीय जात भवतीनां मौहाई सखाम ["दृष्टभग- मिचन्त पूर्व पदम्य च" तुभयपदहाशिः। "पनणि भावात्" इति च वामन: ] | प्रियंवदेति । [ जनानामन्ति के समीप यथा 'जनान्तिकम पभीर मन' बिना अन्यान् पपवाय, तेषाम अश्वतम् पार ] 'मनस्य को न स्वस्तु एष' कस्ता वद्य जम: 'भातल्या मधुर: मनोहर: पभिगम्यः, अथ च 'गम्भीर.' अशष्य: 'चतुर' निपुर प्रिय हद म 'भालपन्' भाभाषमाण: 'प्रभाववान्' प्रतापलो 'रव लक्षात घनमीयते । पातल्या वाचा च मन्य नाय प्राक्ततो अनः । NOTES ante. * 1. पात्मगतम-This is the same as स्वगतम् । See also Note पमुत-this is of course पशुप्त to all except the audience. 2. (a) किनु etc. -किम् implies प्रत्र to himself. नु suggests that the emotion is there. The si refers to the cause of its presence, Last is the fire indioating an attempt on ber part ·१४०. অমিয়ানমন্ধন to discover the cause. " वितविमानयोः" इति मेदिनी। (b) तपोवन etc.-तपसो बनम ; तप:साधन बन वा तपोवनम् । तस्य विरोधी, i.e. oppoted to a hermit-life. तस्य। विक्रियते पनेन अति विकार: emotion ; घन करणे। Here is love. (c) गमनीया-गम+पनीयर कम णि fagtą fit to be reached i, e. accessible. 3. (a) समवयो etc.-वयय रूपश्च age and beauty, हह । सम क्योरूपे equal age and beauty. ताभो रमणीयम् तत् ॥ (b) सौहाईम- शोभम हदयमस्य इति मुहद a friend. निपातमात by the rule "मुह ददुदी मिवामिवयो:"। तस्य भाव: पति मुहत+पण = मोहाईम friendship. Also 3ee under "प्रथमसौह दम् ." Infra Act VI. and Iddendum for arther details. 4. जनान्तिकम् -This is heard by the audience and the per. son for whom intnded. "विपताक करणान्यामपवान्सिग कथाम् । अन्योन्या- मन्त्र का यत् स्यात् तन्जानन्तिकम् ।"...Sahitya-darpana. 5. पनसूये etc,-(a) क:-fmplies प्रत्र । नु suggests वितक। Hence this is a विसकं गर्भ: प्रश्नः । स्खलु 19 only ornamental वाकाा- बडारे। "निषेधवा कपालबारजिज्ञासानुनयं खल" इत्यमरः ॥ (1) मधुरा च गम्भोग प मधुरगम्भौरा कर्मधा-। मधुरगम्भीग पाकतिर्यस्य of a pleasing and Ingust presence ; or मधुरा गम्भीरा पाकतिर्यस्य । विपदव- (c) चतर htc.-These are adverbs qualifying पालपनक्रिया (d) प्रभाव etc. कृष्टो भावति प्रभाव: majesty प्रादिसत-। We cannot attach 95 50 प्र+भ to obtain प्रभाव because of the rule "पिणीमुमोऽनुप्रसगै" iho root 7 does not take a when an Bani precedes. प्रभाव तुप प्रभाववान्! अनसूया महि, मम वि अस्थि कोदूहल'। पुच्छिम्म दाव सखि ममापि अस्ति कोतूहलम् प्रक्षयामि तावदेनम् । प्रकाशम) प्रजस्म महुरालावषिदो वोसम्मो मं मंताव दि । दमो अजेण राएसिवसो अलहारीमदि कदमो वा विरहपज्जुमस- मजणो किदो देसो किं निमित्त वा सुमारदरो वि तपोवण- परिममममम मा पर्ट रुपणीटो पायाख मधुराणापजनितो S ·१४१ प्रथमोः विश्वम्भः मां मन्त्रयते । कतमः आयाण राजर्षिवशः अखि यते । कतमो वा विरहपयु पत्सुकजन: कतो देश: । कि निमित्त वा मुकुमारतरोऽपि तपोवनपरिश्रमस्य आत्मा पदम् उपनौतः ] । ANASUYA-Friend, mine too is the curiosity. Well I will ask him. [Aloud) The confidence caused by the sweet words of your honour prompts me-Which race of the royal sages is being adorned by your honour ? Which country has now its people rendered piping through separation from you ? And for what reason even this extremely delicate self has been subject to the fatigue of a journey to the forest of penance. अनमयति । 'सखि ममापि कौतूहल' निर्णय कौतुकम् 'अस्ति' । पय तक: मयि अपि पाम् । एन' 'तावत' रम जनमेव 'प्रक्षयामि'। [ प्रकाश मपष्टम् उच्च :राजान' प्रति पार] 'आयस्य भवतो 'मधुरानापेत' मछु वचमा 'जनित:' उतपादित: यो 'विशम्भ:' विश्वाम: [ 'समौ विथम्मविश्वामी' इत्यमर: ] म ‘मा मन्चयते' मन्त्र गाकमणि, वाकप्रयोग नियोजयति । विश्वासेन प्ररिता पवशा व्रवीमि, पृष्टतां मय इति भावः। 'पाय्य या कतम.' प्रसिद्धष चन्द्र मर्यादिप्रभवेषु कोवा 'राजाँकी वग: अलडियने' जम्मना भृष्यते । पक्षालगरमेनादिष 'कतमो देश:' एसनमुहते 'विरह या' भवददर्श नन 'पयुसमुका:' उत्कण्ठिता: 'जमा:' यस्मिन् तादृश: क्रियते । प्रजारसनात प्रचनामा गजासि । "क' निमित्त वा कस्मात वा निमित्तात् 'मुकुमारतगेऽपि' अतिमदरपि 'पात्मा' भवतो दहः ['पात्मा देहममोवधस्वभावति- बुद्धिषु। प्रयव चापि" इति विश्व:] 'तपोवनस्य' यः परिश्रम: भागमन श: तस्य पद स्थानम् 'उपनौतः' प्रापितः । पागमन शखौकारस्य को हेतु: । NOTES 1. (a) सखि &o.-Literally "The curiosity exists in me too" i.e. I am myself ourious to know who he is. (b) कुतूहल ·+ लट १४२ अभिज्ञानशकुन्तलम् मेव कौतूहलम् curiosity. पण स्वार्थ-प्रज्ञादि। 'रम्य वस्तुसमालोके लोलता स्थात् कुतूहलम्"। The latter occurs in 'माधय अपास्ति शक सम्मादर्शन कुतूहलम्'-Act II. 2. मधगलाप &c.-(a) मधुरः पालाप: sweet speech. तेन जनित: । (b) विशम्भ:--वि + शुम्भ + घञ भावे confidence ; (c) मन्त्रयते-This is causative. Thus-अहमन्वये I hold conversation. Hence मन्त्र ( चुरादि )+ हेतुभति णिच + लटने ।। (d) अलडि,यते--प्रलम् ( भुषणार्थ)+ ते कमणि। अलम् Is गसिजक in the sense of भषगा । No समाम-only it is placed before the तिङन्त ; cp.-"अमिडन्त शाय समामः" । (e) विरह &c.-विरहेण पर्यनमुका: सप सपा । साइथा जना यस्मिन्। विच्छ दविधुर प्रजः ।। (1) सुकुमार &c -सरप implies compari. son of two things. Here भात्मा is one thing, the second thing is not mentioned. There is mental ( वौद्ध ) comparison of दुष्यन्त with other kings. Anasuya suggests "You look liko a prince. From your speech I believe you are populan (c f बिरहपयुवतमक- जन:) with your people. Your features are more delicate than those of an ordinary king." Hence वौइप्रतियोग्य पेजया पतिशायम तरप ॥ (g) प्रात्मा etc.-The form in the कर वाच्य was पायं: पात्मानं पदमुपनीतभन्। कर्मणि it becomes श्रायण पातमा पदमपनोत: । Of the two classes of हिकमक roots the नादि class takes लकार etc. in its प्रधान and the दहादि in the अप्रधान कम in the कमयाच्य। Hence the प्रधान कर्म hero [ अात्मा ] becomes उक्त । शकुन्तला ( आत्मगतम्)-हिअअ मा उत्तम्म। एसा सुए चिन्तिदाई अनसूया नन्त दि [ हृदय मा उत्तामा । एषा त्वथा चिन्तितानि अनसूया मन्वयते । SAKUNTALA-[Aside] O heart, be not troubled, This Anastya is uttering thy thought. राजा (आमगतम् )-कथमिदानीमात्मानं निव दयामि, कथं वा मामापहारं करोमि । भवतु एवं सावदेनां वर-(प्रकाशम) ·१४३ प्रथमोप्रा भवति, यः पोरवेण राम्रा धर्माधिकारी नियुक्ताः सोऽहमविपक्रियो- पलमभाय धर्मारण्यमिदमायातः । का सचिनक्रिया KING (Aside)-How shall I describe myself now and yet how shall I preserve the incoguto of myself ; Well, I will address her thus. (Aloud) Honoured maiden, I the person that is employed in the department of Religion by the King descended from Para, have come to this boly forest to know if rites are without obstruction. शकुन्तलति । [ 'भाभगतम्' पन्य ग्तम पाश्मनो उदयं प्रति पाह) 'उदय' मदम कर 'मा उत्ताम्य' अधीर मा भूः तम् इति देवादिकम्य लोटि मयमैकवचने रूपम ।। मा-द: अडिदष्य'म्न, म च "माडि लुद्" इत्यस्य प्रविषयः । मन लोट । "मा करु धनज नयी वन गम्" इत्यादिषु यथा ] यानि 'त्वचा चिन्तितानि' तानि 'एषा अनम्या मन्त्र यते' भाषने । गजे ति । अन्य रतमाह-'इदानीम्' पपना पृष्ट: 'कथ' कया रीन्या 'मात्मान निवेदयामि कथयामि पात्मपरिचय ददामि । 'कथ वा' केन प्रकारेण च पुन: पात्मनः पपहार गीपन 'करोमि । सत्य वयाम भजातच तिष्ट यम् इति दषकर मन्य । 'यो' जनः पौरवेष गज्ञा' दुष्यन्तन, घ च 'पौर वेथा 'राजा' मतपिवा 'धर्माधिकार' तपयरविभागे, भय च धर्माधिकार पवियम्य धर्म तोधिकारे राज्य पति यावत 'मियत: व्यापारित:, 'म:' पहम् 'अविना: प्रतिबन्धा: या: "किया:' तपोऽनुष्ठानानि तामामावलम्भाय' मम्यक् जामाय क्रिया पबिघा न वा पति जाम पद धर्मा- रग्य' तपोवनम् 'पागत.'। NOTES 1. उदय etc -(a) मा उत्ताम्य don't be impatient. सद+तम (दिवादि) + लोट हि उत्ताम्य । स्लट ताम्यति, न पतमत (b) एषा Refers to बमभूया or indicates चिप्रकर, thus Information and forthwith (विप्रकरण ) पमस्या asks the king for it. (c) मबयते-मानपुरादि लटते । Here noमणि is necessary. (o. f. मबयरी ante)। . ६.दय wants ·१४४ अभिज्ञानशकुन्तलम् घष भाव 2. (a) कथम् etc.-This is how the king deliberates. "She wants to know who I am. I cannot tell a lie. Yet I do not want to be known. How [कथम] to tell the truth and preserve the incognito is the question." (b) भवत-Indicates that the king has made up his mind कर्तव्य निश्चयद्योतकम् ॥ (०) भवति etc.- This is truth as well as a hoax. The king refers to bis father by पौरवेण राज्ञा and to his kingānm by धर्माधिकारे । He thus speaks the truth. अमस्या however understands दुष्यन्त by पौरवेगो राजा and the तपशरणविभाग by धर्माधिकार । Hence she is hoaxed. Thus the king speaks the truth and yet remains unknown. (b) अविघ्न etc.-विहन्यते एभिः इति वि+हन+ क करगो = विघ्ना: obstacles; क, thought usually used करि, may be had here करणे by the Varttika "चत्र कविधान स्था ना पा व्यधिनियुध्यध म्"। (e) उप + लभ + = उपलम्भ: ascertaining. अविदामाना: विघ्ना यास ता अविघ्नाः । अविघ्रा क्रिया: unobsructed rites. सासामुपलम्भ: । Literally "Ascertaining unobstruted rites' i. e. to ascertain if rites are obstructed or not. कर्माविघातोपलम्भाय इत्यय: । तादथ्ये ४ौँ । (f) धारगयम् -रणे साधु रण्यम suitable for a battle. न रण्यम् अरणम् । A forest is so called because there the movement of horses, chariots, ete. 1s impeded and no battle can be fought.* धर्माय धर्म माधन वा अरण्यम्। अनसूया-मणाहा दाणिं धमचारिणो [मनाथा इदानी धर्म- चारिणः ] | (शकुन्तला शृंगारलज्जा नाटयति )। ANASUYA-The performers of rites are now provided with a lord. (Sakuntala acts the bashfulness of amour) सखगौ-(उभयोराकर विदित्वा जनासिकम्) हला सउन्दले जर एत्य अज तादो सनिहितो भव (हला शकुन्तले, यदि अब अद्य तातः सविहितो भवेत् )। On- * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोशः १४५ TIE FRIENDS (Noticing the demeanour of the two Aside)-Dear Sakuntala, if father comes back here today- शकुन्तला-तदो किं भवे [ततः किं भवत] । SAKUNTALA-What will happen then ? सखयो-इमं जाविदसव्वम्सेण वि अदिहिविमेसं किदत्य करिम्सदि [ इमं जीवितसर्वख नापि अतिथिविशेषं कृतार्थ करिषाति]। THE FRIENDS-He will make this august guest happy even with all he owns in life. अनमूयति । इदानीम' अधमा त्वयि तपोवनम पाया ते 'धर्मचारिण: धर्मक्रिया- निरता: तापमा:' नाथ वन्तो जाता:। ['सनाथा' इत्यस्य ‘भत्त मन्तः' इत्यपि प्रय: । अत: 'शकुन्तला रडाररसाश्या लना नाटयति' भवन तेन मुखम मुकुलितेन चक्षुषा च दर्शयति ] : मखग्राविति । ['उभयो: शकुन्तलादुष्यन्तयोः पाकार चष्टां सिन्धावलोकितं पराहत्तश्च वदन 'विदित्वा' ज्ञात्वा 'जनान्तिक' गज: पश्तम् पाहत ] 'यदि पद्य तात:' कगव: अव' पाश्रमे मविहितो 'भवेत' प्रत्याहत्त: म्यान । शकुन्त लेति । 'तत: किं भवेत' इत्यादि जनान्तिकमेव । मखग्राविति । 'पमम् अतिथिविशेषम्' उत्तमातिथि 'जीवितम्य' जीवनस्य यत् माव' धन नेम अपि' तदपि दत्त्वा इत्यर्थः कृतार्थ मिडमनोरथ करिष्यति । त्वामध्य प्रादास्यति पति व्यङ्गम्। नमान्तिको तत् । % 3D NOTES 1. सनाथा etc.-(a) माध्यते याच्यते पधि भि: इति नाथ + घर कमवि नाय: the king. Cr नाचाते पखा रसिमाय: the husband. नाथन सह- धर्मचारिणः-धर्म परन्तौति धर्म +पर+हिनि करि those who practice penance. This includes both malos eod females. Thus the remark means "Ascetics now feel it tbat they have a king to look after them." But to unmarriod वत्तमामा;

·अभिज्ञानशकुन्तलम् % 3D female ascetics it may also suggest-"Ascetie maidons bave now found a husband". i.e. they have found in you.* 2, घार &c.-राजार is love. शाराप्रया लज्जा the bashfulness of love. शाकपाथि वादि । ताम्। Sakuntala takes Anasuya's remark in the second sense noted above. Specially because the moment before the kiog's appearance, the friends had broached to Sakuntala the question of a suitable husband for ber; and because Sakuntala was already feeling herself atto racted towards the stranger (i. o. king). 3. मखो &c,-पाक्रियते अनेम इति पा+क+घञ् करणे प्राकारः इङ्गितम् appearance gesture, manner &c. पेठा । "आकाराविनिताकतो" इत्यमरः ॥ (b) मन्निहित:-सम् + नि+धा + क कमणि near. सनिहितो भवेत comes near, i. e. comes back. हेतौलिङ । 4. इमम् &c.-(8) मोव+त+भावे = जीवितम life. मर्वस्व मखम all own. जीवितस्य सर्वस्वम् life's all own 1. e. that which being taken away life ceases. Refers to Sakuntala. The plain meaning is “what he values most." (b) अतिथि dc.-विशिष्यते पति वि+शिष + धन कमणि = विशेष: Lit. That which is left. But the kernal is left when the husks are removed. Hence faci means the best. अतिथोना विशष: the best of guest. As already explained, the prohibition "a fastra" does not apply here and we have a षष्ठीतत् ॥ (c) कृतार्थम-कृत: निवर्तित: पर्य': प्रयोजन शकुन्तलालाभरूप यस्य तम् whose object is accomplished. "र्षोऽभिधयरे वस्तु प्रयोजममितिष". इत्यमरः । The sly hint is- This person 1s in love with you, you are not averse to him he sooms to be a suitable bridegroom too. If father were here, he would have at once offered bim your hand." शकुन्तला-तुम्हे अवैध । किं विहिपए करिष मन्तेघ । ण वो वप्रणं मुणिस्सं [ युवाम् प्रपतम् । किमपि हृदये जत्वा मन्वयेथे। म युवयोर्वचनं श्रोषाामि । Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोड
१४७
SAKUNTALA--Go you bence. You have got something into
your mind and are chattering. I won't listen to your words.
राजा-वयमपि तावदभवत्यो: सखीगतं पृच्छामः ।
KING-I too inquire abous your friend.
सखयो-अज्ज अणुग्गही एव्व इन अव भत्थणा [ आय्य ,
अनुग्रह एव इयमभ्यर्थना] ।
THE FRIENDS-Noble Sir, this request is a favour indeed.
राजा-भगवान् काश्यपः शाश्वते व्रह्मणि स्थित इति
प्रकाशः। इयञ्च वः सखी तदात्मजा इति कथमेतत् ?
KING-His reverence Kasyna is known as living in
perpetual celibacy. But how is it that this friend of yours
is his daughter ?
शाकुन्तन्नेति। 'युधाम अपेत दृर गकतम् ; 'किमपि' वस्तु इदये कृत्वा मनसि
निधाय मन्त्र यथे' व भाषेथे । 'यवयोबचन' न श्रोष्यामि'। युवामेव जानोध
युबयोरभिप्रायम्। यत् न बुध्यते तकृत्वा मे किम् इत्यर्थः । सब मेलम्चनान्तिक
जातम् ।
राजेति । 'वयमपि' [ "अम्मदो हयोग” इति बहुवचनम् ] । मखौं गतः
मखोगत:' शकुन्तलाश्रयः कोऽपि विषथः । तं पृच्छामः'' "तथापि तत्वत एना-
सपालप्सा" इति प्रागुतस्य पयमनुबन्धः ।
साविति। यं भवता कता अभ्यर्थमा प्रश्न प्रार्थना पनुग्रह एव। भवादृशं
कृते प्रमाण पनुग्रहोता भवन्ति रत्यय: ।
राजेति । 'भगवान्' षड़े पर्यशालो ["भास्य ममयस्व बीयास्य यशम: श्रियः ।
जानराग्ययोय व ष भगातौड़ना।"] काश्यपः मात्र ते नित्य 'ब्रह्म' अचय
स्थित:' नटिक ब्रह्मचारी 'इति' एवम् सत्यम्भ त: प्रकाश: लोक विदितः । इयस पचासरे
एषा व: सखी तस्य पात्मना' पौरसौ कन्या [ तदात्मना रति इतन-11 प्रत्यतन
कथं कोहशम् ? सम्बद्धम् पसम्परा बद ।
NOTES
1. युवाम् &c.-Sakuntala here teigns snger. Or perhaps

·१४८ अभिज्ञानशाकुन्तलम she is really annoyed that the friends have divined her wish. It would have been better if the passage could be rendered "युवाम् पवेध: किमपि ह,दयेकत्वा मन्वये थे"-You alone know with what trash in your mind you are talking. 2. प्राय &c.-अभि + अर्थि' + युच भावे स्त्रियाम-अभ्यर्थना prayer, i.e. the king's prayer to be allowed to ask questions. 3. (a) शाश्वते-शश्वत is an अन्वय meaning सदा । “पुन: मदार्थ यो: शत्" इत्यमरः । शश्वत् भवम् इनि शत+पण - शाश्वतम् perpetual नित्यम् । "शाश्वतस्त ध्रुवो निन्य सदासनसनातना:" इत्यमरः । The maxim"प्रत्ययानां भमव टिलोप:" does not operate here owing to the prohibition 'शा ते gfaat awal:'', This very Varttika gives us the option to attach अण to शश्वत्, otherwise we should have had ठन alone by the rule "कालात् ठन" as we see in the rule 'यषाच विरोध: शाश्वतिक:' । "भाष्यकारवचनप्रामाण्यादण प्रत्यय: ठञा च समावेश:"| Hence the two forms 2179 with quand 1714an with 39 (by faaraa in the rule "6919 विरोधःशाश्वतिक:') ॥ Cp. also our notes on "शाश्वती: समा." in Uttara. Act II. (b) ब्रह्मणि-ब्रह्मन् here stands fer व्रहमचर्य । ( तपम् ) which •enjoins celibacy. ब्रह्म तत्त्वतपोवेदे तु यो पुसि वेधमि इति मेदिनी। Tbe king's question is "How can a celibate have a daughter." अनसूया-सुणाटु अज्जो। अत्यि को वि कोमिओत्ति गोत्त- णामहेओ महाप्पहावो राएसो [ शृणोतु आर्यः । अस्ति कोऽपि कौशिक रति गोत्रनामधेयः महाप्रभावो गजर्षि: ] । ANASUYA-Let your honour listen. There is a certain highly majestic royal sage whose family name is Kausika. गजा-अस्ति श्रूयते। KING-Yes. So1 hear. अनसूया-तं णो पिअसहीए पहव अवगच्छ। उझिाए सरीरसंवडणादिहिंताद कम्पको से पिदा [तम् आवयोः प्रियसखयाः Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोऽ: १४९ प्रभवम् अवगच्छ। उल्झितायाः शरीरमबईमादिभिः तातकाश्यपः अस्याः पिता]। ANASUYA-Know him as the progenitor' of our dear friend. Father Kasyapa. is her father only because of the rearing of her body etc, when she was abandoned, राजा-उझितशब्द न जनितं मे कौतूहलम् । । प्रा मूलात्. श्रोतुमिच्छामि। KING--My curiosity is excited by the word abandoned. I wish to hear from the very beginning. अनमूयं ति। अस्ति कोऽपि कौशिक अति गोव नामधेय नाम यस्य ताहश: गोवनाम्ना कौशिक इति ख्यात: 'महाप्रभाव:' प्रभूतप्रताप: गजा ऋषिग्वि। परिव कथिट्राजाम्ति गोवण कौशिक: नाम्मा च । पनम्यं ति। त कौशिकम् पाक्यो: प्रियमखा: शकुन्तलाया. प्रभवम्' उत्पत्ति स्थानम् 'पबगच्छ' जानीहि । 'उजझिताया:' त्यक्ताया अस्या. शरीरस्य संवईना. दिभि: पोषणादिभि: कमभि: तातकाश्यपः अस्या पिता' जात: [ "सपिता यस्तु पोषक:" इति । राजेति। उझितशब्दो भवता प्रयुक्तः । सेन मे कौतूहल कोतुक अनितम 'प्राममात्' भामूलम् पादित प्रारभ्य 'श्रातुमिच्छामि' । NOTES 1. (a) कुशिकस्य राजर्षे गोवापत्य पुमान् कोशिकः। Refers to विश्वामिव who was the grandson of कुशिक । कान्य कुम महामामीत राजषि': भरतम गाधोति विश्वतो लोके कुचिकस्यात्मसम्भवः । तस्य धर्मातमम: पुन: सत्यबन्न बाहनः । विश्वामिव इति खातो बभूव रिपुमर्दनः ।। (b) गोव &c.-नाम एव इति नाम + धेय खार्थे =नामधेयम् name. Ta is any issoo from the grand-son down-wards. "पपत्य पोवप्रभति गोवम्" | Grandson, great grandson eto., are all tarqa or briefly ona of the original progenitor.

·पभिज्ञानशाकुन्तलम् कर्मधा। कुक्षिकस्स गोवापन्य पुमान् इति कुभिकपए कौशिकः । Strictly speaking then aga is a common description of grandson great grand sen etc. of कुशिक । But विश्वामिव was named कौशिक । What was गोब became to him his नामधेय (name)। He was गौवनामध्य। (c) राजर्षि:-राजायम् ऋषिरिब राजर्षि: sage-like. उपमितकमधा ।। 2. (a) तम् &c.-प्रभवत्य स्मात् इति प्र+भू+पप अपादाने = प्रभव: the source कारणम् 1. e. the father पिता ।। Pred to तम् ।। (b) उज् + क्त कमणि स्त्रियाम् = उजजिता abandoned. (c) शरीर &c.--शरीरम्य मंवहनम nourishing of the body, aq aizsat å: by all necessary measures commencing with the rearing of her person. तृतीया करणे । (d) पिता-cf. "प्रजाना विनयाधानाद्रक्षणादभरणादपि । स पिता पितरस्तासा केवलं जन्मईतवः ।।" 3. (a) उझित: इति शब्द: उज झितशब्द: the word उ झित । सेन। अनुक्त प्रयोजके कतरि तौया ।। (b) जनितम्-जम् + पिच + कमणि caused. (c) चा मूलात-मूल beginning धादि। “मूल- 'माये शिफोमयोः" इत्यमरः । आ is 8 कम प्रवचनीय here with an inclusive •sense (अभिविधि )। पञ्चमी by the rule "पसम्यपाहपरिभिः" । अव्ययीभाव is optionally allowed by the role '915acfufaunt:"| The compound form is पामूलम् । अनसूया-सुणादु किल तस्म राएसिणो उग्ग तवसि वट्टमाणसम कि वि जादसङ्ग हिंदेवेहिं मेणआ णाम पेसिदा णिअमविगधकारिणी [शृणोतु आर्ययः। पुरा किल तस्य राजर्षः उग्र तपसि वर्तमानस्य, किमपि जातशः देव: मेनका नाम अपसराः प्रेषिता नियमविघ्रकारिणी ] ANASUYA-Let your honour listen. Some time back, when this royal sage was engaged in severe penance, nymph named Monaka was sent to bim as obstructor of bis TOW, by the gods who somehow got alarmed, अज्जो। पुरा ·प्रथमोप १५१ सजा-अस्त तदन्यसमाधिभोरुत्व देवानाम् । KING-There is this nervousness of the gods about other's austerities. अनसूया-तदो वसन्तोदारसमए से उम्मादत्तमं रूव पकिवअ [ततो वमन्तोदारममये अस्या उम्मादायट रूपं प्रक्षा। -( अडक्ति लज्ज या विरमति )। ANASUYA-Then, in pleasant spring time, having noticed her maddening charms-(Stops through delicacy when half-uttered). अनमूयेति । पुग किन्न' इत: पूर्व उप' कठोरे तपसि वतमानस्य टुसर' तपयरत: तम्य' कौशिकम्य [ सम्बन्धसामान्य षष्ठी ) 'नियमम्य' सयमस्य विघ्नकारियो विघातिका मेनकानाम' पपगः ["एका अपमरा:" इति भाष्यप्रयोगात पसरःशब्द: एक वचनेऽपि ] किमपि' केनापि कारयेन 'नाता शता' येषां से: मौत: देवः प्रषिता'। राजेति। 'एतत पन्यम्य समा: नियमात भौमत्व' भयशीलता 'देवानामस्ति' । पनसूयेति । सत: मेनकाया: पागमनात पर' 'वसन्तन' तदाखान ऋतुना उदार: मनोहर: य: समयः तस्मिन् पस्या' मेनकाया 'उन्मादयित्' सम्मोहन रूप मंध' ['पई' समय उक्त' कथिते लज्नया 'विरमति विरता भवति । .....(ोत &c.-तपसि वतमानस्य engaged in penance, तपश्चरणे निरालय । (b) किपि-Kalidasa often uses this as an पव्यय mean. ing कुतोऽपि निमित्तात somehow or other, c.t. किमपाहियस वर्षम्म तोऽहम्' (०) चसगः-Usually पपसरस् is in the plural. Here it is singular Compare-"पाप: सुमनसो वर्षा पपसरसिकता: समाः। एते स्त्रियां बहुत्व सा- कत्व'पुत्तरवयम् ॥"0ompare also "चप सरसा बोतवागस्य व नासोदामों में मोच:"-Aot V. (d) नियम etc.-नियम्यते पमेन इति नि+ यम+प करते -मियम: vowanम। "नियमो मतमलो" इत्यमरः । तस विधः (500 पषित ·१५२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् Ante )। नियमविघ्न साधु करोतौति नियमविघ्न + + णिनि साधकारिणि कतरि स्त्रियाम् ; or-विघ्न ++ चिनि साधुकारिणि कतरि स्त्रियाम् - विघ्नकारिणी। नियमस्य विघ्नकारिणौ। Qual. अप सरा:। 2. अस्सा तत &c.-अन्यसमाध: भौक: alarmed at others austerities, सुपसुपा। तस्य भावः । परतपस्वासः । The gods always got nervous in such cases. Nom, to अस्ति । 3. (a) तत &c.-उदयाते उसकर्ष प्रापाते इति उद++घञ कर्मणि = उदार: improved ; hence attractive, pleasant मनोहरा। In this sense compare "साकेतोपवनमुदारमध्यवास", "तथाहि ते शोनमुदारदर्शने" &c. वसन्सेम हेतुमा उदार: pleasant by reason of the spring season. सुपसुपा, or श्या तत acc. to some | सादृशः समय: ॥ (b) उन्मादयितु शोलमस्य प्रति उद+ मद + गिच + वृन् ताकौल्य कतरि। (c) अईम् उक्तम् !कम् half uttered कर्मधा। Or सुप सुपा with अईम् as a क्रिया- विशेषण, तस्मिन् ।। (d) विरमति-परम पद by the rule "व्याङ परिभ्यो रम:।' राजा-परस्तादम्यत एव। सर्वथा अपसरःसम्भवषा । KING-The sequal is easily guessed. After all, she is born of a nymph. अनसूया-अह [ अथ किम् ] । ANASUYA-What else ? (Even so). राजा-उपपद्यते। मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भव:। न प्रभातरल ज्योतिरुदेति वसुधातात् ॥२३॥ (शकुन्तला अधोमुखी तिष्टति)। KING-That's proper. How could the birth of such besu. by happen amongst females that are human ? The flash that is tremulous with lastre does not emanate from the surface of the earth, (Sakuntala remains with downoast eyes.) राजा (आमगतम्)-लब्धावकाशी मे मनोरथः । KING-Aside)-My desire Has tound scope..

·पृधमोशः १५२ राजेति। 'परतात' ततः पर [ प्रथमाथे परमव्दान प्रस्ताति: ] 'गम्यते' बुधाते 'एव' ! 'सर्वथा' सर्वप्रकारेण 'एषा' शकुन्तला 'अप्सरा: सम्भवः' उत्पत्तिस्थान यस्याः ताही। अनसूयेति । 'पथ किम्' एवमेव [ 'पथ किम्' इति स्वीकारे अव्ययम् । राजेति। एतत 'उपपद्यते' युज्यते । मानुषौति । अन्वयः-मानुषीषु अस्य रूपस्य सम्भवः कथं वा स्यात् । प्रभातरम्न जयोति: वसुधातखात् न उदेति । व्याख्या-'मानुषीषु' मानवस्त्रोषु 'पस्य' अमानुषस्य 'रुपम्य' बाकते: 'सम्भव:' उतपत्ति: 'कथ' वा स्यात' कथमपि न स्यात् [सम्भावनायो लिङ ] । प्रमाभिः तरल ज्योति:' तेज: वातं जयोतिः, मूर्योवा, चन्द्रोवा, 'वसुधायाः तलात' पृष्टान' भूतलात 'न उदेति न डदगच्कृति'। विद्युत् भूतलात् न स्फूरति ईदृशच रूप मानुषीषु न जायते । ('शकुन्तला पात्म स्तुत्या' विशेषतोऽभिमतजमात् स्तुत्या, लज्जिता 'धोमुखी तिष्ठति' )। राज ति ! 'मे मनोरथः' अभिलाषः 'लब्ध:' प्राप्त: 'प्रकाश' पन्तर येन सः । उहाहयोग्या एव मे शकुन्तला मदभिलाषस्य विषयो भवितुमईति। [पत: परम्- "किन्तु सखा: परिहासोदाहता वरप्रार्थना श्रुत्वा तह धीभावकातर मे मनः' (रा., वि., म-)] NOTES 1. अपसरःसम्भवा-प्रसरस् is not always plural. Compare "पाप: सुमनसो वर्षा पपसर: सिकता-ससा: । एते स्त्रिया वहत्व सारकत्व ऽपत्तरवयम्" TE भाप्य has एका पप सरा. I Also see Note I preceeding. Now 800 Tika, 2. (a) मानुषीषु-मनोरपत्यानि स्त्रियः इति मनु+ पक्ष = मनुष + पन. मानुष्यः । The ya comes in by the role "mi tanggunga, तास। (b) कथं वा स्यात-This is an indirect and emphatic contradiotion. How could it happen-most assuredly it could not happen* (0) प्रभातरल न्यौति:--This is not necessarily eleotricity. Ang bright object-any beautiful woman-may be Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·१५४ पभित्रानयान्तलम् said to have तरलप्रभा। Compare-"सन्दरी मान पत्यप विषक: वैन जायते। प्रभामावहि तरल दृश्यते न तदाययः"-Dandin. 3. The figure is प्रतिवस्त पमा । See under शान्तदुखंभ &c.- Ante... Here there is साम्यप्रतीति । The birth of such « among मामुषौ is as absured as the उदय of प्रभातरख जयोति: from वसुधातल। Also we have वाक्य हय । Hence the applies. The metro is श्लोक। 4. लब्धावकाश: etc.-Here two things encourage him. First and foremost of course Is Sakuntala's charm coupled with the fact that she is not a ब्राह्मण कन्या। The second 18 her pedigree. She is पप सर:सम्भवा from a rविय । This places her higher than any ordinary fau girl.* 5. Reading-I have omitted the portion "किन्तु सखा: परि- हासोदाह तां वरप्रार्थना श्रुत्वा इतर धौभावकातर मे मनः ।" The परिहास-joke is "यथा वनजोत्ना...... अनुरूप वर लमेव"-Ante. धृतई घौभावकातरम् distressed by having acquired 38712 / Here ovidently the चिव प्रत्यय is superfluous ; because अभूततदभाव is already expressed by the word त ! Say either तह धभावकातरम् or धौभावकातरम्। but not धृतई धौभावकातरम्। As a rule कालिदास does not write so loosely. Again हि + घमुज प्रकारे or अधिकरण बिचानी - धम् in two ways or divided into two. This is मकारान्त । With ® we get इंध + 5 = इंध which is इंधम् in the neater. चिव is not avai. lable in the first sense because no meaning can be got out of it (अनभिधानात )। In the second sense, बधस्य यस्य भावः रति +चिव+भू+घष भावे = ह धौभाव: the division into two of one previously undivided. This is extremely cumbrous statement, All this is for च्वि । The purpose is easily served without चिव । Thus विधाभवमम् रति इंधभाव: हिप्रकारेण स्थिति: प्रत्यर्थ: । तेन कातरम् धभावकातरम्। A clumsy statement where a simple ome is possible is rare with कालिदास। These two oongi perations, taken with the fact that the Adopted by Prof. Gajendragadkar * ·weetsen १५५ Bengali Recepsiods omit i, raise grave doubts about the sathenticity of the passage. There is yet another and more serious consideration against the passage. It does not fit in with what follows. For admitting the passage, we find Dushyanta in a fix. He loves Sakuntala, but he is distressed with the suspicion that she loves another person ( note वर प्रार्थना and धृतई धौभावकातर )। But almost in the same breath he exclaims-"Away with suspicious. Advance lovo !!! -HARI ATHES yagfaga faint ora: &c-Infra. Low so? What bas bappened to allay bis suspicions and justify the jubilation ? Nothing except the information that her father has made up bis mind to get her married to a suitable bridegroom if available (: gater: ngacacia #:-Infra). Dushyanta was not a fool to think that, her father would force her to marry against her will; or that at the command of her father, ber effection will forsake its present object and flow towards himself! So this information does not account for the king's joy. The passage is not consistent with the king's exclamation and I am afraid it has to go. Prof. Gajendrakadkar believes that Priyamyada bas said enough to allay the king's sospicion ; the jubilation "Hay etc naturally follows from it: gorri; etc" If Prof. Gs Dushyanta-a lover already suspicicus-deems the simple explanation "70: gater etc.” enough to set him at ease, then surely this Dashyanta requires some looking after, Morocrer, Prof. Gajendragadkar considers that the passage "FHO; 9fifie eto." is necessary for Priyamyada's remark "goefa 471 14 4 10:"; without the passage tbe romark does not arise, because the king with suspicion will not at all become पुनरपि यक कामः । Now let us see what information the king bas gathered. He knows-(1) That Sakuntala is not a Brabmade girl ·अभिज्ञानशाकुन्तलम् (2) tbat her father is a renowned Kshattriya king and her mother à celestial nymph; (3) that she is thus "qhud चवपरिग्रहक्षमा"। But then he sees tbat Sakuntala is practising penance. It is therefore natural that bo, already deep in love, should feel the curiosity to know if the penance is to be a temporary one or a perpetual affair with her. Hence the king must be gatta a arm18: or his interest in Sakuntula becomes a sham. Hence Prof. G's contention, that the passage "f@IT: afrete etc." is necessary, becomes groundless. In previous editions I thought I had said enough on the incongruity of the passage and therefore did not think it necessary to multiply reasong. Other reasons against the passage, however are not wanting. In the first place the gítere does not justify the 587HTA The परिहास is-“यथा वनजोतमा... अनुरूप वर लभेय'। This does not suggest that Sakuntala loves another. sgaq' a' Ħ-may I get a suitable husband-does not mean that she is thinking of any particular individual. The case would have been different if she had said अभिमतंबर लभेय । But she does not say that. Every girl in the world, with accomplishments. however meagre paturally hopes to be suitably united. Thus the remark "fair a after etc.” 18 quite un-called for. Secondly, for arguments' sake, let us assume that Dushyanta was an over-jealous hyper-sensitive lover, so even this colourless afecta set the fire of jealousy ablaze in him. Well with all his jealousy, he was a watchful observer (cf. a79177: VH etc), Sakuntala has already betrayed signs of her growing attachment towards the king ( cf. ante, soit ( BHUTAT fafzal ) etc). These could not have escaped the king's--the lover's observation and must have preoluded all idea of her interest in another person. Hence again the passage-"100pan: eto." has no place here.

·प्रथमो १५७ Referring to my condemnation of fera in yari sara124, Prof. Gajendragadkar say8~' Regarding the fra we are constrainded to remark, with very great sorrow, that Roy bas no clear conception about the proper province of cvi. Не epidently has tripped over the expression "quangha" (Gaj. Notes. p. 59). Again the real province of cvi is there where we have a metaphorical use of the word” (Gaj. Notes p 21). In other words according to Prof. G. if the transformation is real fa a 13 pot available, it comes in only when the chango is figurative. Prof Gajendragadkar himseif notices that Sanskrit writers all attach fea with a real transformation (Gaj Notes p. 21). The universality of the practice raises grave doubts about the soundness of G's. conception of the province of 11 G., however, condemns these usages as 'poetical licence. Leaving poets to take care of thomselves witness "FRI #794" (p 5.4 43) of the yrittikara while speaking of the splitting up of a single object into many This is a real transformation and 19 spoken of with an az also bas the samo here This ought to be enough to condemn Prof. G s interpretation of Nagesa. But if need be, still higher autboritiess may be cited. In 3. 1. 76 Panını bas "anto na:" where aamtu has fa while the sense 18 actual thinning not metaphorical. This 18 clear indication of Papini's views in the matter. Panidi will have for when the transformation is real. Katyayana, however, makes the matter clearer by adding "qancha xfa 47274", But with reference to expressions like Panathafa, qurulya eto, & difficulty strikes bim, viz. there is no acha in these. Teata is distance and gag is neighbourhood, and as distance can never become neighbourhood fra ds not available. " veita' Tawafa 1. Haft ? vente ·पभिन्नमिवान्तसम ganga wafa-Bhashya. The diffioulty seems to him insur. mountable and for special sanction of these cabe8 be adds another Varttika "समौपादीनामुपसखामम्"। The diffionlty and the necessity for this Varttka vanishes, if vaxta is copeidered i metaphorically and not in reality. Hence Katyayana understands—(1) fez is available when the change is real, (2) a metaphorical change does not give चिव । Patanjali admits the soundness of Katyayana's contention, but avoids the additional Varttika taking gæta and you in the sense of समीपस्थ and असमीपस्य by लक्षणा। "सातस्थयात ताब्दा Hagfa"-Bhashya. While discussing the absence of in a' Fat Patanjali says "getal vanfamiafa''--escape the change into by first becoming an IT i Here the sgelt is a real ono pot metaphorical. His comment on the apparent absence of agent id "अटकुपवाड नुम् व्यवायऽपि' is "अनुस्वारोऽपि परसवर्णीभूतो निर्दिय" in which the qraag is not such only metaphorically. The discussion above leads to the following conclusions : (1) fa comes in when the change is real. (2) If the change 18 metaphorical, fa a requires defence. (3) The defence is as indicated by Patanjali that the meaning of the word taking for a bas to be cbanged by 01 to make an actual change possible. It will now be seen that what Prof. Gaj. deems as poetical license, is really in strict accord which the teacbings of Panini. Instances like "garinaiset vunasta" are apparently irregular bat become regalar if by ga eto. we understand like ga etoy by I fadaet (oferte अकुम्तमा farming aroufay ·- प्रथमो भूखा-पुरी वि वत्तुवामो विम पजो [ पुनरपि वह काम व पार्यः] । (शकुन्तला सखीमजल्या तर्जयति ।) PRIYAMYADA-( Looking at Sakuntala with a smile and then facing the hero )-Your bonour seems as if wishing to speak again. (Sakuntala rebukes her friend with her finger ) राजा-सम्यगुपलक्षितं भवत्या। अप्ति नः सञ्चरितश्रवण- लोमादन्यदपि प्रष्टव्यम् KING-Rightly observed by you. From my desire to hear the story of the good, arises yet another question. प्रियंवदा-अल विजारि । अनियन्त्रणागा ओओ तपस्मि- अणो णाम [अल विचार्य । अनियन्त्रणानुयोग: तपखिजनो नाम]। PRIYAMVADA-No ose deliberating. Hermits are in. deed persons to whom oprestricted questions may be pat. प्रिरं वदति। (शकुन्तलाम अधीमुखी 'विलोक्य सिनेन मह' ईषत् इसिवा 'नायकस्य' कथामायकम्य राज्ञ इत्यर्थः, 'अभिमुखी भूत्वा' तमेव मवोधा पार) 'पाय: मान्यो भवान् पनरपि' भूयोऽपि किचित् 'वन" कामो यस्य: ताश व लाते [ 'तु- बाममनसोरपि” इति तुमो मकारलोप:] । मन्य' पन्यदपि भवतो वक्तव्यमस्ति । ( शकुन्तला सखों प्रिय वदाम् 'पङ्ग क्या' तर्जन्या 'तजयति' भतर्मयति ) [ तनि- मतस्योरनुदानत्वऽपि चविडो हितकरणात् परस्मैपदम्। न हि पात्मनेपदापवादः । तेन तजयते भतम्यते सत्यपि भवति । तिष्ट दुर्विमोते, पख वचसा मां ललिता हा, मदगतमेव पयं प्रकृति रति जागतो पपि, भयोऽपि मा लज्जयितुं यतसे- जयसमप्रकारः। राजति । 'भवत्या समक साधु 'उपलचितं निरूपितम्। 'सता साधुना 'चरितख' उत्तख यत् 'अपम्' पाक तब यो बोभ:' पहा तळात कारणात् 'म:' पचावम -- ·१६. अभिज्ञानशकुन्तलम् 'पन्चदपि प्रष्टव्यं” जिजासितव्यम् 'पस्ति'। अबकीय त्वा न प्यामि, श्रोतुमिच्छामि इत्यर्थः । या-चरितप्रवणलोभः चरितार्थः। :। तस्मात् पन्धत प्रष्टव्यमस्ति रति अन्यशब्दयोगे पञ्चमी। प्रियं वदति । पल विचार्य' पृच्छामि न वा इति विचारणा मा भूत । तपस्वि- मनः' तापसाः' भनियन्त्रण:' निर्वाध: 'अनुयोगः' प्रश्नः येषु तथाविधाः 'नाम' ययेच्छ प्रष्टव्याः किल । NOTES 1. सस्मितम etc.-सस्मितम qualifies आह understood. She noti. ced that Sakkntala was feeling uncomfortable through bashfulness. Out of sheer Daughtiness she wanted to enjoy the fun at the expense of the poor girl and with a smile-note the smile which betrays her wickndness-she urged the king to talk on in this strain.* शकुन्तला was अधोमुखी and could not have noticed faa i The smijo would have been lost on her. Hence the construction सम्मितमाह is better than सम्मित विलोका । 2. वक्त कामः -बच + तुमुन् कत्तरि = बक्त म one who will say ( यो वाति म.)। This is by the general principle-"कत्तरि कन"। वक्त म् कामो यस्य is the वाका of a ममानाधिकरण पद वह-in which बक्त म qualifies कामः । The म of वक्त म disappears by the maxim "लुम्पेदवश्यमः कृय तुकाममनसोरपि। समो वा सतहितयोमासस्य पचि युद्ध घोः॥" Again ay is an and there is another view according to which ha affix that make yaa derivatives are all in the भाववाच्य ("अव्ययकृतो भावे" इति भाष्यम् )। Hence वक्त म means वचनम् saying. This gives a व्यधिकरण वह Thus वक्त वचने कामो यस्य । वक्त म in this has लु घमाप्तमी because the word is an अन्य य । It is first (पूर्व निपात ) in the compound by the rule 'सपतमौविशेषणे TEXT". Priyambada divines the king's motive in asking and wants to extort from him an admission ! 3. agafa-She threatens her for her wicked query. afat drops > which is an em vowel, afs' is 9991797. Therefore by the rule "अनुदात्तडिन्त पातमनेपदम्" we expect तयते। Hence सन यति requires defending. The root चक्षिा suggests the defence. The root drops & which is 777191 and it drops Fas well. Adopted by Prof. Gajerddragadkar. .

·प्रथमोगः Hence it is अनुदात्त and also डित | The effect of either of these is to give it the पातमनेपद ! And when atrofor attached to making it चचि, he_should have stopped there; for, the अनुदात्त कार would have secured the प्रातमनेपद desired. But he is not satisfied and adds g after चक्षि for the sake of the पातमनेपद । This shows that E1714 roots are not necessarily in the पातमनेपद ; there are exceptions, तजि and भतमि are among the exceptions. Thus तज यति-तन यते, मत मयति-भतं मयते । Those who will take हित in अनि as to avoid इदितक्रिया (cf.-डित: पन्त दिव. व्याघातचरितार्थत्वात) will defend such cases as poetical licence or by गयान्तान गिाच etc. 4. मरित etc.-This is of course only an excuse. He wants to be taken as an indifferent listener, guided in his questions by no other motive but an ardent desire to hear the story of good people. स्लोभात has हतौ पञ्चमी । प्रष्टयम्य सदभावे लोभी हनः । 5. (a) विचायं-Here there is no क्रियाक्रिया, yet we have This is owing to अलम in the sense of "prohibition" ( प्रतिषेध )। "अल्लस्व चो: प्रतिधयो: प्राचा का'' is the rule. पन विचारण is also allowable. (b) अनु + युभ घञ भावे = अनुयोगः question प्रश्न: । "प्रयोऽनयोगःपृच्छा च' इति कोषः । नि + यवि ( चुरादि)+ लाट or यच भावे = नियन्त्रणम or नियन्त्र गा restraint, विद्यमान नियन्त्रणा यम्मिन म: पनियन्त्रण: anrestricted वहु-। "नौऽस्तार्थाना बहुव्रीहि: ग चोत्तरपदलोपः" इति "विद्यमान" पदनीपः । Now See Tika. (c) तपस्वी चा जनश a person practising penance कम धा- I (d) नाम indicates अङ्गीकार, अभापगम admission. "नाम कोपभापगमे" इति मेदिनी। You want to question. I admit (पापगम ) your right to question. राजा-इति सखों ते ज्ञातुमिच्छामि- वैखानसं किमनया ब्रतमाप्रदानाद व्यापाररोधिमदनस्य निषेवितव्यम् । अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभिर माझे निवत्यति सम हरिणागनाभिः । ल्यप ।

·पमिनिमन्तलम KING-I wish to know this of your friend-Is the vow of a hermit that hinders tbe operation of love to be observed by her until betrotbal, or will this one dear to these fomale door because her eyes are like theirs, really live with them. for ever ? राजेति । 'से सखों शकुन्तलाम 'सि' इत्या कारण 'जातमिछामि'। चनुपद कथ्यमानयोः प्रकारयोः एकतरप्रकारण जातुमिच्छति राजा। बखेति। अन्वय:-किमनया मदनस्व व्यापाररोधि वैखानसं व्रतम् पा प्रदानात निषेवितव्यम्, पाहोसशक्षणसभा प्रत्यसमेव भाभिः परिणामाभि: समं निवतस्यति ? व्यावया-'किम्' इति 'पाहो' इति च पक्षयम् निहिश्यते । किमनया' शकुन्तलया 'मदनस्य' कामस्य 'व्यापार' प्रति रोख प्रसिद्ध शौलमस्य इति 'व्यापाररोधि' प्रतिविघातक व खानम तापमं 'ब्रत' धर्म:, ब्रह्मचर्यम् 'पा प्रदानात' प्रदानपर्यन्त विवाहपर्यन्तमित्यर्थः ("पषम्यपाङ परिभिः" इति-पञ्चमौ) निषेवितव्यम्' अनुष्ठातव्यम् 'पाही' अथवा सदशे तुल्य ईक्षणे नेव यासा तामा हरिणीनां 'वल्लभा' तुल्य क्षणादेव प्रिया शकुन्तला (विशेषणमावप्रयोगो विशेष्य प्रतिपत्ती" इति विशेषणमावप्रयोगः ) "अत्यन्तमेव' चिरमेव भाभि:' पुरतो दृश्यमानाभि: 'हरिपाङ्गमाभिः' मगवधूभिः” सम सह' ("सम सह-" इत्यमरः ) निवतस्यति'। सम्पति मुनिब्रतापि यं प्रदेया, अथवा यावज्जीव ब्रह्मचारिणी इति सखी ते ज्ञातुम्छामि-इति पूर्वमा सम्बन्धः । ["अत्यन्समव सहश” (ता., वि. न्या. )-प्रत्य तमेव मदिरे" (रा.)-"पश्चन्त- 'मात्मसद शे" (म ) ] : NOTES 1. पति-Has the sense of एवम्, thus I wish to know your friend thus, i.e. I wish to know whether your friend is to be thas or thus. Thus bas reference to the alternatives men. tioned in the sloka following. 2. (a) वखानसम-वैखानसस्य इदम् इति खानस + पण belonging to a hermit. वि+बा++घप्रभाव - व्यापार: operation प्रातिः। बदरीन शोषमस्य इति ब्यापार+ष+पिनि करिताची कार्य (6) नियतिथ्यम- "परिनिषिमा भवसिव-" इति पत्वम् । (a) तिमतम पन (or-पनः) बसिन

·प्रथमोप
१५३
कमविता यथा तथा till the end, i... so long as life lasts. Qual,
निवतस्वति ॥ (e) सद, &c.-Usually the whole is taken as ene
word qualifying हरियानाभि:। सदचवाभ्यो वामाभि: favourite
because having similar eyes. But then निवतस्यति wants the no.
mipative. Hence it seems preferable to separate afa: making
सदश घणवल्लभा the nominative as in the Tika. The epithet then
implies that Sakuntala was dear to the deer because her eyes
resembled theirs, so they had confidence in her. Their fond-
Dess for ber would be a reason for ber prolonged stay at tbe
hermitage. (1) पदानि मन्तवासी कल्याणानि इति + न मत्व स्त्रियाम् =
अङ्गमा: fair-limbed, i. e. female sex. हरिणानामानाः। ताभिः सममिति
सहार्थकयोगे रतीया। "न केवल सहयोगे, ततपर्याययोगेऽपि वतीया ।
चातुषो वौद्धो वा "छडी यूना-" इति वचनान"।
2. Reading-The reading मदिरेषण वल्लभा does not sufficiently
explain why gaat was aqur of the deer. The other reading
पात्मसद.शे &c. omits एव which 18 not desirable. प्रत्यन्तमेव - It is
really for the whole life-indicates disapproval ( परिभव ) of
the ilea. Dushyanta has now so far advanced in his career
of love that the suggestion of paar8 be cannot broach with
approval or even indifference. The oa implies the expected
disapproval (परिभव)। "एषौपम्यपरिभवो" इति रमः ।
प्रियंवदा-अज्ज धम्मचरण वि परवसो अजणो ! गुरुणो
उण से अमुरूववरप्पदाणे संकप्यो। पाठ, धर्मचरणेऽपि परवशः
अयं मनः। गुरोः पुनरस्या अनुरूपवरप्रदाने महरूप: ] ।
PRIYAMVADA--Noble sir, even in roligions practices
this person is subject to another. Her father's wish however,
is to betroth her to & suitable basband.
राजा ( आत्मगतम् )-न सा दुरवापेयं प्रार्थना ।
भवादय साभिलाषं सम्प्रति सन्देहनिण्यो जाप्तः ।
आपसे यदनि तदिदं सचमं रसम ॥२४॥

·अभिज्ञानशाकुन्तलम् KING (Aside)-This prayer is indeed, not difficult to obtain.O Heart be hopeful. The solution of doubts is now achieved. What you suspect as fire, is a gem that bears handling. शकुन्तला ( सरोषमिव)-अणसूए गमिसम अहं [अनसूये, गमिष्यामाहम् । प्रियंवदति। धर्मानुष्ठाने स्वियः स्वातन्यामस्ति, किन्तु 'मयं जनः' शकुन्तलारूप: धर्मस्य 'चरणे अनुष्ठान 'अपि पर वश:' पराधीन: पिवाज्ञावर्ती। 'गुगे: पुन: पित: कण्वस्य तु अस्या शक न्तलाया: 'अनुरुपाय' योगाय 'वराय' पावाय 'प्रदाने सजल्प:' अभिलाषः। योगोऽसि त्वमम्या: पितर' प्रार्थयस्व, एषा तव व भविष्यति, इति ध्वनि: ॥ राजेति। 'खलु' न न' निश्चितम् 'इयं प्रार्थना' एषोऽभिलाषः, शकुन्तलालाभेच्छा दुःखेन अवाप्यते इति 'दुरवापा' दुर्लभा न । क्षविययाद्या कन्या, प्रदानायौं पिता, योगाचाह क्षवियः अर्थों, एनत वितयसनिधाने मन्य सम्लभा मे शकुन्तला । भवेति। अन्वय:- हृदय, मम्मति मन्द हनियो जातः, माभिलाषं भव । अग्निमाशबामे, तसद' स्पथ सम रवम् ! ब्याखा-हदय चेत: 'मम्पति' अधुना 'सन्द हस्य' सन्दिग्ध वस्तुन: शकुन्तलारूपस्य 'निगाय:' तत्वतो निरूपण आत: । यहा-'सन्द हस्य, संशयम्य मतपरिपाययोगायं न वा हत्याकारस्य निगाय:' निरा- करणम, अपगमः इत्यर्थ: 'जात:' निवृत्तः । तेन हि 'साभिलाष” सम्पृह भव शकु. नलागतमभिलाष सादर पोषय। कीद शो निर्णय इत्याह-यन' वस्तत्वम् 'अग्नि' स्पर्शविदाडि 'पाशसे' मन्यसे, तत् इदं वस्तु स्पर्श क्षमते' सहते इति म्पर्श क्षम मुखम्पर्शम् प्रादेय रव मणिः । शकुन्तमेति । ('रोण' क्रोधन 'सह इव' क डस्य प्रकारमभिनीय । महि सत्वत:कडा भूत्वा ] | यत् NOTES In सुलभा 1. खलु.-Note the reasons why not दुरवापा। in the Tika मे has पे षष्ठी-मम सम्बन्ध सुलभा। You may write मुखमा मचा if you prefer, but then the diotion will sufter.

·- - प्रथमोडा: १६५ 2. (a) मामिलायम-अमि+ लष+ ध भावे - अभिलाष: desire. तेन सह । बा-by the rule "तेन सहेति तेख्ययोगे" the तुझ्ययोग here being in विद्य मानतामाव ॥ (b) सम् + दिE+घन कर्मणि (or भावे)= सन्द: that aboub which doubt is felt (i. e. here numar)If ha, it means the act of doubting. निर + नौ + पच भावे = निण्य: solution, removal. In the first case he means that he has nowgot definite information about Sakuntala and is no longer in doubt. (c) 670 धमते इति स्पर्श + क्षम + कतरि = म्पर्शचमम् that which toterates handling. (d) The second half means-You saw the glow only and thought it was fire (शङ्गा-सन्द :); but it turns out to be a gem ( निर्णय ) The glow refers to तप.प्रभाव whioh burns and is therefore like अयि। Compare 'शभमप्रधानेषु गूढ हि दाहातमकमस्ति तेज." |-Act II. अनसूया-किं णिमित्त [ किं निमित्तम् ] । Anasuya-What for. शकुन्तला-इमं असंवहप्पलाविणि पिकंवदं अज्जाए गौदमीए निबेदइसम [ इमाम वह प्रलापिनों प्रियंवदाम् आर्याय गौतमैग निवेदयिष्यामि। SAKUNTALA-I will report this incoherent babbler Priyamrada to venerable Gaatami. अनसूया-सहि ण जुत्त' अकिदमकार अदिहिविसेस विस- जि जअ सच्छन्ददो गमणं [सखि न युक्तमकतसत्कारमतिथिविशेष विसृजा स्वच्छन्दतो गमनम् । (शकुन्तला न किश्चिदुखा प्रस्थितैव)। ANASUYA-Friend, it is not proper to leave a distinguished guest, with rites of hospitality an.rendered, and go away willfully. (Sakuntala moves on without saying). Adopted by Prof. Gajendragadkar. * ·पभिमानान्तम न चमसूति। 'कि मिमिच" कखानिमित्तादित्यर्थः गमिष्यसि । गसमकार किम ? बकुमलेति । ' पाय मान्याय "गीतम्य' गोतमीमभिप्रय गीतों वोधयितुं वा, 'पसम्बकम्' असा प्रलपितु शौल यस्याः, यहा पुनः पुनरसम्बई प्रलपति या ताम् 'धमा प्रिय व निवेदयिष्यामि'। प्रियंवदा मामधिकृत्य पसवा प्रलपति इति 'विजापयिष्यामि । अनसूयेति । 'पलत:' अविहित: 'सतकारः' पूजा यम तम् 'अतिथिविशष" विशिष्टमतिथि 'विसमा विहाय 'स्वच्छन्दतः खण्या 'गमन न युक्ताम्' पनुचितम् । यम चिदपि पतिथये पूजामदत्त्वा गमनमयुक्तम् पयक्ष पुनरुत्तमातिथि: गमनमपि यदृच्छया कुरुषे, नासि कार्यान्तरेण पाइता इति किम् अयुक्त तरमती भवेत्। तन्मा यादि इत्यर्थः । [ 'न किचिदुका' प्रति वचनमदत्त्वा 'प्रस्थिता' एव शकन्तख ] । NOTES 1, किनिमित्तम्-"निमित्तकारचा हेतुष सर्वासां प्रायदर्शनम्' प्रति प्रथमा । (e) असम्बर &c.-सम+ बन्धन कमणि सम्बद्धम् coherent, न सम्बनम् incoherent. नज तत- । तथा प्रलपति इति असम्बई + x + लप + णिनि कर्तरि साहौख्यभाभीच ण्य वा स्त्रियाम् । ताम् ॥ (b) गौसम्य-गौतमौममिप्रेत्य प्रियं- वदा निवेदयिष्यामि makes a सम्प दान of गौतमी by the rule "कमवा यमभिप्रेति स सम्प दानम्" ॥ चत यौँ सम्प दाने । Or गौतमौं बोधयितु प्रिय यदी निवेदयिष्यामि, whence suppressing वैधयितुम् we get गौतम्य as कमणि चतुर्थों by the rule "क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिमः” । 2. (a) विशिष्यते इति विशिष+घष कमणि = विशेषः excellent, the best. afavtat faia: the bests of guests, an illustrations guest इतत-तम्। Here अतिथीनाम् has श षष्ठी। निर्धार is not available, because three things are necessary for मिहार, (1) The individual separated, (2) the class from which separated, (3) the ground for separation ; we have not got them here. Thus the probi. bition "न निर्धार" does not apply, and we get षषधा समासः ।। (b) छन्द is अभिप्राय will, "अभिप्रायवधी वन्दी' ति कोषः । खसइन्दः or ख:सन्द: own will, तन इति खचन्द + टा+तम करबा - सन्दतः । कर Te is available by tbo Varttika "तसिप्रकार जापानियबानम्।

·प्रथमोबा Compare-स्वरत: and a for खरेल and म in "दुष्टः शब्दः स्वरतो परतो वा"। बमस्या is always matter of-fact. She reasons, shows the impropriety of leaving her guest Bo abruptly. Note the steps of her reasoning (See Tika).* राजा (ग्रहीतुमिच्छन् निग्राध्यामानम् । प्रात्मगतम्-प्रहो चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः। अहं हि- अनुयास्यन् मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः । स्थानादनुञ्चलवपि गत्व व पुनः प्रतिनिवृत्तः ॥ २५॥26 KING-(Iutending to catch hold of her and having checked himself-Aside)-Ah the mere inclination of the mind of a lover works exactly like the corresponding effort. About to follow the hermit's daughter impulsively, but with my progress stopped by decorum, though not moving from my seat, I am indeed like one come back after having gone. प्रियंवदा (शकुन्तला निरुधा )-हला ए दे जुत्त गन्तु [हला न ते युक्त गन्तुम । PRIYAMVADA- (Having checked Sakuntala)-Darling you should not go शकुन्तला ( स भेदम ) किं णिमित्त [कि निमित्तम् । SAKUNTALA-(With a frown )-Vhat for ? प्रियंवदा-रुक्खसेपणे दुवे घोरेसि मे। एहि दाव भत्ताणं मोभावे हि तदो गमिस्मसि [वृक्षसेचने हे धारयास मे। एहि ताबदामानं मोचय, ततो गमिथसि] । (वलादेनां निवर्तयति)। PRIYAMVADA-You owo me two wateringe of trees. Come do release yourself, then you shall go. (Stops her by torce). Adopted by Prot. Gajendragedker.

·१५८ अभिज्ञानशाकुन्तलम् राजेति। (यहौतु शकुन्तला निरोहम 'रच्छन्' अभिलषन् 'पारमान निग्रहा निवाय्यं यहणेच्छा नियम्य प्रत्यर्थ पाह) 'महो' पाय 'कामिजमाना सकामाना 'ममीवत्तिः' मनसो व्यापार: 'चेष्टाया' देहव्यापारस्य 'प्रतिरपिका' तुख्यधर्मिणी। कामिना देहव्यापारण यथा पायास: मनोव्यापारमावयापि तथैव ["चेष्टाप्रतिक्षपिका" (रा, वि, य-)-"चेष्टानुरूपिणी" ( स. वा.)] । अन्विति । अन्वयः-सुनिसनयां सहसा अनुयाम्यन् विनयेन पुनः वारितप्रसरः अह स्थानात अनुचलन् अपि गत्वा प्रतिनिहत्त व हि। व्याखया--'मुनेः' कण्यस्य 'तनयां कन्यां शकन्तला सहसा' अतकि तम् अनुयास्यन्' अनुगन्तुमुद्यत: विनयेन पुन:' दमेन तु 'वारिस:' निरुद्ध: 'प्रमर:' प्रवृत्तिरित्यर्थः, यस्य तथाविधः, संरुद्धचेष्ट: 'प्रह स्थानात' भामभात अनुच्चलन् पपि' अनुत्तिष्टन् अपि 'गत्वा' गमनापार' निवयं 'प्रतिभित्त:' कृतप्रत्यागमनापार: 'व हि। गमनस्य इच्छामाबममूम्म मनसि । तम्मायकेऽपि चेष्टा अपि मया कृता इत्य व मे मतिरस्ति । प्रियमिति। ('निरुध्य पान्मान पुरोऽवस्थाप्य गमनात वारयित्वा )। शकन्तले वि। वो: भेद: भाः। तेन सह )। सहध भदम् वा । प्रियंवदेति । '' हिरावत 'क्षयो: सेचन' सेचनकम को 'मे' मद्य ( "धारे- कृत्तम:" इति सम्प दानत्वात् चतुर्थों ) धारयसि । त्वकते अह ही लक्ष की सिक्त- वती। तन्मूख्य ते ऋणमस्ति । एहि' आगच्छ 'आत्मान तावत् मोचय मृणमुक्त' कुरुष्य, सत; तदनन्तर गमिष्यसि। मूल्य वा देहि, मदर्थे वा हो इक्षको सिष, तत: गच्छ प्रति भावः । एमां शकन्तला 'वलात' तरसा ( हेतौ पचमी। बन्न प्रयुज्य निवत यति इति स्य व लोपे वा ) 'मिवत यति निवृत्त करोति । NOTES 1. (a) चटाप्रति &c.-प्रतिविम्बितं रूपमस्थाम् पस्या का पति प्रतिरूपा the exact reflection. वहु-1 सब प्रति प्रतिरूपा+कन् खाथै - प्रतिपिका s reflection. See Tika-I (b) कामिनन &c. -कामः पति पतिमयेन एषाम् उति काम+नि अतिचायने - कामिन: those that have intense desire, मनसो जत्ति: inclination of the mind. ie a mental effort, कामिनी जनाः। कर्मचा-Here is physical effort. Hence the meaning 'ध ·Tattor: ple was is-So ardent is the inclinacion, that an effort done mentally seems like a physical effort. It is a general principle which the king supports by an example ( See Yg4RT &c. )* Reading-etgefqot is ambiguous. It may mean (1) corresponding to @e, or (2) like 11 Like @er meets our case. It is a simpler expression. Not a bad reading on the whole. 3. gora &C- When he saw Sakuntala loaving be very thoughtlessly ( 96#1) wanted to follow her. The very next moment bis good sense provailod and he desisted. What was thoughtless here? Of course the wish to follow, not the check put on the wish. Hence the proper construction 18 989199- यास्यन् not महमा वारितप्रमर' । He did not leave his seat. There no physical effort to follow. Yet he felt as if be bad actually followed and come back.* The feeling was due to the inteosity of tbe wish. The wish and the effort produce like effects (चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोहनिः)। The figure is पर्थान्तरन्यास, the verse going to establisb ( 187 ) the general principle in 481&c above. The metre is quoi ! 4. इन्ता &c-गन्तुम् is गमनम् the तुम् being भावे in such cases. "अव्ययकतो भावे” इति भाष्यम् । 5 #fafan"What for", i. e. 'How so." "How is it improper ( 7 ) to leave.” 6. 99-5 means to 'release'. Here, however the meaning is to become free.' ware'argiaurą! Heuce it is 9*** Thus पामा मुचन-let your person become free-gives त्वम् घामानं He with for the fauf baving become ** by the rule 'afegfxgaagramATARIAfegnf olin Coutrast the wicked move of the naughty f92act with the plain appeal of the simple under in राजा - भद्रे, उषसेचनादेव परिश्चान्तामनभवती JI तथापखाः- Adopted by Prof. Gajendragadkar. 12 ·- अभिज्ञानशाकुन्तलम् सस्तांसावतिमात्रलोहिततली वाह घटोत्क्षपणाद अद्यापि स्तनबेपथु जनयति खासः प्रमाणाधिकः । वई कर्ण शिरीषरोधि वदने धर्माम्भसा जालक र वन्ध समिनि चैकहस्तमिताः पयाकुला मूड जाः ॥२६॥ तदहमेनामनृणां करोमि। (अङ्गुलीय दातुमिच्छति । उभं नाममुद्राक्षराणि अनुवाच्य परस्परमवलोकयतः)। KING-O gentle one, I see this ma:den fatigued even from (her own share of) watering the trees. For through the lifting of the pitcher, her arms, even now, have the shoulders drooping and the palms excessively red; even now, her face have formed drops of perspiration-water that obstruct the Sirisha flowers in her ears; and the knot constantly un. loosening, her locks, restrained with one hand, are dishevelled. I will then free her of debt. ( Offers his ring. The two stare at each other on reading the name on the seal). राजेति-'भद्र' है माधुतत प्रियवद 'वभवती शकुन्तला इससेचनात एव' खषा वृक्षाणा सेचनार्दव परिश्रान्ता गुरु खेदा 'लय' पयामि [चारादिकस्य लषयी: 'तथाहि पातु भवती । सन्तति । अन्वयः-घटोततेपणात पम्या: वाह सनासौ प्रतिमावलोहिततली, प्रमाणाधिकः वामः अद्यापि स्तनपथ जनयति, वदने कर्णशोषरोधि घमाम्ममा जालक बडम, वन्ध समिनि मूईजाश एक हस्त यमिता: पाकला: । व्याख्या- 'घटमा' सेचन- कलममा 'उतच पगात' उई वहनात [ हेती पखमो] । 'श्रममा वाह मस्तो पवनती असो' स्वश्ववन्धी ययो: सथाभूती, 'अतिमान' प्ररधिकं 'लोहित' रक्त 'तल' कर. तल ययोः सथाभूतौ च । 'प्रमाणात्' स्वमावाया: 'अधिक: शास:' गुरुयसनम 'पद्यापि' पदानीमपि 'समयोः वेपथ" कम्प' 'जनयस' करोति । प्रखत्या मती पंसी अमात प्रकामविमती माती, लोहिले तलपतिमाव' लोहिते, शामोऽपि गुमः। तब नमिय मि. दानीमपि विमान्ता । अपि च वदने' मुखे 'कर्णयोः' दन शिरोक रोज " स्थिरीकत लट ।

·प्रथमोहः शोस्न यस्य लथाविध धर्माम्भसा' खेदजखाना 'बालक' बिन्दसमूहरूप 'वह' समुदितम्, वन्ध केशवन्ध 'म सिनि' पुन: पुन गलति सति ["वहुलमाभीयो" इति पौन:पुन्य वाहलकान गिमि: ] 'मूचजा केशा अपि 'एकेन हस्त न यमिता:' वचन नौता: सत्यः पाकुला: विकोणी: [ "बद्ध" ( स., न्या., म. - 'सस्त" (ग, वि. ) | तदिति । 'सत' तम्मात, मवथा एषा भूयो वक्षसेचनानी प्रतः पई सेचन. मूल्य दत्त्वा 'एना' ते अधमर्णाम अविद्यमानम इस यस्या सथाविधाम् ऋणमुक्का 'करोमि। [अङ्ग लोयम अङ्गीयक 'दातुमिच्छति' । अम्य च अडल्या उन्मोचन काल 'नाममुद्रायाः' तत्व मुद्रितस्य नाम: 'अक्षणि' वर्णान् 'अनवाच्य' पठित्वा 'पग परा' प्रियबदा अनमयाम, अनसूया च प्रिवदाम, इत्यर्थः [ हित्वम । अममामवदभावः। पूर्वम्य मुप मुः } 'अवनो कयत' पश्यत' । तब गज्ञो दृष्यन्तम्य नाम उतको दृष्टा ६ अपि मखौ विस्मिते, कि मैतम रति अन्योऽन्यमुखावलोकन कुरुत:। अथवा उमे इति शकुन्तलाप्रिय बद । NOTES 1. (a) H-Ogentle one A happy epithet at the moment because she roughly handles Sakuntala.* (b) प्रवभवताम्-Here sa takes fecitare am because it qualities waatąThis is allowed by the rule "इतगभ्योऽपि दृश्यन्त'। महमुपतिममाम., वा कर्मधा-[ 2. (a) an- A slight droop of the shoulders is a point of beauty in females Compare the word प्रकाम in “प्रकामविनता. बमाAct. III. infra. (b) पतिमाव etc.'-अतिगता मावा यस्मिन् तम पति- मातम excessive वह- अतिमाव लोहितम् evcessively red महसपेति समास: । A certain amount of redness of the palms 1s considered a सम्बचण। See Tika. (c) घटोतोपान-सक्षेपण is ऊरणा । This is necessary. Without an upward jerk the tops cannot be watered. (d) कशिरोषरोधि-कर्णम्य शिरीष कण शिरीषम, the विरोष in Adopted by Prcf. Gajendragedkar. २ ·१७२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् the ears are used es कर्णभूषण। शाकपार्थिवादि। Compare "पवतं.. सयन्ति दयमानाः प्रमदा: शिरीषकुसुमानि"-Prelude. "तं न पिसबन्धन सख शिरीषमागविलम्बिकेशरम"-Act. VI. Infra &c. कशिरीष+मध+ णिनि ताछ वौल्य कतरि। रोधन is obstruotion. The flowers stick. (रोध) on the face owing to the perspiration and no longer 08- cilate. She was profusely perspiring. Qual. जालकम् । (e) धर्मामभ- साम्-धर्म स्यम्भासि or धर्म जानि पम्भासि, तेषाम् ॥ (1) एकहस &c.-यम् + णि च + त कर्म गि = यमिता: restrained एक: हस्त: एकहस्त: । "पूर्व कालेक-" इति कर्मधा- | Then ३तत-She used one hand only, the other was engaged with the pitcher Note that the king 18 now too far interested in Sakuntala to obeok his effusion. Pred to मूईजा:। 3. Reading-मस्तम् in मस्त काशिरीष &c. means slipped down. This does not seem to suit tbe context. जालक (समूह) seems to suggest the formation of separate drops, and does not agree with the running down of perspiration. 4. (a) नाममुद्रा &c. मुद्र+अ भावे - मुद्रा engraving. नायो मुद्रा engraving of the name, i. e. the name engraved. भावानयने द्रव्या- नयनम् । तस्या अक्षराणि ॥ (b) अनु + वध + णिच लाप = अनुवाच्य having read. (c) परम परम्-Each stares at the other. Hence there is व्यतिहार reciprocity. This gives हित्व by the Varttika "कर्मव्यति- हार सर्वमामा हवाच्यं समासच बहुलम"। We have now परी पराम पव- लोकयत:। We do not get समासवभाव in परी पराम् owing to बहुल. यह। 'बहुलयहणात अन्धपरयोन समासवत" : Next "पसमासवद भावे पूर्व- पदस्थस्य सप. सर्वव्य:"| Hence पराम पसम् अवलोकयन: । Next the टाप disappears वाइलकात leaving परम् परम्परःपरम = परम परम् because of निपातन in the कस्कादि list or the satra 'चपरम पसः क्रिया- सातत्य"| Lastly the final विभक्ति is optionally changed into पाम" by the Varttika "चौपुसकयोक्त्तरपदस्थाया विभक रमिाचो वा बायः । Hence परम्पपम or परम परम । For the disappearanes of सपः । compere "दलाये टामभाषबोये चादम्बिरहा समोः । समासे सोरखपति सिपापवान क्यम", The टाप may be dropped at any stage stago after the daplication, ·प्रथमोह १७ राजा-पतमस्मानन्यथा सम्भाव्य राजः प्रतिपकोभ्यम् । KING--Stop thinking otherwise of me. It is a gift from tbe kipg. प्रियंवदा-तेण हि ण परिहदि एदं प्रलोप अा लो- विनो। अज्जम वअणण अरिणा दाणि एसा [ तेन हि नाहत्येतत् प्रणलीयकम् अङ्ग लोवियोगम् । आययस्य वचनेन अनृणा इटानोमेषा ] । (किश्चिहिहस्य ) हला मउन्दले मोड्दा सि अणुअम्पिणा अज्जेण अहवा महाराएगा । [ हला शकुन्तले, मोचितासि अनुकम्पिना आयाण अथवा महा- राजन । गच्छ इदानीम् । PRIYAMVADA--Then cortainly it does not deserve parting from ibe finger. She is now free of debt by the word of your honour. (Laughing slightly) Dear Sakuntala, you are released by this kind sır or by the great king. You may गच्छ दाणिं go now शकुन्तन्ता ( आत्मगतम् )-जर अत्तणो पहविस्म । यदि आत्मनः प्रभविष्यामि ] । (प्रकाशम् ) का तुम विमज्जिदवसस रुडिद व्वस्म वा [ का त्वं विस्रष्टव्यस्य रोहव्यस्य वा] । SAKUNTALA [Aside] -If I can control myself. (Aloud) who art thou for one to be discharged or detained ? गजीत। 'भमान' माम् चन्यथा' अन्य प्रकारेण, यथा मया परिचया दत्ततहि- पगैतभावैम, 'सम्भाव्य' अनुमान्य 'चलम्' । मा माम् पसत्यवादिनं मन्य थाम् । 'राज' सकाशात 'भयं प्रसिया:' एतमध्यम् । केम सचम रताय सन्दः। 'राज: सकाशात मलिग्रहो मे" रति प्रिय बदा बोधयति । यस्तुतस्त “गमसकाशात पर प्रतिग्रहो भवत्याः" इति पाह। पवधा पसत्यवादी स्यादव। ["प्रतियहोऽयम्" ( स. न्या.) "प्रतियोऽयमिति रामपुरुष मामवस" (म-)-"प्रतियहोऽयमिति रामपुरुष मामबमान" (स., कि.)] || .

·१७४ মিলন . प्रियंवदति। सेन हि' निमित्तान, तथा सति सत्यर्थः, यदि राजा तुभ्य दत्त तदा। तु 'एतत् अङ्ग लीयकम्' अङ्ग ल्या वियोजन 'म पईति। राजा द ' यवतो. रक्ष, तददत भवत एव अङ्ग ल्या तिष्ठतु। 'इदानीम् एषा' शकुन्तला अज लोयकदान विनापि 'चार्य स्य वचनेन [हेतौ करणे वा हतीया] अनृणा.ऋणमुक्ता । राजी वचन- भगौं बुद्धा, राजा एबायम इति ज्ञात्वा, रामानंप्रति इमा वोतमाह प्रियवदा- अहमेनामनृणां करोमि" इति यत आयस्य वचन, राजाजा हिमा, ते नेयम् ऋणमुक्ता, किमगुरौय के ण इति भाव. । [ इत्य गूढ स्य राजभावस्य प्रकाशात् किञ्चित् ईषत् 'विहस्य' राजप्त निधानमंयता अनुच्च ई मित्वा' शकुन्तला प्रत्याह ] 'अनुकम्पिना त्वयि सदन ' माण वा महाराजेन' ऋगान् मोचिता अमि'। अनुकम्पना इति माभिप्राय वच: गूढमव व्यङ्गम् । अनुरक्तोऽर त्वयि, एन' परित्यजा यदि गन्तु थकोषि 'गच्छ इदानीम्। शकुन्तले ति। गमिष्यामि 'यदि प्रात्मनः स्वस्य 'प्रभविष्यामि' प्रभुभविष्यामि । पातमा मे अधुना परवशो जात: तत् कथमय मया अन्य व नोयने ? [ 'प्रकाश स्पटम, उच्च: इत्यर्थः, प्राह ) योहि जनो विमष्टव्यः' विसष्ट योगा: योवा 'गेन्यः' गधमई: तदुभयम्य सम्बन्ध त्व' का इति काकः । न कापि इत्यर्थः । तरचनात् कथित स्थाम्यति वा गच्छति वा इति मा मन्यम्व । NOTES 1. Reading.-रात: प्रतिग्रहोऽम्-It is a gift from the king. The sentence is pui posely left unfinished. Gift to whom ? Fill up the ellipsis to suit facts, or at your option, to serve as a feint. Thus "From the king to Priyamyada" means "Iam the king I give it to you” whicb is the truth, Or thug "From the king to the meaning "I got it from the king" which is a feint, Now if we add "पति राजपुरुष मामवगच्छत" with a कर्मधा-in रामपुरुष instead of the usual षष्ठीतत-, we gain nothing, but the whole thing losos its refinement and becomes a broad and clumsy feint, 2. (a) gir 1984 &o.--The king perbaps succeed in duping Anasuya, but Priyamvada was too clever to be takens ·प्रथमोशः १७५ that away. तन। The gly girl r torts "पायं स्य वचन न पनृणा"-The king's command has freed her | (See Tika). Then she laughs (विहस्य)| The laugh is significant. It is Greek meeting Greek. The laugh says • No! I am not to be caught so easily." Here laugh is not loud (किषित) because Bhe now feels the restraint of royal presence * (b) अनुकम्पिना - मा५ अनुकम्प ने दयते इति अनु + कम्प + णिनि करि साधकारिणि । The king is so thoroughly kind (#14 #fco fufa:) towards you that he relieves you of the debt. This sort of kindness bas its reason. The king loves you. Thus tho speech is a thurst to both the king and Sakuntala. (c) गन् इदानीम-Go now, 1. e the moment before you were anxious to go, go then if you can. now that in a manner he has opeply arowed his love for you. 3. यदि etc -I would go if I could. The place, has now becoine too dear to leave. 4 का त्वम् etc -You are nobody to discharge or detain. Don't you think I would go because you want me to go I leave or stay as I wish. She forgos perverseness to excuse her stay बिम टव्यम्य and रोडव्यम्य qualify जनसा understood Or with अविवक्षा कर्म and भावे तव्य, they mean बिमर्जनम् and रोधनम । राजा-( शकुन्तलां विलोक्ा आत्मगतम् )-कि नु खलु यथा वयमस्याम, एवमियमप्यस्मान् प्रति स्यात् । अथवा लव धा- वकाशा मे प्रार्थना । कुतः ? वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्दचोभिः कण ददात्यवहिता मयि भाषमाणे । कामं न तिष्ठति मदामनसम्मुखोयं भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥२४॥ ज Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·अभिज्ञानशाकुन्तलम RING-(Watching Sakuntala, aside)-Could it possibly be that sbe is disposed towards me in the same way as I am towards her? Or my prayer has found scope. (Do you ask) Why ?-Thougb sbe mingles not her speech with my words, she listens attentively when I am speaking ; true, she does not stay looking at my face, but her eye is never engaged long with other objects. राति । ['शकुन्तला विलोका' निपुण निरूपा तम्या भावोदयमिव मत्वा 'पास्म. गतं ख प्रति माह ] । 'यथा' यक्षत, खलु वयमस्यां शकुन्तलायां वर्तामह 'एव' तहत 'इयमपि शकुन्तला अस्मान् प्रति माात न किम' । अनुरागोऽयं योरपि पावयो: उस के वन ममैव इति वित: ॥ निर्णयते-'अथबा' पक्षान्तरे 'मे' मम प्रार्थना' प्रणयः स्लध्वः प्राप्त: 'अवकाश.' अन्तर: यथा ताहशी एव । 'त:' एवं ब्रवीमि चत एणु- वाचमिति। अन्वयः-दर यद्यपि महशोभि: वाचन मिश्रयति, मयि भाषमाणे अवहिता कण ददाति। काम मदाननमममुखी न तिष्ठति, अमया दृष्टिम्त भूयिष्टम् अन्यविषया न । व्याव्या-'इटम' एषा शकुन्तला 'यद्यपि यदि त 'मम वचोमि' बचन । सह [इति महाथे या] 'वाचम' पातमनो बचन 'व मिश्रयति' न योजयति, मया सर न सलपति इत्यर्थः तथापि 'मयि भाषमाणे' वदति लपति सति [यमा च भावन भाव- लक्षणाम" इति भावे मप्तमी ] 'अहिता' दत्ताधाना मती 'क' ददाति' शृणोति । 'कामम्' एतदपानुमन्य | "कामानुमती कामम" इत्यमर: ] यस 'मदामनमा' मम मुखमा मममुखो अनकला 'म तिष्ठति' म बनते, सममुखी भृत्वा एक मिबर्सने रत्यर्थः 'प्रसमा दृष्टिम्स' भयम पम: 'भूयिष्ठ' वाहल्यन 'चम्यन्षिया' इतर काम्ता 'न'। मा न सम्भाषते, किन्तु सहश्चम सादरा दृष्टि: मयि पतिता एव सक्रियते सत्य', किन्त पन्यवापि न तिष्ठति, माय एव भय, पतति। ततमन्य यस मयि अनुरुका पति भाव: ॥ ["समसखीयं" ( स. न्या. )-"समसखीमा" (ग- वि.)-"समसखी सा" (म-)]. NOTES 1. (a) किं नु eto.-किं प्रश्न, नु वितर्क, मखु बाकायर। "पिता- वमानयोः" इत्यादिमदो। “निले. वाक्यालहारजिनामानुन प* इत्यमरः । (b) . - ·प्रथमोड बयम्-Plural or singular F the rule "प्रसादो यो" (e) अवकाशscope अन्तर। My suit has found scope, i.e. there are signs of reciprocation of feeling ; I may therefore presevere.+ (d) प्र+ पर्थि' युच भाव = प्रार्थना suit. 2. वाचम् &c -He enumerates the signs he notices. (a) मिश्र करोति इति मिश्र + 'मच + नट ति मिययति mixes. She does not iniर her speech with mine, i.e. she does not hold conversation with me. This discourages and accounts for the doubt कि न खलु &c. (b) अव+धा + क कमरि मित्र याम अहिता attentive. कणं ददाति &c. is encouraging and justifies hone (लम्चावकाशा &c ) (c) मङ्गतं प्राप्त' मुख यया मा मममुखौ she who has approached the face 1e bas faced "स्वाहाचीपमर्जनात-"ति डौष । समसखा is an alternative form. (d) कामम &c -He admits here she does not face him for any appreciable time. This, he admits ( कामम् ), looks like a rebuff and raises doubts. But (a) there is a set-otſ against it riz, she does not remain long with her eyes turned away from bun.* (e) अन्य: महातिरिक्त: कथित पदार्थ : विषधी यम्या' सा प्रन्यविषया, etc. 3. (a) Reading-अभिमखम towards. She turns her ear towards me when I ain speaking-does not express the idea as well as अवहिता कणं ददाति । (b) सममुखीना suppresses the nominative altogether which is not desirable. The chcice lies between सममुखीयम and मममुखोमा। I prefer the for mer because the reference being to an object (शकुन्तला) which is before the speaker it is better spoken of with दम-शब्द । तद is used for things out of sight. Compare-"इदमम्त मनिष्ट ममीपसरवत्ति चैतदो रुपम् । पदमस्तु विप्रकष्ट तदिति परोक्ष विमानोयात" नेपथ्य-भो भोस्तपस्विनः, सविहितास्तपोवनसत्वरक्षायै भवत। प्रत्यासवः किल मृगयाविहारो पार्थिवो दुषान्तः । तूरगखुरहतस्तथाहि रेणुर्वि टपविषक्तजलाई वल्क लेषु । . Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·अभिज्ञानशकुन्तलम् पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमट्ठमेषु ॥२८८ प्रपित्र - तीब्राघातप्रतिहततरुस्कन्धलग्न कदन्तः पादाक्लष्टव्रततिवलयामजमजातपाशः । मूर्ती विघ्नस्तपस इव नो भित्रमारजयूथो धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यान्दनालोकभोतः IREITA । कर्णं दत्वा किञ्चिदिव सम्भ्रान्ताः ) । IN THE DRESSING ROOM-0 ye asceties, be close by for the protection of the animals of the forest of pedance. King Dushyanta is Indeed at hand enjoying a hunt. For dust ha. ving the colour of the setting sun, struck up by the hoofs of bis borses, are like a host of locusts settling on the tregs of the bermitage to tue boughs of which are attached bark gar. ments wet with water. (Moreover, an elephant scared at the sight of cars,'having one tusk stuck on to the shoulder of a tree that has been struck with a violent blow, provided with a noose by clinging coils of creepers dragged with his feet, having dispersed herds of deer, is entering the holy forest as if an embodied obstruction of our penance. (Listening, all are slightly startled). नेपथा ति। नेपथा' वषरचनाम्थान', रगमचात बाह:, एषा वाक उदगता- 'तपोवनसत्वानाम्' श्रापममगाणाम 'रक्षाय, परिवाणाय 'मनिहिता:' ममीपस्था यय 'भवत' । 'मृग यया मृगान् विध्यन् विहरति' परिचरति इति 'मृगयाविहारो' पाठयायो ‘पार्थि यो गजा 'दुष्यन्त:' 'प्रत्यासन्नः प्रन्तिक चारी 'किल' समागत एव । तुति। अन्वयः-तथाहि तरगखुरहत: परिणतारुणप्रकाश: रेणु:शलभसमूह व विटपविषामलाई बलकलषु पाश्रमद्रुमेषु पति । व्याख्या-'तथाहि' राज: प्रत्यासन. त्वात हि 'तुरगापाम'. अमामा 'खुर: इत:' प्रतएव उत्यापित: परिपतस्य साधास्व पर- पस्य स्थ्य स्व 'प्रकाश' प्रकायो' दौधिर्यस्य तथाविधः साधारविसरायः पारता: - .

·प्रथमोऽ कलानि रत्य; 'रषा:' धुलि: 'शस्नभाना' 'समूहः' राशि: 'व बिटपेषु' शाखास 'विषकानि पासचिसामि जम्लाागि वारिसितानि वल कलानि' येषां तथाविधेषु 'पायमद्रुमेषु' तपोवनतरुषु' 'पतति' , यावत् ध. लिभिन दृष्यन्त, सावदपसाग्रता रत्यर्थ:। तीवति । अन्वय.-स्यन्दनालोकभीत., तौबाघातप्रतिहनतकस्कन्धलग्नेकदन्तः, पादाकृष्ट ब्रतसिवनयाममघातपाश: भिन्नमारथः गजः न तपसो मूर्ती विघ्न एव, धर्मारण्य प्रविशति । व्याखा-'म्यन्दनाना' रधानाम् 'पाली कैन' दर्शन न 'भीत: अदृष्ट पूर्वत्वात् वम्त: 'तीव्र गा' गुरुणा 'आघातेन' प्रहार ण 'प्रतिहतः' निराकृतो यः 'तम:' क्ष: तस्य 'स्कन्ध स्नग्रः एकी दन्ती' यस्य तथा विध· दन्त न विद्ध भग्न तम् दन्तं न कर्षन व इत्यर्थ: । 'पादन आकृष्टा:' या 'व्रततय:' मार्गप्राप ता: लता तामा यानि 'वनयानि' मगडलानि, तेषाम 'पामड गेन' म मग 'मनातपाश:' प्राप तवन्धन- रज्ज , पादन लताजान्न वहन् पाशव स्व प्रतीयमान इत्यर्थ: । 'भिन्नानि' विभक्तानि बिद्रावितानि 'मारदगा गा मगागा रथानि' बैन तथाविध: 'गजः' वन हस्तौ नः' अस्माकं 'तपमो मुत्तों' मूर्तिमान 'विघ्न इव' मृतदेह इव धर्माचरण प्रत्य ह: 'धर्मारण्य' तपोवा 'प्रविशति' ॥ पश्यत भो वनगजोऽयम् अदृष्ट पूर्वान् रथान् दृष्टा महता हि भवन न दक्षिण तो नापि वामत: किन्त ममरे खमेव धावित, मागे यस च पतित तत म मर्दयित्वा चलितः । अव दन्ताघातपातित इक्ष दन्त नैव वहन् तव दलितानां लता- गुन्न माना पाटन नानि वलयानि पादेन व कर्षन् अन्यत्र च हरिणय थेषु महमा पतित: सानि विद्राबयन् तम्न : बिघ्नं . पदे पदे वाहन्यमानगमन: नासिबमित एव पायाति । तत त्यजत धर्मकर्माणि झटिति मार्गमम्म दत्वा भात्नानरचत इति भावः । ["तौबा- घातप्रतिशतुतरस्कन्धलग न कदन्त:" (म), "सौवाघातादभिमुखताःस्कन्वभग म कदम्स:" [ त न्या ], "तौवाघासप्रतिहततमः स्कन्धलग न कदन्त." [ रा-वि] ॥ "पादाकृष्ट" ( रा., वि-, म. )-"प्रोटाकष्ट' ( स., न्या. ) ॥ “सड गमनान" ( रा-, वि-, म- ) -"सचमाजात' (त., नया)। [ सर्वा: कई दत्त्वा मुत्वा किञ्चिदिव षित न त वलबत 'समभान्ता:' वता:] । NOTES 1. (a) तपोवन &c.-तपसो बमम तपोवनम। परघासादिवत सादब . - ·२८०. अभिज्ञानशाकुन्तसम् of game. षष्ठीसमासः। Or तप:साधन वनम् । शाकपार्थिवादि। तसा सत्वा: or मत्वानि the animals in the hermitage. astral protection of the animals &c. तसं । ताद। पर्यो। (b) किल is here निये । प्रति+पा + सद+क कर = प्रत्यासन: at hand. प्रत्यामनः किल he is surely very near. (c) मग प्रत्वेषणे + पिच स्वाथे+श भावे निपातनात = मृगया hunting. This is by the varttika. 'परिचर्या परिमा मृगया पटायामामुपस खद्यानम्" । तथा बिहरतीति मृगया + वि++णिनि ताछोल्य कमरि wandering in quest In the next sloka the speaker gives the reason for bis statement. 2. (a) तुरग etc.-तरेण वेगेन गच्छन्तीति तर + गम + उ कसरि - तगा: horses. तेषां खुरा: तरंगखरा: । : हत: Struck up by the horses' hoofs. हत: struck, i. e. struck and thus raised. (b), विटप &e -+ सन्न + क्त कम गि= विषतानि attached. 'उपभर्गात सुमोति-" इत्य व सञ्ज ग्रहणात 'षत्वम् । This is a स कम क use of मन । Compare-घरम् प्रामसन, चापम् प्रामज्यकण्ड &c. विटप: शाखा । "विटप' पनवे पिडगे विस्तार स्तम्ब शाखयोः" इति विश्व । विटपेषु विषनानि विटपविषतानि attached to the boughs. जलन पाट्राशि wet with water, विटपविषतानि जनादायिा वकानानि येषु येषां वा । विपदवर- | After bath the bark garments were spread out on the branches of trees to dry. (c) परि + नम+क कतरि = परिणत: mature. प्रकाशन प्रनन इति प्रकाश+घष करणे = प्रकाश: lustre. परिणत: अरुण: the mature sun, 1. e. the evening sun, the setting sun. तस्य प्रकाश: the glow of the settin sun. म दूब प्रकाशो यसा, वहु-by the Varttika "मप तापमानपूर्व साउत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः' | 3. Remark-This sloka only explains why the speaker tbinks the king must be close by and hunting. Ele is hunting (मृगयाविहारी)because dust is being raised by the horses rushing about after the game. He is not very far (प्रत्यासन:) because the dost is invading the hermitage. पिच-The speaker next explains why he apprehends danger from the royal bunt. 5. (a) तौबाधात &c.-पा+म+धम भावे -भाघात a blow. तोब: Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमो १८९ ces, vara: a xiolent blow. कर्मधा ay gfaga; struck back with a violent blow paqi (The blow was not intentional It was a mad rush through fear, and he simply ran against the tree), AIES: : a tree struck back &c. *41-1 तस्य स्कन्ध: the trunk of a tree &c. am mu: lodged into the tronk &c. (Note the word 79, Tbe task got stuck ( 39: ), not that he butted against the tree. The act was unintentional | तादृश: एको दन्ती JATI He had no time to think of extricating his task. Such was bis terror. (b) 91217e &c.-91 +58 +95 m.-3187 adhe. bion, clinging gréa or ait: wer diagged with his feet, pana aizru: aaag: creepers dragged &c, ku I arat agita coils of creepers etc, 21A1AS: clinging oi coils etc i. o 918167 amorfa the clinging colls-भावानयन द्रव्यानयनम । तेन मन्त्रातः । ATE 27: 91911 9811 This too indicates baste. Away he rushed from the seat of danger without stopping to clear bis feet of the encumbran. With the tree to bis iusk and the mass of creepers to his feet, he was being hampered in his movement, but bis first thonght was to pot a good distance between himself and the hunters. 6 (a) मूत्त' --सूच्छ' + क्त कर embodied. (b) विहन्यते पनं न इति fa+ a +999 T0 --fas: obstruction. (c) hi van a HIĄ SA 817 +95 8116 01:like a +999 = 1999: 1 A kind of spotted deer. aut cara berds of spotted deer, fuaifa 911'1 alfa ja i These epitbets complete the picture of baroc, and indicate what may be expected if be gets into the popapoo forest. Trees reared with tender care, shrubs and creepers so assiduously looked after, the pot animals that are like children unto 06- are all in danger. (d) धर्मार्थमरख्यम, धर्ममा परण्य, धर्म साधममरण्य । waomi Here he is entering our sacred forest. Be quick there is time yot, for he cannot move fast with bis encom. brances. 7. Reading and or in the first line instead of ·१८२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् प्रतिहत and लग्न do not thcw the fright and consequent heste which are so necessary here. In Raghava's reading, स्कधस्वयक- दन्त: is obscure. पादाकष्ट is better than प्रौढाकृष्ट because it plainly states where the creepers have stuck, and how easily they could have been removed and yet were not removed through fright and haste. It is difficult to choose between 19a and सश्चनाजात । The former perhaps improves the flow of the style and better preserves the uniformity by making a single compound of each are in the first. राजा - ( प्रात्मगतम् )--अहो धिक पौरा अस्मदन्व षिण- स्तपोवनमुपरुन्धन्ति । भवतु प्रतिगमिषधामस्तावत् । KING-( Aside)-- O fie, the citizens searching for me are disturbing this forest ot panance. Well I must go back, सखयो- अज्ज, इमिणा प्रारम बुत्तन्तेण पज्जाउलम्ह। अणु- जाणाहि गो उड़अगमणस्म [ आया, अनेन आरण्यकवृत्तान्तेन पर्याकुलाः स्मः । अनुजानीहि न: उटजगमनाय ] । THE FRIEND-Noble sir, we are greutly disturbed by this news of the wild elephant. Permit us to return to the cottage. राजा-(सम ममम्)-गच्छन्तु भवत्यः । वयमपाश्रमपोड़ा यथा भविषाति तथा प्रयतिषामहे । ( मबे उत्तिष्ठन्ति )। KING (Hurriedly)-Go noble ones, I too shall arrange tbat there be no disturbance of the bermitage. (They all get up). सखयो-प्रज्ज, असम्भाविदादिहिसकारा भूप्रोवि पेक्वणणिमित्त छज्जमो अजं विण मविटुं [प्रार्य, असम्भावितातिथि सत्कारा भूयोपि प्रचणनिमित्त लम्बामह प्रायां विज्ञापयितुम] ·प्रथमोशः १८३ THE FRIENDS–Nob', sir, not baviog rendered the rites of hospitality, we are ashamed to request your honour to see us again. " राजेति। 'अहो अम्मान' माम् 'अन्विष्यन्ति विचिन्विन्ति ये तथाविधाः पौग: नागरिका: 'तपोवनम् उपमन्वन्ति' पौड़यन्ति एतत् धक' गहमिई। भवतु प्रति- गमिष्याम., प्रत्याहत्ता 'भा वष्यामस्तावत' । सखााविति । 'भार गयकम्य' वनगजम्य 'वृत्तान्त न वाया करोन 'पर्याकुम्ना:' सन्त्र स्ता: 'मम:' । 'न:' अम्मान् 'उटजे' पर्णशालाया 'गमनाय अनजानीहि अनुमन्यत्व । राजति। [ उहिग नत्वान 'मम्भ मेगा' त्वरया 'मह' यथा तया आह} 'वयमपि अइच 'पाश्रमस्य पोडा' तपोवनीपगेधी 'यथा न भविष्यति तथा प्रतिष्यामह' प्रह प्रयत्न वान भविष्यामि । सत्य हमपि गमनार्थम उकिंग न एव । "ममम्भ मम" ( रा., स-)-"मम्भ मम्" ( वि.)] ॥ मखाविति । 'असम्भावित ' अवत: 'अतिथे' आगन्तु कम्य ते मतकार: पूजा याभिः तथाविधा वयम् ‘ार्य भवन्त 'भयोऽपि प्रक्षणानिमित्त दर्शनाथ 'विज्ञापयितुम' अभ्यर्थयिन 'लनामाई' लज्जिता भवामः । अतिथिभवान न च प्रजित', तन कथ बम पनप्रि पवागत इति। योतददारतया क्षम्य ते भवता, तदागम्यता भयोऽपि इति भाव: [ "मत काग:” (वि.) -"मत कारम (ग.. न., न्या. म.] || । NOTES 1. (a) भारण्यक &c.-रण माघ इति रण+यत = रण्यम suitable for battle, le. an open space. न रगयम् परण्यम् a forest, नज तत- । तव दृष्ट इति पर गय + बन - पारगयक: a wild elephant. बम is available in the sense by the Varttika "पथााध्याय न्यायविहारमनुष्य हस्तिष इति वक्त- व्यम्"। Hence पारण्यको हतो, पारण्य को मनुष्य: etc ; but पारण्य पण not पारगयक: पशः ॥ (b) उटन etc.-उटजे गमनम् उट जगमनम् । महसुपेति समासः । तम् । तादा ४ों। 2. ससम्म मम-सम्म म haste स्वरा or मवेग । He was in haste to go back. Compare.-"भवतु प्रतिगमिष्याममावत" above. But he was walting impatiently that the suggestion to separate may come ·१८४ अभिज्ञानशाकुन्तलम् . from the maidens. The impatience may be read between the lines in the present speech also. It is owing to these indications of impatience that I have rendered it "hurriedly" otherwise the temptation is great to say मसम्म म सादरम्। "मुम्भ म' साध्वसेऽपि स्यात स वेगादग्योरपि" इति विश्वः । 3. Reading-असम्भ्रमम्-without being moved-does not commend itself. 4. उत्तिष्ठन्ति-"उदोऽनुष्व कर्मणि bars the पात्मन पद here because 'to rise' ( उत्तिष्ठिन्ति ) implies अर्ध्व कम upward action. 5. (a) अमम्भावित etc. -मम्यक भाबित: मम्भावित इति मम् + भू+णिच + क कर्म'गि = सम्भावित: rendered. न समभावित: । मन तत- । अमममाबित: अतिथि मत कार' याभि: those that have not rendered the rites of hos. pitality, aş-1 This gives the reason why they feel delicacy to ask him to come again. (b) प्रेक्षण' दर्शन निमत्त कारण यस्मिन् that in which the motive is to see तत यथा तथा । Qualifies विज्ञापयितम (e) भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्त बिज्ञापयितम् to ask for another interview. विज्ञापयितुम्-वि+ज्ञा + णिच + तुमुन् भावे to pray. पवायततो भावे रति भाव तुमुन्। विज्ञापयितु विज्ञापन लजामह इत्यन्वयः। The सप्तमी disap pears because विपयितुम् is पवाय। The rule "न लोकावायमिष्ठाखलथ- तनाम" prohibits षष्ठी in the अनुक्त कर्म in the case of an अवायकत्। 6. Reading.-"सत्कारम्" makes the compound qualify भायं म् । Our reading emphasies the lapse of duty on the part of the maidens and the admission coming from the maidens tbemselves adds polish to the speech and imparts to it the forces of an almost irresistable appeal for another visit.* राजा-मा मैवम्। दर्शनेनैव भवतोनां पुरस्कृतोऽस्मि । KING-No, you must not say so, I am rewarded even by the sight of you. शकुन्तला-अनथए, अहिणअकुसए परिकरुदं मे चलन Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·प्रथमोऽ १८५ चलणं, कुरवप्रसाहापरिलम्ब च वक्कल । दाव परिपालध मं जाव णं मोप्रावेमि [अनसूये, अभिनवकुशसूचना परिक्षतं मे चरण कुरवकशाखापरिलग्न च वल्कलम्, तावत् परिपालयतं मां याव- देतत् मोचयामि ] । (राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्बा सह सखीभ्यां निष्क्रान्ता)। SAKUNTALA-Apasaya, my foot is pricked by a young Kusa shoot, and my bark-garment is caught in a Kuravakabranch. Do then wait for me until I release it. (Gazing at the king delaying witb pretexts, proceeds to go out with the friends). राजेति। 'एवम्' ईशम, अपूजितत्वात् पुनदर्शनाय विज्ञापयित लजवं इत्याकार 'मा' ब्रूत मा ब्रूत । सम्भ मे हिरुक्तम्। 'भवतीनो' साधुगीनानाम्, असुलभदर्शनानामित्यर्थः 'दर्शन नव' ( किमुस सम्भाषणेन इत्य वकारार्थ: ] 'पुरस्क तो ऽस्मि' मतकतोऽस्मि । पुण्यदर्शनानां दर्शनमेव सत्कारः, मया तु सम्भाषणमपि लवधम् । तत् कथमकत: सत्कार इति भावः । शकुन्तल ति। 'अभिमवा' नृतना या 'कुशसूचि:' कुशाय तया, दर्भारे में चरणम्' [चरणाशयॊ हिलिङ्गोऽपि पुसाव भूरि प्रयुक्तः] परिक्षत' गाट विडम 'वल्कला कुरवकस्य' कहकवालस्य पुष्पावविशेषस्य 'शाखामु परिल ग्र' दृढ सक्तम् । गाढवैधात हदमडगाच मोचनेविलम्बो भविष्यति । सत् 'यावन' यतकालम् 'एतन' चरण वल्कलच 'मोचयामि', कुशकण्टकात करवकशाखायाव इत्यर्थ :, तावन' ततकाच 'म' परिपालयत पसोपेथाम् ॥ [राघवेश पटितमतत]॥ (इति 'न्यान' इन्वेन 'सह', छलपूर्व के विलम्वा' । राजान पुनरपि द्रष्टकल एष उदभावित इत्यर्थ: 'निष्कम्ता' रगमसात बहिर्यात प्रवत्ता [पादिकवित:] ) । NOTES ... 1. पुरस्क त:-पुरस + ++ को Literally-Placed in front. Hence-Honoured.. .. 13 ·१८६ अभिज्ञानशकुन्तलम् 2. अनसूये &c.-(a) शमा सूचि: a shoot of Kusa grass, पभिमक new and therefore short. The sborter the stronger they are and more likely to hurt the feet. (b) In परिक्षत and परिलन the qft is intensive. The thorn has gone deep in, the garment has stuck firm-All this is a ruse to tarry a little longer. पारपालि is to wait for. Here the appeal is to get because she knows the quick-witted प्रियंवदा will meet her with some sharp retort, 3. समाजम्-वि+पज गात पणयो: + घञ, करण = a13; Lit-Tbat which diverts attention. Hence छल pretence अपदेश ।। "बाजः शाठयापदेशयोः" इति कोषः । तेन सह । वहु-Qualifies विलम्वा not निस्कान्ता। 4. Reading.- Ragbava omits this passage. But the poet refers to the incident in Act II-मिथ: प्रस्थाने...शाखास वल्कलमसन. मपि द्रुमा गाम।* कुरुवक occurs in several editions. But कुर वक- is not wrong and seems to be the poet's favourite spe'ling. Compare the यमक in "मधुलिहा मधुदानविशारदा: करबका रवकारणता ययुः" Raghu, IX. 26. -मन्दौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति। याबदनुयात्रि- कान् समेत्य नातिदूर तपोवनस्य निवेशयामि । न खलु शक्रोमि शकुन्तलाव्यापारात् प्रात्मानं निवत्तयितुम् । गच्छति पुरः शरीर धावति पश्चादसंस्थितं चेतः मम हि- - चीनांशकमिव केतोः प्रतिवातं नोयमानस्य ॥ना) . (निष्क्रान्ती पर्वे)। KING-I have become less anxious to go back to town, will meet my followers and encamp them dot Yar from the lenrce forest. I cannot indeed bring back myself from occuying about Sakuntala. Mine indeed-Forward goss the body aokward rushes the restless mind like tbe Obina-Silk of a anner which is carried against wind [Exennt all]. GURTSF:--The First Act. Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·प्रथमोऽङ्कः १८७ राजेति। 'नगरे गमनं' प्रख्या वतन तत 'प्रति' [ प्रतीति कम प्रवचनीययोगे हितीया] "मन्दं" मृदु भौतमुक्यम्' उत्कण्ठा यस्य तथाविध: अधुना सक्त: 'मिस' । शवन्तलादर्शनेन नगरगमन न इच्छामि। 'अनुया वकान' 'अनुगामिन: 'समेत्य' सम्पापा 'तपोवनस्य नाति' न अतिदूरे, अनतिदूरे [ नवयन नशब्द न महसुपेति समास: 1 "निवेशयामि' म स्थापयामि । पाश्रमपीडा मा भूत इति अतिदूरे एव सेनानिवेश: कत्र्तव्य: तत् कथ नातिदू इत्याह-'शकुन्तलायो' शकुन्तलाविषये 'यो व्यापार:' प्रवर्तन 'प्रकृत्तिः' तस्मात प्रात्मान निवर्तयितु, नित कर्तन शक्रोमि अत: तपोवनस्य भतिदूर न गच्छामि ।। ["नातिदूर” ( रा., म. )- "अतिदूर" (ता, न्या- )-"नातिदूर गा" (वि.)।। 'शकन्तलाव्यापारात्" ( रा., वि., म. ) "शकुन्तलादर्श नवापारात्” ( त-, न्या- ) ] ।। गछतौति। अन्वयः-प्रतिषान नीयमाना कैतोरिव मम हि शरीर पुरी गच्छति, चौनाशुकमिव श्रम स्थित चेत: पश्चात धावति । वास्वा-'प्रतिवात वायोः प्रतिकूल नीयमानसा' उद्यमानसा न तु वय गच्छत: कि तुपच पच तनत्वात्, गजपचे पौत्सुक्यामा वान) केतीरिव ध्वजच' 'मम हि' मम तावत् “शरौर" [केतुपक्षे ध्वन- दण्डः, राजपक्ष वपुः ] 'पुर.' अय' 'गच्छति' मन्द मन्द चलति 'चीनायक चीन- देशोदभव ध्वजवसनम् 'रव पसस्थि तम' अस्थिर वसलम् [चीमाकपचे लाघवेन हेतुना वायुना पभिभूतत्वात् च तापचे शकुन्तला वापारण पभिभूतत्वात् ] 'त:' चित्त 'पश्चात् धावति' नवेन याति [सत्त: वेगिताय गती धावादश:)। कत्तंपतिमी नयति न त्वमिती यामि । तेना ध्वज एव । शकुन्सलाच वाससहतिरिव । शरीर मे ध्वजदण्ड इव, चतर ध्वजवसनमिय। सकुन्तलारूपाया बातमइते: प्रतिकूलमई कर्तवावुभया मौयमानः। देहो मे ध्वजदए रवमन्द पुरी याति, तस्तु परिवर' सत अजवसममिव पयात धावति । पव वशब्दो f: पाठ्य: ॥ ["पस खित' (त, वि., न्या.)-'पसंस्तत" (रा-; म.)] [ 'सवै पभिनेतारो बनाः विकाता, रगमवात पहिताः। तदानीमपि समीमा शकुन्तला परिमगा। इतः पूर्व गन्तुमारय पा हिसा। पानविषयोऽपि अधुनाई पपि, राजा सीमानला परत्यनिएकार].

·१८८ अभिज्ञानशकुन्तलम् 1. (a) अनुयाविकान्-अनु पश्चात् यावा गमनम् पनुयावा । सा अस्ति एषाम् पनि ठन-इति वाचस्पतिः । Followers. तान ॥ (b) नातिदूरे अनुयाविका निविशन्त gives with fणच -नातिदूर अनुयाविकान् निवेशयामि । अकम करवात प्रणिकत्त': कम सजा । The क्रिया here makes मातिदूर ३ सत्त्ववचन word, i.e. it refers to some पदार्थ । Hence अधिकरणे सप्तमी ।। (०) तपोवनसा may be explained as शये or "दुरान्तिकार्थ": षष्ठी पन्य सरसग्राम्" पति दार्थक मातिदूरशब्दयोगात् षष्ठी । पक्षे पञ्चमी ।। (d) पातमानम् इति अणिक कर्मसंज्ञा। (e) सम् + + ल्यप = समेत्य । 2. धावति = मृ + लट तिप becomes धौ+ लट लिप when the root means to move fast. सम् + स्था + त कतरि = संस्थितम् steady, न स स्थितम् unsteady. गच्छति शरीरम् the body moves slowly forward, धावति चेत: the mind rushes back. Note the contrast, one moves slow, the other goes quick, Such turning back of the minds 18 described by Kalidasa with a different simile, cp. "Tar Hat A प्रथम शरीरात पितु: पद मध्यममुतपतन्ती सुगंगना कर्ष ति खण्डिनागान मूव मृणाला- दिव राजह सो।।" -Vikra. केतु is banner (ध्वज) which includes the staff and the flag. चीनदेशजम् पशुक वस्त्र चौनो सुकम् । [N. B.-Note China and India's probable trade-relation during our poet's time]. 3. Reading-Raghava has पसंस्तुतम् which he explains शरीर अपरिचितम् which has become a stranger to the body. It is difficult to apply the meaning here. ८ , द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति विषयणो विदूषकः) विदूषकः ( नि:खस्य )-भो दिटं। एदस्म मिश्रमासोलम रणणो वनसभाबण णिबिएणोम्हि [भो दिष्टम् । एतस्य मृगया- सोल्स्चयो, वयस्यभावेन निर्विष्णोऽस्मि ] अमिनो, पर्ष वगाहो म सोषि मनायी वि. गिम्हविरणाबच्छावास ·हितीयो १८८ वणराइसु प्राहिण्डोअदि अडवोटो अड़वी ( अयं मृगः, अयं वराहा, अयं शाह, लः, इति मध्याहेऽपि ग्रीष्पविरलपादपच्छायामु वनराजिषु प्राहिण्डाते अटवोत: अटवो]। पत्तमद्धारकषाबाई कडुभाई गिरिण ईजलाई पोषन्ति [पत्रमारकषायाणि कटुकानि गिरिनदीजलानि पीयन्त ] । अणिपदवेल सूलमंसट्टो पाहारो अण्हीअदि [अनियतवेल शूलामांसभूयिष्ठ आहारो भुज्यते ] । तुरगाणुधावणकण्डितसन्धिणो रत्तिम्मि में णिकामं मयिव्यं णस्थि [ तुरगानुधावनकण्डितसन्धः रात्रावपि मे निकामं शयि. तव्यं नास्ति । तदो महन्त एव्य पञ्च से दासोएपुत्तेहि सउगिलुछएहि वनम्गहणकोलाहलेण पडिवोधिदोहि [ ततो महति एव प्रत्य षे दास्याःपुत्रः शकुनिल व धकैः वनग्रहणकोला- हलेन प्रतिवोधितोऽस्मि । ] एत्तएण दाणि विपोड़ा न णिक्कमटि [ इयता इदानीमपि पौड़ा न निष्कामति ] । तदो गण्डमा उवरि पिण्डो सबुत्तो [ ततो गण्डस्य उपरि पिण्डकः संवृत्त:] | हिमो किल अह्म सु ओहोणसु तत्तहोदो मिआणसारण अस्पमपदं पविट्टमस तायसकण्णआ सउन्दला मम अधण णदाए दंमिदा [यः किल अस्मासु अवहीनेष तत्रभवतो मृगानुमारेण पाश्रम- पदं प्रविष्टस्य तापसकन्यका शकुन्तला मम अधन्यतया दर्शिता]। संपदं णपरगमणस्स मणं कथं वि ण करेदि [ साम्प तं नगर- गमनस्य मनः कथमपि न करोति)]। एवं चिन्तअम्स मे पहादा पच्चिसु रअणी [एवमेव चिन्तयतः मे प्रभाता पक्षणोः रजनो]। का गदी। जाव ण किदाचारपरिकम्मं पक्खामि [का गतिः। यावदेन कृताचारपरिकर्माण प्रेक्षे ] ( परिक्रमा ·१८० अभिज्ञानशकुन्तलम् वलोक्य च ) एसो वाणासणहत्थाहिः प्रवणहि वनपुप फमाला- धारिणीहि पडिविदो इदो एव्व आमच्छदि. पियवस्मो [ एष वासासनहस्ताभिर्यवनोभिः वनपुष्पमालाधारिणीभिः परिवृतः इत एव आगच्छतिप्रियवयस्यः]। होटु अङ्गभङ गविलो विअ भविभ चिट्टिम, जड एब्ब विणाम विससमं लहे [भवतु अङ्गभङ्ग विकल इव भूत्वा स्थास्यामि, यदि एवमपि नाम विश्रमं लभय ] | ( दण्ड काष्ठमवलम्वा स्थितः )। (Then enters Vidusbata in a drooping mood) VIDUSHAKA (Sighing)-0 my luck! I am distressed by the frendship of this chase-loving king. “Here is a stag," “There goes a boar," 'Yonder escapes a tiger,'—thus we have to rush, open in midday, from thicket to thicket in rows of forests where as it is summer the shade of the trees is scanty. Waters of mountain streams, brown through the admixture of leaves and bitter, have to be drunk. Meals, mostly of spitted meat have to be eaten at irregular hours. With the joints, bruised by galloing on horse-back, there is not much lying down for me even at night. Then even at the earliest dawn I am aroused by the din of surrounding the forest by the song of slaves-the birdcatchers. My trouble does not cease with even so much. Boil has now formed on the abscess. Only yesterday wbile we lagged bebind, Sakuntala, the bermit's daughter, was by my cursedness shown to his Highness as he entered the site of the hermitage in pursuit of a stag. Now on no account does he turn his mind towards going back to the town. Even as I was thinking thus, night passed and dawn came to my eyes. Can't help! I must see him when he has finished ·हितीयोऽङ्कः १८१ his usual morning duties. (Going round the stage and looking about). Here my dear friod comes this very way surrounded by Yayana women who have bows in their hands and are wearing garlands of wild flowers. Well, I will stay looking as if powerless through palsy of limbs, if even tbus I may get rest. (Stands learning on his staff). तत इति । ('विदूषकः' इति राजो नम सहाय: विकृतवेषो विकलाङ्गो ब्राह्मण- विशषः' विषम:' खिन्न इव लक्ष्यमाण: 'प्रविशति' )। विदूषक इति। 'भो दिएम' अहो मे भागधेयम् । आँ मन: अष्टम्य गहए- मेतत् ["दिष्ट द व भागधेयम्" इत्य मर: ] | 'म गयाशीलमा' म गयारतमा 'एतसा राज्ञो' दुष्यन्तमा 'वयसाभाबेन' म खित्वं न ["वयसा: सिग्ध: मवयाः” इत्यमर: ] 'निमि.' खिन: 'अम्मि' [ "निवि म घोपम खानम्" इति णत्वम् । “योमप" पातपेन 'विरला' मन्दा ‘पादपच्छाया' या तघाविधाम वनगजषु 'कानन श्रेणिषु अस्माभिः पय म ग:' एष हरिणी धावति 'प्रय वगहः' इतो याति शूकर. एषः अय' शार्दूल: एष बयानः पलायने 'इति' एवम्य कारण मध्याह्न अपि' कठोरतमतामुप- गतेऽपि दारुण रवो दिनमध्ये 'अटवीत' एकाम् अटवी गुलम विहाय [ न्य लोपे कमणि पञ्चमी ] 'अठयो' अन्या गुनभः' पाहिगडाते' अनुधाचते। इत्य व विभार खेदकारणम्। 'पवाणा गलितपर्णानां 'मकरण' मिश्रणेन 'कषायागि' बारक्तानि ["कषायो रसभेद सात इतापक्रम्य “सुरभी लोहिने विषु' इति मे दिनी 'कटु कानि' तीवरसानि गिरिनदीनां प्रसवणानां जलानि पोयन्त । इति पानी खेदकारणम् । शून्य “शून्न पक्क' यत 'मास' तेन' भूयिष्ट: बहल: 'आहार:' मोदन: ‘अनियिता वेला समय: यस्मिन् कमगि तत् यथा तथा 'भुज्यते' । अरुचिकरी गुरुपाकश पोदन: सोऽपि पुनरसमय, इति पाहार खेद स्थानम। 'तुरगेण' पवन यत् अनुधावन मगानुमर तेन 'कगिड ता:' कुश्तिा: सन्धयः' यमा तथा विधा में रावावपि निकाम यथेष्ट' 'शयिता' नास्ति शय्यासे बन न भवति। ततो रजन्या शतर्थ यामे यदा खल्प मत सदा दासा:पुर्व:' निन्दितमन्मभिः [ “पुवऽन्यप्तरस्याम्” इति कुनसाय मन्नुक] एभिः शकुनिलु वध के:' पक्षिवद्याधः 'महति एव प्रत्य षे बनयहणमा पनवेट नसा या कीलाइलः' पारायः तेन प्रतिबोधितोऽपि यथा विहार तथा पाने च पाजारच ·अभिज्ञानशकुन्तलम् " सर्थ व पुनमें शयन खदः-चहोम दूरदृष्टम्। 'दानीम' इति वाक्यालकारे 'स्यता अपि' एतावता च मे पौड़ा न निष्कामति' न क शस्य पवमानम्। 'सतो गण्डमा' स्फोटस्य 'उपरि पिण्डः' खल्पः स्फोट: 'सहत:' जात: [षा लौकिकोक्ति: ]| तदेव दर्श यति-'ह्यः' पूर्वस्मिन् दिने 'किल अस्मासु पवहीनेषु पश्चात स्थितेषु म गस्य' अनुसारः अनुसरण तेम म गमनुसृत्य प्रत्यर्थः पाश्रमपद तपोवनभूमि प्रविष्टमा सवभवतो राज्ञो दुष्यन्तसा, प्रविष्टाय तवभवते प्रत्यर्थः ( प्रार्थीस्थाने षष्ठी ) तापस- कन्यका शक न्तला मम पधन्यतया' दुरदृष्ट न 'दर्शिता'। मन्य मम व दग्धभाग्य राजान तववाहयित्वा शकुन्तलामा दर्शयामास । 'साम्प तम्' अधुना शकुन्तला दृष्टा रत्यर्थ: 'कथमपि' केनापि प्रकार ण 'नगरगमनसा मनो न करोति, सर्वथा नगरगमन परिहत्त मिच्छति। एवमेव' इत्या कारणाव चिन्तयत:' टुर्भाग्य पर्सालो- चयतो 'मे पक्षणो:' निमौलितयो: लोचनयोः' अनिमौलती लोचने अनादृत्य (“षष्ठी च भनादर" इति चकारात सप्तमी) 'रजनी प्रभाता' । 'का गतिः' क उपाय:। सर्वमेतत् सहनीयम् । यद्यपि ईद शमनिश खिद्यमान: पद्य च पुनर्जागत एव रावि- यता, तथापि कि करिष्य ? 'यावत एन राजान 'कतम' अनुष्ठितम् 'पाचारप्राप्त' यथाचार कुलाचारोक्त' 'परिकर्म' सना यहा कतम पाचारात प्रात:कृत्य परिकम च येन ताद श 'प्र' द्रक्ष्यामि [यावयोगे भविष्यति लट ] परिकमणि समाप ते गत्वा सम्पास्मान' निवेदयामि इत्यर्थः। ('परितम्य' रहमच परितो गत्वा 'पवलोका' अग्रतो दष्टा च) एष 'प्रियो मे वयस्य:' मिव, राना इत्यर्थ: 'वनपुष्पा माला धारयन्सि' या ताभिः 'वाणासन' धनः 'इस्त' यासा साभिः नीभिः' यबमरमणीभिः' परिवतः' 'बेष्ठित:' सन् 'रत एव' पामेव दिशि 'पागच्छति' । पयं हिम गया प्रति चलित एव लक्ष्यते, मामपि मन्य अन्विष्वन् पागच्छति इत्यर्थः । भवतु बहाना भङ गेम विकलो' जन एव 'भूत्वा स्थास्यामि, यदि एवमपि नाम विश्वम' विश्रान्तिम् ("मोदा- तोपदेशस्य मान्तस्थानाधमः" इति घडिनिषेध: ) 'लभेय'। ('दस्य' यष्ट: 'काष्टम अवलम्बा' सदाश्रित्य "स्थितः')। ["एवम का चिन्सयतो: म प्रभासापच्छयो: रमनो" (न्या. )-'अद्यापि तसा ताम व चिन्तयत; पणोः प्रभातमासीत' (रा., वि., म.) ॥ "मताचारपरिकर्माण" (म)-"ताधारपरिक्रम"(रा-,वि.)- इतदारपरिया" (ता-, न्या.)] ॥ .

·द्वितीयोऽः २८३ VOTES माध। राजा। 1. Summary-अथ प्रभातायो रावौ तामेव मुनिक न्य को ध्यायता निरुतमाहेन राजा म गया प्रतिषिद्धा। ततो विदूषकै ण सह इत्यमभूत तस्य शकुन्तलागतो मन्त्र :- राजा। माधव्य, रमणौरव किल सा । माधव्यः। रख चेत् गजगाध हि तत् । झटिति ग्टद्यत गजा। टूरे पिता प्रदाता, कथ झटिति रह्यत ) अम्ति तवापायः । ब्रूहि कोहशी मा त्वयि । नन मानुरागा। माध। तह गान्धर्वोऽनुष्ठीयताम् । एब म वदमामयीमयो. कण्व शिष्याभ्यामागत्य यागविघः विजापा राक्षस वधार्थ राजा पाहतः । सत: मपदि मह राजनि सज्ज नगरात् राजमानत: प्राप्तः। तस्मात पुवकृत्यार्थ तूण नगरगमन प्रति मावादेश शुत्वा मम्मन्नो राजा मा व्यमात्मनः प्रतिनिधी कृत्य समन्य नगर प्रषयामास । तबञ्चयन्नाह सख ऋषिगौरवात्तपोवन यामि मुनिसुतायां तु न प्रायः । सोऽपि मूढस्तदेव तथा मेने । सत: स्वस्थो राजा भूयोऽपाथम' ययो। 2. na: &c.—The jester enters with a dejected look. He is a Brahamana-the kings's companion-"विकृताङबच्चोवेम्यकारी विदूषकः ।" He should excite laughter by his deformities, speech and attire. He is powerfully timid. Here be bemoans bus luck by "पहो दिष्टम्" । 3. (a) दिष्टम्-Raghava renders it दृष्टम्। 'भोद टम्" is then 8query. Have you seen ? दिष्टम् is surely better. (b) मगाया- शोलसा-मग पन्व षणे +श भावेस्त्रियां निपातनात मगया hunting. chase. तो शौस्लयति इति मगया + शौन + पिच+प कतरि addicted to chase तसा । (0) वयसाभावेग-वयसा Friend. तसा भाग: Friendship. तैम। इसी वतीया । la) निर+विद + क कतरि= निविण: disgusted. त्वम् । (0) एससा &c.- The king won't let me leave his side for a moment, he is ·Wo १८४ अभिज्ञानशकुन्तलम् so fond of me But how can I. a cripple, keep pace with him when he is rushing at a break neck speed after the quarry. All relish for life is gone out of me. O Luck! 4. अयं म.ग: etc.-(a) From मध्यम् प्रह:-The middle of the day = we expect अहमध्यम because the rule for एकदेशसमाम mentions पूर्व, पपन, अधर उत्तर only, not मध्य also. But पाणिनि himself rofers to सायाह्न- The end of the day-in the rule 'सखया-वि-मायपूर्वमा अङ्गमा अहम् अन्यतरमा डौ"। Tence the inference 1s-"सर्वोऽपा कदेश: पहा समाते'-all parts are compounded with बहन in an एकदेशि- समास। Some go even further and say सर्वोऽष्य क देश: कालन सममाते। The ममाम being thus allowed we get पूर्व निपात of मध्य giving मध्य + अहन्। Then with समाम न्त टच the rule "अहऽहए तभ्यः" direc's श्रङ्ग to be substituted after an एक दश । Hence मधपात्र । Next by the rule "पर वल्लिङ्ग हन्हतन पुरुषयोः" tbis ought to be nouter because 467 is neuter. But the rule "राव हाहा: पुम" interferes and get मधाहः। तस्मिन् । (b) नोम etc.-योम lHeat आतपः, or Summer निदाघः । यो मण बिरला ग्रोम बिरला scanty because of suminer. महमुपेत ममासः। पादेन पिवति इति पाद+पा + क कतरि = पादप: a tree, जातविकवचनम् । पादपमा छाया पादपच्छाया the shade of a tree. याप्पविरला पादपकाया या सु । Or पादपाना छाया पादप छायम • Neuter by the rule 'छाया वाहुन्य' । गोभ. विरलं पादपञ्छ। यं यामु। Mcst trees shed their leaves towards the end of winter and do not get back their full foliage before the rains. Hence the shade is poor in summer (c) वनगजिष-वनानी राजय: rows of forests. तासु । (d) पा + हिगड गती+ लट ने कमाया (हिगड़ते निहिगई, अ.ण्डिट)। (c) पाहार, विहार, शयन these are the main beadings on the physical side under which the pleasures of life may be arranged. The Jester here shows how wretcbed his life has now become so far as विहार is concerned.* 5. (a) पव &c.-सम् together + क् + अप भावे मडर: mixture. पवाण महारः admixture of leaves. तेन कषायाणि । सहमपेति समासः । (b) faft etc. - forut 79: or गिरिसम्भवा मद्यः गिरिमद्यः or गिरिपद्य: Adopted by. Prct. Gajendragadkar. . * - ·हितीयोऽखुः १८५ - mountain streams. The u is optional by the Varttika fatit. मद्यादीनामुपस्खाानम्"। 6. (a) अनियत etc -न+यम+क+कर्मणि नियता restricted. i.e. fixed. न नियता not fixed, i. e. irregular. पान तत-~। (b) शून्ने मस्क तम् इति शूल + यत = शून्यम् roasted on spits. शून्य मामम् pitted meat कमधा तेम भू यष्ठ ३तन | (c) आहार is a wide term including पान and भोजन । Here he first speaks of पान-The water we druk is brown and bitter. Next 41577 is described - We bave to eat half-roasted tough meat, and even that not in time l It seems more natura.' to lender अप हो अदि by अश्यते, but all commentators have भुज्यते । 7. (a) तग etc. अनु + मृ वेगगमने + नट भावे = अनु + धौ + लाट - अनुधावनम pursuit ; तर त्वरित गछतान तर + गम + ड कतरि =तरग: 8 horse. तेन अनधावनम galloring on house back ३तत- । This may bo to keep company with the king or independently. a कगिडता' dislocatel by gallcpmy etc. कड भेदने चुगदी परम पदी। [b]नि + कम + घत्र कम । ग] == 1न के [मम as much as desirel, ie enough की वत्वमभिधानात इति वाचम्पत । तत बघा तथा। Qualifies शयितव्यम । [c] My joints ache at night as if broren and I do not get sufficl. ent sleep to refresh myself. 8, (a) तत' etc.-प्रय पति दहति इति प्रति + ऊष क कत्तरि = प्रत्य ष: dawn. (b) दाम्था पत'.--It is a compound-अलुक ममाम । दामोपुर्व : 15 also possible. It does not mean that their mothers were actually slaves but used merely as an abuse (c) शकुन etc.- शकुन Bird. 'शनि. प म विहग" इन दिनो। नषु नुब्ध' a bird catcher स एव इति स्वार्थ कः। Or लवध ल व धक: hunter. शकुनिषु or शकुनामा लुवधकः । ते। अनुक प्रवीन के कतरि क्या । This is a contemptuous rolerence to the beaters to the camp. The beaters' contin. gont is furnished by a class of people who are professional. hunters. This sort of war is quite congenial to them and thoy are the best qualified for it They hunt with bow and Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·अभिज्ञानशकुन्तलम् arrow and a stick of tough bamboo. They kill birds and small game such as tbe here, the rabbit etc. The meat they eat, and the feather and skip bave a market value for them. Tbus in a sense they are greedy and the jester rails at their greed calling them a which primarily means 'greedy'. He says— With all their greed the speak fellows avoid the tiger wbose skin fetches a good price also the elepbant whose tusks are alwayg bighly prized. The wretcbes go at the poor bird ( gafa ) tbat has no fight in him. They are mamai mere birdcatchers. The contempt introducted by ietiga being thus substained in 19aga the sentence very happily becomes a droll exbibition of the jester's characteristic vanity-fancy such a despicable lot disturbing the slumber of the mighty biggame hudter Madbvya whose powers at chase even the king prizes! NB-From certain southern manuscripts Prof. Gajendra gadkar bas unearthed the reading yonqaes which be prefers to शनिलु व धक। gafuga 8 entirely misses the point of the jester's jament in this line. (d) aa etc-a91at oth surrounding of the forests arraiga: 1 al RTÛ sani Prof. Gajendragadkar takes tbis as going against the reading lama because he thinks the 1919 would scare away the birds and the buntars would fail to shoot down any of them. The fact bowever is just the reverse A large number of birds, particularly those that are most prized for the table-birds of tbe partridge class— cappot be sbot at unless they are first raised from the thickets. Towards tbis ond the bunters sbout, throw stones and send in dogs. The birds are tben killed while on the wing. (e) 299 is bere taken upin two stages-the mere lying down and the sleep. Cp. "81"--K. V. It is paid. fol to lie down ( #wa-afa). No sleep before the morning hours, but then the disturbance is awful. Thus bis lot is miserable:

·हितीयोऽ १८७ 9. (a) पौड़ा-पोड + अ भावे trouble. (b) निष्कामति-निम + कम + लटति । Goes out, ie. leaves. The disease has got hold of me. (c) The पोड़ा 18 वन वाम and मृगया । It ceases by going back to town. But this has become almost out of the question now. The reason follows. 10. (a) ह्य. etc. - ह्यस is an अव्यय meaning पूर्व स्मिन् दिने । (b) अम्मामु-भावे सप्तमो। (c) अवहोनेषु-प्रव+ हा त्यागे परम पदी + क कमणि अवहोमा: left behind तेष । (d) तापम etc-तपः अस्यास्तीति तपस + अण मत्वथे। कन्या एव कन्यका not nsually न्यिका। Just as ता! gives तारका not तारिका । Or कन्यिका also like इन्यिक। तापमस्य कन्यका। (e) अधन्यतया-धन लय ध दात धन + यत धन्य blessed. Then धन्यता blessedness. अधन्यता cursedness. तया। अनुक कतरि वतीया । (f) नगर. गमनस्य-चतथा थे षष्ठो । Hence be does not want to go back to town, my troubles will not therefore cease.* 11. अव पो:-शषे षठो। पक्ष : सम्बन्ध प्रभाता। Or अनादरे सपतमी as in the Tika 12. (a) यावर 18 अवधारणे । (b कृताचार &c -परिकम 18 पसंस्कार decoration, नानीहसनादि । पाचारप्रापत रिकम प्राचारपरिकम customary decorations. शाकपार्थिवाद । कतम पाचारपारकर्मवैन । 13. (a) वाणामन &c -वाणा अस्यन्त पन न इति वाप+ पस+ लुट करणे = वाणासनम bow. तन हस्त या ताभिः । वहु-1 See "प्रहरणार्थ भ्य: -"; हस्त 1s of गड वादि too ; hence the परानपात। (b) वमपुष्प &c.- वमजानि पुष्पाणि wild flowers. शाकपाधं वाद। तेषा माला। तां धारयन्तोति बनपुष्पमाला + + णिच + णिनि कतरि, स्विघाम्। ताभिः । Qual. य वनौभिः । 14 (a) पङ' etc.-विगता कला यस्य स विकल: deficient, hence power. less. पण भा: failure of the limbs.aन विकम: powerless through the failure of the limbs. (b) सभेय-खम + ईयाखड । किवि । 15. Roading (a) gen for fCEH ignores the drift of the Jester's speech. He is oursing his luck,* मम पधन्यतया' confirms this. (b) qaifa ge et. does not fit in with a gfa:. þepause का गतिः, hows he is still lamenting his own misfortune. Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·अभिज्ञानशकुन्तलम् एवमेव eto. gives the cause for lament. Usually he takes a wink before the hunters commence shouting; but last night owing to these distracting thoughts even that wiok was denied bim. Rence the lement का गात: etc Prof. Gajendragadkar prefers to read अद्याप तस्य etc. because he thinks-(i) “अद्यापि तस्य" otc. logically follows "साम्प त... न करोति"। (1) एवमेव चिन्तयत:...is selfcontradictory because he enjoyed some sleep. With reference to (i) we observe that माम्प्रत...न करोति is the fact that vitally affects the jester After baping mentioned that it is superfluous-almost irrelevant-to add अद्यापि तस्य etc. Besides bow could the jester know that the king had no sleep ( qarla agi &c ) ? He did not stay the whole night with the king On the contrary 'कृताचार . प्रते" "भवतु अङ्गभङ्गविकल:", in fact the entire conversrtion that follows, goes to show that the two bad parted at night and were going to meet for the first time in the day then. Regarding (11) the self-contradiction is quite immaterial. People often say when sleep is disturbed.--'0 I could not sleep at all last night,' meaning thereby not that there was absolutely no sleep, but tuat tliere was not enough of it. If this statement of the Vidusbaka regarding bimself is not to be tolerated, his testimony to the king 8 sleeplessness becomes still more intolerable. (c) कसदार etc. seems absurd. (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टपरिवारो राजा)। राजा (आत्मगतम् )- 1 काम प्रिया न सुलभा मनस्तु तलावदर्शनाखासि । भतार्थेऽपि मन सजे रतिमुभयप्रार्थना कुरते ॥१॥ (मितं कृत्वा) एवमामाभिप्रायसम्भावितष्टजनवित्तचिः प्रायता विडम्बात।

·हितीयोऽङ्कः १८८ (Thon enters the king with attendants as described) KING (Aside) — True, my darling is act easily obtainable set my mind is comforted by observing her gestures of love. Mutnal solicitations give pleasure, even when love has not get galbed its object. (Smilwg) Thus is · eluded the suitor who has judged by bis own wishes the worbing of the mind of his beloved Jerson. [ 'यथा' यहत निहिट: तथैव 'परिवारो' यमा, यबनीपरिछतः इत्यर्थः ] राजेपि। अन्वय:-प्रिया सुन्नभा न कामम, तु मन: तदभावदशं नाश्वासि । मसिजे अकृतार्थ ऽपि उभय प्रार्थना रति कुरुते । वाखा-'प्रिया' शकुन्तला 'मुन्नमा म' सुख प्राप्या न, सुदुनमा इत्यर्थः, 'कामम्' इत्यत् प्रभुप्रगन्तव्य में। तहि त्यज्यता सत्प्रार्थना त चेत न-'' किन्तु पियाया: सुदुभत्व ऽपि मन:' चेतो मे तस्या' शकुन्त लाया भावदर्शनेन अनुरागचिह्न हा प्राश्वामि' श्राश्वम्त भवति । सदुलभा प्रिया इति निराशस्य चित्तस्य शकुन्तलाया भावदर्शनात् किदिव ट खोपशमो भवति प्रति भावः। पाश्चयं यत टुनभा इति ज्ञात्वापि सुख लभते इति ह तुमाह-मन- सिजे काम प्रकृतार्थऽपि प्रसिद्धऽपि प्रार्थि ते अलवधेपि इत्यर्थ: उभयो.' नायकना- यिकयोः प्रार्थना' परम्पराभिलाष: रति कुरुते' जनयति । यथा बहमासान् तथा पयमपि जनो मयि इति सानात मुखम् । पतएव दुल मा शकुन्तला इति जानतोऽपि मम माय तस्या अनरागदर्शनान प्रोतिभवति इति भावः ॥ ["दर्शनाशामि" (ता. न्या-, म. ) "दमायासि" ( रा., वि.)]. [मितं कृत्वा' ईषा सिवा उसकष्टपावत्वात 'मित पदोलख:] खितकारबमा -'पातममः' स्वस्य अभिप्रायेण' चित्ताच्या 'सम्भाविता' निविता मनस्य प्रीति- पावर 'चित्तात्ति: येन तायः यथा पामस्मिन् तथा पर्यजमोऽपिमयिति मन्धमानः प्राययिता' प्रयो विडम्बाते' वनो लभते । शकुन्तलाया हितानि कन्दमातानि पति कोऽव नियः? प्रण्यवान् पर न केवल तामि कामतानि मब पपितु मश्षियापि ततस मे चाचासोपि, रस्थको बिडम्बना-पति बितम्। . NOTES 1. यथाविहिर &0-परिवायत पनि इति परि+I+पिच +ष पर ·अभिज्ञानशाकुन्तलम् - पपिवार or एरोवार: attendents eto. “उपसर्गस्य धषि पमनुष्य वालम्" इति अमनुष्य दीर्घ विकल्प: ॥ यथा निद्दिष्ट: यथानिद्दिष्ट as described. सहसपेति समास: । तादृशः परिवारो यसा वहु । 2. (a) प्रिया न सुलभा-She is प्रिय yet not मुलभा This should cause anguish and despair. But it does not. The reason follows-(b) मनम् &c.-तम्या भावः । तसा दर्शनम्। तेम साधु प्राश्वसिति इति तदभावदर्शन + आ + श्वस+णिनि कर्तरि। Mind derives comfort on seeing her indications of love, I admit there is ground for anguish and despair, but lo! I derive comfort by merely watching her. (c) अकृतार्थ-कत: पथ : यमा वा कतार्थ: having the object accomplished, वा-न कृतार्थः । *1d) मनजिजे-मनसि जातः 'त मनस + जन + ड कर्तरि भूते = मनसिज: love ; also मनोजः । तस्मिन् । (e) उभयप्रार्थना-प्र+ अथि +युच भावे = प्रार्थना solicitation. उभयो: प्रार्थना । उभ becomes उभय when compounded. त्तिविषये उभशब्दमा मित्यमयच प्रत्ययो भवति। उभ 1s dual and विशेष्यस्लिङ्ग but उभय is usually singu. lar and peuter. (f) The second half of the sloka supports the first half. Hence we have अर्थान्तरन्यास of the kind मामान्य म विशेष See under "पा परितोषाहिदुषाम्" eto. Prelude. (8) Compare-“परस्परप्राप्तिनिराशयोवर शरौरनाशोऽपि समानुरागयोः"-माल- विकामिवम् । 3. Reading. With the reading दर्शनायामि explain सदमावदधनाय पायमाति इति तदभावदर्शमायासि tries to watch her gestures of love. The second half offers the reason. Because उभयप्राथं मा रति करते therefore तदभावदर्श नायासि । From this it does not by any means follow that "achia" necessarily exists. There is merely the watching for indications ; that is all. On the other band तभावदानाचासि implies two things-(1) the assumption that संदभाव really exists ; (2) hopes oherished in consequence. II then the assumption is falso, the situation beoomes Indicrous and justifies the smile and also the remark that follows.* I therefore preter चाचासि । कम Adopted by Prof. द समर्थनम् । . * ·हितीयोभा २०१ घन करणे। - 4. (a) चात्माभिप्राय &c.-अमि+ पौष नपंथे + भावे घष = अमि wish पाशय:! Or अभिमुख प्रजा पयते अनेनाति बभि + प्र+प्रय गती+ सम् + भू+ पिच + क कर्मणि = सम्भाविता assumed प्रकल्पिता पात्मनः अभिप्रायः, इतन- इट:जन: the desired person, i.e. the belo. ved. कम'धा-। चित्तस्य छत्ति: the operation of the mind; इष्टजनस्य सम्भाविता रष्ट जनचित्तहत्तियम बहु-। पास्माभिप्रायेष सम्भावितर- अनचित्तमत्तिः। तत। Or पातमाभिप्रायेण सम्भाविता, श्तत-। तथाकता टजनचित्तवत्तियन। वहु-। (b) The compound is an unusually long one for Kalidasa. But this is the reading of all the Ro. censions. The gist 18-"I am comforted by the thought that Sakuntala loves me. What a delusion ! Where is the proof o her love ) I judge her feeling by my own, (Or-I assume that her feelings towards me are as I wish them to be.) Is not this ridiculous ?" This makes him smile. Compare 'न इह स्वाभिप्रायेस में दर्थमम्'-Act. III. सिग्ध वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत् प्ररयन्तया तया यातं यच्च नितम्बयोगुरुतया मन्द विलासादिव । मा गा इतुापरुडया यदपि सा सासूयमुत्ता सखी । सव तत् किल मत्परायणमहो कामो स्वतां पश्यति ॥३॥ The soft glance that she cast even when dirooting her eyes elsewhere ; the slow dalliance like steps that she took through the weight of her hips, the annoyed manner in wbich the friend was addressed when opposed saying-"Do not go" -all that forsooth, relates to men Ab! How a lover fancing he sees his own ! विदूषकः (तथास्थित एव)-भो वपस्स च मे हत्वपादा पसरन्दि वाभामित्तएण जपावोपसि-जपदु अपदु भव [ भो वयन, न मे इस्तपाद प्रसरति। वाहमावेष जाप्यसे-जयत जयतु भवान् । * Adopted by Prot. Gajendragadkar. 14 ·अभिज्ञानशकन्तलम् VIDUSHAKA (Remaining as described)-0 Friend, my hands and feet do not move. You are being greeted with words only--Be thou victorious. खिग्धमिति । अन्वय :-पन्यतोऽपि नयने प्ररयन्ता तया सिग्ध वोचितम् (इति) यत, मितम्बयो: गुरुतया विनासादिव मन्द यान ( इति ) च यत, मा गा एतापरुडया सा सखी सासूयम् छक्का (इति) पपि यत, तत सर्व मत्परायणं किल । अहो कामी स्वतां पश्यति। व्याखा-विडम्बनायव प्रपञ्च यति। 'पन्यतोऽपि' मत्त: अन्यस्मिन् पपि बस्तुनि 'नयने' प्ररयन्ताा' पासयन्तया 'तया' शकुन्तलया "नि ग्ध मुगध वौक्षित दृष्टम् प्रति 'यत्' प्रकृत्या खिग्ध तस्य यत् वीक्षणम् इत्यर्थ:-'नितम्बयो: गुरुतया' दुवं हत्वात इत्यर्थ: [हेतो ३ग] 'विलासादिव भावव्यचकचेष्टया इव [ हेतो, त्यष लोपे वा ५मी ] 'मन्द" धीर' 'यान' चलितम् इति च यत', 'मा गा:' मा याहि पम्मान स्थानात 'इति' बनेन प्रकारेण 'उपरुडया' मिवारितया शकुन्तलया ‘सा सखी' प्रियंपदा 'साम्यं' सकोपम 'उक्ता' "किं निमित्तम्" इति दोषाविष्कारपूर्वक कथिता, इति 'अपि यत, 'तत सर्व मतपरायणं किल, मदाश्रित' मामेव विषयोकत्य कृतम्, पति न श्रद्दथे रस्थलीकं वा [ किल इत्यरुची। "वाचायामरुचौ किल' इत्यमरः । पलोके च किल ] 'हो' पाथर्य' 'कामों' कामोपहतचित्तो जन: 'खताम्' पात्मीयता खविषयाम् ["खो ज्ञातावात्मनि स्वं विष्यात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने" इत्यमरः ] 'पश्यति'। सिन्धीक्षणं मन्दगमनस स्वभावः। सस्वामपि प्रतिकूखाचरण परुषभाषणम्। अव कुवापि नाह कारमा पहन्तु मन्य मतकृते एव एतत सर्वम्। धिक् स्वार्थचिन्तां कामिनाम् । ["रयता" (स, न्य-, म-)-मषयन्ता" (रा., वि.)। "कामी स्वतां" (रा., वि., म-)-"काम: खता" ( स., न्य-)] ॥ विदूषेति। ['तथा' तहत दणकाष्ठमवलम्बा "यित एव'] ती च पादीच 'इक्षपाद' करचरणम् [प्राखावात एकवचम मसकता च 'म प्रसरतिम कर्मपि है। भवन्त वृता पाचारमाप्तम् उपसर्प दक्षिासमुद्ययं च पायीर्वचन मया कन, न यक्यते । अतो वाडा साब'क' वचसा एवं' जापा'। अर्थ नौवीं- जयतु जयतु मवान्' मौत कानाम अवायमको नयिः ।

·द्वितीयोऽम: २०३ NOTES 1. (a) सिंग धम्-सिह + क्त कत्तर वर्तमाने soft. Qualifies वीक्षणक्रिया । निगधवौक्षित was natural to her. It seems to be the same as मुग ध- विलोकित referred to in "कृत व मुगविलोकितोपदेशः”-Infra. (d) अन्यत: -अन्यस्यां दिशि or अन्यस्मिन् वस्तुनि इति अन्य + Eि (७मी) + तसि स्वार्थे । Compare इत: in "प्रयुक्तमपास्त्रमिति अथा स्यात्" । पव्यय-अधि ७मी। (c) प्ररयन्तया-प्र+र+णिच + शत स्त्रियाम् = प्ररयन्ती casting. तया । There is little to choose between the reading 9 Tai and प्रषयन्ता। (d) सामूयम्-असूअ+य कण्ड वादि प भावे स्त्रियाम् = असूया spite; "परदोषाविष्करणोमूया" । तया सह । Qualifies उक्ता। मा गा etc. refers to Priyamvada's "हना न से युक्त गन्तुम्"-and Sakuntala's "का त्वं बिमष्टव्य स्य रौद्धव्यस्य वा"-Act. I. (e) गा:-"माडि लुङ" पति भविष्यति लुड । "इणी गा लुडि" इति गादश: । "न माड्योने” इति अडागमनिषेधः (f) किल-This is sarcastic अरुचि | All these refer to me indeed ! That is to say these have nothing to do with me (g) मत् etc. -प्रयते अनेन अस्मिन् वा इति प्रय+ लुाट करयो अधिकरणे वा-अयनम् track, पन्या: resort पाश्रयः । पर प्रधानम् एकम् इत्यर्थ: अयन' परायणम् (?) the sole subject. कर्मधा अह परायण यस्य of which I am the subject. (h) कामी स्वता पश्यति is a parapharase of-पात्माभिप्राय- सम्भाबितष्ठजमचित्तवत्ति: प्राथयिता ।* 2. (a) वागेब इति वाङमावम् speech only, मटरव्य सकादि । नित्यसमासः । सेन । 'माव कात विधारणे"। Here अवधारणे । (b) जापासे-जि + णिच + स्लट से कर्मणि । जि becomes जा when पिच follows by "क्रोड, ajat', fa bere does not mean "to conquer." It means "to prosper" उतकर्ष प्राप्ति and is पकमक । "जयिजयाभिभवयोगाऽ ऽसाव- कर्मक: उतकी प्राप्तिराद्यो : हितीयेऽथे सकम क: ।" राजा-कुतोऽयं गावोपघातः ? KING-Whence is this palsy of limbs ? विदूषकः-कुदो किल सम पछौ पाउलीकरिष पस्मुः Adopted by Prof. Gajendragadkar. . * ·, २०४ अभिज्ञानशाकुन्तलम् कारणं पुच्छसि [ कुतः किल स्वयमक्षिाकुलीकृत्य अकारण पृच्छसि । VIDUSHAKA-Why indeed do you ask the reason for tears after having troubled the eye yourself ? राजा-न खल्ववगच्छामि । KING-Surely, I do not understand. विदूषकः-भो वस्स जं वेदसो कुज्जलील विड़ दि तं किं अत्तणो पहाव ण ण णईवेअम्स [भो वयस्य, यत् व तसः कुन- लोलां विडम्बयति तत् किमात्मनः प्रभावण ननु नदीव गस्य ] । VIDUSHAKA-Ofriend, is it through its own power or the force of the current, that the cane imitates the gait of the humpback. राजेति । गावाणाम् 'उपघात:' स्तम्भः 'कुत:' कम्मात प्राप्तः । विदूषति । 'वयम्' पात्मना 'पचि' कस्यापि नमस्य चक्षु: 'पाकुलीकृत्य' पङ गु- ख्यादिना जलाबिन्लं कृत्वा 'पण: कारण हेतु किस पृच्छसि कस्मात् पृच्छसि ! अर्थ ते प्रत्रो न मे रोचते [ किल इत्यरुची] राजति । 'न पवगच्छामिन बुध्यते मया । विदूषति। "वेतमः' मललताभेद: 'कुलस्य, मानपृष्ठस्य जमस्य खोखा' चेष्टा 'पिम्पयति' अनुकरोति यत् तत् किम् पात्मनः' वेससस्य व 'प्रभावेश' महिना 'मनु' उत 'नदीवेगस्थ सोतस: ? पापे ननु । पत्र पक्षमक प्रस्तुत्य तदाचे पको हितोय: प्रस्तुतः ["मन्वा पे परिपत्र" पति हेम:॥ "मनु" (रा., वि., म.)-"अथवा" (त-, न्या.)]. 1. गावोप &o.-उपहमन् ति उप+इन+घष भावे उपधात: power. lessness. See Tika. In this sense वाचम्पपि quotes 'तपावन दिन्द्रि- यावामुपचासे कथं मतिः।" 2. कुतः बिख etc.-The point is-You are tbe cause of all this trouble and yet you ask what ails me! This is quoer.* Adopted by Prof. Gajendragadkar. . * ·हितीयोs: २०५ . 3. भी व्यस्य &c.-(a) बस &c. refers to the water cane. The force of the current bonds it and its motoments are hence like those of a hump-back; a naftafel is proverbial for 'yielding to force' ; ep. "पात्मा मरक्षितः सद्यत्तिमाश्रित्य वसीम"-Raghu IV. (b) प्रभावेश-भवनम भावः । धन भावे । प्रकृष्टो भाव: प्रादितत-तेम। Hence Bhattoji makes y optional hy the rulo "gifagfepaigafanfang च"| The न is विभक्तिस्थ ; thus प्रभावन or प्रभावेण । But the Vritti. kara allows only प्रभावन । (c) Reading-79 implies jeg dis. approval. Two alternatives are suggested. पात्मन: and नदी वेगस्य, with disapproval.of the former. It is not a mere question with an indication of the answer wanted; something like "Are you the master here or I" put by the owner of a house to an intruder,* पथवा would make it a simple question. Hence I prefer agi राजा -नदोव गस्तत्र कारणम् । KING-There the river current is the cause. विदूषकः-मम वि भव [ ममापि भवान् । VIDUSHAKA-And of me thyseli. राजा-कथमिव । KING- How so. विदूषकः- एवं राप्रकजाणि उझिप एपारिसे पाउलप्प- देसे वणचरबुत्तिणा तुए होदव, जं सच्च पञ्चह' सावदसमुच्छा- रणेहि संखोहियसधिवधाणं मम गत्ताण पणोसोम्हि सवुत्तो। ता पसोद मे एकाहम्मि दाव विस समोपदु [ एवं राजकार्याणि उझित्वा एतादृशे आकुलप्रदेश वनधरवृत्तिना त्वया भवितव्य यत् सत्य प्रत्यहं खापदसमुत्सारण: सक्षोभितसन्धिवन्धानां मम गात्राणाम् अनोशोऽस्मि सवृत्तः। तत् प्रसौद मे, एकाहमपि सावत विचमाताम्]। Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·अभिज्ञानशाकुन्तलम् VIDHUSHAKA-Having left your royal daties you have to live so much as a forester in a wild tract like this, that really I have become powerless over my limbs, the ligatares of the joint of which have become thoroughly sbaken by every day chasing beasts of prey. So favour me, do rest but aday. राजेति। 'तव' सस्मिन् कुचलौलाविडम्बने ‘मदौवेग:' मोत: 'कारणम्' [कारण- मिति नित्य' को । विदूषति । 'मम अपि' सम्बन्ध भवाम्' कारणम् । राजति। कथमिव बहकारणम् ? विदूषति । प्रत्य प्रकृतिभि: मेलनादौनि रान: कार्याणि सानि 'उमित्वा' त्यता 'त्वया एतादृशे भयावहे 'पाकुले' एलाशून्य' 'प्रदेशे एवम्' ईदृश 'वनचरत्तिना भवितव्य" वनचरेण इव वत्ति तन्यम् वन्यत्तिस्त ईद शी सनाता इत्यर्थ: 'यत सत्य' प्रत्यहं प्रतिदिनं 'श्वापदानां'व्यालमृगाना' ममतसारण: विद्रावण: मंचोभिता:' सञ्चालिता: 'सन्धि वन्धाः प्रत्यगन्धयः येषां ताद शामां मम गावाणाम् अनीशः' प्रभुः महत्तोऽम्मि' गावसञ्चालने नाई समर्थ: । 'तत' तस्मात 'मे' मम सम्बन्ध 'प्रसीद' प्रसन्नो भव, 'एकम' एकमावम् 'अहः अपि' एकम् दिनम [ "राजाह:सखिभ्यष्टच" पति टच । अत्यन्तसंयोगे हिवीया । ] विम्यनां' मृगयाया विरम्य विश्रान्तिलभ्यता भवता । तेन ममापि विश्वम: स्यात् [ "यत प्रसौद मे एकाहमपि तावत विश्वम्यताम्" (स-, न्या.)- "तत् प्रसादयिष्यामि विमष्टु माम् एकाहमपि तावत् विश्वमितुम्” (रा, वि., म.)] ! NOTES 1. कथमिव-दव is वाकाबहारी। 2. (a) कुल is समूह। पाहतानि एलानि अस्मिन् पाकुल: a place where all sorts of things are huddled together. तादयः प्रदेश: a wild tract. तस्मिन् । (b) बने चरतौति बम+पर+ट कतरि = बनधरः or बन चरः । तस्य उत्ति: ; मेव इतिर्यस्य सेम । वह - 1(c) Several editions have a stop after भवितव्यम, and begin the next line with यत सत्यम् । Construe You have to lead the life of a forester. Really I have become &c. यत् is idiomatic-वाक्यालबारे । Or यतसत्यम् is a compound पव्यय meaning Really. (d) अहनि पानि = प्रत्यहम् daily. पोपमा पम्ययीभावः ।

·हितीयो २०० रच समासान्तः । प्रत्यारे is also allowable by the rule "तीयासप्तम्बोय. हुलम्"। Again an पव्ययीभाव ending with धन्, if the last word is neuter, takes टच optionally, Hence प्रत्यह: is another form. (e) श्वापद &c.-शुन: पदानि the feet of a dog. A becomes वा by the varttika "शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुछपदेषु" । श्रापदानि इव पदानि एषां श्वापदा: having feet like those of a dog, i.e. having nails instead of hoops. Hence beasts of prey. सम् + उद+म+पिच + लुाट भावे समुतसारणानि starting from their lair, See Tika. से:! Plural shows this has to be done several times in the day, (f) संघोभित etc.-सम् + शुभ + पिच + त कर्माणि = सक्षोभिता thoroughly shaken. सन्धीमां बन्धा: ligatures of the joints. Now See Tika. 3. (a) ईष्ट ति देश+अच (करि) or क कतरि = ईश: lord. न ईशः । (b) एकम् महः इति एकाह: one day. ठच समासान्त: ( see Tika )। 'रानाङ्गाहा: पुसि' इति पुस्त्वम् । तम् । "पहोऽह एसेभ्यः" इति बहादेश प्राप ते "उत्तमकाभ्याच" इति प्रतिषेधः । बि+ श्रम + लोट ताम् भावे = विशम्यताम् । 4. Reading-तत प्रसादयिष्यामि &c. is diffuse and less elegant than सत् प्रसौद । Beside the latter is more polite. * राजा-(स्वगतम् )-अयं चैवमाह। ममावि काश्यपस्ता- मनुस्म त्य मृगयाविक्लव' चेतः। कुतः- न नमयितुमधिज्यमस्मि शक्तो धनुरिदमाहितसायक' मृगेषु । सहवसतिसुपेत्य यः प्रियाया कत इव मुग्धविलोकितोपदेशः ॥३॥ KING (Aside)-This man speaks thus; mine too the heart thinking of the daughter of Kasyapa, is declined towards hunting. (Do you ask) Why ? This bow, strong and with tbe arrow set, I am not able to bend at tbe deer by whom instruction in guilelegs look was, as it were, given after baping obtained the companionsbip of my darling. राजति। 'पर्य' विदूषक: च एव सगया कन्य विज्ञापयन् 'पाई' भाषते । 'ममापि चेतः' चित्त 'काश्यपस्ख' कण्वस्य 'मुता' शकुन्तलाम् 'मनुस्म त्य' ध्यायत् मगयायो समापि . Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·२०८ অমিয়ানমন্ধুর . . विषये 'विमुख जातम्। 'कुतः' इति चेत एणु-मेति । पन्वयः-अधिज्यम् पाहितसायकम् पद धनु: मगेषु नमयितु न शक्नोमि, : प्रियाया: सहवसतिम् उपेत्या सुग्धविलोकितोपदेशः कृत एव । व्याखडा-'पधिगता ज्या' मोवों येन सादृशम्, पारो- पितमौकिम 'पारित: सयोजित: 'सायक:' वाप: यस्मिन् तद' मदीय' 'धनुः मगेषु' हरिणेषु 'नमयितुम्' पाकष्ट, 'म शक्त:' समर्थ: 'अस्मि' भवामि। किम्भ तेषु मृगेषु एक्मसामयम् इत्या. ': मगैः प्रियायाः' कान्तायाः शकुन्तलाया: 'सहवसति सह- वासम् 'उपेस्य' लब्ध वा सहबासरूपं दान गृहीत्वा 'मुग्धानि' मधुरसरलामि यानि विलोकितानि' पालोकनानि [मपुसके भावे क्त:तेषु 'उपदेश: शिक्षा 'कृत एव' मुगध- बिलोकनशिप प्रतिदानं दत्तमिव । ये प्रियाया उपदेष्टारः तेषु कथ वाण: पात्यताम् । ["असिम शन्नाः" (., वि., म.) - "उत्सहिष्य" (स-, न्या.). "मुग ध- विलोकितोपदेशः (रा., वि., म.) -"लोचनकासिमविभाग:" (न., न्या.)] ॥ NOTES 1. विशव is बिडल | Compare 'वक्रव्यं मम तावदीयम्"-Act. IV. 2. [a] नम+चिण + तमुन् भावे नमयितुम or नामयितुम् । Comp. "पन प्रयबोनमितानमनफण."-Magha I. 13 ( which see ). [b] सर एकव वसति: सहवसति: co-lodging. सहस्पति समासः । ताम्। [c] रण गती is प्राप न्यर्थक here. उप+:+ स्यप- उपत्य baving received [d] प्रियाया: is better taken as पचम्यन्त । [e] मगध &c.-मुग धामि विलोकितानि । कर्मधा-। तेषु उपदेशः सप सपा। The idea in the second half isthey received ( उपत्य ) the privilege of colodging [ सहवसतिम ] from my darling ( foglan:- 4A) and in the return gave her (कृत वj lessons as to bow to look in a charmingly guileless way (मुग पविक्षोकितोपदेशः )।* Comp. “सा गनमेरिव सनताको गतेष खोलावितविक्रमेषु। व्यनीयत प्रत्य पर्दवसुन्धरादितमुभिर्नु पूरसिरितानि" - Kumara. 3, Beading-(a) उतसहिची in the future refers to what will happen when meeting a stag. (b) लोचमकान्तिस विभाम: share . Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·हितोयोऽम: २०८ in the beauty of eye. Sht sbared lodging with them, they shared beauty of eves with her. (c) The idea is-The deer by the beauty of his eyes will remind me of the eyes of my darling and I shall not have the heart (उतसहित) to shoot at them ( नमयित धनः )। It is difficult to choose between the two sets of readings. विदूषकः ( राज्ञो मुख विलोक्य )- अत्तभव किं वि हिपए करिश्र मन्त टि । अरणणे मए रुदिअं आसि [ अत्रभवान् किमपि हृदये कत्वा मन्त्रयते । अरण्य मया रुदितम आमीत् । VIDUSHAKA-[Watching tbe king's face )-Yoor bonoar bas got something in your mind and 18 mattering. I did the crying in a wilderness. राजा-(मस्मितम् )-किमन्यत् अनतिक्रमणीयं मे सुख- हाक्यमिति स्थितोऽस्मि । KING-[With a smile]-What else ? I stay in ftoday) because tbe words of a friend are not to be disobeyed hy me. विदूषकः-चिरजोम [ चिरंजीव ] । (गन्तुमिच्छति )। VIDUSHAKA-May thou live long I Wants to go. राजा-वयस्य तिष्ठ । सावशेषं में वचः। KING-Stay, friend. My say is not over yet. विदूषक:-प्राणव दु भव [ आज्ञापयतु भवान् ] । VIDUSHA KA-Let your honour command. विदूषति । 'पवभवान' पूज्ये [इति प्रारम्याख्यासम ], किमपि' वा 'दये तत्वा' मनसि धात्वा 'मन्वयते' जल्पति । एतत 'मया परस्य कदितम्' मम परण्य रोदनम् 'पासीत' परस्य रोदममिव निष फम्र में क्यो नातम [ "परस्य दिप्तम्" इति लोकोक्ति: ] पन्यासक्न भवता यदुक्तं न सुतमेव। ["परण्यं मया रुदितमासीत" (रा, वि., म.)--"परलु मया रदितम्" ( त., न्या)] ·२१० अभिज्ञानशाकुन्तलम राजेति। 'अन्यत्' पर कि मन्वये ? 'सहदो भवतो 'वाक्य मे पनतिकम- पोयम् पलवयम् 'पति' हेतो: 'स्थितोऽस्मि' मगयागमनात विरतोऽस्मि । निति । पवशिष्यते इति 'अवशेषः' पशिष्ट वस्तु । सेन सह सावषम्' असमाप्तम् । 'मे' वच: सावशेषम् उनादन्यत् अनुक्तमप्यस्ति तच्च एणु इति भावः । विदूषति। अवहितोऽस्मि 'भवान् पाज्ञापयतु' पादिश्यतां यत श्रोतव्य मया । NOTES 1. (a) परण्य &o.-मया has पमुक्त कत्तरि तौया । षष्ठी 18 barred by "न लाकाव्ययनिष्ठाखलथंटणाम्" । "परण्य रुदितम्"-weeping in a wilderness-does no good; because no one listens, so relief cannot be expected. Hence the phrase has become proverbial for anything (not necessarily weeping) done in vain.* The construction is peculiar. अरण्य मया रुदिवम् ति यत् तदासौत-It was as if I wept in a wilderness. Or मया कृतं कदिवम् परण्य चासौत -my weeping was done in a wilderness. [0] The other reading "परण्यं खलु &c" is more direct and simpler in construction: 2. सावशेषम्-अवशिष्यते इनि अव + शिष +घञ् कमणि - अवशेष residue. तेन सह। वहु-। Also सहावषम् । With residue. 1. e. unfinished. राजा-विश्रान्त न भवता ममापेपकस्मिन् अनायासे कर्मणि सहायेन भवितव्यम् । ING-When rested, you will have to help me too in a matter requiring no exertion. विद्रूषकः-किं मोदप्रखनिपाए तेण हि प सुगहीदो जणो [ किं मोदकखादिकायाम्। तेन हि अयं सुराहोतो अम: ] । VIDUSHAKA-Is it in eating sweet-meats ? Then indeed this has been well.chosen. राजा-यव वक्षामि। कः कोऽव भोः ।

·हितीयोगः King-In what I will tell you. Hallow ! Who is here ? (प्रविश्व ) दोवारिकः (प्रणमा)-आणव दु भष्टा [आज्ञापयतु भर्ता]। । (Entering) WARDER (bowing)-Let Sire command. राजेति । 'विधान्त न विनीतश्रमेण 'भवता ममापि एकस्मिन्' कस्मिंशित 'अविद्य. मान:' पायास: यस्मिन् तथाविधे सुको 'कमणि' सह प्रयते गच्छति इति 'सहाय:' सचिव: सेन 'भवितव्यम् ॥ यथा अहमधुना अमापनयकमणि ते महायो भूत: तथा त्वमपि कम्मिलित कर्मणि मम महायो भूया:, तव ते क शो न भविष्यति इत्यर्थः विदूषति । 'मीदकानां लडडुकाना 'खादन' भक्षण तदाख्या क्रीड़ा 'मोदकखादिका [ क्रौड़ाया एव स्त्रियाम] तस्यां 'कि' सहायमिच्छसि ? 'तेन हि' तदा "तु अयं मट्र पो जन: सुग्रहीत:' मष्ठ, चिन्तितः । "अनायासे कमणि" इति भवता उचाने, किन्तु क्रीडां विना सवव कश:। क्रीडास्वपि लड्डु कभक्षणम् अतीव सुकरम यदि तव सहायमिच्छसि, मत्ती योग्य तरः सहायो न लव धन्यः इति भावः । राजेति। 'यब' यस्मिन् कर्मणि पह' 'बत्यामि' तव त्वं महायो भूयाः 'क:' चव प्रास्त 'भो क:' अव हारि तिष्ठति ? इति दौवारिकम् प्राह वयति [ वाकाभिन्नत्व वोपमाभावान्न कस्कादि: ] | विश्य ति। पाह वान शत्वा 'प्रविश्य हारि नियुक्तः दौवारिक: [ "तव नियुक्त:" पति ढक् ] प्रणम्य पभिवाद्य पाह-'भा' स्वामौ 'पाज्ञापयतु' पादिशतु पाल्यते मया। NOTES toil 1. (a) विधान्तन-श्रम + क्त भाव = शान्तम् fatigue श्रमः । गित शान्त यस्य तेन वहु-। Or वि+म+क्त कत्तरि = विश्रान्त: rested. तेन । (b) afa-ATOI I have helped you, do you too help me. (e पनायासे-पा+यस + घम् भावे = पायास: प्रयवः। Now See Tiks. (d) सहायेन-सा पहते गति इति सह+भय + पच्कत्तं रि-सहायः । helper. 2. (a) मोदक &c.-मोदयति इति मुद+णिच राब न कत्तरि= मोदकः A kind of sweet meat. "मोदक: स्वाधभिर्देऽस्त्रो" इति मेदिनी। Bhanuj ·२१९ সিন্মালমাল besीदय in the पातमनेपद । मोदका: खानपख क्रोडायाम प्रति मोदक +खाद+बधिकररी संज्ञायाम - मोदकखादिका eating of sweet meats, तस्यामा This is a peace of pleasantry. The king says पनायासे The jester takes or in the sense of fat and men. tions the name ( #'FT) for the occasion ; or possibly it was current as 8 मंजा like भाषखाटिका ,पाचोषस्वादिका given in the Vritti, under the rule "सजायाम" Pan. 3. 3. 139. 3. क: कोऽव &c-We do not get कस्कोऽव because this is not a case of वीपसा। We have two different sentences with two क्रिया understood. Thus क: पात? कपव पास? 4. हारि नियुक्त इति हार +3 = दीवार + ठक-दौवारिक by the rule "हारादौमास" i.e. when a सहित dropping ञ, प, or क follows ऐ comes before and 4 before a of words of the priife class. 5. भत्ता - This is the way menials bave to address the king "राजा स्वामौतिदैवेति भृत्य भट्टति धाधम:"-Sahityadarpana. 6. पाज्ञापयत-पा+जा णिच + लोट | This in a gives पाजापित whereas जप,of the चुरादि class gives चाज्ञप्त: or पापित । राजा-रैवतक, सेनापतिस्तावदाइयताम् । KING -Raivataka, let the Commander-in.chief, moned, दीवारिकः-तह [ तथा] । (निष्क्रम्म सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) एमो अण णवअणु कण्ठो इदो दिण दिट्टो एव भट्ठा चिद । उपम पदु अन्नो [ एष आज्ञावचनोत्कट इतो दत्तदृष्टिरव भर्त्ता तिष्ठति । उपसर्पतु पार्य: ।। WARDER-(I do) as your majesty commands (Going out and coming back with the Commander-in-chief). Here, Sire is waiting, even with bis eyes directed this way, eager to speak out the order. Let your honour approach, Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·- हितायो सेनापतिः राजानमवलोक्य) दृष्टदोषापि खामिनि मृगया केवलं गुणायैव संवृत्ता। तथाहि देवः- अनवरतधनुास्फालनक्रूरपूर्व रविकिरणसहिष्णु क्ले शलेशरमिवम् । अपचितमपि गात्र व्यायतत्वादलत्यं गिरिचर इव नागः प्राणसारं विभति ॥४/ ( उपेत्य ) जयतु स्वामी। गृहीतखापटमरण्यम् किमन्य- वावस्थोयते। - COMMANDER-IN-CHIEF ( Looking at the king)- Hunting though of known defects, has, in our lord, worked for good only. For like a hill-roaming elephant. sire shows, a frame wbich is the very essence of vigour, tightened in the forepart by incessant drawing of the bcw-string, tolerent of the rays of the son untouched by the slightest trace of fatigue, though reduced in bulk yet through hugenase pot noticeable as such. (Approaching) Let our lord prosper. The forest bas its beasts of prey tracked. Why does Sire stey away ? रामेति । रेवतक' इति दीवारिक नाम् । 'सेनापतिः' सेनानायक: तावत् 'चाइवतार पाइय इस पानीयताम्। (पा पूर्वात ध्यते: कमपि खोट )। दौवेति । 'निष्क्रम्य' रस मधात वहिगत्वा । एष ति। 'एषमता' खामी पाजामा:' पादेशस 'वचनम्' सवार तथा तक' उहयोय: 'त:' पसा दिथि 'दत्ता हरि:' येन ताहर एव तिहति' चाल- 'चाय:' भावम् 'उपसंपतु' भत्त: समीपस्थो भवतु । समेत। 'मृगया' पापिट: 'इट।' खचिता: 'दोषा:' करतादयः धखो वाह 'पपि सामिनि' मरि दुष्षत व गुलाम' प्रकर्षाय 'एक माना जाता। नृब बामोधनात यषा दशोतवादयो गुण वायत बानीयादमीदोषा पपि । सानि ·२१४ মিয়ানমন্ধন गुण एव जाता न तु ते दोषाः ["गुणायब" (स, न्या.)-"गुण एव" (रा, वि, म.)] वानेव गुणान् प्राह तथाहि' इति । भनेति। अन्वयः-गिरिचर: नागः एव देवः, अनवरबधनुस्फिालनक रपूर्व', रबिकिरणसहिषा, कौशलेश: अभिन्नम् अपचितमपि व्यायसत्त्वात् पलक्षा, प्राणासार गाव विभति। व्याखया-गिरौ' पर्वते चरति विश्वरतीति गिरिधरः ["धरेष्ट:" इति ट:] पर्वतविहारी नाग इव' गज व देव:' स्वामी अनवरत' निरन्तरं धनुजायाः' धनु:सयुक्तस्य गुणस्य पाम फालनेन' पाकर्षणेन क र:' कठिनः पूर्व कायो यस्य तादृशम् रविकिरण' सौरकरसहि सहनशीलम [ "न लोक-' इति कारकषष्ठीनिषेध: ] क शस्य श्रमखेदस्य लेश: गन्ध नापि पभिन्नम् अस पृष्टम् अपचित कर्कशविहारात एभिर्दि नै: चौणम् अपि व्यायतत्वात् विशालत्त्वात अलचा तौणत्वं न अप्रतीयमानं प्राणस्य' क्लस्य' [ "प्राणोऽनिलेवले" इति ईम: ] सार स्थिरांशमिव [ "सारो बल स्थिरशि च” इत्यमरः ] गाव शरीर विभत्ति धारयति ॥ [ करपूर्वम्( रा- वि- म. )-"क रकर्मा” (त- न्या-) ॥ 'सहिप' (रा- वि. म.)-सहिषा:” (ता- न्या.). "कश" (म)-खेद" (रा-त. वि. त्य )॥ अभिन्नम्" (रा- बि. म.)-"पमित्र" (त. न्या) ॥ उपत्यति । 'उपेत्य' समोप गत्वा पाह-वामीजयतु जयेन युजाताम् । रहौता' निरूपिता: श्वापदा' व्यालमृगा यम्मिन् तथाविध मातम चरण्यम् । कश्चिन व्याघ्रः अस्ति कव वा उक: इति सर्वमस्माभिः परिज्ञातम्। तत् धन्यव वनम् पनवमाइमामः पर्व व देश 'कि' किमर्थम् अवस्थीयते' देवेन? झटिति तय तान् धापादयतु खामी। NOTES 1. (8) पाशा &c. -बू or बच+ लुाट भावे = वचनम् speaking. ustering. बाजाया: वचनम् uttering the command. उदतः कण्डः पस्य उसक: Lit. With the neck aplifted; but this indicatos anxiety. Hence उतकण्ठः means anxious, eager. (b) :-दम् + किमी)+ खा तास this way. २. () दीवा-Which is known to produce evil effects, (not the yr does not exist). (b) सामिनि-The general sa m mat (); but be is a bigh officer; bence be addresses tho ·हितीयो - ४ king as स्वामिन् ! Contrast भर्ता तिहति of the दौवारिक। केवलम्- Alone, i.e. the exclusion of होष। (d) गुणाय-गुबम् प्राधातु सत्ता- गुणाय महत्ता, “क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" इति कर्म कि चौँ । (e) देव: -Compare "राजा स्वामोति देवतिभृत्य महति चाधर्म:। 3. Reading.-दृष्ट in दृष्टदोषा and के वलन् go against the read. ing गुण: for गुणाय । If the former were intended, the poet would have probably said दोषोऽपि स्वामिनिम गया गुण एब महत्ता। Besides मृगया स्वामिनि गुण: conveys no meaning. Because in the first place मृगया is not a, गुण, at least the poet cannot call it a गुण having described it as दृष्टदोषा; that which is इष टदोषा, i.e. prossess or imparts दोष cannot be itself a गुण । दृष्टगुणा may he allowed but not गुण एव। Secondly, म गया cannot reside in खामिनि because it is not a गुण ; the epithet दृष टदोषा gives it a धर्म and makes it धर्मिन, i.e.a द्रवा । 4. (8) अनवरत = etc.-पव+रम + क कर्तरि अवरतम ceased, न अवरतम् नत्र तत- । धनु:स्थिता या धनुजा string attached to the bow शाकपार्थिवादि। Separate mention of धनुस 18 necessary here. because palling tbe aji alone is no exercise. Prof. Gajendragad. ker objects that by parity of reasoning जााशब्द नैव दूरत: in Act III, should have been धनु शब्द नव दूरतः । Not at all. The mention of no implies that the 31 is attached to the 478 because the all alone has no 7 i Hence separate mention of धनुस् is unnecessary. But the जया attached to the धनुम् (धनु.स्थिता) works as an excellent cbeste expander, a war the drawing of the string attached to the bow. भनयतत यथा तथा धमुजाकालनम् Incessant drawing of etc. सहसपेति समास: । Witb भास्कालनक र compare पास्कासनकर्कश in "ऐरावतापालनककम रतन पपई तदामिन्द्रः"-Kumare. तेन करपूर्वम्। इतन-। करकर्मा or करपूर्व: implies censure, and is therefore rsjosted (b) रविवार सहिसा। ससपेति समासः । Vamana bowever takes these ander "गमिगाम्यादि' and makes हितोया तब-compounds with them. N. R.-शषषष्ठी समास . रविकिरक्स सील may also be got bers.

·अभिज्ञानशाकुन्तलम् 88 (0):-Almost all editions read खद for श। But the most valued of the benefits obtained from active exercist is अमजय-power to bear fatigue. If we omit on there is nothing in the sloka to refer to this; काखिदास refers elsewhere to अमजय & गुण deriveable to मृगया । Thus "परिचय चलनचानिपातने भयरूषोय तदिगिसवोधनम्। श्रमजयात प्रगुणाश करोत्यसौतनुमतोऽनुमतः सचिवयो।" Raghu IX. This is a reason for retaining zu: 1 There are also reasons to reject खेदलश:। In the first place absence of sweat (खेद) is almost a disease. Secondly कालिदास frequently refers to perspiration being allayed by the breeze after a hunt Thug-"तस्य कर्कशविहारसम्भव खेदमाननविल प्रजालकम् । प्रचचाम सतुषार- शोकरी भिन्नपलवपुटो वनामिल: ॥"* etc. (D) व्यायतत्वात-वि+ पा-यम +क्त कतरि= व्यायत: vast, विशषण पायतः इत्यर्थः । तस्य भावस्तत्त्वात् । हतौ पञ्चमी। A slight reduction in a huge body is not noticed. Hence, व्यायत्तखान (through hugeness) अलक्षाम not noticeable. (०) पलचाम-लच+पिच+यत कर्मणि लधाम noticeable. न लक्षाम् not noticeable, i. e. that which cannot be noticed as reduced. (1) प्राणसारम् = Raghava explains प्राण बलमेव सारः स्थिरांश यव तत् with vigour alone left. 5. ग्रहोत etc.-The General here feigns keenness-The beasts are tracked already. Sire is wasting precious time. Later, it would be too late for good sport I. For वापद Bee शापदसमसार:-Ante. pp, 207. राजा-मन्दोत्साहः खतोऽस्मि मुनयापवादिना माधव्य न । KING-I am rendered feeble in my ardour by Madhavya who denounces hunting here. सेनापतिः (जनान्तिकम्)-सख स्थिरप्रतिवन्धो भव। पर तापत् खामिनवित्तत्तिमनुवति। (प्रकाराम ) प्रसपत्यप बधेयः। ननु प्रभुरव निदर्शनम् । * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·हितोयोमा २१० २ मैदश्छ दक्कशोदर लघु भवतुप्रस्थानयोग्यं वपुः (सत्त्वानामपि लक्षाते विक्कतिमञ्चित्त भयक्रोधयोः । उत्कष: स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्षा चले मिथ्य व व्यसनं वदन्ति मृगयामोडस्विनोदः कुतः ॥५॥ GENERAL (Aside)-Be of firm opposition my friend, I will but follow the bent of sire's mind. (Aloud) The fool is raving. Why, your majesty himself is the proof. The body becomes light and fit for exertion, with the waist thin from reduction of fat. The minds of animal, as disturbed in fright and anger, are noticed too. That indeed is the excellence of archers that arrows succeed in a moving mark. Verily, they falsely call chase a dissipation. Whence is such pleasure ? गजति। मृगयाम अपर्वादतम् निन्दितुं शौतमस्य भौरुत्वात इति मृगयाप वादी चाखेटनिन्दकः, तेन माधव्य न तन्नामा विदूषकेन 'मन्दः' होन: उत्साहः' पाग्रहो यस्य तथाविध: आस्थाहीन: कृतोऽस्मि' अतोऽववत्त सेनेति । ( 'जनान्ति कम्' राज्ञा प्रयतं यथा तथा माधन्य प्रति पाह) 'स्थिर:' पचल: 'प्रतिवन्धी' वाधा यस्य ताहशो 'भव' । 'चित्तस्य' चैतसो त्ति' व्यापार छन्द. मित्यर्थ: 'अनुवति प्य अनुसरिष्यामि । यदह मगया स्तोष्यामि तत् स्वामिनस्तष्टये, तत् त्वदृढ वाधव येन भ. मदुक्त न करोत्य व । 'एष वैधेयः' मूर्यो माधव्य: 'प्रलपति' असम्बद्ध' भाषते । अस्य उक्त न सातम् । तव प्रमाकिं ब्रूमः 'ननु प्रभुः स्वामी भवान् ‘एव निदर्शन' दृष्टान्त । भवन्स' दृष्टा एव जायते माधम्योक्तम् उन्मत्तप्रलापमावम् । [ "प्रतिवन्धी" ( रा-, वि, म.)-"प्रतितो" (ता, न्या-) ॥ “प्रलपत्य" ( त-, न्या., म. )= "प्रलपत्व" (र., वि.)। विधयः" (स-, न्या , वि., म- ) “वधवेयः" ( रा.)] ॥ मेद इति । पन्वयः-वपुः मेदक दकशोदर लघु उत्यानयोगा भवति । भयकोषयोः सत्वानो बितिमत चित्तमपि खाते। चले लक्षा षवः सिध्यन्ति (पति) यत घन्विनाम स च डतकपः । म.गयां मिथ्या एव व्यसन वदन्ति । ईदक मोदः कुतः । व्याखा-वपुः' शरीर' 15 न हि स्वमतेन ·पाभन्ञानशाकुन्तलम् तमाघव्यस्य 'मेदसो' बसाया: वेदेन' निरामेन 'कशोदर' तनुमधा दर्शनीयमित्यर्थः। अपि 'लघु' उत्पतनक्षम सत उत्यानयोगाम' पायाससमर्थ 'भक्त' सेन समरेषु प्रसाद नभनो। 'भये क्रो'च 'सत्वाना प्राणिना विकत चित्त' मन: 'लसा' दश्य ते, एष भौतस्य वहिराकारः एष क इस्य इति जायने, सेन च शव ममागम भीताऽ कहो वा इति ज्ञात्वा कर्तव्यमाचरित शक्य ने । 'चले' धावति 'लशरवा इषवः' शरा: मिधान्ति 'प्रसीदन्ति' चलदपि लक्ष पातयन्ति इति, यत 'धन्विना' धनु रागाम ( धन्वशब्दोऽप्यस्ति धनुःपर्याय: ) 'म च' म एब ( विधेयप्राधान्यात पुलिगमा) 'उत्कर्ष:' नैपुण्यम् । तम न पुण्य मृगयाया लभ्यम् । या एते गुणा: स 'म गयो मिथ्या' अकारणम् एव असन' दोष' 'बदन्ति पण्डिता. डदाहरन्ति ('मगयाको दिवाखत: परिवाद: स्त्रियो मदः । तौर्यविक थाटया च कामजो दशको गणा: ।" इति मनु: )। 'ईद क' एव विध: विनोदः' प्रनादः 'कुत.' कस्मात अन्य स्मात लभ्यते । प्रमोदः शिक्षा च युगपर्दव म गयाया भवति नान्यत: कुतोऽपि । निन्दावादोऽयमुपेक्षा एव ॥ NOTES 1. (a) सखे etc -You oppose, I will honour! We can see. now wbat to think of his keenness in the preceeding page (b) प्रतिज्ञा for प्रतिवन्ध Beems unsultable. 2. (a) वधेय:-वि+ धा+यत कर्मणि = वियम that which has to be enjoyed विधातव्यम् शास्त्रविधिः । तम्य प्रयम ( अधिकारी) हांत विधेय. = वध्य: one who has yet to learn what the Sastras say or perbaps better, one who goes by the Sastras alone without reference to practical experience. When such a man takes to delivering lectures we must call 1s 'raving' ( प्रलपात)। (b) मनु is पाप-in refutation of Vidushaka. Your majsty furnishes the best answer by your splendid pbysical development duo to म गया। 3. (8) मैदम्छद etc.-कशम उदर यासान वर-। मेदस:केद: मेटः, तित। तिन कशीदरम् । ३तत-(b) लघु-Raghava says-मददशादरम, Adopted by Prof. Gajendragadkar ·हितोयोला २१८ Herce . पतो लघु । But मैदश्छद is the तु of लघुत्व and कृशोदरत्व as well. It m8 better not to speak of irदरत्व as t. of लघुत्व after having distinctly mentioned मदम्छद Say मैदमक दलघु or कशीटरला but not both. I have therefore explained differently in the Tika. (c) उत्थानयोग्यम्-उद + स्था + लाट भावे = उत्थानम exertion उद्यागः। तस्य योग्यम । 4 (a) धन्विनाम्-धन्व and धन्वन both mean धनुम् bow. धन्वम एषाम'म्त, or धन्व एषामस्ति इति धन्व or धन्वन + इनि मत्वर्थ-धान्वन: archers तषाम् । “धन्वा स ममर्दश ना नाव चापे स्थलऽ'पच" इ'त मंदिमी। Ordinarily zia is not avilable after waq and the 4217 cites it under the aisle class, so as to take sa optionally by tbe rule "व्रीह्मादिभ्य"। Parin18 ब्रीह्मादि is descr: bed by tbe गका कार a8 वला'द। There as an example of gæą be quotes tbis very line from Sakuntala, thus-''धन्वा यथा- उनकष स च धन्वनां य'दयवः सिध्यन्ति लाचल"- Ganaratnamahcdad bi Verse 425. (b) व्यसनम -व्यस्य न कत्तवात पन्चव नोयते अनन ति fa+पम + लाट करणे । विदूषकः ( सरोषम् )- प्रवेहि रे उच्छाइहतु। अत्तभव पकिटिं श्रावणो! तुम दाव अड़वोदो पड़ीं प्राण्डि तो गरणामिपालोलुवस्म जिणणरिच्छस.स कमवि मुहे पाडम ससि [ अपहिरे उत्साहतुक । प्रत्रभवान् प्रतिमापनः । त्वं तावत् अटवीत: अटवोमाहिण्डमानः नरनासिकालोलुपस्य जीर्णक्षस्य कस्यापि मुख पतिषास ] । VIDUSHAKA-(Angrily)-Avanut ! You tempter. His Highness has retorded to his senses. You rusbing from thicket vo tbicket, will surely fall into the month ot some old bear fond of the human nose. विदूषवि। ('रोष' कोपेन सह पाह) रे सारस' उद्यमय 'हेम: कारणम् ( कुमिते कन् ), 'पपेक्षि' दूरे भव। 'पवभवान्' माबोर राजा 'जति' समावम् ‘पापन.' प्राप्तः । त्वयंप उत्साहित: प म गर्वा याति, अशा त प्रतिमा ·२२० अभिज्ञानशाकुन्तलम तह रमपसर । मन्ध 'त्वं तावत् पटवीत:' गुल्यांत 'पट' गुखम् पाहिमान:' गाहमान: नराण नासिकायां मरनासिकाभक्षणे 'लोलुपस्य' सस्य इस्य 'कस्यापि जीर्ण- स्य सद्धभल्ल कस्य 'मुखे पतिष्यसि' तेन वापादयिष्यसे । ["अपेहि उत्साहहतुक" (त-, न्या., म.)। राघवविद्यासागरौ एतत न पटत: ] | NOTES 1. (a) उतसाह &c.-कुसित उत्साहहतुः इति उतमाहहत + कन or क । (b) नरनासिका cte.-गहितं लुम्पति पति लुप + य+प कसरि भावग याम = लोलुप: greedy. (c जीण: ऋक्ष: जीयाक्ष : or जीण क्षः, तस्य । Beasts of prey take to man-eating when they get old site': or otherwise unable to hunt. Probably the bear considers the human nose as delicacy./"भल्ल का मनुष्याना नासिका ग्रहन्ति"-Dasa kumara quoted by Monier Williams. राजा-भद्र मेनापते, आश्रमविकर्ष स्थिताः स्मः । अतस्त वनो नाभिनन्दामि। । प्रद्य तावत्- (गाहन्तां महिषा निपानसलिल शृङ्ग , हुस्ताड़ितं छायावहकदम्बक मृगकुल रोमन्थमभ्यस्यतु । विश्रब्ध क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्राम लमतामिदच्च शिथिलग्यावन्धमाहनुः ॥ ६ ॥ KING-Good General. we are stying near a hermitage. So I do not endorse your remark. To-day. then let the buffa. loes plunge into the waters of pools tossed up repeatedly with their horns ; let the deer-tribe practise raminations in herds formed ander sbades ; let the digging up of bulbs be quietly done by rows of boars in sballow lakes; and let this bow of ours enjoy rest witb grip of the string loose. राजेति। 'भद्र' सौम्प 'सेनापते पाश्रमख सविक समापे 'स्थिताः समः' सिष्ठाम: 'तो' हतो: ते वचन न अभिनन्दामि' न पाट्रिये। ["सनिकर्ष" (स-, न्या.)-. "मबिहार" (रा., वि. )-'सनिकष्ट" (म.)] | गानामिति। अन्वयः- ·हितीयो २२१ महिषा निपान सलिलं एक संहस्साहित गाइन्ताम्। मगकुलं छायावहकदम्बकं रोमन्व- मम्यस्यतु । बगहततिभि: विश्ववव पल्लले मुस्ताक्षतिः क्रियताम् । इदम् असहनुक शिथिलज्यावन्ध ( सत) विश्वाम लभताम् । व्याखा-'महिषा निपानस्य उपकूप- जलाशयस्य 'सलिल' जल एक: विषाण: 'मुहुः' वार वारं 'ताडितम्' उचलितं यथा तथा 'गाहन्ता' विशन्तु, वासाभावात स्वच्छन्द जले मज्जन्तु । मृगकुम्न' हरिणयूधम् अनु जित कार्यायां वह कदम्बकं' रचितमलि सत रोमन्थ 'चर्वितचर्वम् 'अभ्यस्यतु' प्रमुशीलयतु ॥ 'वराहाण' शूकराणा 'तिभि:' प्रणिभिः' वियव धम् असम्भ म यथा तथा 'पल्वले' तुद्रसारिति [ जातावेकवचनम] 'मुस्तामा' घासमूलाना क्षति:' उतचमन- 'क्रियता' विधीयताम्। 'इदम' एतत् 'अस्माकं धनुश्श शिथिलः' अट: 'भाबन्धः' मौधों वन्धन यस्मिन् तथाभूत मत 'विश्वाम' व्यापारविरतिम [पान्तात पचायच । व्यवस्थितविभाषाश्रयणात बुद्धि: ] 'लभतां प्र प्रोत, निापार' तिष्ठतु इत्यर्थ:। [ "विश्व ध” ( रा., वि., म. )-"विश्व:' (त-, न्या- ) ॥ “समि" ( वि-म-) -“पति" रा., ता-, न्या. ) ) NOTES नि+पा+लाट 1. (a) सेनापने-This address pays the General a compliment You being the सेनापति-the leader of the forces-this ardour suits you very well, but there are other considerations. We aro dear a bermitage and must not think of disturbing the ascetics by our shouting and yelling &c (b) With the reading सनिकष्ट explain सविकष्ट देशे। 2 (8) निपाम &c.-निपौयने पस्मिन् पति पधिकरी निपामम a pool. "पाहबस्तु निपान समाद्रपकूपजलाशये" इत्यमरः । Here उप- कूपजलाशय-a trough near a well-does not apply. Sucb a trough is not possible in the wilderness. It is better taken 88 any piece of shallow water. (b) गैमुंताडितम is an adverbial phrase qualifying गान्त म । See Tika. Ragbava takes it as qualifying निपानमनिलम (0) छाया etc.-कदम्ब means समूह। "न्द कदम्ब नौपे मा"। कदमामेव कदम्बकम्। कम् स्वार्थ व कदम्बक येन । वा-! कूल &nd कदम्ब mean apparently the same. To avoid tautology let वा. कादायकम refer to formation of groups in different places and कुख ·२२२ अभिज्ञानशाकुन्तलम . to tbe whole berd, a single ga producing different Kadambekas. (a) रोमन्थम-राग मथ मातौति रोग + मन्य + पण कतार The cure for disease. पृषोदरादि। The rumination is supposed to do good to the cattle. (e) अभ्य मान-अभि + पम (दिवादि ) + लोट्त let them do it over and over again. (f) These two lives indicate absence of disturbance, hence, ease and confidence Ontbis point ft and भ्यस्यत are suggestive.* (g) वराहपातभि: for वराहतात. bas the weighiy support of Bhoja and Vamana, It 18 suppored to imply that only the tuskers afa were deemed wortb hunting for * (b) विश्रामम-विश्रामर्यात पति वि+ श्रम +1 पच पच कत:२ = विश्राम: that which relieves fatigue, 1 e. reBt तम् । Here in simply वि+ अम + घm the sutra 'मोदातोपदेशम्य मान्तस्नाचमे" will bar द्धि । In अम+fणच the rule "faat स्व:'" does not stand in the way for under this rule इतकार has the remark "कचिदव 'a'त्य मुबत्तयम् । साच व्यवस्थि विभाषा । लेन उसकामयति मकामयति इत्यवमादि मिज भवति" । Mallinatha takes advantage of this to defend “विश्रामय' "विथा. मयन्" &c. Haradatta however 1s opposed to it. Or say श्रम एव बाम: 1atigue प्रजा'द पण । विगत: श्रामी याममन् तम । विश्रामम 18 Bhoja's reading Vamana has विश्रासिम। (i) न्याया बन्धः । (तम । See Tika. 3. Remark-The metre is शाह, लविकोडितम् । See under नौवारा: &c. At I. The figure is स्वभावीक । See under पौवाभड &c Act. I. The कावाप्रकाश condemns the third line on the score of प्रकम- भा'| The commentator thereon remarks-"चन गारन्तामिति कन- कारक वाचकसिङ, प्रक्रमे क्रियतामिति कर्म कारक वाचकमा"। सेनापतिः-यत् प्रभविष्णवे रोचते। GENERAL-As master please8. राजा-तेन हि निवत्त य पूर्व गतान् धनप्राहिणः । यथान में सैनिकास्तपोवनमुपरुन्धन्ति तथा निषेव्याः । (शमप्रधानेषु तपोधनेषु गृढ़ हिदाहामकमस्तितेजः स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजोऽभिभवाहमति || Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·हितीयो २२३ , KING-Well, then recall the forest surrounders that have gone before. My soldiers have to be so warned that they do not disturb the forest of penance. Know that in ascetics with whom quiet is predominant, there is hidden energy whose essence is burning. Live surgems pleasant tu touch, they emit it through aggression of other energies. सेनापतिः-यदाज्ञापयति स्वामी। GENERAL-As Sire commands. में नति। 'प्रभवियावे' प्रभव या शौ नाय म्वामिने [ 'रुच्यर्थानां प्रीयमाण:' इति चतुर्थों सम्प्रदाने ] 'यत गेच तदेव मवत । अद्यविश्राम एवास्तु । राजति । 'तेन हि' 'पूर्व गतान् अस्थि तान् 'वनग्राहियो वनवेष्ट कान् निवत्तय प्रत्याहर ॥ 'मे सनिका: यथा तपोवन न उपरुन्धन्ति पौड्यन्ति 'तथा निर्ष इवाः' मिवारयितव्याा:। 'पश्य' जानोहि-शमेति । अन्वय:-शमप्र-निषु तपोधनेषु दाहात्मक संगो गूढम् अस्ति हि। म्पर्शानुकला: सूर्य कान्ता रव पन्य तेजोऽभिभवात तत [] वमन्ति । वास्ववा-'शम:' शान्ति: प्राधान्य न सेवा:' येषां तेष 'तपोधनेषु' मुनिष दाह:' दहनम् 'पात्मा' स्वभावो यस्य तथाविध 'सेनः' जोति: पपिरित्यर्थ: 'गूढ गुप्तम' पस्ति हि प्रस्ताव । 'म्पर्श म्य' करपरामर्शम्य अनुक्सा:' क्षमा करयाधा: 'मूर्यकान्ता:' मणिभेदा: 'इव पन्य स्मात जम:' जोतिष: य: 'पभिभव:' तिरस्करण तमाम तो: 'सत' नज: ते 'वन्मि' पाविष्कुलि (गोण्या इत्तमा वाम्ब तापरिहार:) । {"तेम" ( रा., वि., म.) "पपि" ( ता, न्या,)॥ 'तदन्य" (रा- वि., म. "ते धन्य" ( त-, न्या. ) ॥ "वमन्ति" (रा, वि, म.) 'दहन्ति" ( त-, न्या. ) ) । NOTES 1 प्रभविणवे-+भू + रच साहौल्य कतरि = प्रभविष्णु the lord. The usage is वेदिक । तम् । "रुचर्यामा प्रोयमाणः" इति सम्प्रदाने चतों। This is artfully wordod. He is overjoyed but assames the air of chagrin. Ob, how should I like to go out! But wbat can my poor self do when ay orders to stay in !!* Cp. "fafa3117- प्रसादो हि किर: प्रभविपर"-K. VI. 2. (a) पूर्व गता: पूर्वगता gone first. सहसपेति समासः । तान । गतपूर्वान Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·२२४ মিয়ানমন্ধু - is also allowable as ज्ञापित by the rule “भूतपूर्व चरट"। (b) वन. पाहिण:-वन' ग्रहीतुः शोलमेषाम् इति बम + यह + णिनि करि साच्छोल्य-बम- याहिया:। तान् । 3. (a) प्रमुगता: कूलम् अनुकूला: favourable, प्रादितत-। म्पर्शानुकूला: tolerating handling; c. f, 'स्पर्श क्षम रखम-Act I. (b) अन्य तेज: &c. -अभि+ भू+पप + भावे = अभिभव: affront, अन्यत तेज: or अन्यस्य तेज: कर्मधा-or ३तत्। तस्मात् or लेम अभिभावः । Affront from opergy of others सहमुपेति समास: or ६तत् । तस्मात् । हेतौ पञ्चमी। Or अभिभव प्रायवमन्ति इति "ल्य व लोपे" कर्मणि पञ्चमी। [0] बमन्ति-बम् + लट, अन्ति literally to vomit. Here in the secondary sense गौण वृत्ति to exbibit. It Is ग्राम्य in the मुखा sense but not so in the गौण । दण्डिन् says "निष्ठ प्रतोदगोणं वान्तादि गौण वृत्तिवापाश्रयम् अतिसुन्दरमन्यव यामाकक्षा विगाहते।" 4. Remark-Here the king points out to the General the risks he runs if he does not check his men ( मैनिक), The ascetics appear to be harmless creatures (शमप्रधान)। But your men must not take liberties with them for they know how to burn. There is fire in them ( तेज. अस्ति ) only it is hidden (गूढ हि )| Molest them they will show the fire. Look at the sunglass. You can handle it. But let sun's heat [अन्य तेजम् ] oppress it and it burns all that approach it. Cp “न तेजस्त जखी प्रस्तमपरषा विषहते। सहि हितस्य स्खो भाव: प्रतिनियतत्वादकृतक:" &c. in Uttara. So do go and call back your men. This is a dodge to send the General away because the king wants to be alone with the jester.. विदषक:-धंसदु दे उच्छाहवुत्तन्तो [ध्वसतां ते उत्साह उत्तान्त:]। (निष्क्रान्त: सेनापतिः)। VIDUSHAKA-Your account of ardour be damned. [ Exit General ]. राजा-(परिजनं विलोक्य )-अपनयन्तु भवत्यो मृगया- बेषम । रैवतक, त्वमपि स्वं नियोगम प्रशून्य कुरु । Adopted by Prof. Gajendragadkar. - ·हितीयोऽङ्कः २२५ KING-(Looking at his attendents)--Go and put off your bunting dress. Raivataka, you too see that your post 1s not vacated. परिजन:-जं देवो पासव [ यत् देव: आज्ञापयति ] ! (निष्क्रान्तः) । Attendant-As your resplendant self commands (Exit). विदूषकः-किदं मप्रदाणिममच्छिा। सप्पद इमस सि पादवच्छायाविरदविदाणसगाहे सिलाअले उवविमदु भव' याव अहम्पि सुहामोगी हो म । रुतं भवता निमक्षिकम् । साम्प्रतम् अस्मिन् पादपच्छायाविरचितवितानमनाथे शिलातले उपविशतु भवान् यावटहमपि सुम्वामोनो भवा म VIDUSHAKA-Even the flies bave been driven off by you. Now do you sit down on that stone slab, furnisbed with a canopy, made by the shade of the yonder tree, so that I too may become seated comfortably. विदूषेति । 'से उतमाहस्य' राज: प्रोतसाहनस्य 'इत्तान्त.' वार्ता 'सता' नश्यतु । नात: परमेन प्रौनसाहय ।। ["ध्व मता" (म.)-ध्वसित: (रा.)] ॥ राजेति। ['परिजन यवनीगण "विलोका' ह, यबमीना म गयावेवम् चालचा पार] 'भवत्यः मगयायाः वेष' सज्जा 'पपनयन्तु' परिहरन्तु । एतेन यवनोनाम पपवादनम्। 'रेवतक' पति दौवारिकसम्बोधनम 'त्वमपि स्वम्' पात्मनो 'नियोगम अधिकारहारामत्यर्थः [ अधिकपणे पत्र ] 'शून्य' स्वोपस्थित्या पूर्व कुरु' पारि एक तिष्ठरस्यर्थः । विदूषेति । 'भवता' मक्षिकाणमपि प्रभाव: 'निम चिकम' [भावार्थे ऽवायीभाव:] 'तम्'। परिजनान् पपसायं पाक्योः सम्बन्ध निन: सोऽय देश:। साम्प्रतम्' अधुना 'अस्मिन् पादपछायया विरचितं' यत वितामम' उलोचः, चन्द्रातपः [ "रिक वितानसम्झीचे" ति विकाशेषः ] सेन 'समाधे' युक्त 'शखातम्' पाषासपर्ट भवान .

·२२६ अभिज्ञानशाकुन्तलम् 'उपविणतु' । उपविष्ट भवति 'सावत पहमपि सुखम पामीनो भवामि कहितमन्धि: खातमशतः उपवेशनमुखमनुभवामि इत्यर्थः ।“पादपछायाविरचिसविताममनाये बिलासने" ( ता-, न्य., न. )-"पादपच्छायाया विरचितलतावितामदर्शनीयायाम पासने" (रा. वि-)] | NOTES - 1. (a) उतमाहात्तान्त: 09179; ainf account or gara: news. "वार्ता प्रकृत्तिई तान्त." The jester refers to the news "होमवाप- दमरण्यम्" with which the General entered. The news 18 tempting to a hunter - it is an उतसा हातान्न । May such newsceuse to come ( ध्व सताम् ) * (b) ध्व सित will refer to the past. The Jester does not care for the past, he wants no such news in future 2. परिजन:-जन has जातावेकवचनम्। परिगतो अमः परिमन: attendents. It means attendants at the chase 1. e. the Yavana - women. % 3D 3 (a) नियोगम-नियुनाते पनि प्रति मि+ युज + घन अधिकरणे नियोग: appointment. post, ie. the door. (b) पशून्यम-न शून्य' not vecaut. तम। 4. (a) fara'fara-The jester notices how the king sodds eway the General, the attendents, the warder. He expects some confidential talk, and remarks "कत भवता निमक्षिकम i.e. now tell me what you have got to say, tbere is node to over. heer. (b) पादप &c.-वितन्यरे सति वि+सम+घर्ष कमगि = विमानम् canopy. माथेन सह सनाथम furnished with a master. Hence Becondarily "taken care of" "looked after," well furnished" &c. पादेन पिवति इति पाद + पा+क करिपादप: a tree, 80 called because it drinks ( पिवति) 8ap from the earth with its roots (पादन)। पादपस्य शया पादपच्छाया । We do not say 91791414 because that will give पादपछायम in the neuter by the rule जाया Adopted by Prof. Gajendragadkar. * ·हितोयो २२७ '" - वाइल्य तथा विरचितम् । तत तादृश वितामम। कर्मधा-। न सनाथम । ३तम। तस्मिन् । Here the jester points to a particular stope-slab under the shade of tree wbich by completely sbutting out the sun very well serves tbe purpose of canopy spread over the slab. Prof Gajendragadkar justly objects to tbis reading saying that—"The shade is cast on the grondd wbile the canopy is overboad." The objection cannot be met upless we suppose that by iar we mean by 20 that wbich cause छाया 1. e foliage This is hardly satisfactory. The fact is all tbe readings available here are objectionable. The time was early morning so the reference to पादपच्छाया 1s unintelligr' ble. Besides there are other serious objections against tbe othor readings. The suspicion 18 irresistible that originally the plain अम्मिन् शिलासन्न was the text but subsequenty quali. fying epithets to mam were intorpolated 5. (a) यावत indicates dependence. My sitting depends upon your sitting. The गकार says यावत 1s used in senses other than those mentioned [अन्यवापि दृश्यते ] Tbose bave to be gathered from usage [b] सुखासीन:- पाम + शामच = पासोन: Feated सोम पामोन: indicates eake when sitting down. We require ease while seated. Prefer मुखमासीन:। सहसपेति समास: । गजा-गच्छाप्रतः । KING-Go in front. विट्षकः-एदु भव [ एतु भवान् ] । ( उभौ परिक्रमा उपविष्टौं)। VIDUSHA KA-Come your Majesty. [The two go round the stage and sit down ). राजा-माधव्य, पनवाप्तचक्षुःफलोऽसि येन त्वया दशनीयं न दृष्टम् । KING-Modbavya you are one that bas not reaped the ·२२८ অমিয়ানমন benefit of his eyes as what is worth. * has not been seen by you. विदूषकः-नं भव अम्गदो मे वट्टर [ ननु भवान् पग्रतो मे वत्त ते । में 'पग्रत:' सम्म VIDUSHAKA-Why Your Honour stays before me. राजेति-'प्रयतो गच्छ विदूषति। 'एतु माम अनुसृत्य पागच्छतु । राजेति। 'धनवाप्तम्' अलवध 'चक्षुषा: फम्न' द्रष्टवादर्शन येम तथाभूत: पसि । 'येन यस्मात् ( 'येन' इति हेतो पणयम् ) त्वया दर्शनीयं द्रष्टवा वस्तु 'न दृष्टम्' यहा 'येन त्वया दर्शनीयं न दष्ट स त्वम् पनवाप्तचक्ष:फलोऽसि इत्यन्वय: । पस्मिन् पचे येन ति त्वया रत्यनेन समानाधिकरणम् । उत्तरवाक्यगतत्व न उपादानात तब्दो. पादनं नापेचते। यदि द्रष्ट वाम , तदा किं फन्नं ते चक्षुषा प्रति भावः । विदूषक इति । रामोक्तिम् पसहमान पाह 'मनु' दर्शनीयानाम पयो: 'भवाम्' खे 'व' तत किं था पात्य न हष्ट मया रति ? NOTES 1. अमवाप्त &c-अव+पाप + क कर्मणि पवापतम obtained. च इति च+ उसि [ौ] कतरि= चक्ष: that which declares-Eye. म चवापतम् प्रनवाप तम् । पनवानं पक्ष:फलं गेम। बहु-| Or-पवारत फल न। बहु-। म बप तचक्षफल। We do not get-चष फल: because the विसर्ग: in; चक्षुः is प्रत्ययस्य । ["चच : शि" पति शिवात उसिरिति सावधातकम् । तेन न खाान । 2. मनु-Implies पाप। How can you say 1 have not geen what is worth seeing ? Even now your majesty stays before me and When on earth is there a better looking person ?" राजा-सर्व: कान्तमामोयं पशाति । अहं तु ताम् पात्रम- सलामभूता शकुन्तलामधिनत्य ववोमि Adopted by Prof. Gajendragadkar. , ·हितायोग २२८ KING-Every one sees his own as beautiful. But I speak referring to Sakuntla the very ornament of this bermitage. विटूशकः (स्वगतम)- हीटु से अवसरण दाइसूस [मवतु अस मै अवसर न दास्यामि ] । (प्रकाशम् ) भो वस म, दे तावसकण गात्रा अव भत्थणीया दिसति [ मो वयस्य, ते तापस- कन्यका अभ्यथनोया दृश्यते ] VIDUSA KA [ Aside }-Well I will not give him scope. (Aloud) Well friend it seems a hermit's daughter has to be wooed by you ! गजेति। 'सर्व:' आमीय स्वजन 'कान्त' मनोहर 'पश्यति। अव खलु त्वं मामेव दर्शनीय मन्यसे । 'अहं तु ताम् पाश्रमस्य' अस्य तपोवनस्य ललामभूता' भूषणस्वरूपाम [ “विषे धामनि भूषाया लला मेति वुध मतम्" इत्य ने कार्थकोष: ] शकुन्तलाम् प्रधिकृव्य लक्षीकृत्य 'ब्रवीमि' । तथा ते चक्षुः यत: स व त्वया न दष्टा । विदूषक इति। 'सगतम्' धात्मगतम् । 'भवतु' अयं तावत एवं ववीत किन्तु अहम् 'चम पवमरम' अभिलाषम्य प्रसर न दास्यामि'। अभिलाष विनिन्दा एन शकुन्तलाधापापात निवत्तयिष्यामि । 'प्रकाशम् उच्च राह-'भो वयस्य' सवियस्य सत: 'ते' तव 'तापमकन्यका' तापसी ब्राह्मणा कुमारी 'चभ्यर्थनीया' प्रार्थनीयः' दश्यते प्रतिभाति । किमतत् पनार्य NOTES 1. पापम् &c.-भूत 1s सम like (तुक्ष्य) । “भूत मादी . पाप ते वित्त समे सत्य" इत्यादि मंदिनी । ललाम or ललामन् is ornament. ललामेन or ललाखा समा ललामभूता। Those who hold that ya means ga only when ts an उत्तरपद have to take it as मिव्यसमास । For details here see under शरीरभूता in Act VI. 2. [a] भवतु- An व्यय indicating a sudden thought. resolution made there and then. [b] अवसरत्यस्मिन् रति पव+म+ध पधिकरणे सजायाम् = अवसर: an opportunity. [ 0] The jester bere makes up bis mind (भवतु) to thwart the king. पवसर न दास्यामि- I will not encourage hm.

·२३० अभिज्ञानशकुन्तलम् 3. तापसकन्यका कन्या एव इति कन्यका or कन्यका। तप: पमनास्तीति तापम. ascetic. भणा मत्वर्थे। समा कन्यका। Mark the impropriety. Being a नविय vou wish to marry a Brahmana girl. The regu. lator of giant you are going to violate y 910 गजा-संख, न परिहार्य वस्तुनि पौरवागाां मन: प्रवर्तते । ( सुग्युवतिमम्भव' किल मुनग्पत्य तजिझताधिगतम् । अस्योपरि शिथिल चुातमिव नवमल्लिक'कुसुमम् ॥८॥ KING-Friend, The mind of Puru's descendants does not lead towards tbat abich should be avoided like a Nava. mallika flower loosened and fallen on an Arka tree that her. mit's daughter is really born of a celestial nymph but found when abondoned. विटूषकः ( विहस्य'-जह कम सवि पिण्ड खज्जु रहि उव्व- जिटम म तिन्तलौए अहिलामो भबे, तह इथि प्रारअगापरिभाइणो भवदो इअ अव भत्थणा [यथा कस्यापि विण्डखर्जुगेरह जितस्य तिन्ति ल्याम् अभिलाषो भवेत् तथा स्त्रोरत्नपरिमागिगो भवत इयमभ्यर्थना ] | - VIDUSHAKA (Laughing) - Just as of someone troubled with dates there migbt be a desire for tamarind, 60 lodging of Your Honour that enjoys the very gem of women. राजति। पीरवाणा पुरुवशीयानाम् पायं 'मन: पारन वै.' वनि छ विषये न प्रवत'। यदि शकुन्तला सवयः परिहार्या परिहत्तवमा स्यात मम प्रतिस्तव न स्यात् । मगति । अन्वय:-शि चलम पस्योपरि पातं नवमक्षिकाकुसममिव उमिताधि. मत मुरयतिसम्भव किल तन मनेरवत्यम् । शाखा-वाचन' न्तान बटम चय (घान्दापति भाषा ) उपरि ' पतितं गमकाया: कुसमामा' पुपमिय Adopted by Prof. Gajendragadkar. is tbis ·वितोयोः २३१ . . . 1 पादौ 'उन झिसं मावा त्यत पश्चात' अधिगत मुनिना प्राप्त 'भुग युवति:' प्रमग मेनका 'मम्भव' कारगा यमा किल' तादृशमेव' तत मदभिलषितं 'मन:' कण्व सा 'अपत्य" कन्या शकुन्तला । अपसर सम्भवा इयं कथं परिहार्या । विदूषक इति। राजाको अनादरप्रकाशार्थ विहसा' ईषटमित्वा पार 'यथा' यह न पिगड खर्जर : अतिमधुरी: खजरभेद : उई जितमा' पौडितमा जाताम: 'क नापि' जनमा तिन्तग्न्याम' अम्बरमायां चिझायाम 'अभिलाषो भवेत' जात: सात [ मम्भाबनाया लिड ] तथा तहत 'स्त्रोरत्नानि'. परमम्त्री: 'परिभोक्त' शीलं यमा तसा भवत दयम् एषा तपस्विकन्याप रयायविषयिगी 'अभ्यर्थना प्रार्थना । प्रास्ता ताबद- परिहार्या एव शकुन्तला । किन्त यानि रमवीरवानि त पन्त.पुरे सन्ति नष, मयत: छ य वनबासिनो । तत त्यज्यतामियमाकाहा इति भाव । [ 'स्त्री' ( ता, बि.) -'अन्त पुरस्त्री-' ( त- न्या- न ) ॥ परिभागिण:' ( त न्या )-' परिभाविण:' (रा- वि)॥ NOTES (a) सूग्यवति &c -युबन + ति 'म्बयाम् = युवति a young woman. सुगगां युवति: a heavenly maiden 1 e. an अमरम ; referring to मनका। (b) किल-वार्तायाम or अवधारणे । (c) प्रपत्यम -न पतन्ति पितर: अनन इति नत्र + पत + यन करणे हलकान that whicb prevents the alic stors from going to bell i e. progeny. (d) तत--T.jat 1.8. tuo one of which I am speaking. Here Jae is not necessary. प्रकान्तार्थत्वात यचदीपादन नापेचने । भत &c.-Abandoned (by the mother and found by the sage), 'पूर्व कालेक-' इति कर्मधा- | The mention of सुर and also a descent from a higher to a lower region suggests the bigb pe igree of ihe girl The match will therefore give an exalted rank to the race of पुरु। Aytin gig afat shows that oven if the father were a Brahmana, the girl would be marriageable because “अमलेख Antar", Hence the jester's attack fails from tbe social as well 28 tbe imoral point of view. 2. Remark-Note how the gender changes with the objeota compared. Thus (i) मुरयुपति and पवक्षिका both in the feminine3B (e) उज.

·२३२ अभिज्ञानशकुन्तलम् this is necessary in speaking of the mother (ii) afa and go both masculine and represent the father. (ii) 7979 and UAH both in the neuter; this is proper because the progeny being undefined as son or daughter it should be represented by a general name ( 9929), Again the circumstances are similar too-(iv) atgafa 18 high, gla is low ; so also ##[ 18 high and go is a low shrub.- (Akanda). (v) 39 fain by the bigher one and geta by the lower, so also fufua from the higher one and so on the lower. 2 (a) N B – Navamallika, Sirisha (Act I-ante) and Patala Aowers are Kalidasa's favourites in all his works, 3. (a. The jester now attacks from another side. Ho rıdıcules the king's taste (b) faFA]-It is the laugh of ridicule. (o) 5€ + fait +f09 + qafu = 38fga: troubled. fo@' is very sweet; too much sweet things produces disgust and causes loss of appetite. Then chutni of tarmarind 18 welcome (fa falafel:) But then that is for a moment only. Then ohutni is not eaten for its own sake, but only to what the appetite for the sweets. Sach seems to be the case with you now* (d) ata &c - alat alat agama'agafafa ea", atat caifa Pratra the best of the female sex. No fagito; no probibition of 9819# because fagfre takes place only when three things are mentioned, viz. (i) the whole, (11) tbe part, (ni) the special property that separates the part from the whole. These do not occur bere. स्त्रीरव + परि + भुज + णिनि करि ताछौस्य = स्त्रीरबपरि. भोगो (चिनो वाहुलकात भोगाय कुत्यम); or परि + भुज + पत्र = परिभोगः । बौरबमा परिभोगः । स चम्ति यसा पति मत्वाँय समि: one who babitually enjoys the company of the best of the female creation, 991! (0) Tbe jesters' point is-The incomparable beauties in your harom are the sweets, You have had too much of tbem. To improve your appetite for them you desire this tarmarind or the her Adopted, by Prof. Gajendragadkar.

·हितीयो २३३ mit's daughter for a change. I understand you I you will soon ronounce her and go back to the beauties of the harem with greater ardour. Now, think if wat would be either honourable on your part, or just with regard to this simple maiden of the forest. 4. Readings-(a) अन्तः पुरस्त्रौरव is more definite, but स्त्रौरव alone too leaves no doubt as to who are meant. (b) परिभाविन् one who despises, does not suit the context. राजा-न तावदेनां पश्यसि येनेवमवादोः । KING-You are not indeed looking at her, bence you have said so. विदूषकः-तं क्व रमणिज्जं जं भवदो वि विसुम उप्पादेदि [ तत् खल रसगोयं यत् भबतोऽपि विस्मयमुत्पादयति ] | VIDUSHAKA-That must be charming indeed wbich excites even your admiration. राजा-वयस्य, कि वहुना- चित्र निबंशा परिकल्पितसत्वयोगा पोच्चयेन मनसा विधिना कता नु । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुविभुत्वमनुचिन्ता वपुश्च तस्याः ॥ KING-Friend, what use saying much Considering the Creator's power and her person, she seems to me a second creation of a gem of a woman, endowed with life by the Oreator after delineation in a picture, Or perhaps mentally with an assemblage of the beautiful. ul.) राजेति। 'एनो भकुन्तलो तापत न पससि येन तुमा 'एबम् पवादी:' एस. मानसि [पयतने भूत सुन्न सा तबापतोपतपतएम एबम् पचत खवा । Adopted by Prof. Gajendragadkar, 16 ·पभिज्ञानशाकुन्तलम . विदूषक प्रति। निपुणेऽसि वयस्य । पतों यत भवान् अपि तसा पेच निषितः तन मन् सन्दरी किस सा-पत्यर्थः । राजेति। 'बहुना' उक्तन किं' स्यात् संक्षेपतोऽव बगेमि- चिव ति। पम्वयः-धातुविभुत्व सस्था वपुश्च पनुचिन्ता (खितमा) मे, सा विधिमा चिव निवेश्य परिकल्पितसवयोगा, मनसा नु पोशयन कता, चपरा स्वोरबसरि: प्रतिभाति । व्याख्या-'धातुः' बटु विभुत्व"निर्माणसामा "तस्खा:' शकुन्तलाया 'बघुय' अनुपम शरीरच 'अनुचिन्ता' ध्यात्वा स्थितसा 'मे' मम सम्बन्ध 'सा' शकुन्तला 'विधिना' मष्ट्रा प्रथम 'चिव निवेश्य' चालिस्त्य पश्चात परिकल्पितः' साधित: 'सत्वन' प्राणवायुना 'योगों' यसमाः ताहशी 'मनसा नु' कि वा तूलिकादिभि: कठोरता स्थादा पुति भयात वाह्य करण विहाय पन्तःकरणेन 'रूपाणां विलोकमौन्दयाम् उसयेन' एकव संग्रहा 'लता' निमिता 'पपरा हितीया, 'स्वीरवस्य सृष्टि: मिमिति: 'प्रतिभाति' पवमामले ॥ पुरा सुन्दोपसुन्दवधार्थ विघावा स्त्रीरवमेक सृष्टम् इति श्रयते। रय हि शकुन्तला हितीया स्त्रीरबमुष्टिः। निर्माणकुशलसा विधं नतम चिवम् । परन्तु मोऽपि मन्य प्रथम महता यवन पालख्य. पश्चात प्रागा प्रतिष्ठामकरीत्। अथवा एतदपि मालमोहशमा सौकुमार्य मा तत् कि चन्द्रा लावण्य , प्रवालाटधरकान्तिम् इत्यादि क्रमेण पाणि मरहा यथास्थान निवेश्य म मनमा एव ता निम मे। ["चि" (रा., वि., म.)-"चित्त (त-, न्या) “मत्वयोगा" ( रा., वि, म. "सत्वयोगान" ( म. )-"सवयोगान् (स., न्या. ) "मममा विधिना कृता नु" (ग.वि., म.)-"रचिता (घटिता) मनसा कृता नु” ( भो )-“विधिमा विहिता कचाकी" (न., न्या.)] | NOTES '1. न तावत् &c.-The idiom is peculiar. The prior act ४, is in the वर्तमानकाल while the subsequent act, बदन, is भूत । We wonld say न पश्यसि येन वदसि or न पदाचो: येन पवादीः ; or again पद्राची: न वदसि MLanguage has changed since the days of ।। पयोष who lived about a hundred or more years after पाखिदास (See Introduction) shows trace of this idiom. Thus he mysयदा गवति तदापमain"चदा बरिगतिपाधिधामासदाभवहारमपात सपम्"-Buddba charita. VIII-46.* Adopted by Prof. Gajendragadkar. ..

·पितीयो २३५ 5. तत सलु-The jeeter is now completely disarmed. The king's calm and straight-forward reply has non-plussed bim. He sees bis error in comparing Sakuntala to the tamarind which the king wants merely as a change, and admits her to be as lovely as, or lovelier than the beauties of the barem. Note the force of खलु and अपि । ग्मीय खलु, and not a mere change-रमणीयत्वादेव प्रार्थाने। Why say so without seeing her ? Because भवतोऽपि विस्यम-it has excited the wonder of even a connoisseur like thyself 3. (a) परिकल्पित &c,-मत्व 1s प्राण life. "मत्व गुगणे पिशाचादी- चित्त प्राणेषु" इति विशः । तमा or तेन योग: connection with life i.e. Infnsion of life परिकल्पित: मत्वयोग यसमा: unto whom the infusion of life has been achieved.* वह-। (b) रूपौनयेन उद+ चि+पच भाव उच्चय: culling, gleaning स ग्रहः । रूपोच्चय: मौन्दर्य सग्रहः, i.e. उषितानि रूपाणि । भावानयने द्रव्यानयनम् । (c) नु-Indicates विकल्प alternative. "नु पृच्छा विकल्प च" इति कोष. । Two alternatives are suggested-(1) She is a painting, done with super natural skill and then enlivened ; [u] She is a collection of all beautiful things in nature. Note the तौया in रूपौत्रयेन, मनसा विधिना। The first refers to the material for the work उपादान, the second to the implement ( करण)। These two have करणे वतीया। The third is the agent and has अनुत कर्तरि वतीया। (d) स्त्रौरवमष्टिः-स्त्रीला रब ऋष्ट स्त्रीरबम (See above). तसा सृष्टिः। [] पपरा-Another i. e. 8 second. The first म्बीरबसष्टि took place long ago; this is the second. For a similar 080 of 997 compare "पाविभुतमा मध्ये पारिजातमिवापरम्"-BaghuFKIlusion 13 to the creation of तिलोत्तमा । She too was made ith रूपोशय । The object was to make the brothers you and 89-two invincible demons-quarrel over ber. Compare-"निमम योषितं दिया चिन्तयित्वा पुन: पुन: । बिपु जोवे बाकिपिदभूतं स्वामखामम। समानदगीर्य तत्तदवस बिपित ।...प्रथम व ममता मिमिता विषयमा विए लोक माग पेषा- Adopted by Prot.Gajendragadkar.

·- २३४ पभिवानसकुन्तलम् प्रतिमाभवत् ।।...तिल तिम्न समानीय रखाना यहि निमिता । तिलोत्तमति तत्तमा नाम चक्र पितामहः ॥... गदा सुन्दोपसुन्दाभ्यामराम्या तिलोत्तम। प्रार्थना पेश कुरु E qalmaq 11--Mababharata ; such was her loveliness, that Siva put forth four heads and Indra a thousand eyes to have a good look at her. Compare-"द्रष्ट काममा चात्यर्थ गतया पार्श्व तम्तया । पन्यदचितपद्मा दक्षिण निसृतं मुखम् पृष्ठत: परिवत्तंन्तमा पथिम नि.मृत सुखम् ।। गतया चौतर पाव मुत्तर मुखम् ॥ महेन्द्रस्यापि नेवाण पृष्ठतः पाश्चं तोऽग्रतः ।। रक्तान्तानां विशालानां सहम' सर्वतोऽभवत् ।।-Mahabharata. Cp. Kalidasa's description of Urvasi's beauty-"अपा: मर्गविधी प्रजापतिरभूचन्द्रोनकान्तिप्रदः ङ्गारकरस: स्वयत मदनो मासोनु पुष्याकरः । वेदाभ्यास- नड़ः कथ नु विषयव्यावसकौतूहली निर्मात प्रभवेन्मनोहरमिद रूप पुराणो मुनिः" ।। 4. Reading-The sloka is knotty one; No two commentators agree in their explanation. Raghava's construction is-(शकुन्तला ) विधिना चिव निवेशा परिकल्पितसत्त्वयोगा नु । रुपाचन मनसा कृता नु। धातुविभुत्व तसा वपुश्व अनुचिन्ता सा स्वौरवमृष्टि: मे पपरा प्रतिभा स । अपरा जगतस्वीरवमृष्टिविलक्षण । Vidyasagara construes-(शकुन्तला ) विधिना चिव निवेशा परिकन्पितसत्वयोगा। नु रूपोचयेन मनसा कृता । धातुभुित्व सममा वपुश पनुचिन्ता मे सा अपरा स्त्रीरवष्टि: प्रतिभाति । अपरा-महिलसा । Our explanation (see Tika) give this sense-Thinking of her loveliness I cannot conceive bow it was possible for fara to create her. But when I remember that fara is omnipotent. I fancy that like celebrated ita, created for the destruction of सुन्द and उपमन्द, we have here another स्वौरवमृष्टि in Sakuntala, but this time, for greater perfection, if possible, it 18 वमन् him. self, and not his menial विशकमन् that did the work. Even he bad to draw a picture first and thon infase life into it; or perhaps, for such delicate work, he found his bands too coarse and did it all with his mind though the materials employed, were the same as previously used by विषयमन viz.the assemblage of all that beautiful in the adivorso. The rosalt has been a lovelier production then fach borself. Note the two Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·हितीयोडस . महत्तमिव ways how he explains the auditional loveliness. First-Implements are the same (hands), the mode of work is different (चिव निवेश्य &c) Second = Material the same (कपीच्चय). the Implemenets are different (mind aud hand). Of course there is this additional common difference that in one case that servant (विश्वकर्मन्) works, in the other the master (धार) bimself. Prof. Gajendragadkar while adopting my explanation, notes a defect viz. तिलोत्तमा was not the creation of विधि but of विश्वकर्मन् । This is iminaterial. Evon though shaped by fauniq she was none the less the creation of fafu whose agent farmiq was in the matter. Thus-"तत: पितामहः यत्वा मवेषां त इचम्तदा । सञ्चिन्ता.. विश्वकर्मा यामाह वयत ।... व्यादिदेश पितामहः । मज्यता प्रार्थनोटका प्रमदेति महातपाः। "-Mahabharata. 5. Reading-If my interpretation is accepted, the reason for adopting my readings are obvious, agafagal 13 the metre. विदूषकः- जइ एव पच्चादेमो दाणि रुववदोण [ यदि एवं प्रत्यादेश इदानी रूपवतीनाम् ] । VIDUSIAKA-If so, now comes a dethronement of all beauties. जा-इदच्च मे मनसि वर्तते । अनाघ्रातं पुष्प किसलयमल नंकररहेर अनावि रत्नं मधु नवमनास्वादितरमम् । अखण्ड पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥१०॥ KING-That is just what is in my mind. [Or - This too 18 itmy mind). Fler faultless beauty is a flowor not yet smelt. a tender leaf not yet plucked with the unils, a gem not yet bored, as if the very fruit of merits not got divided. I know ·२३८ अभिज्ञानशाकुन्तलम् not whom the Ordainer will approach as the enjoyer in the matter. विदूषक दति । 'यदि एवम्'ईशी एव शकुन्तला सहि दानों 'रूपवतीमा' लमोगोरोप्रभृतीमा 'प्रत्यादेशः' निराकरिता । सर्वा रूपवत्यः पनया मिराकताः । एका शकुन्तला एक रूपवती जगति, मान्या काचित् । गजेति । 'उद' एतत्त, 'मे मनसि वत्त' । रूपवत्यो मिराकता इत्य वाह' मन्ध । यहा-'इदच' एतदपि वक्षामा ग 'मे मनसि वसे। अस्मिन् पक्ष वामाणमोक स्य चरणवयम् एतहाक्यस्य विषयः । अयवा '२ च' ममापि इत्यादि । अनाघ्रातमिति। अन्वयः-अनघ तद्र पम अनाघ्रात पुष्पम, करहरन्नून किस- लयम्, अनाविद्ध रवम् अनास्वादितरमं नव मधु, अखण्ड पुणवाना फलमिव । विधि: १६ क भोकार सममस्थास्यति न जाने। व्याख्या-'अमघम्' पपापम् पदोषमित्यर्थ: ["पापव्यसनयोरघम्" इत्य ने कार्य कोष: ] 'तममा:' शकुन्तलाया: 'रूपम् अनानात' अकृतगन्धीपभोग 'पुष्प" कुसुमम् । कररु है.' नख : 'अल्मम्' अच्छिन्न, मण्डनत्वन अनुपभुक्त 'किमलर' नवपल्लवम् । 'अनाविडम्' अच्छिद्र भषणत्व म पनुमभुक्त र मणि: । अनास्वादित: अनुपभुक्त: 'रसो' माधयं यसा तत तादृशं 'नव' नतन 'मधु' । कि बहुना, 'अखगडु' भक्षणार्थ कत्तयां अविभक्त 'पुण्यामाख' मुकतराशौनामेव 'फलमिव' मन्य [रतातप्रक्षा। पूर्व व तु पुधादित्वं न रूपणात रूपकम् ]। विविः' विधाता 'ई' शकुन्तलारुपविषये 'क' जन 'भोगभाज' समुपस्थासाति' "एटिभी:, अव त्व' भोक्ता" इति कमा ममीपवर्ती भविष्यति [उपसगंवशात सकम कत्वम्। उपेन व्यवधानात "समवप्रविभ्य: स्थ:" इत्यात्मनेपदमव न ] 'म जाने' । रूपसा भोका-त्याकाहातिशयाबिकरणम् । NOTES 1. प्रति + पा+दिश + घ भाव = प्रत्यादेश: supplanting. Or प्रत्या- दिश्यते अन म इति प्रति + आ + दिश+घञ् करणे = प्रत्यादेश: that with which supplanted. He means to say-All well-known beauties are now put to sbade by शकुन्तला । 2. (a) चा+मा+त कमणि = पात्रातम् smelt, न पानातम not smelt. Flower is enjoyed by smelling, Her beauty is a flower धन्य: मयः प्रमा ·fattats: २३८ unenjoyed. (b) + 'fe-44 plucked. 7 any not plucked. Tender twigs are enjoyed by plucking and wearing in the ears. Her beauty is a tender twig unenjoyed. (c) ** रोहन्ति इति कर + कह+ क कत्तरि = करकहा: nails. पा+ व्यघ, + क्त कम पि: favA pierced. wairagH not pierced. Gems are bored and strung into necklaces &c. This is enjoying of gems. Her boauty is gcm udenjoyed (d) 41+ 27 + fæ4, + f a*fo—qiel. दित. tasted. ताहशो रसो यम: whose flavour Is tasted, न पाखादितरसम Honey 18 enjoyed by tasting. Her beauty is fresh boney unenjoyed. 2 (a) Qu is "part". "Qusa a' sa faa. i प्रकृतः खण्डः 01 TOBĄ undivided, uncat al 972 is enjoyed (eaten after cutting it op). Her beauty is as if the very fruit of merits but it is yet unenjoyed. Others explain yow as HAU complote. 7 Ex v@not part, 10. whole (b) पविद्यमानम् yaraq 1996 faultless, (c) 55-In this matter, i, o, in aze her beeuty. (d) -90+ "oggenia :' fa ma'fagia क्रियाफन्ने पात्मनेपदम् । Reading-Both fans and fameu are correct, but the foriner is Kalıdasa's favoura te. Comp. the gAID"fatet: ga. ifta arrofa:”— Raghu. There is a pup in the word 46 in the third line. 99 means 'consequence' and also 'fruit'. The seuse 16-qarala gay does not fall to the lot of one witboot luck. It is a greutat! ' gain करमरस्लम किसलयम् is another पुण्य- 97891 Soo too is warfaz Tax & third gemai Yet a fourth goo. फन्न 15 अनास्वादितरस मधु । By enjoying the beauty of Sakuntala this fourfold gu2476 is enjoyed. But this is not all Her beauty is as it were weg of all sorts of gene i Whatever is enjoyable in the universe, is enjoyed by enjoying her beauty. Lacky indee ) is the man whom fafu will incite to enjoy it.* 4. The metre is fuafumt (866 agiala &c. Act I). We Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·२४० মমিন্নানয়ন have रूपक in the first two lines (see वाले रिस &c. Act. I ) and उतचा in the third (see कृष्णसारे Aot I) ]. विदूषकः-तेन हि लहु परित्ताअटू ण भव । मा कम्सवि तवस्मिणो इजटोतेनचिक्कणसौसम स्स हत्थे पडिस मदि [ तेन हि लघु परित्रायतामेनां भवान् । मा कस्यापि तपस्विन: इजदी- तैलचिकणशोर्षस्य इस्ते पतिथति ] Imfull It VIDUSHA KA-Then you must rescue her quick. must not be that she falls into the bands of some ascetic, with his head shining with Ingndi-oil. राजा-परवतो खल, तत्रभवतो ! न च सविहितोऽत्र गुरुजनः। KING-But she has a master and her superior is not at hand here. विदूषक इति । तेन हि यो व तदा 'भवान् एमा' शकुन्तला 'लघु झटिति 'परिवायता' रक्षत। कुतोऽमा भयमित्याह-एन दौतरीन चिक्कण मसण 'शोध' मस्तक यमा तादृशमा, प्रत्यन्तत: शकुन्तलाया: प्रयोगासा इत्यर्थः, कममापि तपस्विनः 'हस्त' मा 'पतिष्यति' तेन ऊढा तदमोगरा भविष्यति [ "हस्त पतनम्" इति लीकि- कोक्ति: ] इति 'सा' मा भूत। [ "तेलचिकण" ( त, न्या., म- ) "तैलमिचिकर" (रा., वि.)] राजेति । 'तवभवती' कन्सला 'पर:' अन्य: पस्ति पसमा प्रभुत्व न पति पर वती' पराधीना 'खल'। 'गुरुजनः' येन सा परवती म: ‘च पव' पस्मिन तपोवन 'म सन्निहित:' न उपस्थितः । पता लष परिवाणन सम्भवति । NOTES 1. तन हि etc.-The last line of the king's speech rarses before the jester the picture of an ascetic marrying Sakuntala. He thinks that would be a calamity, and urges the king, to rescue her from such a fate.* In 'तममिचिकण" मिश्र is superfiuous. Adopted by Prof. Gajendragadkar. .

·हितीयोऽङ्कः २४१ ono 2. परवती &c,-The king points out that nothing can be done in a hurry. She is not her own master. Her father has to be approached but he is away. Who knows that by the time the sage comes back, some ascetic will not woo and win ber; or tbat some is not even now negotiating her marriage with the sage whore he is now. Indeed this is the problem in the sclution of which the king wants the help of the jester (विश्रान्त न भवता म हार्य न भवितव्यन्- Ante). विदूषकः- अथ भवन्तम् अन्तरेण कोदमो मे दिहिराओ [ अथ भवन्तम् अन्तरेण कादशः अस्या दृष्टिरागः ] ! VIDUSHA KA-Vell, what was the expression of her eyes towards your honour ? गजा-निसर्गादेव अप्रगल्भम्तपस्विकन्याजनः । तथापि तु- अभिमुख मयि संहृतमोक्षितं हमितमन्यनिमित्तकृतोदयम् । विनयवास्तिवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनी न च संवृतः ॥११॥ KING-A herinit's daughter is indeed naturally an obtrasse. Yet she gazel at me, but I facing her the glance was withurawn, who smiled but as if the smilo arose from some other cause. llence her love, with its coorso stopped by decorum, was neither revealed nor concealed. विदति । 'मय' पक्षान्तरे' गुरु जनम्य पम विधानपरी पृच्छामि 'भवन्तमन्तरेक' भवन्त प्रतिपन्तगतरे गायुक्त" इति हितीया ] पम्या शकुन्तलाया: 'दृष्टिराग:' मेवप्रीति: 'कोण.' "अथ" ( त-, न्या., म )-"व" ( रा. वि. ) । महोण" ( रा., वि., म. ) "तवोपरि" (त- न्या.)]॥ रामेति । 'सपति कन्यारूपी जन: निसर्गात' प्रकत्या [स्तो पक्षमी 'एव पप्रगल्भ:' पप्रौदग्दभाव: । 'तथापि 'पप्रगल्भत्व ऽपि । पभौति। पन्वय:-मयि पभिमुखं महतं तया ईक्षितम् । पन्यनिमित्त कृतोदयं तया सितम् । प्रतो मदनो विनयवारिताति: न विद्यत: न च संवतः । व्याखा-मथि . भवन्त- ·२४२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् अभिमुखे' तस्यां दत्तनेव सति महत' परावतितं यथा 'तथा 'तया' शकुन्तलया 'क्षित' दृष्टम् [ भावे क्त: ] । 'अन्यस्मात' मभिन्नात्' मिमित्तात कारणात 'उदय:' आविर्भावो यस्य हासस्य, तत् यथा तथा तया 'हसितं' हास: कृत: [ भावे क्त: ] । पत: मदनः कन्दप: 'विनयेन' सुशिक्षया 'वारिता' निरुडा 'त्ति:' प्रसरो यस्य तथाविध: सन् 'न बिखत' प्रकाशित: 'न च ' गोपिस: । 'मयि ईक्षित' मत्समक्ष इसिसच, तेन मना सा पनुरक्ता। किन्तु ईक्षण महत हा सश्च निमित्तान्तरात् इति तु उदासौमति प्रतीयते। एवं सति न जाने "कौदृशोऽमया दृष्टि रागः” इति भावः । ["इक्षितम्' (त-, वि., न्या, म.)-"ईक्षणाम" ( रा. )। "कतोदयम्"-(रा-, वि., म-( "कथोदयम्" ( त, न्य )] ॥ NOTES 1. प्रथ-An अव्यय । Suggests an alternative (विकानप)। पथाथो मंशये खातामधिकारच महाले । विकल्यामन्तरारम्भप्रत्रकामाममुन्नये ।।" इति मेदिनी। First, tell me if she likes you or not. If you are liked (विकल प ), a solution is possible, even though the father be absent. (b) अन्तरेण-Towards, with reference to. An अपाय । Compare = "देवौं वसुमतीमन्तरेण मादपालम्भन गतोऽस्मि"-Act. V (c) दृष्टिगगः-रज्यते अन न इति रन + घञ करणे = राग: colour, le expresssion, पश्यन्यनया इति दृश + तिन् करणे =ष्ट: । तस्या राग' the expression of her eyes. (d) With the reading पव for प्रथ, take पव as हितीयाथे वल । अवभवन्तम् towards your honour. 2. (a निसर्गात-नितरा मृज्यते इति नि + मृज +घञ कमणि - निसर्ग nature. सम्मान। (b) प्रगल भते इति प्र+गल भ + पच करि = प्रगल म: forward, outspoken. म प्रगल भः । 3. (a) अभिगत सुखमस्य अभिमुख:, वहु-तम्मिन् । मयि = भाषे ७मौ। b) अन्यत निमित्तम् some other cause. कर्मधा-- | लेन कृतः । ३तत् । वाहश उदयो यसा, सत यया तथा । (c) विनय......वि+नो +पच भावे = विनय: discipline. T+ णिच + क कमणि = बारिता checked. विनयेन वारिता checked by decorum. साहयो कत्तिस्य । (b) The Bense is-I may Bay she betrayed love, because she glanced at me But then sbe withdrew the glance wben I faced bor ·हितीयोऽः २४३ which is not encouraging. Again her smile may raise hopes, but fortunately it did not refe. to anything of mine. So I can say neither that she loves me, not that she does not. The metre is द्रुतविलम्वित । विदूषकः-ण क्खु दिट्टमेत्तम तुह अङ्घ आरोहदि [ न खल दृष्टमात्रस्य तव अहम् अारोहति ] । VIDUSHAKA-Indeed she cannot sit on your lap, just as you are seen. [Or-She does not sit on your lap just as you are seen ? ] राजा-मिथः प्रस्थान पुन: शालीनतयावि कामम् आवि- ष्क,तो भावस्तत्तभवत्या। तथाहि- दर्भाक,रेण चरण: क्षत इत्यकाण्ड तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा । प्रासौहिवृत्तवदना च विमोचयन्तो शाखासु वल्कमसत्तामपि द्रमाणाम् ॥१२॥ KING-- But wben parting from each other, emotion was clearly betrayed by her ladyship even through bashfulness. Thus having gone only a few steps the slim one stopped without occasion saying her foot was pricked by a Kusa shoot and stood with her face, turned back releasing her bark garment though not caught in the branches of troos. विदूषति । प्रथमदमने एतदेव पर्याप्तम् । दर: एव हष्टमावम्' [नित्य- समामा-मारव्य'सकादि: ] तख दृष्टसाव 'तव' न तु सम्यक सम्भाषितस्य न खलु परमारोहति । यहा-परिहासोतमेतत् । दृष्टमावमस्य तव पर' न खलु 'पारो. हति'? अति काकु: । दर्शनमावमेव परमागेहतु तौयतभिलाषः प्रतिभाति । राजेति। 'मिथः' पन्योन्य 'प्रस्थाने पुन: गमनकाम्नेतु [ पुनर पति भेद ] 'सबभवत्या' शकुन्तलया' 'शालीनतयापि' लज्जया पपि लज्जा सया बन कृतं तेनापि तुमा 'कामम्' प्रत्यर्थ भावः' पनुरागः पाविष्क तः' स्फठी कृतः । 'तधाषि'- ·२४४ अभिज्ञानशकुन्तलम् दति। पन्वयः-तन्वी कातिषिदेव पदानि गत्वा प्रकाण्डे दर्भाडरे चरण: चत: इति स्थिता, द्रुमागशिखासु प्रसक्तमपि वल्कल विमोचयम्सी वित्तवदना च प्रामौत् । व्याखाा - 'तन्वो' कृशानी शकुन्सला 'कतिचिदेव' म तु वहनि 'पदानि गत्वा काम पनवसरे ["कास्थावम वायो" इति धरणिः ] मिथ्य व इत्यर्थ: 'दमस्य' कैशम्य 'घडरेण' मूच्या 'चरण: क्षतः' पादो विद्धः 'इति' एवमुक्का 'स्थिता' निशला पामीन । 'दुमाणा' लक्षायां 'शाखास असक्तमपि' परिलमपि 'बल्कल' लग्नमिव विमोच यन्ती' शाखामुक्त कुर्व तौ सती विकृतं' पराड मुख मदभिमुखमिति यावत वदन' मुख यस्या तथाविधा च पासोन' जाता॥ भूयोऽपि मा ट्रष्ट मिनी लजया सम्वीभ्या खच्छामनावेद्य यत ब्याजमाचरितवती तेनापि च भाव भाविकत इति भाव: ॥ NOTES . 1. (a) दृष्टमावस्य-"माव का प्रावधारणे" इत्यमरः । Hence पव- धारणे। दृष्ट मावम् is then neuter by the rulo "परवनि इन्दतात. पुरुषयो:"। But कालिदास has elsewhere बिङमाव in the sen89 विह एव in the masculine. We avoid मावच म्वार्थ becanse वत्वन्तान स्वार्थ-'' restricts it to words ending in वत only, such as या वन. तावत् &c. (b) खल-Implies अवधारण or प्रथ। If अवधारणा, explain- No woman sits on the lap of one who is but seen only once. If 927 then the remark is sarcastic-Oh! She does not sit on your lap as soon as your are seen! Is that makes you doubt her love ? 2. मिथ: &c.-(a) Here the king refers to more Positive indications of love. (b) पुन:-Shows the difference ( भेद)। The previous indications were vague, but ( पुनर ) theso are more decisire. (c) शाम्नीनतमा-शालाप्रवेशनम प्रति प्रति शालाप्रवेशम+ खन = शाम्ना + खञ = शालीनम् in the neuter. The उत्तरपद ( प्रवेशम) disappears by निपातन in tbe rule "शालोनकोपीने पष्ठाकागयो:" aeta and ilqa are irregularly obtained in the sense qys and पकाय rospectively. "पट: चगनमः (shy)...खन प्रत्यय उत्तरपदलीपय- निपातने"-vrittikara. Hence literally. शालीन means one who deserves to keep inside b18 room, i.o. one who does not know ·हितोयो २४५ किर्द तुए the ways of the world-Bashfal. तस्यमाव: मालीनता । We tako it in the neuter, because if we derive first prestat in the fominine we shall not have पु वदभाव with तन्नप्रत्यय । (d) अपि-गहायाम् । The force 18-Through hasbfolness she could not disclose her 'wish to her friends. The ruse sbe adopted was through bash. fulness. Even thus she betrayed herself. 3. (a) अकागड़े - न काण्ड: प्रकाण्ड: no occasion. तम्मिन् । (b) स्थिता-स्था + त कत्तरि stopped. (c) कस-किम् + डति । चित 18 an पव्यय having here the sense cf अपि । कतिचित = कति अपि, 1.0. an indeante few (d) The metre is वमन्ततिलका । विदृषक:- तेन हि गहोदपाहो होहि। किद उववणं तवोवत्ति पक्खामि [ तेन ग्रहोपर्थियो भव । सतं त्वया उपवनं तपोवनमिति प्र] । VIDUSIAKA-Well then be provided with provender. I see then the penanco-grove has been turned by you into a pleasure grore. राजा-सख, तपस्विभिः कैश्चित परिजातोऽस्मि । चिन्तय तावत् केनापदेशेन पुनराश्रमपद' गच्छामः । KING-Friend I have been recognised by some of the ascotics , think thon with what pretest I may again visit the hermitage. विदूषकः-को अवरो भवदेसो तुम्हाण रापाण' [ कः प्रपरः पपदेशो युभाकं राजाम 1। नोवार भा अम्हाणं उपहरन्तु ति [ नोवारषष्टभागम् अस्माकम् उपहरन्तु इति ] | VIDUSHAKA-Wbat other pretext for you, kings? Be ît this 'Let the anoboritos bring our sixth part of the wild grains." पदवि। हम हि' पये an' पहात' सचित परिव मन्तुः पचि साधु बता म तारबो भव'। बनवारपात सचान सबा न नियनितम्ब विन्तु वनवि- ·अभिज्ञानशकुन्तलम् गन्तव्यभव। सत् पथि वक्त नयोगा पाथेय ग्रहाण । पाश्रम याहि इत्यर्थः । त्वया तपोवनम् उपवन प्रमोद वन कृतम् इति यह प्रक्षे । यवान्य स्तपश्चीयते त्वया नु तव चित प्रम अहौ निपुणता ते इत्यभिप्रायः । राजेति। परिजातो' राजाहमिति विदितः । 'चिन्तय तावत्' विचिन्ता वृद्धि केन अपदेशेन व्याजेन पुन: भूयोऽपि पाश्रमपद गच्छामः' । पूर्व बखानसेन निमन्वितोऽहं गतः अधुना पुन: केन यामि इति प्रणः । ["पुनराश्रमपद' गच्छामः" (स., न्या- म- ) "सकदपि पाश्रमे वसामः" ( रा., वि. )] || विदूषति । राज्ञा युग्माकम् चपर:' पन्य: 'क: अपदेशः' व्यानः । 'अस्माक" राज्ञां प्रापा निवारसय षष्ठभागम् उपहरन्तु' मतसकाशमानयन्तु तापस इति कृत्वा विशतु भवान् । NOTES 1. (a) गृहीसपाथेय:-पथि साध इति पथिन् + उ = पथैयम् provender, stores for the journey. Collect stores for the journey. This is the solution of the king's problem 'The sage is away. That does not matter. She loves you. Go then to the hermitage, stay there for sometime [ग्रहीतपाथ यो भव ] until she beeomes yours by the w' form of marriage wbich does not require consent of the parents." 2. (a) The king likes the idea. The difficulty is to find some pretext to go there a second time. (b) तावत-अवधारो। Emphasises चिन्तय। (०) पपदिखते बचाते पनन पति अप + दिश+घञ करणे - अपदश: a pretext. सेन। तौया करणे । (d) पायमपदम्- पाश्राम्यति अस्मिन् इति पा+म+घ अधिकरण पाश्रम: bermitage, तस्य पदम् the site of the hermitage. (e) This is the difficulty. An ardinary individual way come and go out unnoticed. The Case of kings is different. They know me here. If I go I must have some excuse to explain my visit. 8. (e) नावार etc.-नितरा नियन ति लि+ + धन कमणि-मोगरा: wild grains, fix is lengthened by the rolor"89gta fe TyÉT ·हितोयोला २४७ this वहलम-The final of an उपसर्ग is irregularity lengthened when 557 follows and the compound does not refer to a human being राजा-मुर्ख, अन्यमेव भागधेयमते तपस्विनो निर्व पन्ति यो रत्नराशीनपि विहाय अभिनन्दयते । पशा-- (यदुत्तिष्टति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तहनम् । तपःषङ भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः ॥१३॥ KING-Fool, quite a different kind of rent these ascetics pay wbicb is prized foregoing even beaps of jewels. Bebold- Of kings the wealth which arises from the castes is perishable. The foresters give us the sixth part of their pedance wbich is indeed imperishable. नेपथ्य - हन्त सिद्धायौं स्वः । ( In the Tiring room )-Ha! We have gained our object. राजेति। भाग एव इति 'भागधेयः' [ स्वार्थ ध्यप्रत्ययः । एते तपखिनः पन्यमेव' प्राकृतदें यात भिन्नमेव भागधेय" करम् । ‘भागध्य: करो वलिः" इत्यमरः] निवि पन्ति' ददाति यो' भागध यः ( उत्तरवाक्य स्थितत्वादव यशव्दस्तच्छब्दोपादान मापेक्षते ) रवानां' मीना राशीन् अपि' समूहान् पपि विहाय' परित्यज्य पभि- नन्दाने बहुमन्यते । कुतोऽयमुनक इति चेन 'पख'- यदिति। पन्वय:-नृपाण वाभ्यो यत धनम् उत्तिष्ठति तत चयि । न: पचय हि तपःषहभाग' ददति। व्याखया-नृपा' राज परोभ्यो' बायपादिभ्यः यत् धन' कररूप वित्तम् उत्तिष्ठति' पादीयते ( उदोऽनुकमचि" इत्यवा- याणात पय च ईहाया पभावात् मात्मनेपदम् ) त यि' विनाशि। पारधका:' तपखिमः नः' अस्मभ्यम् पचय हिमशक्यमेव ["अय्यनय्यो शक्या मिपाम्यते ] तपसः षट्' षष्ठो भाग: तपाषामागः' [ प षटमदस षष्ठावात म संसात्वम, "त्तिविषये समाशब्दसाचित पुरणार्थसमिधः" इति नियमाव । तेन "दिवसको संभायाम" रति नियमी न प्रपत। ततः समासः] ददति' [ ददाते: बटः पन्ति । [तरनम्" (कथा)-सत पखम्" (रा-वि, म)। भारण्यका ·२४८ अभिज्ञानशकुन्तलम् * मेपो रति-'इन्त' । सिद्धः' सम्पन्नः पर्यः' प्रयोजन ययोः तथाविधी खः भवामः। रामदर्शमार्थ चलितो मृगयो गती न वा अति सम्दिानी म यातः इति मुत्वा इष्टो सापसी एवम् अचातुः । NOTES 1. निपन्ति - निर + वप + लट् अन्ति give [ वपति-ते, उबाप-जपे पसासि-ते, बामौत ] । 2. (a) उत्तिष्ठति-Accrues उतपद्यते । उद+स्था takes पात्मनेपद when it does not mean to get up', the rule being-उदोनाक- मणि। Here 'to get up' is not tbe meaning yet we do not get पात्मनेपद; because, for the पात्मनेपद, the Varttika "ईहायामिति वक्तव्यम्" requires the meaning to be to make an effort.'(b) वाभ्य: - From the four sa class as distinguisbed from the forester (भारण्यक )। अपदाने पक्षमी। (०) क्षय-क्षीयते इति क्षि इनि ताछोल्य कतरि। (d) तपापड &c.-घट here means ve, the sixth by the maxim 'मखाशब्दम्य etc. see Tika. Henco it is not a मखा and the rule "दिकमा मज्ञायाम् does not apply. Thus षट् भाग: षड़ भाग: कर्मधा। षड भाग: । तम् । (e) पसयाम सेन शकाम इति चि+यत कर्मणि चयाम by निपातन in the rule "चयाजयी शक्या"| The usual form is क्षयम् in the sense च तमह म । [fभारण्यका:-परा भवा पति परण्य + बुष by the rule "परण्यान्मनुष्य"। Norn to ददति। 3. Remark-उत्तिष्ठति is usually used with reference to income as in यामातशतमुत्तिष्ठति | It is customary to speak of income 88 धन notes फल । Hence, prefer the reading धनम् to फलम् । राजा ( कणं दत्वा )-प्रये धोरप्रशान्तखरैस्तपखिभिमंवि- तव्यम् । KING-Ha! By their deep and calm voice they are bound to be ascetics. .(प्रबिधा) दौवारिक -जेदु जेदु मध। एदे दुरसि Adopted by Prof. Gajendragadkar तपसः ·वितीयो २४८ कुमारपी पड़िहारभूमि उवष्टिदा [जयतु जयतु भर्ता। एतौ हो ऋषिकुमारको प्रतिहारभूमिम् उपखितौ] (Entering) WARDER-Be viotorious, Sire, be victorious. (Or-Prosper, let Bire prosper). Here, two hermit youths bave approached the ground at the door. राजा-तेत हि अविलम्वितं प्रवेशय तौ। KING-Then let them enter without delay. दौवारिक:-एसो पवेसेमि [ एष प्रबेशयामि ] ( निष्क्रम्य ऋषिकुमारकाभ्यां सह प्रविश्य ) उदो उदो भप्रन्तो [इत इतो भवन्तौ]। WARDER-Here, I am letting them in. (Going out and reentering with the hermit youths) This way, Sirs, this way. राजेति। ('कणं दत्त्वा' श्रुत्वा, पाह) 'धौरा' गम्भौग: 'प्रशान्ताः' स्थिराश ये स्वराः क गठवनय. ते' उपलचित: [ "इत्यन्म तलक्षणे" इति तौया ] तपखिमिर्भवित. न्यम् । यथा धागा प्रशान्ताच कण्ठस्वराः श्रूयन्त तथा मन्य तापसा पागता इति भावः । जयत्व त । ऋष घामू कुमारको चेति ऋषिकुमारको तापसयुवानी 'प्रतिहारस' हारम्य मन' दंशम् उपस्थिती' प्रापती पागती इत्यर्थः । ननि। 'तन हि' तत: 'तो' 'पविलम्बित' झटिति यथा तथा 'प्रवेशय'। हे भवन्ती त इत:' पस्यो दिशि उपसर्पतम् पव राजा पास । इतात। NOTES 1. धीर &c.-धौर is deep. Compare 'प्रमष्यमानावधीग्नादिनीम"। धीरप्रशान्तस्वर स्तपस्वी is like नटाभिसापसः । Sach voice, like watted locks indicates सपखो। Hence रत्वम्भ तसच बतौया । •2. प्रासार &c.-प्रतिक्रियन्त रानसका नीयन बना पभात नि प्रति+ +घष पपादान - प्रतिहार: the gate नम भूमिः । 3. पविलम्बसम-विवम्बित विलम्पः। भाषतः। पविद्यमान विधि यस्मिन कमाण तत यथा तथा । 4. एषः-Implies instant execution. 17 ·- ६५० অমিত্মানমন্ধন (उभी राजानं विलोकयतः)। प्रथमः-पहो दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य वपुषः । अथवा उपपत्रमेतदस्मिन् ऋषिभ्यो नातिभिन्न राजनि। कुतः- अध्याकान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्व भोग्य रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं सचिनोति । अस्यापि द्यां स्मृति वशिनचारणहन्दगोतः पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहः केवल राजपूर्व: ॥१४॥ (The two look at the king) FIRST HERMIT-Oh! The attractiveness of his person though resplendent! Or, this is befitting in this one that does not differ much from the sages. (Do yon ask) how ? By him too residence is taken up in an Asrama which is open to all for enjoyment. He too gleans penance every day through bis engagement in protection. Perfect control of self and sorroundings as he has, his too the holy appellation Muni-oply preceded by the word Rajansong by a couple of bards, constantly reaches the heaven. पहो इति । 'अहो' प्राशय अव्ययम् । 'दीप्तिमतोऽपि' तेजमा भासुरस्यापि पस्य 'ayष:' 'विश्वसनीयता' विश्वासयोग्यता । भस्य भासुरमपि वपुः विश्वासमुनपादयति मानव जनयति इत्यर्थः । 'अथवा' न तदाययं म । 'उपपन्न युक्तमेव 'एतदभिन् कृषिभाः' कवादिभा: [अन्यार्थभित्रशब्दयोगात पचमौ] 'नातिभिने पनतिभिन्न कृषि- कल्प [नबर्थन नशब्द "सुपसपा" वि समास:] 'गमि' दुष्यन्त । ["एतदस्मिन्" (स., न्याः, म.)-"एतन" (रा., वि.) "षिभयो नातिमिने" (रा., वि.)- 'अषिकल्पे" (न, न्य-, म. )] धोति। पम्बय: - मुनापि सर्व मोगा पाश्रमे बसति: पध्याकाना। तमान पयमपि प्रत्या तप: सचिमोति । मिना स्यापि केवल रामपूर्व: पुणः हनि. तिब्द: पारवहनमीत: सा: यो बामति । माया-'पमुना' राजा'पपिपषिण P:मोग्य' याच 'पाश्रम' यासाश्रम, परिपचे वपोषने, 'पतिः' या - ·हितीयोऽह: २५१ । रहम [ "वसती राविवेश्मनो:" प्रत्यमरः ] 'अध्याकाम्सा' अधिकता। 'रक्षायां' प्रजा- पालने 'योगान' व्यापारात 'अयमपि ऋपि र व 'प्रत्यहं तपः' मुक्तं सचिनोति' प्रजयति 'शिन:' लोकेशस्य पात्म शम्य च 'पस्यापि' ऋषि रव 'के वन्नं गजन्' इति शब्द: 'पूर्वी' यम्मात् तादृशः 'पुण्यः' पविय: 'मुनिरिति शब्दः' पाखया 'चारणयोः' वैतालिकयोः,देव- गायनयोर्वा 'इन्दन' युम्मन ‘गात:' मन् 'महः' वार' वार' 'द्या' स्वगं स्पृशति' अधि- रोहति । ऋषिरिवायमा यमवासी तपशरण गोल. भेदम्त अयं राजपूर्व को ऋषि: राजषि इत्य तावदेव। प्रतीह ब्रवीमि 'ऋषिभनी नातिभिन्न राजनि' इति । NOTES 1. (३) उपपत्रम् &c -Sages are of august appearance, yet they can be approached with confidence. The king does not differ much from a sage Hence like that of sage: bis appearance too is confidence.creating though august. The next sloka explains how he does not differ much from a ऋषि * 2. (a) अध्याक्रान्ता &c. -This is the first point of resemblance with a sage. v]Z. the king has an अाश्रम which is the resort of all. (b) रक्षायोगात &c.-Sages practice तपम् । So does tbis king by his self sacrifice in offering protection to his subject. (c) He too 18 वशिन् like a sage. The sage is aſua because he is falzii This king is doubly afna because he is fari and also holds kingdoms ander subjugation. "वश: परवशे विषु" रति कोषः । He 18 therefore entitled to be called a मुनि like the sages for,“दख ष्वनुहि अमना: सुखेषु विगतम् पृथः। वीतरागभयकोध: स्थितधौमनिरुचते"। (d) Witb these three points of agreement and only one difference ( के वस्त्रं राजपूर्व : ) he is truly ऋषिभो मातिभिन्नः। (e) हर-1s duplicated and by निपातन becomes हन्द। 'पूर्व पदस्थ च पम्भावो निपा- त्यने । उत्तरपदस्य च पत्वम् --Bhashya. Neuter by usage ; कौवत्व लोकात "चत्य तसाचरिते लोकविजात मितापखाानम्"। Bards always (पत्यस) appear two togetber og fra before kings. Hence they are पन्यासारित। Also they are लोकपिधात । Adopted by Prot.Gajendragadkar.

·২২ पभिज्ञानशाकुन्तलम् हितीयः-गौतम, अयं स वलभित्सखो दुचन्तः ! SECOND H-Gautama, is this Dushyanta, the friend of Balabbit Indra? प्रथमः- अथ किम् ? FIRST H-Who else (Yes). हितीयः-तेन हि, नैतचित्र यदयमुदधिशामसोमां धरित्तोम त: कत्नां नगरपरिघप्रांशुवाहु नक्ति । प्राशंसन्ते समितिष सुरा वहवरा हि दैत्य र- अस्याधिजा धनुषि विजयं पौरुइते च वच्च ॥१२॥ SECOND H-Well, then it is no wonder that this person with arms long like the bar of the city.gate, alone Guards the entire earth that has the ocean for its blue boundary, and that the gods, having rooted enmity with tbe demous expect victory in battles from his strung-bow as DOUCO as from the thunder-bolt of puruhata Indra. (Or-from his trung bow notwithstanding that there is the thunder-bolt of Puruhuta). गौतमति । 'गोतम' किम् परं स: प्रसिद्धः 'बलभिद.'न्द्रस्य 'सम्वा ["राजार:- सखिभाटच" इति टच ] दयन्त: पति काकुः । पति। पथ किम इति खोकारोक्तिः । स एव रत्यर्थः। तेन ति। अन्य:-तेन हि नगरपरिषप्राशवाह: अयमेक: सदधिश्यामसोमा हाता परिवों मुमनि, देश: बारा: हि मुरा: समितिषु पस्य पधिन धनुष पौकरते बचे विजयमाशंसन्त, [ति ] यत् एतत न चिवम् । यहा--मुरा समिति पीपत व [ सति ] पख अधिन्ये धनुषि विजयमा मन्ते च [प्रति ] यत एतत्न चिवम्। म्याख्या-'तम हि' यदि साचादिय पिनाको अयमेव दुष्यन्तः तदा 'नगर- परिषः' पुरावा व पारददोषों बाद सनो यस्य सः [पष विषपारिक तू. पचारः] 'पवम् एकः एकः 'उदधिः' सागर एसयामा नीला 'सीमा' यस नाम ·हितीयो २५२ . ["डावभाभ्यामन्चतरसाम" इति डाप । उपसमासः ताप ] 'कता समया 'परिवी' सबभुनक्ति' पालयति, 'देवपमसह 'बई'द बर" विरोध: येषां तथाविधा हि सुगः' देवाः। यती वरवरासत इत्यर्थ: [हितीच'समि. तिषु' युकेषु दानवयु 'पस्य' दुष्यन्तस्य 'पधिना' दत्तगुले 'धनुषि' पुराहत इन्द्रय पद 'पौरुइतम्' ऐन्द्रम्। तस्मिन् 'वच च विनयम' परिपराभवम् 'पाय सन्त' सम्भावयन्ति विजयामा स्थापयन्ति रत्यर्थः पति “यत एतत म चिर्व' न पायं म्। यहा-'सुरा: समिति पोरइसे बच सति बज्रममाहत्य [“षष्ठो चानादी" इति पना- दो भावभक्षणे सपतमौ] 'घस्य पधिजा धनुषि विनयमाश मन्तच' [चयं भुनकि मुग पाशसम्म च इति समुचये चकार: ] इत्यादि प्राग्वत । सति एवं विधे देहोतको सवमेतत सम्भवति इति भावः । ["समितिषु सरा:" [ त, त्या-, वि.' म.]-"मुर- यवतयः" [ रा ] ॥ 'वरबरा" [रा, वि.] "सकारा: (ता, न्या, म.)] ॥ NOTES I. बलभिन &e.-वल तदाखामसूर भिनत्ति दारयति बज्रर तं निहन्ति इति वल + भिद + क्लिप - वलमित ; the slayer of demon वल । A proper name of Indra. 2. अथ किम्-This is a compound पव्यय indicating assent पभापगम् । 3. (a) उदधि &c-By the rule "उदकस्मीदः सजायाम," उदक becomes उद when leading in a compound which is a सजा। Hence उदकानि धोयन्त पस्मिन् इति हदक+धा+कि पधिकरण सशायाम् = उदधि: the sea. सोमन् + डाप स्त्रियाम् = सौमा boundary. खामा सौमा श्यामसौमा blue boundary. कर्मधा --। उदधि: शामसीमा यस्या ताम्। (b) धरितोम-धरति रति +ra कत्तरि+डोष स्त्रियाम ( गौरादि ) the earth (c) नगर &e.-परिहन्यते पन म पति परि+म+प कर = परिधः the bar of city gates. "परिघोऽस्त्री योगमेद परिघातर्गलेऽपि च तिरेम:। हम becomes घ by the rule "परी घः" । नगरख परिषः। स व प्रांश् long and stout like the bar of the city-gate उपमामकर्मधा। साहो बार This gives the reason why it is not strange that tbis person lords it over the whole earth and is invited to succour the gods. With such powerful arms all this is expected of : यस्य ।

·२५४ अभिज्ञानशकुन्तलम् It 18 no him. (d) yafa-guards. "Hisaaa"- will bave s9 except when meaning to guard''to protect' (wa). Here the meaning is 'to guard' bence yafan not 65T Compare " greatqia: grgalaa aal" in the sense 'to enjoy'. (e) qua' - They expect. In this sense n H is always preceded by ai and is पात्मनेपदी। "919 par armafa 0915 5" bas da with a different root पा+शस, which means to tell' and 1s परस्म पदी । (6) ममितिष- सम्भय यन्ति पाम् इति मम् + इ + तिन् पधिकरयो = समितय: battles. 4. Reading--I have constructed the sloka differently from the commentators. According to the usual construction the second half gives the reason for the first half wonder that his person &c. because the gods expect &c. But then what purpose is to be served by ra ? In that ħafy makes what has gone before the reason for what follows. Thus if this (994) be the man, then indeed ( fe ) it 14 no wonder &c. Evidently the super-human physical development of the king has deeply impressed the speaker, and in wonder, he exclaims-01 What arms! Everything is possible in the happy possessor of these I have offered two constructions in place of the usual one-See Tika. The second seems better. It makes the king's bow superior to even Indra's thunderbolt. With धनुषि विजयमाश सन्त', compare 'निदधे विजयाशसां चापे सौताघ quo'-Raghu. 5. Reading. (a) afafaq ott: seems better than goga10: because it is more natural to speak of the males of one coon. try gt: as in enmity with the males ar: of another country-: aiayu: is perfectly natural. organut agama'yo ått: may be tolerated some how, but atyaasta va'za't: 18 as absured as gue malfalra 11 svare is not a feminine characteristic at all.* (b) omát: gives the same meaning, but seems to sin against 1 Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·हितीयोऽ २५५ the style. पाश सन्त समितिषु मुरा: सवरा makes the alliteration with the sibilants a little overdone, and spoils the acutilfa which prevails in the sloka. उभी (उपगमा)-विजयस्व राजा । BOTH H. (Having approached)-Be though victorious. Oking. राजा ( आसनात् उत्थाय )-अभिवादये भवन्तौ । KING (Rising from his seat)--I salute both of you. उभी-स्वस्ति भवत । ( फलानि उपहरतः)। BOTII II. - Blessing to thee (They offer fruits). राजा-( मप्रणाम परिग्टह्य )-आज्ञामिच्छामि | KING (Receiving with a bow)-I solicit commands. उभाविति । 'उप' ममोपगत्वा उपगम्य' । विजयख ति |"विपराभा जे:" त्यात्मनेपदम । अभोति । 'भवन्तो अभिवादय' नमामि । स्वम्तीति । भवते स्वस्ति महान भवन { "नमः म्वस्ति-" इति चतुर्थों ) । फलति । रिक्त हम्त म गजदर्शन निषिद्धम प्रति फलानि गृहीत्वा पागतो तानि रा 'उपहरत' प्रयत:। रानेति। [ 'प्रणामेन' प्रणान्या मह 'परिरह्य' फनानि स्वीकृत्य पाह ] . 'भाज्ञा' 'नदेश' श्रोतम 'पछामि' इति तत्वा भवन्तौ तोषयामि बृतम् [ "पाज्ञामिछामि" ( वि., म.)-'पाजापयितुमिच्छामि" (रा.)]. NOTES 1. विजयख-No enemy is referred to. It is better taken 88 भकर्मक in the sense- Do you prosper'. 2. पभिवादये-The merit accuring from salutation goes to the agent. Hence "पिच' इति कतभिप्राये क्रियाफले पात्मनेपदम् । 3. फलानि उपरत:-Kings have to be approached with some sort of present. "रितास्तन मोपेयाद्राजान देवता गुरुम" | Compare- Adopted by Prof. Gajendragadkar. त ·- पभिन्नानमन्तकम वापीनभादाय पोषाहानुपस्थितान्"-Raghu. "सोपावनीपस्थितलोकपालम्" -Bhatti.ko. 4. चाचापयितुमिच्छामि for पाचामिछामि is unnecessarily roundabout, the king is impatient to serve. This is natural with him and has nothing to do with his love affair. उभौ-विदितो भवान् आश्रमसटामिहसः, तेन भवन्त प्रार्थयन्त- BOTH-You are known to the dwellers of the hermitage as being here, so they request you- राजा-क्रियान्नापयन्ति ? KING-What do they command ? उमो-तत्रभवतः कण्वस्थ महरसाबिधधात् रक्षांसि न दृष्टिविनमुत्पादयन्ति । तत् कतिपयरात्रं सारथिहितीयेन भवता सनाथीक्रियतामात्रम इति । BOTH-That owing to the absence of his boliness the sage Kanva. Rakshasas are causing obstruction to our sacrifices. So for a few nights, lot tbe hermitage be graced by you. accompanied by your charioteer. राजा-पनुग्रहोतोऽस्मि । KING-I am favoured. विदूषकः (अपवार्य)-एसा दाणि अाजला देव भत्थणा [ एषा इटनीमनुकूला ते अभ्यर्थना ] । VIDUSHAKA-(Aside)--Now the request is favourable 10 you. विदित इति । स तिष्ठतौति रहस्य:' अव स्थित: 'भवान' पाश्रमे सौदन्ति प्रति पायमसदः' वपोवनवासिन: ( "सनसहिषः इति किप ) तेषां 'विदितः जातः बरीमाने : " सावन माने', पति पमुक्त करि षष्ठी]। भवान पड़ स्वतः ति मुनयो बामन्दिन रेसमा 'भवन्त प्रायन'- " - ·हितोयोग २५७ . सब ति। 'तबमवतो' मान्यख 'मायः बलख सविधिर सानिध्य 'समीपस्थिति:। 'प्रसानिधान' दूरास्थामात (तो पञ्चमी ) सि नः पर: वानस विधम् उतपाद- यन्ति' जनयति। 'तत तस्मात 'कतिपया:' का अपि अनिहिंसा: (कतिपयशष्टः पनिहि संसााथै अात्पन्न प्रातिपदिकम) 'रावी:' (पच्समासान्तः । अत्यन्तमयोगे हितोया) 'सारथिरितीयेन' सारथिसहायन 'भवता पाश्रम:' कमस्य अनुपस्थिती पधुमा 'पसनाथः' अमायक. भवदुपस्थित्या 'समाथः क्रियताम् इति प्रार्थयन्त । विष ति। 'पपवाया' चन्य : पश्रुतम उच्चाया पार । एषति । 'एषा अभ्यर्थमा' तपोवनवासिनां प्रार्थना 'इदानीम' पसिन भवसरे ते 'पनुकूला' सपक्षा, पाश्रमप्रवेशदायिनो ["uषा इदानों ने अनुकूला अभ्यर्थ ना" (रा.. वि-, मा. )-"एष इदानों भवतोऽनुकूलो गलहत:" ( त-, न्य- )] । - . NOTES one कम 1. प्रायन्ते-The nominative is पायमसद: which is got from पायमसदाम by विकिबिपरिणाम । It 18 याश्चार्थ hence हिकमक , being 74777 and the other sfa further down. This «fa refers to the whole of सवभवतः क्रियतामायमः । 2 किमाज्ञापयन्ति-This is an interruption. The word प्रार्थ यन्त (they solicit) the king considers too high to come to him from the Munis, and he hastily puts in wbat be considers, the correct word पाज्ञापयन्ति (they command). 3. (a) अमानिध्यात-सम् + नि +धा + कि भावे = सनिधिः ; presence. सनिधिरेव इति सनिधि + यन्त्र स्थायें = साबिधाम । न सानिधान । मम तत् । तखात् । (b) रसि-Rakshasas. This also takes a खार्थिकप्रत्यय, Viz. पण giving राषसू. in the masculine. सानिधा and राक्षस are instances of 8 स्वाधिक प्रत्यय changing the gender of the stem-in the first from masculine ( समिधि: ) to neuter, and in the second from neuter ( रसि) to masculine. कचितखाधिका: प्रकृतितो लिवचनान्यति- बन्ने (c) यज+किन कर भावे वारEि: sacrifice. विन्यसे बनेन इति वि +इन+क करके धमर्थ - विन: obstruction (d) कति &c -The वाचस्पत्य derives कतिपय from कति with क्यच and the augment पुल । But the rule "प्रथमचरमतयाख्या कतिपयन माम" seems to be against this.

·२५८ अभिज्ञानशकुन्तलम् So तय There तय stands for प्रयच i. e. प्रयच प्रत्ययान्त words. includes कतिपय if कतिपय is अयच प्रत्ययान्त, and then कतिपय needs no separate mention in the sutra. The separate mention of कतिपय shows therefore that कतिपय 1s not अयच, प्रत्ययान्त at all. Besides, there is no rule to attach अघच to कति or to have पुक either. The word is better taken as a primitive (अव्य सपम्न प्राति- पदिक )। Again, from the presence of a 5 and ou in the role "बहुगण वतुडति मंखा" commentators argue that other words that remotely refer to मंखया such as भूरि, कतिपय. &c. are not to be taken as मंखा। "अनियतमखावा चना चेत खाकार्य स्यात तहि वहु- गण्योर ब"-Jnanendra Bhiskshu. "भूर्यादीनां नित्यर्थ मंखधामंज्ञा विधीयते”-Vrittikara. “कतिपयशब्दो न मखया"-Ibid. Hence कतिण्या रावय: समाहृता इति कतिपयरावि + प्रच समामान्त = कतिपयराव: in the masculine by the rule 'रावाहाहा: पु मि"। "मंखयापूब राव कौवम" does not apply because कतिपय 1s not a मंखया as already re. marked. For the same reason the समामान्त affix अच has to be attached by वोगविभाग from the rule "प्रच प्रत्यन्य वपूर्वात मामलोम:' and not by "अहसव कदेशम खातपण्याच्चगव: ।* Prof. Gajendragadkar adopts these details except he refers कतिपया गवय: यस्मिन् म कतिपयरात: काल:- वहुव्रीहि compound. This is objectionable, रावि is the most dreaded time for the appearance of ghosts &c. Comp. “सायन्तने सवम कमणि" (Act III). lence the compound should have रावि prominent in it. Prof. G's वह वीहि takes away its prominence from वावि । The reason for Prof. Gs preference is that be thinks कतिपयाः रावयः समाइता: must make a हिगु of कतिपया; and रावयः whereas कतिपय: not being a सखया, हिगु is not available here. In answer it may be pointed out that the idea of a FHIFT is not restricted to a हिगु । Witness समाहार in the re compound सकोकिलम् । In a तनपुरुष the rule 'तहितार्थोत्तरपदसमाहार" does not mean सखा एव समस्य से समाहारे but सखा समयसमाहा एवं। Thus the right of कतिपय to lead, with समाहार implied, is not Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·द्वितीयोऽङ्कः २५८ affected. My exposition makes a कम धा-(not a हिगु) of कतिपया: and गवयः। The idea being a collective one ( समाहार ) we have Bingular. "अन्य वापि च दृश्यते-दीर्घ राव: ममराच: अगवः । तदेतत सर्व योगविभाग कृत्वा माधयन्ति'-Vrittikara (e) माथि &c.-मारथिना हितीय: or मारथिहितीयो यस्य तन । 4 अनुकूला-अनुगता कलम towards the shore, 1e. favourable. The metaphor is derived from navigation. The wind is favour- (प्रतिकल) if away from 1t.* The moment before, you were after an excuse to enter the hermitage Now, here you are. They request you to come 5. Reading-"मन कन्नी गन्नहम्नः" is proverbial (लोकि कोनि: )। When one is dragged or turned out by the neck provided such dragging or turning ont 1 to one's advantage (1 e. when a thief is turned out instead of being made over to the police), the turning out becomes to him अनकला गन्न हन्तः ( Here a task is do to the king , he is dragged to do some work. It is welcome to him and is no task but by transference of epithets, an पनकनी गलहस्त: । The plesan try sults very well the character of the king's smile , however (See राजा स्मित कृत्वा below) points to pleasantry and favours the reading अनुकूलॊ गलहस्तः । राजा-(स्मितं कृत्वा ) यतक, महचनाटुच्यतां सारथिः सवाणामनं ग्थमुपस्यापयेति । KING-(Smiling)-Raivataka, let the charioteer be ordered this, using my words—"Bring me the car with the bow." दौवारिक:-जं देवो पाणवेदि [ यत् देव पाज्ञापयति ] । ( निष्क्रान्तः)। WARDER-As Sire commands (Exit) * Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·दीक्षिताः खलु २६० अभिज्ञानशकुन्तलम् उभौ ( सहर्षम् )- अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि । पापवाभयसनेषु पौरवाः ॥१६॥ BOTE (With joy) - This is extremely proper in you, the imitator of your ancestors. The descendants of Puru are indeed ordained to the sacrifice "Absence-of-danger-of-the distressed." राजा ( सप्रणामम् )-गच्छतां पुरो भवन्तौ । भवन्तौ। अहमपि अनुपदम् आगत एव । KING (With a bow)-Go first yourself. I am coming too following you closely. राजेपि। वतक' इति दौवारिक नाम । याणासनेन' धनुषा 'सह रथम उपस्थापय' समीपमानय 'ति' एतत् 'मरचमात' महचन्मतिम अवलम्बा (ल्यप लोपे कमणि पश्चमी ) 'सारथि: उच्यताम् । भन्विति । अन्वयः-पूर्वेषाम् अनुकारिणि त्वयि इदं युक्तरुपम् । पौरबा: पापना- भयसव षु दौचिता: खलु । व्याख्या-पूर्वेषां प्राचीनानां पौरबाणाम अनुकारिणि' अनुवत्ति णि तञ्चरितचारिखि व्यर्थ:त्वयि इदम्' तापस वचनकरण युक्तरूपम्' अतिशयेन युक्तम् (प्रशंसायो रूपप प्रत्यय:)। कुत इत्याह-पोरवा:' तवैव पूर्व राजान: 'भापनाना विपनाना भौसानामिति यावत यत् 'पभय' भयाभाव: तदेव 'सवारि' यागा: तेषु दीक्षिताः खलु' इतक्ता एव । श्रारणकानाम् ऋषीणमिव पोरवाणा राजर्षानामपि भवशाकतन्य सबमस्ति, 'पापनाभयम्' इति तस्य मवस्य नाम । तेन विभौसाना भयमपगच्छति। तत पोरवस्य यत प्रमाक भयमिरासार्थ यतसे मुसहम' त एतत् । गछपामिति । 'भवन्तौ पुरी गछता' पूर्वम् पाश्रमे प्रतिनियत्तताम्। 'परमपि पनुपदम' अन्वक भवताम अनुगामो भूत्वा ("पन्वगन्वचमनुगेऽनुपद नोवमव्ययम्" इत्यमरः ) 'पागत: एव' पापम प्राप्त एव पविलम्बितं गच्छामि रत्यर्थ: NOTES 1. (a) साधु पनुकरोति प्रति घनु + + सिम साकारिणि कवि ·हितीयोs: अनुकारी one who follows well. तभिन्। (b) इदम्-This i e. reediness in succouring the distressed. (c) पापन &c.-त्रा+ पद + त करि पाप्रवा: the distressed. भयस्य प्रभाव: भयम्-Absence of danger, अव्ययौ-। तम्य सवाणि sacrifices for the absence of danger Now see Tika. तेषु । 2. (a) पूर्व स्मिन् काले इति पूर्व + डि. (७मौ)+ अमि स्वार्थ = पुरम First. पूर्व is changed into पुर by the rule "पूर्वाधररावराणम् पसि पुर अध अवशेषाम् ॥ (d) अनुपदम्-पदस्य पश्चात after your foot-steps. पव्ययो- Amara makes this mean a follower. But Kalidasa often uses it in the general sense पशात subsequent. Thus "पभोधा: प्रतिघन्ता- मानुपदमाशिषः" = Raghu. For this purpose, derive अनुगत पदम अनुपदम् । प्रादितत्- This gives us a विशेप्पलिना word and not an पव्यय like the former. उभौ-विजयख। ( निष्क्रान्ती) BOTH-Be thou victorious (Exeant). राजा-माधव्य, अप्यस्ति शकुन्तलादशने कुतूहलम् । KING-Madhavya, is there any curiosity to see Sakuntala ? विदूषकः-पढ़म सपरिवाह आसि । दाणि रक्खसवुत्तन्तेन विन्दूवि ण प्रवसे सिदो [ प्रथम सपरिवाहम् पासीत् । इदनों राक्षसवृत्तान्तन विन्दुः अपि न अवशेषित:] । VIDUSHAKA-At first it was to overflowing. Not even a drop is now felt at the news of the Baksha.sas. राजा-मा भैषीः। ननु मत समोप वतिषसे। KING-Fear not, you will indeed be near me. विदूषकः-एस रक्खसादो रक्सिदोमिह [एष राक्षसाद- चितोऽसि । VIDUSHAKA-Here, I am saved from the Rakshasas प्रथम निति । 'प्रथमम्' इतः पूर्व मेय परिपाले' परितो निर्गमनेन 'सर' une ·एष इति । २१२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् वतमानम् 'पासौत' मदीये शरीरे कुतूहल न माति स्म किन्तु परिस: प्रस्तमेवा- सौत। इदानीम्' पधुना 'राक्षसाना इत्तान्त न कथया 'बिन्दुरपि' कुतूहलस्य पण: अपि न' अवशषित: न स्थितः । मेति । 'मा भषो:' भयं मा गमः ( "माडि लुङ" इति भौधातोः भविष्यति लुडा )। 'मनु' इत्यसहने पाचपे प्रत्यर्थः । 'मत्समीपे' मम पा 'यतिष्यसे स्थास्यसि तत कुतस्त भयम् । 'एष' रति अविलम्बितसूचनम् । 'राक्षमा (जातावेकवचनम । मय- होतोरपादाने पञ्चमी) रक्षितीऽमि'। यदि त्वतसमीप तत रचित एवाई का भौतिः । NOTES 1. (a) अपि-This implies प्रश्न question. "गर्हाम मुच्चय पशडा सम्भावनाखप" इत्यमरः । (b) कुतूहलम-Curiosity. "रम्य वम्ममानी के लोलता स्यात कुतूहलम्'-Darpana. It gives की तू हलम् with अम्वार्थ । 2. (a) परितो वहनम् इति परि + वह + घज भाव -- परिवाह: or परीवाह: everflow. तेन सह यथा तथा । Adverb (D) रासस &c.-अनुक्त कतरि. तौया । Thus राक्षमत्तान्त: बिन्दुम अवशषितवान् = राक्षमतान्त न विन्दु पव. शषितः। (c) अवर्श षित:- + शिष चरादि + क्त कमीगा 18 left. (d) The metaphor is from the case of liquid overflowing from a reservoir Overflow is always of what 18 in excess, und hence it stops scon leaving the vessel full But now the news of Raksbasas being about has let the wbolo out, not a drop 18 left it 3. वसिष्य से-त + लूट स्य से । Optionally बन स्यसि in the परस्मैपद । "उदभाः व्यसनाः" इति परम्म पदविकल प: स्यसमि च परत:। In the पर पद we have no ट by the prohibition 'न उडातुभ्य':' । (प्रविश्य ) दौवारिकः-सज्जो रधो भट्टिणो विजयप्पत्याण प्रवक्खदि। देवीणं आणत्तिहरो करभओ पात्रदो [ सन्नो रथो भत्त विजयप्रस्थानमपेक्षते। एष पुनर्नग- राह वोनाम मावतिहर करभक आगत:] । WARDER (Entering)-The car, ready, is biding Sire's start Adopted by Prof. Gajendragadker. .. एस उण णपरादी ·द्वितीयोऽ: २६३ for victory, but here is Karabhaka come from the town bear ring the queen's orders. राजा ( सादरम् )-किमम्वाभि: प्रेषितः ? KING-(Eagerly) Sent by mother ? दोवारिकः- अह इ[अथ किम् ।। WARDER - Just so. राजा-ननु प्रवेशपताम् । KING-Well, let him m दौवारिकः--तह (तथा )। (निष्क्रम्य करभग मह प्रविशा ) एमो भट्टा, उवसप्प [ एष भत्ता उपम] । WARDER-As Sire commands. (Going out and reentering with Karabhaka) lIere is Sire. Approach. मज्ज इति । ग्थ: मज' गमनाय मजित: मन् ‘भत्त':' म्वामिनस्त' 'विजयाय' राक्षस जयाव 'प्रस्थानम्' अपेक्षते । '०५ पुन, भय त दवाना' राजमातः (गौरवे वहुवचनम् ) 'पाप तिम्' आर्दश 'हरति' वहति इति 'पासपतिहर:'('हरतेपनुद. मनऽन्" इति पच प्रत्ययः) 'करभक. तमामकः भृत्य: 'नगगन पागत.' पत्र प्रापतः । गजेति। ('भारणा' पौतमुक्य न सह पाह) 'पम्बाभि:' मावा ( गौरव बहुवचनम)। नन्विति । 'ननु' सम्भ मे। प्रवेश्यताम्' कथ विलस्व. क्रियते । एष प्रवि। 'सपस' समीप गछ ? NOTES 1. सज्जः-सज्जति सज्जते वा सि सज्ज + पर कतरि = सज्ज: ready. (b) पुन: Indicates मेद, i.e. a bitch. The car is ready for the hermi. tage, (but ga:) you cannot start without attending to what the queen-mother commands. (0) पाप्ति &c. -जा भावे पाजप ति: command पाना। तो हरति इति पाचपात++पर कतरि-पाजप तिहर: messenger.

·अभिज्ञानशकुन्तलम् 2. मनु प्रवेश्यताम-ननु implies समधम । The speech is a censure to the gate-keeper. He should have ushered bim in at once without waiting for orders. "ननु प्रश्न परकतावधिकार च समभमे" इति मेदिनी। प्रवेश्यताम् with the पिच emphasises the censure. प्रविशतु would give खावन्वा to करमक and thus censures him. Why. does he not come in ? मनु प्रवेश्यताम-Why are you (कर्ता) not letting bim in ? प्र+ विश + णिच + लोट ताम कमणि । करभकः-जेदु भट्टा। देवी प्राणवेदि, आधामिणि चउत्थदिग्रह पुत्तपिण्डपालणो णाम उववासो हुविससदि । तहिं दोहाउणा अवस्सं अम्हे सम्भावइदब्बत्ति [ जयतु जयतु मत। देवी आज्ञापयति आगामिनि चतुर्थदिवसे पुत्रपिण्ड- पालनो नाम उपवासो भविषाति । तत्र दीर्घायुषा अवश्य वयं सम्भावयितव्या इति]। KARABHAKA - Be victorious Sire, be victorious. The queen-mothér says - On the coming fourthday, the fast named Patrapında palana” comes off. At that I have to be honoured by thee the long-lived one, without fail. राजा-इतस्तपस्विकाव्यम् इतो गुरुजनानुज्ञा । यमपा- नतिक्रमणीयम् । किमत्र प्रतिविधेयम् । KING-On the one hand is the work of the ascetics, the command of revered mother on the other. Both are anayoid. able. What has to be done now ? विदूषकः-तिसङ्क विभ अन्तरा चिट्ट [ विशारिख अन्तरा तिष्ठ]। VIDUSHAKA-Stay mid-way like Trisanku. अर्यावति । 'बागामिनि चतुर्व दिवसे पुवपि पावत' पर्मन पति 'पुवपिस * Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·महोश २६५ , पाखनी नाम' ["करणाधिकरणकोष" रति कर घट ] 'उपवासो भविष्यति' । तव' समिम् उपवासे 'दीर्घायुषा' पायुपतः भवता 'पप बय सम्भावितव्याः' खोपडित्या सन्मानयितव्या:-ति देवी राजमाता 'पाज्ञापयति' पादिशति ["पुवपिडपासमो माम" ( त-, न्या., म-)-'प्रयुक्त पारणो मे" [ रा., वि." पत रसि। रत' एकत: 'तपस्वमा कार्य म' इष्टविन'नवारचम, इत:' पन्धत: 'गुरुजमस्य' मातुः 'धाज्ञा'। 'इयमपि पनसिकमनीयम्' अनुबमोयम् । एकस्य करणे अन्य प्रकृतं म्यान । 'प्रव' अमिन पाकुले विषये 'प्रतिग्वेिय' प्रति- विधानत्व म पनुष्ठ 'किम'। किं कृत्वा सरट मदतीयम । विशङ, रिति । यथा रतः पूर्व विशदुर्नाम गजा "अधोयाहि" इति इन्द्र सोन: "असं गच्छ" इति विश्वामित्व याच भाषित: नाधो न च ऊई गत्वा मी स्थितः, तथा त्वमपि 'अन्तरा' मा एव तिष्ठ' । तपोवन' मा याहि, मा च नगरम् इत्यर्थः । । अन्तरा" [ त., न्य ]-"पसराले" [ रा., वि ॥ NOTES 1. (a) प्राज्ञापयर्यात-पा+ जा + पिच + लट ति commands. Note that जप of the चगदि class would give पाजपर्याप्त like प्रजापति above. Thon again we should have $1919 fa with stre! (b) पव &c.-पवम्य पिगड़म् the son's pinda (sacrificial cake) Now see Tikn. पिगडपाम्नन् 18 the opposite of पिण्ड लोप । पिण्डालोप occurs when progeny tails. Thus पिण्डपालन 15 a rowybich secures progeny. Dushyanta's mother fasts with a view to secaro progeny to him. This suggests that Dushyanta was child. less, a fact which will play an important part later on. 2. _Reading.--- The reading प्रयक्त पारष: or प्रहत्तपारण: speaks of the commencement of the breakfast, and assumes that the commencement of the fast itself is known to the king. But the king could not possibly know of it, because the break-fast was to commence four days. Besides Ebre other reading sounds perfectly natural in the case of a childless man. More Adopted by Prof. Gajendragadkar. 18 ·पभिमानशाकुन्तलम over ya plays a prominent part in this vow as is evident from "नवमयतीना पुवकाथ्य मनुष्ठातुमईमि-Infra, All these considerations point to gafaparey 88 the more likely reading. V 8. विशर. &c.-A prince of the solar dynasty. He requested Vasishtba to perform for bim & sacrifice that will carry him to heaven in bis mortal body. Vasisbtba refused, He then referred to Vasishtha's son who cursed him to be. come a Chandala. Viswamitra then undertook the sacrifice but the gods declined to take part in it. Nothing daunted, the mighty sage, by the force of his own asceticism, 09016ed Trisanku to go up. But Indra doclined to make room in the heaven for a Obandala and burled the king downbead foremost. Urged thus by two opposing forces, tbe king wont Deitber up nor down but rested midway (अन्तरा) in the starry region as a censtellation. Vidushaks says this in jest. राजा-सत्यमाकुलीभूतोऽस्मि - त्ययाभिबदेशत्वादह धौभवति मे मनः । CN पुरः प्रतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहो यथा ॥ १७ ॥ (विचिन्ता) सख, बमम्वया पुव इति प्रतिग्रहीतः। पतो भवान् इतः प्रतिनिहत्य, तपस्विकार्यव्यग्रसानसं मामाबद्य सबभवतीनां पुत्रकार्यमनुष्ठातुमर्हति । । • RING-I am really perplexed. The places of the two daties being different, my mind is divided into two, like the current of a stream straok against a rock in front.(Reflecting) Friend, you have been accepted by my mother as a son. So baving returned and reported me as engaged with the affairs of the ascetics, it beboves you to do the duties of a son for Her Highness. सबमिति। 'सत्य' खत: 'पनाम:' स्थिरः 'पाऊस' पस्थिर: 'भूतोऽबि' बातोऽथि। [चभूततहारपि।

·ज़िीयो २० प्रत्ययोरिति। पन्धयः पयोः मित्रदेशवान में मनः, पुरः अम्बे प्रतिशत मोतीवर बोतो यथा, चोमवति। न्याखा-त्य' कार्यम् ["विभाषा शापोः" प्रति पाप ] । 'हत्ययो: कार्ययोः इष्टिविनिवारणमावसभाषापयो: मिनी टैथी' ययोः तखान, मित्रस्थान कर्तव्यत्वान [तो पक्षमो ] 'मे मनः' ति: 'पुरः पवत: '' पर्वत 'प्रतिहतं प्रापताधात 'मोमः' प्रवाई 'वहति' या सा 'मोतोक्ट' नदी ["क्लिप च" इति किप ] तस्या 'मोतो यथा' प्रवाह । हिविभागविशिष्ट [धिकरविचाले धन । खार्थे । ततो मत्वर्थीयोच । पांच सम्पद्यमान भवति "धोमवति" विधाविमस्य भात ["ने" (रा-,वि.)- ": (ता, वा, म.]. विचिना ति । 'विचिन्ता' खावा, वन व्यमवधाय्यं सत्यर्थः पात-"पुव' पति पुब- पेष 'प्रतिग्रहीतः' खौलतः । 'चत: पसात कारणात। 'भवान् रत:' पक्षात स्थानान 'प्रतिनिहत्य' नगर गत्वा तपखिमा काय। व्यय' म्यामक 'मानस'मन: [खार्थे पा] यस्व तयाविध 'माम् पावेद्य' माव विज्ञाप्य तवभवतीना' मातु: [ गौरवे वा. वचनम् ] 'पुवस्व कायं" कृत्यम् 'अनुष्ठातु कतुंम् 'पति' योग्यो भवति । पुच. स्थानीयस्व सम्प्रति पुवकृत्यं कुरु । NOTES 1. (8) केपी &o.-इयो: स्वामयो. स्थिति: इति: +धमुत्र = धम् which is मान्त and पव्यय । धम् एव रति इंधम् +ड खायें = धम् in the neuter and पकारान्ता This means ' division into two." धम पसि पस रतिध+पच मत्वर्षे = हे धम् having two divisions. Or हि +धमुत्र - धम divided into two ाधिकरणक वस्त। तदेव इति धम् + उ स्वार्थ धम &c. as before. (b) The comparsion is of (i) मे and मोतोका, (ii) मन: and-पुरः प्रतिहतंबर मोतः। In both the cases ( मनम् and सोतम), the result is धौभवनम्। This result is due to योनि देशवम in both cases. When applying to सोतम् we taken to mean क्रिया, i.e. प्रवा- lowing, ana roto that this (प्राय) takes in different places (भिप्रद ) by the two sides of the rook. 2. Boading-#: refers to several rooks. But then the stream is divided into more than two parts. ** is better.

·मिलम् - तपसि &0.-तपखिनो काधम । ( नमिन म्यगाम। सारुति समास: । सास बसतम्। वा-। विदूषकः-पक्व मं रक्खोभोरुप गमि [ न सानु मा रक्षोभारकं मपयसि | VIDUSHAKA-Verily you do not take me as afraid of Raksbasan ? राजा- ( सस्मितम्)-कथमेतकवति सम्भाव्यते । KING (With a smile]-How 18 this to be thought of thee ? विदूषकः - जह राप्राणुएण गन्तव्य तह गच्छामि [ यथा राजानुजन गन्तव्य तथा गच्छामि । VIDUSHAKA-I go in the style a younger brother of the king has to go. राजा-ननु तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति सर्वाननुयात्रि- कास्वयैव सह प्रस्थापयामि । KING-I am in fact sending back all followers with thee as the disturbance of the hermitage bas to be avoided. विदूषकः-तेन हि जुवराप्रोमहि दार्णि संवृत्तो [ तेन हि युवराजोऽस्मि इदानों संवृत्तः ] | VIDUSHAKA-Then indeed I ani become the Youngprince. नेति। 'न खलु' (खलु प्रशं) 'मां रक्षोभा: भीमः' भयगोल: 'पक्षीभौम:' । एव रक्षोभीरुकः' [स्वार्थ क:] तथाविध गणयमि' मम्भावयसि । कथमिति । 'भवति' भवडिषये एतत' रनोभीरुत्व'न गगन कथ सम्भाव्यते' युज्यते चिन्ताले वा, न कथमपि । इति परिहामोक्तिः । यथति। राज: अनुजः' कनौयात धाता तैम यथा यन विधिना गन्तव्य गन्तुमुचित तथा गच्छामि ( भविष्यत्सामोपा लट )। [ गच्छामि" (ग., पि. ) -"गमिष्यामि" (म.)] ॥ नविति। ननु तपोवनस्य उपरोधः पौड़ा परिकरणीयः पकरणीयः 'ति', now 4 ·fits 'सर्वान पाविकान्' पवामिन या एक सा प्रशापयामि' परवामि अनुचरीतम वं रामानुज व गछसि प्रति कि सम्यम ? नेति। न हि'दानीम् पधुमा पर्मन सतकार- 'परानः' कुमारः मदतोऽथि। NOTES 1. रोमीरकम-See Tika, The कन् may also be bad कुन सित। Thus कुमितो रोमीरः रक्षोभीरकः । 2. रामानुजेन-पनु पशात जात पति अनु + जन + ड कत्तरि = अनुम: . younger brother, गज: अनुजः । अन्त कत्तरि हतीया । 3. (a) नन--Implies अनुज्ञा assent. The jester wants to go with a retinuo suitable to his position as the younger brother of a reigning prince. The king notifies assent saying that all attendants go with him 'प्रथा धारगा। नुनपामन्चण नन्" इत्यमरः । (b) पन्याविकान्- Followers See Act I अगिा कत्त: कम मजा । 4 यवराज -युग राजा the young prince गगनाह मखिमाटच" इति टच । । गजा (स्वगतम्-अपलोऽयं वटुः । कदाचित् अस्मत्प्राथना- मन्तःपुरेभ्यः कथयेत् । भवतु एनमेव वक्ष्ये - (विद षकं हम्त ग्टहीत्वा प्रकाशम)- वयस्य, ऋषिगोरवाटायम गच्छा'म । खल सत्यमेव तापसकन्यायां ममाभिलाषः । पथ्य- क वयं क परोक्षमन्मथो मृगशाव: मममेधितो जनः । परिहामविजल्पितं मख परमार्थन न राह्यतां वचः॥ १८ ॥ KING (Aside)-This 18 a babbler. He might some time relate my desire to the ladies of the inner appartments, Well I will tell bim this. (Taking Vidushaka by the hand- Aloud) Friend I go to the hermitage ont of regard for the sage. Mine indeed is not really the desire in the bermit-girl. Friend, think where we are and where the person grown with fawas to whom lovt is unknown Let not the word attered in jest be taken as the very truth.

·२७० पभिज्ञानशाकुन्तलम् विदूषकः- -महई (प्रथ किम् )। (निष्क्रान्ताः सर्वे)। VIDUSHAKA-Certainly, (Exeunt All) हितीयोऽ (SECOND ACT) पपल इति। 'भयं वदुः' माणवक: 'चपल:' वाचालः। 'कदाचित कदापि अमाक प्रार्थना' शकुन्तलाभिलाषम्' 'पन्त:पुरेभ्यः' 'पसपुर:स्थिताभ्यो देवीभाः [तात- स्थान ताकदाम्। सम्प्रदान चतुर्थों ] 'कथ येत' सेत् [ सम्भावनायो लिङ ] । 'भवतु एवम्' ईदृशम् 'एन" विदूषक 'वर्षा' कथयिष्यामि ! एवमुजा एन वयामि । 'क्यस्य ऋषीणां यत् गोरव' महिमा समातहतो: पहम 'पाश्रम गच्छामि । म खलु सत्यमेव मम तापसकन्यायाम 'अभिलाषी वत्त'। कति । पन्वयः-सखे वयं क, मगशाव: समम एधित: परोक्षमन्मथो जन: क -पक्ष। परिहामविज्ञपित वच: परमार्थ न न रह्यताम् । व्याखया-मखे' वयस्य माधव्य 'वयं' राजचक्रवत्तिन: क्व' कुत वर्तामह, 'मगमाव:' हरिणशिभिः 'सम' मा 'एधित:' प्रहहः 'परोक्ष:" अतीन्द्रियः 'मम्मथ: कामी यस्य तथाविधः अविदितमदनवेदनो 'नन:' शकुन्तलारूपा व्यक्ति: क्व' कुव वत्तं ते 'पश्य' निपुण विभावय [ दर्शनमव जान. मावम् ]। श्राव्योभदन्तर कुत: प्रथयः इति ही कशब्दौ सूचयत: । यो व किमिद मल्पित इत्याह- परिहासेन' कौतून 'विजम्नपित विवि 'वचः परमार्थेन' सत्य न सत्यरूपेण 'न ग्रहाता' न निर्णीयताम् । ['समभेधितः" [ग-, वि., म]-"सर वहित." [त-, न्य- ] | "विजन पिस' [रा-, वि-, म-]-"विकम् पित" (स., न्य ) ] . NOTES 1. 17:-Literally it is a Brabman boy. Compare "azarte पुण्यश्रीक: प्रिय व समाजयन्"-Uttara. The jester is thus referred to perhaps owing to his childishness. Sometimes it implies निन्दा as in "निवार्यताम पाखि किमन्ययं बटुः". "कि बटुरिधिचिपसि" &c.- 2. (8) धिमीरवान-वषिषगौरवम पिगौरबम regerd for the sages. Or-The majesty of the sages (See Tika). तबान। नमान। ती मी (b) ब and एक both imply पधारा The first emphasiness snd the second सम्बम् ।

·हितीयोऽर २७१ .. . 3. (a) वयम् - Applies to kings in general. (b) परोच &c.- मननम् इति मन + क्विप भावे -मन conciousness. मथतौति मथ+पच कत्तरि मथः the destroyer, मतो मथः मन्मथ: the destroyer of cor. scicusness. A propername of Cupid. शेषषष्या समासः । This is Bhanuji's derivation. चि means generally any इन्द्रिय । "इत्ति- विषय समिन्द्रियमधिशब्दो वक्ति" इति कयट: । Hence परत्वम् अन्नाम इति पर+पक्षि + टच (समासान्त )-परोक्षम transcending the senses. पव्ययी-। परीक्षम असि पम्य इति परोख+अच मत्वर्थ = परीक्ष: tbat which transcends the senses. Two points bave to be noted here. First the टच, (घ) in समास: is according to some by the गवस्व Safaqrqaghiisen:” | Others consider or as an interpolation here and attacb अच by the rule "प्रयोऽदर्शनात्" | Secondly पराच is the form expected Instead, we have ona by fagina in the rule "परीचे लिट्"। The भाप्य Bays "पगेभाव: परस्याने लिटि दृश्यताम् । उत्व वादः पराद क्षण: सिह वाम्मानिपातनात ॥" Thus (i) पर + पक्ष =परो+ पक्ष = परोक्ष, or (i: पर + अक्ष= पर+उस परोक्ष, or again (iii) पर+ पक्ष - परोक्ष by निपासन। (c) मग &c.-मृगा शाषा: young stage. त: । मममिति सहायोगे तृतीया । (d) परिहाम &c.-परिहमनम् इति परि + इस +घञ भावे = परिहाम' Jest विरुद्ध जन्न पात विजन्नपितम् preversely uttered प्रादितत- । परिहासेन बिजम्न पितम uttered perversely in jest (e) परमार्थन-परम. अर्थ: Lit the highest thing. ie. truth. नेन । पभेदे वरगो तृतीया । (परमार्थ and aचम are indentified]. Or परमेण मुखान प्रथेन अभियेम In its literal sense. (f) The sense is-Kings are ased to the blandishments of beanties, trained in all the arts of fascination ; by constant association with these beauties they have acquired peculiar tastes. It is impossible that an artless woman of the wild can please king, My talk about Sakuntala is a huge joke. Do not be misled by it. 4. Reading-विकल पितम् means विरुड-कपितम् stated otherwise i. e. falsely represented, which is equally good. % 3D - Adopted.by Prof. Gajendragadkar ·२४१ पभिमानान्तसम तृतीयो। विष्वन्धक (ततः प्रविति कुंशानादाय यजमानशिक्षाः)। शिषा:- महो महानुभाव: पार्थिवो दुषान्तः। प्रविष्टमात्र एव पात्रम तत्तभवति निरूपद्रवाणि न: कर्माणि संवृत्तानि । का कथा दाणसन्धाने ज्याशष्द नैव दूरतः । हुकारणव धनुषः स हि विनानपोहति ॥१॥ यावदिमान् वैदिसंस्तरणार्थदर्भान् ऋत्विग भ्य: उपहामि । (परिक्रम्यावलोक्य च । आकाशे)-प्रियंवदे कस्य दमूशौरानु- लेपनं मृणालवन्ति च नलिनोपत्राणि नोयन्ते। (श्रुतिमभिनीय) किं ब्रवीषि, पातपलखानाहलवटस्वस्था शकुन्तला तस्या: शरीर- निर्वापनाय इति । प्रियंवदे यत्नाटुपचयंताम् । मा हि तत्रभवतः कुलपतरुच्छ वसितम् । अहमपि तावद्दतानिक शान्तुादकम् अस्यै गोतमौहस्त विसर्जयिषधामि । ( निष्क्रांत:)। [Then enters a pupil of the sacrificer with Kusa grass] PUPIL-0, of great majesty is king Dushyanta ! Our rites became free from obstacles even when His Highness bat entered the bermitage. Wbat to say of aiming the arrow ! Verily bo removes obstacles with even the twang of tbe bow. string from afar, as if with a growl of tbe bow. I will take these Kusa to the sacrificers for strewing them round the altar. [Going round, looking about and addressing in the air]. Priyamvada, for whom are being carried this Usira-Unguent and the lotas-leaves with stalks ? (Acting the hearing of the Answer) ·साप २०२ Do you say that 8Klator ist growtly indisposed through alitat-alteGk (sun-stroker), and these are for soothing her body ! Priyamvada, let her be nursed carefully. She is. indeed the life of bis Worship the Superior. I too will deliver for her, evil-aventing sacrificial • water into the hands of Gautami (Exit). fasi#: (PRELUDE) सत इति -(कुशान् पादाय' ग्टहीत्वा 'यजमानम्य' कण्वाश्रमवासिनः कस्यचित ऋत्विज: 'शिष्य.' छाव: 'प्रविशति' )। पहोति । 'अहो पाषर्य म। 'पार्थिवो' राजा 'दृष्यम्तो महान् अनुमाव:' प्रभावो यम्य ताहशः। 'सबभवति' मान्य तस्मिन् 'पाश्रमे प्रविष्टमा एव' यव प्रविष्टः स तदव, 'न: कर्माणि' क्रिया: 'निर्गता उपद्र वा उपप्पबा विना बर्षा तथाविधानि 'सत्तामि' [जातानि ('महानुभाव: पार्थिवो" ( रा., वि.]- 'महाप्रभाव राजा" -(ता. न्या., म.) ॥ "प्रवष्ट माव" ( ग., वि.j॥-म प्रविष्टमाव (त. न्या- म ) ॥ "मंवत्तानि" ( त-, न्या म-)- "प्रहत्तानि भवन्ति" [ रा. वि.) के।। पन्वय:-वाणसन्धाने का कथा । स हि दूरत: ज्याशब्द न व धनुष हडार- सो विनानपोहति। व्याख्या-किमयमाभावो वागन कृत: ? 'वाणम्य सन्धान' धनुषि योजन का कथा' । तस्य कथं व ना'म्त । 'म हि' न म:' टूरात ज्याया' धनग याम्य शब्द न व सम्माव पाप, 'धनष हारया' । कन्या इव (सातपेक्षा), विनान् एष टिविघातकान् 'पपीहति' निराकर ति (धन'ष कट्रधर्मापः । सारणम्वा हि गद्रा: । जााघोषणा राक्षसा: पलायिता: मन्य नाय जाशिष्ट किन्तु रुद्ररूप तस्य धनुर व हडारण विघ्नान् मिरास )। यावदिति! 'रमान्' स रहोसान 'दर्भान' कुशान वेगाः' यावेद काया 'कर- वा परित: पासमार्थ 'विगभ्यः यजमानेभ्यः। ('बिगदपक विन् निपातितः । सम्पदाने ४थी)। 'सपारामि' मयामि। मौलामो ददामि । परोति। ('परिक्रम्य' सम परितो मला मौका 'पावा' चार साहि: स्थिर्य पान सपा मत कपातन चालाय' । 'दम जोरस'गैर- . न इत्याह- ·२७४ पमित्रानयकुन्तम मा हि -खावयस्य चनुलेपन' देशपरी मृणाखवन्ति' मुलालसहितानि 'नलिनोपवाणि' पअपवाविच वस्य पर्थ नीयत अति अवयम् 'अभिनीय' रूपवित्वा। प्रति. वचनम् पतमपि चुतमिव नाटयित्वा । [सुतिमभिमाय" (त-, किया- म- - "पाकण्यं" ( रा.)] किमिति। 'पासपेन सूण पौष मेण वा 'लङ्घनात' पभिभवान शकुन्तला 'बलवत्' प्रत्यर्थम् 'पखस्था' प्रकृतिस्था, कातरा रति यावत् माता, 'तस्था:' भकुन्तलाया: 'शरीरस्य निर्वापणाय' तापविमोदाय एतत् सबम् इति ब्रोषि किम् ? 'यवात' यवमालम्बा (स्य व लोपे पक्षमो ) 'उपचय तो' मेव्यता मा । शकुन्तला 'तवभवत:' मान्यस्य 'कुलपते.' पनपानादिदानेन मुमिकले शरम्य कन्यस्य उच्कृमिस" नि:शासनयु', प्रागमूसा-विधविशषणामतः । प्रतएव चिमनीया मा। अहमपि तावत व तामिक याजिक 'जन्नादकम्' पापछान्ति जन्म गौतमौहमत पथ शकसलाई 'विमजयिष्यामि' प्रषयिष्यामि' ["प्रियवद यवादपचताम" (स-, न्या., म-) ' स त्वरित गम्यताम्" ( ग-, वि. ) ॥ "मा हि तवभवत:" (त, न्या-म.)- "मम्बिमा खल भगवत: कण्व म्य" ( G. 'व) ] ॥ विष कम्भक पति। यत म्वयं तमपि कथाया. शहय' योजयति सस विष कम्भक इति कथाले । "नवनि प्तमानानो कथोशामा मिदर्शक: । मंचितार्थस्त विष कम्भ पाटावलम्थ दशित:" ॥ NOTES Summary-तत प्रतिदिन राजनि रक्षितरि मुनिभिः कर्मानष्ठीयो। वने च गत: शकुन्तनायाश मन्ताप: । एकदा ममाप ने माध्यन्दिने कमपि विन राजा मालिनोती विहरता बेसमग बिरहतपता शकुन्तला मखोया परिषगमासा पहखता ताभग्रामथितया तदानीमनुगगम्सया विसः । श्रुत्वा राजा साष'मुपसत्य चात्मा निवेदितः। एवं विदिने परम्परानुरागे गान्धर्व विधिमा परिषय: न: । पतखिर मकुन्तखाया:कुम जिचासमाना तवा तापसी गोतमी प्रापता। मा समाना बिपारित रामनि उठन निनाय । तत: साधो हामः गात मिनाया- जताराबहाः। राजापितामाबप्रमतः।

·तोयो २०५ 8 * Ca8e. 2. [३] महानुसाव:-अनुगतो भाव ति पनुमाव: majesty. प्रादितन- We cannot say पनु + भू+घन मादे-पनुमाव: because by the rule "निशोभुवोऽनुपसर्ग" पत्र has to be attached to भू only when no उपसर्ग procedes. Or पनुभावयति इति अनु+भू+fo+च कर्तरि - अनु- भावः । [b]प्रविष्टमाव&c-माव is अवधारणे। In this sense it is always neutor 'माव कासावधारणो" । प्रविष्ट एक प्रविष्टमावम् । तखिन् । Here the अवधारण is with regard to प्रवेश-he has but entered and done nothing else. एव implies अवधारण regarding to time-. -Even at the time of enty, not a moment later Bat Kalidasa very often bas aia in such cases in the fagblari Thug 'म बिभावः किन'-The present may be similar We may also attach #49 in the sense of gain in defence of such cuses. Thus प्रविष्ट इत्य तत प्रमाणामस्य इति प्रविष्ट + मावच प्रविष्ट माव' one of whom we can say nothing beyond the fact that he has entered ( प्रविष्ट ) । Practically this amounts to अवधारगा । Hence the meaning is unchanged ; or मावा measure. प्रविष्ट त मावा यम्य, वह- (c) निरम्ता उपना येषा से निरूपप्न वा: [ वह Also see Tika 3. [a) का कथा &c What shall I say about his aiming bis ? That his arrop will remove obstructors need not be stated, it is self-evident.. The reason follows. (b)} yra - 118 from distance, दूर स्थित्वा 'त 'न्य व लोप-" घधिकरखे पञ्चमी । This is not अपादान पञ्चमो। Hence the तम 1s attached by the Varttika 'श्राद्यादिभा उपमख्यानम"। [c] हरपाम म+ + वन भावे FTIT A growl EA is egtu and ofan s# by the rule'ag. करणाचानिसिपरम्" । तेक । The Rudras growl [ हडार ] and dispel enemies. So does his bow. (d) पोहति-प+उ or जह ति removes. The परम पद of जा is optional by the Varttiks "उपसादम्यन्ध बोर्वा वचनम"। Cp "सुखदु:खाम्धपोहति" uttar. 4. Remark-The meter is शोक। The first lide gives the conclusion. His arrows thoroogbly extirpate obstructors. The reason is-Because even the twang of his bow Bcsres Adopted by Prof. Gajendragadkar. arrow - +लट.

·२६५ पभिन्नानासनम them away; stor bering the effeot of the effang you may idagide the efficady of the arrows. Hence the Agaro is What are There is also stay or stor in any - 5. (a) यावत-अवधार। (b) दि &o.-समन्तात सरचम रति सम+सं.+ खुट्भाव = सरणम् strewing. पेद्याः संसारम्। तस में यथा तथा । "पयन निस्यममास:-" ति ४चों तत-of the निस्यसमास class. Qualifies उपारामि। क्रियाविशेषणवान कौवत्वम्। For strewing of Kuse grass round the altar, compare "चमी वैदि' परितः न प तषिणा: समिहन्त: प्रान्तसतीदर्भाः।-Aot. IV. 6. (a)चाकाश...किंवबौषि-Only one actor is present. Не imagines he sees some in the distance shouts out a questions, tben feigos be bears the reply though no answer is really given. In such cases the question is introduced by the stage direction अाकाश and the actors pronounce the reply saying. कि-यौषि &c -"fक व्रवौष्य वमित्यादि पाव ववौति यत्। श्रुत्व वानुकमा पकतत मादाकाशभाषितम" (b) पस्वस्था स्व मान तिष्ठति रति म्व + था + ककर्तरि = स्वस्था at ease, न स्वस्था । (c) शरीर &c.-fन + वा often means 'to soothe' 'to comfort' with कालिदाम। Compare "प्रये लब्ध नवनिर्वागाम''-Infra. " मिप्य प्रियमन्द : मीतामक्ष वधोद्यत-Raghu. &c. निर + वा-णि च + लाट भावे - निर्वापणम soothing. शरीरस्य निर्वापणम् सम्म । तादथा चनौँ। (d) उच्छ वमितम-उँद + स + + भावे Lit the breoth, here-Life ; cp. "त्वमेव सयो: एकमावमुच्चवसितम्"-Kadam. 7. (a) सानि कम-वितन्य ने इति वि+ तन + घन कमणि = वितान; a sacrifice 09:1 "विसामो या उलोचे विस्तार पुनपु सकम' इति मेदिमो। बिताने भवम पति वितान + ठष पधाात्मादि। (b) शान्तादकम् शम + तिम् भाव-शान्ति: relief शान्ताय मुदकम् । शाकपा थं वादि। (0) "कर्मा यमभिति-" इति सम्प्रदामे ४घों। (d) गोतमोरम-It is the पाधार of विमन। See next, (e) विसयिष्यामि-The fou here is साथै 8s in "रामो गामकारयन", "चार बायकाम् भूमिपतिरयोधा व्यसय. विलमत्तांसा:"-Bhatti &c. Also Hasometimes means merely to placi'. Compare "विसमा मयि दु:खाम" "दिशाहपान समनटम", Adopted by Prof. Gajendragadkar. - ·$0.---This is the sense here. Henge बोतसो त is the वाधार । (f) Remark-This prepares us for the interruption to the interview of gepat and maar as described towards the end of Act. III "चक्रवाक वधु &o. Aot III.* 1. विष्कममाप्ति इति विष्कम्भः पचाद्य । स एव विष्कम्भकः। It is a short statement showing the connection of events actod, past and future. It is of two kinds शुद्ध and सोण-गड when acted by one or two AA actors, and Frid if both A2A and we are employed ' मध्ये न मध्यमाभ्यां वा पायाभ्यां सम्प्रयोजिम: । शुद्धः स्यात स तु सरीर: नौचमध्य मगोचरःn This 18 8 गुडविष्कृभ्यः । तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति कामयानावस्थो राजा)। राजा (निःश्वस्य)- जाने तपसो वीj मा वाला परवतोति में विदितम् । अलमस्मि ततो हृदयं तथापि नेदं निवर्तयितुम् ॥ २॥ ॥ (Then enters tbe king in the state of one, in lore). KING (Sighing)—I know the power of penance. That the girl has a master, is also knowu to me. Yet I am not able to withdrav this heart from her. तत: इति । कामयते इति भानचि भागमशास्त्रममित्यमिति मुकि पक्वते 'काम- यामः' मातमदन: इत्यर्थः ( "कामयामशब्द: सिद्धोऽनादि त्" इति वामनः) । तस्य पवस्था कामयामावस्ख्या । सा रव पवस्था यस्य तथाविधः, चौख: पाण्डु राकृति: इत्यर्थः * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पमित्रानयकुन्तलम . . ("सप्तसापुमानपूर्वस्वोत्तरपदवीपर पताम्य:ति मोतिः) राजा 'प्रविमति' ['कामयाम' (स- टौका, मि.) "समदम" (स., स्या, म.)], । माने इति पम्वयः-तपसो बोया जान। सा वाला परवती तिमविदितम् । तथापि पद पदयं ततो निवतयितुम पलन पछि । भ्याखा-'तपसी पीयनपीय बाने तपोवलेन माम पपराधिन दम्प समर्थों मुनिः पति में जातम्। तन मनिम् पसाय शकुन्तलापरिषयः चसम्भवः । सा वाला सकुन्तला 'परवती' परतबा, पिवा. जावत्तिमा 'ति' एतदपि 'म विदितम्। पती माधवेंचापि विधिमा नयमविहित पितरि सराहा। तेन वि सम्प्रति सकुन्तलापान बस्तुनी मनो निवती पितुगमन प्रतोपख इति चेत्न-'तथापि' एवं सम्प्रति चस्व खामे घसम्भवेऽपि 'द' पदयम्' एसम्म चिन तत: शकुन्तलापान वस्तुमः ( बारापार्यानामो सितः इति पादान पचमी) निवत्त वितु वारयितुम पलं समर्थो न पनि न भवामि । पवम् मनः पक्षमा प्रापसमये प्रवते किं करोमि। ["लसमि" इत्यादि (रा. वि.)- "नच निमनादिव सखिल निवते में ततो इ.दयम्" (ता, न्या. म.)। पत: पर तकंवागीशवायपधाननपादानाम-"भगएन् मन्मथ कुत कममायुधस्य सतसंच मेतत् (मत्वा)- विद्यापि न महरकोपवडिल वयि ज्वलत्यो वाम्ब रायो। त्वमन्यथा मन्मथ महिधामा मनावशेषः कथमेयमुपः। पपिच" इति।] NOTES 1. कामयाम &c.-बम + पि+मानच कतरि -कामयान: which is दिक form. कामयान, चिन्तयान, &c., frequently occur in the रामायण and महामारत। In भाषा the form expected is कामयमान by the rule "पान सक"| Raghava's efforts to defend कामयान in भाषा are amusing. He says 'यहा काम यान उगम पारोपणे या या पवस्त्रा अभिलाषायाः सा यस स."। Vamana has the right solution. See Tika. 2. (0) जाने-'चनुपसर्गान '' ति कभिप्राय क्रियाफले पात्मनेपदम् । (b) 4-कारि षहो । See next. (0) विदितम्-विद+कमपि कमान। Hence by the rule "लासपमान" we have षष्ठी in the पसवां। (a) निवसविन-We have सन् withous foयाशिवा ·बलीयोश owing to quy by the rule "qattraviny (e) The verse discloses the king's diffidence in spite of tibe resolution made in consultation with the jester. 2. Readings (a) न च निखान &c. places the बनता with पदय । In the first half the कत्तता is with अहम् । Logically this is defective. "I knows (पई नाम) yet beart persists' is not as direot as "I know yet I persist." When the final result is the same "A knows yet be persists' seems better than "A kncws yet B persists." (b) पद्यापि &c.-is childish, If मन्मथ is Be boca i de be is Hunga: and so there is fire in bim be most be उप to all and not to the महिध' only. If anything, he should feel less se to uraq who is already se himself with love. (मदनवाधां निरूपा) भगवन् कुसुमायुध त्वया चन्द्रमसा च विश्वसनीयाभ्यामतिसन्धोयते कामिजनसार्थः। कुतः- तव कुसुमशरत्वं शौतरश्मित्वमिन्दोर- हयमिदमयथार्थ दृश्यते महिधेषु । विसृजति हिमगरम्निमिन्दुमयूख स्- त्वमपि कुसुमवाणान् ववसारौकरोषि ॥१॥ (Acting love-sickness) O mighty god with weapons of flowers by thee and by the moon both seemingly reliable the whole host of love-sick people is being deceived. For your having flowery arrows and the moon's having cold rays both these-seem ontrge for people like me. The moon caste fire with its rays that have frost (Or-are cool) within and you too are making your arrows of flower of adamantine strength. मदन ति। ('मदन' बन्द- 'बाप' पाचन कन्दपंता पौधा निरूप बभिनीय पार) 'भगवन् समायुष' पुपषमा समेषो ["परविन्दमहोकर चूत नपक्षिवा मौलीलपक्ष पपपाससारकाः।"] 'खबान्द्रमसा'पद्र ·- पिATA RABARIभाम. पान बोमजलमीन पारलापरण में विहिर किसकीया) मिनाक कामिना :: AIEEE 'अभिमा वाते नवम प्रारसि, नाप्यमी बर: नौतरश्मिः कामिषु। सवति। पन्वय:-पबममशरत्वम् इन्दी: मौतरश्मिस्थम. ट बय महिए अयथार्थ इयते । इन्दुः कमगर्भमर ख : पिं विसृजति त्वमपि ५ समबाणन बयसागे. करोषि। व्याखया-तव कुसुमानि' कोमलानि पुष्पाणि 'शरा' वाणा यस्य तस्य माव: सत्त्वम्। 'न्दोः चन्द्रस्य 'शोता' हिमा: 'रश्मयः' किरणा यग्य तस्य भाव: तस्वम् । 'इदं हय हास्यवयम्त 'मम' र 'विधा' प्रकारी येषां तेषु कामि रत्यर्थ:' पयथा म पर्यस्य अभिधेयस्य पननुरूपम् पसदृश दृश्यन अनुमोयते'। कारणमा:-'पन्दुः हिम गर्भः पान्नरो भागो येषां ते: 'मयूख .' किरयो: ( करणे या ) 'अनि बिसमति' विकिरति त्वमपि ममवापान पुभशरान् प्रवज्र मागन बज्रसारान् करोषि । कुसुमस्य मर्मभेदिता हिमस्य या दाहकता पति, तन पुष्पशस्त गौतरश्मिपन्द्र पति वश्वना न: काभिमाम । ("मदनबाधा निरूपा" इत्यत पारमा "परिक्रम्य" रत्यत: प्राक पर्यन्त प्रक्षिप्तमिव भाति । मध्यान्दकिर गास्यत सणताबर्णन मातीव रमणीयम् ॥ NOTES 1. (a) कुसुमायध-पायुध्यते पम न रति पा+ युध + क करणे धर्थ - प्रायुधम weapons [includes bow and arrow], कममम पायधमस्य । सतम बही। (b) अतिमन्धौयने- अति + मम् + धा + लट ते कर्मणि । पति+ मम् +धा means to cheat.' Compare "परासिमन्धामानमधीयते थे:। "कि पुनरिमामतिसन्धाय लभाते" Act. V. 2. (8) अयथार्थम-अर्थस्य अभिध्यम्य योग्य यथार्थम् agreeing with the sense. अव्ययो। न यथार्थम् (b) विसति । This is connected with Affag in the first half. In afeg afa fazla the grat is पीपन षिक प्राधा। But महिषु भयथार्थम् and महिषु वचसागकरोषि have विषये सप्तमी। (e) बज्र &c.-बजस्य सार: वनमार: । मत मारो येषा बजमारा: having the strength of the thunder-bolt. अबलमापन जमारान् करोषि पति वनसार + वि + + लट सि । A Calcutta Editor Inde arama bere bat this 18 wrong-tho'gare being prohibited by "उपपदमति' | It is imerely placed before करोपिby the rale ·२८१ "3 पाग धातो:"| (6) This looks like an interpolation. Ses Notes below. For a similar sodSO we may quote from Vikramorvasi-'दमसनमवस्तुप्रार्थमादमिवार प्रथममपि ममो मे पक्षवाब: चिरोति। किमुत मलयवातोन्म लिनपाएपर्व रुपयनसहकारदेशितष्वर रेषु । पथवा- पनिशमणि मकरकेतमनमो रुजमावबभिमतो मे । यदि मदिरायतनयनां तामधिकृत्य प्रहरतोति ॥ ४॥ (सख दंपरिक्रम्य ) क नु खलु संस्थिते कर्माण सदस्ख- रनुज्ञात: खिनमात्मानं विनोदवामि (नि:खस्य ) न प्रिया- दशनादृते शरणमन्यत्। यावदेनामन्विषयामि । Or, I like tbe fish-baopered god even constantly causing pain to my heart if it be that he smites referring to that damsel of broad quivering eyes. (Walking round with sigh of distress) The rite being coer and dismissed by the priests, where jodeed sball I comfort my distressed self ? (Sigbing) Nothing else but a sight of my beloved can belp me; I will seek bor. 'पवा' इति पचान्तरे। अनियमिति। पन्वय:-मदिरायतमयमा सामधिक्षम प्रहरति रति यदि (तदा) मकरवतः परि ममसो बसमावस्वपि अभिमतः । ध्यामा-'मदिरे' पमपमाने पावते' विशाम्बे चकमयखा: साम् ("सीमा- परित्यारापारमनीरा। वेपमामातरा हरिमदिरा परिकीर्तिता। हिमाद्रिः] 'तो' अकुशलाम् 'पधिहस्य' विषयोजत्य 'प्रारति' मामिति शेष: 'रति यदि बोरभवतिब्दा मकरकेतुः' काम: 'निध' सतत 'मनसो रज' बेदमास् 'चास- सन् 'पपि में भिमव:' BURI बन्नसायी कामो मेसिन, बामना पौवा पि समदा त्य: । ( रियासावरपादा एनम पठति। तुचाडै प्रचिती पा).[तरम- मनोबसुपासबसमा प्रत्यनुकोमः। यसर बतरत्रसमस पोतोऽसि ममाविम्। चाहपाप पोपकर मब सरप पापकोष (सद परिसम्प)" ति(मा.). 19 ·३२ अभिमानशकुन्तलम् सखेदमिति । ('दैन'चात 'सा' यथा तथा 'सदम' पात्मानम् खिमिय दायित्वा इत्यर्थः )-वति। 'कमणि' यागकम वि संस्थिते निष्पन सति 'सदस्य: सभास्थ : तापम: 'अनुजात:' सुसम्पनो यागः, विश्राम्यतु भवान् ति तानुमति: 'खिन्" प्रापतखेदम् ‘पामामं क्व नु खलु विनोदयामि' विनोद कारयामि ["ततकरोति तदाचट" इति णिच । सतो हेतुमक्षिच.] । मच प्रियायाः' शकुन्तलाया या दान तस्मात' 'अन्यत्' तदृभिन्न किञ्चित् शरणम्' पति। तहनादेव यदि विनोदः स्यात् मान्यत: [ "खिनमात्मानम्" (त, न्या. )-'अमकान्तम्" ( रा. वि. म.)। "नच प्रियादर्शनात" (ब-, न्या. ) - "कि' नु खलु मै प्रियादर्शना"(रा, वि-म )] | NOTES 1, (8) मकरकेतुः-मकरस्य प्रतिक स: इति मकर + कन् = मकर: tbe figure of & H#7 wbicb is a sea-rñonster. The 69 disappears in the case of a ध्वज by the Karika 'पर्चासु पूजतार्थासचिव कमजेषु च । वे प्रतिको लोपः देवपथादिषु ।' रु केत: वनो यस्य । (b) Remark- We have very careless writing from मदमबाधा निरूपा to प्रहरतोति । The faisoint Press edition of Ragbava Bbatta omits tbe verse पनिशमषि &c. Vidyasagara does the same. The whole passage is 80 glariogly defective that it is difficult to accept it 48 from Kalidasa. I pctice some defects below-(1) 1410 as applied to चन्द्रमम् is not a happy epithet. When we say so and so is विकसनोव (reliable), we imply that outward appearance is suspicious, bat in fact be may be trusted. In the case of कसमायुष, the mention of aigu is apt to create distrust, so favorite is all right. But has the derivative meaning the delightful time-keeper,-चन्दति पाडादयति इति चन्द्रः । मिमौत कालम इति माः । बन्द्रासीमाव In his case बिनसनीय is meaningless. (ii) कामिजन and.मिसा' equally express the meaning of वामिनमा whiob in theretore unnecessarily cumbrons. (iii) Having directly mentioned guargt and , subsequent referonoo should be by ti ozoopt to avoid ambiguity. Now in the verse, whilo Parga is roférod to by 'aa'; tho namo mu to nod for mange ·catats: २८१ It would have been better to say बक्समशरवं तस्य शीतद्युतिस्वम &o. (iv) RR for æfa is a kind of ghan'at by no means pleasing. (v) The first balf of the verge aa 48 &c. is only & repetition of an AT&o. above. faga f': &c. immediately after ga: is more direct and would bape served the purpose quite well The writer seems to be in want of materials to complete tbe verse and is obliged to repeat. (vi) lo tbe first balf and in the preceding prose the order is aq, arx; but in the second hall, this 18, for no good reason reversed. and we have se, all I (v11) It was mid day at the time, and tbe reference to the aubearableness of moon light is a queer 9961991 ai to say the least of 16. (111) SIA is addressed directly. in the second person on the preceding page ; but the verse faqafq &c. puts him unaccountably in the third person. (1x) The sfa.In acatta is superfluous, The madiog 18 more easily expressed without it. (x) Tro verse meads- I welcome Kama's blow if he strikes with reference to Sahdotala. Toe writer of this seems to be a supertical observer If the object of the king's love were less endowed by ra ure tbap Sakuotala oven then sbe would have pleased bim as Sakuntala pleases now Compare the poet's remark "4; 9197A1 पश्यति"-Aot. II (x1) पलमम्मि ततो हदय तथापि नेदमिवयितम् (See Apte) shows that the uppermost tbought in the kiog's mind at tbe time is to search for Sakuntala. Hopcom gay area कमणि &c. naturally follows after निवतयितुम् । The passage मदन. aut fuo- rralla is tbus an interruption. But there is nothing bore to interrupt tbe thougbt. 2. Reading.--The reading A#1274 does not sait tbe context. Tbera was no occasion to become ACII Besides ifhe was really ya017, tbere were plenty of abades available, and he would not have boon at a loss for a suitable place and oxolaimed a guy &o. I prefer ten He was ovidently fenn tor the post remarks सपद' परिजन्य । 2 ·अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सूर्यामवलोक्य ) रमामुपासपने को प्रायेण लसावलयवन्स मालिनीतोरष समखोजना शकुन्तला गमयति । तत्र व तावद गच्छामि। (परिकमावलोक्य च) पनया वासपादपवौथ्या सुतनुरधि गतेति तकयामि । कुतः- सम्मौलन्ति न तावदवन्धनकोषास्तयावचितपुष्याः । चोरखिग्धाचामौ शान्त किसलयच्छदाः ॥ ५ ॥ - (Looking at the sun) Usually Sakuntala passes this period of fierce sun witb ber friends on tbe banks of tbe Malini, where there are groves of oreepers. There indeed I go. (Going round and looking) I guess the fire figured damsel bas not long passed by this row of young trees. Why do I say so? The cases in the stalks whepoo flowers bave been placked by her, do not yet close up, and those mutilated (Or - cats in the) young shoots appear wet with milky juice. ये ति । (बखावियार्थ 'स्याम चलोका' हा) 'बनता प्रायब' पाखन (प्रत्यादि श्या) नतु नियतमेव 'खतामा बलयामि' वरमानि बसावरितस्थानानि सन्ति । तेषु 'मालिनीती मागिनोमद्यासटे ससामनेम प्रियंबदवा बनम्बया 'सह इमाम उमः' बठोर: 'पासपो' रविः, रविकर रत्यर्थ: यस तथाविधा 'देवा' सबमति पतिवाध्यति । पनववि। 'मतनुः' अनवद्यासोबतखा बमया बाबपादपाना बौपाया, बौधिमीमितिम बलमा त्य': 'अचिरम्' बना एक 'मता ति तयामि' मब। कसः' एवंद्रवीमि तिन- बचौवन्नोवि। बयः-तबा चाचितपाः बन्धनकोषा:म तापन सौखति। खति सीपिचवदावरचिन्या जयन। बाबा-'या'मनमाया'पापितानि पाणि पोवानि 'पुपापि' येबा येम्बो वा तपाक्षिा: मनीषा:' उनकोषाः । बाण मत्रीचति' सबोविता मना।। 'चमी' जमानामा: । बिपी एए रवि दिलाबामाः [ अधिकार पन]। बिमाना रसाः' oि ·हतोयोः २८५ . किमलया वा 8'पोरे' कदनमागपत द्रवन 'विगधा:' भाद्री 'दृश्यम' समान्त । [राधको विद्यासागरपादाय "परिक्रम्यावलोका' इत्यत: "किसलयच्छदाः" अति यावत न पठति ॥ NOTES 1. (a) मालिनी &c.-तौर सटदेश, plural with reference to different sites. तत्तह शानां वहत्वावधनम् । (b) ससपोजना - सखीपी नमः सखोजनः। शाकपार्थिवादितत । तन सह व माना etc. बह- 2. (a) बाल &c.-बौथी is पडकिaline, or वत्मन & road "बौथो बम नि पाको च" इति हेभ:। In first sense वालपादपति means वाख- पादपप निशोभित वाम by लक्षण। When बौधौ is वमन, say बालपादप- मी सिता बौथो, थाकपाधि वादि । तया। हतोया करते। Both afy and चौथी are seen. (b) पचिरम-म चिम्म not long. It is s काल and used as कम of गमन किया। "देशकालाचगम्तयाः कम सजा कर्मचाम् । 3. (a) तावत-साकस्य। The cases will first close op tben dry in the sun. They have not even closed yet. Hence the flower must have been just now (पचिर ) plucked. (b) तयावचित &0.-Sakontala was too ill to attend to these things berself. The king thought she did these, because he did not know she was ill. 4. Remark - These signs gnide the king. I think the passage ought to appear though Ragbave omits it. (परिक्राम्य संस्मथ रूपयित्वा) अहो प्रवातसुभगोऽयमुशः। शक्यमरविन्दसुरभिः कणवाही मालिनोतरणानाम् । पारनङ गतप्त रविरलमालिक्षित पवनः ॥६॥ ( परिक्रममावलोक्य च ) अस्मिन् वेतसपरिक्षिप्त सतामण्डपे सविहितया सकुन्तलया भवितव्यम् । तथाहि- पिवता पुरस्तादवगाढ़ा जघनगौरवात् पश्चात् । हारिस पाण सिवाते पदण्ड निखवेऽभिनया। ॥

·२८ पभिज्ञानशकन्तलम् (Acting as it touched by the breeze). Ab! this spot is pleasant with its fine breeze. Here by the love stricked limbs can be closely embraced the lot08.8cented breeze, the carrier of spray from the ripples of the Malini, (Going round and lcoking about) Sakuntala is bound to be pear in this bower of creepers edolosed by cases. For at its entrance, wbero there is pale sand, is seen a fresh line of foot prints, raised outwards in front and pressed down bebind through the weight of the hips. परिक्रम्य ति। परिक्रम्य संम्पर्थ वातमम्प" 'कपयित्वा' चाकाण अभिमीय । पहो इति। 'यहो । प्रकष्ट न वासेन सभगः' इ.य: 'अयम् उहशः' बनविभागः । शामिति । अन्वय:- पनाता त: प: परविन्द सुरभि: मालिनीतलामा कावाहो पवन: पविरतम पालिस शक्यम्। व्याखा-पत्र प्रदेश 'पमान कामेन 'तरत:' पौड़ित: प्रापतकामतता: :' गाव : [नुक कत्तरि वतीया ] परविन्दः' कम : 'सुरभिः' पनगन्धिः घाणतण: मालिन्याः सरमाण वौचौमा 'कब- वाहो गोकरशाहो, सुयोतत्वात सर्वात प्रत्यर्थ: 'पकम:'जात', अविरल गाद" यथा तथ 'प्रालिखितम्' बाट 'काम' । मदनकने पादा सुरभिशोतवात सेवन तरह सम्भवति रतिभाष: [“शकिमहो" इति कमवियत । एतत शक्यम् एतदथक्यम, रति प्रथमं सामान्यतो लिसवचनयोः पविवचया एव वस्तविभाग: । तत: शक्ये पवमस्य अन्तर्भाव: न हि साधानत: शक्यपवनयोविंशविशेष. भावः। तम "शक्यं पवनः" इत्यदोषम्। 'सकामिति पविलियमस्वाप कर्मा. भिधायाँ सामावोपक्रमान" ति व ममः ] ["धकाम" ( रा., वि., म.)-"शका" (त-, न्या.). "पविरखम्" (ग, वि., म.)।-"निहं यम्" (त, च-)]। पखिनिति। 'पथिन् वैसम: परिचिते वेष्टित 'लतामसपे' बतायो 'सनि. हिवया' समोपखया सकुन्तखया' भवितव्यम् । अनुमानकारकमा 'या'- घमौति । पचय:-पामिकत पस्य हरि पुरखान पानता, नपगोरबान पवान पवमाढा, पमिमा पदपलि: पते। व्यास-पास पाएमा 'सिवता:' बानुबायचिताह सिबतायद: चिया प्राबिचित एपर्व: पि] 'वानपदा पुरखान' पुरीमान, चाची, षिक: पायोः हितम् । . .

·हतीयो २८० रत्यर्थः 'पात्रता' उदा निमुद्रा 'अघनस्य' नितम्या 'गोरवाद' गुरुत्वात' 'पशान' गुरुफयो: 'प्रवगाढ़ा' गौर गादा, न तु कैवलं गाढ़ा 'अभिनया' सद्यःकता 'पद. पा शिलहण्यसे' एव परस्त्रोलचलचितत्वात । NOTES 1. काम-With शक्यं पवन: compare युक्रम अभिलाष:-Infra. सामान्धीपकमान नपुसकम 98 in विदित in बिदितभक्ति-Ante. Vamara's fafar199 means fagytamy (different in gender) and fa7497 (different in number). For विकलि compare शका Trin "काया- नेन सामादिभिरपि सम प्रति हन्तुम्"-Bhashya. विहवचन is seen in घका शालिमासादौमि in "शकामानेन शालिमामादीन्यपि व्रतयितम्"-Bhasbya. यका करा: has both विरुद्धग and विरुद्धवचन in "यकामोषधिपतेनवोदया: -केत मगनखसम्पर: करा:" - Kumara. 2. वेतस &c -पर- चिप means to surronnd.' Compare परिपin the sense of a moat in "महार्णवपरिच लहाया: परिखाखघुम* -Raghu. 3. पानता-This is सुनाया। Compare "अभावतागुष्ठनखप्रभाभिः eto.-Kumara. 4. पाण्डसिको-For a singular use of "सिकता" compare 'एका; सिकता तेन्जदाने पममर्था"-Bbasbya. यावहिटपान्तरेण प्रवलोकयामि। (परिक्रमा तथा कत्वा सहर्षम् ) प्रये लब्ध नेत्रनिर्वाणम् ! एषा मेमनोरथप्रियतमा सकुमुमास्तरणं शिलापट्टमधिशयाना सखिभवामुपास्यते । भवतु श्रोषाामासां विश्वम्भकथितानि । (विलोकयन् स्थितः) । I will look through some opening in the branches. (Going round and doing the same-Joytully)-Ab ! The com. tort of my eyes is found. There, the dearest of my wishes, lying on a stone slab with a converlet of flowers is being waited upon by ber two friends. Well, I shall bear their confidential atterances. [Stands gasing].

·पमित्रानमाला ति। विष्टवानी' भावानाम 'पाग ['पनामसाधी- सपपरिवानामभिदतादर्थ" त्यमरः 'पषीयवामि' बनला पतिना विपश्यामि [ याबदयोमे भविष्यात लट.]। परिक्रम्य ति। तथा छत्वा' पिटपानी- हा, भकुन्तखा प्रवास रति जावा . परति। 'प' । 'बयो: सन्नमयोः' लोचनयो: 'निर्वामितिपद सुखकर वस्तु “लयम्"। तदेव स्पष्ट कथयति-'समानाम पासर" सेम सा कुसुम रामरकम इत्यर्थ: 'शिलापर" प्रसारमल' अधिशयामा' प्रसरतीययिता। ["चि. मोड स्थासा वर्म" इत्याधारस्थ कगंवम 'म मनोरखामा मनोरबा प्रियतमा पिबतमो मनोरम: शकुन्तखापः पदार्थः, सोभ्याम उपास' सम्यते, उपचधात ति बावत। ["उपास्यते" (न., न्या.)-पग्वाम्यते" (ग., वि., म.)]. मवविति। भवतु पास विवासन 'काषितामि' भाषितानि [मपुसक भावे :) विमलसखापान 'पोष्यामि' । NOTES 1. (8) नवनिर्वाश्म-निर + + लाट भावे निर्वाचन मिति: compare "निवार्य नितो मो" पति बिकास। (b) मनोरष eto.- मन: रथो यथिन् यम्य वा तदाबढ़त्वान मनोरथ: wish. Nextra-1 No forate, bence tbe probibition "u fagite" doos not apply. (o) विद्यापहम-प is पीठ a slab, a seat पासन । पर: सादपि चासनम्- यीका कोषः। Reading-Both are and more imply 24 pursing पष।। "उपासन शनाय च सिमे" रति मियः। "मासन यती सिवायामनुशोचने तिम: । Either will do. (ततः प्रविशति यथोलव्यापारा सह मणिभ्यां शकुन्तला) भजी (उपवीन्य सबमला समन्दले, पषि मुत- पहि परिणीपत्तवादो [इला भकुन्तसे, पपि मुखायते । मसिनोपववातः] ·२८८ (Tbed onter with ber two friends, Sakuntala engaged as desoribod). FRIENDS (Tenderly, after bavid, fapneder) - Dear Sakoptają does the bree30 of tbe lotus-leaves appoar refresbing to you ? शकुन्तला-किं वीजप्रन्ति में सहीओ के वीजयतो मां सखयो ] ( मखयो विबाट नाटयित्वा परस्परमवलोकयतः)। SAKUNTALA-Are yon fanning me friends? (The friends acting sorrow stare at eacb other). राजा- बलवदस्वस्थ शगेग शकुन्तला दृश्यते । शकुन्तला दृश्यते । तत् किम यमातपदोषः स्यात् उत यथा मे मनमि वर्तते । KING-Sakuntala seems to be greatly distressed bodily. Now, is this the bad effect of the beat, or as it is in my mind ? तत:रति। व्याख्या प्राक। सखोति । 'उपवीत्रा' समीप वोजयित्वा महन समपात:। मोति। इला शकुमाल, अपि प्रश्र, नलिनौपवाए कमलामा वात:' ता. सम्पनि योतो वायु' तब मम्बन्ध सखायते' मुखमिव पाचरति किम | "कत. पर सलोपर" रति का । किमिति। २'मी मा बोजयत: मलिमीपववातिन उपरत: विम? मया वजन नानुसूयते । तापधिकाात पनवधामम । सखीति। विषाद" खेद' नाटयत्वा' अभिनोव परमपरम'न्योन्बम पर- बोरयत:'ओइयो पसा: समवस्था यत बोवनममया मानुभयो रति खेदः । बति । 'मकुन्तला बलवत' पत्यर्थम प्रतिस्वीर यम: सा. विधाडसत किमयम पातपस' यौष मसा' दोषः स्म' बोष मजनम- साखामत पा 'यथा मे ममि बत्तं' यथा पई तयामि। बीष मलन: काम- तोबा रतिपित। NOTES 1.(3) सपपीना-उप+ बीब+पिसाव । Panini does not rooogoiss this root. (b) garaa--Raghava roade (Ta' tugin' ·पमित्रानयासलम or पति। तनकरीतोति ]ि Prot. Gajendragadkar condemns सखाय, saying it means 'experiences pleasure, 800ording to 'समादिभ्यः कर वेदम याम' पा 3. 1. 18. But this rule bas no Application here. The rule wants ha to be * In hoan bere we bave मुख 88 कर्नाand उपमान । Hence the correct role is : काज सलोपर" P, 3. 1. 11.); सखायत. thus derived means 'acts like something pleasant' not experiences pleasure.' 2 परम परम &c.-See Act. 1 Ante. 3. उस तया-The king suspects love sickness, but he doos Dot forget that tbe effect of heat is very much like it. This raises the doubt Is it love or the heat" Presently be rejects the second ( अथवा सन्दम eto )। ( साभिलाष निवण्य ) अथवा कृतं मन्द हुन । स्तनन्यस्तोशोर प्रशिथिलमृणाले कवलय प्रियायाः सावा किमपि कमनीय वपुरिदम् । समस्ताप: काम मनसिजनिदाघप्रसरयोर. नतु ग्रोमस्य व सुभगमपराह युवतिषु ॥ ८॥ (Gazing wistfully) Or away with doubt. How indescribably charming is tbis my darling's distressed frame with the Usira, applied to the breasts and the singlo bracelet of lotus sboot quite loose. Granted, the distress of love and of the advance of summer is the same with young women, but tbo transgression of heat is not so obarming. ('सामिनापं निख' सम पर विसोका विचिक्य' धावा समाषत) 'पा' "पचार सरम' संबयन छातम् बलम [मिति व्यय पम्बयम् । "मामिलाय " ( रा., त-, न्या. न. )-विचिव (वि.), सीति । पचय:-प्रियाया: सागसमयसीधीर प्रविधिलापमयम गपुः विमपि कानोसमा युति म सननिदायासरयोः सापः सम काम, अपए समय नाबामा-प्रियायाः' बमबाबाः पापापया' पौषया बा दीमक ·बतोयोगः २८१ पत्तमानम, पासएक समयोः न्यसम' पर्पितम् 'और' वीरसमूलानुले पो यस्मिन' तथीका 'प्रशिथिलम्' पतिनाथ 'मालय' विसस्य 'एकम' एवं 'वलय'करण यमिन्' तत् तपोकम् 'प्यमान 'व.' शरीर किमपि' अमिचनीय यथातथा 'कमनीय' मनोहरम्। 'युवतिषु' विषये 'मनमिसम्य' मनोमवस्य कामस्य ( "सतपुरुष कन यह सम्" इति सप तम्या भलुक ) निदाघसरम्य' गोरमाधिक्यस्य च 'साप:' ज्वाल: सम: काम' तुम्बा: स्यभापगम्यते । गोष मम्य' मिदाघम्य अपराहम्' अपराध: (न सके भावत: ) त गीष मकस: पतिकम: पुन: एवम ईश सुभग सुन्दर' म'। कामतापात कमनोयतासिरिति शकुन्त नाया: कामम एवाय ताप. न निदाघम:। तदाह "अथवा कत सन्दन" । ["प्रशिथिल" ( स. न्या. म. )-"शिपथ लत" (रा, बि,). "किमपि कमनीय" (रा, वि)- सदाप क मनोय (त., न्या , म)]. NOTES . 1. (a) मन्द न कसम = मन्द हुन पन्नम्। Hence गमामानसाधमक्रिया प्रति करवात्वात हतौया। कतमित्यर यमलम 2. (a) प्रशिथिन etc.--एक वलयम्। कम धा मालम्ब एकटलयम् । प्रशिथिन म पानं क यन य य म्मन् । व.-(d) मा वाधम-पावधनम् इति पा + वाध+प भावे = पागचा distress, तया सह। (c) किमपि- A compound 421 expressing indescribability. Adverb quali. fying कमनीयम् । (d) कमनीयम-कम+पनोयर कर्मा' | Also कामनायम् । (e) निदाघ etc -नितरां दह्य पम्मन् पति नि + दह + धन प्रधिकरणे = निदाघ summer. The rule, न्या बादौनाच" directs घto the substituted for ywben fagle 18 & name of sommer. प्र++अप भावे = प्रसर; advance, ममि जात: पति मनस + जन + उ कतरिने - सिम like समिन: (Aate). मनमिन मिदाघप्रमरप, तयोः । (1) सुभमम्-Tbe सुभगता is pot due to tbe string on tbe breasts and the loose bracelet on the wrist, but to some thing altogether indescribable. (g) Remark-The suffering is equal from beat and love. But the Istter adds obarm to the person, bodoo servos to oistiogaiah its aotion from that of the former, Tbo additional loveliness of Sakuntala leaves no doubt [तं सदन] that she is lovesiok, Compare-'बोचा - बिना मदमबमाला', Infra ·अभिज्ञानयतलम was 8, Reading-(a) fufufua implies the bracelot previously tight. But bracelets are worn loose. Afa'uu agrees with this. What was loose is more 80 (प्र) now. (b) तदपि कमनीयम 38 Monier-Williams bas it after the Bengali Recensions implies tbat sbe appears lovely in spite of ber distress, i. e. though her loveliness has suffered, she is still attractive.* This seems inconsistent with the fourth line wbiob sap. poses tbat the pange of love enbance the attractiveness. प्रियंवदा (जनान्तिकम)-अनुसूये, तस्य राएमिचो पड़म- देसगाटो पारहिप पज्जुमसुधा विष सउन्दला। किं णु कखु से तविमित्तो पत्रं पात भबे [ अनसूये, तस्य राजर्षे प्रथम- दर्शनात् पारभ्य पर तमुका एव शकुन्तला । किं नु खलु प्रस्था- स्तविमित्तः पयमातको भवेत् । PRIYAMVADA (Aside)-Anasuys, Sakuntala has been as thougb anxious (absent-minded. care-worn ?) since that first sight of tbat royal sage. Is it possible tbat this ber aliment is due to him ? पनस्या-सहि मम वि एरिमो पासका नियमन । कोदु पुचिस्स दाव पं. [ ससि ममापि यो पशिहा हदयस्व । भवत प्रहामि सावदेनाम् ]। (प्रकाशम् ) सरि पुचिदम्बा सिविम्यि । वलिप कबुदे सन्दावी [ सखि, प्रष्टष्यामि किमपि । मोयान खस ते सन्तापः] । ANASUYA-Friend, such is my mind's suspicion too. Well, I will ask bor. (Aload) Friend, you bave to be quote Hoped about womotbing. Your distress is indood groat. - Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·२८३ हतीयो पति। 'राज' दुचनमा प्रथम दर्षन समावः तत: पारस्य परामका व उत्पडिता बसकुन्तला' बचाने। विमुख पिक (वितकं गर्भः प्रश्न:) पखा पयमातर:' एषा पौड़ा म' गर्षिीय मिमित्त" कार यख सहियो भवेत'। दुष्यन्ताय रयं वियते किम् ? पनसूयेति। एतदपि प्रियंवदा प्रति जमातिकमेव । 'ईडयो चावा हदयख' यमेवम् पाथरले (जदयोगात कतरि षष्ठो)। टुप्यन्तमायें पम्पासाप: रत्यहमपि मन्य। 'किपि' वस्तु प्रष्ट व्या 'पास' त्वाम किमपि प्रष्ट मिलामि ( प्र प्रधान- कम तिव्यः)। 'लोयान्' प्रबल: वस्तु ते सन्ताप:' । गुणे ते वेदना पत: पछामि किषित। 1. (a) प्रष्टग्यासि &c.-त्वामहं किमपि पृक यम becomes त्वं मया किमय प्रष्टव्या the पप्रधानकम becoming उक्त by the maxim 'न्यादे: प्रधान दुरादरप्रधान"। (b) खलु-This may also be taken as हतो। I wish to speak to vou, because (खन्न)-you are suffering mucb. शकुन्तला (पहि न शयनादुत्थाय)-हला कि वक्त कामासि [हला किं वक्त कामासि] | SAKUNTALA (Rising from the bed with her apper balf)- what do you want to ask, dear ? पनसूया-हला ससन्दले, पणव भन्दरा क्स, पर मपब- गटस स वृत्तम्तम म । किन्दु जादिमो इतिहाणिवन्ध सू कामम- माणाण प्रवत्था सुणोदि तादिसौ ३ पेकखामि। कही। किनिमित्त दे सन्दाबो [ मा शकुन्तले पनभ्यन्तराः खलु वयं मदनगतस्य हसान्तस्य । किन्तु यायो इतिहासनिबन्ध कामयमामानाम पवस्था श्रूयते ताहों ते प्रचे। कथय किंनि- मित्त त सन्तापः] | विचार का परमत्वदोपजाणिव प्रणा- रमो परिपारन (विकार' बल परामार्थतः पन्नात्वा पनारमः प्रतिकारस)।

·२८४ अभिज्ञानशाकुन्तलम् ANASUYA- Dear Sakuntala we are jpdeed inexperienced in matters concerning love. But yours I see is the same condition as 18 beard of lovers in historical composition. Tell as to what your distress 18 due. Witbout having known the disturbing action in its character, counteraction cannot indeed be begun. सन्त नेप्ति ( पूर्वाईन' पूर्व कारन शयनाम' शिलाशय्याया: उत्थाय') ( "शयनाढत्याय" (ग, स, न्या-, म.)-'पुष्य शय्यामदमा' (वि.)॥ हलति। बत काम' अभिलाषो यम्या: मारशी सि' वक्त मिच्छामि ("लुम्पद. बदमः का तुहाममममारपित तमो मलोपा)। द्दल ति। वय मदन काम गतम्य प्राप्तम्य काममम्वन्धिमः इत्यर्थ: तान्तस्य वाया: न चान्तरा न तत्त्वजा: । असातमदनतान्ता वयम् । स्वय न कामय. मामा: वय, नापि दृष्ट: कामयमान. कति जनोऽम्माभि; 'इतिहामस्थिता:' ये निबन्धाः प्रबन्धाः तेषु कामयम नाना कामिना यादृशौ पवस्थाश्यले तादृशों ते प्रक्षे । नानुभूता न च हटा किन्तु यता। किं मि'मत्त कम्मिान निमित्त ('मिमित्त कार यहy ममा प्रायदशं नम-पति प्रथमा)। (बनभान्तरा: खस्नु वय मदन. गतस्य" ( रा., वि., म.)-पनवा मारा क्यममागतम्य ( स., न्या-.)] । विशारति। परम: पर्थ: परमार्थ : तत्वम । तत्वतः खपतः । বিজিহ पन्यथापाले भनेन इति विकार: विकतकार पम् 'जात्या प्रतिकारस्य' प्रति- क्रियायाः 'पनारम्भः खलु' पननुष्टानमेव प्रापनीत पज्ञात रोगे किमौषधम् रत्यर्थ: । NOTES 1. बत कामा - See व काम:, Act I 2 (a) (a) पममातग &c. = अभिगता पसरम पभानारा: included. न पभान्तरा: not included बाधा: outside. The sense is-We are outside the pale of love matters. We have no experience of tbese things direct or indirect. By 'we ( 994), sbe means all ascetio girls. 19. Bonding-The Bengali.reading too is good. We do not now (सपनप यम) what is in your wind (मनोनत)। . (0) परत: hasबर समयःninपरत: and in 'इर: बदरवोबी बा'-Bhasbys.

·द्वतीयोः राजा-अनसूयामपानुगतो मदीयस्तर्कः। (न हि स्वाभि- प्रायेण मे दर्शनम् । KING-My suspicion has baunted Anasuya also. Verily, I do not view it after my own mind. शकुन्तला ( प्रात्मगतम् )-वल व ख मे अहिणिवेमो । दाणि वि महमा एदाण ण सक्कणामि णिवेदिटुं । वलवान् खल मे अभिनिटेशः । इदानीमपि सहमा एतयोनशनोमि निवेदयतुम् ।। SA KUNTALA- (Aside)-Great is my anxiety (to conceal). Even now I cannot forthwith reveal to them. प्रियंवदा-महि सट्ट एसा भणादि-किं प्रत्तणो अातङ्क उवेव खसि । अगादिवस क्ख परिहोसि अङ्गदि केवल लावण्ण- मई छाया तुम न मुञ्चदि [ सखि सुष्ट एषा मणति-किमात्मन पातमुपेक्षसे । अनुदिवस खलार लावण्यमयो छाया न मुञ्चति ।] 32 PRIYAMVADA- Friend, she says rightly ; wby do you neglect your trouble ? Even every day you are being tbipped in the limbs. Only the glimmer of loveliness does not leave thee. चनोति। मदीयसः सन्द:-पि काममा पौड़ा चखा-त्यपः घनस्यामपि अनुगत: पमसूयाया पपिपयमेव सन्द होनातः। 'मे' मम दानम् अनुमान खस्ख पात्मनः चभिप्राय: पभिखापः तेन तदनुसार महि' । ए-वात्माभिप्रायसन्चाविष्टजनपित्तात्ति: प्रापिता विनात इति यत माय मया सदसत्यम् । पवधा कपमनसूमा पपि तव मयत? पसमिति। म पमिनिमः यमः बलवान् सलु ति हिम मोपने- अया। इदानीमपि पधुना एवं सनिपटा पपि एसबी: (पिहो) मासा चर्वितन निदियितुन बमोमि । रिहीयसे अङ्गः। केवल प्राप्तः।

·पमित्रानयालम . - . अब कुन एषा पासूषा सुधबुक' भवतिमात्र। चाता बाधि किमुपेचसे बधमजानामि। (विर्ष माधवपेचिन:' )। सख प्रतिदिनमेव पाकपाखादिभिः परकीयसेहीमा भबास। बाधिमा मानि बना कब खावस्यमयी साखियपूर्ण काया काति: at नति। ( सखि सुष्ट' (वि)-'सखि यकमाल मष्ट' (रा. म)-सर' (वा.)। NOTES 1. स्वाभिप्राये-हतीया करो। See एवमात्माभिप्राय-Act. II. 2. (a) बलवान् &o. - My desire to conceal is indeed great, I cannot overcome it. It is out of tbe question to reveal my wish out of my own accord But tbey are awking me now. Even thus I cannot come out with it at once. निवेदयतुम- सन् without a क्रियाक्रिया, because of the root क in पक्रोमि । 3. (0) अनुदवसम-दिवसे दिसे रति बीप सार्थ पथयो- (b) परिहोमसे-पीना त्याने पर पदो+बट से कम। The root is not duplicated because the da plication takes place and in the कम and भाववाच्य-tbes. is replaced by य । (c) लावणमयो-खापण्य is कासि loveliness. मुशाफल पुसायायालरलस्वमिवातरा । विभाति मदन तनावस्थामायने"-Quoted by Mallinatha is Kumara, साबण प्रचुरमस्याम् ति लावस्य + मयट + डीप स्त्रियाम् = लावण्यमयो full of loveliness. राजा-पवितथमाह प्रियंपदा! तथा:- क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्य मुन्नास्तम मध्यः कासतरः प्रकामविनतासो छषिः पाण्ड,रा। योथा च प्रियदर्शना च मदन कष्ट यमाहात पनामामिव पोवीन मबना सटा सता माधषो । RING-Priyamvada speaks the truth-For, her face bea tho obeoks slightly omagiated bor obest bas the breasla forwaken by firmness the middle is tbini or, tho sboolders are wry muab dropping the complexien le pale. Strioken by love, this, 4epbel appears pitiable yet charming to look at lito the creopor Madhavi struok bg the wind tbąt dries op tbe leaves. * .

·बतायोश पवितविति। 'तथा' सत्यम्। पम्पयमितत् । विमतं वथा यखात पति 'वितध' मिष्या। म पितयम् 'पवितयं सत्यम्। सत्यत्व कारमात तथा हि' इति । बामति। अन्वयः-पाननं चामझामकपोलम्। उर: काटिषमुक्तासनम् । मध्य: कान्ततरः। सी प्रकामविनती। छवि: पाण्डरा। मदनक्रिष्टा यंपवाय शोषयन ममता स्प हा लता माधयो इव, योच्या च प्रियदर्शना च पाल पाते। व्याख्या-पा दिवसम् परियपरिहीयते इति पाननम्' पस्या मुख चामचामोरेषनामौ ('प्रकार गुणवचनस्य" इति हिचनम) 'कपोली' गण्ड़ों यस्मिन् तथाविधं नातम्। 'र' वचः 'काठिन्यन' हदतया 'मुनो' वियुको स्तनो' यस्मिन् तथाविध नातम्। 'मध्यः' उदर कान्तत:' अतिशयन क्षोण नात: ( बुद्धिथा पूर्वावस्थामपेसा प्रकर्षविवधा तरप )। 'मी' स्कन्धी 'प्रकामम' प्रत्यर्थ 'विनती' विमस्तौ । 'कविः' भूति: पाण्ड रापान, वर्ग माता। पतएव 'मदनेन' कामेन 'किष्टा' पौडिता 'इय' शकुन्तला 'पवा शोषरेन' शोषकारीव 'मरुता चैववायुना स्पष्टा' ताडिता 'लता माधवीरव शोच्या' अनुकम्पनीया, अपि च लावस्यमयो छाया इमा न मुञ्चति इति 'प्रियदर्शनाच' मधुरातिय 'भालचाते' पाभाति ॥ ["कि ठा" (रा., वि., म.)-'ग्लाना' (त-, म्या-)] | NOTES 1. (8) चाम &c.- (चर-मवादि ) + क कतरि = चाम: emaciated. चामप्रकारी प्रति हामी चाभी the duplication being due to the rule "प्रकारे गुणववनम्य" | The duplicated form is treated as 8 कर्मधारय by the rule "कमंधाग्यवदुत्तर"। Hence the सुप disappears giving finally चामचामो। Now see Tika. (b) प्रियदर्श मा-प्रौशातीति प्रौ+क कत्तरि = प्रियम pleasing, lovely. प्रिय दर्शनयस्था: whose appearance is pleasing; बहु-, with कमणि षष्ठो in यस्याः । 2. Reading-मदनम्लाना has कतरिक in म्लाम। Herce मदन is the in the वाक्य-मदनेम म्लाना । But मरत is the कर्ता in मरुता स्पष्ट।। Thjs loss of uninformity is avoided by reading मदनलिष्टा because frष्ट has कर्मणित See also fare in our Swapna V. 4. 3. अयम्य शोचितु योग्या पति च+स्थत कम विमोचा। 'पापवर्क" रतिकुवंग। शकन्तखा-सहि कस्म वा पाणस्सकहरसस। किन्दु पापासत्तिमा दा िवो भविसं [ सकि, कस वा सम्मान कयिषामि। किन्तु पायासयितौरदानों युवयोः भविषामि]। 20 .

·पभिज्ञानशाकुन्तलम BAKUNTALA--Friends, to wbom olde shall I rovoal. But I shall now be the cause of trouble to you. उभे-प्रदो एव णिबन्धो । सिणिजनसंविभता हि दुक्वं सजझवेदन होधि[प्रतएव निवन्धः। सिग्धजनसंविभत हि दुःखमद्यवेदनं भवति । BOTH-Hence indeed is the pressing. The trouble shared with affectionate friends, becomes of bearable poignancy. सखोति। 'कख वा बन्यस्य' जनस्य ( सम्बन्धविचया षष्ठी) 'कथ यष्यामि' । युवयोरेव कथयिष्यामि नान्यस्य । 'किन्तु इदानीम' अधुना, एसदुका इत्यर्थः, 'युवयोः (कर्मणि षष्ठी ) पायासयिवौ' शदायिनी 'भविष्यामि'। दुष करौ मे पोड़ोपशम: तदर्थे प्रवतमानयो क्योः महान् पायामो भविष्यति। ["किन्तु भायायिवो" (त-, था, म.)-"पायासयिवो" (रा-, वि.)]. पव इति। व्याधिर्महान, उपशमो दुष कर: 'पतएव निबंध:' पायहातिशय: पखाकम्। दुःख' पौड़ा 'सिग्धेषु' संयुक्त नमेषु मंविभक्त' कृतविभागं सत 'सधा' सोढ़, शकया 'वेदना पाघातो यस्य तथाविध भवति हि'। ["पतएव" (ता-, ग्धा- ) "पतएव सलु” ( रा-, वि., म ) NOTES 1. (पायासयिवी-पा+यस + विच + च कतरि नियाम one causing trouble. (b) kiita-Now i, e. by revealing to you ? (6) The sense is-I have no one else to confide in; I must tell you. But (किन्तु) by telling you, I shall only put you into trouble. This is why I bave not told you so long. It will not be abland relation but (किन्तु ) will give you some trouble. It seems the fans should not be omitted. 2. (a) सम-उम is dual, but उमय is singular ass rule, ibough plarsl is seen in "सबपरस्य समय: बातम्"-Aot VII. (b) cि-ft+रि वर्षमान-विधा: aflectioniste. नाही मनाः कर्मक NON-BOTika ·बसोयो २८ पृष्टा जमेन समदुःखमुखन वाला नेयं न वक्षाति मनोगतमाधिहतम् । दृष्टो विकृत्य वहशोऽप्यनया सटष्णम् प्रत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥१०॥ 69 KING-Asked by persons who equally share her gorrows and joys, this girl will not refniso to disclose the cause of her trouble which rankles in her mind. Though longingly gazed at several times by her turning round, I have become afraid of bearing at this juncture. शकुन्तला-महि, जदो पहुँदि मम दंमणपहं आश्रदो सो तवोषणरविदा राएसो-[ सखि, यत: प्रभृति मम दर्शनपथ- मागतः स तपोवनरक्षिता राजर्षि:-]। (प्रोक्तान लज्जा नाटयति )। SAKUNTALA-Friends. from the time that royal sage, tbə protector of our hermitage, crossed the line of my sight- (Acts bashfulness when partly said). पर नि! पन्वय:-दय वाला समदुःखसुखेन बनेन पटा [ सती] मनोगतम् पधिरेन बबातिन । पमया बहुशः विश्त्य सहर टोऽपि पवान्तर प्रया- कासरतां गताऽसि । व्याखया - 'रय वाला' मगधखभावा शकुन्तला दुःखस सखष दुःखसुख दुःखमुख वा ["विप्रतिषिरधामधिकरपवाचि" ति विभाषा एकपदभाव:) 'सम' सम वा दुःखसुखे दुःखसुख" वा यस 'सेन समदुःखसुखेन तुल्यक्दिनेन 'नमेन' सखोजनेम 'परी' सती मनोमतम' पातर निगूसमित्यर्थः'चा' पौड़ाया: '' कारन चाति न पचाताय। 'चनया शकुन्तखया "agम:'म एकवारमा,हिर्वा विशल्य' परास्य 'सर' साभिलाष' इष्टोऽपि पिपिना भावस्थ फुटत्वम् सन्द हवाम- बकायम] 'प' पनि भात पकाये 'चरी' उत्तर कातरत' म 'नतोचि पनि मथि साभिसापा, बसम्बपि भयकार भौतोधि, किमि पदविवि। [मान्तरे (रा.लि., म..) 'चमोचर' (बा.)].

·अभिज्ञानशाकुन्तलम् सखौति। 'यत:' यस्मात् कालात 'प्रभात' पारभ्य [ प्रभतियोगे परमोनियमात पचमौ] 'स तपोवनख रचिता' रचक: राजर्षि: दुष्यन्त: 'ममदर्शनस्य' इष्टः पन्थानम्' ["कपूरन्ध पथामामो” इति सनासाम्नः पप्रत्यय:] 'पागतः' प्राप्त:-पन उक्तन' बांशिकन भाषणेन'ला नाटयति पयति)। NOTES 1. (a) अनेम समदुःखसुचन-See Tika ; c.t. समदुःखसुखः सखीजन:- Raghu. VIII. (b) वाला-A प्रौढ़ा might mislead. But only . [ frank disclosure is expected from a वाला। (०) म, न-Two negatives emphosise the affirmation. arafa a = not that she will not disclose = she will certainly disolose. (d) मनोगतम- मनः गतम i.e: मनसि लौनम् secretly cherished, un-revealed. (e) दृष्टी &c.-Comp. पासौद वित्त वदना &c. -Act. II. 2. (७) दर्शन &c.-पश्यत्यनेन रति दृश+ लुाट करणे = दर्शनम् eye. तसा पन्या: &c. See Tika. (b) तपोवन &c.-Ta+कतरि= रचिता। 3 पडोक्तन-प्रहम् उक्तम् पर्योलम् partly uttered. सहस्पति समासः, the द्वितीया in पईम being क्रियाविशेषणे । तेन । ती हतीया । उमे-कधदु कधेदु पिअसही [कथयतु कथयत प्रियसखी] । BOTH-Go on, go on, dear friend. शकुन्तला-तदो पहुदि तम्गदेण पहिलामेण एतदवत्थमहि सेबुत्ता [ ततः प्रभृति तहतेन पभिलाषण एतदवसास्मि संहत्ता]। SAKUNTALA-Since that time with my desire fixed upon him, I am reduced to this state. राजा (सहर्षम् ) असं यत् बोतव्यम् । मार एव तापहनिर्वायता स एव में जातः । दिवस वामसामसपाबये बोबसोवाय ॥११॥ - RINGiloytally)-What is worth boaring is now hoard. Capid thitect is the osude of my distress bio himself bas ·हतोयोग ३०१ become my comforter, as becomes the day dark with clouds at the end of summer to the living world.' तत रति । 'सस: प्रभृति' 'स' राजर्षि" 'गतम' तहिषयेन 'अभिलाषाममोरधन [ती रतीया ] 'एषा अवस्था' यस्या तथाविधा 'सत्ता' जातास्मि । मनो मे दुष्यन्तम समागमं प्रार्थयते, तेने यमवस्थ। मे। [राघवो विद्यासागरपादाय "कथयतु कथयतु प्रियसखौतिन पढन्ति ॥ श्रुतमिति। 'श्रोतव्य" श्रवणयोग्य यत तत् 'ऋतम्' मया । पर रति । पन्वय:-तपात्यये जीवनोकस्य अभश्यामी दिवस एव मे बर एव सापईतः स एव निर्वापयिता जासः । व्याव्या-तपस्य निदाघस्य ["निदाघ उपोपगम उणा उभागमसपः" इत्यमरः ] 'पत्ययः' अवमान तस्मिन्, 'जीवलोकस' प्राणिसमूहस्य सम्बन्ध 'पर्य : मेघ: 'स्याम:' कप: 'दिवस इव' मेघाको बासर व 'मे' मम सम्बन्ध 'सार:' कन्द एव तापहेतुः' दिवसपचे उपताजनकः, सरपचे सन्तापकर: 'स एव' दिवस एव, समर एव च, 'निर्वापयिता' विमोदई तुः [ उभयव समानमेतत् ] 'मात:' मेघाम्रो दिवस: वर्षणात पूर्व ताप करोति पचास हरति । कामोऽपि शकुन्तलावचनात पूर्व में तापप्रद पामौत, परश तापहरो जात: इति भाव: ["पक्षश्यामः' (न., न्य-, म-)-पनाम:" (रा., वि.)]m NOTES 1. (8) निर्वापयिता-निर +बा+पिच +३च कतरि the comforter. See also under धरौर मर्यापनाय-ante. (b) तपास्य ये-पति+, पच भाव = प्रत्यय: end. Now see Tika (c) जोबलोकस्य, मे-मोवाना प्राधिना लोको भुवन मोवलोक: the world of living creatures तम्ब षटी। मे मम सम्बन्ध also गोवलो कस्य सम्वन्ध ताप : and निर्वापयिता। Also we may have योगे कर्मणि षष्ठी। मे or जोवलोकस्य ताप = माम or जोवलोक तपति। म or जोक्सोकस्य निर्वापयिता-माम or जोषलोक निर्वापयति । 2. Simile-The following are compared-(i) भग: and पक्ष शामो विक्स: । (ii) पहम् and बोसोक:-Also Remotely (iii) पवार and agree i Heat daring sommer oppresses like love sickness (0. 1. समक्षाप: काम मनसिजनिहायप्रसरयो: Ante). The oppression is very great ( 27970) whop at last the sky is overcast (PTA) ·ईन्स अभिज्ञानशाकुन्तलम and the clouds are about to pour. Similarly the strepense of the king was intense when Sakuutala was about to make a declaration. The shower brings relief to the world and the declaration gives comfort to the king. Thus at bebares like the पक्षश्याम day.* 3. Reading-Raghava reads पईयाम। He means the day is oppressive in the morning hours [पई], and cool when it is ध्याम in the evening [the other पई] । We have to guess the reason for the TrAALI I believe many will prefer to have tbe clouds |अध] directly mentioned. Besides परशाम ignores the well-known fact that just as the clouds gather the beat increases, and does not abate unless there is a down.pour. Lastly we have a similar idea in Baghu. XII. where शामाधा दिवसा व occurs. This leaves little doubt that bere the poet wrote पवााम । शकुन्तला-तं जद वो अणुमदं तह वह जह तस्स गए. मिणो अणू कम्पणिज्जा होमि । अण्णहा अवसूस सिबह में तिलोद [ तत् यदि युवयोः अनुमतं, तथा वर्ते थां यथा तस्य राजर्षे: अनुकम्पनीया भवामि । अन्यथा प्रवशासिश्चतं मे तिखोदकम् । SAKUNTALA-Now if approved by you so arrange that I may become favoured by that royal sage. Or certainly sprinkle for me water with sesamum seeds. राजा-संशयच्छदि वचनम् ।। KING-The declaration cuts shortall besitations. प्रियंवदा ( मनान्तिकम् ) अणसूए, दुरगमममहा अक्खमा पूर्ण कालहरणम्स । ज िवहमावा एसा मो सलामभूदो पोववा। ता सुत्तं से महिलासो अहिन्दिदु [अनसूये. Adoptod' by Prof. Gajendragadkar.

·. हतीयोग दुरगतमन्मथा पक्षमा इयं कालहरणस्व। यस्मिन् वहभावा एषा, स ललामभूतः पौरवाणाम् । तत् युक्तमस्था अभिलाषः पभिनन्दितम]। PRIYAMVADA-[Aside O Anasaya, with her love far advanced this one is incapable of taking time. He, on whom her affection is placed, is the very gem of the Pauravas. So her desire deserves to be approved. तदिति। 'सत' तथात 'यदि युक्योरनुमत' यदि युवा युक्त मन्यते ["मतिबुद्धि- पूजार्थे भ्यय" इति वर्तमाने क्तः । "कम्य च वतमाने" पति कतरि षष्ठो ] तदा 'तथा 'तेन प्रकारेय वन या पाचरतं यथा' बेन प्रकारेण 'तस्य राजर्षे रन कम्पनौया', अनुयाहा भवामि' । अन्यथा' पनुयहाभावे 'अवशा मे तिलोदक" प्रतदेयं तिलमित्र नलाञ्चलि 'सिञ्चतम'। निषितं मरिष्यामि यदि स राजा मानानुकम्पले प्रत्यर्थः । श्येति। 'वचन' शकुन्तलोत 'मशय' एमत कतव्यम, एतत वा, इत्याकार प्रत्र 'किनत्ति'। एतत मुत्वा सखोभा कत्तव्यम् पधारितमेव स्यात् । अमसूर्य इति। 'दूरगत: प्रापती मन्मथ:' कामो तस्या: तथाविधा दूर काल- हरख पचमा प्रयोग्या। झटिति प्रतिविधेयम् । कि कामस्य उच्च दोऽवप्रति. विधानम् ? न रत्याह-'एषा यस्मिन' जने वहभावा' दत्तचित्ता 'स पौरवाई लखाम. भूत: भूषणस्वरूप: 'तत' तस्मात 'पस्या अभिलाषः अभिनन्दित पूजयितु' युक्तम्' [ सामान्योपकमान लिभेदेऽपि सामानाधिकरण्यम् । "शक्यं पवनः" इति यथा । सतपाय पस्या पभिलाषः स्तुत्य: न गछ: रत्यर्थः । NOTES 1. (8) राजर्षे:-The वतीया is also sdmissible. राजर्ष: गर्षिा वा अनुकम्पमोया by the rule "धागा कतरिवा"। (b) पबचा-चब + बान्। पन्धवार otherwise.ie.if not pitied by the royal sage; or, not so arranged by you. नत तथा पत्ता तिखोदक सिखतम to) तिवादकम-तिलमित्रम् उदकम् । शवपार्विवादितत-तता तिलय उदकर give तिजोद unless उदय is taken as नातिवाचक and is therefore ·३०४ पभिज्ञानशाकुन्तलम् avoided. This is an offering to deceased person, Hence the sense is-Otherwise I shall die. 2. मंशय &c.-* छिनत्ति इसि मंशय + छिटु - णिनि साधुकारिणि कति that which removes doubt. The doubt सशय does not refer to the king's doubt about her love ; but to the friend's doubt as to what has to be done. The king has no doubt, as it obvious from पृष्ठा अमन &c. and संयत श्रोतव्यम्-Ante. Sakuntala asks her friends to plead for her with the king ( agn at at yol ससा रामरमुकम्पनीया भवामि)। The friends might naturally hesitate But सिम में सिलोदकम removes all hesitation [सश्यच्छ दि वचमम् ] 3. (a) पक्षमा-क्षमते इति तम+पच कत्तरि स्त्रियाममा capable. Something has to be done qoick and she is anxioar to do it herself. [b] म्हभावा-भवतीति भू+प कत्तरि भाव: desire बहोभावो यममा यया वा। [0] ललामभूत:-See चामललामभूताम-Act II. She means that Sakuntala's cboice is mightily well placed (d) युक्तमसा: &c.-Priyamvada is burning to utter the word of congratulation. Sakuntala's condition is critical [पक्षमा ऽयम् oto]. Her choice is unexceptionable ललामभूत पौरवाणम]; a word of encouragement from us saves her. Whal do you say ? Sball I atter it? This is the mood in which Priyamvada makes this speecb. अमसूया-तह जह भणासि [ तथा यथा मणसि] । ANASUYA-It is as you say ? प्रियंवदा [ प्रकाशम् ] महि, दिट्टिा अनुरूवो दे पहि जिएसो। साधर सजझिा कहिं वा महाणई पोदरह। को दाणि सहमार बतरण अदिमुसलदं पलबिदं सहदि [(सलि, दिष्टया अनुरूपस्ते अमिनिवेशः। सागरं वर्जयित्वा कुछ वा महानदी भवतरति । करदामी सहकारमन्तरण अतिमुशलता पविता संzi]) ·हतीयोडा ३०५ PBIYAMVADA FAload]-Friend. fortunately your aim is worthy of you. Where andeed does a mighty river fall avoiding the sea ? Now. which tree except the Sahakara bears the Atimakta creeper in foliage ? सथेति । 'यथा भसमि' कथयमि सथा'। अस्या पभिलाषः अभिनन्दनीय इत्यर्थः । सखोति । 'दिष्ठया' भाग्य न 'ते अभिनिवेश:' प्रयमध्यबसाय अनुरूप:' मथा ते योग्यः । सौभाग्य नो यतत्व प्रकले मन न दत्तचित्ता। अथवा एवमेव भवितव्यम् 'सागर वन यित्वा' त्य का कव वा' म कवापि 'महानदी' अवतरति' सागर एव महा- नद्या पनुरूपम् पवतरमा म्यानम, दुष्यन्तोऽपि ते योग्य: वरः । 'सरकार' रसालाम् 'धन्तरण' विना ‘क रटानों पलवितामतिमानता 'सह' नान्यः कोऽपि । एवं दुष्यन्त विमा नान्यः कोऽपि त्वां वोट महः। एतन शकुन्तला प्रति। ["पनुरूपस्त" (रा., वि.)-"धनरूपोऽस्था:" ( म.)-"ते पनुरूपे" [ त्य-, न्या- ] , "वजयित्वा" [रा- वि. म- -"उझित्वा" [ त- न्या- ] ॥ NOTES I. [a] दिया-Luckily. An अव्यय । Or-Instrumental singu. lar of दिष्टि which means भागा । हती तृतीया। [b] अनुरूप:-अनुगती रूपम, befitting. मादितत-। [c] पभिनिवेश:-पभि + नि + विश+ घन भावे। पायहः। Or अभिनिविशने एतम् इति घन कर्मणि the object of desire. The 1977 has become here by the role "fa- निविद्य"| Here Priyamvada atributes it to chance दिष्टा that Sukuntala bas not set ber beart upon ad ordinary ascetic. (d) वा-Expresses विकल्प । [e] मागरम &c.-This modifies the sentiment expressed in the preceding line. No, choice bas nothing to do with it. It is in the very nature of things it is impossible that Sakuntala sbould be attracted towards ady other person. Be was bound to be drawn towards quam just as & mighty river is drawn towards the sea. Having tbus dismissed feen Priyamvada goes to explain what age: in speech meads. You see in your own garden how the Madhavi thrives on the top of the Sabakara. If you place her on any other Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·qfarratuga garden-tree her dense foliage completely sbats off sun-light from the tree, thus kills it soon and then herself comes down along with it. The Sahakara alone can stand this privation of sunlight (qafaat apa ), or rather prefer this privation, Similarly Dushyanta alone 18 a suitable matoh for you ; your opion with any one else would be disastrous. By your happy ohoice you have avoided the disaster and deserve congratulation ( ganan: fuera afmafaa4 ) Prof. Gajendagadkar gives half of this speech ( सखि दिया...अवतरति to घमस्या and the rest toप्रियवदा। As explained above, the first line of the speech (सखि दिया...अभिनिवेशः ) is the अभिनन्दम and the rest is only ex. planatory to it. Hence the whole must belong to one person and that person must be the one who atters the afhalen. It is not natural, nay. it is ridiculous, that one person should atter the qfaaaa and tbe other explain it to the recipient of the aforaat We bave seen above Priyamyada's impatience to utter the अभिनन्दन । Naturally tben the funnet has to be assigned to Priyamvada and with it the rest of the speech too. Besides the 144 here is in modification of the ofarfa tą of Priyamvada's speech above. Hence what follows 4124 has to go to प्रयंवदा not to अमस्या । (f) 14-This is idiomatic alugit, see of serata &c.-Infra. 2. Reading-Monier Williams reads useft: forwy. 941 But the stage-direction 974 shows that the speech is intended for Sakuntala Hence is the word, not wo: We cannot say that 4472Ą means only that the speech is within Sakontala's bearing not necessarily adressed to her. For, coming immediately after "qut gut wafg" it is evidently the बभिनन्दन of Sakuntala's desire as suggested by प्रियदा (युनाममयाः suurestaufen-Ante). •Hence it has to be addressed to Sakantale. Adopted by Prof, Gajendragadkar ·हतीयो .३०७ राजा-किमत्र चित्र यदि विद्याखे शशाहलेखामनुवत्तले ? KING-What is strange in it if the twin stars Visbakba follow the lader digit? अनसूया-को उण उवामो भवेजेण अविलम्विा णिहुध प्रमहीए मणोरई सम्पादेमह [ कः पुनरुपायो भवेत् येन प्रवि- लम्बित निभृतश्च सख्या मनोरथ सम्पादयावः । ANASUYA-- What can be the meads by wbicb wo sball fulfill our friend's wish quickly and secretly. प्रियंवदा णिहुति चिन्तनिजं भवे सिग्धत्ति सुअर [निभतमिति चिन्तनीय भवेत् शीघ्मिति सुकरम् )] । PRIYAM VADA-The "secretly" may require thought, the 'quickly' 18 easily done. अनसूया-कई विअ [ कथमिव ] ? ANASUYA-How so ? प्रियंवदा- ण सो राएमो इममि मिणिहदिहिए सूइआ. हिलामो इमाहं दिअहाई पजाअरकिमी लक्खोअदि [ ननु स राजर्षिरस्यां स्निग्धदृष्टया सूचिताभिलाष इमान् दिवसान् प्रजा. गरकथो लक्षाते। PRIYAMVADA-The royal sage with longing for this friend of ours betrayed these days by affectionate looks, appears amaciated through wakefulness. किमेव ति। विशा' तदा तारके 'शासखा चन्द्र कखाम् 'चमुवत' पन- सरत: रति 'यदि पव चिवम्' पासय कि किषित। पिशाखयोः चन्द्रले खाया चनुसर मैसर्गिकमेव पान विधिदायम्। एवम् घमस्याप्रिय बदयोरपि मकुमलाया अनुबत्तन सामाषिकम । कवि। सबमनुरूपोसाः पमिलाप विन्तु 'कः' पुनपायो भवन येन ·अभिज्ञानशकुन्तलम् + उपायन 'चविलम्बित झटिति, 'निभृत' गुहां च तस्या मनोरथ सम्पादयाव: दुष्यन्तन समागम विधास्थाव: ? निभसमिति। 'निभत' सम्पादयाव: इमि' यत त्वया उक्त तत चिन्तनीय भवेत' चिन्तायोग्य' भबिनुमति 'यौन सम्पादयाव' इति यत सत सकर' मुखमाधाम् । दुष्यन्त न समागमः यौन कत्तु शक्य ने किन्तु निभृतं कथं स्यात तत चिस्यताम् । मन्विति । 'मनु स राजप: इमान दिवसान' [ छत्यन्तम्योगे रितीया"] सिन्ध- दृष्टया' सहावलोकनेन 'पस्या' मूचितः पभिलाषो'येन ताहगः सम् 'प्रमागरात' सकुन्तलागतचिन्तया राविजागरणात 'लश:' सौण: 'लत्यने' रानापि उससक एप, तत् शोघ्र कत्त शक्यम, निमतं कध' भवेत चिन्तय । NOTES 1. (a) विशाखे-Dual because the reference is to two stars. (b) शशा etc -लेखा is added to bave the whole a feminine so as to agree with Sakuntala in gender. That does not serve the purpose so well 2. (a) पविलम्बितम- विलम्ब त भाव-विलम्बिसम delay विलम्ब: । पविद्यमाम विखन्वितं यस्मिन् कसहि सत यथा तथा। (b) निभतम-नितरी भृतम् पति नि+म+क्त कर्मणि। Well kept 88 a secret; तत यथा तथा (c) सम्पादयाव:-'वत्त मामसामीप्य वत्त मानवहा" इति लट । 3. (a) भवेत-सम्भावमार्या लिड । (b) मुकरम-मुखेन क्रियते इति म +or+खल कम थि। 4. कमिक-It here has no special meaning. It is idioma. tic (बाक्यालगर)। 5. (a) ननु-Implies पाप censure. You ask "How 80" What an idiot you are. Don't you see that the king loves Sakuntala? This is the ceneure intended" [b] सिंग पहधा-चित + वरि-सिंग धा affectionate. साहसी हरिः। तया। तीया करी। [0] प्रमागर etc.-प्रकटनागरथम इति + नाट+धम भाव - प्रनागार: wakefulness fagte: Now see Tika. We do not get woman with for bocause the rule "miasfalworfen direct go with all affixes except fa, fue, and those that drop i Adopted by Prof. Gajendragadkar. .

·वृतीयोभा ३०८ राजा- सत्यमित्थम्भृत एवानि। तथाहि- दमशिशिरैरन्तस्तापादिवर्ण मणौत . ing निशि निशि भुजन्यस्तापामप्रवत्तिभिरत्र भिः । अनभिलुलितज्याघाताई मुहुमंणिवन्धनात् कनकवलयं त्रस्त सस्त मया प्रतिसार्यते ॥ KING-Indeed, I have really become so For this golden bracelet-with the jewels rendered pale by tears that are bot through internal boat, and flow night after right from the corner of my eye placed on my arm (palm)-48 it slips down from the wrist is repeatedly moved back by me without pressing against the scars of tbe bow-string. सत्यमिति। 'इत्यम्भ सः' कश. इत्यर्थः। अन्वयः-निशि निशि भुजन्यस्तापार- प्रतिभिः पनस्तापादशिशिर: पशुभिः विवर्णमौकत मणि बन्धनात सस्त मस्तम् इदं कनकवलयं मया पमभिस्तुलितज्याघातामहः प्रतिमार्यते । व्याखया-'निधि मि'ि रावो रावो [ "मित्य वीपसयाः" इति बापसाया हिवंचनम् ] 'भुने हस्ते बामस्म ति यावत् [पव भुजशब्दो वाहुवचनो बाहोर कर्दश उत वत्तंते । 'वसः' स्थापितः यः 'पपांग: वामनयनकाण: तस्मात 'अवतन्त' या न त:, 'पन्तसापान' मनसिजनवान मनस्तापात [ हेती पक्षमी ] 'पशिशिर:' उष: 'पअभिः' विवर्ष मण्यो यस्मिन् तर ज्यवर्णमपि भाविखरबम, पत्था तथा सम्पदामान "विय मोडतम्' [पमूत. तदभाव चिव: ] 'मषिवन्धनात करप्रकोष्ठयोः सन्धिस्थानात 'मुन' म पुन: पुनरष:- मलितम् [ पूर्वपरम समयो दमवणग्या पवा'प बीपसा सिधाति । ततो धर्माय:] 'द' वामासस्थित कनकवलर' सबका मा पनुभिमुक्ति:' सहित: चातक' पगु घर्षपस्य 'प:' चि मिन् कलि तल सा तथा 'म:' वार' पार' 'प्रतिसा' पबमविपन्'मीयते । पब-चिनवा अध्यायामः-उपनि पामासम्बरकपोसन निभानवम-मकर मविपक्ष: कूपर पधातासापोषणा वनवा पक्षमापतिः, तेन मन्दूिषयम-दिन दिने प्रकोरस शता-मविपवान पावर: -रान परमपूषो मविपनपवनम्-तबारी बबन मोह ·पभिमानकुन्तलम् . खिताना मी किनावाम सम्पर्ण:-त्य सत सा बचाक्रम संच त्य "सत्य मित्वम त पवामि" । ["प्रवित्ति मिः" (स., न्या., म.)-प्रसारिमि:( रा., वि.)। "पनभिलुलित" ( रा., वि.) 'पनतिमुलित' ( स-, न्या., म- )] ॥ NOTES 1. (a) पन्तस्तापात-पसर्गसस्ताप: पन्तस्ताप: internal heat. थाकपार्थि- वादितत-। तस्मात् (b) भुजन्यस्त &c.-Here सुजन्यस्त means इस्तव्यस्त । Compare 'हस्तन्यस्त मुखमसकल वाक्ति' &c.-Meghadut. इस again refers to वामहस्त the left hand. Compare 'वामहस्तोपरिसवदना पालि. खिता एव प्रियसखो मत्तगतया चिन्तया-* Act. IV. "वामप्रकोशप्रित विभत काखनमेकमेव वलयम"-Act. IV. &c. Similarly अपाङ्ग is वामापास। भुजे न्यस्तः placecd on the left hand. सहसपेति समास:। भुजन्यस्त: पपान: the outer corner of the left eye placed on the left hand. कर्मधा । तमाम प्रवत्त सरति भुमन्यस्तापा++ वृत + णिनि माधकारिणि कतरि = सुजनस्तापाङ्गप्रवामि, तः। (c) अभिललित etc.-The friction of the bow-string cause abrasions on the fore-arm. Compare 'शरासन- ज्याकिएलामो भुनः," "ज्ञास्यसि कियदभुजो में रात भीकि पार ति" eto. Prof. Gajendragadkar says “the friction of the bow-string produces scars on the wrist ( मणिवश्वन ) and on the part of the fore arm ( प्रकोष्ठ) just above it." This is impossible. When the bow is strong and beld by the grip in the middle the string does not reach below the middle of the fore arm and often even so low as that. (d) मणिबन्धमान-मषिवंध्यो यथिन् ति मणि+ बन्ध + लाट अधिकर - मणि वन्धनः । Lit. The place where s gem is worn i.e. the wrist. 78171 Here again Prof. Gajendragadkar Bays the part wbere the golden braceletis worn is the forearm not the wrist." By wrist we do not mean the wristjoint, but the part of the fore-arm near the wrist. This is where wristlets or wrist watches are worn now a•days. (७) स.सं मतम् -The qet gives the sense "each time it has slipped." The bracelet slips down to the elbow owing to the emaciation of the foro arm Compare unge' afowanie: which implies thint thé brucolot bos slipped and left the foro arm altogether, ·the वलय। हितोषजनक ३११, 2. Remark-Raghave explains मुझे उपचानोकत न्यस्तो योऽय. मांग:" eto. But then wby should the left arm alone be उपधानी- छत ? Again "पव प्रनागरात शय्यायां परित्तिमिवतन सत्यपि उपधान तमा निष फलत्वात सुजोपधामत्वमुक्तम्"। Against this we remark tbat if the arm is used as pillow it must be the upper arm. In that case the tears will be stopped by the FE and will not reach Besides the afond will be lower than the elbow and the agl will have to slip towards the tips of the fingers, wbich is not possible be the emaciation bowever so great. With this sort of slipping, it is out of place to say that the gate (fore arm) has become fra because of it (as the poet bas it in the parallel passage quoted above) and that in trying to push the वलय back the जााघाताङ 1s not touched. Indeed अनभिन्नुलितमा glais requires that the ama be moved over the fore arm (on which alone the नाघाताs exists) IE replacing it. This is possible only if we suppose (as I have explained in the Tıka) that the king passed the night in a sitting posture with his left obeek placed on bis left palm and the left elbow resting on the left thigh. It is true the वलय comes down as soon as it is replaced. The king however does not notice it immediately through absen'tmindedness. But be pushes it up as 8oon 88 it is noticed. प्रियंवदा-(विचिन्त्य )-हला ममणलेहो से करोअटु । इमं देवसेसावदेसेण सुमणोगोविदं करिष से हत्या पाय- ससम् [ हला मदनलेख: पी क्रियताम् । इमं देवशेषापदेशेन सुमनोगोपितं त्वा पस्व हस्त प्रापयिषामि]। PRIYAMVADA (Reflecting)-Well, let a love lettter be prepared for bim. I will have it concealed by flowers and under the pretext of a garland that bas been offered to the gods, will cause it to reach his hands. पमस्या-रोपामे सुटमारो पपोषो। किं वा समन्दसा ·- ३१२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् भणादि [ रोचते मे सुकुमारः प्रयोगः। किं वा शकुन्तला भति]| ANASUYA-I like this delicate measure, but what does Sakuntala say. प्रियवदेति। विचिन्ता' धात्वा काय भियित्य इत्यर्थः । लेति। चस्मै दुष्यन्ताय [ "कर्मणा बमभिप्रति स सम्प्रदानम्" इति सम्प्रदान चतुर्थी ] मदनस्य लेख:' लिपि: कन्दपंपीड़ाचिका लिपि: क्रियताम्। 'म' मदन- ख 'देवस्य देवताविशेषस्य 'शषा' माल्य 'देवशेषा' निर्माल्यमिति यावत् । सा एव 'पपदेशः तेन। 'समनोमि:' पुष्पं: [ समन:शब्दः स्त्रियां बहत्व वत्तते। 'पापः सुमनसो वर्षा पप सर:सिकता: समाः । एते स्त्रिया बहुत्व परकत्वं पुत्तर- अयम् ।"] 'गोपित' निहितं कृत्वा 'पस्य हस्त प्रापयिष्यामि' ["शषा' (रा., वि, म-) "सेवा" (स, न्या)] ॥ रोचते इति । 'सकुमारः' मन्दर एष 'प्रयोग:' उपाय: 'म' मन्यम् ["रुष्यांना प्रीयमाणः' इति सम्पदाम चतुर्थों ] रोचते। NOTES 1. (8) देवशेषा etc.-For षा in the sense of माला compare "तथेति श षामिव मत्त राज्ञामादाय मूह ना मदम: प्रतस्थ "-Kumara* (b) है। सेवा means देवस्य राध: सेवा पुग्थोपहारः। I prefer the reading देवरवा। शकुन्तला-को निमोमो विकापौषदि [को नियोगो विकल्यात] । SAKUNTALA-What injunotion is altered ? प्रियंवदा-तेन हि अत्तयो उवण्णासपूर्व चिन्ह दाव किम्पि ललिभपदवध [तेन हिमालम उपचासपूर्व चितय तावत् किमपि ललितपदवन्धनम् । PRIYAMVAD4--Then think of some fine metrical oomposition with an allusion to thyoolt. * Adeptet by Prot.Gajendragadkar ·हतीयो ३१३ - शकुन्तला-हला चिन्तमि महं। अवहोरणामोरम पुणे वेवर में हिअ [इसा चिन्तयाम्यहम् । अवधोरणाभोरक पुनर्वे पते मे हृदयम् । SAKUNTALA-I am thinking, dear. But apprensive of slight, my heart trembles. क रति। युवयोः 'क: नियोग:' पादेश: 'विकल्पाते' पन्य थाक्रियते मया । युवा यदा यत बूथसर्दवाईबदा करोमि, मदनलेखमेव अधुना करियरत्यभिप्राय: । सेनेति। 'तेन हि' यदि नव विकल्पाने सहि 'पात्मनः' स्वस्य उपन्यसनम् 'टप- ग्यासः' उपस्थापनम तत्पूर्व के 'किमपि ललितं मधुरं 'पदबन्धन' कन्दोरचन तावत चिन्तय'। पात्मानम् उपस्थाप्य छन्दोमयों गीति रचय इत्यर्थः उम्लेति। यह चिन्तयामि हदय पुन: चेतस्तु 'पबधीरजा' पवज्ञा [अवधौर ति केषाश्चिन्मते खुरादौ पठ्यते। ततो युच ) 'ततो भौरक' मौत सन 'वेपत कम्पते। ["अवधारणा" ( स., वि., न्याः,)-"अवधीर" ( रा., म.)] ॥ NOTES 1. विकल्पते-विकल्पन is विषमकल्पम or विभिन्न कल्पन &c. Compare विकल्पित in 'परिहासविकलपित सखे-Act. II-(Reading). 2. (a) उपन्यास etc -उप + नि++ध भावे - उपत्यास: placing near, i.e.alluding. स पूर्वो यस्मिन् तन यथा तथा । (b) बखित etc.-पदामा मोतिपदाना बन्धनम् । Next कर्मधा-। 3. Readings-पबधीर has to be preferred because the verse below bas TIHTST राजा- अयं स ते तिष्ठति सामोत्सको विद्यासे भौर यतोऽवधोरणाम् । समेत वा प्रार्थयिता न वा चियं खिया दुरापः बाममीसितो भवेत् । 21 ·२४ पमित्रानभवन्तिलम् KING-Horo longing for union with you, O Timia One, stands be from whom you apprebend slight. The suitor may or may not attain Lakøbmi; (bat) bow to Lakshmi can the wished for be inaccessible ? सखो-अयि प्रत्तगुणावमाणिणि को दाणिं सरीरणि- व्यावत्तियं सारदिन जोसिणिं पड़न्तण वारिदि [ भयि माम- गुणावमानिनि, क इदानों शरीरनिर्वापयित्रों शारदी ज्योत्स्ना पटान्तन वारयति । FRIENDS-OSlighter-of-thy.merits, who ever keeps off with the skirts of bis garment the autumnal moon-light that refreshes the body ? शकुन्तला ( सस्मितम् )-पिओइदा दाणिंम्ह (नियोजिता 'दानीमस्त्रि)। (उपविष्टा चिन्तयति )। BAKUNTALA (Smiling)- Here, I am now engagod, (Sits up and meditates). पयमिति। चन्वयः-२ भोर यत: पबधीर विशरसे, स: पर्यते सममौतमक: तिष्ठति। प्राथयिता थिय लंभेत वा न वा; ईप सित: श्रिया दुरापः कथ भवेत् । व्याखा- 'मौर' भयकोले [ "जा उत:" इत्य. मंबुद्धिप्रस: ] 'यती' यशान बनाने 'पधीरणाम' वा 'विमासे सपय माननः '१' तर 'संगम' समाममे 'उससकः' उनकडः तिष्ठति' । प्रार्थयिता' चर्चा जन: "श्रिय" बच मा समेत पान या' प्राप नुयात् नापि वा प्राप नुयात् [शकि वि.]। पमित: प्राप्त मिहो बन: "त्रिया:' खच मा सम्बन्। (यहा-'त्रिया' इति पनुन करितीया। 'म चोक-" इति कत्त षया एक निषेध: ) 'दुरापः' दुप्राप: सशसभ्य: (कमरिया) 'वर्ष मवेत' म कथमपि । सच मान मौता तदा एक बच मौलामो भवति । एमालवा समावनः वर्षय धनुगाः, समालमप्राधिनी सामागाव पनि मा। चामनी मन विमानयति मातीतः। 'बरीरक निर्वापविना" चन्द्रिका .

·हतीयोडा ३१५ - . दामों पठानमा समाचलेन बारवति' । न कोऽपि। सरामा कथमपि स्वामा चीरयेत्। इदानौमिति वाक्याखसरी । (दानी वाक्य मूषायां सम्प्रत्यः इष्यते" ति मेदिनी । 'पठान्मन' (रा., वि., म.)-"पातपर्व" (त-, न्या.)].. नियोजितेति। 'दामों नियोनिता' गीतरचने व्यापारिता 'पमि'। NOTES 1. (७) मा गमोतसकः-सङ्गमेम उसक: or सह गमे उसक: anxious for waion. सहमति समास: । (b) यत:-from whom. पञ्चम्यासस । "ध बमपायऽपादानम्" इत्यपादाने परमी। Some word or gesture indicating slight ( auror ) is supposed to reach ar from Hence there is अपाय and दष्यन्त is "ध्र " | So the sutra applies. We must not say विवरसे पति भयायोगात् भयती अपादान पचमी, because even when विशस्से is absent we have पञ्चमो-दुखन्नान अवधारणा। Cp. "विस्मानी भवत: पराभवम्"-Kirat. I. 2. श्रिया:-धे षष्ठो as in a in "समदेशतिनत न टुरासदो भविष्यति" -Act. I. Ante. 3. (8) पामगुण &c.-पास्मनो गुणा: पातमगुणा: own merits. षष्ठीतत- तान् पवमानयति पति पातमगुवव + मान +विच स्वार्थ +विमि साधुकारिधि कतरि स्त्रियाम्। ततसन्व हो । (b) पटान्तन-पटस्य पन्तः । तम। The reading पासपर्व seems ansvitable. One does not go out in moon-light with an umbrella ( aiaga ), so the reference to an umbrella 1s out of place. 4. fullgat-The fog sbows her submission to the will of the friends.* राजा-स्थाने स्खल विस्म सनिमेषेण चक्षुषा प्रियामवलोक्षा. यामि। यतः- उबमितकम् सतम् माननमस्खा: पदानि रचयन्त्याः । कवितेन प्रत्यति मध्यनुराग बोलेन ॥ ३४ ॥ 13 KING-How moőt that I guio co my beloved with oyad Adapted by Prof. Gajoninitat .

·अभिज्ञानशवन्तसम - that have forgotten their wink; For as she is composing, the lines her face, witb one eye-brow turned up, notifies her love for me by means of the cbooks with the pores raisod, शकुन्तला-हला चिन्तिदं मए गोदवत्त । असिविहिदाणि उण लेहणमाहणाणि [हला, चिन्तितं मया गोतवस्त । अस- विहितानि पुनले खनसाधनानि ] । SAKUNTALA-Friends, the substance of the song is thought out by me, but writing materials are not at band, स्थान पति। 'विसमत: निमेषो' नवनिभीखम' येन तेन 'चषा' [जात्यावेकः वचनम् ] प्रियामवलोकयामिति यत् तत् 'स्थान' युक्त 'खलु' [ "युक्तरसाम्प्रतं स्थान" इत्यमरः। पव्ययमेतत] । पम्ययमेतत]। कुत्तो युक्तमित्या 'यती' यथात- उमिति । पन्वय:-पदानि रचयन्ताा बस्या उद्रमितकच खतम् पानम कण्ट- वितन कपोलेन मयि धनुराग प्रथयति । व्याखा-'पदामि' गोतपादान् गौतमदान् का 'रचयन्ताः विचिन्ता योजयन्ता: 'पस्या: सबमिता' प्ररिता 'एका सुलता' यथिन् तादृशम् [ ध्यानस्थस्य स्खमाव एषः] 'पानम' मुखं वर' 'कष्ठकितेम' वातरो- मान [रतच प्रत्ययः । तारकादि: ] 'कपालम' गन [ नातावेकवचनम्] 'मधि 'अनुराग' भाव 'प्रथयति' विधोषयति । यन्त कालं यो मयि भावो गोपित: स: पना घोषण्या जाप्यते, पहच पयामि। किमती युक्लतर दर्शन भवेत् ति भावः । ["कएकिन प्रथयति" (रा., वि., म.)-पुलकाचितन कषति" (त-न्या-)]. दखति। 'मया गौतस्त्र 'वस्तु' सपादान 'चिग्नित' ध्यातम् । साधनानिवनिर्वाहकट्रम्याधि 'पुन: सनिहितामि' समोपखानि । गीत रचित विन्तु वचं सिखात["चिन्तितं मया मातबर" (रा- कि-)-"पिन्निवा मवा मोविबा" (ता.बा. म.)]. NOTES 1. (७) , अमित 0-5+नम् +for+m -मिता ap fuprad, raised, eriti ajat orooper-liko oyo-brow, afore बग-the resombluposiripain tepor gracotal movements ac.

·वतीयोऽ ३१७ एका म लता। 'पूर्वकालक- "रति समासः। उनमिता एक लता खिन् । Or उमिता एका घलता यन्,ि विपद वा-(b) Remark-Sbe declares ber love for me not in words, wbicb may deceive through diseimulation, but by tbe borripilation on her cbeeks wbich cau be caused by nothing but gepuide emotion. I am a witness to this. A more pleasing sight candot be imagined (स्थाने खल )।* 2. पसनिहितानि-न सनिहितानि makes the नञ प्रसमाप्रनिषेध । Thie sort of am emphasises the negation-('प्रतिष के प्रधानता"- Darpana) Strict logic tberefore requires that it sbould not be compounded. But in the older days the spirit of the language was different and समास with प्रसजा प्रतिषेध नत्र was common. Panini writes शिति for न त शिति, चकत्तरि for न त कतरि etc. प्रियंवदा-इमस्मि सुओदरमिणि णलिनीपत्त लिनीपत्ते गहहि णिक्खित्तवणणं करहि (अस्मिन् शुकोदरस्निग्ध नलिनोपत्रे नखैनि- क्षिप्तवर्ण PRIYAMVADA-Well, have the letters scratched with your nails on tbis lotus-leaf wbiob is pleasant-looking nko the parrot's breast. शकुन्तला ( यथोक्तरूपयित्वा)-हला, सुणह टाणिं सा- दत्य ण वेति (हला शृग्रतमिदानों महतार्थ न बेति)। SAKUNTALA-(Acting as described )- Listen dear and see if it is proper in sense or not. उभे-प्रवाहिदम्ह (पवहित स्वः)। BOTH-We are attending. शकुन्तला ( वाचति )- राजभ ण पाणे मि मम सणं ममणो दिवा वि रतिम्पि । । हिग धिण तवर वसो तुर बुत्तमनोरहाई पाई ॥१५॥ Adopted by Prof. Gajendragadkar. .....l.b: sanskrit कुरु)।

·अभिनामशकुन्तलम् (तव न जाने हुदयं मम पुनर्मदनो दिवापि गत्तावपि । मिर्षण तपति वलोयस्त्वयि वृत्तमनोरथाया पङगानि ॥ १५ ॥ SAKUNTALA (Reads)-Thy beart I know not; But,o Cruel one, with my desire placed on thee, Cupid heats my limbs by day and by night. पस्थिनिति। 'शुकस्य उदर शुकोदरम्। 'शुकोदरम्' व 'मिगध' न बानन्दन तखिन् ["उपमानानि सामान्यवचनः" इति समास:] 'अखिन् मखिनौपर्व' कमलदले 'नख: मिचिप ताउतको 'वर्ण' यस्य तथाविध 'कुरु' । पाप नखेन लिखाताम् । परन्तु तमिन्नेव पर्व पुष्पाणि निधाय राजान प्रापयामि। ["कौदरखिगधे (पि-)-“शुकोदरसुकुमार" ( रा-, त-, वि-, न्या, म-)॥ “मिचिप नबर्ण कुरु" (रा-, वि-, म-)-"पालिखाताम" (त-न्या-)] । सकुन्तल न। 'यधोक्ताम् कानुरूप पयित्वा' अभिनीय । पनपत्र नसेन लिखित्वा इत्यर्थः। इसति। 'सङ गत:' मलनः युक्त: 'पथों' यस्य ताश न वा, एणुतम् । मुबा कथय सलग्रम लग्न वा इत्यर्थः । पवेति । अवहिते' दत्तचित्त 'ख: भवामः । शकुसल ति। वाचयति पठति । तवेति । अन्वयः के निई ण, तब दयं न जाम त्वयि हममनोरथाया मम पुन: मदमः दिक पपि गवावपि पगानि बलीय. तपति। म्याखा- 'निदेय 'तव दृश्य" चित्त नगन । 'त्वयि हत्तः जातः 'मनीरथ' पभिखायो यस्याः सथाविधाय। 'मम' पुनः 'मद्रन:' काम: 'दिवा पि' दिवसे च 'रावी अपि' रजन्याच 'पहामि वतीय:' पबर्थ 'तपति' तापम योजयति । ('रावावपि" (रा.वि.)-"राविमपि" ( य-, बात, म-). “मदनः" (त-, न्या.) वामः' (रा., वि., म.)। 'ममोरचाया:' (त, वि-, म-)] NOTES • 1. एकोदर &p.-The parrot's breast is not very well known for its saita, bat its mild yellow green colour is very plaading and resembles that of a lotas leaf. Honce I prefor the reading बिन मुहमारे । . , ·वतीयोऽ ३१८ . 't 2. रति-कम of एणतम् । 3. (a) दिवा 80 पव्यय meaning दिवस in the सप नमो। [b] निर्ट- -निरस्ता कृपा पत्र प्रति लिई : pitiless, बहु- 4. Reading = [a] मदन is preferable to काम: because in the sloka following, the king uses the word मदमः । [b] राविमपि requires fear also to be in the frator for the sake of unifor. mity. But fear is afamato494: Some indeed bold that izan may mean दिवसम् in the हितीया, but that is in compounds only [eg. दिवाकरः] । The aw*10 however explains 'feargets. पधिकरण वचनः। दिवा दिवस [ not दिवसम् ] करोति प्राबिन: चेष्टायुक्तान् पति दिवाकरः"। I therefore prefer गवावपि । (c) मनोरथानि-It seems queer to speak of the मनोरथ of पड ग । मनोरथाया: is better. राजा ( सहसोपमृत्य)- तपति तनुगावि मदनसत्वामनिश मां पुनर्दहत्य व । 1 ग्लपयति यथा शशाङ्गु न तथा हि कुमुहतींदिवमः ॥१६॥ KING-(Hastily approaching)-Thee, O thou of slender limbs, Cupi i heats; but verily, me be ceaselessly burns The day certainly does not cause the lily to fade so much as it does the moon. सखयो (बिलोक्य सहर्षमुत्थाय )- सापदं अविलम्बियो मनोरथस स (स्वागतमविलम्विनो मनोरथस्य )। (शकुन्तला अभुत्थातुमिच्छति )। FRIENDS (Looking at him and rising with joy)-Welcome to our desire that does not delay. (Sakuntala wants to get up]. राजेति। 'सहसा पवितम् 'उपमृत्य' समीपमागत्य । चम्बध.-तनुगावि मदन: पनि त्यो तपति मा पुनरत्ये। दिपसो बधा बजार सपति कुमुतों। किया। न्याखा-समावि'चा मिन 'मदनः निश' सतत त्या तपति' तापमाव- पीपयति मा पुनः' मादायक मनोकरोयंका नतदयुक्तमिति ६.समाज-दिवसः' वासरः -'यचा प्रचार पन्द्र' बपबति जोजोन करोति 'हुमूहले चन्द्रपियो सदिनों किया।

·. . अभिज्ञानशकुन्तलम सखगौ इति । 'उत्याय' पाचारप्राप सम् पात्यान छावा। ['बिलोका सा- सत्या' ( त, न्या, म )-'सहर्ष म (रा, वि)]॥ खागसमिति । 'पविलम्बिनो' विलम्बम पकवत:, चिन्तितमावमुपस्थितस्य 'मनो- रथस्य' अभिलाषस्य, अभिलाषविषवत्वात अभिलाषखतपस्य तव सम्बन्ध 'स्वागत" योभनम पागमन भवतु । शकुन्तल ति। 'पात्यातुम' यथाचार राश: पभात्यामकर्म कन'म “रवति' । पात्थानाधावसाय एव कृत: न तु उत्थिता सा । NOTES 1. )a) तमुगावि-तन नि स्वम्पामि गावाणि यस्याः सा तनुगावी or तनुगावा having slender limbs, बहु-। 'चङ गगावकण्ठ भ्यम्' इति डोष वा। तत- FAYLI That which is very small ag does not require much heat to beat it. So I do not think Cupid strikes you with much force ; only, being तनुगावी, you are easily heated, that is all. "तनुः काये अशेऽल पे च' इति कोषः। (b) माम्-'पुरुष' कठिनशरीरम्' पति राघवः। The force is—Copid pities you because you are a woman and of slender proportions. He does not vent bis fury on you but merely beats you. But look at me. thinks I am bis match and strikes with all bis strength, The rascal is literally burning me down, (c) म्लपयति-म्ल + पिच + लट ति = म्लपयति or ग्लापलति ( मित्वविकल प) oppresses, No मित्व if an उपसर्ग precedes. Thus-प्रम्लापयति । (d) कुमुहतीम-कुमदानि सन्ति प्रस्था: पति कुमुद + ड्तुपस्त्रियाम् । ताम् । "कुसुदमवेतसभ्यो" ति बाप। 2. (a) पविलम्बिन:-न विलन्यते इति नत्र + वि+ब-णिनि करि साधुकारिणि पविलम्बो not delaying. तस्य । (b) मनारथस्स-Here the मनोरथ (desire) is the king himself-मनोरथविषयोभूतो मनः । 3. Reading.-In the case of kings त्यान is the पाचार। Hone सहर्ष मुव्याय is better than the simple साधम् । राजा-अलमलमायासेन- सन्दष्ठकुसुमधयमान्याश विहितमणालवल्यानि । गुगपरितानि न ते गावापुरपचारमहति ॥१०॥ e 15 ·हतीयो ३२१ KING-Off, off with your effort. Your deeply suffering limbs, which quickly bave the bed of flowere sticking on them and the bracelet of lotus-shoots smashed, are not fit for ceremonies. अनसूया-दो सिलादलेक्कदेसं प्रलहर टु वभस्मो (इतः शिलातले कदेशमलहगेतु वयस्यः )। (राजा उपविशति) (शकुन्तला सलन तिष्ठति )। ANASUYA-Let our friend grace a part of the stone-slab (The king site down. Sakuntala stays covered with ebame). पलमिति । 'पायासेन' पात्यानप्रयासेन 'पलम्' [पावेगे हिरुतम् ] । सन्दष्ठ ति। अन्वयः-पाश सन्दष्ठ कुसुमशयमानि विमर्टिसमृणाल वस्खयानि गुरु. परितापानि त गावाणि उपचार म पम्ति । व्याखा-'चाय' झटिति 'सन्दर" लपं कुसुमशयन पुष्पशय्या येषु सथाविधानि, 'विमर्दि' नियषित 'मपाल वलय' :: तथा বিলি ‘নাথি’ অক্সালি 'ধান' অম্বালা ৰাসলীৰিমৰ আধাৰ 'म पहन्सि'। गावतापात झटिति कुसमामि विगलन्ति, तत: सध्या एव गाव पुखमा भवति । सणालयमय परिधानमावमेव तापान मदिंस भवति । एवविधतापित. र: कथम् पात्योन क्रियते इति भाव. । [ 'विदितमणाखवषयामि' (त, ब.) 'कान्सविसभासुरभौवि' (गा, वि, म.)] | इत इति। 'वयस्यः' सबा भवाम् रत:' पनि स्थी 'शिलातखस्य एकदेशम पलस्रोतु उपवेशनेन भुषयतु । पति कुन्तलाया: शय्याभूतं शिलातख निदिति। पतएक बयस तिम्नेहोषमम् । वयस्तो नम: एकाममोपवेशनमः ति। शकुन्तम्लेति । 'लज्जया, राजा तवा सध्या पाधता पति बोड्या सह तिष्ठति । - NOTES 1. (a) बलम चलम-'चापक भयत पति वाचम्'। 'सभ मेनपात्ति- कापसम्' तिनकारः। (b) सन्दर &o.-सम+दग्ध+क कतर-सन्दष्टम attached. The root bas become agata owing to the obadge of Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·पभित्रानयकुन्तलम् meaning. "धातोरान्तरे उत्तीत्वधेनोपसयहास । प्रसि रविवचात: कमबो- कर्मि का क्रिया" ॥* पकर्म करवात करितः। In 8 similar sense compare-सन्दष्ट सप त्वचा-Act. III. Infra. अय्यत पखिन् इति यो+लुट पधिकरणे-शवनम bed. कसमरचित शयनम् or कुसमाना शयनम कुमुमशयनम flower bed. Now see Tika. (0) विमति &c.-वि+म+विच+क्त कमपि = विदितम् Literally 'erushed' here caused to shrivel'. प्रशिथिलमणानक वलयम्-Ante. (d) उपचारम-उपचय पनन रति सप+पर+घन करणे = उपचार: customary formalities at the approach of the king. 'उपचारस्तु सेवायो व्यवहारोपचयं यो:'तिमः । 2. Reading-कान्त विसभामरभौणि-भज्यले उतिभन+घञ् कर्मणि मा: a piece छेदः। कान्तो मदितो यो विसभड गौ मणलछेद: तेन सरमौगि is the meaning ; but there was the whole bed of flowers stick ing on the body to make it fragrant ( सरभि )। It therefore sounds rather queer to say that fragrance was due to the solitary piece of lotus-shoot on the wrist ( विसभङगसुरभि )। I therefore prefer विमदिसमवालवलयानि ।* प्रियंवदा-टुवेणम्पि वा अणणोणणाणुराओ पञ्चक खो । सखो- मिणहो उण मं पुणरुत्तवादिणों करेदि अन्योऽन्यानुरागः प्रत्यक्षः । सखीमहः पुनर्मा पुनरुक्तवादिनी करोति)। PRIYAMVADA-Your mutual affection is obvious to both of you, Yet love for my friend makes me speak somothing superfluous. राजा-भद्र, नैतत् परिहार्यम् । विवक्षितं हि अनुत्तमनु- वामं जनयति । KING-OGentle one, this should not be avoided. Whes iswisbed to be said, suses regret, it upsaid. • Adopted by Prof. Gajendragadlar. (हयोरपि युवयोः ·2. १२३ Plan वतीयो प्रियंवदा-पावण णमस विसप्रवासिलो अना पतिहरेक राणा होदब्बत्ति एसो वो धम्मो (आपत्रस्य विषयवासिनो अनस्य प्रार्तिहरण राज्ञा भवितव्यम् इति एषो वो धर्मः)। PRIYAMVADA--The king bas to be the remover of the trouble of the distressed, that are living in his kingdom this is your duty, राजा-नास्मात् परम् । KING-Nothing higher than this. इयोदिध । 'युक्यो: पन्यम्य धन्यस्य' बन्धसिन् पन्य सिमन् वा 'अनुराग: हयोरपि' भयोरपि भवती: 'प्रत्यक्ष:' (भवान् जानाति 'श्य मयि रक्ता महच पस्याम्' इति- यह जानाति 'राजा मयि रज्यति सहमपि राजम'-एवं स्थित कतव्यमपि उभावपि भवन्ती जामोतः। पन्यस्य वाक प्रयोग: पनावश्यकः । 'सखीमनेहः पुन:' 'शकुसला. गतो मे हस्तु 'मो पुनरुकवादिनीम अधिकदिनों, मिष प्रयोजनमहिनौं करोति'। प्रोत्या बौमि । बच्चन प्रयोजनन्तु नास्ताव। भद्र रति । 'एतत वचनमित्यर्थः 'म परिहाय्यम वजनीयम् । पवश्यमेव त्वचा वक्तव्यम, यत: 'विवक्षित" वक्र मिष्ट वस्तु पमुक्त' सत् 'चनुताप' पचात्तान 'जनयति' बूहि यह मिछसि इति भावः । पापनति। 'राजा', 'विषय' खाधिकारे 'वसति' यसस्य 'पापनस्थ' विपदमतख [कतरित:] अनस'चातिहरे 'विपदविनाशिना राजाभवितव्यम-तिपयन एषः' [विधेयप्रधान्यात खिता] व:'युमाकम 'धर्म:'। मारपराजधर्म : ति सपः मेति । 'पस्मात प्रभारतात परम पधिक 'ब' मासि। पयमेव नः परमो धर्मः। NOTES 1. (a) पन्योऽन्य &o.-पनु+र+धम भाव-पनुराग: love. पयस चन्मस्य धनुराग: express व्यतिहार reciprocity, by the Varttika जिया. व्यतिहार मनापाष समासवा लम्"। But owing to 'बलम्' (irregularly) in the Varttika पर and पर do not get समासबदमा! बजयादवपरयोन समामा'-Bhattoji. Now comes a skter first ·पभिज्ञानयकुन्तलम् पा-200 परस्परम, Ante. (b) सखो:-सख्या: । सासुपति समासः । (o) gram &o.-Lit, gaam is a repetition. But a repetition is superfluous ; bence secondarily it means अधिक superfiuous. तन साधु वदतीति पुनर + पद + गिनि साकारिकि कतरि । तामा 2. Remark-Here इयो: is connected with प्रत्यक्षः। If taken with अन्योऽन्यानुराग: the sense becomes-your mutual attach. ment is evident to us But tben ta is rendered superflu. ous, because to give that sense 'यु वयोरन्योऽन्यानुरागः प्रत्यय:' serves as well as 'योरपि युक्यो: &c.' The point. bowever, is not that it should be evident to us, but to the couple in love. Tben alone the request of third person becomes adDecossary [ पुनरुक ] 1* 3. [a] विषय &c -विषय is देश kingdom. 'विषयो देशगोचरी' पति विकासशेषः। (b) पातिहरेगा-चा++किन् भावे - पानि: distress पौड़ा। 'पाति: पोहाधनुष्कोव्योः' इत्यमरः । तो हरतोति पाति++पच कतार साहौल्य = पाक्तिहरreliever to distress. Here r. Here implies no lifting |अनुयमन] bence पच bara पर by the rule'परतेरनुधमनी तेन । . पनुको कतरि हनोया। I. पस मात-अधिकार्थपरशब्दयोग पचमी। प्रियंवदा - सण हि यं णो पिप्रमही तुमं महिमियम प्रवत्थाम्सर भअवदा मप्रणेण पारोविदा। ता परिहसि पव- भूवबत्तोए जोविद से अवलम्बिटु ( तेन हि, इयमावयोः प्रिय- सखी त्वामुहिम्य इदमवस्थान्तर भगवता मदनेन रोपिता। तदर्हसि अमुपपत्तत्रा जोवितमस्या अवलम्बितम् ।। PRIYAMVADA--Well, then-this dear friend of ours bas been led to this changed state by all.powerful Madada with reference to tbee. So it beboves tbeo to sustain ber life by condescension. राजा मद्रे, साधारणोयं प्रणयः । सर्वथा अनुग्रहोतोऽसि । Adopted by Prof. Gajondragadkar, .

·KING-OGentle one this prayer is mutual, I am favour. ed in every way. शकुन्तला (प्रियंवदामवलोक्य)-इला किं पन्ततरविर- हपज्नुस्सुमस्स राएमियो उबरोटेण (हला किमन्तःपुरविरह- पयु पत्सुकस्य राजकपरोधेन )। SAKUNTALA-(Looking at Priyamvada) What is gained dear, by pressing the royal sage who is anxious through separation from the ladies of the inner appartment. लेनेति । 'म हितमारतीः' यतः प्रजारक्षम वो धर्म: तत: [ एतच वत्व- माषवचनं प्रति हेतुः ।-'यम् पाक्योः प्रियसखी शकुन्तला 'भगवता' प्रभुषा 'मदन म त्वामुद्दिश्य भवन्त विषयं कात्वा 'इदम अवस्थातर' दशाविपर्ययम 'पागे- पिता' गमिता। विपन विषयवासिनी इत्यर्थः। 'तत' समारतो: यतो विपत्रा ततः, [ एतत्त जोषितावलम्बन प्रति हेतुः ] 'पापपत्ता' अनुयह " ("पधासम्प- परिरनुगः" इति कोष:) 'पस्या जोवितमबलचितुमईसि' । प्रकर्ष गते जाते च एरस •परभावे एतनिष्प्रयोजन वचः, तथापि हाब्रवोमि रति भावः । भद्ररति। 'मयं प्रथय:' एषा प्रार्थमा पापपत्या जीवितावलम्बनरूपा यात्र 'साधार' समामः । यथा स्यं मा प्रार्थयते तथा परमपिरमा प्रार्थये "पापपत्त जीवितमवलम्बाताम्" इति। सतत चमन वचनम 'सर्वचा' सर्व प्रकार 'मुगडीतोऽस्मि'। मकसमेति। [ 'प्रियवदाम' (२०, वि. म.)-"पमस्याम्" (., था.)]। इसति । 'चन्तःपुर: समया तवस्थितः कसा : यो 'विस' म पर्यतसकस उतकलाकातरस राजर्ष: उपरोन' राममि परध्य 'कि' सम्बतक विमपि प्रमागरमोऽयं न हिमती किन्नु पन्त:पुरविरहान तदखामेनमुपरछ । NOTES 1. (8) पखातरम-खा+प भाषे-पहा State. For fon does not bur as it oughi to do in tho caso of , T, and by the rulo "it"? The reason is the ·पमिधानयातचम Hira buggests thọ option of having to that or store with in the भाषा, because he uses the word या in I. 1. 34- मावासंधायाम् इति चापकात नात्यन्ताय बाषा भवति"-Vristikara पन्या अषरखा पवस्थासरम् नित्यसमास of the मयरम्य सकादि class. Here अन्तर means बन्ध । (b) भगवत्ता-भग implies six things ऐश्वर्या, वीर्य, यसस, श्री जान, वैरागा। "ऐसय्यं स्व समयस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । जानरागायोसंव पो भग सौङगमा"। Thus भगवता here suggests that मदन is powerful and poor helpless Bakuntala is being oppressed by that matobless tyrant. She is thus 41977 and deserves protection. (c) पारोपिता-पा+E+विच+ल-कमणि। Optionally चारोहिता। 2. (a) साधारण:-समान धारबमस्य इति साधारण: that which is seen in more than one place i.e. common. समान becomes स by योगविभाग in the rule "समानस्य क्वन्दस्य मूह प्रभृतादक'। Next : becomes सा ( पृषोदरादित्वात)। This is Haradatta's explanation. Bhanuji derives through चाधारण instead of धारण । Next the word optionally takes Nष स्वार्थ by the Varttika 'पागोषसाधारण- दब"| The form does not differ land is still साधारवः । Tbe difference is bowever seen in the feminide where with 409 the form is साधारगी snd साधारणा without it (b) प्राय:-प्रतीवरी घनन or प्रख्यनम् इति प्र+नौ+पच करण भावे पा-प्रायः solitcitation पाञ्चा। "प्राय: प्रमयासयोःमः । राजा- दमनन्यपरायणमन्यथा उदयविहित हदयं मम । यदि समर्थयते मदिर क्षणे मदनवावहतोऽसि इतः पुनः॥१८॥ KING-O tbou with quivering oyos that art opsbrined in my beart, if you doom as otherwise this bourt of mind which is not devoted to otbors, then pieroed by Madana's arrow I mpierced again. अनसूया-वमा बहुवावा रापापो सुणीयन्ति । पापो चिपलीमारल्सीपणियात नियति (गण ।

·बहुवलमा राजानी यन्त । यथा गायी: प्रियसखी बुजन- शोचनीया न भवति यथा निर्वाहय )। ANABUYA-Friend kings are known as having many wives. Do 80 arrange that our dear friend will dot have to be pitied by her kinamon. पदमिति। पन्धयः-हे मदिरेचरी उदयसनिहित, दम पनचपराया मम उदय यदि पन्धथा समर्थयसे, मदमवाण इत: पुन: तोऽस्मि । व्याखा-'मदिरच'चारुचवलखोचन [पन मेवमहिमव मां त्वदधोनम पनुमातुमईसि रति ध्वन्य ते ] 'दयसनिहिते' मन्मनोवत्तिमो [ एतेन प्रत्यचमिव मम हृदयं, ततस मा तदधीन नामोहि पति धनि: ] 'दं न पन्या स्त्री 'परायणम्' पायो यस्य तथाविध', त्वदेकभिरतम् तार्थ:, 'ममदय' मानस 'यदि पन्यथा' प्रकारेण 'समर्थयसै गण्यसि, यद्यन्यपरायणमेव मन्यसे, सदा 'मदनवान' कन्दपंक- 'त:' बिह: पर पुन: तोमि । एवच ते मदनुरागं प्रति प्रथम प्रमामनुमान तत: प्रत्य चम्। यदि समयमपां तन तुच्छ मन्धसे, ततो मरम्मैव मे शरणम् वि भाष: [ “इतोऽम्मि" (रा., वि., म.)-"इतोऽपि" (त, वा)] । क्यस्य ति । 'राजामो कोवसभा:' वनिता येषां तथाविधाः श्रयन [सामान्धीच्या "बनित कलवाषि" इति रुच परिसरति*]। तदसम विभला प्रोवि: चिन व वा पते। तेन 'यथा' येम प्रकारे 'पाययोः प्रियसखो वचनम: पिवादिभिः 'बोचनीया शोच्या 'भभवति तथा' हम प्रकार निर्माब' निवास तुण्यारी भरपसामनादरो मा मूत इति मावः । NOTEB 1. (s) पमन्ध &o.-परा पवते पमिति परा+व+चाट पक्षियर परायसम retuge पारयः । Thosis cerebral because by tbe rale सप:"समबार coming atter a vowel the cease for.the chapgo[सार] being in an उपसर्म preceding, becomear । Adopted by Phell Claythdradar.

·qfHTAWET MUH पराया be treated as a कर्मधा-compound of पर and चयन. the cerebral should not be strictly available. I have therefore here explained it as a grauargi (b) re&o. - 84 gravar's farvan gfafval ensbrided. à grattat enshrined in the heart. सामप्रेषि समास । तासन्युनी। (०) मादरची-मायबालाम रति मद+ forvari-Afer Lit. maddening. bot teghnically it meana the look of blooming youth that is langaid, bas tbo po pils restless, and the corners as it were laughing. Ragbara quotes पादिभरत thus-पाच मानमध्या या चामा चाबतितारका। हष्टिविकसिता. पासा मदिरा तर मद" च पायाम् इति + हाट कर-ईवर्ष syes. मदिर चयवासनबुडी। (a) AZT &c.-Madang has struok me already and you are striking again, i.e. you are acting the ridiculous part of striking a dead man. (c) The SODBO is-Who can resist your charming looks ? They have already enslaved me. This you can easily guess knowing the power of your eyes. But I need not leave it to goess, to infer this. You are residing at my heart. Hence you have the evidence of your own eyes to what is passing in the innermost recesses of my heart. If inspite of all tbis you tbiok I am attacbed to some one else, why death is my only refuge.* 2. Reading-With Fansfq explain struck again thongh already strack by Madada's arrow.' FAT' faiga xfa asti :But to what does sa refer with that reading ? Not to 4 obtained by faunafrata from an I For AA being a fugue of उदयम् is पप्रधान। The gu10 bere is Fun and the reference ought to be to it This requires ta: to be changed into TAI Fosfa is therefore preferable to volstao d. Th: This is to ground for apprehension. You buving many favourites, it is not unlikely tbat Sakuntala inight.softor Degloot. Adopted by Prof. Gajøndpa gadkar.

·टताया: ३२८ राजा-भद्र, किंबहुना ? परिग्रहवात्वेऽपि प्रतिष्ठ कुलस्य मे समुद्ररसना चोळ सखौ च युवयोरियम् ॥ १८ ॥ KING-What need of many words? Notwithstanding plurality of wivem, two are the mainstay of my roethe 808 girt earth and this friend of yours. उभ-निव्वु दम् [नि खः । BOTH-We are gratified. प्रियंवदा ( सदृष्टिक्षेपम् )-अनसूये, जह एसो दो दिण्ण- दिवो उस्सुमो मिप्रपोदो मादर परिणस्सदि । एहि संजोजएम ण' [ अनसूये, यथा एष इतो दत्तदृष्टिः उत्सको मृगपोतको मातरम् अन्विति । एहि संयोजयाव एनम् । ( उभे प्रस्थिते )। PRIYAMVADA-(Casting about her look)- Anasuya, by the way its looks are cast bither this fawn is anxious and Beeking its mother. Como let us help it to join its mother. (Both proceed to leave). भट्र इति। 'बहुमा उक्त म 'कि' वइनि वचामि विष योजनानि । समासतो ब्रवीमि- परिग्रह। पन्वयः-परियाहत्व ऽपिरेम कुखख प्रति-समुद्ररसमा नयाँ पयुक्यो: रय सखोच । व्याखा-'परियाबा' पबौनाम् ("पबीपरिजनादाक. सूलथापा: परियहाः" इत्यमरः ) 'बहुवपि बाखऽपि बहो तास पबोरे एप 'मे कुखस्य' वंश 'प्रतिर' पालम्पनखरूपे, स्थितिहत् ("पातमोपसमें" या पर)। पबधी रस्या-समुद्रो रसमा' काची बखा: सा रखाकरमेला 'माँ' वसुधा च (बोति बसुधाप्रशंसा ) बुग्योः स्वं सो कुचला (समय)। सद्राभिरवितः समः सर्व बसा मेखला, मावी ला बसचा वषा माषामे एका पनौतपा बाखमपपरा। बमा मम रति भाषः। ["रसमा.(मा), 'पना' (रा.,कि.)]. 29 4 ·३३. पमित्रानशाकुन्तलम मिति। नितमति'' भवाः। प्रियंवदति। 'हट' नयनस'चेप:'तसतमरतन मह। कचं निर्ग तिवाजावषपाइष्टिचारयित्वा पा- पनसूये इति। 'यथा' येन प्रकारेण 'एषत:' पपदमिमुख 'दत्तरिम मचे 'उससक:' उखाको बगपोतक: रिपाक' 'मातरम चविष्यति' । इष्टिपातस्य प्रकार हा एव मन्छ । यहा 'एष उसकी समपातको 'मातरम पन्वि- यति' यथा' यत: 'रती दत्तहरिः। पयमसदभिमुख पवन पास नव मन्ये मातरमविष्यति। चयं निर्गमनम्यान: यदर्थं प्रियंवदद्या दृष्टिक्षेप: छतः । NOTES 1. (a) परिया &c.--परिरखते खौक्रियते इति परि + यह + पप कर्म -परिय: wife. The king already regards मकुन्तला परिया। This is because he bas no doubt that he is going to be married forthwith. (b) प्रतिष्ठ-प्रतिनिधियो: पति प्रति + स्थान पर अधिकारी वा mainstey. (c) समुद्र &c.-मुद्राभि: रख : सा समुद्रः । This name is chosen on purpose to indicate wealth. The earth is vast (उ) and rich (समदरममा)। Hence naturally she is one of the mainstay of the race. (d) उषा-Lit. the rest one (e) सही -by calling मकुन्तला a mainstay, be implies that the family will be proud in possessing her as a सु.षा। Raghave supposes thatyaमखा wass mainstay because she gave birth to सबंदमन । "महारावचक्रपतिबमोत्पादकापुवीनपादान" । But the king could not have referred to it at this stage. In fact the most illustrious mom bor of a family-the one that adds lustre to the family -is often called away without reference to future progeny This पार्वती is called the कलप्रतिष्ठा of हिमालय in "तामचिंतामाः पुनर्दिषवाम्सातिहा प्रवमय ता।"-Kumara. 2. Berding-(a) It is common with Sanskrit posts' to spook of the earth as the king's spouse. The sea is sometimpa siled bor girdle (मेडसा)। Thus "सीतापरिवानः स बाबरमतवाम। इस एपिरीपाल धिमे बाम । - Raghu. 'परमात्मानमय मायपि वया मे महिन्यापासषाधिपः-Raghu. Compare also ·हतीयोशः २१ "चावों समुद्रासमा बसमा करीति" &c. Hence Te is preferable to 441 I (b) After faila a: the Bongali Recension bas (The Prakritos are Sanskritized)-(शकुन्तला 1 सूचयति)। प्रियंवदा [ जनान्तिकम् ]-अनसूये, पश्य पश्य मेघवाताहतामिय योर्भ मररों पर पर प्रत्यागतजीविता प्रियसखोम । शकुन्तला-हला मयत लोकपालं यदनामिबि मन्नालापिनीभिरुपचाराति- क्रमे पितम्। सखो [ समितम] - येन सम्मनितं स एव तन्मयतु पन्यस्य कोऽत्ययः । शकुमला-पति खलु महाराज इदं विषोढ़ परोच वा न किं को मन्बयते । राजा [ समिसम्]-पराधमिम' ततः सहिष्य यदि रम्भौर तवांगसंगसेट। कुम्मास्तरणेकमापऽव खमनत्वादनुमन्यसेऽवकाशम। प्रियंवदा [ सोपहासम् }-मन्द तावन्मावर पुनस्तुष्टो मविष्यति । सकन्सला [ सरोमिव ] - विरम विरम दुविनीते ; एसावदवस्था गतया मया क्रोडसि । This is in bad taste, and, besides, not consistent with what bas gone before. The king 18 already seated on the stone slab whicb Sakuntala occupies [See. Ante]. The request bere made to be allowed to sit on the same seat witb ber is therefore meaningless. This passage does not appear to be genuine. 3. (a) सहष्टि &c-दृष्टः ऐप: पात: दृष्टिक्षेपः। म सह। बहु-। She is on the look out for some excu80 to go out leaving the lovers to themselves.* (b) यषा-In the sense यत: is rare. The विध notes the use of यथा when an inference (भनुमान ) is drawe "यथाशब्दस्त निर्दिष्टस्तव्ययोगानुमानयो: पति मित्रः। रत:-This way सा दिश। सप्तम्यर्थ तास by the Varttika "तसिप्रकरले चायादिम सखानम्"। "Compare "प्रयुक्तप्यममितो था मात्"। (n) दत्तष्टि:-दत्त रिता निस 4. (8) मग &o.-पोस is चर्भक little ono. "पोव: पाकोभको डिम:' पति कोषः । गख पोतः। पहन्यितो बबपीत पति पमपोत+क। helplessness excites pity (चकन्या)) Theorling neither Bought its mother nor looked towards the speaker. (b) संबोब Adopted by Prof. Gajopdragadkar Ite

·२३९
শিয়ালমতন
बाल:-Wetwo will cause to join मावा रति शेषः । Note the dual.
she wants Anasuya to accompany her leaving the lovers to
themselves..
शकुन्तला-हला प्रसरणहि अण्णदरा वो पापच्छट
[हला प्रशरणामि पन्यतरा युवयोरागच्छतु ।
SAKUNTALA-I am belpless dear. Do either of you
come.
उभे-पुहवीए जो सरणं सो तुह समोबे वट्टर [ पृथिव्या
यः शरणं स तव समोय वर्तते । (निष्क्रान्ते ) ।
BOTH-Ha, who is the helper of the world. is at your
side? (Exeunt.)
शकुन्तला-कहं गदाओ एव्व [ कथं गते एव] ।
SAKUN TALA-How I Gone indeed !
उभे रात। 'प्रस्थिते' इति (पादिकमण क्त:) प्रस्थातुमय ते इत्यर्थः ।
इसति। विद्यमान शरख" गति: यस्था: तथाविधा 'ख' । उभयोर्गमनादिति
मावः। तत अयोः पन्चतरा' या कापि एका ("चन्चतर" रत्यापनम् ।
एवरप्रत्ययान्तम् )'पागच्छत् ।
पृथिया इति। 'यो' मन: 'पृथिव्या:' समयाया: धराया: 'शर' रचिता, दुधन्त
प्रत्यर्थ: 'स तव समोपे यत्नत' तत् कथं त्वम् पशरणा!
NOTES
I. (8) पधरा-"मर एरचिवोः" इति यादवः । मा or रचित
suits equally well. It is fogaleri Hence पुषिव्या य: घरगम &o.
below. (b) पन्धरा-पन्चतर is a primitive word (पम्य तपन)। For,
in the entre list, «apag oooars. Hence it maat were varit
would become a सर्वनाम by वदनविधि । ४ तदनयापम यो: (i.e.
ot sar and उतम) सजायाः प्रयोजनामापान"-Bhattoji. But पापिनि
spooifically montions wat also in the list, implying thereby
Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·हतोय? ३३३ that पन्चतर is not इसरास। Cp. 'पन्यतरान्यतमशब्दाववानपनी स्वमागत हिवा-विषये निर्धारणे वत'" (c) यक्यो:-निरपडी। राजा-मलमाबेगेन। नन्वयमाराधयिता बनस्तव समोपे वतते। किं शौकरैः कमविनोदिभिरा वातं सम्बालयामि नलिनौदलतालहन्तम् । पर निधाय करभोर यथासुख ते मंवाध्यामि चरणावुत पनताम्रौ ॥२०॥ BING-Away with anxiety Tbie person the server stands indeed by your side Shall I work the lotus-leaf-fan whose breeze is moist with particles of water tbat allay lassitude; or-o tbou witb tbigbe like tbe outer edge of tbe. palm of the band baving placed your lotus-red feet in my lap aball I press them as is agreeable to you ? शकुन्तला-ण मागणीएसु अत्ताण प्रवराहयि [न माननीयेषु पात्मानम् अपराधयिषयामि । ( उत्थाय गन्तु- मिच्छति)। SAKUNTALA-I shall not capse this self of mine to offened against those that deserve respect. (Wants to get up and go). पसमिति । 'पावेगेन' सम्ममा पलम'। यदि मी सखो, किं तेन ? 'मनु' इस्यवधार। 'पयम पाराधिता बनः' एष सेवक मा.पो नमः' तव समोपे बत्त। गत ममी। किमिति। पम्बयः-समरिनीदिभिः बोकर: पाबात मलिनोदखतासान सवार मामि किम् ? उतरेकरभीक, ते परतावीपर पर निधाय बचासुख मायामि बाखया-जम" हानि विनोदन्ति अपनवनिवरते: 'नोकर:' बसप: (स्तीपर बाबतीबा) 'पाओं गातो' वा तन, मलिनोद' पप तावाद' ·२३४ पभिज्ञानशाकुन्तलम - . . वजन तामचायामि किम् ? 'एस' पार करभीर' करभः पाणितलपाति: करम जरुर्यस्खा: ततस बुद्धि: ( "उत्तरपदादीपम्य" रत्य पस्त्रियाम् । मडदि- खष)। 'ते पामिव ताखौ 'घरको पर' मतको निधाय' स्थापयित्वा 'यथासुख' मुख यथा भवति नचा 'सवाहयामि' मदनेन विनीतखेदी करीमि इति चाराधयिनुः सेवाप्रपक्ष: [ "मौकर:" ( ता, न्या- ) "शोतले:" ( रा., वि. म.)। "विमोदिभिः" (ग., वि. म ) 'विमहि भि:' (त. न्या-)॥ 'वातं' (त-न्या-) "बातान्" (रा. वि. म.)। "महालयामि" ( स. न्या.) "मचारयामि" (रा. वि. म.)॥ इन्तम'(त. व-)'इत:' (रा. वि. म.)] ॥ नेति । 'माननीयेषु' पूजा भवाशे विषये चामानम अपराधयिष्यामि। सेशानुमत्या इति भावः (.मात्मा अपराधाति रति पकर्मकत्वात् पो गतिवुद्धि- रस्थपिकत्त': कम सजा ) NOTES 1. पागधयिता-चा+राध् + पिच स्वार्थ + सन् साधुकारिणि कतरि । The root is here of the gerfe cla88. Compare पाराषय in 'पाराषय सपबीक: प्रीता कामदुधा हिसा' Raghu. 2. (a) थोकर:-With particles of water. 'यौकरोम्म कणा: बताः'। (b).कम &c.-कम + वि+ नुद + पिच + णिनि कतरि ताछोल्य। (c) सन चालयामि-सम् + चल+विच् + खमि । (d) मलिनो &c.- साखत is any fan, not necessarily one of palm leaf. 'व्यजन ताखान्तकम' इत्यमरः । (e) करभोर-करभ is the outer edge of the palm. 'मनिवन्धादाकनिष्ठ करस्य करभी वहि: इत्यमरः । Here करभ 18 by transference of epithets = करमतुल्य: । करम: कारस्था: gives करम+जर + जड because जर is the उत्तरपद and comparison is implied (See Tike)= करमोकः। The resemblance lies in the terpering shape, sto. ततसंवृद्धिः । (1) यथासुखम्-सुखस्य चमतिकमो यक्षिा कमपि तत यथा तया। पव्ययी-That is to say, not very hard so as to pain the teet. (g) सवाझ्यामि-सम+व+विच bere means to shampoo.' (b) उत-Introduces an alternative (विकल्प)। पव्यय । (i) पाताबी- अपमानाति सामान्धवचंगः' रति समासः । The feet here red (aa) without कालादिम्याव. Implies that it would be a valued privilege to २ ·हतोयोः the king to be allowed to shampos such spair of feet. 'करीमोर पचताबी पति पदाभ्यां परणयोः म बाइनयोन्यत्व भनितम्'-Raghava. 3. Remark-The king bere points out how be may be useful to ber. In her state of health the best service she could get from two friends was that one shampooit ber feet while the other fanped her into a quite sloop. Alone he could render both the services. Hence she bad no need to be anxious on account of the absence of her friends. The metre is वसन्ततिलका । 4. Reading-(a) पाद्रवातम् requires that the reason for the पाट्रना should be mentioned. Hence योकर: is necessary. बोतल: does not give the reason. Besides the image of the arg should be left to be inferred and must not be mentioned directly by words like ग्रीस, मोतल, हिम &c. In the present case the inference follows from ali (b) fanfe fa: sounds a bit heavy, विनोदिभि: is perhaps more gentle, and better suits the occasion. The rest is left to the reader. 5. मानमोयेषु-विषये सपतमी । The पस्यन्त form was पामा पपरात- स्थति my self will sin. With पिच we have परमात्मानम (पषिकर्ता 88 कम ) पपराधयिष्यामि I shall cause my self to sin. Tbe rulo 'गतिपुखिप्रत्यवमानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामधिकर्ता स यो' applies because the root पपराध 18 अकमक । राजा-सुन्दरि, पनिर्वाणो दिवसः, इयच ते समवस्था । उत्मृज्य कुसुमशयनं नलिनोदलकल्पितस्तनावरणम् । कथमातपे गमिष्यसि परिवाधाप लवरङ्गः ॥२१॥ ( वलादेना निवर्तयति) KING-O fair one, this day is not yet extinguished, and this is your condition. Having left the bed of flowers in whioh lotus-lea vos serve to cover the breasts how can you go irki grup * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पमित्रानयजन्तलम out in the sun with your limbs delicate through suffering (Blops her by torce). शकुन्मशा-पौरव रकख विण। ममवसन्तवा विपक्ष मतको पहवामि [ पौरव रक्ष विनयम् । मदनसन्सप तापिन हिामनः प्रभवामि।] SAKUNTALA-Odescendant of Puru, respect decorum. Though smitten by love, I cannot command myself. मुम्दरौति। सम्दरि' चाक (गौरादिः) दिवस: अनिर्वाय:' पधुमापि अमलव ज्वखति । ते समवस्था' दशा चयम्' दयी। किं तम स्या- उतसजेति। पन्नयः-मखिनोदवकल्पितस्तनावरण कुसुमथयनम उनसन्य परि- बाधापखव: पर: कथम् पातपे गमिम्यसि ? व्याखा-मलिमीदलाब' गुरुतापान पापवाभ्यामेव कम्नपित' रचितं समावरण' समाबादम' बस्कलस्थानीयमित्यर्थः यखिन साहश 'कसमशयनम्' पुषशय्याम 'सतमजा' त्या परिवाधया' परितः सन्तापन 'पलव:' मकुमार : 'प:' ( करणे वा उपलबचे वतीया) 'क' कैम प्रकारे 'पातप' रविको गमिष्यसि। यथा ईश: मन्ताप: यन कोमला थोतखा च पुष्पशय्या मनमोया भवति, तवापि पुनः पाप समोसाप: विसिदिय बघ क्रियते, मा कदापि रविकर विचरणं नाति । ['स्तनावरणम्' (रा., वि., म.)-'सनावरमा' (ता, न्या.)] पलादिति। "मियतयति' निता गममान विरतां करोति । पौरवैति । 'पौरव पुरुकुलोदभव (प्रसिा: पौरावाचा बिमयः, पत: पौरव रति कुचनामयापम ) विनय' सदाचार रष मा मा दूषय पविनयी मा मू: । 'मदनेन समप ता' पौड़िता 'पपि न हि पापनप्रभवामि' नामात्मान' संख्या कुचित निधीमयितु समर्था । प्रभुरस्सि में पिता कसः तमेव में दाववन प्रमाचौर । NOTES 1. (a) सन्दरि-सन्दर is of the गोरादि cless. Hence in the tominine we get सन्दरो and not सन्दरा by the rule "विदगोरादिबर" (b) पनि:-निर +बा+बनरि-निर्वा: when ata is not tho Tut; otherwise fator, Thus faut feno: bat first 79:-the ·ततोयो wind has censed. The rule is "निर्वाऽवा" निर्वाः। नवतन -। (०) समवस्था-सम+व+ स्था+प पर भार वा। 2. (8) कसमययनम-मो+बाट पधिकर-शबनम bed. कसमाना अयनम। तत। (b) नबिनोदल &o. -समयोरावर समावरचम । महिन्या नलिनीदलेन कल पितम् । इतन- नबिनोदनकर पितं सनावर यसिन् । बर- (0) पात-पातपति पति पा+तप+पच कतरि -पातपः sun or sun light तमिन् । प्रधिकरसे मी (d) परिवाधा &c.-परि + वाध+ प भावे स्त्रियाम-परिवाधा suffering. पेलब delicate as opposed to robust. One of robust health often becomes of delicate bealth through suffering. Sakuntala's strong limbs (पर) could dare the sun if she were not ill (परिवाधा)। But now the limbs have become delicate (पेलव) through. ber suffering and cannot stand the beat. 4. Reading-(8) समाबरण suggests going out with lotus. leaves on the breasts which is not natural; सनावरसम is preferable. (b) After teneat faan'afa we read in the Bengali Reo. शकुन्तला-मुख सुख मा न खल्वात्मनः प्रभवामि । पच वा सखीमावरण किमिदानीमेव करिष्यामि । राना-धिगद्रौड़ितोऽछि । मकुन्तखा-न खल महारानं भवामि, टेवमुपासमे । राजा-अनुकलकारितंय कथमुपालभ्यते । पक्षला-कथमिदानों नोपालदस्य यमामात्मनोऽनीया कावा परयुक्खाभवति । राणा (खगतम्)- पप्पीनसक्ने महति दयितप्रार्थनासु प्रतोपा: कायोऽपि व्यतिकरसुख कासरा: खानदाने। चावामान्त नबलु मदनव समाजवाद चाबापत मनसिजमपि चिप तकाजामाबः । (मन्तखा गय) राजा- कबमात्मनः प्रियं वरिष। (पक्षस पटाकामसम्बई) .

·.
অমিত্মালমন
• • Here as in the interpdjation' already noticed, the prose
portion is trash and serves only to introduce the verse
following. But the substance of the verge does not bear
Borutiny. Thug-
1. farq a does not usually mean 'lost’ faq means 'to fling.
कालपoocurs in Bengali. व्याक्षेप is not rare in Sanskrit. But
foq a reminds one of the 'insane' and is thus facardi
2. (a) In the line कुमाय्यं : न खलु मदननंब पावाध्याय किन्तु मदन-
मपि पावापन्त, suppose, instead of मदनमपि, we read मसिनमपि,।
The remark loses its force and reads tape, The object of the
line is to say that He is not only the oppressor, but is also
the oppressed. The identity of the oppressor and the oppressed
is not prominent whęp different names are used refering
to the two capacities. Hence मनसिजमपि is पपुष्ठार्य ।
(b) Again किन्तु, न or some other equivalent is necessary in
or to contrast with न खलु ।
बपि does not serve the purpose,
for it goes to answer for TUI A cautious writer would have
said पावाधन्त मदनमपि 3 which avoids both the objections (a)
and (b) and preserves the metre too.
3. Lastly, the second line कासन्तोऽपि &o. is a repetition
of the first line 'पपोतका &c. For का पन्नोऽपि ग्यतिकरमुखम् im-
plies the same as पपीतमका महति, and कातरा: खासदाने does not
differ in substance from दयितप्राधनामु प्रतीपा: ।
4. (8) पात्मन:- षष्ठी। पानमन: सम्बन्धी प्रमवामि प्रय:। (b)
प्रमवामि-प्र+भू means to rule', to became master', 'to control'
&o,
राजा-भौर पलं गुरुजनभयेन ! दृष्टा ते विदितधर्मा
तवभवाबात दोष प्रहौति कुलपतिः। पपिच-
गान्धर्व विवान वयो राजनियकाः ।
च्यन्त परिचीताता पितमिवामिनन्दिताः ॥२२॥

·वतीयो: ३३८ KING-O timid one, off with your fear for your superiors. Having known of you, His worship the Lord of anchorites, wbo is aware of the Sastras will not take offence at it. Besides, several danghters of royal sages are heard as married by the Gandharva-marriage and welcomed by their fathers. शकुन्तला-मुश्च दाव में। भुषोवि महौजणं अमाव- इस [ मुश्च तावमाम् । भूयोऽपि सखोजनमनुमानयिषामि]| SAKUNTALA-Do release me. I will get again honour my friends. राजा-भवतु मोक्षयामि । KING-Well I will release. भौर इति। 'भौर' भयशोले (उछि कसे स बुखिइख:) गुरुमनमयेन 'पखम'। सात: कूपात इति मा मस्था. । 'ते' तव सम्बन्ध 'हा' घामूल इत्त जात्वा ( दृशिरव जानार्थे ), 'विदित:' पवगत: 'धम':' शस्त्रार्थों यस्य सः, पधिगतविधि: 'तवमवान्' मान्य: 'कूलपतिः' पिता से कन्च : 'पव' मिन् त्वतकृते पात्मसम्पदामव्यापार 'दोष यहोयति। न केवल स्वमेवाव प्रमाणम् । 'पपिच पाचारोऽपि । गान्धवेति । अन्वयः-वयो राजकिन्यका गान्धवाविवाहेग परिसीताः । ताः पिवभिः पभिनन्दिताय श्रयन्त । व्याखा-'वह्यः' बहुतरा: रामोंन कबका:' कुमार्य: 'गान्धव रहसि परम्परानुमोदनकृतन विवा' ( "गाव: समयाम्पियः" इति स्म ते: ) "परिणौता:' तोहाहा: तवर 'सा:' कन्यका: 'पिरामि:' गुरुभिः 'पभिनन्दिता' पमुमोदिताच 'अयन । तदा-स:एव विवाहो भवतु ["ह वावो राजर्षिकन्यका:" (रा, वि., म.)-"वोऽध मुनिबन्धका" (न-, ब). 'पभिनन्दिताः" ( रा., वि., म )-"अनुमोदिता:" ( स.. बा.)] . सञ्चेति। 'भूयोऽपि पुनरपि' 'मखीजनम पनुमानविद्यामि' सभापविषामि, सखयो पाव किं मन्य ने जिज्ञासया सोजन पूजयिषामि। NOTES 1. (a) भौष-मौर timid + स्त्रियाम-मोरः। This is नदी- संतकHence by the rule "चमानयोजन;" we have. मी withe . - ·" पभिज्ञानशतवन short in the vocative singular. (b) विदितधर्मा-पिहितधर्म + पनिसमासान । विदितधर्मा। By the rule "धर्मादमिर खान"-चगिल comes after & avare in which gå is final and is preceded by only one पद। 'When more than one पद precedes धर्म 8s in परमः खः धर्मोऽस्य we shall have परमखधर्म: not परमखधर्मा। But परमको धर्मोऽस्य will give परमखधर्मा because परम is the only पद preced. ing धर्म in the final बहुव्रीहि 2. Reading-(8) सबला was a राजर्षिकन्यका and not मुनिकन्यका। And गान्धर्व विवाह was not prevalent among munis. Hence the former is preferable. (b) अभिनन्दन is more acceptable than mere अनुमोदन and contrast better with censure ( दोष पडायति) which ** TCT apprebends. 3. भूय:-4+यसन once again. The friends have already helped ber witb their advice regarding her choice. She wants their counsel again ( भूयम् ) with respect to the king's proposal to have the marriage performed in Kanye's absence. शकुन्तला-कदा [कदा] । SAKUNTALA-When? 1 पपरिक्षतकोमलस्य तावत् कुमुमख व नवस्थ षटपदेन । पधरस्य पिपासता मया ते सदयं मन्दरि रखते रसोऽस्य ॥२३॥ ( मुखमस्याः समुवयितुमिच्छति । शकुन्तला परिहरति माटेन)। KING-Meanwhile, O fair Ode as is done of the frosh flower by the boo, tbe flavour of tbis your tender and ontouobed lower lip is being gently tasted by me lodging for a sip. (Tries to raise ber face. Sakuntala aots its avoidence). नेपया-पावाकाबहुए पामनीत सापर। उहिदा रपती [चनावाकवाके, बामन्बयन साचरम, उपखितारजन ·IN THE DRESSING BOOKb Obatrayaka's Bpouse, bid adiou to your mato, night bas approached. पपरोति। पवयः-ताव सुन्दपि, षट्पैदिन नवस असमय रस, पिपासता मया पपरिषतकोमखस्य पखत परख रसः सदयं एत। व्याया-तावत', तत्काल, यावत मोचाामि तावत रत्यय: ( तावदिति अवधी। यावत्ताव साबासा- ऽवधो मानेऽवधारणे' इत्यमरः ) है 'मुन्दरि' मनोहारिणि शकुनाले 'षट्पदैन' धमरे 'नवस्य' नतमस्ख' पहष्टपूर्वस्य 'कुसमस्याब' यथा पूपस्य रसो समरेश रखने तथा 'पिपासता' पातुमिच्छता, पानार्थमाकुन्नेन प्रत्यर्थ: 'मया, अपरिचतस्य' अस्पृटस्थ 'कोमलस्य' सुकुमारस्य, पतएव म्पर्शवतय 'पस्य ते अधरस्य रसः' 'खादः सदयं कणमदु यथा तथा ग्राह्यते' पादौयते। मोत्यामि, किन्तु यावत मोत्यामि तावत रसो ग्रहात, रति पूर्वेण सम्बन्ध । रसे होते मोत्यामि रति फलितम् ['तावत' (वि-पाठान्तरम-म.) 'यावत्' ( ग , वि-मूलम् )] । चक ति। है 'चक्रवाकबधुके' प्रतुकम्पिने रथा ड्गदयिते सहचर' चक्रवाकम् पामन्त्रयस' सम्भाषम्ब' युवयोमयः प्रस्थानममय: प्राप्तः, यत: परिपतो दिवस: 'रजनी उपस्थिता' भागतप्राया। एतच शकुन्तला प्रति सखी: स तवाक्यम् । गौतमी पागच्छति दुथन्त विमय इति भावः । NOTES 1. (a) परिक्षत &c.-परि + क्षण हिसायाम+क्त कमि परिचत: prioked 1 e. touched. न परिचतः । न तन-। परिचतवासी कोमखय । कर्मधा-। (b) षट्पदन-षटपदानि पस्य पति षट्पदः lit. having six feet. A name of the black-bee. 2. Reading-(a) a19 gives the same sense. Tbe king does not directly answer Sakuntala's 'कदा'। (d) For बकुनला -मुमतामयाम-परिहरति नाम the Bengali Rec. reads- (दियोऽपयो) बर्ष प्रका' निर्गतोऽथि। (कुनखा हिला पुमसोय पमियत)। सहनला ( पहानरे प्रतिनिाव सभाम) पोरय, पविजापूरकोऽपि सथापक- भावपरीचितोऽयं जमीन विवम।

·Sairs mari. x.) पभिन्नाSHAD प्रमादरि, दूरमपि महतो दरं नमामि। दिनापसाने शयेक पुरी, सूर्य पमखतः। बह..(सीकमारं गत्वा पातमगतम्)- पि पिन गुलाम में पोपुरोहखी प्रसरतः। भवतु एभि: पर्या नकुरपसरपपारितबरोरा मुखा मचिच तापदण भावानुबन्धनम् (तषा छत्वा स्थिता)। राजा-कधर्म' प्रिये पनुरागकरस मासुतसम्म निरपेक्षेव मतासि । पनिटयोपभोमस पस्य पदुनः कथम् । कठिनबनु पैत: शिरोषसाव वभनम् । ब-एतच्छत्वा न मेऽस्ति विभयो गन्तुम् । राजा-सम्प्रति प्रियाशून्य विमखिन् लतामहप करोमि ; (घयतोऽवलोक्य) इस पाहतं मे गमनम्। ममिववादगलितमिदं सकान्तीयोरपरिमलं तस्याः । हदयस्य निगडमिव मे सवालवलयं स्थित पुरतः । (सबमाममाद)। बकु ( सं विलोक्य )-पम दो स्यमिथिलतया परिवारमतम चालवलन मया परिजातम्। राजा (समानवसायमुरसि निचिपा)-पोख। चर्मनमोखाभरगत प्रिये विहाय काम सुगमव तिष्ठता। नमः समवासित एवं दुःखभागतमा नापि सतानतु त्वया । मकु-पवापर न समर्थाधि विचितम् । भवतु एतेनं वापदेशनावमान दय- पामि ( प्रत्यपसवि)। १ रामा (स)-प्रय गोषितसरी में प्राप्ता । परिदेवनानगर प्रसादको पवबीविया देवम । पिसावकामवान पापित वायु परिया। भाषाच मिता वास धारा निपविता पुर। पराध: (शिवा)-चाई पम्प पत्या एत- सचिनो

·३४३
बाजपच्याते प्रतिनिशानातिन नवा रखीवमिति।
सनिषिपदम् ।' मा मामानमान मुनिनन वाचविष्यसि ।
राजा-एनाभिसन्धिमा प्रत्यर्पयामि।
मक-बैग पुनः।
राणा-यदीदमहमेव यथास्थान निवेश्यामि ।
शक-पा का गतिः भवत्व तावत (तापसपंति)।
राजा-त: शिलापकदा संश्रयाय: (तुमो परिक्रम्योपविष्टी)।
राना ( शकुन्तलाया एतमादाय )-पही स्पर्थ ।
हरकोपानिदग्धस्य देवेनासतवधि।
प्ररोष: सम्म सो मूय: किं खिन कामतरीरयम।
शक ( म्पर्ण रूपयित्वा )-वरता खरतमाय्यं पुरः ।
राना ( सहर्ष मातमगतम् )-इदानीमस्मि विश्वसितः। भराभाषषपदमता।
(प्रकाथम) सन्दरि, मातिशिष्टः सन्धिरस्य मुगल वलयस्य । यदि मिमत
तदन्यथा घटयियामि ।
शक ( सितं कृत्वा )...यथा ते रोचते।
राजा (सब्याजं विलम्वा प्रतिमोच्य)सुन्दरि इक्षताम् ।
पय सते यामलताममोहर विषयोमार्थमिबोभिताम्बरः ।
मणलरपे नवो मिशाकरः कर समस्खोमयकोटिमाषितः ।
शक-मतावदेन प्रचे, पवनकम्पितर्गतपवरपना कलुषोलता में हरिः।
राजा ( मस्थितम् )= यद्यनुमन्यसे तदमिना वदनमारतेन विदा करवामि
घक-तदानुकम्पिस भवेयं किन्तु परत मिसिमि ।
रामा-मममयी कि परिवाः शयानामादिवान पर न बनत।
चक-पयमावास्यादरोऽपिवासजमकः ।
"रानी (समतम)-गाईम रमनीयमानः मेगासर शिधिविधा
(मुखसमयितुं प्रात:भालजी प्रतिपयनी पिरमति)।
राजा-पषि मदिर, पलमबदनियामत्या (बकुनबा किषिहास
प्रोडावनतमसो तिरति)।

·१४४ पामधानमन्तम राजा [ पा लिम्बा मखमुनष्य पातमगतम् ]- चारण करितमायमपरिचतकोमखः । पिपासतो ममानुजा ददातीय प्रिया शक-प्रतिज्ञानमन्धर व पाथ्यं पुवः । + राजा - कर्णोतपलसत्रिकर्षादीपमूढ़ोऽमि [ मुखमाबत चर: संयो] । शक-भवतु प्रकृतिस्थदर्श मामि संहता। वर्ष पुनरहुपकारिको प्रियकारि पार्य पुवस्य। राजा-सन्दरि किमन्धत इदमपुापकतिपणे सुरभि मुख ते यदानातम । मनु कमलस्य मधुकर: सन्तुष्यांत गन्धमाव ॥ शक [ समितम् ]-पसन्तोषे पुन: किं करोति । राजा-पदम् [रति व्यवसितः। शकुन्तला वक्त टोकने] । This is slovenly in style. In substance it is silly and does not care much for decorum. The passage describes at great length how the eye was picked up by Dashyanta and put back on the wrist of Sakuntala. This however contradicts the poot; for, later on we find the सणालवलय still lying in the grove. Compare 'इसादभष्टमिद विमाभणमित्या. सध्धमानधशो निर्गन्तु सहसा न वैतसरहामीयोऽस्मि शून्यादपि' -Infra - wbiob is undoubtedly authentic being common to all tbe recensions. The interpolation, olumsy as it is must bave been made at a very early date. The aiffaria quotes the sloks चार मरितनायम् &c. from the above in some 14ta century-the line त्यस्य निगडमिव में, as it occurs bere, was by पमान ascribed to Kalidasa. 3. चक्रपाक &o.- बयते इति ++ पण कमपि- तस बषः। चमुकम्पिता सा ति बाबा+कन् शिाम-चक्र- Teli 29. By the role 'ese' long , x, become sbort if of an affis follows. Honoo ty booomos nyi Here पापा stands for पच, ब। tor मानवा, and eator नीतमी।

·३४५ शकुन्तला- ससम्म मम्)-पोरव, प्रसंस मम सरौरबुत्त- न्तोवलम्भमा अज्जा गोदमां पदो एव्व प्रापच्छदि। दाव विड़वान्तरिदो होहि [ पौरव, प्रसंसयं मम शरोरवृत्तान्तोप- लम्भाय पाया गीतमौ इत एव आगच्छति । । तावत् विटपान्त- रितो भव]| SAKUNTALA-(with alarm)-0 descendant of Paru, doubtless venerable Goutami is coming this very way to have & report on my body (health). In the meantime get concealed by twigs. राजा-तथा। (पात्मनमाहत्य तिष्ठति )। KING-As you say. (Stands concealing himself). (ततः प्रविशति पावहस्ता गौतमी सखी च )। सख्यो-इदो दो प्रज्जा गोदमौ [त इत पार्ष्या गौतमो] (Then enter Gantami with a vase in her hand and the friends). FRIENDS—This way, this way, let vonorable Gantami proceed. गौतमी ( शकुन्तलामुपेत्य )-जादे वि सहसन्दावार दे पङ गार [जाते, पपि लघुसन्तापानि ते अङ्गानि]। GAUTAMI (Approaching Sakuntala)-My child, do your limbs suffer less now ? पकुन्ततीति । 'सम्भव भयेन सर'। 'पसमय निरि'मम गैरकालान: कार्ता। तख 'उपलचा परिचानाय । 'रत एवं' असा दिशि [सप्तससिः] 'पागमति' यावत् सा न पायाति 'तावत' ततवाल 'पिटप:' शायाभिः 'पारित:' बीमा तत रति । 'पा' मानिनवास पाब से बशामा [स-पाधि-प्रविकि मोती सप्तम्बशस पानिपातो पत। सानपारातिमत्तातो 98 ·पभिचानशाकुन्तलम् मित भयो' प्रवियतः इति विमतिविपरिणामः। एतत्र "ar- सनिक मन्नादवाम गौतमोर दिसबंबिसामिति वियोमान्ध- 'दामाजनम् । रस ति। 'रत: गर्या गौतभी' पागच्छतु रतियाविषः । नाते रति। मातमिति पपत्य मावमुच्ची । स्त्रिया संगोपनात पुवि शकुमने 'पपि पङ्गानि ते लघुः मन्दः 'सन्तापो' येषां तथाविधानि किम् ? पपि प्रख। पौड़ालाघ' जातं न वा। NOTES 1. (8) गरौर &c.-उप+लभ+घञ् भावे = उपनाम: accession प्रापतिः । इत्तस्य जातस्य पश्तः समाति: त्तान्त: the end of what has happened i.e. all details from begioning to end. Now see Tika. Alçada saat (b) सावत-अवधो or अवधारणे । (c) विटप &c. -अन्तरम् पतरि जातमस्य इति अन्तर +तच = पन्तरित: hidden. "अमरमवकागावधिपरिधानासद्धि- भेदाताद' इत्यमरः । See also Tika. .2. नाते-मन+त+ करि जातम् anything born 1.0. offspring in general. This gives माता in the feminine. सतम बुद्धी। शकुन्तला- अज्ज अस्थि विसेसो। [आय्य अस्ति विशेषः । SAKUNTALA-There is an improvement, respected mother. गौतमी-दमिणा दवमोदएण णिरावाधं एव सरोर भविमदि [अमेन दर्भोदकेन निरावाधीव ते शरीर भविषाति ] (शिरसि शकुन्तलामभुषा) वछो परिषदो दिमहो। एहि उड एब्ध गछम[ वत्से परिवतो दिवसः। एउटजमिष कामः]। (प्रखिता) GAUTAMI-With this water from Kusa-gress your body will indeed be free from suffering. (Sprinkling hor in the hoat) My abild the day has ended. Come let ao go to the obarto to go out).

·३४० हतीबोका पाईमाबमाव: शिक' : 'पति' । पायवि। . More पवति । 'चनेन. दम निर्वाचन शायपाधिपादित ती वापरले हत्तोबार निर्गता पापाचा' पौवा यथात यसपा वाहनम् 'एक मविपति'। न केवलम् उपचमः, किन्तु समूखमेवमाशो भविष्यति । बतसे इति । 'मनसे' जाते ‘दिवस: परिषत:' चरमे यामे स्थितः । सन्धया घागत- प्राया । रवेसापो नास्ति, किमवावस्थानन, एहि डटजमेव गचामः'। 'पस्थिता:' प्रखातुमारब्धाः [पादिकम वित:] । NOTES 1. मिरावाधम-पावाधनम् ति पा+बाध+प भावे == पावाधा suffering. Ncwnee Tika. शकुन्तला ( आमगतम् )-हिप पढ़मं एव्व सुहोषणदे मनोरहे कादरभाव ण मुश्चसि । साणसप्रविघडिअम कई दे सम्पदं सन्दावो [(दय, प्रथममेव सुखोपनते मनोरथे कातर- भाव न मुञ्चमि । सानुशयविघटितस्य कथं ते साम्प्रतं सन्तापः ] । (पदान्सर खित्वा प्रकाशम्) लदावसप, सन्दावहारअ, पामन्तमि तमं भूगोवि परिभोपस्म [ सतावलय, सन्तापहारक, भामधये त्वां भूयोऽपि परिभोगाय ] (दुःखेन निष्क्रान्ता शकुन्तला. सतराभिः)। SAKUNTALA (Aside)—My heart, at first, the object of desire readily presenting, you do not at all give up timidity. Now, separated with regrets, bow are your regrots (justified ) ? (stopping after a step or two Aloud } O Ivg-bower, romover of my safferinge, I invite thee for enjoyment again [Bokantala nartowially loaves with others ). पदय ति। दब चम नगीर बारविषयीमूर्व राणि ' ·पमिहानमावलम दीवमायाम पिना एक 'अपनते' सम्माने सति "क्षातरमा मौरता मुसि [एक्कारो भिवक्रम:]। 'अनुशयेन' पश्चात्तापन 'म घिटितस्य' नमोरधन पियो- जितस्य ‘ने सन्ताप:' बनुयय इत्यर्थः 'कथ साम्प्रत' युक्तम् ["युक्त साम्पत स्थान" त्यमरः ] । न कथमपि युताम् । यहा-'साम्प्रतम' अधुना 'सानुशयविघटितस्य कथं सन्ताप:' किमर्थम् अनुशयः। प्रयुक्तोऽयमनुशयः । उभयचा पदयं प्रति तिरस्कारः । स्थि ते अनादरः याते पनुशय: रत्वातंत इति । लातेति। लताना बलव: लताभिर्वलयाकारण वैरिसंन्यामम् । ततसद्धिः। 'लतावलय' लताग्रह, 'सन्तापहारक' खेदविनोदम 'भूयोऽपि' पुनरपि 'परिभोगाय' उपभोगाय त्वाम् पामन्त्रये' प्रवर्तये। प्रार्थये त्वां पुनरपि में खेदमपनोदयात्यर्थ:। राजन प्रति सन्तोऽयम्। NOTES 1. प्रथममेव-The ma should be taken with न Thus ने बमुसि । 2. (a) सानुश्य &o.-पनु+यो+पच भावे पनुमयः remorse पचात्ताप: regret; "मवेदमुथयो र पाशात्तापानुषन्धयोः" ति विमदियो। सानुशयम । वि+ घट +विच + क बम पि - विघटिवम् separated, घट is to join, विघट is to disjoin. सानुभयं यथा तथा विटितम् ; तस। (b) साम्प्रतम् An qora meaning gw proper. 8. (a) खतावसय &c.-Gautami takes it as an innocent adress to the grove. It is really meant for the king inside the खताक्लय। (b) सनापहारक-परतौति + बरि-हारक: reliever. सम+a+धम् भाव-सम्माप:uffering. सन्नापरतापपया समासः । The plain seDse of सन्ताप: is here "summer heet." वापरब is then evidently सस्तापहारक । Applied to the king, मनाप is मदनवाचा which thoking has relieved. (०) परिमोगाव-परि+न+चम भाष -परिणीन: enjoyment. In the case of the तापाव it is the mjoyment of shade, and in the case of पुचच, erjoyment of anshotber'scompany, 'तुम मानान" तिची। “रावा-(पूर्वमानमुपेत्य सनिःबासम)-पो विवरण: प्रातिनिया मया हि- ·३४८ सहरण, लिसंताधरोष्ट' प्रतिवेधावरसिंहवामिरामम् । मुखमंसविवति पसाचा:कथमपुत्रमितं न चुम्वितंता२४॥ कान खल सम्प्रति गच्छामि । अथवा हेव प्रियापरिमुनमुक्त सतावलये मुहूर्त स्थास्यामि । ( सर्वतोऽवलोक्य ) तस्याः पुष.प्रमयो शरोरलुलिता शय्या शिलावामियं क्लान्तो मन्मथलेख एव नलिनीपत मर्पितः । हस्तादभ्रष्टमिद विसाभरणमित्यामनमानक्षणो निर्गन्तुं सहसा न बेतमयहाटोशोऽस्मि शून्यादपि ॥२५॥ 24 KING-[Returning to the former place; Sighing]-AN ! How full of hindrances is the fulfilment of objects desired. Of that damsel with fine-eye-lashed eyes, the face, with the lower lip covered by the fingers [ therefore ] -charming through the balf uttered words of probibition--the face that was turning constantly towards the shouldors, was indeed lifted somehow by me. but not kissed. Where indeed ehall I go now ? Or. here I will stay for some time in this ivy.bower that has been enjoyed and vacated by my darling [Looking all round ). This 18 tbe bed of flowers on the stone, pressed down by her body- This is the witbered love-letter traced on tbe lotus leaf with her nails- This is lotos shoot-decore tion, slipped from her band. With my eyes thus sticking. I em pot able to go out in a borry from the tone-bowor, OVOD though deserted, पो रवि । 'प्रावितामा पर्षामा सिम निपलया गिजामतः भवतिकि मा: [ भूषिमतुप.। सरिति । पम्पब -पाचारवाः परमिटातावरी प्रतिपावरविधनिराम, हासमिति नया कामपि सनि मिमितमामासा-' पर' Mali पाक्षिया समापन नावाचा चिमि:'नवाचारित: परोपियोती विवादित ·पमिशनसान ततः पोटाचादनादप प्रसिधा निधनावर ' विदीप पाटीवायन मौषयबम्। तस तत 'पभिराम मनोहर 'ह' पारगार यो:' समयोः विवत' मा परिहत विमलात बन तथापिष 'मुभवा बबनपि, पतिपयन विधान न्याय 'उन्नमितं ' उन्नमितमय बन्चितम्'। मानपि विधान पतीत्य यदा तसा बदममननमितवान् तदा मेरे सितमय प्राषितम्। किन्तु तटंग गौतम्बा विधिता बदन नबितन । पतिविजयायसिपः। ["न्धित तु' (रो, ता, या , ६.)-"पुषित तत् (नि)]. होति। "प्रिययाग 'परिमुभम्' पाना 'मुन्नम् बत सचिन 'चतापपर्व सह सकावं स्वास्मामि', [ "परिशुभम" (रा-कि- 4-)-"परिमुत्र" (4.)]. सर्वत पति । 'समंत: सर्गस दिन [सप्तम्बई तसि: ] 'पखोज। पय:- तथा: शरीरशुचिता बितायाम् इयं पुपमयो मया । तखाः नसे.पित: महिनीपब वयानी मन्यवयः। तसा: सान बटम पद' पिसाभरणम् । रति चासच्या मावचय: [ सन् ] बादपि वसरहात सहमा निर्गन्तुगमोऽमि। बाया- "तसा:"शकुमलाया: [ एतदुत्तरवापि समातेबरोरचलिता' मदिना दिलाया प्रसरतो 'जयपुपमयों' कुसमकस्मिता 'भवा' अयनीयते । तब सा विरहित माधानासोत रतोय मा सारयति । तखा: नख: पित: उनकीप:'मविनीपर्व' कमसटर 'एष काप्नो बान: 'ममधलेख: मदनलिपि: भाति । सामधि भा. मवयन पत्यष में कथयति । तमा सात मतम 'पद' विसामर मराज- वखयम पास । पावासोत चम्बनायाबसाय रथं तब निवेदयति । रति एमिः प्रकाः 'पासबमान जो 'चरी' यस्य तथाविष: सन् 'शूम्बादपि' प्रियाविरहितादपि तसवान' वानीरवलयान 'सहसा' पठान नर्गन्तु' परियातुणेऽचिन समाथि। प्रिबोपमुना'. वन बा में हर्षि माति, मग विमान 'बनवाना मारितो आजमिनो मन्नु सामर्थः । [पासवान--, पा--- '" titisमिम" (हा- -- ·बलोग ३५१ कर्मधा- - 1. (8) विनवत्य:-विहन्यते एमि. पति f++पररी बबई -विधा: obstacles. ते सन्ति बाहुल्य न घास पति विद्य+मतुप मूधि-विधव: fall of obstacles. (b) प्राधितार्थ &c.- प्रतिनि:+धि+वर्मल भार्थिता: longed after. प्राधिन पर्चा वस्तुमति प्रार्थितार्धा: longed-for object. सिध+किन भावे = सिद्धय: achievements. Now see Tika. 2. (8) पहा लि &c.-अधर पोष्ठ: पधरोह: or अधरोष्ठ: the lower lip. पा लिभिः सात: covered by the fingers. इतन- वाहनः पधरीटो यखिन् तत, वह- । (b) प्रतिषध &o.-प्रति+सिष +घष माये - प्रतिषध: prohibition, तस्य पचरापि words of prohibition is the exclamation "Don't" ( मा मा )। तव विवम powerless in the words of probibition, i.e. unable to atter clearly the words of prohibition (मा मा)। The प्रतिष धाचर being a labial (मा repeated) requires the free use of both the lips to atter. But the lower lip was covered by the tipgurs. Hence the inability.* पमि समन्तात रम पम पति अभि + ग्म+प करकेपभिरामम् charming. प्रतिष धाचरविनवम ततएपपभिरामम् । 3. (a) सविवति-पस + वि + + विनि कपि by the rule "are- "-fafu is sometimes attached to indicate frequency of action. Here the face is constantly (चाभीसा) being turned from side to side to avoid the persistent attempts of the king to have a kiss. Hence the rule spplies. (b) पासात्या:-पजानि सन्ति मनोहराणि अस्मिन् ति पमम् + लच = पक्षमलम् having five eyelashes, पवन is of the सिधादि class and takes लच by the rule “सिधादिवस"। सादृशम् पक्षि पस्या पसि पच्चालाचि+पच (समासान्त) डोष खियाम् = पणखाची। सस्या: । षच is guided by the rule “बहनोही सम्प्वजो: सांगानषच' and here पक्षि is खामवाचक । Raghava things that this epithet points to the attraction that draws the kiBg towards the face. (c), --Express regret.* सम for a takes away the regret which is pot proper here because "a" at the beginning of the speech prepares us for some suob oxpression of regret. 4. Remark-The sloka substantiates the general (सामान्य) Adopted by Prof. Gajendragadhar, .

·पभिशालगन्तसम Catement मयः प्राषिता सिरमः", In the present one od wielu r The obstacles (fr) are numerous. Thu thie epis portent whiodi is the first obetadlo. Then there to prohibition ofan) 1 The third obatbelo is the oop trattarning of the face from side to sido (s'afft). And List of all the interruption offered by Gautami. Honce the Figure (पलार) is पर्यावरण्यास defined by दलिन as "य: सोऽोन- बासी बस्तुपस्तत्व विपनततसाधनसमसान्यासो योऽवसा वम्तमः ।" 5. (७) प्रिया &c.-पूर्व परिमन पचान सुन परिमुक्तमुक्तम् enjoyed and vacated. "पूर्वकालेकसमरनपुरापनवपके वखाः समानाधिकर" पति पूर्वकासकर्मचा- प्रियवा परिभन्न मुताम, इतन- तमिन् । (b) खतावलावे- खतानां क्लवम। तममिन्। पधि मौ। (c) मुत्तम् - पवन योगे श्या । 6. पासबमानचर:-Here सब cannot take पाममा पद । Severat grammarians think that सब cannot take पालन पद in the कई- पाय। Possibly this is the reason why राघव &c read पासव्यमानचा in the कमगाच्य । But old writers often use मज in the धात्मनेपद । Thus "म वाचा मञ्चमानया' with words stickingin bis throat ; 'येषा मोपरि नापसानन तिय्यक सज्जते गति:" whose course is unimpeded up. wards, downwards and oblique &c. in the Ramayana. These are not पाप (दिक) usages for the भाष्यकार bimself says "यमि- माये सबरे". though कालिदास,88 we know, does not bestitate to use the forms. Hence सजमान is preferred In the present instance, the king's sight is arrested at very step-bere by tbe flower-bed, there by the lotus bracelet, and elsewhere by sho love-lotter. He likes to linger and dwell on them. (पाकाय)-राजन, सायन्तन सबनकामपि संप्रहरी बर्दि हुतापनवती परितः प्रकीर्णाः। रायाचति वाया भयमादधानाः वापरावयापियाः पिशितायनामम॥२॥ ॥ • Adopted by Pret.Gajandingdtar. A ·बतीयों In the air-o King the evening smorifloial rite being fairly bogan, apparitions of conmtbal, purple like eveningoloads' souttered all round the altar on.wbiob' tbazo is the boboamor of Ghoo ( Fired, movo about striking terror in Parivasways. . राजा-प्रयमहमागच्छामि। (निष्क्रान्तः) antsp (THIRD ACT) सायमिति । पम्पयः-सायन्सने सबनवम वि संपात , हुताशनवतों वैदि परित: प्रकोणी: सम्बनापयोदकपियाः पिचितासमामा छाया बहुधा: भयमादधानागरसि। बाबा-सायं भवम इति 'सायन्तनम' [ "सायटिर-" ति टाल नट..] समिन्। साधा सवनकमवि' होमविधी ' मत' सम्यक प्रात पार सति 'त' इवि: पनाति य: पथि: तहतों वेदि परितः' वेद्या: समन्तात 'प्रकीर्ण', विचिः पयो प्रदायमान हवि: पाकिय यहणार्थ गपश: पागत्य कैचित पव, कति च सव, कैचन पुनरन्यव, अति कमेण वस्थिता: साधापयोद:' साभामेघ एक कपिशा:' पाटलवर्णा पिचिताशनाना क्रव्यादाना 'छाया:' प्रतिविम्बानि ["काया सूर्य- प्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बममातप:"पतिकोष:] 'वाधा' पनेक प्रकार भयम पादधानाः, बनय क्यः सत्यः 'चरन्ति' विहरन्ति। अधुन व रताय विस्वते, किन्तु मायिनी राषसाः प्राप्ताः मायया पक्षासे पापखादपि तत् एडीबुः इति भय नः । तदेखि राम र दैवतामा भागम पति भाषः। [प्रको:" (त, वा-म)- "प्रयताः" (रा., जि.)। "सन्धापयोद" (रा., कि, म .-"सन्धावट" (त- बा.) पसमिति । 'चयम्' पति पविक्षन पति। "एक यामि "एष वो इन्धि" वादिएपशब्दो बचा। वरित यामि विधि स्यादितवाः। रापि'य. मामागचामि' चित्रमामधामिरवर्षः। NOTES 1. (s) -सम्++male or awalpe ·१५४ पभिनयलसम संगम that which has progressed. तमिन् । The ceremony 'bavingradvanced, the Rakshases have made their appearancs. The apparitions were not noticed before. (b) ताबनतीमra++ ला कतरिना साट कत्तरियातायन: fire. This supposes पश to be of the नन्दादि olass. Thus it is that Bhanuji derives पत्रगाशन taking perhaps नन्दादि 88 पातिग। But even ther "कमर"seems to bar g and give the form gताय: for the word is not directly named there. Better say पत्रातीनि पवन: (मन्दादि)। (तम- तातोम्। The name suggest that are fa is about to be offered to the fire, bat Raksasas have come to intercept it (6) भयम-The मय is not of personal risk but of the misappropriation of the fत (Ghee). (d) चाद- चामा:-पा++ शाम कतरि। कभिप्राये क्रियाफले पातमन पदम् । They terrify for their own benefit (कभिप्राय क्रियाफले )। चतुथाऽङ्कः विन्धक: (ततः प्रविशतः कुसुमावचयं नाटयन्त्यो सखयो) प्रमच्या -पिवदे, जहवि गान्धब्वे ण विहिणा णितकशाणा सउन्दला अणरूपमत्त गामिणो मवुत्तति णिब्ध गिब्व हिप तहवि एत्ति चिन्तणिज्ज [प्रियंवटे, यद्यपि गान्धवे ण विधिमा निवृत्तकल्याणा शकुन्तला अनुरूपभत्तुंगामिनी महत्तति नियत उदयं, तथावि एतावचिन्तनीयम् ] । (The opter the friends acting tbe gathering of flowers). ANASUYA-Priyamvada, though my heart is deligbtod, because, with ber blessings performed by Gandharva ritos Sakuplala has become anited to a gaitable bosband, still thi woud' bit to be thought about. .

·३५५ पहुंची प्रियंवदा-कविध [कमिव] !. PRIYAMVADA-How is that? तत रति। 'कुसुमानाम पवयंचयमम पिपचिनोतिमवि पच । ननु चाव विपनामाण्यम् । वाममय "पषतारावचायशब्ददौ यत्वासो वाजानाम" बार। तब राधम. कधक मचान् चामह्य पुष कारि चिनुतः, म प्रवासात रमागतम धन रति समापन यन्तु पारोशन साप मन्वाम। शाब्दिकचड़ामति: साचाहिब सरखमी कषिर्यदि पमिति चलवातनाम सब विप्रतिपोरन] 'माट- यत्री' अभिनयस्यो 'सपी' पनसूयाप्रियंवद प्रषिमत:। [नाटयबो" (रा-कि) -"अभिनयनो" (ता, खा., म.)] । प्रियमिति। 'यमला गान्ध-विधिना' पनुष्ठानेन विवाहानुहानेन 'मित्त" बस्वाबमा विवादमाख यस्या: ताही सती 'चनुरूप' भरि मच्छति' पति योग्यापावस्था रत्यर्थ: 'माता नाता 'पति' रेतो: 'यद्यपि नि मुग्थित 'मे उदयं, तपापि एतापन' एतममा चिमनीयं विचारोयम्। "विधिना," (रा., बि.)- "विवाहविधिना" (त-, बा- मा.]। NOTES भावे 1. (8) कसमावचयम-पवयनम इति पव+चि+पच gathering. Now see Tika. The rule "हम्मादाने घेरन ये" requires घष to be attached to चि when the gathering is from close quarters [within reach-प्रत्यामति ] excepting cases of thoft. Tbo form then becomes 99019 88 we bave it in "qanuna z कसमावचाय कुरुध्यमवामिम मरोमि सखा:"। Vamana condemns पण [See Tika]. The poet however uses the form deliberately. tor he repeats it in the मालविकाग्निमिवम् ।. The fact is. it ira Vedic form which had not yet disappeared from WICT at the time of Kalidasa. Raghava defends saying tbat this is not a case of , at all, for the flowors were really not within reach and woro reacbed only by climbing up the tree 1. (b) want veems to be the better reading [800p.381 pote 3). Adopted by Prof. Gajendragnaker,

·पाभा
* ..() माप-" मा मालागार मा.
वापारमाधमः।" Hence मान ias Tamapd may be
called विधि। (b) विषिषा-विधीयत इति कि+पा+किंकर्मच-विधि:
that which is sanctioned. ** (e) y do- anomi no
मम + मम+मिनिकारि सावारिलिखिमम । (d).
नितम-निर +:+i
of satisfied. The root is #wben forte proovedos in this
(0) एतावत-रतन पबिमासमख इति एतद+बप. this mucb.
Befers to 'धरति नानाति' next page. Or refers to the whole
marriage affair. The affair has to be viewed with misgivings.
3. कथमिव-How 'with misgivinge" ? . ९ in such cases
seems to imply that the speaker is at a loss to find out an
answer to his query. Compare "कथमिव"-Infra. "किमिव"-
Infra &c.
घनस्या-पन्न सो गएमि पट्टि परिसमाविष मोति
विसजियो पत्तणो णपर पविसिम पन्ततरसमागदो इटो.
मंद बुत्तन्त सुमरन वा न वेत्ति पद्य स राजसिरिष्टि परि-
समान्य ऋषिभिविसृष्टः प्रात्मनो नगर प्रविश्य पन्त पुरसमागतः
तोगत हत्तान्त सारति वा नवा इति ] wed.
ANASUYA-It is this, Dismissed to-day by tbe Riebis
after baving finisbed the sacrifice. whether or not that royal
sage. baving entered bis town associated witb tbe ladies of
the ioper apartments, remembers the events tbat trauspired
bere..
प्रियंवदा-विसहा मोह [विसबा भव । तादिसा
पाखिदिविसेसा गुरविरोपियो होति। साढो दारिज
दुख्न सविष न पारे किं पढ़िवानिदि ति[मनाया
पातिविशेबा गुणविरोधिनो भवति। तात पदानीम् इम
अपात गुलाबजामतिपदमी लि]

·I PRIYAMVADA-Rest assured. Excöllent features like those do pot war with virtue. What Father will, do pow, baving beard of this affair, I do not know.' पोता. "अधिभि: टियागं परिसमाप्य पद विष्ट.' स्खसि भवत नगर प्रतिनिवसति ताभ्यनुन: 'म राजर्षि: पात्मनो नगर प्रविश्व पन्न:पुर:' बचपया चन:पुरबत्तिनोमि: महिषाभिः 'ममागत:' मिलित: सौगतम' हस्थ उत्तान वाता 'बरति मानवा इति' एतत चिन्तनीयम्' रति पूर्वक सम्बन्धः । व्यच माविमा बिपकाया । विमति। 'विमध्वा' विमम्भवती, 'नि:शहा ति यावत 'भव' । मम्भ म त्वा । 'नादृशाः' दुष्यन्तमदृया: 'पातिविशेषा:' विशिष्टा पातयः, 'गुणविरोधिनो' गुपेन बिरोधवनो 'म भवन्ति। रूपे गुणणे रूपे गुणणे वसति। दुष्यन्तस्य येथा रूप तथा म धमा मापरत। मम त पपरविधा शहा। 'इदानों' नाते कमणि 'म उत्तास सुवा तात:' कस: किं प्रतिपतस्य' अवधारयिष्यति पति 'न माने' । दृष्यसात नि:शक्षा भव, परन्तु तातात विमेमि इति भावः । NOTES 1. (a) इष्टिम-नाते इति यत्र+किन कर्मविपटि: a sacrifice. ताम् । (b) पन &c.-अन्त:स्थितं पुरम पन्त:पुरम् the inner appartments थाकपार्थिवादि। By transference of epithets, this means the ladies of the inner apartments. Now see Tika (0) तोबतम-दम + सप्तम्यासम -त: (पाद्यादि ) here. गतम् transpired जातमा पनी गतम् here transpired, सहसपेति समासः। (d) भरति वानवा -. This is pre-sentiment of approaching danger. तान बरति not अत्तानस भारति because here there is no पल hence tbo कम appears a कर्म। Apain अरति has वर्तमान सामीप्य भषिचति पट by the rule "वत्तमानसासोप्य पर्वमाना"। १, (. पाति &o.-बाजिया रवि+:+लिन् कवि-पातमा areations, i. e. features. विशिषवं विवि + पम् कर्मवि-विषा: those that are loft, i.o. the best; because the best remains aftør theoimination of thoorthloss चाहतीमा विषा: the bestol tosutures, i.o. persons heving exoollent features, A-thent ·The water boing # and pot forhandooording to do there is ad facito unless the individual seprated, the place from which 'it is separated and the ground of separation are all maptioned. Honoe the presont case bas nothing to do with the prohibition "म निरि। (b) गुणविरोधम:-गुमान् बिमाणित गुरु+विरुध + गिनि ताछोल्छ कर्तरि Or विरोषः पति पाम सि विरोध इनिमित्वर्थ-विरोधिन: opposed, गुरु: विरोधिनः। is Here mental. The विरोध is एकाधारस्थितेरभावः। The is the चाधार in which reside these excellent feature. The suggession is that perfect features and perfect mind reside in amity in the same पाधार ! So constantly do the two go together, tbusseeing that one of them (the features) is present, it may be inferred that the other (गुरु) is also there. Cp. 'न घारुति: ससदृशी विज हात उत्तम"- Mrichobakatik. 3. Remark-Anasuya apprends wilful neglect of Sokun. tala. The king will not bave the courage to disclose facts through fear of the other queens. This is a very low estimate of the virtues of Dushyanta. Priyamvada allays her anxiety, by referring to the attractive presence of the king. Sucb ex. cellent features do not harbour a preverse mind; यवाकतिसम गुज वसन्ति, hence Dushyanta cannot be upjust to Sakuntala. अनसूया-जह यह देक्खामि तहतमा पनुमदं भव [यथा पर पश्यामि तथा तस्य अनुमतं भवेत् । ANASUYA-As I see it, it will be approved by him. प्रियंवदा-का विर्ष [कमिव । PRIYAMVADA-How is that? पनच्या गुणवदे कणापा पड़िवादणिजोति पत्र दाव कवर एव संपादेदिपपसिण विवो गुरपणी गुणवते कन्धका प्रतिपादनीया इति मुधम मारकात यदि देवमेव सम्मादयति मनु पप्रयाविन वायों ·२५) ANABOYA-This indeed is tbe foromost desire th daughter has to be given to s virtuous person, If luoyasian.. 20complishes that, verily the superiors have thejt desires talfilled without effort, G यति। 'पा यथा' येम प्रकारे 'पयामि तथा' तेन प्रकार यदि तात: पर्यात तसा पनुमतम्' अनुमोदित 'भवेत'। एकमेव वस्तु भिवप्रकारे दृष्ट भित्र- मिव भाति। मद्द.या यदि तात: पश्यत, ननम मौदेत स: । गुणवते ति। 'कन्यका गुणगते' गुणिने 'प्रतिपादनोया' सम्प्रदातव्या 'पति' एव 'प्रथमो' मुखाः, सरल्प:' अभिलाष:' गुरुजनस्य प्रत्यर्थः। 'सम्' सहप 'यदि द वमेव गुरुमनस्य प्रयास बिना एकल दंव 'सम्पादयति' सफलयति । 'ननु' [ अवधार] 'पप्रयासेन' प्रयवाभावेन 'कताथ:' सिद्धप्रयोजनो 'गुरुचनः' । कन्या सत्पाव दया पति निर्विवादम्। दानव दोषधोनमाप पुरुषप्रयवमपेक्षते । “न हि सुप तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुणे मगा:" । तब तान कः कृतो यव: ? दंवमेव केवलमा सतपाव- स्थामकरोत् । तदव तोष एव भविता तातस्य न रोषः। ["प्रयासेन" रा., कि. -"पल्पायसेम" ( म.)]॥ NOTES 1. (8) तय-पनुक्त करि षष्ठो by the rule "काच वत्त मान" (b) पनुमतम-पत+मन+क कवि वर्तमान । 2. कमिय--See Ante. 3. (8) गुगनते-गुण: सन्ति पसरति गुप+ मतुप = गुपवान् qualifled. तम। Used substantively. ' विपरमानप्रयोगो विषप्रतिपत्ती. रवि वामनः । (b) ता:-अत: सिनः पर्ष: प्रबोजननस baving the purpose served. १- (0) अप्रवासन-1+बस+घन भाव-प्रवास: effort. प्रयास: absence of effort. The aw here implies मायsbsence "सतसाहससमापय तट्रबत्व बदलता । चप्राममा रोजमर्चा पायोर्तिताः । प्रियंवदा (पुषभाजनं विता)-मति पवामावलि कमपनापमिमा [ सचिवचितानि वलिवर्मपातानि सम्मानि।

·पाभासासम FAMVADA-(Looking at the favor musokBrend flowers bave been gathered for tbe rito of Bali R पनसूया- पिअसहीए ससन्दलाए सोमम्गोदेवला पणोषा [मनु प्रियसखा शकुन्तलायाः सौमाम्यदेवता अचनीया। ANASUYA-Should not the [Or-Verily the ] God ot Success of our dear friend Sakuntala be worshipped ? (Or has to be worsbipped ] प्रियंवदा-जूनटि [ युजाने ] । ( तदेव कर्माभिनयतः )। PRIYAMVADA-All Rigbt! (They act the same act). (नेपथा)-अयमई भोः। IN THE DRESSING ROOM-Here I am Ho! अनस्या-(कर्ण दत्वा )-[ सखि मदिधौवं विध णिवेदिटं सखि अतिधोनामिव निवेदितम् । ANASUYA-[Listening-Friends, the call is like that ot :guests. पुति । 'पुष भानम" पाव 'विलोक्य' बक्षिकर्म बलिनिवार्थ 'पर्याप्तानि', मधुरालि'पुपातिपचितामि' ग्रहीतानि। अधिवनाचम् ।। नविति। "मनु" प्रत्र। 'समगा'.भाग्यवती । तखा भाष: 'सौभाग्यम' [बलि "मनसिवान पूर्वपदसा " पतामयपदापिः । पतिया मनकार एव मारो सौभाग्बन्। तमा 'देवता' तदपिहानी देवता रब्धः। प्राय बमस्या चमसूया "तोतं चरति मा" पति पतियो पनादर मतितपतो। प्रियंवदया - "विमब्बा भव" लालम् । तथापि मरमाना एक "ब सीमाम्यदिवता पनीबा" रति पचति । -प्रबंधन वर्दीवि। तर पुषश्वनामय पनिमयमः' माध्यम दयतः । ["निमवत: -चारम,कि..] सीव। विदित' निवेदनम [मान] । यषा 'पतियाला निवदितम् मा म रिदाताकाका [चालिबाना(T., पि.) 'पविधिना (प.बा. ना.)].

·NOTRS 1. बखिकम &c.-परि+आप+का परि-पप यानि suficient. वलि is पूजा। बले कम पमुष्ठान वहिरीव कम प्रति वा बलिकम perfor. mance of worship. (तन-5 or the art of orahimming कर्मचा- तम पर्याप तामि। मासपेति समासः । 2. मनु-If प्रत्र, then the spegen 18 s timid suggestion to worship luck, because अनसूया apprehends slight while प्रियंवदा is sure of favour. Or take न as पापे, i.e. implying a bold contradiction of Priyamvada's statement that enough flower is already gathered. In either case, WTECT Wants to gather more. . 3. (a) युज्यते-कत्तरि लट । दिवादि। प्रियवदा admits the need of having more. (b) तदेव कम-The very same sot, i.e. दुरामा- वचयन। (c) पभिनयत:- This seems to decide in favour of the reading कुसुमावच्यममिनयन्ती instead of कुसमावचयं माटयती-Ante. (d) The reading पारभेते implies that कुसुमचयन is only begun for the first time. This is contradicted by तदेव i.e. यत कर्म प्रकान्त तदेवा Besides from the प्रकरण we know they were alreadyat it for some fime. Hence पभिनयत: has to be perferred. 4. मी:-In announcing one's solk "भोः शब्द बोतवेदन्त"। 5. , afactaifa &c.-With the reading fafura &o. Explain चतिथिमा निवेदितमिव पात्मनिवेदन कतमिव । मन्छ कषिदतिधिः प्राप त: इत्यर्थः । This loo is a good reading. प्रियंवदा-पं उडजे सणिहिदा सउन्दला [ मनु उटजे सपिहिता शकुन्तला]। (पामगतम्) पज्ज उब हिपएच प्राविहिदा [ पद्य पुनः दयेनासविहिता] । PRIYAMVADA-Well Sakuntala (is at hand in the Cottage. (Aside) But not at band at heart to-day, अनसूया-हो, पर एत्तिएहि कुसमर्षि (भवतु, अश- मतावलिः कुसुमे.)। (प्रखिते)। ANASUYA-Woll, these flowers are enough. (Begin to Hotire) .

·। - सेबपतियः सत. नियन्तसम अपवा-गा: अतिथिपरिभाविनि- विचितयन्तो यमनन्यमानसा सपोन वेतन न मामुपस्थितम् । स्मरिषात त्वा नं स वोधितोऽपि सन् कर्या प्रमत्तः प्रथम तामिव ॥ १॥ IN THE DRESSING ROOY-Ab. you slighter of guest ! He thinking of whom with mind andiverted tbou dost not notice me, rich in penance stending near-shall not recog. nise you thougb reminded, as does a maniactor-drankard) the previously uttered speech. मन्विवि। 'मनु' अवधारते। 'मविहिता' समीपति तो। बार करिष्यति। पलमायो: सम्म मेक रत्यर्थ: । 'पद्य पुनः' दुष्यनस्य नगरप्रवा- पत्तनात ततगतचिन्तया 'उदयेन' मनमा [भेद करो तोया] 'पसविहिता' उठने माति। (देन मा तब, मनसा तहसिनापरे । तथाविषया तथा प्रतिधिसतक्रिया नव वा भवेत। [ 'घटने सन्निहिता' (तन्य.)-"ट समिहिता" (र., वि., म.)]. भवविति । 'एतावदभिः' एततपरिमित: 'कुसुम:' बानि पितानि रकमलम् पर्म सम्पत्स्यते इस्य:। (पव सम्पादकिया गम्यमाना । at प्रशिकसमाना परवान हतीया)। पाः ति। 'पतिधि परिभवति' च मयते वा या-ततमः, ( ' भाभ-' इति बनिर्वधः)। विचिन तिापमय: पनवमानसा यं विचितयन्तो तपोषन मान पहित, पैतसि, सः, प्रमत्तः प्रथम पता पधामिय. गोषितोऽपि सम्बनपरिषति। या परियमाणमन्चत यस पाखनवत् 'पनब" सम्बयानन्यः (मजीता. विभारिपदयोग वणिः)। वाम 'मानस' मनोरखाः नाही, पदाचित सती '' बन इकामिया: 'विचिवहाँ पासपोनि '' दुर्गममा पनि भार बाप मनोनवौषमः 'प्रम:''मनी नगर ·im': '*? Tukumat: wat ontfernt wufaa itfargisma on wifta: vafa 'mat' afcarnitudo sofra, * ufanistan arcu, -)) NOTEB 1. (a) parem-+fa + 47+ 'fil 84+før +91 is here #1 (b) 7-The fact is, the body is in the cottage, but 404 gefaſsaa the beart is away. But 'body' and 'mind' together make up the 'individual'. When the body is indentified ( 487 ) with the individual, we get grafya.97t; but identifying the mind, wo bave safarei 1970' Hence पमेदे करो तो। Prof. Gajendragadkar imagines that this remark should not be पात्मगत । If a it 'mars the beauty of the passage'. Besides Adsenya's wag way &o. becomes abrupt. Let us see, A guest announOes himself. Anasaya catches his voice and draws Priyamyada's attention to it (afa, faut- TH, do). This amounts to saying—'Leave flowers alone. Let 08 go and arrange for the reception of the guest.' To this Priyamvada roplies with a gentle consure ( 73 &c.}- Don't you know Sakuntala is there? She will do the needfal. No cause for alarm, wo oontinuo pluoking flowers here." With what face can Priyamvada add to this aload- Sakuntala is not thore' in direct contradiotion to herself ? She cannot. The romark must be to herself, This is also olear from what Anastya nya in reply. She bogins with 770 wbron almost always introduced something in modifios. tion of what procedon. It Priyamvada's remark is to horself shop Adasu ya soes that Priyampada wants to stay for more piloppers Anasaya modifies this (490! saying-Woll, we buvo odóugh of flowers, Tot as't wang da). I Priyadarada's in cloud then. Apasan fades her Adopted by Paola Gaimadrugadkar, .

·- पभिधानातन Ta-that case wbataoss wity Notelia Honor the rømørk must be to be helt. 2. पलम् &c.-Tnis muob of flowers will dog: haबर तृतीया। 3. Grafagft &c - An afafu is gime Darest thon slight him ? : implies जोप। "चात खात कोपपोरया" पबमरः । The road. ing afafua fchifafe with the cerebral sometimos oooars. Bot the rule "न भा पू कमि गमि थायि वैपाम' prohibitite the cerebral in the case of न in on coming after मा, म् &c. I therefore prefer to read afara afcarrafa with the dontal 4. (a) पनन्ध &c. -मन एव इति मनम् + पर-मानसम, प्रचादि । ID the feminine this becomes मामसो withष by the rule "टिन ठ पर-" &c. The same form is expected if मानस is finalins com. pound because तदन्तविधि is allowable in the case of सोपवय, as is seen in दुधकारी। पन्धन प्रकरले सदाविधि:-vrittikara. Yot we have here मानसा owing to the prohibition "पनुपसगात" (when the final in a compound is sent and an on, it will take टाप 8s usual ] (b) तपोधनम, माम-This shows the gravity of tbe offence. The sligbt is offored not to an ordinary passerby bat to me दुर्गासस ( माम् ). the vey repository of asceticism पोषन)* (0) उपस्थितम्-Again you offend me not as you moet me olsually by the road side, bat even when aningited [ condoscond to come to your door and stand by you उपखित)। (d) बाम-we do not get पठी because there is no औषविवचा। (e) अपि-For force 800 Tika (f) अवाम् -Uttered.. बनवाखाबानूबा बरोतिरव भावार्थः । प्रियंवदा-पोहो गति एव संयुत्त । बस्सिपि प्रमाणि श्वरवा बिमा सडन्तला [हा धिक, हा विक, अप्रियमेव पम्। वशिवपि पूजाई अपराध बादया महतला] । पुरोक्सो) र मखु बस्चि वरसिम। एसो दुजसो Adopted by Prof. Gajondragadbe.

·एकागोमो मासिएमए पडिदि- तो पियसिन करिबपि। एष दुर्वासाः सुखमकोपो महर्षिः सबा पपला पविरतपादवल्या गत्या प्रतिनिध: ] को परमो दुतवाहो दहि पर्वाद [ कोऽन्यः एतवहार दम्ब प्रभवति। PRIYAMVADA- Alas | Alas! Tbe addesirable bas indood happened. Sakuntala with ber heart & blank bas sinned against some person, deserving worship. (Looking in advance) Indeed not against any ordinary person. Here is the easily excited great sage Darvasas having cursed like that, coming back with a speed which is quick and short stepped. Wboelse but fire is able to barn ? हादिगति। 'हा' से। .धिक' मिन्दायाम। सन पाममी भाग्य निन्दवि (भावगे रिलतम् ) । 'पप्रियमेव मान' मातम्। 'पा पुन: हदयेन पनिहिता" इति यन्मया सरित तदेव प्राप्तम् त्यो वकारार्थ: । 'पूनाई' पूजो कचिननपि' बने। 'शून्य' विवितम् । ममसी दष्यन्न प्रति गतवान शन्ध उदय' इतपत्रसन्न वाता- विधा 'पकुलता पपरारा' पूजामदत्वा ब्रतापराधा नाता ( बत्तरित)। यस्थिम् कथिन् पि' प्रसाद स्थल । 'एष: सलम: कोपो' यस तथाविधः, बोपन: रत्यय: 'महर्षिदुर्वासाः' विपुत्र. 'तथा' तम प्रकारे, कटोरमिस्वधः, 'म पपिरखा- पादा' बरबसचरण वरा' चिता या तयाविषया 'मया प्रतिपात:' घटनान प्रत्यावात: दुतपारवेष निवती रत्यर्थः । समान च: 'पम्प:' तरः (“चथरात-" पति पचमी ) 'क: दम्प प्रभवति । बाब: सात चाभूता बकुम्लखा हादतन अपन राव:। NOTES 1. (७) पूषा-लामति इति पूषा++पर परि-पूना: donwrving worship. वस्मिन् । पिपरी सतनी। (b) चपरा-चप+राष +*wift fornai The roof is Tou's spd takes to by the rule "बवावा-"। (6) शुगरबा-Her mind is with Dushyrnto, beno. Iba boart is blank (). She is an consciope of her morronddings. 'गस ·. पंमित्रानान्तम (a) para ofan --This is an idiomatid dem beination of and faq to express an ordinary obarnstar. Compare "f पानि - मिवादि बानि"-Friends have to be scoured, no matter who. Also in combination of compartita inte To'fafy:"-The work should be done by whatorer Roads possible. (b) सुबमकोप:-सुन खमते रति +बम+सबसमषि-मुखमः casily cocessible. ताम: कोपो यख whose snger is easily excited, (०) पिरत &0-विरल "scanty" is "few and ter between min "पोषविरखपादपशाबास"-Aot II. Ante. Hence म पिरखा परिक्षा: not few and far between. बिरखा: पाद: पादपाः बसा सापपिरख- पादा in which the steps were not few and ter botween, y- ताइयो त्वरा वसा सा in which there was hists with short and quiok stops - 3. व: पब: eto.-साताः । तस्मान | The Bengali Reon. gives this and पारसी: to. togethers 000 speech attribu. ted to fainali I have followed Bigbara 10 tbo allotmont of speeches add actors hors though it seems thoro sro reasons to prefer the arrsagement of the Beng. Boon. पनस्या - गच्छ पादेषु पनिष विवदिन' बाब पर पन्धोद उपकप्य मि [गच्छ, पादयोः प्रणम्य निवर्षय एनम, यावदाम् पर्बोदकम् उपकल्पयामि ] | ANASUYA-Go bring him back by bowipg at his feet. while I collect water and offering of worship. प्रियदा-सह (तथा)। (निशाता)। PRIYAMVADA-All right. (Exit). "पना (पदान्तर खलितं निरूपा) नो पावभक्खलि गईए पामो में अम्महत्यांदो पुप्पमा [भयो भाषा- बियम में अग्रस्तात् प्रषभावाम ] असाथ ·चो ANASUYALActing slipping at the next step)-Ah I the flower-basket bas dropped from the tip of my hand (i.e. inger ) my step having slipped through anxiety. (Aots the gathering of flowers). गति। 'एन' दुर्वासस पादयोः' चरख्यो.' (पवई सप्तमी। थे। रहोत्या चौर ताड़यति रति बचा । राघवस्तु “वितीया सपतमौ"बार। सदप्रयोजनम् ) 'प्राम्ब' पापार मत्वा रत्वर्थः। निवर्तमपटकं प्रन्यानव। बापत पषो। यान स प्रत्यागकति तायत 'परम पर्व:' दुर्वातादिवं पूजाद्रवम्'उद' जखम समात्य 'उपकल्पयामि' पूजोपहारं रथयामि [ वापयोगे भविषति पट्] । पभो ति। 'चनी रत्यापिगे। 'चायेमेन' दुर्वासोत्तानात जालन सम्बनिक "सूचलितया गन्या' (२तो हतीया) 'म'। पचासी सब 'पास' खारभाव: मल्य रत्यय: (कर्मधा "सावायस्तादयो गुपगुपिनोम दाभेदाम्बाम रति वामन: *) तम्मान 'पुष्षभाजन प्रमुष्ट' पुपातिच भूमी पतितानि। दुनिमितमतत पशुभसूचकम् । 'पुवाई' भूपतितानाम 'समय' संपाम् ("श्यस प्रतिष योगसम्ब" घ निष धान पच भावे) रपयति' पभिनयति । NOTES 1. पर्बोदकम-पघंख उदकख तयो: समाहारः। Or षध सहितम् उदकम् । शाकपाधि वादि - "पाप: चोर कुशापय दधि सपि': सतह सम् । यवः सिवाई- कमेव पटापर्ध: प्रकौतित:" सिहायं कालसर्षपः । 2. पदान्तरे-अन्यत पद पदान्तरम् next step. मिखममास of the मयूर. यसकादि class तममिन् । 3. भयहस्त etc -हसाय and प्रयास etc., are got in an and कर्मधा-respectively, by taking the गुण (चय) and गुपिन् (स)s distinct and as identical. Comp. 'पचापल"oto. in Rumara v. 63. ( प्रविश्य ) प्रियंवदा-सहि प्रकिदिक्को मोबास्स अपुष पड़िगेदि ! किं वि उण साणुकोमो किटी। सखि प्रतिपक स कस्य पनुनयं प्रतिग्राति ? ' किर्मपि पुन: सानुक्रोशः कृतः । PRIYA MVADA (Rntering)--Prera, Porrerss by nature whoss ontreaties dons bo mopp 1Yet he was made nompo wbat relppine..

·पभिधानान्तसम्म (ससितम) तजि सब्धि। शिशिन बहु एतदपि पचय ]। ANASUYA-(With a smile)-In him, even this is much Tell me. प्रियंवदा-जदा निवचिदंग एकति सदा विणणविदो मए- भअव पड़मत्ति पैकिखम अविषणादतवपपहावा दुनिस्स भगवदा एको पवगहो मरिसिदव्योति [यदा निवतितमेच्छति तदा विद्यापितो मया-भगवन् प्रधममिति प्रचा अविज्ञाततपः- प्रभावस्व दुहितजनस्व भगवता एकोऽपराधो मयितव्य इति ] PRIYAMVADA-When he did not wish to return, be was solicited thus by me--0 All-powerful one, seeing this is the first single offence of one who is as tby daughter and does not know the power of pedance, she has to be par. doned by thy mighty self. सखोति। 'प्रहत्या बकः' पसरतः बमा पनुनय प्रतिमहाति। दुथ सादः सः। 'विमपि पुनः' वियनावं 'सानुकोषः' सदय: 'त:' । तस्मिन्निनि। 'तम्सिन्' दुर्वाससि 'एतदपि' विमपि सानुकोश: छात: स्वपि पा-बो मंग प्रसौहति तमसलोऽपि प्रसादः पादत्र्तबार। बहति। 'यदा''निवरितिवदा मया ति एवं'"विजापित:'पारिदितः स:-'भगवन, विज्ञान' रिदित: 'R:प्रमागो' मक्तसपीप बसतवाvिe पिटमा बबालानीमा एक चपराक'- दो नापि : 'वन' भूतमम विधिवक्ता मांचितपः'बमः। NOTES 1.शियापिकाखमा “लिया: परमारिदिनी मापसी pty यात पवार

·Pais sont de donatie Compare a
समति तासचामाको भूमिः-Panchatantra.. ", वाहना पानि बैंक
मवादी:-At II. 4. (b) प्रथमम-सामागसबम्। I doos not
quality पराय:।
अनस्या-तदो तदो [ सदस्ततः] ।
ANASUYA-Then, what then ?
प्रियंवदा-सदो-मे वअणं प्रपणहा भविटुंणारिहदि, किन्दु
महिणणाणभरपदंसपेण सावो णिवत्तिदि-त्ति मन्तमम्तो
सम अन्तरिहिदो तितो-मे वचनमन्यथा भवितुं नाई ति किन्तु
अभिजानाभरणदर्शनेन शापो निवर्तिपाते इति मन्वयमाव:
खयमन्तर्हितः ] | AR
PRIYAMVADA-Then he bodiby disappeared as he was
saying this-my announcement does not deserve to be other.
wise but the curse shall leave at the sight of some ornament
of identifoation.
अनस्या-सब दापि अस्मसिटुं। अतिथ तेन राएसिणा
सम्पत्थिदेण सणामआस्मि' अलिअ सुमरणीमति मां
पिणहतस्सिं साहीणोवाआ सन्तला भविस्मदि-शामिदामो-
मायमितुम । मस्ति तेन राजर्षिमा सम्पखितेन खनामधेयास्तिम
मालोयकं भरणायमिति खयं पिनबम् । तस्मिन स्वाधीनोपाया
महन्तमा भविषाति] |
ANASUYA-It is now possible to oborish hope. There is
ibo ring stamped with his namo, fogtoond on a momento
by tbe royal sugo blmselt bon departing. With it (Oc with
tbal) Bakuntala will be provided with a remedy at bor own
control

·१ मामा-मम पापमा मपितुति पाना बना 'किन्तु'- अभिशायी ग तत 'मिधाम परिचायवम् (हाट, परव) ताइ यत 'पाभर' भूष, यन किचिदपि, तसा 'दबंग' (रती करा बतीया)'शापो मितियो' मिती भविषति । प्रवर्म विसत्व पचान पभिधान हास मरिषति इति भावः । शामिति । 'रदानोम' पधुना पनया बाचा 'पावसित "पपषित पानसा मवामि । कारबमा-'सम्प्रस्थि नेम' प्रस्थातुमय को 'नेम' राजर्षिा स सरत्य नेम इति बरवीयम्'' भरमसाधनमित्य : (अत्यलाटी बालम्" इति वाला पक्ष परभनीयर ) पति' छत्या 'सयं पिनरम' चामचितम 'सस्य भामधेन' माया 'चरित' मुद्रितम पालोयकम् अस्ति । तखिन पाखीयक सति 'कुनखा खाधोन: 'वायत्त: उपाय:'मापनिवनो यस्याः ताहची भविष्यति'। NOTES 1. (8) पभिचान &o.-बमिचानम् चाभरपम् पमित्रानाभरणम् । ornament wbich is the means of identification, i.e. wbiob bears some marks by which it may be known tbat it belongs to the king कर्मधा- तस्य दर्शनम्। प्रेम । (b) निवत्तियते-Opionally नियतयति (6) पतमि:-चन्तर+था+करि। गतमसास by the rule "प्रस्तरपरियो": 2. सम्पस्थितन-सम् ++स्था + पादिकम विकतरि= सम्पस्थितः about to depart. 971 • 30 (2) सस्सीयम-भरवनेन रति म + पीयर बररी बासवान, Bes Tika that which reminds. The ring with the king's dame engraved on it will remind Sakuntala of her royal spouse ib) उति-See Tika. Or take it as ती। Re left the ring bebidase 1.पति) it. will remind, "तुमकारवादिवित्ति। :एबम समापती दिगो। (0) साधीनोपाया-या पनि उम+पा-प पर-पाव, tbar by whiop ope 8000 पवते.) near(प.).ie attains thadesired objecti..mas सचिन मिति yिt मसामित्वम-साधीम: under one's own control. सामौतार-the valmian Rhabadal of the eless Be the .

·rule "प बाधितनु-पलबमकपाचरपदात प", (ग) is always added after compounds with fir as fipsl. Or tbas-s* सानिमाविमतः पोस: subjeot.. प्रादितत्। Or .षि उपरिमः बस, पर। or नेति षषीमम् पश्ययो-1 "पधोनो मिघ्र चायत:" रखमरः। Goyi. obandra on the suthority of Bhashya's use of "प्रयोगधोनम भवति" ko. wishes to add 'n' atter पhि only also. सचिन पधीनः । In both the cases wo say gfag and not gera in the fominino because ख in the sonso 'self' चात्मन् is always musculine पातावात्मनि ख विषानमोये खोऽस्त्रियां धने' रत्यमरः । But the first deri. vation soemas preferable ; for if the latter is allowed, it seems useless to read अधि थोषादि and to direct "पावरपदानमः"। साधीन पायो यस्याः । प्रियंवदा-सहि एहि देवकब्ज दाव से निव्वत्तमह [ सखि एहि देवकार्य तावत् पस्खा निर्वत्तं याव: ] । (परिकामतः)। PRIYAMVADA - Come friend, we go and perform her rites to tbe gods ) They walk round). प्रियंवदा-(पवलोक्य)-अनसूए. पेकख दाव-वामहत्थोव- पिदवणा मानिहिदा विष पिप्रमही भत्तुगदाए चिन्ताए । प्रतताबि ए एसा विभावेदि कि उण आभन्। [अनस्ये, प्रशस्त तावत्- वामहस्तपिहितवदना आलिखिता एव प्रियसखो भटगतया चिन्तया। आमानमपि न एषा विभावर्यात कि पुनरागन्तुकम् ।] PRIYAMVAD. Looking outside ) -See Anagaya, oor friend, with ber thought contered 10 bor busband ber face placed on ber loft band, looks like one painted She 18 not aware of ber own self even, what to speak of a stranger. वाति एबागछ 'पखाः' मनवाया बबा तामन नियाम: g: ["तापदमा:" (म, बा,)- "साप"(रा-वि, म.). पुतिः प्रियसखो शवला भतार' पति दुमात' 'मतया' प्रामया खामि सम्बधिया रवः बिन्तया' [ तो त तोया ] बामहरी सहित' 'स्थापित बदन' रियो पतौ"पाहिति विनायव एषा' एतदखा 'जाननामपिन बिभापति पण विपुमराम' समातमतिविन।

·A
चिदु।
• NOWSE
Boading--TUT: is better than ere bronterot
makes it clear that they mean to propitiate the art
spoken of bofore.
2. (a) a14-This is compbasising ver Do you
800%; op. "कुरुष्वतावन" (b) पागन्तुवम-पाणशति रति पा+बम+g
करि चौपदिक- पागतः . guest पतिषिः । स एक प्रतिबन्सा।
नम। "अतिथिः कुशवं सात पुमानामन्तुकोऽपि" विनमेदिन्दी।
अनसूया - पियवदे दुवेण एव यो मुझे एसो वुत्तन्तो
। रविवष्या कखु पकिदिपेसवा प्रियसही। [प्रियंबढे
इयोरव नौ मुझे एष वृत्तान्तस्तिष्ठतु। रक्षितव्या बल प्रति
पेशवा प्रियसखी]।
ANASUYA-Priyamvada, let this story rest in the
mouth of us two only. Our naturally delicate dear friend
bag indood to be spared,
प्रियंवदा-को दावि उण होदएण गोमालिम सिधादि। [क
पदानीमुशोदकेन नवमालिका सिञ्चति । ] ( उभे निष्क्रान्त )IVE
PRIYAMVADA --Now, wbo sprinklos tbe Navamallika
with hot water ? [Exeunt both ].
इति विष बन्धयः। [This muob is Prelude].
:
निबदति । 'एकात्तानबापता'वरष मोतिहबाबी: शुला
'प्रजबाबासनारा 'प्रियसी मामा मामा
वि। दानाम: हामी पावसाचा "वामी वारी
पोलिक्विी 'वन बीमा पालिका

·NOTES 1. (a) Inq-Idiomatig uwuer. Compare varna in गोदानीमाचार्य': स्वाणि शाखा नियत प्रति"-Bhashya. (b) नवमाथि. T9-Sakuntala has already been compared to the Tufua in point of delicacy. Thus "नवमालिमाकुममपेलवाऽपि खम्" Aot. L Here however the reference is to the crooper and not to the flower. As the delicate 74 cannot bear the sprinkling of hot water, Sakuntala will not be able to stand the sbock. of the news of the curse. 3. विकभक:-See beginning of Act III. This too isayx. बन्धक because the पावs are मधम । (ततः प्रविशति सुप्तोत्थितः शिषाः)। शिषाः-वसोप- लक्षणार्थमादिष्टोऽस्मि तत्रभवता प्रवासादुपाहतेन कामापेन । प्रकाश निर्गतस्तावदवलोकयामि कियदवशिष्ट रजन्या इति । परिक्रमावसोक्व च हन्त प्रभातम् । तथा हि- यात्य कतोऽस्तशिखर पतिरोषधौनाम् 1 पाविषमतोऽरणपुर:मरः एकतोऽर्कः तेजोहयख युगपहासनोदयाभ्यां लोको नियम्यत बैष दयान्तरषु ॥२॥ (Enters a disciple who has just awoke from sleep) DISCIPLE-I am ordered to watch tbe time by his Rovoronce Kasyapa who has returned from bis journey. Having gone out I will 888 bow much of the night is left. Going round and looking about) Oh! It is dawn! For on the one side the lord of the borbs is rosobing the summit of the setting bill; on the other, the sun is exposed with Aruna, as bis fore rander. By tbe simultaneous rise and fall of the two laminarice, people are shaadiod as it were at the ahanges of their meer .

·२७४ पभिधानबालम N . एकतः तारति। 'तत:' पादौ सपत: पवन सथितः' (पूर्णकापस रवाना कर्मधारयः) शिषाः प्रविशति'। सति-'प्रवासात' प्रवास' कृत्वा [स्वयबोपे कर्मति पञ्चमों ] यहा-प्रबसस्थम मिन् ति 'प्रवास: परदेयः । तम मात [अपादारी पसमो] 'उपात्तम प्रत्यागतेन 'तवमाता कामापेन वेखाया:' मवेलाया: 'उप- सपनार्थ दर्शनार्थम् 'पादिष्टोऽस मि'। तदादेशात प्रकाश निर्गतः' वहिर्गत: तन 'रजन्याः कियत किम्परिमाणम् 'पवशिष्टम्' इति एतत 'पवलोकवामि'। इसति सम्भ मे 'प्रष्ट भातम्' पालोकी यस मिन् तत् प्राप तम् । धातीति। पवय:-एकसः पौषधीमा पतिः पतमिखर' याति । परपुर:सरः पक: पाविष कतः । एष लोक: जोग्यस्य युगपदयसमोदयामा दशा- नारी नियमाते । स्याख्या-'एकतः पचिमगगने पोषधीमा पज्योतिषा पतिः' चन्द्रः 'पसबिखर' याति'। 'एकत:' पूब म मिन् गगने 'परण: गडावनः पन : 'पुरसरो' यसा ताम: 'पर्क:' सूयः पापिषतः परिव्यतः । 'उदित: मूर्य :, चन्द्र पसंयाति । 'एष लोक:' संसार: 'जसोइय" तसा चन्द्र सूर्य रुपमा 'युयपन' समकाल बत व्यसन' बंश: चन्द्रस्य, यस उदयः सूख, ताभ्याम् । चम्बा: दया: दयामरा [ मगरम्य सकादि] 'नियम्यते' मित्यते 'वातानचा। उदये मा मोदस सपन' मावि शिक्षा । वसन पर्व विषादिन मयोऽपादयो मपिता रति नियमनम [पव प्रथम तावत-गमनाप्यतीतमाऽपि पतिवाति चन्द्र पतिm भक्त। चारमीत पारख ततका सूर्य सापि नमाम्। पत: पूर" अमातोपाचवाय नालम् । पपरम-वधाविषयात एमा: "पस्थिता मिला मुरले निवेदयामि" रचननरोशन सापत। “चाविकाता पति समक्षपाठे पुनः बबनोदषयोयों मपरा दुवाति । तम्मन्ये प्रचंप तोऽयं श्रीका)। [चाविकाती-. .(राजिवा-)-प्राविछातार:-* (पि. म.)। “सत, पा.) . NOTES Bamir विकासाचा मार. पानामाचीवमरनावती राजा। विवादिनीवाली ·%3 प्राप तमतिषि दुर्वाससमषामाना "बोधिनीऽपि वा दुखतः परिवति" पति बेग अप तमप्यातमान मामान । मापस्तु पधि सभा प्रसादितन तेग अभिज्ञानदर्शना. बसामः तःमती गच्छति कारी अभियश्चितसत्वलच ममक्षा राजधानों मामौता कर वर प्रवासाम्रिातः। पन्य युरथापिशरण गताय पशरीरिकी वाक् तस्य सुता दुष्यन्तपरिचौता समत्वामकथयन । स च तहिममेव शिष्याम्यो त गोतमीसहित महर्षि: हसिनापुर प्राहिणोत । 2. (8) वेलोप &c. -वेला time काल । "बेखा काले च जलधेतोरनौर. विकारयोः" इति वित्रः। (b) हन्स-an प्रत्यय implying surprise mixed with regret fapie He believed the night was not yet wholly ended for he says कियद वशिष्ट' रजन्या: । But he saw his mistake on going out. By a little twisting we may say this causes विषाद। "हसहर्षेऽनुकम्पायो वाक्यारम्भविषादयोः' इत्यमरः । Or implies निश्य-हम्त प्रभातम् It is indeed ( निषय) dawn "हन्त ति = दाननियय योरपि"-Ganakara. 3. (8) एक्त:-सप म्यर्थ तसिः । पाद्यादिः । (b) पसशिखरम-पसख पसाचलस्य शिखर चुड़ाम् । () घोषधौनाम् --Raghava explains -Herbs evert danger; yet the moon tboagh the lord of herbs, cannot escape danger. Thus the inevitable is unavoidable, and this consideration sbould beyo a steadying infuonoe in reverses. "पातिदुःसहमरणादिविपत्तिमाम विनामिका पौषधयः। तामा पतिरपि पशिखर याति"-Raghava. (d) पाविष छातः-पापिस ++बम dिisolssed. याति gives कता to the moon; to preserve uniformity प्रकम it is necessary that sun should also have कत्तता, whiob पाविषात doos not give to it. We believe the verse is an interpolation (Soe Tika also). We cannot say we have here wife c'fa* in the करवाय, for, the usual sign ot saobathe उपसर्ग B is here absent. True, the difficulty is avoided by reading firear- पुर:सर एकतोऽ: and explaining-चापिच तो यः च स: पुरसरी एक्त पास in wbiohd has aवा। But this introduces a Itosh difficulty; for then the t beooma post'uront and run still fataro', and the two, with ·अभिधानमकुन्तलम् must no longer be spoken of as simultaneous (धुमपत)। Boo Tika, (e) परपुरःसर:-पुर: पये सरति गति रति पुरस +म+ट कत्तरि- पुरःसर: forerapper, Now see Tika. पर is Garuda's elder brother. He was born before time and imma hare, being without the thighs (478). He was about to die of chill and was placed by his father 79 in front of the son on the chariot of that luminary, as his driver, to remove the obillness. (1) प:-पर्यत रात पर्ष+ पण बम वि। उदयबान पर्चत एम रवि अनिः (8) खुमपन &0.-पि+स+झट भावे -बसनम् । “यसम विपदि" इत्यमरः। समय उदवर वासनदयो rise and fell. युगपत-पाय । युगपत समकालो यो वासनदयौ तामाम्। कर्मचा- (b) बोक:-The universe भुवनम्। "सोकस्तुभमने बने" रखमरः । By transference of epithets it means here भुवनखमनसमुदायः । 3. Remark-The metre is सविसका। The reading चाम- दशान्तरे bas a superfinous word पात्मन्। दशातरे implies चाम- दशान्तरेषु। The lesson conveyed is "चकपत परिवत्तंन दुःखानि । सुखानि". See also Swapnanataka sl. 4. Act. I. पिच,- अन्तहित शधिनि सैव कुमुहतो मे दृष्टिं न मन्दयति संस्मरपोयशोभा। इष्टप्रवासजनितान्यवशाबनख दुःखानि नूनमतिमावादमहानि ॥३॥ Moreover, the moon having disappeared, the same lily, with her beauty now to be recalled from memory, doos not please my eyes. Burely, to the weeker sex, the pangs caused by the absence of the favourite, are beyond measure very berd to bear, अन्वयः-मशिनि पाहि सब कसरती सबरीयबीमा [सती] बिरबवि। नूनम् पवावमसरपसवानिवावि सामिपतिमान- नियमामा-विपिपईमानपती नि' एप' ·चतुथो ३७० पूर्व दृष्टा 'कमुहतो' कम दिनो' ["कसदमड वेतसेभो मतप "इति इ मतप] मंगर. पौया' स्मृतिगाद्या न त प्रत्यक्षा 'शोमा' यस्याः तादृशी सती मे दृष्टिं न नन्दयति' न मोदयात। 'न न' निशितम् 'अवस्लामनस्य' दुर्वलस्य स्त्रीजनस्य' सम्बन्ध 'पष्टव' 'अभिलषितस्य जनस्य 'प्रवासेन' देशान्तरस्थि त्या 'ननितानि' दुःखानि प्रतिमा' यथा तथा 'सुदुःसहाति' भवन्ति। [ श्लोकोऽयं कथमपि न प्रभातोपलचणार्थ भवितुमति । अपि च पूर्व श्लोक चन्द्र: पस्त याति इतुक्तं न तु यातः इति । तत् कथमन्तव प्रत्यतिशयोक्ति: ? अन्य-"मे" इति "अन्यस्य मन्दयति" तापचिपति, तशायुताम् । "संसारणीयथोमा" इत्यनुनामपि गम्पते. एव, तर किमनया फटोया ? 'पतिमाव. सदुःसहानि' पति सोपतिमावस्य च एकव समावेश: कौडशः इत्येतत सहद विभाव्यम् । पुमश-पूर्वा दृष्टिमन्दनस्य प्रभावमुका तत् समर्थनाय पराई दुखमा दुःसहत्वनिर्देशो न मनोरम: । तदयमपि प्रधिपत एव शोकः ] | NOTES 1. पन्सहित &c.-Raghava has 'शशिनि चन्द्र ...यत: स शशयुक्त कलो Sanglaufagfaafafa uta:”, This is far-fetched, olaq in itself does not imply 'scandal (कलर)। Again he says "पथ च की पृथिवा सदसो हर्ष युक्ता सवपूर्व दृष्टा शकुन्तला शशिनि इति दूधान्त विषयनिगर- पात् तह'गोदभवत्वाहा आन्तहित असन्निहिते इत्यादि पूर्वाद्ध सर्व योज्यम्"। This is fine imagination, and bad andoubtedly influenced the interpolator (See Tika). But it overlooks the fatal objectioth: that the love affair between Sakuntala and Dashyanta was unknown to 'all in the hermitage except Anasuya and Priyamvada. Just then even Kanva was not aware of it, so it could not bave been referred to by the disciple. 3. Remark.-The metre is वसन्ततिलका । The first half gives a specifio instance to support the generalisation in the second half. Hence we bave vyfa18 पिच- कर्कन्ध नामुपरि तुहिनं रखयत्यग्रसन्धा दार्भ मुधबटजपटल बीतनियो मयूरः 25 ·. पभिज्ञानशाकुन्तलम् वैदिप्रान्तात् खुरविलिस्वितादुथितष सद्य: पश्चादुच्च भवति हरिणः स्वाङ्गमायक्रमान: ॥४॥ अपिच- पादन्यास क्षितिधरगुरोमू डि सत्वा सुमेरो: क्रान्तं येन क्षयिततमसा मध्यम धाम विष्णोः । सोऽयं चन्द्रः पतति गगनादल्पशेषमयूखैर, अत्यारूढिभवति महतामप्यपद्मशनिष्ठा ॥५॥ Morever, the moon is impurpling the dew drops on the jujube trees; the peacock, with its sleep over, is leaving the kusa thatch of the cottage ; and this antelope got up from the edge of the mud-bank, is forthwith becoming high behind in order to stretch its limbs. Moreover, the moon-the very one by whom darkness 18 being caused to disappear, the middle domain of Vishou was reached after baving placed bis Pada on the head of Sumeru, the Lord of the mountainis dropping from the sky with very little of bis rays left. Even of the great the highest ascent becomes ended in a deep descent. ककेति । अंन्वय:-अयसन्धया कर्कन्ध नाम उपरि तुहिन रञ्जयति । मयूरो बीतनिद्रो दाम उटजपटल मुन्नति । হয় কৃষি বিলিভিমান হিসালান उत्यितः स्वाङ्गामायच्छमान:, सद्यः पश्चादुच्च भवति । न्याखया-'अयमन्धा' प्रात:सन्धा 'कर्कश्च मां' वदरोतक्षाणाम् ["ककन्ध व दरौ कोलि:" इत्यमरः ] 'उपरि तुहिन' हिम 'रखयमि' परपरागेण योजयति। 'मर' पाश्रममयूरः वौता' विगता 'निद्रा' यस्य तथाभूतः सम् 'दाम' कुशनिर्मितम् 'ठमपटल' पर्यशालाया पावर मुखति' महाति। 'एष हरिणच पाश्रममगोऽपि खु:विलिखितात' मुखशयनाथ क्षणात [ पणधर्म एष यत खुरोतको स्थाने धूलिषु ते परत ] 'वेगः' इवेदिकाया: 'प्रान्नान उत्थितः ‘सन्' निद्राने 'खम् पाम्' स्वरूपम 'पायछमामः' प्रसारयन् ["समदारभ्योयमोऽपन्य" रव्यात्मनेपदम् ] 'सवः' तपम उव्यास एक 'पसात पपरवाये 'प:' उनको 'भवति'। पती प्रवीमि प्रभातमिति ।

·चतुथोर ३७८ पादेति । अम्बय:-क्षयिततममा येन क्षितिधरगुरोः सभेरो: मूर्द धि पादन्यान कृत्वा वियोमध्यम धाम क्रान्त स अय चन्द्रः अल्पशेष मंगवः गगनात पतति। महतामपि पत्यारूढिः अपभ्रशनिष्टा भवति । व्याखा-'क्षयित' आय प्राप तं 'तमो' यस्मात्तथाविधन तान्धकारण [अनेन माहात्म्यम् ] 'येन चन्द्रप 'चितिधराणां पर्वतामाम् [शेषषष्या समामः ] 'गरो:' पता: 'सुमेरो: मूर्द नि' शिरसि 'पादानां' चरणानां किरखानाच 'न्याम' पातं 'कृत्वा' [ सुमेरुशिरसोऽपुर्विचारी चन्द्रः । तेन शिरसि किरणपाती युज्यते] 'विष्णो:' वलिचलन वामनरूपस्य तसा मधाम' धाम हितोयचरणविन्यासस्थलम भाकाशमित्यर्थः 'क्रान्तम्' प्रारुढ', 'स' एवं भूतो महिमान्वित: 'अयं चन्द्र:' एष दृश्य- मानश्चन्द्र: 'अन्नपशेष :' अल्ल पावशिष्टे: 'मयूखै. किरण : उपलक्षित: मन् [ इत्यम्भ त. लक्षणे रसीया ] 'गगनात पाति' गगनाङ्गन जहाति । पती व वोमि प्रभातमिति । 'महतामपि कि पुनरितोषाम् 'अत्यारूढि' उच्च : स्थिति: 'अपभ्रंश' दृग्पात: 'निष्ठा' पन्ता यसमाः तादृशी भवति । अताचागहगात परमेव अतिनोच प्रतिगमन भवति । उच्चपदं पतनमनुरूप कलयति काले इतिनिष कर्ष : ॥ यया प्राकृत: कथित कुवचित् उच्च स्थान पाद न्यम्यततोपुच्च स्थानमारोहति, तथा महिमना महान् प्रषचन्द्र: गगन- शिखरमागेढ़ मिच्छ : पर्वतानां गुरोरव, न तु यसा कसाचित, शिसि पादमधात चारूढ़श्व गगनम्। परन्तु अधुना दूरमध: पपात, न चिर गमनाय एव स्थित: इति स्फुटार्थः । किरणैः सुमेरुशिखर समुदभास्य गगनमारूढ़ इत्यपि अर्थः । 1. (a) सुहिनम्-Frost, dew. "तषारस्तुहिनं हिमम्" इत्यमरः । (b) पग्रसध्या-समाक धायत्ययाम् इति सम + + पड अधिकरखे = सन्धधा time for meditation. Or सम् + धा+पल भावे पधिकरण junction सन्धि:, 1.0., Junction of day and night, पया प्रथमा, सन्धमा । There are two junctions अग्रसन्धा or पयसन्धधा = dawi and अपरसन्धा or पपरसन्धा =dusk. "सन्धाा पिट प्रभूः सन्धा" इति शब्दावः । (c) उटज- पटलम्-पटल thatch. "पटलं छदिः" रत्यमरः। "कदिर्म हाशादमम् 'छामो' इति खातम्" इत्यमरटोका। (d) पायकमान:-we have पात्मनो पद because the aotion benefits the steg. Otherwise दरिद्र भयो धन सयछति । The sutra "पाडगे यमानः" has no application here, because that refers toयम when पवर्मक and has no कत्तभिप्राय वासन्धा ·पभिनानयकुन्तलम again WF here 194 and not any particular limb of the animal, so also the varttika "खाकम कार" should not apply here. 2. Remark.-The metre is मन्दाक्रान्ता । खभावोक्ति or जाति is the figure 'नामावस्थ्य पदार्थानाप साचालिखती। खभावोक्तिस जातिय-" उति दण्डी। 3. (8) चितिधर &c.-घरन्तिति ध+पच करि = धरा: up-holders, चितेरा: चितिधरा: the sustainers of the earth, i.e.the mountains. Now see Tika. fafa taitfa gives, we with a कोपपद resulting in the form चितिधार । (b) क्षयित &c.-चयः मचात: पसा ति पय + रसच चयितम्। Now see Tika. 4. (8) पत्यारूढ़ि:-पति+पा+कह + तिन भावे high ascent. (b) अपच श &c.-निस + स्था+पङ भावे = निष्ठा end पन्त । 'निष्टानिष्पत्ति- माशान्ताः" इत्यमरः । 'पप ++घन, भावे = अपम'श: long slip दूरपासः । अपवं शो निष्ठा यसमा: । 5. Remark.-(a) Note the pun-पाद - किरण and चरण । मूखन एr and शिरस। पतति = अवरोहति and अश्यति । (b) The महत्त्व of चन्द्र is established by (1) गिरिगुरुशिरसि चरणपात:, (2) तमोनाशः, (3) विचा- क्रान्तिक्रमपम् । (0) The metre is मन्दाक्रान्ता । अर्थान्तरन्यास is the figure. ( प्रविश्यापटीक्षेपण) अनसूया- जद वि णाम विसपर- म्मुहमा जनम एवं विदिन तहवि तेण रणणा सउन्दलाए प्रणन्न पापरिदं [यदापि नाम विषयपराङ मुखस्य जनस्य एतत् न विदितं तथापि तेन राजा शकुन्तलायामनार्यमाचरितम् ] । ANASUYA-(Entering without raising the curtain)- Though this may not be known to person who is averse from the world, still something ignoble has been done by that king towards Sakuntala. शिषाः-यावदुपस्थितां होमवेला गुरव निवेदयामि। (निष्क्रान्तः)। DISCIPLE-I will report to the preceptor that the timo for the offerings of oblations is at band. (Exit). - ·- चतुर्थोऽr: ३८१ प्रविश्य ति। 'पया:' परसा जवनिकाया: 'प:' निरसन 'पठौचेपः' नवनिवा- पसारणम् । न पटीक्षेप: 'पपटोशेषः' तेन। नवनिकामनपसार्या एव प्रविष्टा पन. सूया। यहा-'भपटौं' नवमिका [ 'अपटी कापटिका प्रतिसौरा नवनिका तिर. स्कारिणी" इति हलायुधः | तस्याः क्षेपेण ता निरसा इत्यर्थः। यदपोति । 'विषयेभाः'न्द्रिययाघभाः 'परा मुखमा निवत्तसा 'मना' मामा एतत 'यदापि न नाम' [नाम इति सम्भाव्य ] 'विदित' ज्ञातं 'तथापि' माहयो नमः भव विषये प्रमाणे न इत्यापगतेऽपि न राज्ञा शकुन्तलायाम 'अमाय म' असत पाचरितम् । पास्तां सावत् पहा विषयिण युक्तायुक्त विचारयितुमन , किन्तु शकुन्तलायाम् . चमदाचरितम् इति नास्ति सन्देहः। रङ्गमञ्चस्थम शिष्य - म श्रुतमेतत् । [ "यद्यपि" (र, वि. )-'एवम्म' ( त , न्या-, म.)-"पराङ : मुखमा" ( त-, वि.न्या. )-"पराङ मुखममापि” ( रा. म. ) ॥ यावदिति । 'उपस्थितो' सम्पाप ता 'होमवेलां गुरवे निवेदयामि' विज्ञापयामि 'या वत' [ यादवधार गा] । NOTES 1. (a) विषयपराड मुखमा-परा दूर अञ्चति गच्छतौति परा+ अ + क्विन् करि = पराक् arerted. पराक मुख यसा म पराङ मुख: one with face averted तमा। (b) जनमा-'कमा च वर्तमाने' इति अनुक्त कत्तरि षष्ठी। (0) विदितम्-विद् + त कमणि वर्तमान by the rule "मतिबुद्धिपूजार्थ भार", विद here being बुार्थक । (d) For यदि. अपि ( twice ), माम, तया see below. 2 (8) शकन्तलायाम-पाधार सप तमौ । Compare “अयमाचरत्य बिन मुग्धास सपखि कन्यासु"-Act I. (b) पनार्यम्-पय्यते गम्य ते पनुष्ठीयते इति यावत् पति + ण्यत् कमणि-पार्यम that which is adopted by good people. न पार्यम् that which good people shun. नञ तत् । Reading.-The passage is obscure. My explanation, as given in the Tika, will be clear from the following analysis- (a) Anasuya wants to show that 'सेन राज्ञा शकुन्तलायामनार्य मा- चरितम् । (b) A possible objection occurs to her-This is a love affair, and therefore & worldly matter. Anasnya standing * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·३२ অমিয়ানমার nashe does aloof from the world [विषबपरास] cannot pretably judge whether any refere matter is pre or are's apis other side of the question (पचार-her inoliability judge-she introduces by यदि। "यदि विपचार -Vardhama na. She states the objection as a mere possibility (सधाग), not that people will surely urge it against her. The bare possi. bility is expressed by IA I The objection she does not admit as valid. She mentions it with a sneer (ग ) expressed by अपि । "गर्दा समुण्य प्रशासम्भवनावपि इत्यमरः । The second his समुपये। Thus the reasoning is-Perhaps you will say I am outside the world and am no judge of area and care in love-affairs. Even then it cannot be denied tbat the king has behaved ill (अनायं ) towards Sakuntala. 4. गुरवै-“कर्मणा यमभिप्रतिस: सम्पदानम" इति सम्पदान तयाँ। "किया- याणामपि करवाम" is a Varttike usually meant for अकर्मक verbs. Tho भाष्यकार however rejects it, because he says "क्रियापि कविम कर्म Hence "कर्मणा यमभिपति ccvers all cases. अनसूया-परिबुद्धावि किं करिस्म । ण मे उद्देसु बि णिप्रकरणिज्जेस हत्थपात्रा पसरन्ति । कामो दाणिं मकामो होटु जेण असञ्चसन्ध जने मुहिमपा सही पदं कारिदा [ प्रतिवुदापि किं करिषयामि । न में उचितेष्वपि निजकरणो- येषु हस्तपादं प्रसरति । काम इदानीं सकामो भवतु येन असत्यसन्ध जने शुहहदया सखो पदं कारिता] | पहवा टुव्यासमो सावो एसो विपारदि। अणणहा कई सो राएसि तारिसाणि मन्तिम एत्तिप्रस्म कालम लेहमत्त वि ण विसनेदि [अथवा दुर्वाससः शाप एष विकारयति । पन्यथा कथं म राजर्षि: तायानि मन्वयित्वा एतावतः कालख लेखमावमपि विमायति । (विधिनस्य) ता दो परिणणाण पालीप a8 - ·ननु सखोगामो चतुर्थोऽr: ३८३ से विसनेम । दुक्खसीले तपखिसकेको अवभत्थोषदु । पं सही- गामौं दोनों चि वसिदो वि.प पारमि पेवासपडिषिउपस तादवाससवसूस दुस्सन्दपरिणौदं प्रावणणस, सन्दस गिबेदिटुं। इत्थं गदे पम्हहि किं करणिय [तत् इतः अभिज्ञानमान लीयकं तस्म विसृजावः। दुःखशोले तपखिजने का पभ्यर्यताम् । दोष इति व्यवसितापि न पारयामि प्रवासप्रतिनिवृत्तस्य तातकाश्यपस्य टुषान्तपरिणीता- मापनसत्त्वां शकुन्तलां निबेदयितुम । इतथं गते अस्माभिः कि करणीयम् । ANASUYA-What again shall I do when awake ? My band and feet do not proceed even towards my own everyday duties. Now be content Cupid by whom our purebearted friend is made to resort to a man who is false to his promise. Or, it is the curse of Durvasa that is causing perversion. Otherwise why that royal sage having talked in that strain does not send a letter even for such a long time ? (Reflecting) We shall then send him the identification-ring from here. The ascetics being constantly engaged with penance, who is to be requested ? Nor indeed, to Father Kasya pa returned from travel, can I even if I try report Sakuntala as wedded by Dushyanta and with child in, because the blame lies with my friend. Such being the case what can be done by as. प्रतिवद्धति । प्रभाता रजनी प्रतिबोधनकाल: प्राप्त सत्यालक्षा पा:-'प्रतियुद्धा' शयनादुत्थिता पपि कि करिष्यामि ? 'सचिरीष' [ "भास्त ऽचित न्यायाम प्रति र टीकायो मसिनाथः] "निजेषु" सकौयेषु 'करणेरे मास कृत्यादिषु 'पपिकि" पुनरन्धव 'मेसी पादीच' हस्तपादम् (प्रास्यात्वादेकबदभाव:) म 'प्रसरवि' प्रपत। 'कामः कन्दः 'पदानों' पहात 'सकाम:' सिडमनोरखो भवतु'। कामिनी प्रतारण कन्दपंख धर्मः। सोऽधुना सिः 'म' कामन 'गदम्' पपई ·२४ पभिमानधनान्तलम यसा: ताहमी 'सखी' चकुन्तला 'सत्या' मिया 'सम्मा' प्रतिक्षा या तारा पसरवत्यर्थः, पद' स्थान 'कारिता प्रापिता [सबंधातपर्यानुवादः परीतिमा भवति "कोरग्यतरस्याम्" इति पणिकत्त': पव कर्मसंज्ञा । ततः पभिक्ति कर्मबिसखी पति प्रथमा ] । 'अथवा न हि राजो दोषः। 'एष दर्वासस: शाप: विकारयति' विकारम पन्यथाभाव करोति ["ततकरोति-" इति विच] । 'पन्यथा' यदि नायं भापविकार: सदा स राजषि: तादृशानि' तथाविधानि मधुराणि सरलागि च 'मन्वयित्वा' भाषित्वा "एतावतः' एतम्भावसा मदीर्घसा 'काखमा' [ सम्बन्धमाव विवक्षया षष्ठो ] 'लेखमाव- मपि पविकामपि, पास्ता महजमप्रेरणम्, 'न विसर्जयति' प्ररयति। तत्र नं शापात सर्व तम विस्म तम्। 'तत् तस्मात् शापनिहत्तये रतः परमान तपोवनात 'तम' तं दुषान्तमभिप्रत्य 'अभिज्ञानम' सारणीयम् 'पगलीयकं विमाव: प्रेषयाव:। किन्तु 'तपखिनन दुःख ब्रतोपवासादिक 'शोलयति' प्रभासाति यः तस्मिन् [कर्मोपपदेण: ! चोपवादः ] सति 'क:' को वा जन: तनयमार्थम् 'पभाष्यं ताम्' ? तापसाः सदा तपसि एव रताः तपो विहाय ते न यासान्ति । एषः 'दोष: सखौं' शकुन्तला 'गामौ' गन्ता [गमिगाम्यादीनामुपस ख्यामात दितीयासमास: ] 'इति' तो: प्रवासात प्रति- निहत्तसा तातकाश्यपसा' [सम्बन्धमावविवक्षया पठी] निवेदथितु व्यवसिता' उदयुक्ता चपि शासला दुष्यन्त न परिपौताम्' अढ़ाम् 'सत्त्व' जोवम् 'चापमा प्रापता गर्भिणीम् निवेदयितु 'न पारयामि' न शक्रोमि। शकम्तला च चमवहिता दुर्वाससमः बोपयत्। सदस्मिन् वातीपाते दीपस्तममा एव इति तातकण्वन निवेदयामि । 'सथ गते एवं सति 'अस्माभिः सखोजन : किं करणीय न मानामि । NOTES 1. (8) प्रतिबुडापि-अपि ससच्चये। अप्रतिमुखा I cannot of course do anything ; प्रतिबुद्धा too (अपि) I cannot, करविषये प्रतियुद्धाप्रति- बुदयोः समुच्चयः। (b) सखी पद' कारिता-Non causal form-सखी पद पतसती। Causal form, active-य: सखी (or सखा ) पद कारितवान् । Causal passive-येन सति पद कारिता or येन सखा पद कारितम्। सखी being the प्रयोषाकर्म becomes en by the वारिका-"पप्रधान दुसादोषी प्रचाने गौरवशाम हुनिभचायोः शब्दकर्मणास निच्या। प्रयोशाकम- बोषी खन्नामा बादयो मताः ।

·- चतुर्थोऽ १८५ 2. विसनंयामि-साथै पिच । Compare "गोतमौरस विसयिथामि"- Act. III. 3. (8) तपखिनम-तपखिना मन: लोक: समूह इत्यर्थः (or तपस्वी चामो जनय) तपस्वीजनः। तस्मिन। बांधार सप्तमी। (b) क: अभ्यर्थ्यताम-Wbo is to be requested" means by काकु 'no one is to be requested" (c) पापनसत्त्वाम्-सत्त्वम् पापना gives पापनसत्वा by the rule "प्राप तापनेच हितोयया"। सत्त्वापन्ना is an optional form by the rule हितीया श्रितासितपतितगतान्यस्तप्राप तापनः" । पापन्न सत्त्व यया पति बहुव्रीहिः is also allowable. (d) *प्रमाभि: &c.-Here she does not know what to do to have Sakuntala recognised by Dushyanta. The difficulty is caused by a combination of circumstances. First Dashyanta bas forgotten all about it owing to the curse. Second, the sight of the ring will awaken the king's memory but there is none to carry it to the city. Third, she cannot move Kanya to arrange for the despatch of the ring, because sbe apprehends the sage might get displeased with his daughter. For he had left the hermitage leaving his daughter in charge to look after guests (cf. दुहितर शकुन्तलामतिथिसतकाराय सन्दिगा-Ante.) which she signally failed to do in respect of such an august peasonage as Darvasas. (प्रविशा) प्रियंवदा (सहर्षम्)-सहि, तुवर तुवर सउन्दलाए पत्याणकोदु णिवदितुं [ सखि, त्वरस्ख त्वरस्व शकुन्तलायाः प्रस्यानकोतुकं निर्वत्तयितुम् ] । [Entering] PRIYAMVADA (with joy)-Hasten, friend, hasten to perform the auspicious rites Sakuntala's departure. अनसूया-सहि कह एट [ सखि कथमेतत् । ANASUYA-How is this, friend ? प्रियंवदा -सुणाहि। दाणि सुहसरदपुच्छिा सउन्दला- Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·, अभिज्ञानशाकुन्तलम् सआ गदम्हि ( शृणु। इदानौं सुखशयितप्रच्छिका शकुन्तला- सकाशगतास्मि । PRIYAMVADA-Listen. I just now went to Sakuntala as an inquirer of her easy sleep. सखीति । 'शकुन्तलाया: प्रस्थानमा' गमनसमयसा भई भवनयावायाः 'कौतुक" मङ्गल निवतयितु' कत' 'वरख [पावेन हिरुक्तम ] | यविति। 'इदानीम्' अभिनव क्षणे 'मुखयित मुखशयमम्' [ भावे क: ] पृकृतौति 'सखशयितप्रच्छुिका' सुख शयित न वा पति निजामार्थ म [क्रियायो क्रियाया व ल स्त्रियाम् ] 'शकुन्तलाया: मका', समीप 'गतास्मि'। ['सखथयित- प्रच्छिका" (रा-, वि. )-"सुखसुप तिकाप्रच्छननिमित्तम्" ( स., न्या- )-"सुख- शयित प्रष्ठम" ( म)] । NOTES 1. कौतकम्-Customary auspicious ceremonies परम्परायास- मालम्। कोतक चाभिलाष स्वाटतमवे नम हर्ष योः । परम्परासमायातमले कुतूहले ॥" रति विश्वः । 2. मुखशयितपछिका-शौ + क भावे = शयितम् lying down ; hence sleep. मुखेन शयितम् सुखयितम् sleep with ease. i.e. quiet sleep सहसपेति समासः तत् पृच्छृतौति मुखशयित + प्रच्छ + एव ल कत्तरि स्त्रियाम् । Bagbeva reads पृच्छका। But there is no reason for सम्प्रस्तारण । अनसूया-तदो तदो [ ततस्ततः ] । ANASUYA-Then ? What then ? प्रियंवदा-दाव एणंलज्जावनदमुहिं परिसमजिभ सों तादकस्सवण एवं अहिन्दिदं-दिट्टिा धुमाउलिददष्टिको वि अभमाणमस पाए एव्व आहुदी पडिदा। वच्छ सुसिसूस- परिविणणा विक्ष विना असोअणिज्जासि संबुत्ता । इसिपहिरकखिदं तमं भत्तु णो सासं विसज्जे मि-त्ति ( सावत् एना बजावनतमुर्ती परिष्वज्य स्वयं तातकाशापन एवमभि- . अज्ज एव्य ·NOR. चतुथोर ३८७ नन्दितम्-दिष्टया धूमाकुलितदृष्ट रपि यजमानस्य पावके एव पाहुतिः पतिता। वत्से सुशिषापरिदत्ता इव विद्या प्रशोच- नौयासि संवृत्ता। अदैव ऋषिप्रतिरक्षितां त्वां भत्तुः सकाशं विसजयामि-इति । PRIYANIVADA-Just then, by father Kasyapa himself after having embraced her, congratulation was thus pronounced, as she stood with her face turned down through bashfulness-Ojoy ! the oblation of the sacrificer, though he had his sight disturbed by smoke, has fallen into fire indeed. My child like knowledge made cver to a deserving papil, you have become one that can cause no regret. Tbis very day I send you to your husband. protected by anchorites. तावदिति। 'तावत' ततकानम् ( तावद वधी) लन्चया अवनतमुखोम् एना शकन्तला परिष्वज्य' प्रालि 'स्वय तातकाश्यपन एबम्' अनेन प्रकारेण 'अभिनन्दितम् अभिनन्दनसमारितम्। अभिनन्दनप्रकार सण-'धुमेन 'पाकलिता' कलुषीकता 'दृष्टि:' यस्य तथाविधस्य 'अपि यजमानम्य' याज्ञिकम्य (बनेन दर्शनव्याघातात पाहुने: अन्यव पाताडाम्ति ) 'पाहुति: दिया भाग्य न 'पावके एव' यो एव, यथास्थानमेव इत्यर्थः 'पतिता' न तु अन्यव। त्वदर्थ योग्य पाव नैव लन्ध मया तथापि त्व सतपाव एव पतिता इत्यर्थः । हे 'वत्से, सुशिष्याय परिदत्ता' यथाशास्त्र दत्ता 'विद्या व प्रशोचनीया सत्ता 'असि' इदानी शोच्या न भवसि । 'पा व त्वाम् ऋषिभिः प्रतिरक्षितां गोपित कृत्वा 'भक्त : सकाश समीप विसर्मयामि' प्रथयामि [ वर्तमान- सामीप्य भविष्यति लट ]-'पति' एव तेन पभिनन्दितम् । NOTES 1. (a) अभिनन्दितम्-अभि + नन्द + क्त भावे। There is no शेषविवदा hence we have पनुन कर्तरि हतीया in तासकाखपेन। तातकासपेन पभि- मन्दितम् = Congratulation was attered by तासकाशाप। (b) दिषबा- An पव्यय expressing st joy. "दिया माम"ति मेदिनी । (6) दिया...पतिता-Implies I did not see (पाकुलियाष्टि) that in ·३८८ अभिज्ञानशाकुन्तलम् Dushyanta there was a suitable husband for you. Yet chanoc wedded you to bim. 2. सुशिष्य &c.-It is a pity that knowledge should be im. parted to a bad papil. Sciences become quello when their recepient is virtuous. Of. “कुशिष्यमधापयत: कुतोयशः", also Manu- "विदा बाण मेत्याह सेवाधिस्तेऽस्मि रक्ष माम। पस्य काय मा मा दास्तथा स्या बीया- बत्तमा, यमेवतु शुचि विद्या नियतं ब्रह्मचारिणम। तब मा देहि विप्राय निधि- पायाप्रमादिने "-Quoted by Vidyasagars, अनसूया-अह केण सूइदो तादकसूसषम्म बुत्तम्तो (प्रथ केन सूचितस्तातकापापस्य वृत्तान्त: )। ANASUYA-But by whom was the matter revealed to father Kasyapa ? प्रियंवदा-अग्निसरणं पविट्टम्स सरीर विणा छन्दोमईए वाणिपाए (अग्निशरणं प्रविष्टस्य शरीरं विना छन्दोमय्या वाण्या)। PRIYAM VADA-By a metrical utterance without a body, when he entered the fire-bouse. अनसूया ( सविस्मयम् )-कोहि ( कथय )। ANASUYA (With wonder)-Reproduce. प्रियंवदा (संस्कृतमाश्रित्य )- दुषान्तेनाहितं तेजो दधाना मृतये भुवः । अबेहि तनयां ब्रह्मास्निगर्भाशमीमिव ॥4॥ PRIYAMVADA-(Speaking Sanskrit)-0 Brahman. consider they daughter-who for the glory of the world, is bearing tbe energy deposited by Dashyanta-as like the Sami tree that has fire within, पति। 'म' प्रत्र, कम 'सातकाश्यपस्य' तातबायपाय प्रत्यर्थः [पतायें विच्या पोतानः 'सूचितः' the ·चतुर्थोऽ ३८९ चप्रियरसिति । 'शरीर" विमा छन्दोमया वाययात्मिकया 'वास्या' बाचा देववाण्या प्रत्यर्थ: 'पपीना शरण ग्रह व ताग्निमदमित्यर्थः 'प्रविष्ठ स्य' तातकायापम' (चतुर्य थे षष्ठी ) चिन्त: मूचित: [ "वाण्या" (रा, वि.)-"बाचा" (त. न्या., म.)] प्रिय वदति। 'सस्क त" देवभाषाम् पाश्रित्य अवलम्बा। पाभि: प्राकृतं वाच्यम, इह तु देववाण्या अनुकरणार्थ म स्व समाश्रितम् । दुष्यन्त ति। अन्यय:-हे ब्रह्मन्, दूष्यन्त न पाहित तमो भुवो भूतये दधाना तमयाम् अग्रिगर्भा' शमौमिव पबेहि । व्याखा-६ ब्रह्मन्' बेदपिदा वर काशाप 'दृष्यन्त म' राजा पाहिल' कृताधान 'तेनभुबो' जगतो 'भूतये' मालाय माख- निमित्तमित्यर्थः 'दधानां धारयन्ती तनया' कन्या शकन्तलाम 'निर्गमें, यस्या तथा- विधाम ( गड वादीनामाकृतिगणत्वात् मप तमा: परनिपात:) पूनामित्यर्थः 'शमोमिव' शमीनामा खास विशेषमिव पवेहि जानौहि। मन्य कन्यकार्थमनकया प्रबोधित: . काशाप: ॥ NOTES . 1. अग्निशरणम्-शरण 18 ग्रह here. 'शरण ग्रहरक्षिवोः' इत्यमरः । सस्क तमाथित्य-Usually ascetic females speak प्राकृत । “योज। विदूषकोन्मत्त वालतापमयोषिताम् .. विहदुभिः प्राकृत कार्य कारणात् स स्कृ त कचित ।" -मातगुप त quoted by Raghava. 3. (a दूषान्त न-नाममावग्रहणात किमप्याभिजात्यमौदावीयविनयादि गुणसम्पनत्व व्यजाते"-Raghava. (b) दधानाम्-Here the क्रियाफम्ब 18 भुवो भूति: which benefits मू । So the परमं पद is expected. चकतं मि प्रायेऽपि पव पातमनेपदम्। (0) भूतये भूष: - This indicates भाविचक्रवत्तिल of the child in the womb-Raghava. (d) पापगर्भाम-तेजस it compared with पनि by implication. Hence पण दग योगासपूत शकुन्तला जगरूपावनौच जाता इति ध्वनि: । The allusion is to Fire whe bearing the energy of Siva entered first the quand ther the nat to allay the beat which he was feeling within himself Since then he has continued to resideinside the cat tree. पनस्या (प्रियंवदामाशिषा)-सहि पिच मे पिप मे। किन्तु प्रज्ज एव्य सन्दला गोपदित्ति उसागठासाहार परि- - ·पभिज्ञानशकुन्तलम् तोस' प्रणहोमि ( सखि प्रियं मे प्रियं मे। किन्तु अद्य एव शकुन्तला नीयते इति उत्कण्ठासाधारणं परितोषम् अनुभवामि ) ANASUYA-(Embracing Priyamvada)-Joy to me ! friend, joy to ms ! But I feel pleasure co-extensive with regret, be cause Sakuntala is being taken away this very day. प्रियंवदा-सहि वादाव उककण्ट विनोदइस्सामो। सा तवस्सिणो निब्ब दा होटु (सखि आवां तावदुत्क पाठां विनोदयि . पपावः। सा तपस्विनो निता भवतु)। PRIYAMVADA - Friend, we will allay our anxiety. Let that poor creature be bappy. पनयेति-'आनिषा पालिङ्गा। हर्षात इति भावः । सखोति । एतत् 'मे प्रियम्'। मम्भ मे हिमक्तम्। 'किन्तु पद्य शकुन्तला नोयते इति तो: 'उतकण्ठया' खेदेन 'साधारण समान 'परितोषम् अनुभवामि' । भर्ता सङ्गस्य ते शकन्तला इति.परितोष: किन्तु प्रदेव याति इति खेदः । सखोति। 'विनोदयिषााव: लयिषयायः । 'तपस्विना' दौमा शकुन्तला ['तपस्वी सापसे दौने" इति हैम: | 'नित्ता' मुखिनो भवन' । NOTES I. उतकण्ठा &c.--- For साधारण Eee under "साधारणोऽय प्रणय:"- Act III. Or साधारण = समानाधिकरण having the same location, io. co-extensive. उत्कण्ठनम् इति उद+कर+प भावे = उनकदा anxiety "रागे त्वलन्धविषये वेदना महतो त या। मशोषणोतु गावाणां सामुनकण्ठो गिर्बुधाः ॥ 2. तपस्विनी-तपम् + विनि मत्वयं स्त्रियाम् । It means bero 43 कम्याहाँ pitiable-"तपखो चानुकम्पा:" रत्यमरः । अमस्या-तेण हि एदसिमं चुदसाहावलम्विदे णारिएरस- मुगए एणिणमित्त एव कालान्तरक्खमा णिक्लिप्सा मए केसरमाधिपा। ता पमं हत्थसणिणहिद करहि। जाव पावि से मिलो तिमिति दुबाकिसमपाणि त्ति मालसमा- ·चतुया ३८१ सम्भणाणि विरएभि । [ तेन हि-एतस्मिंश्च तथाखावलम्बिते नारिकेरसमुदगके एतनिमित्तमेव कालान्तरक्षमा निक्षिप्ता मया केशरमालिका। तदिमां हस्तसविहितां कुरु । यावत् अहमपि मृगरोचनां तीथमृत्तिकां दुर्वाकिसलयानि इति मालसमा- लम्भनानि विरचयामि )। ANASUYA-Well then, in this cocoanut basket suspended on the mango twig was placed by me, for this very purpose, a Vakula-garland suited to stand a lapse of time; 80 make it here at hand, whilst I too prepare the auspicious decorations, viz Gorochana, clay from holy places and young shoots of the Durva grass. तेनेति । 'तेन हि' तम्मादव निमित्तात् । यत: त्वरा कत्तंच्या अत:। 'चत- शाखायाम् पामशाखायाम्' 'पवनम्बिने एतस्मिन् नारिकेरस्य' नारिकेलमा 'ममदगके सम्प टके 'एनिमित्तमेव प्रस्थान कौतुक सम्पादनार्थ मेव 'मया कालान्तर" दिनात्यय 'क्षमते' इति 'कालान्तरक्षमा' [इति ण ] गतेऽपि काले अम्बाना 'केशरमालिका' वकल. माला निक्षिपता' स्थापिता। 'तत' तस्मात् यत: एतनिमित्त रक्षिता तस्मात् 'रमा माना 'इस्तयोः सनिहिता समीपस्था 'करु'। उद्धेपास्त, एना भुमि प्रापय इत्यर्थः । 'यावत्' पवधौ। 'महमपि मृगरोचना' गोरोचनाम् ['मग: पशौ करों च' रति विश्व: ] 'तीर्थस्य' तीर्थस्थामस्य 'मृत्तिका दूर्वाणां 'किसलयानि' परान् 'ति' एनानि 'मङ्गलानि' मला म 'समालम्भनानि' पलहरणानि' ["समालम्भममाले पे तिल केऽलङ्गातावपि" इति यादव: ] 'विरचयामि'। ( यावदयोगे भविष्यात लट् )। NOTES 1. इति मङ्गलसमा &c.-समावभ्यन्त एभिः इति सम् + पा+बम+ लाठ, करणे समालम्भमानि decorations पलसरणानि। 'लभ' इति नुम् । Vidyasagara takes समालम्भन = चालेप unguent. The plural in समा- सन्धनानि seems to go against this sense. The Bengali Rec. how. ever has the singular. The ति may also mean स्वादोनि। Compare "मालसमासम्धन विरचया:"-Infra. "मे सखीमसनम"-Ibid ·बभिधानाम मषः प्रसाधने:"-Ibid, which are all in tavour taking ३ प्रियंवदा-तह करौपटु ( तथा क्रियताम् )। (पमस्या निष्क्रान्ता। प्रियंवदा नाटोन सुमनसो ग्रजाति)। PRIYAMVADA-Be it so done (Exit Anasuya-Priyamvada acts the gathering of flowers). नेपथा-गौतमि, आदिशान्तां शाङ्ग रवमित्राः शकुन्तलान- यनाय। IN THE DRESSING ROOM-Gautami, let Sarnagarva and others be ordered to escort Sakuntala. प्रियंवदा-(कर्ण दत्वा ) अनसूए, तुवर तुवर एदे कख हथिनाउरगामिणो इसिमो सहावीप्रन्ति (अनसूये, त्वरव वरख । एते खलु हस्तिनापुरगामिनः ऋषयः शब्दाय्यन्त )। PRIYAMVADA-(Listening)-Hasten, Anasuya, hasten, The sages to go to Hastinapara are indeed being called. (प्रविशा समालम्भनहस्ता) अनसूया-सहि, एहि एहि गच्छम्ह (सखि, एहि एहि गच्छावः)। (परिकामतः ) ॥ ANASUYA (Entering with the decorations in band) Come friend, we go. (They walk round). अनसूयेति । समनसो ग्यकाति' पुष्पाणि चिनोति [ मूलम् ( रा., वि., न.)-] प्रियंवदा तथा करोति । अवस्था निष्क्रान्ता" (स-, न्या- )। 'तथा करोति' मारिकरसमुद्गक चाखाया पवतारयति । गौतमोति। 'कुन्तलाया: नयनम्' तो हस्तिनापुरप्रापषम्। तसं ताद चतुषों ] 'शाररवप्रतियः 'पादिश्यताम् । चनसूर्य पति। 'हसिनापुर गामिन: अषया शब्दाय्यन्त' शब्द कार्य [शब्द- पर-" इति । ततोविन्। पत्रिका कर्मसंत्रा । कतिप्रथमा । दायान" (T,वि., म.)-रा-,वि., म.-"शब्दावन" (.)।

·चतुधा प्रविति। समालम्भमानि मालाबारशानिपत यखा: [ मा बादराति गणत्वात् सप्तम्बाः परमिपात: ] | NOTES 1. सुममम:-Usually feminine plural in the sense of flowers "पापः सुमनमो वर्षा असर:सिकता समा: । एते स्त्रिया बहुत्वं मारकत्व पुरात्तरवयम् । 2. भारवमिश्रा:-शाबरवेण मिश्रा: Sarnagarva and others. ३सत । Or मिश्र is प्रशंसा वचन when it occurs as final in a compound and then forms a नित्य समास | Thus शारव: प्रधान या ते शहरवमिश्राः। 'मनि कोदमिश्रा:.मा: प्रकाण्डस्य लभित्तयः" इतिगगारबमहोदधि | See पाय मित्र also. 3 (a) हस्तिनापुरगामिनः-२तत्- See Tika] | गामिन् in the उत्तरपद is of the guar class and does not take the cerebral o This is inferred from the rule 'प्रष्टोऽग्रगामिनि" which has the destal न , Prof. Gajendragadkar reads गामि गा; with the cerebral and condemns our गामिन: as wrong He does not admit गामिन to be of the तुभ नादि गगा as it is not specifically mentioned in it" and appeals to निपातन, for the dental in "प्रोऽग्रगामिनि" । Here in the first place mention is not necessary in the case of तुभ . नादि गगा, because this is not a closed list. Words have to be included into it from nsage [पाकृतिगा] । Grammarians ananimously declare that "अविहितलक्षणी पात्वप्रतिषेध: शुभ नादिषु द्रष्टव्यः' । Secondly, fagiaa will not do because a (dental) is seen with numerous other पूर्व पदs besides पन। Thus 'मस्या प्रयभूताश ते नगः स्वर्गगामिनः" (Narayana) with स्वर्ग as tbe पूर्व पद, मोतो वहा सागरगामिनाव" (Kalidasa) with सागर for पूर्वपद. 'पूर्वसागरगामिनोम" (Kalidasa) the पूर्व ण्द being पूर्व सागर, "कह गामिनि" (Haradatta, Bhattoji &c.) with as the पूर्व पद्, 'मरा मिरयगामिनः" (Vyasa = Padmapurana) with fate as the galaz &c. All these apparent anomalies disappear if गामिम् is included in the mभ मादि list. (b) शब्दायाम-are made to speak out. i.e. they are called and they answer. With the reading शब्दायत the sense is शब्द कुषति they shout ( शब्द + क्या कर-शब्दाय) they make a noise. But do 26 ·२८४ पभिन्नामाकुन्तलम् mere sboating is intended. They are made to respond. Henco we must have पिच । Thus शब्दाय ( नाम धातु)+पिच - सदायि to cause to speak. शब्दायि+कर्मपि षट् पन-बदायान। Now शन्दाय is पवर्मक because tbo कर्म is included in the an "बालमोपसंपात -पर्मणेऽवमिका क्रिया"| Hende पबः (पविता) शब्दावन becomes with fewattached मौतमी पपीन (परिव:पमा) भन्दापति by the rule "गतिपुरिपत्वपसानाशब्दबावमंगामामविकास' Intbe पर्मवाच we get गौतम्या पपषः भन्दाबा । Note that without for be will be in the मा giving चषिभिः बदाया। प्रियंवदा ( विलोप)-एसा सुनोदए एम सिहामब्जिदा पडिपिछदपोवारहत्याहि सोथिबापरिकार्षितावसौषि पति- सन्दिप्रमाण ससन्तमा चिार | उपसप पमा [एषा सूर्योदये एव शिखामजिता प्रतीष्टनीवारहस्ताभिः स्वस्तिवाचनिकाभिः तापसोभिः अभिनन्दामाना शकुन्तला तिष्ठति । उपसाव एनाम] उपसपंतः)। PRIYAMVADA (Looking)-Therest the very rise of tho sun batbed with a plange up to the orost, stands Sakoptala being congratulated by Tapasa-women who have come carry. ing picked wild-grain in their hands to pronou DOO benediotion. Let us approach her. (They approach her). (ततः प्रविशति यथोहिष्टब्यापारा पासनखा सकुन्तला) (शकुन्तला प्रति) तापसोनामन्यतमा-जादे, भत्तुणो बहुमाणसूपच महासह सहति ( जाते, म बहुमानसूचक महादेवौशब्द समस।। ( Then enters on a seat Sekuntala opgaged us devorlbod), (ONE ASOETIO WOMAN (To Sakuntala)--Obild, may you coquire the title "Obiot Quoon" indicatire ot tby busband's groet ostoom--Monior Williams). .

·অনুঘs ३८५ एवं ति। 'एषा शकुन्तला सूर्योदये एक शिखामविता शिक्षामन्चमपूर्वक हता. गगाहा सती 'प्रतीष्ठा' होता सतत्य रहोता व्य:, ये 'नौगारा:' यामा ताभिः, स्वसिपाचन" मंगलोशार व मागतामिः 'वापसोमिः, पमिनन्दामाना तिष्ठति' । 'एनाम उपसर्पा:' पस्या समोपे मचायः (उपसर्गवमान सबमबाबा )। ['प्रती'(त-कि.बा.)-"प्रतिष्ठित" (राम.)] ताति। 'हिटस' बस्तिस पनतिक्रम: 'यपोहिष्टम् । तान 'चोहियः', (मत्व धोयोऽप्रत्ययः)। ताहशो 'स्यापारो' यस्था: सा। छत्ततामा नापसौमिरमि- नन्धमामा प्रत्यर्थः। बकुमलामिति। 'तापसीमाम' (गिरि पठो ) 'पवतमा' एका (पवतमति पडतपत्र प्रतिपादिकम)। मात ति। 'भक्त' पतु: 'वामानस्य' पूजाया: 'सूचकम्' 'पभिवास 'महा- देवो' इति पदम' पास बमख'। भर्वा चर्चिता देवोपुच हा भव। NOTES 1. (a) शिखा is चड़ा crest. 'शिखापमा चड़ायाम्" रस्यादि मः । शिखामजिता-ममन+for+n कम मजिता caused to dive.भिखाया मनिता। Or मजजन मजनः । भावे पत्र । शिखाया मन: विनामबज: im. mersion of the crest. स सत्रात: पया इति शिखामज+ KAN स्त्रियाम् । (b) प्रतीष्ट &o.-प्रति+ष+ कमरि-प्रतौer: carried. नितरानियन ति नि++धम कपि नौवारा: wild grains. नि becomes मो by the rule "उपसर्गख पनि पमनुष्य बाखम"। प्रती मौवारा: प्रतीरमोपाराः। grat afar: 1 The 99.792 word po is placed last as in i Compere-कमयपालि, पावासा, सभरवापस &.(०)ससिपानिमामि:- पचनवम निरम रतिपवि + तुरट भाई-बाचनम सचिवह पाप पतिवाचनम् । In auspicious ceremonies worthy Brahmanas bare to be approacbod with the request "Do you say bloosing" afa भवनीयतु। Thus urged the Brahmanusesy "Let thers bo blessing unto shoo" सार। This arging tomyamiafe I Those who argo aro oalled for fort (100 bolow)"qa ·पभित्रानमन्तसम we - मधमाधावाधान खसि गये। धम्मे कमलि मारव सयामरसत- दी।" Raghava explains पारम्परि ससिमानाधिकारिभिः'। Hence his derivation is स्वस्तिवाचने नियुक्ता अधिकता भाति स्वस्तिवाचन +टक - खसिवाचनिका: by the rule "तब नियुनः'। This is open to two objections-First, ठक requires ऐच to come in after - in खसि by the rule "हारादीमा"-खास्त being of the रादि clase. The form then is सौवस्तिवाचनिक । Second in the feminine, this gives सौवस्तिवाचनिको । Nor can we say that the affix is ठन् and Dot 3, for in this sepse can have 3 only after compounds ending in पगार 89 देयागारिका कोष्टागारिका &c. Again खस्ति- वाचन प्रयोजनमामाम् gives स्वस्तिवाचना by the Varttika "पुण्याहवाचना- दिभ्यो लुक", the भाष्यकार classing पुण्याहवाचन, शान्ति वाचन and स्वस्सि- वाचन together. I therefore porpose to derive thus-स्वस्ति वाचयन्ति इति स्वस्ति + वच + गिच + लाट क 'रि वाहुलकात = स्वस्ति वाचनाः । स एव स्वस्तिवाचनकाः with कन स्वार्थे । स्त्रिया स्वस्तिवाचनकाः। ताभिः। 2. gfagfa-The stage direction is apparently anomalous. If शकुन्तला is पासनस्था she cannot be described as प्रविशति । Hence the direction indicates the existence of some sort of curtain bebind the friends, which is now removed disclosing Sakuntala engaged as described. प्रविशति then means दर्शकाना मेवपर्थ प्रविशति । 3. अन्यतमा.- अन्यतर and अन्यतम are not derived from पन्ध with the affixes उतर and उतम । If they were, पाणिनि would not have specifically mentioned अन्धकार as & g'ala as he bas done in the सर्वादि list, after having declared that सतर and sत्तम affixes produce सर्वनाम words. अन्यतम does not appear in the सर्वादि list; it is not therefore a सर्वनाम। See note on पन्यतग-Act. III 4. (a) परमानसूचकम्-मम + घन भावे - माम: esteem. मानः great esteem. तं सूचयतीति or तस्य मूषकम्। (b) महादेवी &o.-माती देवो महादिवो the great queen i.e. chief queen, वो bas technical-sense. It means the queen, that joins the king at coronation (पभिषक)। "देवो कतामिर्ष वायामितरास मानो" स्यमरः । Thus कमला was not even entitled , to be called .दी। 4. 8 ।

·चतुओं If then she came to be called Aved it would only indicate her busband's great esteem ( ayar ) for her i* हितीया-वच्छ, वीरप पसविणी होहि [वत्से वीरप्रसविनी भव] । SECOND-Child, may you give birth to a bero. हतीया-वच्छ भत्तुणो वहमदा होहि वत्से भतुर्वहुमता भव]। (अाशिषो दत्त्वा गोतमोवर्ज निष्क्रान्ताः ) THIRD-Cbild may you be greatly esteemed by your husband. (Exeunt all except - Gautami after bestowing bleasings). मखौ ( उपमृत्य )-सहि, मुहमजजणं दे होटु [ मखि, सुखमजनं ते भवतु] । FRIENDS-(Approaching)-Friend, may this be a happy bath to you. शकुन्तला-साअदं मे सहीणं । इदो णिसौदह [स्वागतं मे मखीभ्याम् । एतो निषीदतम् । SA KUN TALA-Welcome to my friends. Sit down here. उभे ( मङ्गलपात्राण्यादाय उपविधा)-हला मजा होहि जाव मङ्गलसमालम्भणं विरएव [हला सज्जा भव यावमाल- समालम्भनं विरचयावः ] । BOTI (Taking ap the pots of auspicious tbings and bittipg down)-Get ready, dear, we will perform your auspicious decorationg. हितीयेति। वौरमवाय प्रसून रति 'वीरप्रसविनी' पौरसू: 'भव'। ( एष है गों पौर जनयत)। Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पभिभ सम :'.hor: 'कामया' मिया भाषनागनाभिक बाहिर्षिता पिया रविनाशिनियमः। "पर्षिता तसबीर विवाशना" स्वादिषु मददनात। चाविष ति। 'मौतमी पवित्वा' (पपरोष साबामपि पितोयोपपदासस) रति मोतमोर निनाः सरोति। मुबतीति सम्मुखकरम [पचाप ] 'मजनम्' पपमा: 'त म। बापपवमानयोः संशोरियामा। मकुमलेति। 'सामत पभावमनं 'मे सखोबा भवतु। 'त' पब मासमीप "मिपीदतम' पवित्रतम । उभेति। 'मरनशाना' मानलद्रवान 'पाबालि' भाजमानि 'बादाम' रहोत्या 'उपरिया' पाहतुः। 'मजा' सदयता भव'। 'यान [पधार असा' 'समारचमम्' र 'पिरचमानः' । NOTES 1. पौरप्रसविनी-बोर+++निवरिवाजोल्य सावारिकिया। 2. (8) मत :-'कखवत माने ति पनुन करिबहो। (b) पर- मता-मन+कमल स्त्रियाम - मता' desired 4 सिता । बरमता बमता grotly desired i, o, loved. "afaftor"-Vrittikara. The first तापसी wishes her honour (मान) from her husband; this one desires that she may enjoy his love. Tbos it is not a ropitition of the otbor. 3. मौतमोबजम-मौतमो+पनि+म By the rule "तीयाया" we may have मुम् with a रितोयात उपपद if tbe compound implies haste परोपमा)। Here no haste is implied, yet wo have -मुन । In another place the poet writes"अश्वित: परिवानसस्वाद यावमयोपण"| Haradatta thinks परोपमा (baste) may bo absent in some cases ( प्रायिकम् )। 'हितोमाया तिमम्। परोप सावामिति प्रायिवम्'; Panini himself compounds एमक्खन without परोप सा in "अनुदान पदमकम् । 4. (8) सोम-सामa like नश्व, पुष, प. दीप &c. iss पूजो. पचार I Compare "वासन बानत पायम माचमनीवनमा पापमयाम ·पसनामरणानि। गन्धर्ष धूपदीपो भव मदन तवा। प्रवीबदमावासप- पारोए पोजमा" मयोभाम-It is usual to have a when खामव is an उपचार | Thus "वस दर्षनमिपनि देवा: खामीटसियने । न ते परमेशाय सामतं व्यवहार । Some read सखो:- बडो 88 in सान रामदारि. कायाः"-Bhasa%3; "खागतं तपोधनाया:"-uttara. (b) निषौदतम-सद becomes पद by the rule "मदिराव:"| Hence निषोदतम, विषीदतम &o. but witness प्रतिसौदतम् । 5. समजा-मजनते रति समन+पर कतरि स्त्रियाम । शकुन्तला-इदंवि वामन्तव्य दुबई दायिं मे सहीमबह भविस्मदि [इदमपि वह मन्तव्यम् । दुर्लभमिदानों मे सखीमण्डन मविषाति]। (वाष्प विसजति )। SAKUNTALA-This too has to be highly esteemed. Decoration by my friends will now be rere for me. (Sbeda. tears). उभे-सहि उइदं ण दे मालकाले रोउर्दु [ सखि, उचित म ते मङ्गलकाले रोदितम् ] । ( प्रणि रोदितुम् ] । (प्रणि प्रमृजा नाटान प्रसाधयतः)। BOTH-Friend, it is not proper for you to weep at ad auspicious moment. (Wiping away ber tears, they act decoratiog). प्रियंवदा-पाहरणोड्दं रूप प्रामसुलहहिं पसाहर्षि विप पपादि [पाभरणोचितं रूपम् पात्रमसुलभैः प्रसाधने- विप्रकार्यते । PRIYAMVADA-The beauty that deserves jewellery is insulted by decorations available in a hermitage. पकुमति। 'पदमपि' मखौमाम बजारसमपि में कामनयम' बाद म्यम् । त त्याह-दामों' दूरस्थायौ मवि 'सयोमा मन प्रसाधन 'म' मम सम्बन्धी [मे बहो। "जोति-"कत्ताषया निषधान] 'दुखमं भविषति'। 'बाप पिपति' मुमति, रोदिति इत्यर्थः । दुििमतमतल भागिनो महतो बसमय सूचनम्।

·अभिधानमन्तिम उमेद। मबस कापी, प्रसाधन इत्यर्थः 'रीदिन उचितम' चम्। पराभमेतद्रीदन तम्या रोदीः । 'पकिमकुम्नलाया मेवजलागि 'प्रबन्ध पोषयित्वा'माटोम' पमिनयकर्मणप्रसाधयत:' प्रसाधन चलानाटयत: प्रत्यर्थः । प्रियंवदति। 'भाभरणाना' पजादीलसाराणम 'उचित' योग्य 'क' कान्तिः । 'पायमे सुलभ:' संखप्राप्य : 'प्रसाधनः' मनरोगवादिभिरखर विकार्य' प्रश्षी। एभित मन धर्षा एव । NOTES 1. दुलभम्-दुःखेन म्बभाने इति दुर + लम् + स्वल कमणि । लभ does not become लम्भ owing to the prohibition "न सदर्भ वलामााम"-बम will not have नुम् in खम्ल and घt unless some other eपसर्ग is coupled with स or दूर | Thus दुलभ, सबभम सदल भम &c.-but दूरालम्भ सपलभ &c दुरालभा is a मजाशष्द and therefore खममा छ । 2. रोदितम-रुद+ तमन् भावे by the maxim “पश्यपकतो भाई"। The sense is रोदनम् । Hence the construction is clear --मालकाने रोदितम रोदनम् ते तव सम्बन्ध उपचतं युक न। उचितम् qualifies गेदितम् । ते goes with उचितम् and not with रोदितम, for then we shall have त्वमा instead of d owing to the prohibition "न लोकाम्यय मिष्ठाखलय- हनाम' because गदिम 19 an पव्यय । 3. (a) प्रमाधनं.-प्रमाध्यमे एभि: पति + माध + चि + स्लाट करणे मसाधनानि decorations. Refers to the महलममालनमामि spoken of above. (b) विप्र कार्यते-fa++ +fe + लट त कम: । The विच is स्वार्थ because बिपत without पिच means to insult. Thas "विप्र. ताऽपि गेषणतया मा सम प्रमोप गम.-Infra, "विप्रकल: ५ग: फग कृप". Infra; "विक्रमा' तारके दिवौकम:'--Kunmara ; Or thus - वि +++घञ भावे - विप्रकार: Insnlt , or perversion पन्धाकरपम्। विप्रकारच दूषयति इति विप्रकार + पिच + लटति = विप्रकारयति mars by alteration. This sort of पिच is seen in cases like पसिनाति पसबति; दाग लुनाति दावयति &c; and is allowed by the गबसूब 'ब करवान धात्वर्थ"-The instrument (करण) of the agent (का) 'takes for and then becomes a धातु। Now in the कन गाय we have gotuntfor ' fagarate the decorations mar tbe beauty by alternation. In बम wि it becomes प्रसाधन पंबिवाम। % 3D ·चतुर्योः ४०१ (प्रविश्य उपायनहस्तो) ऋषिकुमारको इदमलहरणम् । प्रसाए यतामवभवतो। (मविलोक्य विस्मिता: )। TWO HERMIT LADS (Eptering with present in band)- Here is jewellery; let her honoured self be decorated (All are amazed op seeing those). गौतमौ-बच्छ णार कुदो एदं [ वत्स नारद, कुत - एतत् । GAUTAMI-Child Narada, whence is this? प्रथम:-तातकाश्यपप्रभाबात। FIRSF - Through Father Kasyapa's majestv, गोतमो-किं माणसो मिडि (किं मानसी मितिः) । GAUTAMI-What ! A mental creation ? प्रविश्व ति। उपेय ने एभिरतापायनामि उपहारट्रव्याणि (करती लाट )'' यो ती [गड वादीनामावतिग गावात सप्तम्या: परनितात: ] । 'माँ' पाभरमामि 'विलोक्य विसिता:'। महात्वात पताक तोप स्थ त्या च विम्यः । गौसमौति । 'कुत:' कुती लब्धम 'एतत'। प्रथमेति । 'तात काश्यपम्य प्रकटात भावान' एतत प्राप सम् । तातस्य माहामगार गोतमीत । 'कि' मनम र 'मानमो मिति:' कति: ? कितन् तप.प्रभावात. मनसा कृत तवभक्ता ? . NOTES =भाव। 1. तातकाशापप्रभावान-भू+घञ भावे = प्रकटो भाब. प्रभावः majesty. प्रादितन-। ++ does not take as because of the prohibition चमुपसर्ग in the rule-वियोगेऽनुपसमें । ५मौ । हितोय :-म खलु । श्रूयताम् । तत्रभवता वयमाञप्ताः शकुन्तलातोव नस्पतिभ्यः कुसुमान्यारतति । तत् इदानीम्- (सौम केनचिदिन्दुपाण्ड, तरुणा माल्यमाविक तं निष्ठ पतचरणोपरागसुभगो साधारसः केनचित्।

·। অমিমালমনখ पन्धभ्यो वनदेवताबरतरापर्वमागोतस्थितेर दत्तान्याभरणानिमः किसलयोदप्रतिनिमिः ।। SECOND-Certainly not. Listen. By his reverence we were thus commanded"Colloot flowers from the tross for Sekontala." Now, then, onto us by a certain tree was ez. hibited an auspicious silkógarment wbite like the moon ; by 1 certain other one was poured liquid lac, dico for dying tho foot witb; from otbers wore delivered ornaments by the palms of wood.nympbs protruded ap to the wrist and vying with the show of fresh twigs. रितीय इति। 'सालु' मा मानसो सिरिः। 'यत' तस्वत: पाकतान 'शकुमला' एक 'तुः'बार'कुनखाडेतु: तमान[२तो परमी] तसपा [ ] पहो ] 'कुसुमानि बमपतिभ्यः' म्य: [ "वनस्पतिनां दुमाव" इति मेदिनी। पारकरादि: ] 'चारत' पानयत स्यम् इति वबमाजप ताः तवममता काश्यपेन' । पीमिति। पन्धयः-तत दानों नः वनपिन तर दुपाए मामल बीममाविष बनम । मचित परोपरागसुभगो खाचरसो निहातः । पचमाः पाप मानोयित: किसखयोदभेदपतिवनिमि: बमदेवताकरत: पामरवानि दत्तानि । वाखा-तत: प्रस्थितेषु पखास 'दामोम' पyना 'म:' पबमाम ['कर्मा बममिति स सम्प्रदामम्" इति चतुओं] नचिन तब पन्दु.' चन्द्र पाण खम् पतएप 'मागल्य' मा गलकम योग्य 'चोम' इंजयगखम 'पाविषत' प्रवाषितम् । वैचित तर 'परमयोः उपराग' रमनकमसिमग: सदाग: साy: इत्यर्थः साचारसः' पक्षक: मिटाव:' उदगो। 'पमा:' तबमा: पर सी:भाम:' प्रदेशः, मविपक्ष सत्यर्थः। तमात 'चा' तनपर्यनम 'दयित: प्रवर 'विसमयाना नपनापानाम 'सदमेदा: रिकामाः उभिन्नानि किससमामि रख: तवा 'प्रविनिमिः तत्सहर: बवताना बरतन पारित:स: बर: पामरसानि' रवादीनि भूवनानि 'दत्तानि'। 'तातबायपप्रभावान पमन्यतमः कव वा 'सारजापि मागमता: प्रतिनिधीलब, नः संवगामासुः । ["परोपरामसमयो" (त, वि. बा.) “पमानसमो" (रा., म.)'म बिसा-" (a-बा)-"ane विस-" (0.मि.). "विसबबीदमदप्रतिविमिः" (रा.नि.)- .

·चवों ४.३ NOTES 1. (8) कुनबरतो:-Here the rale-"पहोवयोग' does not apply. For this does not regulate the vot in for bot that in the word of wbioh the t is implied (पीय)। Henco it would be oited only if the word 999 had appearod with ibe olfanw attached to it. Beside, the fanfw to explain boro is that in the Pratipadike पबन्तलातु। This प्रातिपदिक arises out of the वा-यातला एकत: or कन्नमाया: । But this directly states the inca of u and does not leave it to be interred (योतित)। This is anotbor reason why the role door not apply. Hence explain कन्नताहतो: ती परमो or षही। See also our notes under निवासरतो: in Ragbn XIV, or विनाम- 101: in Megbaduta st. 24. Similarly parse elasa: of Aot. Y. &o. (b) वनस्पतिमा:-बमम्पति often means trees that do not show lowers. It also means any tree (See Tika). पपादान परमो। There is पपाय when the flowers are plucked and वनस्पति is And the rule is 'धुबमपाये पपादानम् । 2 (8) चोमम-तुमा is a sort of ibre. 'पोमवार वा बाधास' quoted by Vaobaspati, makes a difference between gal and म (flex). उमाया: विकारः । (b) इन्दुपार-उपमानकमंधा- I white am the moon. See Tika (c) मास्यम्-Auspicious. Ordinarily this is derived 89 मागलाय हितम। This refers to the sutra "त fran" | But this sutra directs the affix giving RT auta and not at frei Again Angry gives HT JA wbiob is the word in common use c. f. "अमर गय बोख तक भवतु नामबमथिलम" 'मयं. HT HAT 1&o The following derivation may be suggested (1) मा मलम bleesing, anything promoting. blessing. i.e. aaspicions. म मममेवाति मजल + पत्र सार्थ -मामबम like पिन एक बातम, विखोको एक बसोवम् &0. दि(2) Or मयसमय माग्मतम् blessing प्रचादि । तब सा रतिमाम+बन-मान्यखम suspicious. [3] Or again मान्य OTY ·tog अभिज्ञानशाकुन्तलम्. - +यत मागल्यम् auspicious तदेव पति पर खाचं प्रजादिः । [b] निहत:- fa+fea+#wife Literally it means 'spat" wbicb is onlgar (याम्ब)। Here secondarily ( गोपाहत ) 'poured' which avoids पाम्पता। "निष्ठ प्रतोदोवान्नादि गोयात्तिव्यपाश्रयम् । अतिसन्दरमन्यव ग्राम्य- को विगाहते।"-Dandin. [e] अन्य भा:-पपादाने पक्षमी। The context is afwa: wbiob implies 4979 Hence 'W 1998-52 पादानता। [f] बमदेवता &c -Raghva takes this a8 करणे सोया the कता resting with the बमम्पति । The trees baving no bands of their own do the work with the band of the nymphs residing ip them.* 18] पाप &c.-पर्वन is a :oint. Here wrist. पर्यो भागःप्रदेश: पर्व भागः । सतपर्यन्तम् पापर्व भागम् up to the wrist, पव्ययौ-। पापर्व भागम् उत्थिताः। सहसपेति समासः । तः। ] किमलय &0 -By निपातन in the rule 'इम्ह रहस्य मर्यादा-' हद 18 got from हि repeated Thus हि हि = हनम् in the neuter. "हिशब्दस्य बिचम पूर्वपदस्य नम्भाव: चत्व चौत्तरपदस्य निपात्यने'-- vrittikara इन्ह कलयुस्योः' इत्यमरः । Here the sense is कलह । प्रतिकतं हन्द प्रतहहम rivalry. सदस्त षाम् इति प्रतिबन्ह +निमत्वर्थ = प्रतिहन्दीनि rivals. किसलयोर्भदा:- इभिन्नामि किस- लयानि by the maxim 'भावनयने ट्रन्यानयन भविस्यति'। किसलयोदभेदानी प्रतिहन्दीनि rivals of the fresh leaves. ie. the hands thus put out resembled the baacbes of fresh leaves that were in the trees The well shaped and delicately tinged [ता मतल) palms resemb. led clusters of now leaves. * 3. Beading.-[a] It is difficult to see wby Raghava reads धरणेपभोगमुलभ: unless it is for the alliteration of लकार in सुलभी स्वाक्षा। But the reading adopted by us has रकार and गकार beth repeated. [b] 'तकिसलय' &c is the Devanagri reading and is adopted by Ragbava Vidyasagara and Mopier Williams. But on seems redundant. The sense is clear without ani on the otber hand a: of the Bengali Recension implies that all this was a special favour unto us-असभ्यम् पाविषतम् पक्षमा निटात: पखव दत्तानि-because done on seeing us. They do not Adopted by Prof. Gajendragadkar, ·४०५ do this for any body and every body. Hence fqijacı takes this as an पापपत्ति (favour) indicating luck (See below). (c) किसलयकायापरिप सहि भि: is vague. प्रियंवदा-(शकुन्तला विलोक्य )-इला रमाए अवभुवव- त्तीए सूइदा दे भत्तणो गेह अणुहोटव्वा राअलच्छि (हला भनया अभुपपत्त्या सूचिता ते भतुर्ग हे अनुभवितव्या राज- लक्ष्मोः)। (शकुन्तला बोड़ो रूपयति )। PRIYAMVADA-( Loking at (Sakuntala)-By tbis condescension is indicated the royal fortune which is to be enjoyed by you in the house of your busband. (Sakuntala acts bashfulness). प्रथमः-गोतम, -गोतम, एह्य हि अभिषकोत्तोय काशापाय वनस्पतिसेवां निवेदयावः । FIRST LAD-Ccme, come, Gautama, we report this service of the trees to Kasyapa who has come up from bis plunge into the water. हितोयः-तथा। (निष्क्रान्ती) SECOND-Just so. (Exeunt). सखयो- अए अणुवहुत्तभूषणों अब जणो । चित्तकम्परि- पएण अङगेसु दे आहरणविणिो करम्ह [ अये अनुपभुक्त भूषणोऽयं जनः। चित्रकर्मपरिचयेन अङगेषु ते प्राभरणविनि- योगं कुर्व:]। FRIENDS-Well, we have never word jewellery. We place the ornaments on your limbs by our knowledge of painting. इलेति । 'पनया पापपत्नया' पनुपरन पतिलतिम वर्ष: ' भरत' ['ते' रति "सत्यानां करि" ति पारिको बही 'अमुमषितम्या' भोतमा 'राबाजी:

·आपिता। ["रामजी ["राजवली" (वि.बा.)-रावजीरिति (0... माननीति। 'ग्रीको बखापयति मिनयति । अपमाति। 'एडिपावर'पभिषेकान' पबमालवामान 'तो' तीर- प्राप ताव 'काम्सपाय' ["कर्मा यमभिप्रति-" तिसम्प्रदान तुषों ] गणपतीना सेगा दुजादिदानेन परिचा "निदवाय."। पये प्रति। 'च?' इति सन्म मे। 'पर्व नम:' अभियोजनः 'चनुपक्षमानि' पसवितानि 'भूषामि' येन ताडयः। कुन विपरिधनवानी। 'चिनबम: चालयासमस्य 'परिचय' पचासम' (करतीया ) '१ चा चामरवाना पिनियोन कुर: विवापि हामि बिखितानि । म जानन सो भूषयाः । NOTES 1. (a) पापपच्या-पापपत्ति is धनु favour. "पापपत्तिरमुखम:' विमा चनुकत्तरि श्या of चिता। 2. पभियकोतोय-सद +7+पत्त'रि-हत्ती got up. चमिचान पभिषेक समाज उत्ती। मासपेति समास:-the पचमी in अभियान being पसोपे कर्मला 3. (8) पये-The jewellery came unexpootodly. Never having worn them and not having tbought how to wear them, they found themselves in a fix. Hence the सचम। 'चयो विषादच सबमेबरोऽपि" रति विमः। b) चिवबम परिषग-परि+fe+ पर भाव परिषय: skill soquired by praction; वास । For this sense compare 'परिचय सत्यनिपातने करोति"-Raghu. चिम पनपटान शिवम the sot of painting. तबिन्तसया परिषः skill in tbo aot of painting. परवतीया। महन्तता-जावोस [जाने वा नपुष्यम)। (म नावेनासात.)। BARUNTALA-I know your olorerness. (Both sol aresing bor). (RT प्रवितिसामोत्तौबामाप.)। यामाप:- पक्षिय संसावा A ·र देवाय मम तावदौडसमय पादरलोचना पोचले पहिणः कथं नुतनयाविशेषदुःसनः ।। (परिक्रामति)। (Then enters Kasyapa baving come up from his plange). KASYAPA— Because Sakontala will go to-day my heart is emitten with anguisb; my throat is troubled with the obeckod flow of tears; and my senses aro paralysed with anxiety. Such through affection is the helplessness of me living in the forest; how, alas! are the house-holders afflic. ted by the grief of first parting with their daughters ? (Goes round the stage). अकृतजेति। 'बी' युक्योः 'पुण्य" निपुणता चिवलेखनपटतामिवध: [वष, भावे] 'नाम'। यहा-"नपुर निपुणता पतुरता । येन पजातमविज्ञानमोधर मला प्रसाधयसि। 'माटोम' मिनये- 'पखरणत:' पखारनाटयत: प्रत्यर्थः । शानात पत्तो' तौर प्राप्त: छतबामः रत्यर्थः । यास्थतीति। पन्वयः-पद्य शकुन्तला यासति रति उदयम् उतकया सम पर, पर सममितवापानिकलुषः, दर्शनं चिनाजदम। परसोकसो ममतापन हादी- जयम, पहो निर्व: तमयाविषदुःख : कथं तु पोयन । म्याशा- 'पए शकुनखा' पतिया 'याखति पति' तोम म 'पदयं चेत: 'उतावा' चविवेन 'सस्पष्ट सग्यमाकासम्। भाविना पपि न भूतन भवता वा, पिकावर मनः। बडः सममिता' या बारिता का 'बापत्ति:' पसुपसरः, तथा 'बाप' विहतः । नारोदिमि किन्तु सरभो मे जातः। तचायत चमेम'दाम' तप. हिन्दि (पररी दुपट् । इपिरब चानमा म तुमचा ) "चिन्तया बनवा बमनासुध्यानेन 'नई' जिसम्। दमवणादिमपति वितु विषयमा मालि। 'चरणम् पोकः" चाचयी बस वचाविषम ("पोषः सनिवार" ति विवः बनमासमी निमंगल'मन तास' ममेव (नागर पवार) 'जान ममतबा ke पंचवम् समो विवादता, पो हो विपरवान। "को विवर्ष पर पपरसायविषादयोः" ति नदिनी । 'परिमाची माना: एक ·४.८ অমিমান प्रथमानुभूतः 'तनयाभिः यो विष: वियोजन सजातदूःस्वः कथं कोहन पोड्यन्त दुःखस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वास बहुत्वम्। निम मस्य ममापि यत् सह्यप्राय मन्य बराका विषयिणास्त न निजी वा एव भवन्ति-इत्यभिप्राय: । ("काव: कलुषः” (रा- वि. म.)-"अन्तर्वाष्यभरोपरोधिदिसम्" (त. न्या-). 'ईदशमही" (दि.) “ईशमियम्" ( रा.)-ईशमपि" (त- न्या. म.)। कथ ( वि. म )-"कथन" ( रा., ता, न्या )। NOTES 1. पुण्यम्-निपुण 15 पट skilful. तस्यभावः इति निपुण + पण = नैपुणम् skill. The word fagn is alkota and also gafe i Hence fagoe भाव: gives • पुण्यम् (ब्राह्म गादित्वात ध्यत्र) as well as नं पुणम् (युवादित्वादण) । 2. सानोत्तीर्ण:-800 अभिकोत्तीय- Ante. 3. Jiefa- Note tbe future. The departure neither has happened nor is huppening. But tbe thought that it will happen, affects me. This shows the unbearableness of the separation (b) इति --Indicates हेत। (c) मम्पृष्टम्-मम 18 inten. sive मम्य स्पष्ट म ।, (d) समभित &c-समम + पिच + क कमणि समभिता checked. वाष्पम्य वृत्ति: the flow of tears स्तम्भता वाष्पत्ति: कम धा । तया कलुषः । (e) अहो-पायये अव्ययम् । His emotion surprises him. He thought he was above such feelinge. Also see Tika (f) I-as here He fails to eftimate the grief of bonse holders and wants to know how mucb it affects them. Of course thereby be implies that the shock to them is tremendous Reading- [a] It seems natural to mention कण्ट after दय । So the Devanagari reading is preferable, [b] As explained above-987 and gare necessary to bring out the sense. सखो-इला सउन्दले, प्रसिटमण्डगामि। परिहरि संपदं क्लोमजुअल [हला शकुन्तले, प्रमितमण्डनासि । परि- धेशि साम्प्रतं चौमयुगलम]। (शकुन्तला उत्थाय परिधत)। FRIENDS-Dear Baknntala; you have your decoration ·অনুus ४.८ L Hinished. Now put on this pair of silk robos (Sakuntala rises and pats them on). गौतमौजादे एसो दे पानन्दपरिवाहिणा चकखुणा परि- स्मजन्तो विष गुरु उपष्टिदो! आचार टाव पड़िवज्ज [ जाते, एष ते प्रानन्दपरिवाहिना चक्षुषा परिष्वजमान इव गुरुः उप- स्थितः। प्राचार तावत् प्रतिपद्यस्व ) । GAUTAMI-My child, here, your father bas arrived embracing you as it wero with eyes that are pouring joy. Observe the custom. शकुन्तला ( मब्रोड़म् ) ताट वन्दामि [ तात वन्द । SA KUNTALA [ with an ashamed air]-Father, I salute thee. हति । 'अवमित' समाप्त 'मगडनम् अलङ्क र गा यस्या: तथाविधा 'अमि' । 'माम्प्रतम्' अधना [ ' साम्प्रत तृचि तेऽना" इति हैम: ] 'चौमयगल परिधाह' । जाते इति । “भानन्द' हर्ष 'परिती वाहयति' प्रग्यति यत तथाविधन 'चतुषा परिष वजमानः' त्वामानिन्निव, अन्यादर या पशान्नित्यर्थः 'गुरु:' तातन उपस्थितः' ममीप स्थितः । 'पचार' बन्दनरूप प्रतिपद्यम्व' तावत', (प्रतिपूर्वान पद्यते: लौट ] । शकुन्तल ति। 'ब्रोडया' न ज जया' 'मह'। ममोप स्थि ते ऽपि तात पनवधाना वन्दनमन्थरा प्राधार मारिताऽमिम इति वडा । NOTIS 1. (a) अवमितमगड़ना-पव+सो+त कम रि = अमितम् ended. + सो 18 अकम क as is seen from the fगध 10 'पोतमुकामावमवमाययति प्रतिछा"-ActerV. Henco we get कतरिक by the rule "गत्यर्थाः कर्मक:-"। Now see Tika. (b) क्षोभयुगलम्-युगमस्ताखियन इत्ति युग + लच मत्वर्थ = युगरणम् । Or युग + कम्मच पोषादिक कसरि = युगलम् । or again युग साति इति युग + ला + क कतरि। सीमयोः युगलम् । परि + धा + खोट हि परिधेहि। 2. (a) जाते-See under "जाते पपि सघुसम्तापानि" SR. Act. III. [b] भानन्द &o.-पा+नन्द + पण भाषेपानन्द joy. सं साधु परिवारयति अति पामद +परि + पाहि+चिनि साधुपारिविवरि-पानन्दपरिमारिन् । तम।

·४१. पभिन्ननियन्तसम Exte imp (6) पच्चा-मातावकवचमम् । कर श्या। (d) पाचारम्-चा+पर+ चन बमति पाचार: custom. तम्। The custom is to do obeisance to superiors. Hence Gautami orders her to saluto Kanya (e) तावत-is emphatic (अवधारणे)। Op. - "कुरुष तायत करमौर &o. Rag. XIII. 3. सबौड़म-तोड़ +भावे = बोड़ा and द्रोप+ धन भावे = द्रोए as in "ौड़भावहति मे स सम्पति"-Raghu. ब्रोड्या प्रौड़ेग वा सह यथा तथा । काश्यपः- ययातेरिव शर्मिष्ठा भतुवहुमता भव । 'मुतं त्वमपि सम्राजं सेव पुरमवाप नुहि ।। KASYAPA-My child, as Sarmistha was of Yayati, be thou thy husband's favourite; as she got Puru, do thou too get an emperor as son. गौतमौ-भप, वरोक्खु एसो ण पासिसी [ भगवन् पर: खल्वष न पायोः । GAUTAMI–Mighty Sir, this is indeed a boon and not mere benediction. काश्यपः-वत्से इतः सयोहुतानम्नोन प्रदक्षिणीकुरुष्प । ( सर्व परिकामन्ति )। KASYAPA-My child, this way. keeping to the right, do thou go round the fires in which oblation has just been offered (all go round). यथातरिति। पन्धयः-१ बस, () शर्मि हा ययातिरिय मत्त: पामता मय त्वमपि सा पुरुमिव समानं मतम पवापनुति। स्थाया- 'बतरी मन्त। 'मिसा' पसरावस्य उषपर्व: कन्धा 'ययाति:' नापतनयस्व ममत: पठाः पामता प्रिथा 'भ'। वमपि सा' मिठा 'पुर" चन्द्रवंयस वारम् ' समाज' पना- बपिन" सब एवम् 'पाप सहि समख । पत्वा पुससहिती मग रति भाषः । भगवधिति। मबाहर्षि मिरा देवीलामियप पचति । तत् 'पच पर ·चतुधान ४११ न' ["गर बर:" खबर: ]। पजामिव । 'पानी' शिवपचामानन् ["पानीप"तिम: ] पति बागा। बन्नु मबतिम चाबीः। पती ति। 'त:' पमा दिघि 'सप:' समाने पनि परिवरे ["मय:- परत-" ति समानस समायो पसव्ययोनिपात्यत ] 'तान्' तपिताम् 'चमोन्' मनापीन् 'पदचिहान प्रदक्षिणान् सम्पद्यमानान्' 'पुरुष' (प्रादिसमाससतभिः । बा-पण्ययोमावसिष्ठदवादि। ततथिः)। ("सद्योडतान ग्रीन" (त., वि. वा.) "सयो तापोन्" ( रा. म.)। सति। परिकामन्ति' रामसपरिक्रमानवम्बग्रिममनमभिनवनि । NOTES 1. ययात: &c.-Yayati was one of the founders of the Lunar race. He had two wives देवयानो the daughter of पक्राचार्य, the preceptor of the Danaves and शर्मिष ठा the dengbter of षपर्व the Dadaya-king. The latter was the favourite. Hence T carsod bim. gr bis yondgest sop by afa' 31, took upon himself the consequences of the curse (i.e. अरा) and releived his father, and as a reward of his devotion be obtained aniversal sovereignty (सामान्य)। For details 800 Mahabharat Adiparran. 2. चाशी:-बाशात एतामति पा+मास चावाम +किप, कमरि- पाभिस, ot which the nom. sing is पायो। We may bavo bore विप मारे also. * 3. (a) qut-Bofors to the three firos of the fuel (b) प्रदरिष-प्रदधिष+yि+a+पोट सा पत्तमिमाये क्रियाप । No समास owing to the probibition "उपपदमति"। If प्रदwि be dorived as an पस्यबीमा(80000 प्रदपिपरोति-Infra.) of the निरनु olass, furtbor compounding is barred by the in the rulo "विष्पवतीनि'। 'विमबारः । एपबारा: । विरगुपक्षतोच ।। मा भूत प्रपतीब एबापामावषिषवानि भवनि ना मदानी एबापामा प्रति- परनरब:"। To detond further compounding which is now and ibon soon wo observe that Bhoja takos the Bhashya in ·Also op. ४१२ अभिज्ञानशकन्तलम different sense. According to him the Bhabbyakan wants to say that तिष्ठद्गु Ac. cannot follow but may load in . com. pound. Thus achide? 18 incorrect but fnergfaq: is allowable. Hence sainash with a leading is justitiable. We may also say in defence of such Haid that the leading word is not प्रदक्षिण but प्रदक्षियो which 13 quite different, and is not of tbe तिषदगु class. A word of any गए ceases to bolong.tober when altered by the addition of some affix. Thus मनचादि but मनस्विन् 19 not प्रशादि। Hence, Gren accepting Kaiyrats's interpretation we see no bar to having gefundo But प्रदधिणीकुरुष्व being विडम is not a compound. Alo प्रतिजन्ताय समास:।। काशापः-वत्से- अमो बेदिं परितः कूल प्तधिषणया: ममिहन्तः प्रान्तसंस्तीपंदर्भाः अपनन्तो दुरितं हव्यगन्ध तानाम्त वां वयः पावयन्तु ॥१०॥ (शकुन्तला प्रदक्षिणं करोति )। प्रतिष्ठव दानोम् । (सदृष्टिक्षेपम् ) क से शाङगरवमित्राः ? KASYAPA-My child, let yonder sacrifical fires, that aro being fed with sacied fuel, that have then placos alloted round the altar, that havo kusa-rass strown at the edge, purify thee, limoving in with the smell of the oblations. (Sakuntala gocs round the ines) Now proceed. (Looking round). Where uro Sarbujarya and others ? ( प्रविशा ) शिषा:-भगवन्, इमे स्मः । DISCIPLE ( Entering)-IIere we are, your reverenco. कश्यप इति । ["वसे" (ता, न्या,)-"क छन्दमाशास" (ग.वि., म.), मी रति। अन्वयः-चमी समिहन्त:, वेदि परित: वधि: प्रासंती - दर्भावतानाः वाय: हव्यगन्ध : य: दुरितम् अपचना, वोपावयन्तु। व्याखा-'चमी' इयमानाः' 'समियों यज्ञकाष्टानि सन्ति येषां ताथा: समिभिरिता व्यर्थ'या. वैदिका परितः तस्या समन्नात निसनन परिक्ष योगे हितोया] 'सप्तानि पिपितानि ) ·चतुर्थोऽ ४१२ 'विणणामि' स्थानानि यो ब्याविधा: ["धिमा स्थाने यो ' इत्यमरः ] 'प्रामं पाप मंसीर्णः' पाहता 'भी' कशा येषां तथाविधा: ( एभिविषजया पर्म रति सम्वी ) farमस्य' यजस्य रमै सामा' यज्ञियाः ("विताम कदकै यति हेम:) 'बड़यः' पपयः बताय: 'म्यव' पात: 'गध:' पुन. पुनः प्राप्त: मन्च : (पमादागतत्वात यात्वम-करये श्वा) 'दुरिस पापम 'पद्धतः समाः पाण्यन्तु बोधयन्तु। 'प्रसारवं' दषिखा' दियः, बा-प्रखरख दक्षिक मामस रति 'पदचिन्म' (तिहमपनौनि" ति सम्बयोमाय:), पति। वादपि बाशिम (प्रादितब-)रोदिनी ब' पति तालमा प्रहरीविवि मा। (स्थta (रा., बि.,म-एमपटमि)। प्रतिति । 'दानों प्रातष उख' पन्धान प्रतिपयन("समवप्रविमाः स्वः" वामने. पदम् ) 'हट:' दर्शनस्व 'चेप:' पातम सेन 'स'। परितो विखोक्य न्यर्थः । NOTES 1. (a) क.प्तधिणा:-hिwi( = म्यान) is a rare word in later Sanskrit. The three fires गाईपन्य, पाहबमोय and दचिर have alloted places round the altar. (b) मिहन्तः-ममिध: मम्ति एषाम ति समिध + मतुप । घ becomes a by the rule "झनां जयोऽन्त"। (c) "वैदि परितः दर्भाः" serves to show that the fire is sacrificial ( a ara ), On the efficacy of स्यगन्ध compare "पुमान परमाइत धुमराहतिगन्धिभिः" ":मान नात्वा विधि रजोनिमन: समन में ख‘धमा ममामा" &c.-'Rag. 2. Reading-The words "Y**R919191 are out of place here. A stage direction shonld not be a mere explanation of what an actor says. Yet सकछन्दमा only explains the metre of the sloka following and पाशाने gives its sense. These by no means help the actor who is none tbe worse by their omission. 3. प्रदचिम-this act is defined-"सायं दवि स खब नमशिराः पुन: । दहरि पावं मनसापि च दधिरः। विधा र वेष्टयेत सम्यम्- देवतायाः प्रदधिराम "-Sastrasara quoted by Vachaspati. Adopted by Prof. Gajondragadkar.

·पभिधानमन्तबम 4. Romark.-Prof. Monier-William, tpinda Kalidou tried bere to imitate Vedio metros bat failed. Sath alobus however Bbound in tbo Mavablarata. They soom to mark tho poriod of transition and are no fruitless attempts at imitation, 5. शावमित्रा:-See IV hero ante. काशापः - भगिन्यास्त मार्गमादेशय । RASYAPA-Show your sister the wey. मार्गरवः-इत इतो भवतो ( सर्व परिकामति)। SARNAGARVA-This way you go this way (All go round). काशापः-भो भो सविहितास्तपोवनतरवः- पातुन प्रथमं व्यवस्यति जलं युभावपोतेषु या नादत्त प्रियमण्डनाऽपि भवतां मरेन या पनवम् । पादेव वः कुसुमप्रतिसमये यस्वा भवतात्मवः मेयं याति शकुन्तला पतिग्रहं सर्वरमुत्रायताम ॥११॥ (कोकिलरव सूचयित्वा) अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिरियं वनवासबन्धुभिः । परभृतविरुतं कल यतः प्रतिवचनोखतममिराममः ॥१२॥ KASYAPA LH Hol troos of the hermitage that aro Dear, she who does not attempt to drink water first in sbo day. yon remaining anwatered; she who though found of decorations, doos not plack your new leaves through affootion for you; she to whom it is a festivity at the time of your, first show of flowers. she Sakuntala is here going to ber bag. band's house. Be it approved by you all.) [Making sigas; es if heard the pote’of a Kokila). Sakuntala has her departure approved by trees, her compitrions during her stay in the forest. For by these, the sweet note of the cuckoo is made into their response. . Adopted by Prof. Gajendragadkar, R:

·अनिमावि चारवव' (वामान बना नामावलि मोति। 'मोःनि सम्बोधन। 'सनिशिताः समीपता'पोमवार चाचबहुमाः पाणिः सरनुशावताम् सात बरः। पातमिति। पयः-युमासु बपौतेषु वा प्रथम व पातुमसति, भवा मया प्रियमसनापि पान पादत पाये कुसमप्रसूतिसमये बसा उसको भपति, सा र अकमला पतिमा याति। मनुशायताम्। स्याखा-पोता रवि लपपमा पौतमला प्रत्ययुगम् । यहा-पोत पानम ( ममीभावेल), सदसोपान पनि पोताः पीतवसाः ( पचमत्वदीयः)। 'धुमासु पपीत' चपोतनीषु पसि। पवयः, सतमु (भावे सप्तमी) 'या' अकमला 'प्रथम' तहिने प्रथम 'जलं पातुन बम सति' यतते। प्रतिदिन बग: प्रथमजलपान सेचनात परमेयमवति बदापि न पूर्वम्। भपता मन्बी 'न' पया ( तो श्या ) 'या' जबनला 'प्रिय मम' भूषः यस्याः तथाविधा 'चपि' परमप्रिया पपि ('बा प्रियख' इति प्रियभन्दस बखिक: पूर्व मिपात:) 'पा' सपन'म पादत न यहाति (कन मिनायेव चात्मने- पदम)'' युमाकम 'पाय' प्रथमे 'कसमप्रसूत्था:' पुषपसमम्म प्रस्मीहमख 'समवे' का 'या' भन्नखाया: 'समय'हर्षातिथयो भवति' । 'सा' मगदगुगवितो वं मानसा पतिया' मत्त भवन याति युधान् पिाय प्रतिहते। 'म:' पानि 'पनुशायता' मममममुखताम् ["पपोते।" (रा, मि, म-1-पसिन ( पा)। “पार" (रा..मि.म)-'पादों (बा.)"प्रति" (रा, मि, म.) कोविलस सूचयिता' सचम विजाप। पावारिता बासमभिगोयत्यय: । चनुसतात। शकुन्तला बमबासबब भि: तरभिः पनुमतमममा यतः एभिः कम प्रयतम चामन प्रतिवचनोजतम्। प्याखा-यम' पता पखामोन्म साब बासस' पात्रमायस्थामस पर मि' बिपप्रम: तकभिः' पनुमतम' ममन पतिएमावा यसम: तपाविधा जाता। वपमेय बहान पमिः सरभिः पख' मधुर परमत'चपुरस .

·भा. पभिमान सन कोषिष विकत' मच्च कूजितम् पात्मनः' खस ( मातापिकामम) प्रतिस्पन प्रतात्तरम् । अतत तत सम्पयमानं कृतम्' [रति चिव: । बशनमिम बात यावावमा दोनो कटुरटिसेम प्रतातर स्यात् । कोकिलवालनितेन तु ममममनुमन्यते । [बता" (त- न्या-)-यथा" (रा-धि-म-): "चात्मनः" (बा.)सम्" (रा-बि-म-)]॥ NOTES 1. सन्निहिता:-He addresses tbose that are सनिहित (near): because they alone can hear him. But his speech is intended for all. 2. (a) walaq-914 means to drink. Trees may be said to drink water when they are watered. a--watered But पोत usually means that which is drunk as in पोतं मधु, पाता: पेया: &o. Here after the Bhashyakara we say पौत - पौसनम that which has taken its ill of water [this is by उपचार-transference of epithets]., Or on the same authority ; पा+क भावे = पीसं पानन् । draught. पौतमस्ति एषाम् इति पौत + पचमत्वर्थ - पौसाः। Or if we are allowed to take पा here as चकमक [notwitbstanding that जल is directly mentioned as कम ] we may say पा+ क कतरि पोता: those that have drunk water; but this is not sound See our potes under विदित: in Kirat I. (b) पादत-पा+ दा + लट ते कत्तभि. प्राये। "पाङो दो-" does not here apply ; because that rule is to meet cases wbere the result does not benefit the agent. 'चकत्तभिप्रायार्थोऽयमारम्भ:"-Vrittikara. Here पाममखमाभिप्रायम् पादामम् ॥ वि+व+ सो+ लटति = व्य वस्यति । 3. Remark-The figure is समासोक्ति (See er बातरित &o. Act I). The watering of the trees is likened Fering water by a sister to ber brothors to drink. First of flowers is indirectly compared to safe first delivery of 4. (a) अनुमतगममा-अनु मन त कमवि approved. Note that the bere is as usual in the wat od not - Ara The rule "#fat'tqareve" is permissive (fafe) and not restrictiver-नियमः । In other words it doo ot bar what is available in wala; but provides for what is not available. Br.

·मात विष न पातमा प्रतिषः। वत'माने एक इति नार्य नियमः । (b) सबमि:-Since the n in अनुमत is not वतमान', the rule'सा च पत्तमान" does not apply; and the nominative of अनुमत does not take at but पनुको कतरि हतीया। Compare पूनितो य: सुरासुरः; "तनुमतोऽनुमत: मचियो" etc. पाकाथ)- 'रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभि- छाया?मैनियमिताक मरीचितापः । | भूयात् कुशेशयरजोमृदु रेणुरस्याः शान्तानुकूलपवनच शिवसपन्थाः ॥ १३ ॥ ( सबै सविस्मयमाकर्णयन्ति ) IN THE AIR-- May her path-with its stages made pleaşants by tanks that are green with lotos-beds-with tbe boat of the sun's rays allayed by shady trees - become one with the dust soft as the pollens of lotuses, one with a wild and favourable breeze and one that is safe. (All listed with wonder). रम्यान्तर तिा पन्वय:-कमसिनोहरित: सरोभिः रम्यान्तर:, कायादुम निय. मितार्कमरौचिताप:, पस्या: प-या: कुशयग्नोमरस: शातानुकूलपवनय शिवय भूयात प्याखा-'कमलिमोमि:' पनिमोभि, कमलम: तुभि: हरित:' श्याम.: 'सरोभि.' बसाय:कर या' यामत्वमवधान ममोहरा' पराथि पवकाशा: यखिन् तथाविध:, 'का नाम: दुर्म:': [शाकपाधि वादिः । यहा-छायादमी नकार त: कवभि: नत:' निवारितः 'चकमरीचे:' रविकरम 'तापो' यन् तथाविध: 'पखा:'शका' 'पन्या:' मार्ग: 'कु'जय शेते कुश शय' परम ( "शयबाम- वासियका ति साम्या पलुक] । तस्य 'जासि' पराया रव'मदर' कोमला: सोच बन, शानः'चाचा'चमुकल.' मायायौ च पवनो' पाता विम् वचाविष:, मायबरय, या- निमम 'भयान' रति शशसा। पखा: पर्व मनोहरामा पसामी मुखप्रचारमपिता भूयान ममने वातोऽयको ·. ११८ पभिधानमन्तान नाविषय पर चार पांगन भक्त। ["पगरी(बा.)- मयूब' (०.मि.)]. 'पापयति शक्ति ('वपरीवितहानी" रति विच)। पावामागे प्रति विषयः । किमिव बसवावा पानी? NOTES 1. पाका-Note the distinction between this बाबाईand बाबा in विष कभक Act. III. Hore the speaker thoro the addressee, is unseen.* Hence the usual " किंबोषि" etc.-8re bere absent. " किंवोध पमित्यादि विना पाब प्रयोति यत्। सुखपागुनमपापत्तन सादाकाशभाषितम 2. (a) भूयात-पाश सायां खिड may it become. (b)* I have differed from commentators in explaining the wa'al in tho sloka. It is usual to take all the five attributives 88 entering into the बासा। Thug-रसातरो भूयात, नियमिततापी भयान, मदुरे- यात, शान्तानुक्लपवनय भूयात. शिवम भूयात । But the tanks and trees are there already on the road. Hence रम्यान्तरत्व and नियमिततापख are accomplished facts. As such they cannot be part of पासा which is "पप्राप्तुमा टासा प्राप तुमिच्छा"। Besides if all the five Wore intended the would have been repoated four times, and not twice or ly as is necessary wben there is dit of two things with a thitd (कुशेशयरमोमी.)। Prof. Gajendragadkar takes gai variacion a also as an accomplished fact. But it is nct easy to believe that the whole length of the way from the Himalayas to Hastinapura was of buoblierd-table evenness. Even at the very start we find the ad a novon and Kasyapa hae to warn Sakuntala against staings. (o.f. पषिचलचितमसोबतभूमिमागे मागे पदानि खलु त विषमौभवन्ति गौतमो-जादे, ण्णादिजनमिणिशाहिं पण गमवासि तपोषणदेवदाहिं। प्रणम मप्रवदौणं जात, जाति अनुमतगमनासि तपोवनदेवताभिः । प्रपम भगवत Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पर्वाह ४१५ GAUTAMI-My child you have your start approved by the doitios of the hormitage who are as affectionate as kins mon. Bow to their majestics. शकुन्तला (सपणामं परिक्रम्य जनाग्तिकम् -हमा प्रियं- वपन्नउत्तदंमणममससुपाए वि प्रामपदं परिचमतोए दुक्सण मे चसणा पुग्दो पवट्टन्ति [ हम्मा प्रियंवदे, मनु प्रार्य- पुनदर्शनोनमुकाया पपि पात्रमपदं परित्यजन्त्या दुःखेन मे] चरणौ पुरतः प्रवत्तते । SAKUNTALA (Bowing and going round-Acide)-Dear Priyembeds, though I am anxious for a sight of iny nusband, my feet indeed move sorrowfully forwards as I am leaving the site of the hermitage. मानसि। 'जातिमन १५ जातय 14 सिग्धाभिः' महाभ' 'तपोषनस देवताभिः पनुमतगममा पमि । भमयतो:' एता: वतदेवता' 'प्राम। सति। 'पाय पुवम्य दर्शनन उनमुकाया' व्यगाया 'चपि पात्रमपद परि- न्यजन्ता: मेरो मन दु.पनव 'पुरत:' पयत: प्रयत महत: । पात्मवत्स्य दुपापरण्योपचारः। । “पुरतः" इति पवामपनमययं मनपूर्व शब्दात पर समादिप्रत्ययनिपनम् । तथा . दौषित:-"पुरत रति समानकालीन मवादियत पप्रामापियामेन | NOTES 1. (0) न&c.-पाति with wि is masculine. जातिवमा परिमाः। नामानि मामासपम:" रति समाम: : (b) तपासम &c- पल Bays पनुमा जमा तभिः. and मौसमी bes पमुमतमममा गाभिः 1.8. the male a refers to the male and the female to the femalos for Stion. 2. (0) -Indicates पधार। Soe Tiki (b) पाय पुन &c.-By the pleसितानमहाया वतीया"we may hare पाय पुब- व पायद सवासस्पेति समास: ।

·RO पभिमानमसलम प्रियंवदा-ण केवल तपोषणविरहकादरा सही एव्ब । 'तुए उट्टिदविनोअस्म तवोवणमस वि प्रवत्थं पेक्ख दाव न केवल तपोवनविरहकातरा सखी एव । त्वया उपस्थितवियोगस्य तपोवनस्यापि अवस्थां प्रक्षख तावत् ] । उग्नलिभव भकवला मिई परिचत्तणचणा मोरी। प्रोमरित्रपण्ड पत्ता मुअन्ति अससु विप्र लदाभो ॥ १४ ॥ ( उद्गलितदमेकवला मृगौ परित्यक्तनत ना मयूरो (14 अपमृतपाण्ड पत्रा मुञ्चन्त्यत्रोव लताः ॥ १४ । ] H'RIYAMVADA-It is not merely that our friend is distressed by separation from the hermitage but look at the plight of the hermitage too wbigb has at hand its separation from you. The deer bave thrown op their mouthful of kusagrass ; the peacccks have renounced their dance ; twigs from which brown leaves are cast, are as it shedding toars.y नेति। 'सखो' त्व तपोवनविरहण' पाश्रमवियोगेम 'कासरा-न कैवलम' इति 'एव'। किन्तु 'त्वया उपस्थितवियोगमा' पासवविरहमा, उपस्थितत्वडिरहमा इत्यर्थः ( सापेक्षत्व'ऽपि गमकत्वात समास:) 'पाश्रमममापि पवस्था दर्ता सावन प्रच। सामवावस्था वा यति । उद्गलि तेति । अन्वय:-मगोउदलितदर्भकवला, मयुरी,रत्यक मत्तमा, लता: चपरतपाण्डपवा अणि मुघन्तीव । व्याखया-मगी' मृग सदगलित: मुखात बर: दर्भक वल:' कुश ग्रामो यसा: सादृशी सावमुखी प मगरौ' भयरवः 'परित्यक्ता परिहत नत्तन' नृत्त यया साहशी तिष्ठति। 'लता त्य: 'चपसतानि' असतच्य तानि 'पाणुपवाणि' औपनि यसा: तथाभूता: 'पवि'मेव- बखानि 'मुबन्ति १' लक्ष्यने । ["मगौ मरी" (स-, ग्य:-"मगाः मयुराः" (रा, मि, म)] ·चतुर्थी ४२१ NOTES . 1. (a)a91-au owing to the word frñ which is the सतीया in connection with जनार्थ words is indicated (जापित) by tbe rule 'पूर्व महासमोनार्थ कलहनिपुणमित्रच " which enjoins हतौयासत-with जनार्थ words त्वया and वियोग: are परम्परसापेच। Yet faga is compounded and an left uncompounded, because the construction is obvious (गमक) in spite of the मम म। See Tika. यहा-जह्य सहशब्दयोगे श्या । (b) अवस्थाम-4+ म्था + अङ भावे = पवस्खा plight. The rule "स्था गा पा पचो भाव'' attaches तिन् to म्था in tbe भाववाच्य and thus bars पङ । Yet अवस्था 13 allowable because पाणिनि writes 'व्यवस्थायाममायाम्' with us to ग्था in the भाववाच्य । 2. (a) Compare "नृत्त मयुगः कुसुमानि इसा दानपात्तान विजहु रिन्यः... समता: प्रपन्ने ममदं:खभाषम पत्यन्तमामानुदित वन ष्वपि ॥ Raghu XIV. (b) सगी मयुरी लता are all in the feminine. This is natural, the speaker being a woman. See preceding pages. शकुन्तला ( स्म त्वा)- ताद लतावहिणि वणजोमिणि दाव आमन्तइमसं (तात, लताभगिनों वनज्योत्सना तावदामन्वयिष )। SAKUNTALA1-(Recollecting) Father, I will bid adieu to my creeper-sister Vanajyotsna. काशाप:-अमि ते तस्यां सोदयास्नेहम् । इयं तावत् दक्षिणेन। KASYAF -I know thy sisterly affection for it. Here it is to the right शकुन्तन ( उपत्य लतामालिङ्ग )-वणजोसिणि, चूद- संगता वि मवालिंग इदोगदाहिं साहावाहाहिं। अजप्पहुदि पूरपरिवाहिद खु भविस ( वनजयोत्सने, चूतसंगतापि मां प्रत्यासित तोगताभिः शाखावाहामिः। पद्याभूति दूरपरि- बत्तिनो तखल भविषामि]।

·पभिधानमन्तवम BAKUNTALA-(Approaching and embracing the per) Venejyotsna, thougb joined to the mango-tree, embrice me back with thy arms of twigs that prooved this way. From today I shall indeed be roaming far from thoo. मकुम्मलेति । 'सत्या' प्रियदया "बता" शब्दोशारपात पतिः। बवापी 'भनिनौं' (शाकपाधिमादि)'चामबयिष्य' सम्भाष्य नमिष्यामि । पर्व मौति। 'तस्या' वमज्योतबाया 'ते सौदाया:' समागोदर शयितायाः मनिया यः '' ('समामादरे यित:' 'सोदराद यः' इति यप्रत्ययः, स्त्रिया टाप) तम 'पर्व मि'मानामि। भगिन्धामिव वनज्योतमाया त बह पति में विदितम् । तावद् दक्षियन' परे दक्षिणमागे वत। (साम्ययें एनए)। [ 'सोदहिम" (वि.)-'सोदयं महम्' (रा., म. )-'सीआई म ( त-, न्या )। शकुन्तल ति। [ 'उपेत्य लतामाखिता' (त-न्या- )-"लतामपत्य' (रा- वि., म-)]वमन्योतयति। 'चतम सागता पि' मिलिता पपि (मत्त मेषसुखेन पथविथ ति: शरिता पपिना ) 'तोगताभिः' सविताभिः' 'पाखापाभिः बाहामिः वामिः 'मा, प्रत्यासित' मयालिडिता प्रत्यालिशन कुर। कारएमाछ-'पर' पचिन पनि 'प्रभतिः (प्रभति वा ) भादिमिन् वर्मपि तत् यथा तथा ते दूरे परिवतते विहरति या ताहशो 'खलु भविष्यामि' । पत: पर' दुसंमदर्शना मा प्रत्यालिन । NOTES 1. तावत-Indicates पवधारण । 2. सोदाम-समानीदरे यता पति समानोदर+य-सौदर्या lit. born of the same womb. Here a sister, gat becomes option. ally when g is to be attached and follo. The role is 'विभाषोदरे। Hence the forms-सोदयां and पानीदया। तयाः स्नः। With the reading मोदपस्नderive समा दर मयि बोद- बम्। सामाच नपुंसकम् । तसाम्नः। The Beng..nding सोचाईम improves the style. 8. पाप्रमति-प्रमति is usually [though not cessarily] an चम्बय implying limit [अवधि ] or beginning (पादि। In the 1st case, it enjoine पचमी as in काचियाः प्रबति । In the end onse qat is the forfe, as here. .

·२९ Vammu- सासितं प्रथममेव मया तवा भारमात्मसह सतर्गता त्वम् । संचितवती नवमालिकेयम प्रणामहं त्वयि च सम्प्रति वोचितः ॥ १५ ॥ इतः पन्यानं प्रतिपदाख । KASYAPA-Through good deeds you have resorted to, as indeed previously contemplated by me for your sake a bosband equal to yourself ; this Navamalika bas ber onion with mango troe. Now I am relieved of my anxiety for it and for you. This way go back to the road. शकुन्तला ( सखयो प्रति) हसा एषा दुबे वी हत्थे पिकल वो [हसा एषा हयोयु वयोहस्ते निक्षेपः ] । SAKUNTALA-(To her friends)-Dear, this creeper is a trust into the bands of both of you. उभे-पपंजपो कस्स हत्थे समपपिदो ( पयं जनः करम स्त समर्पितः । (वाष्प विहरतः )। BOTH-Into whose hands are ourselves entrusted ? (Shed toars.) सरपितामति । पयः-मया तवा प्रथम भारखितम् पामसा मार व समवर्गतार्थ नवमाक्षिका पूतन संचितपतो। सम्प्रति घाम घसा स्ववि पौतषितः । बाबा-'मवा तयावधिमिच''प्रथममेव दुषनमय तपोषमावमनात पानिप 'सहलितं मनसा चोषितम् 'पानमः' ता 'सा बोग्य 'भार' पति 'क' समवः' निनपुरी : मतपमा विनर मता' प्राप्ता । '' पुरोतिनो 'मबमालिका' पणजोतस्ना 'तिन 'संवित' संनयः [मात्र] पति पखा: ताहमी बावा [भिवादाचप]। 'सन्त्रवि पाना पहम् 't' नामारिवावी ·पभिज्ञानशाकुन्तलम् . . 'त्वयि विषये 'बौता' विगता 'चिन्ता' उतकण्ठा यस्य तथाविध: सत्तः। के कन्ध मे त्वच वनमगोतसना ध। इपि पावस्थ । तनिधिन्तोऽहम्। [मूखम '( रा., पि.भ.)-'त्वदर्थ स्वगुणं गतासि । पखास्तु सम्पति वर स्वनि वोचितः कान्त समीपसहकारमिम करिष्य ॥" (ता, न्या.) ॥ उति रति। "त.' अस्यां दिशि पन्थान' गन्तव्य मार्ग 'प्रतिपदाख' प्रतिगच्छ । हलति। 'एषा' बन जयोतमनायु वयोरस्त निक्षेप: न्यासः । अमिति । 'अयंजन:' एष सखोजनः । भावां है इत्यर्थः। ( 'बापम्' पर 'विहरतः' मुश्चत: )। NOTES 1. (a) अर्थ-An पव्यय similar to s in meaning. (b) मश्रित- वती-Do not derive with क्तवतु because the root being सकर्मक we shall then have चुतम् कर्मणि द्वितीया instead of चुसेन - सहाथै ३या। See Tika. (c) वोचिन्त:--वि विशेषण + + क्त करि:- बोता gone. See Tjka. (d) The Beng. reading is evidently vicious. वनभोतम्मा is already married. See चतसङ्गता above. Also see Act. I. 2. विहरत: =t means प्रापण । विशण हरत: वद्धि प्रापयत विहरतः । 3. Remark-The marriage of the mango-tree with a creoper remind us the sloka-"मिथ न परिकल्पित लया सहकारः फलिनो च मन्विमौ"-Raghu काशापः-अनसूये अल' कदित्वा ननु भवतोभ्यामेव स्थिरो- कर्तव्या शकुन्तला। ( मर्व परिक्रामन्ति )। KASYAPA-No weeping, Anusuya. Sakuntala has to be steadied indeed by you two. [They all go round]. शकुन्तला-ताद, एमा उडअपज्जन्तचारिणो शव भमन्थरा मिअवह जदा अनघप पसवा होइ तदा मे कवि पिपणिवेदत्तिम विसमाह [तात, एषा उटजपर्यन्तचारिणो गर्भमन्थरामगवधूः यदा पनघप्रसबा. भवति तदा मे कमपि प्रियनिययितार विजयिवाथ.]।

·s: ४२५ SAKUNTALA-Fatber, when this doe, slow because of footas and roaming near the cottage, becomes safely deli. vered you will send to me some one-& reporter of the good news. काशाप:-नेट विस्मरिषधामः । KASYAPA-I shall not forget this. शकुन्तला (गतिभा' रूपयित्वा) को चु कखु एसो विवसी मे सज्जर [ को नु खत्वेष निवसने मे सन्नते ] । (परावसंत)। SARUNTALA (Acting obstruction of motion)-Who in. deed 18 this that clings to my rober (Turns round]. अनुम्ये ति। 'कदित्वा पखम' [चरूयोगानका]। 'मनु' कुनमने। 'भर. तोमाामर' नाम्बन 'मकुमला सिरोकन्या' रोदनात वारयितव्या रोदमनिषिधे नियुका खय रोदिपि पति कुनमितमसत् । नावति। 'एषा गर्भ गर्भभार 'मन्धरा' मन्दगति: पतएव 'उटजख' पर शालाया: 'पथ्यंन्त प्रान्त भूमि परति' या तथाविधा, मनप्रसवा रत्यर्थ: समवधू, यदा पनथः' पयसन. मुख रत्यर्थ: 'प्रसवी' यम्बा: तारयो 'भवति तदा मे कमपि प्रिनिवेदयितार' सभातर ' विजयश्च । सीन प्रसूता त बात में प्रारयितम्या । बकुलकति । 'गी:' गमनस 'भा' वा 'पयित्वा' अभिनीय । निवसने' व 'सजते' खगति ( "यदभिप्राय सज" इति भाषायोमादामनेपदम ), 'रावत' वलितकश्वरा पथान परलोकयति। ["सच्च" (रा., वि. ) "सचति' (म.)-] । - . NOTES 1. (a) पल दवा-Optionally प रोदन by the rule 'पस सबर्ग: प्रतिषधियो: माशा'-पलम and प implying prohibition give si optionally, op. 'पचमबचा सभाप' Aot. I pp. 173. (b) मनु implies censure. The censure is-Yon bave to comfort her, but you are weeping! उटम &c.-जपर्य+र+विवि+परि ताचोस। I. 28 ·. ४२५ पभिज्ञानशाकुन्तलम cannot travel fer because गर्भमन्यरा। (b) पमध&o.-" बासन- पापयोः। चघ is here वासन calamity. पविद्यमानमवम् पचिन् चनष: Bafe &c. (c) प्रिय eto.-प्रियं साधु निवेदयति रति प्रिय + मि+बिद + पिच + --वस् कत्त रि साधुकारिणि । 3. दम-कर्म विषचायो तिौया । 881 is attacbed when there is शवविचा। 4. सज्जते-सज्ज + लट ते । The root is उभयपदी, "यदभिप्राय सजसे इति भाष्यप्रयोगात् । काशापः-वत्से- यस्य त्वया व्रणविरोवमिङ्ग दोनां तैलं न्यषिच्यत मुख कुशचिविहे । शामाकमुष्टिपरिवहितको महाति मोऽयं न पुत्रकतकः पदवौं मृगस्त ॥१५॥ KASYAPA-My child tbat adopted cbild of yours, the iawn of whose mouth pricked by kusa points the bealing oil of Ingodi was poured by you, and wbo was reared by you with bandfols of Shyamaka grains, does not leave your track. शकुन्तला-वच्छ कि सहवासपरिवारणिं मं अणुसरसि । प्रचिरप्पसूदाए जणणोए विणा विवाढिदो एव्य। दाणि वि मए विरहिदं तमं तादो चिन्तइस्मदि। णिवत्त हि दोष ( वत्स, किं सहवासपरित्यागिनों मामनुसरसि । प्रचिरप्रसूतया जनन्या विना विवक्षित एव। इदानीमवि मया विरहितं त्वां तात- श्चिन्तयिषति । निवत ख तावत्)। (रुदती प्रस्थिता)। SAKUNTALA-My child, why do you follow me who is leaving your company? Without the mother that was just delivered of you, you were indeed reared, Now too, forsakod as you are by me father will look after you. Do then go back [Proceeds weeping). VRASYA ·चतुथोर यस्यति। पवय:-यस्य कुलपति मुरी स्वया अविरंगपणमादीमा तक पषिच्यत, स: पर मामाकमुष्टपरिवरितक: पुवातको सग: है पदवों मनहाति। प्याखा-'यस्य कमाना चिभिः' भूचितीच : पयं : बिर्ड' विचते हुये स्वया प्रमाना विरोप' शोध, चतशोषणम् १ गुदीमा तषिच्यत' मिषितम् स: पर्व खामाकामा धान्यविशेषण मुष्टिभि: 'त्वहत्तामि:' परिवस्तिक: अनुकम्पया पोषितः (अनुकम्पायर्या क: ) चतन मुखेम तुमसमर्थो वराको मुष्टिय: यामाकं मुखे दखा पतिः, 'शतक: विम: पुव:' ( मर रब्य सकादि: ) 'मग' ते पदों पन्थान न 'अज्ञात' म मुखति। यव त्व यासि सोऽपि म्हात तवं व याति । बरामेति। 'महवाम' ममग 'परित्यजमि' या तथाविधौ ‘मा किमनुममि'। 'चिर प्रसूता' 'जनमो' मिजमाता मगौ, तया 'विमा विवति एव' म च सतः। 'दानीमपि मया' कृतिमया अनन्या 'विरहित वा तातचिन्तयिष्यति। सद्योजातोऽपि मावा स्यको न ममः, पशुना वाहितम्य, उपमावा स्यन म्य, मातामोनच चिनितस्य का चति: ? 'रुदतो' ने वजन मुशन्तो एक प्रस्थिता' खिता। NOTES . 1. (a) ब्रबिरीपसम-वि++ पिच + लाठ करये = विरोपणम् or पिरोहणम् bealing. See Tika. (b) न्यषिच्यत-नि + सिच + खात कर्मसि। In A this becomes नि+ सिच &c.-Thus intervenes ber tween tand स yet we have ष by the rule 'प्रामितादम्यावायेऽपि' whicb applies to roots समीति, सति &c -up to सेव । Pan. 8. III. 70). This includes सिच। (c) कुशविर-This explains the uecessity of feeding. With tbo mouth sore (fat) it was un. able to eat so bad to be parsed. (á) ga &c -#1 is an ( a एव) felse, Compare छतककोपम्' Aot I-Beng. Rec. तक: पुव: gives gauna: instead of waga: (800 Tika). Or gagiel war gamar. कर्मचा-See also our nctes on अपत्यतिकाम-Uttaracharit Aot I. 2. सवास-&o.-Bris similar सह। सहयास: similar life, i.e. एकवावस्थानम, ससर्ग:। बमधा- संसाधुपरिववतीति समास-परि त्यन+पिनु साधुवाणि करि । ताम् ।

·४२९ पमिधानियकुन्तलम 3. (6) विमति एष-The force is-There was every likeli. of your dying, but you grew. (b) चिन्तयिषति-Your owm mother left you when you were too young to help yourself, You are now grown up and only your adoptive mother is leaving you ; besides, there is your grand-father to look after you. So take heart.* काशापा-वत्से. अल रुदितन । स्थिरा भव । इतः पन्थान- मालोकय । उत्पक्ष मणोनयनयोरुपरुड वृत्ति वाष्पं कुरु स्थिरतया विरतानुवश्वम् । अस्मिवलक्षितनतोवतभूमिभागे मार्ग पदानि खलु ते विषमोभवन्ति ॥ १७ ॥ KASYAPA-My child, weeping is useless. Be steady. Watch the track. By firmness have the flow of tears stopped-tears that bave obstructed the operation of your ofyes of which the eyelashes are turned up. Your steps are indeed getting irregular on this ground where you have not noticed the high and low places. कश्यप ति। 'दिन' रोदन (भावत:) 'बल', मा रोदीः रत्यर्थः । 'त:' पचिन्द 'पन्याममाखोकय मागं प्रति सावधाना भव । कारणमा- उत्पीति । पन्चय:-उपभोनयनयोरुपमरमत्ति वाप' स्थिरतया विरतानु- बन्ध कुरु। पलदितनतीब्रतमूमिभागे पस्मिन् मागे पदानि विषमोभवन्ति सन्तु । ब्बाखमा-सद्गतानि पापि, लोमानि ययोः ताशयोः' 'मयनयोः' सम्बन्ध 'सप. पसा' पाहता ति:' धापारो नववधापार प्रत्यर्थ: येन तार वापनवा खिरखवा' चौरवया (ती श्या) 'विरत:' मिान: 'अनुवन्धः' प्रबासी यस्य तथाविध कुरा बमवलम्बा मोबम निपतंय । 'पसचित:'पार: 'मत' निवः 'सवत:' n Adopted by Prof, Gajendragadkar ·wylir: 822 म 'भूमिभाग:' यसि ताहले 'असिन मात्र बम नि पदानि पादपाता: पकि- षमावि 'विषमापि' सम्पद्यमानानि भवति सलु' तन्मया निषियी (सन निषेधे । "निषधमाश्यालबारजिजामानुनये खलु" त्यमरः )। निगतमपि न पच मम स्थित 89 oft vefri fad anaat तेन गतिवान्यने। तन स्थिरा भवनवof AFT QZ0941940 sfa qa' o gaH:1 [ "fatargaa" ( fq. 4- )- "favargum" ()-'forgangna ( ar ) ) . NOTES 1. (a) 879990:-Up-turned eyelashes are considered as enbapoing beauty. Here Prof. Gajendragadkar objects- ".. a reference to the enhanced beauty of Sakuntala is bardly proper in Kasyapa's speech." I do not say that Kasyapa did refer to her opbanced beauty I merely state & factpoint of excellence fordisbed her by datore. Bat oven if Kasyapa did refer to ber beauty the reference would cot be improper. All depeuds upon the motive. To a child its mother is the most handsome woman in the world ; so is the obild to its mother or the father. Tboy would like to dwell a pop this handsomeness. Thus the illustrioas Sankarcbaryye speaks of the age of Gauri, wbom be regards as his mother, in this strain ungra afannau हाराभिरामकुच मम्ब सहायतात्या:" Prof, G. takes 379967 to imply that the eyes were deli. berately kept open. Hence be says 'the eyes remain fall of tears. For, unless the eyelashes come down tears do put fall to the ground eyes are not cleared of tears which con. sequently obstracted their operation," When so saying Prof. G. overlooks two obvious difficul. ties.-(1) No reason is given in the text why Sakuntala deliberately kept her eyes open and did not wisk. (2) The verse speaks of agam of tears. Hence, eyes open or closo 1, > ·४३० अभिज्ञानशाकुन्तलम the tears will fell down the cheeks in streams. (a) पषित &o.--Tears prevent proper watching of the road (o) verfa विषमौभवन्ति-Hence watch the road (पन्थानमलोकय)। विषम +fa +लट पन्ति । (d) खलु-अवधारणे or निषधे। See Tika also. 2 Reading- The reading शिथिलान वक्षम as occurs in tbe Beng. Recn, is suported by भोज in the सरस्व तोकण्ठाभरण । शारव:-भगवनोदकान्तं मिनग्धो जनोऽनुगन्तव्य इति श्रूयते। तदिदं मरस्तोरम्, प्रत्र मन्दिश्य प्रतिगन्तुमहसि । SARNGARAVA - Venerable Father, it is enjoined that bd affectionate person bas to be followed up to the water's idge. Well, this is the edge of a lake. It behoves tbeo to rearn having advised us here. काशाप:- तेन हि मां शोरवृक्षच्छायामश्रथामः । ( सवे परिक्रमा स्थिता.)। KASYAPI-Tben we resort to tbis shade of the fig tree All go round and stop). काशाप: ( आत्मगतम्)-किं नु खलु तत्रभवतो दुषान्तस्य धुत्तारूपमस्माभिः सन्द ष्टव्यम् । (चिन्तयति )। KASYAPA (Aside)-Wbat message most suitable for bis lonour Dushyanta,can indeed be sent by ine ? (Meditates ) भगवनिति। उदकस्य पन्त: सीमा 'उदकान्त:' मल प्रान्तः, पा उदकान्तान मोदकान्तम्' जलप्रान्तपर्यन्तम् (पव्ययोमाव: ) 'मिमग ध:' बसलो 'मन. पनुगन्नग ति यः' एतद्धि शास्त्रम् । 'तत्' तस्मात 'द सरस: तोर' तट' जलपान इत्यच : । त: परभगवता न गन्तबाम। 'पक्ष सन्दिग्य ; सन्द समुचाया प्रतिगम्तमसि "पोदवातम (त. न्या. )-बोदकाश्नान" (म -"उदकालम्” (रा- वि.)]। मति। चौरपदोनच: 'चोराच'बटमेदः (माकपार्थिवादिः) तखायाम शिवामः पाचित्य सन्दियामयः। 'म अभिन तारो नमा: 'परिक्रग्य' राम रिती धान्न वा 'खिता:' गमनारिरताः ।

·. चतुर्याज किमिति। दुधनस्य युजर योग्यम 'पबामिः' मारम: किं नु खलु सन्दयाम्। मता पर कापसगोव:' योता पुषकुलधुरन्धरो रामा दुष्यन्तः । तत किए एक स्थान। (चिन्तयति ध्यायति-युक्रायुत विचारयति) NOTES 1. (a) बोदकान्तम्-Tbe वायोभा is optional by the rule "चाकमयादाविभिधी:। Here the sense is मर्यादा ( exclusion ). Hence the forms पोदकामम ( compounded हितोमान्त, कि' वि) and पोदकान्तान (uncompounded). The सन्धि is allowable because by the rule "निपात एकाजनाह" पाऊ is not a प्रग्रहा Also a meaning मर्यादा or अभिविधि is really पाकु from which हु bas disappeared (डित)। Compare-षद क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ चयः । एतमातं डितं विगाराका स्मरपोरहित:"- Bhashya. [b] Monier Williams reads पोदकान्तान uncompounded. गोदकाम्न मि नग धो जनोनगन्तवा:' seems to be an old saying. Tbe Bhashya perhaps rofers to it when it says 'पा उदकान्तान बोदकान्तात'। This to a certain extent favour M. V. But all others have the मकारान्त reading. 2, युक्तरूपम-पतिशयन युक्रम रति युक्त+रूपप प्रश सायाम् । Construo दुष्यन्तस्य युक्तरूपम or दुष्यन्तम्य सन्द टाम । शकन्तला (जनान्तिकम) - इला पक ख । णलिणोपत्तान्दरिद वि सहपर देख्न्तो प्रादुरा चक्वाई पारडदि । दुकर पहं करीमि। [हला प्रेक्षस्व । नलिनोपवान्तरितमपि सहचर- मपशान्तो पातुरा चक्वाको पारटति । दुष्करमहं करोमि ] SAKUNTALA-[Aside-Dear, see.-The female Chakravaki sbrieks distressed when not seeing her mate even bidden by lotus leaves. I am doing what is difficult to do. समस्या-सहि, मा एवं मन्तति [ सखि, मा एवं मन्त्रयस्व । एसा वि पिएण विषा गमेर रमपिं विसापदौरपर' । विरादुन पासावधो महादि ॥ । - ·॥ ४३२ अभिज्ञानशाकुन्तलम [ एषापि प्रियेण विना गमयति रजनौं विषाददीध तराम ॥ गुव पि विरहदुःखमाशावन्धः साक्ष्यति ॥१७॥ ANASUYA-Friend, do not say so She too, witboat ber beloved, passes the night wbich becomes excessively long through grief. The tie of hope causes to support the sorrow of separation though heavy इस्ले ति। मलिनोपर्व:' कमलदल : पन्तरित वासिम पपि सहचर' चक्र- वाकम् 'पपश्यन्तौ', न तु प्रनतमपश्यन्तौ भातरा'चकवाको पारटति विगैस। पह दष्करम् पतिकठोर करोमि । चक्रवाकी प्रियम्य पवान्तरमपि न सहने पहन्तु वन- गियादीनामपि वावधान नगण्यामि प्रियम्। का एपमन्या कुयात । एतत दुष्कर. करण 'प्रेक्षेख'। [ तथा च भास:-द्रुषरमा' करोमि - स्वप्रनाटकम् ] । अनसूयेति । मा एव मन्त्र यम्य भाषख [ मा शब्दोऽ” माङ शब्दान भिन्नः। तेन न लुङ, 'मा गक इके भाः' इत्यव यथा ] । एषति चन्वयः-एपापि प्रिय विमा विषाददो तरी अभी गमयति । पाथा वन्धः गुरु अपि विरहदुःख साक्ष्यति । गाखा-'षा' चक्रवाको 'चपि प्रिय' चक्रवाके ण विमा' सहियोगजेन 'विषार्दन दीपंतग पूवतो दीवन पनु. मिताम् | युरिया पूर्वावस्थामा अतिशयः । सेन तरप] रजमों' गमयति' यापर्यात [निधि वियुको चागको तिष्ठत पति मिहिः ] । एषा अपि दषकर करोति म त्वमेव केवलम् । अव कारपम-बाशाकपो यो 'वन्धः' प्रवन स 'गुरु' दम 'अपि विरहस्य दुःख' पोथी' वियोगाथा माध्यमि' विहिभिर्वाच्यति। [हेत. मरिच । विरही बिरहदुःख सहते-पाशवन्धविरहिणा विरदःख माध्यमिति] गुरु किषित वस्तु दु। मागदन्तकादि जसव भवति पाण्या बही बिरभारोऽपि तथा । NOTES 1. प्रचख-रंचw is not necessarily to see. It may mean see. ing or considering, or noting &c. as in समोत्यकारिम, परी&. The object of you is the whole fact.-One does not tolerato ·অনুষ্ঠs ४३२ - the intervention of oven a leaf tbe other minds not forests and, billa. Or, nn comparison is intended ; tuo is nooing; the कर्म is the पारटम of the चक्रपाको। 2. (a) रजमोम-रजमो गति इति रजनों गमयति । अधिकत: कम सजा by the rule 'मति हपन्य वमामाशद कर्माकर्मकाणामका सकी। [b] gipofa—The dominative 18 farfeoi adderstood. See Tika (c) The words गुम (beavy) and बम (koot) suggest that farदु:ख is a weight. This is उनमेक्षा । गुम 18 लिट meaning टु म. when द ख is considered by itself, and as if thought of as a weight. Thus रूपक and where help the उपेक्षा। Tnere 18 वर्थान्तरन्याम also. 3. Remark-For paralell compare- 'मनाथन जीवामि-Bhasa in Swapna. 'पायाम: कुमममहश' प्रायया अडगनाना मदा:पातिपय उदय प्रियोगेकाह'-Meghadutam 'पाशासन्तु न च कथमप्यन्य त म छदनोय प्रा. वा कथमपि कगन्यायनाचा: म: ०क,-Mal. IX. काशाप:- शाङ गरव, पति त्वया मचनात् स राजा शकुन्तलां पुरस्कृत्य वनाव्यः । KASYAPA Sarnagirya tbe king has to be told by you this in my words having placed Sakuntala in front. शाङग रव-पाधापयतु भवान् । SARNAGARVA- Let your reverence command. काथाप:- अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानु : कुलश्चात्मनस्- वग्यस्याः कथमप्यवान्धवकता स.नेहप्रतिश्च ताम् सामान्यप्रतिपत्तिपूर्व कमियं दारण हशा त्वया भागायतमतः परं न खलु सहाथ वधूवन्धुभिः ॥२८. 7 KASYAPA-Having well thought of us whose wealth is self-rostraint, ot the high tamily of yourself too and of that flow ·४३४ पभिज्ञानशाकुन्तलम of affeotion of her towards you by no means brought about by relatives; sbe is to be ranked by you with equal bonoar, among your wives. More than this depends on luok. That should not indeed be expressed by the wife's relatives. काश्यप इति । 'त्वया महच नात्' महचनमवलम्बा [स्य व लोपे कमपि पचमौ] स राजा शकुन्तला पुरस्क त्य' अप्रती निधाय 'इति वक्तव्यः' एबम् पभिधातव्यः । अखानिति । अन्वयः-संयमधमान् अमान्, पात्मन: 0: कुलम, त्वमि पस्या कथमपि पवान्धवक्ता स नेहात्तिच साधु विचिन्ता त्वया रय दारे सामान्य प्रतिपत्तिपूर्वक दृश्या। प्रतः पर भाम्यायत्तम् । तल खस्नु बधुवन् भिम वाचम् । व्याख्या-'स'यम: पाम दमनमेव 'धन' यो तथाविधान 'परमान्' महिधान तापसात ( 'चम्मान' = माम-पति पक्षे तु 'विशेषणानां प्रतिषेधः' इति प्राप्रोसि! पवान संयमधनाम् विचिन्ता इति विधेयत्वं न वाखाय तत परिहार्य म) 'घामम: स्वस्थ 'उन्: कुखम' पौरव वंशच 'त्वयि भवहिषये 'पस्या:' शकुन्तलया: 'कथमपि पवान्धवकृत सर्वथा वनजनप्रयास' विनर घटता ताम' परिशयिता 'म प्रतिच' भावानुवचन 'साधु' समाक 'विचिन्ता' अनुध्याय 'त्वयारर 'शकुन्तला 'दार' पबोष [ दारमन्दः पुसि बहुत्व । अधिकरणे सप्तमी) 'सामान्या' साधारणी तख्या रत्यर्थ: या 'प्रतिपत्ति' गौरवम् ( 'प्रतिपत्तिस्तु गौरवे। प्राप तो प्रती प्राग भा बोधे' ति हैम:) तत पूर्व कम' गौरवभेदेन इत्यर्थ: 'शा' सम्भावना । तथा कने मम मममस्य, तब वशोवत: पस्याः मप्रकर्षस्य च स भवति । 'प्रस:' पम्मान गौरभिदैन दर्शनात 'परम अधिक गौरवाधिक्य न दर्शनमित्यर्थः, भाग्यायत्त 'भाग्याधीनम् । 'तत खलु' गौरवाधिकान दर्थन किल 'बध्या बन्ध भि:' पिवादिभि: ' वाच'म शसनीयम् । NOTES 1. [पखान्-Refers to ascetics in general ; herce plural. It taken to refer to ou alone, then tbe construction must be अमान् सयमधमान् विचिन्ता-considering me as rich in seli.restraint, and not संयमधमान् धान् विचिन्ता-thinking of me who is rich in selfrestraint. The reason is yo will not take the plural when refering to one object only, if there is a विपरपद ·चतुर्थी ४३५ - " in the वाकय ['सविध षणमा प्रतिध:'] | Here for the plural सयमधन has to be predicated (विधेय) of पम्पद । सम+येम+अप भावे सयमः। स: धर्म यषाम, वह । See Tika (b) पम्या:- षष्ठी। Not योगे क 'रि षष्ठी। the an in प्रति gives षष्ठी to सह which is then com. pounded. (0) ताम्-that flow of affection-प्रसिद्धार्थ ! Hence no यछब्द is necessary. Comp-'सं कसपा प्रममौक्षा लिप्रियत्व शिथिल चम -Kumara. (d) मामान्य .c.-सामान्या प्रतिपत्ति:, कर्मधा मा पूर्वा यस्मिन् कमणि सात सामान्य प्रतिपत्तिपूर्वम । सदेव पति स्वार्थ कन्। the समामात कप will not give हम्ब 10 पूर्वा because of the probibition 'न कपि' Or the rule does not apply bere , "क्वचित अपवादविषये उतमर्ग: प्रवक्त" | Better say-मा पूर्व (प्रय ) गम मिन्, वह । गडवादित्वात सप तमान्तस्य परामिपतिः । मत: कप ममामान्तः। (e) भाग्यायत्तम-पा+यन +ता कर्मापा - पायत्तम Retricted. भाग्य पायत्तम् । सहमपति समासः। शाङ गरवः एहोतः सन्द शः । SA RNAGARVA-The message is received. काश्यपः-वसे, त्वमिदानोमनुशासनोयामि । वनौकसोऽपि सन्तो लौकिकता वयम् । KASYAPA-y child, you havo to be instructed now, though dwellers of the forest, we are acquainted with worldy matters. शारख:-न खल धोमतां कविषयो नाम । SARNAGARVA--Notbing indeed can possibly be one known to those that are of so porior intelligence मारवति। 'सो' वाषिक: 'गोतः' मनसि कत: । काध्यपति। दामोम' पधुना मंत: भमप्रवेशकाने 'त्वम अनुभासमोया' उपदमा 'पमि' । 'बनम चौक. भवन रेको सधारिया नमा: । 'लोकिका' लोक- तान्ताभिसा पत: सपदेशनसमः । मारवानि । म सलुनम पोमतो 'कति पविषयः पयो 'नाम' (नाम पति सम्भावन)। प्राध्यानपदभिः समजाय। 1. (०) दानोम-Now i.e. on the occasion of your entering . now life. (b) yiguter - Tho vynen will relate to married ·पनि literartalatricार लोक विदितम् or भान पति सोच +ठच -जीविषम wordly. ना माननि इति लोकिक ++ कतरि। Or-बविला जा:, (तन। (d) यम-For plural, take the whole of पनौकसोऽपि सनी Ormar: as the predicate ; otherwise tbe Varttika 'orangerut प्रतिषध:" will interfere. काश्यपः-सा त्वमितः पतिकुल प्राप्य- श्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियमनोवृत्ति सपत्नीजने भत्त विप्रताति रोषणतया माम्म प्रतीप गमः । 'भूयिष्ट' भव दक्षिणा परिजन भोगेष्वनुत से किनी यान्त्य व गृहिणीपद युवतयो वामा कुलस्याधयः ।ता 20 कथ वा गौतमी मन्यते ? ASYAPA-(Iostracted by me) and baving reached thy husband's residence from hence thon shouldst always await upon thy superiors ; sbooldat adopt tbe bebaviour of a loving friend towards the gronp of tby co-wives, sbouldet not tbroogh peevishness go against thy husband even if insulted, shouldst be extremely courteous towards tby attendants ; shouldst be witboat arrogance in enjoyments. Tbus do young females reach tbe status of matrods. The perverse are the banes of their family. How does Gaatami think? गौतमो- एत्तित्रो वहुजणा उवदेसो। जादे, एदं कखु सम्म पोधारेहि [ एतावान् वधूजनस्योपदेशः । जात, एतत, सर्वमवधारय] । GAUTAMI-This mocb 18 the lesson for one wbo 18 & bride My child, remember all this. काध्यप रति। 'सा' मया पदिष्टा त्वम रत:' पमान स्थानान 'पा: कुख" र मत्त भवनम ( "कुल नमपदै गरे" इति वित्र. ) प्राप्य'- प्रश्र पनि । पम्पय:-गुरुन् एषस, सपबीनने प्रियमोनि. वि. छातापिरोपपतया मन:प्रतो' माखममः, परिनने भूयि दक्षिण भवभीनचनुम. सविनीमय। एवंदुपतयो मरीपद यान्ति। वामा: कप पाषषः । बा- कु - ·...१० समी वामा एक पाय (सन्यः) परिप बानि। बाबा-गुरुन' अब प्रवीन सय परिचर ("ए वा परिषति विकासाचाच rat सम:'त्यामपद' नियम] । 'सपनीमा बने समूह 'प्रियसखा: इति' व्यापार 'कर'। सपनो प्रिय समोर यत्तस । 'विप्रछता' पत्या पवमानिता 'पापि रोपवतया कोषमतया कामाविन इत्यर्थ: 'मन':' पतयः 'प्रतीप" प्रतिकूच 'माखममः' मा या: 'परिनने मे 'मयिर" बाहुल्यन 'दचिवा' उदारा 'भव', 'मोम समति अनुतसकिनी' पगविता भव। 'एवम्' पनन प्रकारेण 'युवतयः' तरुय'हिनी- पदं रहकना धिकार' 'याति' लभ । 'वामा.' प्रतिकूला:' विपरीतचारियो वध्व; 'कूल' राख'पाधयः मनःपौड़ाम्वरूप: ['चाधिर्मानसपौड़ाया प्रत्याशावास बन्धक व्यसने चाप्यधिष्ठान' रति विश्न: ] . यहा-युवतयों' नवे क्र्यास बत्तमामा: 'बामा:' स्त्रियः [विद्याधामामपि स्त्रियाम' सिवि: 'एबम' मन प्रकारक कलस' रहस्य 'पाधय' अधिष्ठानानि, कुलालस्वभुता: मत्य: [ 'पाधि:...अधिष्ठान' पति प्रागु: विश्न: ] 'हिन्या: पदम' अधिकार 'यासि' ग्रहावलम्बनत्वात पन्चर्यन हिजोशब्द न पभिधीयन्स ति भाव: । ['भागेषु' ( मो- स., न्या. )-'भागा' ( रा., वि)] | कमिति। 'गौतमो [ वा इति विकल्प ] 'कथ 'केम प्रकारे.' मन्यते' चक धारयति। मदुक्त युक्त न वा गौतमौ वदतु । वरनामपि दाचिस्यान गौतम्या अभिमत जिजामी। गौतमौति। 'वध जनस एताबन्' एतन्मावम् 'सपर्दछ:' पर जातम्य विमप्यसि तासाम ? अवधारय' दये करव । . NOTES 1. (a) प.पस-+मा+लोट स्व । The पाम पद is due to the rule 'जामुपयन' which bars the rule 'पूर्व पन मनः । Thus though ris परब पदो. the सबन root is always पासपदो। (b) सपबीनन-समानः पति. पासाम gives समान + पर by the ralo 'fare eanfes'. Next we get ota in the feminine be. cause the word has become ver This gives 1997 CAT now booomos by fueray in the rale quoted - 'gatify *Adopted Prof. By Chipodragadkar.

·४३८ पभिन्नामशकुन्तलम् . पति वक्तव्य समामस्व सभावार्थ वचनम'-Vritti. (c) प्रतीपम-प्रतिकूलसपाम रति प्रति+अप + प (समासास) by the rule 'कपूरवः पचामानः' । This gives प्रति+पप । Now by the rule.-हामनरूषसगै भयोऽप ईस' we get प्रति+ईप-प्रसौपम् against. (b) भोगेषु-This is the Bengali reading. Bhoja has the same; this ought to be enough to reject भागाषु । Besides भागाi.e. पहष्टषु is hardly intelligible here. (e) युवतयः- By the rule 'युनसिः' we get युबन + ति - युवति in the feminine. this bars the form यनो with डोप । The rule 'योगादाखवायाम्' does not apply, so 319 is not available. gant 18 a different word meaning-one having a husband etc. and is not at all related to 949. We are thus left with only one feminine form of युवन viz, युवति, acc. to Panini. काशपः-वत्से, परिष्वजस्व मा सखोजनश्च । KASYAPA-My child, embrace me and the friends. शकुन्तला-ताद इदो एव्व कि पिमं वदामिम्मायो महोत्रो णिवत्तिस्मन्ति [तात इत कि प्रिय वदामित्राः सखो निव तिषान्ते । SAKUNTALA-Father, well should Priyambada and other friends turu back from here ? कायाप:-वत्से इमे श्रपि प्रदेये । न युक्तमनयोस्तव गन्तुम् । त्वया सह गौतमी यास्यति । KASYAPA-They too, my child, have to be given away in marriage. It is not fit for them to go there, Gautami will . go with thee. शकुन्तला (पितरमाश्लिषा)-कहं दाणिं सादस्स पाहादो परिवभा मसातटोलिमा चन्दणलदाविप देशनतर जीविष धारस्म [ कमिदानों तातस्य पहात् परिभटा मसय- तटोमू सिता चन्दनसतब देवान्तर बीवितं धारयिषामि] ·चसो ४३० SAKUNTALA-( Embracing her father ) Removed from my father's lap like a sandal sapling uprocted from the side of the Malaya, how sball I now support life in another soil ? बसे प्रसि। मां सखोजनच परिष्वनख' पालिक। पालिका अमान् निवतंय रत्यर्थः । शकुन्तले ति। 'प्रियंवदया मिश्रा:' [ सत् ] युक्ताः, प्रियंवदाप्रमतयः । कायपरति । 'प्रदेये' प्रदातव्य', पनुरूपाय वराय व्यर्थः । शकुन्तीति । 'नामों तातस्य पसरात' कोड़ात 'परिवटा च्युता यह "मखयख सदावास्य पर्वतस्य 'तटात' प्रान्तमूमेः 'उन्म लिना' उतखाता 'चन्दनस्य' चन्दनात्तख 'लता पव' शाखा व नवोदगतपन्दनाचक व इत्यर्थ: ["खता न्योतिष्मती दुर्वाशाखा. बलोप्रिया" इति हेम: ] कथ केन प्रकारेण 'जीवित नौवन 'धारयिष्यामि' । NOTES 1. (a) प्रियवदामित्रा-If मिश्र 18 taken as प्रशसावचन then say प्रिय वदामहिता: honoured by the company of प्रियंवदा। See alsc ante-शाङगरमिया: &c. (d) मितिष्यन्त -निव स्यन्ति is an optional form. 2. गन्तम-By the maxim 'पव्ययकृतो भावे' we have गन्तुम् = गमनम्। Hence construe तब गन्तु गमनम् पयो: सम्बधन युक्तम्। Do not gay पनयो:गन्तु गमनम् &c.-For, the षष्ठी in धनयो: it barred by the rule "न लोकावायमिठाच सवनम"This is aftel the भाष्यकार । According to the मूवकार we have 'शकष- रतिपय उपपद तमन। 3. (a) The reading futacafear-doos not recommend itself. A twig cut off from a tree (ता) cannot to the propriety be called उमालिता। Again if मलयता 18 चन्दन then the second reference to चन्दन in चन्दनलता is superiuous. (b) पदमलता-A very young tree is not improperly called asता। लता cannot be taken bere as शाखा।It is sapling-बता पति खता by trang. feronoo of epithets. Iodood when one wants to naturaliso a foreign tree one does not think of outting off branobes from troo, bat looks for saplings. On the whole AZ 800më praforable । - ·. ४४० पमिजानराकुन्तलम् 4. देशान्तरे-पन्तर means भित्र, पन्य ; पन्बी दयः वासरम। मयूर- बासकादितत्पुरुषः । A मिसमास of देश and अन्तर । Neuterowing to the rale 'परवति'हन्द वतनपुरुषयोः" । पधि कमी। काशाप:-वतसे किमेव कातगसि- अभिजनवतो भत्त: श्लाघ्य स्थिता हिणीपदे विभवगुरुभिः सत्यै स्तस्य प्रतिक्षणमाकुला । तनयमचिरात् प्राचीवार्क प्रसूय च पावन मम विरहजा न त्वं वत्से शुच' गयिषामि ॥२१॥॥ ॥२१॥ (शकुन्तला पितुः पादयोः पतति ।। SYAPA-Why art thou so distressed. my child ? Placed in the proud position of tbe obief wife of thy husband of distiogaiabod ancestry ; busy witb bis affairs that are momentous through exuberapae of wealth , and having soon brought forth a boly son as the East does the sun tbou shalt not my child, mind the sorrow canned by separation from me. [Sakuntala falls at her father's feet ]. काशाप:-यदिच्छामि ते तदस्त । KASYAPA-Lat that befall you what I wish. काभप इति । है 'बसे कि' मिमित्तम् 'ए' कातरा' चार्म पसि'। पकारसमेतत॥ पभिजनेतन अन्वयः-वसे, त्वम अभिननवतो भातम बाध्य एरिणीपद स्थिता [ मतो ], तस्य विमगुरुभिः सत्य प्रतिषम् भाकुला [ सती], पचिरात् प्राचीमाकं पावन तमय प्रस्य च, मम विसना गुन गयिम्यसि । याना-'वनसे. स्वम्' प्रशस्त: 'भिजन:' कुल यखासि, तस्य, महाकुलामख विलिप्यमिनमो नमभूम्यामपि' इत्यमर.] :मत्त: पर: 'म लाय' शब्दमा रशिपीपद मिनीस्थान स्थिता भर गामिनी सदगतवरवा सतो, 'सम' मत्त: बमवन' समझा 'गुरुमि:' मादभिः' 'लय:' कार्य करत तिचनिरन्तरम पावसा पाया गया वायं चिन्नया वासादया सती, पराित' पीत्र 'पाची' ता पूर्ण दिप पूजा मरव'पावर' पुस' 'तनव' पुत्र प्रत्यक L - .

·चतुथोडा ४४१. चाहरदया च सतो 'मम विरहना' वियोगनमिता गु' मोक्षम् ["मनाथोकी तु एक् स्त्रियाम्" इत्यमरः ] 'न गयिस' न चिन्तयिसि । अनुभूतामपि चं भ्यासकतया न गुवों सम्भापयिष्यसि । काश्यपः इति। '' तव सम्बन्ध 'यत रकामि यत पकथितमधुना मे मनसि व ते 'तत् पस्तु' फलतु । इति वस्तुनिगूहनम्। शापकारण प्रत्याखान दिवाम चषा पश्यन् मेनकानुकम्पामौहमाम पाह-“यदिच्छामि ते तदस्तु", मयि दूर मेनका व रचतु, रति भावः । NOTES 1. (a) भिजन वत:-अभिनन्य ने पस्मिन् इति अभि + जन+घन अधिकरते ज्ञायाम् = पभिजन: race. No s because of the probibition "जनि- वधाोष"। पभिजन + मतुप ( वतुप) प्रश मायाम् । (b) Kanva here refers to the diversion which will detract hor attention from the separation--(1) The love of the husband ; (2) The numerous engagements. (3) affection for child. She will certainly feel the absence of ber fatber when at ease. But this will leave her no time to think of it. 2. यदच्छामि-Here he is anticipating future events. See Tika. Prof. Gajendragadkar is onwilling to believe that Kanya had prevision of future events at this stage. I think the pronouncement "दृष्यन्त माहित जो" &c. coupled with the faot that Anasuya and Priyampada bad kept perfect silence in the matter was enough to roose the sage's coriosity and make him think thas disolosing all details. Prof. G. also asks "why did he [Kanva) not remove the root cause of all by sending the ring to the king " I answer, it may be said that tbis does not necessarily imply absence of all knowledge. For Prof.G. concedes that the sage know all after the popils bad gone back to the hormitage. But even then the bage did nothing in the matter. He could bave at once got the ring back from the Raghu's bolly and ended the misery of his daughter thore and then, 29 ·भिप्राय is hy Kanya, a renowned suge, atood apparently ipdicamente in more than we laymon oso guess. To us it is enough that Kanva's indifference makes way for Sakuntala's atonement for the sin (of insulting Darvaea8); an atopomont that porges hersoql of dross and helps in its onward marob towards perfection. Besides, without this indifference of Kanva as without Durvasa's ourse we gbould bave missed the beautiful scene of reoonciliation drawn in Aot VII !! शकुन्तला (सखमाबुपेत्य )-हला दुबे वि में समं एव परिमसज [हला ६ अपि मां सममेव परिष्वजथाम् ] । SAKUNTALA (Approaching the friends)-Dear, embrace me both of you simultaneously. सखयो ( तथा कृत्वा )-महि, जडू णाम मो रामा पञ्च- भिणाणमन्थरो भबे तदा इमं अत्तणामहेअनि अन्लोपन दंसेहि [ सखि, यदि नाम स राजा प्रत्यभिज्ञानमन्थरो भवेत्। ततः तम्म इदम् प्रात्मनामधेवाङ्गितमा लोयकं दर्शय ] । FRIENDS (Doing the same)-Friend, if perchance that king becomes slow at recogoition then sbow him this ring atamped with bis own name. शकुन्तला-इमिगणा संदेहेण वो आकम्पिदहि [अनन सन्द हन वामाकम्पितास्मि ] । SAKUNTALA-I am startled by this suspicion of yours, हलेति। 'सखौ उपत्य' तयोः समीप गत्वा उभयोस्तुल्यादरा प्रति हेतोः पार 'सम' युगपत् एव परिष्वज थाम्' प्रालितम् । सखाति। 'यदि नाम' यदि सम्भाव्य मेतत् 'म राजा प्रत्यभिज्ञाने' संख्म ती, अदपूर्व य मया इति जाने 'मन्थरः' शिथिलः, पलस: विमुख पति यावन भवेत 'तत: सब पदम पानमनः' अखं व राज: 'नामधे येम' नावा 'परित' सद्रितम् पालायक दया मकुवति। 'बनेन सन्दम' घल्या बतिखोपस्या 'पापिता' मौता 'पसि',-ति भाविना: विपत्त वाया। ["मदन" (रा. म.)-"सन्द" (न, बि, बा.)].

·- . शान्त करिषामि पदं पुनराश्चमेऽस्मिन् ॥१२॥ NOTÉS 1. त-"कमायनमिति-"रति समदानी। 2. सन्दम-The reading सन्दम also saits the context. सम् + दिश+चम कमा सन्दम: instruction. सन्द is suspicion, "यदि भत" in the speech above is बहा। Boeides tbe speech following also refers to art (r: arquet)I therefore preter सन्दरमा सखी-मा भाषाहि । सिणेहो पावती [ मा विभीति। स्नेहः पापणी]। FRIENDS-Be not alarmed. Affection suspects evil. शाङपरव:- युगान्तरमारूढ़ः सविता । त्वरतामत्रभवती। SARNAGARVA-The sun bas ascended another stage. Let ber lauyebip basten. शकुन्तला ( प्राथमाभिमुखो स्थित्वा )-ताद कदा ा भुभो तवोवणं पेखिससं [तात कदा नु भयस्तपावनं प्रक्षिषध] । SAKUNTALA (standing with her face towards the hermitage)-- t'ather, when shall I again see the bermitage ! काशाप:-ययताम- भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीमपत्नी दोषान्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य भर्वा तदर्षितकुटुम्वभरेण साह RASYAPA-Listen. Having long continued as co-wile of the vast four-sited Eartb, baving settled Dansby anti witboat a rival, you will again teke residence in this tranquil ber. mitage with thy husband by wbom the burden of relatives shall have been placed on him (Daushyanti). समापिनि। 'मा पिसी'मायोः [नियो मा-सट सोदेगलूक पापम' पनिटम'मा'मा पनि हामी सव मूलमति। 16 4 22 .१.१ ·४४४ अभिज्ञानशवन्तलम शारिवेति । 'सविता' सूर्य': 'पन्यत युगं' भागयुगम्हं प्रहरिमित्यर्थः ["धुर तादी युगले" इति वि: ] 'पास्ट:' प्राप्त: । दिनमानस्य प्रथम प्रारमतीत्य हितो प्रविष्टः प्रत्यर्थः । 'पवभवती मान्या शकुन्तला 'वरताम्' सत्वरा भवतु । [ 'युगान्तरमावदः" (रा., वि., म.)-'दूरमधिरूढ़ः' ( स., न्या ) ] ॥ शकुन्सन्लेति। 'पाश्रमस्य अभिमुखी' सती "स्थस्वा' गमगात मित्रस्य । भूत्वति । अन्वयः-चिराय च तम्तमहोसपी भूत्वा, पप्रतिरथ मां दीष्यन्ति निवेश्य तदपि सकुटम्बभर या भत्ता साई शान्त पस्मिन् पाय पुन: पद करिष्यसि । व्याखा-चिराय' चिरम् [पव्यय मे सचिगर्थकम् ] 'चत्वारोऽना: प्रातभागा यखा: तथाविधायाः समपाया प्रत्यर्थः, 'मद्याः' विपुलाया धविधा: सपनो भूत्वा', विद्यमान: 'प्रतिरयो' विपचो यस्य तथाविध तनयंदीष्यन्ति' दुष्यन्तासनम [पनातत्वात नामपिना सामान्य न दोष्यन्तिशब्द न व्यपदेश:* ] निवेश्य' राज्य स्थापयित्वा, 'तसिन्' दौथती 'पति' निचितः कुटुम्बामा बान्धवाना 'भरः' भार: पोषणकर्म येन तयाग्नि 'भर्वा सार' पत्या सह 'शान''शमप्रधाने विषयचिन्तारित 'अस्मिन पात्रमे पुन:' भूयोऽपि 'पदं करिष्यसि' स्थान लपस्से ['पदं स्थाने विमतान"न] । परिपते वयसि पुवाय राजा दत्त्वा भर्वा सहरहेब भारण्यक बतं चरिष्यसि इत्यर्थः। [ मूखम (रा., वि., म. )-'भूत्वा चिराय दिगन्तमहोसमबी दोषन्तिमप्रतिरच तमयं प्रस्य । तत्मनिवेशिसभरेष स है व भर्वा शान्तां करिष्यसि पदं पुनराधमऽस्मिन् ।' (त-, न्या)] . NOTES 1. विभौहि-भो + लोट लि। माडिल' does not apply here. The मा here is different from माङ् and gives लोट् as in 'मा कर. धनममयोवनगम' (see ante also). Optionally विभिति। 2. युगान्तर-&c*-युग is two. It is usual to divide the day. time into 8 equal parts and attaob specitio virtue to each. Two of these here probably make a युग । Tben from sun-rise to about 9 A.M. is th 1st युग; the second extends from about 9-A.M. to 12 noon ; and so on. पन्धत युग पुमान्न रम् arcter grie. the let go is already over and the 2nd has commodood. • Adopted by Prof. Gajendragedkar.

·४४५ चतुर्थाऽ: 3. (a) चतुरन्त &c.-मही the vast one is the सपनो ; she again not in part but taken in her entirety. (b) दीयन्तम्-दुष्यन्तस्य पपत्य पुमान रति दुष्यन्त + ए = दोष्यन्ति: by the rule 'प्रत: पत्र' । तम । (0) पति &c. -प्रतिरुद्धः or प्रतिगता रथ: पस्य प्रति प्रतिरथ: an antagonist. पविद्यमानः प्रतिग्थो यम्य, तम्। (d) निवेशा-नि+विश+पिच + स्थप baving settled. राजाभिषेचन is settling; in this sense निविध occurs in "स निवेगा कशावया रिषुमागार कशम'-Raghu xV. 97. Again विवाह in also settling. निवि has this sense in "निवेदी समारों या कन्या. सुपलप स्य"-Mahabb, also 'भवान् निशाः प्रथम ततोऽयं मौम:'-Ibid. (o) aero' a &c.-Having left the kinsmen in his care, i.e. You two only will come. If निवेशा means विवाह then this epithet mentions by implication, the coronation of the son. For unloes be is the king he cannot support the kingmon. But coronation is an important ceremony and should not be left to be inferred from a relatively insignificant affair wbich is honoured by direct mention. It seems better therefore to take निवेमा राज्य अभिषय । गौतमो - जादे, परिहोअदि गमणवेला । निवत्त हि पितरं । पहवा चिरेण वि पुणो पुणो एसा एवं मन्तास्मदि। णिवते? भव [ जाते, परिहोयते गमनबेला। निवत्तीय पितरम् । अथवा चिरणावि पुन: पुन: एषा एवं मन्त्रयिषात। निवत तां भवान् । GAUTAMI -My child, the time for starting is being spent. Send back your father. Or even for long she will' talk tbus agerd and again. Let your reference retorn, काशाप:-वत्से, उपरुध्यते तपोऽनुष्ठानम् । KASYAPA-My child, the practice of penance is being obstruoted. शकुन्तला (भूयः पितरमाश्लिषा), -तवचरणकसं ताद. सरोरं । ता मा पदिमेत मम किदे उकण्ठदु [ तपश्चरणकम सातगरीरम्। तमा पतिसावं मम ते उत्कण्ठख ] ।

·पभिमानान्तम BAKUNTALA (Again embracing bor father) - Fatbor's frame is emaciated by practice of ponante. So do not pitto tor me excessively. मौतमिति। 'गमनस्य देखा' समय: 'परितोय' 'बीयते प्रातरे गमनस एल. वान। 'पितर निवतंय' पाश्रम प्रति प्रेषय-तात, कामाप संबीषा पाा-'पषमा पचान्तरे 'एषा' शकुन्तला चिरपापि' कानन विरता भविष्यति 'एवम् जयमेव 'पुन: पुनमन्त्रयिष्यते । तत भवाम् निवत्तताम' पात्ममा एक प्रतिगछतु । काशाप इति । 'तपस: पनुष्ठानम' पाचरणम् उपरुधात विचितं भवति। तत प्रतियामि। ( उपपूर्वात सधे: कमणि लट )। शकुन्त ति । 'तासस्य' शगैर तपथरीन कश' जातम् । 'तत मम हे' मदर्थ (को रत्यययम) पति मावम्' प्रत्ययं 'मा उत्कण्ठस्व'मा उनसको भव ('उकएख' (म.)-उनकष्ठितम् (रा., वि.)॥ NOTES 1. परिहीयते-परि + हा + लट ने कम कत्तरि। The cool morning is passing. 2 उनकण्ठम्य-The reading उतक मिठतम् seems bad in grammar Here also Al is diff. from all! काशाप: ( सनिःश्वामम )- शममेषाति मम शोकः कथं नु वत्मे त्वया रचितपूर्वम् । उटजहारि विरूढ़ नौवारवलि विलोकयतः ॥सा 203 गच्छ। शिवास्त पन्थान: मन्तु । ( निष्कान्ता शकुन्तला सहयायिनश्च )। KASYAPA-(With a sigh)-My child how pcssibly can my grief abate while bebolding the offering of Nivara, previously made by thee, sprouted at the door of the cottage ? Go, may the stages of thy journey be safe (Exeunt Sakuntala and tbe attendants). सखयो (भकुन्तला विसोक्य)-पो, हो पन्तरिदा ·880 महन्दशा वनराईए । [धिक, शधिक पन्तरिता मसला बनरान्चा] FRIENDS (Watching Sakuntala)-Alas 1 Alas Sakuntala is bidden by the line of forests. काशाप इति। 'निःशासन' दाखमिवासेन 'सह' चाद। शममिति। अन्वयः - बसे त्ययारचितपूर्वम् उठजहारि विरुद मौवारवलिं विलोकयत: मम शोकः कथं न सममेष्यति। व्याखा- 'बतसे त्वया पूर्वम इत: प्राक् 'रचित विहितम ["भूतपूर्व चरट" ति मिदं शात् पूशिब्दस्य पनिपात: ] उटजस्य पशाखाया:' 'पारि' प्रवेशे एव 'विरुटम' पारितम् [ पत: सटेव दर्शमपथे स्थित्वा स्मारकम् ] 'मोवारमयं बलि' पूजापहार विलोकयत:' पशातो 'मम शोकः' ताप: 'कथ नु' कथमपि न [इति काकु.] म' शान्तिम एष्यति' गमिष्यति (गमनाथस्य धातो: लट] यहिन या मम वलिकम शि साहाय्य स्थितामौत मा गता, इत्यनिश स्मारित: कर्ष मो समययम्। ["हारि विस्टम" (बि)-"हारविरुदम्" (रा., त-, न्या., म.)] । गच्छति। 'ते पन्थान:' दिने दिने गन्तबधा: पध्यान: (प्रतिदिन मित्र: रति वहुवचमम। चविवक्षिते भिवत्व तु एक वचममेव। "शान्तानुकुलपवनर शिवस पन्या." इति यथा )॥ ('शकुन्त ना निषकान्ता सहयायिनश' पनुचरा निकान्ता: इति लिसवचनविपरिणामेन योजनीय: ) ॥ सखाविति। 'हाधिक' इति पातमनो भाग्य निन्दतः। 'वनराजा' कामन. श्रेण्या 'अन्तरिता' वाहिता पदर्शनीया जाता। ("पन्तरिता' ( स स्था-)- "पन्तता ( रा., वि म.))। NOTES 1. 8ift-The force is that the grains bave sprouted at the very thresbbold of the but Whenever I opter, they romind me of you. So how can I coase to be sorry ?* Thus ur requires omphasis. It sbould not therefore be in the middle of a compound as in the reading भटजहार विगढ़म् । It - Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·४४८ . অমিয়ানমাল does not lose prominence when it is last in a तत्पुरुष, because 'उत्तरपदा: प्रधानसम्पुरुष.'-सतपुरुष has its last member prominent. 2. गच्छ-Yongo, I will manage my grief somehow. In. dicates deep emotion.* 8. पन्तरिता-बसर here means पन्तई screen. अन्तरं सचासमस्या अति अन्तर + इतच screened. काशापः ( सनिःखासम् )-अनसूये गतवती वां सहधर्म- चारिणी। निग्ध शोकमनुगच्छ माम् ( सर्व प्रस्थिताः )। KASYAPA (With a sigb)-Anasuya, your fellow-worker in religion bas left. Having obecked your grief, follow me. (All start to go). उभ-ताद, सउन्दलाविरहिदं सुण ग विम तवोवनं पविसामो [तात, शकुन्तलाविरहितं शून्यमिव तपोवन प्रविशाम BOTH-Fatber, without Sakuntala wo are en teriug as it were a vacant her mitage. काशाप इति । 'मह' एकव धर्म" चरसि या मा गतवती। 'मोक निग्रहा। नियम्य 'मामनुगच्छ' चिरमेव क्यमव स्थिता:। तदेह पाश्रम याम: । 'प्रस्थिता:' प्रस्थातुमारया: (पादिकमवत:)। ('अनुगच्छ माम्' (वि)- "मामनुगच्छतम्" ( त , न्या )-'अनुगच्छत मा प्रस्थितम ( रा. म.)] ॥ उम इति ।। 'शकुन्तलया विरहित वियुक्त 'तपोवनं शून्यमिव' जनहीनमिष 'प्रविशामः' ['तपोवनम्' ( त- वि., न्या- )-'तपोवन कथम् (रा- म-)]. , NOTES 1. (8) गतवती-The emotion here reaches its olimax * (b) सहधर्म &c.-धम चरति पति धर्म +घर+पिनि नाच्छोल्य - धमचारियो। सर धर्मचारिण। सहमपति समास: । Refers to पन्तला । (0) अनुगच्छ- Kasyspa generally ignores प्रियवदा । * Compare अनसूये, पल बदित्वा. Ante. Also see Introduction. Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·४४८ चतुर्थी काशाप-सहप्रवत्तिरदर्शिनी। ( सविमर्श परिक्रमा) हन्त भोः, शकुन्तला पतिकुल विसजा लध्वमिदानों खास्थाम् । कुतः- अर्थो हि कन्या परकीय एव तामदा सम्मेषा परिग्रहीतुः । जातो ममायं विशदः प्रकामंप्रत्यपि तन्यास इवान्तरामा ॥२२॥ que ( निष्क्रान्ताः सबै) शर्मिनि: । KASYAPA-The flow of the affection shows it thus, (Going round thoughtfully) Heigh Ho! Ease has now been attained by me after having sent Sakuntala to her husband's abode (You ask) why? Because a daughter is indeed another's property.. To-day having sent her to her husband, this inner self of mine has become perfectly serene like one who has restored a deposit (Exeunt all). काशापति। से इस्य प्राप्ति: प्रवाह: 'एव दर्शयति' या तथाविधा [स्य साह. 'विमशन' चिन्सया 'सह परिक्रम्य' पाह। इस वर्ष 'भोः' इत्या. भिमुखा। 'शकन्सला प्रतिकूल' पतिया 'विसजा' संप्रेष्य 'इदामों स्वास्था' स्वभाव 'लधम्। यन्त काल मा प्रकृती स्थित: पधुना त प्रतिमापन:। पथं ति। पन्वय:-हि कन्या परकीय एव पर्य:। पयं मम पन्तरातमा पदा तो परिग्रहीत: संप्रेष्य प्रत्यतिन्यास व प्रकाम विशदो माप्त: । याव-fr'यत 'कन्या' दुहिता 'परकीय एव' परस्य पयस्व एव [ “कुगजनस्य परम्स च" पति है कुक] 'प:'म कन्या हि परम्य पन्चस्व निक्षेप: [ तथा च भवभूति:- "कन्याया: परायंता मत || 'अयम एष "मम पसरातमा' पावसार स्वरूपम पर तो यासपी कन्या परियोसः' परितः सम्बन्धी ' सच' विसना 'प्रयत: निर्वातित: 'न्यासः' निक्षेपो येन तवाविष: 'ष प्रकामम' पत्य विपदः' मनो 'जात'। परचमरचारिता महिनमप्रमन चेत: पर प्रसन्न जातम। [भूखम (रा., वि.म-)-"जातोऽपि सो विशदानरातमा चिरस नियमिवायित्वा" (., न्या. )। निषकाना ति। 'सर्व' पभिनेतारो जनाः ' निशानाः'। - .

·पभिमानथवान्तसम NOTES 1. (a) Mr &c.-अस्य प्रहत्ति: your affection for Sakuntala. 'b) एवंदगिनी-एवम् + दृश+ णिच + गिनि करि exhibits in this light. There are people, plants, and every tbing as before in the hermitage; Sakuntala alone has left. Yet you see it vacant. Your affection for the departed makes it so to you, 2 हि-Expresses हेतु | My mind is at easo because I have restored the trust property. चतुर्थोऽङ्कः-(FCURTH ACT) पञ्चमोऽङ्कः। विदूषकः (ततः प्रविशत्यामनस्थो राजा विदूषकश्च )। (कण दत्त्वा )-भो वभस्म, मङ्गोदसालन्तरे प्रवाहाणं देहि, कलविसुद्धाए गीदोए सरसंजोत्रो मुणीदि। जाण तत्सहोदो हंसवदीपा वरणपरिज कर दित्ति [ भो वयस्य, सङ्गीतशाला- न्तरे प्रवधानं देहि, कलविशुद्धाया गोतः स्वरसंयोगः श्रूयते । जाने तत्रभवती हंसपादिका वर्णपरिचयं करोतीति। (Then enter the king and Vidushaka on seats). VIDU. SHAKA (Listening)-0 Friend, direct your attention to the interior of the music-ball. Vocal performanoe of swoot and chaste song is being beard. I think that Her Highness Hamsa padika is cultivatiog the acquaintance of melodies. राजा-दणी भब यावदाकर्णयामि । KING-Koop quiet wbile I listen.

·पंसमोसा
४५१
विदूषक ति। 'कर दत्त्वा' परममिनीव। 'सोतमाखाया:' तोविक-
मरमस्य 'पन्तर' मध्ये 'पवधानं देहि ममः रय। 'कला' - 'विता' पनववा
चया गोतिः' तस्या खो' कठपनिना 'मंयोगः' मधुरा विनाच मोति: कस्टेन
गीयमाना 'यूयते' [ोत: कमर कट ] । 'जाने' मन्ध तवमवतो 'सपादिवा'
सदाखा राजा'वख' गानक्रियाया: परिषयम्' पन्यास 'करोति' ।
रामेति। 'या वत' यतकान्तम् परम पाकळयामि गौप्ति प्रवीमि तायत 'तपी
'भ' मौनमवलम्बस्व ।
NOTES
1. Summary.-अर्थकदा कार्य चिन्तया शान्तो दृष्यन्त एकान्त विदूषकेश
सह स्थितः सहीत शालाया उच्चरन्तौ कामपिकलगोलिकामएकीत । सच गायिका
विदूषक प्रषितवान्, शकुन्तलया च सह क पावपरिजमाः प्राप्ता: ; तेरावेदिततत्वोऽपि
राजा शापोपहतचेता: शकन्सलात्तान्त नापरत। सा तु भिजानना सीयन
स्मारयामि ति यावत हस्त परामशति तावत शुन्या दृष्टा पड लि: । पत: मातं
वोध यत रहस्य किश्चित तयोलमवायन। तदपामी शापमहिमा चपूर्वमिव मेने ।
एव तंतवयता परित्यजा पाप्रमगमिना नित्ता: सापि रुदतो चाप्रसव परिरचय
पुरोहिताय समर्पिता राजा। राजभवनात सहपुरोधमा निर्गतान्तु तो कापि जोति.
मयो बोमूति: उनक्षिप्य विकासया नमाम् ।
2. वर्णपरिचयम-10 18 गीतकम melody. "व:
स्वत" इति प्रस्तुत्व
"भेदे योतकमे 'पव" त्या म: ।
3. (a) यावत-अवध। Seo Tika. Or पवधारते।
Or अवधारले। 'पाकर्ष.याम्बव
पवर्षः। (b पाकयामि-पासम्यक करेंन ग्रामि इति+क+विच
भिल बा + कपि ( नामधान ) लट् मि - कयामि । Tbis 18 by
the Varttika' सिपादिकात धाव वहसमावs' as in पन गमयति
पायति ।
पाकाये ( गौयते)-
पहिणवमहुललुवो तुम तह परिचुम्बिप चुपमचरि ।
कमसवसमेतविम्व दो महुर विसुमरिदोसि णं कर ॥१॥

·'पभिधानगावमार्यम् विभिनयमधुलोलुपत्वं परिचुम्बा चूतमरोम कमलवसतिमावनिवतो मधुकर विस्मृतोऽस्खनो कथम् ॥] IN THE AIR (Song)-Ever onging after frosh honey, O Boe having kissed the mango blossom ko tbat, bow bave you forgotten her, being satisfied with a mere sojourn inside the lotus. राजा-महो रागपरिवाहिणी गीति : KING-Ohow wing with emotion is the song ? विदूषकः किं दाव गोदोए पवगदो प्रक्खरत्यो [किं तावत् गोत्या अवगतः पक्षराथ:।। VIDUSAKA-Has the meaning of tbe words of the song been really grasped by you ? अभिवेति । चन्वय:-हे मधुकर, अभिम वमधुनोलुपस्वं चतमचरों तथा परिचुम्बा कमलवमतिमावनिईन: सन् कथमेना विस्म तोऽसि । व्याखा- 'मधुकर' धमर (भी राजन् पति व्यहम] 'अभिनवस्य नूतनमा मनास्वादितरसमात्यर्थ: 'मधुम:' पुपरससा [प्रण्यरसमा इति व्ययम् ] 'लोलुप:' पामलाषो 'त्व चुतसा' सहकारमा 'मनगे नव. बातम् पनास्वदितरसम् मकस्लम [नवयौवना माम् इति व्यडगाम्*] 'तथा' नेम प्रकारे भावप्रकपूर्व कामत्यर्थः 'परिचुम्वा' उपभुमा 'कमल' प्रफुलपये [ गतप्राययोनाया देवा बसमत्याम् इति ग्राम*] 'वसतिमाव' वासमाव' [देरीसारचयं माव इति वासाम्' । मयुरव यमकादि। 'मानन समासः । प्रयन्तु समसात एव' रति भोवोकरीत्या समास: ] 'नित: मुखितः सम् कथ" किमर्थम 'एना चुतमधरौम' [ माम इति व्याम*] 'विप सोऽमि' न मरसि [गोस्यहत्या गत्यचं त्यान कतारकः । रामेति। 'रागसा' गाते: 'परिवार' निर्गमनम् पस यया साहनी, राम. प्रोति 'परिवाइयति' समन्तातनि:सारयति पा ताहयो वा 'गोतिः । पन गायिकाया भाव: स्पटमुपलभात त्यथ:। विदूषक ति। 'पचरागम पर्थ:' गूढोऽमिसन्धि: 'भगत:' जात: 'विम्' ! Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·गत्यर्थ त्वात कतरिक्त: NOTES 1. (0) अभिनव &c.-महितं शुम्पविरुप +व+पच वरि-सोनुप: greedy. अभिनव मधु fresh honey बर्मचा-खोपः । (b) तथा- तिन प्रकार, ie with such ardour. (c) बमख&c.-कमख is a full. blown lotus. It suggests dearth of honey. कमी वसति: कमल- भवति: Bojourn in a lotus. सासुपेति समासः । सा एप कमलबसतिमावम mere nojourn &c.-नित्यममास:-मयरवा सकादिः। तेन निस: । ३तन- Acoording to Bboja, words of the fast and #974 class my lead in a compound. "भोजस्तु न चानेन समास रति वचनात पयमन्धन सः ममासात एव इत्याह मयुरबा सकप्रिय पति"-Vardhamana in the Ganaratnamabodad bi. (d) विम्मृत:-वि+म+क करि बात माने। it is मनमा गमनम्। Hence, राजा (म्मितं कृत्वा )-सतत्कतप्रणयोयं जनः। तदस्था देवौं वसुमतोमन्तरण महदुपालम्भनं गतोऽसमि । सखे माधवा महचनादुच्यतां इंसपादिका निपुणसुपालब्धोऽस्मोति । KING (With a smile)-This person is one to whom love was made only once. Henco I bave received her sbarp reboke with reference to queen Vasumati. Friend Madhavya let Hamsa padika be told in my words that I am cleverly censured. विदूषकः-जं भव' पाणबेदि [ यत्भवान् प्रान्नापयति ] ( उत्याय) मो वयस्स गहोटम्स तह परकोएहि हत्थेहि सिह- हए ताडोपमाणम्स पच्छराए बौदराससस विषणधि दारिमे मोक्यो ( भो वयस्व, राहोतस्य तथा परकोयह स्त: शिखण्डके साधमानस्य, पप.सरसा वीतरागस्य व, मास्तीदानों में मोक्षः)। VIDUSHAKA-What Your Highness commands. (Rising) For me O friend, held by the hair with other's grip and Adoptod by Prof. Gajendragadkar.

·४५४ पभिन्नानयतलम् . being beaten, there is no escape now, as of a passion-lese person beld by a nymh. राजा-मच्छ नागरिकता संचापयेमाम् । KING-Go tell her after the fasbion of a jolly poreon. रामेति । 'पय नमः' एषा गायिका 'सत्' एकमारत: मया दरित: 'प्रख्यो' यमिन तथाविध: । 'तन' तथात प्रथमप्रख्यात पर मियतत्वात 'देवों' बसमतोम अन्तर' बसमतौमभिलक्षा 'पस्याः' इसपादिकायाः [सहयोगा कत्तरी षष्ठो] मान' कठोरमसपालधन' तिरस्कार 'गतोचस मि'। 'निपुण्म' पतिदम सपालन्धोऽमि पति महंचनात' माचनमवलम्बा [ख्य लोकमणिपसमौ] 'उच्यता सपादिका'।' विदूषक इति। 'तथा इसपादिकया' 'परकोर:सखोप्रमतोमा' 'स: शिखर चूड़ायां ग्रहोप्तस्य' तस्य तत: 'ताद्यमानस्य मे दानोम् पपसरमा' [ भाष्यप्रयोगात एकत्वऽपि ] गृहीतस्य 'वीतरागस्य' पनासबास्य' प्रशान्तस्य रस्यर्थः '६५ मोसो' मुक्तिः, सात संसाराम निषति: 'नास्ति'। यथा पपसरसा ग्रहोती योगी विपद्यते सषा परमाप तथा इत्यर्थ: । ( परकीय : हस्त : also suggests अविवाहितहतम) रामति। 'नागरिकस्य' नगरबासिनो मनस्य 'इच्या व्यवहार, विदन्याचार सरसवाक्प्रयागेण इत्य: 'एना स शापय' निवेदय । मरया वाचा अनुकूलता एषा म कुप्यता NOTES 1. (a) सि मतम्-Vidusaka's simplicity, as evirced by the question brought the smile, (b) सकन &c.-मकर 18 anपव्यय meaning एकावारम once, प्राय is याच बा, i.e: love. (0) देवोम- This is the form of speech for a कप्ताभिषेका queen - 'देवो कृताभि- खायाम रतरासच महिनो।'-Darpana 'अन्तरातर युक्त' इति हितोया। -An पस्यय meaniog with reference to' as in 'भवन मनारकीयोऽस्या हरिराम:'-Act II, 2(8) रहौतमा-एहोत is seized. also enspared (in the case of वीतराम]. The artis by attendents eto.. By उपचार thisisateri. * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पथमोऽ ४५५ bated to regiferat berself. Hence there is no Compare 'पामिल: कति याभं याम:' when.authough done by others is attributed to the line and there is no faci (d) fweet-The comstruction is शियमवयहोतय not शिवयवाचनावमा ।(0) पसरता -अप्सरस is usually feminine plural; but singular is also used 'पापः सुमनसा वर्षा चपसरस सकता समाः। एत खियो वायसार कल- ऽपुत्तरवयम्।' एका पप सरा, एका सिकता-are seen in the Bhashya, (a) वीतरागमा-बीत: विगत: गाग: विषयवासना यसा तसा (e) मीच:-मोच+ विच खायें (चुरादि ) + पच, or घष भावे-मोच: release also emancipation ( in the case of बासरागः )। 3 नागरिक &o.-नगर नियुक: or भवति नगर + ठक. or ठन नागरिकः a citizen. Here the word implies cleverness प्रावीण्यम् ; The proper affix is then वुन by the rule 'नगरात कुतसमप्रावौस्ययोः' । That would give नागरक । But all editions read नागारक। Raguaya seems to avoid the difficulty by taking नागारक हति: 88 पारमा षक for a peculiar gesture in whicb the wrist is made to drop, the index and middle finger are bent, and the haud 18 gbaken in ridicule. Thus 'नागरिकता तिवपताकसा मध्यमतजनोभ्या वक्राभ्यामधी- मुख क पताम्याम इत्य थं:'। Tbis may save the grammar but it sacrifices the sanse. विदूषकः-का गई ( का गतिः । VIDHUSAKA-No help. राजा-(प्रात्मगतम्, किं नु खल गोताथमाकर्ण्य इष्टजन- विरहातऽपि वलवदुत्कण्टितोमि । प्रथवा- रम्याणि बौक्षा मधुरांच निशम्य शब्दान् पर्यु तमुको भवति यत् मुखितोऽपि जन्तुः । ततसा स्मरति नूनमबोधपूर्व भावनिरापि जनमान्तरसौदानि ॥२॥ (पाकुमस्तिष्ठति)। . जदार ·A V५५ अभिज्ञानशाकुन्तलम् KING( Aside )-Why indeed, even without separation from my desired person, am I so powerfully moved on hear. ing what is sung ? Or that a oreature, though happy becomes agitated on beholding the beautiful, or heating sweet sounds is nothing but that it unconsciously recalls with its mind likings of previous births that are permanent through association (i.e. Vasana). (Continues agitated). राजेति! 'कि' प्रत्र । 'नु' वितक खलु' अवधारणे। वितगर्भ: प्रत्रः । उतकछाश पवधारणम् । 'गौतम् पर्थ' वस्तु 'गोतस्य गानमा पर्थ' वस्तु वा पाक यं इष्टजनेन' प्रियजनेम 'विरहात' वियोगात 'नेऽपि' विनय 'कि' नु खलु वलवत' पत्यर्थ म 'उतकण्ठितोऽमिमि विचलितोऽम्मि। उनकाश मिश्य: । समकारण प्रति विसकंगभं: प्रत्रः। शापेन विसमतशकुन्तलाकृत्तान्त पार जनबिरहा सेऽपि' ति। एत िवधामाणमोकोक्तम् 'वाधपूर्व' शकुन्तलास्मरणम् । रम्याणीति । पन्धयः-जन्तुः मुखितोऽपि रम्याणि वीक्षा मधरान् शब्दान् निशम्य च पयुएनम को भवति इति यत् सतनून भावस्थिराणि जनमान्सरसौहदानि अयोधपूर्व चैतमा ममरति । पाखा-'नन्तुः' य: कथित बौय: 'मुखिताऽषि' सघातमुखोऽपि मुखमनुभ वनपि [तारकादित्वादितच प्रत्ययः] रम्यारि' मनोहराणि बस मि [विशेषण- मावप्रयोगो विशेष्यप्रतिषत्तौ] 'मधुरान्' उद्यान 'शब्दान् निशम्य ' मुत्वा च 'पयुएन- सुक:' उन्मना भवति इति यत् तत् न नम्' असंशय 'भावेन' 'स स्कार, वासनया रत्वर्थ: 'स्थिराखि' पपरिहा कि यहा-'भावे' उदये 'स्थिरालि' वामूलानि] 'बनमाारसा' पूर्व मन्मन: मुदयमा भाषा: 'सोच्दानि', प्रियापिपिपिदभाव: ; पादितः। অশখি ह दभावे तु अभयारा सोहाहानि ॥ पाटो 'पपिरतो पदभाव:, हितोये ' सिदभावे पति विवेकः ॥ सहनसहदयदी हायपि वादिषु पट यते; तत: भावे पप) प्रबोधपूर्वम्' पजातपूर्व यथा तथा 'चैतमा'मनसा समरति', गजानन् 'स्मरति । स्मृतिमा भवति मम तविषयसा तु बोधो न जायते । म पूर्वनचनि मया गीतानुयायि विचिदनुभूतं ना ना तनसम्पमपनमत । स्पति. विषयमानामियमुनवहितः । बसवस्तु भकुन्तलाया प्रीतितम समता, मापान, .

·चामा B- [ "पवुनसनो भवति (त, मा.)-"पर्वावसकोणपति(-वि, म.)] प्रातः समाः 'तिष्ठति। NOTES 1(8) पाका-पा सम्यक कर्णन ग्रहीत्वा रति पा++विच + स्वप । कम हासिक यति is like पत्रन गमयति पश्यति &o -SeeAnte. (b *जन &c. -This उसका is exactly like wbat one feels under टावरह। But दुष्यन्त does not recollect जनविग्ह in the present life Hence the explanation is sought in incidente of prior Inte in the verse following. Compare-बामना पमपद' ततः पर पावन सुसमयीर्वलाका स:। उन्ममा प्रथमजन्मवेष्टितान्धमारनपि वमूब . राघव:'"- Raghu. 2. (a) *चेतसा-All ममरण is चेतसा। Why then mention चेतसा. Is देहेन म पति possible ? The poet seems to mean तख चित (खत.) स्मरति, सतुन सरति । (b) अनमान्तर &0-सहदयसा भावाः पति सहदय + पण Here when we attach पर we do not get हत preceding Hence the rule 'भगसिन्ध वन्त पूर्व पदसा" does not apply Tbe पण gives पादिबहि and इ.दय changes into ta by tho rule "इ.दयसा .त लेखयरक्लास"। If, however, we say .दो भावाः we have महत+पy in which पर comes after । This will give swangofy resolting in glete. The first differs from this in the faot that tbere ya appears after we bas come in. Both urer and an are of the gaite class and we is available in the sense भाव or कर्म by the rule 'हायनान्तयुवादिभ्यः पर"। The इतिकार does not however, reocgnise the form सौद। जनमानरम, मधुरम्य सकादि। तसा सोदानि । नानि । Words of the मयरव्य सकादि cless may lead in a कर्मधा-800ording to भोज supported by h. मान (sce Ante), Heace नमनार may be compounded with BI But the wie vees the compound wafat in wbiab पान्तर does not lend. This seems to raise doubts as to whether समास with पर should be treated as talling under मर रव्य सकाद्रि। Adopted by Prof. Gajendpoond kar. 80 ·- * अभिधानमबुन्तलम 3. Reading. The reading ag'ragata for implies what TENTO by fei But the porson wbo is gfaa is, ondoubtedly wog'm 1 Bence grea gives all the meaning of fac and something more, चिव is therefore. not available-बान पर्थसा उत्सवात पभाव: प्रत्ययसा । पर्वतखो भवति is better. N. B.-The sloka seems to be an echgat "मनो सिजनमान्तरसातिजम्"-Raghu. VII. ततः प्रविशति कश्च को)। कञ्चको-पहो नु स्व शीमवस्था प्रतिपतोऽस्मि । MAR आचार इत्यधिकृतेन मया होता या वेवयष्टिरवरोधग्रहेषु राजः । काले गत वहुतिथे मम सैव जाता प्रस्थानविक्लवगतरवलम्बनार्था ॥ ३॥ कामं धर्मकार्यमनतिपात्य देवस्य । तथापि दानो- मेव धर्मासनादुत्थिताय पुनरूपरोधकारि कण्वशिषधागमनमा नोत्महे निवेदयितुम् । अथवा अविश्रमोऽयं लोकतन्त्राधिकारः। भानुः सतयुक्ततुरङ्ग एव राबिन्दिव गन्धवहः प्रयाति । श्रेषः सदैवाहितभूमिभारः षष्ठांशत्तरपि धर्म एषः ॥४॥ याववियोगमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) एषदेव- प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा निषेवते श्रान्तमना विविक्तम् । यूथानि सञ्चार्य रविप्रतप्तः शोतं दिवा स्थानमिव हिपेन्द्रः ॥५॥ (उपगमा ) जयतु जयतु देवः । एते खलु हिमगिररुपत्य- कारण्यवासिनः कायापसन्द शमादाय मस्त्रीकास्तपखिमः संप्राप्ताः। श्रुत्वा देश: प्रमाणम् । • (Then enters the Chamberlain). OHAMBERLAIN-Alast Am I indeed reduced to soob & stato ? Employed in the inno ·परमोग ४५८ apartments of the king that very cano-wapd.wbich was taken up by me as custom, has a long time having elapsod, now become useful for the sapport of me whose gait is onsteady when walking. Well it is true, religions matter must not be delayed by his majesty. But still I dare not repeat to him, who has just now loft tbe judgmentseat, the arrival of Kanva's disciplies which is sure to cause fresh bother. Or, coaseless is the task of protecting the world. The son has his steeds yoked but once. Night and day, courses the wind. Sesba indeed has the burden of the world placed always on him. Of the enjoyer of the sixth part too tbis is the characteristic. Well I do my daty. (Walking round and beholding.) Here is Sire enjoying solitude witb bis mind fatiguod after having guarded bis subjects as his own cbildren like a majestic elephant enjoying a cool place, beated by the sun after having led bus herds in the day-time. (Approaching) Prosper O Sire, Prosper ! -here indeed have arrived with ladies, ascetics, living in forests in the valley of mount Himalya bearing Kasyapa's message. Having heard Sire will decide. पन्त पुररथास नियुको पहोवानपकल कौति कष्यते। 'पहो' । प्रहयौमवस्थाम्' एवं विर्धा दया 'प्रासपनोऽ' प्रामोखि। नरायत इति खेदः । पाचार इति। पन्वयः-रा: पवरोधगृहेषु अधिनेम मया पाचार पति वा बबाहाता, मा एव बहुतिय कार्य मन प्रस्थान विधवगतमम पवलम्बना जाता म्याखा-'रात्र: परिवस्य सपते: पवरोधग 'पन्त:पुग्मन्दिर'माधान' नियुक्त मया चार रति अधिकाराचमिति ( तितो पम्ययम् ) "या वार:' तसदष: 'ग होता, खोकता, रचाकम कि नियुक्तो नमो दमडीयान तितो: बो दलो मया नीतः सा एक पापारग होता यति:, पहमा पूरये पति [पूरी उठ । तियुमागमय ] 'काले गते पतौल सति पय भरमा प्रस्थाने नमो नमने बिसवा, विला 'मवि:' पादपो बस तवाविषस 'मम पापन पारपतन- निवारसमित्या, ':' प्रयोजन यथाः बाविया 'माता' प्राव पाचारार्चा पप पायनमा बारम्। [wिa" (...)-पतिन" (.. कच्च कोति। 3 ८ ·RA ४.० पमित्रानन्यकुन्तलम 1). "अवलम्वनाओं (रा, वि)-'यसपनार्थम्' (म)-" पबनाव बा.) 'भो ति बेत्त्यहीन संबोधनम्। धर्मकार्य देवस' रात्र: रवाना कतरिवा* रति षष्ठी) पतिपातेन कालचे योगवितुमनाम पनि पात्य कामम्' इत्यभापगन्तव्यम् । राज: सम्बन्धी धर्म कायं विक्षन महत रति सत्यम । 'तयापि' पनसिपात्यत्वेऽपि 'दामोमेव पचिरमेव धर्मासनात विचारासमात 'हत्यिताय अस्मैपुन: उपरोधकारि' पौड़ाकर कल्व शिष्यागमन निवेदयित म 'उनसह' अशामि। अथवा' पचासर 'मयं लोकस्य भुवनस्य तन्न" धारण, रचा प्रत्यर्थ: (तबि. कुठवधारये ति चुरादिषु ) स एव अधिकारः' निषोगः', म: पविद्यमानो वित्रमा निर्व्यापार स्थिति: यसि मन् तथाविधो भवति ("नोदातोपदेवस्य मातम्यामाचर्मः इति अमे: धषि बहाभाव:) [ 'पावश्यम: (ग-, वि.)-'पवित्राम:" (म.)- "तो विधामो लोकपाखानाम" (सया, भानुरिति। पम्पयः-भानुः सकामातुरन एव। गन्धवाः राविन्दिय प्रयाति। प: सदे वाहितमूमिमार: । षटतिरपि एष धर्म:। स्याखा-'भानुः' दिवाकरः 'मत' एकार युक्ताः रथे व्यापारिताः 'तुमा' पना यख ताडप 'ए' भवति । सवत रथस्य एव लोकान् प्रमाभिर्भासयति चरामा नायनाम्यति। 'गा.' बापु: 'रावौ च दिवा च' ("चतुरविचतुर-"ति निपात:) विधान प्रयाति' वति। "म. भामराजः 'सदेव अविरतभव पारित: स्थापितो भूमेः प्रविण्या 'भारा' याप्रम् बारो भवति! 'षष्ठांश:' षष्ठो भाग: 'ति:' जोबनापायो यस्य राम: 'चाप एषः पनन्नरोल: पेषस्य 'धम:'। राजापि 'सदेवास्तिभिभारः' इत्यर्थः । बामदन वायोः पाशात्तिपन्दन च राजो मिहंमः पकिणिकर:' रव्यर्थः । मनपा पति बपशिशोकोपकारपतांति: मारा। पहनिरिति चामापबार सश खाकतनाधिकारपसाचे पाकरपितम्। अधिप्तोऽय वाय.?) नियोगम्' पात्मकर्म कमरियागमननिवेदनम् इत्यर्थ: 'यावदनिहामि' राम। मादबाणी, सहयोग र सट ।। अगरः-एष : सामा: पबमाः समाधिपापला. पन्द्रः मानि दिवा मलाय रातम: (स) भात खाननिय विf tra बाबा-एपदव:'वासामी'सामा निमावि अपना भवः - सुट एका ·पामोश 'तनायित्वा' धारयित्वा विवादशममादिभिः सरा'यानमगा:'बासरीताः सन् विपन्द्रः गजरान: 'दिवा' दिवसे ( सप तम्वप्रधानमन्वयम् ) 'यूवानि' गजनवान् 'सचार्य' विमितसतबारयित्वा रविवा' रेतुना 'प्रतप त:' पतिपोहित: सन् 'मोतं' प्रकार बोतलं स्थानमिव 'विविक्त' विजनदेश 'निष वते' मनते। [बातमना' (न, वि, म, न्या.)-'पशान्तमना:' (रा.)॥ 'दिवा' (रा., वि., म) 'गुहा' (न., वा)11 वयन्सिति । 'जयतु' प्रकर्ष लमताम (यमकमक:)। 'ए' इति असजि. हितेऽपि द्रवा काखसानिधी प्रयुः पचिरप्राप ति व्यक्ति। हिमप्रधामो मिरिः 'हिमगिरिः' (माकपार्थिवादि: ) तमा हिमालयमा 'उपत्यकायाम्' पासवभूमी (उपत्य का रासमा भूमिकई मधित्यका' इत्यमरः) यत 'परणतदावासिम:' तपखिमः 'वामापसा सन्देश वाचिकम् 'पादार' गृहीत्वा 'सस्त्रोकाः' स्त्रीसमेताः ‘स प्राप ता.' पागताः। 'शत्वा एता विज्ञप तिमाका 'देव: प्रमा कतव्यमिता भवति । ["हिमगिरे:'( रा., स-, न्या. ) हिमवतो गिरे:'( वि. म.)] । . NOTES 1. (8) कसको-कचुक: वस्वममा पस्ति पतिथयेन रति कषुक + इनि पति- शया | It seems s का किन् has to wear extremely loose-fitting garments [ 20 ] so much so that in the rarat & dwarf hideg bimself in the ample folds of the Kapobakın's garments -'अन्त कश्च किकस,कमसा विशति वामाद वामन.' । 'अन्तः परतरो हो विप्रो गुगागणान्वितः। सव कार्याय कशस्वः कन्च कौत्यभिधीयते 'VAlso ( मित्व' सत्वसम्पना: कामदोषविवर्जिता: जानविज्ञान कसला: कोचकीयास्त ते स मता: (b) पहो-Indicates खेद । नु प्रत्र (to himself) and खल पवारा चवस्थाविषय पवधारणम् । 2. (a) पाचार-Compare 'सो सव वेवयहये नियुका'-Raghu. (b) अधिक मेम-पधि + + + + + कमणि = अधिकत: employed. पधिकारत्व न नियुक्तः। His पधिकार (juridisotion) being पवरोध गर। Hence the latter has सप तमी। Compare “न वाधाकारिमार बेदहन'(Bhatti II) "प्रजा तु मन्ने यधिकता न शोर्य म्' (Bhatti XII) &o. (0)* अवलम्बनार्थी Adopted by Prof, Gajendragadkar ·पामाधानमालासम Raghana takes it as moaning SEL firear by the Varttika atras formare: Hefur Bat that does not properly bring out the helplessnegg. It is bettor to gay the only object ( - Dora ) is to save the fall ( vom ) (a) Reading_* qfuman is preferable because the TUT is for the only. Also the सप तमो in पवरोधगृहम is better ex. plained with afuna i For the reading8 yagmur and qganida 800 note (c) above. 3. (a) प्रतिपात्यम-पति+पत + पिच यत कम लि-अविपातत्यम it to be delayed, og fagraĄ I (b) 184 gura-I admit religious duties brook no delay, yet &o. 4. faga-On tho reading fazla, see potes on far HH Act II. But it should be noted that the Vrittikara does not recognise ofe in the case of ai He says—"qu' faciat HfA: पत्वेवमादिक प्रयोगम् अन्धाध्यमेव मन्यन्त"। b. (a) मकद &c. -सुरेण वेगेन गच्छति इति त र + गम + खच कतरि तरा or grry by the Varttika "Cat 572019r", (b) tifaf 14- A sis of words in the प्रथमाविभक्ति । Here the वाका has मप तमौ । Hence, and also to change tifa into tfall the necessity of निपातन । See Tika ; also our potes ander aaR44 in Kirata I sl. 9. and Pratima. 6. Remark-In the Tika, I have commented adversely on ustafa This is on the supposition that tho quit is प्रतिषस्तुपमा ( see under शान्तदल भम &o. Aot I) as stated by Ragbaya. A defence, however, can be given if we reject Raghava's interpretation. Thus we have first the general statement-'qa ASU 1994 17:'. This is established (914) by examples-(i) the case of wig (ii) that of 74748, (iii) that of tu i Next comes the application of the general proposition to the case of ataofer Every quit has & of attacbed to it. पीकतन्त्राधिकार has हां for the ति। 8o room is made for tbe application of the general proposition. Thus---(a) To #6 Adopted Prof. by Gajendragadkar, * ·S ४५३ सीवानवाधिकार तसा तसा पवित्रमः। (b) सपा-भागीः, नम्बहसा, पिया (०) पहचान:लोकताधिकारः। (d) पहचान: पवित्रमः। If this is allowed in the Tika for 'अनन्तरीःषमा धम:' read 'अविश्रमः' and omit 'रामापि...इत्यर्थ:'। The proposition षष्ठीमात्त: पश्चिम: of course leads to the conclusion दुष्यन्तमा पवित्रम: which is not stated. A. the matter is explained now, the work is watacard (See चापरितोषात &c. Act. I). 7. [a] निवते-"परिनिविभ्य: सेवसित-" इति षत्वम्। [बानमना:- This is more expressive than the reading प्रशान्तमना:] (e) दिवा- In the day time.* This is necessary for in night feeding, रवि- अतत: become cut of place. Elephants graze usually at night. 8. (a) एते-'मनिहितमिदमो विषयः समो पतवति तदो रूपम् । पदसमतु 'विप्रकष्ट तदिति परोच विजानीयात् ।' Here एतद expresses कालसामोप्य and thus shows that the visitors have just como. Compare 'दामोमेव-' above. (d) प्रमाणम्-Always nenter singular c. f. "वेदाः प्रमाणम्"। राजा ( सविस्मयम् )-किं काशापसन्देशहारिणः सस्रोका- स्तपस्विन: ? KING [Surprised)-What I Ascetics with woman I Bear. ing Kasyapa's message? कञ्च को-प्रथ किम् ? OHAMBERLAIN-Yes. राजा-तेन हि महचनाहित्राप्यतामुपाध्यायः सामरातः पमूनायसवासिनः श्रौतेन विधिना सत्कत्व स्वयमेव प्रवेशयितु- मईतीति। पहमपान तपस्विदर्शनोनित प्रदेश स्थितः प्रति- पासयामि । RING-Well, then let Profeesor Somaratha be informed . • Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·In my damö that it behoves him personally to introduce those dwellers of the hermitage after baping bonoured thor with Srauta rites. I too go to a spot bere fit for visit of asco fios, and wait. कसको-यदाज्ञापयति देवः। (निष्क्रान्तः ) CHAMBERLAIN- What Sire commands (Exit), राजा ( उत्थाय )-वेववति, पम्निशरणमागमादेशय । KING-Rising]-Vetravati, show me the way to the fireroom. रामेति । 'विथयेन सई' यथा तथा । सस्त्रोका पति वियः । कापस्य सन्दर साधु 'परन्ति' बात ये तादृशाः (साधुकारिणि विनि)। ['सविख्यम' (स-, न्या.) "सादरम" (रा, वि. म.) ॥ काशपसन्द श ( रा- वि-म-) कम्बसन्देश (त- वा.). 'सस्त्रीकासपखिनः' (स-बा-) महादिभिरपठितमतत]n राजति। 'तेन हि' यत: सस्त्रीका: तम: 'महचमान उपाध्यायः पाचायः 'सीमरात: विज्ञाप्यताम् पावेद्यताम् । किविजाप्यताम् इत्या:-'प्रमून' [ विप्रकट पदम्शब्दप्रयोगः ] 'पायम वासिन:' सस्त्रीकास्तपखिन:' [स्त्रीसाहात पाश्रमवासिन रस्य माम् अन्यथा तपखिन इत्य व ब्रूयात ] 'श्री मेम' अतिसम्म नेन विधिना' वेदविधिमा 'सतकत्य' संपूज्य स्वयमेव' न तु प्रतीहारीहारा 'प्रवेशयितुमह ति इति विजाप्यताम् । 'तपस्विना दर्शनमा उचिते' योग्य 'प्रदेशे' पवित्र स्थले स्थित:' सन् प्रतिपालयामि तान् प्रती। राजेति । 'वेववतो' इति प्रतीहारीमाम । 'अनिशरणस्य' व ताग्रिग इसा (घर ग परचितो;" इत्यमरः ) 'मार्ग' वत्म 'बादशय अग्रतो गत्वा दर्शय । NOTES 1. काश्यप &c. This is more respectful than "कया वमन्दच-"। 2. (a) माचनात-महचनम अवलम्बा ति व्यवलोपे कमणि पचमी। (b) उपाध्यायः-उपेस्य प्रधीयते अम्मात रति उप + पधि + + घम पपादान by the rule 'TV which bars पच । The feminine is उपाध्या, उपाधाायो, सपाषाायागी।

·जन्तुः । BA 8. funt do.-The three morod bros have to be kept constantly fed by housebolders of first three olasseg- चिमाविमाध्यत्वावनोयो वयोऽपयः" यमरः । प्रतीहारी-दो दो देव [ततो देवः ] । WARDER-This way, Sire, this way. राजा-(परिकामति । अधिकारस्वदं निरूपा)-सर्व: प्रार्थितमधमधिगम्य सुखी सम्पद्यते राधान्तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव। चौत्सुक्यमावमवसाययति प्रतिष्ठा लिम्राति सबपरिपालनतिर व । नाति श्रमापनयनाय यथा श्रमाय राज्य स्वहस्तधतदण्डमिवातपत्रम् ॥५॥ RING [Goes round. Acting fatigue from work]-Everyone becomes happy having attained the desired object. But the achievement of the King's end is mainly for trouble. Success romovos anxiety merely. The effort to guard wbat is acquired indeed worries. A kingdom, like an umbrella is not so much for the removal of fatigue as for fatigue when the Danda is held on one's own hand. राजेति। 'परिक्रामति' समन्च परितो धमति ( मन्य पपपाटोऽयम् । परिक्रन्य इति स्यपी निश: साधीयान् । 'राजरूपमा' पावसा पनि व्यक्रियाया: तदा पनिहत्त:।) 'अधिकारसा' पात्मानयोगसा राजकार्यमा रत्यर्थः यः 'खेद.' कान्ति: तम पधिकारगतकम करखेद 'निरप्य' मिमीय ॥ 'सब जन्तुः प्रार्थितम पर्थ" बस्तु 'पधिगम्ब' प्राप्य 'सुखी सम्पद्यते'। 'राजन्तु' किन्तु भूपालाना 'चरतार्थता' परनामराज्यप्राप्तिरिति यावत 'दुःखम् उत्तर' प्रधान यसमा तथाविधा दुःखबाखा 'प' पल्प तब सुख दुःखमेव भूरि प्रत्यर्षः। पौतमुक्त। पन्धयः-(राज)प्रतिष्ठा पोतसामानम् पयसाधयति । खब.

·814 पभिमानयकुन्तलम् परिपालनाति: शिवाय। राणाम् पातपमिव सासातदर्थ समापनयनाव, पति यथा अमाय। म्याखा-राजा तु (रति पूषों * सबधात ) प्रतिहा' प्रतिष्ठि- सत्वं रामाखामः रत्यर्थः पौतमुक्यमेव' (मयरम्य सकादिः । नित्यस समासः) 'पक सावयति' खमयति चन्तयति ( सोपसकर्मणि दिवादिः। चात्वम्। पिच । युक् 1) पोतसक्यावसानमा करोति प्रत्यर्थः । 'सब घस्य' प्राप तस्व 'परिपालनात्ति: रचा- यापार: किम नात्य व मन का जनयति । यावदसवतावत कदा में राजा सात प्रत्य तकळा । लवधमा सा उत्कण्ठा निवत्तते । तत: पर पाबनमः । तदार- 'राना" राजत्वम : पातपात वायते इति 'पातपमि'( सपोति योगविभागात क:) कवमिव 'सहसम धत:' रचित: 'दखः' व्यवहाराधिकारी यखिन खयकृतविचारम् प्रत्यर्थः । रुवपचे 'स्वहसन वृत्त: दलो यस्य तथाविध सत् अमापनयमाय खेदनो. दनाय (तादचा ४थों) 'न पति न प्रशस्त: 'यथा श्रमाय' विदकरणाय, प्रशमायामति: ('प्रतिशब्द: प्रशंसयां लङ्घनेऽपि च' इति विश्रमेदियो)। सबवे राजा यदि मन्विषु रक्षामारोनिधीयते तदैव सुखं नान्यथा । पव दहशब्दोवार्थ:। राजापचे दही दमन दुष्टदमनम । पातवपपई-द: प्रकार: ("दलो दमने संन्य रति इखायुधः । दण्डोऽस्त्री लगुड़े पुमान् । खामेदं प्रकारच प्रतिमेदिनी) ['पवमाययति (रा- वि.) "पवसादयति (ता, म, न्या) “निरव (ता, वि.न- न्या.)-"वृत्तिरेनन" (रा.)। “यथाश्रमाय" ( स., वि. न्या-)-"नच श्रमाय' (रा. म.)]. NOTES 1. चरितार्थता-चरितः कृतः लध प्रत्यर्थ: प्रयोजन' येन स चरितार्थ: •ome who has attained his object. तसा भाव: । 2. (a) चौतमकामावम - This refers to the anxiety caused by the eagerness of expectation before one becomes a king. (b). प्रतिहा-प्रति+स्था+पा भावे-प्रतिष्ठा, attainment of success. Thise refers to the candidate's establishment on the throno. Raghava takos gast i (c) afa-Raghava compounds it. Other tollow him. Thus 'पत्यन्त य: अमतदपनयनाय"-Raghava. (d) -Noto the double senge. Both toll and aga ere WOVO:

·Panामयति परिताप छायया संश्रितानाम् ॥५॥ पचमी 840 दण। With the former, दस distribution of justice ; and with qinga it means the baadle. A v11 brings page wbon too ministers look to the government (परासतदख) and an ambrella is comfortable wbep another man holds it over you. ( नेपथ्य ) वैतालिको-विजयाता देवः । (In.the dressing room)-TWO BARDS-Leb Bire prosper (or-be victorious). प्रथमः स्वसुखनिरभिलाष: विद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरव'विधव। अनुभवति हि मूई ना पादपस्तौबमुष्ण FIRST-Thou toilest for the world every day, thoughtless of thy own comfort. Or, such is thy way indeed. Veirly the tree feels with its head the fierce solar rays and relieves with the shade the agony of its refugees. समुखेति। खमुख निरभिलाषः प्रतिदिन' लोकहितो: विद्यसे। पचवा एवं विधव ते उत्तिः । पादपो हिमुड नासौवमुपमनुभवति, कायया सवितामा परिताप शमयति । व्याखा-'ख' पात्मन: मूखे मिरभिलाषः' नि:स्पृहः त्व' खोकस्य' भूवनस्य 'हतो.' लोकामित्यर्थ': 'खिद्यसे' खेदमनुभवसि (देवादिकात करि बट)। 'पषवा' पचान्तर एव विधा' शो 'एव ते हत्ति:' व्यापारः। 'पादपोहच: किस 'मूर्धा' समिरसा तो कठोरम् 'सचम्' पासपम् ("BT स्वादातपे यौ" इति वित:) "अनुभवति" तदनुभवकासे एक 'हायया' करन "बितामा' सम्यक बितानाम चाधितामामित्वर्थ': 'परिताप" परिगतं तापम पचव पातपणेद 'समयति' सधवधि [ घटादिखात मिस:]। पति राज: पधिकारखेदं प्रति प्रोत्साहनोक्तिः । * Adopted by Prof. Gajondragadkar.

·NOTES 1.तावितो-विविधामाखा: पितावा:, rarious measures ot musta रिलायमान गिलमयोः रति बिताय+उक्-ताखिकी। Here विताल stands tor पिताबमान (सपा) just as मदर stands for बदापादन in the compound मार्दजिक। "मावादने वतमानो मदाब्दः प्रत्यय मुतपादयति । बिस सबितातावतभवति"-Vritti. Bhanuji has 'विविधन तानेन सदन परति इति ठक् स प्रयोजनमम्य इति ठक वा"। But in the sutra referred to, ufa means "to eat” or 'to wander'' taatad ga yaqidagi -Vritti. In the other alternative the ठक् is a slip for उन । The word bere means bards in general though Amara rostriots safer to those oply who rouse the king in the morning. 2. (a) खिसे-खिद ( दिवादि )+ खट से कत्तरि। Ragbava takes it कर्म कत्तरि । This is after Vamana"खिचरति च प्रयगो दृश्यति सोऽपि बर्मकतय दृष्टयः, न करि। पदेवदिकत्वात खदे:" - Kavyalamkars. So the reason for taking it ****'ft, is far be believes is not fearfel But Madhava has it in the feaf list, Kalapa, Magdbabodba &o also read it there. It is therefore beter taken as कतरि। (b) लोकह तो:-लोक कारणान-Raghava, हेतो ५सौ। Compare-शकुन्तला हतो: Act. IV-Ante. (c) अथवा-This introduces पाप of the thought preceeding. It is a pity thou toilest.' Or [ पथवा ] why pity [पाप ], such is your duty or nature." The अलसार is defined by दण्डिन् as 'प्रतिषधोतिरापः' । [व] अनुभवति &0-Here the eत्ति of दुप्यन्त is explained by example [rela || The example ends in establishing resemblance of दुबन्न and पादप [ उपमापय्य वमान] । Hence as Daadin does not recognise दृष्टान्त as an पलार, his followers have to class this under रुपमा (See प्रतिवस्त पमा under रावान्तदुर्लभम् &c.) Aहितीयः- नियममि विमाग प्रस्थितानात्तदण्डः प्रथमर्यास विवाद कससे रक्षणाय ।

·पतनुषु विभषेषु जातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्त बन्धुकत्वं प्रजानाम् ॥७॥ SECOND-Weilding justice, tbon curbest those tbat havo gone astray, allayest strife, and becomest bont on (rbecomest capable towards) protection. Be there kinsmon wbon means are not meagre bat in tbeo are fully found the bendly services with regard to the subject. । राजा-एते लान्तमनमः पुननवोकताः स्मः । (परिक्रामति)। KING-Here wearied in mind as we were, we are become refreshed, (Goes round the stage) नियमयमौति । पन्वयः = पापदन्ड: विमर्गस्थितान नियमयसि, विगद प्रसमा यमि, रखवाय कल्पसे । प्रजाना जात्यो विभवेष तमु सन्त नाम, बच कृत्य त्वयि परिसमाप्तम् । न्याखा-पान:' गृहोत: 'दलः' दष्ट दमनन्यापार: यम तथा. विष: सन् [पच उपसर्गात त:' इति ददात: ] विपरोनेन माग' वर्षमा 'प्रखिताम्' चलितान् विपथगामिमो नमान् नियममि' मिरुप्य भयोऽपि प्रथि स्थापयसि विवादम' पार्थप्रत्य'मोदप्रतिवाद 'प्रशमर्याम' निवारयमि. 'रचय रचित पाखधित [कल्पते: प्रवत नात्यहि 'तमार्थाच भावबचनात' इति चतुओं पब इतपत तपद्यमानार्थ पगम्बमाने कपि सम्पद्यमामे' इति वानिकम युनाने । यहा- पेरव पलमय कवं 'मम स्वस्तिवावधाख वषर योनाच' इति घो] 'कल्पसे प्रवत्त से वा प्रभवसि, प्रजाना जातयः' बान्धवाः 'विभवेषु' 'पतनु' पल प्रभू सतस 'सन्तु' तिष्ठन्तु 'नाम' कुतिसतं किस तत [माम कुनसायाम ] 'माम (माकामसभाम्बकोषीपनमकुम्सने पत्यमरः ) 'बन्ध मा मान्य ' कर्म' नामका पुनः 'बाय' भपति 'परितः सतमम्बक बातम्' अधिगतम्। है मरनाथ सास सबगारबिस्वा सामासि सब बिभरि सलम। पथप्रजा बिनीवन, जर्मन वर्षम, पाखिताबमपनि। कि बाना सर्व माधवकार्यता: त्वयि एव प्रा बन्चि। नर्दमा विधीदतुलाकीपकारक दामन्यत भवान् इति भावः । रामेति। 'हाम्तमनसः'बायभि: विरामामा क्यम (बहत्यविषयमा पचनम। 'एप'बिना मिति प्राशाति) 'पुन बोलताः' एवं हमारपाकमधमरहिताता: पिहिता गा ·1. (a) forwafe-We have so in stond of affa in connection with famby the rule "मिता प्रस:' । बम परिषदेने - विपिमिताति प-नियम ('नियमयुक्त') करोसि रति नियमयमि ('ततकरीति-तिपि) (b) विमार्ग 80.-विपरीती विवतो का मार्ग: विमार्ग: wrong course, प्रादितत-। तिम प्रस्थिताः । तान् । प्रशमयसि = See शमयति । The e is empbatio. Implies thoroughness ( प्रवर्ष) of the बमनक्रिया। (0)* नाम- Implies कुतसा। How disgusting (कुतसा) that kinsmen crowd round one in affluence, (d) परिसमाप तम-परि means समान् । You render the services of a friend in every way oft and througbly सम् । (e) वध कृत्यम-The services of a friend. These are well summarised in the sloka-'उतसवे वासने व दुर्मि शव. निय?! रामहार मशान यसिष्ठति स वान्धव: " 2. W 78: =Here the king speaks of bimself. The plural is ipadm188ible. The role que vu' is barred by the Varttika 'सविशेषणना प्रतिषेधः' | We have to say either that the poeb "does not recognise the Varttika or. that for Eome reason, or other Dushyanta speaks of himself in plural (including others). ८ प्रतौहारी-एसो पहिणवसम्मन्नणससिरोषो सणिणहिद- होमधेणु अम्गिसरणालिन्दो । पारुहदु देवो [ एषः पमिनक- सममार्जनसशोकः सविहितहोमधेनुः अग्निशरणालिन्दः । पारो- इतु देवः ]। WARDEB-Here is the entering gate of the fire-house boautiful with recent brusbing and baving the sacrifice promoting cow close by. Lot Sire ascend. राजा ( प्रावध परिजनांसमवलम्वा तिष्ठन् )-वेवति. श्य भगवता काश्यपेन मत्सकाशमृषयः प्रेषिताः स्व: ? किताबवतिनामुपोदतपसा विस्तपो दूषित Fधारमारपु वनविद्युत प्राविश्वसचेष्टितम् । by Prof. Gajendragadkar.

·vet पाहो खित् प्रसवो ममापरितविधितो बीरधाम प्रत्यारदवहुप्रतकमपरिच्छदाकुल में ममः ॥८॥ KING-[Ascending and standing supported by the sbouldor of the attendant]-Vetravati, with what object could the ascetios be sent to me by venerable Kasyapa ? It is indood that the ponance of those wbo bave taken bome vow and commenced austerities, has beep defiled by obstractors ? Or is some evil attempted by some one on animals grasing in the holy forest ? Or is the produce of the creepers stopped by my misconduct ? Having thus entered several conjectures my mind remains perplexed through in-conclusion. प्रतिज्ञागेति। 'पभिनवेन' पचिरतन 'सम्मानन' मानन्यापार 'सत्रौवः होमन: ( 'शेषारिभाषा' इति कप ) 'सनिहिता' पासना 'होमार्था धेनु: यस्य तथा विध: 'पप्रियरबस्य' वतापिरहस्य 'पलिन्दः' वहिरिप्रकोष्ठ' ('प्रघासघनाखिन्दा बहिरिप्रकोष्ठ के समरः )। 'बारोहतु' सोपानमार्ग- अधास्य तिष्ठतु देवः' । रामेतिा 'परिजमस्य' वेववत्या: 'म' स्कन्धम् 'चवलम्बा सिष्टन्न उपविधन् बाघोषणा सस्त्रोकागमनात विस्मित: तदेव धायन् मि तुमसमय : समसमय : वेवस्तौ पच्छति किस हिम प्रेषिता: साः' इति ( मप्रलिक )। किमिति। अन्वयः-कि सावन ब्रतिमाम उपौढ़तपसा तप: वि : दूषितम् । उत धर्मारण्यची कैचिन पसत चेष्टितम्। पाही खित बोरधो प्रसव: मम अपचरित: विष्टभितः । इति पाद वहुप्रतकं मे मनः पपरिक दाकुलम् । व्याख्या- किं प्रशन, तायत' परिच्छ दे, मिखिते हे पपरिक दंमयित्वा प्रतकमावमुस्यापयतः । 'प्रतं' सरल पा-येषामस्ति तेषां प्रतिमाम्' पतएव उपोद' त 'सप:' व्रतसाधनयोम्ब पई : तेषां 'तप: विन:' बसविधातक: राबसादिभि: 'दुषित' विनतम उत' पषमा पारस' तपोबम 'परनि' ये (ट-प्रत्ययः) ले 'प्राषि'रिषद (विषये सामी)चित जनम 'पसन' मा 'चरितम' पारितम्। 'पाहो' विकले। 'जिन' प्रभने । पषमा बि पीरा' जतानाम (लिपि अति 'बादशेमाच' प्रतियारसपवार: ज्पसनदी) असम:' पुपपलोदनमः 'मम' राष: 'पपरित' पापा(मास)विधिक' निवः पषित वर्षः (सी:'विपलम्).

·पभिधानशाकुन्तलम : . 'रवि प्रकारकबाड़ाः' पषिमता: 'मायः प्रसाः' कहा बन बापिष' 'मे मनः पपरिषदेम' बनियन 'पाकुल' पब मानम्। वापबाधिक्रमात पचायाः समानमविषाव्य चतिहााँ प्रसनः । NOTAS 1. ख:-The kingdeliberates and cannot decide. H प्रशन लिड । 2. (8) प्रतिगाम-व्रत 18 सकस row-The making up of the mind to do a particular thing—say to perform afueta or नयोतिटीम। व्रत+नि मत्वर्थ = अतिमः । (b) उपाढ़तपसाम-उप+बा+a 'कमरि-पोदम commenced प्रारम्भम्। Raghave explains उपाढ़ as चधिक excessive. But compare पोदशन्दा नरागमय' (Act VII) 'where डपोढ़ प्रारवध । Tbe सपम् here is not pedance in general As Raghava understands, but those particular observances that go to qualify the ascetic for the pa he has then in view. This makes a tbe principal and 998, the subodinate and not the reverse as Prof. Gajendragadkar bas it. If the 299 defiled ( 79 ) the ant becomes disqualified for the 19 1 (0) चपचरित:-प+चर + क भावे = अपचरितानि failings. The king's mis. deeds are supposed to arteot the produce of the soil &o. 'रात्रो. उपचारान पथवौ स्वल्पमस्या भवेन किल-Raghava. अनुक्त करि श्या। (a) पपरिषद &c.-परि + 'द + घष गावे - परिष्क द: Separation of a part from the whole%3 hence, decision. प्रतीहारी-सुपरिवन्दिनो इसोप्रो देव सभापपर्यु पाप- देत्ति तमि। [सुचरितनन्दिनः ऋषयो देव समाजयितमा- माता इति तव.यामि। WABDER-guess that the sagos who rejoice in good donds, base aome to congratalate Sire. (प्रविन्ति गौतमोहितो भकुन्तला पुरसत्य कारर्वावची पुरषांकको पुरोहितच)। को-स्त तो भवन्तः ।

·पसमोर (Then enter the two disciples of Kanya with Gaatami placing Sakuntaļa in front, prooeding them, the obamberlain and the family priest). OHAMBERLAIN-The way. tbis way, tour.bonours. प्रतिक्षारिति । सपरितन' सत्यानन्दन्ति' और वाहमा 'पषवः' 'भवतः सतकार्य परम्परया प्रोता: सन्स: 'द सभागवितुम् 'चानवाः पति ववामि' कह।. तत रति। ["प्रविशन्ति" (रा., वि., म.)-'प्रविशतः' (ता, बा.). 'गौतमौसहितो' (त-, न्या-)-गौतमौसहिताः' (रा.वि., म.), शकुमा पुरस्क त्य' (रा- बि., म.)-'शकुन्तलामादाय' (त- न्या.) 'कखशियो' (- न्या-)-'सुनयः' (ग. वि. म.)। 'शकुमला पुरस्क त्य पय स्थापयित्वा 'गोतमौसहितो' कर वशिष्यो, एषां चतुर्गा 'पुर:' पयत: 'कचु को पुरोहित' पति षट 'प्रविशन्ति' । प्रथम का की, ततः पुरो- हित: ततम शकुन्तला, तदनु शिष्यो पशात गौतमी इत्य ष प्रवेशक्रमः-पवगुडनवतो मधेा तपोधनानाम्पत्यमन्तरीकरिनुमौयते । NOTES 1. सुचरित &c.-चर+क भावे-परितानिdeeds.सुचाभमामि चरितानि सुचरितानि good deeds. ते: साधु नन्दन्ति इति सचरित+मन्द +चिनि साधु- कारिणि कतरि= सुचरितमन्दिनः। Those who rejoice at good deeds. The सुचरित is the king's. This is antithetio to पपचरित-misdeed of the sloka preceding. The king apprehends condemnation for misdeeds (पपचरित) the warder suggests commendar tion for good deeds ( सुपरित)। (b) समाजयितुम् -समाज परादि विच खार्थ युमन। 2. Note the order of entry-पाको, पुरोहित मामला.शारण, स्थात, नोवमी। See also Tika. थाहरवः-भारत, महाभामः वामनरपतिरभिवसितिरसौ नवविवामपक्मयोऽपि भजते । 81 ·course. तथापोर्ट खत्परिचितविविन मनसा जनाकीर्ण मन्ये हुतवहपरीतं राहमिव ॥ SARNGARVA-Saradvata, it is true that this king, who has never transgressed social limits is supremely gifted ; that not even the meanest of any of the classes follow an evil Yet with my mind ever accustomed to solitude I deem this place, teeming with men, like a house enveloped in flames. महाभागैति । अन्वयः-अभिवस्थिति: पसी नरपति: महाभागः, वर्णमामपकष्ठो- ऽपि कषित पपथं न भजते, कामम् । तथापि जनाको मिद शतपरिचितविविक्रम मनसा हुतवपरीतं ग्रामिव मन्छ । व्याख्या-'पभिन्ना स्थितिः' मर्यादा येन तथा. विधः स्थितेरमेता 'सौ नरपतिः' राना दुष्यन्तः 'नहाभाग: पप्राकृतस्वरूप: 'वर्णाना' ब्राह्मणादीमा चतुर्णाम् शेषे षष्ठी। पव निर्शयामाणादिवितयाभावात निरिषष्ठी न थुका ) 'पपकष्टोऽपि' हौनोपि 'कथित् मन: 'भपथ' विमार्गम् ['मनस्तन पुरुषात्' इति निधी पथो विभाषा' रति अप्रत्ययः समासान्तो वा। 'परवलि र इन्हसतपुरुषयोः' पति पुस्त वे प्राप ते 'चपथ नपुंसकम्' इति नपुसकलिङ्गम् त भजने' न गच्छति 'काम सर्वमेतत् अनुमन्य', मत्यमेव सत, 'तथापि' एवमपि, राजा च पप्राकृतः प्रजाय सद- पता: पति स्थितेऽपि ( गोयामपि: ) 'जन' मानव : 'पाकीण' व्याप तम् इदं दृश्य- मानमेलनगरम् [दन्' इति इस्ताभिनयन दर्शनम् ] 'शवत' सर्वदा 'परिचित' दृष्ट 'विविक्त' निर्जन' येन तथाविधेन मनसा' करणेन 'हुसवईम पणिना 'परोस' व्यापतं 'राहमिव' सस्ताजा 'मन्य सम्भावयामि। ["स्थितिरसी' (, न्या- म.)-"स्थिति रहो' (रा., वि.)]n NOTES 1, (8) महाभागः-महान् भाग: पीदा विगुण समुदायो यस्य सः । This * in inferred because the king is afhafera: 1 fefa is the apportiopment of dues according to merit. The king was supernaturally endowed [ महामाग ], so be never erred in [बभिन्न estimating the merits of the men under him. [b] कामम-This indicates admission, काम नरपति: महामाग.-I admit the king in supernaturally andowed. Baghava explains नामम् पतिपयन महा- ·8०५ [0] पपथम्-पधिम् is मान brack, course: i.e. the right course. न पन्या: &c. Bee Tika. obj. of मनात [] इदम-This. Here the sperker points at the city with his finger [पंगुखिमिद्देश:] । [0] शश्वत-Always. Qual. परिचित। Not necessarily compounded. [f] मनसा-करण हतौया । करण is मनन क्रिया [ मन्ध] | [8] तवापरीतम् -Note the propriety of an ascetic calling fire by the name नवह in preference to पनि, दहन, &c, Remarks.-*Sarnagava deems the placs a house in flames which has to be forthwith shunned. He gives two strong roasons against such a thought-(i) The king is an extraordinary personage which should create a liking for the place. (i) The people are all indeed very well bebayed which is a great attraction. Yet the thought overpowers him, because (i)-His mind is परिचितविविक्त and (i)-The place is जनाको । भारहतः-स्थाने भवान् पुरप्रवेशादित्यम्भूतः संवृत्तः । अहमपि- अभ्यतामिव सातः शुचिरशुचिमिव प्रबुद्ध व सुप्तम् । वद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसङ्गिनममि ॥१०॥ SARADVATA-Rightly art thou become like that through entering the town, I too deem the pleasure seeking people here as the bathed doom the anointed ; the pare deem the impure; the awake doem the asleep ; one with free motion deems the fettered. शकुन्तला ( निमित्तं सूचयित्वा)-पम्महे किं मे वामदर पपणं विप्फुरदिपहो कि मे वामतरं नयनं विस्फ रति ] । SAKUNTALA--(Acting the feeling of an omen )-Oh! Why-does my right eye quiver ? Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पमित जा (रा. (वि.) ( TI-- । "तामिति । चमक-सामजिन बात: मामिव वः पपचिभिय, प्रपुरः सुप तमिव खरगति: परनिय, परमि। बाया-'पापित नगरे मुखेम सजति' मिलति यस 'समज निर्म [धिोपालनामजनम् । छादित्वात वा] (यहा-सुखख सागः, स: पति यस्य त) जमवत:चान चाबित- दहमल: पबलामि तलमहमेन सम्पादितदेहमलमिय, पचिः' पन्त:सदी जनः पशुचिमिव' कलुषामान पापिनमिव, 'प्रवुद्ध'मागरित: नासतखाबोध: 'सप तमिब' 'निद्रितमिब' मोहनिद्रा प्राप तमिव, 'खरा' स्वाधीना ( 'स्वदौरेरियो:' ति सहित) 'गतिः' यस्य ताहशः, स्वच्छादचारी वशी 'नमः' 'बद्यमिय यन्वितमिव 'पर्व मि' जानामि ।* पव हि जमा वह वो देन पाहाः, अबदेहास कचिदन्तरगडा, स्वरूपा एव कायमनःण्डाः अपि प्रबुद्धा:, प्रबुद्धोऽपि यदि कषिदति स न नमवयः सुख- पान। मम तु क्रमेण देहातिः, प्रबोध:, वशित्वा च बातम । सत सहयजना- भावान ममाप्यवावस्थाम' न रुचये। अहमपि समाजामवेद' मध। 'पत' इति पाटे सवेद भय स्थान मम तु एभिवराराको करवाखाणम्' इत्येव व्यायम्। शकुन्तलति । 'निमित्त" दविवाधिम्पन्दन 'मयित्वा' पभिनीयचाकारित: इचिपचि स्पन्दते पति दर्शयित्वा 'वामम रतरत यखात तत् दधिमित्यर्थः [म 4. होति सर्व मामबानिषेधः, ततपुर समानता पति, पर तदापि माषमते पानतरम् प्रत्य व भवति ) 'विक रति वदत। श्रीपादविवाधिस्वन्दनमरणम् । NOTES 1. बचत:वम् पन नकारात: विपरिणत: thrasiafteoted, Irofa FATA: I Saradvata symptbinos with Sarngarteyou re anxious to quit the place 80 am I ( Hattu); but for a ightly different ronson. 2. (0) अम् &c.-मिarma-mastoled Adopted by tallilajendra guddar ·witoil.lambedia be töformacm is to मनःपति। - (0) प्रपुर &c.--Rafone-beमका ( कवित &C.-- Refers to afum i Soo Tika. मौलमी-जाद पडिट प्रमाल । - सुज्ञा दमतुल- देवदानो वितरन्दु [जात प्रतिहतममङ्गलम् । सुखानित भर्त,कुलदवता वितरन्तु ] । ( परिक्रामति )। GAUTAMI-My child, the evil is averted. May the deities of your husband's Yamily grant you joy. (Walks round). पुरोहितः ( राजान निर्दिशा)-भो भोस्तपस्विनः, प्रसा- वत्रभवान् वर्णाश्रमाणां रक्षिता प्रागेव मुक्तासनो वः प्रतिपाल- यति। पशातनम् । THE PRIEST (Pointing to the king. )-0 ye asetics. Thero, His Highness the protector of the castes and class having even before hand quitted bis seat, 18 awaiting you. Behold him. Comment on शङ्ग रवः-मो महावाधण, काममेतदभिनन्दनीयं तथापि वयमत्र मध्यखाः । कुत:- भावान भवन्ति नबास्तरवः फलागमैनवाम्बुभिदूरषिलम्बिनो घनाः । प्रमुखताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवंष परोपकारिणाम् ॥१॥ SARNAGARVA- great Brabman, this is certainly praiso worthy, yet in this matter we are indifferent. (You 88k) why?-Trees become bent by the advent of fruits, oloads bang far doma by now rain, good mon become the roverse of the baaghtry by richos. Saob indood is the nature of the benelsotors of others. मममम मन विचपियन ·. पभिनानपानम् बत बानीहि दर पाच मिनिन बात समित चारचीवम्। नहि वस्तुतसदमा प्रतिशतम् । पुर्णहित इति । दूरस्य रामान निहिन्य' तपखिमाः प्रदवं चार चसी पवमवान् पना प्रासाचादीनां चतुर्थम् 'पाश्रमाचा एहस्वादीनाथ चतुर्थ 'रपिता पक्षएप महाभागो दुष्यमः, तपखिगौरवात 'प्रारीब' भवता प्रवेशान पूर्वमा मनासमः' चासन परित्यम्य स्थित एव 'य: प्रतिपाखयति' पपेचते। पुस्यमीहचख दम तत 'एन' पपात' । भार गैरवेति। 'मो महान् ब्राह्मण', तत्सम्बोधन । हिजवर राजपुरोहित [किन चिदिव सोखण्डनमेतत् ] राज्ञा अनुष्ठितमिदम 'अभिनन्दनीय' स्तुत्य काम" सत्यम्। 'तथापि पव' अस्मिन् विषये 'वयम् [ 'पदो योष' इति वहुवचनम् ] 'मध्यस्थाः'उदासौनाः । वयन्तु मन्यावर माव काचित स्तुति: वा निन्द।। 'कुतः' कि कारणमिति प्रकसि चेत पण । भवन्तीति । अन्वयः-तरव: फलागमनमा भवन्ति । घना म वाम्बुभिरविलम्बिनो (भवन्ति )। सतपुरुषा: समद्धिभिरनुखता: ( परोपकारिणो स्वभाव एव एषः । व्याख्या-'तरवो' उचा: 'फलागमः प्रसवोदगमः भि: 'नमा' पानता भवधि येन पथिका: फखामि सुखेन गृहीत्वा तृपता भवेयुः । घना: मेघा: 'नवाम्बुभिः' प्रथम- नलागम: वर्षारम्भ : इत्यर्थः 'दूर' गगनाया दूरे भूतल ममीपे 'विलम्विनो' लम्बमाना भवन्ति येन वर्षपात निदाघनप तास पता भवेधः। 'मनपुरुषाः' सुनना: समरिम:' पश्यतिकर्ष: 'अनुडताः' उडतप्रतिमहिना अभिगमा न्ययः [विरोधा न भवन्ति येन पर्थिन पागत्य प्रापितं लन्ध वा पता भवेषुः । 'परोपकारिण' परार्थघटकाना 'समाव एव एष' यत १ मुखेम लभ्या भवन्ति । प्रात्या यत तं तबका ति- ईष्यन्तस्य रति भावः। 1. प्रतिहतम् &c.--The quiver of the right eye portends evil. This frightened Sakuntala. Gaatamí comforts her. The evil won't come, it is averted (afayaq); and, over and above that you may expect good instead (मुखानि पितरतु)। बितरन्तुति पाधिषिवोट। १. [B] समानामबहो। .[b] रचिवा-रवि रवि.स .

·+व साधकारिरिपरि। Honds समागम cannot have aधीन कामपि षष्ठी because 'न लोकाध्ययनिष्ठा समवनाम' prohibits षष्ठी with aन् 3. [a] "महामायण-महान् ब्राह्मण:- great Brahman-it is slightly taunting here. You have not much of a Brabman in you l You see things in one light we in another. We are in. different [ मध्यस्थ ] to this bumility of the king, though you take it as a great merit; also cf 'प्रसौदन महाब्रमण:'-in Swapna, (b) मध्यस्था:-मथा वादिप्रितिवादिनोम धातिष ठन्तीति मधा + स्था+ क करि Lit, an arbitrator ; hence उदासीन indifferent. वयं न स्तुम: न वा निम्दामः। 4, (a) फनागम :. न वाम्बुभिः, ममडिभि:-है तो हतीया। (b) दूर &o. -दूर साधु विलम्ब न्त इति दूर + वि + लम्ब + णिनि साधु कारिणि कतरि-दूर- विलम्विन: hanging low down. 10. Dear the harizon. 5. (a) अनुत्ता:-जई गता इति उद + हन गतौ + क्त कतरि = उहताः puffed up, न उता: not puffed up, 10. they come low. (b) एषः -This i.e. accessibility. (c) परोपकारिणम्-परेषाम्पकारः परोपकारः । स. अम्ति एषामिति परोपकार + इनि = परोपकारिणः । Or पर षामवश्यम् उप- कुर्वन्ति इति पर + उप+ + णिनि पाबश्य के = परोपकारिण: those who are destined to come to the use of others. 6 Remark.-The verse is a piece of condensed reasoning Thus-(Surnagarva)- दृष्यन्त 18 अनुडत । (Purohita) Why so? [S] Because दूष्यन्त is a समपुरुष and पनुद्दताः सत्पुरुषाः समद्धिभिः । [P] IS not this to the credit of a सतपुरुष ? [S] Not so, because he is forced to this by स्वभाव-nature. If he could avoid it and yote did it of ciroice that would be some credit. [P] That is bold statement. What proofs ? [S) Look at the tree - भवन्ति नमासरव: फलाममः। They are forced to this by nature. [P]. But Bastras Bay trees bave life. This may be as moob a case of choice with them [S] Take then the clouds-म वामवाभिरविलम्बिनो धमाः । There can be no question of choice bere. No, they are powerless. It is nature (खभाय) that rules them. स्वभाव एवंषषरोपकारिणम् । These Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पभिमानान्तसम mit 4 sything else that'is' destiñed' by nature to come to the us at other. are bound to be 800essible. Otherwise nature's design will be frustrated. The figure is, therefore vulcare Again water has to be taken with all except the last line to complete the sense. So we have foreign also azifafanangaza- बाचिनकवत्तिमा। सर्व वाक्यापकारत तमादी पकम् - " Dandin. प्रतीहारी-देव पसण्णमुहवणर्णा दोसन्ति । जाणामि विस्महकन्नओ सौगो [ देव, प्रसवमुखवर्णो दृशान्त । जानामि विस्रवधकाऱ्या ऋषयः ] । WARDER-Sire, pleased expressions of face are visible. I believe the sa ges have business of an assuring character. राजा (शकुन्तला दृष्टा)- प्रथाबमवतो- केयमवगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावणा। मध्य तपोधनानां किसलयसिव पाण्ड,पत्राणाम् ॥१३॥ KING-(Gazing at Sakuntala)-Well, among the bermits who could be this poble lady veiled with the cbarm of ber person not much disclosed, like a fresh bad among brown leaves? प्रतौहारोति। 'प्रसन्नाः' प्रीता 'मुख वर्गा' मुखाकारा 'हयाम्न। 'विजय' बिचासयुन्न 'काय' येषां तथाविधाः। यन्मयोत सुचरितमन्दिन; समाजयितुमागता *षय प्रति मन तदेवा अन्वयः-पथ तपोधनामा मधा, पापवासी मधी किसलयमिय, पव. उनबती नातिपरिटमरीरलाग्था पवमवतो ऽयं का। व्याया-'प' समये । पर सामंशय: ।"पथाचो संबध स्थाताम् इति मेदिनी] 'तपोधनाना' तापमाना 'मध' बत: पुरोहितः पचात हरवचारतो तमो रत्यर्थः पापना' तापसानी पीपर्वाना 'मणे 'किसमयमिय' नबपामिव 'पगुटममतो' शिरोममायरपती पवएक नाविपरिम टमः पनलिमबाटम मिषन मान्द 'मामपा' रति समास: ] 'परिधानीमा बचावचाविधा 'चक्मवती' माम्बा ''वामाना 'बा' पति संजयः। [(4)- बिन' (रा ...] वैति।

·हमः । 1. (0) प्रसन्म:-asppearance;": माद्रपदकों पति मानतः। मखाना वर्ग: expression of their faces. प्रसन्ना सुखव: pleased expression &o. कर्मधा-| Here pleasure in the individual is attributed to the expression of his face. Or प्रसेवामा मन वर्ग: expression of face as are seen in pleased persons. (b) पित्रवधका:-वि+ अ + + कत्तंरि = त्रिवधम् assuring विश्वासकरम् i.o. अनुगकरम् । ताह काय येषाम् whose business is not of a distarbing character. They do not come to report anytbing adpleasant. Both विश्वष and विमवध are correct. 2. यम-The verse has to be construed with अथावभवती preceding. The reading का खित thus introduces a difficulty. खित implies deliberation' or question'. 'खित प्रत्रवितकयोः' इति But प्रत्र is already expressed by का and वितक' by पथ । One of the three पच, का, खित becomes redundant. Again पवwant seems to require saĄ for specification ( faca)i I tbink का खित must make room for केयम् । प्रतीहारी-देव, कुतूहलगव भो पहिदो ण में तको पसरदि। नं दंसणीमा उण से भाकिदी लक्वीप्रदि [ देव कुतूहलगर्भः ननु दर्शनीया पुनरस्या प्राकति- संचाते। WARDER-Rire, my deliberation directed with ccriosity does not advance. But her person indeed appears wortb looking at. राजा-भवतु। पनिवर्णनीय परकलनम्। RING-Well another's wife is not to be sorutinised. शकुन्तला (परामरसि पारवा पानगतम्)-पिप किं एवं विवसि। पचपसमावं पोपारिज धौर दाव होहि प्रहितो न मे तकः प्रसरति। .

·शंमा एक पमित्रानयकुमाखम [दय किमेव' बेपसे । पार्यपुत्रस्य भावमघायं धौर तावदभव]। SAKUNTALA-(Laying her hand on her chest ; aside) - O Heart, why does thou throb so ? Be calm considering the affection of my husband. प्रतौहारोति। कुतूहल' कौतुक 'ग) पभान्सरे यस्य तथाविध: ( 'सप्तमी. विशेष- इति पूर्व निपातने पाप ते गह वादेराकतिगपत्वात परनिपात: ] मे तक: का: 'प्रहितः प्ररित: कैयमिति निश्यकम नि नियोजित: 'न प्रसरति' नोपसपति। नि तुमसमाहम 'पस्या पाति: पुन:' पाकतिस्तु 'दशमीया ननु' मा 'खक्षा'। ("प्रहित:" (वि)-'प्रतिहतः' (त- न्य- म-)-प्रतिहित: (न)- "पहित:" (रा.) "मनु दर्शनीया" ( र., म-)-'दर्शनीया' (त- वि. न्या) ॥ रामेति। 'परकरलव परस्त्री ['कलवरोधिभार्ययोः' इत्यमरः] 'पमिर्षण नीय निवन निपुणदर्शन न पति। ['पनि पनीयम' ( रा., वि- म.)-'पनि- चयम् ( त न्या-) ॥ शकुन्तले ति। 'उरमि कृत्वा' वचसि निधाय [ सर्वधात्वार्थानुवादः करोतिमा भवति ] | 'वेपसे कम्पसे। 'भाव' प्रीतिम् 'अवधार्य निचित्य 'धीर तावत् भव' । सादृशो प्रौतिन विकल्पते, सत का न चिन्ता । NOTES 1. (a) प्रहित:-The readings प्रतिहत: प्रतिक्षितः, उपडित: do not give good sense. (b) ननु-Implies अवधारण। (c) पुम:-Implies I cannot say who ( का) she (यम् ) is, but (पुनर ) this much I can say with certainly ( 78 ) tbat sbe bas a fair presence. 8. भवतु-An पश्यय । Implies disapproval ( निषध)। 'पतु इति निषेधास्यानोबारयोः। भवतु व्यस्तु वान'-Ganakera. पुरोहितः-(पुरो गत्वा) एत विधिषदर्चितास्तखिनः । . भेद। कचिदेवाउपाधयायसन्दपक देवः बोतमाति.

·पंमो ४८१ PRIEST ( Advanoing)-Here are the ascetics daly honoured. ( There is ) some message from their preceptor. Please Sire, to hear it. राजा-अवहितोऽस्मि । KING - I am attending. ऋषयः ( हस्तमुद्यम्य )-विजयस्व राजन् । SAGES-(Raising their hands)-Do you prosper, O Ripg. राजा-सर्वानभिवादये। KING-I salute you all. ऋषयः-दृष्ट न युजास्त । SAGES-Be provided with the wished for. गजा-अपि निविनतपमो मनयः । BING-Have the ascetice their penance anodstracted ? ऋषय:- कुतो घक्रियाविनः सतां रक्षितरि त्वयि । तमस्तपति धर्मा शो कथमाविर्भविथति ॥ १३ ॥ SAGE-You protecting 'whence is abstraction of the religious rites of the good ? The sun abidiog bow will darkness appear. पोहोता 'ए' उपस्थिता मे विधिवदचिताम्बपखिमः' । 'उपाध्यायस' पाचायाप्य कण्वम्य 'मन्द यो' विजपति: 'कश्मि' अस्ति । कगयति। 'विजयम्ब' जययको भव, ईस्व। [पकमकोय जयति: प्रकर्ष- पाप तो बनते। विपराभा जे:' स्यात्मनेपदम् ] 1 परमेति : 'रन' प्रार्थितन सह [ति सहा श्या ] 'युज्यख' युक्तो भय 1वादिकात कतरिलोट ] (रन यध कर्मच)। राति। मिर्गता विता: यभाः तपाविधानि 'तपासि' यो तथाविधाः बि समयः। पपि प्रत्र। प्रधानवादादी धर्मविषये एक प्रश्नः । हुताति। पम्पया-बबि रपितरि सती पक्रियाविधः कुतः । धर्माची वपवि ·. बनावमावि विति। न्याया-'वधि भवतिर 'रपितरि' मा रामम ति सति (कारिविजन ) 'सतो' सापक पवार तपोऽनुहाने 'वि' पसरावः कुतः' कमारा स्वात। पव-धर्माची तीव्रताप रषी (तीवलात तमो.'- रूपख नवोभयम् ) 'तपति' तापेन पोड्यति सति [ पोड़ितत्वात नवोः पलायनम ] 'तमः' ध्याताप: शव : 'कथ" वैन प्रकार 'पाविर्भविष्यति' प्रकाश गमिष्यति। न कथमपि प्रत्यर्थः। NOTES 1. (8) *सताम्-Construe with धमक्रिया not with रचितरि, because that would imply the existence of uga algo. But the spirit of the sloka seems to be that Dushyanta being रचिता. all धर्म किया was free from molestations Not that विन was removad but none appeared even (कुतो विनः ? )| The दृष्टान्त makes this olear (b) तपति-He does not say धर्माशी स्थिते but सपति । By his उदयाचल स्थिति the sun removes the darkness that was. But when he is तपति darkness does not appear at all (कथमा- चिर्मविष्यमि )? The पलसर is दृष्टान्त according to the moderners but दखिन् calls is प्रतिवस पमा । राजा-अर्थवान खलु मे राजशब्दः । पथ भगवान् लोका. मुग्रहाय कुशलो काश्यपः ? KING-Verily my title Rajan bas now become sigpificant. Is bis Reverence Kasyapa enjoying health to favoar the world? शाबरवः-स्वाधीनकुशलाः मितिमन्तः। स भवन्तममा- मयसपल कमिदमाह। BARNAGARVA-The possadors of spiritual power bave hoalth at their command. He with the preliminary enquiry after tby welfare. says this to thee. . Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·४०५ राजा-किमानापयति मगवान् । KING-What does bis reverenes command ? रामेति। 'रानमन्दः' राजा प्रति सचा। 'मर्थवान् पर्व: पवारावतोबत रामकर्मकरणात ति राना। पाच वथा। अथवा । “राजा प्रहातिरसनात पति रचित तापसेषु यथार्थमेवाईराना। 'लोकानामनुयहाय' मुवि थिबा पोवार- यहकरणाय कुशखो' कस्यापवान् [ 'ब्राण कुशनपृछन ति कुशवमनः । 'पथ' प्रश्ने। पारवति। "सिरिमसः' पणिमादिसिद्धिसमन्विता योगोयरा: 'खाधीन' स्वायत्त 'कुश' येषां तथाविधा भवन्ति । तदसौ कुशली किस वक्तव्यम्। 'पनामयस' परोगस्य प्रश्नपूर्वक' प्रथममनामय प्रपनं कृत्वा ['चवबन्धु मनामयम्' इति पनामय प्रघ्नः] NOTES 1 [a] 48919 &0.- From your description, I find I am doing my work well, hence rightly am I called 'रानन्। [b] लोकानुयहाय-लोकानुयह कत्तम प्रति “क्रियार्थोपपदस्य च कमीपस्थानिमः" रवि ugoti This is in courtesy, Good souls all exist for qui Elewhers the post says-"तथा हि सर्वे तसामन् पराकमा गुगः", "बस तस्व विभोम केवल गुणवत्तापि परप्रयोजना", "विदितं वा यथावार्धा ग में काषित मात्तयः", &o. 2. पाज्ञापयति-पा++विच +खति commands. Note the humility of the king. He expects चाचा। मारव-यमिथः समयादिमा मदीयां दुहितर भवानु- पायंस्त तभया प्रीतिमता खुषयोरनुमातम्। कुतः- त्वमता प्राप्रसरः समतोऽसि नः प्रान्तमा पूतिमती च सदिया समानयंजर वापर पिरखवानामतः प्रजापतिः ॥१४॥ संदिदानीमापनसत्वाप्रतियता सामंचरविति।

·४८ অমিমালমন্দ - SARNGARAVA - Through mutual agreemont you married this daughter of mine. That act of you two is approved by me with pleasure. (You ask) Why? Thou art reekoned by us moving at the fore of the worthy, and Sakuntala is worship embodied. Bringing together å bride and a bridegroorn of equal excellence, Prajapati bas after a long time - avoided censure. So let her, now quick with child be accepted for the practice of virtue together. This is what he says] यन्मिथ इति । 'मिथः' भन्योऽन्य' 'समयात्' शपथाचारात ['समया: शपथाचार- कालसिद्धान्तसंविदः' इत्यमरः ] गान्धर्व विवाहेन प्रत्यर्थः [ 'गन्धव': समयाम्मिथः इति याजवर क्य:] 'भवान् मदीयो दुहितरम् उपायत' उदवोद["उपादयम: स्व करणे" प्रत्यात्मनेपदम] इति 'यत युवयोस्तव' मिथः समयकरण प्रीतिमता मया अनुज्ञासम्'। त्व भिति। अन्वयः-त्व महतां प्राग्रसर: स्म तोऽसि । शकुन्तला च मूतिमतो सतक्रिया। प्रजापतिः तुख्य गुण वधुवर समानयन् चिरस्य वाच्य' मगस: । व्याखया- 'त्व नः' ('तस्य च वतमाने' इत्य नुक्त कतरि षष्ठी) 'बहता प्रशस्यामा पावाणाम् (प्रशंशायां शव ) 'प्रकरें अग्रसरः' पुरोगामी 'म तोऽसि' वयं त्वां सम्पावाणासययों मन्यामहे । शकुन्तला च मूक्तिमतौ' धृतदेहा 'सतक्रिया' सतकारः, पचना मः स्मृता । प सः' ब्रह्मा, तुल्या गुणा यस्य तादृश वधूष च वरस 'वर' वर वध्वौ [ "सों हम्हो विभाषा एक वदभवतीति वाच्यम्" इत्य कत्वम्। यहा-भाव्यमान समाहारमा- नित्य एकत्वम् ] समानयन्' समाहरन् एकव कुर्वन् चिरस्य' वही: कालात ('चिराय धिररावाय चिरस्थति चिगर्थकाः' इत्यव्ययगणे पमरः ) वाच्य 'मिन्दा न गतः' न प्रापत: उसकष्टया अपकर: पुमान्, उत्समेन च पधमा स्त्री मिकति रस्य व निन्दा विधयवस्था। पद्यतु युवा भेलयित्वा विधिरनिन्दा ति भावः , अदिति । यतोऽहमनु- मन्य 'तत्' सम्मात 'सत्' प्राणिन गर्भस्थ मित्यर्थः पापना प्रापता गर्भिणीति यावत "प्राप्तापन्य च हितोयया',इति समासः । बहुव्रीहि ] यं 'सर' एक 'बम- परवायं [वादप्ये चतुषों ] 'प्रतिराह्यताम्] ति स भगवान पाह। युकमिव यत चत सनक्रिया। तत् पान भवान् सक्रिया शकुन्तला रहा। NOTES 1..वान-प+a प्र शयाम - the.deserving तवाम . - ·पचमो ४८७ न में निरि षष्ठी। (b) प्रायमरः-पुरः सरत गति इति अग+म+ट करि वारसकात पयसर: leader. प्रवर्षेर पयसर: the very first प्रादिवत । (6) स्म त:-is बुार्थ । Hence स्म + कत्तरि वर्तमाने मतः । (d) म: = कर्तरि षष्ठी। See Tika. (e) समक्रिया-सत + + श भावे honour पादरकरणम्। सत् is a गति in this sense by the rule 'पादरामादरयो: सदससी'। 'Honour' (सतक्रिया) is done to the deserving (अन)। You are the best of the deserving and Wat is 'Hondur presonified. Hence, I approve of your union.* (f) प्रजापति:-All credit ( वाच्य न गत: ) is due to प्रजापति । Because, though प्रजापति presides over all matches he employs relatives of the parties as instruments. In this case. I did absolutely nothing, प्रजापति alone brought about the union. 2. सहधम चारणाय-धर्मस्य चरणाम् । सह धम चरणम्, सप सपा । 'सस्त्रीको धर्म माचरत' इति वचनात् । तादये ४ौँ । गौतमी-प्रज्ज किं वि वत्तु कामहि । ण मे वअणावसरो त्यि। कहं त्ति [आय, किमपि वक्त कामास्मि। वचनावसरोऽस्ति । कथमिति ] ? GAUTAMI-IIonoured Sir, I wish to say something. There is no scope for my say. (Do you ask) How ? णावेखिदो गुरुप्रणो धमाए ण तुए वि पुच्छिदो वन्धु । एककस्म च चरिए भणादु किं एक एक्कस्मि॥ (मापेक्षितो गुरुजनोनय। नत्वयापि पृष्टो बन्धुः । एकैकस्य च चरिते भजतु किमक एकस्मिन् ॥] So perion were not regarded by her, nor by you too were her kidsmen consulted. In a matter done singly by each wbat should another say to either ? शकुन्तला (पामगतम् )-किं णु कख प्रज्जजस्तो भणादि [किं न खलु पाष्यपुत्रो भणति ] | Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·४८८ अभिमानान्तखम् रस्यम् तरनिर. BAKUNTALA-(Aside)-Wbat indeed would my lord replyt राजा-किमिदमुन्यसतम्। KING-What is this presented.! वादि। "किमपि ग्य-विक्षन मा1िR अचमच सरसो बाहि'. बामन या पया, ननयो 'कलम' चप्रसादि'चत पषु । * तेति। पम्पयः-मया गुरुजनो मापेचित., त्वया पपि वन्धुर्म पृषठः । एवम चरिते एक: एकस्मिन् किं भवतु। 'व्याखा-'नया' शकुन्तलया 'गुगनम:' कण्वप्रमुख: न अपेक्षित: गुरुजमापचा न ता खयमे कर्तव्य नितम्। 'बया अपि वन्धः' वन्धुवान्धवनम: 'म पठः शकुन्तलाथै नयाचितः । पेचस्य 'एककस्य' एकस्य एकस्य एव चरिते ते कर्मति साह कम अधिवास्थ एक:' पन्ध: माहौस यो मनः ('एवमुखाबवला:'त्यमरः) एकनिम्' पचयो। योरन्यतरखिन् कि भवतु कथयतु । न किमपि। "बभिन् मे ममः मिति सत् योजयतु भवामनेन माम्" इति न शकुन्तला गुरुजन नापि त्वया पसा बननो याचितः। पषि तु बावपि भवन्ती वतीयमनावट कम कृतवनी। तदधुना वतीयस कथाया नासावकाश: । [ मूखम् (त. या-)-'...'न ससु प्रष्टस...परम्परजिनक चरित भवामि किम कंवम्' (रा.)-एक कर्मम चरित किंभव क पास" (म)- "...स्खया पटो वन्धः, एकमिवरित भामिःशिवामि"(.). शकुन्तीति। उपन्यत' .समोपे निधिनम् उपसापितम् । शपिन नाम ति: सर्व मिटं दुरपयोष मन्यते । NOTES 1. बाकामा-See वा कामः, Ante. .P. (0) पास-सस एक्स implies का। The whole in treated as a tranft by the rule ou fram. The word, is समान because the probibition't meltostononly Adopted by Prof Gajendragadkar.

·पसमोर ४८८ and not also to those that are बद्रोहिवत् । 'एकै कम । न वह ब्रीहि पति प्रतिषेधान भवति'--Vritti. (b Remark-In the other readings एक कम् = एकम एकम भनामि in Raghaye, in monier-Williams &c. it is क्रियाविशेषण, qualifying चरित which is hardly detonsible. 8. किमिदम् &c.--This is not repudiation of marriage. It merely implies tbat sometbiog, unpleasant to the king has happened. शकुन्तला ( प्रात्मगतम् )-पावो क्खु वणोवणासो [ पाबकः खलु वचनोपन्यासः ] 1962 SAKUNTALA [ Aside ]-The presentation of the words is fire indeed. शाङ्ग रवः-कथमिदं नाम । भवन्त एव सुतरां लोक- वृत्तान्तनिष्णाताः। Brotel mawra-५ सतोमपि ज्ञातिकुलै कसंश्रयां जनोऽन्यथा भत्तमतौं विशन्ते । अतःसमोपे परिणेतुरिषात प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्ववन्ध भि: ॥१६॥ SARNAGARVA-How is this ? You are surely very well versed in the ways of the world. Though chuste, people deoin otherwise one who having the husband living bas one's kinsmen's house as the only resort Hence favourite or not favourite a wor'an 18 wanted by her relatives to be near her husband. शकुन्सन ति। 'बचमन्य' किमिदमपन्यनमिति वाक्यस्य 'उपन्यास.' उपस्थानम् उपस्थितमेत क्यमित्यर्थ: 'पायक: खल पिरिव मो दहत्येव । भारवति। 'दम' एष विम्म यप्रकाश: 'कथ नाम' इति क्रोधोपग में कुतसने वा ['माम प्राकाम्यसम्भाव्यकोषोपगमकुतसने' इत्यमरः] । भवन्त एव भवाहा जना एव, न माथा: 'सुतराम' अतिशयन 'लोकमत्तान्त जनचरित निजाता:' कुशलाः। कसिन् विषये खोक: कि पदति, भवन्स एप जानन्ति । तथापि जानता २५ कथमुच्यते किमिदमुपयनमिति । 32 ·सवोनिति। पबयः-जातिकुलकसंश्रया पत्त नतो सतोमपि जन: पवधा विमासा चत: सबन्ध भि: प्रमदा प्रिया पप्रिया वा परिपेतुः समीप रयते । व्याख्या -'चातीना' वान्धवामा 'कुल' ग्रहमा कुल जनपदै गरे पति गि:] 'एक: केवल: संश्रयः' पाययस्थान' यस्या तथाविर्धा भत्त मती' सधवाम् ['विशेषण्मावप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तो" नि वाममः ] 'सतौमपि' साध्वीमपि 'जम:'लोकः 'चन्यथा' पन्य- प्रकारेण पसतीत्व न विद्यते' सम्भावयति, पसतौमिति मन्यते । पथ लोकात्तातो विदितस्त। पतो हेतोः खोकगदमयात् 'स्वस्य बन्धु भि:' स्त्रिया जातिभि: 'प्रमदा' तरुणी स्त्री 'प्रिया' भत्त रभिमता वा 'पप्रिया' पनभिमता वा परितु' बोढ़ : 'समोपे इष्यते' प्राय॑ ते। शकुन्तला तव प्रिया वा अप्रिया वा, तव समोपे विष्टतु । पन्था खोकापवादः स्थात्। त्वमपि एसजानासि । तथापि किमात्य 'किमिदसतन्यस्तमिति' ['प्रियाप्रिया वा' (रा-त-, न्य-)-'तदाप्रियापि' (वि., म.)]. . . NOTES 1. वचनोपन्यास:-उपन्यास वचनमित्यर्थः । भावामयने द्रव्यानयनम्। पावको वचनोपन्यास:-The utterance of words is fire i.e. words uttered burn/me like fire. र लोकहत्तान्त &c. - नि+मा+ क्त करि = मिणानाः or नि । नता: । The former implies कौशल and takes षत्व by the rule "निनदीभ्यां ara: ale". The latter means marfan and has tbe dental en लोकाना उत्तान्तः। तस्मिन् निपाताः । 3. (a) जाति: &c.-जा + तिच करि ज्ञाति: kinsmen (masculine). (b) प्रियाप्रिया वा-The reading तदाप्रियापि has सह superfinous. अप्रियापि implies परिणेतुः प्रियापि। प्रियाप्रिया वा occurs in the Sahitya-darpana also. (c) Sarngarya takes it that the king does not like that his wife Sakuntala should be near bim just now. राजा-किञ्चानमवतो मया परिणीतपूर्वा । KING-On the other hand bas this lady been married by me previously ?

·४८१ शकुन्तला (मविषादमागतयोचिष सम्पदं दे पाया [दय, साम्प्रतं ते पाशा | SAKUNTALA ( Sorrowfully-Aside 0 Heart, your apprehension is justified. शारिवः- किंतकाय्यहषादमें प्रतिविमुखतोचिता रानः । SARNGARAVA-Is disinclination towards daty through dislike for deed done, proper for a king राजा-कुतोऽयमसत्कल्पनाप्रसाः। KING-Whence is this occasion for this unfair assumption ? k शाङगैरवः- - मृच्छन्तामो बिकाराः प्रायेणैश्वर्यप्रमत्तषु । SARNGARVA-These perversities asually appear in those that are giddy with power. राजेति। 'च' पक्षान्तरे ["च पादपूरणे पक्षान्तरे तो विनिश्ये" इति विकार- शेष: । श्य पूर्व परिणीता 'परिणीतपूर्वा' ['भूतपूर्व चरट्' इति चापकात पूर्व शब्दस्य पनिपात: ] 'किम् ? शकुन्तलेति । 'ते पाशा' किं ग स्यात् इति मन्द : 'साम्प्रत' युक्ता [ युक्त है साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः ] मारव इति । पन्वयः-कृतकार्य षात धर्म प्रति विमुखता राज्ञः उचिता किम् । व्याख्या-'कतं' प्रथममनुष्ठितं यत 'कायं तस्मिन् ईषात परुचि यशात 'धम" प्रति' कर्तव्य प्रति विमुखता' परुचि: राज:' सम्बन्ध लोकशिक्षकस्य इत्यर्थः उचिता किम्' । यदभवान् गूढमूढ़वान् रा तव नास्ति सन्दः । पधुमा च भवानस्यो विष:। तथापि पस्या या धमः । यदि राजा सन् इमा त्यका व यमधर्म घरसि धर्म- विषयः प्रातः । [ मूलम् ( स., वि., न्या., म. )-'किं कृतकार्याई षो धर्म प्रति. विमुखत: सतावता' (रा.)] । रामेति । 'पसतो' पसाप्पो पसहयोया कल्पना,' कायां तं पण, विमुखता परत्वे बसपा, तखाः 'प्रसा:' प्रसावः कुतः। कैम प्रसान भयत एतदनुमानम् । .

·४८२ अभिज्ञानशाकुन्तलम् बाईपरति । अषः-ऐशयां मत्त पारेष पसी विकारा. मूहन्ति । व्याया मनुमन' सहमशिकविहीवे मायनी विकाराः'ती- fa बनायवापि पायचरिताभिमापा: 'भूमि' प्रसरति [ 'मत'' (स,वि.म.)-'मत्तानाम' त, न्या-)]. प्राय-महात्वादितया। NOTES 1. पसनकल पमा &c.-The unfair assumption is that Sarngarava supposes (agar) (i) that the king did marry Sakan. tala ( APTOI ). (ii) that he now dislikes (1) ber (iii) and is therefore un willi g' विमुख] to recognise her. With the read. ing पसनकलनाप्रश्न: explain असतकल पनामूलक: प्रम न: a question [i.e. कि कतकाया &c. ] based upon wrong assumptions. 2. अमौ वकारा.-Refers to perversities (विकार-feigning surprise when reminded and such like. In the present instance we have a secret marriags, its repudiation, foigoing surprise when told of it, and so forth. In a word fart here living a wicked life and yet professing pioty. राजा-विशेषणाधिक्षिप्तोऽस्मि ! KING-I am seriously insulted. गौतमी (शकुन्तला प्रति)-जादे मुहुत्तमं मा लज्ज प्रवण- इस्म दाव द ओउपठणं । तदो तुम भट्टा अहिजाणिमादि [जाते मुहर्त कं मा लज्जसव। अपनष्यामि से अवगुणटनम् ततस्तां भर्ती अभिनास्यति । ( तथा करोति )। GAUTAMI Toward Sakuntala)-Child, for a moment, discard bashfulness. I will remove your veil, your lord will then recognise you. (Does the same). राजा ( शकुन्तला निवण य प्रामगतम्) इदसुपनतमिव रूपम लाष्टकान्ति प्रथमपरिग्रहोतं - स्याबवत्वव्यस्यन् ।

·पत्रमा (४८३ क भ्रमर व विभात कुन्दमन्ततुषार व खलु सपदि भोता मापि शक्रोमि मोखम् ॥१७॥ (विचारयन् स्थितः)। KING-(Having gazed at Sakuntala-Aside)-Notcoming to a decision whether previcusly accepted ornot, I am indeed anable at once to opjoy or again to renounce tbis beaüty dbus arrived with its charms upfaded, like a bee tbe Kunda at dawn with dew inside, (Remaine deliberating). राजेति। ' विदेणा' मुतगम् 'अधिक्षिप्त: भत सित: ["अधिक्षिप्ती निहितमत्त मिती"रति हेम: गौतमीति । 'अगुठन' वक्त बरगम् । 'अभिज्ञास्यति' माविम्यति । |'तथा' तहत् अपनीता वगुस्टनामित्यर्थ: 'करोति'] ["शकुन्तला प्रति" (त-, न्या दय एतन पठन्ति ] ॥ राजेति। " निय' निपुग दृष्टा । तदमिव । अन्वय:-प्रयमपरिग्रहौस स्यान्न वा इति पव्यवस्यन् (पहम् एम् उपनतम् इदम् अलिष्ट कान्ति रुप विभात धमर: अन्तस्त षार कुन्दमिव, सपदि खन्नु न भोक्त नापि मोक्त' शक्रोमि । व्याखा-'प्रथम पूर्व परिग्रहीत पवीत्वं न स्वीकृत [ "पवी परिजनादानभूलशाण: परग्रहा:" इत्य मर: ] 'स्यात न बा' स्थान 'सि' एतन भव्य वस्य न्' न्यहरपत्वं न निसयम प्रभजमान: पहम् 'एवम्' पनेन प्रकारे वा, पम्तरपत्यावस्थ या ( मखन इति प्रायः ) 'उपनतम्' उपस्थितम् इदम् पनिट कान्ति' पखामलावण्य 'रूप' मौन्दर्य विभात' प्रभाते पनुदिते भास्करे यमरः अन्तम्षार' नौहारगर्भ 'कुन्दमिव मिशि बिकाशि पुष्पभेदमिव, 'सपदि खलु' ततए सेव प्रापति- मावमित्यर्थः, 'न भोक्त,' खोवत्त म राजपक्षे सगर्भाया: प्राक्परि यह निश्चयाभावात- भ्रमरपक्षे पन्तस्त पारसदभावात) 'नापि भोक्त.' ( उभय व पकिष्ट कान्तित्वं न लोभात) शनोमि' पारयामि। ("वेत्य वावस्यम्" (म)- वेदध्वसन्' (स., न्वा )- वेती व्यवस्थन्' (रा, वि)। "विमाने" (रा-, वि-म.)-"निशान्त' (या )। 'न खलु सपदि भोक्त नापि मनोमि मोम" (त. वा. -"न च खलु परिभीक मंगनोमि तुम्" (रा.वि "म खलु " त्यादि (म)। . - - , ·828 qfitu FASH NOTES 1. वि पल-वि+ष+ घर fo - for: that whiob is singled out, special. 801 Specially, i.e. severely. Qual ofer- Vai antar 'faalfanuarut afen 7", 2. 77-Thus in this state, i, e. With obild. This is necessary for the comparison with qurguri Raghava explains 197191 But that the king is thinking of tho child in the womb is clear from bis reply fruit en tagust... uforgate 1"-(See next page). She has come thus (9 i. e. fint), bence the supreme necessity of deciding प्रथमपरिग्रहोतं खान वा । But I am unable to decide because the testimonies are conflicting. While I do not remember the marriage the page testifies to it. If wedded by me ( afraglan ) I must own her, it is my duty to do so. In this case 'नापि शक्रोमि मोक्तम' । If not wedded by me (o gfizetax) the child in the womb declares that she is another's wife and I cannot accept bor, for by accepting her I become a arau (See next pago). In this case 'न खलु सपदि भोक ...शक्रोमि' । Hence I am in a fix; there is danger in both accepting and rejecting her All this because उपनसभेवम् । Ii she were not 8977844 no difficulty would arise, because I could then treat the story of ber marriage with one as originating in some misapprehension on the part of her relatives and could accept her just as I could any other acceptable virgin offered to me. Later in the Act, king bimself describes his predicament thug "मूट: स्याहममेषा वा वर्दम्पिय्य ति मंधये । गौ भवामाही परस्त्रीस्पषल" (King to Parobita) (b) co-fu+*+ +- making ap the mind i.e. deoiding. 11 («) fure-In the morning; that is the only timo ·परमोड ४८५ when पन्तस्तुषारक न्द can be found. Also later in the day, कुन्द becomes जिसकान्ति by the sun. पन्तस्तुषारम-पन्न: मधा तुषारो यस तत having due inside, बहु- Or अन्तर्गत: तुषारी यख तत् । referring to the flower ( प्रसव) is neuter. (o) मोम-Cannot enjoy because there is dew in the end foetus, in the (a) मोजता म-cannot abandon because of the क्रियाशिल । 4. Remark (a) With the reading व्यवस्थम् explain रवि! व्यवस्थन् विचारयन-Thus deliberating, (b) "न खलु परिभो नच सक्रोमि हातुम्" has च खलु एवं which are not easily etplained. प्रतिहारी-(खगतम् )- अहो धम्माबेकि खदा भट्टिनो। ईदिसं णाम मुहोवणदं रूव देक्खिन को अण्णो विभरिदि [अहो धर्माबेक्षिता भत्त:। ईदृश नाम मुखोपनतं रूपं दृष्ट्रा कः अन्यो विचारयति] WARDER (Aside)-Oh I our lord's regard for virtue! Who else indeed hasitates baving noticed such beauty easily arrived शान रवः-मो राजन्, किमिति जोषमास्यते । SARNGARAVA-0 king, why are you keeping silent thus? राजा-भोस्तपोधनाः चिन्तयपि न खलु स्वीकरणसव- भवत्याः स्मरामि । तत् कमिमामभिव्यक्तासन त्वक्षणां प्रत्यात्मानं चेत्रियमाशामानः प्रतिपत्स्य । KING-Osages, even though searobing my memory, I do not rocollect the wedding of this lady. How tben can I 80oopt ber suspooting myself to be an adulterer as she bears manifest signs of being with obıld ? प्रतीहारीति। 'पही पासय्य । 'पहो पाय्य। 'धम मच पालावन पमुसरति रति धर्मावची। तब भयः, धर्म परत्वम् रत्वर्थः । 'डमरीम' मायसेन 'एप' 'प्राप्त पंरपा को नाम पम:' क: सच पपर: "विचारयति' यः कविदन्यः पूर्व भूइमामूई बारबपिचारमा पादौत। - ·पभिवानशाकुन्तलम ... NOTES माइति । "किमिति' क 'जोष" तुचीमा पम्ययम्। "चीमई की पम्' इत्यमरः ] 'पास्यते' स्थीवरी भवता । रामवि। चिन्मयनपि वह ध्यायनपि 'पवमवधाः खोकरणम्' उपयमन परामि'। तत् अभिव्यक्त' प्रकटं सवलक्षण गर्भचि यस्या: तथाविधाम्' पतएक परपरिग्रहौता 'प्रति' [रत्यम्भ साखयाने कर्मप्रवचनोयत्वाद इसीया] प्रामाम मा देवियं परदारप्रवत्तम् (क्षेवियच पर वे चिकितस्यः' इति घच प्रयपरशब्दलीपश्य निपात्य)'पाशमानः 'कथसिमा प्रतिपत' यहोष्यामि । मया ऊढ़ा इस नाम निश्यः पथ च गर्भिणीयम् । एवमस्या ग्रहणे परम्पर्शजडा अस्ति, अती न हामि रत्यर्थः । ("सेवियम्" (प.)-'विम्' (ग- वि. म.) = 'पक्षवियम्' (स-, न्या )॥ "पाशरूमामः" (रा ,वि. म-) = 'मन्यमानः' ( त. न्या-)) ॥ 1. (a) चिन्तयन्नपि . स मरामि-So she is not my wife. (b) अभि- व्यक्तमत्वललक्षपा-And as she is enciente, the 1s another's wife. Had she not been witb child I could have assumed her to be 8 maiden accepted her even though she story of marriage seems suspicious. But now it is a different thing. (c) वियम चेच is कलव wife. 'चेव कम्मव केदार' इति कोष: । परमा सव परवम another's wife. त्व चिकितसा: दण्डादिना निग्रहीतव्य इति परव+घध = थेवियः। One deserving chastisenient in the matter of an. other's wife. The word पर disappears by निपातन । 'घप्रत्ययः परशब्दलीप निपात्यने'-Vritti. 2 Reading-efay is the Bengali reading as given by Pischel. The Devanagari reading 18 विगाम, though Raghava recognises the variant वियम्। 'सेव' पब'गैग्यो.' इत्यमरः । गर्मिती मया धुमा प्रतिगत, परवीन नवीनी। पत: तज्जातापत्य पौरसम विच विमम तम चौरसान होनम ति"| The reading is not worthy of Dushyanta. It supposes 24 761 to be his wife veeking recognition after baving publicily come with a obila in the womb by another person, and Dushyanta hesitating यत पर्य - ·पनीर २९ whether to accept her or not !! Besides, in the first part of the speech the king opeply repadiates marriage. He does not at all remember the marriage ; the idea of becoming a afaa cannot therefore occur to bim. Hence a faq cappot be the poets reading here There now remains the otber alternative, viz. Sakuntala is another's wife, but wants to be accepted by him. far suits tbis case admirably. शकुन्तला ( अपवार्य )-अज्जम्म परिगाए एब्ब मन्द हो । कुदो दाणिं मे दूगहिरोहिणी आमा [ आय्य स्य परिणये एव सन्द हः। कुतः इदानों मे दूधिरोहिणो आशा] । SAKUNTALA (Aside)-Even in the marriage, the noble sir has his doubts. Where now is my high soaring hope ? शाङरव - मा तावत् कताभिमाम नुमन्यमान: सुतां त्वया नाम मुनिवि मान्यः । मुष्ट' प्रतिपाहयता स्वमथं पानौकतो दसुघरिवामि येन ॥१८॥ SARNGARAVA-Indeed dont do so! Approving the daughter onto whom dis iononr was done (ie approving the dishonour done unto his daughter) the sago really deserves to be insalted-the-&go by whom, urging to accept his own property that was stolen. you are, like a robber, converted into a wortby receipient. शकुन्तलेति । 'पागम्य मान्यम्य पम्य 'परिणये एव मन्द हः' । पतएव भागस्य' इत्याह न च 'चाय पुवस्य' इति )। 'पायं पुवस्य' इति )। 'दरम्' पतासम् 'अधिरोति' ता? शो 'मे पाया' भरष्टिनी भाष्यामि, चक्रपतिम' व मिवैश्य बनेन मह वम प्रन्यागभि. पामि, पत्यविधा 'कुत'कुन गता। मार ति। 'मा ताम' प्रतिपद्यख। यमप्रतिपत्ति: म्हशी एष ते । चन्मयः-ताभिती मनामनुमन्यमानो मुनिः त्वया विमान्यो नाम, येन मुष्ट खमर्थ प्रतिवारसता सारिकपातीमतोऽसि। बाan-'त: पभिमश: पामर्शम घर्षप.

·पभिधानमन मिस ताहाता अमनलाम [ मतामिति कोपहारोपन्यास: ] 'चमब. मानः परामोदमानः, छतं सताभिमझमनुमन्धमान प्रत्यर्ष: 'सनिः' बखः, महत्वपि कोपकारखा कैवलमकृप्यन्, पपि तदेव कोपस्थान प्रसन पतिमदरसी 'स्वया' घटन 'विमाम्बो माम पवाय एव । 'बम' मनिमा 'मुष्ट"चोरित (सुषितमितियुनाम् । यहा "पादित" इत्यत्र चकारख पनत समुच्या त्वान पटन)। निजम 'प' वित्त' कन्यारूप 'प्रतियाध्यता' प्रतियाधत्व न खौकागवत बोधयता सता 'दसारिव' चौर व त्वम् पपाव 'पाव' सम्पाद्यमान: 'छत: पसि'; याधुमा शकुन्तला प्रतिपद्य मुनि सम्भावयसि तदा 'मृदुर्भ वत्यवज्ञासः' इति शास्त्र मिथ्या भवति । सम्मा तावत् प्रतिपदख इत्यतिवका कोपकलुषोतिः। ('अभिमर्शम' (म)- 'पभिमर्षाम (ग. वि.)-'अवमषाम्' (त-न्या )। मुष्ट मिति भागमशासनित्यत्वाहा (समाध्यम्। मन्य 'मष्टम्' ( वलात ग्रहीतम् from मशक्त इति ) इति पाठ पासीत ] । 1. (a) पास्य-She does not say पायपुवम्य because the marriage is doubted. (d) कूत:-किम + सप्तस्वास्सम स्वार्थे । पादादि । (c) दूराधिरोहियो-दूर + अधिका+णिनि करि माधुकारिणि ( स्त्रियाम )। 2. मा तावत-This is an answer to the king's, कथ प्रतिपातसा" (How can I accept) above. Forsooth (anga) don't ( A1 ) accept. This looks like approval. But it is ironical and is really strong condemnation of the king's non-acceptance. The irony continues tbroughout the verse following.* See Tika on the verse. 3. (a) अताभिमाम्-अभि + सु + घष भावे = चभमर्श outrage o. f. "पराभिमझे मतवास्ति'-Kumara. Now Bee Tika. Avoid अभिम with a cerebral. (b) ना -Implies पापगम approval. 'नाम प्राकाखसम्भावाकोधामुापगमेचरति विनः। The 'approval is ironical, . and becomes disapproval here. (c) विमान्यः-वि+मान + पिच.+ यन कमnिdeserving insult. वयाबमान्यों नाम is exactly like युक्त माम A later on. त्वया (by thee) is significant. This is just like you वथा)। By so doing you have proved yourself true to your character (VE as you are). 4. (8) प्रतिमाहवता-बसर प्रतिरक्षासि-मुभिःखो or बया सम्पति- Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·sce याश्यति। The परिव takes aतीया because वाyि is not included in the rule 'mfagfyyat s', Or feynt as FA takes fratar supposing ग्रा िto meen 'योधन' (वृक्षार्थ)। (b) येन does not require the mention of तच्छब्द । "उत्तरवाक्यगतत्व नोपादानात तक्ष्दख चार्यस्वम् । 5, *Remarks-This 18 Ironical. 'You are a robber; you have stolen the Bages property. He takes no offence but on the contrary makes you a present of it. He deserves contempt and you have served bim right by refusing to accept his gift. शारखतः-शगरव: विरम त्वमिदानीम् । शकुन्तले. वक्तव्यमुक्तामस्मामिः । सोऽयमत्रभवानवमाह । दीयतामो प्रत्ययप्रतिवचनम् । SARADVATA-Sarngaravs. do you stop now Sakuntala, what we had to say, has been said by us This his respected self here, says this. Give him a reply of recognition शकुन्तला (अपवार्य)-इमं प्रवत्थन्तर गदे तारिसे अणु- राए किंवा सुमराविदेण । अत्ता दाणं में मोहणोपो त्ति ववसिदं एवं इदमवस्थान्तर गते तादृशेऽनुरागे किं वा स्मारितन । पामा पदानों मे शोधनीय इति व्यवसितमेतत् ]। ( प्रकाशम् ) भन्नउत्त-[ पार्यपुत्र-] ( प्रोक्त ) समादे परिणए ण एसो समुदापारो। पोरव त्त' णाम दे तह पुरा पसामपदे महाबु- त्तानहिन मं पर्ण समपपुष्वं पदारिप ईदिहिं प्रकवरहिं पञ्चाक.खादं [ संशयित परिषये न एष समुदाचारः। पौरव, युक्त माम ते तथा पुरा पात्रमपदे स्वभावोत्तानहदयम् इमं जनं समयपूर्व प्रताया रिक्षः प्रत्याखातम्] । • Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·'पमित्रानन्तलम - . 'अम्म SAKUNTALA (Aside)-Such a love baving reached so different a state, what possible can be gained by reminding t The attempt is made because my own self has to be cleared. (Aloud) My husband-(Having half uttered) Marriage being doabted this is not the proper form. Patraval it is Or--is it indeed proper for you after having previonsly deceived this naturally open hearted person with ouths in the hermitage, to disown her with such words. शारहत इति। विरम' निहत्ती भव, मात:पर ले वक्तव्यमस्ति । न्याड परिभ्यो रमः' इति परमं पदम् ] । 'वक्तव्य यत क ग न वक्र म उप'दश वर्ष तत् 'छक्कम- माभिः'। 'म:' अमहवनविषय: 'अयमवभवान्' मान्यो राजा 'एवमाह' सम्म दुक विप्रतिपत्र: परिणयभेव पपलपति । 'प्रत्ययका' प्रत्यभिज्ञानमा न' प्रतातरम् दीयताम्। शकुन्तति। 'ताशे' अतियि ते 'अनुरागे इटम' एतत 'अब म्यान्सर' अन्याम. वस्था रूपविपर्ययम [अन्तरशब्दो भिनवाची। नित्यममामी मयुरव्य मकादित्वदन्तर. शब्दस्य च परनिपात: ] 'ग' प्राप्त मति 'स्मारितेन' मारणेन ( भावे क: ) 'वा किम्' म किमपि फलम सात ! तथापि 'इदानीम् चात्मा' निजम्वरूप में 'शोधनीयः कलहान मोचनीय 'इति' हतो: 'पतन वावसितम' प्रारब्ध मया, एष में उद्यम: । पायपुर रति परियो तुरेव मम्बोधनम । 'परिण ये मशयिते' जातमन्द , मति ('तदम्य मनातम्- पति सच ) एष मसदाचार:' मम्यगाचार: 'न' न हि यक्रमसन मुम्योधनम्। 'पुग' पूर्वम् काश्रमपदे स्वभावेन' प्रवत्या 'सत्तानम' अगभीरम अक पटमित्यर्थः उदययं' यस्य तथाविध निमर्गमरलाशयम 'इम' जम' मद्रप 'ममय पूर्व'क' शपथ: ( ममया: अपघाचारकास्वसिद्धान्तस विदः' इत्यमरः ) तथा प्रताया' वश्वयित्वा अपना 'ईदश: पचर:' विस्म तिवधानवचन : प्रत्याख्यात' निगक चुंम(अहर्थोिपपद तमुन्) 'यतनाम" कमिव । यहा-युक्त नाम युक्त किम् ? प्रसारको वानम वाम्बा प्रत्याच नीम इत्येव खुनात। 'पौरव' ति गोवानख: अभिमननापि न मरममतादात दस यितुम (योष- नीयः' (., न्या)--'शोचनीयः' (रा. म. )-'मोचनीयः' (वि.)। "यतम" (- जि.बा)-"म युक्तम् (ग. म.)।

·पध्मान 1. (0) पर्च-सम्पदाने चर्चा as in "अखिोपाध्यायस चपेठा ददाति' -Bhashyam. (b) प्रत्यय &c.-माकपार्थिवादि। Bee Tika, *2 (8) दम-Implies the immensity of the change. (b) साही-Refers to the intensity of the love. 3. शोधनीय &c.-The treatment is so mean that it is beneath my dignity to take any notice of it at all. But a slor is caste in my character, and I condescend to say some thing in reply ( प्रत्यय प्रतिवचनम् ) only to clear my own self, not because I now care for the acceptance of me (fear oftan ) by such a wretch. 4. युक नाम &c.-An irony exactly like Sarnagarava's कृताभि- मर्शम् &c.-Ante. She means this-You are a deceiver, Your professions of love were false. I was a simpletou to be taken in. The declaimer now is quite in keeping with ( युक्त नाम) the precious duplicity. Your apprehension of my being anothof's wife 19 8 myth. anas - Sr+ndan जा ( कर्णी पिधाय)-शान्तं पापम् । व्यपदेशमाविलयितु किमोहसे जनमिम च पातयितुम् । कूलषेव सिन्धुः प्रसवमम्भस्तटतरूञ्च ।। १८ ॥ 552 KING-(Covering his ears)-Lot sin stop. Why dost tbou seek to solly your family and degrade this person too, as a stream, that rends its banks,doys of her pure water and •of the tree on the bank? शकुन्तला-होदु जइ परमत्थदो परपरिग्गहमशिणा तुए एवं पछत्तता पहिण्णणाणण इमिणा तुह आम प्रवणइसमं [भवतु, यदि परमार्थतः परपरिप्रहडिन्ना त्वया एवं प्रवृत्त तदभित्रानन पनन तव पाशवामपनेषशामि] । Adopted by Prof. Gajendragadkar ·BASUNTALA-Well, it really deeming mem snothers, wits such course is adopted by you, then I will remove your apspicion with this tokon of recognition. राजति। 'की पिधाय'साम्यामाराव ('टि भागुरियोपमवापोषपसनबी:- इति कारलोपः। परे पपिधाय )। पापमपनिवारपारवम्। (राषवादिमिर- पठितमेतत् ) 'पाय' दुष्क तम, बचनमा पापोक्तिः शान्त' निान भवतु । वद रत्यर्थः। पन्वयः-किं खडाषा सिन्धु : प्रसनमन्भः तटतरुख रव, धपदेशमा- विषयितुम रमनन पातयितूच से। व्याखा-'कि' किमर्थ 'कूल' तट 'कषति भिनत्ति या साहशो ( कूलीपपदात कष: खच ) तटप्रपातिमो 'सिन्धु:' नदी 'प्रसनम्' पमाविलम् 'पभः' प्रवाः यथा पाबिलयति 'तट तरुल इव' तोरस्थ अपच यचा पात- यति तथा 'वापदेश' कूलम् ( करणे थत्र ) 'पाविलयितु कलुषयितुं गम' मद्र.प. मन' पातयितु' धर्मात पतितं कत्तल रहसे'। पापा इयं पेष्टा शान्ता भवतु । ('किमोहरी मनमिमच पातयितूम्' (रा.. बि., म.)-"समोसे मात्र नाम पाय तुम' (त, न्या- ), "पमः(रा-, वि, म.)-घोघम्' (ता, न्या- )। शकून्सले ति । 'भवतु' पस्त तावत प्रतारणा ते माभिप्रेता यदि परमार्थत: यघार्थ- मेव परपरिग्रहम्' अन्धकलव शस्ते' यसपाविधम त्वय एवं प्रातम (भावे क:) परदारशङ्ख्या एव तेऽद्यईदृशी उत्तिम यि, न च वचमा तत' सदा बनेन' मद- पलिस्थ न अभिधानेन अङ्ग लौयकरुपण तव पाशाम पपन प्यामि'। ["प्रत्तम" (त-पि. न्या- म-)-"वक्त प्रात्तम्” ( रा.). 'अभिज्ञान म पनन (रा. म.) -'पमिज्ञान न कैनापि' (त, न्या)]. NOTES 1. शान्तम्-शम् + पिच + क कम णिशान्तम् or शमितम् । 2. (a) व्यपदेशम् व्यपदिश्यते पर्मन इति वि+प+दिन धन करले थपर्दशः designation, race, तम्। (b) पाविलयितुम-पावित is कलुष stained (tor कूल), muddy for (पभस् ) । पावित कत्तन पति पावित + विच + तमन- अविण (नामधात) + तूमन-चाविषयितुम् to sully. (0) पात- यितुम-to degrade ( नन), to cause to fall (तर)। (d) वाषा- इस + सप+स, बरि खियाम by the rale 'साधरी वरः। (o ·qui-Thre Beng. Boo roads that whilabe agrees better witb, पपरमम् in the masculine, 3. (a) भवतु-See भवतू पनिर्वचनीयम् &c.- Ante. Here it means पस्यागीकार reluctant admission-admission for argument's. Bake. राजा-उदारः कल्पः। KING-A good proposal. शकुन्तला ( मुद्रास्थानं पदामृश्य )-हहो, हहो, अगुलोप- अण्णा मे अङगुलौ [ हा धिक् हा धिक, भङ गुलोयकशून्या मे अङ्गुलिः] । (सविषादं गौतमीमुखमौक्षते )। SARUNTALA ( Feeling the place of the ring)-Alas | Alas' my finger is void of the ring (Sorrowlally stares at Gaatami's face). गौतमी- गुण दे सक्कावदारवभन्तरे सचौतौथसलिल' धन्दमाणाए पब भट्ट अङ,गुलोअयं [ नून ते शक्रावताराभ्यन्तर शचीतीर्थसलिल वन्दमानायाः प्रभूष्टमङग लीयकम् ] GAUTAMI-Your ring must have supplied as you were doing obeisance to the waters at Sacbi Tirtha in Sakravatara. राजा ( ममि मतम् )- इदं तत प्रयत् पवमति स्वणमिति यदयते । KING (Smilling)-Here it is what is called 'Women are ready-witted, राजेति। 'उदारः कल्पो' मुखी न्याय: ( कल्पः सात प्रलये माय' इति विश्व:) पति राधयः। यहा-'उदारो' महान् उत्तम इत्यर्थ: कल्प:' साल प: साधु १ष प्रसाब: यदभिचानेन पराम पतनेबसि । मनोति। मद्यते पनया पति मुद्रा' छतकोमा खीयकम् ( करणे पमन्वयः खियाम )। 'तमा मानम्' पा लिम्ख परामुश्म स्प.हा (गौतमी सवमोचत (4)-गौतमीप" (रा-वि-म)।

·पाँभन्जानमन्तहम मलितपम पमसार' (मावारिसावामपि.पण. भा)। मसार:' मनावतार: लपण्या तदुपरचिती देवः । तसा चमतर' हा मोतीचमा सलिल बन्दमामायाः' तब पचलिः ददत्या: (तो भाग) ते पर खोयक प्रमष्ट' करात सातम्। पञ्चलिदान प्रातः । राजेति। स्वं' स्त्रीसमूहः स्त्रीजातिरित्यर्थ : प्रतुसपना' तनपलमा मतिः यमा तथाविध भवति इति यत उच्यते' परिणते रित्यर्थ: तत पदम। "तातकालिको नु प्रतिभा प्रतातपन्नमति: स्मता' इति राघवभरातसुधाकरवचनम्। स्त्रीजाति: प्रत्य उतपन्नमति इति गौतमीबच नात प्रत्यक्ष ज्ञायते अस्माभिः इति सोल स्तुण्ठनोक्तिः । NOTES 1. (8) स्त्रंगम-स्त्रीणां समूह: इति स्त्रो+ना = स्त्रंणम् स्त्रोसमूह, i.e. म्वोजाति: the woman kind. (b) इद तत् &c.-This 18 an instance of tbe saying 'women are ready witted,' This 18 a flign at Gautami. By your ready explanatica, you furnish an illustration of the saying. शकुन्तन्ना-एत्थ दाव विहिणा दंसिद पहुत्तणं । प्रवर दे कहिम्म [ अत्र तावविधिना दर्शितं प्रभुत्वम् । अपर ते कथयिषामि]। SAKUNTALA-Verily predominance bas been shown by Fate here. Another (token of recogaition) I will relate to you. राजा-श्रोतव्यमिदानों संवृत्तम् । KING-Nov has come (the turn of) what is to be heard. शकुन्तला-ण एकस्सिं दिअहे वेदसलदामण्डवे णलिणी- पत्तभाषणगदं उपमं तुह हत्थे मणिहिदं पासि [ ननु एक स्मिन् दिवसे बेतसलतामण्डपे नलिनोपत्नभाजनगतमुदकं तव हस्त मविहितम् पासीत् ] ।

·. ५014 " काका [A1- गना BAKUNTALA_One day in the cue bowor water placed in a cup of lotus-ldal was taken op in your band. राजा-गुणमस्तावत् । KING-We are listening indeed पकुमावति। 'पव पाबन्पा रोयाभिधानप्रदमविषय विधिना प्रमुख व तावत दर्शितम्। विधिर्षलवान् ति एतदभिशाम में अपमतम् । 'सर' मान कथयिष्यामि। रामेति। 'दामों श्रोतव्य महत्तम' पूर्व न द्रष्टव्यमासीन बनम हासः। वस्तुतस्तु समिण्या, माता कि 'दप्यमानम त गाभप्राया। चकतने ति। 'मनु' वाक्यारम्भ [ "मवार पे परिप्र प्रताका कारना । पोऽप्य नमधामन्त्रणानुजयोरपि ॥" इति हैम ] 'न लनौरव न. - ज.' पाब 'गतम्' नवमित्यर्थ: उदकं तब त मन हम' मम्य 5 'नाहनम व इस कृतवान्। ["वेतसखातामण्डपे" ( (त-, न्या. )- "न म ब मप" (रा.वि., म.)] NOTES 1. *पोसम्यम-The proof conld be seen at first ; | to be heard. Presently it will vanish altogether ! '!e whole story is false; hence it can leave no sort of pref benmid द्रव्य or प्रोतव्य । 2. वेतमलता &0 - Refers to the bower वेतमम Mal. बरप spoken of in Act III. This is the bower where tre ] rers urtd to meet. Compare बनान... पाम त्वा भगाऽ act III. So reject मवमा'लकामापे । 3. *श्चमसाब-The kings mind 18 a perfect blar k owing to माप। He is naturally sorprigid at the openly 10.rds of the story, and exclaims. "Ah ! what a finestor | He are listening indeed! How can not listen. lo la 'interesting !" Adopted Prof. by Gajendragadkar. MOw uT-10 We ० 83 ·तिम् मनाला-सक्स सो मे पुत्तकिदो दोहाणांती पाम मिषपोदो उपट्टिदो [सत्वषं स मे प्रवकतको दीर्धापाडगी नाम मृगपोतक उपस्थितः ] | तुए पदाव पढ़मं पिपठ ति पशुपम्पिणा उवच्छन्दिदो उपएण, ण उण दे पपरिचपादो व्यवभास उवगदो [त्वया पयं तावत् प्रथमं पिवतु प्रत्यनुकम्पिना उपच छन्दित उदकेन, न पुनस्त अपरिचयात् हस्ताभ्यासम् उप- गतः] । पञ्चा तस्मि एव्य मए गहिदे सलिले पण किदो पणयो। [ पश्चात्तस्मिन व मया गृहोते सलिले अनेन कत: प्रणयः। तदा तुम इत्य पहसिदोसि-मव्वो सगन्ध सु विम्ससदि दुवै वि तुळ पारणणोति [ तदा त्वमित्य प्रहसितोऽसि-सव : सगन्धषु विश्वमिति, हावपि युवाम् पारण्यको इति] । SARUNTALA-At that instant my adopted obild, the little fawn nam:d Dirghapanga approached. He was entreated with water by thee pitying and saying-"Let him drink first, but brough anfamiliarity he did not venture near your hand. Afterwards the same water being taken ap by mo approach was made by bim. Tben you taunted tbus--AU Bopfide in relatives, both of you are foresters. सकतले ति । 'सच' तस्मिन् चचे 'मे पुचक्रतकः' विमः पुव: [ग्याचा प्राक् ] 'दोर्यापाडी नाम मगपोतकः' हरियशिप: 'उपस्थितः' तवागतः । 'ताम्म पर मधिरेव प्रथमं पिबतु पति' बनेन प्रकारे 'पकन्पिना' दयमानेमलबा उपचन्दितः' पमिलापानुरूप प्रार्थितः। नसार्थमागतः नवमिम बम बहाः रवि स्दानम्। 'पपरिचयान' परिचयामावान पत्रातवात 'न पुन ताबा पससमीपम उपमत:' प्राप्तः । 'पवान' पमनार तसिव सचिव मया कोत' सवि विन' बधिमा प्रायः' वाचमा 'त:'। 'तदाब रबम्पन प्रालि ·सितोऽसि हा सातवानसि पिचकवानपरि]-': समन्धसमाना" गन्ध [ योगविभागात समानस स-मा:] पुत्वसम्बन्धी ["मन्धः सम्बन्ध भयोः" पति हेमः] भामोये प्रत्यर्थः 'विश्वमिति'-'हाबपि युवाम् पारसको' बरस्थसम्बन्धी तुल्यसम्बन्धी [ शकुन्तलाप "परण्यान्मनुष्य' इति बुन्न । मगपर्च पापक पनि भारण्यः। सस: स्वाध पनुकम्पायर्या वा कन्] [“चाबपि युवाम" (., न्या.)- "बामप्यत" ( रा., वि., म. )] ॥ NOTES 1. (8) तरचएम-This is कम of उपस्थित: though स्था is पदमक । "देयकालावगन्तव्याः कम मंज्ञा द्य कर्मणाम"। (b) उपच्छन्दत:-पच्छन्दम is प्राधमा solicitation. Compare "समादुपच्छन्दयति प्रयोज्य मयि त्वया म प्रतिषेधरोत्यम्" - Baghu. (c) प्रहसित:-इस 18 अकम क here. Hence +हस + क कतरि। (d) सगन्ध-गन्ध is सम्बन्ध relation. समान: गन्धः एषाम् अलि सगन्धा: equally related i. e. both related to परस्य । Here समान becomes a by योगविभाग in the rule "समानस्य छन्द मूब प्रमताद"। समानस्य रतियोगविभागः रसिहाय: क्रियते"-Vritti. The commentator Haradatta prefers to derive such cases from op in the sense सदृश and gives पखपदवियह। Thus समान: गन्धः पस्य is the वाक्य of a समास between Hr and गन्ध giving the forms सर. गन्ध and सगन्ध । "समाना जातिरस्य बोपमनस्व इति सभावः । समानशब्दख समानजातीय इत्यादि भवति । योगविभागे तुतस्य निन्यवान, सत् सिध्यति । पतएव भाष्यवात्तिकयोयोगविभागस्य नोपन्यास:"-Padamanjari. (e) पारस्यकी -परण्यस्य चयं बनः इति परस + बुम - चारशकrefer to कुत्याला । Alsoपरण्यख पयं बगः इति परयच पारयः । स एकति पारख+ कम् स्वार्थ- चारण्यक: See Tits. पारणकय पारसकस पारस्यको two souls ( t belonging to the forest. qua: 1 faga to mi understood. 2. Reading-युवाम्.... त्वच खुवाम् you. Qualifies मी understood. The Dov. Nag reading va avoids e grammatical diffioulty. The reference being to an end 19e the common storibatives should be in the neuter सामानपुसकम् giving and पारापBabjाम has tho merit of reterring pointedly to ·पभित्रानयकुन्तसम् शकुनखा at whom the joke is direoted. The grammar is safe boo if ont be understood. With a ( hero, or in this matter] also we require जमी। राजा-एवमादिभिरात्मकार्यनिर्व सिनौना मधुराभिरतृतवाण मिराकष्यन्त विर्षायणः । KING-By ench sweet false words of women bent apon achieving their own ends are sensaal people attracted. गौतमी -महाभाप, णारिहसि एवं मन्तिटुं। तयोवण- संवा टिटो प्रणभिणणो प्रमं जणो करदवस्म [ महाभाग, माहसि एवं मन्त्रयितुम् | तपोवनसंवदितः अनभिन्नः अयं जनः कैतवस्य । GAUTAMI-Great Sir, it behoves thee notto say Bo. Reared in a bormitage, this person is ignorant of deooit. राजा-तापमहं, स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषोणां सन्दृश्यते किमुत याः प्रतिवोधवत्यः । प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजातम् अन्य हिजैः परभृताः किल पोषयन्ति ॥२०॥ KING-Pions Matron, untangbt skill is seen even of tomales cther than human, what tben of those that possess knowledge. The female cockoo is known to get her offspring rosred by other birds before flight in the air. राति। 'चामकाय' सकायम पम मियत यान यातासाम' [पाव चिनिः]। 'एवमादिमि:' मामः 'मधुराभि:' मिपावर: बियिय"न्द्रिमा पराव बना 'पास'मार्ग मोवन । ["मराभिपबामिः" (-बा.) पवमववामान मि" (रा.वि.)]. 1. . .

·पचमोल: गौतमौति। 'तपोषण संबरित अन्नबारूप: 'जन:' 'कतवमा' बनाया 'घनमित:। रामेति। मा तापसी'तापसण्यासतापसोवा ("कडाराः कर्मधारये" रति विषयमा परनिपातो वा)। ततसबुखी। पन्धयः-प्रमानुषीनाम् अपि खोणम् चमिचितपट स्वम सन्दयते, या: प्रतिबोधवत्य: (तास) किमत। परमता: खम् पपन्य- जातम् पन्तरिषगमनान् प्राक पन्ध : हिजे: पोषयन्ति किल । य्याखा-'धमानुषोला' मानुषव्यतिरिक्तानामपि 'स्त्रीणाम पथिचितेषु पनुपदिष्टषु विषयेषु 'पट त्व' पुचम- यहा-'परिचितम्' अनुपदिष्ट 'पटव सन्द ग्य' लत्यते । 'या: स्त्रिय: 'प्रतिवाधवायः, विवेक वत्यः तासा 'किमुत' किं वाव्यम्। 'पर:' काकादिभिः भृता:' पुष्टा: 'परमृताः' कोकिला: 'खम् अपत्यजातम्' धर्मकसमूहम 'पन्तरिधगमनान प्राक' (पत्तरपदयोने पसमी ) यावदाकाशगमन शक्यते तावत 'पन्च:' कोकिलाभिन्न : हिजः' पचिमिः कारियर्थः ( प्रथममबारपेण ततोऽभंकरपे सम्म लेन च पक्षिा दिनत्वम् )। 'पोषयन्ति किल' वचन्ता व । यद्येवं तपासमवहितापिरयंकत नानाति रति किमव चिवम् । ["पमानुषीणाम" (त, न्या-)-"पमामुषोषु" ( रा., वि. म.). "किल" (त, न्या. )-"खलु" (रा., वि., म.)]. NOTES 1. Reading-अनृतमय वा मधुभि: means "honey ot speech full of lies." This requires fayfay to be taken as 2771 But then पात्मकार्यनियत्ति नौ remains disjoined. The metaphor becomes faulty. This reading is therefore avoided. 2. (8) पमानुषीणाम-मनोरपस्यानि जाति: ति मनु + पण खियाम मानुषः women. The comes in here by the rulo "ममोजांतावन यती एक " giving two forms मानुष (पष) and मनुष्य (यत)। Fem. of मानुष is मानुषी and of मनुष्य is मनुषो। नमानुष्यः अमानुषः । प्रोम। (b) प्रतियोषवत्य:- प्रतिशत परति प्रति + +धा करके प्रतियोष: intellect. स पसासाम रति प्रतियोष+ष स्त्रियाम् Those who are endowed with intolleot, i. o. tbe females of Man. 8. Bonding-चनामुबीwill have पाधार सप्तमी। मानुषीषु म तासाम। Qual.

·अभिमानासम कालिया सासांम् is then the gense. But all are at among the अमानुषो। Hence the statement is meaningless. प्रमानुषे mighb do, but धमानुषीषु will not. समानुपौषाम-qualifying स्त्रीलाम्-is muob better. For a similar idea oompare-"स्त्रियो हिमाम खखत. मिसर्मादव पहिताः।"-Mriehchhakatiks. 4. (a) अन्तरिच &o.-The usual form is पन्तरोषा पन्तः द्यावा. प्रचित्योमध्ये ईचाते इति अन्तर ++घन कमपि पन्तरीचम् । Or पन्तम चाणि नक्षवाणि असा इति अन्तर च= अन्तरिक्षम (पषोदरादि)। (b' हिनः -हिर्जाता: प्रति हि+जन + कतरि-द्विजा: birds. See Tika. (c) परमताः -The word is परभृता in the feminine. (d) किल-ऐतिह्य-such is the story. 5. *Remark-Here पमानुषो may mean पप सरम । विज also means ब्राह्मण । परमता: is पर: पुरुष: विर्षाभिरित्यर्थ: भूता: पालिता: maintained by others, i.e. गणिका: who are often mistresses of the ricb; fa refers to tradition. Thus Sakuntala might take it as agrossly rude reference to her own birth story. मनका is अमानुषो 8nds परभृता । शकुसखा is her खमपस्यम् । On leaving विश्वामित्र and before going back to her celestial abode मागतारिषगमनान she left her अपत्य for पोषण with a हिज Kanya who was पन्य (विश्वामित्र व्यक्ति- रित ) i.e. पर to her. This is the story किल। Also herself . परखता the mother makes . परमता of her पपत्य too, might be taken as broad hint at the suspected unohastity of शकुन्तला। शकुन्तला ( सरोषम् ) अणज्ज, अत्तणो हिसाण माषण पेक्खसि। को दाणि अण्णो धमक अप्पवेसिणो तिणणकृष्ण कृषीवमम तुइ अकिटिं पड़िवन्जिदि [ पनार्य, पामनो अदयानुमानेन प्रेक्षसे। क इदानीम् पन्यो धमक कावेधि- मरक्षणमकूपोपमस तव पनुतिं प्रतिपक्वत] । SAKUNTALA-(angrily)-Ignoble man, judgest thoqatter the monstros of tby own hoart? Who else will undertako to * Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·imitate thee that, woaring the cloak of virtue, resemblest a
well, covered ap with grass.
मकुम्तनेति । 'पनाय' भार्याचारविवर्मित 'पात्मनो उदयम पदयानुरूपं
यत 'मान' मिति: तेन 'प्रचसे नामासिवमवधानमाव) यचा ते इदर्य तथा
सर्वसामन्यसे ।
'क पदानीमन्यः' त्वातिरितो नन: (दामौमिति वाक्याबार)
'धर्म सा कथक' प्रावरण प्रवेश शोलयमा तथाविधमा पतएव'हव'कादिवा
( विवाल्प:'। पानटपणे पिलुक ) य: 'कूप:' न मह 'उपमा' तोखन यय
ताशमा तवचनुमतिम' अनुकरब 'प्रसिपलसाने' करिष्यति। यथा गभौरोऽपि वृपः
हराचादितमुखः समतल इव लत्य ने, तथा पपात्मा ल धर्म का प्रबिटो शामिल
व खत्यसे। नामौदृशी। कि वहना, भवानिव शठी हितायो म स्ताव ।
NOTES
1. दयानुमान न-or पनुमत मानम् अनुमानम् similar measure, पादि
तत-उदयसा पनुमान; लेन-with the standard of your own heart,
श्था करणे। Cl.-"यादृशः पुरुषसामा तादृश स प्रभाष-Mahabharata
राजा (आत्मगतम्) वनवासादविभमः पुनरवभवत्याः कोपो
लक्षात। तथाहि-
न तिय्यंगबलोकित भवति चक्षुरालोहितं
बचोऽपि परुषाधरं न च पदेष संसज्जते ।
हिमात्तं व बेपते सकल एष बिम्बाधरः ।
समावविनतम वो युगपदेव भेदं गते ॥ २१ ॥
सन्दिग्धबुद्धि मां कुर्वन बकैतव स्वास्वाः कोपो समाते।
तथा नया-
मध्येव विसारणदारणचित्तकृती
इत्तर प्रणयमप्रतिपक्षमाने ।
मैदाइभ बोः कुटिलयोरतिलोहिताक्षया
मशरासनमिवातिरषा सरण ॥२२॥

·पमित्रानयास्तसम कायम ) माये, प्रथितं दुष्यन्वय चरितम प्रवासपोर्ट KING-Aside) The anger of this hdy soooms uuteigned, but tbrongh residence in the forest. Thas there is no side look : the eyes become deep red; the speech too bas very barab words and does not falter in the periods ; the whole of the Bimba.like lower lip quivers like one frost bitten; the eyebrows datorally arobed, bave become orooked even simultaneously. Her engar. making me undecided in mind, seems like anfeigned. Thus it is as if I, in fact with a terrible attitade of mind from the loss of recollection not acknowledging the love the happened in secret, by her mightily incensed and excessively red in the eyes. Oapid's bow is snapped tbrough the contraction of her bent eyebrows. (Aloud) Noble lady, Dushyanta's deeds are public. Such a thing is not soon even among tbe subjects. राजेात। 'पवमवस्या:'-सकुन्तलाया: 'कोपः वनवासात' तपोवन स्थितत्वात, माग कहत्तरमामज्ञानात इत्यर्थः 'पविधमः' विखासबर्मित: तारिखकरसचा साविको लचा'। पापा व्यमिति कोपकारसमसमा नास्ति, तथापीयमधुना परमात: कपितय यदात्ववाने, सब कारण छाबमकोपः कथमभिन यसदेषा नमामातीति । पन्वय: - अवलोकित तिर्यक न। चर: पालोषितं मति। चोऽतिपाषापर पदव न ममनने । सकल एष विग्गधर: हिमात्त व वेपते। खभावविमति बनी बुगपद भेद मले। ग्राखा-'चवलोकितम्' अवलोकनम् हि: (भवित) तिरः वक्रम पचतीति तिर्यक' वक्रम [ पते: कतरि किन ] 'म'। चाबी मदमिमुखी टिरसा: कृतककोप तु दृष्टिगता भवति । 'प: पा' सम्यक 'सोरितं रत' 'भवति कृतककोप व विद्यदय तिष्ठति। 'च:' मा प्रति प्रयुला वाक, 'पतिपर पानिपतचापराखि यखिन नाम 'पद' वाक्यपटरी मदन संसचते -'मापि सूचितं मर्मत । मिष्याको समाप नाक प्रतिता मबति । 'सबर: समय एष सामनावी पिसाबारः परः (भाकपार्थिवादिः) नाम:'बीपपीरित:

·व पर बनी। बिमवीपरी मनधि बीपक: नियुक- पवा मर्चा बा कोषमा वा सान। 'समान पाया कि पीवपदर' समवाजमव 'मद मम। पवयीमपातकीपात मे वय कारः। पर्वतात्त्विकषचचितोऽपि कीपो मिष्या एब, बणनितु वनवासान उपस्थितानि । ["पतिपतषाचरम" (न्या- )-"वपि परुषाचरम" (त-, पि-)। "संसबर" (पि.)-मंग' (त-, न्या.)। “सको एष (पि.)-"सकल एवं" (त, न्या-)। "स्वभावविनते" [ पि.,]-"प्रकामविनते" [ त-, बा] । चोको राघवादिभिरपठित: । सन्दिग्ध ति। मा सन्दिग्धा संशयिता, च वा विस्मत: रय वा मिष्यावादिनो पति नासमझया 'पुर:' यसा सथाविध कब पसा: कोप: पविदामान वत' चाव्य' यखिन तथाविध 'रय खचात। ( पूषोंनिविरसमेतत। पकेतमत्व तव बमवासो तुमकः । तदयुक्त: सन्दरः । वस्तुतस्त दवा पूर्व वा प्रचितम् । पूर्वमेव प्रामाणिक प्रतिभाति।] पवय:-विस्मरणदारुणचित्तात्ती मयि एव रहोत्तमयमप्रतिपद्यमाने, अतिरषा पतिलोहिताचा पाया धबोभंदात रख सरासनं भमिव । व्याखा-'विमरन' विम त्या गतिलोपात प्रत्यर्थ: 'दादा' पतिकशा 'चित्तबत्ति:' यस्य तखिन् 'मयि एव रस:, विजने 'इत्त मिथन 'प्रणय' मीम 'पप्रतिपद्यमाने' पखौकुति घनमोति सति 'पतिरषा प्रबन कोपेन 'पतिलोहिताचा' चारमालोचनया 'नया धबोभदान' भात, मेट विधाय रत्यर्थः (ल्यबलोपे कर्मविपञ्चमी) सरस्व बराममं धनुः ‘भमिव मधयमेव सत्य बदति पामेव प्रपयं विख्मतः । तन कोपादमया न हि य युगम् पपितु कामधनुर्भपम्। मदनतस्वस नखानविनरत्यर्थः । [ मया। विखरण' (रा. वि. म.)-"मया बमबार (ता, था-)]. प्रकामिति । 'प्रका' म्पाटमाr-पास परितं 'धित सर्व प्रका राख तब विचिदपि मासि, पतत चपस तस्व अति वा रति लोको पदतु मया तब किमुच्यताम। परन्तु 'दं वचकूपात' 'प्रजासपि किं पुन: प्रजा- पासन' [पासपोर्ट माख"(बा.)-"पचापौदं न बच" (., किन.)

·NOTES 1. Hemark-Tbig passage is very obscure. The second Verse plainly states that the king is almost convinoed of Sakuntala's innocence and tbe truth of the story told by her. If so, it is difficult to explain what follows from afat &c. to दारपरित्यागः। Again "c**na xar8: #97 98 ingify" is a poor paraphrase of "पविधम: पुनरभवस्या: कोपो लक्षाते। agif" with words repeated exactly in the same ordor. The same person, with any preten. tions as a writer, would not have probably written both. Lastly, the plain wh: as a substitute for gaat: seems to be a breach of decorum even though amana i This coupled with the incongruity of the verse, seems to raise gravo suspicious about the authenticity of tbe text, from girmuga to , notwithstanding that Bhoja anotes the verse Au&o. in the Kanthabbarana. On the other band, note bow minately and faithfully tho working of anger are painted in the first verse how skillfully the metro is bandied, how dignified the diotion, and last thougb not least how happily समजत appears in the पात्मनेपद as is asual with Kaldasa, Vy88a, and Valmiki. (It is signi. ficant that an attempt has been made to alter øget into o'rga) The verse ( a favz' * &o. ) cannot be sparious. If thon peuty-ure be omitted; the passage left has to be explained differently from what appears in the Tika, Thos-fagn is 14 or HT! 'qg faga: 1 शोभाया संशया" रति *#:1 goa: gpadorned i. e. plain, natural ; without the softoning foatare which society and etiquetto impart. She makes no´rttempt to control or Conceal bor anger. This is duo to foreet life; abe bas not seen society, WT9T dif" in tho Tika bas to bo omitted. Also omit War' af ...@gfwania", The king belioyos that she is really offended;

·10 tue poart but tbis does not lend colour to ber story .Sbe is angry do because she has been disbelieved; but owing to the apkind remark "स्वामशक्षित-"। शकुन्तला-सष्ठ, टाव प्रत्त सच्कन्दचारिणी किदमहिना महामस्म पुरुवं मच्चएण मुहमहुणा हिप्राविससूस हत्यव- भासं उबगदा [ सष्ठ, तावत् अत्र स्वच्छन्दवारिणी तास्मि, याइमस्य पुरुष शपत्ययेन मखमघोह दयविषस्य हस्ताभ्यासमुप- गता ।। ( पटान्तन मुखमात्य रोदिति )। मनिmm. 8IKUNTALA --Well am I lidre represented as a bariot - I who through confidence Ip Puru's line, bad got into the olurches of the person, with boney in the mouth and poison (Hides hor face with bor skirt and weeps). शाङ्गरवः-इत्थं मात्मकतमप्रतिहतं चापल दहति । अत: परीक्षा कत्तं व्यं विशेषात् मगतं रहः । अज्ञातहदयेष्ठ व वेरोभवति सौइदम् ॥ २३ ॥ SARNGAVA-Thus does unchecked rashness of poe'. 8elf burn. Hcoce secret union has to be made after having specially teated (eaon other). Friendship does in this manner become onmity in those whose bearts are apkdowo (to each other). पकमलेति। ' परादे सष्ठ, पतिश्येन 'स्वछन्दम' पात्ममत्था 'परहि या ताहयौ, यहाविहारिणे'काबिप्रतिपदा भवामि या पहम् [उत्तरवागत. समोपावामान दवा ] 'पु' य: प्रत्ययः' विज्ञासः तेन 'सखे मधु यस तापम पि यस ताहममच [ 'सम्माविशेष-" तिचापकात अधि. बराहो पायो: 'समर' साभासं बरसमोपम 'उपगता प्राप्ता । पोरगे पापन कृयानि एवम गता, सम्प्रतियोषाहमित्यर्थः। ['दविषय' (-1 ') -खिनविषस'(रा.वि., म.)]. पटसप सपनाममा 'रोदिति।

·५१५ पभित्रानगवन्तलम् - - . माति। 'पप्रतिहतम्' पनियतिसम'चाम' निजानुष्ठित 'चप'चपखता 'त्यम्' बनेन प्रकार 'दाति' परितापयति । अधिमखकारिता स्वया कामा, ततफल मधुना सुरुवा पन्धयः-पत: रह: सात बिषान परीक्षा कायम । पदरी मोहदम एवं रोभवति । न्याखा-'पत' असमानतो: यशापम्नं दहति तत: 'र:' विजने यस 'सात' समागम: तत 'विशेषाम' विषाअगोन न न मामाग्ब. दा [विषमवलम्बा इति स्यवलोपे कम लि] परीचा विमख 'क' म'। परषा पनिष्टमार-'पजात दरं मनो योषा ने जनेष मादयसमाव. 'मोद म बी [ सदयशम्दान युगा। दमाव: । पाद: ] 'एबम' पनेन प्रकार शकुनाला-दष्यन्तगतरीत्या चवर वर सम्पद्यमान भवति रति वरोभवति' माता सम्पयने । सामान्यत: पोरवोऽयम, ति न पर्याप सम, विषम पात्मना पनग्य कोटा रस्थापित चिन्तनीयमासीन इति भावः ["रत्य माम्म कसम" (ग., बि., म-)-पच्यम्' (ता, चा-). "चप्रतिहतमान-, ग्या- म- -"परहम" ( रा., वि.)]. NOTES 1. दयविषमा-I दयस्थितविषमा the word स्थित is superfiuous Besides the compound does not harmonise with मुवमधोः । 2. सत्यम etc-Raghava reads परिहतम and explaing "चात्मकता चापर कदाचिन देशानुकल्प न मम्यक तथा परियामति (sometimes succeeda by chance); परिहतचित कर मन दहति (batobstructed. as it usually is, it brings remorse). 3. पत: eto,-Raghava construey "मगत परीक्षा कायम" (Union should be made atter test); रह: मातम विर्भपान (secret onion sbould be after special testa). 4.(a) एवम-पीन प्रकार-i.e, as it has become in this case of दुश्चन्त and अनला। (b) सीइदम-See under जनमानरमी दानि । -अयि भोः किमतभवतोप्रत्ययादेवास्मान् युतदोषा. परैः धिपूध। KING-0, why do you, merely through trust in this lady, gond me with worde. implying a host of sids.

·- पो: ५१७ शारव ( सास्यम् )-भूतं भवतिरधरोचरण- पाजन्मनः शाटामशिक्षितो यस्तस्याप्रमाणे वचन जनस्य । परात 'वानमधोयते यैर्विति ते मन्तु किलाप्तववाचः ॥२४॥ SARNGARAVA ( With Boorn)-Did you notice the préposterous suggestion ? The statement of & person wbu from birth has not practised decent is no authority ; and of creditable testimony, forsootb be those by whom the cheating of others 18 studied as a science ! रामेति। 'पावत्या' शकमलायो य: प्रत्ययः' असा तस्मात 'एक तनावमब- लम्बा कममाम मंयता' ममामलता 'दाषा' येषत: 'मयसदा वरदोषारीप: 'पाचवथ पोड्यथ । * कैतवन पम्या विद्यामोमपादनम को दोष: सतस्तदपलापो हितीय: स्यमापपया एक पदप्रामास्यात मयि पगापतम । पस्याबाद एक- पादयः प्रतिवादो मेयरत्ययुक्त वः । शनि। 'पप्रया' दोषोदघाट ने न मा, सकोपमित्यर्थः । 'पघरम' पनईम ["चम होम धरोऽन्धन" त विश्व: ] । 'उत्तरम्' काम [ "उत्तर प्रवाईयोः" पति हेम. ] । देव पर तदेव उत्तरम 'धरातरम' पध.स्था यन' अधस्थितिः । तत गोगा इत्या- विमः । 'अधरोत्तर' विपर्यास: 'भूत' किम् ? ति काकु: । तरं म्पट यति । पन्वयः-य: पानमन. शायम धित: तस्य जनस्व वचन. मप्रमालम: रातिमन्चन मिति पधोय ते कि पानवा: सन्तु। व्याखा- 'य:' कुन्तलाकपो नमः 'पा जम्मनः' भवान प्रति पा यावत 'शाठा' केतवम "पशिचम:" चितुन पारवान (पादकमरिकतारक.) 'तस्व जनस्य वचनम पामा" प्रमाण प्रत्ययानम् इति राजाना मत भवदभिः । 'पांषाम' पन्धाम 'पतिसम्भार वन विद्या पति मत्वा : दुचनादिभिः 'पोयते' नियमपूर्वक नुकसकाबात रखो किल। किम्ब स्थाची। 'पता' प्रत्ययिता वा रेषा लाइणः प्रत्ययितापमाः सन्तु' इत्यपि तनयोक्त शुतम्। विकासयोग्य पश्ययम् भागाममोगे वाम पाकापता पधरोनरमपस्थापितम् । Adopted by Prof. Gajondragadkar, । . .

·१८ पभिनय कुन्तसम NOTES 1, संयुत &o.-सम् is एकव together. मयुत is समिसित concurrent Hence it means A speech that obarges me with more than one offence. See Tika. Ragbava has मम मम्य + througbly 'मम्य+ नईषत, युक्तः संयुक्त मत we: । He makes it mean- A speech directly acousing me with an offence. 2. पधरातरम्-Anything prepo-terous. See Tika. Or thus -अधर is low. उत्तर is high.! पधर उत्तर पधरोधरम or प्रधानाbigb and low इन्छ । The एक त्व 13 optional by the rule विभाषा ३६ भग बस धान्य व्यवन,पशकुन्यश्व बड़पुर्वापराधगत्तगगाम' Here mark the low. means mark bow wbat ought to be bigh in now low Similarly bigb becomes notewortby w bed what sbould be low in placed high. Hence Sarngarpa wants tbe audience to pote bow the undeserving ( दुष्यन्त ) appears deserving and the deserving मामला as undeserving. 2. किस-Implies disappoval. तं पाप तवाच किस्न-That they are truthful is ridiculous. Raghva has ममा बनाया किल। राजा-भो सत्यवादिन, अभ्यु पगतं तावदम्माभिरैवम् । वि पुनरियामतिसन्धाय लभ्यते । KING-O! Trutb. teller, all this is indeed admitted by But wbat is gainoa by deceiving this person ? पाङ्गरवः- विनिपातः । SARNAGARAVA-Downfall. राजा-विनिपात: पोर: प्राप्य ते इति न अयमेतत् । KING-It is not an acceptable statement that dowp-fall is desired by the Paarsvas. भारतः-यान्मारवः विमुत्तरख । पहितो मुनियोगः । प्रतिनिवामा वयम्। रामानंत)- us.

·पनामाका ५१८ तदेषा भवतः पत्नी त्वज वैनां गृहाण वा उपपबाहि दारष प्रभुता सर्वतोमुखी ॥ २५ ॥ गौतमि, गच्छाग्रतः। (प्रस्थिताः )। SABADVATA-Sarngarava, no use replying. The preceptor's order is executed. We go back. To the king-Well then; This is your wife. Abandon ber or accept. Authority over wives is indeed allowed to be all-embracing. Gaotami, go you in front (They start). रामेति । भवतु भवन्त एम सस्य वा दिन: म पुमर्माहशा: एवं तावत पखाभिः 'पभापगत खोजतम्। किन्तु न हि निप योजना लाके काचित प्रतिः। हि'पुन- रनाम् अतिसन्धाय' वक्षयित्वा कि लभ्यते कि प्रयोजन सिधाति नः । शावि। 'विभिपात:' नरके पतनमतन लभ्यते । राजेति। 'विमिपात:' नरके पतत कारव' राजभिः 'प्रायात' प्यते 'ति एतत्न अयं न पादरपोयम् । चारपत ति । 'उत्तीर' प्रतिवचनेम किम् । राजा सा वादप्रतिवादन पलम् । 'गरो: नियोगः' शासनम् 'पनुष्ठित: शकुन्तला राजसकाशमानौता। बादाय नादिरा सम्प्रति व प्रनिमिवामाई' पाश्रम प्रतिगच्छामः । पन्वयः-तत एषा भवत: पबौ। एमा त्यज वा रहारबा। रिदार सर्वतोमुखी प्रभुता उपपत्रा। व्याख्या-'तापमंडार रति राघवमहः। वितलामुपति । 'एमा'य मानसा भवत: पबी, यथाशास्त्र परिौता दाराः । 'एनाम' [पनादेश एनादेश:] 'त्यज वा व्या मिसि चेन त्यान, 'गारवा रहो यदि पाञ्छसि रहा। " घर: दारोबल विषये [दारशदो बावनियाम] सर्वत: सर्वासदिपसस बचण्या प्राति: यहा ताद सो सर्वाबारा इत्यर्थ: [ पासपदस सागचित्लाभावे भेषमायः युतः। विनु एकविधपयोगा: अभियुकप्रयोगान साधवः। यहा 'हिदा (ममीः) भवासपी प्रभुता उपपनमा' इत्यवहारा एपिषससे गोवस्था मजबदस साम्पाचिन बरपा सतबदस दिवाचित सोच "दिरपूर्वपदानोप" इति प'प्रसूता सबसता 'उपपनमा गुमा। मत तब पणा समारच, बीचममा वसा (पो' (वा)-सासा' (र, बि-म) सपना' (0.मि)'उपचन्दः (, पा), 'सर्वतोमुखी' (रवि, म)-"वितोमुखी' (प. वयम् । - ·पभिधानमन्तवम . NOTES 1. 'विनिपात:-&o.-"वि खपत (what is the reward) is the king'e query. Sarnagarava retorts 'fufoqra:' (Ruin is yoor roward). The king rejoins-Ag 'Rain' cannot be an objeot of desire, 80 'I cheat her with a view to gain roin' is ridioo long. 2. पमो-Duly wedded wife. 'पतामा यमयान' तिपयभाये 'सनम थी औप, इति डोप । “कान्ता is प्रिया 8 darling. The erithet is odsnitable here, because tbe king has not shown any evidence of the affection towards her. (b) दार-दाग्यन्ति भंदात पानमति +for+घष करि। घष is not usually available in the का वाथ। But this case has been specially provided for by दार जारी कत्तरि बिक च। (o) ayat-The ayar jis conferred by the sacrifice performed during marriage. It exists in case of 8 पबो-and not of that of mere काता। Hence prefer the reading पदो। शकुन्तला-कहं इमिण किदवेन विपन्न महि तुम्हे वि मं परिच ग्रह [कथमनेन कितवेन विप्रलमास्मि यूयमपि मां परित्यजथ]। (अनुतिष्ठत )। BAKUNTALA -How is that I have been cbeated by ibis deceived and you too foreake me ? [Follows]. गोतमो (स्थित्वा)-वच्छ मरव, पणुगच्छदि करूण गरिदेवी सतन्दला। पञ्चादेसपरसे भसूणि किं वा मे पुत्तिमा करे [ वत्स शागरव, अनुगच्छति म: करणपरिदेविनो पकुन्तमा । प्रत्यादेशपरुषे भत्तरि किंवा पुविका करत )। GAUTAMI (stopping)-My son Berngarava, Bakuntala is ollowing us with piteous words. Wbat else could my poor bild do, the bosbaod boooming oruel by forsaking bor? मनतिर 'ब' विनवन घटेन " विया' चिता पाया. प्रबपि मा' रेखन रति बापम् एतन। पवित्रत पान गरा[समषिमाः सः HERI " ·गौतमौति। 'विवा' गमनाविरता सवा। वरप' पात यश तथा 'परि देवय विसपति या ताहयौ सती ["विलाप: परिवनम्' यमरः] 'म:' बयान 'पगचति'। 'भरि प्रत्यादशम' निराकरम पर, बचे कठोर सति इत्यर्थः 'कि वा' पन्धन 'मे पुविका' चनुक म्यता दुहिता 'करोतु। पादनुगमन विना किमन्यदस्या; शरणम् । तदस्य मा कुप्प । NOTES . 1, करण &c.-करुण + परि + दिव ( कूमने चुरादि ) or ( देव भ्वादि) + णिनि ( or घिमुण ) माधुकारिणि कतरि । शाज रवः (मरोषं निकृत्य) -किं पुरोभागे स्वातन्त्रामव- लम्बसे। ( शकुन्तला भौता बेपते)। SARNAGARVA-( Turning back angrily )-What! 0 wicked one, assamest tbou independence ? (Sakantala is frightened and trembles.) शाम रवः-शकुन्तले- यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पितुरुत्कुलया त्वया । प्रथ तु व मि शचि व्रतमात्मनः पतिकुले तव दास्यमपि क्षमम् ॥ २६ ॥ तिष्ठ, साधयामो वयम् । SARNGARAVA-Sakuntala, if thou art as the lord of the earth gays, what bas tby father to do witb theo that transgresaed the family-tie ? Bat it thou knowost tby vor as pure even servitude suits thee in the house of thy husband. Do stay here and we retire. शाति। पा: 'पुरोभागे' दोकहक ["दोषेकहक, पुरोभागो' त्यमरः] दोष माघदर्गिमि, गुणधिमुखि 'स्वातन्या' खनाचारम् 'पवलम्पसे किम्' इति काकुः पुन: पुनर्दोषमेव व भजसे । पूर्व बन्धु जनममावेद्यामं गतापत्य को दोषः, पधुमा प खी भूस्या कामाचार प्रवत से रति रितीयः । 'वेप' कम्यते । चम्बयः चितिपो यथा 34 . - ·५२२ अभिजामभकुन्तलम .. बपि वदिषा पसि, उतकुलया त्वया पितुः किम् ? अब त पानी प्रतं यदि पतिल दानामपि तब चमम् । व्याख्या-'चितिपो भूपतिई बस: 'यमा पति आपले 'दि तपा' तादो 'सि' यदि स्वलन एरपान, या उनकाना या तथाविधवा [प्रादितनपुरमा पटया या पितुः'बममा 'कि प्रयोजन सिधान न किर्माप। सन प्रणवत'नमयुतम्। 'पष' पचार यदि 'चात्मनो व्रतं सधर्म, पातिव्रत्यमित्यर्थ: 'पचिपमधम् चम्खलित वेतसि मनसि जानासि तदा 'पतिकल' भत्त यह ' दापि दासीमायोऽपि तक धमम' चितम्। ततर आयु प्रतिगमनम्। एवं पचाये प्रतिप्रयाणे पयुक्त सति 'ति'यपास स'ब' सापयामो' मच्छामः। [ “प्रायेण स्नाक: साधिर्गम: स्थान ति दपं:] | NOTES 1. (a) पुरीभागे-पुरस is first. In a search atter दोष and fe in this world, we meet with pe almost at overy step. So few are the instances of so, that these are found out last, after those of दोष have been singled out. Thus दोष is पूर्व and गुण is पर। Hence पुरः पूर्व': दोषपक्ष रत्यर्थ: भागो यसा. मा पुरोमागा one who always chooses the first (i. e. दोष )। तत्स। Ср "पडो पसा पुरोभागिता'-in Swapna. (b) खातबाम-तब is प्रधान prominent. "तन्त्र प्रधान मिहान्त मूवबाये परिच" इत्यमरः । प: पाला तम्ब या तत सतन्नम्। तसा भावः। Cp. "म स्त्री स्वातम्बामहति"रति मनुः । 2. (a) सतकलया-उबान्ता कुलम् or सनकाम्ना कुखात। प्रादितन- (b) *Remarks-(i) Two alternative occur-(1) Wbat the king says is true, (ii) You are speaking the truth. In the first CABO-you must not go baok to yoor father, wberover else you like you may go. In the second case, you most not leave tbe hearth of your husband. In either case, it is useless to follow us. In the first half we have चितिप: instead of पति: and in the socond half afarenocours and not fefanger This is as is should be. The first half sssumes the truth of the king's Adopted by Prof. Gajendragadkar.

·पधमोहर.. ५२३ statement, so ho cannot be referred to as tho पति: of Sakuntala. The second ball sumor that. Sakuntala is speaking the truth - bence the faraone becomo L. पविgal राजा-भोस्तपखिन्, किमत्रभवती विप्रलमसे। कुमुदाय व शयाः सविता वोधयति पाजान्छ । वशिनां हि परपरिप्रसंशषपरांमुखी वृत्तिः ॥ २७॥ KING-Obermit! why do you delude this lady. The' moon opens lilies only, the sun lotuses alone ; tbe disposition of the self-restrained is indeed averse to contact with ano ther's wife. शाङगैरव:-राजन, अथ पूर्व वृत्तं व्यासाहिस्मृतं भवत् तदा कथमधर्मभौरोदरपरित्यागः । SARNGARAVA-King, if it be that what happened before is now forgotten through diverted attention, then apprsje hensive of sin as thou art, bow is this renunciation of wife ? रामेति। 'कि' किमर्थ 'विप्रलमसे छलयसि। पन्वय:-शशार: कुमदान्य व सविता परजान्छ व बोधयति । वशिना, अति: परपरिप्रचसंशेषपरामखोजि । ग्यास्या -'यशार:'चन्द्रः 'कुमदान्धव' न पुन: परजामि, सविता मूर्य: 'पानाव' पना. बनतु सदानि 'बोधयति' विकाशयति । हाम्नाभ्यां जानीति 'वशिमा' जिनेन्द्रि. या 'त्ति:' व्यापारः परषाम, पन्चषा 'पग्ग्रिहाः' भार्याः ["पवीपरिजमादाम- मूलथापा: परियाः" इत्यमरः] सासा ष: सर्ग: [ कतरि कमविवाहयोगे षष्ठो] तव 'परा मुखी कि' अखसा एव । वशिषु मामपि गण्य, तबाइमेना युभाभि- रख त्यतामपि ग्योत्या पधर्मचरियामि । साति। 'प' पचान्तर पूर्वम्' इतः पूर्वम पायमे यत 'इत्त' जातं तत 'पासनान' विषयातरण्यापतत्वात विभतं त्वया ति यदि भवेत' सदा पधर्मभोरो:' तय, सम्प्रति सकुन्तलाया: प्रत्यादिशात 'दारपरित्याग:' प्रापमः । एतत् 'कचं कौन कषय। पण यदनात तव भवात मन्यते 'सकुछ मजन्मला' रति, एषा चम ·चिम " मिरवि। पान्तु सका पूर्व पारिवाना ति वतीयोऽपि पच: सभपति। यदि पवासियस तौर: पयः तदा समविवारत्यायन धर्मालातोऽसि रति भावानुयोगतानपर्णम् । NOTES 1. (8) परपरिया &c. -Raghava takes सम् with परासस । Thus मम्यक श्लेषपराङ मुखौ स नषपराङ मुखौ। op. "परामुखी विसमजः OT:"-K. III. (b) The ver is one! The general statement "वशिना हि &c."-is supported ( साधम ) by specific instances कमदान्य व &c. and सविता &c. Lastly the general state. mont "afunt fe &c." is applied to his own case by implication For a similar sentiment, ep. "रघ ना वशिमा मन: हि परस्त्रीविमुखहति' -Bagbą. 2. रानन् &c. - Sarangarava suggests that it is possible that Sakuntala was indeed married by the king ; but tbe king has now forgotten all about tbe marriage. In that case the repu. ditation becomes a sin. This places the king in a fix and be refers to Porobita in bewilderment. राजा-भवन्तमिवान गुरुलाघव पृच्छामि । मूढ़ः स्यामहमेषा वा वदेमिति संचये । दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांशल: ॥ २८ ॥ RING-In this matter, to you I ask the greatness and lightness. Might I be dazed or could this lady be telling & lie-such being the doubt am I to be the renouncer of my wife or a sinner by touch of another's wife ? पुरोहितः-(विचार्य )-यदि तावत् एवं क्रियताम | PRIEST (Reflecting)-Well; let it be managed thus. राजा-अनुशास्तु मां भवान् । KING-Let your reverence command me. पुरोहितः-पत्रभवतो तावदाप्रसवादस्पदग्राहे तिष्ठतु । PRIEST-Let ber ladysbip stay in my house until delivery.

·पचमोल ५२५ - राजा-कुन पदम। KING-Why this ? राजेति। पुराषित प्रत्य तत् । 'प्रव' पस्मिन् विषये 'भवन्तमेवगुरु बलमुच 'गुरु' (पप्रतिषियामधिकरणामांच' इति, एकत्वविकरूप: ) गुरुक्षपनी भाव:, 'गुलाधवम्' [ अधिपूर्वपदा ही प्राप ताया भाष्यप्रयोगप्रामाण्यात उत्तरपदानि इति दुघंटात्ति: । "गुरुलष वादरुत्तरपदस्य" इति पद्मनाभ को वा 'गुरुःको वा लघुः पति 'पृच्छामि। पक्षहयमाह-मन्वय:-'बईमृट: स्याम' वा "एषामिया वर्दन" म सशये, दारत्यागी भवामि, पाडो परम्'स्पर्श पाली भवामि। व्यावा-५६ मृदः' पूतसरथमन्थर: 'साम वा'-वा 'एषा' शकुमला मिघ्या वर्दत (प्रत्र लिह) 'पति' एव विशय'मयं जात, मिजमूढत्व एना त्य का 'दारत्यागी (दागेपपदान त्यने : चिनुए) भवामि, 'पाहा' अथवा पम्या मिथ्यावादिखे एना गृहीत्वा 'परखोम्पा म पोशल:' कलौ भवामि सत्यव निर्भयभवान् वदतु । पुरोहितति। 'यदि तावत'। तापदति वाक्यालगरे। 'एयं क्रियत , इत्य विधीयताम् । राजेति। 'भवान्' माम् पनुयास्त कनकम पुरोहित ति। 'वभवती ताकत'। तादित्य वधार। 'चा प्रसपात' प्रसव पथ्यं तम् ( "पञ्चमापापभिः" पक्षमो) "पदय" मदभवने तिष्ठतु'। NOTES 1. *UT-An irregular form, because sbould cense चादि resulting in गुरुसघु +4 - गौरुलघवम। But गुरुलाघव is common with the older writers such as बाल मौकि, यास, मनु, चरक &c. The form bowever, is not inadmissible. In the Vritti we find 'कामसन गुरुलाघम"; the Bhashya has 'पर्यायशब्दाना गुरुमाषचिन्ता नास्ति' (See also Tika)। Some suppose गुरु = गौरव by transference of epithets (ला), and then गुरु च लाघवच. इन्ह which is optionally singolar- see qu'ze'). Such defence are quite uncalled for ; tbe adoption of the form by the भाषाकार etc. being defence enough Adopted by Prof. Gajendragadkar - .

·५३५ अभिधानध्यकुरतखम्. Cota). सूकः सामहम्-This is Barrigeraram mgestion (b) एका वा बर्दिया-This is his own impression. पुरोहितः-त्वं साधुभिवहिष्टः प्रथममेव चक्रावर्षिय पुत्र जनयिचीति। स चन्मुनिदीडिवस्तषणोपपत्रो भविषाति, सतः अभिनन्ध शहान्समिना प्रवेशयिषासि। विपर्यये तु पितु. रस्थाः समीपनयनमवस्थितमेव । PRIEST-You were deolared by the sages that the very first you will beget, will be a son who will lord it over the circles. If that son of the Muni's daughter be endowed with those signs, baving congratulated her you will cause her to enter the royal apartments. The reverse happening taking her back to her father is of course anderstood. राजा-यथा गुरुभ्यो रोचते KING-As pleases my preceptor पुरोहितः वत्से, अनुगच्छ माम् । PRIEST- My child follow me, भकुन्तला- भवदि, वह देहि में विवर [भगवति वसुधे, देहि मे विवरम् । (रुदता प्रस्थिता । निष्क्रान्ता सह पुरो- धसा तपखिभिश्च। राजा शापव्यवहितस्मृति: शकुन्तलागतमेव चिन्तयति)। SAKUNTALA- .mighty Earth, allow me a hole. (Proceeds weeping. Exit with the Priest and the ascetics. The king with bis recollection barred by the carse, continnen musing about Bakuntala). पुरोहित ति। 'प्रथममेव व 'चक्र' राजमसम्पाय बततिति'चम- वि भाविसबान 'पुब मनयिष्यसि उत्पादयिषमि ति साधुभि:' सनपुर: 'उहिमियतोऽसि मममपनमो भरिया पतनवमीपर - AN ·पनि धर्माचा सानिरति। पखाचनियमानी 'सनदीभित्र त यदि 'तस सच: चक्रवत्तिचि: 'पपत्र: युको 'भविष्यति तत: पमिनन्दा सादर' सतहत्य 'एमा हाम्तम्' पपराध प्रवेशयिष्यमि'। 'विपर्यये तुपबधा पुनः योषा एवं न मनयति, पुर्व वा चक्रवत्तिलच पाहीम तदा 'पस्याः पितः समापनयनम् पखितं निर्धारितम् 'ए'। शकुन्तलति । 'भगवति वसुधे एव भत्ता शहिता कथं लोकलोचनगोचरा मवेयं, तत 'मे' मद्य विवर' विल 'देहि' तवं वान्तरिता वमेयम्। 'रुदती' रोदनपरा 'प्रस्थिता' प्रस्थातमारवधा [ पादिकर्मणित:] । 'रुदती निष्कान्ता सह पुरोधमा' इत्यादि मोक्तम्। उत त सहशब्द न कि पुरोहितादयोऽपि करुदुः इति सन्देह: स्थान । 'राजा यापेम' दुर्वासस: सापेन व्यवहिता तिरोधापिता 'म ति:' यस्य तादृशः सन् सकुन्तला गत सहिषयमेव चिन्तयति ध्यायति । NOTES 1. (8) कतिनम-चक्र पवाय वन ने पति चक्र + Ta+दिमि कतरि पावश्यक । (b) समावण &c -Compare कथ चक्रवत्ति लवबम &c. Act. VII 2. गुरुभ्य:-"मच्यर्थाना प्रौयमाण:" त सम्प्रदाने चतुर्थी। नेपथा-पाश्चाय्य माधय पम् । IN THE DRESSING ROOM-Strange ! Strange | राजा (पाकर्ण्य) किं नु खलु स्यात् । KING-(Listening -- Wbut indeed could have happened ? ( प्रविष्य ) पुरोहितः ( सविस्मयम् -देव, भट्भूतं खलु महत्तम् । (Entering) PRIEST (In wonder)--Sire, a strange thing has indeed happened. राजा-किमिव । KING-Ay, what ? पुरोहितः-देष, पराहतकण्वविषा- ·. ५२८ पभिनानसकुन्तलम् सानिन्दन्ती स्वानि भाग्यानि वाला। वाहूतक्षेपं क्रन्दितुश्च प्रवृत्ता।। PRIEST-Sire Kanva's disciples having turned back, she blaming her luck, began to wail by tossing up her arms-- राजा-किन। KING-and what ? पुरोहितः- स्त्रोसंस्थामश्वाप्सरस्तीथमाग दुतक्षिप्याज्योतिरकं जगाम ॥ २८ ।। (सर्व विस्मयं रूपयन्ति )। PRIEST-And a light too in the shape of a woman, having lifted her op afar, went towards the Apsarastirtha, (All not wonder) नेपथा रति। पाणम्' पदभुतं इत्तम ("पापमनित्यति निपात:। अधम हिरनम)। रामेति! 'किनु अति वितकं गर्भ प्रत्रः । 'खलु' इति धारणे। मेर विचित, किंवा तत? विमिति। 'कि' प्रत्रः। 'ब' त्यनिये। मिलिहम पजातनिवासायाम्। “विमिव हि मधुरा ममम नाहतीमाम" त्यादिष यथा। 'पुरोहित ति। पन्धयः- देव कवशिष्य परान सा वाला स्वानि भाग्यानि निन्दन्ती वानपं क्रन्दितु प्रात्ता - पुरोहित इति । पन्वयसमाप ति:-खोमस्थामम एक ज्योति: पारात एमासतषिय पप सरसोर्थ नगाम । व्याख्या-हे 'देव' राजन् 'कव्व शर्थ' मा रामति 'परााचे श्रमं प्रति प्रयाने 'सा वाला' अप्रगल्भा बकुन्तला 'सानि भाग्यानि मिनानि मागधयानि 'मिन्दतों सतो ' वाषिप्य' 8 विपना ति बाrner' ( सात-हिम विपित 'मानाप्रमा ·पथमोह: ५२८ . 'श्रयाः सथानम' चालतिरिव मस्थान यस्य तथाविधम 'एक' ज्योति:' किचिन तेज:- खरूपम् 'चारान' गत ( "पारासमोपयोः' इति दूराय पन्थयम ) 'एमा वाखाम उतक्षिप्य' उत्तोख्य 'पप सरतीर्थ सदभिमुखमित्यर्थः 'नगाम च'। 'सर्व' अभिनेतार: 'विषयं रूपयन्ति' माटयन्ति । विमिता इव तिम्ति । NOTES 1. (a) वाइनक्षेपम-वाह उनक्षिप्य इति बाहू + उद+ क्षिप+ मुन्न भावे = वाहन पम baving thrown up her arms. The rule is ' स्वाध्रवे' बमल is attached to roots with a हितोयाम्म word as उपपद that meads a limb tbe loss of wbich does not necessarily cost life "यममिव विऽपि प्राणो न मि यत्र तत अन्न वम्"-Kasika. (b) स्त्रोस स्थानमः -मस्यौयत पनन इति मम् + स्था + लुाठ करने सस्थानम् shape पाहत: । "सखानमालती सृती" ति विश्वः। स्त्रिया: सस्थान स्त्रीसस्थानम । निसस्थान यस्य तत। समापमानपूर्व पदसोत्तरपग्लोपय वतव्यः" इति वर- (o) 91117-She was lifted op from a distance ( 91919) bence tbe lifter could not be seen clearly bot w88 noticed merely as a mass of light in the female form (d) गाम-Went towards the पप सरसों। The पप सरसोई was near Dushyanta's capital See Ante and infra). राजा- भगवन, प्रागपि मोऽसमाभिरथः प्रत्यादिष्ट एव । कि हथा तकेंचाविकात। विश्वाम्यतु भवान् । KING-Mighty Sir, even belore that thing was indeed discarded by 08. Why is it being uselessly porsued witb conjectures? Do you rest thyself. पुरोहितः ( विलोक्य)-विजयस्व। (निष्क्रान्तः )। PRIEST (Staring)- Do thou prosper. (Exit. राजा वेलपति पर्याकुलोम्मि । शयनभूमिमार्गमादेशय । RING-Vetravati, lam perplexed. Show me the way to the bed.cbamber. . - प्रतीक्षारी-दो दो देषो रित इतो देव । (प्रस्थिता)।

·५३० अभिज्ञानशाकुन्तलम् - WARDER-This way, this way let sire proceed (Moves on). राजेति । 'प्रागपि' इत: पूर्व मपि, यदासी मुलभ पासीत तदापि 'स: पर्थ : कन्या- रुपेण मत्सकाशमागसं किमपि मायामयं वस्तु पस्माभिः प्रत्यादिष्ट एव' निराकृत: खलु । अधुना प्रमष्ट: स: 'सया' कि वासोत तत, कुव वा गतम रत्य व विधन विमर्शन किम- विष्यते । यातु तन, चलतचिन्तया प्रान्तो 'भवान् विश्रास्यतुं (शमुदिवा+ लोट )। 'पुरोहित इति । 'विलोक्य' एलेम अलौकिकैन गम्भोयम विस्मितो राघो मुख रहा मा विजयखजयोऽस्तु ने ( "विपराभ्यो जे:" इत्या त्मनेपदम् )। राजेति। 'पर्याकुल:' उन्मना पम्मि'। 'शयनस्य भूमि:' स्थान शय्याग्रहमित्यर्थः सस्य 'माग' पन्थानम् 'पादेयय' दर्शय मे पई विश्वामामि । NOTES 1. विलोक्य-The king's indifferent reply surprises the पुरोहित and he stares (विलोक्य) at him, and then utters विजयख" to the king. राजा-(परिक्रम्य स्वगतम् )- कामं प्रत्यादिष्टां स्मगमि न परिग्रहं मुनेस्तनयाम् । वलवत्त, दूयमानं प्रत्याययतोव मां हटयम् ॥ ३० ॥ ( निष्क्रान्ताः मव )। KING (Going round-Aside)-True.'tbediscardod daughter of the sage I do not remember as wife But my intensely •aching heart as it is were convinces me. (excnnt all). पञ्चमोऽg:- (FIFTH ACT). काममिति। चन्वय:-प्रन्यादि मने तनयो परिवहन बरामि कामम् । उदयं 'सुक्ला वन टूयमान (स ) मा प्रत्याययतीव । न्याना-प्रन्यादिहा मिराहत ममे. समया कमम्ब कम्बका 'परिण' पवीं 'म मरामि कामम पापगकाम्यता यत पूर्व परिषोता पबीय मति मया न मयत (पापममे बाममित्यपथम)। वासरे ४.दयं तु चेत: पुन: 'बसवत' पत्य 'दूतमान सन मा प्रत्याययती' पदो बात- प्रवरतीय । सोधिनात्यान विक्षिणी विमममिनाव:)

·पश्चमी ५३१ . सत्यमिमा विवाहिता न स्मरामि, किन्तु गु उदयवेदना ज्ञात्वा मन्ध पवी एव क्री मया प्रत्यादिश [ "माम्" ( त., न्या- म-)-"म" (रा., वि.)] । NOTES 1. (a) कामम्-Implies admission wtih disapprobation (पनि- छालौकार)। "काममिति स्वाकान्दोऽनिकामीकारे" इति गकारः । True I do not remember (मनोकार) but that does not matter (अमित)। (b) परिगहम-परिग्रहाते प्रति परि + ग्रह + अप कम पि = परिग्रह: wife तम। I do not remember her as wife. (c) प्रत्याययति-प्रति + + णिच + खट ति। The sense 18 वोधन to convince ; hence r does not be. come गम (see Tika). (d) माम-पणिकत: कम सज्ञा by the rule "गति बुद्धिप्रत्यवमानार्थ शब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता सौ"। ris बुडाथ here thus the rule applies. पई प्रत्य मि ( प्रणिचि )-हदय मा प्रत्याययति (विधि)। (e) इ.दयम्-My heart convinces me. The heart remembers what I have forgotten. This is like चेतसा स्मरति मनमबोधपूर्वम्"-Ante. षष्ठोऽङ्कः प्रवेशकः । (ततः प्रविशति नागरिकः श्याल: पश्चाहई पुरुषमादाय रक्षिणौ च )। रक्षिणो ( पुरुष ताड़यित्वा)-प्रले कुम्भीन्न प्रा कहि कहिं तुए एशे महामणिभाशुले उकिणणणामाकखले लापकोए पजलोपए शमाशादिए [ पर कुम्भीरक, कथय कुत्र त्वया एतत् महामलिभासुरम् उत्कोणनामाक्षरं गजकोय- मडगुलोयकं समासादितम् ] । (Then enter the Superintendent of the City Police the king's brotbor-ja-law and bobind bim two guards leading a ·५३२ पभिज्ञानशाकुन्तलम् man fettered) GUARDS (Seriking the man)-ALI You thief, answer where was intercepted by thee this royal ring shining with great gems and having the name engraved on. पुरुषः ( भौतिनाटितकेन)-पशीदन्त भावमिश्य ण हगे ईदिशकममकालो [ प्रसोदन्तु भावमित्राः। नाहमोशकर्म- कारी]। MAN (With the acting of fright)-Please your honours, I did not do such act. ततरति। नगरे नियुक्त: रचाविधामाधम इति 'नागरिक:'। कोष्ठपाल इति राघवमहः । 'बाखः' रास: यास:। परति । 'कुन्धारक' चीर ["कुम्भीरकी गरूपदसस्करण मलिस :" रति भा. Vता नाममाखा] । 'माता' महाघे 'महिना भासुरम, 'सजलम्' 'सनकी' चोदित 'नामाचर' रामनाम यखिन्, पतएव राजकीयमहलोयकं समासादित प्राप्तम् । रचिगर्मागधी भाषा। [ 'कुधीरक' (रा,)-'कुनीलक" (ता, न्या. वि., म) ]" पुरुष ति। 'भौत:' भयम्य नाटितम्' अभिनय: (भावत: )। सद। 'भौति- नाठिनकम ( स्वाय कन्)। तेन सह । 'भावमित्राः' मान्या भवन्त: 'प्रसौदन्तु बहुकम चोयं करोति यः सः चौर रत्यर्थः। पुरुषस्यापि मामधी भाषा । . NOTES . 1. Summary-ततो गति काले कुन्तलासपातं तदायक रोहित- माखीदर चिन पावर समास दतं राजसकाश प्रापितं रामपुरुष:। तहमान ततवमेव गजो निात:शाप: तिरुपमामा, परह्यत चासो माता पसापेन । गुरक्षा अनुपयदुःखेन विषयेषु विच: प्रमप्रियजनस्य ध्यानम पालखीम सथा मिर-अचिन कालमन्योन। अर्थकदा सकुनलाप्रसान पामन: पनपात्यतया दृयमान त मातनिरागम्य दिवौकसामसुरीपतवमा वा दानपनयाय वन्ट्रमा मिनाय! 2. नागरिक:-मगर रक्षति or मपर नियुका ति नगर +30। 8. कभीरक:-कुम्भी पख सः इति कुन्ध+नि मत-कमी an elephant. अभिमम् रयति कुधिन +र+पा वर-और: an alliga- Adoptod kay Prof. Gajendragadkar.

·५२२
tor. Elepbant avoid drinking at places where alligatoes
abound. कुम्भौर एकति कुम्भौर + कम खा- कभीरकः । By transference
of epithets this means a thief. सनसम्बन्धी। Tie reading कु भौखक
means the same. कु मौल: स्यालकै चोर शोक छायाहर भाषेपति विश्वः ।
स्वार्थकः। (b) महामणि &c.-भास + घुरच कत्तरि = भासुरम् resplendent.
महान् मणि: महामणि: briliant gem. तेन भासुरम् । तत- (0) उतको
&o.-मामः परराणि नामाक्षराणि । उतको पनि नामाक्षराणि यसिन्। (d)
राजकीयम-राज इदम इति राजन् + छ = राजक + ईय = राजकीयम royal.
Here राजन् becomes.राजक by the rule 'राज: कच'| It is known
to be royal because उतको नामाक्षरम् ।
4, भ.बमिश्रा:-भाव 18 बुध a sage, 'भाव: सत्तास्वभावाभिप्रायवेटाम'
मम । क्रियालोल' पदार्थ विभूतिधमनषु ॥” इति मेदिनी। भाव से मित्रास
&c.-See our पाय मिश्र Act I.
प्रथमः-किं क.ख शोहणे दह्मणेति कलिए
शोहणे दह्मणेति कलिए रण्णा परिम्गहे
दिपणे [ किं खलु शोभनो ब्राह्मण इति कृत्वा रात्रा प्रतिप्रहो
दत्तः]!
FIRST-Was indeed a gift bestowed by the king taking
Shee for an auspicious Brahmars ?
पुरुषः-गुणूध दाणि । हगे शक्षावदालयाशी धोषले [शबूत
इदानीम् । अहं शकावतारवासी धोवरः ] ।
MAN - Now listen. I am a isherman, living at Sakravtara
द्वितीयः-पाउञ्चला, किं पमहहिं जादी पुच्छिदा (पाटन्चर,
किममाभिऑतिः पृष्ठा] ।
SECOND-Thief, was the caste enquired into by us?
श्याल:-सूपप, कोदु सव' पण कामेण | मा णं अन्तला
यडिवन्धर [सूचक, कथयतु सव ममुक्रमेण । मा एनमन्तरा
प्रतिवधान]।
Coment...N

·३ तत कि ५२४ अभिज्ञानयकुन्तलम SUPERINTENDENT-Soobaka let bio tell all in order. Do not interrupt bim in the middle. मधम ति। शोभन:' सन् ब्रामण' सापावमिति यावत 'तिकवा' बो सनपावं मत्वा इत्यर्थ: 'रात्रा' खयं दुष्यन्त न 'प्रतियः सुदु' दामनेव दत्तः किम् । यदि नसत चोरितं त्वया, मन्ये राजा एव सतपावाय दत्तापहासः । पुरुष ति। 'दामोम्' इति वाक्यभूषायाम्। 'मकावतारी' तदास्थ प्रदेश 'वमृति यस्ताहशो 'धोवर: मतस्थानीयः । ["सकावतार" (ता, न्या)-"धका- बताराभ्यन्तर' (रा.. वि., म.). हितीय इति। रे 'पाटशर' चौर [ "चौर कागारिक" इति प्रस्तस्य "पाटकर. मखिवचाः" इत्यमरः ] चमाभिः' त्वदीया नातिः पृष्ठ। 'कि'मंब पृष्ठा। बाति पयसि यादति। 'सूचक' इति रितीयस्य नाम । 'अनुक्रमे यथाक्रम सब कथयत' एषः। 'एनम पारा' मध्य, कथामध्ये रस्यर्थः 'मा प्रतिवधान मा कन्धि ( मा शब्दोऽय तेन नलुक्)। पस्व तु भाषा विदूषकादौनामिव शौरसमो? NOTES 1. (8) शोमन:-शोभते पति राम + युष करि। Worthy. (b) प्रव्या-Anपण्यय। - मत्वा because I can take the meening of all roots-सबंधात्वानुमाद: करोतिना मपति। () प्रतिवर:-प्रति- रातेति प्रति+यह+अप कम A gift. 2. शबापतार &c.-पतरति पसिन् ति पर++धन पक्षियरी- पवतार: sacred place तीर्थ म्। "पवतारस्तु नवादितोऽवतरऽपि "ति is barred by the rula "चवतम्रोघं"। मनास पवतारः । A नियसमास because शकावतार is a संचा। It has no पियवाया। म रियावन संघा गम्यते। 3. पाटचर-पाटयम् चरति म्यबारति रति पाटयन + चर+प पनि should give पाटयर: but we get पाटन (यसोप)। •षोदरादि। समी-पावुचे पाप दि। कोहि। [यदावुत पात्रा- पयति । क्या Or gaat ·पहोगा ५३५ . BOTH-As brother in-law commands,Go on. पुरुषः-पहके जालग्नालाहोहिं मच्छवधणोवाएहि कुटु- म्वभलणं कलेमि [ मह जालोहालादिभिर्मत्प्रवन्धनोपार्य: कुट म्बभरणं करोमि। MAN-With nets and other means of catching fieb I aobiove the maintenance of my family. श्यालः (विहस्य )-विमुद्दो दाणिं प्राजीवो [विशुद्ध दानीमाजीवः ] । SUPERINTENDENT-(Laughing)-A pure livelihood. indeed. 449. पुरुष-भट्ठा, मा एव वंभण [भत्तः, मा एवं भण। सहजे किल विनिन्दिए णहु दे कम्म बिवख्मणीपए। पशमालणकम्मदालूणे पण कम्पामिदुए वि गोत्तिए ११॥ [सहज किल यहिनिन्दितं न हि तत्कर्म विवनेनीयम् । पशमारकर्मदारुणोऽनुकम्पामृदुरपि योवियः॥] MAN-Say not so, Master. The despised occupation wbiob is indood born with one is suroly not to be discarded. The practiser of vodic rites tboogb tonder with pity has to be heartless in tbe act of killing animals. उमाविति। 'चाबुत्त:' भगिनोपतिर्भवान (प्रसादमोतिरषा। मासी बस्तत एक तयोगिनीपतिः। "भमिनीपतिपरावतः'यमर:) यदाज्ञापयति' तदेव कुष:। मास: मध्य प्रतिबधीयः । 'कायं यथापि यद पति पुरुषं पति । पुरुष इति । उनिलति एलमिति 'सहयाव:' पश्चिम (म.रस्य तख पनि कपम् । पचं सदमार:)। 'बापम् सदगावर पादिः येषा त: 'सपा कुटबामाम' पात्मीयामा 'मर' बत्तंबरोमि'। सामरति। बदामी गावपायाम। "विश' सिादिदोष नित. 'पाजीव: बीषणोपाय ? उपहास एषः। निसादिभिर पाजीव रत्यभिप्राय: । .

·- पुतीमत्त सामिन नगरपाप 'एष मास' पव। पाणी मा मिन्द मर-यन किया. विनिन्दितं कर्म साम, तन नकि विनोबम, घोषियः पनुकम्पाखदुरछि पण्मारकमदारः। मावा 4 किनिन्दित गच्च कम साज जन्ममा सामात, नातिनिष्ठमित्यर्थः 'समर विनी त्याज्यम् । 'योवियो' बैदिकः, दोलवम निरतो बामणस्य : 'पनुकम्पया' वरच्या 'मदरपि' कोमलोऽपि सन् 'पानी' प्राचिनो' यत 'मारं' पात: या वध: हैन 'कर्मणा' तदनुष्ठानेन 'दारुणः चारो भवति । यथा प्रोधियेल मानियता पाहत्या निन्दितापि न त्यज्यते तथा मयापि मतस्य बन्धनम् । एनेम नाप्यसी निन्दाः न चाहम् । ["मदुरपि" ( स., वि., न्या-"म दुर" (रा., म.)] | NOTES 1. मालोदगाल &c.-उद++घञ. कमणि उदगालः, or उदगारः,8 hook. पप is barred by the rule "उगोर्ग:"। र becomes woptionally by the rule "अचि विभाषा"। जालामि च उदगालास नालोदगाबम nets and books हन्कत्वम् by the rule 'जातिरपापिनाम् । नालोदगा- खम् पादिषो से: 2. (a) साजम्-सा एकच जातम् रति सा+नम् + करि inborn, (b) बोविय:-प्रोवियः is obtained 88 & substitute for the air "इन्दः पोते" by निपातन in the raleोवियम्कन्दोऽधी"। No प्रत्यय is needed. Some however, interpret the role as direoting og to be replaced by श्रोव and धम् attached to it Thus छन्द पस्न- बोव+घन् = श्रोविय: by the निपातने above. 'इन्दसो वा श्रोनोमायः तदात प्रति धच प्रत्ययः" Vritti. (0) Remark-The Sloks is a defence of Vedio rites against the attacks of Buddhism. The Baddbi. -sts denounce ( विनिन्दित ) sacrifices as horrid (पामारपकमदार)। But whatover they are, they must not be abandåned facoiatta ) because this is the work, aliotted to them (1;fau) by nature (a)Had it not been so the practice of such rites would have been beartless. Sucb however is not the fact. A श्रोविय is the kindest of kind beings living (अनुकम्पाम.)। Op. "अधर्मों बिगुमायः परधर्मान सहितान"-Gita. श्यालः-सदोतदौ [सत्ताः ] | ·MO SUPERINTENDENT-Then what then ? सनषः- एकरिशं दिश खडशो लोहिमच्छमए कपिदे [ एकस्मिन् दिवसे खण्ड यो रोहितमत्स्यो मया कल्पितः ] आव तश्श उदलवभन्तले पक्खामि दाव एश महालप्रणभाशुषे अङ्गालोपए पेखिदे [ यावत् तस्य उदराभ्यन्तरे मेक्षे तावत् एतत् महारत्नभासुरमङ्गलोयकं प्रेक्षितम् । पच्छा प्रहके शे विक्रयार्थ दंशअन्त गहिदे भावमिहि पश्चादहम् अस्स विक्रयार्थ' दर्शयन् ग्टहीतो भावमिश्रः]। मालेध वा कुटुंध वा अशे पाश्रमबुत्तन्ते [मारयत वा कुध्यत वा अयमस्थ प्रागमत्तान्त: ] | MAN-One day I cut up a Robita fish to pieces. No 300ner I looked into the inside of its belly than was seen this ring glitering with bright gems. Afterwards showing it for sale I was arrested by your honoured selye. Kill me or ont me up, this is the story of its acquisition, एकस्मिनित । 'मया रोहितमतस्य : खण्डश:' खण्ड खण्डम् [वसस्य एक स्वमाश्रित्य बोपमायां शम ] 'कल्पित:' सम्पादित: । 'यावत यत्काल 'तस्य उदरम्य पश्यना' मध्ये 'प्रेचे' पश्यामि [ यावद्योग भविष्वद वर्तमान:] 'तावत' सत्कालम् एतत 'महारबम रवोत्तमन 'भार' दीप्तिमत 'पररीयक चित' दृष्टम्। 'पसात' पनन्तरम् 'विकया विनिमयाधम् पस्य' परोयकस्य [गम्यमानगुणादापेक्षया षष्टौ] 'दर्शयम' पश्यत पारीयक सौन्दर्य, चिन्तयत रखता बनर्घ त्व, विभावयत रबसस्थापनम. प्रथम पर्व वयम् 'भावमित्र:' माब भवभिगई 'महोत:' बहः । 'मारयत प्रावियोजयत 'वा कुडत' प्राषिमुक्तः परसखयो 'वा' कूषत समग बित्वा अमोमि 'अयमस' परोयकस पागमः प्रामिः तसतानः 'बार्ता। ["प्रचेतावन" -रत्यादिम्लम् (ता, बा.)-"एवमभासरमाणोषक हरम" (रा., सि., म.) । "स्व" (वा, पा)""(रा.वि...]

·पभिन्नानशाकुन्तलम् क NOTES 1. तत: तत:-The repetition shows the impatience of the Bo perintendent to avoid the awkward retort, which is too much for his wit to meet. 2. पस्य- The construction is पस्य दर्शयन् which is elliptical for पसा गुणन दर्थ यन् । See Tika. Or construe पसा विक्रयार्थम् एतत au'na showing it ( vaq ) for its ( 487 ) sale. श्याल:- जाणु, विस्सगन्धो गोहादी मच्वन्धी एव्व हिस्संस। अङ्ग लोअसणं से विमरिसिव्व। रामसल एव्व गच्छामो [जानुक, विनगन्धी गोधादी मसाबन्ध एव नि:संशयम् ।. अजनीयकदर्शनमस्य विमष्ठव्यम् । राजकुल- मेव गच्छामः । SUPERINTENDENT--Janoka, this follow smelling of raw meat, 16 surely a Godha-eating firh-catcher. His coming by of the ring has to be investigated. We will go to the king's residence, याल ति। 'विसस्य' पासमासस्य गन्धः अस्ति यखिन सथाविध: एष नि:सपर्य म म गोधामति खादति यः स 'गोधादी' 'गोधाभोजनशील: 'मम बधाति' य: स 'ए' धोवर एका पन्यथा कथमस्य मसिगन्धः सदय जात्य सत्यमेवाड़ ! 'पस्य प. रोयकदर्शन विमटव्य' विचारपोयम् तदपि सत्यम वा इत्यालोचमीयम् । 'राजकुख. मेव रानभवनमेव 'गकामः' । स्वामिने मिवेदयामि स एव विक्षमतु सत्य नवैति। NOTES 1. (8) विद्यमन्धी-wिw is पामगाव, i. e. anything smelling like raw meat. "वि स्वादामगधि यन" इत्यमरः । तख गन्धः विगन्धः i.e. पामगन्धः। स: बस पतीति विखगन्ध+नि मस्वयें। This is round aboub in sense. चाममन्धी expresses the idea more simply. Perhaps in the days of Kalidass for meant ara, and in time, by trapsler- Bn06 of opitbots, capao to mean putrafe when Amara, lired.

·षष्ठोड ५३८ - (b) गोधादि-गोधा (fem.) is the guana. गोधाममत्त गोलमस्य इति गौधा + पद + गिनि करि नाच्छौख्य। विठ् is barred by चिनि wben habit (नाच्छ क्य) is implied. Hence we do not get गोधात like क्रम्यान । But there is another difficulty. The rule for चिनि is “सप्यमाती जिमिस्ताच्छील्य"| So we must not have a नातिवाचक word for उपपद with fata implying aan Yet here there is पिनि with गोधा (नातिवाचक) as उपपद । (c) मत्स्य वन्धः-मतस्यान् बध्नाति इति मतमा + वश्व + अपा कतरि। () विमष्टव्यम्-वि+ मश+ तव्य कर्मणि = विम ठंन्यम् or विश्वष्टव्यम् । प्रम comes in optionally by the rule "अनुदानत्य च मदपधमान्य सरमगाम'। (e) *Remark-The gst is this-This fellow bas spoken the truth about his profession. The is indeed a * fisher man who is an inveterate Godba-eater as is evident from the stench he is giving out. Ope part of bis statement haping turned out to be true, I cannot summarily reject the other part It has to be scrutnised. But I shall leave the scrutiny with better bands tban mine, I must see the king about it. राक्षगो- तह। गच्छ अले गण्ठिभेद [ तथा। गच्छ परे ग्रन्थिभेदक। ( सर्व परिक्रामन्ति)। ह GUARDS-As you say. Proceed you knot-cutter. (All go round the stage). शपालः-सूत्रअ, इध पुरदुपारी अप्पमत्ता पड़ियालेह नं जाव इमं प्रलोभ जहागमणं भट्टिको णिवेदिन सामणं पडिच्छिा णिकमामि [ सूचक, यह पुग्हारे अपमत्तो प्रतिपालयतं यावदिदम पज लोयकं यथागमनं भत्ते निबेद्य ततः शामन प्रतोष्य निष्क्रामामि । SUPERINTENDENT-Saobaka. here at the city gate you two wait for me without carelessness, until I come ood Adopted by Prof. Gajondragadkar. तदो ·५४. पभिचानशाकुन्तलम् having reported to sire this ring exaotly as it has come to us and baying obtaind orders from him. उभौ-पविशदु भावुत्ते शामिपशादया [ प्रविशतु भावुत्तः खामिप्रसादाय ]। (निष्क्रान्तः)। BOTH-Let brother-in-law enter to receive Sire s favours, (Exit Superintendent). सूचकः-जापुत्र, चिलाप्रदि कखु पाबुत्ते [जानुक, चिरायते खलु पाबुत्त: । SUCHAKA-Januka, Brother-in-law is indeed delaying. रचिराविति। 'यन्य:' वस्त्र पन्य : 'भेदक:' छेदक:। कस्यचिदतत बसनारी बहमासीन, बन्धन छित्वापत त्वया इत्यभिप्राय: । प्याबरति। 'यावन' यतकालम् 'इमम् अकुलीयकम्' पागमनस्य चागमन- उत्तान्तस पमतिक्रमो 'यथागमनम्' [ पव्ययीभाव: । तदस्ति यस्मिन् कमपि तत बचातथा [मत्वाँय: पच । निवेदमक्रियाविशेषणम् ] 'भ' स्वामिने दुष्यन्ताय 'निवेद्य ततः' भत्त': 'शासनम्' पाशा 'प्रतीष्य ग्रहोत्वा 'निष्कामाभिः' तामत र पुरद्वारे चप्रमत्ती' चहिती भूत्वा 'मा प्रतिपालयत' प्रतीक्षेचाम् । उमविति। 'स्वामिनः प्रसादः' पनुयहः तम [ “क्रियाषिपदस्य च कर्मति खानिमः" इति चतयों ] 'प्रविशतु' । सूचक इति । 'चिरायते' विलम्बते । [चिर प्रतिपातिपदिक काविक पति। उपचारात चिरयुक्तोऽपि चिर:, परी पायच वा। स पर चाचरति इति क्य। ["चिरायते" (रा., वि.)-"चिरायति" (स.)-"चिरयति" (ता, बा)]. . NOTES 1. (8) चामत्ती-प्र+मद + करि-प्रमत्ती careless. The rale "मचा-या- मूमिदाम' prohibits the form प्रमा। मप्रमती nob caroloss, i. e. watobfal. (b) Afaqt479-afagfu is grand meansीचा 'to wait (6) भा-"बाबममिति सदानमावि ·षष्ठी ५४१ सम्प्रदाने चौँ । Here पङमुखीयीन कमा) भारम् अमिप्रति ; Hence the rule applies. The छत्ति here restricts the rule to दा धातु । But the ho is opposed to it. The afer must not be allowed to overrule the भाष्य । (d) प्रतीष्य-प्रति + इष means are | Compare "प्रतौनीवाररस्ताभिः"-Aet IV. (e) निष्कामामि-निम् + क्रम+लट मिप - निषकाम्यामि, मिष्कामामि। क्रम becomes काम in the परख पद । 3. स्वामि &c.-The sense 18 स्वामिप्रसाद लव ५ प्रविशतु । Hence "क्रियार्थोप-" इति चतौँ । Sire will be pleased to see this rare gem restored to bim by your efforts, and will certainly reward you. 4. चिरायते - चिर is long time. चिरम् पस्तामा इति चिर+ अच मत्व चिर: one who makes delay. Or by transference of epithets, चिर means चिरयुक्छ। चिर इव पाचरति इति चिर+ काड्= खट The reading चिरायति seems bad in grammar, चिरयति may be defended by तत करोतिपिच । जानुक:- णं अवशलोवश्पणीया लाप्राणो [ननु अवसरोप- सर्पणोया राजानः] JANUKA-Well kings are to be approached at opportunities. सूचकः-पुलन्ति मे हत्था इमशश वहशश शुमणो पिण, [ स्फुरतो मे हस्तो अस्थ वधस्य सुमनस: पिनाम]। (पुरुष निहि शति )। SUCHAKA -My hands quiver to tie the garland for bis deatb, (Points tbe fisherman). पुरुषः-शालिहदि भावे पालणमालण भविटु [नाहंति भावः अकारणमारणो भवितुम्] । MAN-It behoves not your honour to become a slayer without reason. अनुकः ( विलोकव)- एथे बम्हाण शामो पत्तहत्थे सापयाण पड़िछिप पडिच्छिप पदोमुहो देखोपदि। गिवली ·हुविशि शुषो मुहं वा देखिपशि [ एषः पस्माकं स्वामी पवहस्तः राजथासनं प्रतोषा इतोमुखो हपाते। ग्रनवनि- भविषासि शुनोमुख वा द्रवासि] । JANUKA (Espying)-Here our master, having obtained royal orders, appears facing this way with letter in his hand. Thou wilt become an offering to the valtares or wilt see the jaws of a dog. जानुक रति । 'मनु' पाच पे। 'अवसरे' काणे, योग्य इत्यर्थः उपसणीयाः' उपमसन्याः। पाचा लचा राजान पश्यति अनः न हि यथारूचि। पतो बिलम्बः । सूचक इति। 'स्व' यो 'वधः' इनमः, तम्य सममस:' पुष्प पुष्पमाल्यमित्यर्थः ["पापः समनसो वर्षा अपसरसिकता: ममा: । एते स्त्रिया बहुवे सुरकत्व ऽप्य तर. वयम्" ] "पिनन्ध " बन्ध ["ष्टिभागुरिल्लोपमवाप्योरूपसगयोः' इत्यलोपः। पचे अपिनाम ] 'मे इस्ती स्फ रत:' स्पन्द ते । पुरुष इति। 'भाव:' मान्यो भवान् 'पकारने' कारणाभावे 'मारप:' हन्ता 'भवितु' नपति। जानुक इति । 'प्रमाक स्वामी नगरपाल: 'पव हस' यम्य तासः मन् 'गज. हासन' राज शासनम् पाशा प्रसौष्य' ग्टहीत्वा 'रत' पम्यो दिशि 'मुख' यस्य तारयो, दृशते । मन्य त्व'एनभ्यो बलि: उपहागे 'भविष्यमि' राधाः ते माम भक्षयन्ति 'वा' अथवा 'शुन: कुक्क रस्य 'सख' दर्शनार्थ व्यान सख 'ट्रवासि । राजाच्या इखस्य मतं वा त्वा ग्रधाः, पाकई भुवि 'निखातं नोवित वा कुकरास्वादिष्यन्ति । NOTES 1. समनमः-सुमनम् is usually plusal. The Medini sanctions the singilar also. "सुमना: पुषमावत्योः स्त्रियांना धोरवयोः" तिमदिनो। The custom in those days was to garland with an and other flowers the victim condemned to death. Compare "दत करवीरदामा"-Mrichbakatiks. 2. पवार-&c.-अविद्यमान कारयबिन तन कारबम causeless. मारवति इति म+ट कचरि, पासवान-मार: destroyer. Non800 Tika. A ·महारा १४ 3. पवात:-The साम्यन्त wird से does not lead. This is like गडबड, कमवल्लुपाणि&c. 1. (8) ग्रनलि:-रानेभ्यो बलि: चतुर्थी तत-by the rule 'चतों तद. र्याय बलिहितमुखरचितः। This refers to death by the stake ( शूल )। (b ट्रयासि = Will see. Refers to execution in which the condemned man 18 buried ap to the neck under ground and dogs are then let loose to tear him up. The victim can 800 (द्रवासि ) the dogs coming because he is not dead yet. But in the other caso death is instantaneous and the dead man torthwith becomes meat for the vultures ( ग्रनलि )।' ( प्रविशा) शाल:-मूत्र मुटु एसो जालोवजीवो उववणणो क्खु अङ्ग लोअअसम पाश्रमो [ सूचक, मुच्यतामेष जालोपजीवी। उपपत्रः खल अडगुलीयकस्य भागमः ] । (Entering) SUPERINTENDENT-Sucbaka, let this fisher- man be realeased. The acquisition of the riog is indeed consistent. सूचकः-जह आबुत्त भणादि [ यथा पाबुत्तो भणति ] | एसे जमसदण' प्रविशिभ पडिणिउत्ते [ एष यमसदन प्रविशा प्रतिनिवृत्तः] । (पुरुष मुक्तावन्धन करोति )। SUCHAKA-As brother-in-law directs. This fellow has come back after having entered the abode of death (Releases the man). पुरुषः (शाल प्रणम्य)-भट्टा, मह कीलीशे मे पाजीवे [ भर्त:, अन्य कोहशो मे आजीवः ] । MAN (Bowing the Superintendent)-Now, Master, how is to be my livelihood (today)? रहाल ति। माखन उपजीवति जोविका बत्तं यति रति जालोपजीवी धोवरः 'मुपताम्। 'सपपन्नः' युक्तः। 'पाममः' प्राप्तिमत्तान्तस्यर्थः । Adopted by Prot. Gajendragadkar. * ·१४४ अभिज्ञानमकुन्तलम् पुरुषति। स्वक ति। 'यमस्व सदम" ग्रहम् । 'प्रतिनिातः', प्रत्यामत: [म.त: पुनमित स्वायम् रत्यर्थः] । 'मुक्तानि' अपनीतानि 'बन्धनानि यस्य तथाविध 'बरोति'! 'भत्त:' स्वामिन 'पद्य' पृछामि 'मे पाजोष: पच जीवन कोहयः' कि विध: । गती मतस्यो गतकारीयकं सदध कीनोपायेन मौविको करोमि पति विद्यासागरपादाः । NOTES l. 139:What shall I eat to day ? The fish is gone, and I bave lost the ring too. I do not know how to maintain myself to day. This is Vidyasagara's explanation. Some take this as a sarcastic retort to the Superintendent's 'tre इदानीमाजोवः। This is not consistent with the reply of the ग्याल following. Nor can such a taunt to tbe head of the Police be expected from simple folks like the fisherman. This is perbaps the reason why Pandit Vidyasagara rejects the explanation and suggests the one above. Prof. Gajendragadkar, however defends the old explanation thus :-(1) The following speech of tho are is not a reply to the fisherman at all; the ele simply ignores the fisherman's retort because he Ands he has no suitable answer to it. The second speecb of the que is a mere continuation of bis first speech. (2) In the verse ara facer &c. the fisberman has sbown tbat bo is not afraid of the alle and is quite capable of making a sarcastic retrot like this. As to (1) we observe- (a) If the alle bad no words to Bay to reply to the taant, he would bave replied with a kick! (b) If tbe aje kad dot definitely fioisbod bis speech to then tbe latter would not have taken the sposob as finished and replied ITT Hafai This sort of Hafai This sort of & reply from & subordinate suits only the copolusion of bis sa porior's speech. (c) que accepts the command, complements the fisherman saying QU CAETT &o. and released him. The fisherman now bows to the time and makes bis romark.

·0875F: ५४५ It is absurd to suppose that all this while the was waiting with his message opfiliebed. Regarding (2) it abould be remembered that ara fam &c. was attered in defence of bis profession ; but the taunt is an attack, wbicb is quite different. The grit of the fisherman is evident from the fact that a mere look ( huar qafa, below ] from Januka prostrates him and he buys his safety by parting witb half the king's reward !! Hence the defence of the old explanation is untepable. Prof. G also attacks Vidyasagara's explanation thus- "The fish is not gone. He probably has sold it or it is lying at home." The fact 18 Vidyasagara's explanation has to be slightly modified ; fish was not caught that day at all. The fisherman says 02 fema fzall-on a certain occasion—not qo to-day. We have therefore to suppose that the fisberman bad not gone out with his net etc that day, but was wondering over the market place for a buyer for the ring. Thus if the ring is gone, he has notbing to live upon that day. Hence bis query-481: a &c.- What shall I eat. The reply of the ale follows quito naturally. शपाल:-एम भट्टिणा अगुलीअअमुझसमिदो पसादो वि दाविदो [एष भो अङ्ग लीयकमूल्यसमितः प्रसादोऽपि दापितः ] । पुरुषाय अर्थ प्रयच्छति)। SUPERINTENDENT-Here, a gift too commensurate to the value of the ring, is caused to be given by sire. (Gives mouey to the man). पुरुषः ( सप्रणामं प्रतिग्राह्य )-भट्टा, अण गहिदधि [भत्त: भनुराहोतोऽसि । MAN--(Accepting with a bow)-Master, I am favoured. 97*:--TÒ TA Banos o qaret qagfaa yafa ·५४९ पभिज्ञानमतसम् बन्ध पडिट्ठाविदे [ एष नाम अनुप्रयः यत् शुखादवतार्य हस्त- स्कन्ध प्रतिष्ठापितः]। SUCHAKA-Suob indood is the favour that, taken down from tho stake, you are seated on the nook of the elepbant. जानुका-प्राबुत्ते पालिदोशिए कधदि महालिहलदरीण तेण भडगुलोपएण पामिणो वहुमदेण होदव्यं त्ति [ पावृत्त, पारितोषिकः कथयति महाद्द रत्वेन तेन अङ गुलीयकेन स्वामिनो बहुमतेन भवितव्यमिति ] । JANUKA - Brother in law, the gift shows that the ring with its priceless goms most be very acceptable to Sire. श्याल इति 'भालोय कस्य मूल्यन मंसित:' तुल्य: 'प्रसाद.' प्रीतिदानम् । सूचक इति। मरण ते ध्रुवमामौत किन्तु राजानुग हे न केवल प्रारविबुक: पपि तु पयन पूजितः । तन्मन्य राखाय गम्ता ममो इस्तिम्कन्ध पारोपितः । जनक इति। 'महाई महामूल्य रब याममन् तथाविधन 'तेम पालोय कम स्वामिनो वहमतेम सम्प्रतम 'भवितव्यम'। रव हा मार्ग पड्गुपीयकम् पाहतवान् 'पति पारितोषिक:' पुरस्कार: 'कथयति'। पुरस्कारबाहमेवं मन्ये । NOTES 1. (a) घड गुलीयक &c.-(तत-and ३ता- See Tika. मूनेम 1. पानाय्यम शेषकरबौयम रति मूल + यत = मूग्यम् that from which the cost ( मूस ) is to be deducted to caloulate the profit, i. e. the price. (b) प्रसाद-+सद + धम भावे-प्रसादः or प्रासादः । The former means pleasure ( affa) and the latter & royal mansion. The gitt is not pleasure (प्रौति ) but only the sign of pleasure. By transference of epithets प्रसाद (प्रौति) is here used for प्रौतिदान । (0) दापित:-दा+विच + कम कि। 2. प्रतिष्ठापित:-प्रति+स्था+विध + कमाि we have a by the rule "उपसर्गात सुमोति सबति साति तोति सोमति खानबसेर मिष सबसचाम्"।

·षष्ठोमा ५४७ 3. पारितोषिकः-परितोष प्रयोजनमसा पति परितोष + उभ reward. माल:-ण तस्मि महारिहं रदणं भटिणो वहुमदं सि समि। तसा दंसणेण भट्टिणो अभिमदो जणो मुमराविदो। मुहुत्त पकिदिगम्भीरो वि पज्जम्मणअणो पासि [न तस्मिन् माई रवं भत्तुः वहम समिति तयामि । तस्य दर्शनेन भत्रभिमतो जनः स्मारितः । मुहूत्त प्रतिगम्भीरोऽपि पय्य. श्रुनयन: प्रासोत] । SUPERINTENDENT--I guess (1t 19) not the invaluable gems in it that aro acceptable to Sire, some person dear to Sire was reminded by its sight. Though naturally selfpossessed, for a moment he remained with tearful eyes. सूचकः-शेविदणाम आवृत्तण [ सेवितं नाम आवृत्त न ] SUCETAKA-Service indeed has been rendered by Brother-in-law. आनुकः-गणं भणादि इमशश कए मच्छशत्त णो तिं [ ननु भण अस्य कृते मत्स्यशनोरिति । (पुरुषमसूयया तथा पशाति)। JANUKA-Well say that for the sake of this fisb-killer. (Eyes the man with envy). खाल रति। तस्मिन् पङ्गुलोये स्थित महा: रब भत्त: न बहुमतम् प्रति तयामि म । किन्तु 'तमा' पडगुरोयकमा 'दर्शनेन पभिमत:' प्रियो जन: बारित: तत: पारितोषितः। प्रियजनम्मरणचिह्नमपि एणु-प्रया' खभावन 'नौरोऽपि' म उभावोऽपि पयंत्री' सवाष्प 'नयने' यसा तयाविषो मतम् पासौत। 'पावुत्तम सेवितं नाम यथार्थमेव भत्त सेवा कता । जानुक ति। 'मनु'पापे। 'पसा मतमानी वोः'पीवरसा ते तदर्षम् [ते रत्यययं निमित्ता] सेवितमाबुत्नेन रति भर। सेवाब, पोवरसा वातं तत्यं सेवा रति 'पुरुष' पीपरम 'पसूपया दोषाविष्कररीन सा पधाति । सूचक रति।

·५५५ अभिज्ञानशाकुन्तलम् । मत " NOTES की। Thisma. Knom.' -नेन अभिमतो बगः पारित: (ennesbivo). [ by:- *is the का of मनमकिया in अभिमत । "कसा चबमाने" रति पनुन जरिवठी। [0] पभिमत:-अभि+मन+ कम वित्त माने by the rule "मतिबुद्धिपूजार्थ भाव" । सारित:-स्म + पिच + क्त कमपि । मम + पिच, gives म्मारि or ममरि । The latter means "anxious recollection"(भाधान [d] पय॑श् &c.-परिगतानि अणि ययोः से पर्दा अयो। See now Tika. 2. मत्साशवो:-* With the reading मात्सिाकभत: expound म'. धान व्रन्ति रति मतमा+टक - मातमिाका; fish-killers, i e. fisher-men. सेषां भर्ता स्वामो। Raghava explains 'मनसान जीवम्ति ति मासिका: तेषी But the sense 'जोवति" goes with words of the वेतमादि Class and a few others only (Pan. 4. 4. 12.-14). मतमा is not included therein Besides for the word Aqa special provision is made by the rule "पक्षिमतसामगान् इन्सि" ( Pan. 4. 4.35 ). Raghava's explanation is therefore suspicious. पुरुषः-भट टालके, इदो अह तुम्हाणं शुमणोमुख होटु { भट्टारक, इत: अईयुष्माकं सुमनोमूल्यं भवतु । MAN-Master, let half of this be as price of lowers for you. जानुकः-एत्तके जुज्जइ ( एतावदयुज्यते )। JANUKA-Tbis much is proper, शपाल:-धीवर, -धीवर, महत्तरो तमं पित्रबमाओ दाणिं मे संबुत्तो कादम्बरीसक्ख' अम्हाण पढ़समोहिद कोअदि। ता सोण्डिावण' एब्व गच्छामो [ धौवर, महत्तरस्व प्रिय- वयस्यक इदानो मे संवृत्तः । काम्वरोमाक्षिकमस्माकं प्रथम- हदमिष्यते। तत् शौण्डिकापणमेव गच्छामः)। (निष्क्रान्ताः सवें)। 4 Adopted by Prot. Gajendragadkar.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.