·Baile anhien E OF THE DIRECTOR GENERAL सवितारायस्मृतिसंरक्षण-ग्रन्थमाला। प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। बालवलभौभुजङ्गापरनाम-भट्टभवदेवेन प्रणीतम् राजसाहीस्थ-महाराणी हेमन्त कुमारी-संस्कृतविद्यालयस्य प्रधानाध्यापंकेन वेदान्ततीर्थोपाधिक-श्रीगिरीशचन्द्रशर्माणा संस्कृतम्। 27232 THE PRAYASCHITTA-PRAKARANAM ( A TEXT ON EXPIATORY RITES) BHATTA BHAVADEVA Now Delhi Edited By Girish Chandra Vedantatirtha, Senior Professor, Maharani Hemantakumari Sanskrit College, Rajshahi. by Nani Gopal Majumdar, M. A. THE VARENDRA RESEARCH SOCIETY, RAJSHAHI, BENGAL. March, 1927. 92449 Library Reg No. 1431* [ All rights reserved ). BY HiruwaenwejununilawareratinianRYAC- CEN LERARY With an Introduction 2043- Sass BalGM PUBLISHED BY OF 351 SHEMAL INDIA

·CENTRAL ARCHAEOLOGIGAI
LIBRARY, NEW DELHI.
Aco, No....27.2 3
Date.
1.7.7..52.........
**
Sa 35
Bha/G.M
PUBLISHED BY B. N. SARKAR HON. SECRETARY,
VARENDRA RESEARCH SOCIETY, RAJSHAHI.
PRINTED BY SIBENDRANATH BHATTACHARYYA
AT THE SWARNA PRESS,
108, NARIKELDANGA MAIN ROAD, CALCUTTA.
သင်၏

·library Reg No INDIA प्रायश्चित्त-प्रकरणम् सूचीपत्रम् । पत्राङ्क पत्राद्ध or १ ३ ८ ६ १। मङ्गलाचरणम् । २१। स्त्रीवधप्रायश्चित्तम् । २३- २ महापातकम्। तत्र आवेय्यादिलक्षणम् तव ब्रह्महत्या गर्भवधप्रायश्चित्तञ्च । ४। प्रयोजकादीनां भेदः २२। गीवधप्रायश्चित्तम् । २८-३३ ५। उपकारार्थप्रवृत्तौ दैवाइधे दीषाभाव: ३-४ २३। केशसंधारणार्थ द्विगुणप्रायशित्तं ६। आततायिवधे दोषाभाव: स्त्रीणां विशेषश्च । आततायिलक्षणच २४। अस्थिभङ्गादिप्रायश्चित्तम् । ७। सप्तविधहन्तृनिरूपणम् गोवध दोषाभावश ८। प्रायश्चित्तनिरूपणम् २५। इतरप्राणिवधप्रायश्चित्तम् । ३४-३६ तव जातिशयाद्यपेक्षया प्रायश्चित्त- २६। रहस्य कृतब्रह्मवधप्रायश्चित्तम् । कल्पना। मरणान्तिक-प्रायश्चित्तम् । २७। नानाविधरहस्यकतवधप्रायश्रितम् कामा कामभेदन प्रायश्चित्त व्यवस्था। १० २८॥ अभक्ष्य भक्षण प्रायश्चित्ते सुरापान- है। ब्रह्मवधप्रायथित्ते विशेषः प्रायश्चित्तम् तब धेनुसङ्कलनं साक्षाइधका- तत्र सुराशब्दार्थ-निरूपणम् सुरा- दीनां प्रायश्चित्तभद:-मावादि- मद्ययोर्भेदः अन्नशब्दार्थनिरूपणञ्च ३६-४६ वधे विशेष: आत्मवान्धवाः ब्राह्मणस्य इतरमद्यपानप्रायश्चित्तम् ४६-५१ १०। वधप्रवृत्तस्य वधानुत्पाद प्रायश्चित्तं ३०। अपेयपानप्रायश्चित्तम् ५१-५६ अवगोरणप्रायश्चित्तञ्च १४ ३१। अधापयचौरपानप्रायशित्तम ५६-५८ ११। आत्मवधार्थं जलाग्निप्रवेशगलपाशादि ३२ । चाण्डालाद्यन्नभक्षणप्रायशित्तम् ५८-५९ प्रवृत्तौ प्रायश्चित्तम् १५ ३३ । शूद्रभाजनस्थानभक्षणप्रायश्चित्तम् तत्र चान्द्रायणादि भेदः ३४। शूद्रस्य अन्त्य जान्नभक्षणे प्रायश्चित्तम् १२। विमादिभेदन प्रायश्चित्तभेदः । ३५ । नटादिव्यापारीपजीविनामन्त्रभक्षणे परिषदभेदः अधमकर्तृकोत्तमहनने ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तम् गुरुतरदोषश्च १६ ३६। क्लोवादिदृष्टान्नभक्षण प्रायश्चित्तम् । १३ । वयोवस्थादिभेदन प्रायश्चितहासः । ३७ । स्नानार्हस्य अनात्वा भोजने प्रायश्चित्तम् ६१ १८। अनेक ब्रह्मवधे प्रायश्चित्तव्यवस्था। ३८। रजकादिस्पर्श आचमनार्हस्य अनाचम्य तत्र तन्त्रताविचारः, योगसिद्धाधि- पाने भक्षणे च प्रायश्चित्तम् करणादिविचारश्च १८-२० भीजनकाले अशुचित्त्वे, मुखनिःसृत- २०। क्षत्रियादिवधप्रायश्चित्तम् । २०-२३ जलादिपानेच प्रायश्चित्तम् ·पत्रा पवान ४०। यज्ञोपवीतं विना भक्षणे प्रायश्चित्तम् ६२५५। अस्वजनपरदारगमनप्रायश्चित्तम् ४१ । उच्छिष्टभक्षण प्रायश्चित्तम् अत्र खैरिण्यादिविवेचनञ्च ४२। सूतकमतकानभक्षणप्रायश्चित्तम् ५६ । प्रातिलोम्यगमनप्रायश्चित्तम् ४३॥ एकादशाहाडादशाहादि श्राद्धभोजने अत्र विविधहीनजातिनामनिर्देशश्च प्रायश्चित्तम्-याज कान्नादिभोजने ५७। रजखलागमनप्रायश्चित्तम् ४४। भिन्नकांस्य भक्षणे प्रायश्चित्तम् ५८ । गवादिगमनप्रायश्चित्तम् ९६-९८ ४५। लशुनादिभक्षण प्रायश्चित्तम् ५९ । अवकौर्णिप्रायश्चित्तम् ९८- ४६। अभक्ष्यमांसादिभक्षणप्रायश्चित्तम् ६५-६८ ६०। रहस्य कृतगुबङ्गानागमनप्रायश्चित्तम्-१०० मत्स्यभक्षणे दोषाभावनिरूपणञ्च ६१। संसर्गप्रायश्चित्तम्-तब प्रथम महा- ४७। ब्रह्मचारिणोऽपेयाभक्ष्यपान-भक्षण पातकिसंसर्गनिरूपणम्-संसर्गप्रकार- प्रायश्चित्तम् । भेदश्च । चाण्डालच्छायास्पर्शादि- ४८। मत्स्यमांसभक्षण विधवादीनां प्रायश्चित्तञ्चावैव प्रकरण उक्तम् १००-११४ प्रायश्चित्तम् १२ । रजस्खलायाश्चाण्डालादिस्पर्शे प्रायश्चित्तम् ११५ ४६। रहस्य कतसुरापानादि प्रायश्चित्तम् ७० -७१ ५०॥ स्तेयप्रायश्चित्तं तत्र स्तेयपदार्थ- ६३ । रजखलाया: परस्परस्पर्श विशेष: ११५---११७ লিঙ্ক ७१-७८ ६४ । निन्दितविवाहप्रायश्चित्तम् ५१ । रहस्यकृतसुवर्ण स्तेयप्रायश्चित्तम् ७९-८० ६५ । निन्दितप्रतिग्रहप्रायश्चित्तम् ११७-११९ ५२। अगम्यागमनप्रायश्चित्तं तत्र गुनग्ना ६६ । ब्राह्मणस्य अविक्रय्यविक्रध- शब्दार्थनिरूपणं गुरुतल्पशब्दार्थ- प्रायश्चित्तम् १११-१२० निरूपणं सपनौशब्दार्थनिरूपणं ६७। द्रव्यशुद्धिः-तत्र भूमिशुद्धिः, ग्रहशुद्धिः १२२ प्रायश्चित्तभदाश ६८। जलादिशुद्धिः १२२ ५३। स्त्रवन्तराभिगमनप्रायश्चित्तम् ६६ । काञ्चनभाण्डादिशुद्धिः १२२-१२४ वृषलौशब्दस्य चाण्डालीरूपार्थ- ७० धान्यादिशुद्धिः १२५ निर्धारणञ्च ७१ । सिद्धानशुद्धिः १२५-१२६ ५४ । गुरुतल्पातिदेशप्रायश्चित्तम् ७२। आममांसदध्यादिशुद्धिः १२६-१२७ पातकोपपातकबिवेचनच्च ७३ । वच्छादि ८४ ८५ ८९ 4. ।

·INTRODUCTION, an The Prāyaschittaprakarana, or Prāyaschitta-nirūpaņa as it is called in some manuscripts (see Aufrecht's Catalogus, part I, p. 363), is now published for the first time. Hitherto it was known only from a few catalogues of manuscripts e. g. Haraprasad Sastri's Notices, Vol. I, p. 237 and principally from article by Monomohan Chakravarti, entitled "Bhatta Bhavadeva of Bengal," published in the Journal of the Asiatic Society of Bengal, 1912, pp. 333-48. Bhavadeva, the author of this book was a Brahman of the Sāvarṇa gotra, and belonged to the village of Siddhala in Rādhā. He became the minister of king Harivarman of Bengal, who flourished about the last quarter of the 11th. or the first quarter of the 12th. century A., D. and issued a copperplate grant from Vikramapura in East Bengal. The famous temple of Anantavāsudeva at Bhuvanesvara in Orissa testifies to the religious ardour of Bhavadeva. An inscribed stone slab, recording the construction of this edifice by him and giving a glorious account of his manifold activities, may even now be seen built into the inner face of the western compound wall of the temple. The inscription was edited by Professor Kielhorn in the Epigraphia Indica, Vol. VI, pp. 203-7. It has been recently re-edited by me with an English translation and a facsimile and is being published by the Varendra Research Society in Inscriptions of Bengal, Vol. III, pp. 25-41. The remarkable of Bhavadeva is well depicted in this prasasti composed by his friend, the poet Vāchaspati. He appears to have been not only a statesman but also a great scholar and writer. He wrote the Mīņāmsā philosophy following the line of Kumārila Bhatta and also on Astronomy, Astrology and Smțiti. He was indeed regarded, says his panegyrist, as a “'second Varāhamihira”. The appellation by which he was career on ·( 2 ) universally known was "Bālavalabhibhujanga'' The inscription gives the following genealogy : Bhavadeva (received land grant from a king of Gauda) Rathānga Atyanga (Sphurita) Budha Adideva + Devaki (minister of a king of Vanga) Govardhana + Sangokā. BHAVADEVA (minister of king Harivarman) is : None of Bhavadeva's works on Astronomy or Astrology has survived. On Mīmāṁsā we have a fragment of his Tautātitamatatilaka (a gloss on Kumārila's Tantravārttika) and on Smțiti, his Karmānushthānapaddhati, a code of Brahmanical rites, which is recognised and followed even to this day in Bengal. The opening verse of the latter Chaturvadana-sadmastha-chaturveda-kuțumbine dvijānushtheya-satkarmma-sākshiņe Brahmane namah. This verse also occurs at the beginning of a work called the Dattakatilaka of which there is a manuscript in the Varendra Research Society's collection. The second verse in this manuscript ascribes the authorship of the book to Bhavadeva :-Vyavahārasya tilake dattakāde” prasangataḥ kriyate Bhavadevena tilako dattakasya cha. On the strength of these two couplets, the editor of the present work, Pandit Girīša Chandra Vedāntatirtha, infers (see his Bhūmikā) that both the treatises are from the pen of the great Bhavadeva, minister of Harivarman. But internal evidence is against this ·( 3 ) i. e. OL inference. The author of the Dattakatilaka quotes the Smriti works Ratnākara and Kalpataru (Ratnākara :-Kalpataruprabhritibhir-uktam etc.) the Krityaratnākara Vivādaratnākara of Chandesvara Thakkura (1314 A. D.) the Křityakalpataru of Lakshmidhara, minister of the Gahadavāla king Govindachandra (1114 A. D.). So this Bhavadeva could not possibly have flourished before the 14th, century and must be different from the author of the Prāyaschitta-prakaraņa. The work treats of the atonements or expiatory rites a Hindu has to perform if he commits a sin and wants to be restored to society. The different topics discussed by the author are indicated in the Contents. The text is collated with the help of two Mss. referred to as Ka and Kha. Ms. Ka comes from the house of Pandit Navakisora Tarkachūdāmaņi of the village of Kāțihālī in the District of Mymensingh and is evidently the same as that described in H. P. Sastri's Notices of Sanskrit Manuscripts, Vol. I, pp. 237-38 (No. 240). Ms. Kha belongs to Pandit Vāmanadāsa Vidyāratna, of the village of Rājdiyā in the District of Dacca. Rajshahi, the 31st March, 1927. N. G. Majumdar.

·No text on this page.

·भूमिका। बालवलभौभूजङ्गापरनाम्ना भट्टभवदेवेन वहवो ग्रन्या विरचिताः। वाचस्पति कविलिखिततदीयप्रशस्तिपाठादवगम्यते य दसौ ब्रह्माईतवादिना मग्रणी रुद्भूतविद्याया अद्भुतस्रष्टा ( व्याख्या-कौशलेन निगूढार्थ-प्रकाशकः ) कुमारिल- भट्ट-वाक्यतात्पर्यवित् बौद्धरूपसमुद्रस्यागस्त्यमुनिः। ( एतेनेतदवगम्यते भवदेव- प्रभावेणैव वङ्गप्रदेशात् बौद्धप्रभावः सर्वथोन्मूलितः ) अन्येषामपि पाषण्डानां मतमनेन खण्डितम् । "ब्रह्माद्वैतविदाभूदाहरणभू रुभूतविद्योदभुत- स्रष्टा भट्टगिरां गभौरिमगुण-प्रत्यक्ष-दृश्खा कविः । बौद्धाम्भोनिधि-कुम्भसण्डवमुनि: पाषण्ड-वैतण्डि क- प्रज्ञाखण्डन पण्डितोयमवनौ सर्वज-लोलायते ॥” (२०) अपिच प्रशस्त रेकविंशश्लोकेनास्य ज्योतिःशास्त्र-पारदर्शित्व मभिनव- प्रणाल्याविष्कर्तृत्वञ्च वर्णितम् । यथा- "सिद्धान्त-तन्त्र-गणितार्णव-पार-दृश्खा विश्वाद्भुत-प्रसविता फलसंहितासु । का स्वयं प्रथयिता च नवीनहोरा- शास्त्रस्य यः स्फूट मभू दपरो वराहः ॥” अस्यार्थ:-ज्योतिः शास्त्रस्य सिद्धान्तः संहिता होराचेति स्कन्धवयं प्रसिद्धम्। तत्र सिद्धान्तस्कन्धस्य च सिद्धान्तः तन्त्र' करणञ्चति भागवयं लक्ष्यते । सिद्धान्तस्कन्ध ग्रहगतिगणना विवृता, अतएवास्यापरं नाम "गणित” मिति । यत्र सृष्टेरादिकालसीमत्वेनावलम्बा ग्रहगतिगणनाया उपायो निद्दिश्यते, तस्य नाम "सिद्धान्तः” इति । यत्र चतुर्युगादिकालमवधित्वेनावलम्वा ग्रहगतिः कथ्यते, तस्य नाम तन्त्र । यत्र च कल्पितं कालमवधिं कृत्वा ग्रहगणना क्रियते नाम करणम्। संहितास्कन्धे राष्ट्रस्य विश्वेषां वा शुभाशुभफलस्य निर्णयोपायः कथ्यते, होरास्कन्धे तत्ताक्तिगतं फलं विविच्यते । संहिता होराचेत्युभयमपि फलशास्त्रम्, वराहमिहिरस्तु ज्योति:शास्त्र प्रवर्तकाना मष्टादशाना मृषीणां मध्ये पञ्चानामेव सिद्धान्तग्रन्यं दृष्टवान् । अपरेषां त्रयोदशानां ग्रन्था इतः पूर्वमेव नाममात्रशेषा अभवन् । स प्राप्तपञ्चसिद्धान्त- तस्य ·२ सारमवलम्बा “पञ्चसिद्धान्तिकां" व्यरचयत् । अयमेव तस्य सिद्धान्त ग्रन्थः । संहितास्कन्धे च स "बृहत्संहिता” होरास्कन्धे “बृहज्जातक लघुजातकञ्च" विरचितवान्। ऋषिप्रणीतहोराशास्त्रापेक्षया वराहप्रणीतहोराशास्त्रस्य नवीनप्रणाली- पेशलव मभूत्। अतएवास्य "नवीनहोरति” समाख्या युज्यते। भवदेव प्रशस्तौ च सोऽ“परवराह" इत्युक्तः । अनेनापि वराहवदभिनवप्रणाली माविष्कुर्वता ग्रन्यो व्यरचि ; तेनास्य वराहमिहिरेण स्फुटं सादृश्यम् । किञ्च-प्रशस्त विंशश्लोकार्थतो ज्ञायते-अयं धर्मशास्त्रेषु विविधान् निबन्धान् रचयित्वा प्राचीनतमनिबन्धान् हतगौरवान् चकार। मुनीनां धर्मगाथाश्च व्याख्यया विशदीकुर्वन् स्मार्तक्रिया संशयं सर्वथा दूरीचकार । यथा- यथा- “यो धर्मशास्तपदवीषु जरनिवन्धान् अन्धौचकार रचितोचितसत्प्रवन्धः । सव्याख्यया विशदयन् मुनिधर्मगाथा: स्मार्तक्रियाविषयसंशय मुन्ममाज ॥ २२ अयं कुमारिलभट्टमतानुसारेण मीमांसादर्शनवोधोपयोगिन मेक ग्रन्यं रचितवान्। समग्र सामवेदमधिजगे। विविधासु कलासु तन्त्रापरनामागम- शास्त्रेषु अस्त्रवेदायुर्वेदादिषु च कृतपरिश्रम आसौदिति त्रयोविंशश्लोकार्था दवगम्यते। "मीमांसायामुपायः स खलु विरचितो येन भट्टोतनीत्या यत्र न्याया: सहस्रं रविकिरणसमा न क्षमन्त तमांसि । किं भूना सोम्नि साम्नां सकलकविकलावागमष्वत्र शास्त्र वायुर्वेदास्त्रवेदप्रभृतिषु कृतधौरहितीयोयमेव ॥ २३ सर्वशास्त्रनिष्णातोयं हरिवर्मनामवङ्गनृपतेः प्रधानामात्यपद मलञ्चकारैति प्रशस्त्यर्थादेव ज्ञायते। हरिवर्मातु पालनृपतिशेषसमये वङ्गभूमिमधिचकारेति ऐतिहासिकानां समयः । भवदेवस्य विविधस्म ति-निवन्धकर्तृत्वं तत्परवर्तिशूलपाणिमहामहोपाध्याय रघुनन्दनभट्टाचार्यप्रभृतिनिवन्धकतां ग्रन्थ पाठादप्यवगम्यते। परन्त्वे तदीयग्रन्थे- वधुना केवलं प्रायश्चित्तप्रकरणं सम्बन्धविवेकः दत्तकतिलकश्चेति स्मात्त-निवन्धत्रयं सामवेदिनां संस्कारोपयोगिनी कर्मानुष्ठानपद्धति चास्माभिर्दश्यते । "दत्तक- RSS ·( ३ ) तिलक"स्तु व्यवहारतिलकसमाख्यस्य ग्रन्थस्य कश्चिदंश एव। अन्ये ग्रन्था विलुप्ता आहोस्मित् कुत्र प्रच्छन्नाः सन्ति तत् नाधिगम्यते । अयञ्च भवदेवो बालक-जिकन-ौकर-प्रभृतिनिवन्धृणां नामासकृदुल्लिलेख । बालकादयः सर्वे वगीया निवन्धार इति प्रतिभाति, यत एतेषां नाम मतञ्च वडीयैरेव निवन्ध भिरनेकश उल्लिखितं खण्डितञ्च। किञ्चान्यत्-बालकादीनां दुर्गोत्सवयवस्थाकर्तृत्वदर्शनात्तेषां वङ्गोयत्व' सुतरां प्रतीयते । नहि वङ्गरोत्यान्यन दुर्गोत्सवानुष्ठानं ज्ञायते । अपिच भवदेवलिपिभयतत् प्रतीयते यत् तत्कालपर्यन्त वङ्गेषु स्मार्त्ताचारः सर्वथानुसृतः । वङ्गोयनिवन्धविच वङ्गानां धर्मानुष्ठान मभूत् । न तदावे देशान्तरनिवन्धानुसरणम् । अस्य तु "बालवलभीभुजङ्ग" इति उपनाम्नः कोऽर्थः ? किंवा गौरवमनेन सूचितमिति नाद्यापि सर्वथा निरनायि । बलभीनाम्ना प्रसिद्धा काचिनगरी वङ्गेषु आसीत्। कालक्रमेण तस्यां हत- प्रभायां अभिनवा काचिन्नगरौ केनापि निर्मिता, सैवच नत्नत्वात् “बालवलभी" संज्ञां लेभे। तत्रत्यानामतीव प्रेमास्पदत्वात्तु भवदेव उपनायकपयाय-भुजङ्गनाम्ना समाख्यातः। उपनायकोहि नायिकायाः समधिकप्रीतिभाजनमिति लोक- प्रसिद्धम् । अनेन विशेषणेन बालवलभीनगऱ्या नायिकाव' भवदेवस्योप- नायकत्वञ्च सूचितम्। वङ्गराजधानीभूता सा नगरी उपनायकभवदेवस्य सर्वथा वशवर्तिनी आसौदिति तात्पर्य प्रतिभाति । साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथकविराजी ऽष्टादशभाषा-वारविलासिनी-भुजङ्ग- विशेषणकीर्तनेनात्मगौरवं मेने । अत ईदृशो तदानीन्तनरीति रित्यस्माकं मतिः । भवदेवभट्टेन तु कम्मानुष्ठानपद्धतिसमारम्भे "चतुर्वदन-सद्मस्थ-चतुर्वेद-कुटुम्बिने । विजानुष्ठेय-सत्कर्म-साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥" इति नमस्कारलोको व्यलेखि। दत्तकतिलकोपक्रमेऽपि अयमेव निवद्धः । यद्यप्यद्यत्वे वङ्गेधु धर्मकृत्ये रघुनन्दनभट्टाचार्य-मतमेव शिष्टसम्मतं, तथापि सामवेदिब्राह्मणानां संस्कारानुष्ठानं भवदेवमतेनैव क्रियते। अतएव रघुनन्दन- कतं संस्कारतत्त्वं वैफल्यमुपगतम् । किञ्चान्यत्-अस्य कर्मानुष्ठानपद्धतिः पुरोहिताना मनुष्ठानसौकर्यकामानां परिवर्तन-परिवईनव्यापारवशादतीव वैचित्य मुपगता। विभिन्न प्रदेशलिखितपुस्तकेषु महान् प्रभेदः परिलक्षाते।

·( ४ ) भवदेवपद्धतिलिखितमन्त्राणां गुणविष्णुकता व्याख्या वङ्गेषु समादृता। विष्णोग्रन्थ श्छन्दोगमन्त्रभाष्य"नाना प्रसिद्धः । तत्र च सामवेदिनां श्राद्धप्रयोग हषोत्सर्ग-प्रभृतिक्रियासम्बद्धा अपि मन्त्रा व्याख्याता:। हस्तलिखितभवदेव- पद्धत्युपरि गुणविष्णुकता व्याख्या रहे गृहे दृश्यते। गुणविष्र्णोः सम्पूर्णग्रन्थश्च प्रतिदेशं सुलभ एव। परन्तु पाठानां सामञ्जस्यं न दृश्यते। अयं ग्रन्थः पुस्तक- विक्रय-व्यवसायिभि वङ्गाक्षरैः खण्डशः प्रकाशितः । किन्तु कुत्रापि सव्वथा पाठ- हारभङ्गप्रदेशेऽपि अयं ग्रन्थो मुद्रितः, परन्तु सोऽपि न सम्यक् दोषनिर्मुक्तः । वरेन्द्रानुसन्धानसमितिपुस्तकालये नानादेशीयानि गुणविष्णु- व्याख्यापुस्तकानि संग्रहीतानि । अयञ्च भवदेवभट्टः सावर्णगोत्रः सिद्धलग्रामौनश्रोत्रियो राढ़ीय ब्राह्मणः । न केवलमसौ शास्त्रवलेनैव वलवान् अपितु वाहुवलेनापि तदानौमप्रतिरथ आसी- दिति तदीयप्रशस्तिपाठादेवावगम्यते । अलं पल्लवितेन । एतहिदितमस्तु यत् प्रायश्चित्तप्रकरणग्रन्थसम्पादनाङ्ग-मुद्रापण-शोधनक्रियायां वरेन्द्रानुसन्धानसमितिचित्रशालाध्यक्षेण श्रीयुक्तननौगोपालमजुमदारमहोदयेन विशेषेण साहाय्यं कृतम्। एतेन महदुपकृतम् । श्रीमत् पूर्णानन्दवंश-करौर श्रीगिरीशचन्द्र वेदान्ततीर्थस्य । आदर्शपुस्तक-विवरणम् । "क" पुस्तकं मयमनसिंह-प्रदेशान्तर्गत-नेत्रकोणोपविभागाधीन-काटिहाली-ग्राम-वास्तव्य खर्गत-स्मार्त- शिरोमणि-नवकिशोरतर्कचूड़ामणिमहोदयात्मजश्रीमती हरेन्द्रचन्द्रस्मतितौथादधिगतम् । "ख" पुस्तकं ढाका-विक्रमपुरस्थ राजदीयावास्तव्यस्मार्त्तप्रवरश्रीयुक्तवामनदासविद्यारनम्हीदयादधिगतं पुस्त कमवलम्बा लिखितम्। इदन्तु नितान्तमशुद्धम् । "क" पुस्तकेऽपि अन्तरान्तराऽशुद्धिः पाठ-व्युत्क्रमश्व विद्यते । तदेतदृदयमवलम्बा पाण्डु लिपि निर्मिता। भवदेवसम्मतमुनिवचनपाठानामचाचीननिवन्धतपाठन वैषम्यं दृश्यते । अपि च यद्यपि क-संज्ञक पुस्तकं नातिप्राचीनं तथाप्यस्य लिपिवैचिव लक्ष्यते। अस्याक्षराणि न सुख- पाठ्यानि । अदृष्टचराकृतीनि च । पुस्तके लिपिकालो लेखकनाम च नास्ति । कविम पवे ( कागज् ) इदं लिखितम् । पत्रसंख्या सपादाष्टचत्वारिंशत् पत्राणि विंशत्यङ्गुल परि- मितानि। प्रतिपत्र' पंक्तिसंख्यानव । ख संज्ञकपुस्तकस्यापि लिपिकालादिकं नास्ति । इदमपि कविमपने लिखितम् । । FARYA al ·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । भवदेवकृतग्रन्थग्रन्थकृन्नामानि। पृष्ठा। पृष्ठा। अङ्गिरम् १२, १६, २४, २८, ४३, ४४, ५१, ५२, ५४, ५६, ५६, ६२, ६४, ७५, ८२, ८६, १६, १११, ११२, ११३, ११५, ११६, १२३, १२४ असित बृहत्प्रचेता १३ ८८,८९ ब्रहदूयम ४६, ५०, ६०, ६३, ६५, ६८, ८४,८८, ११६, १२१, १२३ ब्रहद्याज्ञवल्क्य ब्रहदवशिष्ठ ५, ८८, १२५ बहविषा १७, २२, २७, ३०, ४५,४६, ५१, ५६, ५७, ५८, ६५,६७, ६६, ८४, ८८, ९०, १०२, १०३, १०४, १०६, ११६, १२०, १२५, १३१, आपस्तम्ब २, ११, १४, २०, ३१, ४७, ५२, ५३, ५५, ५७, ५९,६०,६१, ६२, ६५, ७५,७६, ८२,९०, १२, १४, १०९, १११, ११२, ११३, ११४, १२३, १२६, १२९ उशनस् कात्यायन- २०,३३, ६६, ८४, ११२ काश्यप २१,११५ कुमार ४६, ४७, ४८, ५० गौतम १४, १८, १९, २०, २२, ३३, ३६, ३७,३८, ४७,४८,५७, ७३,९७, १८, १९, १३० ब्रहदव्यास ६२, १२४ बृहत्संवतं ८५, ८८, ८९ ब्रहद्वारीत ८४, ११७ बद्धहारीत ११०, ११८, १२० ब्रह्मगर्भ २६ भविष्यपुराग ४, ६, १२, १३, १४, १७, २२,२५, ४१ चतुषिमतम् १२६ चतुर्विंशतिमतम् ५३, ६१ छागलेय ६७, १०१, १०४, १०६, १०७, भाष्यकार ४२ मत्स्यपुराणम् ५ मध्यमाङ्गिरस् ६, १४, १९, ५८, १०६ मनु नातुकर्ण ५० नीकन जैमिनि तन्त्रवार्तिकटीका ४२ दक्ष देवल १८, १९, ३६, ५५, ६३, ६७, १०१, १०२, १०४, १२१, १२२, १२४ धारेश्वर ८२ १, २, ४, ६, ११, १५,२०, २१, २४, २८, २९, ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, ४०, ४१, ४२, ४५, ४६, ४९, ५६, ५७, ५, ६१, ६३, ६७, ६८,७०, ७१, ७२, ७३,७४, ७५,७६, ७७, ७८, ७६, ८१, ८३, ८५, ८६,८८, ९१, १७, १८, १००, १०१, १०२, १०३, १०५, १०७, १०८, ११०, ११८५ ११६, १२२, १२४, १२५, १२, १३०, १३१ पराशर २४, ३३, ५२, ५८, १०१, १०४ पुलख्य ४०, ५४ पैठिनसि ११९ मार्कण्डेय ११, ६४, ११६, १३२ यम प्रचेता ३६, ५२, ६५, ६६, ७२ बालक ४२, ४४, ०४, ८१,८३, १०९ बौधायन ४४, ४६, १२३, १२४ १५, ३१, ३३, ६९, ८५,८७, १८, १११, ११५, १२१, १२२, १२७, १२८,१३१, १३२ ·पृष्ठा। पृष्ठा। याज्ञवल्क्य २३, २५, २७, २९, ३५,३७, ३९, ४२, ४३, ४४, ६४,६९, ६८, ७०,७१, ७२, ७७, ७८, ७६,८०,८२, ८६, ८७, ९१. ९६, १८, १००, ११०, १२५, १२७, १२९, १३०, १३१ व्यास ६, ६१, ६६६८,८६, १६, १२२ शङ्कलिखित १३, २०, ४०, ४३,५१, ५३, ५४, ५७, ६२, ६३,६४,६६, ७३, ७४, ७६, ८१, ८२,८३, १०, १३, १२०, १२२, १२३, १२८ योगियाज्ञवल्क्य ३८ लीकाचि २७,१२४, १२६ शातातप १०, ४९, ५३, ५४, ६१, ६८, ८,९५, ११७ श्रीकर ६, ८२, १०५ घटिबंशन्मतम् ३, ५१, ७५, ०६, ८, ११०, १११,११२, १२६ - वशिष्ठ १५, १६, २२, २३, २५, २६, ४३, ४४,५०,७२, ७४, ८१,६१, १२, ९३, १८, ११०, १२५, १२६. १२८, सम्बत वार्तिककार ४२ विश्वरूप ४५ विश्वामित्र १,८ विष्णु ४, ३८, ४१, ७७, १२३ वृहस्पति ३०, ४३ ५०, ५३, ६३, ११, १०१, १०२, १०३, ११२, ११४, ११५, १२१, १२३, १२६ वैवखत १२६ ६६.६७, १८, १०६, १२१ सुमन्तु ५, ६, ६४, ६७, ६६, ७५, ८२, १०४, ११७, ११९ स्वयम्भू १ स्वल्पयम १६, ३२, ५२, १४, १०५, ११८ खल्पशावातप ८८, ११७ खल्पसंवत स्वल्पहारीत ६ हारीत २५, ५१, ५४, ६०, ६२, ६६, ६, ६४, ११२, ११३, ११४ ·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। ओं नमो गणेशाय ॥ अनादिभवसम्भूत-पापप्रशम-कारणम् । स्मरणं वामुदेवस्य यस्य तस्मै नमोनमः ॥ मन्वादिस्मृति मालोक्य सुविविच्य पुनः पुनः । क्रियते भवदेवेन प्रायश्चित्तनिरूपणम् ॥ प्रायश्चित्ते निरूपणीये गुरुत्वात् पञ्चमहापातकप्रायश्चित्तनिरूपणपुरःसरम- वेतरप्रायश्चित्तनिरूपणे कर्तव्ये मन्वादिवचनक्रमानुरोधेन प्रथमं ब्रह्मवधप्रायश्चित्त- मेव निरूप्यते। तथाच मनुः-(११॥५५॥) ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुवङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गचापि तैः सह n* तथाच विश्वामिवासित-स्वयम्भुव:- ब्राह्मणो नच हन्तव्यः सुरा पेया नच दिजैः । ब्राह्मण-वर्ण-हरणं न कर्त्तव्यं कदाचन ॥ गुरुपत्नीं न गच्छेच्च संसर्ग तैश्च वर्जयेत् । महापातकसंज्ञा हि निर्दिष्टैषा मनीषिभिः ॥ अत्र निषेध-विषयस्य हननस्यानिरूपण हनननिमित्तप्रायश्चित्तानिरूपणात् प्रथमं हननमेव निरूप्यते। किमिदं हननं नामति ? तत्र प्राणवियोग-फलक- व्यापारो हननमिति लोकप्रसिद्धमेव । स च यथा साक्षात् कत्तुं स्तथा परम्पराकर्तुंरपोति तेषामपि हन्तृत्वम् । तेन साक्षाइन्तृवत् प्रयोजकानुग्राह- कानुमन्तृ-निमित्तिनामपि हन्तत्वात् पञ्चानामेव निषेधविषयत्वम्। नन्बेकशब्दस्यानेकपरत्व मनुगतेकरूपहारेण भवति, नचान हन्तृशब्द-प्रवृत्ति- निमित्तं किञ्चिदनुगतं पञ्चस्खेकमस्ति ? साक्षात्परम्परासाधारणं अथ * एतैश्च सह संसर्ग: "संवत्सरेण पतति" इति । ११ । १८१ । मनु। (कुल कः) ·२ प्रायश्चित्तप्रकरणम् । प्राणवियोग-फलकवापारहेतुत्वमात्रमपेक्षितम्, तीषुकारस्यापि हन्तत्वप्रसङ्गः । न केवलमिषुकारस्य वध्यस्यापि हन्त मन्वृत्पादनहारेणात्म-वधित्व-प्रसङ्गः । नधनुत्पादितमन्युः कश्चित् कमपि व्यापादयति, तेन यथा निमित्तिनो मन्यत्पादन-दारेण निमित्त-वधित्वं आत्मन्यपि * निमित्तवधित्वं दुर्निवार मेवेति। तस्मात् साक्षाइननकर्तुरेव निषेध-विषयत्व मुचितम् ।। उच्यते-सत्य मेव मिघुकारादि-विलक्षणानुगतैकरूपाभावेऽपि येषां वाचनिक हन्तत्वं प्रतीयते, तेषामेव निषेधविषयत्वं । नहि प्रमाणान्तरसिद्धे प्रयोजका- दौनां परम्पराकारणत्वे वेदमूलस्य शब्दस्यानुवादकत्वं विधिनिषेधविषयत्व- प्रतिपादनप्रयोजनव्यतिरेकेण सम्भवति। तथा तथाच मनुः रागाहेषात् प्रमादाहा खत: परत एव वा * | ब्राह्मणं घातयेद यस्तु स भवेद ब्रह्म-घातक इति ॥ अत्र परत: शब्दप्रयोगात् साक्षादिव प्रयोजकस्यापि वधभागिलं प्रतीयते । तथाच मनु:- "बहना मेककार्याणां सर्वेषां शस्त्र-धारिणाम् ।। यद्येको घातक स्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः ॥" अनेनानुग्राहकस्यापिवधभागित्वं प्रतीयते तथाचापस्तम्ब:- "प्रयोजयिताऽनुमन्ता कतीचेति सङ्घ स्वगनरकफलभोत्तारो यो भूय आरभते तस्मिन् फले विशेष इति” । अनेनानुमन्तुरपि वध-भागित्वं प्रतीयते । तथाक्रोशन-ताड़नादिनिमित्तकमन्यत्पादनहारेण निमित्तिनोऽपि वधभागि- खम् खात्मन्यपि (ख) । कि + मुचितमिति (ख) : पूर्वपक्षे दृढीभूते सत्य', वदतिपण्डितः । ६ तथाच विष्णुः । क। परत एव च। क। शस्त्रपाणिनां । क ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । षट्त्रिंशन्नतम्-- "आक्रोशित स्ताड़ितो वा धनैवी परिपीड़ितः । * यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणां स्तमाहु ब्रह्म-घातकम् ॥ अन्यायेन गृहीतस्वः प्रार्थयन् न्यायदर्शनम् । य मुद्दिश्य त्यजेत् प्राणां स्तमाहु ब्रह्म-घातकम् ॥ ज्ञातिमित्र-कलनार्थे सुहृत्क्षेत्राथै एव वा।। यमुद्दिश्यत्यजेत्प्राणां स्तमाहु ब्रह्मघातकम्” ॥ इत्यादिवचनवशायथोक्तानामेव निषेध-विषयत्वम् । यदितु वचनं विना परम्पराकारणस्यापि महापातकित्वं भवति, तदा कर्मकाराणां मद्यपानार्थं कपईकदानेन प्रयुक्तावपि मद्यपाने प्रयोजक-कर्तृत्वा- महापातकिलप्रसङ्गः । तथा महापातकियाजनाध्यापनपरिणयन-प्रयुक्तावपि महापातकित्वेन तथाविधप्रायश्चित्त-प्रसङ्गः । एवमसत्प्रतिग्राहिप्रयुक्ती धर्ममाधिकरणिकस्यापि प्रयोजक प्रतिग्राहिवेन । प्रायश्चित्त-प्रसङ्गः । नचैवं सकलशिष्टाचार-विरोधात् । साक्षात्कर्तृगोचरत्वेनैव निषेधोपपत्ती परम्पराश्रयणस्य चान्याय्यत्वात् । तेन साक्षात्कतरेव निषेध-विषयत्वम् । वचन-बलात्त वधगोचरत्वेन परम्परा कर्तुरपीति विवेक्तव्यम् । अतएव यत्नोपकारकरण दैवाहधो निष्पद्यते तत्र वचनंबला न वधभागित्वम् । तथाच संवतः- "औषधं स्नेह माहारं ददद् गोब्राह्मणेषु च । दौयमाने विपत्तिः स्या न स पापेन लिप्यते" ॥ . तथाच याज्ञवल्काः-(३२८४) "क्रियमाणोपकारतु मृत विप्रे न पातकमिमि" ॥ * तेन यत्र भोजनादिना स्वोपकारं कुर्वन् कण्ठलग्नभक्तादिरोधेन । नियते तत्रापि खोपकारार्थप्रवृत्तौ प्रमादात्तन्मरण-निष्यते । नात्मवधभागित्वम् । धनैर्वापि प्रपीड़ितः । ख । + ज्ञातिमित्र कलवाथै सुहृत्क्षे त्रार्थ मेवच । ख । + प्रतिग्राहकत्वेन । क । $ दद्याद गोब्राह्मणेषु च । ख । नपातक मित्येवमादि । ख । + भक्तादिरसेन । क। + प्रमादती मरणनिष्यते । ख ।

·४ प्रायश्चित्तप्रकरणम् । एवं पुत्र-शिष्य-भायादयोऽपि विनयाधानार्थं दण्डे कृते यत्र क्रोध-वशा- भियन्ते तत्रापि वचनादेवनदोषः । तथाच भविष्यपुराणम्- "पुनः शिष्यस्तथाभाया शासतश्चेहिनश्यति। नशास्तातत्रदोषणलिप्यतेदेव-सत्तम" ॥ * एवं यत्र मन्युहेत्वनुत्पादे उन्मत्ततया वैरनियातनेन वा ऽन्येन वा प्रयुक्तो- ऽन्यतोवा हेत्वाभासा दात्मानं व्यापादयति तत्रोद्देश्यस्य यथोक्तनिमित्तानुत्- पादना न वधभागित्वम् किन्तु हन्तुरीव साक्षादात्मवधित्वम् । तथाचोक्तम्- "असंबन्धेन यः कश्चिद्दिजः । प्राणान् परित्यजेत् । तस्यैव नतु यं परिकीर्तये दिति” ॥ तथा यदि ब्राह्मणोऽग्याततायो भवति तदा तद्दधेऽपि वचनादेव न दोषः । तद् भवेत् पापं तथाच मनु:- - AN "आततायिनमायान्त मपि वेदान्तपारगम् ।। जिघांसन्तं जिघांसीयावतेनब्रह्महाभवेत् ॥ गुरु वा बालबद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम्। आततायिनमायान्त' हन्यादेवाविचारयन्” ॥ तथाच विष्णुः "खाध्यायिनं कुलेजातं हन्यादेवाततायिनम् । न तेन ब्रह्महासस्यान्मनुा * स्तन्मनुा मृच्छति ॥" आततायिनः शोताः। तथाच मनुः- “अग्निदोगरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षड़ेते आततायिनः ॥" हत्वभावाद । क। + असंवाच्येन यः कश्चिविप्रः । ख । * मपि वेदान्तगरणे। क । $ वशिष्ठः। ख। मन्युः क्रोधः।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। ५ तथाच मत्स्यपुराणम्- "राहक्षेत्रादिहन्तारं तथा पत्नाभिगामिनम्। अग्निदं गरदञ्चैव तथा चाभ्युद्यतायुधम् ॥ अभिचारञ्च कुवाणं राजगामि च पैशुनम् । एतेहि कथिता लोके धर्मान् राततायिनः ॥" । तथाच बृहद्दशिष्ठः- "उद्यतासिः प्रियाधर्षी धनहत्ती गरप्रदः । अथवहन्ता * तेजीनः षड़ेते आततायिनः ॥” अत्र सर्वत्रैवोद्यतास्यादिपदसमभिव्याहारण प्रवृत्तक्रियएवाततायो नत्वतीत क्रियो भविष्यक्रियो वा ।। तत्रापि यदि पलायनादिप्रकारान्तरेणात्मरक्षणं कर्तुं न शक्यते तदैव परमस्यहननेदोषाभावो नान्यथा । अन्यथा हि वचनस्य दृष्टार्थत्वसम्भव सत्यदृष्टार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गात्। सर्वत्र "आत्मानं गोपायोते” त्यनेनात्म-रक्षणस्य विहितत्वात् तत्रात्मरक्षणमेव दृष्टप्रयोजनम्। तच्चेदन्यथापिभवति । तथापि वधोऽ दृष्टार्थएवस्यादिति। अत्र च धनग्रहणेनैवप्राप्तौपृथकक्षेत्रग्रहणं धनशब्देन बहुतरधनप्रतिपाद- नार्थम् । तेनक्षेत्रस्यशासनादेः खल्यस्याप्यपहर्ता धनस्यतुबहुतरस्यैवापहर्ता यदपहारण वर्तनोच्छेद एव भवति, स एवाततायोति ट्रष्टव्यः । राजगामि च पौशुनं यदभिधाने सत्यवश्यमेव प्राणात्ययो भवतीति तदभि- प्रेतम्। । तेजोनश्चात्रमद्यपानदानेन ब्राह्मातेजोविनाशोप्यभिप्रेतः। अन्यत् सुबोधमेव । यत्तु केनाप्युक्त-"आततायिवधे न दोषोऽन्यत्नगोब्राह्मणादित्यनेन सुमन्तु- वचनेन विरोध इति” तदपि सूत्रावच्छेदाकलनादेव । तथाच सूत्रनयमिदम्- "आततायिवधे नेत्येकं, दोषोऽन्यत्रेत्यपरं, गोब्राह्मणात् स्नातः प्रायश्चित्तं कुयादिति टतीयकम् ॥” * अथर्वहन्ता अभिचारकती। + भाविक्रियो वा । ख। * दन्यथा सम्भवति। ख।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। तत्र ब्रह्मवधे प्रायश्चित्तमुक्त्वा “य स्तैः सह सम्वन्धंकुयात्तस्याप्येवमेव प्रायश्चित्त” मित्यभिधाय सुमन्तुनोक्तमिदं तेनाततायिवधेनेत्येतत् सूत्रं पूर्बोक्त प्रायश्चित्त-निषेधक, दोषोऽन्योति आततायिव्यतिरिक्तवधे दोषप्रतिपादकम् । “गोब्राह्मनात्स्नातःप्रायश्चित्तंकुया"दितिचप्रायश्चित्ताङ्ग-मान-प्रतिपादकम् । -- गोहेतुकंस्नानं व्यासेनोक्तम् । तथाचव्यासः “श्रूयन्तेयानितीर्थानित्रिषु लोकेषु नित्यशः । अभिषेकः सम स्तेषां गवां शृङ्गोदकस्यच ॥" ब्राह्मणशब्देनानविधिवाक्यमपेक्षितम् । तशतुकञ्च स्नानं यथाविहिताघ- मर्षणादिपूर्बकम् । तेनगोहेतुकंस्नात: ब्राह्मणहेतकंवानातः प्रायश्चित्तं कुया- दिति नत्वाप्लवनमात्रेणेति वाक्यार्थः । यदपि भविष्य-पुराणवचनम्- "हत्वातुप्रहरन्तं वै ब्राह्मणं वेदपारगम् । कामतोऽपि चरेविप्रो हादशाब्दाख्यमुत्तम्” मिति ॥" तदपि नाततायिवधविषयम् । प्रहारशब्दस्यवधानभिधायकत्वात्, तेनाय- मर्थः। योहिचक्षुराद्यवयवानांप्रकर्षेण प्रहरणेप्रवृत्त * स्तद्दधे कामतो , द्वादश- वार्षिकमेव प्रायश्चित्तमित्यर्थः । एवं विहितवाग्दण्ड धनदण्डशरीरदण्डेषु अपराधानुरूपेषु यदि कश्चित् क्रोधवशादगलपाशादिना म्रियते तत्रापि न दोषः । मन्यूत्पादकत्वेऽपि वाग्दण्डादे । बिहितत्वात् निषेधानवकाशेन दोषा- भावात्। यतो न हिंस्यात् सानिभूतानी” त्यनेन साक्षात् परम्परया वा प्राण-वियोगफलकव्यापारकर्तत्वं निषिध्यते । नच निमित्तिनो वाग्दण्डादि- निभित्तातिरिक्तव्यापारान्तरकर्तृत्वमस्ति । तदेवहिमन्यूत्पादनहारेण परम्परया- वधकारणंतच्चेहिहितं कथन्तस्य निषेध-विषयत्वमस्तीति । * ठरणवत्तः । + तहधेऽपि कामतोऽपि। ख। + दण्डादौनां । ख। $ माहिस्यात्सर्बाभूतानि इत्वेव पाठः तत्त्वकौमुद्यादौदृश्यते । स एव समीचीनः । निषिधविषयत्वमपीति । ख । S ।

·तत्र । प्रायश्चित्तंप्रकरणम्। एतेनैतदुक्तांभवति साक्षात्प्रयुक्तानुग्रहानुमतिनिमित्तरूपकारणभेदात् संक्षेपतः पञ्चविधोवध:तत्कारोचवधकारी। नरान्तरव्यापाराव्यवहिता प्राण- वियोगफला यत्समवेता प्रवृत्ति रुत्पद्यते, स साक्षाधी। एतेनान्यदीय मारणार्थं प्रयुक्तं विष-सहितान्नं यदिकश्चिदन्य एव खादित्वा * म्रियते तथापि न साक्षावधभागित्व विषभक्षकव्यापारणेव भक्षणेन विष-प्रयोक्तः प्राण-वियोग- फलव्यापारस्य व्यवहितत्वात् । एवं व्याघ्रादिमारणार्थं यन्त्राद्यवरोपणे कृते प्रयोजनान्तरकतवापोकूपादोवा यदि कश्चिदागत्य म्रियते तत्रापिनदोष इत्य- हनीयम्। न चैवंसति यस्याप्यन्नादौ प्रक्षिप्य विषंदत्तं तन्मरणेपिभक्षकव्यापार- व्यवधानानवधभागित्वामितिवाच्यं तद्यापारस्य भक्षणस्य विष-दारव्यापार निमित्तत्वेनाव्यवधानात्। एवं निरूप्यविषंदीयतेअनेन चेद्भक्षणीयमिदमन्नादिकं तेनाहमन विषं. प्रक्षिपामोति तेन पश्चाभाविनोऽपि विषभक्षणस्याग्रत एव विषदान-निमित्तत्वेन बुद्धिस्थीभूतत्वात् न व्यवधायकत्वमिति साक्षादधित्वमेवेति । प्रयोजकश्च विविधः अप्रवृत्त-प्रवत्तकः प्रवृत्तोत्साहजनकश्च । प्रवर्त्तने प्रयोज्यस्य खड्गादिस्थानीयत्वात् प्रयोजकस्य साक्षाहधित्वमेवेतिवाच्य यतोनहिप्रयोज्यव्यापारमनपेक्ष्य खडूगोद्गमननिपातवत्प्रयुक्तिमात्रेणैव प्राण- वियोगोदृश्यते, किन्तहि, सत्यामपि प्रयुक्तो प्रयोज्यगतखड़गादिनिपात- नानन्तरमेव। नचविषभक्षणदानइवात्रापि अग्रतएव । प्रयोज्यव्यापारस्यापि प्रयोजकव्यापार-निमित्तत्व नाव्यवधायकत्वम् , अप्रवृत्त-प्रवर्तकत्वेन प्रयुक्तिवशादेव प्रयोज्य-व्यापार-सम्भवात् तेनव्यवधायक पुरुषान्तर-व्यापारापेक्षित्वात् साक्षाद- धित्वलक्षणाभावेनाप्रवृत्तप्रवर्तकस्यापि न साक्षाहधित्व किन्तु प्रयोजकत्वमेव । एवमनुग्राहकोऽपिद्विविधः । वध्यगत-वैमनस्यापादनेन , तदीयानुग्राह- कान्तरव्युदासेनवा। अनुमन्ताच स भवति प्रवृत्त्युन्मुखोऽपिहन्ता यदनुमतिव्यतिरेकेण खप्रत्य वायशङ्कया न प्रवर्तते। न चायं प्रयोजकः प्रवृत्तानुपदेशकत्वात्। नचाप्यनु- नचाप्रवृत्त- * दन्य एवादित्वा । ख। + वघभाक्त्व । क। + अतएव । ख । $ वैमनस्कापादनेन । ख। । S E R ति ·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। ग्राहकः प्रवर्तमानप्राणवियोगफलवापारप्रवृत्त्यननुकूलत्वात्। किन्वनुमति- दानमात्रेण उत्पत्स्यमानप्राणवियोगफलप्रवृत्तानुकूलत्वात् प्रयोजकानुग्राह- काभप्रांभिन्नएवानुमन्तेति । निमित्तोच यत्कृत्मन्यूत्पादनेनप्राणत्याग:सोऽभिधीयते । तेन सप्तविधी- हन्ता। कामाकामतश्चतुर्दशविध इति वध-स्वरूपनिरूपणम् । इदानींप्रायश्चित्तंनिरूप्यते-। "प्रायोनाम तपः प्रोत चित्तंनियमउच्यते। तपोनियममात्रेण प्रायश्चित्तं प्रचक्षते * ॥" amaase manawale प्रायश्चित्तञ्चयत्नविशेषेणशृङ्गग्राहिकतयानश्रूयतेतत्रसर्वत्र ब्रह्मवधादिषु- "जाति-शक्ति-गुणापेक्षं सक्कडुद्धिकतन्तथा। अनुबन्धादिविज्ञायप्रायश्चित्तं प्रकल्पये ॥" दिति विश्वामित्रवचनात्, तथा-- "देशं कालं वयःशक्तिपापञ्चावच्ययत्नतः । प्रायश्चित्तंप्रकल्पास्यायन चोक्ताननिष्कृति" ॥ रिति याज्ञवल्क्यवचनात् (३२२८२) प्रायश्चित्तव्यवस्था द्रष्टव्येति । वधश्च विविधः कामतोऽकामतश्च । तत्रकामतःसाक्षाह्मवधे विशेषाश्रवणात् सर्वेषामेव वर्णानां मरणान्तिक प्रायश्चित्तम्। यदाह याज्ञवल्काः ( ३ । अ। २४६) "लोमभ्यः स्वाहेति वाचा । लोमप्रभृतिवैतनुम् । मज्जान्तां जुहुयाहापि मन्त्रैरभिर्यथाक्रम” मिति ॥ लोमभ्यः खाहा त्वग्भ्यःस्वाहेत्यादिमन्वै र्लोमत्वग्लोहितमांसमेदःस्नायव- स्थिमज्जान्तां तनुमुत्कृत्योत्कृत्याग्नौजुहुयात् एवं मृतः शुद्दिमवाप्नुयादिति । "संग्रामवाहतोलच्यीभूतःशुद्धिमवाप्नुयात् । मृतकल्पः प्रहारातॊ जीवन्नपि विशुध्यतीति॥” (३। अ। २४७) चित्तं निश्चय उच्यते तपोनिश्चयमात्रेण प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् । ख। + लीमभ्यः खाहेत्येवं हि । ख ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। तथाच मनुः तथा -(११। अ। ७३) "लक्ष्यं शस्त्रभृतां वास्या विदुषा मिच्छयात्मनः । प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रि रवाक्-शिराः ॥ -गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् । मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोब्राह्मणस्य च ॥ इति ॥ (११। ७८ ।) यद्यप्येतेषु वचनेषु कामशब्दोपादानं नास्ति तथापि प्राणान्तिकत्वेन काम विषयत्व मेव द्रष्टव्यम् । तथाच मध्यमाङ्गिरा:- "प्राणान्तिकन्तु यत् प्रोक्तं प्रायश्चित्तं मनीषिभिः । तत्तुकामकृतं प्राप्य विज्ञेयं नात्र संशयः ॥" नच मनुवचनात् कामतो ब्रह्मवधे प्रायश्चित्ताभाव इति वाच्यम्, तथाच मनुः—(११ । अ। ८०।) "इयं विशुद्दि रुदिता प्रमाण्याकामतो दिजम् । कामतो ब्राह्मण-वधे निष्कृति ने विधीयते ॥” इति यतो हादशवार्षिकादिव्रतरूपप्रायश्चित्तमभिधाय मनुनोतमिदं तेनेय हादशवार्षिकादिव्रतरूपा विशुद्धि र्या सा कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृति न भवती त्यवगम्यते। नतु प्राणान्तिकापि न निष्कृतिरिति । यत्तु श्रीकरण कामतो ब्रह्मवधे प्राणान्तिक प्रायश्चित्त मभ्युपेत्यापि ज्ञान कामनासमुच्चये प्रायश्चित्ताभाव इत्युक्त तदयुक्तम् । कामनाया ज्ञानावाभिचारात्, ब्रह्मवधविषया एव कामना कामनाशब्देनाभिधेया नतु शूद्रादिवधविषया। नानाविषया कामना अनात्र प्रेक्षावत्-प्रहत्ति जनयति । कामनाप्रयत्नयोः समानविषयत्वात् । यत्र तुभ्रान्त्या प्रमादतो वा शूद्रादिवधकामनया प्रवृत्तस्य ब्रह्मवधोनिष्पद्यते, तत्र विद्यमानापि कामना ब्रह्मवधगोचरत्वेनासत्कल्पैव । शूद्रादिगतवस्त्रादिदानकामनावतो * भ्रान्त्यादिनाब्राह्मणगतवस्त्रादिदाने यथा तन ब्राह्मणगतदानफलत्वेऽपि न कामनाकृतब्राह्मणगतदानफल' अपितु ब्राह्मणगतदानमात्रफलम् तथानापि । शूद्रादिवधकामनया प्रवृत्तस्य भ्रान्त्यादिना ब्राह्मणवधे न कामनाकृत ब्रह्मवधफलं अपितु ब्रह्मवधमात्रफलमेवेति । ब्रह्मवधकामनायान्तु * कामनयैव । क। २ ·। प्रायश्चित्तप्रकरणम्। पूर्बकत्वात् कामनायो ज्ञानस्याव्यभिचारात् कामनया ब्रह्मवधे प्राणान्तिक प्रायश्चित्तं ज्ञानकामनाम्यां प्रायश्चित्ताभाव इति वचनमनर्थकमेव । एवं कामना व्यतिरेकेण ज्ञानतो ब्राह्मण-वधे प्राणान्तिकं प्रायश्चित्तं यदुतां तदप्ययुक्त, नहि ब्राह्मण-ज्ञानमात्रं ब्रह्मवधे कारणम्, अपितु ब्रह्मवध-प्रवृत्तिहेतु-ब्राह्मणज्ञानं तस्यच कामना-हारेणैव प्रवर्तकत्वात् सर्वत्रज्ञानकामनयोरव्यभिचार एव । एतेन यत् कैश्चिदुक्तं बलात्कारणाकाय-प्रवृत्ती ज्ञानमस्ति कामना नास्तीति तत् प्रत्युक्तम्, यतो ज्ञानकामनयोः किं समुच्चयः प्रवर्तकवे हेतुः पृथग्भावो वा इति चिन्त्यते । ज्ञानस्य कामनाहारण प्रवर्तकत्वात् समुच्चय एव नतु पृथक्त्वम्। तथाभूतस्यतु ज्ञानस्य सतोऽपि प्रवृत्तिहेतुत्वाभावना जानतुल्यत्वमेवेति न व्यभिचारः। अनेनैवाभिप्रायेण शातातपेनोक्तम्- "म्लेच्छेनाधिगता शूद्रा यद्यकामात् कथञ्चन । कच्छत्रयं प्रकुर्वीत ज्ञानात्तु द्विगुणं भवेत् ॥” * इति तथाच याज्ञवल्क्य नाप्युक्तम्-(३॥॥२२६) प्रायश्चित्तैरपत्येनो यदज्ञान-कृतं भवेत् । कामतोऽव्यवहार्य स्तु वचनादिह जायते ॥” तनाकाम सच्वच्छत्रयमभिधाय कामतोवैगुण्ये वक्तव्ये यत् शातातपन ज्ञानतो वैगुण्य मुक्तं याज्ञवल्क्य नापि अज्ञानतः प्रायश्चित्तेन पापक्षयमभिधाय "ज्ञानतोऽव्यवहार्यस्विति” वक्तव्ये यत् कामतोऽव्यवहार्य इत्युक्तं तदपि ज्ञान कामनयोरव्यभिचारव्यवस्थयैवेति मन्तव्यम् । अतो ज्ञानकामनयोरव्यभिचारात् सर्ववैव महापातके ज्ञानकामनयोः प्राणान्तिकमेव प्रायश्चित्त न पुन: प्रायश्चित्ता भाव इति सिद्धम् । यत्तु “कामतोऽव्यवहार्य स्तु वचनादिह जायते" इत्यनेन ज्ञानक्कतपापस्य प्रायश्चित्तेनाप्यनपगम इति याज्ञवल्क्येनोक्तं तत्कामनया पापप्रहात्ति-निन्दार्थ मेवेति । नानावचनेषु “मृतः शुद्धिमवालया” दित्यनेन पापक्षयरूप-शद्धि-प्रतिपादनात्। अज्ञानतस्तु साक्षाद्ब्रह्मवधे द्वादश वार्षिकम् । यदाह याज्ञवल्क्यः-(२२४३ ।) "शिरः कपाली ध्वजवान् भैक्षाशो कर्म वेदयन् । ब्राहा हादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्।" म्लेच्छ नाधिगताशूद्रा अकामाहा कथञ्चन । कच्छवयं प्रकुर्वीत ज्ञान द्विगुणं भवेत् ॥ ख। । ।

·अत्रच प्रायश्चित्तप्रकरणम्। ११ तथाच मनु:-( ११७३) "ब्रह्महा हादशाब्दानि कुटौं कृत्वा वने वसेत् । भैक्षाश्यात्म-विशुद्धार्थ कृत्वा शव-शिरो-ध्वजम् ॥” इति ॥ हादशवर्षब्रह्मचर्यवनवासादेरतिकष्टत्वात् इतिकर्तव्यताबाहु- ल्याच्च प्राजापत्येचोपवासत्रयेपि गृहावस्थानादितिकर्तव्यताबाहुल्याभावाञ्च अविगीतानादिशिष्टाचार-दर्शनाच्च यथोक्तद्दादशवार्षिकव्रतस्य हादशवार्षिक प्राजापत्यव्रततुल्यत्वमेव । प्राजापत्यव्रतं हादसाह-साध्वम्। तथाच मनु:-(११ । २१२) "नाहं प्रातस्त्राहंसायं त्राह मद्यादयाचितम् । वा परन्तु * नाश्नीयात् प्राजापत्य-विधिः स्मृतः ॥” इति ॥ अनेन हादशवर्षेः षष्टयधिकशतत्रय-प्राजापत्यानि भवन्ति । प्राजापत्यव्रताशक्तौच धेनुदानं विचितम् । तथाच मार्कण्डेयः- "प्राजापत्य-व्रताशक्ती धेनं दद्या विचक्षणः ।। धेनोरभावे दातव्यं तुल्यं मूल्यं नसंशयः ॥" तेन हादशवार्षिकवतोपदेशे षष्टाधिक शतत्रय-धेनवो भवन्ति । ब्रह्मवधित्वञ्च सप्तविधमुक्तम् । साक्षाद्ब्रह्मवधे यथोक्त हादशवार्षिक मेव प्रायश्चित्तम् । इतरेषान्तु यद्यपि शृङ्गग्राहिकतया साक्षाचनबास्ति तथापि "योभूय आरभते तस्मिन् फले विशेष" इत्यापस्तम्ब-वचनात् हादशवार्षिक- साईदशवार्षिक-नववार्षिक-सा सप्तवार्षिकषाड़ वार्षिक-साईचतुवार्षिकत्रैवार्षि- क-प्रायश्चित्त-प्रतिपादकवचन-दर्शनाञ्च साक्षाद्ब्रह्म-वधविषयहादशवार्षिकप्राय- चित्तापचये कर्तव्ये "समस्यादश्रुतत्वात्" इतिन्यायेनाष्टमाष्टमभागापचयेनैव प्रायश्चित्तव्यवस्था तेनाप्रवृत्त-प्रवर्तकस्य प्रयोजकस्यानुग्राहकादिभ्यः सोत्कर्षत्वा दष्टममागापचये साईदशवार्षिक, वैमनस्यापादकस्यानुग्राहकस्य । ततोऽपि तत्राज्ञानतः भवति। वाहं परञ्च । का 1 "धेनु दद्यात् पयखिनौ" मिति तत्त्वादिसम्मत: पाठः। + वैसनस्कापादकस्य । क ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । किञ्चिदूनत्वानव-वार्षिकम् । प्रवृत्तोत्साहजनकस्य प्रयोजकस्य प्रयोजकस्य ततोऽपि न्यूनत्वात् साईसप्तवार्षिकम् । वध्यस्यानुग्राहकान्तरव्युदासकस्यानुग्राहकस्य ततोऽपिनानत्वात् षड़ वार्षिकम्। अनुमन्तुचानुमतिदानेन ततोऽपि न्यनत्वात् साईचतुवार्षिकम् । निमित्तिनस्तु ततोऽपि न्यूनत्वात् त्रैवार्षिकम् । तत्राप्ययं वाचनिको विशेषः तथाच भविष्यपुराणे कार्तिकेय उवाच- "यमुद्दिस्य हिजं हन्याद् ब्राह्मणं: स्वयमेवहि। आत्मानं सहसा क्रोधात् तस्य किं भवति प्रभो ॥ सम्वन्धेन विना देव शुष्कवादेन कोपितः । अनिच्छतो मृत विप्रे विषादिभिगणाधिप। ईश्वर उवाच- केशश्मश्रुनखानाञ्च * कवानिवपन गुह । ब्रह्मचर्या चरन्धारो वर्षेणैकेन शुध्यति ॥ ससम्वन्धं । यदा विप्रो हत्वात्मानं मृतोगुह निर्गुणं सहसा क्रोधाद एहक्षेत्रादिकं प्रति ॥ त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्याद् ब्रह्मचर्य चरन्नपि ॥" एतेन यदगिरसोक्तम्- "षड्भिर्वर्षेः कच्छचारी ब्रह्महापूयते नरः ॥" तथा "महापातक-संयुक्ता वर्षेःशुध्यन्ति ते त्रिभिः ॥” इति तदपियथोक्तविषयमेव द्रष्टव्यम् । एतच्च मूलभूतहादशवार्षिक-प्रायश्चित्तस्याज्ञान-निवन्धनत्वात्तदष्टमाष्टमभाग- झानिव्यवस्थया प्रायश्चित्तं प्रयोजकादीनामपि अज्ञानत एव द्रष्टव्यम् । "प्रायश्चित्त मकामानां कामानाप्नोति मानवः । विहितं यदकामानां कामात्तद्दिगुणं स्मृतम् ॥” इत्यङ्गिरोवचनात् ज्ञानकामनयोश्चाव्यभिचाराद् ज्ञानादि गुण्यमेव । (एतेनप्रयोजकादौनामपि ), प्रयोजकादयो ये षट् तेषामपि प्रयोजकादिविहित- नखादौना । ख। + सम्बन्धेन । क । परन्तु कपुस्तकेऽपि “ससम्बन्ध" इति पाठ आसीत्। पश्वात् “सम्बन्धेन" इत्येवं ·- प्रायश्चित्तप्रकरणम्। मूलभूतप्रायश्चित्ताष्टमाष्टमभागहानिव्यवस्थया प्रायश्चित्त मूहनीय मिति। एतच्च ब्राह्मणमात्रविषयम्। पिढ-माट-सोदरधानाचार्य-श्रोत्रियाहिताग्नीनां षणां अज्ञानत: प्रत्येक- वधे तु द्वादशवार्षिकं कृत्वा न निवर्तितव्यं किन्तु यावज्जीवनमेव व्रत माचरणीयम् । तथाच भविष्यपुराणम्- "मातरं पितरं हत्वा सोदयं भ्रातरं तथा। गुरु हत्वा श्रोत्रियञ्च आहिताग्निमथापिवा। आउत्तमा दुच्छासाट । व्रतं चौों विशुध्यति । अत्र , धेनुसङ्कलनायां जीवनकालस्यानियतत्वाविंशत्युत्तरं शतं परमायुरेव ग्राह्यम् । तेन हादशवार्षिकं कृत्वा वधकालादूई विंशत्यधिकशतस्य यावदवशिष्टं तावत् परिमाणहादशवार्षिकव्रतानुरुपा धेनवो दातव्या:। यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्- (३ । अ। २५२) "हिगुणं सवनस्थ तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेते ।" इति तत्राहिताग्निपदेनैव यजमानस्योपादानात् सवनस्थपदं ** ऋविविषयं द्रष्टव्यम्। यचु शङ्क-लिखित-वचनम्- “पूर्बवदमतिपूळ चतुषु वर्णेषु प्रमाप्य न हादशसंवत्सरान् षट् बौन साई- संवत्सरान् व्रतान्यादिशेत् तेषामन्ते गो-सहस्रं ततोऽई तस्याई ततोऽईञ्च दद्यात्, सर्वेषामानुपूबाणेति ।' तद् यथाक्रमं चातुर्वर्णप्रपुत्रपिटव्य-विषयं मातुल- -विषयञ्च। चतुर्युवर्मेष्विति हन्तव्य-निर्देशः । सर्वेषामानुपूरणेति- पुनरुपादानसामर्थ्येन हन्त-निर्देशः । तेनायमर्थो भवति ।-ब्राह्मणः पुत्रं पिटव्य मातुलञ्च हत्वा हादशवार्षिकान्त गोसहस्रं दद्यात्। क्षत्रियस्तु षाडूवार्षिकान्त गवां पञ्चशतं दद्यात्। वैश्य स्वैवार्षिकान्त साईगोशतइयं दद्यात् । सार्द्धवार्षिकान्त सपादगोशतं दद्यात् । * तदृव्रत । ख। + आउत्तमात्तथोच्छासाद । ख । ब्रतं चौा । क। ६ तथाच । ख। वचनपूर्डिन्तु-"चरद ब्रत महत्वापि धावार्थं चेत् समागवः ॥ इति ॥ + प्रमार्य । ख।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । यत्तु मध्यमाङ्गिरसोक्तम्- "गवां सहस्रं विधिवत् पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत् । ब्रह्महा विप्रमुचात सर्वपापेभ्य एव च ॥” इति। तत् पिटव्यपुत्रादिसपिण्ड-विषयं आत्म-बान्धव-विषयञ्च । तथाच USE आत्म-बान्धवाश्चोता:- "आत्म-मातुः स्वसुः पुत्रा आत्म-पितुः वसुः सुताः । आत्म-मातुल-पुत्राश्च विज्ञेया आत्म-बान्धवाः ॥” इति । एतेन यथायथासम्बन्धोत्कर्षो भवति तथातथा हादशवार्षिकादधिक प्रायश्चित्त मूहनीयम्। एतच्च सर्वमज्ञानतः साक्षादधे । प्रयोजकादीनान्तु यथोक्ताष्टमभागहानिद्रष्टव्या। ज्ञानतस्तुबैगुन्यमिति। जातिमानपतित- ब्राह्मणवधेतु कामतोऽपि न मरणान्तिक किन्तु हादशवार्षिकमेव । भविष्यपुराणम्- "जातिमात्रे हते विप्रे कामतो यद् भवेत् शृणु । चरेद हादशवर्षाणि कला शव-शिरोध्वजम् ॥” इति । अज्ञानत स्तदमिति। इदानी वध-प्रवृत्तस्य वधानुत्पादे प्रायश्चित्त निरूप्यते । तत्र । गौतमः- "सृष्टश्चेद ब्राह्मण-वधे अहवापि ब्रतश्रेत् ।” इति । इदञ्च ब्राह्मण-वधे प्रवृत्तौ ब्रह्मवध प्रायश्चित्तातिदेशक वचनम्। तत्रापि निमित्तवधप्रायश्चित्तस्याल्पत्वा त्तदतिदेशकमेव । तेन यदि ब्राह्मणमारणाभिसन्धानक्षिप्लेन काण्डादिना विद्धो ब्राह्मणः कदाचिज्वीवति तदा निमित्तवधोक्त त्रैवार्षिकम् । अथब्राह्मणमारणाभिसन्धिक्षिप्तेन काण्डादिना दैववशा न विद्धोऽसौ तदा- लघुत्वात् “योभूयारभते तस्मिन् फले विशेषः” इति वचनानुसारात् निमित्तवधोक्तं वार्षिक मेव प्रायश्चित्तम्। अज्ञानत स्तदईम् । यत्त्वापस्तम्ब-वचनम् "हादशरात्र मब्भक्षी हादशरात्रमुपवसेत्” इति । । ma * दधिकमेव । क। + तथाच । ख।.

·। प्रायश्चित्तप्रकरणम् तहधार्थ मानसमात्रप्रवृत्ताविति * द्रष्टव्यम् । अत्र धेनु-सङ्कलनायां हादशाहोपवासेन धेनुवयं हादशाह-जलाहारण षड़पवाससङ्कलनया एका धेनु रिति मिलित्वा धेनुनय मिति । यदितु । वधाभिसन्धानं विनाऽपमान हेतुना ताड़नाद्यर्थमुद्यमं करोति तदा प्राजापत्यम्। अथ वेदनार्थ + लगुड़ादि-पातनमानं करोति तदाऽति- कच्छम्। अथ तत्रैव रक्तदर्शनं कच्छ्रातिकृच्छ्रम् । नथाच मनु:-(११ । अ । २०८) "अवयं चरेत् कच्छ मतिकच्छं निपातने। कच्छ्रातिकच्छं कुर्वीत विपस्योत्पाद्य शोणितम् ॥' कच्छ प्राजापत्यम् । तत्रैका धेनुः। अतिकच्छ्रे धेनुद्दयम् । कृच्छ्रातिकच्छ धेनु-चतुष्टयम् । यत्तु याज्ञवल्लो नोक्तम्-(३ । अ। २५२) "चरेद् व्रत महत्वाऽपि घाताथै चेत् समागतः।” इति । तयथोक्तानुग्राहक-विषय मेवेति । अतएव यदि क्रोधवशादात्म-वधार्थ जलाग्नि-प्रवेशं गल-पाशं विषमक्षणं देवकुलादिभ्यः प्रपतनं शस्त्रेणोदरादि-हननं कत्वा इ दैकाज्जीवति, तथापि "सृष्टश्चेद्ब्राह्मण-वधेऽहत्वाऽपौ"त्यनेन नपायेन प्रायश्चित्तं त्रैवार्षिकम् । यदितु जलाग्नि-प्रवेशगलपाशादिना मरणोद्यतस्यापि केनाऽपि प्रतिबन्धकेन जलाग्नि-प्रवेशादिकं न निष्पन्न तत्र प्रायश्चित्त माह 'यम:- "जलाग्नुबन्धन-भ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनप्रायः शस्त्र-घात-च्युताश्च ये ॥ नवैते प्रत्यवसिताः सर्वलोक-वहिष्कृताः । ** चान्द्रायणेन शुध्यन्ति तप्तकच्छदयेनतु॥" अत्र निरुपपद-चान्द्रायण-शब्द-प्रयोगाद्वशिष्ठोता चान्द्रायणं ग्राह्यम् । मानसमावप्रचावपि । क। + यदातु । क। t वेदनातु । ख। $ कृत्वैव । क । ** परलोकवहिष्क ताः । ख। + हयेनचेति । ख।

·१ ६ प्रायश्चित्तप्रकरणम्। तदाह वशिष्ठः "एकैकं वईयेत् पिन्डं शुक्ल कृष्णेच हासयेत् । अमावास्यां न भुञ्जीत एष चान्द्रायणो विधिः ॥" तदशक्ती-"चान्द्रायणमकुर्वाणा: कुर्य: कृच्छ्रचतुष्टय" मित्येत विषयम् । तेनान धेनुचतुष्टयम् । तप्तकच्छञ्चान विषय-गोरवान्मनूक्तम्- ( ११ । २२५) “तप्तकच्छचरण विप्रो जलक्षौरकृतानिलान् । प्रतित्राहं पिवेदुष्णान् सकृत्स्नायो समाहितः ॥" अन धेनुद्दयम् । तेनात्रतप्तकच्छ्रहयचान्द्रायणाभ्यां अष्टोधेनवः । মুনি ब्राह्मणस्य ब्रह्मवध-प्रायश्चित्त-निरूपणम् । इदानीं । क्षत्रियादीनां ब्रह्मवधप्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र क्षत्रियादीनां जानतः साक्षाद् ब्रह्मवधे विशेषाश्रवणात् प्राणान्तिकमेव । इतरत्न तु यद् ब्राह्मणस्य ब्रह्मवधे प्रायश्चित्तं तत्क्षत्रियवैश्यशूद्राणां यथाक्रम द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणमिति बोद्धव्यम्। ननु "विप्रेतु सकल देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते । ॥" इति बृहविष्णु वचनात् क्षत्रियवैश्यशूद्रार्णा पादपादहानिरेवोचिता, कथं बैगुण्यादि । मैव साधारणोपदेशस्य ब्रह्मवधविषय-विशेषवचनेन वाधितत्वात्। तथाच ब्रह्मवध-प्रकरणे ऽङ्गिराः- "परिषद् या ब्राह्मणानां राज्ञां सा हिगुणास्मृता । वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता शूद्राणान्तु चतुर्गुणा ॥ परिषद्दद् व्रतं प्रोक्त शुद्धये पापकर्मणाम् ॥” इति । अस्यार्थः-यावनि ाह्मणै बाह्मणस्य परिषत् ततो हिगुणैः क्षत्रियैः क्षत्रियस्य, त्रिगुणै बैंश्यै बैश्यस्थ, चतुर्गुणैः शूद्रैः शूद्रस्य, परिषदच्च पापक्षयहेतु- व्रत मुक्तम् । तेन क्षत्रियवैश्यशुदाणां ब्रह्मवधे यथाक्रम वैगुण्यं वैगुणं चातुर्गुण्यं मिति। चान्द्रायण महत्वातु कुर्यात् । क । + अथ। ख। * शूद्रजातौ प्रशस्यते । ख । + बैगुण्यं वैगुण्यं चातुर्गुण्य मिति । ख ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । तथाच भविषापुराणम् ।- "अधमानान्तु वर्णाना मुत्कृष्ट-हनने गुह । दोषोगुरुतरो ज्ञेयः नत्रादीनां नसंशयः ॥” इति किञ्च यत्र याज्ञवल्क्यादिभिः शूद्रवैश्यक्षत्रिय ब्राह्मणस्य विरुद्ध-वादे कृते यथाक्रमं चतुर्गुण-त्रिगुण-हिगुणदण्डानुशासन' कृतं, तब ब्राह्मण-वधे ब्राह्मण- प्रायश्चित्तात् क्षत्रियादीनां प्रायश्चित्तस्य पादपादहानिरिति नेदमौचित्यप्राप्तम् । तथाच याज्ञवल्का:-(२।२०७) “प्रातिलोम्यापवादेषु चतुस्विद्विगुणादमाः । वसानामानुलोम्येन तस्माद हानितः ॥" तेन यथोक्तमेव क्षत्रियादीनां प्रायश्चित्त मिति । अत्र सर्वत्रैव वयोऽवस्थादिवशेनापि प्रायश्चित्त-झासो द्रष्टव्यः । तदुताम्- "अशौति यस्य वर्षाणि बालोवाऽप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्ताई महन्ति स्त्रियो रोगिण एवच ॥ अनैकादशादूई षोडशवर्षपर्यन्त बालो द्रष्टव्यः । यत्तु वहविष्णुनोक्तम्- "स्त्रीणा मई प्रदातव्यं वृद्धानां रोगिणां तथा। पादो बाले प्रदातव्यः सर्वपापेष्वयं विधिः ॥” इति तत् पाद-प्रायश्चित्तं पञ्चवर्षा दूई मेकादशवर्षपर्यन्तम्, “जालि-शक्ति-गुणापेक्ष साबुधिकतन्त"ति वचनानुसारेण योजनीयम् । तथाभूतस्यैव स्वयमसामर्थं तदीयमानादिभि रपि प्रायश्चित्त माचरणीयम्। तदर्थप्रायश्चित्तानुष्ठानोपदेशात् पञ्चवर्षन्धनस्य प्रायश्चित्ताभाव एवेति । - "ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षाधिकस्य च । प्रायश्चित्तं चरेद् भ्राता पितावाऽन्यः सहज्जनः । ततोन्यूनतरस्यास्य नापराधो न पातकम् । ল অাজ জারি গাজি ই ন রিত্রে অভিs २ न ·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। इदानी मनेक-ब्रह्मवधेषु कि मावृत्तं * प्रायश्चित्तानुष्ठानं अथ तन्त्रेण सक्क हेतिनिरूप्यते । तत्रावृत्त मेव प्रायश्चित्तानुष्ठान मुचितम् । -- - तथाच देवल:- यत्स्यादनभिसन्धाय पाप कर्म सकत् कृतम् । तस्येयं निष्कृतिः प्रोक्ता धर्म-विद्भि मनीषिभिः ॥ विधेः प्राथमिका दस्मात् हितीये हिगुणं स्मृतम् । टतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः ॥” इति । गौतमोऽपाह- 'एनसि गुरुणि गुरूणि लघुणि लघूणि" इति तेन ब्रह्मवध-संख्या-परिमितानव प्रायश्चित्तानानुष्ठेवानौति । तदयुक्तम्, तुल्यरूपाणां ब्रह्मवधानां तन्वेण सवत्प्रायश्चित्तानुष्ठानादेव सकल-पापक्षय-सिद्धेः पुनरनुष्ठान-वैयर्थ्यात् नन्वेक-प्रयोगविधि-गृहीतानां तन्त्रेणानुष्ठानं सम्भवति, यथा प्रयाजादौना माग्नेयादित्रितयोपकारकानां तन्तेण सकृदनुष्ठानम्, न चेहानेक-तुल्यरूप- प्रायश्चित्ताना मेक-प्रयोगविध्यपसंग्रहोऽस्ति, इति कथं तन्त्रम् ? नैवं नोक- प्रयोगविध्युपसंग्रहः तन्वत्वे कारणं किन्तर्हि समानदेशकालकत्वेनागृह्यमाण- विशेषत्वम् । तच्चाङ्गानां तन्त्रले एकप्रयोगविध्युपसंग्रहादेव, प्रायश्चित्तानान्तु प्रधानानां समानरूपानां समानदेशकालकर्तृत्वेनागृह्यमाणविशेषत्वस्य स्वभावा- देवोपस्थितत्वात् । किमिति तन्त्रानुष्ठानेन न भवितव्यम् । नन्वेकस्य प्रधानानुष्ठानस्य युगपदनेकफलत्वं योगसिद्धाधिकरणविरुद्धम् । तत् कथमेकप्रायश्चित्तानुष्ठानस्य युगपदनेकफलत्वं भविष्यति? मैवं योग- सिद्मधिकरणसिद्धान्तापरिज्ञानात्। तत्रहि पृथगनुष्ठानसाध्यानाव फलानि "एकैकौवा कामाय अना यज्ञक्रतव इति संकौत "सर्वेभ्यो दर्शपौसमासा" वितिप्रयोग-दर्शनात् तत्र भवतु पृथगनुष्ठान-साध्यत्व, इहतु तथाभूतपृथगनुष्टान- साध्यत्वप्रतिपादक-वचनाभावात् अनेकफलानाञ्च तन्त्रेण दशहरानमायेन , ? श्री आवृत्तवा।क। प्रायश्चित्त-स्वभावादेवीपस्थितत्वात् । ख। + युगपदनेकपापक्षयकर्तृत्व। ख। $ यथा दशजन्मार्जितदशविधपापत्रयाश्वमेधायुतफलप्राप्ति: सक्तदशहरागङ्गास्नानात् तइदित्यर्थः ।

·१८ । प्रायश्चित्तप्रकरणम् । एककामना-विषयत्वसम्भवात् तन्त्रत्वमेवेति । नचैव मनेकप्रयोगसाध्यानां षष्टिवर्षाद्युपभोग्य-सजातीयानेकफलाना मेकस्मात् तन्त्रानुष्ठितज्योतिष्टोमादि- प्रयोगात् एकदैव सकलनिष्पत्ति-सम्भवात् पुनरनुष्ठान नस्यादिति “कर्माण्या- रम्भाधि करणसिद्धान्त-विरोध इति वाच्य, यतो भवेदेव * यदि संख्यावच्छिन्न- फलश्रुतिविरोधो न भवेत्। तथाहि योकस्मिन् प्रयोगे षष्टिवर्षभोग्यान्यनेकानि फलानि भवेयुः तदा षष्टिवर्षभोग्यफलमेव न स्यात् । श्रूयते चेत्तेनावगम्यते । प्रयोगभेदादेव फलभेदसिद्धिरिति । यत्तुदेवलवचनम्-"विधेः प्राथमिकादिति” न तदावृत्तानुष्ठानप्रतिपाद- नार्थ किन्तर्हि द्विगुणत्रिगुणप्रायश्चित्ताभिधानहारेण परापरपापहेत्वनुष्ठानानां । अधिकपापजनकतया निन्दार्थमेव । तथाचोक्त “चतुर्थे नास्ति निष्कृति"रिति । न च परमार्थत: चतुर्थे निष्कृत्यभाव: महापातकिना सहयानासनादि-संसर्गाना संवत्सरपय॑न्तानुष्ठानऽपि द्वादशवार्षिकस्य वक्ष्यमाणत्वात् । कामतोऽपि ब्रह्मवधेप्राणान्तिकाया निष्कृते रुतत्वात्, अतोनिन्दार्थवादएवायम् । यत्रत्वेकस्मिन्नेव विषये लघुगुरुगुरुतरप्रायश्चित्तानुष्ठानं तत्र लघुगुरुगुरुतर- प्रायश्चित्तं सकदभ्यासात्यन्ताभ्यास-विषयमेव द्रष्टव्यम् । तथा * एकस्मिन्नेव चाण्डालान्न-भक्षणे जैमिनिमध्यमाङ्गिरः स्वल्पयमैर्यथाक्रम चान्द्रायणं तप्तकच्छसहितचान्द्रायणं चान्द्रायण-इयञ्चाभिहित तञ्च सक्कदभ्यासात्यन्ताभ्यास- विषयमेव । एतच्च सुरापानपरिच्छेदे वक्ष्यामः । एतदभिप्रायेणैव गौतमे नोत- “एनसिगुरुणिगुरूणि लघुणि लघूणौति" यत्तु विजातीयान्यव समान-प्रायश्चित्ताणि ( पापाणि) । तत्र “विधेः प्राथमिकादस्मा"दित्यस्य वचनस्य सजातीयापेक्षत्वनानवकाशलात् तन्त्रत्व निरपवादमेवेति । यथा शौण्डिक-चम्मकारपाषण्डि | स्पर्श सकदाचमन । एवं तुल्यरूपपापिषु सजातीयेषु विजातीयेषुवा। महापापोद्देशेन हादशवार्षिकादि- । भवेदयं । ख। श्रूयतेनावगम्यते । ख। * परम्परापापहेत्वनुष्ठानानां । क । अतोनायं विधिः किन्तु निन्दार्थवाद एवायम् । ख । यथा।ख। प * वन्धनौक्रोडौलतः प्रतीकः क पुस्तके नास्ति । * शौण्डिक-चर्मकार-पाषण्डस्य” । क । । ६ एवमतुल्यरूपपापेषु । क । MAN ·३० प्रायश्चित्तप्रकरणम्। प्रायश्चित्तेष्वरूपायानां "पशुपुरोडाशन्यायेन” प्रसङ्गादेव कार्यसिंहः न पृथक् प्रायश्चित्तानुष्ठान मिति क्षत्रियादि-कृत-अनवध प्रायश्चित्तम् । इदानी क्षत्रियादिवध-प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र यादृशे ब्रह्मवधे ब्राह्मणस्य यादृश प्रायश्चित्त तच्चतुर्थभागः क्षत्रियवधे अष्टमभागो वृत्तस्थवैश्यवधे षोड़शभागो वृत्तस्थशूद्रवधे । तथाच मनुः-(११।१२६) "तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य वधेसमृतः । वश्येऽष्टमांशोवृत्तस्थे शूद्रे यस्तु षोड़शः ॥” इति अत्र वृत्तस्व"पदस्य समानविभक्तिकत्वा वैश्यशूद्रसम्बन्ध एव नतु षष्ठ्यन्त क्षत्रियसम्वन्ध इति। वृत्तञ्चदम्- “गुरु-पूजा घृणा शौचं सत्यमिन्द्रिय-निग्रहः । प्रवर्तनं हितानाञ्च तत्सर्व वृत्तमुच्यते ॥” इति । अहत्तस्थवैश्यवधेतु वार्षिकम् । समाच कालावना- “वर्षनयन्तु राजन्धं वैश्यमिकन्तु वत्सरम् । हत्वा शूद्रन्तु षन्मासानेतदेवव्रतञ्च दति ॥" 66 यत्तु गोतमेनोक्तम्- “शूद्रवधे संवत्सरं वृषभैकादसा गा दद्यात् ।” तद् ब्राह्मण-जातवृत्तस्थ-शूद्रविषयम् । यच शङ्खनोताम्- "शूद्रवधे कच्छाब्दं गोप्रदानम् ॥" तद्ब्राह्मण-जातशूद्रवधविषयम् । यत्तु-“शूद्रघाती षण्मासान् गोमूत्रयावकाहारीगान्दत्वा पूतीभवति" त्यापस्तम्बैन गोप्रदानाधिकं पाण्मासिकव्रत मुक्तं तत् क्षत्रियजात-शूद्रवध- विषयम्।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। यत्तु काश्यपवचनम्- “शूद्रे सान्तपनं तिलधेनुञ्चेति ॥" तद्देश्यजातशूद्रवध-विषयम् । तिलधेनुश्चात्र केवलतिलारब्धैव द्रष्टव्या। नतु गुड़धेन्वादिद्वादशधनुदानान्तर्निविष्टा, पापस्याख्यत्वेन तथाविधतिलधेनुदानस्या- सम्भवात्। सान्तपनञ्च याज्ञवल्कानोक्तम्- "कुशोदकञ्च गोक्षीरं दधि-मूत्र-शक्तद् इतम् । प्राध्यापरेधुरुपवसेत् कच्छं सान्तपनं स्मृतम् ॥" अस्यायमर्थः-कुशोदक-गञ्यक्षीरदधिकृतगोमूत्रगोमयान्येकीकृत्य एकस्मिन- हनिपौवाऽपरस्मिन्नहन्धुपवासः । एवं हाहः साध्यं सान्तपनम् । यञ्च सम्वर्तेनोक्तम्- "निपात्य क्षत्रियं मोहात् त्रिभिः कृच्छविशुध्यति । वैश्यहत्यान्तु संप्राप्य कथञ्चिदेव-मोहितः ॥ कच्छातिक, कुर्चीत मानवो वैश्यघातकः । मोहात् शूद्रवधं प्राप्य ततकच्छ समाचरेत् ॥” इति । लज्जातिमात्रहीनहीनतरक्षत्रियवैश्यशूद्र-वध-विषयम्। अत्र “कच्छ"रिति बहुवचनादेव कच्छत्रय-सिद्धेः विभिरिति यदुपादानं तत् क्षत्रिय-वधे त्रिगुणप्राजा- पत्यत्रय-प्रतिपादनार्थम्। कच्छातिकच्छ याज्ञवल्क्य नोक्तम् - (३।३२०) “कच्छातिकच्छ पयसा दिवसानेकविंशतिम्।" पयः पानीयम् “अब्भक्ष: कच्छातिकच्छमिति।" गौतमवचनात्* अत्र धेनु-चतुष्टयम्। तप्तकच्छन्तु मनूक्त ग्राह्यम्-( ११।२१४ ) विप्रो जलक्षौर-तानिलान् । प्रतित्राहं पिवेदुष्णान् सकत्स्नायो समाहितः ।' अत्र धेनुसङ्कलनया धेनुइयम् । एतत् समकामत: क्षत्रियादिवधविषयम् । कामतो ब्रह्मवधे प्रायश्चित्ताभावेन तदीयतुरीयभागाद्यसम्भवात् कामतस्तु क्षत्रियादिवधे- "विहितं यदकामानां कामात्तुद्विगुणं स्म तम् ॥" - - "तप्तकृच्छ्रचरन् स परन्तु सूवमिदं "अबभनस्तृतीयः स *मिताक्षरायान्तु “कृच्छातिकच्छः” इति पुलिङ्गनिर्देश: । कच्छातिकच्छः" इत्येवं पठितम् । VERS 8 Nati इस 2 । SH TA ·२२ - प्रायश्चित्तप्रकरणम् । इति दिगुणमेव प्रायश्चित्तम्। तथाच वृहद्धारीत:- "षडूवर्षाणि राजन्ये नौणि वैश्य साई शूद्रे ॥” इति । यत्तु वशिष्ठेनोक्तम्- "राजन्यं हत्वाऽष्टौ वर्षाणि व्रतमाचरेत् । षड़ वैश्य त्रीणि शूद्र मिति ॥” यच्च गौतमेनोक्तम्- "राजन्य-वधे षाडूवार्षिकं ऋषभैकसहस्राश्च गा दद्यात् वैश्ये त्रैवार्षिक ऋषभैकशताश्च गा दद्यात् शूने संवत्सरं ऋषभैकादशाश्च गा दद्यात् ।” एवमादीनि नानामुनिवचनानि नानाविधप्रायश्चित्तोत्कर्ष प्रतिपादकानि तानि ब्राह्मण-जात-वृत्तस्थ-यागस्थषडङ्गवेदाध्ययनादिगुणयुक्त-कामाकामादिकृत क्षत्रियादिवध-विषयानि यथायोग्यं व्याख्येयानि। इदानीं तु तथाविध क्षत्रियाद्यभावेन * व्यबहारानङ्गत्वात् न प्रत्येक विषय व्यवस्थया व्याख्याता नौति सर्वञ्चेदं ब्राह्मणस्य क्षत्रियादिवधप्रायश्चित्त मुक्तम् । क्षत्रियस्य तु क्षत्रिय-वैश्य शूद्र-वधे ब्राह्मणस्य यत् क्षत्रियादिवधे प्रायश्चित्त मुक्तं तत्पादोनम् एवं वैश्यस्य क्षत्रियवैश्य शूद्रवधे क्षत्रियादिवधे यद् ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तं तदई प्रायश्चित्तम्। एवं शूद्रस्य क्षत्रिय-वैश्य-शूट्र-वधे ब्राह्मणस्य क्षत्रियादिवधे यत् प्रायश्चित्तं तदीयचतुर्थभागप्रायश्चित्तं साधारणहविष्णु- वचनाद् द्रष्टव्यम्। तथाच बृहविष्णु :- "विप्रेतु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥ इति। नच "अधमानान्तु बर्साना मुत्कृष्टहनने गुह । दोषोगुरुतरोज्ञेयः क्षत्रादीनामसंशयः ॥” इति भविष्यपुराणवचनात् प्रातिलोमान वधे हैगुण्यादिकमितिवाच्य ब्रह्मवध- प्रकरणे पठितत्वेन उत्कृष्टशब्दस्य ब्राह्मणमानपरत्वात् । पादोनादिविधाय- कस्यतु वचनस्य नानामुनिभि रनेक्रस्थानपठितत्वेन साधारणत्वात् । क्षत्रियाद्यभाव इति । ख । * "विप्रेतु सकल' देय"मितिवचन मभक्ष्यभक्षणविषयमिति प्रायश्चित्तविवेकादयः । ब्राह्मणमाववचनत्वात् । क।

·२ प्रायश्चित्तप्रकरणम्। २३ साधारणञ्चैतत् साक्षाध-विषयम्-प्रयोजकादिषु पूर्बवदष्टम-भागहानि व्यवस्थया प्रायश्चित्त मूहनीयमिति। तत्रापि स्त्रीरोगानषोडशवर्षीयबालाना मर्द्धप्रायश्चित्तम्। पञ्चवर्षादूईमेकादशवर्षपर्यन्तं पादमात्र द्रष्टव्यम् । इति क्षत्रियादिवध-प्रायश्चित्तम् । इदानी स्त्रीवधप्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र याज्ञवल्काः-(३।२।३६) स्त्रीशूद्रविट्क्षत्र-वधोनास्तिका चोपपातकम्” * इति । तत्र यद्यपि प्रमाणान्तरप्राप्त ब्राह्मण हननानुवादादूद्देश्य स्यब्राह्मणस्य लिङ्ग मविक्षित मिति ब्राह्मणीवधस्यापि महापातकव न्यायत: प्राप्नोति तथापि शूद्रादिभ्यः पृथक् स्त्रीशब्दोपादानात् ब्राह्मणीवधस्य वचनादेवोपपातकत्वमिति । तत्र प्रायश्चित्त माह वशिष्ठ : "ब्राह्मणीं चात्रेयों हत्वा भ्रूणहत्यावत् प्रायश्चित्तम् ।” इति । भ्रूणहत्या ब्रह्महत्या, यथोक्तं तेनैव ।- ब्राह्मणं हत्वा भ्रूणहा भवति अविज्ञातञ्च गर्भम् ।” इति । अत्र स्त्री-वधस्य महापातक-मध्य-गणनाभावान्महापातकत्वाभावेन मरणान्ति- कस्यातिदेशायोग्यत्वात् कामतोऽपि स्त्री-वधे प्रथमोक्तस्य हादशवार्षिकस्यैवाय मतिदेश इति । आत्रेयोच रजोयोगात् प्रभृति षोड़शदिन-पर्यन्तम् । वशिष्ठ :- 'रजखला मृतुस्नाता मात्रेयीं चाहु स्त्रयोदशाहानि।" अस्याय मर्थ:-यथा रजखलानेयो तथा ऋतुस्नाताऽपि त्रयोदशदिन-पर्यन्त मात्रेयौ तेन षोड़शदिनान्येवायाति। एतेन क्षत्रियावैश्याशूद्राणा मण्यात्रेयौणां वधे यथाक्रम क्षत्रियादिपुरुषवधप्रायश्चित्त मेव द्रष्टव्यम् । तथाच याज्ञवस्ना:-(३।२१५१) “यागस्थ-क्षत्र-विट-घात चरेद् ब्रह्म-हनो व्रतम् । गर्भहा च यथावर्णं तथात्रेयो-निसूदकः ।" । इति ॥ तथाच "स्त्री-शूद्रविट्क्षववधी निन्दितार्थोपजीवनम् । नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानाञ्चैव विक्रयः ॥" इति मिताक्षरासम्मतः पाठः। + “यागस्थ-क्षव-विट-घाती" इति मिताचरासन्मतः पाठः । E ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । तथाच मनुः -( ११३८८) "हत्वागर्म मविज्ञात मेतदेवव्रतञ्चरेत् । राजन्यवैश्यौ चेजाना * वात्रेयो मेवच स्त्रियम् ॥” इति। अत्र "हवागर्भ" मित्येतावतैवोपपत्तौ यदविज्ञातपदं तेनाविज्ञातपुंस्त्रीरूप- गर्भवधे कामतोऽपि वादशवार्षिक मेवेत्यभिप्रेतम्। यदितु केनाप्यव्यभिचारिणा लिङ्गेन पुंस्त्वेन विज्ञातो भवति पश्चादपि संवदति तदा मरणान्तिकमेव । स्त्रीत्वेन विज्ञातो भवति तदा वक्ष्यमाणस्त्रीवधोक्तमेव प्रायश्चित्त मिति। तेन कामतोऽपि यथाविध्यत्पन्नाविज्ञातब्राह्मणीगर्भवधे ब्रह्मवधप्रायश्चित्तं हादश- वार्षिकमेव । एवं क्षत्रियागर्भवधे क्षत्रियवधोक्तं वार्षिकमेव। वैश्यागर्भवधे वैश्यवधोक्त वार्षिक मेव। शूदागर्भवधे शुद्धवधोक्त' षान्मासिकमेव प्रायश्चित्तं अथ दृष्टव्यम्। । तथाहिताग्नेब्राह्मणस्य या सर्वाकारणानिन्दिता पत्नौ तहधेऽपि ज्ञानतो हादशवार्षिकमेव। तथाचाङ्गिराः- "आहिताग्ने ब्राह्मणस्य हत्वा पत्नी मनिन्दिताम् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्य्या दात्र योञ्च तथैव च ॥" तथा नानगुणाऽपि या यागेव्याप्रियमाणा धर्मपत्नी तहधेऽपि ज्ञानतो हादश- तथाच पराशरः-( "सवनस्थां स्त्रियं हत्वा चरेद् ब्रह्महनोव्रतम् ।” इति । एवमाहिताग्नेः क्षत्रियस्य वैश्यस्यच या साकारणानिन्दिता पत्नी नान- गुणाऽपि या यारी व्याप्रियमाणा धर्मपत्नी तबधेऽपि यथाक्रसं क्षत्रियवैश्यवधोक्त- मेव प्रायश्चित्त महनीय मिति। वार्षिक मेव । ) इजानौ यजमानौ।......प्रारब्ध-सोमपानयो रेषविधिः न दर्शपौर्ससामादि-यज मानयो रिति मेधातिथिः । इनानौ सीमेन इति सर्वज्ञनारायणः । + सप्तटौकोपेतमुद्रितमनुसंहितायां "हत्वागर्भ मविज्ञात" मितिवचनात् परं जन्मप्रभृतिसंस्कारैः संस्कता मन्त्रवाचया। गर्भिणौत्वथवास्तात्तामाबे यौं च विदुधाः ॥" इत्याबेयौ" लक्षणं वन्धनीक्रीड़ीकृतं दृश्यते । “आवेयौं" स्त्रियमविगोवजातामिति मेधातिथिः । "पात्रेयी" च रजखला ऋतुसातीच्यते रजखलां ऋतुस्नाता “मात्रेयौ" मिति वशिष्ठस्मरणादिति कुल्ल कभट्टः । “आवेयौं" अवियोवा रजखहां च । तथाहि "ऋतुमती मात्रेयी माहुरिति गौतमः" । अविगोवां वा नारी मिति विष्णः । साच ब्राह्मण्येव "आवेयौं" ब्राह्मणो मिति शशस्मतेः। इति सर्वज्ञ नारायणः । प्रायश्चित्तविवेके पाले यो चाविगोवजा ऋतुनाता चीच्यते। यत्र यदयो बत्र बहर्षकधील प्रायश्चित्तं कर्चव्यमिति व्यवस्थापितम् ।

·२५ - प्रायश्चित्तप्रकरणम्। एतेन सपत्नी-माट-दुहिट-भगिनी-सुषा-पत्नीनामपि सम्बन्ध-सन्निकर्ष-विशेष- णाहिताग्नि-पत्नीवदभ्यहितत्वात् साक्षावधेऽपि ज्ञानतः हादशवार्षिकमेव । एवं सपत्नभगिनी-पिलवसमावस्त्रसृमातुलानी-पिटव्य-भायात्रास्त्रीणां विप्रकष्टत्वात् ततोन्यून नववार्षिकमेव । ततोऽपिविप्रकष्टस्त्रीणां सपिण्डगोत्र- स्त्रीणा मपि वधे सम्बन्ध-सन्निकर्षविप्रकर्ष मपेच्याष्टवार्षिकसप्तवार्षिकाधू- हनीय मिति। सर्वत्राज्ञानतस्तदईम्। प्रयोजकादौनान्त्वत्रापि पूर्बवदेवाष्ट- माष्टमभाग-हानिक्रमेण प्रायश्चित्त-व्यवस्थोहनीया इतर-ब्राह्मणी-वधेतु कामतः क्षत्रिय-वधोक्तं षड़वार्षिकम् । क्षत्वियावधेतु कामतो वैश्यवधोक्तं त्रैवार्षिकम् । वैश्यावधेतु कामत: शूद्रवधोक्तं सार्द्धवार्षिकम् । शूद्रावधेतु शूद्रवधोक्ताई पादोनवार्षिकं प्रायश्चित्तम्। एतच्च कामतः क्षत्रियादि- वध-प्रायश्चित्तं कामतो ब्राह्मण्यादि-वध-विषयमेव । अकामतो ब्राह्मण्यादिवध- प्रायश्चित्तं अकामतः क्षत्रियादिवधप्रायश्चित्तवत् त्रैवार्षिक साईवार्षिक नवमासिक साईचातुम्मासिक मवगन्तव्यम् * | तथाच भविष्यपुराणम्- “राजन्यवद् ब्राह्मणौन्तु राजन्याञ्चैव वैश्यवत् । वैश्याञ्च शूद्रवच्छूद्रां शूद्रार्द्धन विधानवित्॥" तथा हारीतेनाप्युक्तम्- "क्षत्रियवद् ब्राह्मणीषु वैश्यवत् क्षतियासु च । शूद्रवच्चापि वैश्यासु शूद्रासु शूद्रार्द्धनेति ।।" यत्तु वशिष्ठेनोक्तम्- “शूद्रां हत्वा संवत्सरं प्राकृतं ब्रह्मचर्य चरेत् ।” इति तदत्यन्तगुणवद्-ब्राह्मण-जनित-शूद्रावधविषय मिति । द्रदानी व्यभिचारिणी-स्त्रीवध-प्रायश्चित्तं निरूप्यते ।। तत्र सकत्सवर्णव्यभिचरितस्त्रीवध-प्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः (३।२६८)। "अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्र-हत्या-व्रतञ्चरेत्।" अस्यार्थः-अप्रदुष्टां अप्रकर्षण दुष्टां सकत्सवर्ण-व्यभिचरिता मित्यर्थः । नत्वदुष्टां अदुष्टस्त्रीवधप्रायश्चित्तस्य बहुतरस्योक्तत्वात्। तेन सवत्सवर्ण- नवमासिकं पाण्मासिकमेव द्रष्टव्यं । क। सवर्णव्यभिचरित-स्त्रीवधप्रायश्चित्तं निरूप्यते। क । ४ ·- प्रायश्चित्तप्रकरणम् । व्यभिचरित ब्राह्मणो-वधेऽकामतो ब्राह्मणजातशूद्रवधोती गोप्रदानाधिकं वार्षिक प्रायश्चित्तम् । तथा सकृत्सवर्ण व्यभिचरित-क्षत्रिया-वधे ऽकामत: क्षत्रियजातशूद्रवधोक्त धेनुनयाधिकं पाण्मासिक प्रायश्चित्तम् तथा सकृत्-सवर्णव्यभिचरितवैश्यावधे ऽकामतो वैश्यजातशूदवधोक्तं सान्त- पनपूर्बकं तिलधेनुदान प्रायश्चित्तम् । तथा सक्वत्-सवर्णव्यभिचारतशूद्रावधे ऽकामतो होनशूद्रवधोक्तं तप्तकच्छ प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । कामतस्तु सर्वत्रैव द्वैगुण्य मिति। यद्यपि स्त्रीत्वाभिचरितत्वाच्च प्रायश्चित्तहासोऽत्यन्त युज्यते, तथापि गुण- वतीनां सवत् सवर्ण व्यभिचरितत्वे सति इमानि प्रायश्चित्तानि निर्गुणानामभ्यासेन सवर्ण व्यभिचरितानां प्रायश्चित्तनासोऽत्रोहनीय इति । एतत् सर्वमुत्तमवर्ण- व्यभिचरित-स्त्रीणां वधेऽपि दृष्टव्यमिति । इदानी प्रातिलोमान व्यभिचरित-स्त्रीणां वधे प्रातिलोमान जातानां पुरुषा- णाञ्च वधे समानत्वादेकदैव प्रायश्चित्तं निरूप्यते। । -- तत्र ब्रह्मगर्भ:- "स्त्रीणामासां वधे ज्ञेया ऽनन्तरप्रभवेषु च * | प्रातिलोमानजातना मशूद्रत्वे चतुहि षड़ ॥” इति । अत्र प्रातिलोम्येनजातसमभिव्याहारात् स्त्रीणामपि प्रातिलोम्येन व्यभि- चरिताणां वधे प्रायश्चित्तम्। अनाशूद्रवे चतुर्दिषड़िति यथाक्रमासम्भवात् यथायोग्य-सम्बन्ध एव योजनौयः ।। अशूद्रत्व इति अन्त्यजत्वे | सतीत्यर्थः । तेनाय मर्थोभवति। प्रातिलोम्येन व्यभिचरितानां स्त्रीणां वधे प्रातिलोम्येन जातानां पुरुषाणा ञ्च वधे चतु-हि-षण्मासा एव यथा योग्यं व्रतसम्बन्धिनः शुद्धिहेतवः न वर्षाणि । तेन क्षत्रियव्यभिचरित-ब्राह्मणी-वधे पाण्मासिक प्रायश्चित्तम्। वैश्यव्यभिचरित-ब्राह्मणौवधे चातुर्ममासिकम् । शूद्रव्यभिचरित ब्राह्मणोवधे हैमासिकम् । अन्तरप्रभवेषु च। क। + यथायोग्योऽन्वयी दर्शनीयः । ख। + अशूद्रत्वेऽन्त्यजत्वे सतीत्यर्थः ।

·२७ दृतिं धनु एतच्च - प्रायश्चित्तप्रकरणम् । तथा वैश्यव्यभिचरित-क्षत्रियावध पादोनं पाण्मासिकम् । शव्यभिचरित क्षत्रियावधे त्रैमासिकम् । तथा शुद्ध-व्यभिचरित-वैश्यावधे साईमासिकं व्रत मित्यूहनीयम् । इत्यमेव प्रातिलोम्येन सङ्कर-जातानामपिवधे प्रायश्चित्तं योजनीयमिति । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम् - ( ३।२६८ ) “दुर्वृत्ता ब्रह्म-क्षत्र-विट्-शूद्रयोषाः प्रमाप्यतु । वस्त्र * मवि क्रमाद्दद्या विशुद्धये ॥” इति । तत् तु प्रातिलोम्येनात्यन्ताभ्यासेन व्यभिचरितानां ब्राह्मणी-क्षत्रिया-वैश्या- शूदाणां वधे यथाक्रमं चर्म-धणुवस्त्र-भेषदानं । योजनीय मिति । प्रायश्चित्ताल्पत्वा दकामतः कामतो हैगुण्य मिति । यत्तु लोकाधि-वचनम्- “हादश षट् बौण्येकं च मासाः स्त्रीणां वधे स्मृताः।” इति । तद्यथाक्रम पतित-सवर्ण परिणीत-ब्राह्मणी-क्षत्रिया-वैश्या-शूद्रामा मकामतो वधे दृष्टव्यं कामतोबैगुण्य मिति । एतत् सब ब्राह्मण कृतस्त्रीवधेऽभिहितम् । क्षत्रिय-वैश्य-शूद्रकृत-ब्राह्मणीव्यतिरिक्तस्त्रीवधेतु "विप्रेतु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पादशेषन्तु शूदजातिषु शस्यते ॥" इति बृहविष्णु-वचनानुसारेण पादपादहानि द्रष्टव्या। ब्राह्मणीवधेतु यद्यपि स्त्रीवधस्योपपातकवेन, प्रायश्चित्ताल्प त्वं मन्वादिभि रुपवर्णितं तथापि ब्राह्मणजात्यविशेषाद् ब्रह्मवध-प्रकरणे पठितस्यच,- "परिषद् या ब्राह्मणानां गन्नां सा दिगुणास्मता। वैश्यानां त्रिगुणा ज्ञेया शूद्राणान्तु चतुर्गुणा परिषट्वहतं प्रोक्तं शुद्धये पापकर्मणाम् ॥" इत्यस्य वचनस्य विशेष-प्रवर्तकत्वात् ब्राह्मणोवधेऽपि क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणां यथाक्रमं बैगुण्यं वगुण्यं चातुर्गुण्यञ्च योजनीयम् । । "हतिं धनुर्बतमवि" इति मिताक्षरासम्मत: पाठः समीचीनः । व्याख्यातच विज्ञानेश्वरेण- ब्राह्मणादिभाया दुर्वृत्ताः खैरिणीः प्रमाप्य क्रमेण हतिं जलाधार चर्मकोशं धनुः कामुकं बस्तं छागं अति मेषच्च विशुद्धये दद्यात् । + अब चम्म-कोश शब्दस्यैकदेशः कोशशब्दः सूखलितः, बस्तशब्दस्थाने वस्त्र शब्दश्च प्रयुक्त एषच लिपिकर- प्रमाद इति प्रतिभाति । दृतिः, भौस्ती, इति भाषा.। RREN पिन को Sams V JABAR ARCH ·२८ प्रायश्चित्तप्रकरणम् । प्रयोजकादीनाञ्चाष्टमाष्टमभागहानि द्रष्टव्या । अनापि स्त्रीरोग्यून षोडशवर्षीयबालानामई प्रायश्चित्तं। पञ्चवर्षादुपयकादशवर्षपर्यन्तं पादमात्र द्रष्टव्य मिति स्तोवध प्रायश्चित्तम् । इदानी गोवध-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र मनु:-(११।१०८।१०८) (१०।११।१२।१३।१४।१५।१६) "उपपातकसंयुक्तो गोनोमास यवान् पिवेत्। कृतवापो वसेद् गोठे चर्मणा तेन संवृतः ॥ चतुर्थकाल मश्नीया दक्षारलवणं मितम् । गोमूत्रेण चरेत् स्नान हौमासौ नियतेन्द्रियः ॥ दिवानुगच्छेत्ता गास्तु तिष्ठन्नुढे रजःपिवेत् । शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्री वीरासनं वसेत् ॥ तिष्ठन्ती मनुतिष्ठेत्तु व्रजन्तीष्वम्यनुव्रजेत् । आसौनासु तथासौनो नियतो वौतमत्सरः ॥ आतुरा मभिशस्तां * वा चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः । पतितां पङ्गलग्नां वा सर्वप्राणे विमोचयेत् ॥ उष्ण वर्षति शोते वा मारूते वाति वा भृशम् । नकुर्वीतात्मन स्त्राणं गोरकत्वा तु शक्तितः ॥ आत्मनो यदिवाऽन्येषां गृहे क्षेत्रेऽथवा खले। भक्षयन्ती न कथयेत् पिवन्त ञ्चैव वत्सकम् ॥ अनेन विधिना यस्तु गोनोगामनुगच्छति। स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिमास यंपोहति ॥ वृषभैकादशागाश्च । दद्यात् सुचरित-व्रतः । अविद्यमाने सव्वैखं वेदविद्भयो निवेदयेत् ॥ इति । अत्र धेनुसङ्कलनायां मासत्रय-चतुर्थकाल-व्रतेन द्वादशधेनवो वृषभैकादश- गोभिःसह त्रयोविंशतिधेनवो भवन्ति । इदञ्च कामतः सामान्य-गीवधे ब्राह्मणेन कृते सति द्रष्टव्यम् । यत्वङ्गिरसा समन्त्रदण्डमेखला धास्पषष्ठ कालभोजनाधिक मेतदेव व्रत मनेकग्रन्थकलापेनाभिहितं येन चोनत्रिंश नवो भवन्ति तद्ब्राह्मणकत-पुष्टितारुन्यादियुक्त-गोवध-विषयम् । एतचोभय । अभिशस्तां भाकान्ता। + वृषभ एकादशी यासां गा ताः। एक वर्ष दश स्त्रीगवी रिति यावत् ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । मेव ब्राह्मण-सम्वन्धि-गोवध-विषयम् । ब्राह्मण-सम्बन्धिद्रव्य स्यैवेतरसम्वन्धि- दव्या दुत्कृष्टत्वेनप्रायश्चित्तबहुत्वस्योचितत्वात् । यत्तु वशिष्ठेनोक्तम्- "गाञ्जेद्वन्यात्तस्याश्चर्मणा परिवेष्टितः षण्मासान् कच्छ तप्तवच्छ वाऽनुतिष्ठेत् वृषभ-वैहती * च दद्याता” मिति। एतच्च पूर्बोत्तात् स्वल्पत्वात् क्षत्रिय सम्बन्धि-गोवध-विषयम् । कृच्छ्र प्राजापत्यं तप्तकच्छच्चात्र मनूक्त मेव वशिष्ठे नोक्तम् । "नाह मुष्ण पिवेदापः वाह मुष्णं पयः पिवेत्। नाह मुष्ण वृतं पौत्वा वायु-भक्षो दिनत्रयम् ॥” इति । अत्र यद्यपि प्राजापत्ये नवदिवसेष्वेव भोजन मस्ति, तथापि हादशग्रासादि- परिमितत्वाभोजनस्य, तप्तकच्छ्रेच नवदिवमेषु यथेष्टजलक्षौरकृताशन- सम्भवा $ दन्तेचोपवासलंय-साधारण्यात् प्राजापत्य तुल्यत्वमेव । तेनाय मर्थो भवति। क्षत्रिय-सम्बन्धि-गोवधं कृत्वा षण्मासान् कृच्छ्रतप्तवच्छ वा चरेत् । अत्रच वृषभ-वेहतौ दद्याता” मिति कइय-निर्देशात् वृषभ-हन्ता वृषभं खोगवी- हन्ता वेहच्छब्दाभिधेयां गर्भपातनशीलां गामन्ते दद्यात् ब्राह्मणाय । अत्री- भयत्रापि वृषभवेहद्गवाधिकषाण्मासिकव्रतेन षोड़शधेनव इति । यत्तु यानवतानोत्रम् (३।२६४) “दद्यात् त्रिरात्रं चोपोथ वृषभैकादशाश्वगाः।" इति तत्वैश्य-सम्बन्धि-गोवध-विषयम् । अत्रच धेनुसङ्कलनायां हादशधेनवः । यदपरं याज्ञवलानोक्तम्-(३६२६३) "पञ्चगव्यं पिवेद् गोनो मास मासीत संयतः । गोष्ठशायौ * गोऽनुगामी गो-प्रदानेन शूध्यति ॥ वेहत् गीपघातिनी। वायं भक्षेत् । क। एतच्च वशिष्ठवचनं मनुवचनानुवादरूपम्। मनु-बचनन्तु --(११।२१४) "तप्तकच्छ चरन् विग्री जलचौरंघ तानिलान् । प्रतिबाह पिवेदुणान् सवत्सायी समाहितः ॥ इति ट्रव्यपरिमाणन्तु पराशरणीतम्- “षट्पलन्तु पिवेदम्भ स्त्रिपलन्तु पयः पिवेत् । पलमेकं पिवेत् सर्पि स्तप्त कच्छ' विधीयते ॥ इति कुल्व क भष्टतम् । ६ सदभावात् । ख। गोठे-शय इति मिताक्षरा-सन्मतः पाठः ।

·एतच्च सबै प्रायश्चित्तप्रकरणम्। कच्छञ्चैवातिकच्छञ्च चरेद् वाऽपि समाहितः ।" इति तत्शूद्रसम्बन्धि-गोवध-विषयम् । अन च धेनु-सङ्कलनायां पञ्चगव्याहारस्य खल्यत्वाद् गोष्ठशयनादौति कर्तव्यतालेशाच्च मासैकव्रतेन धेनुचतुष्टयं सङ्कलनीयम् * | तथा गो-प्रदानं कच्छ्रे च धेनुरेका, अतिकच्छ धेनुहय मिति मिलित्वाष्टौ धेनवः । कामतो ब्राह्मणकृत-गोवध-विषयम् । अकामतस्तु तदर्द्धम् । क्षत्रिय-वैश्य-शद्र-कतगोवधेतुः "विप्रेतु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते।” इति बृहविष्णु-वचनात् पादपाद-हानि द्रष्टव्येति । गर्भिण्यादि-गोवधेतु द्विगुणं प्रायश्चित्तम्। तथाच बृहस्पति:- "गर्भिणी कपिलां दोग्धीं होमधेनुञ्च सुव्रताम् । रोधादिना घातयित्वा द्विगुणं गोव्रतञ्चरेत् ॥" यदितु लगुड़ादिघातेन । गौ र्जीवति गर्भमात्र पातो । भवति तदा विशेषमाह यम:- "पाद मुत्पत्रमावे तु दौपादौ गात्रसन्मिते * पादोनं व्रतमाचष्टे हत्वा गर्भ सचेतनम् ॥ इति अस्यार्थः-उत्पन्नगर्भधाते यथोक्त-प्रायश्चित्त-पादाचरणम्। गात्रावयवोत् पत्ती तत् प्रायश्चित्त-पादइयम्। सकलगात्र-निष्पत्तौ चैतन्याभावे प्रायश्चित्त-पाद- त्रयमिति। अर्थाच्चैतन्ययुक्तगर्भ-घात कृत्स्नमेव प्रायश्चित्त मूहनीय मिति । अतिवृद्धाऽतिकशगोवधे चाईप्रायश्चित्तम्। तथाच बृहस्पति:- "अतिवृद्धा मतिकशा मतिबालाञ्च रोगिणीम् । हत्वा पूर्व-विधानेन चरेदईव्रतं द्विजः ॥ ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या दद्या इम-तिला स्तथा । हेमान-तिल-दानेन नरः पापात् प्रमुच्यते ॥" । । धेनु-चतुष्टय माकलनीयम् । क । t लगुड़ादिना । * घातो। ख। ६ मनुः । ख। गावसस्थिते। ख।

·एतच्च - प्रायश्चित्तप्रकरणम्। अत्यन्तव्याधि-पौड़ित-मरणावस्थान्धोन्मत्त बालादि-गोशधे यथोक्तप्रायश्चित्त पादमानम्। तथाच यमः- "बालमज्ञान मुन्मत्तं प्रमत्तं व्याधिपौड़ितम् अन्धं व्यङ्ग तमोऽरूढ़ हत्वा पादं समाचरेत् ॥” इति। प्रायश्चित्तं साक्षाद्गोवध-विषयम्। साक्षाद्गोवधप्रकारा चापस्तम्बेनोक्ता "पाषाण लगुडै वापि शस्त णान्येन वा बलात् । निपातयन्ति ये गास्तु तेषां सर्व विधीयते ॥ मुष्टि-चपेट-कौलेश्च तथा शृङ्गादि-मोटनैः । लगुड़ादि-प्रहारेण गोवधं तत्र निहिशेत् ॥ हलेच शकटे चैव दुर्बलं योऽभियोजयेत् । प्रत्यवाये समुत्पन्ने तत्र प्राप्नोति गो-वधम् ॥" एतचोपलक्षणमात्रम् । विषाग्नि-दानादिनापि * साक्षाद्गोवधित्व मूहणीयम्। यादृशेतु गो-वधे प्रायश्चित्ताल्पत्वं तदाह आपस्तम्ब:-- "दमने दामनेचैव संघातचैव योजने । स्तम्भ-शृङ्खल-पाशैश्च मृते पादोन माचरेत् ॥ इति । तथा यमः "वाहने दोहनेचैव शकटेचैव योजने। स्तम्भ-शृङ्खल-पाशैर्वा मृत पादोन माचरेत् ॥ अति-दोहाति-वाहाभ्यां नासिका-भेदनेन च । नदी-पर्वत-संरोहे मृते पादोन माचरेत् ॥ दीर्घरज्वाकृतेचैव प्रग्रहे युग्म-योजिते । हलयुग्म-मृतेचैव हिपादं तत्र निर्दिशेत् ॥ घण्टाभरण-दोषेण गवां यत्र विपद् भवेत् । चरेदईव्रतं तत्र भूषणार्थं कृतं हितत् ॥ विषाग्निदाहादिनापि । ख । + स्तम्भ शङ्खलवन्धै। ख। * नासिका-च्छेदनेनच । क । $ घण्टादिभारदोषण गवां यत्र मृति भवेत् । ख ।

·३ प्रायश्चित्तप्रकरणम्। कान्तारेषु तथा दूर्गे * राहदाहेऽवटेषुच। यदि तन विपत्तिः स्यात् पाद एको विधीयते ॥ पादमेकं चरे द्रोधे ही पादौ बन्धने चरेत् । पोषणे पाद-हीनं स्यात् चरेत् सबै निपातने ॥" रोध आहार-विहार-काले । निगम-निरोधः । बन्धनं अयथाकाले। पोषणं अपपोषणं होनपोषणं वा। निपातनं कूपावटादिषु निपातनम् । काष्ठलोष्ट्राश्म-शस्वैस्तु साक्षाद्वधे कृते सान्तपनादिव्रतपूर्बकं यथोक्ता प्रायश्चित्तं करणीयम् । तथाच स्वल्पयम:- काष्ठ-लोष्ट्राश्मभि गावः शस्तर्वा निहता यदि। प्रायश्चित्तं कथं तत्र शस्तु शास्त्र विधीयते ॥ काष्ठे सान्तपनं कुर्यात् प्रजापत्यन्तु लोष्टके। तप्तकच पाषाण शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् ॥" बह्वीनाञ्च गवामेकशालादौ निम्नाद्यवरोहे चाज्ञानेन भैषज्योपचारच : एकदा मरणे हिगुणं गोब्रतं नतु प्रत्येक मावृत्ति रिति । mai तथाच संवतः- "व्यापन्नानां बहनाञ्च बन्धने रोधनेऽपिवा । भिषमिथ्योपचारेच द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥" एका यदातु वहुभि व्यंपादिता तदा प्रत्येक मेव तत् प्रायश्चित्तपादपादा- चरणम्। तथाच संवतः- “एका यदातु बहुभि वाद व्यापादिता भवेत् । पादं पादं तु हत्यायाः चरेयु स्ते पृथक् पृथक् ॥” अत्रच सर्वत्रैव गोवधे "कृतवापो वसेद गोष्टे" इत्यादिवचनानुसारण सशिख-वपन-पूर्बकं प्रायश्चित्ताचरणम् । तत्राप्ययं विशेषः । Newerson * कान्तारष्वथवा दूर्गे । क। + आहार-प्रचार-काले । क । । भैषज्यीपहारच । ख। $ क्वचित् । ख ।

·प्रायश्चित्त प्रकरणम्। । - - यदि केश-संरक्षणं कर्त्तव्यं तदा त्रैमासिकादिव्रतं वृषभैकादशादि-गोदानं तद्दिगुणं कर्त्तव्यम् । तथाच यमः- "केशसंरक्षणार्थन्तुहिगुणं गोव्रतं चरेत् । हिगुणच व्रते चीणे द्विगुणा दक्षिणा भवेत् ॥" स्त्रीणान्तु विशेषमाह- "वपनं नैवनारीणां नानुव्रज्याजपादिकम् । न गोष्ठे शयनं तासां नचादद्याद गवाजिनम् * ॥ सर्वान् केशान् समुद्धत्य च्छेदयेदङ्गुलो-इयम् । एव मेवतु नारीणां मूण्ड-मुण्डन मादिशेत् ॥" गो-मरणेपि अस्थिभङ्गादिकरणे प्रायश्चित्तमाह यमः- "अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा लाङ्गलस्य च छेदनम् । पाटने कर्णशृङ्गानां मासाईन्तु यवान् पिवेत् ॥” अन धेनु-सङ्कलनायां धेनुइयम् । यत् पुनः कात्यायनेन गोवधे वार्षिकं यच्च गौतमेन त्रैवार्षिक-पूर्बक वृषभाधिकगोशतदानं, यच्च सम्वर्त्तन वैमासिकपूर्बकं गोसहस्र-दानमुक्त तथा पराशरादिमुनिभिरपि न्यूनाधिक-प्रायश्चित्तानातानि तानि कामाकामवत- सवनस्थ-श्रोत्रिय-षडङ्ग-वेदाध्यायि ब्राह्मणसम्बन्धिगुणवद्धोमधेनुगर्भिणीकपिलादि- वध-विषयानि यथा-योग्यं व्याख्येयानोति। इदानीन्तु तथाविध गवाभावेन व्यवहारानङ्गत्वा न प्रत्येक विषयव्यवस्थया व्याख्यातानीति । अथादोषमाह संवर्तः “यन्त्रण गो चिकित्सार्थे गूड़गर्भ-विमोचने । यत्नेकृते विपत्ति: स्यात् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ देहच्छेद-* सिराभेदप्रयत्नै रुपकुर्वताम् । दिजानां गोहितार्थं वै प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ न चादवर्गवाजिनमिति हस्तलिखितप्रायश्चित्ततत्त्वादौ पाउः । + सर्ववैवहि नारीणां मुण्डनं समुदाहृत मिति तत्त्वादि-सन्मतः पाठः । + गोमरणेतु । ख। अव गोरमणेतु इत्येवं पाठः समीचीन: प्रतिभाति । यती गोमरण गुरुणा गोवध-प्रायश्चित्तेनैव अस्थिभङ्गादि-जनित-पापस्य लघूनः प्रमगतएव क्षयसम्भवः । अथवा षण्मासीचरंगीमरणे इत्येवं बोद्धव्यम। $ मूढ-गर्भ-विमोचने-इति प्रायश्चित्त-तत्त्वे पाठः । * दाहच्छेद-शिराभेद । ख । पू ·प्रायश्चित्त प्रकरणम्। ३४ देवद्रोण्यां विहारच * कूपेष्वायतनेषुच । एषु गोषु विपन्नासु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ सायं संगोपनार्थे । तु न दुष्थे द्रोधबन्धयोः ॥ पङ्कलग्नाग्निदाहेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते। धूर्येषु वहमानेषु दण्डेनाभिहतेषु च ॥ काठेन लोष्ट्रम वापि पाषाणनापि ताड़ितः । मूर्छितः पतित श्चापि मृतो वा सद्य एवच ॥ एवं गवां साणां प्रवक्ष्यामि यथा विधि । उस्थितस्तु पदं गच्छेत् पञ्च सप्त दशाथवा ॥ ग्रास वा यदि ग्रहीयात् तोयं वा पिवति खयम् पूर्वव्याधि-विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते B॥ शृङ्ग भङ्गेऽस्थि-भङ्गच कटि-भङ्ग तथैवच । यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ इदं पूर्वव्रणशान्तौ। अनापि प्रयोजकादौना मष्टमाष्टमभागहानिः। स्त्रीरोग्यूनषोड़श-वर्षीय बालानाञ्चाईप्रायश्चित्तम् । पञ्चवर्षाच्चोपरि एकादशवर्षपर्यन्तं पादमात्र द्रष्टव्यमिति गोवध-प्रायश्चित्तम् । इदानीमितर-प्राणिवध-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । AI तत्र मनुः--( ११।१३७) "वासोदद्यादयं हत्वा पञ्चनौलान् वृषान् गजम् अजं मेष मनड्डाहं खरं हत्वैक हायनम् ॥ हस्ति-वधे पञ्च-नौल-वषदानम् अजं मेषं गईभ प्रत्येकं हत्वा अनड्राहं वृषं एकहायनं दद्यात्। विहारी गा मैथुनम् । देवद्रीणी खयम्भूलिङ्गाद्यवस्थानगहरमिति प्रायश्चित्ततत्त्वम् । देवयावा इति बहु-सम्प्रताव्याख्या । + साय संयमनार्थन्तु इति तत्त्वकत्-सन्मतः पाठः । + उत्थितश्च यदा गच्छेत् पञ्च सप्त पदानिवा। क। मूलसंनिवेशित: पाठ स्तत्त्वकत्सन्मतः । A तीयं वापि पिवेद यदि । क। B पूर्वव्याधिविनष्टेषु । क । हयं अश्वं हत्वा वासोवस्त्र दद्यात् । गजं हत्वा पञ्चसंख्यकान् नीलवर्णान् वृषान् दद्या दित्यन्वयः। अजमेषावनड्वाहमिति मूलसंहितायां ढोकाकृतां सन्मतः पाठः । अजं मेषं वा हत्वा वृषभ दद्यात्। गभं हत्वा एकवर्षे वत्सं दद्यात् । इति कुल्लू कभट्टादौनां व्याख्या ।

·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । तथा-(११११३८ ।) 'हत्वा हंसं वलाकाञ्च वर्क वहिणमेवच । वानरं श्येनभासौच प्रयच्छेद ब्राह्मणाय गाम् ॥ क्रव्यादांस्तु मृगान् हत्वा धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् । अक्रव्यादान् वत्सतरौ मुष्ट्र हत्वातु कृष्णलम् ॥" क्रव्यादा व्याघ्रादयः । मृगाः कषासारादयः । अक्रव्यादा महिषादयः । कृष्णलं * कृष्णलपरिमितं सुवर्णमितर्थः अनी काणायसी दद्यात् सपं हत्वा हिजोत्तमः । पलालभारकं षण्ट मासकञ्चैव सौसकम् ।।” (११।१३४) कार्णायसौमिति कृष्णलोहमयों अची कुहालिकाम्। षण्टं नपुंसकम् । तच्च मृगपक्षवाद्यभिप्रेतम् । तथाच याज्ञवल्करः -(३२७) मार्जार-गोधानकुल-मण्डूकांश्च पतत्रिणः । हवा नाहं पिवेत् क्षीरं कच्छ वा पादिकं भवेत् ॥" अत्र पतचिण: पूर्वोक्तव्यतिरिक्ता: * कृच्छ्रपादश्वोक्त:- "एकभक्तेन नक्तोन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादवच्छ प्रकीर्तितम् ॥" तथा शूद्रहत्याव्रतमभिधायोक्तम् । "अस्थिमतां सहस्रं वा तथानस्थिमतामनः ।" अस्थिमतां कलासादीनां सहस्रस्य वधे तथाऽनस्थिमतां जलौकादंशम- शकादीनां शकटेक-वहनीय-राशिवधे शूद्र-हत्याव्रतं चरेत्। तच्च- "मोहाच्छ्द्र-वधं प्राप्य तप्तक्कच्छ समाचरे"- दिति वचनविषयं मनूक्त तप्तकच्छ मभिप्रेतम्। ma- * कृष्णल: सुवर्णरत्तिका इति कुल्ल कभः । + सौसं पञ्चैकमासकम् । ख। मूलसंहितायान्तु-"सैसकञ्चैकमाषकम्" इति पाठः । नपुंसक हुवा पलाल-भारं सौस कञ्चमासकं दद्यादिति कुल्लू कभट्टः । का * F कच्छुपादादिकं भवेत् । ख। पूर्वोक्त व्यतिरकेणाभिप्रेताः । का शूट्रवध मभिधायोक्तम्। क। + ·३ ६ प्रायश्चित्त प्रकरणम् । तथाच मनुः-- एतच्चाकामतः कामतस्तु हैगुण्यम् अस्थिमदल्पप्राणिवधेतु किञ्चिद्धान्यादिकं ब्राह्मणाय देयम् । अनस्थिमदल्य-प्राणि-वधेतु प्राणायाममात्रकरणम् * । ( ११।१४१) "किञ्चिद्देयन्तु विप्राय दद्या दस्थिमतां वधे । अनस्थिमतान्तु हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति ॥" अथेदानीं रहस्य कृतब्रह्म-वधे । प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र गौतमः- "रहस्यप्रायश्चित्तमविज्ञातदोषस्येति ।" अन्येनाविज्ञातदोषस्य रहस्यप्रायश्चित्तम्। तदपि क्रियमाण मन्येनाविज्ञाय- मान मेवावश्यं कर्त्तव्यम् । तथाच प्रचताः "रहस्ये रहस्यं प्रकाश प्रकाश” मिति । तत्र यदि कर्ता स्वयं प्रायश्चित्तानभिज्ञ स्तदा कस्यचिद्रहस्य कृतपापस्य किं प्रायश्चित्तमिति व्याजेन प्रायश्चित्ताभिनं स्पृष्ट्वाऽवगम्य प्रायश्चित्तं कुर्यात् । सप्तविधश्च ब्रह्म-वधः प्रोक्त एव । अत्र यद्यप्यस्मिन् रहस्य कृते ब्रह्मवधे इदं प्रायश्चित्तमिति शृङ्गग्राहिकतया वचनं नास्ति, तथापि “एनसिगुरुणि गुरूणि लघुनि लघूनि इति-गौतम- वचनानुसारेण प्रायश्चित्त-व्यवस्थोहनौया । तत्राज्ञानतः साक्षाद्-ब्रह्मवधे भैक्षाहारो गवानुगमनं कुर्वन् पावमानों * जपन् संवत्सरेण शुध्यति । तथाचमनु:-( ११।२५७ ) "महापातक-संयुक्तो ऽनुगच्छेद गाः समाहितः । अभ्यस्याब्दं पावमानों मैच्याहारो विशुध्यति ॥" "किञ्चिदेवतु विप्राय" टीकाकत्सन्मतो मूलसंहितायां पाटः। प्राणायामश्च "सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रौं शिरसासह। वि: पटे दायत-प्राणः प्राणायामः स उच्यते इति वशिष्ठीतः । + रहस्यकतवध । ख। * अन्येनाविदित-दोषस्य प्रायश्चित्तमपि क्रियमाण मन्येनाविज्ञावमानमेव कर्त्तव्यम् । ख । F कस्यचिद्रहस्यकतपापे किं रहस्यप्रायश्चित्तम् । क। मूलसंहितायान्तु, “पावमानौ” रिति बहुवचनान्त: पाठः । पावमानी: विद्यादिऋच दूति कुल्लक महः । शुद्धी भवति । खं ।

·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । यत्तु मनुना अरन्ये पराक-त्रयं प्रतिपराकञ्च स्वशाखाध्ययन मुक्तम्, तदप्रवृत्त- प्रवर्तकप्रयोजक-विषयम् । तथाचमनु:-( ११।२५८) "अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेद-संहिताम् । मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधित स्त्रिभिः n" पराक-स्वरूपञ्च मनुनोक्तम्-( ११।२१५) “यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाह मभोजनम् । पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपाप-प्रणोदन: * ॥ यदपि गौतमेन प्रथमदशदिनानि दुग्धमानाशनं, द्वितीयदशदिनानि घृतमात्राशनं, तोदशदिनानि जलमात्राशनमुक्तं तद्दध्यगतवैमनस्यापाद- कानुग्राहक-विषयम्। तथाच गौतमः- “पयोव्रती दशरानं घृतेन द्वितीयं अद्भिस्तृतीयमिति ।" यत्तु याज्ञवल्क्येन त्रिरात्र सुपोष्य जलमध्येऽघमर्षण जपोऽन्तेच गोदान मुक्तं तत् प्रवृत्तोत्साहजनक-प्रयोजक विषयम् । तथाच याज्ञवल्काः-(३३०१) "बिरानोपषितो जप्ता ब्रह्महात्वघमर्षणम् । अन्तर्जले विशुध्येत दत्त्वा गाञ्च पयस्विनीम् ॥” अघमर्षणञ्च वारत्रय मावर्तनीयमिति। तथाच गौतमः “अन्तर्जले त्वघमर्षणं निरावर्तयन् सर्वपापेभ्यो मुच्यत इति ।" यत्तु मनुना उपवासत्रयं प्रत्यहं त्रिसवनं स्नानं वारत्नयाघमर्षणावर्तन जोतम । तद्धन्यमानानुग्राहकव्यूदासकानुग्राहकविषयम् । तथाच मनु:-( ११६२५६) स्त्रिरह्नोऽभ्युपयन्नपः । मुच्यते पातकैः सब्वै जला निरघमर्षणम् ॥” इति । "नाहं तूपवसे युत पराको नाम कच्छ्रोक्तः सर्व-पाप प्रणोदकः । क । + वैमनस्कापादक । क । + पयोव्रतं । खें। 8 अघमर्षणेन सहर्षिणा दृष्टं सूक्त' अघमर्षनम्। "ऋतञ्च सत्यञ्चे"त्यादि । प्रत्यहं विसवनं स्नानं वारवयाघमर्षणावर्त्तनं विरात्रोपवासशीतः । क । तद्दन्यमानानुग्राहकव्युदास-विषयम् । ख। + विर्जपित्वाघमर्षण मिति मूलसंहितायां पाठः ।

·प्रायश्चित्ते प्रकरणम्। my यत्तु विष्णुना मासं नद्यां स्नानं षोड़श-प्राणायाम-करणम् प्रत्यह मेककाले हविष्यान्नभोजनञ्चोतं तदनुमन्तृविषयम् । तथाच विष्णुः- श्रवन्ती मासाद्य स्नातः प्रत्यहं षोड़शप्राणायामान् कृत्वा एककालं हविष्याशी मासेन ब्रह्महा पूतो भवति । मनुरप्याह-( ११।२४८) "सव्याहृतिकाः सप्रणवाः प्राणायामाश्च षोड़श । अपिब्रह्महनं मासात् पुनन्त्यहरहः कृता: * ॥" प्राणायामश्चोक्तो योगियाज्ञवल्क्येन- "सव्याहृति सप्रणवां गायत्री शिरसा सह। त्रिः पठे दायतप्राणः प्राणायामः सउच्यते ॥" तेनाय मर्यो भवति । प्राणान् संयस्य सोङ्कारां सप्तव्याहृती: पठित्वा गायत्री पठेत्। अन्ते चापोज्योति" रिति शिरः ततो निःश्वासं परित्यजेत्। इत्यमेव षोड़शधावर्तनमिति । यत्तु याज्ञवल्क्ये ना “होरात्रोपषितो जलशयना दुत्तीर्य लोमभ्यः स्वाहेति लोमनखल्वङ् मांसास्थिशोनितस्नायुमज्जस प्रत्येकं पञ्च पञ्चाहुतिभि श्चत्वारिंशद- घृताहुती जहुया" दित्युक्तम्, त त्तदर्थापहारताड़नादिनिमिक्तोत्पन्न-ब्रह्मवध- विषयस्। अथाच याज्ञवल्का:-(३३०३) "लीमभ्यः स्वाहेबि वाचा शनिसं मारुताशनः। जले सुप्ताभिजुहुया + चत्वारिंद् पृताहुतीः ॥" यत्तु गौतमेन सावित्रयाः सहस्रधावर्त्तनमात्रमुक्तं तहाङ्मान-निमित्त जात- क्रोधोत्पन्न-ब्रह्म-वधविषयम् । तथाच गौतमः- "सावित्री वा सहस्रकत्व आवर्तयेत् पुनौते चैवात्मानमिति ।" सर्व चात्राकामतः साक्षाद्ब्रह्मवधव्यतिरिक्त द्रष्टव्यम "विहितं यदकामानां कामा त्तद्दिगुणं स्मृतम् ।” मनुसंहितायान्तु-"सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोड़श। अपि भूण हनं मासात् पुनन्त्यहरह लता:॥” इति पाठः। 1 जले स्थित्वाग्निं जुहुयादिति मिताक्षरामम्मतः पाठः।

·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । इति देवल-वचनात् कामतो हैगुण्यम्। कामतस्तु साक्षाद्रहस्य-ब्रह्मधेऽपि मरणान्तिकमेव। कामतो ब्रह्मवधे निष्कृत्यभावस्योक्तत्वात् । अपिच कामकृतसाक्षाद्ब्रह्मवधव्यतिरिक्तवधान्तरे तावत् प्रकाशे कृते व्रतरूपं प्रायश्चित्तमिति निश्चितमेव । तत् समभिव्याहृतञ्च व्रतरूपं ब्रह्म वध रहस्य-प्रायश्चित्तं अतः तदपि कामक्तसाक्षाद्ब्रह्मवधव्यतिरिक्तवधान्तरविषय मेव व्यवतिष्ठते । तथाच याज्ञवल्क्यः-(३।३०० ) "विज्ञातदोषः कुर्चीत पर्षदोऽनुमतं व्रतम् ॥ अविख्यापितदोषस्तु रहस्य व्रतमाचरेदिति * ॥" तेनेतररहस्य-ब्रह्मवधव्रतानां कामतोबैगुण्यं चरितव्य मिति रहस्यकृत ब्रह्मवधप्रायश्चित्तनिरूपणम् । इदानीं नानाविध-रहस्यकतवधप्रायश्चिं निरूप्यते । तनाह याज्ञवल्क्यः -(२३०६) "प्राणायामशतं कायं सर्वपापापनुत्तये । उपपातक-जाताना मनादिष्टस्य चैवहि॥" अस्यार्थ: :-उपपातकस्य जातं जन्म येषु ते उपपातकजाता उपपातक-कार इत्यर्थः । तेषां सर्वपापापनुत्तये प्राणायामशतं करणीयम् । अन्यस्याप्यनुक्ता प्रायश्चित्तविशेषस्य पापस्थापनोदनाय प्राणायामशतं कर- णीयम् । तदुक्तं "अनादिष्टस्य चैवहौति” । अन गौरवलाघवापेक्षया प्राणायाम- शतमेव एकाह वाह वाहादिक्रमेण मासं षण्मासं संवत्सरं वाऽभ्यसनीयमिति रहस्यप्रायश्चित्तम्। इति बालवलभौगुजङ्गापरनामभट्टश्रीभवदेवकृती प्रायश्चित्तप्रकरणे ब्रह्मवध- परिच्छेदः समाप्तः॥ इदानी मभक्ष्य-भक्षण-प्रायश्चित्ते निरूपणीये महापातकत्वेन गुरुत्वात् प्रथम सुरायानप्रायश्चित्तमेव निरूप्यते । तत्रानिरूपिते सुराशब्दार्थे सुरापानप्रायश्चित्तानिरूपणात् प्रथमं सुराशब्दार्थ एव निरूप्यते। पराकवयत्रतादिक मित्यर्थः । + रहस्सद्वतमाचरेत् । ख। “अनभिख्यातदोषस्तु रहस्यं व्रतमाचरे" दिति मिताक्षरासम्मतः पाठः। + सर्वपापस्य नुतये । क।

·मा वै प्रायश्चित्त प्रकरणम् । केयं सुरानामेति ? तत्र तावल्लोकानां यावन्मयेष्वेव सुराशब्दोदृश्यते। नच मनुवचनादेव निर्णयः, तस्यापि वैविध्यात् । अथाच मनु:-( ११।९३) सुरा मल मन्नानां पाप्माच मल मुच्यते । तस्माद् ब्राह्मण-राजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिवेत् ॥” अनानविकारस्यैव सुरात्वमवगम्यते । पुनरप्याह- "गोड़ी पैष्टी च माध्वीच विज्ञेया त्रिविधा सुरा। यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या हिजोत्तमैरिति ॥ अत्र गुड़पिष्ट-मधु-विकाराणां त्रयाणा मेव सुरालं परिस्फुरति * । तत् कथमनाध्यवसाय इति उच्यते- पैष्ठौशब्दाभिधेयैव सुरा मुख्यसुराशब्दार्थ इति ब्रूमः । तथाहि नता- वन्मयमात्रवचनोऽयं सुराशब्दः । मद्यसुराशब्दयोभिन्नार्थ-प्रतिपादकानेकवचन विरोधात्। तथाच मनु:--( १११८५ ) "यक्षरक्ष: पिशाचान्न मद्यं मांसं सुरासवम् ।। तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामनता हविः ॥” इति। तथाच बृहद् याज्ञवल्काः "कामादपिहि राजन्यो वैश्योवापि कथञ्चन। मद्यमेवासुरां पित्वा न दोषं प्रतिपद्यते ॥" तथाच शङ्ख: "असुरामद्यपायो चान्द्रायणं चरे दिति ॥" नापि गुड़पिष्टमधुविकाराणामेव सुरात्वम् ? एकशब्दस्यानेक-शक्ति-कल्पना- गौरवदोषात्। न च मद्यान्तरव्यावृत्तमेतचितयानुगतं किञ्चिदेकं सुरात्वं नाम सामान्यमस्ति । किञ्च गोडोमाध्वी-शब्देनहि इक्षु मधुविकारस्यमुरात्वमभिप्रेतम् । पुलस्त्यश्च इक्षुमधुविकारव्यतिरिक्तमेवसुगत्वमाह । तथाच पुलस्ता :- "पानसं द्राक्ष-माधुकं खाज ताल मैक्षवम् । माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥ समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैवतु । हादशन्तु संरामद्य सर्वेषा मधमं स्मृतम् ॥” इति । नह परिस्फुटयति । क। + आसवो मद्यसुरा-प्रकृतिद्रव्यजीमदहेतु रिति मेधातिथिः । आसूयते इति पासवो मद्यानामवस्थाविशेषः सद्यः कृतसन्धान: सञ्जातमद्य-खभाव इति कुल्लूक भट्टः ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । ४१ तथाच विष्णु :- "माधुक मैक्षवं टाकं तालखा—रपानसम् । माध्वीक रसमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥ अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्यतु ।" तेन यदेतन्मनुनोक्तम् :- "सुरावैमलमन्नानां पाप्माच मल सुचते। तस्माद् ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिवेत् ॥" तदनुरोधेनानविकारस्यैव सुरात्वं मुख्यम् ।* अन्नशब्दश्च व्रीहिविकार एव ओदनपिष्टकादौ प्रसिद्धो नतु मधुगुड़ादी। मद्यस्यच पिष्टकादिव दोदनादेरपि निष्पत्तेः पैष्टीशब्दोऽयं ब्रौद्यन्नविकार एव । अतएव मध्वादि- विकार-रूपमेकादशमद्य मभिधाय सकल-बौद्यन्न-साधारण मेवोक्तम्-"हादशन्तु सुरामद्य” मिति । तेन पैष्टीशब्दाभिधेयत्रीह्यान्न-विकार एव मद्यविशेषो मुख्य- सुराशब्दार्थ इति निर्जीयते । मद्यान्तरेतु मदकारित्वगुणयोगाद् गौणोयं सुराशब्दः। तथाच भविष्यपुरणम्- "सुराच पैष्टीमुख्योता नतस्यास्त्वितरे समे। पैष्टयाः पानेतु चैतेषां प्रायश्चित्तं निवोध मे ॥" अतः पैटौ-सुरापानमेव त्रैवर्णिकस्य महापातकम् । ननु "गौड़ीपैष्टीच माध्वौच विज्ञेया त्रिविधा सुरा। यथैवैका तथा सव्वा न पातव्या हिजोत्तमैः ॥ इत्यस्य मनुवचनस्य कागतिः । उच्चते- गौणत्वेऽपि सुराशब्दस्य गौडीमाध्वीमद्यपानस्य ब्राह्मणगतत्वेन तुल्य प्रायश्चित्त-प्रदर्शनार्थम् । तदयं वचनार्थः- गौड़ी-पैष्टी-माध्वी विविधैव ब्राह्मण-गोचरत्वेन सुराजेया। सुराया मसुरायाञ्च सुराशब्दो ब्राह्मण गीचरत्वेन तुल्यप्रायश्चित्त-प्रदर्शनार्थः । एत-देवोत्तराद्वैन व्यक्तीकृतम् *। यथैवैकापैष्टो मुख्य सुरा त्रैवनिकैरपेया तथा * मुख्यसुरात्वम् । ख। ब्राह्मणगीचरान्नसुरा ज्ञेया। ख। अतएवीचराडेण व्यक्तीक्वतम् । क। + अस्य मनुवचनस्य तहिकावाता ? । ख । तुल्यरूपल-प्रदर्शनार्थः । ख ।

·। ४२ No प्रायश्चित्तप्रकरणम् । विजोत्तमै ब्राह्मणै गौड़ी माध्वीच न पातव्या इत्यर्थः । यदि तु सवासामेव मुख्यसुराव' स्यात् तदा त्रिविधा सुरा न पातव्येत्येतावनैवार्थपरिसमाप्ती "यथैवैका तथा सवा नपातव्या” इति वचन मनर्थकं स्यात्। यदातु पैष्टी- मात्रमेव मुख्यसुराशब्दार्थः तदातुल्यप्रायश्चित्तप्रदर्शनार्थ भेदेनोपन्यासोयुक्तः । तथाचाष्टमाध्याये हितोयपादे प्रथमाधिकरणे भाष्यकारणोक्तम्- "दर्शपौर्णमासस्य हविषोविकाराः सुरा वाजिन इति । एतच्च पिष्टकविकारस्य मुख्यसुराशब्दार्थत्वे उपपद्यते । नतु मध्वादि- विकारस्य मधुगुड़योईशंपोर्समासस्यहविस्वाभावात्। अतः पेष्टीसुरैव मुख्य- सुराशब्दाभिधेयेति। तेनायमर्योभवति । पैष्टीशव्दाभिधेयत्रीहनविकार एव मुख्यसुराशब्दार्थः। तत्पानमेव त्रैवनिकस्य महापातकम्। गौड़ौमाध्वी- सुरापानेतु ब्राह्मणस्य पैष्टौपानवदेव प्रायश्चित्तम् । क्षत्रियवैश्चयोस्तुतत्पाने न दोष इति। अत्र यद्यपि "ब्राह्मण-राजन्यौवैश्यश्च न सुरां पिवेदिति” पुलिङ्ग निर्देशोऽस्ति तथापि रागतः प्राप्तवर्णत्रयसुरापानानुवादेन निषेध-प्रतिपादनाविशेषविवक्षाहेतु- भूतविध्यपेक्षाया अभावात् “वाजपेयस्यपूप” इतिवञ्चानन्यगतिकशब्दोपादाना- भावात् ब्राह्मणादिजातिमात्रस्यैवविवक्षितत्वात् खीणामपि ब्राह्मणोक्षत्रिया वैश्यानां सुरापानं महापातकमेव। तथाच याज्ञवल्क्यः- (३।२५।६) "पतिलोकन सा याति ब्राह्मणी या सुगं पिवेत् । इहैव शूकरी राधी शुनौचेवोपजायते * ॥" एतच्च सकल माचाराधिकरणेवार्तिककारपादैः सुव्यक्तमेव प्रपञ्चि- तम् । वाल केनतु “गौड़ीपैष्ठीमाध्वीष्वेव सुराशब्दोमुख्य” इति यदुक्तम् तत्तन्त्रटीका। परिज्ञानेनैव । इदानी प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र मनुः-(११।८ १।८२) "सुरां पौत्वादिजोमोहादग्निवनी सुरां पिवेत् । तया स्वकार्य निह ग्धे मुच्यते पातकात्ततः ॥ गोमूत्र मग्निवर्स वा पिवेदुदक मेववा । पयोतं वा मरणाद् गो-शकद्रसमेववा॥” इति । यदभिमतम् । क। * तन्त्रवार्तिकटीका इत्यर्थः । + ब्राह्मणीग्रहणञ्चाव “तिसोभा-नुपूण” इतिन्यायेन यस्य हिजातेवित्योभाया स्तासामुपलक्षणम् । इति मिताक्षरा।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। ४३ याज्ञवल्क्योऽप्याह-(३।५३) “सुराम्बु-कृत-गोमूत्र-पयसामग्निसन्निभम् । सुरापोऽन्यतमं पीत्वा मरणा छुद्धि मृच्छति ॥" एतच्चकामतः सुरापानविषयम्। तथाच बृहस्पति:- “सुरापाने कामकते ज्वलन्तीं तां विनिक्षिपेत् । मुखे तया विनिहग्धो मृतः शुद्धि मवाप्नुयात् ॥” एतंच सक्लत्पाने द्रष्टव्यम्। तथाचाङ्गिराः “सुरापानं सतत्कत्वा योऽग्निवी सुरां पिवेत् । स पावयति चात्मान मिहलोके परत्रच ॥” इति। अकामतस्तु वलात्कारण भ्रमेणवासुरापाने न मरणान्तिकम्-किन्तु हादश वार्षिकमेव । तथाच शङ्ख:- "अधाशायी जटाधारी पर्व-मूल-फलाशनः । एककालं समश्नानो वर्षतु हादशे गते ॥ रुक्म-स्तेयो सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । व्रतेनैतेन शुध्यन्ति महापातकिनस्त्विमे ॥' एतच्चाकामतः सकृत्पान-विषयम्- | अभ्यासेत्वकामतोपि मरणान्तिकमेव । तथाच वशिष्ठः-१६॥२॥ "अभ्यासेनतु सुरापोऽग्निवी तां पिवेद हिजः । मरणात् पूतोभवतीति ज्ञायत इति ॥" अत्र यद्यपि द्रवद्रंव्यस्य कण्ठदेशादधोनयनमात्रमेव पानं तच्चैकस्मिन् प्रयोगेऽनेकधा भवति तथापि न तथाभूतोऽभ्यासोऽपेक्षितः। यतः पिवतिधात्वर्था- भ्यासोह्यभ्यासः । एकफलोद्देश-प्रवृत्तकृतिव्याप्यानाञ्चैकोपक्रमाणां व्यापार- निचयानामप्येकधात्वर्थत्वम् । यथैकफलोद्देशेनैकप्रयत्नोपक्रमाणां स्थालौसन्मा- जनादीना मोदनपरीक्षणपय॑न्तानां व्यापार-निचयाना मेकपचतिधात्वर्थत्वम् । यथा प्रहारक्षणानां भिन्नत्वेऽपि एकफलोद्देशनैक-प्रयत्नोपक्रमणत्वेनैकहन्ति- धात्वर्थत्वम् । अन्यथा प्रतिप्रहार' “अपहतं रक्ष” इतिमन्त्रावृत्तिप्रसङ्गात् । तेनानाप्येकफलोद्देशेनैक-प्रयत्नोपक्रमाणामभ्यवहाराणा मेकस्मिन् प्रयोगे सवत् पानत्वं नाभ्यासः। प्रयोगभेदेवभ्यासएवेति सिद्धम् ।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। ४४ । यच्चाङ्गिरसा "महापातकसंयुक्ता वर्षेः शुध्यन्ति ते त्रिभिः।" इति सकलमहापातकसाधारणं त्रैवार्षिकप्रायश्चित्त मुक्तम् तदत्र (तच्च) तक्रादिमिश्रितईषदुपलभ्यमान-गन्धरस-सुरापान-विषयम् । नच मिश्रितलेऽपि सुरात्वानपगमादमिश्रित-समत्व मेवेतिवाच्यम्, तक्रादि- द्रव्यान्तरान्तःप्रवेशादिभक्तसूक्ष्मरूपत्वेनामिश्रितसुरा-वैलक्षण्यात्। सूक्ष्ममुराया- स्वल्पोपसज्जनत्वेनाभ्यवहारऽपि दोषतुल्यत्वेसति वातागतसूक्ष्मसुरासंयुक्त तक्रादिपानेऽपि महापातकित्व-प्रसङ्गात् नच तत्र निवृत्त मेवागमनं सुराया इति वाच्य, तत्समानदेशएव सुरागन्धो- पलभात् । तेन यथा यथा सूक्ष्मत्व भवति तथातथा प्रायश्चित्तविशेषात् तक्रादिमिश्रित-किञ्चिदुपलभ्यमानगन्धरस-सुरा-पानेऽपि वैवार्षिकमेवेति। यत्तु याज्ञवल्कान-* “कणान् वा भक्षयेदव्द पिन्याकं वा सशनिशि। सुरापानापनुत्यर्थ चौरवासा जटीध्वजी॥” इति वार्षिक प्रायश्चित्तमुक्तम्, तत्प्रचुरतरतक्रादिप्रवेशेनानुपलभ्यमानगन्धरस सुरा- पानविषयम् । नतु मुखमात्रप्रवेश-विषयमिति बालकेनाभिहित मादरणीयम् । तस्यपानशब्दानभिधेयत्वात् । एतदुभयमपि ज्ञानतस्तक्रादिमिश्रितसुरापान विषयम्। अज्ञानतस्तदईम् । यत्तु बौधायनेनोक्तम्- "अमत्या सुपापाने कच्छ्राव्दपादचरित्वा * पुनरुपनयन मिति" तदप्य ज्ञानत स्तक्रादिमिश्रित-किञ्चिदुपलभ्यमान गन्धरस-पौतोत्तारित-सुरापान विषयम् । यत्तुवशिष्ठे नोक्तम्- मत्यापानेऽसुरायाः सुरायाश्चाज्ञानेन कृच्छातिकच्छ्रो वृतप्राशन संस्कारश्चेति" तत् प्रचुरतरतक्रादिप्रवेशनानुपलभ्यमान-गन्धरसपौतोत्तारित-सुरापानविषयम् । अत्र यद्यपि उत्तारितत्वानुत्तारितत्व विशेषो न श्रूयते, तथापि चाण्डालाादक- पाने उत्तारितत्वेन प्रायश्चित्त-विशेषस्य वक्ष्यमाणवा दत्राप्यूहनीयम् । । वचन मिदं याज्ञवल्क्य-संहितायां न दृश्यते । परन्तु (११॥९२) मनुसंहितायां दृश्यते। याज्ञवल्का संहिताया अपराकटीकायाञ्च इदं मनुवचत्वेन ग्रहीतम् । + वनेवासा । ख। * कच्छाईपालन चरित्वा । ख। । anvi ·प्रायश्चित्तप्रकरणम्। मनुः-(११।१६०) । तथाहि, उत्तारणस्यापि पापक्षय-हेतुत्वमाह "अभोज्य मन्नं नात्तव्य मात्मनः शुद्धिमिच्छता। अज्ञानाद्भुक्त * मुत्तायं शोध्यद्रव्यादि-शोधनै रिति ॥" अविज्ञातगन्धरस-सुरासंस्पृष्टद्रव्य- भक्षणेतु पुनरुपनयनमात्रम् । तथाच मनु:-(११।१५०) “अज्ञानात् प्राश्यविण्म त्रं सुरासंस्पृष्ठ । मेवच । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयोवर्णादिजातयः। इति ॥" पुन: संस्कार विशेषमाह मनु:- (११।१५६) "अजिनं मेखला दण्डो भैक्षचयाव्रतानि च । निवर्तन्ते विजातीनां पुनः संस्कार-कर्माणि ॥" ब्रहहिष्णु:- "वपनं मेखलादण्डो भैक्षचया॑व्रतानिच । निवर्तन्ते विजातीनां पुनः संस्कार-कर्माणि ॥" मुख कुहर-प्रवेशमाने वनभ्यवहारे पानोपक्रमस्यानिष्पन्नतात् * यथाविध- सुरापाने यत्प्रायश्चित्तं तदई द्रष्टव्यम् । एतच्च सुरापान-प्रायश्चित्तं- "गौड़ीपैष्टौच माध्वीच विज्ञेया विविधा सुरा। यथैवैका तथा सव्वा न पातव्या द्विजोत्तमै॥" रिति मनुवचनप्रतिपादिततुल्यत्वानुरोधेनामुख्यत्वेऽपि गौड़ौमाध्वीसुरा- पानेऽपि-ब्राह्मणस्य तुल्यं दृष्टव्यम् ।। क्षत्रिय वैश्ययोस्तु पैष्टी-सुराव्यतिरिक्त-सकल-सुरापानएव न दोषः। पैष्टी सुरापानेतु “विप्रेतु सकलं देय पादोनं क्षत्रियेमतम्। वैश्येऽई पादशेषन्तु शूट्रजातिषु शस्यते ॥ अज्ञातभुक्त। ख। अज्ञानादभुक्तन्तत्तार्य शोध्य वाप्याशुशीधनैरिति संहितायां पाठः । सुरास-सष्टट्रव्य । ख। * संसृष्ट। ख। ६ अजिनमित्यव “वपन"मिति मनुसंहितायां पाठः । * पानीपक्रमस्थ निष्पन्नत्वात् । ख । + पावकित्वं । ख। * ·४ ३ प्रायश्चित्तप्रकरणम् । इति वचनानुसारेण यद्रूप-सुरापाने ब्राह्मणस्य यद्रूपं प्रायश्चित्तं तत्र क्षत्रिय वैश्ययोः पादपादहानि द्रष्टव्या। मरणान्तिकेतु प्रायश्चित्ते भागापहारासम्भवात् कामतः सुरापाने क्षत्रियवैश्ययोरपि मरणान्तिकमेव । एवमुपनयनरूपेच प्रायश्चित्ते भागासम्भवात् तक्रादिमिश्रितसुरापानेतु क्षत्रिय-वैश्ययोरपि पुन- रुपनयनमेव । शूद्रस्यतु सुरापाने निषेधाभावात् इदं वचनमनवकाशमेवेति। अनुपनीत ब्राह्मणापरिणीत-ब्राह्मणौकत-सुरापाने न मरणान्तिक किन्तु हादशवार्षिकमेव । “सुरां पीत्वा हिजोमोहादग्निवणां सुरां पिवे ।" दित्यादिवचनैरुपनौतब्राह्मणस्य परिणीतब्राह्मण्याश्च हिजवन मरणान्तिक- प्रायश्चित्तोपदेशात् । न चायं दिजशब्दो ब्राह्मणमात्रोपलक्षणः,. मुख्यत्व नैवोपपत्तौ उपलक्षणत्वे- प्रमाणाभावात्। ननु निषेधमान-विषयोहि प्रायश्चित्तोपदेशः निशेधश्च जाति- मात्रविषय एव। "तस्माद् ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिवेत् ॥” इति । कथं नीपलक्षणमिति न “सुरापयानचदैजै” रितिहिजोल्लेखेनापिनिषेध- दर्शनादेव निषेधविषयोयं मरणान्तिकप्रायश्चित्तविधिभविष्यति । तेनानु- पनौत-ब्राह्मणस्यापरिणोतब्राह्मण्याश्च व्रतरूपमेव प्रायश्चित्तम्। नन्वेवंसति आग्नेयञ्चतुद्धीकरोति पुरोडाशञ्चतुर्दाकरोतीतिवत् वाक्यद्दयेनापि एकएवाग्नेयः पुरोडाशो यथा सृज्यते तददिहापौत्यर्थ । "तस्माद् ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिये।" दित्यत्र ब्राह्मणशब्दस्यापिदिजपरत्वे न जात्यद्देशेन निषेधाभावात् कथं व्रत- रूपमपि प्रायश्चित्तमिति । तथाच मनुः-(२।१७२) “शूद्रेणहि समस्ताव दयावद्देदे न जायते । कतोपनयनस्यास्य ब्रतादेशन मिष्यते ॥” तथाच कुमारासितदक्षाः- "जातमात्रः शिशुस्ताव द्यावदष्टौ समावयः । सहिगर्भसमोञयो व्यक्तिमान-प्रदर्शितः ॥" +पुनरुपनयनमिति । क । + प्रदर्शिकःख।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । भक्ष्याभक्ष्ये तथापये वाच्यावाच्येतथाऽनृते। अस्मिन्काले न दोषः स्यात् सयावन्नोपनीयते ॥ उपनौतस्य दोषोऽस्ति क्रियमाणैबिगर्हितः।" तथाच कुमारः "मद्यमूत्रपुरीषाणां भक्षण नास्तिकश्चन । दोषस्तु वत्सरान् पञ्च ऊ पित्रोः सुहृद्गुरोः॥" गौतमोऽप्याह- "प्रागुपनयनात् कामचारो भक्षवाद इति ।" अत: कथमनुपनौतस्य निषेध-विषयत्वमिति ? उच्यते यदि जाति-मात्राश्रयो निषेधो न भवेत् । -- । तथाच कुमार:- 'सुरापान-निषेधस्तु जात्याश्रय इतिस्थितिः । अनेनच "तस्माद्राह्मणराजन्यौवैश्यश्च न सुरां पिवे" दित्येतहचनविषयनिषेधस्य जातिमानोपसंहृतत्वात् । नाग्नेयचतुर्डीकरण- न्यायेन उपनौतमात्रविषयनिषेधोपसंहारः सम्भवति। तेन विविधोऽयं सुरापान निषेधः दिजसम्बन्यितया जातिमात्रसम्बन्धितयाच । तत्र दिजसम्बन्धिनिषेधे मरणान्तिकप्रायश्चित्तविधिः तस्य हिजोल्लेखेनैवविहितत्वात्। जातिसम्बन्धि- निषेधेतु साधारण मापस्तम्बेन- "स्तेयं कृत्वा सुराम्पौत्वा गुरुदारांश्चगवा चतुर्थकालाहार स्त्रिभिवषैः नुदतीति” यत्प्रायश्चित्त मुक्त तदेव योजनीयम् । अनेन पञ्चत्रिंशदधिक शतधेनवो भवन्ति। एतच्च पञ्चवर्षा दूई ज्ञानतः, अज्ञानत स्तदईम् । पञ्चवर्षा- दधस्तु ज्ञानाभावात् सकलपापाभाव-प्रतिपादक-नानावचनदर्शनाच नित्यमई मेव प्रायश्चित्तम् द्रष्टव्यम् । तत्रानुपनौतस्य स्वयं प्रायश्चित्त-करणासामर्थ्यात् तदीय भानादिभिरेव प्रायश्चित्तं करणीयम् । मनुः । ख। यशव जातिमावाश्रयोऽपिनिषेधोषीन भवेत् । ख । * जातिमावीपलक्षित्वात् । ख।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । तदुताम् "ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षाधिकस्य च । प्रायश्चित्तं चरेभ्राता पितावान्यः सुहृज्जनः ॥ ततोन्यूनतरस्यास्य नापराधो न पातकम् । न वास्य राजदण्डोऽस्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते॥" नच पञ्चवर्षादूच मात्रादीनां प्रायश्चित्तोपदेशात् पञ्चवर्षपर्यन्त भावादिभिः प्रायश्चित्तं नकरणीय मितिवाच्यम् * यतः पञ्चवर्ष-पर्यन्तं प्रायश्चित्ताभावसति तदुपरि भानादिभिः प्रायश्चित्त करणीय मित्युक्तं यदातु पञ्चवर्ष-पर्यन्तमपि प्रायश्चित्ताधिकारः, तदा तदपिप्रायश्चित्तासामर्थ्याविशेषाद् मात्रादिभिरेव करणीयमिति। तेनानुपनीतबालकस्य । यद्दोषाभावप्रतिपादकानि नानामुनि वचनानि तानि “सुरापान-निषेधस्तु जात्याश्रय इति स्थिति" रिति कुमारवचनात् सुरापान व्यतिरिक्ततरपापविषयान्येव । अतोयदपि कुमारेणीतम्- "मद्यमूत्रपुरोषाणां भक्षणे नास्तिकश्चन । दोषस्तु वत्सरान् पञ्च ऊर्ख पित्रोः सुहृद्गुरो॥" । रिति तदपि सुराव्यतिरितोतरमद्यपाने दोषाभावप्रतिपादनार्थ मेवेदिति बोद्धव्यम्। एतेन यदपि गौतमेनोक्तम्- "मद्य पौत्वा अग्निवर्णमद्यपानं नित्यं ब्राह्मणस्येति ।" ६ तदपि सुरामद्या- भिप्रायेणैवेति द्रष्टव्यम्। तेनानुपनीतस्य व्राह्मणस्यापरिणीतायाश्च ब्राह्मण्या यधोक्त-ब्रतरूपमेव प्राय- श्चित्तम् । न त मरणान्तिक मिति सिद्धम् । कामतोऽभवासेन सुराभान्डस्थित-जलपाने तु हादशाहं दुग्धेन ब्रह्मसुवर्चला- पानं * गायत्राष्टसहस्त्र-जपश्च । * नपञ्चवर्षपर्यन्तं भावादिभिः प्रायश्चित्तं करणीयमितिवाच्यम् । ख। + तेनानुपनौतस्य ब्राह्मणस्य । ख । * मुरापानव्यतिरिक्त तर-प्रायश्चित्त-विषयान्येव । ख । ६ मद्य निद्य ब्राह्मणस्येति । क । ब्रह्मसुवर्चला, ब्राह्मीशाक इति क-धुस्तकस्था थिल्पनौ । * ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। तथाच बृहद्यमः- “सुराभाण्डस्थिता आपो यदि कश्चित् पिवेद विजः । हादशाहन्तु क्षीरेण पिवेद ब्रह्म-सुवर्चलाम् ॥* गायत्राष्ट-सहस्रञ्च जम्यं कुर्वीत मानसम् ।। यत्तु वहविष्णुनोक्तम्- "अापः सुराभाजनस्था: पीत्वा सप्तरात्रं शङ्खयुष्यो-शृतं पयः पिवेत्।" तत् कामत: सकृत्-पानविषयम् । यत्तु मनुनोक्तम्- ( ११।१४८) "अपः सुरा भाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा। पञ्चरात्र पिवेत् पीत्वा शङ्खपुष्पी-श्रितं पयः ॥ ६ तदकामतोऽभ्यासे सति द्रष्टव्यम् । यत्त शातातपनोक्ताम् - "सुराभाण्डोदकपानेतु छईनं हत-प्राशनं अहोरात्रोपवासश्चेति।” तदकामत; सकृत्-पान-विषयम्। यत्तु बौधायनेनोक्तम्- “सुरापानस्य यो भागड़े अपः पर्युषिता: पिवेत् । शङ्खपुष्यो-विपक्केन ना क्षीरेण वर्तयेत् ॥” इति तदकामत एव सुराभाण्डस्थित-पर्युषित-जलसकत्-पान-विषयम् । सर्वञ्चैतत् शुष्क सुराभाण्ड स्थित जलपान विषयं द्रष्टव्यम् । आर्द्रसुराभाण्डस्थित-जलपानेतु * पूर्वोक्त-तकादि-मिश्रित-सुरापानतुल्यत्व मेवेति सुरापान-प्रायश्चित्तम् । इदानी ब्राह्मणस्येतरमद्य-पान-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र कामतोमद्यपाने कच्छ्रातिकच्छ्र पूर्बकं घृतप्राशनं पुन: संस्कारश्चेति । ब्रह्मसुवर्चला, ब्राह्योशाक इति क-पुस्तक म्या टिप्पणी । + मानसमिति। ख। + शङ्खपुष्पी, शङ्खाहुली, डानकणी इतिच भाषा, इति शब्दकल्पद्रुमः । चीरपुष्पोत्यमरः । चोरफुलौं” इति प्रसिद्धा। ६ पयः शब्द नाव क्षौरमभिप्रेतं तथाच कुल्व कभट्ट:-"शङ्खपुष्पयाख्य षधि-प्रक्षेपण पक्वं चौरं मतदक "शवपुष्पौविपक्के न ग्रहं चौरेण वर्तये" दिति बौधायनम्मरनात् पञ्चरात्रं पिवेत् ॥ सुरार्द्रभाण्डस्थित-जलपानेतु । ख।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ५० तथाच वशिष्ठः- “मद्यपानत्वसुरायाः कृच्छातिकच्छं * कृत-प्राशनं पुन: संस्कारश्चेति ॥" अन किच्छ्रेधेनुरेका अतिकच्छ्रे धेनुइयं दाभ्यां धेनुत्रयम् । अकामत स्तु मद्यपाने अतिकच्छ्रपूर्बकं पुनः संस्कारकरणं विप्राणां भोजनम् । तथाच बृहस्पतिः पौत्वा प्रमादातो मद्य मतिकच्छ चरेद् दिजः । कारयेत् पुनः संस्कारं शक्त्या विप्रांश्च भोजयेत् ॥" अनुपनौतस्य पुनरत्यन्ताभ्यासत: कामतो मद्यपाने कच्छ्रत्रयं मावादिभिः करणीयम्। तथाच जातुकर्णः "प्रागुपनयनाद्बालो मद्यं मोहात् पिवेद यदि । तस्य कृच्छ्रत्रयं कुयान्माता माता पिता तथा ॥ इदन्तु पञ्चवर्षादूई पञ्चवर्षादधस्तु सुराव्यतिरिक्त-मद्यपानपि दोषाभाव एव । तथाच कुमार:- "मद्यमूत्रपुरोषाणां भक्षणे नास्ति कश्चन । दोषस्तु वत्सरान्पञ्च पित्रोः सुहृद्गुरोः ॥ इति। एतच्चानुपनौतस्य स्वयं व्रतकरणाशक्तस्य तत्-पापप्रशमनार्थं मानादिभिः करणीय मित्यर्थः । अथ त्रिविध-सुराव्यतिरिता-मद्यभाण्डस्थित-जलपाने प्रायश्चित्तं निरूप्यते ।- तत्र वद्यमः- HERasm “मद्यभाण्डस्थिता ह्यापो यदि कश्चित् पिवेद हिजः । कुशमूलविपक्केन वाह.क्षीरेण वर्त्तयेत् ॥ एतदकामतः सवत्-पान-विषयम् । यत्तु वशिष्ठेनोक्तम्- "मद्यभाण्डस्थिता ह्यापो यदि कश्चित् पिवेद् दिजः । पद्मोडुम्वर-बिल्वानां पलाशस्य कुशस्यच ॥ एतेषा मुदकं पौत्वा त्रिरात्रेणैव शुष्यति ।" कृच्छातिकृच्छ पूब्बकं । ख। तव । * याज्ञवल्करः। ख!

·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । इद मकामतोऽभ्यास-विषयम् । यत्तु बृहविष्णुनोतम्- "मद्य-भाण्डस्थिता आपः पौवा पञ्चरात्र शङ्खपुष्पी-शृतं पयः पिवेदिति ।" तत् कामतः सतत्-पान-विषयम् । यच्च शङ्खनोक्तम्- * "मद्यभाण्डस्थिता आपः पौवा सप्तरात्र व्रती भवेत् ।” तत् कामतोऽभ्यास-विषयम् । व्रतञ्चान पयोभक्षणमात्र मभिप्रेतम्। सर्वञ्चात्र- "अशीति यस्य वर्षाणि बालोवाप्यूनषोड़श प्रायश्चित्ताई मर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एवच ॥" इति वचनादालादौना मई प्रायश्चित्तम्। बालश्च एकादशवर्षादूई ऊनषोड़श- वर्षपर्यन्तम्। पञ्चवर्षादूई एकादशवर्षपर्यन्तन्तु पादमात्रम्। पञ्चवर्षपर्यन्तन्तु प्रायश्चित्ताभाव एव, इति मद्यपानप्रायश्चित्तम् । इदानी मितरापेयपानप्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र चाण्डालीदकभाण्डस्थ- जलपाने ऽङ्गिराः- "चाण्डालोदक-भाण्डे घु पिवेच्च षितो जलम् । तत्क्षणन्तत् समुत्तार्य प्राजापत्यं समाचरेत् ॥" यदिचानुद्धृतं तोयं शरीरे तस्य जीयति। तदा विप्रो विशुध्यर्थं कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् ॥" चाण्डालसम्वन्धि-जलपानेतु हारीत:- "चाण्डालस्यतु पानीयं ब्राह्मणस्तु यदा पिवेत् । षडात्रोपषितोभूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" इदमपि पौतोत्तारितविषयम्। अनुत्तारितेतु षडात्रीपवास: सान्तपनं पञ्चगव्यञ्चेति द्रष्टव्यम् । एतच्च ब्राह्मणविषयम् । क्षत्रिय-वैश्व-शूद्राणान्तु पाद- पादहानि द्रष्टव्या। चाण्डालोपभुक्तशेषजलपानेतु षट्विंशन्मतम् । "चाण्डालोपभुक्तमुदकं निषेध्य विप्रः षट्त्रिंशदहानि कृच्छ्र मनुतिष्ठेत्, चतुर्विंशति क्षत्रियो वैश्यो हादश शूद्रः षड़िति ॥” एतदपि पौतोत्तारित- विषयम् । अनुत्तारितेतु सर्वत्र सान्तपनमधिकं द्रष्टव्यम् । । । वृहविष्णुनीताम्। क। 27239 ·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । चाण्डालस्पृष्टजलपानेतु अगिरा- “यस्तु चाण्डाल संस्पृष्टं पिवेत्तोय मकामतः । स तु सान्तपनं कच्छ्र चरेत् शुद्धार्थमात्मनः ॥ इति । चाण्डालकृतकूपस्थजलपानेतु आपस्तम्वः- "चाण्डाल कृतकूपेषु यद्यज्ञानाज्जलं पिवेत् । प्रायश्चित्तं कथं तत्र वर्णे वर्णे विधीयते ॥ चरेत् सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यन्तु भूमिपः । तदईन्तु चरेद् वैश्यः पादं शूद्रस्यदापयेत् ॥” सर्वत्रचात्र विषयगौरवात् सान्तपनशब्देन महासान्तपन मभिप्रेतम् । अत्र धेनुद्दयम्। चाण्डालभाण्ड-संस्कृष्ट कूपजलपानेतु अङ्गिराः चाण्डालभाण्ड संस्पृष्टं पिवे वेत् कूपतो जलम् । गोमूत्रयावकाहार स्त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥" चाण्डालपतितादि-परिग्रहीतवापीकूपतड़ागादि जलपानेतु पञ्चगव्यमात्रम् । तथाच प्रचेताः "चाण्डालपतितादिपरिग्टहीतवापीकूपतड़ागोदकपाने पञ्चगव्यम् ॥” सवञ्चैतदकामतः । कामतोबैगुण्यमिति । रजकादिभाण्डस्थोदकपानेतु पराशर:- (६।३०।३१।) भाण्डस्थितमभोज्याना मापोदधिपयः पिवेत् । ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव प्रमादतः ॥ * प्राययित्वविवेक शूलपाणिमहामहोपाध्यायैस्तु- “यस्तु चाण्डालसंस्पृष्टं पिवेत् किञ्चिदकामतः।" इत्येवं लिखितं किञ्चित् चौरजलादिकमिति व्याख्यातञ्च । रघुनन्दनभट्टाचार्य-महोदयैरपि “पिवेत्तीयमकामतः” इति भवदेव-सन्मतः पाठः परिग्टहीतः। एतेनैवं प्रतिभाति-रादेशीया: शिष्टा: अपक्वक्षौरादिकमपि चाण्डालसंस्पृष्टं न पिवन्ति, पूर्ववङ्गोत्तरवनादि वास्तव्यास्तु शिष्टा अपि चाण्डालस्पृष्ट मुदकमेव न पिवन्ति, परन्तु चाण्डालादिसंस्पृष्टमपक्वदुग्ध हादितः क्रौत्वाप्यभ्यवहरन्ति । तदेतदाचारवैषम्यं राढ़गौड़वास्तव्यानामाजानिकम् । एतदनुसारेणैव वचनमपि अनादिकालतो विधैव पठितम्। अतएव राढ़वास्तव्य शूलपाणिमहामहोपाध्यायै राढ़ीयः पाठः समासृतः, राठेतरवास्तव्य-भवदेवभट्ट-रघुनन्दनभट्टाचार्येस्तु खदेशाचारानुकूलपाठः परिग्टहीतः। विषयनिर्देशावसरेऽपि शूलपाणिमहामहोपाध्यायैः “अथ चाण्डालस्पृष्टजलक्षौरादिपान प्रायश्चित्त" मित्युपक्रान्तम् । पराशरभाषेध माधवाचार्यः शूलपाणिसन्मत एव पाठः सनिवेशितः । अपरार्केणापि याज्ञवल्का टीकायां "पिवेत् किश्चिदकामतः।" इत्येवमेव पठितः। (भानन्दाश्रम मुद्रित पुस्तके ११६३ पृष्ठे )।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ५३ ३ य ब्रह्मकुर्बोपवासेन विजातीनान्तु निष्कृतिः । शूद्रस्यतूपवासेन दद्यादानन्तु शक्तितः ॥* चतुर्दश्यामुपोष्य पञ्चगव्यपानं ब्रह्मकूर्चापवासी भवति ।। रजकाद्यन्ताजसम्बन्धितोयपानेतु आपस्तम्व- अज्ञानाद् यः पिवेत्तोयं ब्राह्मणोऽप्यन्त्यजातितः । त्रिरात्रोपषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ तथा 11 “अन्त्यजः खानिता: कूपा स्तड़ागानि तथैवच । एषुस्नात्वाच पीत्वाच पञ्चगव्येन शुध्यति॥" आपत्काले रजकादितोयपानेतु विशेषमाह बृहस्पतिः- 'अज्ञानाचेत् पिवेत्तोयं ब्राह्मणोऽन्त्यस्थमापदि। अहोरात्रेण शुध्येत प्राणायामशतेन च ॥" शूद्रोदकपानेतु विशेषमाह शातातपः- "यदिविप्रः प्रमादेन शूद्रतोयं पिवेत् स्वयम् । प्रायश्चित्तं कथं तत्र येन शुद्धि मवाप्नुयात् ॥ उपोष्थ बिल्वपमानां पलाशस्य कुशस्य च । एतेषामुदुकं पौत्वा तेन शुद्धि मवाप्नुयात् ॥” इति शूद्रस्थपीतशेष-जलपानेतु चतुर्विंशतिमतम्- "पौत-शेषं तु यत्तीयं ब्राह्मण: पिवते पुनः । अपेयं तद्भवेत्तोयं पौत्वाचान्द्रायणञ्चरेत् ॥” यत्तुशङ्खनोक्तम् "पोतावशेषितं पौवापानीयं ब्राह्मण: कचित् । त्रिरात्रन्तु व्रतं कुर्यात् वामहस्तेन वा पुनः ॥” इति - । * - पराशरभाष्य तु "भाण्डस्थ मन्त्यजानान्तु जलं दधि पय: पिवेत् । इति ३० श्लोकस्य प्रथमार्थे पाठः । ३१ श्लोकस्य द्वितीया.च "शूद्रस्य चोपवासेन तथादानेन शक्तिवः।" इत्येवं पाठः । + चतुर्दश्यामुपवासं कृत्वा यथाविहितपञ्चगव्येन ब्रह्मकूर्चीपवासी भवति । ख। * विशेष माह आपस्तम्बः। क । 5 अज्ञानाद्यस्तु पानीयं पिवति ब्राह्मणी यदि। अहीरावोषिती भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति। ख। * तथा चापस्तम्ब । क । Hin ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । तबाह्मण-पोतावशेषित-जलपान-विषयम् । वामहस्तेन वा पुनरिति साक्षादामहस्तीत-जलपान-विषयम् । तथाचशातातप:- “वामहस्तेन चोद्ध त्य योनरः पिवते जलम् । सुरापानसमं तस्य मनुराह प्रजापतिः ॥" एवं पात्रान्तरस्थमप्युदकं दक्षिणहस्तेनैवोद्धृत्य पातव्यम् । तथाच पुलस्त्यः- "शङ्ख-शुक्तिक मस्माच यच्चान्यत् पानभाजनम् । दक्षिणेनैव कर्तव्यं नतु वामे कदाचन तथा, "करेण तु पिवेत्तोयं यावन्मांस न भक्षयेत् । मांसलिप्तकर तोयं । तुल्य गोमांसभक्षणम् ॥" अत्र सर्वत्रानुक्तप्रायश्चित्तेषु प्राणायाम-शतमेव प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । - तथाचशङ्खः “वामहस्तस्थिते दर्भे दक्षिणेनोदकं पिवेत् । रक्तपानं भवेत्तस्य पौत्वाचान्द्रायणञ्चरेत् ॥” तथाचाङ्गिरा:- "मूत्रं कृत्वाग्रजन्माई । स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिवेत् । उपोष्ण रजनौमकां पञ्चगव्येन शुध्यति॥ तथाचहारोतः "मत्स्यकण्टक-शम्बूक-शङ्खशुक्ति कपईकान्। पौत्वानवोदकञ्चैव ६ पञ्चगव्येन शुध्यति ॥” - * कथञ्चन। + मांसमिश्र करे तोयं । ख । * अर्द्ध शौवावशिष्ट मित्यर्थः । अग्रजन्माब्राह्मणः। पाह्निकतत्त्वे तु "करग्टहीतपावेण क्वत्वा मूत्रपुरीषके । मद्यतुल्यन्तुपानीय पीत्वाचान्द्रायणञ्चरेत् ॥" इति बृहन्मनुवचनाद यदगुरुप्रायश्चित्तमुक्तम् । तज्ज्ञानवताभ्यास-विषयं मन्तव्यम् । ६ नवोदक नवखातजलं वर्षोदकञ्च, इति प्रायश्चिचतत्त्वम् । - ·। प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। शवदूषितकूपोदक-पानेतु अपस्तम्बः- "यस्तु कूपात् पिवेत्तोयं ब्राह्मण: शवदूषितात् ! कथन्तस्य विशुद्धिः स्या दापस्तम्बोऽब्रवोन्मुनिः । अच्छिन्न-भिन्नक्लिन्नेच केवले शवदूषिते । त्रिरात्र मुपवासश्च पञ्चगव्येन शुध्वति ॥" इदञ्चकामतः। "नक्लिन्नेन नभिन्नेन केवलं शवदूषिते (तात्) । पौत्वाकूपादहोरात्रं पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" इदञ्चाकामतः। ( एतत् सर्व ममानुष शव-विषयम् । "षन्मासं नरमरणे विमासं गोमृत तथा । पक्षन्तु शुनिविज्ञेयं मानारे पञ्चरात्रकम् ॥ गवाख (गजाख) खङ्गि-महिष-गईभादौमृते शुचि। गोवत्ववत् शृगालादौ स्वपदादि-मृगादिषु ? माजीरवद्गवोष्टादि ग्रनकाकादि-पक्षिषु । मृगेषुचान्यक्षुत्रेषत्रिरात्रं स्यादशौचकम् * ॥ एतच्चतनवसृज्यते *) स्मृतिः- "उद्धृत्याशौतिपिण्डानि घटानां शतमुद्धरेत् । उद्धृत्यो त्यविप्रेण पुनः संस्कार माचरेत् ॥ दधिक्षीरसृतैर्युक्त रौप्यसौवर्ण केन च । एषामेवतु पञ्चनामम्बुमिश्रेण शुध्यति ॥ निःसारयेज्जलं तस्य शव ञ्चे(चे) दतिदूषिततम्(त:) ॥” तथाचदेवल:- "क्लिन्नो भिन्नः शवश्चैव कूपस्थी यदिदृश्यते । पयः पिवेत् त्रिरात्रन्तु मानुषे हिगुणं स्मृतम् ॥” इति । इदमकामतः। तथाचापस्तम्बः- “छिन्ने भिन्ने शवेचैव तत्रस्थो यदि तत् पिवेत् । पराकेण विशुद्धिः स्याद् ब्राह्मणानाञ्च भोजनात् ॥” इति । wom * बन्धनौमध्यस्थोग्रन्थः केवलं कपुस्तके दृश्यते। अयन्तु नितरामद्धः।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । mopanpur इदञ्च कामतोऽभ्यासे सति द्रष्टव्यम् । तथाचाङ्गिराः "कूपे विन्मूत्र-संसृष्टे । पौत्वातोयं द्विजोत्तमः । त्रिरात्रेण विशुध्येत कुम्भे सान्तपनं भवेत् ॥" सान्तपनञ्चान महासान्तपनं वोद्धव्यं , विषय-गौरवात् । तथाच बृहविष्णु:- "जलाशयवधान्येषु स्थावरषु महीतले। कूपवत् कथिता शुद्धि महत्सु नच दूधनम् ॥" सर्वत्र यतीनाञ्चतुगुणम् । "वापीकूपतड़ागानां दूषितानाञ्च शोधनम् । घटानां शतमुहत्य पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" अथापयक्षीर-पान प्रायश्चित्तं निरूप्यते । मनु: (५।८।८।१०।११) अनिशाया गोक्षीरं मौष्ट्रमेकशफन्तथा । आविकं स्यन्धिनौक्षौर विवत्सायाश्च गोः पयः ॥ आरन्यानाञ्च सर्वेषां मृगानां महिषों विना। स्त्रोक्षौरञ्चैव वजनानि सर्व शुक्तानि चैवहि ॥ दधि भक्ष्यन्तु शुक्तेषु सर्वञ्च दधिसम्भवम् । लोहितान् वृक्षनियासान् व्रश्चनप्रभवां स्तथा ॥ शेलु गव्यञ्च पेयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।। अनिद्द शाया गोरित्युपलक्षणम्, अजामहिष्योरपि द्रष्टव्यम् । ন * इदमकामतोऽभ्याससति द्रष्टव्यम् । क। + संस्पृष्टे । क। * सान्तपनं चरेत् । ख। $ सान्तपनञ्चान परम-सान्तपन मभिप्रेतं । ख । वृहस्पतिः-ख। 1 मनुसंहितायान्तु “लोहितान् वृक्षनिर्य्यासान्" इत्यादिवचनं "अनिईशाया गो: चौर" मित्यत: प्राक्निवद्धं दृश्यते। किञ्चान्यत् मूलसंहितायां “सन्धिनौ चौरं' इत्येवं पाठः । सन्धिनी ऋतुमतीति कुल कभट्टः । एतद् व्याख्यानमूलं हारीतवचनञ्च “सम्धिनी वृषस्यन्ती तस्याः पयो न पिवेत् ऋतुमद भवति ।" "लोहितान् वृक्षनि-मान्" इति लोहितवर्णान् वृक्षनि-सान् वृक्षानिर्गतरसान् कठिनता यातान्, व्रानं हेदनं तत् प्रभवान् अलोहितानपिति कुल्ल कभः । शेलु "चालिता" इति प्रसिद्धम् । पेयूषं नवप्रसूताया गो: चौरं अग्निसंयोगात् कठिन' भवति ।

·- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । तयाचें गौतमः- "गोः क्षीर मनिह शायाः सूतकेऽजामहिष्योश्चेति ॥" स्यन्दिनी स्वयं क्षीर-साविणौ। शुक्तं स्वमावमधुरं गुड़ाद्यम्लतामुपगतम् । तच दधिव्यतिरिक्तं केवल मभक्ष्यं द्रयान्तरमिथितन्तु भक्ष्यमेव । तथाच गौतमः "शुक्तं केवल मदधीति ।" वश्वन-प्रभवान् छेदन-प्रभवान् लोहितान् वृक्षनियासान् इति सामानाधिकरण्यम्। शेलुं बहुवारफलम् । अन्यत् सुबोधम् । तथाच बृहविष्णुः "स्यन्धिनौ-सम्धिनी-विशत्सा-गोक्षीर ममेध्यभुजश्च ।” सन्धिनी-गृहीत-गर्भा, अमेध्यभुज: मद्यादिभक्षणशीलाया: * । तथा चापस्तम्वः "क्षत्रियश्चैववृत्तस्थो वैश्यः शूद्रोऽथवापुनः । यः पिवेत् कापिलं क्षौर नततोऽन्योस्त्यपापकत् ॥" अत्र प्रायश्चित्तमाह शङ्खः "लोहितान् वृक्षनियासान् व्रश्चनप्रभवांस्तथा । केबलानि च शुक्तानि तथा पर्युषितानिच । गुड़पक्वञ्च भुत्वाच निरात्र चं व्रती भवेत् ॥ त्रिरात्रम् त्रिरात्रोपवासः । अत्र पर्युषितशब्देन शाकभक्त स्नेहमांस-मधु- वर्जितान्यभिप्रेतानि । तथाच गौतमः “पयूषित मभक्ष्यमशाकभक्त स्नेह मांस-मधूनि ॥" ईतरभक्षणे तु “शेषे तूपवसे दह" रिति मनु- वचनादेकरात्रोपवासः । इदमकामतोद्रष्टव्यम्। कामतो बैगुण्यम् । यत्तु शङ्खनोक्तम्- "क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्दिकाराशने वृधः ।। सप्तरानं व्रतंकू- देत ते परिकीर्तितम् ।” * ANDHARA मद्यनिमाणीपकरणात् परित्यक्त मन्त्रादिव या गौ भक्षयति तस्या टुग्धपाने विष्ठादिकं भक्षयन्याश्च दुग्धपाने प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । विजः । ख। * तदेतत् परिकीर्तितम् । ख । ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। RANI इत्य पेय-पान प्रायश्चित्तम् । अथ चाण्डालाद्यन्न-भक्षण-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र मध्यमाङ्गिराः- “अन्त्यावसायिना मन्न मनीयाट् य स्त्वकामतः । सतुचान्द्रायणं कुर्य्या त्तप्तकच्छ मथापिवा ॥” इति । अन्न चान्द्रायणतप्तकच्छ्रयो विषमशिष्टत्वेन + विकल्पासम्भवात् समुच्चया र्थोऽयं वा शब्दः। तेनायमर्थः। प्रथम चान्द्रायणं कलाऽनन्तरं तप्तकच्छ मपि कुर्यात् । तत्र चान्द्रायणे धेनुचतुतुष्टयं, तप्तकच्छ धेनुइयं, मिलित्वा षट् धेनवः । इदमकामतः। कामतो बैगुण्य मिति । (“अभ्यासा दत्र कुर्चीत व्रतं पाण्माषिकं व्रती। अत्यन्ताभ्यासतः कुर्याद् वर्षमेकं निरन्तरम् ॥” + ) यदि चौरादिभि भयमुत्पाद्य कश्चित् चाण्डालाद्यन्नं भोज्यते, तदा चान्द्रायण मेव। अथाच जैमिनि.- 'अन्यान्न भोज्यते यस्तु चौरै म्लेंच्छ भयङ्करः । प्रायश्चित्तं कथन्तत्र वर्णे वर्णे विधीयते ॥ चान्द्रायणं चरेद् विप्रः क्षत्र: सान्तपनं चरेत् । षडात्र ञ्च विरात्र ञ्च वर्णयो रनुपूर्वशः ॥" सान्तपनञ्चान विषय-गौरवान्महासान्तपनम् । तत्र धेनुइयम् । इदमकामतः कामतो हैगुण्यम् । यत्तु बहविष्णुनोक्तम्- "चाण्डालान्नं भुक्त्वा त्रिरात्र मुपवसे दिति ॥" तदसिद्ध-तण्ड लादि-भक्षण-विषयम् । "सिई भुक्त्वा पराकं कूर्यादिति ॥” यत्तु तेनैवोक्तम्- तदज्ञानतो भुक्तोत्तारितविषयमिति। पराके च धेनुद्दयम् । अथाभक्ष्य-भक्षण-प्रायश्चित् निरुप्यते । ख । + विषअविषमत्वेन । ख । वन्धणी-क्रीड़ीकृत: लीक: केवलं कपुस्तके दृश्यते । इदम ज्ञानाद ज्ञानती दीगुण्यम् । ख।

·पूट । । प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । यत्तु स्वल्पयमेनोक्तम्- 'चाण्डालपुक्कषाणान्तु भुत्वा गत्वाच योषितम् कच्छाब्दमाचरेद् ज्ञानादज्ञानादैन्दवइयम् ॥" तदत्यन्ताभ्यासविषयम्। एतच चाण्डालौ* गमन-प्रायश्चित्तं रेतः सेकात् पूर्वमित्यगम्यागमन-परिच्छेदे वक्ष्यामः । चाण्डालस्पृष्टान्नभक्षणेतु प्राजापत्यम् । तथाचाङ्गिराः "चाण्डाल-स्पृष्टमन्वन्तु योऽश्रीयाद् ब्राह्मणः क्वचित् । तस्य शुद्धि प्रवक्ष्यामि प्राजापत्येन नित्यशः ॥ इति ।" तथाच स्वल्पयमः “कापालिकान-भोक्तनां तन्नारी-गामिनान्तथा । कृच्छाब्दमाचरेट् ज्ञानादज्ञानादैन्दवदयम् ॥" रजकाद्यन्नभक्षणेतु चान्द्रायणम्, तथाचापस्तम्बः- रजक-व्याध-शैलूष-वेणुचर्मोपजीविनाम् । यो भुतो ब्राह्मण श्वान्न शुद्धि श्रान्द्रायणेनतु ॥ चान्द्रायणे धेनुचतुष्टयम्। इदच्च कामतः । अकामतस्तदईम्। शूद्राद्यन्न- भक्षणे विशेषमाहापस्तम्व:- शूद्रस्यान्न मथब्बानं शुष्कमांस मकामतः । भुक्त्वा कच्छचरेविप्रो ज्ञानात् कृच्छयन्तथा ॥ ब्राह्मणस्यतु वैश्यान्न-भोजने एतदेव पाद-होनम्। क्षत्रियान-भोजने दिपाद- होनम्। एवं क्षत्रियस्य शूद्रान-भोजने पादहीनं प्रायश्चित्तम् । वैश्यान- भोजने दिपादहीनम् । वेश्यस्यापि शूद्रान्न भोजने दिपादहीनमित्याद्यूहनीयम्। आपत्कालेतु शूद्रान्न-भक्षणे विशेषमाह पराशर:- आपत्-कालेतु विप्रेण मुक्त शूद्र-रहे यदि। मनस्तापन शुध्येत द्रुपदां वा शतं जपेत् ॥” शूद्र-भाजनस्थान-भक्षणे प्रायश्चित्त माह आपस्तम्बः “शूद्राणां भाजने भुत्वा ब्राह्मणस्तु प्रमादतः । उपोष्य रजनौमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" इदमकामतः। कामतोबैगुण्यमिति । - चाण्डाल्यादि । ख।

·- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । शूद्रान-भक्षणेऽपि दोषाभावमाह हारीत: “कन्दुपक्कं स्नेह-पकं पायसं दधिशक्तवः । एतान्य-शूद्रान्न भुजां भोज्यानि मनुरब्रवीत् ॥” आपस्तम्ब:- "आम मन्त्र मधु तं धाना क्षीरं तथैवच । गुड़-मांस-रसा ग्राह्या निवृत्तेनापि शूद्रतः ॥" शूद्रस्यतु चीकाराद्यन्त्यजान्न-भक्षणे विशेषमाह आपस्तम्ब:-- “शूद्रोऽप्यन्त्यस्थजातीनां कथञ्चिद्भुक्तवान् यदि । अहोरात्रोषिती भूत्वा दानं दत्त्वा विशुध्यति ॥ इदमकामतः । कामतो बैगुण्यमिति । ब्राह्मणस्तु * नट-नर्तक-तक्षक-चर्मकार-सुवर्ण कारादि-व्यापारोपजीविना मन भुत्वा प्राजापत्यञ्चरेद् । तथाच वद्यमः- नट-नर्तक-तक्षण-चर्मकारः सुवर्णकृत् । शौण्डिकाः काण्डिकाः षण्डा: अभोज्यान्नाः प्रकीर्तिताः ॥ चर्मकाराः कर्मिणश्च सूचका घोषका स्तथा। चक्रोपजीवी रजकः कैवर्त स्तस्कर स्तथा ॥ ध्वजोपजीविनश्चैव शूट्राध्यापकयाजकाः । चित्रोपजीवी शिल्पी च वार्दुषी ब्रह्मविनयी ॥ वृथाश्रमी तथा यः स्यादाश्रमाणाञ्च भेदकः । पुण्यस्य विक्रयो यश्च योनिसङ्करजश्च यः ॥ रनोपजीवी कुण्डाशी परिवित्तिश्च वीरहा। भिषजो गरदश्चैव भगजीवी तथैव च ॥ कर्मस्वेतेषु यो मोहाद् ब्राह्मणो वर्त्तते सदा। प्रायश्चित्ते घनाचौन्नै परिहार्यों भवेत् सताम् ॥ तेषान्तु ब्राह्मणो भुक्त्वा कृत्वा चैव प्रतिग्रहम् । प्राजापत्येन शुध्येत तत: पापा न संशयः ॥ इदचकामतः। अकामत त्यहमेव। क पुस्तकेतु "ब्राह्मण" इति पदं "अन्नं भुक्त्वा" इत्यनन्तरं पठितम् । + कर्मकाराश्चर्मिणय। क ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। तथाच मनुः (४।२२२) "भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान ममत्या क्षपनं त्राहम्। मत्या भुत्वा चरेट कच्छ रेतो विण्मूत्र मेव च ॥" तथाच शातातपः- "क्लोवाभिशस्त-पतितः सूतिकोदक्य-नास्तिकः । दृष्टं नाद्या त्तदनन्तु तस्य निष्कृति रुच्यते ॥ तद्भुत्वोपवसेद्रात्रि तत्-संस्पृष्टे चतुर्गुणम् । उच्छिष्टे षड़गुणं प्रोक्त मभ्यासेऽष्टगुणं भवेत् ॥” इति । तथाच व्यासः "स्नानास्तु यदास्नान मकत्वाऽनाति वै द्विजः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" रजकादिस्पर्श आचमनाहस्य अनाचम्य पाने भक्षणे च संवतः- अनाचान्तः पिवेद्यस्तु यदि वा भक्षयेद् दिजः । प्राणायाम स्त्रीणि शतानि प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥" तथापस्तम्बः "मूत्रीचारं द्विजः कृत्वा अकृत्वाशौचमात्मनः । मोहाद् भुत्वा त्रिरात्रन्तु यवान् भुक्त्वा । विशुध्यति ॥" तथाच शातातपः- “अथ भोजन-काले चेदशुचि भवति दिनः । भूमौ निक्षिप्य तं ग्रासं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति ॥" भक्षयित्वातु तं ग्रास महोरात्रेण शुध्यति । ग्रसित्वा सर्व मन्नन्तु त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥" तथा चतुर्षिमतम्- "पिवतो यत् पते त्तोयं भाजने मुखनिःसृतम् । अभोज्यं तद्भवेदन्नं भुत्वा चान्द्रायण चरेत् ॥” शतानि वीणि गायत्रत्राः। ख। यवान् पीत्वा। खा + ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । Aath तथाच हारीत:- "विना यज्ञोपवीतेन भुङ्क्ते तु ब्राह्मणो यदि। स्वानं कृत्वा जपं कुर्य्या दुपवासेन शुध्यति ॥” इति अभक्ष्य-भक्षण-प्रायश्चित्तम् । अथोच्छिष्ट-भक्षणप्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र शङ्क: 'ब्राह्मणोच्छिष्ट-भोजने महान्याहृतिभिः सप्तभि * रभिमन्यापः पिवेत् क्षत्रियोच्छिष्ट-भोजने ब्राह्मौरस-विपक्केन ताहं क्षीरण वर्तयेत् । वैश्योच्छिष्ट भोजने त्रिरात्रीपषितो भूत्वा ब्रह्मसुवञ्चलां पिवेत् । शूद्रोच्छिष्ट भोजने षड़ान मभोजन मिति ॥" यदापस्तम्बेनोक्तम्- "ब्राह्मणस्य यदोच्छिष्ट मनात्यज्ञानतो दिजः । अहोरात्रञ्च गायनमा जपं कृत्वा विशुध्यति ॥" तद्दीनतर-ब्राह्मणोच्छिष्ट-भक्षण-विषयम् । तथाच बृहव्यासः "माता वा भगिनी वापि भार्यान्याश्चापि योषितः । न ताभिः सह भोक्तव्यं भुत्वा चान्द्रायण चरेत् ॥" समानजातीयभायायां विशेष माह अङ्गिराः ब्राह्मन्या सह योऽनोया दुच्छिष्टं वा कथञ्चन । न तत्र दोष मन्यन्ते सर्व एव मनीषिनः ॥ तथा चापस्तम्ब:- “अन्त्यानां भुक्ता शेषन्तु भक्षयित्वा दिजातयः । चान्द्रायणं तदहाई ब्रह्म-क्षत्र-विशां विधिरिति ॥" अर्थात् शूट्रस्य पादाईम् । एतच्चाकामतः । कामतो दैगुण्य मिति । तथा चाङ्गिराः "चाण्डालपतितादीना मुच्छिष्टानस्य भक्षणे । दिजः शुध्येत् पराकेण शूद्रः कच्छण शुध्यति ॥" सप्तभिरिति ख पुस्तके नास्ति । + तत्र दोष न मन्यन्ते सर्व वमनीषिणः । ख । + भाया वान्याश्च योषितः । क । ६ अर्थात् शूद्रस्य पादकच्छ ण शुद्धिः । ख।

·. ३ प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । इदमकामतः। कामतो वैगुण्य मिति । तथाच मनु:-(११।१५८) "विडाल-काकाद्यच्छिष्टं जग्धाश्व-नकुलस्य च । केश-कीटावपन्नञ्च पिवेद ब्रह्म सुश लाम् ॥ तथाच बृहस्पतिः- “श्व-विड़ाल-जवुकाखु-रासभोच्छिष्ट-भोजने । प्राणायाम-शतं कृत्वा वृतं प्राश्य विशुध्यति॥" यत्तु शङ्खनोक्तम्- “शुनोच्छिष्टं तथा भुक्त्वा मास मेकं ब्रती भवेत्। काकोच्छिष्टं गवाघ्रातं भुक्ता पक्ष ब्रतो भवेत् ॥" तत् कामतोऽत्यन्ताभ्यास-विषयम् । तथाच बृहद्यम:- “उदक्यया तु संस्पृष्टं गवाघ्रातञ्च यद् भवेत् । काक-कुक्कुट-संस्पृष्टं शुक्तं वा कमि-संयुतम् ॥ अभोज्यं तद्दिजातीनां धर्मराजवचो यथा ॥" तथा देवलः- "विशुद्धमपि चाहार मक्षिका-कृमि-जन्तुभिः । केश-लोम-नखै वापि दूषितं परिवर्जयेत् ॥ तथाच मनु:-(२०७) "केशकौटावपन्नञ्च पदास्पृष्टञ्च कामतः ॥ भ्रूणघ्नावेक्षित ञ्चैव संस्पृष्टञ्चाप्युदक्यया । पतत्तिणावलीढ़ञ्च शुना संस्पृष्ट मेवच ॥ (४।२०८) गवाचानमुपघातं घुष्टानञ्च विशेषतः । (४।२०८) भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्न ममत्याक्षपणं त्यहम् । मत्या भुत्त्राचरेत् कच्छ रेतो विणमूत्र मेवच ॥ (४।२२२) अज्ञानतस्तु क्षुद्रदोषदुष्टान्न-भक्षण संवत्सरस्य मध्ये प्राजापत्यं प्रायश्चित्तम् । ज्ञानेतु यथोक्तविशेषप्रायश्चित्तम् । तथाच मनु:- "संवत्सरस्यैक मपि चरेत् कच्छ हिजोत्तमः । अज्ञानाद्भुत शुध्यर्थं ज्ञातस्यतु विशेषतः ॥"

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । अथ सूतक-मृतकान-भक्षण-प्रायश्चित्तम् । तत्र मार्कण्डेयः- "भुत्वातु ब्राह्मणाशीचे चरेत् सान्तपनं विजः । क्षत्र: (क्षात्रे) कृच्छ्रेण शुध्येत महासान्तपनं विशः अन याज्ञवल्कयोत हाहसाध्यं सान्तपनं ग्राह्यम् । "भुक्तातु क्षत्रियाशीचे तथा कच्छ्रो विधीयते । वैश्याशौचे तथा भुत्वा महासान्तपनं चरेत् ॥” अत्र धेनुहवम् । “शूद्राशीचे तथा भुत्वादिजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥" अन धेनुचतुष्टयम्। इदं कामतः अकामतोऽर्द्धम् । "अशोचे यस्य यो भुङ्क्त सोऽप्यशुद्ध स्तथा भवेत् । तावद् यावदशौचन्तु तस्याशौचं प्रकीर्तितम्। तस्याशौचस्यापगमे प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥" एकादशाहबादशाहादिश्राइभोजने प्रायश्चित्तमाह शङ्खः "चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिके मतः । पक्षत्रयेऽतिकच्छ स्यात् षण्मासे कच्छ मेवच । आब्दिके पादकच्छ स्या देकाहः पुनराब्दिके ॥" पुनराब्दिकशब्देन च वार्षिकवाहाट् द्वितीयेन्हि यत् श्राई तदुच्यते । तदुताम्- “पूर्वेधु वार्षिकं श्राद्ध मपरेयुर्द्धिवार्षिकमिति॥" तथा चाङ्गिरा:-- “याजकान नवाई संग्रहे चैव भोजनम् । नारी-प्रथम-गर्भच भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥" संग्रह-भोजनं गणान-भोजनम् । नारी-प्रथम-गर्भः पुंसवनम् । तथाच सुमन्तुः- “पुनः पुनरेताच रेतोधा: कामचारिणी। आसामन ने भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ अन्यदत्तातु याकन्या अथान्यस्मै प्रदीयते। तस्याश्चैव न भोक्तव्यं पुन भः परिकीर्तिता ॥ * द्वितीयदिनेतु काम्य श्राइम् । ख। + परेछु : पुनराब्दिक मिति । ख ।

·- - प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । पूर्व प्रसवितो यस्या गर्भश्चैव न संस्मृतः । हितीये गर्भसंस्कार पुनरताच सोच्यते ॥ न दधौ दशवर्षाणि यावत्तिष्ठत्यगर्भिणी। पश्चाविधारितं रेतो रेतोधा श्चैव कौर्तिता ॥ भत्तः शासनमुल्लङ्घा या स्त्री चान्येन वर्तते । तस्याश्चैव न भोक्तव्यं विजेया कामचारिणी॥ भिन्न-कांस्य-भोजने त्वापस्तम्ब:- भिन्नकांस्ये तु वै विप्रो यदि भुक्तो च कामतः । उपवासन चैकेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" अथ लशुनादि-भक्षण-प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र बृहद्यमः "लशुनं ग्यञ्जनञ्चैव पलाण्डं कवकन्तथा । चत्वार्यकामतो जग्धा तप्तकच्छञ्चरेद् दिजः ॥" अत्र धेनुद्दयम् । तथा,- "छत्राकं विड़वराहञ्च लशुनं ग्रामकुकुटम् । कवकानि तथा भुक्त्वा हिज श्चान्द्रायणं चरेत् ॥" इदं कामतः। अत्न धेनुचतुष्टयम् । यत्तु बृहविष्णुनोक्तम्- लशुन-पलाण्डु-सञ्जन-छनाक भक्षणे चान्द्रायणं प्रायश्चित्तं, प्रायश्चित्तान्ते पुनः संस्कारं कुयादिति ॥" तत् कामतोऽत्यन्ताभ्यास-विषयम् । तथा च बृहदयमः- "क्षुद्रवार्ताकु-कुम्भोका-ब्रश्चन-प्रभवाणि च । भूस्तणञ्चैव शिकं पलाण्डु-कवकानि च ॥ एतेषां भक्षणं कृत्वा प्राजापत्यं चरेद्दिजः ॥” तथापस्तम्ब:- "भक्षयेट्यस्तु नौलौन्तु प्रमादाद ब्राह्मणः क्वचित् । चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यादापस्तम्बोऽब्रवोन्मुनिः ॥" अनुक्ता प्रायश्चित्ते निषिद्ध-शाक-मूल-भक्षणे तु-"शेषेषूपवसेदह रिति” मनु- वचनादेकाहोपवास एव प्रायश्चित्तम्। अथा-भक्ष्य-मांसादि-भक्षण-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र प्रचेता:- । PARAN ·- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ख-शृगाल-काक-कुक्कुट-दंष्ट्रि-वानर-क्रव्याद-वृक-खरोष्ट्र-गज-वाजि-विड़वराह- गो-मानुषमांस-भक्षणे तप्तकच्छ्रमादिशेत् । एषां मूत्र-पुरोष-भक्षणे त्वति- कच्छम् ॥” तप्तकच्छ्रश्चान हादशाहसाध्योऽभिप्रेतो विषय-गौरवात्, नतु चतुरहः साध्य इति तप्तकच्छातिकृच्छयोव्रतभेदेऽपि धेनुसङ्कलनायां प्रत्येकं धेनुइयमेव । इदञ्च कामत एव । यञ्चेदं प्रचेतसोक्तम्- “श्व-शृगाल-काक-कुक्कुट-ट्रंष्ट्रि-क्रव्याद-शिशुमार-वानर-खरोष्ट्र-गज-वाजिविड़- वराह-गो-मानुष-मांसभक्षणे चान्द्रायणञ्चरेदिति ॥" तत् कामतोऽभ्यासविषयम्। यच्च शंखेनोक्तम्- "भुक्त्वा चोभयतो दन्तान् तथाचैकशफानपि । दंष्ट्रिणश्च तथा भुक्त्वा षण्मासं व्रतमाचरेत् ॥” तत् कामतोऽत्यन्ताभ्यासविषयम्। यच्च प्रचेतसोक्तम्- "कामतो रेतो-मूत्र-पुरोषाणां प्राशने चान्द्रायणं पुनः संस्कारश्च इति ॥” तदप्यत्यन्ताभासविषयम्। तथाच व्यास:- "नकुलं मूषिकञ्चैव सर्प-मण्डूकमेवच । विकृतां श्चैव मत्स्यांश्च जग्धा कच्छ समाचरेत् ॥" तथाच हारौत:- "भक्ष्याणामयाममांस-रुधिरभक्षणे त्रिरात्रं पञ्चगव्यञ्च । इति ।" इदशामतः। अकामतस्तदईम् । तथा कात्यायन:-- "गो-कैकशफ-क्रौञ्च-कलविङ्क-शक-प्लवाः । भासोऽथ चाष-सारङ्ग-हंस-सारस-टिहिमा:॥ बलाका-बक-दायूह-श्येन-वायस-कोकिलाः । जीवजीवक-चक्राह्व-ग्रामकुक्कुट-शूकराः ॥ शतपत्र-मद्गु-कुरर-रज्जुवाल-कपिञ्जलाः । रक्तपादमुखोलूक-रध्र-प्रतूद-चातकाः ॥ चकोर-सारिका-कङ्ग-कोयष्टि-नखविष्किराः । खञ्जरीटक-काकोल-भृङ्ग-पारावतादयः ॥ अभक्ष्या येप्यविज्ञाता ये च रक्तपरिश्रवाः । मुत्वा तु खङ्गि-शशक-गोधा-शल्लकि-कच्छपान् । खाविधः परिशेषोऽन्यो वयः पञ्चनखी गणः ॥”

·" प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । तथा च देवलः "जलौका-शुक्ति-शम्बूक-शिशुमारक-कर्कटाः । मत्स्याश्च विकताकारा: सर्पशोषी दरीशयाः ॥ जालपादाखु-माजीरा स्तथा पाण्डु-कपोतकाः । हारीतो गवयश्चैव नैव भक्षया दिजादिभिः ॥" अत एतानेव सझौता एकरात्रोपवासो गायत्यष्टसहस्रजय इति सुमन्तुना प्रायश्चित्तमुक्तम् । तदकामतो भक्षणविषयं द्रष्टव्यम् । यत्तु बृहविष्णुना-एतान्येव संकीर्ती, "भक्षण त्रिरात्रसुपवसेत्” इत्युक्तं तत् कामतो भक्षण-विषयम् । यच्च मनुना—(११।१५३ ) “अभोज्यानान्तु भुत्वान्न स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च । जग्धा मांसमभक्षाञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत् ॥" इत्युक्तं तत् कामतोऽत्यन्ताभ्यासविषयम्। अनिषिद्ध-मत्स्य-मांस-भक्षणेतु दोषाभावात् प्रायश्चित्ताभावः । यत्तु "वृथा मांस न भोक्तव्यं भोक्तव्यं श्राद्धकर्मणि ।। अन्यथा भक्षयन् विप्रः प्राजापत्यं समाचरेत् ॥” इति छागलेयेनोक्तम्- यत्तु- "मत्स्यांश्च कामतो जग्धा सोपवासस्यहं भवेत् ॥” * इति याज्ञवल्क्येनोक्तम् (१।१७५) यदपि "नाद्याविधिना मांसं विधिज्ञोऽनापदि दिजः । जग्धााविधिना मांसं प्रेत्य तैरद्यतेऽवशः ॥" इति मनुनोक्तम्-(५३३) * अव च “पयः पिवेत्" इतिपाठः न मेधातिथि-प्रभृति-टौ काकतां सम्मतः। तैस्तु “सप्तरावान् यवान् पिवेत्" इत्येवं पठितः। “जलमिश्रितशत रूपेण यवागूरूपेण वा यवान् पान-योग्यान् नत्वा सप्तरावं पिवेत्" इति कुल्ल कभट्टचरणानां व्याख्या । + वृधा मांसन भीतव्यमन्यत्र श्राद्धकर्मणि। ख । + “सीपवासस्वाहं वसेत्" इति मिताक्षरादि-सम्मतः पाठः ।

·६ प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । अन्यथा यदपि "कुह-पूर्फे न्दु-संक्रान्तयां चतुर्दश्यष्टमीषु च । नरचाण्डाल-योनि: स्यात् स्त्री-तैल-मांस-भक्षणात् ॥ श्राद्ध प्रदत्तं विधिना देवे चाभ्यर्थितो हिजैः । उपाकृतं महारोगान्मासं भजीत नान्यथा ॥" इति व्यासेनोक्त, तत् सर्वं निषिद्ध-चतुर्दश्यादिविषयम् । सामान्येनैवाभक्ष्यले सति तिथि-विशषे निषेधस्यानर्थक्य- प्रसङ्गात् । किञ्च मत्स्यादि-परित्यागे फल-श्रुतिरप्यभक्ष्यत्वे सति नोपपद्यते । तथा च याज्ञवल्काः(१।१८०) "सर्वान् कामानवाप्नोति हयमेधफलन्तथा । रहेपि निवसन् विप्रो मुनि मांस-विवजनात् ॥" अतो मत्स्य-मांस-भक्षणे दोषाभाव एवेत्यवगम्यते । यत्तु मनुनोक्तम् - (१११८६) "यक्षरक्ष:पिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् । तद् ब्राह्मणे न भोक्तव्यं देवानां भुञ्जता हविः ॥” इति । * तदपि आम-मांसाभिप्रायेणैव । आममांसस्यैव राक्षसानत्वेन नानागमेषु प्रसिद्धत्वात्। इति अभक्ष्यभक्षण-प्रायश्चित्तम् । दूदानी ब्रह्मचारिणोऽपयाभक्ष्यपान-भक्षणप्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र शातातपः- "सूतके तु यदा विप्रो ब्रह्मचारी विशेषतः । पिवेत् पानीयमज्ञानादनीयात् संस्पृशेत्तथा ॥ पानीयपान कुर्वीत पञ्चगव्यस्य भक्षणम् । विरात्रं भोजने प्रोक्तं स्पृष्टे स्नानं विधीयते ॥ IN तथा च बृहद्यमः- "मधुमांसञ्च योऽनीयात् शावं सूतकमेवच । प्राजापत्यञ्चरेत् कृच्छ व्रतशेषं समापयेत् ॥ तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यमिति मेधातिथि कुल्ल कभट्टादिसम्मत: पाठ: । आमूयते इत्यासवः मद्यानामवस्था- विशेषः सद्यः कृत-सन्धान: सञ्जात-मद्य-भावः।

·६ * तथा प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। न केवल ब्रह्मचर्येष्वेव सर्वत्र तेष्वेवं द्रष्टव्यम् । यत्र यत्र मध्वामिषभक्षणं नास्ति। तथाच ब्रहद्विष्णुः- "आमश्राद्धाशने निरात्र मुपवसेत् ॥” इति ॥ इदञ्च “काममभ्यर्थितोऽश्नीयात् श्राद्धं व्रतमपीड़यन् ॥" इतिवचनेन ब्रह्मचारिणः श्राद्धभोजनस्य विहितत्वात् शूद्रलत-श्राद्धाभिप्रायम् । ब्राह्मणस्यापि मासिक-श्राद्ध-भक्षणे त्वाह यमः मासिकानन्तु योऽश्नीया दसमावर्तितो द्विजः । विरान मुपवासोऽस्य प्रायश्चित्तं विधीयते प्राणायाम-शतं कृत्वा* कृतं प्राश्य विशुध्यति ।” अत्र च मासिक-शब्देन प्रेत-श्राद्ध सर्वमेवाभिप्रेतं द्रष्टव्यम्। तथाच समन्तु:- "ब्रह्मचारिणो लशुन-पलाण्डु-गुञ्जन-कुम्भीक-शाव-सूतकान्न-मधुमांस-रेतो- मूत्र-पुरोषामध्य भक्षणे तप्त कच्छं पुनरुपनयन ञ्च ॥” इदमकामतः । खल्पहारीत:- "अगुरूच्छिष्टमश्नीयात् ब्रह्मचारी कथञ्चन । स्नात्वा मोनोपवासेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" इदं सव। तथा हारीत:- "उच्छिष्टं क्षत्रिय-विशो: शट्रस्यापि कथञ्चन । ब्रह्मचारी यदाश्नीयात् शुद्विस्तस्य कथं भवेत् ॥ उपवासां स्तु बीन् षड़वा हादशाहं पृथक् पृथक । कत्वा शुद्धि मवाप्नोति ब्रह्मचारी न संशयः ॥" क्षत्रिय-विट: (शोः) शूद्रोच्छिष्टाशने यथा-योगमत्र द्रष्टव्यम् । तथा च स्वल्पहारोत:- आमिषस्य तु यो भाण्ड पक्कमश्नाति सुव्रतः । कुशमूल-विपक्वेन त्यहं क्षौरेण वर्त्तयेत् ॥” इति। ब्रह्मचार्युक्त-प्रायश्चित्तमेव विधवादौनां मत्स्य-मांस-भक्षणे द्रष्टव्यम् ॥ । कुर्यात् । क। + विधवानियमस्तु उहाहचन्द्रालोके -"स्म तिसारे भगवडाक्यम्-"ब्रह्मचर्य प्रवक्ष्यामि शृणु विप्र यतात्मना। पत्यौ मृत विजातीया संयतात्मा है वसेत् ॥ उक्षिप्याभरणं सव्वं सुखं भीग्यच्च संत्यजेत् । आमराणान्तमामिष्य' न भुञ्जौत कदाचन ।। मत्स्यं मांसञ्च ताम्व लं कांस्यपाले च भोजनम्। मसूर राजमाषञ्च विधवा परिवर्जयेत् ॥ यदपि, संवत्स प्रेतंपनी मधुमांस विवर्जयेत् । अधः ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । इदानीं रहस्य कृत-सुरापानादि-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । अत्र शृङ्गग्राहिकतया प्रायश्चित्तविशेषानुपदेशात् काभतो मरणान्तिकमेव । अकामत स्तु रहाकृत- सुरापाने सकल-महापातक-साधारणं यत् मनुनोतम्-(११।२५८) "महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेद्गा: समाहितः । अभ्यस्याब्दं पावमानी * भैक्षाहारो विशुध्यति ॥” तदेवान द्रष्टव्यम्। एतच्च ब्रह्मवध-परिच्छेद एव प्रपञ्चितम् । यदप्यपरं मनुनोक्तम् (११।२८८) "अरखे वा निरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् । मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधित स्त्रिभिः ॥” इति । तदपि सकल-महापातक-साधारणम् । "एनसि लघुनि लघूनि गुरुणि गुरूणीति” वचनानुसारेण तक्रादिमिश्रितोपलभ्यमानगन्ध-रस-सुरापान-विषय योजनीयम् । यत्त याज्ञवल्क्येनोक्तम् (३।०४) "त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा ( हुत्वा ) कुष्माण्डौभि घृतं शुचिः । सुरापी खणहारी च रुद्र जवा जले स्थितः" इति ॥ तत्तकादिमिश्रितानुपलभ्यमानगन्धरससुरापानविषयम् । सुरेतरमद्यपान रहस्यप्रायश्चित्ते इतराभक्ष्यभक्षणे च लघुगुरुपापभेदेन प्राणायामशतादिक- मेवोहनीयमिति । शयौत षण्मासानिति मौदगल्यभाषितमिति बौधायनवचनं, तद द्विजातिविधवाभिन्न-परम् । व्यवहारोऽपि तथा।' अपरमपि अस्मत्प्रदेशेषु शूद्रादिजातीया विधवा पत्युमरण संवत्सरपर्यन्तमामिषं न भक्षयन्ति एकादश्याद्युपवासञ्च कुर्वन्ति । किञ्च हि स्विन्नमन्नं पूर्वोत्तर-वङ्गेषु विजातिविधवाः कदापि नाभ्यवहरन्ति । अत्र बहद्धर्म-पुराणीयं प्रमाणं गुरु-मुख दवगतम्- "हि:खिन्न मन्नं पृथुकं शुद्ध देशविशेषके। नात्यन्त शस्तं विप्राणां भोजने च निवेदने। अभक्ष्यं विधवानाञ्च यतीनाञ्चैव सर्वशः ॥ पावमानी स्वनामप्रसिद्धवेद-मन्त्र विशेषम् । + विरानीपोषिती हुत्वा कुष्माण्डीभि घृतं शुचिः । ब्राह्मण-स्वर्णहारी तु स्ट्रजापो जल स्थितः ॥ इति · मिताक्षरायां पाठः। विज्ञानेश्वरेण तु एत- इचन-पूवार्द्धन सुरापान प्रायश्चित्तं व्यवस्थाप्य उत्तरार्द्धन सुवर्ण स्तेय-प्रायश्चित्तं व्याख्यातम्। यथा “क्रमप्राप्त मुरापान-पायश्चित्तमाह -"सुराप चत्वारिंशद वृताहुतीरित्यनुवर्तते । विरावमुपोषित: कुष्माण्डोभिः यद्देवादेवहेड़न मित्यादिभि: कुष्माण्डट टाभि रनुष्टभि मन्त्रलिङ्गदेवताभि ऋग्भि श्चत्वारिंशद घृताहुती हुत्वा शुचि भवेत्। ब्राह्मण वर्ण हारी पुन स्त्रिरात्रीपोषितः जलमध्यस्थी "नमस्ते रुद्रमन्यव" इति शतरुद्रीयजपयुक्त: शुध्यतीति। .

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । । ग्रहणञ्च यथाक्रय- तथा तथाच मनुः- "प्राणायामशतं काय सबपापापनुत्तये । उपपातक-जानामनादिष्टस्य चैव हि ॥" इति रहस्यकतसुरापानप्रायश्चित्तम्। इति बालवलभिभुजङ्गापरनाम्नो भश्रीभवदेवस्य कृतौ प्रायश्चित्त-प्रकरण ऽभक्ष्यभक्षण-परिच्छेदः समाप्तः । इदानी स्तेयप्रायश्चित्ते निरूपणीये महापातकत्वेन गुरुत्वात् प्रथम सुवर्ण- स्तेयप्रायश्चित्तमेव निरूप्यते। तत्रानिरूपित स्तेयशब्दार्थे स्तेयप्रायश्चित्ता- निरूपणात् प्रथमं स्तेयशव्दार्थ एव निरूप्यते। किमिदं स्तेयं नामेति ? तत्रान्यायेन परखग्रहणं स्ते यमिति लोकप्रसिद्धमेव । स्वत्वञ्च विनियोगाहत्वम् । स्वखत्वापादानम् । तेन परकीये यथेष्ट विनियोगान * द्रव्ये तदनुमतिव्यतिरेकेणान्यस्य यथेष्टविनियोगार्हत्वापादनं स्त यम् । णादिना पूर्वखामिनः खत्वविनाशेनोत्तरखामिनः स्वत्वापादनं स्वविनियोगाभिसन्धानपूर्वक-स्थानान्तर-सञ्चारणादि-व्यापारण पूर्वस्वामिनः खत्व-निरासेन चौरस्यापि खत्वापादनम् । न चैवं चौरस्यापि खत्वे सति पूर्वस्वामिनः पुन स्तद्रव्यग्रहणे तस्यापि स्तयित्व-दोषभागित्व मिति वाच्यम् । चौरोत्पादित-स्वत्वस्य दव्यस्य पूर्व- स्वामिनः । पुनः खत्वोत्पादने दोषाभावप्रतिपादनात् । तथा च नारद:- "द्रव्यमस्वामि-विक्रीतं पूर्वस्वामी समाप्नुयात् । प्रकाशे क्रोणतः शुद्धिः केतु स्ते यं रहः क्रयात् ॥ ॥ इति ॥ अनायमस्वामिशब्द: पूर्वस्वामि-प्रशंसार्थः, उत्तरस्वामिनिन्दार्थः । यथा “अपशवोऽन्ये गोऽख भ्यः पशवो गोऽखा" इति। यदि तूत्तर: स्वाभाव न भवेत्, तदा स्वामी समाप्नुयादित्येतावतैव विवक्षितार्थसमाप्तौ पूर्वस्वामीतिवचनमनर्थकं स्यात् । तथा च याज्ञवल्क्यः-(२२१६८) "स्खं लभेतान्यविक्रीतं ऋतुर्दोषोऽप्रकाशिते । होना द्रहो होनमूल्ये वेलाहौने च तस्करः ॥" * यथेष्टविनियोगाई। क। + पूर्वखामिना। ख। * प्रकाशक्रयत: शुद्धिः वे तुः स्तेयं रह: क्रये। ख। ६ यदीवरः। का ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। तथाह- "बला ये कामकारण ग्रह्णन्ति खं निरन्तरम् । तेषां बलेन हर्तव्यं दोषो नेत्यनिरब्रवीत् ॥” इत्येवमादि। किञ्च सुवर्णकार स्तावत् सुवर्णचौर इति स्थितम्। तस्य सुवर्ण मविगानेन सर्व एव क्रोणन्ति । यद्यपहारेण खत्वं न भवति तदा सन्देहेनापि सुवर्णकार-सुवर्ण केनापि न क्रौयत। क्रीयते च सर्वै रविगानेन तेन चौरादपि चौय्यं खत्वापादकमेव इति। अतः परकीय-यथेष्ट-विनियोगाई द्रव्ये तदनुमतिव्यतिरेकेनान्यस्य यथेष्ट-विनियोगाईत्व-प्रतिपादनं स्तेयमिति सिद्धम् ।। अत्र च ब्राह्मण-सम्बन्धिन एव सुवर्णस्यापहरणं महापातकम् । तथा च प्रचेता:- "अथ महापातकान्याचक्षते, ब्राह्मणवधः, सुरापानम्, ब्राह्मण-स्वर्णहरणम्, गुरुदाराभिगमनम्, संयोगश्च तैरिति ॥" तथा च वशिष्ठः- "पञ्च महापातकानाचक्षते। गुरुतल्यगमनम् , सुरापानम्, ब्रह्महत्या, ब्राह्मणस्य सुवर्ण हरणम्, पतित-संयोगश्चेति " सुवर्णशब्दश्चात्र न जातिवचन: + किन्तु परिमितहेमजातिवचनः । ८।१३४ ) "पञ्च कृष्णलको माषा स्त सुवर्ण स्तु षोड़श । याज्ञवल्क्योऽप्याह-(१।३६२) "जाल सूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजःस्मृतम् । तेऽष्टौ लिक्षा स्तु ता स्तिस्रो राजसपंप उच्यते ॥ गौर स्तु ते त्रयः षट् ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते माष स्ते सुवर्णस्तु षोड़श ॥” इति ॥ (१११६३) न च जातिमात्रवचनले परिमितहमवचनवे च सति विनिगमनायां प्रमाणाभावः। परिमाणोपदेशस्यैव विनिगमना-प्रमाणत्वात् । । तथा च मनु:- तस्य च सुवर्स मधिगतेनैव सर्वे क्रीयते । + प्रसिद्धम् । क। नं जाति-माव-परः । ख । ६ विवादास्पदयोः पक्षयो रेकतर-समाश्रयसी युक्ति विनिगमना।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। . न हि स्मृतिकाराणां सुवर्ण-शब्दस्य परिमित-हेमाभिधानोपदेशो विधिनिषेध- प्रवृत्ति-निवृत्ति-प्रयोजन-व्यतिरेकेणान्यथोपपद्यते, इति परिमितहमवचनत्व- मेवात्र सुवर्णशब्दस्यति। एतेन ब्राह्मणसम्वन्धिन्य नसुवर्णहरणं क्षत्नियादि- सम्वन्धि-सम्पूस -सुवर्ण-हरणमुभयमपि न महापातकम्। किन्तूपपातकमेव । तथा सर्वत्रैव "ब्राह्मणसुवर्ण-हरणमिति"-स्मरणात् ब्राह्मण-जाति मात्रग्रहणम् । नतु ब्राह्मणवध इव सवनस्थादिविशेषेण प्रायश्चित्तोत्कर्षापकर्ष इति । इदानीं प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र संवत:- "स्तेयं कृत्वा सुवर्णस्य राजे शंस्यात्तु किल्विषम् ततो मुषलमादाय सकदन्यात्तु तं वयम् । यदि जीवति स स्तेन स्तत: पापात् प्रमुच्यते ॥ मृतस्तावत् पापात् प्रमुच्यत एव। यद्यायुःशेषवशाज्जीवति तथापि मुच्यते इत्यर्थः। मुषलञ्चानायसं ग्टहीत्वा खयमेव राज्ञे दातव्यम् तथा च शंख: "सुवर्णस्तेनः प्रकोर्स-केश आयसं मुषलमादाय राजानमुपतिष्ठेत् ।।" राजा चावश्यमेव हन्तव्यः। अहनने दोष-श्रवणात् । । तथा च गौतमः- । 'अघ्नन्ने नखो राजेति ॥” एतच्च वर्णचतुष्टयस्यैव साधारण प्रायश्चित्तम् । वर्णविशेषेण प्रायश्चित्त-विशेषाश्रणात् । ननु मरणान्तिकमिदं प्रायश्चित्तं ब्राह्मणस्यैव मनुनोताम् ? तथा च मनुः-(११।१००) "सुवर्णस्त यक्लप्रिो राजानमभिगम्य तु खकर्मख्यापनं कुर्यात् . मां भवाननुशास्त्विति ॥ ततो मुषलमादाय सकृदन्यात्तु तं खयम् । वर्धन पूयते स्त नो ब्राह्मणस्तपसैव च ॥” इति मैवं मनुवचनस्याप्यस्य वर्णचतुष्टयसाधारण-प्राणान्तिक प्रायश्चित्तोपदेश- कत्वात्। तथा हि इयमस्य योजना, सुवर्णस्त यक्कटु यः कश्चिद् ब्राह्मणादिः स । ASHALDIA शंसौत किखिषम् । क। + सुवर्णस्तेयौ प्रकीर्ण केशं कृत्वा आयसमुषल मादाय राजानमुपतिष्ठेत् । ख। + स्वकर्मख्यापयन् ब्रूयात् । मनुसंहितायां पाठः । $ रहौत्वा मुषलं राजा सकतन्यात्तु तं स्वयम् । वधन शुध्यति स्तेनी ब्राह्मणस्तपसैव तु ॥ इति संहितायां पाठः । (New Delhi LERARY ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । - राजानमभिगम्य स्वकम्माख्याप्य राज्ञ सुषलमर्पयेत् । स च राजा तं हनगात् । ततश्च मृतः'शुद्धो भवति। विप्रस्तु ब्राह्मणः षड़ङ्गवेदवित् तपसैव केवलेन विशुद्धो भवति। उपक्रमपठितस्यापि विप्रशब्दस्यान्तपठितेन ब्राह्मणशब्देन सम्बन्धः । इतरथा विप्रस्य मरणान्तिकमभिधाय ब्राह्मणमात्रस्य केवलेन तपसा विशुद्धि- प्रतिपादनमसमञ्जसमेव स्यात् । तपश्चात्न हादशवार्षिकमेव । तथा च मनु:-( ११११०१) "तपसाऽपननुत्सुस्तु सुवर्ण स्ते यऊ मलम् । चौरवासा दिजोऽरण्ये चरेद् ब्रह्महनो ब्रतम् ॥" अथवा राजदत्तेन ताम्रमयशस्त्रे नात्मानं व्यापादयेत् । तथा च वशिष्ठः- "ब्राह्मणो ब्राह्मणस्य सुवर्णहरणे प्रकीर्य केशान् राजानमभि याचेत, स्तनोऽस्मि भोः शास्तु मां भवानिति। ततस्तस्मै राजौड़म्वरं शस्त्र दद्यात् । तेनात्मानं घातयेत् । पूतो भवतीति ज्ञायते ॥” तथा परमपि तेनैवोक्तम्- "निष्कालको(?) वा तातो वा गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानं दाहयेत् । पूतो भवतीति ज्ञायते ॥” एतच्च ज्ञानतः, अज्ञानतस्तु हादशवार्षिकमेव । तथा च शङ्कः- “अधःशायी जटाधारी पर्ण- -मूल-फलाशन:। एककालं समशानो वर्षे तु द्वादशे गते ॥ रुक्मस्त यो सुरापश्च ब्रह्महो गुरुतल्प गः । व्रतेनैतेन शुध्यन्ति महापातकिन स्त्विमे ॥” इति ॥ एतच्च ब्राह्मणमात्रस्य प्रायश्चित्तम्। क्षत्रियादीनान्तु- "विप्रेतु सकल देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽद्धं पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥" इति साधारण-वृहविष्णुवचनानुसारेण पादपादहानि द्रष्टव्या। घड़ग- वेदविद् ब्राह्मणस्य तु ज्ञानत एव हादशवार्षिकोपदेशादज्ञानतस्तदर्द्ध षड़- न चाज्ञानतः सुवर्णापहरणं न सम्भवति। तामादि-भ्रमणा- पहृत्यान्यस्म दत्तस्य चौरान्तरापहृतस्य वा पश्चात् सुवर्णत्वावगमप्यज्ञानेना- पहारसम्भवात् । यत्तु वालकेन वस्त्रादि-निवड-सुवर्णनयनेऽप्यज्ञानतः सुवर्णस्त य इत्युक्त' तत् स्ते यशब्दार्थापरिज्ञानेनैव। परकीये हि द्रव्ये तदनुमतिव्यतिरेकेण यथेष्ट- वार्षिकमेव।

·समर्पणे तु प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। विनियोगार्हत्वापादनं स्ते य इत्युक्ताम् । न च तत्र वस्त्रादिवद्धसुवर्स यथेष्ट- विनियोगार्हत्वापादनमस्ति येन तस्यापि स्त यं भवेत् ।* यदि तु ज्ञाते न समर्पयति तदानीं ज्ञानत एव स्ते यत्वमुपजातं न त्वग्रतः । स्तयाभावान्न दोष इति । यदा पुनर्ज्ञानतोऽपहृत्य पश्चात् संजातवाधकः सुवर्ण समर्पयति परित्यजति वा तदा त्रैवार्षिकमेव। ननु परकीये द्रव्ये तदनुमति- व्यतिरेकेण यथेष्ट-विनियोगार्हत्वापादनं स्ते यम्। तच्च पश्चात् समर्पणे परित्याग वा ६ पूर्व जातमेवेति प्राणान्तिकमेवोचितं तत् कथं त्रैवार्षिक मुच्यते ? उच्यते, मरणस्येव व्रतसमुच्चितस्य परित्यागस्यापि पापक्षय-हेतुत्व-प्रतिपादनात्। तथा च सुमन्तु:-** "सुवर्ण-स्त यो हादशरानं वायुभक्षः पूतो भवति द्रव्य-त्यागन चेति ॥” इदं प्रायश्चित्ताल्पत्वात् स्तयानन्तरमेव परित्यागे सति द्रष्टव्यम्। चिरावस्थित-यथेष्ट- विनियोगात्वापादनस्य तु गुरुत्वात् त्रैवार्षिकव्रतसमुच्चितस्यैव परित्यागस्य पापक्षय-हेतुत्वम् । नापि हादशवार्षिक-समुचितस्य । "तपसाऽपननुत्सुस्तु सुवर्णस्त यजं मलम् । चौरवासा विजोऽरण्ये चरेट् ब्रह्महनो व्रतम् ॥" इत्यनेन मनुना (११।१०२) तपोमानापनेय-ब्रह्मवध-पाप-बिषयत्वेन हादशवार्षिकस्य दर्शितत्वात् । न व्रतसमुच्चितत्यागापनेय-पापविषयत्वम् । तेन यदेतदङ्गिरसोक्तम्- "महापातक-संयुक्ता वर्षेः शुष्यन्ति ते त्रिभिः ॥” इति। एतद्वचनविषयत्वमेवात्रेति । यदि त्वज्ञानतोऽपहृत्य सुवर्ण पश्चादुत्पन्नज्ञान: समर्पयति तदा वार्षिकमेव प्रायश्चित्तम् । तेन यदेत दापस्तम्ब नोक्तम्- "स्त यं कृत्वा सुरां पौत्वा कच्छं संवत्सरं चरेत् ॥” इत्येतवचन-विषयत्वमेवानेति। न्य न-सुवर्महरणे तु षट्त्रिंश- न्मतम्- "सुवर्णात् स्वल्पहरण वत्सरः परिकीर्तितः । ऊ प्राणान्तिक ज्ञेयं यहा ब्रह्महनो व्रतम् ॥” इति ॥ Home स्तेयं सम्भवति । ख। + ज्ञानेऽपि। खा ६ समर्पणेऽपि त्यागेऽपि वा। * नव ज्ञानतः। का ** संवतः। ख।

·Ansaround सान्तपनचात्र प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ज्ञानतः प्राणान्तिक अज्ञानतो ब्रह्महनो व्रतं हादशवार्षिकमित्यर्थः । तेनान न्य न-सुवर्स स्य पञ्चदश-मासस्य हरण वार्षिक-प्रायश्चित्तोपदेशाद् भागहारतः प्रतिमासं चतुर्विंशति-दिन-व्रतेन प्राजापत्ययं वर्तते । न चेवं सति "अपहृत्य सुवस्य मासमात्र हिजातयः । गोमत्र-यावकाहारो मासः शुध्यन्ति ते निभिः ॥" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम्, प्रत्यहं यावकाहारस्य मासत्रयाचरणेऽपि उपवास-बहुल-प्राजापत्य-हयेन तुल्यत्वात्। तेन यथायथा मासका वन्ते तथा- तथा पञ्चदशमासकपर्यन्त प्राजापत्सयहद्धा वार्षिकमेव व्रतं भवति । एतच्च प्रायश्चित्ताल्पत्वादज्ञानतो द्रष्टव्यम् । ज्ञानतस्तु हैगुण्यमिति। षोड़शमासका- पहरण तु सान्तपनम् । तथा च प्शिन्मतम्- "सुवम कृष्णलिकामिकामपहृत्य विजातयः । कुर्य : सान्तपनं कच्छ तत् पापस्यापनुत्तये ॥” अष्णलहयापहरणे तु सान्तपनदयमित्यूहनीयम् । यदि सान्तपनं ग्राह्यम्। तथा च शड:-- "एतदेव नाहाभ्यस्तं यदि सान्तपनं स्म तम् ॥" अस्यार्थः-सान्तपनद्रव्यैरेव कुशोदक-गो-क्षीर-दधि-मूत्र-गोमयै त्यहाभ्यस्तै रुपवास-सहित यदि सान्तपनं भवति एतच्चतुरहः साध्यम् । क्षत्रियादिसुवर्मापहरणस्य तूपपातकत्वात् ज्ञानतोऽपि वैवार्षिकमेव । तेन यदेत दापस्तम्वेनीतम् स्त यं कृत्वा सुरां पौत्वा गुरुदारान् वा गत्वा चतुर्थकालमितभोजनोऽपोऽ- भ्युपेयात्। त्रिसवनस्नानाशनाभ्यां विहरन् त्रिभि वर्षेः पापं दहतीति ॥" एतद्दचन-विषयत्वमेवास्येति । सव्वत्रैवाज्ञानतोऽर्द्धम्। ज्ञानतोऽपहृत्य समर्पणे चतुर्थभागः। अज्ञानतोऽपहृत्य समर्पणे हादशभागः । तथा बालवृद्ध- रोगि-स्त्रीणां पूर्वोक्त-व्यवस्थयैव प्रायश्चित्ताईम् । पञ्चवर्षादूईमेकादशवर्षपर्यन्त पादमात्रम्। पञ्चवर्ष-पर्यन्त प्रायश्चित्ताभाव इति । अर्थतरद्रव्यस्त य-प्रायश्चित्तं निरुप्यते । तन मनुः-(११।१६८) मणि-मुक्ता-प्रवालानां तात्रस्य रजतस्य च । अय:-कांस्योपलानाच हादशाहं कणानता ॥ .

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रग्रहस्य च । वापीकूपजलानान्तु शुधि-चान्द्रायणं स्म तम् ॥” (११।१६४) अत्र वापौ-कूप-जलापहारस्य स्वल्पत्वेन मनुष्यादिहरणेन सहातुल्यत्वात् सेतु भित्वा स्वक्षेत्रादिप्लावनार्थं सकलजलापहरणे सति द्रष्टव्यम् । "भक्षामोज्यापहरण यानशय्यासनस्य च । पुष्पमूल-फलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥ (११११६६ ) टण-काठ-द्रुमाणाञ्च शुष्कानग्य गुड़स्य च । तैल-चमामिषाणाञ्च निरानं स्यादभोजनम् ॥* ( ११।१६७) कासकोटजोर्णानां दिखुरैकखुरस्य च । पक्षिगन्धौषधीनाञ्च रज्वाश्चैव त्यहं पयः ॥ एतै ब्रतैरपोहत पापं स्ते यकृतं द्विजः ॥” ( ११।१६८ ) अत्र हिजशब्दप्रयोगात् सर्वमिदं प्रायश्चित्तं ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-साधारणम् । "विप्रेतु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पाद-शेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥" इति साधारण-विष्णु-वचनात् शूद्रस्य । चतुर्थ-भागः प्रायश्चित्तम् । अनुक्तानान्तु पित्तलसीसकादीनामपहरणे : सान्तपनमेव प्रायश्चित्तम् । तथा च मनुः-(११।१६५) “दव्याणामल्पसारानां स्त यं कृत्वान्यवेश्मतः । चरेत् सान्तपनं कच्छं तन्निःसायात्मशुद्धये ॥” इति । अनापि हाहःसाध्यं सान्तपनं दृष्टव्यम् । मणिमुक्तादिभ्यः पित्तलादीना- मल्पत्वात्। ग्रहःसाध्यञ्च सान्तपनं याज्ञवल्क्ये नोक्तम्- "कुशोदकञ्च गोक्षीरं दधि-मूत्र-शक्लट्-वृतम् । प्राश्यापरदुध रुपवसेत् कच्छ सान्तपनं स्म तम् ॥ इति" अत्र च "तन्निस्सार्यात्म-शुद्धये” इत्यनेन प्रायश्चित्तं विद्यमानस्य द्रव्यस्य परित्याग सति द्रष्टव्यम् । एतच्चोपलक्षणमात्नम् । किन्तु सबमेव सुवर्ण-हरणादि- स्ते य-प्रायश्चित्तं विद्यमानस्यापहृत-व्यस्य त्यागपुरःसरमेव कर्त्तव्यम् । इतरथा कृतप्रायश्चित्तस्यापि पुन स्तव्य-खोकार तथैव स्तेयप्रसङ्गात्। विनष्टे तु दव्ये पुन:स्वीकाराभावात् प्रायश्चित्तमेवेति । । वेणुचमाभिषाणाञ्च। ख। चेलचमामिषाणाञ्च। मूलसंहितायां पाठः। + शूटे। * मपहार। का $ तन्नियात्यात्मशुद्धये मूलसंहितायां टीकाकतां सम्मत: पाठः । क।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। यत्तु मनुनोक्तम्-(११।१६३ ) "धान्यानधन-चौर्याणि कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः । सजातीयगृहादेव कृच्छ्राव्देन विशुध्यति ॥” तत् सवनस्थ-गृहस्थ-यागार्थीपनौत-धान्यापहरणे पुरोडाशादिरूपान्नापहार यागीय-दक्षिणार्थीपनौतधनापहारे च सति द्रष्टव्यम् । अन्यथा मनुष्य-स्त्री-क्षेत्रापहार यत्र चान्द्रायणमुपदिष्टं तत्रान्नमानापहार वार्षिक प्रायश्चित्तोपदेशादसमञ्जसमेवोपपद्यते* | यदपि याज्ञवल्कानीतम्-( १११५८) “अश्व-रत्न-मनुषा-स्त्रो-भू-धेनुहरणस्य च । निक्षेषस्य च सर्वस्य । सुवर्णस्त य-सम्मितम् ॥” तथा यदपि मनुनोताम्- "निक्षेपस्यापहरणं नराश्व-रजतस्य च । भूमीवचमणीनाञ्च रुक्मस्त य-समं विदुः ॥” इति ॥ न तत् प्रायश्चित्तप्रदर्शनार्थम् । नराश्वरजताद्यपहार प्रायश्चित्तविशेषस्य तेनैवोकत्वात्। किन्तु निन्दार्थवादोऽयम्। अन्यथा “अनृतञ्च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोश्चालोक-निबन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ (१११५६) ब्रह्मोमता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृधः । गहितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापान-समानि षट ॥ ( १११५७) एतेषामपि मिथ्यासमुत्कर्षाभिधानादौनां ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्त-प्रसङ्गात् वेदविस्मरणादीनां सुरापान-प्रायश्चित्त-प्रसङ्गात् अथ तेषां निन्दार्थवादकत्वं न प्रायश्चित्तोपदेशकत्व', तर्हि तत् समभिव्याहृतानामेव निक्षेपहरणादीनां सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तोप-देशकत्वमिति हास्यास्पदमेवेति । तेन निन्दार्थवादेन पापाधिक्यदर्शनात् यदेव प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव द्विगुणं द्रष्टव्यम् । एतच्च ब्राह्मण- सम्वन्धि द्रव्यापहार-विषयम् । क्षत्रियादि-द्रव्यापहारे तु पादपाद-हानि दृष्टव्येति। अत्रापि स्त्रीबालवृद्धरोगिनां पूर्बोतव्यवस्थयैव प्रायश्चित्ताईम् । वर्षादुपरि एकादशवर्ष-पर्यन्तं पादमात्रम्। पञ्चवर्ष-पर्यन्तं प्रायश्चित्ताभावः । । पञ्च- * वार्षिकप्रायश्चित्तीपदेशोऽसमञ्जस एवीपपद्यते। ख । + सब्बै हि इति मिताक्षरायां पाठः। एतत् सव्वं सुवस स्तेय-सम वैदितव्यमिति व्याख्यानञ्च ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । अथेदानी रहस्य कृत-सुवर्णस्त य-प्रायश्चित्तं निरुप्यते। तत्र कामतो रह:- कृत-सुवर्णस्त य-प्रायश्चित्त-विशेषानुपदेशात् प्राणान्तिकमेव । अकामतस्तु रहस्यकृत-सुवर्णस्त ये सकल-महापातक-साधारण यन्मनुनोक्तम् -- (११।२५८) "महापातक-संयुक्तोऽनुच्छेदगाः समाहितः । अभ्यस्याब्द पावमानौ भैक्षाहारो विशुध्यति ॥ तदेवान द्रष्टवाम्। यदपरं मनुनोक्तम्-( ११।२५८ ) "अरण्ये वा निरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् । मुच्यते पातकैः सबः पराकैः शोधित स्त्रिभिः ॥ इति ॥ तत् कामतो यहोवा पश्चात् सञ्जात-वाधकतया समर्पण सति द्रष्टवाम् । यत्तु याज्ञवल्कानोतम्- ( ३।३०३) "त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा कुष्माण्डीभि घृतं शुचिः । सुरापः स्वर्णहारी च रुद्र जप्ता जले स्थितः * ॥" तदकामतो गृहीत्वा समर्पणे सति द्रष्टवाम् । यदपरं मनुनोक्तम्- ( ११।२५१) "सकज -जवास्य वामौयं शिवसङ्कल्पमेव च । अपहृत्य सुवर्णन्तु तत्क्षणादेव निर्मलः ॥ इति ॥ तत्क्षत्रियादि-सुवर्णापहार-विषयम् । “अस्य वामीयस्य पलितस्य होतु" रित्यादि अस्य वामोयम् । “यज्जाग्रतो दूरसुदैतीत्यादि”-(शुक्लयजुर्वेद-संहिता, ३४ अ। १।) शिवसङ्कल्पः ।। सुवर्णेतर-द्रवपापहार अस्य प्रायश्चित्तं लघुगुरुपापभेदेन प्राणायाम-शतादिक मेव जहनौयमिति । तथा च मनु:- "प्राणायामशतं कार्य सर्व-पापापनुत्तये । उपपातकजातानामनादिष्टस्य चैव हि ॥" । -- त्यहं जप्यात् नले स्थितः ।ख। ब्राह्मणवर्ण हारीच रुद्रजापी जले स्थितः।' বুনি নিন: सम्मतः पाठः। + अस्य वाम-शब्दोऽस्मिन् सूक्त हस्तीति मतौच्छ: सूक्तनाम्नी रिति । t सुवर्णेतर-ट्रव्यापहारस्य प्रायश्चित्ते । ख। सुवर्णेतरद्रव्यापहारस्य प्रायश्चित्तमिति समीचीनः पाठः प्रतिभाति ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। अनादिष्टस्य अनुक्ता-प्रायश्चित्तस्येत्यर्थः । इति रहस्यकत-सुवर्णादिस्तेय- प्रायश्चित्तम्। इति बालवलभीभुजङ्गापर-नाम-भट्ट श्रीभवदेवस्य कृती प्रायश्चित्त- प्रकरणे स्तय-परिच्छेदः समाप्त: । इदानीमगम्यागमन-प्रायश्चित्ते निरुपणीये महापातकवेन गुरुत्वात् प्रथम तावद् गुर्खङ्गनागमन-प्रायश्चित्तमेव निरूप्यते । तत्त्रानिरूपिते गुवङ्गनाशब्दार्थे गुङ्गनागमन-प्रायश्चित्तानिरूपणात् प्रथम गुर्खङ्गनाशब्दार्थ एव निरूप्यते। केयं गुङ्गाना नामेति ? तत्र माता- पित्रोरेव लोकशास्त्रयो गुरुशब्दप्रयोगात् मातापिनोरेवायं शरीरोत्पादकत्वो- पाधिना गुरुशब्दो मुख्यः । आचार्यादिषु तथाविधैकरूपानुगमाभावात् * गौण एवायमिति। अङ्गना-शब्दश्च खौमात्र-वचनः । तेन गुर्ची चासावङ्गना चेति । कर्मधारय समासात् स्त्र-साट वचन एवायं गुङ्गानाशब्दः। नतु गुरोरङ्गना गुङ्गना इति षष्ठीसमासात् सपत्नी-मार- वचनोऽपि । तथा सति सपत्नी- मातरि गुरुतल्यातिदेशश्रवणात् षष्ठार्थ-लक्षणाप्रसङ्गात्। तेन $ “निषादस्थपति याजये” दिति वत् कर्मधारयसमासे (A) स्व-माट-वचन एवायं गुर्वङ्गनाशब्दः । अतो गुरुपत्नी न गच्छेदित्यादिषु पत्नीशब्दस्य परिणीत-स्त्री-वचनत्वेन कर्मधारयासम्भवात् षष्ठार्थलक्षणाश्रयणेऽपि न गुब्बङ्गनाशब्दस्य सपत्नीमाट- विषयत्वम् (B)। किन्तु न्यायवशात् स्वमाट-विषयत्वमेवेति। किञ्च “गुरु- तल्पाभिभाष्येन स्तप्ते स्वप्यादयोमये" इत्यत्र गुरु तल्पं यस्य स गुरुतल्पः । तल्पः कलत्रमुच्यते। तदुक्तम्- "तल्यं कलने शयने ग्टहभेदे च दृश्यते ॥” इति ॥ न च गुरुशव्दः सपत्नौ मातरि प्रसिद्धः किन्तु जननयामेव प्रसिद्धः । सति याज्ञवल्क्यीय मपि सपत्नौ मातरि गुरुतल्यातिदेशवचनमुपपन्नं भवति । तथा च याज्ञवल्काः "मातुः सपत्नी भगिनी आचार्य-तनयां तथा। आचार्य-पत्नी स्व-सुतां (C) गच्छं स्तु गुरुतल्पगः ॥" तथाच तथाविधकागतरूपाभावात् । ख । + गुरुश्वासा वङ्गना चेति। ख। * सपनमाट । ६ बृहस्पतिसवी निषादस्थपतिं । (A) समासात्। ख। (B) वचनत्वम् । (C) आचायाणौं खाञ्च सुतां ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। ८१. यत्तु बालकेन परिणीतसवर्ण सपत्नाभिप्रायेणातिदेशोऽयमिति व्याख्यातं, तत्सपत्नीशब्दार्थापरिज्ञानेनैव । समानः पति यस्याः सा सपत्नी। सवर्णासवर्णयोः समानपतित्वमस्ति । तेन तत्रापि सपत्नीशब्दो गौण एव । न च मुख्य सम्भवति गौणे संप्रत्यय इति अतिदेशोऽपि सवसंसपत्नीविषय एव । तेन "ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुब्बङ्गानागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥" इति मनुवचनात् (१११५५) स्वमाट-गमनमेव महापातकमिति प्रसिद्धम् । इदानी प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र मनु:--( ११।१०४) “गुरुतल्पोऽभिभाष्यैन * स्तप्ते खम्यादयोमये। सूमौ ज्वलन्तीं स्वाश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति ॥ स्वयं वा शिषणा वुत्कृल्याधाय चाञ्जलौ। नैऋती दिशमातिष्ठेदानिपातादजिह्मगः ॥” ( ११११०५) तथा च वशिष्ठः- "निष्कालको सृताभ्यक्तः तप्तां सूर्मी परिष्वजेत्। मरणात् पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ निष्कालको मुण्डित-लोमकेश इति एतच मरणान्तिकं प्रायश्चित्तं कामतो गुवङ्गनागमने सति द्रष्टव्यम् । अकामतस्तु हादशवार्षिकमेव । तथा च शङ्खः- "अधाशायौ जटाधारी पस-मूल-फलाशनः । एककालं समश्नानो वर्षे तु बादर्श गते ॥ रुक्मस्तेयो सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । व्रतेनतेन शुध्यन्ति महापातकिन विमे ॥” इति ॥ न चैतत् सपत्नी-मारगमन-विषयम् । तद्गमनस्यातिपातकत्वेन महापातक- वाभावात् । अतो बालकन यदुक्तं तद्धेयमेव । यदपि बालकन लिखितं- "पिट-पत्नीन्तु विज्ञाय सवा योऽधिगच्छति । जननी वाप्यविज्ञाय नामृत: शुद्धिमाप्नुयात् ॥” इति ॥ गुरुतल्पाभिभाष्ये न इति मेधातिथिसम्मतः पाठः। तस्य व्याख्या च गुरुतल्पगी गुरुतल्पौति वा पाठः । तल्यौति मत्वर्थोयेन विशिष्ट एव स्त्रीपुंसयोः संसर्ग उच्यते । गुरुतल्यो गुरुतल्पग इति सर्वज्ञनारायसः ।

·८२ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। तदपि सर्वसंहितास्वदृष्टत्वाद् विश्वरूप-धारेश्वर-ौकरादिभि- रलिखितत्वाद्धेयमेव । भवतु तावदचनम् । तथापि 'रुक्मस्तेयो सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । व्रतेनैतेन शुध्यन्ति महापातकिनस्त्विमे ॥” इति शङ्खादिभिरज्ञानकृत-सकल-महापातक-गोचरत्वेनैव हादश-वार्षिक- स्योतवादीदृशी योजना कर्तव्या। पिटभायां सवां जननीं वापि विज्ञाय योऽभिगच्छति सोऽविज्ञाय मृतः न शुध्यति ज्ञात्वैव मृत: शुध्यतीति । ज्ञानञ्च यथाविहित-मरणकारण-ज्ञानमपेक्षितम् । तेनैतदुक्तं भवति,- ज्ञानतः सवमा सपत्नी-मातरमभिगम्याग्नि-प्रवेशान्मृतः शुध्यति। ज्ञानतः स्वमातरमभिगम्य ज्वलत्सम्मौ -समालिङ्गनादिभिर्मृतः शुध्यतीति । यत्त्वापस्तम्बेनोक्तम्- "स्त यं कृत्वा सुरां पीत्वा गुरुदारान् वा गत्वा चतुर्थ कालाहार * स्त्रिभि- वर्षेः पापं नुदतौति ॥” अनेन पञ्चत्रिंशदधिक-शतधेनवो भवन्ति । तज्ज्ञान- तो रेत:सेकात् पूर्व द्रष्टव्यम् । अज्ञानतस्तदर्द्धम् । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्-(३।२६ ० ) "प्राजापत्यं चरेत्कच्छ समा वा गुरुतल्पगः ।" अन समा इति बहुवचनेन त्रैवार्षिकमुक्तम् । तथा चाङ्गिरसोक्तम्- "महापातकसंयुक्ता वर्षेः शुध्यन्ति ते विभिरिति ॥” तत् सकव्यभिचरित- गुवङ्गना-गमन-विषयम् ज्ञानतो रेत:सेकात् पूर्व द्रष्टव्यम् । अज्ञानत स्तदम् । यत्तु सुमन्तुना वार्षिकमुक्तम्- "गुरुदाराभिगामी संवत्सर ब्रह्मचारी कण्टकिनी शाखां परिष्वज्याध:- शायौ त्रिषवनी भैक्षाहार: पूतो भवतीति ॥” तदत्यन्त-बहुपुरुषव्यभिचरित- गुङ्गना-विषयम्। ज्ञानतो रेतःसेकात् पूर्व द्रष्टव्यम् । अज्ञानतस्तदर्द्धम् । तेन यदेत दापस्तम्वेनोक्त पाण्माषिकं प्रायश्चित्तम् तदप्येतद्दिषयमेव । तथापस्तम्ब “गुरुदारव्यतिक्रामौ खराजिनं वहिर्लोम परिधाय गुरुदारव्यतिक्रामिणे भिक्षां देहीति सप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः पाण्मासिको॥” एतेनाभ्यासuse- चतुर्थकालाहारी। क।

·८३ १ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। व्यभिचारिण्यां गुङ्गनायां ज्ञानतो रेत:सेकात् पूर्व दिवार्षिकमेव। अज्ञानत- स्तदईमित्यायूहनीयमिति। यत्तु मनुनोतम्-(११।१०७) "चान्द्रायणं वा बीन् मासान् अभ्यसेन्नियतेन्द्रियः । हविष्येण यवाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये ॥ इति ॥ तद्दिशुद्धगुवङ्गनाभिलाषेण तदीयशय्याक्रमणादिजनित-पापक्षयार्थमेव द्रष्टव्यम्। एतेन सकव्यभिचारिण्यां ज्ञानतो रेतः-सेकान्तसम्पूस धात्वर्थनिष्यत्तौ हादश- वार्षिकम् । अभ्यासव्यभिचारिण्यां ज्ञानतो रेतःसेकान्तसम्यूम-धात्वर्थ-निष्पत्ती नववार्षिकम् । अत्यन्ताभ्यासवाभिचारिण्यां ज्ञानतो रेत:सेकान्त-सम्यूम- धात्वर्थनिष्पत्तौ षाड़वार्षिकम्। अज्ञानतस्तदईमित्यूहनीयम् । यत्तु बालकेन सवम व्यभिचारिण्यां गुङ्गनायां ज्ञानतो रेत:सेकात् पूर्व दिवार्षिकमेव अज्ञानतस्तदईमित्यायूहनीयमिति सवम व्यभिचारिणोगमने प्राय- श्चित्ताल्पत्वमभिधायासव-व्यभिचारिणोगमने किमपि नोक्तम् तदसम्बद्धमेव । तथा हि "चतुःस्वैरिण्यां वृषल्यां अवकोस: सचेलनात उदकुम्भं ब्राह्मणाय दद्यात्" इत्यादि शंखवचनात् व्यभिचारिण्यां प्रायश्चित्तगासो दृश्यते । न चान सवासवर्स -कृतविशेषः श्रूयते । यत्त होनवस -व्यभिचरितस्त्रीगमने प्रायश्चित्ताधिक्यं न तद्दीनवस व्यभिचार-निबन्धनम् । किन्तहि हौन-वस- गमने स्त्रीपतितेति पतितसंसर्ग-निबन्धनम् । न च गुवङ्गनायामपि पतितत्व- निबन्धन-प्रायश्चित्तातिरेको युज्यते पतितत्वानुबन्धस्य गुवङ्गनागमनत्वानु- बन्धादल्पत्वेन प्रायश्चित्तातिरेककारिलासम्भवात् । अतएव प्रायश्चित्ताल्पत्वा- पादकत्वमपि न सम्भवति । पतितत्वानुबन्धाद गुर्खङ्गनागमनानुबन्धस्य महत्वेन प्रायश्चित्ताल्पत्वापादकत्वा-योगात् । न चैवं व्यभिचारे प्रायश्चित्ताल्पवासम्भव इति वाच्य', "चतुः खैरिण्यां वृषल्यां अवकीम : सचेलनात उदकुम्भ ब्राह्मणाय दद्यात्” इति वचनेन व्यभिचारस्य प्रायश्चित्ताल्पत्वापादकत्वदर्शनादसवस- व्यभिचारे प्रायश्चित्ताल्पत्वस्यान्यनाप्यदर्शनात् । अतः सवर्मासवर्स व्यभिचार गुवङ्गनायां तुल्यरूपमेव यथोक्तं प्रायश्चित्तम् । गुब्बङ्गना-गमन-प्रायश्चित्तं यथापुत्रस्योक्ताम् तथापुत्रव्यभिचारिताया मातुरप्यविशिष्टमेव द्रष्टव्यम् । तथा च मनुः- "एवमेव विधिं कुर्यात् योषित्सु पतिताखपि ॥” इति ॥ विप्रदुष्टां स्त्रियं भत्ता निरुध्यादेक-वैश्मनि । यत् पुंस: परदारेषु तच्चैनां कारयेद् व्रतम् ॥” (मनु । ११३१७७) एतच्च तथा, ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । विप्रदुष्टामितिशब्दो न ब्राह्मण-दुष्टामाह। तथोपरिष्टाद् वक्ष्यामः। तथा च कात्यायन: "एष त्यागश्च शुद्धिश्च पतितानामुदाहृतः । स्त्रीणामपि प्रसतानामष एव विधि: स्मतः ॥” इति ॥ तेन ज्ञानतो गुर्खङ्गना-गमने ज्वलत्सूर्मी-समालिङ्गनादिना मरणम् । अज्ञानतश्च हादशवार्षिकवतादिकं सकलं मातुरपि । इति गुवङ्गना-गमन- प्रायश्चित्तम् । इदानी स्त्रान्तराभिगमनप्रायश्चित्वं निरूप्यते। तत्र बृहहिष्णु:- "माट-गमनं दुहिट-गमनं स्नषागमनमित्यतिपातकानि। अतिपातकिनस्त्वेते प्रविशेयुहुताशनम् । नह्यन्या निष्कृतिस्तेषां विद्यते तु कथञ्चन ॥” इति ॥ तथा च बहवारीत: "मा-भगिनी-दुहिट-स्नुषा-गमन मित्यतिपातकानि सद्योऽग्निप्रवेशोऽतिपातकिनामिति ॥" अत्र यद्यपि निरुपपदमाटशब्दः स्वमातरमेवाभिधत्ते तथापि महापातकत्वेनातिपातकशब्दाविषयत्वाद् भगिन्यादिसमभिव्याहाराच्च सपत्नी- मा-विषय एवायम् । तेन सपनीमानादिगमनेऽपि वलदग्नि-प्रवेश एव प्रायश्चित्तम्। तथा च बृहद्यमः- रेत: सिवा कुमारीषु चाण्डालोखसुतासु च । सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते ॥" अत्रापि खसुतासमभिव्याहारेणाग्निप्रवेशादेव प्राणत्यागो बोइव्यः । अत्र कुमारी सवर्णा उत्तमवर्णा च। सुता च सवर्णेव। सपिण्डापत्वस्यापि दाराः सवर्णा एव। तेन सपत्नौमावदुहिदसोदरभगिनौनुषाणां तथा कुमारीचाण्डालौनां ज्ञानतोऽभिगमनेऽग्निप्रवेशान्मरणान्तिकमेवप्रायश्चित्तमिति स्थितम् । न चैवं सति ज्ञानतः प्राणान्तिकप्रायश्चित्ताविशेषादेषामपि महापातकत्व-प्रसङ्ग इति वाच्यं मरणरूपप्रायश्चित्तस्यैव विलक्षणत्वात्। तथा हि यथा तप्तलौहमय-शय्याशयने ज्यलत्सौ-समालिङ्गने-स्वयं वा । शिश्न-वृषणा- तस्य मुपगतः । ख। + खयं शिश्न । क।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। ८५ । IA वक्ष्यामः। वुत्कृत्याञ्जलावाधायानिपातपर्यन्तं त्वरया गमने * अतिशयितदुःखानुभवेन चिरेण मरणं भवति न तथा ज्वलदग्निप्रवेशनेति मरणेप्यस्ति विशेष इति अतो न महापातकगुरुतल्पगमनायास्तुल्यत्वमिति। अतएवाज्ञानतः सपत्नीमात्रादि-गमने गुरुतल्पगमनवबहादश-वार्षिक किन्तु चाण्डाली-गमनं विहाय नववार्षिक, एवं चाण्डाली-गमने त्वज्ञानतो वचनबलात् वैवार्षिकमेव। तथा च मनु:-(११।१७१) "यत् करोत्ये करात्रेण वृषलौ-सेवनाट् दिजः । तभैक्षभुग जपन्नित्यं विभिर्वर्षे व्यंपोहति ॥ अत्र वृषली चाण्डाली । न चैतदज्ञानतो रेत:सेकात् पूर्वमिति बोद्धव्यं, अत्र एकरानेणे त्यपवर्गे टतीयेयम्। फलप्राप्तौ सत्यां क्रियापरिसमाप्तिरपवर्गः । रेतःसेकरूपफलस्यावश्यकत्वादज्ञान-विषयमवेदं ज्ञातव्यम् । यत्त यमेनोक्त वार्षिकं तदेव ज्ञानतो रेत:सेकात् पूर्व चाण्डालौगमने तेन सपत्नीमानादिगमनेष्वेवाज्ञानतो नववार्षिकस्योक्तत्वात् तत्रैव ज्ञानतो रेत:सेकात् पूर्व त्रैवार्षिकम्। अज्ञानतो रेतःसेकात् पूर्व साई वार्षिक- मित्याचूहनीयम् । पूर्व व्यभिचारि-माटगमने यदुक्तं प्रायश्चित्तं आसमन्तादव्यभिचारिणोगमने तदई म्। एतेन महापातकशब्द विहायातिपातकशब्दोऽप्युपपन्नो भवतीति। क्षत्रिय-सपनीमाटगमने तु ब्राह्मणस्य ज्ञानतो नववार्षिकम् । वैश्य-सपत्नी- मालगमने तु षाडूवार्षिकम् । शूद्रसपत्नीमाढगमने स्वैवार्षिकम् । तोऽमित्यूहनौयमिति। इदानीं गुरुतल्पातिदेश-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र वृहत्संवतः- "पिटव्यदार-गमने भाटभाया-गमे तथा। गुरुतल्पव्रतं कुयान्नान्यथा निष्कृतिभवेत् ॥” अत्र मरणस्य व्रतशब्दानभिधेयत्वात् पिटव्यभा--गमने भाटभार्यागमने च ज्ञानतो हादशवार्षिकप्रायश्चित्त-विधिरेवायमिति । - अज्ञान- मैड दूरगमने। ख। 1 वृषल्यत्र चाण्डाली प्रायश्चित्त गौरवात्। कुलूकः । * वचनं । ख।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । अज्ञानतः पाडूवार्षिकमित्यूहनीयम् । यत्र पुनर्गुरुतल्प-साम्य-प्रतिपादकानि मन्वादि-वचनानि तत्र प्रायश्चित्तमुच्यते। तत्र मनुः—(१११५८) रतःसेकः खयोनिषु कुमारीष्वन्त्यजासु च । सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्प-समं विदुः ॥” तथा च गुरुतल्पमभिधाय शङ्खलिखिताभ्यामुक्तम्- “एवं मातुलानी-पिट-स्वस-स्नुषा-पिटव्यस्त्री-दुहिट-भागिनेयोगमनेष्वाचार्य- दुहि-गमने च । तथा च व्यास:- "सखि-स्वयोनि-सगोत्रा-शिष्यभा--स्न षासु गवि चैवम् ॥” तथा याज्ञवल्क्यः-- "सखि भा--कुमारीषु स्खयोनिष्वन्त्यजासु च । सगोत्रासु सुत-स्त्रीषु गुरुतल्पसमं स्मृतम् ॥ पितुः खसारं मातुश्च मातुलानी स्नुषामपि । मातुः सपत्नी भगिनीमाचार्य-तनयान्तथा ॥ आचार्य-पत्नी स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः । छित्वा लिङ्ग वधस्तस्य सकामायाश्च योषितः * ॥" तथा च नारदः माता-माटस्वसा-श्वशू मातुलानो पितृवसा। पिटव्यसखो-शिष्यस्त्री-भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥ दुहिताचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता। राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्गोत्तमा च या ॥ आसामन्यतमां गच्छन् गुरुतल्पग उच्यते । शिश्नस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो दण्डो विधीयते ॥" सर्वत्र चात्र गुरुतल्पाभिधानं न गुरुतल्प-गमन-प्रायश्चित्ततुल्य-प्रायश्चित्त-प्रति- पादनार्थं, तथा सति सगोत्राशब्देनैव सपनोमातृ-पितृव्यभायाघाटभाया- पुत्रभार्याणां प्राप्तत्वेन पृथगभिधान-वैयर्थ्यात् । तथा सपत्नीमातुर्द्धात्या सह भगिन्याः तत्सख्या सह दुहितुः शरणागतया च सह साम्येन गुरुतल्पगमन- प्रायश्चित्ताभिधानानुपपत्तेः। किन्तु निन्दार्थवादोऽयं पापाधिक्य-प्रतिपादनार्थः । सकामायाः स्त्रिया अपि इति मिताक्षरासम्मतः पाठः। स्त्रिया स्तथा इति हस्तलिखितपुस्तके तत्तकत्-सम्मतः पाठः ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। -- तेन सपत्नी-मातृ-दुहितृ-भगिनौस्नुषा-कुमारौ चाण्डालौनां तथा पितृव्यभाया- मातृभायाणां गमने यथोक्तमेव प्रायश्चित्तम् । सपत्नीमात्रादि-चाण्डालोपय॑न्तानां गमने अग्निप्रवेशः। पिटव्यभा--भाटभा--गमने तु हादशवार्षिकमिति। इतरासान्तु गमने सवर्णपरदार-गमनाद् द्विगुणं प्रायश्चित्तमिति द्रष्टव्यम् । तस्मादुताम्- महापातक-तुल्यानि पापायुक्तानि यानि च । तानि पातक-संज्ञानि तदूनमुपपातकम् ॥ इति ॥ पातकस्यीपपातका गुरुत्वादतिपातकाच्च लघुत्वात मध्यएव निवेश- स्योचितत्वात् षाड़वार्षिकप्रायश्चित्त-विषयत्वम्। तेन सपत्नीभगिनीसपत्नी- भ्रातृ-भा--सपत्नौ-पितृव्य-भा--भागिनेयौनां गमने सम्बन्धसन्निकर्ष-विशेषात् नववार्षिकमेव। अज्ञानतस्तदर्द्धमित्यूहनोयम्। अत्र च यद्दिध-ब्राह्मणोगमने यादृशं ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तमुक्तम् तद्दिध-क्षत्रिया-वैश्या-शूद्राणां गमने तादृशमेव ब्राह्मणस्य पादपादहीनं प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम्। एवं स्वपरिणीत क्षत्रियावैश्याशूद्रासु खोत्पादित-दुहितृ-गमने तथा खोत्पादित-तत्पुत्र-परिणीत-भा-गमने यथा- क्रमं नववार्षिक षाडूवार्षिक त्रैवार्षिकाचूहनीयानौति। अज्ञानतस्तदईमिति । ननु मित्रभार्याचार्यादिष्वपि प्राणान्तिकमेव प्रायश्चित्तं याज्ञवल्क्ये- नोक्तम्-येनैवमाह- “छित्वा लिङ्ग वधस्तस्य सकामाय श्च योषितः॥" तथा नारदेनापि "माता मातृवसा श्वश्रु र्मातुलानी पितृस्खसा।" इत्यभिधायान्तेऽभिहितम्- "शिश्नस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो दण्डो विधीयते ॥" अतः कथमेवमादीनां गमने ज्ञानतः षाडूवार्षिकमित्युच्यते ? उच्यते,- स्थादेवं यदि प्रायश्चित्तोपदेशोऽयं भवेत् । किन्तहि ? राजदण्डोपदेशोऽयम् । तथा छित्ता लिङ्गं वधस्तस्येत्युक्तम्। नतु तस्य निष्कृतिः। नारदः व्यक्तमेवाह- "शिश्नस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो दण्डो विधीयते ॥” इति ॥ यत्तु यमेनोक्तम् "चाण्डाल-पुक्कसानान्तु भुक्त्वा गत्वा च योषितम् । कच्छ्राब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दव-इयम् ॥"

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। । ततःसेकात् पूर्व द्रष्टव्यम् । तथा च बृहद्यमादि-वचनानि प्रायश्चित्तो- पदेशकानि नानाविधानि- तन वृहद्यमः "चाण्डाली पुक्कशी म्लेच्छों स्नुषाञ्च भगिनी सखीम् । मातुः पितुः स्वसारञ्च निःक्षिप्तां शरणागताम् ॥ मातुलानी खसारञ्च सगोत्रामप्यनिच्छतीम् । शिषाभायां गुरोर्भायर्या गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥" तथा च मनु:- "पितृस्वयों भगिनी स्वस्रयों मातुरेव च । मातुश्च धातुराप्ताञ्च गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥" तथा च बृहविष्णु:- "आचार्याणीन्तु यो गच्छेत् सन्मोहादकामतः । पितुः खसुश्च गमने द्विजश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥” तथा च बृहत्संवतः “गुरो दुहितरं गत्वा स्वसारं मातुरेव च । तस्या दुहितरञ्चैव चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ॥" मातुलानी तथा खधू सुतां वैमातुलस्य च । मातुः स्वसारं सनाभिं पराकेनैव शुध्यति ॥" तथा च बृहद्दशिष्ठः- "आचार्याणीन्तु यो गच्छेत् सन्मोहादकामतः । पितुः खसुश्च गमने हिजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥" वृहन्मनु:- "मातुमातुश्च गमने वसुश्च गमने तथा । एताखकामतो गत्वा दिजश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥ गच्छन् वैमातुलसुतां मातृ-गोत्रां तथैव च । समान-प्रवरां वापि हिजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥" तथा च स्वल्पशातातपः- "मातुलानौन्तु यो गच्छेत्श्वधू श्यालौच्च मानवः । मातुलस्य सुतां गत्वा चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ॥"

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। तथाच बहरामनुः मातुनानीन्तु योगच्छत् सुषां गच्छेच्च मानबः । पितृ स्वसु श्च गमने हिज चान्द्रयण चरेत् ॥ इति ॥ तथा विशन्मतम् "पितृ-मातृ-स्वस-स्नुषा-भगिनी-भागिनेयो-गो-चाण्डाली-गमने तप्तकच्छत्रयं सान्तपनम् ॥ तथाच संवतः- असती मातुराप्ताञ्च * स्वसार चानामातृजाम्। एता दिजः स्त्रियो गत्वा तप्तकच्छं समाचरेत् ॥" तथाङ्गिरा:- "पतितान्त्य-स्त्रियो गत्वा-भुक्त्वाच प्रतिराच।।। मासोपवासं कुर्वीत चान्द्रायण मथापिवा ॥" तथा बृहत्संवतः चण्डालों पुक्कशी म्लेच्छी श्वपाकी पतिता न्तथा। एता स्तु ब्राह्मणो गत्वा चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ॥" तथाच शातातपः- 'सुतां पुत्रस्य यो गच्छेत् सगोत्रा अतथैवच । समानोगोत्रजां वापि हिजबान्द्रायणं चरेत् ॥ इति ॥ सगोत्राशब्देन सप्तमपुरुषपर्यन्तं सपिण्ड स्त्री अभिमता। समानगोत्रजा- शब्देन सप्तमपुरुषाटुपरिजाता स्त्री अभिमता। तदेतानि लघु-लधुतर-लघुतम-प्रायश्चित्तानि कचिदकामतः क्वचियभि- चारिणौषु क्वचिदत्यन्तव्यभिचारिणीषु रेतः सेकात् पूब्ब सम्वन्धसन्त्रिकर्षविप्रकर्षा- दिवशेन व्यवस्थापनीयानि । इदानौ मखजनपरदार-गमन-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र शङ्खः "वैश्यायामवकीर्णः संवत्सरं ब्रह्मचर्य निसवनञ्चानुतिष्ठेत् । क्षत्रियायां (वर्षे त्रीणि ब्राह्मण्याम् । वैश्यावत् शूद्रायाम् ॥" Due असतौं मातुलेयौञ्च । ख। * पविताच स्त्रीय गन्ना भुक्ता संप्रतिमाच । ख । १२ ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । वार्षिकम् । - एतच्च ब्राह्मणस्य ज्ञानतो गुणवट् ब्राह्मण्यादि-गमने सति द्रष्टव्यम् । शूद्रायान्तु वैश्यातुल्यत्वासम्भवाद् ब्राह्मणपरिणीतगुणवत्-शूद्रागमने वार्षिक प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम्। अर्थात् शूद्रपरिणीत-गुणवत्शूद्रागभने पाण्मासिंकमिति । होन-हीनतर-ब्राह्मणी-गमनेतु दिवार्षिकं वार्षिक च । एवं क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणामपि होन-हीनतराणां यथाक्रमं हानि रूहणीया। चतुःस्वैरिण्यादि-हीनतम-ब्राह्मण्यादि-गमने अतिशयेन प्रायश्चित्तहास-दर्शनात् क्षत्रियस्यतु क्षत्रिया गमने पाद-हीनं दिवार्षिकम्। क्षत्रियस्य वैश्यागमने पादहीनं क्षत्रियस्य ब्राह्मण परिणीत-शूद्रागमने पादहीनं वार्षिकम् । शूद्र-परिणीत-शूद्रा-गमने पादहीनं पाण्माषिकम् । एवं वैश्यस्य वैश्यागमने द्विपादहीनं वार्षिकम्। ब्राह्मण-परिणीत-शूद्रागमने हिपादहीनं वार्षिकम् । शूद्रपरिणीत-शूद्रागमने दिपादहीनं पाण्मासिकम् । तथा शूद्रस्य ब्राह्मणपरिणौत-श्रुद्रागमने त्रिपाद-हीनं वार्षिकम् । शूद्र- परिणीत-शूद्रागमने त्रिपाद-हीनं पाण्मासिकम् । अज्ञानत स्तदईम् । यदितु ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा वा सकृत् सवणोत्तमवर्णेन वा व्यभि- चरिता भवति, तदा सवर्णस्योत्तमवर्णस्य च तदुपगमने यत् त्रैवार्षिकादि-व्रत मुक्तं तस्यपाद-हानिः । अभ्यासेन सवर्णव्यभिचरितोपगमेन पादहय-हानिः। अत्यन्ताभ्यासेन सवर्णव्यभिचरितोपगमे पाद-त्रय-हानिः । तथापस्तस्बः- "सवर्णाया मनन्य पूर्बायां सतत् सन्निपाते पादः पतति, एवमस्यासे हो पादौ, अत्यन्ताभ्यासे त्रिपादाः, चतुर्थे सबंमिति ॥" अनन्य-पूर्बाया मिति । सवर्णादन्योऽसवर्णः तनिषेधात् सवर्ण-पूबाया मित्यर्थः । चतुर्थ सर्वमिति, नत्रैवार्षि कादि-पादहानि-क्रमेण प्रायश्चित्त-हासः, किन्त्वन्यदेव शङ्खाद्युक्तं प्रायश्चित्त मित्यर्थः । ma- तथाच शङ्क:- "चतुः स्वैरिण्यां वृषल्या मवकीर्णः सचेल-स्त्रात उदकुम्भ ब्राह्मणाय दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकालाहारी ब्राह्मणान् भोजयेत् । क्षत्रियायां त्रिरात्र मुपोषितो यवादकं दद्यात्। ब्राह्मण्यां वाह मुपोष्य तपात्रं दद्यात् ॥" चतुः स्वैरिणीच पुरुषचतुष्टय-व्यभिचरिताऽभिधीयते । एतच्च जातिमानोपजीविहीनतम-ब्राह्मण्यादि-गमने सकृदज्ञानतः। उत्- ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । कष्टोत्कृष्टतर-ब्राण्यादि-गमने एतदेव द्विगुणं त्रिगुणम् ज्ञानतो बैगुण्य दृष्टव्यम् । तेन यदेतद् वशिष्ठेनोक्तम्-- "ब्राह्मण चे दप्रेक्षापूर्बकं ब्राह्मणदारानधिगच्छेत् निवृत्तधर्मकर्मण: कच्छोऽनिवृत्तधर्माकर्मणोऽतिकइति ॥" तदपि चतुः स्वैरिणी-विषय मेव यथायोग्यं द्रष्टव्यम् । निवृत्तधर्मका अधार्मिकः । अनिवृत्तधर्मकर्मा धार्मिकः । सर्वत्रचात्र सजातीयपुरुष-दूषितायाः प्रायश्चित्तं दूषकपुरुष-तुल्यमेव द्रष्टव्यम् । तथाच मनुः- विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरन्ध्या देकवेश्मनि । यत् पुंसः परदारिषु तच्चैनांचारयेद् व्रतम् * ॥" नचान विप्रदुष्टा मिति विप्रशब्दस्य ब्राह्मणे रूढत्वाद् ब्राह्मण-दुष्टा मिति द्रष्टव्यम् ।। सर्ब-परदार-गमन-प्रायश्चित्तमभिधायान्ते सामान्येनैव सकल स्त्री- प्रायश्चित्तोपदेशकत्वेनास्य मनुनोत्तत्वात् । तथाच याज्ञवल्क्येनापि सकलपारदारिक-पुरुष-प्रायश्चित्तमभिधाय तुल्यरूपमेव स्त्रीणामपि प्रायश्चित्त मुक्तम् । तथाच याज्ञवल्क्य:- "एषएव विधिःस्त्रीणां पतिताना मुदाहृतः ॥” इति ॥ किञ्च विप्रदुष्टा मिति यदि ब्राह्मण-दुष्टाभिप्रेता, तदा सवर्ण-शुदादिव्यंभि- चरितस्त्रीणां प्रायश्चित्त मनुक्तमेवापद्येत। न च "स्त्रीणामई प्रदातव्य" मित्यनेनैवोक्त मितिवाच्यम् ? तस्य सजातीयपुरुषापेक्षया स्त्रीणां प्रायश्चित्ताझै- पदेशकत्वात्। नत्वंभिगन्तुपुरुषापेक्षया। तथा सति सुवर्णहरणादि-पापान्तरे- "वभिगन्त-पुरुषान्तराभावेनैतस्य वचनस्याप्रवर्तकत्वेन पुरुषसमान-प्रायश्चित्त- प्रसङ्गात् ।। अतएव बृहस्पतिना यदुक्तम्-६ “यत् पुंसः परदारेषु समानेषु विधीयते । व्यभिचारऽपि * भत्तः स्ती तदशेष समापयेत् ॥" । कारयेदृब्रतम् । ख। + बोद्धव्यं । ख। + तथासति सवर्णपुरुषापेक्षाया प्रायश्चित्तोपदेश कत्त्वात् अवान्तरेष्वभिगन्तपुरुषाभावेन तस्य वचनस्या- महत्तत्वेन पुरुषसमान-प्रायश्चित्त-प्रसङ्गात् । ख। $ हस्पतिनोक्तम् । ख। व्यभिचारीषु । खें।

·* प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। १. अत्र समानेविति न समान नातीयत्वेन समान विषयत्वं विवक्षितं, किन्त दुष्टत्वेन। तेन पुरुषस्यादुष्टपरदारोपगमने* स्त्रीणामपि पुरुषतुल्यमेवव्रतं, नतु स्त्रीत्वेनाईहानिव्यवस्था कर्तव्या। तदुक्तं "तदशेष समापयेदिति ॥" तेन यद्यग्रतः सम्पूर्ण दूषिता स्त्रो भवति तदा तत्समागमे पुरुषप्रायश्चित्ताल्पत्वा न पुरुष-तुल्य-प्रायश्चित्तेन स्त्रोणां विशुद्धिः। तथा यद्यग्रत एव पुरुषः पतितो भवति तदा पुरुषप्रायश्चित्तबहुत्वा न तत्समागमे स्त्रीणां तुल्य-प्रायश्चित्तं, किन्तर्हि, अदुष्टत्वे स्तीपुरुषयोः प्रथम-समागमे यत् पुरुषस्य प्रायश्चित्तं तदेव स्तौणामपि। तदुक्तम्- “यत् पुं स: परदारेषु समानेषु विधीयते । व्याभिचारोऽपि भत्तः स्ती नदशेष समापयेत् ॥ इति ॥" अतः सर्वत्रैव पारदाय + प्रथमसमागमे सजातीयस्य पुरुषस्य यत् प्रायश्चित्तं तदेव तषित-स्त्रीणामपि दृष्टव्यम् । तथा सर्वत्र पारदायें सति + गर्भोत्पत्तौ सत्यां स्तीपुरुषयोः-प्रायश्चित्त- हैगुण्यमिति। कामचारगर्भोत्पादकस्यापि पापोत्पत्तौ तुल्यत्वेन निर्देशात् । तथाह्यापस्तम्बः "चाण्डालम्लेच्छ-श्वपच-कपालव्रतधारिणां AI अकामत: स्तियोगत्वा पराकव्रतमाचरेत ॥ कामतस्तु प्रसूतो वा तत् समो नात्र संशयः । स एव पुरुष स्तस्यां गर्भो भूत्वाभिजायते B॥" पराक व्रतच्चा ज्ञानतो रेतः सेकात् पूब्ब दृष्टव्यम् । “कामतस्तु प्रसूतोवेति” कामना गर्भीत् पादयोस्तुल्यत्वं दर्शयति॥ कामत स्तु प्रायश्चित्त-वैगुण्यम् । "विहितं यदकामानां कामात् तद्दिगुणं स्मृतम् " इति वचनात् । । तथास्त्रिया अपि गर्भोत्पादे पापातिरेक माह वशिष्ठः- तेनादुष्टपुरुषस्यादुष्टपरदारोपगमे । क । + सर्ववपरदारेषु । ख। + कामकारेण तत्गर्भोत्पादनेपि पापोत् पचितुल्यत्व-नि.शात् । ख । A कपालब्रतचारिणाम् । ख। B ग भूत्वेह जायते । क।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। "ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशां भाया: शूदेण सङ्गताः । अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः॥" तेन गर्भोत्पादे खीपुरुषयोः प्रायश्चित्तबैगुण्यमिति। अत्रापि * ब्रह्मवध. न्यायेन सक्दभ्यासात्यन्ताभ्यासेष्वधिकाधिकपापोत्पत्तावपि तन्वेणैव प्रायश्चित्तानु- ठानम्। अल्पपापान्तरेषु तु प्रसङ्ग एवेति। इदानीं प्रातिलोम्य-गमन-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र वशिष्ठः “शूद्रश्चेद ब्राह्मणीमभिगच्छेद वीरणपत्रैर्वेष्टयित्वा शूद्र मग्नौ प्रासात् ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽभुक्षा नग्नां खर मारोप्य महापथ मनुसंप्रापयेत् । पूतो भवतीति विज्ञायते । वैश्यश्चेद ब्राह्मणीमधिगच्छेत् लोहित-दर्भेर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नी प्रास्येत्, ब्राह्मण्याश्च सव्वं पूर्ववत्। गौरखरारोपणं विशेषः । क्षत्रियश्चेद ब्राह्मणीमभिगच्छेत् शरपत्रैर्वेष्टयित्वा क्षत्रियमग्नौ प्रास्यत्। ब्राह्मण्या: सब पूब्बोक्तमेव । एवं वैश्यो राजनां गत्वा शुदश्च क्षत्रियां वैश्यामिति च ॥" यत्त शंखनोक्तम् - “प्रातिलोमा वधः पुंसां स्तौणां नासादि-कर्त्तनम् ॥” न तत् प्रायश्चित्ताभिधानम् । किन्तु राजदण्डाभिप्रायम् । यदि प्रातिलोम्यव्यभिचार पुरुषस्ति यौ यथोक्तप्रायश्चित्तं न कुरुत स्तदा राज्ञा प्रकारान्तरेणापि प्रसक्तिवारणार्थं पुरुषस्य वधः कार्यः स्त्रीणां नासादि- कर्तनं कार्यम् । एतच्च ज्ञानतो दृष्टव्यम् । अज्ञानतस्तु शूद्र स्य ब्राह्मणी-गमने हादशवार्षिकम्। इतरत्र पादपादहानि रिति दृष्टव्यम् । तेन शूदस्याज्ञानतः क्षत्रिया-गमने नववार्षिकम् । शदस्याज्ञानतो वैश्या- गमने षाड़ वार्षिकम् । तथाच बृहत् प्रचेताः “शूद्रस्य ब्राह्मणी मोहाद् गच्छतः शुद्धिमिच्छतः । पूर्णमेतद् ब्रतं ज्ञेयं * माता यस्मा द्धि तस्य सा ॥ - More * तवापि च । ख । । + शाशु प्रापयेत् । ख । # पूता भवतीति। ख। $ प्रायश्चित्ताभिप्रायम् । ख। नतं कुर्य्यात्। क।

·ine प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । पादहानग्रान्यवर्णासु गच्छत: सावमिकम् । पायश्चित्तमिदं मोहादगम्यागमने स्म तम् ॥” एतेन वैश्यस्याज्ञानतो ब्राह्मणी गमने नववार्षिकम् । क्षत्रियस्याज्ञानतो ब्राह्मणी-गमने षाड़ वार्षिकमेव । अत्रापि बालवृद्धरोगिणां यथोक्तैवाईव्यवस्था दृष्टवया। स्त्रीणान्तु- “विप्रदुष्टां स्त्रियं भती निरुन्ध्या देकवेश्मनि । यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद् व्रतम् ॥" इति वचनात् पुरुषतुल्यमेव * प्रायश्चित्तमित्युक्तमेवेति ॥ इदानी मन्त्यजस्त्रीगमन-प्रायश्चित्तं निरूपाते। अन्त्यजाश्च रजकादय एव। यत. स्वल्पयमेन- "रजकश्चर्मकारश्च नटोवरुड़ एवच । कैवर्तो मेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्म ताः ॥" इत्यभिधाय प्रायश्चित्तमुक्तम्- “भुक्वा चैषां स्ति यो गत्वा पौत्वापः प्रतिगृह्यच । कच्छाब्द माचरेज्ज्ञाना दज्ञाना दैन्दवद्दयम् ॥ इति ॥” एतच्च कृच्छ्राब्दप्रायश्चित्तं ज्ञानतोब्राह्मणस्यात्यन्ताभ्यास-विषयम् । अज्ञानतो- ऽत्यन्ताम्यासेऽर्द्धप्रायश्चित्त-प्राप्तौ वचनबलाच्चान्द्रायणदयं दृष्टव्यम् । यत्तु हारीतेनोक्तम्- "कैवर्ती ध्वजिनीञ्चव याश्चान्त्यप्रकृतिसम्भवाः । कामतस्तु व्रजन् विप्र एतानाव समाचरेत् ॥ हौ मासौ भैच्य माहारी हौ मासी यवयावको। हौ मासौ पञ्चगवाञ्च षण्मासां चरितव्रतः । एवं शुद्धिमवाप्नोति प्रायश्चित्तानुसारतः ॥" एतदपि पाण्मासिकप्रायश्चित्तं ब्राह्मणस्यैव ज्ञानतोऽभ्यासे सति द्रष्टव्यम् । यत्त्वापस्तम्वेनोक्तम्- "म्लेच्छों नटौं चर्मकों रजूकी वरुड़ी तथा।। एतासु गमनं कृत्वा चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥" तदपि ब्राह्मणस्य ज्ञानतः सकद्गमनविषयं दृष्टव्यम् । - - पुरुषसमानमेव । ख। + रजकोच्च भटौं तथा ।

·५ - । प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । यत्त स्वल्पसंवर्तेनोक्तम्- "रजक-व्याध-शैलूष-वेणुचर्मोपजीविनाम् । स्ति यो विप्रो यदा गच्छेत् कच्छ चान्द्रायणं चरेत् ॥” तदपि ब्राह्मणस्याज्ञानतोऽत्यन्ताभ्यास-विषयम् । अत्र कृच्छ्र प्राजापत्यं तत् सहितं चान्द्रायणमपेक्षितम् । यत्तु संवर्तेनोक्तम्- “शैलूषी रजकौञ्चैव वेणुचौपजीविनौम् । एता गत्वा दिजी मोहा चर चान्द्रायणव्रतम् ॥” इति ॥ एतदपि ब्राह्मणस्यैवाज्ञानत: सक्कद्गमनविषयं दृष्टवाम् । यत् पुनः शातातपेनोक्तम्- "कैवर्ती रजकीञ्चैव वेश्याञ्चापि गती नरः । प्राजापत्यविधानेन कृच्छ्रेणैकेन शुध्यति ॥" तदज्ञानतः सक्नेतः-सेकात् पूब्ब द्रष्टवाम् । एतेन वेश्यायाः कैवर्ती-समभिववाहाराज ज्ञानतोऽज्ञानतश्च कैवत्यादिगमने यत् सदभ्यासात्यन्ताभग्रासैः प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव वेश्यागमनेऽपि दृष्टवाम् । क्षत्रियादीनान्तु “विप्रेतु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥" इति वचनात् पादपादहानिर्दष्टवाति । शूदायास्तु-रजकाद्यन्त्यज-गमनेऽज्ञानत: प्राजापत्य त्रयं । ज्ञानत स्तदेव दिगुणम्। तथाच शातातपः- "म्लेच्छेनाधिगता शुदा अकामाच्च कथञ्चन । कच्छत्रयं प्रकुर्वति ज्ञानात्तु दिगुणं भवेत् ॥ ६ एतच्च वचनं यद्यपि म्लेच्छमात्रविषयम् तथापि रजकादीनां प्रायशित्त- विशेषाश्रवणात् * मभिप्रेतम्। ख। + कच्छ्रेण स विशुध्यति । + ज्ञानेतु। ख। 5 एतद्दचनात् परं ख पुस्तके "चर्मकत्तन्तुकच्चैव वादको वादजीवकः ( ? ) एषां भुक्त्वा स्त्रियो गला • व्रतं पूर्बवदाचरेत्" इत्यधिकं दृश्यते ।

·४६ प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । "म्लेच्छों नटी चम्मकी रजकोञ्च भटौन्तथा। एतासु गमनं कृत्वा चरेच्चान्द्रायणं ब्रतम् ॥” इति वचनेन म्लेच्छसमभिवााहारादजकादि-गमनेऽपि शूद्राया एतदेव प्रायश्चित्तमिति। तथाचोता मुशनसा- “बहूनामेकधर्माणा मेकस्यापि यदुच्यते । सर्वेषामेव तत् कुर्यादेकरूपाहि ते स्म ताः ॥” इति । चाण्डालाद्यन्त्यावसायि-गमनेत शूदायाः समभिवाहारादपि प्रायश्चित्त विशेषानवगमात् यत् शूदस्य चाण्डालौगमने प्रायश्चित्तं तत् शूद्राया अपि चाण्डालादि वाभिचार प्यूहनीयम् । किन्तु स्तीत्वेर्नाईप्रायश्चित्तमिति विशेषः । अत्रापि * बालवृद्धादिषु पूर्वोत्तव वावस्था दृष्टवाति । इदानी रजस्वला-गमन-प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र संवतः- "रजखलान्तु योगच्छेद गर्भिनी पतितान्तथा । तस्य पापविशुध्यर्थ मतिकच्छ समाचरेत् ॥" गर्भिनी चाष्टमासौयगर्भा। एतच्च प्रथमदिवसीयसवर्णरजस्खलागमन- प्रायश्चित्तम्। अतिक्कच्छे धेनुइयम् ।। यत्तु शातातपेनोक्तम्- "रजस्वला-गमने सप्तरात्र मिति ।” तद्वितीय दिवसीयसवस रजस्वला- गमन-विषयम् । यत्तु याज्ञवालल्कोनोक्तम्- "त्रिरात्रान्त वृतं प्राश्य गत्वोदक्यां शुचि भवेत् ॥” तचितीयदिवसीयसवर्स रजस्वला-गमन-विषयम् । एतच्च सबै विशेषा द्रष्टवाम् । अज्ञानतोऽस्याई म्। सवमरजस्खलागमनोता दसवस रजस्वला-गमन प्रायश्चित्ताधिक्य मिति कच्छादिकं यथोक्त क्रमेणोहणीय मिति । इदानीं गवादितिर्यगगमन प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र व्यास:- "सखि-स्वयोनि-सगोत्र-शिष्यभा--सुगासु गविरेव मिति ॥" hoth श्रवणात् जानतो एतेन । का + खल्पयमः। ख। * अवध्यतिकच्छ धेनुइयम् । $ भगिनी स्नुषा समभिन्याहारासम्भकात् । खं।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। ६७ अत्यन्ताभ्यासतः एतच्च वचनं गो-गमनस्थ गुरुतल्पगमनवन्महापातक-साम्य-प्रतिपादकम् । सखि-खयोनि-सगोत्रा-शिष्य-भायाणां भगिनवादिपदसमभिव्याहारासम्भवात् सगोत्रशब्द नैव प्राप्तेः स्नुषाशब्दानर्थक्याच निन्दार्थवादोऽयं सगोत्रादिगमने सवस-परदार-गमन-प्रायश्चित्ताद् द्विगुण-प्रायश्चित्त-प्रदर्शनार्थमिति गुरुतल्यावसर एवोक्तम्। तेन ज्ञानपूर्बकमत्यन्ताभ्यासतो ब्राह्मणस्य गीगमने षाड़ वार्षिक प्रायश्चित्तम्। यत्तु वह द्विषनोक्लाम्- "परदार-गमने गोव्रतं गो-गमने चेति ।" तत् सक्दगो-गमन-विषयम् । गोव्रतशब्देन गोवध-प्रायश्चित्तमुच्यते । तच्च वृषभैकादशगोदानाधिकं त्रैवार्षिकव्रतम् । यतो गोतमेन वैश्यवधे "वैश्यस्य तैवार्षिक वृषभैकादशागा दद्यात्" इत्युक्त्वा “गाञ्च वैश्यव"दिति गोवधे तदेवातिदिष्टम्। पूर्व सवनस्थ-विप्रसम्बन्धिकपिलादिगोवध विषयं व्याख्यातम् । तदेवान विषय-गौरवादतिदिष्ट वेदितव्यम् । षाड़ वार्षि के सति तस्यैवोचितत्वात्। तेन ब्राह्मणस्यैव सकृदगो-गमने वृषभै- कादश-गोदानाधिकं त्रैवार्षिकं व्रतं दृष्टव्यमिति । अज्ञानत स्तदई मिति । क्षत्रियादीनान्त यथाक्रमं पादपाद-हानि ईष्टव्येति । यत्तु संवत्त नोक्तम्- "गोयोनि-गमनं कृत्वा कच्छ सान्तपनं चरेत् ॥” इति । ततः सेकात् पूर्व दृष्टव्यम् । अस्पृश्य-कुक्कुरादि-गमने प्राजापत्यमेव । तथा च संवत: "पशुवेश्या-गमने च प्राजापत्येन शुध्यतीति । पशुवेश्या पशु-स्त्री छागीमहिष्यादिः । पशु-गमने च मनुराह-(११।१७४) "अमानुषीष्वनङ्गेषु उदक्यायामयोनिषु । रतः सित्वा जले चैव कच्छ सान्तपनं चरेत् ॥"* अमानुषी तिर्यग्योनिः। अनङ्ग भूम्यादि। उदक्या स्नानात् पूर्वं चतुर्थ- दिवसौया। अयोनिः पृष्ठादिदेशः । * एतद्दचनपूर्वार्धन्तु मूलसंहितायामन्यथा दृश्यते । यथा, - "अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु ॥" वचनेस्मिन् पाठान्तरं मेधातिथिना प्युल्लिखितम् ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। अत्र च सान्तपनं हाहःसाध्यं द्रष्टव्यम् । जलादिविषयस्याल्पत्वात् । यत्तु संवर्तेनोक्तम्- “पशुवेश्यागमनं कृत्वा कामाचारात्तु गां विना । अहोरात्रोषितः कुर्यात् प्राणायामशतं जनः ॥” इति तदेतःसेकात् पूर्व द्रष्टव्यम्। गवादियानारूढस्य तु मैथुने स्त्रीपुरुष- साधारणेमेव स्नानमात्र प्रायश्चित्तम् । तथाह मनुः-(११।१७५) "मैथुनन्तु समासाद्य पुंसि योषिति वा विजः । गोयानेऽप्सु दिवा चैव स-वासा: स्नानमाचरेत् ॥" इदानीमवकोमि-प्रायश्चित्तं निरूप्यते। अवको च यमेनोक्त:- व्रती यः स्त्रियमभ्येति सोऽवको निगद्यते ॥" व्रती च ब्रह्मचार्येवाभिमतः। तथा च याज्ञवल्क्यः-(३।२८०) "अवकोही भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम् । गर्भ पशुमालभ्य नैऋतं स विशुध्यति ॥" गहभश्च काणोऽत्र ग्राह्यः। तथा च मनु:-(११।११८-१२०) "अवकीली च काणेन गईंभन चतुष्पथे ।* पाकयज्ञविधानेन यजेत निति निशि ॥ हुत्वाग्नौ विविवद्धोमान् होमान्तेच समेटाचा ।। वातेन्द्रगुरुवह्नौनां जुहुयात् सर्पिषाहुतौः ॥" तथा च वशिष्ठः- ब्रह्मचारी चेत् स्त्रिय मुपेयात् अरण्ये वा चतुष्पथे लौकिकेऽग्नौ रक्षोदैवतं गईभं पशुमालमत, नैऋतं चरवा निवैपेत्। स ततो जुहुयात् ओं कामाय स्वाहा काम- कामाय स्वाहा। नैऋत्ये स्वाहा रक्षोदेवताजनेभ्य स्वाहा। तथा च गोतमः। "गईभेनावकोर्सी नितिञ्चतुष्पथे यजेत्। तस्याजिनेन मूद्धानं परिधाय लोहितपात्रेण सप्तग्रहान् भैक्षं चरेत्। स्वकम्माचक्षाण: संवत्सरेण * मिताक्षरायान्तु-"अवकीमौ तु काणेन रासभेन चतुष्पथे । इत्येवं पाठः। “काणन गईभेन" इति कुल्व कभट्ट सम्मतपाठः । 1 "नन्ततश अमेत्यचा" इति मनुसंहितायां पाठः । "समासिञ्चन्तु मारुतः" इत्येतया ऋचा मारुतेन्द्रवहस्पत्यग्नौनां तेनाहुतौर्जुहुयात् ॥

·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । ع ع शुद्धो दिति ॥" पाकयज्ञविधानं आचार्य-सकलहोम-विधानम् । तेनायमर्थो भवति । अवकोमारण्ये चतुष्पथे नितिदेवताक काणगईभं पशुमालभ्य तद- भावे निति देवताकं चरु पयित्वा सकलहोमविधानेन लौकिकाग्नि संस्थाप्य "देवकृतस्यैनसोऽवजनमसिवाहेत्यादि स्थाने “ॐ कामाय स्वाहा ॐ कामकामाय खाहा निऋत्ये स्वाहा औं रक्षोदेवताजनेभ्य: स्वाहा ।” अन्ते समित्यूचा वातेन्द्र- गुरुवङ्गीनां प्रत्येकमाज्याहुती हु त्वा गर्दभ चर्मणा वहिःकेशं परिधाय स्वकम्माच क्षाणः मृम्मयलोहितपात्रेण प्रत्यहं सप्तग्रह भिक्षामाचरन् संवत्सरेण शुध्यतीति ॥ एतचावकीणि व्रतं ब्राह्मणादिस्त्रीषु यथोक्तप्रायश्चित्तं वत्वाधिकं द्रष्टव्यम् । क्षत्रियवैश्ययो स्वेतदेवावकोमि व्रतं पादपादोनं द्रष्टव्यम् । तेन यदङ्गिरसोक्तम्- "अवकोी * निमित्तेन ब्रह्महत्या-व्रतञ्चरेत् । चौरवासास्तु षण्माषान् तथा मुच्येत कोल्विषात् ॥” इति । तद्देश्यब्रह्मचारि-विषयमेव द्रष्टव्यम् । योषिव्यतिरेकेण ब्रह्मचारिणः कामतो रेतत्यागे सप्तरात्रमभोजनम् । "कामावकोोऽस्मि कामदग्धोऽस्मी” त्याभ्यां मन्त्राभ्यां आहुतियं हुत्वा शुध्यति । तथा च गोतमः- "रेतःस्कन्दने ऽभये ऽरोगे ऽस्वप्ने ऽग्नीन्धन-भक्ष्याचरणानि सप्तरात्मकत्वा प्राभ्यां होमः समिधीच्चारिताभ्यामिति ॥" अकामतः स्वप्नादौ रेतत्यागे मनूक्तं प्रायश्चित्तम् । तथा च मनुः- "स्वप्ने सिवा ब्रह्मचारी विजः शुक्र मकामतः । स्नात्वाकमचवित्वा त्रिः पुनामित्यूचं जपेत् ॥" इदानीं रहस्यकतगुवङ्गाना-गमन प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र यदेतदकामतः सकलमहापातक-साधारणं रहस्यप्रायश्चित्तं मनुनोती तदेवानापि द्रष्टव्यम् । तथा च मनु:- "महापातक-संयुक्तोऽनुगच्छेद्गाः समाहितः । अभ्यस्याव्दं पावमानी भैक्ष्याहारो विशुध्यति ॥" व्याख्यातञ्चैतद् ब्रह्मवध-परिच्छेद एव । ज्ञानतस्तु रहस्यकृत-महापातक- चतुष्टयेऽपि मरणान्तिकमित्युक्तम् । ma - अवकौपि ।का ·१०० प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । यत्तु याज्ञवल्कोनोक्तम्- (३।३०४) "सहस्रशोषी जम्वा तु मुच्यते गुरुतल्पगः । गौ या कर्मणोऽस्यान्ते पृथग्वेति पयस्विनीति ॥" : तदज्ञानतो * रेत:सेकात् पूर्व गुबङ्गना-गमने द्रष्टव्यम् । यत् पुनर्मनुनोत- (११।२५२) "हविष्यन्तीयमभ्यस्य नतमह इतौति च । जया च पौरुष सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः ॥" यदपर मनुनोक्तम्-(११।२५८) "अरण्ये वा निरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहितां । मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिरिति ॥" तदज्ञानतोऽतिपातकरूप-सपत्नी-माळ-दुहिट-स्नु षागमन-विषयम् । ज्ञान- तस्तु मरणान्तिकमत्रापि यथोतामेव । एतदेव ज्ञानतो गुरुतल्पातिदेशविषये पितृव्य-भाया-चाट-भाया गमने द्रष्टव्यम् । यत्त्वपरं मनुनोक्तम्-(११।१५८) नाहमुपवसेद् युक्ता । निरहोऽभ्युपयन्नपः । मुच्यते पातकैः सर्वैजया विरघमर्षणम् ॥ तत् सबै मातुलान्यादि-गमन-विषयं द्रष्टव्यम् । यच्चापरं मनुनोक्तम्- (११।२६२) "ऋक्संहितां निरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः । साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥” इति । तद् खजन-ब्राह्मणो-गमन-गो-गमनादिसकल-रहस्ययौन-पाप-विषय द्रष्टव्यम्। इति बालवलभीभुजङ्गापरनाम्नः श्रीभवदेवभट्टस्य कृती प्रायश्चित्तप्रकरणे- ऽगम्यागमनप्रायश्चित्त-परिच्छेदः । इदानी संसर्गप्रायश्चित्ते निरूपणोये महापातकत्वेन गुरुत्वात् प्रथम महापातकि-संसर्ग-प्रायश्चित्तमेव निरूप्यते । तज् ज्ञानती। 1 सहसशीर्षाजापी तु मुच्यते गुरुतल्पगः । गौया कर्मणोऽस्यान्ते पृथगभिः पयखिनी ॥ इति मिताक्षरासम्मतः पाठः । * वाहं तूपवसेन युक्त इति मुद्रितपुस्तके पाठः ।

·. mom e- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १०१ तनानिरूपितेषु संसर्ग-प्रकारेषु संसर्ग-प्रायश्चित्तानिरूपणात् प्रथम संसर्ग- प्रकारा एव निरूप्यन्ते। के ते संसर्ग-प्रकारा इति ? तत्र बृहस्पतिः- "एकशय्यासनं पतिर्भाण्ड-पक्वान्न-मिश्रणम् । याजनाध्यापनं योनि स्तथा च सहभोजनम् ॥ नवधा सङ्करः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सह ॥" तथा छागलेयः "आलापात् गात्र-संस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् । सहशय्यासनात् * यानात् पापं संक्रमते नृणाम् ॥" तथा च देवल : "संलापस्पर्शनिश्वास-सहशय्यासनाशनात् । याजनाध्यापनाट् यौनात् पापं संक्रमते नृणाम् ॥" तथा च पराशरः “आसनात् शयनात् यानाद् भाषणात् सहभोजनात् । संक्रामन्ति हि पापानि तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥” इति । महापातकि-संसर्गस्य कियता कालेन किलापादकत्वमिति चिन्तनीयम् । अत्र सद्यःपातहेतून् संसर्गानाह देवल :- "याजनं योनि-सम्बन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् । कत्वा सद्यःपतन्त्येते पतितेन न संशयः ॥" याजनं महापातकिनो याग आत्विज्यम्। योनि-सम्बन्धः पुरुषस्य महा- पातकिन्याः स्त्रिया: । समागमः । स्त्रियाश्च महापातकि-पुरुषेण समागमः । एवं परिणयनमपि योनि-सम्वन्ध एव । तथा च सावित्रीपतितानभिधाय तैः सह परिणयनसम्बन्ध-निषेधार्थ मनु नोक्तम्-(२।३८) "नैतैरपूतविधिवदापद्यपि हि कहिंचित् । ब्राह्मान् यौनांश्च सम्बन्धानाचरेद् ब्राह्मणः सहेति ॥" तेन महापातकिना परिणौता कन्यापि महापातकिनीति। महापातकिनी वा कन्या येन परिणीता सोऽपि महापातको। तत्र चतुर्महापातकुत्पन्नापि अत्र कतमस्य महापात- - सहशय्या सहाध्यात्। ख । + स्त्रिया सह। ख ।

·mmemo- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १०२ कन्या येन परिणीता सोऽपि महापातको अन जोकन:-महापातकुात्पन्नापि कन्या येन परिणीता सोऽपि महापातको महापातकुमत्पन्नेन वा या कन्या परिणीता सापि महापातकिनौति । खाध्यायश्च उपनयनकाले सावित्रीदानं तत् येन महापातकिगुरुमुखात् कृतं स महापातको।* महापातको वा मानवको येन गुरुणा प्रथम पाठितः सोऽपि महापातको। सहभोजनं महापातकिना सहभावनैकपात्रभोजनम् । अत्र चतुमिवैषां याजन-योनिसम्बन्ध-खाध्याय सहभोजनानां पृथगुपादानात् प्रत्येकमेव सहा- पातकित्वापादकम् । येषान्तु महापातकि-संसर्गानां संवत्सरेण महापातकित्वा- पादकत्वं तानाह बृहविषाः "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । भोजनासन-शय्यादि-कुर्बाण: सावकालिकमिति ॥" अत्र भोजनमेकपङक्ति-भोजनम् । आसनं एकासनोपवेशनम् । एकशय्या-शयनम् । आदिशब्देन एकयान-गमनमभिप्रेतम् । वाक्यान्तरे शयनादिसमभिव्याहृतस्य एकयानगमनस्यैव संवत्सरेण पात- हेतुत्वस्योतत्वात् । तथा च मनु:- "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।। याजनाध्यापनाद् यौनात् न तु यानासनासनात् ॥" नवानेन याजनादीनामेव संवत्सरेण पातहेतुत्वं प्रतीयते। देवला- दिभिरुतायाजनादीनां सद्यःपातहेतुत्वानुरोधेन नत्विति निषेधस्य संवत्- सरस्यातिप्रसक्तिनिवारणार्थ सबैरेव याजनादिभिः सद्यः पतति यानासनादिभिस्तु संवत्सरेणेति । *। तथा च बृहस्पतिः "पाण्मासिके तु संसर्गे याजनाध्यापनादिना । एकनासनशय्यादिः प्रायश्चित्ताईमहंतीति ।" अस्यार्थ: -याजनाध्यापनयोरादि: जनाध्यापनादिः। तेन याजनाध्या- शय्या * खाध्याय शोपनयनकालीन सावित्रीपाठः। येन पातकि गुरुमुखात्हतः स महापातको। ख । + समाचरम् । का पूर्वैरेव याजनादिभिः सम्बन्धात्। तेनायमर्थों भवति। याजनादिभि: सधः पततीति याना- सनादिभिस्तु संवत्सरेणेति । क । + संयोगे । ख। + याजनाध्यापनादादि । ख । AN ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । HD पनादिना पाण्मासिके संसर्गे महापातकिप्रायश्चित्ताईम्। कोऽसौ याजनादि- रित्याकाङ्क्षायां विवाक्ये पूर्वपठितान्येव निर्दिशति । "एकत्रासनशय्यादि” रिति पूर्बमनेन पठितम् ।- एकशय्यासनं पङ्क्ति र्भाण्ड पक्वान्न मित्रणम् । याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सहभोजनम् ॥ इति॥" याजनाध्यापनादिनेत्येतावतेवप्राप्तौ सत्यामिकनासनशयादिरिति यदुक्तं तद् याजनाध्यापनादित्वेन कृत्स्नपूबाईप्राप्तौ भाण्ड-पक्वान्नमित्रण- व्यावृत्त्यर्थम् । तेनैकशयाशयनैकासनोपवेशनैकपङ्क्ति-भोजनैः षड़ भिमासैरई- प्रायश्चित्तम्। अर्थात् संवत्सरेण सम्पूर्ण प्रायश्चित्तमिति । यदा तु- "पाण्मासिके तु संयोगे याजनाध्यापनादिना। एकशयग्रासनं पङ्क्तिः प्रायश्चित्ताईमहतीति पाठस्तदा सुव्यक्तमेव । तथा च बृहस्पतिः।-* “संवत्सरण संयोग योनियुक्त विशेषतः । पूब्बोंन विधानेन पतितो व्रत माचरेत् ॥" “योनियुक्त विशेषत” इति योनियुक्त शब्द न- “याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सहभोजनं।" इत्यगम्य गमनस्य परामर्श इति । तेनायमर्थः-एकशयादिभिः संवत्सरेण पतितव्रताचरणम्। योनियुक्तो तु गणे विशेषत: सद्य एवेति । संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । भोजनासनशयादि कुवाण: सावकालिकम् ॥” इति ब्रहहिष्णुवचनात्। तथा- "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनादयौनाद् न तु यानासनादिति”. मनु-वचनाच इन्दनिर्देशेन परस्परापेक्षत्वावगमामिलितानामवैक- पङ्क्तिभोजनकासनोपवेशनैकशयाशयनैकयानगमनानाञ्चतुणां संवत्सरेण पात- अत्र- UNA $ रित्यपेक्षायां । क। * बृहस्पतिनैवीत' । ख । + संबन्ध । ख।

·१०४ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। । एतच हेतुत्वम् । तथोभयत्रापि “संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरनिति" महा- पातकिना सहालापस्पर्शनिश्वासाचरणानामपि संवत्सरेण पातहेतुत्व प्रतीयते । न चाचरन्नित्यस्योत्तरार्द्धन सम्बन्धः । बहिष्णुवचने “भोजनासनशयादि कुर्बाण: सार्वकालिकम् ॥” इति अनेनैव निराकाइस्याचरन्नित्यस्यासम्बन्धात् मनुवचने च “याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासना" दित्यस्य पञ्चम्यन्तस्याचर- नित्यसम्बन्धात् । तेन इयोरपि बृहविष्णु-मनु-वचनयो “राचर” निति पृथ- गेवाचरणमात्रस्य संवत्सरेण पातहेतुत्व प्रतीयते । तच्च पूर्वोक्तालापस्पर्श- निखास-विषयमेव व्यवतिष्ठते । एषाञ्च त्रयाणामपि मिलितानां क्षुद्रत्वेन संवत्सरेण पातहेतुत्वासम्भवात् एकासनादिभिः सह मिलितानां पातहेतुत्व' तेन पूर्वोक्ता श्चत्वारः मिलितं त्रितयमिति सप्तानामेव समुचितानां संवत्सरपर्यन्तं निरन्तर- मेवानुष्ठितानां पातहेतुत्वम् । अन्तरान्तरा व्यवधाने तु उद्धृत्य वत्सरादिकाल- सङ्कलना कर्तव्या। अन्यतरापाये च भागशः प्रायश्चित्तव्यवस्थोहनीया इति । आलापोऽन्यान्यसङ्कथनं नतु सम्भाषणमात्नम्। तस्याति क्षुद्रतरप्रायश्चित्तो- पदेशात् । तथा च पराशर:- क्षुते निष्ठीविते चैव दन्तश्लिष्टे तथानृते । पतितानां भाषणे च * दक्षिणं श्रवणं स्मृशेत् ॥" सुमन्तुः- असम्भाष्य-सम्भाषणे ब्राह्मणभाषणमिति ॥” नन्वालापादीनां पृथगुपादानात् पृथगेव पातहेतुत्वमुक्तम् ? तथा च छागलेयः- "पालापाद्गात्रसंस्पर्शानिखासात् सहभोजनात् । सहशय्यासनाद्यानात्* पापं संक्रमते नृणामिति ॥" सत्यमनेन वचनेन पापसंक्रमणमात्र पृथगेव हेतुत्वमेषाम् । न तु पतितत्वोत्- पत्तौ प्रमाणाभावात्। अतो न विरोध इति । सर्वेषाञ्चैषां संसर्गप्रकाराणां ज्ञानत एव हेतुत्वम् । तथा च देवल:- "पतितेन सहोषित्वा जानन् संवत्सरं नरः । मिश्रितस्तेन सोब्दान्त स्वयञ्च पतितो भवेदिति ॥" N G - पतितानांच सम्भाषे । ख। एकशय्यास्नाध्यायात् । ख । + न विरोधविषय इति। क ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। १०५ यत्तु श्रीकरवा "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौना न तु यानासनासनात् ॥” इत्यत्र मनुवचने नवित्यन्तेन संवत्सरेण पतितत्वं याजनाध्यापनयोनेषु यानासनासनेषु च निषिध्यते । तेन वाक्यान्तरोपात्तैरेवालापस्पर्शनिश्वासै: संवत्सरेण पततीति सम्बध्यते । तत्र याजनादौ वचनान्तरेण सद्यःपातस्य प्रतिपादितत्वात् यानासन: षडभिरेव मासैः पतितत्वमुक्तम् । तदयुक्तां-येन सकदुच्चरितस्य निषेधस्यान्य- तरसम्बन्ध नैवोपपत्ताबुभयसम्बन्धस्यान्याय्यत्वात् । तथा “संवत्सरेण पततीत्य' खवाक्यस्थैरेव यानासनासनैः सह सम्बन्धोपपत्तौ वाक्यान्तरस्थसंलापस्पर्श- निःश्वासैः सहसम्बन्ध स्यातिजघन्यत्वादिति यथोक्त व व्याख्योपपत्तिमहतौति था। इदानी प्रायश्चित्तं निरूप्यते-तत्र मनु:- -तत्र मनुः—(११।१८१) "यो येन पतितेनैषां संसर्ग याति मानवः । स तस्यैव व्रतं कुर्यात् तत्संसर्गविशुद्धये ॥" अत्र व्रतोपदेशान्मरण स्य व्रतरूपत्वाभावाद् यद्यपि कामतो महापातकिनो मरणमेव प्रायश्चित्तमुद्दिष्टं, तथापि तत् संसर्गिणस्तुल्यत्वेपि व्रतरूपमेव । तेन कामतो ब्रह्मवधादिमहापातकचतुष्टयपि यद॒तं हादशवार्षिकं तदेव ज्ञानतः संसगिणोऽपि द्रष्टव्यम् । न तु पञ्चमस्य संसर्गिणोऽपि मरणान्तिकम् । तदुतां स्वल्पयमेन- । 'महापातककार: चत्वारोपि विशेषतः मैं। अग्नि प्रविश्य शुध्यन्ति स्नात्वा वा महति क्रतो॥” इति ॥ महति क्रती अश्वमेधे एतच्च क्षत्रियस्यैव । "यजेहा चाश्वमेधेन क्षत्रियो यो महीपतिः ।" इति क्षत्रियस्यैवाश्वमेधाधिकारात् । * श्रीकरणोक्तम् । ख । 5 पतितत्वमित्युक्तम् । ख । वा व्याख्योपपत्तियती। ख । चत्वारी वा विशेषत: । ख । १४ ·१०६ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। तेन यदेतन्मध्यमाङ्गिरसोक्तं- “यः कामतो महापापं नरः कुर्यात् कथञ्चन । न तस्य शुधिबोंडव्या वतिप्रपतनादृते ॥” इति । तदपि ब्रह्मवधादिमहापातकविषयमेव द्रष्टव्यम् । यदपि छागलेयेनोक्तम्- “यस्य येनेह संसर्गस्तस्य तद्वतमादिशेत् । ज्ञात्वा करोति संसर्ग निष्कृति नै विधीयते ॥” इति । तदपि सकलपापिष्ठसंसर्गे निष्कृत्यभावोपदेशस्यायुक्तत्वान्निन्दार्थवाद एव बोद्धव्यः। तेन सद्यो वा संवत्सरेण वा संसगै यत्र महापातकित्वं तत्र ज्ञानतो हादशवार्षिकं अज्ञानतस्तदईमिति बोद्धव्यम् । अत्र "यो येन पतितेनैषां संसर्ग याति मानवः ।" इत्यनेन सर्वेषामेव महापातक्यतिपातकिपातक्युपपातकिनां साधारणपतित- शब्देन ग्रहणम् । । तेन सपत्नीमाट टुहिटसोदरभगिनौस्नुषासवर्ण कुमारोगमनानामतिपातक- खेन ज्ञानतो मरणान्तिकवेपि। अज्ञानतो नववार्षिकस्योकत्वात् ज्ञानतस्तत् संसर्गेपि नववार्षिकमेव । पिटव्यभार्या-चाटभार्या-मातुल्लानी-भागिनेयो- पिटस्वस्राचार्यभा-दिगमनानां पातकत्वेनाज्ञानतः षाडूवार्षिकस्योक्तत्वात् ज्ञानतस्तत्संसर्गेऽपि षाड़वार्षि कादिकमेव योज्यम् । एवमखजनब्राह्मण्यादि- गमनानामुपपातकत्वेन ज्ञानतस्त्र वार्षिकादेरुतत्वात् ज्ञानतस्तत्संसर्गेऽपि वैवार्षिका दिकमेव योजनीयम् । तथा ज्ञानतः शूद्रव्यभिचारिताया ब्राह्मण्या ब्राह्मणी-व्यभिचरितस्य शूद्रस्य च मरणान्तिकोपदेशादज्ञानतो यद्वादशवार्षिक- मुक्तं तदेव ज्ञानतस्तत्संसर्गेऽपि योज्यम् । तथा च बृहविष्णु:- "यः पापात्मना येन सह संयुज्येत । स तस्यैव व्रतं कुर्यादिति।" अथ पतितप्रतिग्रह-पतितान्नभोजन-पतितस्पृष्टान्नभोजनरूपसंसर्ग-प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र ‘यदेतत् संवर्तन ब्रह्म वधादिमहापातकचतुष्टये प्रायश्चित्त- मभिधाय संसर्गप्रायश्चित्तमुक्तम्- "एभिः संसर्गमायाति यः कश्चित् पापमोहितः । षण्मासानन्दमेकं वा पूर्वोत्तानां व्रतं चरेत् ॥” इति । - सपनमाट। क। + मरणान्तिकेऽपि । + संसज्य त।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। । - एतद्विषयत्वमेव तस्य। तेन ज्ञानतः षण्मासपर्यन्तं निरन्तरं महापातकि- प्रतिग्रहे महापातक्यन्नभोजने च पूर्वोतं हादशवार्षिकम् । “अब्दमेकं वे त्यनेन तु ज्ञानतोऽब्दपर्यन्त महापातकि-स्पृष्टान्नभोजने हादशवार्षिकमिति द्रष्टव्यम् । एवं सत्यतिपातकि-पातक्युपपातकि-प्रतिग्रहे तदन्नभोजने च षण्मासैनव- वार्षिक षाड़वार्षिक-वैवार्षिक-प्रायश्चित्तानि । तत् स्पृष्टान्नभोजने च संवत्सरणति योज्यम्। सर्वत्राज्ञानतस्तदईम्। तेन ज्ञानतः संवत्सरपर्यन्त महापातक्यादिप्रतिग्रहानभक्षणसंसर्गेऽपि हादशवार्षि- कादिप्रायश्चित्तं योजनीयम्। संवत्सरादूई न्तु- "संवत्सरे व्यतीत त प्रायश्चित्तं न विद्यते". इति वचनान प्रायश्चित्तातिरकः । किन्तु संवत्सरेण यत्प्रायश्चित्तं तदेव द्रष्टव्यम्। तत्र * भागभारेण प्रात्यहिकादिप्रायश्चित्तमूहनीयमिति । किन्तु- "पतितानाञ्च सर्वेषां भुक्ता चान्द्रायणञ्चरेत् ।” इति छागलेयवचनात् सत् महापातक्यन्न भोजने चान्द्रायणम् । तदुपरि भागहारेण प्रायश्चित्तमाकलनीयम् । महापातकिस्मृष्टान्नभोजने तु संसर्गस्य किञ्चिव्यवहितत्वात् पादहानि- द्रष्टव्या। महापातकिपाकसङ्कीर्ण- पाकान्नभोजने त ततोऽपि व्यवहितत्वादई- हानिद्रष्टव्या। ननु ? "चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुत्वा च प्रतिगृह्य च । पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति ॥” इति मनुवचनात् चाण्डालान्नभोजनप्रतिग्रहयोश्चाण्डालोगमनसमभिव्याहृतत्वेन सद्यः पातहेतुत्व प्रतीयते। महापातकिचाण्डालयोश्च तुल्यत्व अतः कथं महा- पातकिप्रतिग्रहान्नभोजने षभिर्मासैहादशवार्षिकमित्युक्तम् ? उच्यते- न तावच्चाण्डालस्त्रीगमनवच्चाण्डालान्नभोजनस्य सद्य:पातहेतत्वं सम्भवति। तथा हि चाण्डालान्नभोजने- "चाण्डालान्न यदा भुक्त ब्राह्मणाद्यैः प्रमादतः । चान्द्रायणं चरेविप्रः क्षत्रः सान्तपनं चरेत् । षड्भानञ्च त्रिरात्रञ्च वर्णयोरनुपूर्वशः ॥” * का 1 पाकस्पृष्टान्न इति क-पुस्तके टिप्पनी।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । इति चान्द्रायणाद्युपदेशात् । नाम्यत्यन्ताभ्यासे पातहेतुत्वम्। सकभोजने चान्द्रायणप्राप्तावत्यन्ताभ्यासेन हादशवार्षिकस्यायुक्तत्वात् *। तेन चाण्डालान्न- भोजनप्रतिग्रहयोश्चाण्डालस्त्रीगमनसमभिव्याहारोऽपि निन्दार्थवाद एव । तत्र याजन-यौन स्वाध्याय सहभोजनानां सद्यःपातहेतुत्वस्य वचनान्तरोक्त- त्वात् पतितान्नभोजनप्रतिग्रहयोश्च इतरसंसर्गापेक्षया गुरुत्वात् पाण्मासिका- भ्यासेनैव पतिततुल्यत्वापादकत्वमित्युचितमिति । महापातकि-श्राद्धग्रहणे तु श्राइस्य देवतोद्देशेन • द्रव्य त्यागात्मकत्वेन सकलसम्पूर्णलक्षणसम्भवेन यागवाया जनेन सद्यःपातहेतुत्वात् सद्य एव पतितत्वम्। प्रतिग्रहे चायं विशेष:- यत् प्रतिग्रहोपात्त-सकलद्रव्यत्यागेन प्रायश्चित्ताचरणम् । एवमध्यापन-परिणय याजनेष्वप्युक्तप्रायश्चित्तमध्यापनोपात्तद्रव्य त्यागेनैव दृष्ट- वाम् । एतच्चासत्प्रतिग्रहावसरे वक्ष्यामः । "ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुवङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुः सौंसर्गश्चापि तैः सह ॥" अत्र च-- beth न इति वचनानुसारेण ब्रह्महत्यादिमहापातकिसंसर्गेणैव महापातकित्वम् । न त संसर्गसंसर्गिणः। तदनुसारेणैव "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्निति" अनापि प्रथमानामेव महापातक्यतिपातक्युपपातक्यनुपातकिनां का पतितशब्देन ग्रहणम्। पतितत्व तत्संसर्गिणामव । तु संसर्गिसंसर्गिणाम् । तेन प्राय- श्चित्तमप्येतत् प्रथमसंसर्गिणामेव । न च संसर्गि-ससर्गिणां पापमेव नास्तीति वाच्यं तत्संसर्गनिषेधस्यैव पाप- हेतुत्वसद्भावे प्रमाणत्वात् । तथा च मनु:-११।८८ "एनखिभिरनिर्णित किञ्चित् समाचरेत् । कतनिनेजनांश्चैव न जुगुप्स त कहिंचित् ॥” ** * सकच्चाण्डालान्नभोजने चान्द्रायणमात्र प्राप्तो अत्यन्ताम्यासे हादशवार्षिकस्यायुक्तत्वात् । ख । + देवतोद्देश्य । * अध्यापनाद्यर्जितद्रव्यपरित्यागनैव द्रष्टव्यम्। $ संसर्गिण एव । T महापातक्यतिपातक्य पपातकिनाम् । क । जुगुप्सन्न कदाचन।

·प्रायश्चित्त प्रकरणम् । १०८ अत्न प्रायश्चित्तकल्पनायामापस्तम्बवचनानुसारेणार्ड्स दिवावस्थैवोचिता * | तथा चापस्तम्बनाज्ञानतोऽन्त्यजपक्वानभक्षणे शूद्रस्य प्राजापत्यमभिधाय तत्संस- गिणाम(हानिरुता। तथा चापस्तम्ब:- "भुक्ता यैस्तत्र पक्का कच्छ तेषां प्रदापयेत् । तेषामपि च ये क्त तेषामड़ प्रदापयेत् । ॥ इति । तेनान प्रथमसंसर्गिणां यत् प्रायश्चित्तं तत् संसर्गिणस्तद तत्संसर्गिण- स्तस्याप्यईमिति सर्ववोहनीयमिति । यत्तु बालकादिभिः पादपादहानिरित्युक्तं तत्स्वकपोलकल्पितमिति नादरणीयम्। अत्र च याजनाध्यापनयौनेकपात्रभोजनानां समस्तानां व्यस्तानाञ्चाभ्यासेपि न प्रायश्चित्तावृत्तिः। सक्कदनुष्ठानेनैव तन्त्रेण सर्वपापक्षयोपपत्तेः। तथानेक- भहापातकिभिः संवत्सरपर्यन्तमेकशय्यासनादिभिः संसर्गेऽपि तन्त्रेणैव प्रायश्चित्तानुष्ठानम्। एवं संवत्सराधिकशतवर्षेऽपि पातकिलाविशेषात् संवत्सर-संसर्ग-प्राय- थित्तमव । अतिपातक्यादिसंसर्गे तु महापातकि-संसर्गप्रायश्चित्तेनैव प्रसङ्गेन पापक्षयः । क्षत्रियादीनान्तु- "विप्रे तु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये मतम् । वैश्येऽई पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥" इति पादपादहानिभिर्व्यवस्था । तथा स्त्रीरोग्यनषोड़शवर्षीयबालानामई प्रायश्चित्तम् । पञ्चवर्षा- दूईमेकादशवर्षपर्यन्तं पादमात्रम्। पञ्चवर्षपर्यन्तं प्रायश्चित्ताभाव इति द्रष्टव्यम्। महापातकि-जातस्य तु पुरुषस्य महापातकित्वात् प्रायश्चित्तविशेषानुप- देशाच्च पिटतुल्यमेव प्रायश्चित्तम् । तेन यत्र पितुर्मरणान्तिकं तन तस्यापि मरणान्तिकमेव । यत्र पितुर्दादशवार्षिकादिव्रतम् तत्र तस्यापि हादश- वार्षिकादिकमेव । नार्डाई व्यवस्थीचिता। + विधीयते। ख । + हादशवार्षिकादिकमेव ब्रतम् । क ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । तथा च ट महापातकि-जाता तु परित्यक्त-सकलपिलद्रव्या परिणेतव्यैव । वशिष्ठः-"पतितोत्पन्नः पतितोऽन्यत्र स्त्रियाः सा हि परगामिनी तामनुक्या- मुपयादिति ॥” बृद्धहारीतोऽप्याह- "पतितस्य तु कुमारी विवस्त्रामालाव्याहोरात्रमुपोषितां प्रातः शुक्लेन हरितेन वा वाससाच्छाद्य नाहमेतेषां नममैते इति त्रिरुच्चैरभिदधानां तौथेषु रहे वा उद्दहेत् ॥” इति ॥ किन्तु यत्र पितुस्मरणान्तिकं प्रायश्चित्तं तत्र द्वादशवार्षिक प्रायश्चित्तं कारयित्वा विवाह्या। यत्र पुन: पितुर्दादशवार्षिकादिकं व्रतं तत्र स्त्रीत्वा- दर्द्धप्रायश्चित्तं कारयित्वा विवाह्येति। इति महापातकादि-संसर्गप्रायश्चित्तम् । इदानोमस्य श्य-स्पर्श-+ प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र याज्ञवल्काः- 'चाण्डाल-पुक्कस-न्ले च्छ-भिल्ल-पारसिकादिकान् । महापातकिनश्चैव स्पष्ट्वा स्नायात् सचेलकः॥ तथा छागलेयः- "चाण्डालं पतितं स्पष्टवा सचेलो जलमाविशेत् । शवं तत् स्म टिनञ्चैव चैत्यं यूपं रजस्वलाम् ॥” बिंशन्मतम्- "बौद्धान् पाशुपतांश्चैव लोकायतिकनास्तिकान् । विकर्मस्थान् हिजान् स्पष्टवा सचेलो जलमाविशेत् ॥ चैत्यवक्षश्चिति५प चाण्डालः सोम-विक्रयो। एतांस्तु ब्राह्मणः स्पष्टवा सचेलो जलमाविशेत् ॥" तथा च मनुः-५८७ “नारं स्पष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्या मोक्ष्य वा ॥" मदिरास्पर्श तु विशेषः “जान्वधः स्नानमात्र स्यादानाभेरेकरात्रकम् । नाभरूच त्रिरात्रं स्यान्मदिरा-स्पर्शने विधिः ॥” इति ॥ व्रतस्थस्य तु ब्राह्मणस्य जान्वधः स्पर्श ऽपि उपवासः पञ्चगव्यपानञ्च। तदुक्तम्- "मद्येन स्पृश्यते यस्तु ब्राह्मण: शंसितव्रतः । उपोष्य रजनौमिकां पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" । परिणतव्या। ख। 1 इदानीमस्पृश्य-संसर्ग । क ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १११ पतिशम्मतम्- "श्व कुक्कुटवराहांश्च ग्राम्यान् संस्पृश्य मानवः । सचेल: सशिरःस्नातस्तदानौमव शुध्यति ॥" चकारात् कुक्कुरतुल्यतयान काकोऽपि ग्राह्यः । तथा च काकस्य कुकुर- तुल्यतामाहापस्तम्ब:-* "गवाघ्रातानि कांस्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । शुध्यन्ति दशभिः क्षारैः खकाकोपहतानि च ॥" कुक्कुरादिस्पर्श । विशेषमाहाङ्गिराः- "ऊ नाभः करो मुत्वा यदङ्गमुपहन्यते । तत्र स्नानमधस्थाच शुद्धिः प्रक्षालने न तु + ॥" तथाचाङ्गिरा:- “यस्तु छायां श्वपाकस्य ब्राह्मणोह्यतितिष्ठति । सचेलो जलमाप्नु त्य तं प्राश्य विशुध्यति ॥" अनाधितिष्ठतौति धात्वर्थ पयालोचनेनाचाराच्च चाण्डालादिच्छायायां चिरावस्थाने सति स्नानं स्पर्शमाने त न दोष इति। तथाचापस्तम्वः "सर्वेषामन्त्यजातीनां स्पर्श त्वाचमनं विदुः । येषान्तु ब्राह्मणो नास्ति तेषां स्नानं विधीयते ॥" यस्य स्पर्श स्नानं तस्योपस्पशेऽपि स्नानमेव। तथाचा पस्तम्वः- "एकशाखां समारुढ़श्चाण्डालो वा रजस्वला। ब्राह्मणश्च समं तत्र विवासाः स्नानमाचरेत् ॥" यदि तु रात्रौ अस्पृश्यस्पर्शनं भवति तदा रानावेव स्नातव्यं रात्रिलङ्घनन्तु न कर्त्तव्यम्। तथा च यमः "चाण्डालैः श्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते । न वसेत् सदनं रात्रौ सद्यः स्नानेन शुध्यति ॥ अथ तत्र वसेद्रानावज्ञानादविचक्षणः । तदा तु तस्य तत् पापं शतधा परिवर्तते ॥" ear- - कुक्कुरतुल्यतायामापस्तम्बः । क। + कुक्क टादिस्पर्श । ख। तव सानमधःस्थाचालननैव शुध्यति । $ चाण्डालश्च रजस्वला। ख ।

·११२ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। स्नानाशक्ती तु विशेषमाह- "आतुरे स्नानमापन्ने दशकवस्त्वनातुरः । स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेत्तञ्च ततः शुध्येत् स आतुरः ॥" अदोषविषये तु षट्त्रिंशन्मतम् - "देवयात्रा-विवाहेषु यज्ञेषु प्रततेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्सृष्टि न दुष्यति ॥” तथा च बृहस्पतिः- "तीर्थे विवाह यात्रायां संग्रामि देशविप्लवे । नगरपामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टि न दुष्यति ॥” उच्छिष्ट स्य तु चाण्डालादिस्पर्श विशेषमाह कात्यायन:- "चाण्डालैः पतितैः स्पृष्टो विन्मने तु कृत विजः । त्रिरात्र तत्र कुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् ॥” इदञ्च कामतः स्पर्शविषयम् । अत्र षडुपवासरेका धेनुः । तेन यदेतत् सर्वसाधारणं हारीतेनोक्तम्-तदपि कामतो भुत्तोच्छिष्ट- विषयमेव। तथा च हारीत:- “अनुच्छिष्टे तु सस्पष्टे स्नानं येन विधीयते । उच्छिष्टस्तेन सस्पष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् ॥" यत्त्वङ्गिरसोक्तम्- "भुक्तोच्छिष्टस्त्वनाचान्तः चाण्डालैः श्वपत्तेन वा। प्रमादात् स्पर्शनं गच्छेत् तस्य कार्य विशीधनम् ॥ गायत्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत् । विरानोपोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" इदमकामतो भुत्तोच्छिष्टविषयम् । यत्त्वापस्तम्बनोक्तम्- "चण्डालेन तु सस्पृष्टो विशौचस्तु द्विजोत्तमः । उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगवान शुध्यति ॥" तदकामतोऽधोच्छिष्टविषयम् । सर्वञ्चेदं रजस्वलास्पर्श कुक्कुरादोनाञ्च नाभरूईस्पर्श समानं द्रष्टवाम्। नाभेरधः कुक्कुरादिस्पर्श तु उच्छिष्टस्य स्नान- मात्रमेव । अधमीकृिष्ट विषयम् ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। । चाण्डालानस्पर्श तु विशेषमाह हारीत:- "उच्छिष्टस्तु सपृशेहि प्रश्चाण्डालान्नं कथञ्चन । अछौंच्छिष्टस्तु सस्पृष्टः दिजः सान्तपनं चरेत् ॥" अत्र सान्तपने धेनुरेका । "अधोच्छिष्टो यदा स स्यात् प्रायश्चित्तं भवेदिदम् । त्रिरात्रमुपवास: स्यात् पञ्चगवान शुध्यति ॥' चाण्डालोदकस्पर्श त्वगिरा-- चाण्डालोदकस स्पर्श स्नानमेव समाचरेत् । उच्छिष्टस्तन संस्पृष्टः त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥" यदि त्वज्ञानतश्चाण्डालोदक्यादिकं स्पृष्ट्वा भोजनादिकं करोति तदाहा- "संसर्गन्तु यदा गच्छेच्छवोदक्यान्त्यजैः सह । एतैरेव यदा स्पष्टः प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ भोजने तु त्रिरात्रं स्यात् पाने तु हाहमेव च । मैथुने पादकच्छं स्यात् तथा मूत्रपुरोषयोः ॥ दिनमेकं तथा मूत्रे पुरोष तु दिनह यम् । एकाहस्तन निर्दिष्टो * दन्तधावनभक्षणे ॥" एतदज्ञानतः । ज्ञानतो बैगुण्यम् । ज्ञानाज्ञानयोस्त्वत्यन्ताभासतो भोजने विशेषमाहापस्तम्बः- "चाण्डालञ्चैव संस्पृश्य यश्चाश्नीयात्तु कामतः । हिजश्चान्द्रायणं कुर्य्यात्प्राजापत्यमकामतः ॥” यदि तु तैलमृताभ्यक्ताश्चाण्डालादिकं स्मृशति तदाहापस्तम्बः- "येन केनचिदभ्यक्तश्चाण्डालं पतितं स्प शेत् । उपवासेन चैकेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥” चमकारादिभिः स्पर्श वापस्तम्बः "चम्मकारञ्च रजक धौवरं नटमेव च । एतान् मोहाद्दिजः स्पृष्ट्वा आचामेत् प्रयतोऽपि सन् ॥ एतैः स्पृष्टस्तथोच्छिष्ट एकरात्र पय: पिवेत् । तैरुच्छिष्टस्त्रिरात्र स्यात् तं प्राश्य विशुध्यति ॥" निशी। का ·ms- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ११४ सर्वनोच्छिष्टस्यानुच्छिष्टे यदुक्तं तदुभयोच्छिष्ट स्पर्श द्विगुणं द्रष्टव्यम्। सवर्णाना- मुच्छिष्टोच्छिष्ट स्पर्श चाचमनमात्रम्। तथा च बृहस्पतिः "उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शः कदाचिदुपजायते । वर्णानान्तु सजातीनामुपस्पृश्य ततः शुचिः ॥” इदञ्च "कदाचिदुपजायत” इति वचनादकामतः स्पर्शविषयम् । कामतस्तु स्पर्श ब्राह्मणस्य स्नानोपदेशात्तुल्यन्यायतया सर्वेषामेव स्नानमिति द्रष्टव्यम् । तथा चापस्तम्बः- "विप्री विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्ट न कथञ्चन । स्नायात्तेन विशुद्धः । स्यादापस्तम्बोऽब्रवीन्सुनिः ॥" उच्छिष्ट-क्षत्रियवैश्यस्पर्श ब्राह्मणस्य उच्छिष्टस्य विशेषमाहापस्तम्बः- "क्षत्रियेण यदा स्पृष्ट उच्छिष्टस्तु कथञ्चन । स्नानं जप्यञ् त्रैकाल्यं दिनस्यान्ते विशुध्यति ॥ वैश्येन तु यदा स्पृष्ट उच्छिष्टस्तु कथञ्चन । स्नानं जप्यञ्च त्रैकाल्यं दिनस्यान्त वृतं पिवेत् ॥" एतेनार्थात्तच्छिष्टस्य ब्राह्मणस्य उच्छिष्टशूद्रस्य र्शे उपवास: पञ्चगव्यपानमित्यू- हनीयम् । अथोच्छिष्टस्य * ब्राह्मणस्यानुच्छिष्टब्राह्मणस्पशे न दोषः । क्षत्रियस्पर्श त्वाचमनम्। वैश्यस्पशेऽभ्युक्षणम्। श ट्रस्पर्श स्नानमित्यूहनीयम् । तथाहा- पस्तम्बः- "तैलाभ्यक्तस्त्वनाचान्तः श्मश्रुकमणि मैथुने। मूत्रोच्चारं यदा कुर्य्यादहोरात्रेण शुध्यति ॥" तथा हारीत:- "श्वविष्ठां काकविष्ठां वा कङ्कगृध्रनरस्य च । अथोच्छिष्टस्तु संस्पृश्य सचेलो जलमाविशत् ॥ ऊछौंच्छिष्टस्य संस्पर्श प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । उपोष्य रजनौमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" आपस्तम्बोप्याह- "भुक्तोच्छिष्टस्त्वनाचान्तो ह्यमेध्यं स्पृशते यदि ।। अहोरात्रीषितो भूत्वा पञ्चगव्य न शुध्यति ॥" + विशुद्धिः । अर्थादुच्छिष्टम्य । + संस्पृशेद् यदि। । - ava * क।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ANORAN इदानी रजखलायाश्चाण्डालादिस्पर्श प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र दिनभेदेन विशेषमाह बृहस्पतिः "पतितान्त्यश्वपाकेन संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला। प्रथमेऽङ्गि त्रिरात्रन्तु द्वितीये ग्रहमाचरेत् । अहोरात्र टतीयेऽङ्गि चतुर्थे नक्तमेव च ॥ अत्र सर्वत्रोपवासे पञ्चगवापानमपि कत्तं वाम् । कुक्कुरादिस्पर्श विशेषमाह " ++ aman । "रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वानजम्बुकवायसैः । निराहारा भवेत्तावद् यावत्कालेन शुध्यति ॥" यदि तु रजस्वला उपवास-समर्था न भवति तदा अफालकृष्टै वारादिभि. वर्तित्वा पञ्चगव्यं पातव्यम् । तथा चाङ्गिराः- "चण्डालः श्वपचो वापि । यद्यात्रेयीं स्त्रियं स्पृशेत् । अफालकृष्ट वर्तित्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥" एतेन रजस्खलायाश्चर्मकाररजकधीवरादिस्पर्शऽपि * उपवासः पञ्चगव्यपान- मित्यूहनीयमिति। इदानीमन्योऽन्यरजखलास्पर्श विशेषमाह काश्यपः- “रजखला तु संस्पृष्टा ब्राह्मण्या ब्राह्मणो यदि। एकरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ रजखला तु संस्पृष्टा राज्ञा च ब्राह्मणो यदि । विरात्रेण विशुद्धिः स्याद् व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ रजखला तु संस्पृष्टा वैश्यया ब्राह्मणी यदि। पञ्चरात्र निराहारा पञ्चगव्ये न शुध्यति ॥ रजखला तु संस्पृष्टा शूद्रया ब्राह्मणी यदि । षडात्रेण विशुद्धिः स्याद् ब्राह्मण्या: कामचारतः ॥ अज्ञानतश्चरेदई ब्राह्मणो सबस्पर्शने।" 1 मनु:- ख। चण्डाल: पतिती वापि । मटचर्मकारधीवरादि-स्पर्शऽपि । 8 कामकारतः । क।

·- प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । अत्र यथा ब्राह्मण्या ब्राह्मणौ-रजस्वला स्पर्श उपवास: पञ्चगव्य तथा क्षत्रिया- वैश्या-शूद्राणामपि रजस्खलानां सवर्णास्पर्श उपवास: पञ्चगव्यमेव । तथा ब्राह्मण्या क्षत्रियास्पर्श त्रिरात्रम्। क्षत्रियाया वैश्यास्पर्श वैश्यायाः शूद्रास्पर्श विरानमेव । तदुताम्- "रजखला तु या नारी अन्योऽन्य स्पृशते यदि । सवर्णे पञ्चगव्येन त्रिरात्रमसवर्ण के ॥" पञ्चगव्य नेति उपवाससहितपञ्चगव्येनेत्यर्थः। उत्तमायाः स्पर्श होनवायाः स्नानमात्रम् । तथा च बृहविष्णु:- “अधिकवणी रजस्वला स्पृष्ट्वा स्नात्वाऽश्नीयात् ॥" अर्थात् क्षत्रियाया रजस्व लायाः शूद्रस्पर्श पञ्चरात्रमित्यहनीयम् । सर्वत्रैवोपवासासामर्थ्य फालकष्टनौवारादिभक्षणं योजनीयम् * । यत्तु मार्कण्डेयेनोक्तम्- "उदक्या तु सवर्णा स्त्री स्पृष्टा चेत्स्यादुदकाया । तस्मिन्नेवाहनि स्नात्वा शुद्धिमाप्नोत्यसंशयम् ॥" तत्स्नानात् पूर्ब शुद्विदिवसीयस्पर्श सति द्रष्टव्यम् । यदि तु उच्छिष्टया रजस्वलया उच्छिष्टा स्पृश्यते । तदाहाङ्गिरा:- "उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टा कदाचित् स्त्री रजस्वला । पूर्बाक्कच्छ्र प्रकुर्चीत शूद्रा दानोपवासतः । अत्र पूर्बाशब्देन ब्राह्मणी-क्षत्रिया-वैश्याऽभिधीयन्ते । तेन यदि ब्राह्मणी रजस्खला उच्छिष्टा उच्छिष्टया ब्राह्मण्या रजस्वलया स्पृश्यते तदा कच्छ प्राजा- पत्यम् । एवं क्षत्रिया क्षत्रियया वैश्या वैश्यया स्पृश्यते तदा कच्छ प्राजापत्य- मेव । शूद्रा तु शूदया स्पृष्टा कृतोपवासा ब्राह्मणाय किञ्चिद्दत्ता शुध्यतीति । तेन ब्राह्मण्याः क्षत्रियास्पर्श प्राजापत्यदयम् । वैश्यास्पर्श प्राजापत्यत्र- यम्। शूद्रा-स्पर्श प्राजापत्य-चतुष्टयम् । * उत्तमवर्ण-स्पर्श तु हीनवर्साया: स्नानमावम् । ख । * सर्ववैतदुपवास सामर्थोऽफालकृष्टनीवारादिभक्षणं योजनीयम् । क । + यदि तु उच्छिष्टा रजखला उच्छिष्टया स्पृश्यते । ख। तवापि प्राजापत्यमेव । ख ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ११७ एवं क्षत्रियाया वैश्या-स्पर्श प्रजापत्य हयम् ! शुदा-स्पर्श प्राजापत्य-त्रयम् । वैश्यायाः शूद्रास्पर्श प्रजापत्ययमित्यूहनीयमिति। सर्वञ्चेदं कामतः स्पर्श द्रष्टव्यम् । अकामतस्तदद्धम् । यदि तु उच्छिष्टा रजस्वला रजकादिना , स्पृश्यते तदा त्रिरात्रम् । यदि पुन: रजकादिभिरुच्छिष्टैः स्पृश्यते तदा प्राजापत्यम् । तथा श्व-शृगाल-कुक्कुटाभिरप्युच्छिष्टा रजस्खला स्पृश्यते तदापि प्राजापत्य मेवे- त्युहनीयमिति। इदानीं निन्दित-विवाह-प्रायश्चित्तं निरूप्यते । तत्र बहडारीत:- "जाठे विद्यमाने दाराग्निहोत्रमनुजः पूब्ब यः करोति स परिवेत्ता परिवित्तिर्येष्ठः परिवेदनीया कन्या परिदायी दाता परिका याजकः सर्वं चैते पतिताः संवत्सरं प्राजापत्येन कच्छ्रेण पारयेयुः” * । इदकामत: अकामतस्तदईम् । अदोषविषयमाह शातातपः- "खञ्ज वामन-कुजेषु गद्गदेषु जड़ेषु च । जातान्ध-वधिरे मूके न दोषः परिवेदने ॥ पिटव्यपुत्राः सापना: परगामि-सुताश्च ये। दाराग्निहोत्र-संयोग न दोषः परिवेदने ॥ लौवे देशान्तरस्थे च पतिते प्रव्रजिते तथा । योगशास्त्राभियुक्त च न दोषः परिवेदने ॥" तथाह सुमन्तुः- "मातुल-सुता-पिटसगोत्रा-समानार्षेयीणां विवाहे चान्द्रायणञ्चरेत् परि त्यज्येनां विभूयात् ॥” तथा स्वल्पशातातपः- “विवाहयेत् सगोत्रां य स्तनयां मातुलस्य च । ऋषिभिश्चापि तुल्यां (ल्यो) यो हिजश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥” अथ निन्दित-प्रतिग्रह-प्रायश्चित्तं निरूप्यते। तत्र चाण्डाल-प्रतिग्रह पतित- चाण्डालयोस्तुल्यत्वात् । । रजक्या ख। वापयेयुः। ख। बहच्छातातपः। ख । +- ·११८ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। ** "चाण्डालान्त्व-स्त्रियो गत्वा भुत्वा च प्रतिग्राह्य च । पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति ॥" इत्यत्न चाण्डाल-स्त्रीगमनेन सह चाण्डाल-प्रतिग्रहममभिव्याहारस्य निन्दार्थ- त्वेनोक्तावाद यदेव महापातकिप्रतिग्रहे प्रायश्चित्तमभिहितं तदेव द्रष्टव्यम् । रजकाद्यन्त्यजप्रतिग्रहस्य तु स्वल्पयमेनोक्तमेव प्रायश्चित्तम् * । तथा च स्वल्पयम:-। "रजकचम्मकारश्च नटो वरूड़ एव च । केवों मेद-भिन्लाश्च सप्त ते चान्त्यजाः स्म ताः ॥ भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा पीत्वापः प्रतियहा च । ज्ञानात् कृच्छ्राब्दमुद्दिष्टमज्ञानादैन्दवइयम् ॥" एतच्च वचनमत्यन्ताभ्यासविषयमित्यगम्यागमन-परिच्छदेऽभिहितम् तेन ज्ञानतोऽत्यन्ताभ्यासेन रजकाद्यन्तजप्रतिग्रहे वार्षिक प्रायश्चित्तम् । अर्थादभ्यासप्रतिग्रहोस्यार्द्धम्। सकृत् प्रतिग्रहे तु ततोपाईम् । अज्ञानतस्त्वत्यन्ता- म्यासे चान्द्रायणहयम् । अभ्यास प्रतिग्रहेऽस्याईम्। सकृत् प्रतिग्रहे तस्याप्यई- मित्यूहनीयम् । राज-प्रतिग्रहे तु वृद्धहारीत:- “राज्ञः प्रतिग्रहं कृत्वा मासमप्सु सदा वसेत् । षष्ठकालं पयोभक्ष: पूर्व मासि प्रमुच्यते ॥" अन मासैक-जलनिवास-सहित-षष्ठकाल-भोजनेन पञ्च धेनवो भवन्ति । अत्र राजशब्दन क्षत्रियोऽभिप्रेतः + किन्तु तद्व्यतिरिक्त एव राज्यकारी तत् प्रतिग्रहस्यैव । “न राज्ञः प्रतियङ्गीयादराजन्य-प्रसूतितः।" इति मनुना (४।८४) निषिद्धत्वात् । + रजकाद्यन्त्यज प्रतिग्रहे- तु स्वल्पयमीक्तमेव प्रायश्चित्तम्। ख। क। * अन्त्य जाः स्मृताः। ख। मेधभिन्नाथ । मधिभिन्नाश इति च अन्यत्र दृश्यते । क पुस्तके "कच्छाब्दमाचरद ज्ञाना"दिति प्रथमपाद पाठः । एतच्च वचनमत्यन्ताभ्यासादिति । क। tt अत्यन्त्याभ्यासे । क । * अभिमतः । क। "त्र राजशब्द न न क्षवियोऽभिप्रेतः" इत्येव पाठः प्रतिभाति । ६ राज्यानधिकारी। क। * ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । ११८ तन “दश सूनासमं चक्र दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः॥ दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः * ॥” (१८५८६) इत्यादौन्यपि प्रतिग्रहनिन्दकानि वचनानि क्षत्रियव्यतिरिक्त नृपविषयानि । द्रष्टव्यानि। अश्ममणिमातङ्गतिलहोमा(हेमा)द्यसत्प्रतिग्रहे तु मनु:-(११।१८४) 'जपित्वा नौणि सावित्नाः सहस्त्राणि समाहितः । भासं गोष्ठे पयः पौत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥" सबञ्चेदं प्रतिग्रहलब्धद्रव्यपरित्यागे सति द्रष्टव्यम् । तथा च मनु:-(११।१८३) “यद्गर्हितनाज्जयन्ति कमीणा ब्राह्मणो धनम् । तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जम्येन तपसैव च ॥" तथा सुमन्तुः- - “शूद्रयाचकः सर्वद्रव्य त्यागे पूतो भवति प्राजापत्येन चेति ।" तथा च बृहद्यमः “अप्सु शातयितव्यं तद् यद् वित्तं तस्य गर्हितम् । प्रतिग्रहोवदातव्यः शिष्टानां ब्रह्मचारिणाम् ॥" वेदविब्राह्मणे प्रतिग्रहं दातुमसमर्थोऽसत्प्रतिगृहोपात्त वित्त' जले निक्षिप्य प्रायश्चित्तं कुय्यादित्यर्थः । अथ ब्राह्मणस्याविक्रय्य-विक्रय-प्रायश्चित्तम् । तत्र पैठिनसिः- - * मुद्रितमनुसंहितायान्तु-“दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः" इति कुल्ल कभट्टसम्मतः पाठः । व्याख्यातञ्च तेन तत्रभवता वचनजातम् । यथा - गोविन्दराजस्तु "दशवेश्यासमो नृपः" इति पठति । मेधातिथिप्रभृतयः प्राञ्च: "दशवेशसमी नृपः” इति पठन्ति। सूनादिशब्द तदानुपलक्ष्यते । दशसूनावत्सु यावान् दोषस्तावान् एकस्मिन् चक्रवति तैलिके, यावान् दशसु तैलिकेषु दोषस्तावान् एकध्वजवति शौण्डिके, यावान् दशसु ध्वजवत्सु दीपस्तावान् एकत्र वेशवति । यावान् दशसु वैशवत्स दोष स्तावान् एकत्र राजनि । उत्तरोत्तरनिन्दा चेयं पूर्वदाटसम्भवे सत्युत्तरवर्जनार्थमपेक्षया योज्यते । "सूना प्राणि वधस्थानं सूनावान् पशुमारणपूर्व कमांस विक्रयजीवौ । चक्रवान् वीजवधविक्रयजीवी तैलिकः । ध्वजवान् मद्य विक्रयजीवो शौण्डिकः । वेशः पण्यस्त्रियाभूति:तया यो जीवति स्त्री पुमान् वा स वेशवान् ।” इति ८४ श्लोके व्याख्यानम् । कुल्ल कभट्टस्तु -"तस्मात्तस्य प्रविग्रहो नर कहेतुत्वाद्भवानकः क्षत्रियस्यापि" । * सादयितव्यं ।

·- १२० प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । 'अविक्रयाणि ब्राह्मणस्य पकमन्न लवणं मधुक्षौरं दधि वृतं शकरा लाजा लाक्षारक्तवास: गुड़ तैलं * सव्वे चारण्याः पशवः विद्यापूत्तै ष्टशङ्खा इति । तेषामकतराणि प्राजापत्यं चरेत् । तथा च बृहविष्णु:- "आद्रौ(दौ)षधी-पुष्प-फल-चम-वेत्र-विदल-तुष-कपाल-केश-भस्मास्थि पिन्याक- तिल-तैलविक्रयो प्राजापत्यञ्चरेत् ।” तथा वृड्वहारोत:-- "औम-केश-केशरि-हस्तिनौलौनां विक्रयं कृत्वा तप्तकच्छ मणि-मुक्ता- प्रवाल-नख-दन्त-शङ्ख-शुक्ति-वेणु-वैणव मृन्मयविक्रये च।" अत तप्तकच्छे धेनुइयम् । तथा शंखलिखितौ "मांस-मधु-जतु-मधूच्छिष्ट-त्रपु-सौसक कृष्णलौह-औडम्बरंपात्रविक्रये महा- शान्तपनम्।” अत्रापि धेनुदयम् । देवगृह-प्रतिश्रयोद्यान-सभा-प्रपा-तड़ाग पुण्य सेतु-भूमि-विक्रयं कृत्वा तप्त- कच्छ्रञ्चरेत् अत्रापि धेनुद्धयम् । "मांसादौनामत्यन्ताभ्यासविक्रये चान्द्रायणं पुनरुपनयनञ्चेति । तदाह बृहहिष्णु:- "मांस-लवण-लाक्षा-क्षीरविक्रयो चान्द्रायणं कुर्य्यात्तञ्चोपनयेदिति ।" एतच्चाविक्रेयविक्रयणप्रायश्चित्तं- “यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । तस्यीत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्यन तपसैव चेति" वचनादविक्रयविक्रयलब्धधनस्य परित्यागे सति द्रष्टव्यम् ।** तेन मूल्यपरित्याग सति विशेषातिशयात् कथं क्षीरगजादौनां विक्रयण प्रायश्चित्तसाप्यमिति चोहनौयम् ।। न गुड़तैलं। ख। + खपुस्तके तु “विद्यापूर्तेष्टाशला" इत्यनन्तरं “पूर्तव्याख्यानं खस्त्ययनं दक्षिणा न ग्राह्या" इत्यधिक दृश्यते । अपि च "तेषामेकतराणौत्यब" तेषामेकतरणापीति पाठः। “पूर्तव्याख्यान" इत्यत्र पूरी व्याख्यानं इति भिन्नपदं युक्तमुत्पश्याम । एतेषां कर्मणां दक्षिणा न ग्राह्या इत्यपि प्रायः । $ हस्ती नीली एषां विक्रये तप्त कच्छ । वचनादित्यत: पूर्व "मनु" इत्यधिकं क-पुस्तके दृश्यते । न देशनीयम् । ख। ख।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। १२१ लाराडा अथ द्रव्यशुद्धिः-*। तत्र देवल:- यत्न प्रसूयते नारी म्रियते दह्यते तथा । हालाध्युषितं यत्र यत्र मूत्रादि-सङ्गतिः ॥ एवं कश्मल-भूयिष्ठा भू रमेध्या प्रकीर्तिता खशूकरखरोष्ट्राद्यैः संस्पृष्टा दुष्टतां व्रजेत् ॥ अत्र शुद्धिमाह देवल :- “खननादहनाच्चैव उपलेपनधावनात् । पर्यन्य-वर्षणाच्चैव भूरमध्या विशुष्यति” ॥ तथा बृहद्यमः “खननापूरणाद्दाहादतिवर्षणलेपनात् । गोभिराक्रमणात् कालाद् भूमि: शुध्यति सप्तभिः" अथ एहशुद्धिः। तत्र बृहस्पति:- “श्वशूद्रपतिताश्चान्त्या मृताश्चेद्दिजवेश्मनि । शौचन्तन प्रवक्ष्यामि मनुना भाषितं यथा ॥ दशरात्रात् शुनि प्रेते मासात् शूद्रे भवेच्छुचिः । हाभ्यान्तु पतिते गेह मन्त्ये मासचतुष्टयात् ॥ अत्यन्ते वर्जयेद्गहमित्येवं मनु रखवीत् ॥ तथाह यमः- "दिजस्य मरण वेश्म विशुध्येत दिनत्रयात् । दिनैकेन वहिर्भू मिरग्निप्रोक्षण-+ लेपनैः” ॥ यथोक्तकालानन्तरमपि प्रोक्षणादिना समन्वकेण शुद्धिः । यथा संवर्तः "एहशुद्धिं प्रवक्ष्यामि अन्तःस्थशवदूषिते । प्रोत्सृज्य मृन्मयं भाण्डं सिद्धमन्नन्तथैव च ॥ - * अथ भूमिशुद्धि: । क । यव प्रचियते जन्तु: सूयते दह्यतेऽथवा। ख । 4 पर्यन्यवर्षणेनैव । क । तथा बृहद्यमः। ख । + प्रक्षेप इति युक्त ।

·१२२ प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। यहादपास्य तत् सर्व गोमयेनोपलेपयेत् । ब्राह्मणै मन्त्रपूतैश्च हिरण्यकुशवारिणा ॥ सर्वमभ्युक्षयेद्देश्म ततः शुध्येत् न संशयः” । इति ग्रहशुद्धिः। यमः- "अजा गवो महिष्यश्च ब्राह्मणौ च प्रसूतिका । दशरात्रेण शुध्यन्ति भूमिष्ठ ञ्च नवोदकम् ॥ तथा च व्यासः- "भूमिष्ठमुदकं मेध्यं वैटणं यत्र गो भवेत् । अव्याप्तञ्चेदमेध्येन तहदेव शिलागतम् ॥ वर्णगन्धरसैर्दुष्टवर्जितं यदि तद् भवेत्” । तथा मनुः--(५।१२८) "आपः शुद्धा भूमिगता वैष्णं यत्र गो भवेत् । अव्याताश्चेदमध्येन गन्धवर्णरसान्विताः ॥ * तथा शङ्ख: "भूमिष्ठमुदकं शुद्ध शुचितोयं शिलागतम् । गन्धवर्णरसैर्दुष्टैवर्जितं यदि तद्भवेत् ॥ तथा देवल: "अक्षोभ्याना मपां नास्ति प्रभूतानाञ्च दूषणम् । स्तोकानासुद्धृतानाञ्च दोघे र्दुष्टत्व मिष्यते ॥ उद्धृताश्चापि शुध्यन्ति शुद्धैः पात्रैः समुद्धृताः । एकरात्रोषिता आपस्त्याज्या मध्या अपि स्वयम्” ॥ इत्युदकशुद्धिः। अथ काञ्चनभाण्डादिशुद्धिः । तथा च मनु:--(५॥११२) "निर्लेपं काञ्चनं भाण्ड मभिरेव विशुद्धाति । अजमश्ममयञ्चैव राजतञ्चानुपस्कृतम् ।" ॥ यत्र इत्यत्र “यासु" इति कुल्च कसम्मतः पाठः । व्याख्यातञ्च वचनं तेन । “यत् परिमाणाखाम, गो: पिपासाविच्छेदो भवति वा आपो गन्धवर्ण रसशालिन्यः सत्यः यद्यमेध्यलिप्ता न भवन्ति तदा विशुद्धभूमि- गता विशुद्धाः स्युः। भूमिगता इति विशुद्धभूमिसम्बन्धप्रदर्शनाय न लन्तरिक्षगतानां निवृत्तार्थम् ।" + अनुपस्कतं रेखादिरहितमित्यर्थः ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १२३ तथा बृहद्यमः 'मणिमुक्ताप्रवालानां शङ्खानामुपलस्य च । अजानाञ्चैव सर्वेषामद्भिः शोचं विधीयते" ॥ तथाह बृहस्पतिः- "अम्भसा हेमरूग्यायः कांस्यं शुद्धाति भस्मना । अम्लाम्भसा तानकञ्च * पुनर्दाहेन मृन्मयम्" । तथा चाङ्गिराः 'गवाघ्रातानि कांस्थानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । शुयन्ति दशभिः क्षारैः श्वकाकोपहतानि च ॥ तथा चापस्तम्बः-- भस्मना शुध्यते कांस्य सुरया यन्न लिप्यते । सुराविण्म त्रसंस्पृष्टं शुध्यते तापलेखनैः” ॥ तथा बौधायनः "तेजसानां पात्राणां मूत्र-पुरोष-शुक्रासृक्-कुनप-मद्यैः स्वल्पसंसर्गे। परिलेखनं गोमूत्रे वा सप्तरात्रं परिस्थापयेत्” । मद्यादिभिश्चिरसंसर्गे विष्णुः "अत्यन्तोपहतं सवं लौहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्त शुध्यति । मणिमय- मश्ममयं सर्वञ्चाजमयं सप्तरात्र महोखननेन" ।। अत्र सुवर्णादीन्यपि लोहशब्दाभिधयानि भवन्त्येव । अतिचिरकालं मद्यादिसंसर्ग बौधायन:- "तेजसानाञ्च मूत्र-पुरीष-शुकासृक्-कुनपमद्यरत्यन्तवासितानामग्निना वर्तनमतैजसानामुत्सर्गः”। तथा शङ्कः- "सिद्धार्थकानां कल्केन शृङ्गन्दन्तमयस्य च । गोबालैः फालपात्राणामश्मनां शृङ्गवत्तथा ॥ -- ताम्रपावं । ख। + रल्पकालसंसर्गे। * महीलिखनेन । है मनाना। ख ।

·१२४ प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । तथा बृहद्यास:- "मृदाद्भिः शुध्यते दारु तक्षणेनातिदूषितम् । माति कञ्च पुनः पाकात् त्याज्यं मूत्रादिदूषितम्" ॥ इति सुवर्णादिपात्रशुद्धिः । अथ धान्यवाससा बहूनां शुद्धिः तत्राह मनुः-(५।११८) "अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहनां धान्यवाससाम् । प्रक्षालनेन त्वल्पाना मद्भिः शौचं विधीयते ॥ चेलवञ्चर्मणां शुद्धि वॆदलानां तथैव च । शाकमूलफलानाञ्च धान्यवच्छुद्धि रिष्यते” ॥ (५।११८) वैदलो वल्कल विकारः। बहुत्वञ्च वस्त्रस्य वर्णभेदेन विभिन्न द्रष्टव्यम् । तथा च लोकानिः- "हाभ्यामूच सरङ्गाणि वस्त्राणि प्रोक्षणे न तु । दशारभ्य विचित्राणि सितान्यारभ्य विंशत:" ।। तथा चाङ्गिराः- "संहतानि च वस्त्राणि पटकूट्याविकानि च । कामाच्चाण्डालसंस्पर्श प्रोक्षणात् शु द्धितामियुः ॥" पटकुटी वस्त्रयहम्। आविकं कम्बलम् । तथा देवल:- “तूलिकामुपधानञ्च पुष्परक्ताम्बराणि च । शोषयित्वातपे * किञ्चित् करैः सम्माजयेन्मुहुः ॥ पश्चाच्च वारिणा प्रोक्ष्य विनियुञ्जोत कर्मसु । और्ण-राव-कौशेय-पट्ट-लौम-दुकूलजाः ॥ अल्पशौचा भवन्त्येते शोषण-प्रोक्षणादिभिः । तान्येवामध्ययुक्तानि क्षालयेत् शोधनैः स्वकैः ॥" तथा बौधायन:- मूत्र-पुरोष-लोहित-रेतसोपहतानां वाससां मृदद्भिस्तु प्रक्षालनम्। वासोवत् वल्कलानाम्। वल्कलवत् कृष्णाजिनानामिति ॥” इति वस्त्रादिशुद्धिः । V * तपैः। क। + औस-कौषिय-कुतप-प-क्षौम-टुकूलजाः। के। * शोषयेत् प्रोक्षणादिभिः । ख।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणंम् । १२५ अथ धान्यादिशुद्धिः । तथा बृहद्दिष्णु:- "बहनां धान्याजिन-रज्जु-तान्तव-वैदल-सूत्र-कार्पासवाससां प्रोक्षणेन शाक- मूल-पुष्याणाञ्च टण-काष्ठपलाशानाञ्च । एतेषां प्रक्षालनेनाल्पानाम्। असिद्ध- स्थानस्य यावन्मानमुपहतं तावन्मानं परित्यज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षालने कुर्यात् । राहदाहे समुत्पन्ने विपन्ने पशुमानुषे । अभोज्य स्तद्गतो बौहिर्धातुमात्रस्य संग्रहः ॥" इति धान्यादिशुद्धिः । अथ सिद्धान्नशुद्धिः। तथा च वशिष्ठः "देवद्रोण्यां विवाहे च यज्ञेषु प्रततेषु च । काकैःश्वभिश्च संस्पृष्टं तदन्न नैव दुष्यति ॥ तन्मात्रमन्नमुद्धृत्य त्य शेषं संस्कारमहति ॥" संस्कारो जलाभ्युक्षणम्। घृतप्रक्षेपश्च। तथा बृहविष्णु:- "द्रोणादधिकं सिद्धमन्नमुपहतं न दुष्येत। तस्योपहतमात्र । अपास्य गायत्याभिमन्त्रितं सुवम्भिः प्रक्षिपेत् । सूर्यस्य दर्शयेत् अग्निस्पर्शनम् ॥” मनु:-( ५।१२५) “पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवक्षुतम् ।* दूषितं केशकोटेश्च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति ॥ तथा याज्ञवल्काः-(११८८) “गोघ्रातेऽन्ने तथा केश-मक्षिका-कोटदूषिते । सलिलं भस्ममृदापि प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये ॥" वृहद्दशिष्ठः- "प्रचरनन्नपानेषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय चाचान्त स्तत्प्रोच्य प्रचरेत् पुनः ॥" । अन्न तन्न विवर्जयेत् । क। है तत्रोपहतमानम् । ख । मधस्वतम्। 1 केशकोटाद्यैघृतक्षेपेण शुध्यति। क । * ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम्। - तथा बृहस्पतिः- "अरण्ये निर्जन : रालो चौरव्याघ्राकुले पथि । कृत्वा मूत्रं पुरोषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥ शौचन्तु कुर्यात् प्रथमं पादौ प्रक्षालये त्ततः । उपस्पृश्यस्तदभ्युच्य ग्टहीतं शुचितामियात् ॥ गोकुले कन्दुशालायां तैलयन्वेक्षुयन्त्रयोः । न मौमांस्यानि शौचानि स्त्रीभिराचरितानि च ॥** सिद्धान्नशुद्धिः । षट्त्रिंशन्मतम्- "आममांसं तं तैलं मधुस्नेहाः फलोद्भवाः । अन्त्यभाण्डस्थिता ह्ये ते निष्कान्ताः शुचयो मता ॥" तथापस्तस्ब: "आममांसं तथा क्षौद्रं यच्च गोषु पयः स्थितम् । अन्त्यजादपि संग्राह्यं सोमोच्छिष्टं न दुष्यति ॥” तथा चतुषिमतम्-ti "दधिसर्पिः पयः क्षौद्र भाण्डदोषो न विद्यते । मार्जारश्चैव दवी च मारुतश्च सदा शुचिः ॥" तथा लोकाधिः- “पयो दधिविकारादि शुचिपात्रान्तरस्थितम् ।* प्लावनोत्प्लावनाभ्याञ्च पर्यग्निकरणेन च ॥" तथा वशिष्ठः- "द्रवाणां प्लावनेनैव घनानां प्रोक्षणेन च। छागेन मुख संस्पृष्ट । शुचिरेव हि तद्भवेत् ॥ *# * अरण्य उदके। $ अमीमांस्यानि । "स्त्रौषु बालातुरेषु च” इति बहुसम्मतः पाठः। tt चतुर्षि मतम् । क। पथीदधिविकारश्च शुचिपावान्तरस्थिताः । + मुखस्पृष्टन्तु । क।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १२७ बालेन च परिक्लान्त स्त्रीणामाचरित ञ्च यत् ।। प्रसारितञ्च यत् पण्यं न दोषः स्त्रीमुखेषु च ॥ शय्या भाया शिशु वस्त्र मुपवीतं ६ कमण्डलुः । आत्मन: शुचयो नित्यं न परस्य कदाचन ॥ अमेध्यभूजा ये वृक्षाः पत्रपुष्पफलोपगा: । तेषां नैव प्रदुष्यन्ति पत्रपुष्यफलानि च ॥" इति बालवलभीभुजङ्गापरनामभट्टशीभवदेवकतो प्रायश्चित्तप्रकरणे संसर्गप्रायश्चित्तपरिच्छेदः । अथ कृच्छ्राण्यभिधीयन्ते । "गायत्रमादाय गोमूत्रं गन्धहारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्रावेत्नाचा । दधि ॥ तेजोसि शुक्रमित्याज्य देवस्य त्वाकुशीदकम् ।। गोमूत्रपल तस्याई सक्षत् क्षौरस्य च त्रयम् ॥ इयं दध्नो तस्यैक मेकञ्च कुशवारिणः । ब्रह्मकूर्चमिदं नाम व्रतं सवाघसूदनम् ॥" एतच्च कुशोदकसहितपञ्चगव्यपानमुपवासपूर्बकं कर्त्तव्यम्। तथा च यमः- 'आहृत्य प्रणवेनैव उत्थाप्य प्रणवेन च । प्रणवेन समालोय प्रणवेनैव तपिवेत् ॥" तथाह याज्ञवल्क्यः "कुशोदकन्तु गोक्षीरं दधिमूत्रं शकद्धृतम् । प्राश्यापरयु रुपवसेत् कच्छ सान्तपनं स्मृतम् ॥” इति । + स्त्रीभिराचरितञ्च यत्। ख । $ भाय शय्यासनं वस्त्र । आत्मन: कथिताः शुद्धा नापरस्य कदाचन । it अमेध्यभूस्था। कच्छ्रप्रायश्चित्तान्यभिधीयन्ते। ख । 1 दधिक्यावति वै दधि। ख। + तेजीसीति तचैव देवस्थत्वा कुशोदकम् । ख । ६ गोमूत्रभाग। ** खा ·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १२८ एतच्च हाहः साध्यं सान्तपनं पृथक् । ** “पृथक्सान्तपनद्रव्यैः षड़हः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कच्छोऽयं महासान्तपनः स्मृतः ॥” (यां ३।३१५) अत्र षडू भिर्दिवसैः प्रत्येकं कुशोदकादिपानात् पञ्चोपवासकल्पनं तेन मिलित्वा षडुपवासाः। अत्रैका धेनुः । तथा शङ्ख:- "एतदेव त्यहाभ्यस्तं यतिसान्तपनं स्मृतम् एतदिति सान्तपनद्रव्यस्यैव परामर्शः । एतच्चोपवासेन सह चतुरहः साध्य सान्तपनम् । तथा यमः- "एतान्येव च पेयानि एकैकञ्च हाहं ग्रहम् ।* अतिसान्तपनं नाम श्वपाकमपि शोधयेत् ॥" एतच्च हादशाहः साध्यम्। अन धेनुइयम् । "नाहं पिवेत्तु गोमूत्रं नाहं वै गोमयं पिवेत् नाहं दधि नाहं क्षीरं त्राहं सर्पि स्ततः शुचिः । महासान्तपनञ्चैतत् सर्वपापप्रणाशनम् ॥" एतच्च पञ्चदशाहः साध्यं महासान्तपनान्तरम् । अत्र धेनुइयम् । लघुगुरु- पापभेदेन सान्तपनानां व्यवस्था । “पोंडुम्बरराजीवविल्वपत्रकुशोदकैः । प्रत्येक प्रत्यहाभ्यस्तैः । पर्म कच्छ्र उदाहृतः ॥” इति (यां ३।३१६) पस: पलाशः। राजौवं पद्मम् । एतच्च पञ्चाहः साध्यम् । एतेषामुदक पञ्चभिदिवसः क्रमेण पेयम् अत्रैका धेनुः । "एतान्येव समस्तानि त्रिरात्रोपोषितः शुचिः । काथयित्वा पिवेदम्भः पर्णकच्छोऽभिधीयते ॥" एतच्च चतुरहः साध्यं पस कच्छ्रान्तरम् । अत्राप्येका धेनुः । तथा वशिष्ठः “पद्मोडुम्बरपलाशविल्वाश्वस्यकुशानामुदकं पौत्वा षडात्रेणैव शुध्यति ।" एतच्च घड़हः साध्यं पर्स कच्छ्रान्तर मत्राप्येका धेनुः । तथा च वशिष्ठः- - एतच्च हाहः साध्यम् । ख । एतच्च हाहः साध्यं सान्तपनम् । पृथक्सान्तपनम् । क । tt पञ्चोपवासकल्पनया सान्तपनम् । क । वाह वाहम् । ख। + प्रत्येक प्रत्यहं पौतैरिति मिताक्षरासम्मतः पाठः ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १२८ “कुशपलाशोडुम्बरविल्वाश्वत्थशङ्खपुष्पौवटब्रह्मसुवर्चलापत्राणां प्रत्येक कथितस्याम्भसः प्रत्यहं पानेन पण कृच्छ उदाहृतः । एतच्चाष्टाहः साध्यं । पर्ण- कच्छान्तरम् । अत्र धेनुइयम् । लघुगुरुपापभेदेन व्यवस्था । तथाह वैवखत:- "पलमेकं पयः पौत्वा सर्पिषस्तु पलइयम् । पलमेकन्तु तोयस्य तप्तकच्छ उदाहृतः ॥" एतच्च दिनत्रयसाध्यम्। तथाह याज्ञवल्क्यः-(३।३१७) "तप्तक्षौरकृताम्बूनां प्रत्येकं प्रत्यहं पिवेत् । एकरातोपवासच तप्तकच्छ उदाहृतः ॥" एतच्च चतुरहः साध्य तप्तक्कच्छान्तरम् । तथाह मनु:-(११।२१४) "तप्तकच्छं चरन् विप्री जलक्षौरतानिलान् । प्रति त्यहं पिवेदुष्णान् सकृत्स्नायो समाहितः ॥" एतच हादशाहः साध्य तप्तकृच्छान्तरम् अत्र धेनुहयम्। लघुगुरुपाप. भेदेन तप्तकृच्छाणां व्यवस्था। तथा मनु:-(११।२११) “त्यहं प्रातत्यहं सायं त्यहमद्यादयाचितम्। त्यहं परञ्च नाश्नीयात् प्राजापत्यविधिः स्म तः ॥" तथापस्तम्ब:- "प्रातस्तु हादशग्रासा: सायं पञ्चदशैव तु । अयाचिते चतुर्विशः परे निरशनं क्रमात् ॥ कुक्कुटाण्डप्रमाणन्तु यावद् वा प्रविशेन्मुखम् । एवं ग्रासं विजानीयात् शुध्यर्थं कायशोधनम् ॥" एवं हादशाहःसाध्ये प्राजापत्ये षडुपवासा: । अत्रैका धेनुः । तथापस्तम्ब:- "सायं प्रातस्तथैवैकं दिनदयमयाचितम् । दिनदयं न भुञ्जीत कच्छाईन्तु विधीयते ॥" * कुशपलाशीडम्बरविवशङ्कपुष्पौवटब्रह्मसुवईलापवाणां प्रत्ये के क्वार्थ तस्याम्मस: प्रत्यहं पाने पर्ण- कच्छ्रम् । एतच्च सप्ताह: साध्यम् । ख । बन्धनौक्रीड़ीकत: पाठी क-पुस्तके नास्ति । 1 एवं हादशदिनैः प्राजापत्य न घडुपवासाः । क । * विनिर्दिशेत् । ख। * - ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । १३० - इदन्तु षड़हः साध्यं प्राजापत्याईम् । तथा याज्ञवल्काः (३१३१८) "एकभक्तोन नतेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकच्छः प्रकीर्तितः॥" एष चतुरहःसाध्यः प्राजापत्यपादः । तथा मनुः- (११।२१३) “एकैकं ग्रासमश्नीयात् त्यहाणि नौणि पूर्ववत् । त्यहचोपवसेदन्त्यमतिकच्छ चरन्नरः ॥" || इति । प्राजापत्यव्रतमव यदा सायं प्रातरयाचितभोजनानि ग्रासमात्रपरिमितानि भवन्ति तदा अतिकृच्छ्रमेतच हादशाहःसाध्य मत्र धेनुद्दयम् । तथा याज्ञवल्क्यः "कृच्छातिकच्छं पयसा दिवसानेकविंशतिम्।” ** पयोजलं न तु दुग्धम् । “अब्भक्षः कच्छ्रातिकच्छ” इति गौतमवचनात् । एतच्च एकविंशतिदिनसाध्यम् । अन धेनुचतुष्टयम् । तथा चोक्तम्-(यां ॥३२०) "बादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः।" अत्र धेनुद्दयम् । "पिण्याकाचामतकाम्वुसत नां प्रतिवासरम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सौम्योऽयमुच्यते ॥” (यान्नवल्का -३।३२१) पिण्याको गलितस्नेह स्तिलपिण्डः । आचामो भक्तमण्डः । एष सौम्यवच्छ्रः षड़हासाध्यः। अत्रैका धेनुः । "एषां त्रिरात्रमभ्यासादेकैकं प्रत्यहं पिवेत् ।* तुलापुरुष इत्येष ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः ॥" - ६ ककृपादः । क। "उपवासेन चैवायं पादकच्छ: प्रकीर्तितः" इति संहितायां पाठः। ॥ एवम् । क । ॥ चरन् दिज इति संहितायां पाठः । मिताक्षरासम्मत: "कच्छातिकक" इति पुलिङ्गप्रयोगः । * "देकैकस्य यथाक्रम"मिति मिताक्षरासम्भतः पाठः किञ्चान्यत्- इतः पूर्व “सायं हाविंशतिसा: प्रातः षड़ विंशतिस्तथा । अयाचिते चतुर्विंश: परञ्चानशनं स्मृत"मिति खपुस्तके अधिकं दृश्यते ।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् । अत्र मासकेन am- एषां पिण्याकादौनां पञ्चानां प्रत्येकं त्यहं त्यहं पानात् पञ्चदशाहःसाध्यं तुलापुरुषव्रतम्। अन धेनुद्दयम् । तथा वशिष्ठः- “एकैकं वर्द्धयत् पिण्डं शुक्लो कृष्णे च ह्रासयेत् । अमावस्यां न भुञ्जौत एष चान्द्रायणो विधिः ॥ पिण्डाश्च मयूराण्डप्रमाणा: कत्तं व्याः । तथा याज्ञवल्क्यः-(३।३२३) "तिथिहृयाचरेत् पिण्डान् शुक शिख्यण्डसम्मितान् । एकैकं ह्रासयेत् कृष्ण पिण्डं चान्द्रायणं चरन् ॥" एतच्च यववन्मध्येस्थूलमिति “यवमध्य” चान्द्रायणम् । पञ्चविंशत्यधिकशतहयग्रासमानाहारेणोपवासेन चैकेन केशाधिक्याच्चान्द्रायणा- शनी सत्यां- चान्द्रायणमकुर्बाणैः कार्य कच्छचतुष्टय" मित्येतद्दिषयत्वम् । तेनात्र धेनुचतुष्टयं। तथा च यमः- "अष्टावष्टौ समनीयात् पिण्डान् मध्ये दिनस्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं चरेत् ॥" तथा ब्रहद्विष्णुः- "अष्टौ ग्रासान् प्रतिदिवसं मासमश्नीयात् यतिचान्द्रायणो मासः ।' (यतिचान्द्रायणं नाम)।* अत्र मासकेन चत्वारिंशदधिकशतहयपिण्डाहारणोपवासाभावेन क्ल शाल्प- वाद् यतिचान्द्रायणाशक्ती सत्यां- “चान्द्रायणं त्रिभिः कच्छः पराकस्तु इयेन च । एतत् कच्छ-प्रमाणन्तु विहद्भिः परिकीर्तितम् ॥" इत्येतद्दचनविषयत्वम्। तेनात्र यतिचान्द्रायणे धेनुत्रयम् । तथा मनु:-(११।२१८) "चतुरः प्रातरश्नीयात् पिण्डान् विप्रः समाहितः । चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं चरन् ।” तत्रापि यतिचान्द्रायणवदेव धेनुत्रयम् । । स्मतम्" इति संहितायां पाठः। ( ) एतचिङ्गकोड़ीकृत:पाठः कपुस्तके सर्वशेषे दृश्यते।

·प्रायश्चित्त-प्रकरणम् ।
तथा बहिष्णु:-
"त्रीस्त्रीन् पिण्डान् समश्नीयात् नियतात्मा दृढ़व्रतः ।
हविष्यान्नस्य वै मासं ऋषिचान्द्रायणञ्चरन् ॥"
अन मासैकेन नवतिपिण्डाहारण ली शातिशयात्
चान्द्रायणाशक्ती सत्यां-
"चान्द्रायणपराकाभ्यां निष्कृति यो न शक्नुयात् * |
स करोत्यात्म-शुद्धयर्थं प्राजापत्यन्तु पञ्चकम् ॥"
इत्येतद्दचनविषयत्वम्। तेनात्र पञ्चैव धेनवः ।
"त्यहं पिवेच्च गोमूत्रं त्यहञ्च गोमयं पिवेत् ।
त्यहं त्यहं यावकञ्च तप्तकच्छ तदुच्यते ॥"
एतच्च हादशाहः साध्यं, अन धेनुद्दयम् ।
तथा च मार्कण्डेयः-
“गोमूत्रेण चरेत् स्नानं । वृत्तौ गोमयमाचरेत् ।
गवां मध्य सदा तिष्ठेत् गोपुरोषे च संविशेत् ॥
गोषु पीतासु च पिवे दुदकं व्रतमाचरन् ।
अभुक्तासु न चाश्नीयादुस्थितासस्थितो भवेत्
तासु चैवोपविष्टासु ततः सूपविशेन्नरः ।
मासेनैकेन कथितं गोव्रतं कल्मषापहम् ॥"
अत्र पञ्च धेनवः ।
॥
-
तथा यमः-
"गवामाहार-निर्माती यवैः सक्तून् समश्नतः ।
याम्यं कच्छ समुद्दिष्टं मासेन स्म तिपारगैः ॥
सर्वकाम-प्रदं ह्येतत् सर्वकल्मषनाशनम् ।”
अत्रापि पञ्च धेनवः। इति कृच्छ्रपरिच्छेदः ।
इति बालबलभौभुजङ्गापरनामकभट्टशीभवदेवकतो प्रायश्चित्तप्रकरणं समाप्तम् ।
नवापुयात् । ख।
। गीमूनेणाचरेदन्नं । क।

·परिशिष्टम् । वचनप्रतीका:। प्र पृष्ठा पंक्ति पृष्ठा पंक्ति ५८ १ अन्त्यानं भोज्यते यस्तु अनाचान्त: पिवेढ्यस्तु अथ भोजनकाले चेत अन्त्यानां भुतशेषन्तु अशीचे यस्य यी मुङ्नो अनादिभवसम्भूत भाक्रीशितस्ताड़िती वा अन्यायेन ग्रहीतस्व: असंबन्धन यः कश्चित अग्निदो गरदश्चैव अभिचारच कुर्वाणं ३ १० 20 अन्यदत्ता तु या कन्या ४ अभक्ष्या वैयविज्ञाता २७ अभी ज्यानान्तु भुक्तानं अवयं चरत् कछ १४ अधमानान्तु वर्णाना अगुरुच्छिष्ट मनौयात अरण्ये वा विरभ्य स्य २२ २३ ७४ १६ ७६ ५ ० २२ अधःशायी जटाधारी अपहृत्य सुवर्णस्य अश्व-रव-मनुष्य-स्त्री अन्तञ्च समुत्कर्षे अरण्ये वा विरभ्यस्य अध:शायी जटाधारी अशौतिर्यस्य वर्षाणि अनेन विधिना यस्तु प्रतिबद्धामतिकशा पति-दीहाति-वाहाभ्यां अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा प्रधौं कार्णायसौं दद्यात् अस्थिमवां सहखं वा अरण्ये वा विरभ्यस्य अध:शायौ जटाधारी ८ २४ १२ असतौं मातुराताञ्च अमानुषीष्वनङ्गेषु श्रवकी भवङ्गत्वा अवकीर्णौ च कायोन अवकौसौ निमित्तेन अरण्ये वा विरभ्यस्य १५ अभ्यासेन तु सुरापः ४३ १८ १२ अभीज्यमन्नं नातव्य ४५ अज्ञानात् प्राश्य विण्म वं पजिन मेखलादण्डः अथ तब वसे ट्रावौ २५ 4) ११२ अनुच्छिष्टे तु संस्पृष्टे अष्टावष्टौ समनीयात् अपः सुराभाजनस्था अशौतिर्यस्य वर्षाणि प्रा पञ्चानात् यः पिवेत्तीयं म ५३ आक्रोशित स्ताड़ितो वा ३ २ ४ पाततायिनमायान्तं पाततायिवध नेत्येक ५ अन्त्यजैः खानिता: कूपा: अज्ञानाचेत् पिवेत्तीयं अच्छिन्नभिवतिने च अनिशाया गीचौरं पन्त्यावसायिनामनं २५ 20 पात्ममातु:खसुः पुवा आहिताने ब्राह्म पास्य ४ २४ ·पंक्ति पृष्ठा पंक्ति भातुरामभिशस्त वा आत्मनी यदि वाऽन्येषां १८ अनैकादश वर्षस्य RE भारण्यानाच सर्वेषां भापत्-कालेतु विप्रेण ३ १११ जई नभिः करौ मुत्ता जोच्कुिष्टस्य संस्पर्श oc ६० २३ श्राममन्नं मधु वृतं आमिषस्य तु यो भाण्डे श्राचार्यपत्री वसुतां आसामन्यतमा गच्छन् आचायानीन्तु यी गच्छेत् ६ ऋक् संहिता विरभ्य स्य १६ २१ एवोकं बईयेत् पिण्ड एनसि गाि मुकणि २ १८. १० १०१ G २० ३२ १०४ ८ ११२ पालापात् गाव-संस्पर्शात भासनात् शयनात् यानात् पालापात् गावसंस्पर्शात् आतुरे स्नानमापन्ने आपः शुद्धा भूमिगता आममांस घतं तैलं आममांस तथा चौद्र पाहृत्य प्रणवेनेव १२२ २१ १२६ है एका यदा तु बहुभिः एवं गवां साणां एकभक्तन नक्तेन एतेषां भक्षणं कृत्वा एतदेव ल्यऽभ्यस्त एतै तेरपीहेत एवमेव विधिं कुर्यात् एष त्यागश्च शुद्धिश्च एष एव विधिस्त्रीणां एकशय्यासनं पक्ति १ १२७ २८ डू -w इयं विशुद्धि कदिता 20 १०३ २७ एभिः संसर्गमायाति एनखिभिरनिर्णित: १०८ २२ ६ ६ ३ ५ h १२ एकशाखां समारुढ़: एतैः स्पृष्टस्तथोच्छिष्ट एवं कश्मलभूयिष्ठा एतदेव त्यहाभ्यस्त एतान्येव च पेयानि १२१ m उद्यतासिः प्रियाधर्षों उपपात कसंयुक्ती उपणे वर्षति शौते वा उपोष्य विल्वपद्मानां उद्धृत्याशौति पिण्डानि उदक्यया तु संस्पष्टं उच्छिष्टं क्षत्रियविशो: उपवासांस्तु बौन् षड़वा उच्छिष्टस्तु स्पृशेविप्रः उच्छिष्टीच्छिष्टसंस्पर्श: उदक्यातु सवर्णा स्त्री उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टा उड़ताशापि मध्यन्ति १२८ 요 월 ४ ७ ० २२ १२८ १२८ एतान्य व समस्तानि एकभक्न नक्तन २६. २५ १८ एकैकं ग्रासमीयात् एषां विरात्रमभ्यासात् एकैकं वईयेपिण्ड १२ २१ ४ ·पृष्ठापति २० कुक्कुटाण्ड प्रमाणन्तु कच्छातिक छु पयसा औषधं मेहमाहारं १२ क्रियमाणोपकार तु ३ खञ्जवामनकुञ्जषु खननाद्दहनाचैव १२ १२१ खननापूरणाहाहात् १२१ ११ २१ ग १५ केशरम श्रुनखानाञ्च कुशोदकञ्च गोक्षी कच्छातिकच्छ कुर्वीत कृच्छातिकच्छ पयसा का कञ्चैवातिकच्छच्च कान्तारेषु तथा दुर्ग काष्ठलीष्ट्राश्मभिर्गाव: का सान्तपनं कुर्यात् केशसंरक्षणार्थ न्तु काष्ठेन लीष्ट्र ण वापि क्रव्यादांस्तु मृगान् हत्वा किञ्चिद्देयन्तु विप्राय कामादपि हिराजन्यो ३ गुरुपबौं न गच्छेच गुरु वा वाल बतौ वा रहदेवादिहन्तारं गवार्थे ब्राह्यणार्थे वा गवां सहसं विधिवत् गुरु पूजा घृणा शौचं गाञ्चेद्धन्यातस्याश्चर्माणा गर्भिणी कपिला दीग्धी ग्रास वा यदि ग्रहीयात् गौडी पैष्टी च माध्वी च १२ ४ AM C ३ कणान् वा भचयेदद ६ ४२ गोमूवमग्निवर्ण वा गौडी पैष्टी च माध्वी च गवाश्व खङ्गि महिष ५५ १६ -७२ २२ C ६१ करेण तु पिवत्तीयं लिमो भिन्न: शवश्चैव कूपे विन्म वसंसृष्टे कापालिकान-भीत नां कन्दुपक्क' स्नेहपक कर्मखेतेषु यो मोहात् कौवाभिशस्तपतितः केशकीटावपन्नञ्च कुहपूर्णन्दुसंक्रान्त्या कासकोटनीर्णानां कुशोदकच गोक्षोरं कामतस्तु प्रसूती वा कैवर्ती ध्वजिनौञ्चव कैवर्ती रजकौञ्चैव कौवे देशान्तरस्थे च कुशोदकन्तु गोक्षीरं गया चान्नमुपध्रात गी-वक्त शफ-क्रौञ्च गौरस्तु ये बयः षट्ते गरुतल्पोऽभिभाधन गुरी९हितरं गत्वा गच्छन् वै मातुलसुतां गोयोनि गमनं कला गवाघ्रातानि कांस्याणि १० ५ २५ १६ ७७ ६ २२ ११२ १८ १२१ १८ १२२ ६५ गायवाष्टसहस्वन्तु स्टहशुद्धिं प्रवक्ष्यामि रटहादपास्य वत् सब्द गवाघ्रातानि कांस्थाणि मृदाहे समुत्पन्ने ११ c ११७ १२५ ५ १२७ २२ ·पृष्ठा पंक्ति पृष्टा पंक्ति १२५ १९ २५ गोध्रातऽन्न तथा केश गोकुले कन्दुशालायां गायनवादाय गोमूत्रं गोमूवेण चरेत् सान गोषु पीतासु च पिवेत् गवामाहार-निर्मुक्त: mr a १३२ चाण्डाले: पतितः स्पष्टः चण्डालेन तु संस्पृष्टी चाण्डालोदक संस्पर्श चाण्डालाञ्चैव संस्पश्य चर्मकारञ्च रजक चण्डाल: वपची वापि चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा चेलवचर्मणां शुद्धिः चान्द्रायणमकुवाण चान्द्रायणं विभि: कच्कैः चतुर: प्रातरौयात् चान्द्रायणपराकाभ्यो . १६ १३ १ २१ M घण्टाभरणदीषण १२४ १२ १३१ my २५ १३२ ५१ ५ १० ५१ छ चरद व्रतमहत्वाऽपि चतुर्थकालमनीयात चाण्डालोदकभाण्डेषु चाण्डालस्य तु पानीयं चाण्डालकृतकूपेषु चरेत् सान्तपनं विप्रः चाण्डालभाण्डसंस्पष्टं चान्द्रायणं चरेद विप्रः १२ छिन्न भिन्ने शवे चैव ५५ ८ ५ छवाकं विवराहच छित्वा लिङ्ग वधस्तस्य ३२ १८ 2 ८ १ ज Six २ ज्ञातिमिव-कलवाथै चाण्डालपुरषाणान्तु चाण्डाल-स्पृष्टमन्नन्तु चर्मकारा: कर्मिणाश चाण्डालपतितादीनां D जाति-शक्ति-गुणापचं जातिमात्रे हत विप्रे ४ २ २५ १५ २० चान्द्रायणं नवश्राद्धे २० २५ चकोर-सारिका-काक चान्द्रायणं वा बीन् मासान् जलागुगइन्धनभ्रष्टाः जाति शति-गुणापेक्ष जातमाव: शिशुस्तावत् जलाशयेश्वथान्येषु १७ ६ ६ ६ २९ जलौका-शुक्ति शम्बूक चाण्डालपुकसानान्तु चाण्डालौं पुक्कशौं म्लेच्छौं चाण्डालौं पुक्कशौं म्लेच्छौं चाण्डालम्लेच्छश्वपच ४ ८९ १४ जालपादाखु-भार्जारा: जालसूर्यमरीचिस्थं ७२ २० २५ चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा जान्वधः स्नानमात्रं स्यात् अपित्वा वीणि सावित्रा: २६ ११० त चाण्डालान' यदा भुक्त चाण्डालपुक्कस-खेच्छ चाण्डालं पतितं स्पृष्य चैत्यवक्षश्चितिपः चाण्डालैः अपचैः पटे १४ त्यहं प्रातला सायं वैवार्षिक प्रतं कुर्य्यात् समका चरन् विप: १२ ७ ·५ पृष्ठा पंक्ति पृष्ठा पंक्ति तामु चैवीपविष्टासु २० २१ २२ ततो न्यूनतरस्यास्थ तुरौयो ब्रह्महत्याया: तप्तक चरन् विप्री तिष्ठन्तीमनुतिष्ठेत ग्रहमुषणं पिवेदापः विरावीपीषिती जप्ता वाहं तूपवसा तं ६ ७ १२ २८ ० ३७ ७ ४ ६ २२ ह ३१ तस्माद् ब्राह्मणराजन्यो عو ६ ० oc २३ देशं कालं वयःशक्ति दुहत्ता ब्रह्मक्षबविट डादश षट् वीण्येकं च डिवानुगच्छेत्तागास्तु दद्यात् विरावं चीपोष्य दमने दामने चैव दीर्घरज्वालते चैव देहच्छेदशिराभेद देवद्रोण्या विहारे च दधिक्षौरघतैर्युक्त दधिभक्ष्यन्तु शुक्षु द्रव्यमखामिविक्रीत হান্মদাৰাত্মা दुहिताचार्यभार्या च हौ मासौ भैक्ष्यमाहारी देवयावाविवाहेषु दिनमेकं तथा मूत्रे दशसूनासमं चक्र १० तती न्यूनतरस्यास्य तेषान्तु ब्राह्मणो भुत्वा तभुवोपवसेद्राविं तस्याशौचस्यापगमे विरानीपोषिती भूत्वा सतो मुषलमादाय तपसाऽपननुत्सुस्तु २१ ७१ १६ ७० ७७ ७३ २२ ७४ ६४ ७५ ५ ७९ २ २० 0 ११६ तणकाष्ठद्माणाञ्च विरावीपोषिती भूत्वा तल्प कलवे शयने बिराचान्ते वृतं प्राण्य ग्रहमुपवसेदयुक्त तौ विवाहयावायां १५ १६ ८ ११२ १२ दशसूना सहस्राणि दशरानात् शुनि प्रेते द्विजस्य मरणे वेश्म डाभ्यामू सरङ्गाणि देवद्रोण्यां विवाह च दधिसर्पिः पयः क्षौद्रे द्रवाणां प्लावनेनैव इयं दनी घृतस्यैक हादशाहोपवसाने १२५ १५ १२६ २१ १२७ १२ १२७ १६ १२८ ७ तैलाभ्यक्तस्त्वनाचान्त: तुलिकामुपधानञ्च १२४ तेजीसि शुक्रमित्याज्यं बाहं पिवेत्तु गोमूत्रं ततक्षीग्धताम्बु नां तप्त कच्छचरन् विप्रो वाहं प्रातस्यहं सायं १२९ तिथिहया चरेत् पिण्डान् बौंस्त्रीन पिण्डाम् समीयात् १३२ बाई पिवच गोमूर्य १० ac ध्वजोपजीविनश्चैव धन्यानधनचौर्याणि ॥ २ मवैसे प्रत्यवसिताः १५ २१ ·पृष्ठा पंक्ति पृष्ठा पंक्ति २१ १२ २५ NE ८ २२ ६ oc निपात्य क्षत्रियं मोहात् न किन्नेन न भिन्न नट-नर्तक-तक्षण न दधौ दशवर्षाणि नकुलं मूषिकञ्चैव नाद्याविधिन मांस निक्षेपापहरणं नैतैरपूतैर्विधिवत् नारं स्पष्पास्थि सनेह न राज्ञ: प्रतिर हौयात् निर्लेपं काञ्चनं भाण्ड ७२ २ १ २ ८१ २२ २२ २५ १२ CC ह ४ 6 पिवती यत् पतेत्तीयं पुनः पुनरेता च पूर्व प्रसवितो यस्या पानीयपान कुर्बोतं प्राणायाम शतं कार्य पञ्चकपालकी माषा प्राणायामशतं कार्य पिप बौन्तु विज्ञाय प्राजापत्यं चरीत् कच्छ पिटव्यदारगमने पितु: खसारं मातुश्च पिटखनेयौं भगिनी पतितान्त्य-स्त्रियो गत्वा प्रातिलोम्ये वधः पुंसां पादहान्यान्यवर्णासु पशुवेश्यागमनं कृत्वा पतितेन सहीषित्वा पतितानाञ्च सर्वेर्धा पतितान्त्य अपाकैन पिटव्य पुत्रा: मापना: पशाच्च वारिणा प्रीक्ष्य पक्षिजर गवाघ्रात प्रचरन्तनपानेषु पयोदधिविकारादि पृथक् सान्तपनट्रयः पर्णोडम्बर राजीव पलमेकं पयः पीत्वा C ७ पुत्रः शिष्यस्तथा भाऱ्या प्रायी नाम तपः प्रोता प्राणान्ति कन्तु यत्प्रोक्त प्रायश्चित्तरपत्येनो tav १ प्राजापत्यव्रताशक्ती ११ २६ M प्रायश्चित्तमकामानां १२ परिषद या ब्राह्मणानां २० ६ २२ २० १. परिषद् व्रतं प्रोक्त प्रातिलोस्यापवादषु परिषद् या ब्राह्मणानां पञ्चगव्यं पिबेद्गीनी पादमुत्पन्नमावेतु पाषाणैर्लगुड़ वापि पादमेकं चरेद्रोध २१ २ ५ २२ ३ १२८ १८ १२६ ४ पङ्गलग्राग्रिदाहेछु प्राणायामशतं कार्य प्रातस्तु हादशग्रासाः का १२ पिगलाका चामतकाम्बु 30 २५ १८ ब-व ५० ब्रह्महत्या सुरापान १ पानसं द्राक्षमाधुक पतिलोकं न सा याति पौत्वा प्रमादती मद्य प्रागुपनयनादृबाली पौस शेषन्तु यत्तीयं पौसावशेषिसं पीत्वा ५० १ ब्राह्मणी नच हन्तव्यः बहुनामेककार्याणां १५ २२ अहाहा हादशाब्दानि ·पृष्ठा पंक्ति पंक्ति ब्रह्मीझता बेदनिन्दा विप्रेतु सकलं देयं विधैः प्राथमिकादम्मान वर्षवयन्तु राजन्य ब्रह्महत्या सुरापानं विप्रदुष्टा स्त्रियं भर्चा w ८३ विहितं यदकामानां २१ २६ २२ २३ २३ २३ २ विप्रे तु सकलं देयं ब्राह्मणी चावेयौं हत्वा ब्राह्मणं हत्वा च गाहा विप्रेतु सकलदेव वृषभै कादशागाच विप्रेतु सकल देयं ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्ता बालमज्ञानमुन्मत्तं वाहने दोहने चैव ५ ६ 1 ३ ० विहितं यदकामानां ब्राह्मण-क्षविय विशां विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता विप्रेतु सकलं देयं वहनामेकमाणा बतौ यः स्त्रियमभ्येति ब्रह्मचारी चेत् स्त्रियं ब्रह्महत्या सुरापानं विपतु सकलं देयं वौद्धान् पाशुपता श्चैव विप्रो विप्रेण संस्पट ३ २० ३ २ ६ ७ ८ २० वैश्य नतु यदा स्पृष्टः ३४ १८ ३९ ३ २४ २५ विवाहयेत् सगीवां यः बालेन च परिकान्त १२७ १२ भ ४५ In १८ २ व्यापन्नानां वहनाच वपनं नैव नारीणां वासी दद्याद्धयं हत्वा विहितं यदकामानां विज्ञातदोषः कुवात वपनं मेखला दण्डौ विप्रेतु सकलं देयं ब्रह्मकूर्चीपवासेन वामहस्तेन चीबृत्य वामहस्तस्थिते दर्भ वापीकूपतड़ागाना वृधाश्चमी तथा यः स्यात् विमा यज्ञोपवीतिन ब्राह्मणस्य यदीच्छिष्टं ब्राह्यण्या सह योऽनौयात् विडाल-काकााच्छिष्टं विशुद्धमपि चाहा वलाका-वक-दादाह वृथा मांसं न भोक्तव्यं वलाद ये कामकारण विप्रेतु सकलं देयं २३ ६२ भक्ष्याभक्ष्ये तथा पेये भाण्डस्थितमभीज्यानां भुक्त्वाऽतीऽन्यतमस्थान भक्षयित्वा तु तं ग्रास भूगाघ्नावेक्षितञ्चैव भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्न भुक्त्वा तु ब्राह्मणाशीचे भुत्वा तु चवियाशौचे भर्तुःशासनमुल्य भिन्नकांस्ये तु वै विप्रः भक्षयेद यस्तु नौलौन्तु भुक्त्वा चोभयती दन्तान् भक्ष्यभोज्यापहरणे भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा भुक्त यैस्तव पक्कानं ५ ५ ३ C - २५ २१ HAR २ ७२ १४ ७४ १०९ ४ " ·पृष्ठा पंक्ति पृष्ठा पंक्ति २५ 20 भुक्तीच्छिष्ट स्वनाचान्त: भीजने तु विरानं स्यात् भुतोच्छिष्ट स्वनाचान्तः मुता चैषां स्त्रियो गत्वा भूमिष्ठमुदकं मध्यं भूमिष्ठमुदकं शुद्ध , १२२ १२२ १२३ भमाना शुध्यते कांस्य १ ८६ मन्वादिस्मतिमालीक्य म्ने छनाधिगता शूद्रा मनुष्याणानु हरगी महापातकसंयुक्ती मातु: सपनौं भगिनी. महापातकसंयुक्ता माटगमनं दुहिगमनं मातभगिनीदुहित माता-माट स्वसा-शशु महापातकतुल्यानि माता-माटखसा-श्वय मातुलामो स्वसारच मातुलानौ तथा श्वयं मातुर्मातुश्च गमने मातुलानीन्तु यो मच्छत् मातुलानीन्तु यी गच्छत् म्लेच्छो नटचर्माको म्लेच्छ नाधिगता शूद्रा म्लेच्छों नटी' चर्मकस्' मैथुनन्तु समासाद्य महापातकसंयुक्ती महापातककारः मद्ये न स्पश्यते यस्तु मणिमुक्ताप्रबालानां मृदाद्भिः शुध्यते दाम ६ १७ १६ २६ A PAH मातरं पितरं हत्वा मुष्टि चपेट-कौलेश्च मार्जार-गोधान कुल मोहाच्छ द्रवधं प्राप्य महापातकसंयुक्ती माधुकमैक्षवं टाङ्ग महापातकसंयुक्ता मद्यमूवपुरीषाणां २२ २२ ४१ १ ८ ४८ २२ १४ १४ १०५ २० 을 मद्यभाण्डस्थिता ह्यापी २० ११० मद्यभाण्डी स्थिता ह्यापी २३ मद्यभाण्डस्थिता पापः ५ १२४ मूवं कृत्याग्रजन्माई य ५४ १२ oc १५ २३ २३ १५ १२ .0 १७ ६ मत्स्य कण्ट का शम्बुक मार्जारवदगवीष्ट्रादि मूवीच्चारं हिजं कृत्वा माता वा भगिनी वापि मत्स्यांश कामती जग्धा मधुमांसञ्च योऽनीयात् मासिकानन्तु योऽनौयात् महापातकसंयुत्तो महापातकसंयुक्ता मणिमुक्ताप्रबालामा यमुद्दिश्य हिज हन्याद यत् स्यादनभिसन्धाय यागस्थ-क्षवविट-घाते यन्त्रण गोचिकित्सार्थे यतात्मनोऽप्रमत्तस्य यक्षरक्ष:पिशाचान यदि चानुवृत्य तीयं यस्तु चाण्डालसंस्पृष्टं यदि विप्रः प्रमादेन यस्तु कूपात् पिवेत्तीयं २५ ५१ 20 ५२ २ ५३ १४ AN २८ ·पृष्ठा पंक्ति पृष्ठा पंक्ति याणकान्न नक्शाई २१ ११५ १८ ११५ २० बचरक्षःपिशाचान्न यत् करीत्येकरावेण यत् पुंस: परदारेषु रजम्खला तु संस्पृष्टा रजस्वला तु संस्पृष्टा रजखला तु संस्पष्टा रजखला तु संस्पृष्टा रजखला तु या नारी रजकचर्मकाराथ २२ ११५ २४ " ११८ ७ याजन योनिसम्बन्ध याजनाध्यापन योनि यो येन पतिते नैषां राज्ञः प्रतिग्रहं कृत्वा ११८ १७ १०५ लीसभ्य: स्वाहति वाचा W ६ बजेद्दा चाश्वमेधन य: कामती महापाप यस्य येनेहसंसर्ग: यी येन पतिते नषां यस्तुच्छायां वपाकस्य येन केनचिदन्यतः यद्गहितेनाजवन्ति लक्ष्यं शस्त्रभृतां वास्या लोमभ्यः खाति वाचा लोहितान् वृक्षनियासान् ११ लशुनं रञ्जनञ्चैव २६ यव प्रसूयते नारी १२१ २ २ २२ ४ ३ २३. २५ रागाद्देषात् प्रमादाहा राजन्यं हत्वाऽष्टौ वर्षाणि रजस्वला मृतुस्नाता राजन्यवद ब्राह्मणौन्तु रुक्म-स्तेयौ सुरापश्च रजक-व्याध-शैलूष रजोपजीवी कुण्डाशी रुक्मस्तेयी सुरापश्च 2 श्रुयन्ते यानि तीर्थानि शिरः कपाली ध्वजवान् शूद्रवधे संवत्सरं शुद्रां हत्वा संवत्सरं एङ्गभङ्गोऽस्थिभङ्गेच शूद्रेण हि समस्तावत् शत-शुक्ति कमम्माच शेलु गव्यञ्च पेयूष शूद्रस्थानमथवा शूद्राणां भाजने भुक्ता মুড়ীঘলঙ্কানীন श्व-विड़ाल-जम्बुकाखु शुनीच्छिष्टं तथा भुत्ता शूद्राशौचे तथा भुक्त्वा शतपत्र-मदगु-कुरर श्वाविधः परिशेषोऽन्यो श्राडे प्रदत्तं विधिना शिश्नस्थोत्कर्तनात्तव 40 २ * १६ २१ ६० ८ K ३ ८ " ८४ ป ३ ११ १८ १४ रेत: सिता कुमारीषु रेस: सेकः खयोनिषु रनकाश्चर्मकाराच रजक-व्याध-शैलूष रजखलान्तु यो गच्छेत् रजखला तु संस्पृष्टा ८७ 8 २७ h Mu शूट्रस्य ब्राह्मणी मोहात् ·१. पृष्ठा पंक्ति पृष्ठा पंक्ति १५ १११ ७१ २२ २२ ७३ शैलूषौ रजकौञ्चैव श्वकुक्कुटवराहांश श्वविष्ठां काकविष्ठां वा वशूद्रपतिताश्चान्त्या शौचन्तु कुर्यात् प्रथम शय्याभार्याशिशुवस्त्र १२१ my २० १२६ २२ २५ ७९ बड़ा १६ N1 २२ १२ भिवर्ष: कच्छचारी षड़ वर्षाणि राजन्ये षण्मास नरमरण पाण्मासिके तु संसर्ग ८६ २२ १७ २१ " मूतकेतु यदा विप्री खंलभतान्यविक्रीतं स्तेयं कृत्वा सुवर्गस्य सुवर्णस्य स्तेयकदिनी स्तेयं कृत्वा सुरां पौत्वा मुवर्णात् खल्पहरण सुवर्णकृष्ण तिलाका सज-जवास्य वामीयं स्वयं वा शिनबषणा सखि-भार्या-कुमारीषु मुतां पुत्रस्य यो गच्छेत् स्वप्ने सिवा ब्रह्मचारी सहनशीषर्षी जप्त। तु संलाप स्पर्शनिश्वास संवत्सरेण पतति संवत्सरण पतति संवत्सरेण संयोग संवत्सरण पति संवत्सरेण पतति संवत्सरेण पतति संवत्सरे व्यतीते तु सर्वेषामन्त्यजातीनां संसर्गन्तु यदा गच्छत् सिद्धार्थ कानां कल्कोन संहतानि च वस्त्राणि सायं प्रातस्तथैवैक 1 my १०२ १२ ४ १०३ २१ ४ ट २४ १७ १७ २ २३ १०७ का ORICA २६ १२ m २४ ११३ १२३ १२४ १२९ m ॥ C ० खाध्यायिनं कुले जातं संग्रामे वा हतो लक्ष्मी सम्बन्धेन विना देव ससम्बन्धं यदा विप्रः सष्टश्चेवाह्मणवधे स्त्रीणामई प्रदातव्यं स्त्रीशूद्रविट क्षववधी सवनस्थां स्त्रियं हत्वा स्त्रीणामासां वधे ज्ञेया सर्वान् केशान् समुद्धृत्य सव्याहृतिकाः सप्रणवा: सव्याहृतिं सप्रणवां सुरा वै मल मन्नानां सामानानि विजानीयात् मुरावैमलमन्नानां सुरा च पैष्टी मुख्योक्ता सुरां पौवा दिजी मीहात् सुराखुतगोमूत्र मुरापाने कामकते सुरापान सकत् कृत्वा मुरां पीत्वा बिजी मीहात् सुरापाननिषेधस्तु सुराभाण्डस्थिता पापी सुरापानस्य यो भाण्डे स्नानार्हस्तु यदा स्नान संवत्सरस्यैकमपि सवान् कामानवाप्नोति २७. ६ १२ ४१ २ ४ हत्वा तु प्रहरन्तं वै हत्या गर्भमविज्ञान हले च शकट चैव हत्वा हंसं वलाकाञ्च हुलाग्नौ विधिवद्धीमान् हविष्यन्तीयमभ्यस्य २ २ HE ५ ४३ ដ १२ 62, 9 २४ क्षत्वियवब्राह्मणीषु क्षत्रियथैव वृत्तस्थी क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि क्षुद्रवातीकु-कुम्भौका क्षुते निष्ठीविते चैव चवियेण यदास्पष्ट १० २ १०४ ८ १० ट ·प्रायश्चित्तप्रकरणम् । शुद्धिपत्रम् । पृष्ठा पंक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् २ २२ ७ २१ १३ १४ १५ ३ हारण ब्रह्मघातकम् करपि न्मियन्त हेतुक इत्युहनौयम् स्नायवस्थि व्रतमादिशेत् षड़यवास गौरवात् चातुर्गुण्यमिति। लघुनि लघनि न्यनुष्ठेयानि तन्त्रेण लघुनि लघूनौति विजातीयान्येव । सजातीयापेक्षसे ५ २ दारेण ब्रह्मघातकम् कर्तरपि नियन्त हेतकं इत्यहनीयम् स्नायवस्थि व्रतमादिशेत षड़पवास गोरवात् चातुर्गुण्यं मिति लघुणि लघूणि न्यनुठेवानि तन्तण लघुणि लघूणौति विजातीयान्यव सजातीयापेक्षत्व षमासा स्तम्बैन गौतम नोक्तम् ऋषभैक बैगुण्याहिक ५ १८ १० 39 १४ १९ " २० । " २२ " ७ २२ घामासा स्तम्बन गौतमेनोक्ताम् ऋषभैक द्वैगुण्यादिक २ ५ भ्रूणहत्या भ्रूणहत्या २१ " २४ १० क्षत्रियादि पुरूष षान्माषिक दर्शपौर्णसामादि सवर्णव्यभिचरिता पुरुष पाण्माषिक दर्शपौर्णमासादि। सवर्णव्यभिचरिता २२ २५ २६, २५ ·पृष्ठा पंक्ति २७ १३ २८ १६ २ m १४ my my ११ १४ ७ AM लोष्ट्रण ३५ ३७ २० ७ १८ . my १ AU ४ अशुद्धम् शुद्धम् शूद्रामा शूद्राणा मारूते मारुते दव्या द्रव्या सचेतनम् । मचेतनम्। मूहणीयम् । मूहनीयम् । लाङ्गलस्यच लाङ्गलस्यच । तैमासिक त्रैमासिक। लोष्ट्रम ब्यतिरेकेनाभिप्रेताः व्यतिरेकेणाभिप्रेताः । चोक्तम ञ्चोक्तम् सहर्षिणा महर्षिणा। अथाच तथाच अपि भूणहनं अपि भ्रूणहनं ब्रह्मधेऽपि ब्रह्मवधेऽपि व्रतरूप व्रतरूपं नियत नियत दग्निवनी दग्निवणीं पानोपक्रमस्यानिष्पन्नतात् पानोपक्रमस्यानिष्यन्नत्वात् । मवेदिति मेवेति। थिप्पनी टिप्पनौ। प्रमादातो प्रमादतो पस्तम्बः श्रापस्तस्वः दतिदूषिततम् दतिदूषितम् । गोक्षीरं गोःक्षीर विशत्सा विवत्सा। नाद्या विधिना नाद्यादविधिना। भजीत भुजौत जानानां जातानां दव्यस्य द्रव्यस्य तपसापननुत्मस्तु तपसापनुनुत्सुस्तु १३ ४२ २४ ४५ १४ ४८ १३ २८ ६ १ ५५ २४ " m २३ ५ ३ " ६ ७४ ·३ पृष्ठा . " ० " ८१ ४५ ३ २ मातुलानोन्तु ८ ८२ पंक्ति अशुद्धम् शुद्धम् ब्रह्महो ब्राहा। १४ ननुत् सु नुनुत्सु। नचेवं सति नचैवं सति मासका माषका मासकपर्यन्त माषकपर्यन्त १० मासकापहरण माषकापहरण यदि सान्तपनं यति सान्तपनं १५ यदि सान्तपनं स्मृतम् यतिसान्तपनं स्मृतम्। यदि सान्तपनं यतिसान्तपनं महापातकिन विमे महापातकिनस्विमे । गुरुतल्पगमनाया गुरुतल्पगमनयो मातुलानीन्तु समानो गोनजां समानगोत्रजां १२ व्याभिचारीपि व्यभिचारपि सर्पिषाऽभुक्ष्य सर्पिषाऽभ्युक्ष्य २६ नट नटी गविरेवमिति गवि चैवमिति विविवद्धोमान् विधिवद्धोमान् । ३ गौड़या गौईया १५ नाहमुपवसे युक्त बाहमुपवसेदयुक्तः । १४ आलापोऽन्यान्यसङ्कथनं आलापोऽन्योन्यसङ्कथनं २३ पापसंक्रमनमात्रे पापसंक्रमनमात्रे संवत्सरेण पततीत्य संवत्सरेण पततीत्यस्य १८ ज्ञानाज्ञानयोस्त्वत्यन्ताभासतो ज्ञानाज्ञानयोस्त्वत्यन्ताभ्यासतो। खशृगालकुक्कुाटाभि श्वशृगालकुक्कुटादिभि त्युहनौयमिति त्यू हनीयमिति। २६ दक्षिणा न ग्राह्या इत्यपिप्रायः । दक्षिणा न ग्राह्या इत्यभिप्रायः। चाण्डालध्युषितं चाण्डालाध्युषितं अजागवो अजागावो। ८३ ८४ ८६ ६ १०० १०४ १०४ १०५ यू ११७ १२० १२१ RW १२२ ३ New Delhi UBRARY