·॥ श्रीः॥ क्रोडपत्रसंग्रहस्य विज्ञापनम् । महर्पिणा गोतमेन प्रणीतस्य प्रमाणादिपोडगपदार्थान रूपणपरस्य पश्चाध्यायात्मकस्य भ्यायशाखस्य प्रमाणमकर- णात्मकमेकांशमवलम्य महर्पिकल्पेन श्रीगङ्गशोपाध्यायेन म. माणाधीना सर्वेषां व्यवस्थितिरिति निश्चित्य प्रमाणतत्त्वावधार- णार्य तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थो चितः(१)॥ अयं च श्लोकद्वादशसाहस्यात्मको निवन्धः श्रीगोशो- पाध्यायात्मनश्रीवर्द्धमानोपाध्याय-पक्षघरमिश्रापरपर्यायजयदे- • चमिश्र-रुचिदत्त-प्रगल्भमिश्रादिभिमंपिलपांण्डतः श्रीवासुदेव- सार्वभौम--रघुनाथतार्किकशिरोमणि-मथुरानाथ-भवानन्द-जग. दीपा-गदाधरभट्टाचार्यप्रभृतिभिर्ववदेशीयैः पण्डितैश्च सासाद परम्परया वा व्याख्यातत्वात् भवानन्द-जगदीश-गदाधरभ- (१) "अथ जगदेव तु खपटुमनमुदिधीपुरटादभाविद्यास्थाने पश्यतितमामान्वीक्षिकी परमकामणिको मुनिः मणिनाय तेत्र में- क्षावप्रवृत्यर्थ प्रमाणादिपदार्थतत्वज्ञानान्नि.श्रेयमाधिगम इत्यादा- वमूधयत् । तेम्वपि प्रमाणाधीना सपो म्ययस्थितिरिति प्रमाणतत्व. मा विषिच्यते।" इति तत्वचिन्तामणी प्रत्यक्षपण्डे बनादेशस्य-पशि- आटिक्सोसाइटीद्वारा मुद्रिते पुस्तफे पृ० ११५ द्रव्यम । अन्तै च "अत सिद्धं चत्वारि प्रमाणानी युपरम्यते ।" पूर्वोनमुद्रितपु. सो ४ पा. २ वाल्यूम १० कामिक्युलम् ८६५ पृष्ठं द्रव्यम् ।।

·कोणसंग्रहस्प हाचार्यकृताना व्याख्यानानामपि महादेव-कृष्णम्भमभृतिभिः ख्यिातत्वात शरतचागीरहरनारायण चन्द्रनारायण न्यायपश्चानन-कालीशङ्करसिद्धान्तवागीश-दुलाल-राधामोहन- गोस्वामिप्रतिभिर्विरीचतकोडपत्रोपहितताव(१) गोलोक- माथ-पार्वतीकान्त वलदेवादियिविचितत्वादानी शोकाष्टा. विशतिलक्षात्मिकां पहती विस्तीतमापनो नवीनन्यायशास्वत्वन व्यवहति गमितोऽनकीरतपोपः पाश्चात्यच नवीन विद्वान्द्र) बदेशस्थ एशियाटिकसोसाइटी-सभासमादेशेन सम्पूर्णतत्त्वचिन्तामणिग्रन्यो। पयोपलब्धमयुरानाधीय पा- ख्यानसहिती 'मुद्रितो 'वहूपयोग विदधाति छालाणामध्याप- कानां दर्शनानुरागिणामन्येपामपीति नव तिरोहितमस्ति वि. दुपाप । अन्यान्यपि जागदीवयाः कानिचित् कानिचिच गा. दापोः प्रकरणानि दिपकरणानां मोहपत्राण्याप याथातथ्येन मुदितानि । किन्वक्तेषु महत्म जागदीश्यादिषु निबन्धेषु मतिपा- दितानां विपपाणां परमतनिराकरण पूर्वकस्वमतव्यवस्थापने ऽधि. कारव्युत्पत्तिसम्पादनमभिलपती कोडपत्ताणीतस्ततोपत्ता छात्राणां सौलभ्याय दुर्लभानि नवीन फोडीकृतानि 'क्रोडप- स्वाणि मद्दता यत्रन सङ्कलय्य मुद्रणेना पकाशयितुं महत्तोऽस्मि। तत्र"विवेचनाग्रन्यानामश्लिष्टपदाशरविन्यासादिनानतिपी. दशैलीलिखितवादतिविस्तृतत्वात छात्रश्च -स्त्रावरोधाय सा. तिकवणीलखितस्वात् तन्मुद्रामुपेक्ष्य तेभ्य उद्धृतथा (१)कोडपचगव्दार्थम्तु कोई उपचारामध्ये स्थितं पधम् अन्यलखन भ्रमात् बुटितस्य प्रन्यस्य परिपूरणाय वा स्यास्याना. दिना म्यननापूरणाय अन्यस्यपत्रयांमध्य चिपिशोण लिखित्वा (२) सर्वमिद विस्तरेणायापार्मिकभूमिकायांनिरूपयिष्यामि। स्थापित पत्रम् ·. 'विज्ञापनम् । सारांशरूपमा टिप्पण्या 'साहतानां क्रोडपत्त्राणामेन मुद्रणं मुयुक्तमधारितम् । क्रोडपत्रप्वाप शङ्करतर्कवानीश-हरनारा. यण-चन्द्रनारायण-कालीशङ्कर-दुलाल-राधामोहनगोस्वामिर- चितेषु कालीशङ्करकृनानि कोडपत्त्रोणि 'सर्वोत्तमानपनति- विस्तीर्णानि विद्वद्भिश्च मामाणिकत्वनावधार्य पठनपाठनयोः मयुज्यमानानीति मया ताम्पेव मुद्रयितुमारब्धानि ॥ 'अत्र सङ्गत्यनुमितिप्रकरणमारभ्य वाधप्रकरणान्ताया अनु- मानजागदीश्या प्रत्यक्षानुमानगादार्याः प्रसक्षानुमानमाथुयाश्च तपाव्युत्पत्तिवाद-शक्तिवाद-मुक्तिवाद-शब्दशक्तिमकाशिका- कुमुमानलिग्रन्यानामपि पयोपलब्धानि क्रोडपत्त्राणि क्रमशो मुदितानि भविष्यन्ति । तत्रैकैकमकरणस्य द्विप्राणि पश्चपाणि वा आदर्शपुस्तकानि सम्पादितानि तेषां संवादेन मुद्रणं भवती- स्यादि सर्वमुपसंहारे मया विशिष्य वर्णनीयम्॥ "नैयायिकप्रवर श्रीकालीशहरसिद्धान्तवागीशश्च पदेश- स्थढाकामण्डलान्तर्गत(१)वजयोगिनीग्रामे पद्मानद्या-उत्तरे तीरे जाता(२) १७९१ ईशवीयवर्षे वाराणस्यां राजकीयसस्कृतविद्या- मन्दिरे प्रथपन्यायाध्यापकपदमलङ्कर्वतां श्रीचन्द्रनारायणन्या- पपश्चाननानां -गृहे • पाककर्ता आसीत् स च पाक • कुर्व- नध्यापनं विनैव गुरोरध्यापनं शृण्वन्नेव कितिपयैवपैरनेकान् न्यायग्रन्यान् समभ्यस्तवान् । अनन्तरं कदाचिदस्याभ्यासपाटवे मेधावितवे च श्रीचन्द्रनारायणन्यायपश्चाननैर्विज्ञात ऽयमध्ययन- रीत्याध्यापितः समादिष्टश्च न्यायाध्यापनार्थ स्वदेशगमनाय गु- (१)दानीन्तनराजकोगप्रयम्धेन फरीफुर(जिला)महामण्ड. लातविक्रमपुर (परगना ) मण्डलान्तर्गतमतियोध्यम् ॥ (२)दानी कालीशरसिद्धान्तयागीशानां प्रपौत्रः श्रीमन्मथ. नापशमां पाराणस्यां तिष्ठन शास्त्रमभ्यसन स्वयमेवैत्यं वदति। - ·मोडपसंमहस्य रुभिारत तवापापयन् प्रोडपत्वाणि रचपांचकार । अत एवं सर्वाणि कालीगरकृतानि फोरपचाणि चन्द्रनारापणन्यायप- शाननकृनक्रोडपत्राणां विम्वतिरूपाण्यात वदन्ति प्रदाः ।। वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायां चन्द्रनारायणन्या. थपञ्चाननानापनन्तरमस्य कांनष्ठः पुत्तः कृष्णचरणतीलहारो ऽध्यापयति स्म । तदनन्तरं तरपदे स्थितः कालीमसाद. शिरोमणिरध्यापयत् यच १८८० ईमवीयवर्षे पश्चत्वं गतः ॥ अपि च तवचिन्तामणरुपमानखण्डस्य व्याख्यान का. लीशहरेण १७१५ शाकान्दे लिखितमस्मन्निकट पर्तते ॥ अन्यच्चास्य कांडपत्रसंग्रहस्य द्वितीयशोधको बगदेशस्थ. फरीदपुरमण्डलान्तर्गनपानुकाग्रामवास्तव्यो न्यायाचाोपाधि- कश्रीवामाचरणभट्टाचार्यश्व चन्द्रनारायणन्यायपश्चाननानो गो- प्रजभ्रातॄणां श्रीभैरवचन्द्रभट्टाचार्याणां प्रपौत्र एवेति । सर्वमिद कालीशङ्करसिद्धान्तनागीशानां पूर्वोक्तामेव स्थिति दयतीति । अस्य कोडपत्वसंग्रहस्य शोधनकार्ये महामहोपाध्यायश्री ६. कैलासचन्द्रभट्टाचार्यशिरोमणिभिरस्मद्गुरुवरैः सम्यगनुकम्पि- तोऽस्मि विषमस्थलव्याख्यानादिभिः ॥ एतेषां क्रोडपत्त्राणां दुधिगमत्वात् मुद्राप्रमादात् दृष्टिदो. पाद्रा जाता अशुद्धयो विद्भिः क्षन्तव्याः शुद्धिपचे समावेशाय मा प्रदर्शनीयाश्च । अलाल्पे ऽपि विदुपामादरे निजपरिश्रम सफल सफलं मन्ये एतेन व्यापारेण च प्रसीदतु विद्यापतिः श्रीपतिरिति शम् ॥ गवर्नमेण्टसंस्कृतकालेज पुस्तकालय बनारस ३१ मार्च १९०५ विन्ध्येश्वरीप्रसादशी द्विवेदी ·ॐनमः परमारमने। क्रोडपत्रसंग्रहः । तत्र अनुमानखण्डजागदीश्याः फालीशङ्करविरचितानि क्रोडपत्राणि । नमाम्यान्वीक्षिकी विद्यामक्षपादमहर्षये । जगदुःखार्णवे मममुहर्तु यः प्रणीतवान् ॥ , सनत्यनुमितिप्रफरणम् । यद्यपि परमात्मने नम इत्यमगतं सुनादिसमवायिकारणसाथ- च्छेदकतया सिद्ध स्यात्मत्यस्य परमेश्वरकृतित्य मानाभाधान । तपा- पिआत्मपदं पापदफमिति जगदीशः। अत्रेदं योध्यम् । गुणत्यन जातिः लोषिकप्रत्यक्षविषयमाप्रवृत्तित्यामावादिति गुणप्रन्धः । मात्मत्वे व्यभिचार: लौफिकमत्यक्षाविषये परमात्मनि धात्मत्वस्य वृत्तेस्ताहराहतोयमिचारपारणाय हेतोधामोद्यत्वे सतीति विशे. पणं दत्तं दीधितिकता । ताशानन्यो विरुद्धः परमेश्वरस्थात्मत्वा- भावात् व्यभिचाराप्रसक्तः । अत्र कोचित एतदबरसैनेध गुण- ग्रन्धे भात्मत्यादौ व्यभिचारो दर्शितः तत्र आदिपदमाह्यमनस्वस्थ लाभादिति पदन्ति । परंतु पावरफमिलनेन मस्वरसोज- गदीशेन कयितः॥१॥ अथ सफलमेव प्रत्यक्षफलमुपजीवत्यरष्टजननी समपमतपत- न्यत्वाविपरिच्छेदिकामनुमितिमिति दीधितिग्रन्थो न सहच्छत्ते पत्र प्रत्येक मानसात्मकमेव शक्तियटफपदार्थशानं तन्मूलकमार मन्प्रते सत्रानुमानापेक्षाभाधात इत्यर्थिका जागीपी इयन्तु मसनच्छतेज.

·२ अनुमानजदीयाःकोरपणेषु ग्यमा प्रति महास्प हेतुष्यमितिमानसामफयक्तिमानजनफानुमानस्य परम्परया अपेक्षायाः सत्यात अन्यथा उसरमधे अन्ततोऽएजन' फानुमानमेयापेक्षते निपिलमेयोपमाममिति दीधितिमा पिरोधा. परिति चेत् । न । एतदसरसनेय फियत्यापुतारपात फि था मन्त' तोटजनफेत्यादिप्राधे पि दोषोऽस्त्येति ॥२॥ यत् प्रमाणं परममापोपजीयकं तत् तदनन्तरनिरुप्यमिति नि. यमः । अत्र चक्षुरावायनुमानोपजीवके नुमानानम्तरमनि- रुपिते व्यभिचारः स्याद्वारफमुपजीपफरयमेय मनन्तर निरूप्यायल्याप्यमिति दीधितिकता उक्तम् । मन्त्र यापणादि जन्यचरमचक्षुपि अरशद्वारकानुमानोपजीयके व्यभिचार ता. म्यत्यरूपोपजीयकत्यनियेथे ऽरयाद्वारफरवयेयध्यमिरयुक्तं जादी शेन । अत्र फेथित् पदन्ति महाद्वारफोपजीयफत्वं सजदफार- जनफानिरूपितोपजीयफत्यम् । एवं च उपादानप्रत्यक्षविधया ईश्वर- झानस्य व्याप्तिशानात्मफानुमानस्योपजीवफे धक्षुपि अनुमानान- न्तरमनिरुपिते व्यभिचारपारगाय भाशयारफस्यतापाय. शांनस्य चक्षुर्जनफाइएजनकतया अभिरुपितजन्यतायाधुपि सत्वादिति । अत्र जगदीपस्याशयः पवं सति अनुमाने दिन प्रत्य सस्याराद्वारकोपजीयफत्वसम्भवः चक्षुरादरपि स्वजनकारजन. फत्यात जन्यमा प्रति फालयिधया अडएस्य हेतुस्यात् । न च मनो- रूपप्रवक्षप्रमाणस्य नित्यत्वेन कालत्याभावात् नाइए प्रति हेतुतेति ताशप्रत्यक्षनिरूपितैषजन्यताया पचानुमाने सम्भव इति धाच्यम् । मनसोजन्यत्वायच्छिन्नं प्रति व्यत्वेन(१) पेतुत्वात् एवंचनाएनिष्ठ साधारणजन्यतावारणाय अन्यत्वानवच्छिन्नत्वं देयम् । तथा च का धमीश्वरज्ञानभादाय अष्टाद्वारफत्वसार्थक्यमिति जन्यस्वाच्छि- कार्यतानिरूपितकारणतावारणाय जन्यत्वानच्छिन्नत्वं प्रक्षि- ध्यादृष्टाद्वारकरवसाय नियत इति चेत् । गौरवमेवेति ॥ ३ ॥ आनन्तर्येति । यदभिधानानन्तरं यदभिधानप्रयोजिका या जि- ज्ञासा तजनकीभूतज्ञानविषयः तस्य सगतिरित्यर्थः । जिज्ञासाज- भकज्ञानविषयत्वमानस्य घटादावतिप्रसकत्वेन प्रयोजकान्तं विशे- पणमिति जगदीयः । अथ घटादी सङ्गतित्वमिष्टमेव अन्यथा कुत्र. चिदपि सङ्गतित्यानुपपत्तेः सहतित्वे सति उपोद्घातादिपञ्चक- (समवायन प्रयलाइछिन प्रति तादात्म्यग ट्राय भारमिन्याश्य । .

·सङ्गत्यनुमितिमफरणम् ।
मिन्नस्य प्रसङ्गरूपत्वादिति चेत् । न । घटादी प्रत्यक्षादिनिरूपि-
तसङ्गतित्ववारफत्वात् मयोजकान्तीपादानस्य । अथ तथापि प्रत्या
क्षनिरूपणानन्तरं फस्यचित् घट्वत फिमिति जिज्ञासया घटवधि-
रुपितं ताशनिरूपणप्रयोजकजिज्ञासामादाय घटादौ प्रत्यक्षनिरू-
पितसङ्गतित्वापत्तिः प्रयोजकान्तमुपादायापि न शक्यतै धारयितु.
मित्यादिकं मट्टाचार्यटोप्पण्यामालोफनीयम । जागदीश्यास्तु
प्रयोजकाम्तव्यावृत्तिः प्रत्यक्षकार्यामिघाने तिव्याप्तिवारणम् । तत्र
पक्ष्यमाणयरमविविएविषयकशानधर्मिताफेत्यादिनिष्कएकल्पेनय घा.
रणसम्भवात् विफलमेवेति चेत् । न । घश्यमाणनिफ्यार्थघरफी.
भूतजिज्ञासालाभायैव तदुपादानस्य सफलत्वात् । अप तथापि जि-
शासापदवैयमिति चेत् । न । जिज्ञासापदसार्थक्यस्याने याप-
माणत्यातू॥४॥
मनु जिज्ञासामयोजकत्वमुपेक्ष्य तजनकत्वानुसरणं मुखादा-
पतिव्यानिवारणार्थम् तथापि फलेच्छामादाय सुखादावविव्याप्तिधा-
रणाय धानपदमित्यर्थफजागदीशी । अथान यक्ष्यमाणायपदार्थत्या.
भाषेन अतिव्याप्तिवारणसम्भवात प्रकृतस्थले प्रत्यक्षशानजन्यानु-
मानविशेष्यफमुखप्रकारकययायस्मृतिप्रकारतापनत्वरूपायपदार्थ-
स्थामाघातू छानपद व्यर्थम् । अत एव पूर्वोक्तजिज्ञासाप्रपोजकत्व.
मुपेश्य जनफरवषिरोपणमपि व्यर्थमिति चेत् । न । प्रत्यक्षजन्यानु-
मानविशेष्यकयथार्थस्मृतिजातीयसामानाधिकरण्यपालिकसम्यन्धा-
धच्छिन्नप्रकारतापनत्वसत्वेन तयोः तद्वारकत्वेन सार्थक्यात् न च
प्रत्यभमानस्य सुराप्रकारकस्मृतिजनकस्वाभावात् तथापि तयोर्धेय.
यमिति वाच्यम् । सम्बन्धिज्ञानविधया तस्यापि जनकत्वात् अन्यथा
अप्रे प्रदर्शनीयदण्डफायरवं चक्रनिरूपिता सङ्गतिरित्यायसङ्गता-
स्यात् । अत एव ताइविपयो यो धर्मः तनिष्ठ. तस्य सङ्गतिरि-
स्यर्थस्यावश्यकत्वेन तदुपपत्ती ज्ञानपदं जनकरयधिशेपर्ण च व्य
सुधादेरनुमाननिष्ठत्वाभावादिति परास्तम् । सामानाधिफरण्यसम्ब-
म्धेन कालिकेन वा तनिष्ठत्वात् । न च तति व्यमिति वाच्यम
प्रत्यक्षकार्यत्वे घटादिनिष्ठसद्गतित्ववारणाय तनिवशात् । न च त
स्येति व्यर्थम प्रत्यक्षकार्यत्वस्य घटस्य सङ्गतित्ववारफत्वात् । न च
यथार्थपदं व्यर्थम् गगणादौ दण्डकार्यत्वस्य सङ्गतित्यापविचार
फत्वात् । न चेटापचि. भनुभवपिरोधात् ॥५॥

·अनुमानजागदीदपाः मोटपणे मिधानप्रयोजफजिशासानफशानपिपपरयदलं मास्ति सदा को घटः किं च द्रव्यमितिसम्हालम्पनजिज्ञासामन्तरं यत्र घटो निरूपिता तत्र द्रव्यत्यादेरपि सतित्यापतिः यदि तलमपि यतते तदा ए. तत्कल्पस्य यड्डास्पद्रवमपि नास्ति । न चैतत्फल्पे यथार्थपदमेय नास्तीत्येव विशप रति पाच्यम् । यथापत्यापेक्षया तदनन्तरं तदभि. धेयवृतित्वे सति इत्यस्य लघुस्यामापेन शहागास्पदयात् । यदि च मत एवेत्यस्य फो घटः किं च प्रयमित्युक्तदोषादयेत्यर्यकरप्रमु- च्यते तदा यथासग्निपेशे घेयध्यामापादित्यनन्तरं पतेन परास्तमिति नियमस्य सन्दर्भविरोध इति ॥ ११ ॥ खमते स्मृति प्रति ज्ञानरपेन तत्प्रकारकतद्विशेष्यफसंस्कार प्रति तारनिश्चयरयेन हेतुन्वं निधित्यातिप्यासिं निराकृत्य अन्येपां यन्मतं निश्चयत्यघटफदलस्यस्य विशेष्यधिशेपणभावेन घिनिगम- नाविरहेण गुरुतरफार्यकारणद्वयमसङ्गेण गौरवमतस्ततूप्रफारफ- तविशेष्यकसंस्कारे ताशमानयन फारणत्यं सद्विशेष्यफतदभाव- प्रफारफानत्वेन प्रतियन्धकत्वं तनिष्ठप्रफारस्वान्यप्रफारवानिरू- पितविशेष्यताशालिज्ञानस्वरूपनिश्चयत्वेन फारणत्वे निश्चयत्यघट- कदलद्वयस्यैघाभावात् इत्युक्ता निराशस्य एतेनेत्यादिना यत् फेया- चिन्मत घहिन्याप्यवत्तास्मृति प्रति व्याप्यवत्ताशानत्वेन शत्वं घहिव्याप्याभावस्मृति प्रति घहिव्याप्यामकारकरहिव्या- प्याभावप्रकारकज्ञानत्वेन फारणत्यं न तु घहिव्याप्यवत्तास्मृति प्रति- घह्निव्याप्ययत्तानिश्चयत्वेन व्याप्यवत्वस्मृतिकारणतावच्छेदफकोटी घहिन्यापाभाचाप्रफारकत्वापेक्षया घहिव्यायामाचप्रकारकस्मृति- कारणतावच्छेदकफोटो व्याप्यामकारकत्यनिवेशे लाघवम् । अत पप संशयाकारकस्मृतिवारणमिति । तदपि न प्रागुक्तदिशा निधयत्वघ. एकदलद्वयाघटितत्वात् पर्वतो वहिष्याप्याभाववान्नवेति सशया- धपि ताशसंशयाकारस्मृत्यापत्तिभयेन व्याप्याभाववत्तास्मृति प्रति ज्याप्याभावाभावाप्रकारकत्वघटितेन व्याप्याभाववताशानत्वेन हे. तुताया आवश्यफत्वेन परं गौरवाच्चैति हेतुइयमुपन्यस्य दूषितं जग- दोगेन । अत्रेयमनुपपत्तिः । व्याप्याभावधान घेति स्मृताध्याभावा- भावप्रकारकस्मृतिकारणीभूनव्याप्याभावाप्रकारफम्याप्याभावाभाव. प्रकारकज्ञानविरहेण तादृशापत्तेरभावात् कुतो व्याप्याभावप्रका- रकस्मृतिकारणतावच्छदककोदो व्याप्याभावाभावप्रकारकत्वनि- कार- ·सङ्गत्यनुमितिप्रकरणम् । वेशः मित्र समाधानम् । यत्रादौ पर्वतो पहिव्याप्याभाषपान पेति संशयः ततः पर्वतो पविण्याप्यांभापामावधान घेति संशया- न्तर ता पहिल्याप्यामाधयान्न घेति संण्याफारफस्मृतित्या- पतिः । तमोमयप्रकारकस्मृतेः कारणत्यात अतस्तद्वारणाय पति- म्याप्याभायप्रफारफस्मृतिकारणतापच्छेदककोटी घडिव्याप्यामा- धाभाषाप्रफारकत्वनिवेशनमावश्यफ युक्तमिति । यहा परतो पहिच्याप्यपानवेति संशयानन्तरं पर्वतो घडिव्याप्यवान चेति संपयाफारफस्मृतिस्थापत्तिरतस्ताहास्मृतिकारणतावच्छेदककोटी घ. द्विव्याप्याभाषाभाषप्रकारफत्वनिषेश इति ॥ १२ ॥ मत्रच घटत्वादिविशिष्टवैशिएयबुद्धी न घटत्यादिनिश्चयत्वेन हेतुत्य किं तु घटत्वादिप्रकारफशानस्येन निश्चत्वेन देतुत्वे ऽयं घटो न येति संशयानन्तरं ताशयुर युद्धपादन तत्र व्यभिचारात किंतु या विशेषणतावच्छेदकांशे धर्मितावच्छेदकतया किंचित् भासते तथैव तत्प्रकारफनिश्चयरवेन हेतुत्वं यथा नीलपटवदित्यादी घट- स्वपियिष्टवियफनीलत्यनिश्चयरवेनेत्याचेदयितुमुक्तं तत्सदितीति- जगदीशः । अयं घटो न घेति ज्ञानस्य घटभेदकोटिफसंशयत्वे घ- टोशे घटत्यप्रकारफनिश्चयसत्यात म व्यभिचार घटस्वाभावकोटिक- संशयत्ये च घटत्याभावकोट्यंचे प्रतियोगितासम्बन्धेन घटत्वस्या- भावे प्रफारत्वेन घटत्वस्य निश्चयसत्त्वात् विशिष्टपशिष्ट्यपोधमात्रे निधयत्वेन हेतुत्वे ऽपि घटवदितिनिश्चय न व्यभिचार इति चेत् ।न। विशेषणताच्छेदफप्रकारकविशेषणधर्मिकनिश्चयस्यैव कारणत्येन सदसत्वात् अन्यथा पहिव्याप्यो धूम आलोकचेति ज्ञानोत्तरं धहि- प्याप्यालोकवानू पर्वत इति ज्ञानं स्यात् किं च समयायेन घटत्यचि. शिष्टवैशिष्ट्यस्प भूतले भानात् ताशयोधे घटर्मिकस्य रू- मवायेन घरत्वप्रकारकनिध्ययस्य फारणत्वेन उक्तस्थले तदभावा- देव व्यभिचारात् । नन्वेवं तथापि घटत्वरवावच्छिन्नाभावकोटी घट- स्वत्यं घटेतरावृत्तित्ये सति सफलयरवृत्तित्वं पवंच तत्र समवायेन घटत्वपिशिएवैशिष्ट्यस्य भूतले माने ऽपि घटेतरावृत्तित्वसमाना- धिकरणसफलघटकृतित्वत्यावच्छिन्नाभावकोटौ घटेतर त्यस्यापि घटधर्मिफघटत्वप्रकारकनिश्चयत्यावश्ययात्वात् तदंश एव मटरव. नभय इत्यतो न व्यभिचार इति चेत् । न । अयमित्यनंन मन्मघटस्य धमिरवन निगात् घटेतर त्यादी घटे घटत्वनिधयेऽपि इदन्त्वा-

·-
अनुमानजागदीश्याः पोटपोपु
अथ तम्मानजन्ये तज्ज्ञाननिष्ठजनफतानिहापितजापरवाधये
इस्थय परित्यज्य ज्ञानरयायच्छिन्नजनकतानिमपिनजन्यायाधपे इ.
रपयों विपक्षणीयः । तथा च यथार्थपदं पूर्वोक्तं शानपद घ व्यर्थ
सम्बन्धिानविधया जनकत्ये ऽपि ताप्यण जन्यत्यासम्भपापिति
घेत् । न । प्रत्यक्षकार्यत्यादी सातित्यामाधात् प्रत्यक्षमानरपेन ता.
स्पस्मृति प्रति हेतुरयासम्मयात् फशित सम्मपि यथा सपिये।
शे धयोसम्मयाधामय उठोधकस्य स्मृति प्रति फेन रूपेण हेतुना।
पत्र फेचित् तत्तत्पदापयिषयफसम्पन्धिधानस्य तसत्पदाविष-
यफसम्यन्धिज्ञानरपेन तत्सतपदार्थयिष्यफस्मृति प्रति अनुगतरूपे
ण हेतुता रति घदन्ति । तदसमीचीनतया प्रतिमाति तत्सतपदायंस-
म्बन्धाविषयमान्यपदार्थसम्यन्यविषयफशानस्यापि तत्तत्पदास्मा-
रफत्वात परे तु तत्तत्पदार्थसम्पन्धधिपयकस्यान्यप-
पार्थविषयकस्यापि
पानश्य अनियतोवाधफरयात् तत्रामनुग.
ततत्तधतिरवादिना देतुत्वं फत्पनीयम् । तदसत् तत्ततपदा-
सम्बन्धिधानसत्वेऽसत्यां घिरोधिसामप्रयों धागसामान्यसा-
भणीस नियमतस्तत्तत्पदार्थस्मरणोपगमात् ताहशधानस्या-
सुगतरूपेण हेतुता फरप्यते लाघयात् न तु तत्तद्यक्तित्वेन अनन्त-
कार्यकारणभावप्रसङ्गात् न च हेतुताद्वयफल्पने घ्यभिचारभिवा
सर्वध तत्तद्यक्तित्वेन हेतुत्वं कल्पनीयमिति धाग्यम् । अनन्तका-
र्यकारणभारकल्पनापेक्षया कार्यतापच्छेदफफोटावध्यवहितोत्त.
रत्वसम्बन्धेन कारणवैशिष्ट्यं निधेस्यानुगतरूपेण तायसम्बन्धि-
ज्ञानानामेव कारणताफल्पनात् । एवं याशधर्मप्रकारकशानसत्त्वे
सत्यां विरोधिसामनयां यस्य पुंसो नियमतो यारशपदार्थस्मरण
तत्पुरुषीयताहशपदार्थस्मरणे ताहराधर्मप्रकारकशानस्यानुगतरूपेण
हेतुना फलप्यते नतु तत्तद्यक्तित्वेन गौरवादिति दिक् ॥ ६॥
अथैकज्ञानविषयतासम्बन्धेन यथार्थस्मृतिप्रकारतापन्नरयमावाद
तदोपतादवस्थमिति पाच्यम् । तस्य सम्बन्धत्ये मानाभाधात् । अत
एव गगनादिरित्युक्तम् कालिकसम्बन्धेन जन्यादाचापत्त्यसम्भवात् ।
न च कालिकसम्बन्धेन प्रत्यक्षकार्यत्वं अनुमितिनिष्ठा सङ्गति. स्या-
दिति घाच्यम् । तादृशस्मृतिप्रकारतावर्च्छदफसम्बन्धेन तस्य तत्र
सङ्गतिरित्यस्य विवक्षितत्वात् । यत्र कालिकसम्बन्ध. प्रकारतावच्छे-
दक तदा तस्य ताहरासम्बन्धेन सतित्वमिष्टमेवेति ध्येयम् ॥७॥

·सङ्गत्यनुमितिप्रफरणम् । ५ আৰীৰ মৰি যায় এখন বায়সন্ধানাবাব गाननिष्ठत्वाभागादिति चेत् । न ! प्रकारतायच्छेरफसम्बन्धेन तस्य सत्र सतिरित्यर्थलाभाय ययार्थपदोपादानात् ॥ ८ ॥ यद्यपीत्यादिकल्पे ज्ञानवादातिव्याप्तियारणार्थ यद्धर्मविशि- एविषयकमानर्मिफरसाधनाज्ञानत्वेन जिशासाया जनकटयमि- बादिलिखितमेव यत्र को घट किं च द्रव्यमिति प्रन्यो नारित सन पर पूर्वपक्षयन्ति तथाहि यद्यपीस्पादिशङ्काया टासङ्गति ययाधरयाभायनातिव्याप्त्यमावमम्मचात । यदि च प्रत्यक्षाज्ञानज- न्यानुमानविशेष्यफयचास्मृतिनिरूपितहसमानाधिकरण्यतम्यन्धा- पछिलपकारतामादाय यथार्थत्वसम्भन तदा सङ्गतित्यमिटमेति । मनन्तराभिधानप्रयोजफजिशासाजनलमृतिविषयत्वे सति उपो- दूधातादिपवभिन्नस्य प्रसङ्गत्यात् । यधर्मविशिष्त्यादिनिएफरपे पूर्वोक्तदण्डकार्यत्व चक्रास्य सहति स्थादिष्टापसिफरणायोग इति ध्येयम्॥९॥ यधिरूपणानन्तर यदभिधानप्रयोजफजिज्ञासाजनकमानयि पयो ऽस्तस्य सङ्गानि न च को घट किं च द्रव्यमितिजिशासा मन्तर नौलघटो निरूपित तत्र नीलघटत्वमिव द्रव्यत्वमपि सङ्गति খালি যায়। যথ্য যাহালিয়ামাসযালয় কষাঘঙ্গি- कार्यतानिहापितकारणत्यस्व वियक्षियात् । न च यसविशिष्ट विषयकशानेच्यावेनानन्तराभिधानमयोजकरयमित्येव सम्यक शा नविषयवाधिवेशो व्यर्थ इति तस्य तक्षणान्तरस्यात् । अत एया मम्तराभिधेयवृत्तिाये सति तजशानजन्यस्मृतिप्रकारतापनत्यमिति पपातम् । पजन समीचीनम् । अत एवस्यादिकल्पे को घद किच प्रयमिति ममूहालम्पनजियासवा नीलघटा निरूपित तत्र द्रव्य. स्वेऽतिप्रसनवारणसम्भवात् । न च तत्र पूविधारणमिति वाच्यम् । तथा मत्येततकल्पस्य ययाठितत्वेन पूर्वकल्पापक्षया धैलक्षपयेन राहनीयत्वेऽपि गुरत्येन शङ्कानास्पदत्यायने थानन्तर्यदिनत्वात् । यदि च भ्रमसामान्यभिन्नरूपयार्थशरीरे ऽनन्तनमस्य नियशात द रघु ग्युच्यते तदा तारशराट्रा सम्भवतीति पाच्यम् ॥१०॥ मत पर तदनन्तर तदभिधेयत्तित्रे सति तद्विशेष्यकस्मृतिप्र- कारतापनो धर्म तनिरूपिता तनिष्पा सगतिरित्यादिफ समाहित तमिति जगदीश । सन सन्दर्भशुद्ध । एतत्करपे यदि तदनन्तरा.

·६ धनुमानजागदीदया: प्रोटपले मिधानमयोजफजिज्ञासाजनफछानविषयपरलं मास्ति तदा को घटः फि व द्रव्यमितिसमूहालम्पनजिज्ञासामन्तरं यत्र घटो निरूपितः तम द्रव्यत्वादेरपि सङ्गतित्यापत्तिः यदि तहलमपि यतते तदा ए. तत्कल्पस्य शङ्कास्पदत्वमपि नास्ति । न घेतत्फल्पे पथार्थपदमेप नास्तीत्येव विशेष इति पाच्यम् । यथापत्यापेक्षया तदनन्तरं तदभि- धेयवृत्तिये सति इत्यस्य लघुत्वाभायेन शडामास्पस्यात् । यदि च मत एवेत्यस्प को घटः किं च व्यमित्युक्तदोपादेपेत्यर्घरगु च्यते तदा यथासनिवेशे पांमाधादित्यनन्तरं पतेन परास्तमिति नियमस्य सन्दर्भविरोध इति ॥११॥ स्वमते स्मृति प्रति ज्ञानरपेन ततमकारफतद्विशेष्यफसंस्कार प्रति तारनिश्चयरपेन हेतुत्यं निश्वित्यातिव्याप्ति निराशत्य अन्येपा यन्मतं निश्चयत्वघटकदलयस्य विशेष्यविशेषणभाषेत विनिगम- नाविरहेण गुरुतरफार्यकारणयप्रसङ्गेण गौरवमतस्तवमकारक- तद्विपकसंस्कारे ताशहानत्वेन कारणत्वं तद्विशेष्यफतदमाघ- प्रकारफशानत्वेन प्रतियन्धकार्य तनिष्ठप्रफारस्वान्यप्रफारस्यानिक- पितविशेष्यताशालिशानस्वरूपनिधियत्वेन फारणत्ये निश्चयत्वघट- कदलद्वयस्यैवाभापात इत्युक्त्ता निराकृत्य एतेनेत्यादिना यत् फेपा- चिन्मत पहिल्याप्यवत्तास्मृति प्रति व्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन एवं धहिव्यायामाचस्मृति प्रति पहिव्याप्यामफारफरहिव्या- प्याभावप्रकारकहानत्वेन कारणात्यं न तु पहिव्याप्यपत्तास्मृति प्रति- घहिव्याप्यघचानिश्चयत्वेन व्याप्यघत्त्वस्मृतिकारणतापच्छेदककोटौ घहिव्याप्याभावाप्रकारकत्वापेक्षया बहिव्याप्याभावप्रकारकस्मृति- कारणतावच्छेदकफोटो व्याप्यामकारकत्यनिवेशे लाघवम् । अत एप संशयाकारकस्मृतियारणमिति । तदपि न प्रागुक्तदिशा निश्चयत्वघ- टफदलद्वयाघटितत्वात् पर्वतो वहिष्याप्याभाववानवेति संशया- छपि ताशसंशयाकारस्मृत्यापत्तिभपेन व्याप्याभाववत्तास्मृति प्रति ध्याप्याभावाभावाप्रकारकत्वघटितेन व्याप्याभाववचाज्ञानत्वेन हे. तुताया आवश्यफत्धेन परं गौरवाचैति हेतुद्भयमुपन्यस्य पितं जग. दीन । अत्रेयमनुपपत्तिः । व्याप्याभाववान घेति स्मृतव्याप्याभावा- भावप्रकारकस्मृतिकारणीभूतव्याप्याभावाप्रकारकव्याप्याभावाभाव. प्रकारकज्ञानविरहेण तादृशारत्तेरभावात् कुतो व्याप्याभावप्रका. रकस्मृतिकारणतावच्छेदककोटी व्याप्याभावाभावप्रकारकत्वनि- फार.

·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु धच्छिन्ने निश्चयाभायात् तथा च घटत्वविशिष्टवैशिष्ट्यपोधे ताह- राघटर्मिफघटत्वप्रकारफनिक्षयस्यैव कारणत्वेन व्यभिचार पप अत्र सायादपि घटयदिति शानोत्पत्तेः । इत्थं च अन्तरा सधर्मिता- चच्छंदकाकविशिष्टवैशिष्ट्ययोधे पर तारशनिश्चयत्वेन कारणत्वं न तु सर्वप्र इत्येतदर्थ तदित्युकमिति । न च सामान्यलक्षणया नि. रियलधटभाने घाधकाभावात् कथं व्यभिचार इति याच्यम् । साथ- तापि थय घटवान धेति संशयोतरं घटवयामिति निश्चये व्यभिचारा. दिति ध्येयम् ॥ १३॥ अथ दण्डो रक्तो म ति संशयोत्तरं तदण्डं सन्दधीति भ. मुव्यवसाये व्यभिचार इति चेत् । न । तादृशानुव्यवसायस्य रक- स्वसंशयविषयफत्यविरहात रकदगडसंशयानुन्यघसायस्थ तया- फारात न घ तथापि रक्को दण्डोन वेति संशयात् रकदण्उधान या पुरुष इति ज्ञान व्यभिचार इति वाच्यम् तारशसंशयोत्तरं साइश- शानानभ्युपगमात् अभ्युपगमे तु विशेष्ये विशेषणमितिन्यायेन तत्- स्वीकारात् ।(१) अथाभाववुद्धी मतियोग्यंशे उपलक्षणतया माना- नभ्युपगमात् फथ रक्तदण्डाभावफोट्यशेरकत्यस्य विशिष्ट वैशिष्ट्य- मर्यादा परिसाज्या इति चेत् । न । तत्रापि रकत्वस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वभान भवत्येव न तूपलक्षणतया भान परं तु जगदी- शमने विशेषणताचच्छेदकतास्यविषयताविशेपानीफारात् वियोध्ये पि विशेषणमितिरीत्या प्रकारवायास्तव स्वीकारात् । यदि च . भाषप्रत्ययो हि विशिष्टवैशिष्ट्ययोधमर्यादा नातिते इति नियमस्य तारशविशेषणतायच्छेदकताप्यविषयताशून्यो न भवतीत्येवार्थ इति मन्यत तदा अनुपपत्तिरस्त्येवेति ॥१४॥ अथ पहिल्याप्यवत्पर्वत इतिस्मरणे ऽतिव्याप्तिः तत्र निश्च- ययन हुनुत्यात् यतु व्याप्ययत्वासानत्वेन व्याप्यस्मृतिहेतुत्वं व्या- प्याभानिधयत्येन व्याप्याभावस्मृवितुत्वं तावतच संशयाका- रस्मृनवारणं भवतीति व्याप्यस्मृती नातिव्यातिःच्याप्यनिश्चयत्यस्य ज्याप्पाभावाप्रकारकत्वर्घाटनतया व्याप्याप्रकारफत्वटिकव्याप्या- भानिधपस्यस्य लघुनः तस्यैर निशादिति। तन । ब्याप्याभाव. पाय घेतिसंशयकाले तारशसंशयाफारस्तेधारणाय न्याप्याभाषा- भायामकारपरयस्य व्याप्याभानिधये निवेपनीयतया विपरीत- CONVधारा दETAIL tanभ्यम्।

·सङ्गत्यनुमितिप्रकरणम्। गौरवात् इत्यर्थकजागदीशी । अनेदं घोध्यम् । व्याप्याभावधान घेति संशयाकारस्मृने पत्तिसम्भवः तत्र व्याप्याभायाभावस्मृतिकार- पीभूतस्य व्याप्याभावाप्रकारकत्वघटितव्याप्याभावाभावनिश्चय- स्यासत्यात् किंतु व्याप्यवान वेतिसंशयोत्तरं व्याप्यनिश्चयात्मफस्म- रणापत्तिसम्भवेन व्याप्यस्मरणे व्याप्याभावाप्रकारकत्वघटितनि- श्वयत्वेन हेतुताया वक्तव्यत्येन उक्तगौरवाभिधानादिति ॥ १५ ॥ इति सङ्गत्पनुमितिजागदीधीकोडपत्रम् ।

·सङ्गत्यनुमिति फरणम्। गौरयार इत्यर्थकजागदीशी । भन्नेदं पोध्यम् । ध्याच्याभावयान घेति संशयाकारस्मृतेनापत्तिसम्भवः तत्र व्याप्याभावाभावस्मृतिकार- भीभूतस्य व्याप्यामायाप्रफारकत्वघटितम्याप्याभावाभावनिश्चय- स्थासत्वात् किं तु व्याप्यवान वेतिसंशयोत्तरं व्याप्यनिश्चयात्मकस्म- रणापत्तिसम्मवेन व्याप्यस्मरणे च्याप्याभावाप्रकारकत्वघटितनि- श्वयत्वेन हेतुताया वक्तव्यत्वेन उक्तगौरवाभिधानादिति ॥ १५ ॥ रति सद्भत्यनुमितिजागदीशीकोटपन्नम् ।

·अथ पञ्चलक्षणीजागदीश्याः कालीशङ्करविरचित झोडपत्रम् । - अव्याप्यवृत्तिसाध्यकसदेताविति शिरोमणिः । फपिसंयोगी गगनादित्यादायव्याप्तिविरहाइसिमदंताचव्याप्त्यर्थ मत्पदम अथैवमपि फपिसंयोगाभाश्वान् गुणत्यादित्यादावव्याप्तिर्न स. म्भवतीति कथम् अव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतुन्यावच्छेदनाव्या- तिरक्ता । न चाव्याप्यवृत्ति साध्यं यत्रेति व्युत्पत्त्या तत्र सन् वर्तमानो यो हेतुस्तत्राव्याप्तिरिति याच्यम् । तथा सति अ. व्याप्यवृत्तिमाध्यके हेतुरिति समासेनैव गगनहेतुनिराकरणे स. त्पदवैयापत्त. अपि च संयोगाभावसाध्यकद्रव्यत्यहेताच- व्याप्तिसम्भये द्वितीयलक्षणे ऽपि तद्वारणायोगात् । तस्मात् केवलान्वयिभिन्नाव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतुत्वावच्छेदेनाव्याप्तिधार- णाय द्वितीयलक्षणमिति युक्तमुत्पश्याम.॥१॥ साध्यवद्भिश्चासौ साध्याभाववांश्चति कर्मधारये साध्या- भावपदचयापत्ते अत सप्तमीसमासः कृतः । न च तत्रापि साध्यवद्भिन्ने ऽभाव इत्यास्तां किं साध्यपदेन अधिकरणाभेदेनाभा- वभिन्न वमतेनैतलक्षणकरणात गगनाभावादिकमादायाव्याप्तिधि- रहादिति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यव- द्भिन वर्तते य समवायमम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकययभावस्त- द्वति हतोवृत्तितयाऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियागितालाभाय साध्यपदमिति जगदीशः । अत्रेयमा- शङ्का । एव सति स्वप्रतियागितावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवद्भिन्नो य साध्याभाववानिति कर्मधारयः कथं परित्यक्त इति विभाव. नीयम् । अत्र फेचित् । सप्तमीसमासपक्षे स्वप्रतियोगितावच्छेद- फसम्बन्धेन साध्यवद्भिन्ने य साध्यताघटकसम्बन्धावच्छिन्नसा- भ्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्तवृत्तित्वमेव घा- ·सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साध्यवत्वमित्याहुतना साध्यामाव धन प्रक्षालनाद्धीत्यादिन्यानायुक्त सामानाधिकरण्यमानसम्ब धेनेव साध्यवत्यविवक्षणे सर्वदोषभावात् विशपणाविशेष- सकलेति । साकल्प साध्याभावयति साध्ये च घोध्यमिति दित्यादाचतिव्याप्तिरिति जगदीश । अनेयमाशङ्का | ननु साकल्प स्माधमतिव्याप्तीरति साध्ये साक्यविज्ञपणस्य फलमपि वास्त- घमतिभ्यामि प्रथमती भवतीति वाच्यम् । तत्र साध्य साकाय पिपणासत्येपि एनात्ति चावच्छिन्नाभाष तर्पगगनान्यत- १२ अनुमानजागीदया क्रोडपत्रेषु रत्या साध्यपदसार्थक्याय स्वप्रतियोगिवघटितसम्य-धानुधा सम्बन्धेनाभायाधिकरणय सामानाधिकरण्यघटकत्तित्व च कन्य सर्वत्र गगनघटितोभयाभाव व्यधिकरणसम्बन्धेन साध्या भाव विपक्षमात्रवृत्यभान चादायाव्याप्तिवारणसम्भवात अधि फरणभेदनाभावदरदिति ॥२॥ दीधितिमन्थ तन साध्यामापति साकल्यविरोपणे दत्त पर साध्य साकल्यविशेषण सार्थकमत प्रथमत साध्याभाववति साकल्य विशेपणमिति प्राश्च । तन मनोरमम गगनावृतिधर्मवान् द्रव्याया: विशेपणे दत्ते ऽपि गगन यसाध्योभयाभावमादायातिन्याप्तिरिति चेत् । न । इदानी व्यासज्यत्तिधर्मानच्छिन्नत्य प्रतियोगितायाम स्तीत्यभिप्रायात् ॥ अत्रा तत्तम्। साध्ये साकल्यविशेषणस्य यास्तव फल मन्याप्ति- আযে নয়ন মানি স্নামায। অনিরাময় पतइसादित्यादी साध्याभाववति साकल्पविशेषण दत्त ऽप्यतिम्या- सिस्न साध्यप्रनियागिकस्य एतपाभावस्याधिकरण हेतारभावान गानेनपाभयायाच्छिन्नाभावस्य দখিয়ে খামায় নায়মন্ধৰসামাখামায়া রে च प्रतियागितावच्छदकान्छि- राभाष चादायातिध्यातियारसम्मयेन तम्यावान्तरफल भाषात साध्याभावयति साफल्यापिरोन भवति तस्येय साध्ये सापल्यापरणम्य फलस्यात् । यस्तनस्तु साध्यामायवतीरयुका सायाभाषा या सायनाच्छादिनप्रतियागिताको प्राहा युती साध्यामायो पEHATभावति सापविणा- पस्यापि मानिध्पन पैसिय स्यात् स प मायगच्चन साध्यामाययति साम्य प्रत्युत्तमिति गदाधानाचार्य ।

·पश्चलक्षणीप्रकरणम्। अन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नव्यधिकरणापेक्षया प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिनप्रतियोगिव्यधिकरणाभावीयहेतुतायच्छदकावच्छिन्नम- तियोगित्यनिवेशन यद्यपि गुरु तथापि यथा सनिवेशेन वैयर्यम्। यस्तुत साध्याभावयत्सकलनिष्ठतुतावच्छेदकाचच्छिन्नस्वप्रतियो- ग्यमधिकरणताकाभावप्रतियोगित्यापेक्षया हेतुतावच्छदकावच्छि- प्रयत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्व साध्यामावत्रत स्तत्प्रतियोगित्वरूप लाघवेनास्तामिति तन्नोक्तम् । न चास्माक मपि यद्धर्मावच्छिन्नानधिकरण साध्याभाववत्तद्धर्मवत्वरूपस्य तदपेक्षया लाघवमिति वाच्यम् । तथा सति व्याते प्रतियोगित्वरू- पत्वानुपपत्या मुलासङ्गति ॥३॥ सकलस्य साध्यप्रतियोगिकामावस्याधिकरणाप्रसिद्ध्या व्यभि. चारिण्यतिव्याप्तिवारणार्थ यदि साध्याभावस्य विशपण साकल्य तदा घडिमान्धूमादित्यादावव्यानिस्तत्रााप सपक्षावृत्तित्वावच्छि- साभाषस्य विपक्षात्तत्वाच्छिनाभागस्य वा साध्यामा यस्तो- मस्याधिकरणाप्रसिद्धरत साद साकल्य साध्याभाववतीति जागदीशी । अत्राय भाव । तत्रोक्तसाकल्यविशेषण कि दोपचा- रणाय कुत्र देयमित्याशङ्काया गगनावृत्तिधर्मवान् द्रव्यत्वात् इत्य- प्रातिव्याप्तिवारणाय साकल्यस्य साध्याशे विशेपणत्वऽपि धूमधान् वहेरित्यादापतिव्याप्तिवारणासम्भर इति सर्वनातिव्याप्तिवारणार्थ साध्याभार पत्र विशेषण देयमिति पुन सकलसाध्यामानाधिकर- णामसिद्ध्याव्याप्तिरिन्युक यावदतिव्याप्तिवारणाय साकल्य मत साध्यामायधिशेषण न तु साध्ये इति । अत्रयमाराडा । ननु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनप्रातयोगिताकाभावस्य लक्षण नि- वेधनीयतया तमादाय कथमव्याप्तिरिति वाच्यम् । अभारद्धये प्रतियोगियधिकरण्याचच्छितत्वस्यावश्य निगनीयतया समा. यादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियागिताकाभावमादाय दोपाभावात् एत. लक्षण तस्यानिशनीयत्वादन्यथा धूमान् बरित्यादौ सयोगस. म्बन्धावच्छिन्नप्रतियागिताकाभाव गुणादाय सगदप्रसिद्ध्य. भिधानस्पोन्मत्तप्रलापापत्ते । भयग धूमवान् यहरित्यादाति- व्याप्तिवारणार्थ साध्याभावाधिकरण साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन फिशिद्धर्मवचस्य विशेषणीयतया सयोगससर्गण च घटावृतित्या- पच्छिन्नाभाचपटावृत्तित्वावच्छिन्नाभावरूपसाध्याभावस्तामत्याधिक- प्रथ- ·पञ्चलक्षणीप्रकरणम् । प्रतियोगिवैयघिकरण्यावच्छिन्नसाध्याभावव्यापकतावच्छेदफ प्र- तियोगियधिफरण्यायच्छिन्नयधर्मावच्छिन्नाभावाय तदर्मवत्त्व व्या. प्तिरित्युक्तौ तु न कोपि दोष इति ध्येयमिति जगदीश.1न च फपिस- योग्येतदक्षत्वादिल्यादावव्याप्तिधारणाय साध्याभावे प्रतियोगिपैय- धिकरपयस्य सार्थक्ये ऽपि हेत्वभाषे प्रतियोगिवेयधिकरण्यमनर्ध- कमेव । न चैतदक्षत्यवान् फपिसयोगादित्यादायतिव्याप्तियारणाय तदिति वाच्यम् । तर साध्याभावाति जलादी फपिसयोगाभा- घस्य सत्त्वे ऽपि तदवच्छिन्नाभावस्यापि तत्र सत्यादिति चेन्न । द्रव्य विशिष्टसत्त्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रतियोगियधिकरणयस्य व्यापकताशरीरे देयत्वात् अन्यथा द्रव्यत्वाभावति गुणादी विशिष्टसत्त्वाभावत्यावच्छिन्नाभावस्य सत्तास्वरूपतया सस्पेन विशिएसत्ताभावत्वस्य व्यापकतावच्छेदफत्वविरहात् अधुना तु तत्रापि विशिष्टसत्ताभावाभावस्य सत्ये ऽपि ताहशामा- प्रतियोगिनो विशिष्टसत्ताभावस्य गुणादी सत्त्वेन प्रतियोगिवे. यधिकरणयावच्छिन्नाभावस्य व्यापकतागरीरे निवेशनीयतया त- दोपधारणे ऽपि वृक्षत्ववान् कपिसयोगादिस्यादायतिव्याप्तिार- वेति तयारणाय हेत्यभाये प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नत्यधि- शेषणमश्य निवेशनीयमिति ध्येयम् । इद तु यथाथुतमेघान्यथा साध्याभाववनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छदकतावदनुयोगितानि- रूपितप्रतियागिनाया अवच्छेदकत्वाभावस्य तारशाभावत्वे नि- शनीयतयैव द्रव्य विशिष्टसादियादाघव्याप्तियारणसम्भवे व्या- पकताथरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनादेयमिति ध्येयम् । के- चित्तु व्यापकताघटकीभूनाभावस्य साध्याभाववत्तिय यदि येन केनापि सम्बन्धेन तदा घन्हिमान धूमादित्यादावव्याप्ति वन्ह्य. भावयति कालादी कालिकसम्बन्धेन धूमाभावाभावस्य सत्त्वात् । तदा वहनिमान धूमादिताव धान्यभाववि महाप्रलये सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगि নাধিকাঘধুলামাবাৰ খুৰাই নয় বণার্থী ধুলাবীজায়ৈ না- प्रलये केनापि सम्बधन धमस्थाधिकरणलाभावात् विषयलातिरिशम्पन्धन विभिन्न कालीनयोराधाराधेयभावाभावात पयमामा भानादिताव प शमाधिकरपलस महाम खये ऽपि मत्तात् प्रतियोगिताधिकरपलभाव प्रश्ये ऽपि न सम्भवति। एक सति बहान मान् धूमादित्य च प्रतियोगियाधिशाप देतभावामसिधिनियम मायाप्तिनं भवति पयमामा भानादिस्यत्र तु तदसिदिनियम्य नेवेति धायम् ।

·अनुमानजागीरपा फोडपने नापि हेतुनावच्छेदसम्बन्धेन सचायान् जातेरित्यादी सत्ताभा- परति सामान्यादी प्रकृतहेतुतारच्छेदकसम्बन्धन वृत्तित्याप्रसि. द्ध । नापि हेतुनारच्छेदकसम्बन्धान्यहेतुप्रतियोगिफसम्बन्धाति- रिक्तसम्बन्धेन सत्तावान्, समयायन प्रमेयादित्यादाकव्याप्तस्तत्र समवायस्यैव निरुतसम्मन्यतया साध्याभाववति सामान्यादी तेन सम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्ध । एतेन हेतुतावच्छेदकसम्मधान्य(१)देतु- तावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमानहेतुप्रतियोगिकाम्यसम्बन्धेन वृत्चित्व. निवेशान कापि दोष इत्यपि निरस्तम् । निरुक्तस्पले स्वरूपसम्ब. न्धस्यापि तथास्वाद साध्याभावयति सामान्यादौ तेन सम्बन्धेन प्रमेयखरूपहेयभावाभावस्य वृत्तेरिति । नापि हेतुतावच्छेदकस- नन्धस्वरूपान्यतरसम्बन्धेन घरस्ववान् प्रमेयत्वादिस्यारी घटानुयो- गिकस्वरूपसम्बन्धेन हेतुतायामब्यासिस्तत्र साध्याभाचवरपटादी स्वरूपसम्बन्धेन हेतोवृत्तेरतो येन केन सम्बन्धेन वृत्तित्वं वह्नि- मान्घूमादित्यादावव्याप्तिवारणार्थ व्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैय- धिकरण्यस्यावश्यं निर्वसनीयत्वात् । तग्निवेशे च हेत्वभावे पत- दृक्षत्ववान् कपिसंयोगादित्यादावतिब्याप्तिवारणार्थ प्रतियोगिवे- यधिकरण्यावच्छिन्नत्वस्यावश्यकरवमिति ध्येयम् ॥५॥ निघूमत्यच्याप्येति । निघूमत्वव्याप्याभावयति पर्वतमहानसादी चढ्यभावाभावस्य वद्विस्वरूपस्य यावद्विपक्षावृत्तित्वे ऽपि वयभा. वभेदस्य यावद्विपक्षवृत्तित्वसम्भवात् नाव्याप्ति.। न चास्यन्ताभा- बानिये धूमवान् बहरित्यादाचतिव्याप्तिरयोगोलके चह्निभेदस- स्वादिति वाच्यम् । धूमाभावयति बहुयादी वतिभेदासत्त्वेनाति- व्याप्तरनवकाशादिति चेत्र केचित् । यद्यभावान्यत्वविशिष्टनि- धूमत्वव्याप्यवान् बद्यमावान्यत्वविशिष्टनिनित्यादित्यादाव- व्याप्तिस्तन्न साध्याभारवति वहुयभावे वद्यभाभदात्मकहेतुभे- दस्यासत्ताव पर्वतादौ च पद्यात्मकत्वभावस्य यायद्विपक्षावृति- स्वादिति । न च वहुयभावान्यत्वविशिष्टयद्यभावाभावो न वद्वि- स्वरूप किन्वतिरिक्त एवान्यथा वद्यभावे विशिष्टाभाववुद्ध्यनु- दयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । प्रतियोगितासयोगान्यतरसम्बन्धन व. (1) पन अनुतावादकसम्बधान्यत्व हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमानहतपति- योयिसम्बन्धे वाध्यम् ।

·पश्चलक्षणीप्रकरणम् । १७ हिनैवोपपत्तो अतिरिक्तामाधानभ्युपगमादिति । अत्रे चिन्त्यम् । भवतु विशिष्टाभावो घहिस्वरूपः तथापि संयोगेनैव पहयभावा- भावप्रतियोगितापच्छेदफावात् बढ्यभावत्वस्यति नाव्याप्तिः। न च संयोगसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकवद्भावाभावस्य सयोगसम्ब. धावधिनप्रतियोगिताफाभावाभावात्मकतया उसाभावप्रतियो- गितावच्छेदकमभावत्वमिति हेतुतारच्छेदफस्पानवच्छेदफाबाद- ग्याप्तिस्तथापीति धाच्यम् । विषयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताफवलयभावान्यत्वविशिष्टवनयभावाभावस्य साध्यामाधवति सर्वस्मिन्नेव सम्भवादच्याप्त्यभायात् । एवञ्च धूमाभावव्या- प्यवान् वयभावादित्यत्र हेतुतावच्छेदकवियपणताविशेषस- म्बन्धेन प्रतियोगिन्पधिकरणविषयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकयद्गभावाभावस्य यायद्विपक्षे सत्त्वानाव्याप्तिरिति चेदर- फेचित् । मृत्यनियामकस्य व्यधिफरणसम्बन्धस्य वा प्रतियोगिताय. च्छेदकत्वानङ्गीफारम तत्राव्याप्तिरित्यभिप्रायेणार्य प्रन्य इति ध्येयम् ॥६॥ इति श्रीकालीशङ्करविरचितं व्याप्तिपश्चफजाग- दीशीकोडपत्रं समाप्तम ।

·अथ सिंहव्याघ्रजागदीश्याः कालीशङ्करविरचितं कोडपत्रम(१)। साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगियानधिफरणवमित्या स साध्यनिष्ठाभायप्रतियोग्याधेयतानिरूपफाधिकरणातत्यानधि. फरगामिति पर्यवसिता वहिमाम् धूमादित्यादी महामसीययहया- दिनिधाभावप्रतियोग्याधेपनानिरूपकाधिकरणपर्यतादिवृतिश्यस्य धूमे सत्यात भम्पातिरिति मापसामा पनिठामावप्रतियोगीत्येवं यकव्या तथा च सामान्यपदस्प व्यापफस्थापकत्वात्तिगौरषमतः कल्पान्तरामति जगदीशनोक्तम् । नन्यत्र साम्पतावच्छेदफासम्प- धावच्छिमाययतानिवेशयावश्यकत्वम्। अन्यथा समवायसम्यन्धा- घच्छिन्नपर्वतवृशियाभावमादाय हिमान धूमादित्यावाश्रव्याप्ति.त. याच द्रव्यवान् धूमादित्यादी साध्यसामान्यनिष्ठाभावप्रतियोगिसा- ध्यतावच्छेवफसम्बन्यावच्छिन्नधेियरघातिमिः। एवं पतिमान् प. घेतरूपान्यतरस्वादिस्यादायतिव्याप्तिः । तथादि साध्यनिष्ठाभाव:- तियोगि यत् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाचच्छिमाधेपत्य निरूपफववादी तादृशान्यतरत्वस्यासत्यतू । अत्र फेचित् । साध्यसामान्यनिष्ठाभावीपसाध्यतावच्छदफसम्यन्धावच्छिनाधेयत्व सम्बनभावच्छिरप्रतियोगित्वराभयनिरूपिनवृत्तिस्वस्थानधिकरणरपमेष निष्कृष्टदलार्थ. च पर्वतादी धगिनिष्ठाभावप्र. तियोगित्वाभावाचाव्याप्तिरिति । अत्र यद्यप्येताशसम्पन्धस्य वृत्यनियामफसया तत्सम्यन्धावच्छिनप्रतियोगित्वाप्रसिद्धयाऽस- भवापत्ति । तथापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वसाध्यनि. ठावोभयामाववत्त्व स्पाययतायां निवेशे न पूर्वोक्तदोपाधकाशन यहिमान् धूमादित्यादी समवायसम्रन्धावच्छिनपर्वताधयत्वस्यापि (Uकट विचाइजागदौमा बासमतदय वर्तते तदुमय विभिदाप वादारमिति प्रति किन्ति मौषौमिपि प्रयायते ।

·सिंहन्याप्रप्रकरणम्। तथात्वेनाव्याप्त्यापत्तिरिति वाच्यम ! साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- तिरिक्तसम्यम्धावच्छिन्नस्वसाध्यतावच्छेद फसम्बन्धावच्छिन्नसाध्य- तावच्छेदकापच्छिन्नाधिकरणतावनिरूपितत्वोमयाभाववदाधेयत्व. स्यैव विवक्षितत्वात न पूर्वोक्तदांपः । न च तयापि समवायेन प्रमेयसाध्यक्सावादिहेतावव्याति प्रमेयसामान्यनिष्ठाभाचप्रतियो. गिताहणाधेयस्यस्याप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । सामान्यपदस्य व्यापफ. तार्थकत्येन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिफसमध्यताय. च्छेदकताघटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकस्य व्यापकनिवेशान दोष इति ध्येयम् । अत्रे चिन्त्यम् । आधेपभेदनाधेयताया भिन्न- त्यात्तवहिमान तद्भूमादित्यादावव्याप्तिः । तद्वहिनिष्टो योऽभावस्त- प्रतियोगियत्तधूमनिष्ठाधेयत्वं तनिरूपकाधिकरणं यत्तमाधिकरणं तवृत्तित्वानधिफरणत्यस्य तदमे सत्वात् । न च यनिरूपितवृत्तित्य- सामान्याभावः साध्ये तत्रिमपितवृत्तित्यानधिकरणस्वमेघ तो व्याप्तिः । तथा च तवही तस्माधिकरणनिकापितवृत्तित्वसामान्या. भावो नास्ति तापदेन तदूमाधिकरण धर्तुं न शक्यते किन्तु है- दादिकमेव ननिरूपितवृत्तिवानधिकरणत्वं तसूमे इस्तीति वाच्य- म् । एवं सति धूमवान वन्हेरित्यादी धूमे हृदनिरूपितवृतित्वसामा. न्याभावस्य सत्यात् यत्पदेन हदं धृत्वा तनिरूपितवृत्तित्वानधि- फरणत्यस्य यही सस्वाद तिव्याप्तिः । न च यद्यनिरूपित्तवृत्तिस्या- भावः साध्ये तनिरूपितवृत्तित्वानधिकरणत्वमेव हेता विवक्षणी- यम् । तथा च धूमे अयोगोलफनिरूपितवृत्तिरवाभाचा ऽन्यस्ति तत्त. निपितवृत्तित्यानधिकरणत्वं वही नास्तीति नातिव्यतिरिति वा- ज्यम् । एक सति यदधिकरणानधिकरणं साध्यमिति पूर्यव्याख्याय धूमवान् यरित्यत्रातिव्याप्तिधारणार्थ यद्यपदप्रवेशे गौरपमिति कथनं जगदीशस्य विरुध्येत यद्यपदप्रवेशस्यावश्यकावादिति ध्येयम् ॥ १॥ अत्र लक्षणे सिमान् धूमादित्यादौ विपमन्याप्तहेतायच्याप्तिःम- ज्ञानसीयवहौ पर्वतनिरूपितत्तित्याभायो वर्तते तस्मतियोगिप- चंतनिरूपितवृत्तित्यं तनिरूपफाधिकरण पर्वतः तन्निरूपितत्तिय. मेव धूमे ऽस्तीति न तदनधिफरणत्वमिति जगदीगेनोक्तम् । अत्र भाद्रधनप्रभवनिमान् धूमादित्यादिसमध्यातहेताचव्याप्तिः स. म्भपति महानसीयवयात्मफाईन्धनप्रभववहो वर्तमानो य.प.

·२० अनुमानजागदीश्याः मोडपत्रेषु चतवृत्तित्वाभावस्लत्पतियोगि पर्वतवृतित्व तनिरूपकाधिकरण तित्वस्य पर्वतीयघूमे सत्वात् । ननु शब्दषान् गगनत्वादित्यादिस. मव्या नाव्याप्ति. सम्भयति पदे गगनवृत्तित्याभाषविरहात स. मव्यातायावच्छेदेनाव्याप्तिन सम्भवति अनो विषमन्यातानुधावन- मिति घेन । सत्ताद्रव्यत्वाम्यतरपान द्रव्यत्वादिस्यत्र विषमन्या- ऽप्यन्यासिन सम्भवति सचायां द्रव्यरवे या द्रव्यस्यासामानाधि. करण्यविरहात विषमव्याप्तत्यावच्छेदेनापि अव्याप्त्यसम्भवादिति चत् । अत्राहु । साम्यनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्बन्धायच्छिन्नाभावे- स्यादिकल्पे आदेंन्धनपभयलिमान धूमादित्यादिसमव्याप्त काप्या- न्धनप्रभपवनो सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- धूमसामान्याभावो नास्ति वाद्विमान् धूमादित्यत्र यत्र तो व्यभिचार: तदधिकरणापच्छदेन सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकहेतुसामान्याभारसवात् समन्याप्त तु साध्यहेती व्यभिचार पव नास्ति कुतस्तदवच्छेदेन साध्ये निरुक्तसामानाधिकरण्यसम्ब- न्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकहेतुसामान्याभावसत्वमित्यपि न युक्तम् । तथा सति घद्विनिष्ठस्य सामानाधिकरणयसम्बन्धेन तत्सयूमाभा- धस्य प्रतियोगित्वाधिकरणत्यस्य तत्समे सत्त्यात आन्धनप्रभव. धतिमान् धूमादित्यादावव्याप्तेवारत्वात ताशसम्बन्धाचच्छित्रप्र. तियोगिताफाभावप्रतियोगितानवच्छेदफहेतुप्तापच्छेदकमिति विवक्ष- या व्याप्तिवारणऽपि घूमवान् चन्द्ररित्यादायतिव्याप्त्यापत्ते । वस्तुतो विषमव्यातत्व व्यधिफरणवृत्तिसाध्यतायच्छदकफवमिति नानुप- पत्तिरिति । केचित्तु स्त्रासमानाधिकरणसाध्यकहेतोरेव विषमस्या- सपदेन विवक्षिततथा आन्धनप्रभवह्निमान् धूमादित्यादी विपम- ध्यानत्वं न तु शदवान् गगनत्वात् सत्तादन्यत्वान्यतरयान् द्रव्य- वादिस्वादावित्याहु ॥२॥ साध्यनिष्ठाधयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वानधिकरणत्वमित्य- यं साध्यनिष्ठाधेयत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न बोध्यम् । अन्यथा रुपवान् महाकालस्वादिल्यादौ समवायेन व्यभिचारियय. तिव्याप्तिरिति जगदीशेनोक्तम् । अत्र यद्यपि कालिकसम्पन्धावच्छि- शरूपनिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरणत्वस्यैष महाप्रलये ऽपि सत्यात स- म्बन्धसामान्यन रूपनिष्ठाधेयत्वानिरूपफाधिकरणाव न महाप्रलये किं तु गगन एव तनिरूपितवृत्तित्यानधिफरणत्वस्य फालस्वाहतायपि

·सिंहन्याघ्रप्रकरणम् ।
सत्त्वात् तत्राप्यतिव्याप्तिसम्भवे महाकालत्वानुधावनं व्यमिति
तथापि यादेतुकव्यभिचारिमात्र एवाधेयतायां साध्यतावच्छेद-
कसम्वन्धानिधेशे ऽतिव्याप्तिः ताहशहेतुः महाकालत्वमेव न तु फे-
घले फालत्वम् । तथाहि जन्यरुपवान कालस्वादित्यादी जन्यभावा.
नधिकरणरूपमहाप्रलये कालिकसम्बन्धावच्छिन्ना या जन्यरूपा-
दिनिष्ठाधेयता तदनिरूपकाधिकरणत्वस्य सत्त्वात् । तारशफालनि-
रूपितवृतित्यस्य फालत्वे सत्वादतो महाकालत्वानुधावनम् । तथा
च महाफाले वृत्तिमन्मात्रीच फालिफसम्बन्धन वृत्तित्वात् न तु
कालिकसम्बन्धावच्छिन्नकिचिनिष्ठाधेयताया अनिरूपफाधिकरणत्वं
महाकाले ऽस्तीति। न च तथापि यत्र फालिकसम्बन्धेन वाच्यत्वस्य
साध्यता जन्यरवं हेतुः आधेयतायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव-
नित्यानिवेशे तपाव्याप्तिरेव भवति स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवाच्य-
स्यनिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरणस्वस्य सर्वत्र सत्त्वात् सम्बन्धसा-
मान्यावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठाघेयत्वानिरूपफाधिकरणत्वस्याप्रसिद्ध ।
पवं महाकालान्यत्वस्य यत्र स्वरूपसम्बन्धेन साध्यता समचा-
येन घटत्वं हेतुस्तत्र कालिकसम्बन्धेन महाकालान्यत्वस्य म.
हाफाले सत्वात् स्वरूपसम्बन्धेन महाकालान्यत्वस्थ महा-
कालातिरिके सत्यातू सम्बन्धसामान्यावच्छिन्नमहाकालान्याव-
निष्ठाधेयत्वानिरूपफाधिकरणत्याप्रसिदे. अत्राव्याप्तिसम्भवे भति-
व्याप्तिपर्यन्तानुधावनं जगदीशेन फथ कृतमिति वाच्यम् । रिका
श्चित्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वान-
धिकरणत्वं यदि हेतावति तदैव हेती लक्षणगमन सम्भवतीति
यधुच्यते तदा कालिकसम्बन्धेन वाच्यत्वसाध्यकजन्यस्चहेतो फा-
लिफसम्बन्धावच्छिन्नयाच्यत्वनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वा-
नधिकरणत्वस्य जन्यत्वे सत्त्वात् । स्वरूपसम्बन्धेन महाफालान्य-
स्वसाध्यकघटत्वहेती च स्यरूपसम्पन्धावच्छिन्नमहाकालान्यत्वनि-
छाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृतित्वानधिकरणत्वस्य घटत्वे सचा-
मान्यासि. सम्भवति । एवं प्रकारण कालिफसम्बन्धावच्छिन्नरूप-
নিদ্ভাষuাৰিকণাখিযােলিনানঘিৰতান সাফাত
सत्त्वात् रूपवान महाकालस्वादिस्यत्रातिव्याप्ति प्रमज्येत अत आधे-
पत्तायां यत्किश्चित्सम्बन्धावच्छिन्नत्यमनिवेश्य विशेपत. साध्यता.
पच्छेदफसम्यन्धावच्छिन्नत्यस्य निघाने कृतमिति ॥ ३॥

·२२ अनुमानजागदीश्या. मोडपत्रेषु साध्यनिष्ठाधेयस्यानिरूपफाधिकरणत्वम्यापपाभायप्रतियोम्प- घिफरणतासामान्यकरयमिति निष्कर्ष प्रति जगदीश.भधात्र सा- ध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपफाधिकरणस्य स्वरूपसम्पन्धन ताशानिरू- पफरववत् यदधिफरणय तथापकल्य या अधिकरणत्य परित्यय तारशानिरूपकत्यव्यापफरव या फि पा सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन বায়ানিকখান্তি যায় বয়স্ক ॥ নিষ্ট श्यतानाच । घटभिष पटत्यादिस्यादायव्या साध्याधिफरणता. भिन्नाधिकरणतामात्रस्येव साध्यनिष्ठाधेयस्यानिरूपकायसवाद ता- स्वनिरूपकाधिकरणस्यध्यापकत्यस्य हत्यधिफरणत्याभाये मसिर । परफाल्पवयं न साधु घहिमान यहयधिकरणलावावधिफरणा- स्वपर्वतान्यतरत्वाइत्यादावतिव्याप्त हेरवधिकरणारमफाधिकरणा- ताया हत्यधिकरणपर्वते च साध्यनिधाधयरयानिकपफरवस्यास- स्वादिति चत् । न साध्यनिष्ठाधेयस्वाभायच्यापफामाघप्रतियोग्य- धिकरणतासामान्यकत्यस्य निकृष्टाघस्य विषक्षितगत् । ताशा- धेयत्याभावश्च स्वनिरूपफरपवनिरूपकाधिकरणत्योमयसम्पन्धाव- चिमपतियोगिताको घोध्य रति न कोऽपि वाप इति ॥४॥ साध्यमिधाधेपत्यानिरूपफाधिकरणस्यग्यापकाभाषप्रतियोग्यधि- करणतासामान्यकत्वमिति निकृष्टकल्पोपरिनच हेतुनावच्छेवफ- सम्बन्धेन यर्मावच्छिन्नाभायत्वेन तारशाधिकरणता यापफत्पमि- स्यस्पेव सम्यक्त्वे अधिकरणास्वाभाषपर्यन्तप्रवेशो व्यय इति घा. च्यम् । त्यनियामकसम्बन्धेन देनायव्याते तारशसम्यन्धा-- पच्छिन्नप्रतियागित्वामसिछे । अस्माक तु तारशसम्बन्धेन यस. तुसम्बन्धित्व तस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसम- न्वयसम्भवादिति जगदीश । अनयमाशङ्का । हतुनावच्छद फस- म्बन्धावच्छिन्नयधर्माघाच्छन्नाभावत्वन व्यापकतानिवेश निष्ठाधेयरवानिरूपकाधिफरणवृत्तित्वमपश्य हेतुनारच्छदकसम्य- न्धेन धक्तव्यम् । भन्यथा घडिमान् पूमादित्यादी माध्यनिछावय पानिरूपकाधिकरणाभूनो यो धूमावश्व तत्र धूमाभावाभावस्थ समवायन धर्तमानत्वात् ते प्रतियोगितावच्छेदक धूमामावत्यमि- स्यव्याप्ते । स च सत्तावान् जारित्यादी साध्यनिष्ठाधय वानिक पकाधिकरणे सामान्यादा हेतुनावच्छदकमम्बन्धन वृत्तिरवा ऽन सिद्धयाऽव्याप्ति । एवञ्च यारशस्थले भव्याप्त्या पूर्वोक्तलक्षण परि साश्य- ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । ૨૩ स्यज्य पारशलक्षणं कृत ताहशस्खल एषाव्याप्तिः सम्भवति तामु. पेक्ष्य फर्थ चैप्रत्यघान् तखनादित्यादिस्खलान्तरानुधावनं कृतम् । एवं द्रव्य विशिएसत्त्वादित्यत्र साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणे गुणे सत्तास्वरूपविशिष्टसत्ताभावाभाघो पर्तते तत्प्रतियोगिताध- च्छेदक विशिएसस्वाभायत्यमिति तत्राप्यव्याप्तिपरीहार एतादरा- विषक्षायां न सम्भवतीति चेत् । अनाहुः । साध्यनिष्ठाधेयस्पानिरूप- फाधिकरणस्मभ्यापफतावच्छेरफत्वमत्र साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपका- धिकरणीभूतयरिकश्चिद्यक्तिवृत्यधिकरणतानवच्छेदक यन्दिन्नत्वरू- पनिवेशनीयम् । अत्र यत्किञ्चिधक्तिवृत्यधिफरणता हेतुमचाग्रहवि- रोधिताघटफसम्पन्धावच्छिन्ना प्राहा। तथा च वहिमान धूमादित्यन धूमाययनिष्ठा यास्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणता तदवच्छेवक- स्वस्यैव सयागसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभावत्वे सत्वात् । पर द्रव्य विशिष्टसत्वादित्यादी द्रव्यत्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिक रणीभूतो यो गुण. तद्वत्तियां स्यरूपसम्यन्धरूपहेतुमत्त्वप्रहविरोधि- ताघटकसम्यन्धावच्छिन्नाधिकरणता तदयच्छेदकत्वस्यय विशिष्ट सत्ताभावत्वं सत्यात निरुक्तव्यापफतावच्छेदकत्वमक्षतमेव । धू- मवान घड्रेरित्यत्र धूमानिष्ठाधेयस्यानिरूपफाधिकरण यदयोगोलफ तन्निष्ठा या स्वरूपसम्यन्धरूपहेतुमत्ताग्रहविरोधिताघटकसम्बन्धा- वच्छिन्नाधिकरणता तदनवच्छेदकत्वस्य बनयभावत्वे सत्त्वान्न साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिवृत्यधिकरण- तानवच्छेदफभिन्नत्वमस्तीति नातिप्रसङ्ग । यत्किञ्चितपदमपि अतिव्याप्तिवारणार्यमेव । अन्यथाऽत्र हृदनिष्ठाधिकरणतावच्छदक- स्वस्यैव यद्यभावत्वे सत्यात् घरघभावत्वस्य व्यापकतावच्छ- दफत्वापत्ते. । अप्रेद चि त्यते । द्रव्यगुणान्यतरत्ययान् फर्मत्या. भाषादित्यत्र व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति. । तथाहि साध्यनिछाधेय. स्थानिरूपकाधिकरणपदेन जास्पादिक धर्तु न प्रफ्यते तन्निष्टस. मवायरूपहेतुमत्ताग्रहविरोधिताघटकसम्बन्धाधच्छिन्नाधिकरणला. प्रसिद्ध । यदि फर्म ध्रियते तदा समवायरूपहेतुमत्ताग्रहविरोधि- ताघटकसम्यन्धापच्छिन्नाधिकरणतावच्छेदकावस्यैष फर्मवाभावा. भावस्वरूपहेत्वभावत्यै सत्वान्तिरकव्यापकतावच्छेदकत्वस्याक्षत. स्यात् । एतेन तारशाधिकरणताव्यापकत्व न तन्निष्ठात्यन्ता- भावामतियोगिरवं किं तु वाहशाधिफरणपिग्रिष्टान्यत्व वैशिष्टय घ ·तासामान्य अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु स्वनिष्ठापच्छेदकताकभेदयत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकता च निरव- छिन्नाधेयतासम्बन्धेन आधयता च हेतुमतामहविरोधिताघटक. सम्यन्धेन पय सति सत्तावान् द्रष्यत्यादित्यादौ माव्याप्तिसम्भव इति निरस्तम् । द्रव्यत्वगुणत्वाम्यतरवान् द्रन्यगुणाम्पतरत्ववान् पा कमयाभावादित्यादावातव्याप्ति । तथाहि ताहशानिरूपकाधि- फरणपदन जास्यादधारण न सम्भवति तन्निष्ठहेतुमत्ताप्राहवि. राधिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयस्याप्रसिद्ध किंतु तादशाधिक- रणपदेन कर्मण पव प्रहण तद्विशिष्टान्यत्वस्य हत्वभाव सत्त्वादिति। यदि च साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनि- वाधिकरणतासामान्ये हेतुतावच्छेदफसम्पन्धावच्छिभयधर्मावच्छि नप्रतियोगिताकामाचत्वावच्छिन्नत्वहेतुमत्ताग्रहविरोधिताघटकस. म्बन्धावच्छिन्न वैतदुमयाभाव. तवर्मभिन्नहतुतावच्छदकवत्यमेष व्याप्ति । तथा च धूमवान् घरेरित्यादावयागालफनिष्प्राधिकरण- एव विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नत्वचढ़यभाष- स्वावच्छिन्नवितदुभयाभावसरवायचर्मपदेन घट्तित्व धर्तुं शक्यते तसर्मभित्रो न हेतुप्तावच्छेदक । घहिमान् धूमादिस्यत्र तु सा- ध्यनिष्ठाघेयत्वानिरूपफाधिकरणताया धूमाभायावावच्छिन्नत्यविशे- पणताविशेषरूपहेतुमत्ताप्रहविराधिताघटकसम्बन्धावच्छिनत्वेतदुभ- यो सत्त्वात यद्धर्मपदेन धूमत्व धर्तुं न शक्यते।अधिकरणत्व तु नि. रवच्छिन्न प्रायम् । अन्यथा धूमवान् बदरित्यत्र सयागेन पर च्याप्यवृत्तित्वात अयोगोलकनिष्ठाधिकरणतार्या घट्यभावत्वाच- च्छिन्नत्यविशेषणताविशेषसम्पन्धावच्छिन्नत्यैतनुभयो सत्ये ऽपि भयोगोलकनिष्ठनिरवच्छिन्नाधिकरणतायां तारशोभयाभाषसत्याना- तिव्याक्तिरित्युच्यते तदास्य सामान्यपदघटितत्वेन यधर्मावच्छिन्नाधि फरणत्वाभाषत्पन साध्यनिष्ठाधेयरवानिरूपफाधिकरणत्वव्यापफरवा. पेक्षया गुरुत्वेनानुस्थिते । वस्तुन साध्यनिष्ठाधेयत्यानिरूपकाधि फरणनिरूपितवृतिताया हेतुनावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व न दे. यम् । कि तु वन्द्विमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय इतुनिष्ठत्यहे. नुतावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वैतदुभयाभावस्य नि- घेश्यत्याम्न सम्बन्धात्तरायच्छिन्नवृतित्वमादाय पहिमान् धूमादि. स्थादायव्याप्ति | सतावान् द्रव्यत्वादित्यादी समवायसम्बन्धा- प्रच्छिन्नवारसतित्याप्रसिमावपि स्वरूपसम्यन्धावच्छिन्नवृत्ति- ·सिंहव्याघ्रप्रकरणम। २५ स्वस्य ताहशत्वान्न दोप । यद्यपि सत्तावान् समवायेन प्रमेयादि. त्यादी साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणसामान्यादिनिरूपितनि- रक्तोभयाभायघद्वृत्तित्वाप्रसिद्धि । तथापि हेत्वभावाभावत्वाव- च्छिन्न बहतुनावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धाचच्छिन्न वैतदुभ- याभावस्य विवक्षितत्वात् । सामान्यादिनिरूपितवाच्यत्वत्वावच्छि- न्नवृत्तिताया प्रसिद्धत्वान्न कोपि दोष । परे तु साध्यनिष्ठा. धेयत्वानिरूपकाधिकरणनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकीभूता. नुयोगितानिरूपितप्रतियोगितानवच्छेदक यद्धर्मावच्छिन्नाभापत्य तधर्मवत्वस्य विरक्षितत्वात् । अधिकरणता च न सम्बन्धविशेपेण निधेशनीया सयोगसम्बन्धाच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभावाभाव त्यस्य सयोगातिरिक्तसम्बन्धेन अधिकरण तानिरूपकतानवच्छेद- कत्वात पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तरभावात् । एकसम्बन्धाचच्छि- न्नप्रतियागिताफाभावाभावत्वस्यान्यसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतानि- रूपकतावच्छेदकत्वास्वीकारात् । अत एच कपालस्प समवायेन घ- टत्वावच्छिन्नवत्ये ऽपि सयागसम्बन्धावच्छिन्नघटाभावाभावत्याव- च्छिन्नवस्याप्रसिद्ध व ताप्येण प्रमात्वासम्भवात सयोगादिसम्ब- न्धेनैव ताशघटाभागभावत्वावच्छिन्नाधिकरणताया पारमार्थिक- स्वादिति कबलान्ययिग्रन्थे जगदीशेन समाहितमिति। तश्चिन्त्यम् ॥५॥ साध्यनिष्ठाधयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमित्या सत्ताधान द्र- व्यत्वादित्यादी तादशाधिकरणनिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धाव- छिमाधेयत्वाप्रसिद्धयाऽव्याप्तिरतो निष्कृष्टकल्प उक्त । नन्वत्र हेतु. तापच्छदकसम्यन्यान्यहतुनिरूपितसम्बन्धा-यसम्बन्धेन धिकरणवृत्तित्व विवक्षणीयम् । तथा सति सत्तावान् द्रव्यत्वादि- त्यादी तारशसम्बन्ध स्वरूप एव तेन सम्बन्धेन तारशाधिकरणनि रुपितवृत्तित्व धाच्यत्यादी प्रसिद्ध तवद्धदस्य हैती सरचानाव्याप्ति- सम्भावनापीति फेचित् पूर्वपक्षयन्ति । तन्न । सत्तादौ साध्ये समया- येन प्रमेयत्वन हेताचव्याप्ते हेतुतावच्छेदकसम्बन्धात्यहतुनिरूपित- सम्पन्धान्यसम्बन्ध केरलसमवाय एव तेन सम्बन्धेन सत्तानिहाधे- यजानिरूपकाधिकरण यासामान्यादि तनिरूपितवृत्तिचाप्रसिद्ध । हतुनावच्छन्दकपम्व-धान्यहतुतावच्छदकसम्बन्धप्रतियोगिप्रतियागि कसम्बधान्यसम्बन्धेन वृत्तित्वोक्ती सत्तावान् प्रमयादित्यादौ तार- यसम्बन्ध स्वरूप पर तेन सम्बन्धेन साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधि. ताशा- ·- सिंहव्याघ्रप्रकरणम् । त्यर्थस्य भट्टाचार्यण लिपितत्यादिति प्रथमलक्षणार्थप्राप्ति । साध्य. स्थानधिफरण साम्यवद्भिनमिात यावत् । तायाधिकरणमाधेयता. निरूपक यस्य ततो भावप्रत्ययान साध्यानधिकरणवृत्तित्वलाभ । संतो नसमास नञ् साध्यानधिकरणपोचरनिपात इति द्वितीयाय प्राप्ति । तदुभयमपीत्यादौ साध्य इत्यादे साध्य यदधिकरणानधिकरण स्वाभाव इति दीधिति । अत्र जागदीशी साध्यानाधफरणत्यादौ नव्यत्ययन चरमाधिकरणस्यन सहा-व- यलामालाम इति । ननु साध्यानधिकरणानधिकरणवशब्देन साध्य यदधिकरणानधिकरण तत्वाभावस्यायाधनादसातिरिति चेनव्य. मते बहुव्रीहित्यले विग्रहवाक्येन याशार्थ प्रत्यायते तत्पदावे- परीत्येनान्नयावगाहिबोध समासन जन्यते इति व्युत्पतेरधिफ- रणमनधिकरणमाधेयत्वानिरूपफ यस्य साध्यस्येति प्रथम यहुव्री. हि । ततोऽधिकरणानधिकरण यस्य इति तदुसर भावप्रत्ययाच नभतत्पुरुष नम् साध्यपदोचर निपात तत्प्रथमबहुव्रीहिवाफ्येन यत्पदायें साध्यनिष्ठाधेयावनिरूपफावावच्छिन्न प्रतियोगिताफभेदव- दधिकरणमिति बोध । समासेन तु भधिकरणनिष्ठाभारप्रतियोगि तावच्छेत्रफीभूननिरूपकताकाधेयतावासाध्यमिति यात्रा जन्यन । द्वितीयपहुवीहवाक्येन तु यत्पदोत्तरपष्टयर्थस्य वृत्तितानिरूप- कत्वस्याधिकरणाश ऽचगाहित्वेनाक्तप्रकार पर बाध । द्वितीयव- हुचीहिणा तु पुस्त पदार्थे नव्यत्ययेन साध्यनिष्ठाधयत्वनिरूप फत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदग्दधिकरणनिरूपितत्य बोध्यत भा घप्रत्ययेन ताशवृत्तित्यमात्र नभ्तत्पुरुषण तदभाष इति रीत्या घरमाधिकरणाशषिनिर्मुक्तस्य साध्यनिष्ठाधयत्वानिरूपफाधिकरण. कृतिवाभावरूपस्य प्रथमरक्षणार्थस्थागते । द्वितीयलक्षणार्थाव- गतिस्तु एवरीत्या साध्यस्थानाधिकरण साध्यानधिकरण साध्य- घद्भिनमिति यावत् तदेवाधिकरगामाधेयतानिरूपक यस्यनि था- पयन यनिष्ठायतानिरूपक साध्यद्भित्रमिात घौध । समासे न तु साध्यद्भिननिरूपितवृत्तित्व यत्पदार्थे याध्यते इति प्राचा समाधानम्॥६॥ अनोत्पत्तिकालावच्छदेन घटे पृथिवी न कपवत्तिय इति प्रतीत्या पृघिरीवादी रूपवत्तित्वाभावाभ्युपगम हेत्वधिकरणनि- प्यावच्छेदकत्व निरवच्छिन्न ग्राह्यम् । तेन रूपवान् पृथिवीलादित्यादी ·२८ भनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु नाव्याप्ति । तत्र घटनिष्ठावच्छेदकत्यस्योत्पत्तिकालेनापच्छेदादिति ध्येर्यामति जगदीश । अत्र फेचिदाक्षिपन्ति । न च हेतुतारच्छदकस. भ्यन्धावच्छिन्न त्वधिकरणायच्छेद्यसाध्योपलक्षितनिरूपितवृत्तित्वा. भाव पर लक्षण निवेशनीय । अन्यथा वहिप्रागभावे यतिविशिष्टनि- रूपितवृत्तित्वाभावस्य सत्त्वात् चह्निमान् वहिणागभावादित्यादाव- व्याप्ति स्यात् । तथा च साध्यविशियनिरूपितवृत्तित्वाभावसत्वे प्रपि साध्यापलक्षितनिरूपितवृत्चित्यमावविरहेण वहिमान वहिमागभावा दित्यादायव्याप्तिविरदात् कथ हत्यधिकरणनिष्ठावच्छद्कताया नि रवच्छिन्नत्व निशितमिति वाच्यम् । साध्यापलक्षितनिसापित त्तित्वाभावस्य नित्रश ऽपि वहिमान् वहिप्रागभावादिल्यावाचव्या- प्तिवारणाघे हेत्वधिकरणनिष्ठावच्छदकताया निरवच्छिन्नत्व दयम् । अन्यथा वह्नवधिकरणकालाषच्छदेन बन्धुपलक्षितनिरूपितवृत्ति- स्वाभावसरवाव्याप्तिरिति ध्ययम् ॥ १० ॥ इति श्रीका राङ्करपिरचत सिंहव्यानजागदीशीकोडपत्र समाप्तमा ·अथ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावजागदीश्याः कालीशङ्करविरचितं कोडपत्रम् । नन्विदं वाच्य(१) ज्ञेयत्वादिस्यत्र समवायितया चाच्यत्या. भावरूपस्य साध्याभावस्य प्रसिद्धावपि प्रमेयवान् वाच्यत्वादि- त्यादिकेवलान्वयिनि तदप्रसिद्धरनुद्धारान्मूलस्य न्यूनत्वमत आह प्रमेयसाध्यके चेति जगदीशेनोक्तम् । नन्वत्रापि समवायितया याच्यत्वाभावस्यैव स्वीयलक्षणघटकत्यसम्भवे ऽभावान्तरानुसर- णस्य स्वव्यापकसाध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावघटिन- वक्ष्यमाणसार्वभौमीयलक्षणाभिप्रायकतया भावत्येनाभाधाभाषीय- प्रतियोगित्यस्य प्रमेयत्वरूपसाध्यतापच्छेदवाव्यापकत्वात् भाष त्वेनाभावाभावस्य लक्षणाघटकरचं दुचारमेति धेन । समनियता- भावानामेश्यमतेनैव तदभिधानादिति ॥१॥ अथ किं स्वरूपसम्बन्धेन तादात्म्येन या प्रमेयस्य साध्य तायामभावप्रसिद्धि तेति । नाद्य । चह्नित्वेन प्रमेयाभाव प. रित्यज्यावृत्तिमात्रवृत्तिगगनत्यादिना प्रमेयाभावानुधावनस्य सन्दर्भ- विरोधापत्ते. । नापि द्वितीय । ननु कालिकसम्बन्धेन प्रमे- (१) नन्पोरेछापम्य वायत्तस्य गुणवेशावादिसमवायित्वान् समचायित्व न सदयधिकरणधर्म न्यन पाद वाच्यतामति समाचदादयमों कोय तोवरकाविर त्वमेव वाच्यत्व पदार्यान्तर वा न तु ताशेच्छामावमतिप्रसतावादिति जगदीश पयमा- श्य वाच्यत्व सरकारपत्वं पटस्य घटपदवाच्यतापति घटपदजन्यचौधविषयत्वप्रकार- कभगवदिशाया एकस्पेन केवलान्वयितया विषयतासम्बन्धन पट ऽपि सवात विषयत्व पल विषयता भित्र वेति न प्रम । घटपदजन्यवोधविषयत्वप्रकार कवविशिष्ट- रावल विपयतासम्बन्धन न पटस्येति नातिप्रसन । न च गुणें गुणान्यत्वविशिष्टसप्तति बत पटै घटपदवाच्यत्व मिश्चतिप्रसनी दुरि ति वाचाम् । तथापि घटपदजन्यत्रीधाव पयत्व प्रकारतानिपतविषयतासम्बश्वेन इच्छारत्वमेव वाचावमस्तु इति चेन्न । विशेषरूपेष समगलासोकासन सत्तालिप्रसङ्गवारणासम्भवादिति । केपिनु त एवास्वरसादघटादि. समवायितयेति दीधितिपन्यावसार इत्याह । विषयताया वियिरूपले तिप्रसा विषयपले घटादीनां समवायित्वमेक इयत. पदार्थान्तरमिति।

·भनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु यसाध्यफसले फालिफसम्बन्धेन साध्याभावस्य प्रसिद्धिः कार्या इत्यव्यवहितवक्ष्यमाणजागदीश्यसङ्गनेः तादात्म्येन साध्यतायामपि तहोपस्य सम्भवे पलान्तरानुधावनवैयर्यादिति सम्बन्धसामान्यन साध्यतायामपि तदोषस्य जागरूकत्वादिति चंन । सम्बन्धसामा- म्येन साध्यतास्सले एव प्रसिद्धः कृतत्वात् । ननु फालिकसम्बन्धन प्रमेयसाध्यकस्थले इत्यादिजगदीशप्रन्यस्य सम्बन्धसामान्यान्त गैतफालिफसम्बन्धस्यापि साध्यतावच्छेदकससंगत्वमित्यभिप्रायक- त्वादिति ॥२॥ अप्रसिद्धिदोपस्यैव सत्यान्मूले प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिदोषान्तरं फिमथै अतः तदयतारायै शङ्कने नन्विति । अव्यभिचरितत्यमिति मधेदवाच्यं शेयत्वादित्यादिप्रथाभिप्रेमिति शेषः । तथा च न चैवं घट इत्यादिमूलस्य केवलान्वयिनो व्यभिचारित्वेनालक्ष्यताप्रदर्शनपर• त्यान पूर्वापरमूलासतिरितिध्येयमिति जगदीरा (१) । अथैवं तर्दि (.)पस्यायमाय । तथा चनचे घर एक व्यभिचार यादिम्लस्य च देवालाल चिनी पभिजरिवनापत्यताप्रदर्भनपरत्वादिब्यवसमा त्यस्य पारिभाषिकाम्यभिचरितवस्य पदमावामिताादिययाभिनव चेतार्थ तथा च पारिभाषिकायभिचरितत्वस्य । दामिनादियाभिसने मति नब घट एक वाभिचार पति मूलम्य केवला. विनी पाभिचारियेगाखयताममनपरत्वादिता समुदाय पूर्वापरययासातभाये * पारिभाषिका वाभिचारतत्वस्य पद गामितदिगन्यानमित वाप्ने साध्य मामासाभावटितवन समवायित्वेन वाचवाभाषमादाय प्रमिहाभिधानम्यासाताप रिति पू मूलासरगतिवनिरसनार्य सवान शिपम् । न चैव घट दिसम्य वाचयिनी भिचारित्व नासत्यतापदनपरत्वाभाव पारिभाषिकादाभच रतलस्व আছি স্বাগৰি তামাৰপিৰাখিনিৰ নামি বায়া- बारामासानिनामावारितले घटा वन ऐसी सभापबदत्तिवन पतिसमिति पपरमूलासमति निरसने अभिचारित्व नात्यसाघदनपरत्व है । नपाचार्य मूखामय विहेतुरखत्य पभिचारिवादिनानुमानात्यले सत्यवसि बम । तथा तत्साधारपपारिभाषिकायभिचरितत्वचरणमस्तिमासाभ सघद एक वाभिचार दि। माध्यमामायामापतिपद राभिचारपल. मायनामापबाबान पर्वताहमाभारासिका वाभिचारासिद्धिरिताभितार सापादकाधिकादिवाभिचारधीविरोधिनविषयस्यैव वा पिवन पारित भारिधभरितवानुसार कार्य : वाभिचारजामाविरोधिवात् ता- fudi तामामामामामानाधिकरणाभायो वापिरिति । परिभाषिकाभि परिवनमाराभिचारावि मचिमवादिबायेन पविएमकत्वमस्य कवि पारि- भाविपापपरितलामेरमहरपिएमयादिना ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । ताशसामानाधिकरण्याभावो व्याप्तिरिति मूलासङ्गति । अथेद चाच्य शेयत्वादिग्रन्थस्य पारिभाषिकाव्यभिचरितत्वाभिप्रायफतया ताशवृत्तित्वसामान्याभावस्य व्याप्तित्वाभिधानानुपयुक्तत्वादि- ति चेत् । न । अयेद वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादिमूलस्य पारिभाषिका- व्यभिचरितत्वाभिप्रायफतया न चैवमित्यादिभूलस्याप्यलक्ष्यताप्रद- नपरत्वेन च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकेत्यादिग्रन्थ- स्थालस्यतापरिहारपरत्वात । ननु अन्यभिचरितत्वस्य पारिभाषिक- परत्वे व्यभिचारधीविरोधिज्ञानविषयस्यैव व्याप्तित्वमिति नियमभङ्ग स्थादित्यत उक्तं मूले तादशसामानाधिकरण्याभावो व्याप्तिरिति त- सहते ।तस्याप्रामाणिकत्वाभिप्रायेण शडते प्रतियाग्यवृत्तिश्चेति ॥३॥ भत्र यत्समानाधिकरणा इत्यस्यानुक्ती साध्यव्यापकता- घच्छेदकपतियोगिताकस्यात्मत्वसामान्याभावस्यापि यावदन्तर्गत. स्वात्तस्य च व्यापकताघटकसमवायसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणे फनापि सम्बन्धेनावृत्तित्वादयमात्मा झानादित्यादावव्याप्तिरतस्तदु- पात्तमित्यो स्फुटीभविष्यति इति जागदीशी । ननु सर्वत्रैव गग- नाभाभावस्य तारशत्वात्तस्य च यावदन्तर्गतस्य दत्वधिकरणा- घच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावादसम्भव इति तत् फथ परित्यक्तमिति चन्न । ताहशाभायस्य वृत्तिमत्त्वेन विशेषणीयत्वात् । तथा च तारशाभावस्य गगनरूपतया वृत्तित्वविरहातमादाय नास म्भव इति ॥४॥ ननु व्यासज्यवृत्तिभ्रमावच्छिन्नानुयोगिताकैकदेशवृत्त्यभाष- स्यैकदेशभवस्य च सर्वैरव स्वीकारात् । आत्मघटयो त्म- स्वमितिप्रतीत्योभयावायच्छेदनात्मन्यध्यात्मत्वसामान्याभावस्य स वन तत्र व्यापकताघटकसमवायसम्बन्धन प्रतियोगिसामाना- धिकरण्यसौलम्यादयमात्मा ज्ञानादित्यत्राव्याप्तिविरहेण कय तद्वा- रणाय यत्समानाधिकरणत्वदल निशितमिति । अत्र केचित् । व्या- सज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिनाफाभावानभ्युपगमात् । अन्यथा य. समानाधिकरणदलनिघेशे ऽपि धूमवान् वहरियादावतिव्याप्त्याप. ते माद्यभावस्य पर्वतायोगालकोभयत्वावच्छेदेन पर्वतादी सत्त्वेन साध्यव्यापकतावच्छदकप्रतियोगिताकत्वविरहण लक्षणाघटकत्वा- दित्याहु । तन्न । साध्यव्यापकताघटकसाध्यत्तित्यस्य व्यास- न्यचिभर्मावच्छिन्नाधिकरणरवानिरूपितत्वनिधशनय धूमाघभा- ·अनुमानजागदीश्याः मोडपप्पु घस्य लक्षणघटकनया धूमपान पहरित्यादापतिव्याप्यनवफाशात व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकाभावानभ्युपगमस्यानुचित स्वादिति । अत्रेदं समाधीयन(१) । रूपयसाभायाभावस्य यायद न्तर्गतस्य स्वविशिष्टहेत्वधिकरणायच्छदन प्रतियोगिसामानाधिक. रण्याभाधन तत्राव्याप्तिरतो यत्ममानाधिकरणत्वदलमिति ॥५॥ ननु वह्निमान् घूमादित्यादावपि प्रलयाभावाभावस्य साध्यव्यापक- तावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य स्वविशिएदेत्वधिकरणावच्छेदन प्रति. योगिसामानाधिकरण्याभावनाव्याप्तिमम्भवे ऽयमात्मा सानादित्यादी यत्समानाधिकरणत्वदलण्यावृत्तिदानं जगदीशस्यासङ्गतमिति च. न। महाप्रलयामङ्गीकारमते 5व्याप्तिविरहात् तस्य महाकालान्त- र्भावेण प्रतियोगिसामानाधिकरण्याचा खविशिष्टत्यादरप्रदेशे तत्रा. व्याप्तिविरहात उभयथैवायमारमा ज्ञानादित्यत्राव्याप्तिसम्भव प्र. न्यकारस्य नत्राव्याप्तिदानस्य युक्तत्वादिति । केचित्तु महाकाल- स्यापि हेत्वधिकरणनया तप हेतोरसत्वे पि हतुसम्बन्धित्वात स्त्र- विरिष्ठत्वधिकरणमहाकालान्तभावेण प्रलयामाधाभाचे प्रतियो- गिसामानाधिकरण्यादहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तरवासम्भवा- दिल्याहु. ॥६॥ अथात्र आत्मत्वामावस्यापि समानकालीनत्वादिसम्बन्धन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् कथमव्याप्तिरुक्कैति । मैवम् । प्र. नियोगिसमानाधिकरणा इत्यत्र प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वस्यैव निवशात् । सम्बन्धित्वनिवेशे तु गगनाभावाभावस्य समानकाली- नत्वादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मा. वच्छिन्नाभाव विनापि सर्वत्र लक्षणसमन्वयात् प्रतियोग्यवृत्तिश्च. स्यादिग्रन्थानुत्थानप्रमङ्ग' ॥७॥ न च हेतुसमानाधिकरणा इत्यपहाय साध्यममानाधिकरणा याचन्तस्तादृशाभावाः स्वविशिष्टयद्धर्मावच्छिन्न हेत्वधिकरणायच्छदन प्रतियोगिसमानाधिकरणास्तद्धर्मवत्त्वमित्येव लक्षण कुतो न कृत- मिति वाच्यम् । द्रव्यमात्मत्यादित्यादौ महाकाले साध्यसमाना- धिकरणस्य द्रव्यलादिसामान्याभावस्य स्वविशिष्टहत्वधिकरणाप्र. (पन केचित् पामभदमादाय पयमामासानादियादावास्ति म्यान यदि यससमानाधिकरणत्वदलीन स्थान तत्र वासज्यत्तिधभावच्छिन्नानुयागिताकै कदम- भेदम्यानुपरमात् । अत एवाश्यकमन्ये घटपटौ न घट इति मनौतरसिरियुक्तमिवा..

·ध्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावप्रकरणम् । सिद्ध्याध्याप्तिप्रसङ्गात् । दैशिफविशेषणतया साध्यसामानाधिकर- प्योक्तौ च गौरवादिति जगदीशः(१) । अथाघ देशिकविशेषणतया साध्यसामानाधिकरण्योकायपि द्रव्यत्वात्मत्वोभयाभावस्यापि ताहशस्य खविशिष्टत्वधिकरणाप्रसिद्धवाऽध्यातितादवस्थ्येन कथं गौरवमित्युक्तमिति चेत् । न। वैशिष्टयच्यासज्यवृत्तिधर्मानव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन साध्याधिकरणवृस्यभावस्य विशेषणीय- स्वादिति । फेचिनु स्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यजगदप्तिभिन्न- स्वोभयाभाषवत्स्यस्यामावधिशेषणत्वानोक्ताभावमादायाव्याप्तिरित्या- हुः । न च तथापि समनियताभावैश्यमते अयमात्मा पारमगगना- न्यतरत्वादिस्यत्रातिव्याप्तिः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव तत्र साध्यसमानाधिकरणतया तस्य च यावत एवं पाध्यत्वादिरूपः- तियोगिसामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् । समनियताभावानामैक्य- मनङ्गीकृत्यैव गौरवाभिधानादिति ध्येयम् ॥ ८॥ यत्तु यरसमानाधिकरणा यावन्तस्तारवाभावाः साध्यसमाना- धिकरणास्तत्त्वमित्येव लक्षणमस्तु स्वस्त्रप्रतियोगिसामानाधिकर- एयप्रवेशे बीजाभाष इति । तत्तुच्छम् । तथा सति यरसमानाधिकरणा यावन्ताऽभावाः साध्यसमानाधिकरणा इत्यस्पष सम्यकं साध्य- (१)नच साधाममानाधिकरपत्वप्रवेश नवाघवमिति वाचामाचनुगमे लापवात् तथापि साधातावदकविशिधाभावत्व वधापकाभावकापीमहेनुतावच्छेदकयत्त्वमेतत् क. नम्बार्थ: । साधातावच्छ दकवेशियवाभावे स्वावच्छिवसामानाधिकरण्यस्वाधिनवाप- कलावोदकातियोगिताकद तदुभयसम्बन्धेन स्व साधातावच्छेदकम भावत्वयाापक- वधाभाव स्वतादारम्बस्वविशिष्ट विधिकरणत्वावधिमानुयोगिताकपर्याप्तिक कूटत्वाय- विलेनटुभवसम्बन्धन खमभाव । कूटलावच्छिन्नवत्वं च स्वनिरूपिताधेय साविशिष्टाध- অমাৱশল খায়নাছিমাধবায় প্রাধান্সাৰলিসিমবিয়গিলবিল্পি- भिपकतानिमपिताधिकरणतावनिरूपितलखतादात्म्येतदुभयसम्बन्धेन खमाधयता प्रतियोगितामा निष्पकताको सामानाधिकरण्यखावादकसम्बन्धावावे. तदुभयसम्बवन व प्रतियोगितेति । यरसमानाधिकरणे त्यादिवघशात हेतुतायछदष- विशिधाभावावधापकाभावकालीन तुतावच्छे दावस्वम् । पभाव हेतु तावक दक. शिष्टा खावहिानसामानाधिकरखखकाखौनसाधातावच्छेदकावच्छिानापशवाय- दापनियोगिताले तदुभयसमधन व इतुताव दकम् । भापत्वापकत्व पूर्व- रत् । एव प शिवाघटके सम्बन्धोने काबौनलमधिकं पतित' साधसामानाधिकर. यतादिकम्ये तु न तस्य प्रदेश पनि एततकरूपस्य खापवमिति सक्षेप ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायमफरणम् । प्राभाघोरिथनिरस्त्येव साध्यसामानाधिकरण्यघटितलक्षणे तदपि नास्तीति भाव ॥ १०॥ अथात्र यत्समानाधिकरणा यान्तस्तादशाभावा भावभिन्ना इत्यस्यैव सम्यक खखप्रतियोगिसामानाधिकरण्यप्रवेशो व्यर्थ इति । हेत्वांधकरणवृत्तित्वश्च विशेषणतया बोध्यमातन वहिसयोगा- मकाभावमादाय पहिमान् घूमादित्यादी नाव्याप्तिरिति । न च तथा- १५ प्रतियोगियधिकरण्यधरितव्यापकताकल्प पर्वत इति यरिक- चिन्नन्यज्ञानविषयत्वाभागमायस्य भाभिन्नत्वाभान. तमादाय वाह्रमान् धूमादित्यादावसम्भव इति वाच्यम् । प्रतियोगिवैयधिक- रगयाघटितव्यापकत्वस्यानुशरणीयत्वादिति । अत्रोच्यते । सतप. दार्थातिरिकपदार्थस्यानभ्युपगन्तृमते अभाचत्वस्याभाववृत्तिपनि- मोमियादेशाभानात्मकतया घटाभावभिन्नमभाववादित्यत्रातिव्या- नि त्यधिकरणकृत्यभावमात्रस्यैव भारभिन्नत्वादिति ॥ ११ ॥ अथ यत्समानाधिकरणा यावन्तप्ताहशामावा प्रतियोगित्तय इत्यस्य सम्यकत्रे कृत गुरुतरस्वस्वप्रतियोगितामानाधिकरण्यनि- वैरानेनि चेन्न । पत्रिमान धूमादित्यादौ साध्यव्यापकतापच्छेदकप्र- नियोगिताकस्य वाच्य प्रवृत्तित्वविशिष्टनाच्यत्वाभारस्य गगनामाव- यत्किश्चिद्धवधिकरणान्यत्वावुभयाभारस्य च प्रतियागित्तित्यामा- घेनासम्भवापतरिति ॥ १२॥ यदपि यत्समानाधिकरणा साध्यव्यापकनारच्छेदकप्रतिया- गिताका यावन्तोऽभावा देशिकविशेषणनयामयत्तयस्तमित्य पास्तु लक्षण स्वस्त्रप्रतियोगितामानाधिकरण्यान्तर्भाचे गौरवाद तुसमानाधिकरणस्य तत्तदयागार फान्यत्वाभाव र दैशिफनिशेम पातयोभयवृत्तित्वविरहामवान् रद्वारत्यादारतिव्याप्तिविरहात(१)। 1) उभय त्वच समायोगिमित्व स्वसामानाधिकरवीभयसम्बन्धम मद- शिविरल भदध प्रतियोगिनावदन्यत्व विश्वपय देयम् । तेन उभयमदमादाय न दोष । प्रतियोगितावना कम्बनिरूपकत्वखसामानाधिकरण्योमयसम्बन्धन । पाध्यतासम्बन्धन . भयात्व मेवाभ्यानित्यमित्याप वैचित् । पथाव प्रयोगालवायत्त्वाभाव स्थायोगीतकावर पतया तथ्य स्वरुपपीभयवृत्तित्वविरकादेव नातिव्यानि उम्भवतीति पत्तदयो गोलकान्य- नाभावमादायातव्यसवारण क्य कृतमिनि चेताने । पभावाभावम्यातितित्वमन वय सापेपीभ यानिवास उभयमत साधारपानरोधन पदयोगीमका लाभावस्थान पर पादिक्षिा ·अनुमानजागदीदयाः मोदपत्रेषु तम्मन्दम् । हेतुसमानाधिकरणस्य पहिसंयोगात्मकाभावस्प है- शिफविशेषणतयोभयचित्यधिरहावहिमान धूमादिस्यादायव्या. तिप्रसगात् । न च भापभिन्नस्यय हेतुसमानाधिकरणाभावस्य प्रयेशे नैप दोपः । तदटभिन्नं घटत्यादित्यादाचतिव्याप्त्यापत्तः । तभिन्नत्वाचभावस्य तट्टत्यादिवरूपत्वेन भायत्वात् पटरवा- दिना तदरभिनत्यायभायस्पोभयवृत्तित्वादल पलचितेन इति जगदी- (१) । अत्र फल्पे यावत्पदानुको धूमवान् वहरित्यावावतियाधिः पथा লশ খীসাদামাদাবাযাদি দিব ঋধ বঙ্কিীলান্সক্ষমা मनानुसावमिति चेत् । प्रवासयोगाभावम्य द्रव्ये नोकतंबापाचा नये नत्र प्रति योगियधिकरपाटनच्यापकतावदकपतियोगिताकवाभावानापन काम क- भयोगामकाभावमादायेति तस्या किम काप्यनुपपत्तिरिति। धमकान् बह नित्यादिमिास्थल एवातियाधिसभवे तघरभित्र पटवादियादिस्थवानराधाव कई त तदयोगीलवायत्वाभावम्य तदयोगीलवाव स्वरूपवन भाववादिति। न । तदयोगीसकत्तिपणस स्वाभावमादायसरा- हिण्याप्तिविरत्न पतघटभिन्न घ८त्पादियवापि सदधनिम्पध्व साम्म कामाव. मादाय जातिव्याप्तिरिति नाचम् । यव घटनामा पूर्व गुमनाशीमनात सघटभेद- ये व माध्यत्वात् अथवा पत पवाखरसादादिपदमपात तेन तद्पमित गुपवादिस्यादा- पतिवााप्तिरिति ध्येयग। भवन स्वमते ऽपि भावभिनवस्य निवेश्यतया तचाप्य कातियाप्तिरस्येवेति तदध- भेदाभाषस्य भावभिन्नलाभावात् पटादेन तदघट भेदाभावम्य च पटले न वाचलाभाब- तया प्रतियोगिसामानाधिकरणात पारिभाषिकभावभिन्नत्वम्स भिदेश मन्मने ऽपि तथा पकुमक्यत्वान सरफ्टभिनलमकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस तदघटत्वम्मरूपत्वात भन्नते ऽपि सादृशाभावम्य धतुं शक्यत्वासति चेत् । २ । खमते पटवत्तित्वविशिष्टतदषटभि- इसप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावमादायातिवााप्ते रुडागत यदपिकल्पकते नु नारमा भावस्यीभयमित्वात् । न च विशिामावमात्म्य पत्त्यमायस्वन्ध नमिधर्मानपिनमति योगिताकल विरष यौतुमशक्यतया कथमतिकाम्युझार स्वमत पौति वाच्यम । स्व- म्यूनवृत्तिधर्मानचित्रत्वपदेन खन्य नवृमिधर्मावछिनत्वसाध्यवनप्रकारका मावि ध्यत्वावृत्तितीभयाभावस्य विवक्षितलात यथीकप्रतियोगितायाञ्च वन्य मवृत्तिधर्मानचित्र वसत्त्वे ऽपि साध्यवत्व प्रकारकामाविशेष्यत्वावृचिनविरडेय उभयाभावसत्वादिति केचित् । साध्यद्वत्तिभावप्रतियोगिप्रदियोगिकान्यत्वरूपभावभिनवनिवेश नैव परिकारी भवेदिति। न पपयोगीलबभेदाभावस्यापि कालिकैन साधावतिभाव- बादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वतिमत्त्व विरोधिताघटकसमश्वेन साधयति स्वस्थ विवरणीयत्वादिति । मैवम् । हिमान् धूमादित्यादौ वह्रियोगात्म काभादमादाय লংৰাৰ ঘৰঘৰুলির সান্ধৱালী শিবম্বিংসৰীযুষ্ট বসনিযীদি- पषैत तकरयस ·वाच्य व्यधिफरणधर्मापच्छिन्नाभायप्रकरणम् । ३७ इदानीं तु यावदन्तर्गतस्य तत्तदयोगोलकान्यत्वाभावस्य तदीयरूपध्वं- सवदन्यत्वाभावस्य च विशेषणतयोभयवृत्तिस्वाभाचानातिव्याप्तिः । यत्समानाधिकरणत्वदलानुक्ती वह्निमान् धूमादित्यादी तटीयरू- पघंसवदन्यत्वाभाचमादापाब्याप्तिः । ब्यापकत्वदलानुक्ती तत्पर्ष- तीयरूपध्वंसात्मकाभावमादाय तत्रैवाव्याप्तिः । दैशिकविशेषणत- मत्व युद्धे विरोधिताघट कसयभनयान सम्मश्वेन वह्निम योगय माधानद्वामित्वनिरसार । न च कालिकदिक्कतनिशेषपलान्चसम्भवन साधावदतिवनित पात्राय दीप पति वाच्यम्। गगनामाभिमभाववादियादौ तिव्याति समानाधिकरणाभायमा. वस्य वीमयक्तिलास सप्तपदार्थातिरिक्रपदार्थानभ्य भ्युपगमाव नमे स्वन्यातेपषि एवं दीप: गगनाभावभेदाभावस्य गगनाभावम्य घटस्वेन बाघम्वाभावरूपमया तस्य वायत्यरूपति- योगिमामानाधिकरणादिति चेत् । मैवम । उकरीत्यातिवातिवारणाय प्रतियोगि- স্বাভালাঘিনিষীলিমায় देवयान्वयितानवकैदकोमूनानुयोगितानिक- বিলিয়নিয়াফায়াৰীবনঘাষালকল্পৰীয়ালার निवेश्यत्वात गथा उ वाचालभिप्रतियोगिताया विस्तापयितानपच्छदकीभूतगगनाभावभेदाभाषत रूपानुयोगितानिरूपिनमगनाभावभेरनिष्ठमतियागिताकाभावीयत्वसाम्यताम्छदका- गगनाभावभेदस्थानमच्छिन्नखोभयोः सत्यानातिव्याम जयस्वादित्यादी साच्यस्यस्वेन ज्ञेयावाभावमादाय लक्षणसमन्वय । न च प्रमेयवान् वाध्यल्लादित्यादी चकरीत्या व्याधिरिति वाच्यम् । केवलान्वयितानवच्छैचकीभूतानुयोगितानिरूपिता- तियोगितायां साध्यतावादकावच्छिन्नवस्य वाथ्यस्यात् । तया च घटस्पेन वाच्यः स्वाभावमादाय लक्षणसङ्गतिन पगगनाभावभिन्नमभावश्यादित्यादी गगनाभावमेदवा- ध्यवोभयाभावप्रतियोगितायां सारसोभयाभावसवानियाप्तिारति वाच्यम्। साध्यता- वर्षकानच्छिन्नखपनेन स्वावच्छिन्नवस्त्रतरधर्मानवारिछन्नम्वोभयसम्बन्धेन साध्य. तावच्छेश्कासन्यस्वस्य वाच्यत्वात् ताशप्रतियोगिताया तदुभयो सत्वात् । नच नत्र स्थल गगनाभावभेदलावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगितायां तदुभयाभावसस्थात् भतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वेतरधर्मानच्छिन्नत्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितानुयो- गिनानिरुपितवपरितपित्तयसम्बन्धयेय साध्यतावच्छेदकवदन्यवघटकायापगमान् । म चैव भेदवान् वाध्यतादित्याना साहशोभयाभाववन्पतियोगित्याप्रसिद्धरण्याप्ति भदखावच्छिन्नबाध्यत्वनिष्ठप्रतियोगितायो वाथ्यावस्याग्छिन्नभदनिष्टप्रतियोगिता पकवलान्वयितानवच्छेदकीयूतानुयोगितानिरूपितमेतत्वावच्छिन्नगगनाभावनिष्ठ- प्रतियोगिताकाभावीयवसाध्यतावच्छेदकविशिष्टान्यत्ययो सरचादिति वाच्यम् । केव- लालयितानवच्छेश्कीभूतानुयोगितानिरूपितसाध्यतावच्छेदविशिष्टप्रतियोगिताका. भावी यलस्य उभयाभावप्रतियोगिघटकत्वात् । पशिष्य च स्वपयाप्त्यवघडेदकताकाय- लपर्याप्यवच्छेदकतानिरूपकनाकानुयोगिताकम्योभयरूप बोध्यम् । न च तत्स्थले केवलान्यायनानवच्छकानुयोगित्तानिरूपित्ततादृशप्रतियोगिस्वप्रसिद्धिरिति वाच्यम। घटानुयागिकस्वरूपावच्छिन्नभवनावच्छिन्नप्रतियोगितायास्ताद्दशत्वात् भधिकमन्या पानुसन्धयम् ।

·१ अनुमानजागदीश्याः मोदरप्रेषु येत्यनुको तत्तदयोगोलफीयरूपयसामफाभायस्यापि कालिकादि- सम्यन्धेन उभपत्तित्यायभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति । न चात्र का लपे सांगाधामकाभायमादाय सर्यप्रासम्मगसम्भवं तमपहाय फथं हिमान् धूमादिस्यादायव्याप्तिरित्युक्त जगदीशेनति घाच्या प्रमेयपान घटभेदस्वादित्यादी लक्षणगमनात् विषयतादेस्यनि- थामफरयमते घटभद इत्याफारकयफिश्चिमानाभाषाभायस्यापि हेत्वधिकरणवृत्तित्वविरदेण तमादायान्यायसम्भवात् ॥ १३ ॥ अपात्र तरपर्वतवृत्तिरूपचप्सामफाभायस्थापि ताशयायद- म्तगतस्य विशेषणतयोभयत्तिविरहेण वहिमान् धूमादित्यादा. धव्याप्तिरिति बन्न । प्रतियागियधिफरण्यारितव्यापकत्व स्थान- शरणीयस्वादिति । अत्रद शङ्कने । सटभिन्न घटस्पादित्यादी सबरवृत्तिरूपध्वसमागभायात्मकाभावस्य यावदन्तर्गतस्य भाभि- अस्प देशिकविशेपणतयोभयचिनविरहानातिव्याप्तिरिति चेन्न । भादिपदेन तद्गुणभिन्न गुणवादित्यादातिव्यतिरक्तस्वात् । न च तपापि तद्रूपमंदगुणत्वमकारकममाषिष्यधेितदन्यतराभायम्य ता- इशयावदन्तर्गतस्य भार्थीमन्नस्य विशपणतयाभयवृत्तित्वविरहा. शातिव्याप्तिरिति वाच्यम | विषयत्तस्य ज्ञानासमानकालीनतया ताशभावस्याप्रसिद्ध । न च तदप दनरक्षणवृत्तिवेतन्यनरा. भावस्य तरक्षणविगमकालावच्छेदेन तपादौ सत्वन प्रसिद्धतया ताग्रयापदम्तर्गनस्य भावभिन्नस्य विशेषणतयोभयवृत्तित्वविरहान तपातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । नदभावस्य तत्क्षणवृत्तित्वाभाव- विशिदूपत्वस्वरूपत्वेन कल्पनीयतया भावभिन्नावाभावात् । अथात्र तटवृत्तिरूपध्वसात्मकामावस्यापि कालिकादिसम्बन्धेन त्वधिकरणे वृत्तितया साध्ययापकतावच्छन कप्रतियोगिताफस्य विशेषणनयोभयवृतित्वपिरहाद्वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति चत् । न । भावभिन्नपदेन विशपणतया देवधिकरणकृत्यभावस्य लभ्यत्वात्तादृशाभावस्य विशेषणतया हेत्वधिकरणवृत्तित्वरिरहेण लक्षणाघटकत्वात् । यदि च भावभिन्नत्वपदेन विशेषणतया हेत्वधि. फरणवृत्तित्वविवक्षणे तत्क्षणवृत्तित्यनदूपभेदैनदायतराभारस्य त. गनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावाभावस्य च ता. शमम्वन्धन हेत्वधिकरणवृत्तितया न तमादाय प्रागुक्कातिव्या- तिरिति विभाव्यते तदा तत्पर्वतवृत्तिरूपध्वसाभावाचं यिएवा- ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम्। ध्यत्वाभावस्य ताशरूपध्वसामावयाच्यत्योभयाभायस्य च निरुक्त. थानदमर्गतस्य भावभिन्नस्य च दैशिकधिशेपणतयोभयवृत्तित्वा. भाराहिमान् धूमादित्यादावल्याप्तिरेव एतत्कल्पे दोपो मन्तव्य । यदि च विशिष्टाभावप्रतियोगित्य वैशिष्ट्ये उभयाभावस्य प्रति- योगित्वश्च यदभावप्रयुक्ताभयाभावस्तस्मिन्नेव स्वीक्रियते वैशि. ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छिन्नत्व वा साध्यव्यापकतावच्छेदक प्रतियोगिताविशेषण दीयते तदा एतन्मते कोपि दोपो नास्तीति निपुणतर विभावनीयम् ॥ १४ ॥ अत्र (२) साध्य रनिष्ठाभार. प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेन विशे- पणीय तेन साध्यवन्मात्र एव समवायित्वावच्छिन्नवाच्यत्वाभाव- प्रतियोगित्वेन घटाद्यभावस्य सत्व ऽपि न साध्यवप्निष्ठाभावप्रतियो गिनानवच्छेदकानियोगिताकाभावस्याप्रसिद्धि । इत्यश्च(२) त- सम्बन्धन स्वावच्छिन्नानधिकरणसाध्यनिष्ठाभावप्रतियोगिता- पच्छदको यो यस्तदन्यत्वे सति तत्सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छद- क रूप तत्सम्बन्धन साध्यव्यापकतावच्छंदकत्वमिति जगदीशेगो- कम् । अथात्र यद्यतप्रतियोगित्वावच्छिन्नानधिकरण साध्यवत त. तत्प्रतियोगिताभिनव साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वमित्यस्यैव स. म्यक्त्वे साध्यनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकरवपर्यन्तानुधारन (१) साध्यतत्यादि साध्यतावच्छेश्कावच्छिन्नवनिष्ठाभावमतियागितानवविका याभावमानयागिता ताशाभावा इत्यर्थ इति जगदीशेनाकमात्र साध्यतावच्छेदका पच्छिमस्वस्थ प्रयाजन विशिष्टसत्तावान् जानारत्यारावतिच्यामिवारणमुक्तम् । भष प्रतियागिबयाधरण्याघाटतस्यव कल्पस्य निदुश्तया ततूकल्प साध्यनिष्ठत्वस्य स्वरूपण निविण्या यावदन्तर्गतध्याभचारिस्थलभदाभावमादाय नातिम्या सम्भ. बनाति पात् ।न । तनातिन्य सवारणऽपि घटाभाववृत्तवावाशष्ट गगनाभानवान् भभावस्थादित्यादौ तिच्यातः साध्यतावच्छत्कावच्छिन्नत्वमनिवश्य वारयितुमशक्य स्वान् एवम ज्ञानवान् द्रव्यवादसत्रापीय एव पूरपक्ष ईशमन पात्तर साध्यम् । (१) अथात्र साध्यवनिमाभावस्य सामान्यत प्रतियोगिध्यधिकरणस्वन निवनव मान्यमाायप्रतियागिन्वन घगधभावमादायासम्भववारणसम्भवात इत्यञ्चत्यारिमाया- नुस्थितिमराज सादृशाभावस्य केवलानायतया प्रतियोगिसमानाधिकरणस्थान रात धन् । मत्रम् । जलसयागस्वरूपाभावमादाय नित्यगुणाधिकरणकसद्धती अध्या. हिमसात् माशाभानस्य प्रतियागय्यधिकरणलाभाबन व्यापकतावच्छदकपनियो. गिताकत्वादिति ध्ययम् । भयात्र स्थावाच्छन्नानधिकरणसाध्यवनिष्ठत्यादिकम निवश्यता कि तत्सम्ब भननि कयननति यत् । नाघवान् महाकालस्वादित्यादौ महाकालानुयागककालि- कन साध्यताया स्त्रावाच्छन्नानाधिकरणसाध्याताऽमसिद्धरिति कचित् ।

·अनुमानजागदीश्या. मोडपत्रेषु व्यर्थमिति चेन्न । व्यापकतापच्छेदकत्वपदेन अधिकरणनिष्ठाभाध. प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्यैष प्रतीयमानत्येन तदनुक्का व्यापफता. पच्छेदाचपदस्य पारिभाषिफत्वापरया जगदीयेन तत्परित्यक्त- त्वान् व्यापकतापद्स्य पारिभाषिकत्वं स्वीकृत्य लाघवमात्रानुरो. धेन भट्टाचार्येण तथैरोक्तत्वाच ॥१५॥ अथात्र कल्पे प्रतियोगिव्यधिकरणस्नाभायस्य विषणीयत्ये ऽपि समवायित्वम घाच्यत्वाभाषप्रतियोग्यधिकरणस्पेन घटादि. भेदस्य साध्याधिकरणे सत्वेन पुनरमसिद्धिताव रस्म्यमिति चेत् । न । साध्याधिकरणवृत्तिताहशामावप्रतियोगितावच्छेदिका या या प्रतियोगिता तदन्यत्वस्य व्यापकतावच्छेदकत्यपदेन विवक्षितस्या- तू । साध्याधिकरणवृत्तित्व च स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिता- फभेदयत्तसम्बन्धेन । अपच्छेदकता च स्वावच्छिन्ननिरूपकताका- धिकरणसम्बन्धेन । स्व साध्यरात्रिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे. नाभिमता प्रतियोगिता । न च तथापि स्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधि- करणत्वसम्बन्धेन समवायित्वेन पाच्यावाभावप्रतियोगित्ववदू- घटादिभेदस्यापि ससर्गनया ताशप्रतियोगित्वस्यापि साध्याधि. करणवृत्तित्वेन पुनरप्रसिद्धितादवरभ्यमिति घाच्यम् । प्रतियो- गिताथा अन्यूनानतिरिकवृत्तिधर्मावच्छिभप्रतियागिताकभेदस्यैव ससर्गत्वाऽयुपगमात् । लधार्थिका सती कदिरित्याविपड्डिव्याख्या- नावसरे पङ्कजशब्दार्थविचारप्रस्ताव एतस्य स्वयमेवोक्तत्वाच ॥१६॥ अथात्र लघुरूपसमनियतगुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वा- स्वीकर्तृनये घराद्यभावप्रतियोगित्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभायस्य प्रतियागिताचच्छेदकत्व घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वापेक्षया लघुनि घटत्चे एव स्वीकरणीयम् । तथा च घराद्यभावप्रतियोगित्वस्य साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकभिन्नत्वेन घटाघभावस्य सा- ध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकतया यावदन्तर्गतस्य स्ववि- शिटह-वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादसम्भव इति चेत् । न । अतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्यानुशरणीय- यात् । तथा च यत्किश्चित्साध्याधिकरणावृत्तिस्यविशिष्टसामा- न्यिका या या प्रतियोगिता तदन्यत्व साध्यव्यापकतावच्छेदकत्व- मिति समुदितार्थ । इत्थश्च यदायभावप्रतियोगिताविशिष्टसा- मान्यस्यैव साध्याधिकरणात्तितया तदन्यत्वस्थ घटायभावप्रतियो- ·व्यधिफरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । गित्वेऽसत्वेन घटायभाषस्यलक्षणाघटकत्वमिति सधै सुस्थितम् ॥१६॥ घस्तुतः साध्यनिष्ठाभावस्य तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- तायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वमेव तरसम्बन्धन साध्य व्यापफतावच्छेदकत्वं वाच्यम्। तत्र साध्यवनिष्ठत्वमभावस्य ख- रूपसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन स्पन्दः कालत्वादित्यादौ स्पन्दत्वाभा- घस्यापि कालिकसम्बन्धन साध्यवति वृत्या यावदनन्तर्गतत्वेन चा- व्यत्वाधभावस्य च तादशस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्ये ऽपि न क्षतिः । इत्थश्च जातिसामान्याभावादेरपि यचादिव्यापकतया तत्प्रतियोगिकस्य जात्यादिस्वरूपस्य हेनुसमानाधिकरणाभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्याभावादसम्भवापत्तेरतोऽभावा इत्युक्तम् । भावभिन्ना इति च तदर्थ इति जगदीशेनोकम(१) । न च प्रमेयवान् घामावस्थादित्यादी जातिस्वरूपाभावस्य हेत्वधिफ- रणवृत्तित्वाभावेन लक्षणायटकतया भावान्तरमादाय लक्षणसम- न्चयात् फममम्भवापत्तिरित्युक्तं जगदीन अन्याप्त्यापचिरिर-- स्यस्यैव वक्तुमुचितत्वादिति वाच्यम् । विषयतादेत्तिनिपामकत्य- मत घटाभावानुयोगिकविषयतासम्बन्धन नित्यशानाभावाभायस्य व्यभिचारित्वादिसम्बन्धस्य वृत्तिनियामकत्वमते जातिसामान्याभा- पामावस्थापि नारशसम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृत्तितया तमादायो- कस्थले ऽपि लक्षणगमनासम्भवात् ॥ १७ ॥ अथ घटत्वन जातिसामान्याभावाभावस्पातिरिक्तस्य ताएयतया तस्प चस्वविशिएइत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्या- भावारपुनरसम्भवापत्तिरिति चेत् । न । भावभिन्नत्वपदेन साध्यवद्- तिभावप्रतियोगिपतियोगिकान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत एय मनोन्यत्वाचभावस्यातयात्वान्नातिप्रसङ्ग इति दीधितिकारोक्तमपि सङ्गच्छते । साध्यवत्तिभावरूपाभावप्रतियोगी प्रतियोगी य- पति विग्रहः भावप्रतियोगिप्रतियोगिकाम्यत्वोक्ता मनस्त्वात्म- मनोभेदाभावस्य तद्विरदात् पुनःधितिकारोक्तास- (1) न शाव कन्ये त्रिपवितवा गुचनामावख साध्यत्वे गमवादिती नाहमणलामावादामावमादायाचागिरिति वाचम् । वापकताघटक सम्मन मा. অবসবা বন্ধৰম মতিযানিন যা ফিলিনাম। মুল ও সাবিৰাৰাষা- भारस का रेयलादिव्यादी परतलामावाभारस्य च बद्धिमान धूमादिन्यादी पचप. पटकत्वात् भावभिदत्वपयंसानुसरमिति केचित् । ६ ·४४ गगनखरूपतया लक्षणगमनसम्म यात्र- ,अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु गगनाभावाभावीयप्रतियोगित्यावच्छिनामावस्य साध्यववृत्तित्वेन साधनसमानाधिकरणस्य साध्यवदत्यभावप्रा तियोगितायच्छदफप्रतियोगिताफर पटरफेर गगनाभावाभावस्य प्र. तियोगिसमानाधिकरणतया फेवलाम्ययिन्यपि पादेतरणमयुक्तमिति चेत् । न । स्वाभावत्वं स्वप्रतियोगित्यमिति मते समानाधिकरणधर्मायच्छिनप्रतियोगित्व प्रतियोगितावच्छे. दफस्वरूपत्वेन गगनाभायत्यावच्छिन्नप्रतियोगित्यावच्छिन्नाभाषस्य गगनस्वरूपत्वस्त्रोफारे ऽपि घटत्येन गगनाभावाभावीयप्रतियोगित्व- स्यातिरिकतया उदयच्छिन्नाभापत्य गगनस्वरूपस्यासीकारेण तस्यै- पासिदतया घटस्वेनगगनाभावामाधीयप्रतियोगित्वस्य साध्यपदपू. स्यभावप्रतियोगितापच्छेदकत्यविरहादिति ध्येयम् ॥ १९॥ मनु साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताफयाघदभावोक्ष पाच्यत्वाधमाधमादाय उक्कातिप्रसनयुदाससम्भवात साध्यता- पच्छेदकावच्छिन्नक्यापफतावच्छेएफपतियोगिताफामानानां स्वोपादानं गौरवमस्तमत थाह अल पवेति रति जगदीशेमोक्कम(१)। तस्यायमाशयः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नताशप्रतियां. गिताका यावन्तोऽभावाः स्यप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्व- विशिष्टदेत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणास्तस्वमिति समुदितार्थः । सम्बन्धान्तरावच्छिन्नाभावमादायासम्भवधारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नेत्युक्तम् । कालिकादिसम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरगयामवान बढेरियादातिव्याप्तिरत: स्वप्रतियोगितापच्छेदकसम्बन्धनेति । न च साध्यतावच्छेदकसम्ब. धेन प्रतियोगितामानाधिकरप प्रतियोगित्वं तु याकयश्चित्स. बन्धावच्छित्रं माझं तत पर नासम्भवादिसम्भावनापीति वाच्य- म । सम्बन्धान्तराच्छित्रतादृशपतियोगिताकाभायमादाय लक्ष. पागमनमम्भवे प्रतियोम्यवृत्तिश्चेत्यादिमुलानुस्थितिप्रसान् । न च धनी चैत्रत्वादित्यत्रान्याप्तिः साध्यतावच्छेदकीभूतस्वामित्वसम्ब. (एनन्वन मनोभेदाभावस बहीतुमरापि मनोभिनभेदभादाय तम्य स्वप. तियोगितावादकतादाम्येन प्रतियोगिमामाभाविकरविरावावियाधिरिति चेत् । मैवम् । पर्ववभियभेदनादाय पहिमान धमादित्वादावव्याप्तिकारणाय साधावा. নবমল মিযীমিলাৰাঘিৰৰে তিথি মুরলীধৰাৰ सुनवादित्यादाविम्विकाविरिवि।

·यधिफरणधारच्छिन्नाभाचप्रफरणम् । धावच्छिन्नप्रतियोगि-याप्रसिद्धरिति वाच्यम् । वृत्यनियामफमम्प- धावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्त्रीकर्तृनय एव निरुक्त्यादरात् । अत एवं सिद्धान्तलक्षणे एतदुक्तमिनि ध्येयम ॥ २० ॥ यदपि ननु याहशाभारप्रतियोगिताया व्यापक साध्यतावच्छे. दक ताहशो य. कश्चिदभारो यद्धर्मावच्छिनाधिकरणाचच्छदेन प्र. नियोगिसमानाधिकरणस्त धर्मरत्व व्याप्तिरि युक्तौ च वाच्यत्वाध- भारमादायातिव्याप्तियारणमम्भवातू यारस्वगर्भलक्षण गौरवन- तिमन आह अन पनि । तदप्यसङ्गाम् । प्रनियागितामात्रस्यैव प्रा त्येकपर्यरसितत्वन बहिधूमोभयवादस्तद्यापकत्यासम्मवाद्वाहपू. मोभयवान् धूमादिल्यादावव्याप्तिभयन तादृशानरुक्त वितुमश फ्यत्वादिति जगदीश । अनेद शङ्कने । उभयारस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन पकत्वावच्छेदेनाभावसत्त्वे ऽपि प्रतियोगियधिकरगयघटितव्याप- कत्वमस्त्यवति । भवम् । प्रतियोगिर्याध फरण्य निश्य पहिधूमा भयवान् धूमादित्यादाण्याप्तिधारणसम्भोऽपि गुणान्यागशिष्ट- सत्तायवान् द्रव्यत्वादित्यादागिन्यास सत्ताबदभागीयप्रतिगे- गित्वाधिकरणे गुणे सत्तानिरिकसाध्यतापच्छदकीभूननिशिएस. स्वाधिकरणत्वसरोन मत्तावदभावस्य लक्षणघटकत्वेन तस्य प्र- तियोगिसामानाधिकरण्यसस्त्रादिति । न च तत्रातिव्याप्ति भूतत्व. मूर्तत्वोभयवान् मूर्नवादित्यादिवत्स्वीकरणीयति वाच्यम् । जग- दीरामने नत्रातिव्याप्त्यसम्मान भयन्मत स्वीकार तीन सन्दर्भ- विराधापत्त । न च नथापि साध्यतावच्छेदकतानच्छदकावच्छिना- मधिकरणर व्यापकताघटक वाच्य सत्तावदमानीयप्रतियोगिनि गुण साध्यतावच्छेद कतारदकीभूनरिशिपसत्तात्तापच्छिन्नानधि फरणनेन विशिष्टमत्त्वस्य सत्ताबदभात्रीयप्रतियोगिवाव्यापकत्वा त् सत्तावभावस्य लक्षणाघटकत्येन न तत्रातिव्याप्तिरिति या. ध्यम् । तथा सति स्वरूपत साध्यतावच्छेद फस्थल पहिमान धूमा दिल्यावाचव्याप्ति तत्र साध्यतावच्छेदकतावच्छदकस्याभावादिति ध्येयम् ! घस्तुतस्तु यथाश्रुनाभिप्रायेण ग्रन्थकता पितत्वेन प्र- तियोगिवैयधिकरणय निवश्य तत्राव्याप्तिवारण न क्षतिमावाह- तीति भाष ॥२१॥ नव्यास्तु साध्यतावच्छेदकानिरिक्तधर्मानपच्छिन्नसाध्यनिष्ठयाह- शप्रतियोगिताका य काश्चावा यदधिकरणावच्छदन साध्वताव.

·४६ मनुमानझागदीश्याः मोडपत्रे क्षेदफसम्पन्धेन ताशप्रतियोगित्याभयसमानाधिकरणस्तस्यमिति जगदीशेनोक्तम् । अत्र च पहिधूमभिपरपावच्छिन्नाभाषमादाय . मधान परित्यादापतिव्याप्तिधारणापानच्छिन्नातम् । साध्यनिष्ठप. पमपि तदर्थमेष । धूमपान यहरियादी कालिकादिसम्बन्धन धूमा पभावस्प हेरयधिकरणायच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यादति- च्याप्तिरतःसाध्यतावच्छेदकसम्यम्धनेति। भत्र साध्यतावच्छेकस. म्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिफरण्योक्ती प्रतियोगितायां सम्बन्धाय पियन निवेश्यते प्रयोजनाभावात् । तथा च धधिमान् धूमा- दित्यावी भ्यधिकरणसम्पन्धावच्छिनप्रतियोगिताफयमाघभावमा पाय लक्षणगमनसम्भऽपि प्रमेयवान धान्याचादिस्यादी गगनादि. रूपेण प्रमेयाधभावरूपन्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावं बिना लक्षण- गमनासम्भवात् न प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनन्यानुरितिस-(१)। मत्र च लक्षणं तारयपदेन साध्यमिष्ठप्रतियोगित्वमा परामुश्यते नतु साध्यतावच्छेदकातिरिकधर्मानच्छिससायनियमतियोगित्व. पर्यन्तं तथा सति यःकश्चिदभागे यदधिकरणापच्छेन साध्यता- बच्छेदकातिरिकधर्मानच्छिन्नसाध्यामिष्ठप्रतियोगित्वापसमाना- धिकरण इत्यस्यैव सम्यक्त साध्यनिष्ठप्रतियोगिताकत्यपर्यन्तमभाव- विशेषवं व्यर्यम् धूमचान बढेरियादातिव्याप्स्यभायात् । तावन्मा- प्रोकी च उपधिकरणधर्मावच्छिनामा बिना लक्षणगमनसम्भवे प्रतियोग्यवृधिवेत्यादिमूलानवतारमसहः । अपात्र धर्मानवच्छिन्न- स्वमेयोच्यतां फि साध्यतावच्छेदकातिरिक्तरवस्य धर्मविशेषणत्वेनेति सोध गगनस्वरूपेण साध्याभायल्प लक्षणघटकरयादल्याप्यस- म्भवादिति चेन्न । अखण्डाभावघटकतया सार्थक्यात् । न चैवमय- नतिप्रयोजनकतया कमेतत्पर्यन्तं विशेषणमिति धाच्यम् । भून. (1) पाधि प्रमेयाभाव तब होता इति रायम् । समस्यापि यनि- বলবে ঘরবানিৰিাৱৰিা মলিশিবান্ধা ব सदभार गौतुमशालात गुरुधर्माधिविधोगितासीवन विषयत्वापचया प्रमाविषयता गुरुवया नावाभावार्थमई गमनादिना प्रमेशामा बिमा बस. সমৰঘৰবি । भत १५ साधावादी दशावशिवप्रतियोगिताकाभावनिमी. अपि मा वि भारशीशपातमाशा सुतम् ।

·४७ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाधप्रकरणम् । स्थमूर्तत्योभयायावच्छिन्नाभावस्येत्यादिदीधितिसङ्गमनार्थकत्वात् । फेचित्तु धर्मानच्छिन्नत्यमाप्रनिवेशने प्रतियोगितामात्रस्य सम्ब- ग्धापच्छिमस्येन वृत्तिमढूपधर्मानपच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धयाऽस- म्भरः पादत उत्तमतिरिकं धर्मविशेषणम् न च धर्मविधया धर्म- निष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्वनिवेशेनवासम्भवाभावात् तद्वारकम. तिरिक्तान्तविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । यथा सन्निवेशे वैयर्या- भावात व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य प्रतियो- ग्यंशे प्रभारीभूनधर्मे ऽपि केचिदित्यादिना भट्टाचार्यः स्वीकृततया तम्मते ऽसम्भवतादवस्थ्याचेत्याहुः । न चैवमपि साध्यतावच्छेद- फातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्यमपहाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्य- मेव निवेश्यतां सर्वत्र व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफा. भाषमादाय लक्षणगमनसम्भवादिति वाच्यम् । प्रमेयवान धाच्य- त्यादित्यादावव्याप्तिः प्रमंयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया व्यधिफरण- सम्बन्धाप्रसिद्धया प्रमेयत्वावच्छिन्नाभायमानस्यैव हेत्वधिकरणाय. च्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्याभावात् । न च व्यधिकरणस. म्बन्धावच्छिन्नावच्छेदफताफप्रतियोगिताकाभावमादायैव प्रमेयवान् याच्यवादित्यादी लक्षणगमनसम्भव इति वाच्यम् । फालिफस- म्यन्धेन धूमत्यविशिष्टाभावमादाय धूमवान् चरित्यादी अतिव्या. तिवारणार्थ साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्व. स्यैध निवेश्यत्वात् । न च विरुषोभयसम्यन्धावच्छिन्नाभायमादा. येय प्रमेयवान् वाच्यत्यादित्यादी लक्षणसमन्वय इति वाच्यम् । विरुषोभयत्वस्य संसर्गतावच्छेदकतानभ्युपगमात । विशिष्टधीनि- यामफतावच्छेदकास्यैव संसर्गतावच्छेदकत्वात् अभ्युपगमे तु वि- रुद्धोमयसम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नाभावमादाय व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नाभावं पिनापि लक्षणागमनसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिमू- लानुस्थितिप्रसनः । फेचिनु गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन लघुरूपसमनियतगुरुरूपेण साध्यतायामव्याप्तिमिया साध्यतावच्छे. दकावच्छिन्नत्वस्य निवेशासम्मघ इत्याहुः ॥ २२ ॥ येन सम्बन्धेन व्यापफरवं तन सम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरण. तित्वं वक्तव्यमन्यथा पृथिवी महाकालकपालान्यतरत्वादित्यत्र - थिवीत्वाधभावस्य कालिकसम्बन्धेन पृथिवीत्वरूपप्रतियोग्यधिक रणे महाफाले वृत्तेरतिव्याप्त्यापचेः । कालिकसम्बन्धेन पृधिधीत्वस्य ·५८" अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु व्यापकत्वं न घटते नित्यपृथिव्यां व्यभिचारात अतो न तत्सम्बन्ध मादायातिव्यातिसम्भावना । यदि च स्पन्दो महाकालवादित्या. दायतिव्यामिः स्पन्दमात्रस्य जन्यतया कालिकसम्बन्धस्यापि स. ग्दत्वब्यापकतावच्छेदकत्वसम्भवन तेन सम्बन्धेन स्पन्दस्वरूपम. तियोग्यधिकरणे महाकाले स्पन्दत्वाद्यभावस्य सस्चात न च स्पर न्द रल्याकारकयत्किश्चिद्योधव्यक्तषियवासम्बन्धेन स्पन्दत्वन्या पकत्वात् याचदन्तर्गतस्य तदभावस्यैव साध्ययापकताघटकविष. यतासम्बन्धेन हत्यधिकरणे महाकाले प्रतियोगिसामानाधिकरण्या भावान्नातिव्याप्ति । न हि ताहराबोधव्यक्तः कालिकसम्बन्धेनापि स्पन्दत्वम्यापकत्वं भाविभूनस्पन्देषु व्यभिचारादिति वाच्यम् । विर• यताया शानममानकालीननया तनुद्धिन्यनयभावदशायामपि स्पन्द ग्वधति विषयतासम्यन्धेन न दिशत्त्यभापसत्यादिति जगदीशेनो तम् । अत्रायं पूर्वपक्षः प्रतियोगिवैयधिकरण्याटितव्यापकताया साध्याधिकरणे स्पन्दे स्पन्दवानधिकरणदेशावच्छेदेन स्पन्दत्वाभा- घीयप्रतियोगिताश्रयस्पन्दत्यस्य कालिफसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियो- गिनाफामायसत्यात साध्यमिठाभायप्रतियोगितापच्छेदकरवस्यैष स्पन्दस्वाभाषीयप्रतियोगितायां सत्यादिति कालिको न साध्यव्या- फर्थ तत्सम्बन्धमादाय' स्पन्द: कालत्या- দিবানিধি: प्रतियोगियधिकरण्यघटितन्यापकताफलपे च यापदम्तर्गतस्य स्पन्द इत्याफारफयस्फिशिजन्यशानामावस्य ध्यापकताघटकविण्यतासम्बन्धन इत्यधिकरणापच्छंदन प्रतियो- गिसामानाधिकरण्यामायानातिन्यामिरिति । अत्रेदं समाधानम् । ममनियतामाधानामेश्यमते स्पन्दानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छि- पपतियोगिताकयाच्यस्यायभायस्य समवायसम्बन्धाधच्छिन्नप्रति पोगिताफस्पदत्याभावामिन्नतया साध्यन्निष्पकालिफसम्पन्धाय- नप्रतियोगिताकामायप्रतियोगितानयच्छाफरपन्दानुयोगिक- स्यसपमभ्यधायांच्छनधान्यस्यनिष्ठप्रतियोगिताकायस्य समघायस. भन्यायन्उिन्नप्रतियोगिताकस्पन्दायाभावे पि सस्यात् कालिफ- मापिपापफताफसप्तगतया तद्न्यसङ्ग्तरिति । प्रमैयमित्या. फारफयस्फिशिवन्यज्ञानाभावमादाप ग्यधिकरणधर्मायजिनामा- पापविरफमापि लक्षणगमनाद मतियोगियधिफरण्याटिवम्याप पकवाघटसम्यन्धः ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । कत्वस्यैवानुसरणीयतया स्पन्द इत्याफारफयरिफश्चिजन्यशानाभाष. स्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितस्पन्दत्वव्यापकतावच्छेदकत्वसम्म घे ऽपि नानुपपपिरिति ध्येयम् । वस्तुतस्तु एतदखरसेनैव किचे. त्यादिना दोपान्तरस्य सम्बन्धप्रयस्यैक्यविचक्षणे धोजत्वमुक्तमिति भाव (१)॥ २३ ॥ यत्तु घटादावुत्पत्तिकालावच्छेदैन रूपसामान्याभावस्य प्रत्यक्ष- मैव सम्भवति । तदानीं चक्षु सयुक्तविशेषणताया असत्वे ऽपि द्र- व्यसमवेतवृत्यभावप्रत्यक्षहेतोः चक्षुःसयुक्तसमवेतविशेषणतायाः सस्वेन सन्निकसम्भवादिति । तत्तुच्छम् । चक्षु सयुक्तसमवेतद्य- णुकविरोपणतया रूपाघभावचाक्षुगपत्त्या चक्षु सयुक्तयोग्यसमवे. तविशेषणताया एयाभाषनाहकत्वेन द्रव्यान्यद्व्यसमवेतवृत्त्यभाव- चाक्षुषत्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वात् । भन्यथा प्रसरेणुवृत्त्यभाव- चाक्षुपे व्यभिचारापत्तेरिति ध्येयमिति जगदीश. । अथान चक्षु स. युक्तसमषेतद्यणुकविशेषणतया रूपाधभावचाक्षुपापत्तेर्वारणाय कारणतावच्छेदककोटो समरेतांशे योग्यत्वमेव निवेशनीयम् । तेन कार्यतावच्छेदककोटी समवेताये द्रव्यान्यत्वविशेषणव्यतिरेके. णापि प्रसरेणुवृत्त्यभावचाक्षुपे व्यभिचारासम्भधात् कार्यतावच्छ- दककोटी द्रव्यान्यत्वविशेषण निवेश्य घटादावुत्पत्तिकालायच्छेदेन रूपाभाषचाक्षुपयारण जगदीशस्यानुचितमिति चेन्न । परमाणी चक्षु सयोगदशायां द्रव्यत्वादी रूपसामान्याभावचाक्षुपापत्ते । च. क्षु सयुक्तसमवेतयोग्यविशेषणतायास्तदानीमपि द्रव्यत्वादी सत्त्वा- दिति उक्तापत्तियारणाय सयुक्ताचे योग्यत्वनिवेशावश्यफत्पादन (1) चित्तु साध्यदल धापकत्व प्रतियोगित्वं प्रतियोगिसामानाधिकरणब पवन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वाचमियादियश्च । न प प्रतियोगिताय साध्यताव - दकसम्मवाधिनत्व प्रवेशी वार्थ इति वाच्यम् । तदनुको वाचत्वादिभेदमादाय बचपस- भने प्रतियोम्यतिरयादिन्याचारानुपपारिति अगदौरेनोल्लम् । पक्रेयमारमा । भिचारायवारकतया तस्य वार्थत धौवामेवेति घेत । मैवम् । साधातावक दकस- मान्न साधावत्वं तेन व्यापकत्व बढापकतारले दकसम्पन्न प्रतियोगिल प्रतियोगि- गवई दकसम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरयमित्यसै वास्माकं बच निवेश्यतया तियोगिता सम्पमविशेषावछिन्नत्वानुनी समवायेन बहाभायमादाय तत्प्रतियोगिता. पदकसमवायसापन विधिकरणावर्षदेन प्रतियोगिसामानाधिकरणयविरका - हिमान धमादित्वादारवास्तिप्रसादिति धेश्यम्। ७ ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु न्यसते. । एवं चक्षु संयुक्कसमवेताशे ऽपि योग्यत्वं निवेशनीयम् । अन्यथा घटनिष्ठगुरुत्ववृत्त्वभावचाक्षुपापत्तस्तथा च गुरुत्वे यो- ग्यत्वाभावान तथापत्तिरिति । ननु योग्यचक्षु संयुक्तसमवेतवृत्त्य- भावचाक्षुषत्वयैर कार्यतावच्छेदकत्व वक्तव्यं तावतैव न व्यभि- चार । न वोत्पत्तिकाले बदादौ रूपाभावचाक्षुपानुपपत्तिरिति चन्न । एतदथरमेव परकल्पानुसरणात् । वस्तुन एतादृशकार्यकार- णभावकल्पन ऽपि प्रसरेणुवृत्त्यभाचचाक्षुषोत्पत्यय द्रव्यवृत्यभावचा. शुपत्वेन चक्षु सयुक्तयोग्यविशेषणतात्वेग च कार्यकारणभावस्थापि कल्पनीयतया द्र-यवृत्यभावचाक्षुषत्वायच्छिन्नस्य तस्य कारणवि रहणय न घटादावुत्पत्तिकालावच्छेदेनाभावचाक्षुषोपचिसम्भव इत्यवधेयम् ॥२४॥ ननु धूमायभायनिष्टोजलादिवृत्सित्यविशिएगोत्यायभावस्याभावो धूमायभार एवाभावप्रतियोगिकस्याभावाधिकरणकामावस्याधिकर- स्वरूपत्वात्तथा च धूमादी साध्ये बद्नादिहेतायतिव्याप्ति धू- मायभाषस्य विधिकरणावच्छेदेन गोत्वाभाचरूपप्रतियोगितामा- नाधिकरण्यादत आह जलादिवृसीति जगदीश (१) । ननु धूम. पान् बढेरित्यत्र यावदन्तर्गतम्य भावस्वरूपस्यायोगोलकान्यत्वा भावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावेनातिव्याप्तिविरहान तासङ्ग. ति. अभावाधिकरणकस्चाधिकरणस्वरूपतया ऽयोगोलकरवादिवृत्त. जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्याधभावाभाषस्यायोगोलकत्वानात्मकत्वात् । मेम । गगनामावभिन्न प्रमेयत्वादिस्यावातिव्याप्ति. यावदन्तर्ग तस्य गगनाभावभेदाभायस्यापि तादात्म्येन गगनाभावात्मकतया तदरीजलादितिस्परिशिष्टगात्याभावाभावस्य तदात्मकतया तत्प्र- तियागिना गोस्वाभायन सम सामानाधिकरण्यादिति ध्येयम् ॥२५॥ यास्पदव्य फलन प्रतियोगिताविशेषणत्वेन साध्यव्यापक- तापच्छदोभूनयद्य प्रतियागिताकोऽभाच. धिषिष्ट त्यधिकर- पापच्छेदन नत्तत्प्रतियागिताश्रयसामानाधिकरण्य बिचक्षितम् । मग याममानाधिकरणाइस्यस्य वेयर्थ्यमिति वाच्यम् । आत्मत्यता- नु नादिनिरिमोवामाराभारम्म जन्नत्वामापर्व अर्व गोभि पासपी बतानासम्म मालाभावनियोनिमामानाधिपादनमामि dawg-wiमादा वातावरणावि पा.

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । मान्याभावीयप्रतियोगिताया अपि साध्यव्यापफतावच्छेदकतया त. स्प्रतियोगिताफस्यात्मस्वसामान्याभावस्य ताहशप्रतियोगित्याथयसा- मानाधिकरण्यामावादयमात्मा झानादित्यादावव्याप्तियारकत्वादिति सम्प्रदायविद इति जागदीशी(१)। अत्रेदं शकते । साध्यव्यापक- तावच्छेदिया यावत्यः प्रतियोगिताः कस्मिश्चिदभाये प्रत्येक तत- प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यविचक्षणेनैव सामञ्जस्ये हेतुस. मानाधिकरणपदस्य स्थविशिष्टपदस्य धैयर्यमिति । न च भट्टाचार्यणा पतदेयध्यभयेन पतत्कल्पस्य परित्यक्ततया अगदीशेनापि तद्दोरे- णापि साम्प्रदायिका इत्युक्तमिति वाच्यम् । न चैवं यत्समानाधिक- रणा इत्यस्य ययमित्याभिधानासगतेरिति । मेवर ! प्रति- योगियधिकरण्यघटितव्यापकत्वस्य स्वयमेव दूपितत्वेन प्रति- योगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकत्वस्यानुसरणीयतया जातिसा- मान्याभावाभावीयप्रतियोगित्यस्यापि यावदन्तर्गततया हत्यधिक- रणावच्छेदेन तत्प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यविरहादसम्भय: स्यादनस्तदुपात्तम् । न च तथापि भावभिन्नाभावीयनिरुकतत्त- प्रतियोगिताथयसामानाधिकरण्यधिवक्षनेवासम्भववारणादुक्त- दोपतादयस्थ्यमिति वाच्यम् । भावभिन्नत्वस्याभावान्विततया प्रतियोगित्वाशे तस्यानिशेन यथा सन्निवेशे चैयर्थ्याभावादिति ध्ययम् । फेचित्तु यत्समानाधिकरणाभावीयसाध्यव्यापफतावच्छे- दफप्रतियोगितात्वव्यापको योऽभावस्तत्त्यमेव व्याशिः । ज्यापपत्यं च स्वविशिष्टत्यधिकरणतात्यव्यापकत्यस्वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन । स्त्रविशिष्टत्यधिकरणतात्यव्यापकत्वं च स्वाश्रयसामानाधिकरण्य- (१)भपान इतिमान् धूमादिन्यादान यानि नयाहि हेतुममानाधिकरणस्य वयभावस्य य- था वहिनिष्ठप्रतियोगित्व तथा कालिक्सम्बन्धावन्निस्वाभावस्थापि प्रतियोगित्व तदापे प्रतियोगिदै- पकिरण्याघटितन्यापकताछेदक तकल्पे स्वरूपसम्बन्धन सा यानिवस्याभावविशेषणत्वात् । तथा च स्वविशिष्टत्वधिकरणावच्छेदेन यावदन्तर्गततलतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यपिरहादिनि चेत् । न । व्यापकतावदकपतियोगिता अभावन्नित्वस्व निशनीयत्वात । न च जातिसामा- न्याभावाभावस्य लक्षणाघटकत्वात् भावभित्रपद व्यमिति यायम् । भात्रभित्रपदेनापि नारशविशेषण- लाभान् । रेषितु हवधिकरणनित्व सरूपेग विवक्षगीयमिति नान्यासिसम्भावना । नच भावमित्रपद भ्यर्थमिति वाच्यम् । घटवादिना जातिसामान्याभायाभावमादायान्यानिवारणाय तत्वदस्य पारिभाषि- कार्यक्स आर मात्वात् मनोऽ-पत्वायाभाव इत्यादिपन्थस्तु आदिपदमायान्यविधाभावमादाय सहन इत्याह।

·૧૨ भनुमानजागवीश्याः कोडपत्रेषु स्वनिरूपकाभाववत्तित्वोभयसम्बन्धेन योध्यम् । एवं च यत्स. मानाधिकरणा इत्यनुक्की आत्मत्वाभावीयप्रतियोगित्वस्य निरुक्तो। मयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वधिकरणतात्वाव्यापकत्वात अव्याप्ति- रतस्तदुपाचम् । कपिसंयोगाभावधान मेयत्वादिस्यादी कपिसंयो- गाभावनिष्ठप्रतियोगित्वस्य प्रागुतोभयसम्बन्धेन हेत्वधिकरणता. स्वाध्यापकत्वाव्याप्तिरतः स्वविशिएपदम् । न च स्वविशिष्टहे. स्वधिकरणतात्यदिधि सम्बन्धविधा स्वनिरूपमाभाववद्वतित्वनिवे. शनमनुचितमिति वाच्यम् । स्वविशिष्टपदसार्थक्याथै तन्निवेशात । भन्यथा यावत्वस्याभावविरोपणत्ये अपि हेत्यधिकरणताध्यापकाति- योग्यधिकरणातावद्धत्तित्वनिवेशेमापि सामञ्जस्ये स्वविशिष्टपदवे- यर्यभयेन तदर्थ स्यता हेत्वधिकरणस्यानि यावन्तीत्यादिना गु- स्तरार्थकरणस्थानौचित्यादिस्याहुः ॥ २६ ॥ वस्तुतस्तु साध्यव्यापकतावच्छदिकायाः स्वन्यूनवृतिधर्मान- वच्छिन्नयाशप्रतियोगिताया निरूपकोऽभावः स्वविशिष्टहेत्वधि- करणावच्छेदेन तायप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यमेव वक्त- व्यम् । तथा च धूमादिसामान्याभावस्य धूमवादिना प्रमेयसा- मान्याभावानतिरेके ऽपि तदीयप्रमेयसामान्यनिष्ठप्रतियोगित्वं न्यून- धृत्तिनैव धूमत्वादिधर्मणावच्छिन्नमतो न ताशमतियोगिता- यसामागाधिकरण्यमुपादायातिप्रसङ्ग रति युक्तमुत्पश्याम इति ज- गदीशः(१) । अथ घूमाभावस्य धूमवत्तित्वविशिष्टगोत्याभाचा- भावात्मकतया खन्यूनवृत्तिधर्मानच्छित्रगोत्वाभावनिष्ठप्रतियो- गिताश्रयसामानाधिकरण्यादतियाप्तिनादयस्थ्यमिति । न च स्व. सामानाधिकरण्ये सत्ति स्वाश्रयनिष्ठाभावप्रतियोगितापच्छेदक यतदर्गाच्च यत्तदन्यप्रतियोगित्व स्थन्यूनवृत्तिधर्मानच्छिन्नप- देन विवक्षणीयम् । तथा च धूमवत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावनिष्ठ- कान चार हेतुसमानाधिकरणाभावे सन्यून निधयानवछिन्नपतियोगितात्रयसामाना- भिकरण्यनवेशेनैवातियातिशरणसम्भवे भावारी तादृशभतियोगिताक्त्वनिवेशो व्यर्थ दति वाच्यम् । नया सति बतिमान् धूमादित्यायवम्यायाप याबदभाअन्तर्गतस्य व्यापकतापदिकप्रतियोगिता- कस्य सदनित्वेन निमदृत्यभावात्मकस्य तदन्यभावस्य हेदधिरयावदेन प्रतियोनिमा- मानाधिकरण्याविरडादन उभयदिशि तन्निडेशस्वावश्यकत्वात् । एव द्वितीयलक्षणे ऽपि पनि स्वैन ना- हनिमत्यभावान्मकतइत्यभावमादाय बनिमान मादिन्यादान-पामिरत उभपदियों बना निधानवछिन्नमशिरमावश्यामिति ध्येयम् ।

·न्यधिफरणधर्मावच्छिन्नाभाषप्रकरणम् । प्रतियोगिरवस्य स्वसमानाधिकरणीभूतस्याश्रयनिष्ठाभावप्रति- योगितावच्छदफेन धूमयत्तित्वविशिष्टगोस्वाभायत्यनारख्छिन प्रेम ताहशत्याभायेनमतमादायातिन्याप्तिरिति वाच्यम विशिष्टाभाचोभ- याभावमादाय व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाविनिमोफेण सतु- मात्र पर लक्षणग्रमनसम्भवात प्रतियोग्यवृत्तिश्शेत्यादिग्रन्थानु. स्थितिप्रसङ्ग इत्युत्तरप्रन्यासयते । मैवम् । धूमवद्वृत्तित्वविशिष्टगो- स्वाभावाभावस्य धूमाधभाव पर पर्यवसानात् तत्प्रतियोगित्वमपि धूम पर स्वीक्रियत अतो न गोवाभावनिष्ठप्रतियोगित्यमादाया- निव्याप्तिरिति । यस्तुतस्तु स्वन्यूनवृत्तित्व स्थसमानाधिकरणत्वे सति स्वाभयनिष्ठभवप्रतियोगितारच्छरफतायच्छदकत्वमतो धूमपदचित्वविशिएगात्याभारत्वावच्छिन्नाभारस्य धूमायभानस्व- रूपत्वे ऽपि तदीयधूम रहत्तित्वविशिष्टगास्वाभावनावच्छिन्न प्रतियो. गित्यमादाय न धूमधान् वहरिस्यादायतिव्याप्ति धूमवत्तित्व- विशिष्टगोत्याभावस्य गोत्वाभावनिष्ठप्रतियोगितायास्ताहयन्यूनवृत्ति- स्यात् । अत एक विशिष्टाभावमपहाय चाच्यत्वगगनोभयामारमा- दाय व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभारविनिर्माण लक्षणगमन द्विती. यलक्षणानुशरणे बीजाधेन दर्शितमिति । न च तथापि गोत्वाभार- स्पेन धूमद्वृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावाभावस्य प्रमेयत्वेन धूमधूमा न्यप्रमेयोमयामावस्य च धूमाभावानतिरेकितया तस्य निरुकखन्यू नवृत्तिधर्मानच्छिमप्रमयत्वाद्यच्छिन्ना या प्रतियागिता तदाश्र. यसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिर्तुगवति वाच्यम् । निरकस्मन्यू. नवृत्तिधर्मानच्छिनप्रतियोगिताया अभावावृत्तित्वेनापि विशप- णीयत्वात् । वृत्तित्य च स्वनिरूपकत्वस्वाश्रयवृत्तिस्वाच्छदकधर्मा- घच्छिन्नाधिकरणवृत्तियोभयसम्बन्धेन बोध्यम् । वस्तुतस्तु ख यू- नतिधर्मानच्छिन्न प्रतियोगित्वपदन प्रतियागितारिशिष्टमरियाग- ताया विषक्षणाप्न कापि दोष । वैशिष्ट्य च स्वतादात्म्यनिरुक्तस्त्र. न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्त्रनिष्ठायच्छरकताकप्रति योगताकमेदरवस्वकालीनाभारवृत्ति वसम्बन्मानच्छिन्ननिष्ठार- च्छेश्कताफमेदवत्तत्रितयसम्बन्धेन । ससर्गघटकत्तिता च प्रागुतोभयसम्बन्धन ग्राह्यति बोध्यम् ॥ २७॥ अथ द्वितीयलक्षणे साध्यव्यापकतारच्छदकरूशवच्छि प्रत्या- नुपादान जलवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वाभाव तदात्वरिशिष्टसत्ता.

·हाभावस्थ अनुमानजागदीश्याः कोउपत्रेषु घभावं चादाय हिमान् धूमात् सचायान् द्रव्याधादित्यादाघ ध्यातिर्दा जगदीशेन(३)। सान सङ्गच्छते तारशविशिष्टाभावस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतदव्यत्ययाच्छिन्नसामानाधिकरण्यात। न च प्रतियोगितापच्छेदकतायाः पर्याप्तिनिवेशाभिप्रायेण तदभि- हितमिति वाच्यम् । व्यभिचारिण यायदन्तर्गतो यो व्यभिचार- निरूपकाधिकरणस्थलतियाभावविशाभायत्तस्य स्वप्रतियोगि. নাবামুনমিথেন্থবিদ্যামান্যদিমোনাধিক্কা- ण्यविरहेणातिन्याप्तिविरहात पर्यसिनिवेशस्य निष्प्रयोजनकतया परित्याज्यत्वात । मैवम् । पर्याप्त्यनिषशे ऽपि यावदन्तर्गतस्य सा- ध्यध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्याधेयतासम्यन्धेन जलविशि- सप्रतियोगितावच्छेदकीभूतजलावच्छिन्नसामानाधिक रण्यविरहेण बहुमान् धूमात् सत्तावान् व्यत्यादिस्यादावव्या- तिरिक्ष जगदीशप तात्पर्यादिति फेचिदाहुम्तन । पर्याप्यनिधे- थेऽपि घाच्यत्वगोत्वोमयाभावमादाय लक्षणसमन्वये प्रतियोग्यवृ. त्तिवेत्यादिग्रन्धानुस्थितिप्रसङ्गात् । उकामयाभावस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकीभूतवाच्यत्वत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यात् । तस्मा- समनियतनानाधर्मविच्छिन्नप्रतियोगिताया स्यमते व्यभिचा- रस्थलावृत्यभावस्य प्रतियोगिताया व्यभिचारस्थलावृत्तित्वविशिष्ट- धाच्यत्वत्वादिनाप्यवच्छिन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतधा- ध्ययत्याद्यवच्छिन्नसामानाधिकरण्याक्षतत्वाद्यभिचारिण्यतिव्याप्ति. रतः पर्याप्तिनिधेशस्यावश्यकत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । अथेदं वाच्य क्षेयत्वादित्यादावपि साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकम्याधे- यतासम्बन्धेन घटविशिष्टायभायस्य प्रतियोगितावच्छेदकीभूतघटा- धनिसामानाधिकरण्यविरहादसम्भवसम्भवे 5याप्तिदानं ज- गदीशस्यासङ्गतमिति चैन । अराव्याप्तिपदस्यासम्भवपरत्वादिति । फैचित्त माध्यताघटकसम्बन्धेन व्यापकत्वं तेनैव प्रतियोगित्वं प्रति- (१) समानयताभावानाम खात जलपतित्वविशिस्ट्रयलारमाम्य जबलद्रया स्वायतरावग तयाभावखरूपतया वनपनिया गितावदकान्यतालावचिवसामानाधि करण्यात नाव्यापिरिति चिन्न। एक सति धूमवान दह्र रियादी वहिवमान्धतावित ततपतियागियोगितामोदकान्तरवास्त्रिमा मानाधिकरण्यात तशरणाय भावानविननादि का परमविषय वा प्रतियानि वा निम्न वारणे यातितिरिवि चयन । तदुभयाभावस्य धमाभावस्वरूपतया ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावप्रकरणम् । योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं च वाच्यम् । तथा च कालो घटवान् महाकालत्वादित्यत्र लक्षणगमनानासम्भव. महाका- लान्यत्वविशिष्माधिकरणत्वस्यापि महाकाले स्वीकारादित्याहु ॥२८॥ ध्याप्यत्तहेतुसमानाधिकरणस्य साध्याभावस्य प्रतियोगिताया अनपच्छदफा यत्साध्यतारच्छेदकं तदच्छिनसामानायिकरण्यं च्याप्तिरिति चमति लक्षण(१) अव्याप्यवृत्तिसाध्यके साध्याभाव- मावायाव्याप्तिवारणाय व्याप्यवृत्तीति । वनित्यादिना घटाघभाव- मादायाव्याप्तिवारणाय साध्यति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशे वाचय शेयरमादित्य प्राव्याप्ति प्रतियोगिध्यधिकरणसाध्याभाचाप्रसिद्धरत- सदुपंक्षितम् । ननु समनियताभावानामयिमत घटत्वेन बद्धभाव. स्यैव द्वित्वेन घटाघभावतया हेतुसमानाधिकरणस्य तादृशस्यैव साध्याभायस्य प्रतियोगितावच्छेदक घहित्यादिकमित्यव्याप्तिरतः (1) पत्र व्याप्यत्तिल निरच्छिन्न हेलधिकरपतिल हेनधिकरपय किश्चि- प्रक्रियभावमतियोगितामा सामानाधिकरण्येनानबच्छेदक यदभाव व्यक्ति सन्त मिति नगदौ । व घरमकन्यसानुगम । हत्वधिकरणविशिष्टसाध्याभावत्वमिति वैशिय च खयभावप्रतियोगितायत सम्पन्धन प्रतियोगित्ववत्ता च वनिहाय दकवाकर- तियोगिताकदवस्व सम्बन्धन पवादकता च वाव दकत्वस्वसामानाधिकरण्योभय सम्बबाकिवायाधा। चधा प्रथम कल्प विहाय दितीय कल्पानुसरणे कि दोनम । उच्चते । गुम्पान्यलकि- गिरसनाभात्रवान गुपवादिन्यादावव्याप्ति विशिमत्ताभावाभावस्य विशिष्टसनारूप. गया सजापत्वेन तुममानाधिकापरवात पती दितीय कल्पानुसरणम। पथ वितीयकरपे नाहयाभावप्रतियोगिताया सामानाधिकरख नानवच्छेदक यदभावलमिन्य नेनैव स मकवानपदीपादान वार्थमिति चेत् । न। गुपकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् मातरिया- दावतियायापरी विपसनाभावत्वाचिद्रामारस्त्र विशिष्ट सत्ताखरूपत्वेन सत्तान निरीकिनया ठम्य हेतुसमानाधिकरपत्वेन तदभावप्रतियोगिताया सामाधिकरण्येना सदकलात विषिष्टमानाभावत्वस्यति । तदुपादाने तु विमिटमवाभावलावधिनाभाव स्यैव विनिताखपवन तव्यनित्वावजिवाभावस्य तदवरूपतया तस्य तदनवच्छ दकत्व' सुघमिति ध्येयम् । यतविधिवनिवेशनस्त्र प्रयोजन कापमयोगी सत्तादित्या दातियाप्तिकारण अन्यकता प्रदत्तम् । तन धूमवान् वह रित्यादी प्रसिदस्थच एवा निवास्तिवारणं नस्य प्रयोजन मभवति तत् कथ परित्यक्तमिति । पनाह । इसमें बत विवामिनेना भरियकारिकाजमारपाल धिकरणारे पीक चित्तवेगानामतपय माधावनात् रति केचित् । चक्रालय काय पूर्वपदा सन्नोति विकारभयादुपेचितममामि ।

·५८ मनुमानजागदीश्याः मोडपत्रेषु सामानाधिकरण्यघटफवृत्तितावच्छेदकीभूतदैशिकविशेषणताविशेष सम्बन्धनिवेशार्य कालः प्रमेयत्यादित्वाचनुधावनमनुचितमिति । पृत्यनियामकमम्बन्धेन व्याप्यध्यापकभावानभ्युपगमे संयोगस- म्बन्धेन घुमायधिकरणत्वस्य महाकाले भाषाव धूमवान् बढेरि त्यत्रातिव्याप्तरसम्भपात । अत एव हेत्वधिकरणवृत्तितायां वि. शेषणताविरोषसम्यन्धनिवेशव्याचिदाने कालः कालपरिमाणा. दित्यादौ कालत्वमभिहिनमिति । अत्र तुतावच्छेदकसम्बन्धेन हे. त्यधिकरणस्यानिवेशे समवायेन हेत्वधिकरण धूमावयवादी वर्तमा नस्य वयाघभावस्थ ৰামৰমানাধিবোৰতোর মামার धूमादित्यत्राव्याप्तिसम्भवे ऽयमात्मा ज्ञानादित्यादिपर्यन्तानुधावन- मनुचितमिति विभावनीयम्(१) ॥ ३१॥ यत्समानाधिकरणसाध्याभायप्रमायां साध्यवत्ताशागप्रतिबन्ध कत्वं नास्तीति प्रगलभद्वितीयलक्षणे देतुसामानाधिकरण्यं तु फलतः মানিয়াথারিনি সাহীহা:(২)। বৰ যৱমযিজিম্বৰহি- (पत्र कांचन बहाभारण्याच्यातिने पढाभावमादायापि मायानि- सम्भावना या तशियम । पम्ये तु साध्यामानाधिकरण्यम खपेष निवेश एक पद्धिमान मादित्यवान्याधि सम्भवति नान्यथा काखिवादिमा साध्यामानाधिकरण বয়াৰ ৰূলাল খান্দা আলাহির র নিয়মিৰমীমযুঘন্যাসিবিসি, प्राणायमामा सामादित्यवायप्तिपर्यन्ताधावनम् । चत एव पथमक्षपणे डिमान् ५. मादित्य न्याग्निसम्भने इपि जयमाया सामादितावान्याक्षिपर्यन्तानुधावनमचितमि- स्यामा विमिटईवधिकारपाईदैनत्य प्रवेश एक वहिमान् धूमादिस्यनाम्याग्निः सम्भवति पयमामा सानादित्यव तहलप्रमावशीभयथापास्यभिडित बगदाशनेत्याः । (धिकरवधर्मावविपतियोगिताकसाध्याभावस्थ साध्यसामान्धाभावत्वमम- दमाया पर्वतो धमाववानिरयाकारकबुद्धी. साधत्ताचानविरीधित्वादसभरः स्पादनः प्रमावीचादानमिति नमदीन नन्वन चचित प्रथमोपस्थितस्य यतसमानाधिकरपदलय प्रयोजनमा पशदुतस्य प्रमापदस्य प्रयोजनकपमिति चेदन कैचित् । असम्भव रूपय- उत्तरदोषमाश्रयाचे प्रमापदस्थ प्रयोजनकचनमित्याहु । वान इरिगेधित्वरूप वाचमिति नगदोश । नाव मावपद वामिति वाचम् । पर्वतो पष्ठिमान आदिवादी प्रमेयत्वस्त्र हेतुन तितया सदनिविष्यफसायाभार प्रकारचा पमा प्रविमेयं पठिमदिनिशानस्य प्रतिवमकत्वात् पद्यात्यापत्तिभयेन तनिवेमावश्यक- बात। न केवलान्वयन हेती हेतुमदिनरामिका वास्तरिति वाच्यम् । रेखभाक. बशर्मवैव तुमयावातिपदेन वायला विभावर स्वनिरूपिताधिकार पतावलावधि- प्रतियोगिताकदवतित्वसम्बधारशिवियोगिताको मेध. केवचान्वयन तार- अमची ताधिकरब इति ।

·. - व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । प्य कसाध्याभावप्रमासामान्ये साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वं नास्ति तद्धर्मः यत्त्वमिति । अथात्र यद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यताकसा- ध्यामावप्रमासामान्ये इत्यनुक्त्वा यद्धर्मावच्छिन्नवद्विशेष्यफ इत्यने. न नानाधर्मावच्छिन्नविशेष्यताफामासंग्रहकरणमनुचितमिति चे. । यायमुद्रया प्रतिवन्धकतायामव्याप्यवृत्तित्यज्ञानस्योचेजकता. भिप्रायेण संयोगवान् संयोगाभावादित्यादावतिव्याप्तेः संयो- गाभावधर्मितावच्छंदकतंयोगवचानिश्चयस्यानाहार्यस्थाप्रसिद्धरवा- दिति अत एव साध्यवत्ताग्रहप्रतिबन्धकतावच्छोदकीभूत- सम्बन्धन हेत्वधिकरणत्तित्वमभावे निवेश्य प्रमायां स्वयमेव निवेशितम् । एतेन यत्वित्यादिना हेत्ववच्छिन्नविशेष्यकसा- ध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्यामावघटितलक्षणमनाशय हेतुमन्मान. वृत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यवत्ताग्रहप्रतिवन्धकायाभावीटन. गुरुतरलक्षणकरणमनुचितमिति परास्तम् । त्यधिकरण- तित्वस्य प्रमाविशेषणत्वे ऽपि घनिमान धूमादिस्यादावव्याप्तिः हेतुमद्विशेष्यकधूमवान वह्नित्वेन घटाभाववान् यद्यमावयांश्च हद इत्याकारकसमूहालम्यनप्रमावा: साध्यपत्तासानमतिबन्धकत्या- दिति चेन्न । हेतुमनिष्ठविशेष्यताभिन्नसाध्याभावत्वावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितविशेष्यत्यानिरूपकत्यस्य प्रमाविणेपणत्वेन वित्रक्षित- स्वादिति। तथा च हेतुमनिष्ठविशेष्यताभिन्नसाध्याभावत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिमापिनहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपकत्वस्य तारशप्रमा- यो सत्वेन नाव्याप्तिरिति । केचित्तु हेत्ववच्छिन्नविशेष्यतानिरूपि. तसाध्याभावत्वायच्छिन्नप्रमीयप्रकारतासामान्ये साध्यवत्ताबानप्र. तियन्धकतावच्छेदकत्वाभावघटितलक्षणविवक्षणान्नोक्तसमूहालम्ब- नयोधमादायाव्याप्तिरित्याहुः । तन्न । महानसीयवहयभावप्रकारक- झानस्प समवायेन वयभावप्रकारकशानाय च ताशसम्बन्धेन तारशसाध्यवत्ताझानप्रतिवन्धकतया वहिमान् धूमादित्यादायव्या. निवारणाय साध्यवत्ताज्ञानपदन साध्यतावच्छेदफतापर्याप्त्यधि. करणधर्मावच्छिन्नप्रकारताशालिवान विवक्षणीयमित्यादिनन्या- सङ्गतेः । अथ प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थानुस्थितिप्रसङ्गेन व्यापा पत्यप्रतियोगित्वानां चैकसम्बन्धेन विचक्षणीयतया साध्यव्यापक- तावच्छेदकम्पावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य च तत्पर्याप्तावच्छेदकता। फायन विचक्षणीयतया महानसीयवद्यभायस्य समचायेन पदर ·૨ भनुमानजागीय मोडपधु नियतवियिस्यसामान्यागतस्थानुमिनिपनियन्धकतानतिरिक्तर- দিমিংখামাখামাৰ মাৰিবগঘদিনের।যে অ- मितितारपपयांप्तापच्छेदकतापपिपयितासामान्यं प्रसनानु- मितिप्रतियन्धकतानतिरिकवृत्ति तत्यमित्यों बोध्य । तथा च पहिनिष्ठतितात्पपासायच्छदफताधिपयितासामान्यस्यैव धूम- माध्यकानुमितिप्रतिवन्धफनानतिरिक्तवृत्तिभिन्नत्येन धूमवान् घरे- रित्यतिव्यासरतस्तवारणाय साध्याभाययतीत्यस्प साधकरतात् । अथान यभिष्टसाध्याभावयत्तित्यविषयितासामान्य मरुतानु- मितिप्रतिवन्धकतातिरिक्तवृत्ति तस्वमित्युक्ताव सामञ्जस्ये निक द्वयोपादानमनतिप्रयोजनकमिति । न च पहिल्येन घटाभाव इष्टि- धूमकालीनधूमो द्विसामान्याभारद्वत्तिरित्याकारकमानीयधूम- निष्ठशियन घराभाषपदचियवियित्वस्यापि निरुतविषयिनामा- मान्यान्तर्गत वैग तस्य च प्रकृत्तानुमितिमतिबन्धकतातिरिक्त त्तिस्य विरहादगिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरतस्तद्वारणायानाहार्या प्रामाण्यवानानास्पन्दितनिश्चयक्तित्वविशिष्टयपायच्छिन्नविषाय- ताया व्यापक प्रकृतानुमितिप्रतियन्धकत्व तद्पावच्छिन्नविष- यिताभिन यनिष्टसाध्याभाववत्तित्वविपयितासान्माय तत्वमि- स्वकानव तसार्थक्यमिति वाच्यम् । सचेतुम्थले निरक्तवद्रूप- स्याप्रसिद्ध्या ताहशविवक्षायामन्याप्तितादयस्थ्यादिति । मैवम् । उकाव्याप्तिमारणाय नवयपदेन प्रकृतलक्षणस्य यदपावच्छिन- विरयितासामान्य प्रकृतानुमितिप्रतियन्धकताशून्यानाहार्याप्रामा- ज्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयावृत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयिताभिन्न यत्रि- छसाध्याभावयत्तित्वविषयितासामान्य तत्त्वमित्यर्थकावेनाभाव- द्वयघटितत्वादेव तासार्थक्यादिति । सद्धेतुस्थले तु सयोगी सयोगा- भाववान् इत्याकारकमानस्य नियताहार्यतया सर्वप्रेष यद्पपदेन सयोगाभावविशिष्टसयोगवत्वस्य धर्तव्यतया तद्पावच्छिन्नविप- यिताभिन्नत्वस्य च साध्याभावववृत्तित्वविषयितासामान्य पर स- स्वात्तमादाय लक्षणसमन्वय । घूमपान व रित्यादौ निधूमवृत्तिया. भायवान ट्रिनिर्धूमवृत्तिरित्याकारकाहार्यशाने घहिर्निमवृत्तिरि- निशानात्तरमिद ज्ञानमप्रमेयप्रामाण्यज्ञानविशिश्शाने एव परिनि. धूमवृत्तिर्न धेति सराय च निघूमवृत्तिवधिशिएनिवावच्छिन्नवि पयिषश्य वृहिरवेन यद्रूपपदेन मिधूमवृतित्वविशिष्टवाद्वित्वस्य ध.

·व्यधिकरणधर्मायाच्छन्नाभावप्रकरणम् । हुँगशफ्यावादतिव्याशिरतस्तद्वारणायानाहार्यत्वस्याप्रामाण्यशानाना- स्कन्दितत्वस्य निश्चयत्वस्य च निवेशः । न चान कल्प साध्याभा- चवदित्यस्य चैयध्यमिति वाच्यम् । यदूपपदेन संयुक्तत्वाभाववि- शिष्टवाद्वित्वेन घटाभाववत्संयुक्तत्वस्य धर्तव्यतया संयुक्तत्वाभावव. बूमो द्वित्वेन घटाभाववदत्तिरित्याकारकाहार्यज्ञानीयतद्रूपावच्छि. नविपयिताभिन्नत्वस्य धूनिष्ठवृत्तित्वविषयितासामान्ये ऽसत्याह- हिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरतस्तद्वारणायोकरीस्या पर्याप्तिीन- पेशे धूमपान परित्यादायतिव्याप्तिवारफतयेच सार्थक्यादिति ध्येयम(१) ॥३३॥ यावन्तः साध्याभावाः प्रत्येक तत्तत्सजातीया ये तत्तदधि- करणवृत्तित्वाभावास्तद्वत्वं तत्त्वमिति मिश्रस्य प्रथमलक्षणे(२) ननु (1) ननु तथापि यनिसाधाभावव तिलविषयितामामान्य न प्रकतातमिनिष- तिवमकताया स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकतावदितानेनैव सम्यक्त धनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशन विफलमिति चेत् । न । यादृशयभिचारिस्थ विशेष वाभिचारज्ञानस्य कदाप न म- मत सदगतरूपेण न्यावगाडिवादिकं च न ताशस्थ लविशेषे वाभिचारजानव विषयविशिटल ने प्रतिपयकत्व लाघवात् तथा प तामविषयताया प्रतिपकता- पदकवाभावादतिवधायापरिति ध्येयम् । (२) नन्वत्र लक्षणे प्रथमोपानयावत्पदस्य प्रयोजनमनुक्त्वा अन्त्योपात्ततत्तत्पदप्रत्ये- कपदयो भने प्रयोजनकथनमनुचितमिति चेत् । न । यावत्पदस्यातिन्यतिकारकत्व शिष्यै पूर्वल- क्षणे प्रचारित तनपद प्रत्येकपद च किमर्थमिति जिज्ञासाप्राथम्पात् अप्रै नयाँ प्रयोजनमुकम् तत तत्तत्पदनपैकपदपो प्रयोजने हाते मधुना यावन्पद किमर्थमिति सङ्कायो पुनविपद- प्रयोजनमुकमिति केचित् । यावत समानाधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितामाहा नावदन्यतमन्वतन्वाभावान्यतररूपेण साजात्य वाच्य समनियताभावैक्यात् गगनाभाव एव निखिलव्यविवरणधर्मावच्छिन्नाभाव इति मते द गगनाभावत्वतदण्यत्वान्यतररूपेणेप पाच्य साजारयम् भन्यथा धूमवान् यरित्यादावतियातेरि- म्युक जगदीशेन । अत्रेयमाशड्डा । अथ निरुक्ततत्त्वाभावस्य कुत्राप्यसत्त्वात् असम्भव एव सम्भ- पति कपमति यातिहका इति चेत् । अन्न केचित् । अभावाभारस्यातिरिक्तत्वे घटे तत्ससिद्धिरि- न्यागुस्नश्चिन्त्यम् । निरुकायास्तदयप्रतियोगिताया एव साध्ययापकतावोदकरूपावच्छिन्नन्वमि- त्यादिप-ये अभागभावस्थ प्रतियोगिस्तहालस्तीकारण नविरोधापातात् । अन्ये पुन गानाभावस्या- भावानजीकारमते गगने तत्मासद्धिरितमाहुस्तदपि मन्दम् । विषयितया गगनवद्भदाभावस्य गगन- स्वरूपत्वात् । अरे तु पारन्त समानाधिकरणधर्मावच्छित्रप्रतियोगिताकाभाश भावाभिमा साब- न्यतमत्वतस्वाभाशयतारूण साजाय ग्राममिति घटे तदम्यत्व प्रसिद्धया नासम्भव इति प्राहु । ननु कापसंयोगी एतचत्वादित्यादावव्यापि करिस मोगसामान्यामारस्यापि प्रतियोगियधिक- रण्यघटितसाध्ययापकतावच्छेदकरूयावच्त्रिप्रतियोगिताकत्वात् तत्मजातीयतदधिकरणनि- स्वाभावस्य हेतावभावादन माई व्याथ्यवृत्तिश्चेति | ननु रुपवान पृथिवीत्वादित्यादावच्यानि रूपत्वेन ·मनुमानजागवायाः क्रोपांधु प्रय विशिष्टसत्यादित्यपाम्पातिः विशिरसत्वस्य सत्तानतिरेकेण अव्यस्पाभाषपति प्रत्त्या मयाभावसजातीयस्य सदसिवा- भावस्प नायभायात । न वैये विशिष्वधिकरणे वर्तमान एवं साध्याभाषी एखता नाव योनदोषयुवासादिति वाच्यम् । तथा धूमपान यहेरित्यत्रातिव्याप्तिः निमत्तिरवसामान्या झायस्यापि महानतीयपनी सस्थात् । न च हेतुनापच्छेदकधर्मापच्छेदेन तार• शक्षिधामापयत्वं विधशितं गौरवापचरिति जगदीशनोकम । तम सङ्गच्छते । हेतुनाथच्छेदधिशिएरषधिकरण विस्वस्थ सा• ध्याभायोग्यात्ये सयंती व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभा- घस्यैष लक्षणघटकतया तारयावदासजानीयायधिकरणधर्मा- पच्छिमतत्तदधिकरणवृत्तित्वाभावस्यैव हेती सरवनाव्याप्तिविरहण मस्पेकपदस्य तत्तदित्यस्य व पर्यात न च षधिकरणवृत्तिय- श्य सायामायविशेषणत्ये प्रत्येकपदं तत्पदं चानुपादयमिति पा- यम था सति व्यभिचारिमात्र एव साध्यसामान्याभावटित- निरकयावरसाध्यामावसजातीयतत्तदधिकरणतिस्वामाघस्याप्रसि- रतिव्याप्त्यसम्भवन तथापि धूमचान् बरिस्यत्रातिच्यातिः निघूमवृतित्वसामान्याभावस्पापि महानसीययही सत्यादित्यादिम- नित्यसमवेताभावस्यापि निकापावासाध्याभावान्तर्गतत्वात् सामान्यधर्मेण विशेषाभावस्तीकारे तुक- पत्वेन तत्तदूपाभावमादायाच्यानिस्तं भाइ प्रतियोगिता केन्यादि शनि जगदीश । नवम पदकि- विजयशालापल्लाभावाभावगाडायासम्भासम्भवे कपिसयोग्यतमत्त्वादिलादास्यास्यभिर नमनु- चितमिति चेत् । न । पाध्यनित्तत्य प्रतियोगिताविशेषणीयत्वात् । ननु कमान भूमादिलिपासेद- स्थल एवं व्याप्यवृतिपदप्रयोजन सम्भवतीति चेत् । नाहगोगावचित्रनित्याभावस्यान्याप्यनि- नया ईती सत्तनाच्याश्यभातात् । मनु कपलिन नित्याभाक रित्ययभावे या मादाय रूपवान् धिदीन्दादित्यापाव्यातिसम्भरे अपनतपर्वतानुधावन थर्थमिति चेत् ।। प्राप्यतावच्छेदकसम्बन निमामाप्रवृत्तित्वस्थ प्रतियोगिताविशेषणवे तदभाववारपात । ननु नापि भामान्य रिशेषाभारस्वीकारे प्रयत्न घटाभावमादायासम्भवसम्भावे प्रत्यापिदानमसत्तमिति नप साध्यनिष्ठमतियोगिताकाभावावेशे तदूपवान नदसादित्यादौ उप- गमनानासम्भव इति वाच्यम् । प्रमयाचन घटेघटान्योभयाभावगावाप तत्रापि नपणागमनान् दाते वेत् । साथताद एकतापटकमारवाडिमावच्छेदकलाकमतियोगिताकत्वेनामावविदोषयने नाइयनुयागिकसमवान बद्विवरण साध्यतारवेदकतास्थले अचगमनानासम्भव इति । प्रया मोगमम्बन्धनिनि उमविपोगिता वृजिवाभावाव्या यकृतितया दादमान वादिलादी लक्षण- समनानामापत्र इन। केतु गगनांक लागनानासाना इत्याद ।

·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाषप्रफरणम् । न्येनातिव्याप्त्यभिधानासङ्गतेरिति घिभावनीयम्(१) ॥ ३ ॥ यहा याचन्तस्तादृशाः साध्याभायाः प्रत्येकं तेषां सजातीयस्य व्यापीभूतस्य व्याप्यवृत्तरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन धर्मण यद्रूपाचच्छिनं प्रति व्यापकस्यमयच्छिद्यते तदूपवत्वं तत्वमिति हितीयलक्षणे साजात्यं तु प्रागुक्तचरमदिशा ग्राह्यम् । तेन संयोग- सम्बन्धावच्छिन्नद्गव्यत्वाभाषप्रतियोगितायच्छेदफेन द्रव्यत्यत्वा- दिना घयादिव्यापकत्वे ऽपि धूमवान् परित्यादौ नातिव्याप्तिस्ताह- शाभावस्य धूमादिसामान्याभाषसाजात्यविरहादिति जगदीयः । न चाप लक्षणे समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वव्यधिक- रणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वान्यतररूपेण साजात्यधिवक्षणे ऽपि प्रथमलक्षणोक्तदिशाऽसम्भवस्यासत्वात् व्यभिचारिण्यतिव्या- प्तिवारणसम्भवाच ताशसाजात्यविवक्षणस्यैवाचितत्वेन प्रागुक्त- चरमदित्यनेन गगनाभावत्यतदन्यत्वाम्यतररूपेण साजात्यधि- चक्षणमनुचितमिति वाच्यम् । तथा सति व्यापकीभूतेत्यस्य न्या- प्यवृत्तरियस्य च येयापत्तेः धूमधान् परित्यादौ धूमायगा. घनिष्ठं यद्धमत्वाद्ययच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तस्य च यतभावा- दापसत्येन धूमाद्यमाघसजातीयवाभावमादायातिव्याप्त्यसम्भवा- दिति। न च तथापि द्रव्यत्वत्वस्य संयोगसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिक रणवह्निमनिष्ठाभायप्रतियोगितानवच्छेदकरये ऽपि तत्सम्यन्धावच्छि- माधेयतावच्छंदकत्वविरहेण वह्मादिव्यापकतावच्छेदकरयविरहादेव - नातिव्याप्तिरितिचाच्यम्।गौरवेणात्र व्यापकता तत्सम्बन्धावच्छि. नधेियतावच्छेदकत्वस्यानिवेशादिति ध्येयम् । अथात्र संयोगेन द्रव्य- त्याभायस्प धुमायभावसजातीयत्वेऽपिवक्ष्यमाणोमयाभावघटितन्या. प्यत्तित्यविरहादेव तादशाभावस्य धतुमशक्यत्वेन तमादायातिव्या- प्यभिधानमनुचितमिति चेन्ना पूर्वलक्षणोक्तदिया यत्प्रतियोगिताका- भाये स्वापच्छेदकसम्बन्धेन स्वसमानाधिकरणस्वावच्छेदकावच्छि. समामानाधिकरण्यं तदन्यप्रतियोगिताकत्यमेव च्याप्यत्तित्यमित्या भिप्रत्यैवातिव्याप्त्यभिधानात् । यत्प्रतियोगिताकाभाचे स्थापच्छेदका- (1) अत्र केचित् हेतुनावशेदकावच्चिाधिकरणतानिवेशे सामान्यधर्मावच्छिन्त्राधिकर- यत्व सीकरे वहिमान् धूमादित्यादास्यानिरत हेतुतारच्छेदकीभूतधर्म पत्रिपारिकरणवानर- चोदनवाधिकरणतावदकत्वोभयाभाव नदेव हेत्वधिकरण वाच्यम् नेन वद्विमान् धूमादित्यादी वारिधत्वधिकाय दोऽपि एव च प्रत्येकपदार्शनिवेशे तरोधतादेवस्थ्यमित्याह ।

·मनुमानजागवायाःकोडपत्रेषु पच्छिन्नसामानाधिकरण्यम्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नको भयवर तदन्यप्रतियोगित्वमेव ग्याप्यहितानिरूपमिति मति-- पोगिनि स्वस्वमन्तर्भाध्यक्ष वा तस्योकत्वादिति । एतेन गुरुधर्म- स्याभाषप्रतियोगितायचरकस्यानभ्युपगमे फेवलान्वयिनि स्थाव. अंदकावच्छित्रसामानाधिकरण्यम्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभि- भरपोभयाभावासियाव्याप्तिः सामानाधिकरण्यमाटतोभः यावस्येव वारशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्यपि प्रत्युक्तम् । 'क्रेचिनु समनियामानानामेक्यमते संयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्य- स्वाभाषस्येव प्रग्यावस्वम घटायभाषतया तस्य च धूमादिसामा• स्याभाषसजातीयस्प बक्ष्यमाणम्याप्यत्तितानिरूपकीभूतघरनिष्ठ. प्रतियोगितापच्छेकेन न्यस्यादिना घटादिकं प्रति व्यापकत्वा. दतिम्याप्तिः स्यात् भतस्तवारणाय प्रागुक्तदिशैव साजास्यं प्रा. मित्याहुः ॥ ३५॥ मन्ये तु यावन्तः साध्याभावाः प्रत्येकं तत्तत्सजातीयनिष्ठं यपाथ- छिनप्रतियोगिताकामावर्व तत्तत्साध्याभाबव्यापकतावच्छेद समू. पेण यदपावच्छिदं प्रति व्यापकत्वमच्छियते तद्रूपयत्यमित्यर्थः । थाचसाध्याभावव्यापकतावच्छेदकत्वमपहाय साध्यामाषसमाना- धिकरणत्तियोक्ती गुणान्यस्पपिशिएसचाभावान् द्रव्याम्यत्व- विशिएसत्ताभावादित्यत्रातिव्याप्तिः गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावा- - मायरूपस्य द्रव्यान्यत्वाभावरूपस्य था निरुक्तसाध्याभावस्य सजा- तीये समानाधिकरणं च सत्तारूपे भावे धर्तते यदव्यान्यत्वधि- शिसत्ताभापत्यरूपयवर्भावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्वं तेन द्र- व्यान्यस्वविशिसत्ताभावत्वरूपधर्मेण हेतुतावच्छेदकाबच्चिनं प्रति व्यापकतावच्छंदाद । साध्याभावव्यापकनाषच्छेदकरवाती तु द्र- ब्यान्यविनियसत्ताभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्व न सा. ध्याभावव्यापकतावच्छेदक द्रव्य एव व्यभिचारावतो नोक्तदोष इति जगदीरा.(१) । अथात्र व्यापकतावच्छेदकत्वमपहाय समा- (अथाष गुयान्यन्वविशिष्टसनाभावं विहाय अनाभावलाध्यके विशिक्षसत्ताभावहेतुक- स्थले एक व्यावृमिपम्प विशि:समाभावसापकरपले व्यावृगिदान सन्दर्भविरुदमिति घेदर कवित् माध्याशे ऽविकपदेशे ऽपि वैयर्यशानवकारादित्याहु । नचिन्त्यम् । मङ्गलबादे मधु- राबपिन साध्याशाव शेषाव्यावृत्तिकथनाद तरोधापत् । अन्य तु रमस्थले साध्यबविपरी. स्यना यतिच्यानिनिति गापनाय विशेटसाध्यकस्थलानुधावनमित्याह ।

·ध्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायप्रकरणम् । माधिकरणत्तियोक्ती धूमाभावरूपस्यायोगोलकाम्यत्वाधभायम. पस्प या साध्याभावस्य सजातीये समानाधिकरणे च सत्तास्वरूपे भावे वर्तते यन्यान्यायपिशिष्टसत्ताभायस्याचच्चिन्नप्रतियो- गिताफाभावत्यादिक तत्प्रतियोगितावच्छेदफीभूतन्यान्यायपिशित सत्ताभाषस्वादिना घहिव्यापकताया अवच्छेदातुक्तरीत्या धूमपान परित्यत्रातिव्याप्तिसम्भवे स्थलान्तरानुधावनमनुधितमिति चेत् । भत्र केचित् । गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभायवान द्रव्याम्पत्वविशिप सत्ताभायादित्यस्योपलक्षणस्वामवान् पहेरिस्यपातिव्याप्तिर्भव स्येवेत्याहुः । परे तु साध्याभावसजातीयाभावस्य साध्यतावच्छेद कताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताफत्वा विशे- पणीयत्यात धूमवान् परित्यादौ द्रव्यान्यस्यविशिष्टसचाचमा- यत्वावच्छिन्नाभावस्यातयात्वेन तमादायातिव्याप्त्यसम्भवात स्थला- स्तरानुधायनमित्याहुः । अत्र यावन्तः साध्याभावाः प्रत्येकं तत्स. जातीयनिष्ठं यद्रूपायच्छिन्न प्रतियोगिताफाभावत्वं तत्तत्साध्याभाया. धिकरणवृत्तितावच्छेदकमित्युक्तावप्यतिव्याप्तिवारणसम्भवायापक. तावच्छेदकत्वनिवेशनमनुचितमिति विभावनीयम(१)। अथात्र (१)पदमालोचयाम ।नचायोगौनकभेदाभाषवनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य प्रभावत्यै सत्त्वात् अभावत्वस्य वयभावत्वानतिरिकतया तदादाय धूमवान् पलेरिस्पादावतिन्या- तिरिति वाच्यम् । यद्दपावच्छित्रप्रतियोगिताकवाभावत्वोभयावच्छिन्ननिरूपकताया एवं प्रवेश्यत्वातू मथा च पवित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाभावत्वतद्धर्मयावच्छित्रनिरूपकतानिरूपिताधिकरणवस्य प्रयोगौनके ऽसत्याद नमादाय मातिन्याप्ति । न च तथापि प्रमेयाश्च्छन्ननिरूपकतामादाय निहत- स्थले तथाप्यतिन्यानोति वाच्यम् । विश्विद्धर्मनिष्ठनिष्ठत्वसम्बघिउत्रावादकतानिरू 'पितायउदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरुपिता या प्रनियोगित्वनिष्ठावबोदकता ननिरूपिता सनी प्रभा- बत्वनिष्ठावच्छेदकतानिहापता या निष्पकता तस्या एवं निदेश्यत्वात् । तथा च प्रमेयवत्वानितिमती तिविषयनिरूपकतायास्तथास्वाभावात् । नच घनित्वविशिष्टवाध्यन्वाभावशानितिप्रतीनिविषय- निरूपकताया निरुतरूपाकान्ततया तपपदेन शुद्धवाच्यत्वत्वमादाय व्यभिचारिमारे इतिश्याषि रिति वाच्यम् । किश्चिदूपनिष्ठनिष्ठतसम्बन्भावयित्रावच्छेदकताभित्रा सती स्वरूपसम्बधापच्छित्रा- बउदकतापनि ठावच्छेदकताभित्रा या अवच्छेदकता नदनिरूपितेत्यादिरीत्या नविशनपतिन्या- तिवारणसम्भवात् । न चैव धूमाभावान् ययभावादित्यादावच्याति साध्यसामान्यावस्यापि यात्र- दतर्गततया तत्मानीयनिष्ठ वलयभावाभावत्वं नवच्छित्रनिरूपकताया निकन पानाकान्तवात पायभावत्वनिष्ठावच्छेदकताया चाहत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकस्वाभावत्वोभयावच्छित्रम्वादिति वाच्यम्। पपदृनिप्रतियोगिताकाभाववानितिप्रतीतिविषयनिरूपकता निवेश्य तपे हेतुभ्यापकतारधछेदक नावादाच्छवप्रतियोगिताकपात्यनुयौगिनावच्छेदकत्वस्य निदश्यत्वात् । भनियोगिनाया स्पानिन्द ·भनुमानजागदीश्या कोडपत्रेषु द्रव्यान्यस्यविशिष्ठसचाभावत्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वस्य सा ध्याभावसमानाधिकरणवृत्तित्वे ऽपि व्यान्यत्वविशिष्टसत्तास्थ रूपय ताशाभावस्य सत्तानतिरिकराया यत्प्रतियोगिता कामाचे প্রাথমিনাযিথাযথমা 'पच्छिन्नाभापभिन्नत्योभयाभावताइशप्रतियोगिताकावरूप याप्य. त्तित्वस्य लक्षणघटकतया तमादायातिध्याप्त्यसम्भवन साध्यामा घसमानाधिकरणवृत्तित्वमात्रोक्तायपि सामजस्ये व्यापकतावच्छ दक-वप्रवेशो व्यर्थ इति । न चानावे उभयाभावमपहाय याद तियोगितानिरूपितानुयोगिताया खायच्छेदकावच्छिन्नाधिकरण पृत्तितापच्छदकत्वब्यधिकरणवर्माधिनप्रतियोगित्वानिरूपितत्यो भयाभावस्तारातियोगिताकत्वमव व्याप्यवृत्तित्व चकव्यम् । तश्च द्रव्या-यत्वविशिष्टसत्ताभावाभावे ऽप्यक्षतमेवेति चाध्यम् । अतिव्याप्तिदाना ताश याप्यति वनिवेशस्यानौचित्यादिति वि. भावनीयम(१) || ३६ ।। परे तु वृत्तिमहत्तयो याचन्त साध्यामावघहिन्याभाचास्तव स्वमिति शिरामणि । न चैवमपि व्यधिकरणधर्मावछिन्नद्र- भ्यत्वामावबदलिताखेन भरवृत्तित्यजातित्वान्यतरस्य घटाव- सेवा अभाधमादाय द्रव्य पृथिवादित्यादायव्यामिरिति धान ध्यम् । हेतुतापच्छदकसम्बन्धाधच्छिप्रवृत्तिताभिनावृत्तित्वेनापि प्रतियागिताया विशेषणीयत्वादिति जगदीश । अधावान्यतरामा घपर्यन्तानुसरणमतलक्षण सामान्यधर्मण विशेषाभावमनभ्युपेत्यय বণ্যম দুর সবকিছুদামঘলা इतुनिवृत्तित्वामावमादाय पतक्षा स्वायम्भवापत्ते स्वाधच्छिन्नत्वस्यन्यून नित्यस्वल्याप्यापैतत्रितयसम्बन्धन धर्म- त्र स्वावदकताबावापानयोगनापर्याप्नुयोगवादकत्वसम्बन्धन । एवरीत्या भवनाप शिव शरय कार्यत्वा दात । अत्र कोचद । सामा पधर्माया उपाधवरथत्यानडाकारे पाश रूपाषा उत्रातयागिताकाधावते শয্যায়ৰলক স্বাধীন वापराभवमादिपाचजनी ! स्वेन (१) कौनत् । अभाधारणकामावस्याधिमणवायचे पणभाषाभत्रमभारवा दिल्यदार न्यान पगमारदाभानस पाधावस्वरूपबाद पानवारणाय निरुनन्याध्याम स्वस्थ पवमाभाई नियनया भगभावामन पटाभावतादि पायवमानवारणाप हिलीपामारे नितम्याथ्याना निवेश्चनया धम पडनारत्पाद ।

·व्यधिकरणधर्मायन्छिनाभारप्रकरणम् । विशिष्टाम्यप्रतियोगित्वीयवक्षणे चा नाय दोष इति ध्येयम् । न च तथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाषवत्तितात्वेन स्वनिष्ठ- वृत्तित्वगगनान्यतराभावमादावेव एतल्लक्षणस्यासम्भवसम्भचे फथ मव्याप्तिर्दत्ता जगदीनेति वाच्यम् । पृथिवीत्वादिप्रतियोगिकम- भवायादिसम्बन्धेन हेतुनाया द्रव्य पृथिवीस्वादिस्यादाचच लक्षण- गमनात् तत्र तेन सम्बन्धेन हेतारव वृत्तिमत्तया तद्वत्तियावद- भावस्यैव तत्र सत्त्वात् यत्तु खनिष्ठवृत्तितात्वन वृत्तित्वसामान्या- भावमादायासम्भव उक्तस्तदपि विशेषरूपेण ससर्गतामनभ्युपत्यैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावात्तादात्म्यसम्ब-धावच्छिन्न- त्तिताया जगत्स्वरूपत्वेन तादात्म्यन प्रमयहनी लक्षणगमनान्ना- सम्भव इत्यपि वदन्ति । अथ तथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसा- ध्याभाववत्तितात्वेन पर्वतवृत्तित्वजातित्वैतदन्यतराभावमादाय य. हिमान् धूमादित्य नाव्याप्तिसम्भव द्रव्य पृथिवीत्यादित्यादिपर्यन्तानु- सरण सन्दर्भविरुद्धमिति चेत् । न । हतुतायच्चदकीभूतसयोगस. म्यन्धावच्छिन्न वृत्तित्वस्य सयागरूपत्वनाव्याप्यात्ततया तादशा- भावस्य धूमादी सत्तन तनाव्याप्तिविरहात् । न चैव धूमपान व हरित्यत्रातिव्याप्तिरिति गच्यम् । तस्य महाकालान्या घटादित्यादे स्तुल्यत्वेन यथाश्रुताभिप्रायण या तनातिव्याप्तिविरहादिति ध्ययम् । फेचित्तु वहिमान् धूमादित्यादिवत्समचायन द्रव्यत्वादिसाध्यफ- पृधिचीत्यादिहतुकाऽपि प्रसिद्ध स्थल एव । अत एर कूटटितलक्षणे दिनमान धूमादित्यत्र साध्यतावच्छदकीभूतमयोगसम्बन्धन विप क्षोभूनतत्तजलावृत्तिनापच्छिन्नाभायफूटस्य गुणादी द्रव्य पृथि- धीत्वादित्यत्र विपक्षीभूनरूपरसादिप्रत्यकासमवेत वाद्यवच्छिन्ना भावकूटस्य जात्यादी अधिकरणतासत्त्वात् तदप्रसिद्धिनिवन्धना- व्यातरक्तस्थले विरहात् तनुभय नौदाहृतमिति ग्रन्थकृतवाक्तमि- त्याहु । अथ प्रतियोगिताया हतुनाघटकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिता- भिन्नावृत्तिवन विशपणत्व अप साध्याभावयत्तितात्वन घटवृत्ति स्वतदन्यवृत्तित्वाभयाभायमादायाव्याप्तिढुंगारैवेति चन्न । सार्वभौ- ममते उभयत्वस्यकविशिणपरत्वरूपत्वन विशिष्टस्य चातिरिक्ततया उकाभावस्य धतुमशक्यत्वात् । अथ वा तादृशवृत्तित्ताभिन्नावृत्ति विनय व्यासज्यवृत्तिधर्मानात्मकत्वनापि प्रतियागिताया विशपणी. यत्यान्न दोष । उक्ताभावीयप्रतियोगित्यस्य प्रतियाग्यशे प्रकारी ·કર अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रषु श्य विशेषणीयति तत एव वृत्तित्वालोकान्यत्वोभयाभावस्य व्यु. दासात् ताशवृत्तिताले प्रतियोगिताव्यापकत्वस्योपादान विफल- मिति वाच्यम् । पर्वतवृत्तिवपर्वतान्यवृत्तियोभयत्यावच्छिन्नाभाव. घारणाय वृत्तित्वपर्याप्तव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नवेनैव प्रतियो गिनाया वक्तव्यत्वात् ताशप्रतियोगिताकत्वस्य च वृत्तित्वालो. कान्यत्वोभयामाचे ऽपि सत्वादिति जागदीशी । न चात्र व्यासज्य त्तिधर्मस्य वृत्तित्यपर्याप्तत्वविशेषणवैयर्थ्यमिति चाच्यम् । तस्या- खण्डाभावघटकतया सार्थकत्वात् । न च वृत्तित्वपर्याप्तव्यासज्य- वृत्तिधर्मानच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वे ऽपि साध्या- भावपत्तितात्वा पर्वतवृत्तित्वपर्वतान्यवृत्तित्वामयाभाषमादाया व्याप्सितादधस्थ्यमिति वाच्यम् । यन्प्रतियागिताकाभावे खावच्छे- दकार्थाच्छवसामानाधिकरण्यव्यधिकरण वर्मावच्छिन्नाभाधभिन्न स्वोभयाभाव वृत्तिस्वमात्रपर्याप्तव्यासज्यवृत्ति धर्मानच्छिन्नताह- शप्रतियागिताया वक्तव्यत्वात् । अथवा तारशव्यासज्यवृत्तिध- मानच्छिम्नस्वपदेन तादात्म्यसम्बन्धेन ताशव्यामज्यवृत्तिधर्म विशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षणान दाप उक्ताभाचप्रतियोगित्यम्य प्र तियाग्यश प्रकारीभूततादृशधर्मस्वरूपत्वादिति ध्ययम् । सर्वत्र हेतुनाथच्छदकावन्छिनवृत्तिवनदन्यत्तियोभयाभावमा- दायासम्भवसम्भर भ्याप्तिवारणार्थ व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छि. पत्वेन प्रतियोगिता विशेषणीयति कथमुक्त जगदीशन असम्भ वधारणार्थमित्यस्यैव वक्तुमुचितत्यादिति । मैवम् । तथ्मीयसयो. गेन धूमहेतुकस्थल ताशसम्बन्धेन यो वृत्तिमान् तदत्तियावद- भावस्यय हौ सावन लक्षणगमनादिति ध्येयम् । पर तु तादा- म्येन प्रमयहेतुकस्थले तत्तित्वतदन्यत्तित्वोभयामावप्रतियो- गितापच्छदकत्वस्य लाघवात्तचिताय करपनीयतया ताशा भावस्य लक्षणाघटकल्यात गुरुधर्मस्य प्रतियागिनानवच्छदकत्वात तत्र लक्षणगमनानासम्भवाभिधानमिति प्राहु ॥४२॥ अत्र फचित् सार्वभौममत सामानाधिकरपयस्याव्याप्यवृत्ति- तया खण्डकालाधवच्छदेन घदावारेव वृत्तिमति घर्तमानस्य महाफालवृत्तित्वसामान्याभाचस्प यावद्धत्यधिकरणावच्छदेन ह तावमत्वान्महाकाला यो घटादित्यादी नातिव्याप्ति । वृत्तिमट्ट- सयो यायत ताशयात्तस्याभाचा यायधिकरणापच्छदन त. अथात्र ·व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रकरणम् । द्वत्त्वस्य चित्रक्षितत्वादित्याहुरिनि जगदीशः । अथात्र फल्पे बगिमान घूमादित्यादाचव्याप्तिः धूमावयवावच्छेदेन साध्याभावकूटयसंयु- फरवसामान्याभावस्य वृत्तिमति धूमादी प्रसिद्धस यावद्धत्वधि- करणापच्छदेन हेतावसत्त्वात् । न च देतुतावच्छेदफसम्बन्धेन थरिपश्चिद्धस्त्रधिकरणावच्छेद्यस्वेन साध्याभायकूटयवृत्तित्याभा- वस्य विशेषणीयतया ताशवृत्तिावाभावो न लक्षणघटक इति चा- च्यम् । धूमान्तरसयुक्तस्त्रावयवावच्छेदेन वृत्तिमति यत्किञ्चि- खूमे प्रसिदस्य तारशवृत्तित्वसामान्याभावस्य यावद्धत्यधिक रणायच्छदेन देतावसत्रात तयाप्यच्यारिति चेत् अत्र नवीना: दंतुनापच्छंरफसम्मन्धन यत्स्वाधिकरणं तदवच्छेदेन स्वस्मिन् वर्तमाना हेतुसमानाधिकरणसाध्याभावसमुदायाधिकरणवृत्तिता- स्वसनियतप्रतियोगिताका यावन्तोऽभाषा यावद्धत्यधिकरणा- घच्छदेन हेती तत्त्वस्य विवक्षितत्वात न फोऽपि दोपः स्वपदं. तिमत्त्वेनाभिमतपरमिति माहुः । केचित्तु खानुयोग्यनधिकरणा- यच्छिन्ना याधिफरणता तदन्यत्यधिकरणाचच्छिन्नाधिकर- णताकत्येन ताहासाध्याभावसमुदायाधिकरणपत्तित्वाभावस्य विशेषणीयत्वाप्ताहशामावस्य लक्षणाघटकतया तमादाय म दोपः स्वानुयोग्यतधिकरणत्वं च हेतुतायच्छेदकसम्बन्धेन योध्यम् । स्वपई ताशसाध्याभावसमुदायाधिकरणचित्वाभावाधिफर- तापरमित्याहुः ॥४३॥ शथान लक्षणे घरवृत्तित्वविशिष्टयाच्यस्थघटान्यवृत्तित्वविशि- एयाच्यावाचभावमादाय पाच्य क्षेयत्वादिस्यत्राव्याप्तिः ताश- साध्यामार_टतकूटाधिकरणाप्रसिद्ध । न घ विशिष्टस्यातिरिक्त- स्थमते विशिाभावस्य साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताक- स्याभावादेव न्युदास इति वाच्यम् । तथा सति घटभेदतदन्य- ममयेतदुभयाभावघटितटाधिकरणाप्रसिद्भया प्रमेयवान् वाच्य- स्वादिसताव्याप्तेवुर्वारत्वात् । न चोभयरषमप्यफविशिष्टापरत्वमेवेति याच्यम् । तथा सति वृत्तित्वालोकान्यत्वोमयाभायमादाय तारश- वृत्तिनात्वे प्रतियोगिताम्यापफत्वदलव्यावृत्तिदानासङ्गतिरिति चेन। साम्यतावच्छेदफसमनियतप्रतियोगितायां स्त्रन्यूनवृत्तिधर्मानच्छि- मत्वस स्वयमेव निशिततया सन्यूनतिपदेन नापच्छिन्नान- ·मनुमानजागदीश्याः कोरपत्रेषु বিবাঘিদ্ধনিমবিষয়াবানাই। खति स्वसमानाधिकरणधर्मस्य विवक्षितत्वादेवोक्ताभावव्युदासात साध्याधिकरणस्वनिषेशाच पद्विधूमोभयवाम् चरित्यावावुभयाभा- वादेः संमायतया नातिव्याप्तिरिति । वस्तुतस्तु पतदस्बरसनेष तल- क्षणमपहाय पतेनेत्यादिना लक्षणान्तरानुधावनं कृतम । मत एवं परलक्षणे साध्याभावे साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नति- बोगिताकत्वनिवेरो घहिमान धूमादिस्यत्रेवाव्याप्तिसम्भघे तामपहाय पाच्य यावादिति सत्तावान् द्रव्यत्वादिस्यकव्यक्तिसाध्यके ज. गदीशस्याध्याप्पिदानमपि सङ्गच्छत रति ध्येयम् ॥४५॥ अत्र च हेत्वधिकरणयत्किश्चिद्यक्ती देशिकविशेषणतया कूटस्प धर्तमानत्यमेव हेतुसामानाधिकरण्यं घोध्यं तेन पृधिधी द्रव्यत्वप्रका- रकपमाधिोप्यत्पादित्यादी जले तेजसि प साधनसमानाधिकरण. स्य जलापूरपभावस्थ तेजोऽवृत्यभावस्य घ उक्तरूपाण्डिन्नप्रतियो- गिताकरवात तदुभयराधिकरणजावादी देतोरवृत्तिरयेपि नाति- म्यातिः देवधिफरणजलाधिमपकनिष्ठं वचाराटं तदधिकरणे जलादी हेतोः सत्यादिति जगदीशः । अत्रेयमनुपपत्तिः । अयात्र साधनसमानाधिकरणस्प विपक्षीभूततत्तयाकिभेदाभाषस्यापि सा. ध्ययापकताषच्छरकरूपायच्छिन्नमतियोगिताफरवाय तमटित. टाधिकरणाप्रसिद्धयेषातिव्याप्यसम्भये तबारक देस्यधिकरणय- फिशियको देशिकपिशेषणतया पर्तमानावमित्यादियिषण. 'यध्यमिति धेदर फेचित । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापक तत्सम्यम्पायनिप्रतियोगिताकायमभापयिशेषणमित्यभिप्रायेण पगम्यसतिरित्यार.। सम्मादम ) साध्यतापच्छेवफसम्बन्धेन साध्यप्पापफस्यमित्यारिमतस्य प्रायहतव भाषितस्यादिति । मेम । पपरसम्पन्धेन म्यापकरणे तसतसम्यम्धार्याउन्नति- पोगिताफमास्याभापाटनिमेशापेक्षया लायवेन साध्यध्यापकता. মুখোমুযান্ধিবিশ্বখতিয়বিসিদ্ধমাথ स्प पिक्षितमगधा प पृधि सम्पायरमप्रमायिये- অাহবা কান্নাবলামূলমধাবৰগ্ৰয়ায় अप्रतियोगितामाध्यामापदाधिकात्तिामाषस्य दंलो म. नितिष्पारितारपपिरणारपिपली वैशिमविण.

·अथ सिद्धान्तलक्षणजागदीश्याः कालीशष्ट्ररपिरवितं कोडपत्रम् । ननु(१) तत्तद्यक्तित्यायच्छिन्नाभावमादाय पह्निमान घूमादित्या- दायव्याक्षिवारणायानवच्छेदकायानुसरणं कृतं दीधितिकता तन्न सङ्गच्छते रूपयान् पृथिवीत्वादित्यादाधव्याप्तियारणायावश्यमय छश्कतायो साध्मतायच्छदफनाघटकसम्पन्धावच्छिन्नत्वस्य नि. घेश्यत्वादिति । न चैतपरपे प्रतियोगितायरछंदकताघटकसम्य- गधेग प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिन्नभिन्नावनिशादेवाव्याप्तियार णसमाये प्रतियोगिनायव्दकतापी साध्यतायच्छेफना घटफस- ঝাথতিষ্টা ক দিলামবি ফয। যিযিবাদমা- यान्यतरमामधन रूपत्वविशिष्टत्य साध्यतायामामघटाम्पत्तर- स्वादिहती समवायेन उपत्यविशियामा वियितथा पर्याय- হিমা খামাখি ঘরানাঘণদব- गंतापच्छेत्रफतापर्याप्त्यधिकरणं यष तपपर्याणाचच्छेदफताफ संसगतापचय वस्पाययं निवेशनीयस्वादितिचंग। यत्र प. বিনিদ্ধবিমান বাগবিধিতে মাখা পথ না” पच्छतापटकमासन्धाटनापच्छदकरयाप्रमिया घूमादिद। কাগাদিঘাপাৰ্থ নদাঘশ্ববত্রিযামানা विमरणयोमयसम्मन्धेन माध्यतापकताधिशिष्टायफरया निरूपयम्य प्रतियोगिता नियनीयायन तारयच्छेषग्या- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । निरूपकप्रतियोगिताकतत्तद्यक्तित्त्वावच्छिन्नाभावमादापाव्याप्तिस. अति (१) ॥१॥ ननु यमर्मावच्छिन्नधाचकपदोत्तरमन्यादिपदश्रुतिरित्यादिव्यु- स्पत्त्या प्रतियोगितायच्छेदकावच्छिन यद्भिग्नं भवति तेग सम सा- मानाधिकरण्यमित्येव चतुमुचित न तु व्युत्पत्तिधैचित्र्यं स्त्रीका करणीयमनुरोधाभावादिति चन्न । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न. स्वावच्छेदेन यन्नित्व तसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यवश्यं घा- च्यमन्यया प्रतियागितावच्छेदकघटस्वायच्छिन्ने धूमभेदसत्यात धूमधान बतरित्यादावतिव्याप्ति. न च तथाप्युभयभेदमादाया- तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यद्भिनत्यपदेन यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताफभेदस्य विवक्षितस्मात् तथा च प्रमेयवान् घाच्यत्वादित्यत्र प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्ध्याव्याप्तिरिति ॥२॥ मतियोम्पसमानाधिकरणेतिमूलोक्तलक्षणे तत्तद्यक्तित्वावच्छि- भाभावमादायाव्याप्तिवारणायानवच्छेदकत्यानुसरण छत तान सङ्गच्छते । स्वप्रतियोगिक यस्त्रसामानाधिकरपयोभयसम्बन्धेन साध्यनिशिधान्य वस्यामायधिशेरणात धूमनान् घरित्यवाति- व्याप्तियारणाय स्त्रसामानाधिकरण्यदल घहिमान् धूमादित्यादा- घमायामसिद्धिवारणाय स्वप्रतियोगिफत्यदलम् । न च यस्या महानतीयवहिव्यक्तेः प्रतियोगिमारवं तस्याः सामानाधिकरण्य- विरहात तत्तद्यक्ति वावच्छिन्नाभायस्य लक्षणघटपात्वेग तमादा- याव्याप्तितादवस्थ्यमिति घाच्यम् । स्वप्रतियोगिकत्यपदेन स्वा. ध्यप्रतियोगिक यस्य स्वसामानाधिकरण्यपदेन च मानाधिकरण्यस्योक्तत्वात् । न च फपिसंयोग्येतदक्षत्वादित्यादी फपिसयोगाभायस्य लक्षणाघटकत्वात् सयोगी सत्त्वादिस्यादी गु. यावृत्तित्यावच्छिनामावमावायातिव्याप्तिवारणाच प्रतियोग्यस. मानाधिकरणपदस्य चैयर्यमिति वाच्यम् । प्रमेयवान वाच्यत्यादि- स्मादायभावमात्रस्य प्रमेयत्याश्रयप्रतियोगिकरवप्रमेयत्वाश्रयसामा- ८) च प्रमेयप्रतियोगिकस्तम्पसम्बर्धन अभयदिशित्रस्य माध्यतास्थले ऽभावान মিষাবােধ स्वव्यापकत्वस्साबलेटक्सप्तर्गतावडेटक्नात्वावच्मिननियगिनापर्यान्यनुयो- मितानवउदारूपवृतित्वोभयसम्बन सा यमरच्छेदाताविशिष्टावच्छेदकत्वानिम्पकत्व बोय. म् । नित्वच स्वावच्छेदक्ससर्गतावठेएक्ता वावच्छिन्नप्रतियोगितात्पर्याप्त्यनुयो गतावच्छेद- स्वाश्रयसा- पत्वसम्बन्धेन।

·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु माधिकरण्ययोः सत्वेन लक्षणापटकस्याव्याप्तियारणाय नमामाना धिकरण्यघटफीभूतवृत्तित्यस्य विशेषणतया पिघक्षितत्वात् कपि- संयोगामाययान मेयरयादित्यनाध्याप्तियारणाय तसार्थक्यात् । न च प्रतियोगियेयधिकरण्यस्य प्रतियोगितायस्छरकसम्यग्रेन निवेश्यतया हिमान् घूमादिस्यादी द्रव्यत्वामाधामाधमादाया- व्याप्त्यभावात स्वप्रतियोगिकस्वस्य धेयध्यमिति वाच्यम् । वहि- मान् घूमादिस्यादौ पर्वतावृत्तित्यायच्छिन्नामायस्य पर्वतधारमफनया रास्य विशेषणताविशेषसम्पन्धावच्छिन्नवृत्तिरपविरहात लक्षणघद- फरपेन समादायाम्याशिवारणाय साध्यतापच्छेदकसम्यन्धावच्छि- सत्यस्य प्रतियोगितायां निवेशनीयत्वात् । तथा च माध्यतावच्छे- एकसम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकामावमात्रस्य भावानात्मकतया स्वाभयसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टतया सम्पाभावाप्रसिद्धयाऽस्यामिरिति । न च समवायेन प्रमेयसाध्य. फसत्वादिदेती साध्यतावच्छेदफसम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताफ- तादशाभावाप्रसिद्धयाऽव्याप्तिवारणार्थ साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध. सामान्ये याहशप्रतियोगितावच्छेदफावच्छिन्नमतियोगिकरवेत्यादि। सम्बन्धर्मिकोमयाभावघटितलक्षणानुसारेण प्रतियोगिनायां स. म्बन्धविशेषस्थानित्रेशनीयतया भावात्मकाभावमादायाव्याप्तिवार- णमम्भवे तवैयध्यै दुर्वारमिनि वाच्यम् । अभावो भेदत्वादित्यादी ताशाभावाप्रसिद्ध्याऽध्याप्तेदवारत्वात् । मैवम् । घटत्वाभावप. टवाभाषाम्यतरवान् द्रव्यस्वादित्यादी घटस्वपटवस्वरूपाभाव:- नियोगिताया: सफलसाध्य सत्वेनास्पारिति । न च तदोपचार- णार्थमनवच्छेदकत्वानुसरणं क्रियत इति घाच्यम् । अभावधान मे. यत्वादित्यादी घटस्वाभावाभाघमादायाव्याप्तिरिति॥३॥ ननु साध्याधिफरणवृत्तित्वजगत्तिमित्वोभयाभाषषिशि- हेत्तधिकरणवृत्यभावप्रतियोगिताशून्यसाध्यसामानाधिकरण्यस्यैव सम्यके नवच्छेदकत्वानुसरणं व्यर्थमिति । असम्मववारणाय ज- गढ़त्तिभित्रस्ववियपणन्य व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणाय साध्य- पावृत्तिस्यस्प उभयांमावस्य प्रतियोगिकोटी निवेशः । न च व्यधि- फरणसम्बन्धेन साध्यागावस्प जगत्तिम्या ताडशामाधमादायक ध्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणसम्भवे साध्यवदत्तित्वस्य वेयर्य। मिति वाध्यम । समवायेन प्रमेयलाध्यकन्यभिचारणामाच्य- ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु न्धेन मनियोगिवैयधिकरययस्य विषक्षणेनैव तद्दोपयारणात् । न च प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादाम्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशाभार भिन्न संयोगसम्बन्यावच्छिन्नप्रमेयाभावमादायचाव्याप्तिविरहादिदि चत् । उच्यने महानसीयवाहमान धूमादित्यादातिव्याप्तिस्तायो- भावभिन्नो पः संयोगमम्बन्धावच्छिन्नवा मावस्तत्प्रतियोगिरवस्त साध्ये सत्त्वादिति । न च ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्या- पन्यधिकरणत्वस्य साध्यतावच्छेदके विवक्ष नैनहोपवारणमिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वादिति ध्येयम । यद्यपि कालि कादिसम्बन्धेन साध्याभावमादाय व्यभिचारिमात्र दोष- वारणाय प्रतियोगिवैयधिकरपयं साध्यतावच्छदकसम्बन्ध वाच्यम् । तथा च विषयितासम्बन्धेन धूमत्वविशिष्टाना' धप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य ज्ञानस्य साध्यतावच्छेदकीभूत- संयोगसम्बन्धनाधिकरणाप्रसिद्धता तादशाभाय प्रतियोगियधि- करण्याभावन प्रतियोगियधिफरणाभावभिनत्यस्पाक्षतराया ता. शाभावप्रतियोगितावच्छेदकरवस्य धूमत्यादी सरंचन धूमवान व वरित्यावावतिव्याप्तिः । तथापि साध्यतावच्छंदकताघटकसम्ब. न्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य विवक्षणीयत्वान कोऽपि दोपः।न च तथापि जानिमरभावस्य हेतुसमानाधिकरणाभावभिन्नता तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्थ घूमर सत्यनामिव्याप्तिरिति घाच्यम। ताहानियोगितावच्छंदफनायां निरवछिन्नत्वस्यापि निवशनीय- स्यादिति चन्न तदात्मस्वप्रतियोगिकसमवायनात्मत्वसाध्य कहानदेनुकत्यभिचारिण्यतिव्याप्तिस्तथाहि ताशसमवायसम्ब. न्धनात्मधाभाचे प्रतियोगियधिकरपयस्य सत्ये ऽपि व्यभिधारि- नया व्याप्यत्तिसाध्यकथलीयलक्षणस्याप्यलक्ष्यत्वेन त प्रतियो- गिधपधिकरपयाप्रवेशेन तवमायस्य तुसामानाधिकरण्याभावा त् । हेतुममानाधिकारणाभाभिनाभावतया ताप्रतियोगितावच्छ- दकरयस्य माध्यतापच्छा सत्यापभिचारिण उभयरक्षणस्यवा- बरपायालाययासम्ायापति । यदि च व्याप्यत्ययाप्यवृत्तिसा- यकस्थलमात्र एवं माध्यतावदंदकसम्यन्यायच्छिन्नमाध्यताया- दकानाधिकरणीयम्पसम्पन्धन यदभापतिपोम्पधि- फरमायामायया हनुमततरभागिगामापप्रतियोगितायच्छेत्र ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । फत्वं साध्यतावच्छेदफे विवक्षणीयं तथा च न कोऽपि दोष इति सू. धममीश्यते तदा सुधीभिरेवात्र दोपोऽनुसन्धेय इति ध्येयम् ॥५॥ न च तथापि यद्रूपावच्छिन्नाधिकरणत्वं हेतुसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वं न भवति तत्त- दूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य विवक्षणेनैव सामञ्जस्ये कृतं सा. ध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादिविशेषणेनेति वाच्यम् । सामान्यध- मांवच्छिन्नाधिकरणत्वानभ्युपगन्तमते पहिमान् धूमादित्यादाय व्याप्तिरिति दिफ ॥६॥ अथ यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणं हेत्यधि. फरणं ताशप्रतियोगिताभिन्नसाध्यतावच्छेदकाच्छिन्नप्रतियो- गिताअयसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्य स्यैव सम्यक्त्ये साध्यता- घच्छरकेत्यादि विफलमिति चेत । न धूमवदनुयोगिकसंयोगेन चढे साध्यत्वे घरधिकरणत्वादिहेतावतिव्याप्तिः ताहशप्रतियोगिता- भिना या संयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तवा. थयसामानाधिकरणयसत्त्वादिति ध्येयम् ॥ ७॥ अथ साध्यतावच्छेदके प्रतियोगिष्यधिकरणहेतुमन्निष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकं यद्यत तदवच्छिन्नभेदकूटसामानाधिकरण्य- विवक्षणनेव सामञ्जस्पे कृतं साध्यतावच्छेद केल्यादिविक्षिणनेति । नव गगनवृत्तित्वविशिएवाभावमादाय द्विमान् धूमादित्यादा- पव्यतिरिति चाच्यम् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणस्वीयस्वरूपसम्पन्धेग प्रतियोगिनिल पिताधिकरणवाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणपदेन विवक्षितत्वात् । न च विपयितासम्बन्धेन प्रमेयस्य साध्यतायां तज्ज्ञानस्वादिहेताव- ध्याप्तिताशामायाप्रसिद्धेरिति घाच्यम् । प्रतियोगिताव्याप्यनिरूप- कत्वस्य विवक्षितत्वादितिचेत् । न तस्य लक्षणान्तरत्यादिति । एतेन प्रतियोगित्वसम्बन्धेन महानसीयवह्निसाध्यस्थले प्रत्येफेन म हानसीयायभायमादायाव्याप्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् एतादृशमतियो- गिन्यधिकरणत्यस्य लक्षणघरकत्यात प्रत्यकाभावे प्रतियोगिवैया धिकरण्याभावादिति ध्येयम् ॥ ८॥ अथ विशिष्टाभायोभयाभावमादायासम्भवसम्भवे तमद्यक्ति- स्थायमिनाभायमादायाव्याप्तिदानं सन्दर्भविरुवं कृत जगदी मेति चेत् । न तादात्म्येन गगनस्य साध्यतायां तदतियादिहतो ·मनुमानजागदीश्याः झोडपत्रेषु साध्यटितविशियाभायोभयाभाषस्य प्रतियोगिपधिकरण्यवि. रहेण तत्र लक्षणगमनाम्नासम्भव ति ध्येयम् ॥९॥ न च महानसीयाङ्गिनास्तीतिप्रतीतिसिखस्य तुमलिष्ठाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेव द्विमित्यव्याप्तितावस्थ्यमिति धा• यम् । साध्यतापच्चरकनवितरोभयाघच्छचभिमाया एवं प्रतियो- गिताय अनयच्वंदकत्वस्य पियक्षितस्यादिति जगवीयः । साध्य. तापच्छेदफनरपदेन साध्यतावच्छदकतावच्छएफरूपण स्वानव. छिन्नमकारताचच्छनकत्यं विघक्षणीयमतो न ममेयधान याच्यावा. दिस्यत्र स्वानच्छिन्नप्रकारत्यासिद्ध्या तदितराप्रसिद्धिः। पवधे- जानिमस्थान भावमादिस्यत्रातिध्याप्तिः तथाहि जातिमदभावी- पप्रतियोगिताया जातिवरूपण जात्यनपच्छिन्नघटवानितिशानीय. घनिष्टप्रकारतावरक यदत्यादिकं साध्यतावच्छेदकं यजा- तिमत्वमतदुभयनिष्ठावच्छेदफतानिरूपकात्यात जातिमदभाषो न लक्षणवरकः किन्तु तचकित्यावच्छिन्नाभाव पर तथा च तत्यति. योगितानवच्छंदकं जातिमत्त्वम् अत्रापि प्रत्येकाभावमादायातिन्या- तर्वारणे ऽपि मदानसीयय विभिन्नवद्वित्ववस्वान् धूमादित्यादापति व्याप्तिर्वाध्या ।मैवम् साध्यतावच्छवकतापपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कीभूतधर्मविशिष्टधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यप्तिकारच्छेवफादा- निरूपिका या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितस्वात् ।वैशि. अयं च स्वाभाववधित्यस्वसामानाधिकरणयोमयसम्बन्धेन तथा च हिमान् धूमादित्यादी महानतीयवहाभाषमादाय नाग्याति:त. हि सदभावीयप्रतियोगितायाःसाध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगि- तावच्छेदक पद्धहित्यनिष्ठत्वं तद्विशिष्टं महानसीयत्व हत्वनिष्ठ. द्वित्वं तदच्छिन्नानुयागिताकपर्याप्तिकाचच्छेदकतानिरूपकस्वात् जातिमत्त्वान भाषावादित्यादौ च नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । वस्तुत स्वनिर्मापतस्वस्वभिन्न प्रकृनानुमितिविधेयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनु- पोगितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताफपर्याप्तिकावच्छेदक- तानिरूपकत्वोमयसम्बन्धेनावच्छेदकनाविशिष्टान्याया पव प्रतियो. गिनाया अनयच्छेदकायस्य सापतावच्छेदके विवक्षितत्वान्न कोऽपि दोषः॥ १०॥ चह्निमान् धूमादित्यादौ महानसीयवद्वृित्तित्वविशिष्टजातिमद- भाषमादायाव्यातिवारणायावच्छेदकतायां निरच्छन्नरचे निशितं. ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्। अगदीशेन नचात्र महानसीय विचित्यधियिष्टजातिमहिनास्ती. तिप्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगिताया निरयच्छिन्नारच्छदकत्वस्य सित्वे सत्यादव्यामितादयस्थ्यमिति वाच्यम् । अध्यावर्तकरयेन ताशप्रतीत्या बहिये निरवच्छिन्नावच्छेरकत्वानवगाहनात् । अथ- या स्वावच्छिमावच्छेदकताधिशियान्यस्वरूपं निरवच्छिन्नत्यमत्र विवक्षितम् । वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपकप्रतियोगित्यनिरूपितत्त्वस्थसा. मानाधिकरण्यैततुभयसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तथा च चह्निवीनष्ठनिरय. न्त्रिावन्मेरकत्यस्यापि ताशसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नावच्छेदक. स्वविशिएतया नाण्याप्तिरिति भावः । वस्तुनस्तु स्वाच्छिन्नावच्छ- दकत्वानिरूपकत्वमेव निरवच्छिनत्य प्रतियोगितायां निरवधि- अत्यम् अतोन तादशाभावप्रतियोगिता लक्षणघटिका इति नाव्याप्ति- रिति भावः । न च साश्यतावच्छदसतदितरोभयानच्छिन्नाचं व्यर्थ महानसीययभावप्रतियोगितायाः स्वावच्छिन्नापच्छेदक- तानिरूपकत्वेन लक्षणापटकस्यादिति वाच्यम् । तार्णवाभावमादाय घह्निमान् धूमादित्यादावच्यातिपसङ्गात् । यद्यपि तारामाचप्रतियो. गिताया भवच्छेदकत्वं ताणत्व एव स्वीक्रियते लापवान्न तु वद- वे अत्यावर्तकत्वात् तथापि कालो रजतमित्यादिप्रतीत्या काल- रुसम्बन्धेन, जात्यादः स्वरूपतो भानात कालिकसम्बन्धेन गुणत्य. वियिस्य साश्यतायां द्रव्यत्यादिनी कालिकेन गुणत्यविशिष्टस्य समवायेन रूपावणिएस्य गुणत्ववद्रूपस्याभाषमादायाव्यानिवार- णाय तसार्थक्यादिति ध्येयम् ॥११॥ अप्रेयमापनिः मनु व्यभिचारिमाप सर्वस्या निरुत्केरल- पयतया शुद्धसाध्यतावच्छेदकस्थलीय निरुको दण्डिमान् द्रव्यत्यादि. स्यादावतियासिरिति चेत् । न हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताया.निरव. चिन्नाचच्छेदकत्याभाववत्वेसति निरवच्छिन्नाचच्छेदकताशयसाध्य. तावच्छेदफायभिसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति सर्व सुस्थितम|१२|| ननु विशिएसाध्यतावच्छन ककस्थले हेतुमनिष्ठाभावप्रतियो. गिनावच्छेदक्तायां साध्यतावच्छेदकतावच्छंद्रकतदितरोभयानब- छिन्नवनिवेशे ऽपि दकिमान् दण्डिसपोगादित्यादौ तत्सम्पत्तिाधा- যকিস্বরূৰিদ্ভাধনাজমানামিরান্ধাৱনাৰীষ্মঘাদি म्भो रूपस्यन्यनतिजानिमत्या रूपादित्यादिस्थलान्तरानुयाय- नमनुचितमान च साध्यतावच्छेदकतायच्छेदकतरानच्छिन्नत्यनि- ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु पेशे एव तात्पर्यमन्यमा जातिमत्त्वान् घटत्यादित्यादी पटसमवेतत्वति शिष्टवान् नास्तीतिप्रतीतिसाक्षिकपटसमवेतत्ववैशिष्ट्यमात्रावच्छि: जातिनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावमादायाध्याप्तितादव- स्थ्यापाताद नथा च तत्सद्यक्तित्वावच्छिन्नदपानाधच्छंदकतायां साध्यतावच्छदकतावच्छेदकेतरतद्यक्तित्वावच्छिन्नत्वेन तदभावस्य लक्षणाघटकरवान्नाव्यातिरिति वाच्यम् तथा सति संयोगेन तद्यक्ति मतः कश्चित्सम्बन्धेन साध्यतायामव्याप्त्यापत्ते । साध्यतावच्छे. दफताघटकसयोगसम्बन्धावच्छिन्न हेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियोगिताव- च्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकमावच्छेदकेतरधर्मावच्छिन्नत्वेन ता. रशावच्छेद फरवाप्रसिद्धः । जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तस्य खरूपतो भाने मानाभावापत्यवत्त्वान् रूपवान् वा पृथिवीत्वादित्यादी विपपिनासम्बन्धेन रूपत्यधिशिष्टाभाषमादायान्याप्तिवारणायाव- .च्छेदतायां माध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्यनियेश- त्यावश्यकत्वादिति चेत् । न तत्राव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदक- तावच्छरकेतरधर्मानच्छिम्गावच्छेदकतायां साध्यतावच्छदकता- घटकसम्रन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नवसाध्यतावच्छेदकनिष्ठत्वो- भयाभावविशिएचस्य निघणनीयत्वात् । तथा च रूपत्ववान - पवान् चा पिवीस्वादित्यादी विपयितापच्छिन्नरूपायनिष्ठावच्छे. दकतार्या ताहशांभयाभावासत्त्वेन विषयितया रूपत्वविशिधामा- यस्य लक्षणाघटकरवानाध्याप्तिः। संयोगेन तद्यक्तिमत. कथञ्चित- सम्बन्धेन साध्यताम्बले तु घमभावो लक्षणघटका घटत्वनिष्ठावच्छे- दफतायां साध्यतापच्छंदकनिष्ठत्वविरदेणाभयाभावमत्वात् ॥ १३॥ रूपगन् पृधिरीत्यादित्यादी विषयितया अपत्यत्रदभावमादाया. व्याप्तिवारणाय साध्यतारच्छदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमेव प्र. तियोगितावच्छेदकनायां निरेगनीयमिति जगदीशेनोक्तम् । अप्रेयमा- पतिः । यत्र फालिकसम्पन्धेन महानमानुयोगिकसंयोगविशिष्टस्य समवायेन हि वविशिएस्य वः संयोगन माध्यता धूमादितुलत्र समायसम्बन्धन महानसानुयोगिकसंयोगविशिष्टस्य कालिकेन घ. दिन्यविशिष्टम्यामारस्प हेतुसमानाधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छेदक- रस्य साध्यतायच्छेदकं सत्याव्याप्तिः एवं विशपरूपेण संसर्गना- सत्त्थे हित्वप्रतियोगिफसमवायेन चाहत्वस्य साध्यतावच्छेदकक- साध्यतावच्छेपताघटकससर्गावच्छिन्नायच्छदकताफर-- ·মিয়ানুসন্ধা। तुसमानाधिकरणामावाप्रसिद्धयाऽस्यानिश्च । म पूर्वोक्तसले. कालिफेन महानसानुयोगिकसंयोगविशिएस्य समुदायेन घहिस्थ. विशिष्टस्प पर्वते सत्त्यात पूर्वोकताशाभावस्य प्रतियोगिब्यधिक फरणत्वाभावादेव नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । समवायेन महा. तसानुयोगिकसंयोगविशिष्टम्य कालिकेन द्वित्वविशिष्टस्य सा ध्यतायां धूमादिहेतातिव्याप्तिभिया स्वानरच्छेदकसम्बधा. च्छिन्नवस्त्रसामानाधिकरण्योमयसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिताव: च्छेदफताविशिष्टान्यत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकाधच्छिन्नाधिकरण- ताघटकनिरूपफतावच्छेदकतायां निवेश्यत्वात् । न च तथापि फालिफेन धहित्यनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका सती तेनैव सम्वन्धेनन महानसानुयोगिकसंयोगनिष्ठावच्छेदकनानिरूपिका या निरूपकता तस्या अपि निरुक्तस्वप्रतियोगितावच्छेदकनाविशिष्टान्यवहित्यनि- छफालिकसम्बन्धावच्छिन्नावाच्छदकतानिरूपित्तस्पेन पर्वतादी स- धातू प्रतियोगित्यधिकरणस्थामाच इति वाच्यम । स्थानवच्छे दकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वसामानाधिकरपयोभयसम्बन्धेन स्वप्र- नियोगितावच्छेदकताविशिष्टावच्छेदकत्वानिरूपितत्यस्य प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरगाताघटकनिरूपफनायां निवेशनीय- स्यात् । मेवम । स्थानवच्छेदकसम्बन्धावच्छिमत्यस्वसामाना দ্বিগঘীমখদঘন মুহাম্বইবন্ধনহয় যা স্নান दकता तनिरूपकत्वस्य प्रतियोगिताया विशेषणत्वे ऽपि कालिकन जातिविधियस्य समवायेन धूमत्वपिविष्टस्य साक्ष्यत्वे घाादिहे. तावतिव्याप्तिः। घूमत्वनिष्ठकालिकसम्बन्धायच्छिन्ना या साध्यताच- च्छदकता तदनवच्छेदकसम्बन्धानच्छिन्नत्यससामानाधिकरण्यै. तदुभयसम्बन्धेन तद्विशिष्टप्रतियोगितापच्छेदकतानिरूपित्तन सा- ध्याभावस्य लक्षणाघटकत्यात स्वनिष्टसाध्यतापच्छेदकतानवच्छे- कसम्यम्धावच्छिन्नत्यनिष्ठत्वैतदुभयसम्बन्धेन साध्यतावच्छे दफविशिष्टावच्छेदकत्वानिरूपकत्वम्य निवेशे ऽपि समवायेन मा. नृत्वत्वावच्छिनास्थ विपयिनया स्वरूपतो ज्ञानत्यस्य यत्र साध्य- शापच्छेदकत्वं ज्ञानमित्याकारकशानत्वं च हेतुस्तत्र साधनसमाना- धिकरणस- साध्यतावच्छेदकीभूनतादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नति. योगिताकस्प विषयितया ज्ञानस्यत्वविशिष्टयज्ञान मेदस्य निरुनोभ- यसम्बन्धेन साध्यतावच्छड़कावशिष्टावच्छेदकत्यानिरूपकत्वस्य प्र.

·भनुमानजागदीश्याःकोडपत्रेषु तियोगितायां सत्त्यात् तत्र हेतावस्याप्ति न च स्थामवच्छेएकस- पन्धावच्छिन्नत्यस्यसमनियतत्वोमयसम्बन्धेन साध्यवाघच्छद. फतावैशिष्टय निवेदयमतो न कोऽपि दोष रति घाध्यमकालिफेन धूमावविशिएस्य समयापेन घुमत्यधिशिरस्य कारिफेन रूपत्व- विशिष्टस्य समायेन रूपत्वविगिएस्प घा यत्र साध्यता तत्र धू- मत्वविशिष्टधूमपार घट्ने पत्थय दूपयान हानत्यादित्यत्रातिव्याप्ति रिति । अव केचित स्थानवच्छवासस्वाधावच्छिन्नत्यस्यसामा. नाधिकरण्यस्वसाजात्यतनितयसम्बन्धन साध्यतायच्छदफतावि. शिपमतियोगितावच्छेदपत्यानिरूपकृत्यविशेषणेन न दोष, । स्सा जात्य च निरवच्छिन्नत्यांकशिवायच्छिन्नत्वान्यतररूपेण अ- पिलक्षणतया भासमानस्य धूमत्वादश्च न विधा साध्यतावच्छेद- फत्व मानाभावादत कालिकन स्वरूपत एव यत्र धूमयस्य सा. ध्यतामच्छदकत्व समवायेन तथात्व तत्र नातिव्याप्ति. यत्र का लिकसमवायोमयसम्बन्धेन घूमत्वस्य साश्यतावच्छदकरय तत्र दापासक्तिरव नास्तीति ध्येयम् । सम्बन्धमदे ऽपि निरवच्छिन्ना. पच्छरकना एफैवेति हृदयम् । न च तचापि रूपावत्या पृ. थिधीत्वादिस्यत्र वियितया स्वरूपतो रूपत्वरिशिष्टाभायमादाया. व्याप्तिरिति वाच्यम् । पनविनयसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकता शिवारच्छेदकत्वानिरूपकप्रतियोगिताकहेतुसमानाधिकरणामाधी- यप्रतियोगितानिरूक्तिसाध्यतावच्छन्दकताघटकसम्बन्धातिरक्कम- म्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकनिष्ठत्वोभ्याभायवदयच्छदक स्वाभावस्य साध्यतावच्छदके विवक्षितावाद । परे त स्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छि नसाध्यतावच्छतफताव्यापकत्वैतवुभय सम्बन्धन साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धविशिष्टान्यसाध्यता- वच्छन कनिधसाध्यतावच्छदकताघटकसम्बन्धापच्छिन्नापच्छदक- स्वानिरूपफत्व मतियागिताया निवशनीयम । उक्कामावप्रतियागि. तावच्छदकताया स्वविशिष्टान्यावसम्पादनाय स्वावच्छिन्नस्पनियश समवायसम्पन्धन जान यतावच्छदकताया कालिकेन घटित्वस्य साध्यतावच्छदफताया जातिमाडिमान द्वदत्वादिस्यत्र सद्धती समवायेन वाहित्यविशिष्टये सति कालिकन जातिविशिष्ट यत् तदभावमादायाव्याविचारणार्थ स- स्वत्धघटकतया व्यापकत्वनिवश तथा च समवायसम्बन्धाव- सम्बन्धघटक- तया ·१७ सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । चिछन्नवद्विनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतायास्तारणविशिधायचात् निरुकामावस्य लक्षणाघटकत्वमिति । वदिमान धूमादित्यादी घ. टाभावस्य लक्षणधर्मकत्वसम्पादनाय साध्यतायच्छेदकनिष्ठेत्यव. च्छदफनाविशेषणम् । समयायेन प्रमेयसाध्यतावच्छदककस्थले प्रम- अवस्वान धूमादित्यादी घटाभावस्य लक्षणाघटकत्वे ऽपि तत्तातच. भावमादाय लक्षणगमनाय साध्यतावच्छदकताघटकसम्बन्धाच- च्छिन्नाव साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतायां विशेषणं देयमि- ति । यदि च बहिमान घूमादित्यादी निरुक्तसम्बन्धविशिन्य- साध्यतावच्छदकानसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नाव- च्छेदकत्वाप्रसिद्धवान्याप्तिरिति विभाव्यते तदा स्वायच्छिन्नत्य. स्यावच्छिन्नसाध्यतावच्छंदकताव्यापकत्वैतदुभयसम्बन्धेन साध्य- तावच्छेदकताघटकसम्बन्धविशिष्ठान्यावच्छंदकतानिरूपित वसाध्य. तावच्छेदकनाघटकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदक. स्वनिकांपतत्वामयामाश्वत्वस्थ प्रतियोगितायां निवेश्यत्वाम्न फा.' चिदनुपपत्तिरिति ध्येयम् । अथवा निरुक्तसम्बन्धेन ताहशस. स्यन्धविशिधाम्या या साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धविशिष्टाप. च्छेदकता तनिरूपफत्वं हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितायां विधक्षि. तम् । स यतावच्छेदकताघटकलम्बन्धवैशिष्ट्यं च स्वायच्छिन्न- साध्यतावच्छेदकताव्यापकत्वसम्बन्धेन उभयव्यापकत्व स्वनिरू. एफप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकाववरूपेण बोध्यमिति ध्येयम । या स्वानरच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्थसमानाधिकरणायच्छ- एफतानिरूपकत्वस्वनिरूपितसाध्यताश्रयवन्निष्ठप्रतियोगिब्यधिकर- साभाषीययोभयसम्बन्धेन साध्यतावच्छंदकताविशिष्ठान्यावं हे. तुमन्निष्ठाभावीयप्रतियोगितायां निवेश्यमतो न कोऽपि दोषः । न चविषयितया ज्ञानत्यत्वंन ज्ञानत्वविशिष्तस्प साध्यत्वे तज्ज्ञानत्वा. विदेती विषयितया स्वरूपतो ज्ञान विशिष्ठभेदमादायाच्याप्तिरिति पाच्यम । चिशिपसाभ्यतावच्छेदककस्थले स्वावच्छिन्नावच्छेद. कत्वीयस्वरूपसम्बन्धेन यदूपेण साध्यतावच्छेदकत्व तदितरामब. छिन्नावच्छेदकताकहेतुमग्निष्ठामावीयनिरुक्कसम्बन्धन साध्य. तावच्छंदकताविशिष्ठान्यप्रतियोगितावच्छेदफारवाभावस्य साभ्य- वायच्छेदफे विवक्षितस्यादिति ध्येयम् ॥१४॥ भय साध्यवद्दत्यभाषीयत्वसाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकता- ·स्वस्थ मैनुमानेनागदीश्याः कोरपत्रेषु नितितोभयाभावविशिरतुमग्निष्ठाभाषप्रतियोगितानवच्छेदक साध्यतापरछपक विधभितत्वात् साध्यतावच्छंदकता दितरेत्याचपच्छरफतायां निच्छिनत्वं यहूपेण साध्यताव दकत्वं तत्तपितरोभयानच्छिन्नत्यं साध्यतापच्छेदताघटकसम्ब. ग्वाग्छिन्नस्वमित्यादिविशेषणं व्यर्थमिति । न च फपिसंयोग्ये. तावादिस्वादावव्याप्तिधारणार्थ प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशवेय- ध्यमिति धास्यम। कपिसंयोगी साहित्यादी कपिसंयोगाभावस्य तारोमयाभावपिशिएप्रतियागिताकावहिरहालक्षणाघटकतयाऽवि. च्यातिधारणाय निरपच्छिन्नतिकाभावीयत्वसाध्यतायनि- ठापच्छेदकतानिरूपितत्वोभयाभासस्य धकन्यतया साध्याभावमा. दायोकसले ऽध्यातिधारणाय तहलसायात । न प विशिष्ट- सप्ताभाववान जारित्वादावतियाप्तिः विशिष्टसत्ताभावामा- यस्य विविएसचानतिरकितया तदीयप्रतियोगितायां तादृशोभया- भावासन लक्षणाघटकत्वादिति वाच्यम | साध्यवत्तिवावच्छे- दकीभूतानुयोगितानिरूपिनत्वघटितोभयाभाषस्य प्रतियोगिताया निवेशनीयस्वात् । न च प्रमेययवान घूमादित्यत्र प्रमेयसाध्यता. এজন্ধকৰাৱাথাবমেরিষাসিয়াৱালাৰামৰিয়াশা तिरिति वाच्यम् । तत्र परम्परासम्बन्धन प्रमेयत्वस्यैव साध्यता- पच्छे कत्वात् तथा च घटाभाषमादाय त लक्षणसङ्गतिः। न च तत्राायाप्तिवारणाय स्वावच्छिन्नवृत्तिकान्यसाध्यवद्वत्यभावीयत्व- घटितांभयामास ताहशत्रतियोगितायां विवक्षणीयम् घटाघ- भावस्य मावछिन्न दृत्तिकान्यत्वाभावेन तदीयप्रतियोगितायां ता- शोभयाभाववत्वेन तमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवे एतावान् - बासाऽनुचित इति वाच्यम् ! तथा सति संयोगी द्रव्यत्वादित्यादी कपिसयोगाभावस्थापि तथात्वेन तमादायाव्याप्तिरिति । मैवम् । समपायसम्बन्धावच्छिन्नवयभावमादाय पह्निमान धूमादित्यादा- सन्याप्तिमाशय प्राह्यसामानाधिकरण्ये हेतोर्याचशः सम्वन्धः प्रविष्ट इति प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशेष. पस्य वैयध्यप्रसङ्गात् । न च भवतु वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । मृत्य- नियामकसम्बन्धापचिन्नप्रतियोगित्वानङ्गीकारे । 'सम्बन्धान्तराव. छिनप्रतियोगिताफसाध्याभावस्य ताहयोभयाभाववत्प्रतियोगिता कविरहण लक्षणाघरकतया स्वामित्वादिसम्पन्धेन धादिसा- , ·सिद्धान्तलक्षपाप्रकरणाम् । ध्यकद्रव्यत्वादिहेतावनिम्याप्तः अस्मम्मते तु साध्यतावच्छदकस- म्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तिसम्बन्धान्तरापच्छिन्न- प्रतियोगितामसाध्याभायमादाय नातम्याप्तिः । अपच साध्य. तावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगित्यधिकरणसाध्यमदत्यभाधीयत्व. धितोभयाभाववक्विक्षणे न कोऽपि दोप इति ध्येयम् ॥१५॥ भयैतत्करपे साव्यताघटकसम्यन्धावच्छिन्नाधिकरणस्वीपस्व. रुपसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकाश्रयाधिकरणत्याभापत्य- धिकरणवृत्यभावप्रतियोगितानयच्छदकं यत् साध्यतापधरपंत- यच्छिन्नसामानाधिकरपयस्य व्याप्तिस्वसम्भव व्यर्थं साध्यताव- च्छेदकतदितरेत्यादिविशेषणमिति । न च घटस्वाभाघवान् द्रव्य- लादित्यावावतिव्याप्तिः सर्वस्यैव हेतुमनः प्रतियोगितावच्छेदकी- भूनाभावत्याधराधिकरणत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकस- म्बन्चापच्छिन्नसाध्यतावच्छेदफारच्छिन्नाधिकरणीयस्वरूपसम्ब- न्धेन प्रतियागितावच्छेदकाश्रयाधिकरणस्वाभाषस्य विवक्षितस्था- दिति चेत् । न । व्याप्यस्यव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलसाधारणसाश्य- तावच्छेदकतदितरेत्यादिविशेषणखण्डनस्य सन्दर्भविगंधापनरिति ध्येयप॥१६॥ अथ प्रतियोगितासम्बन्धेन महानसीयवहादेः साध्य तमायस्वादिहेतावव्याप्तिः प्रत्येफेन महानतीयो नास्ति घहिना- स्तीस्पायभाचीयप्रतियोगिताबन्दकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदके स- स्यादिति चेत् । ना साध्यतापच्छेदकतदितरोभयानाच्छन्नत्वपदे- नानुमितिविधयतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्यनु- योगितानवच्छेदकीभूतो योऽभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतात्वाय. छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेशको धर्मस्तद्धर्मावच्छि. भानुयोगिताफपर्याप्तिकसाध्यतावच्छेदकताविशिष्टावच्छेदकत्वानिरू. पिनत्यस्य प्रतियोगितायां विवक्षितत्वादिति । साध्यतावच्छवकताये. शिष्ट्यं च खायच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्यवसामानाधिकरण्येत- तुभयसम्बन्धन एवं च साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्न- स्वनिवेशस्य तव तात्पर्यमिति॥१७॥ ननु साध्यतावच्छेदकनावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिलपि- तत्वस्य साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितायां निवेशनवाव्याप्तिबार. णात फि शुद्धसाध्यतावच्छंबककसले विशिएसाध्यतावच्छेदकफ.

·५० अनुमानजागदीश्या कादपत्रेषु सल च विधा निवेशन । पृत्तित्व च स्वावच्छेध वसम्बन्धाधच्छि प्रवनिष्ठावच्छदकताकमदवससम्बन्धनेति चतू । नामहासीयव. हिमान् धूमादिस्वादावतिव्याप्ति निरुक्तसम्बन्धेनर्वाह्न निष्ठावच्छ एकतावृत्ति यन्महानसीयत्वत्व तद्धर्मानच्छिन्नावच्छदकतानिरूपि तत्यस्य साध्यामावप्रतियोगिताया सत्वन साध्याभाषस्य रक्षणा घटकरवात् । न च साध्यतावृत्तिधमावच्छिन्नावनछदकत्वानिरूपि तत्वस्य इतुमन्निष्ठाभावपतियागिताया निवेशान्न दोष साध्यता- धृत्तित्व च स्वायच्छिन्नावच्छदकत्वनिरूपितत्यसम्बन्धावच्छि न स्वानष्ठापच्छदकताफमदयावसम्बन्धनति वाच्यम्, वृत्तिपद्विाय बत्वान् धूमादित्यादी महानसीयवयित्तित्वविशिश्वदभाचमादा- पाध्यतारात ।। १८॥ अथ साध्यवहत्यभाषीयसाध्यतावच्छद कनिष्ठावच्छत करवानि रूपितत्वस्य प्रतियागिताया निशादन सामञ्जस्य प्रतियागिनाया सारशाभयानवच्छिन्नत्वस्य शुखसाध्यतावच्छदकस्थल छ दकनाया निरवच्छिन्नत्यस्य विशिष्टसाध्यतावच्छेदकस्थल तार- शाभयानाच्छषत्रस्य च फल्यामति । न च प्रमेयसाध्यतावच्छ दककम्प मारणप्रतियागित्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । विशिष्टसा भ्यतापच्छेदककस्थल तारणोभयानवच्छिन्नत्वमवच्छदकतायामनि- चश्य प्रागुत्तरीत्या सार्धाच्छन्नारच्छदकत्वायसरूपसम्बन्धन सा- यवदात्यातीयसाध्यतापच्छद कनिहायच्छदकत्यानिरूपकप्रतियो गितामाभावीयप्रतियोगितावच्छरफत्वाभावस्य साध्यताचच्छद के यियक्षणान् । तब घटाभावीयघटानष्ठप्रतियोगित्वस्य तादशस्य स- भयात् घट गम्प निररच्छिन्नापच्छदपत्वसम्भयाप्त । न च तदूप. घान् तद्रसादिस्यादी साध्यवद्वत्त्यभागीयसाध्यतारच्छेदकनिष्ठाय. च्छरक याप्रसिद्धय माप्तिरिति याच्या पूर्वक्षणवृत्तित्यविशिटा- दूपाभायप्रमियागितावर उदय यस्य नथाविधस्य सोलभ्यात् । पस्तु तस्तु सिरितासम्बन्धन तपस्ययनशानाभावीयायच्छन्दकता प्रमिानसम्ममात । एतन मन्स्यशब्दम्य क्षणिकपदार्थस्य पा मा. ध्यताया सदतावपिनाम्याहि गिटाभाचासम्भव ऽपि उत्त गत्यंग प्रसिदिसम्माता हाथ चायच्छदफनाया माध्यमापच्छर नायटफसमाधार्याचप्रम्यम्य व्याप्याससाध्यायले भगिया- पिमाया माध्यतापरफसम्पन्धायासनस्यस्य प निवापि ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । विफल इत्यनीवलाघामिति । न चैव सयोगी सत्यदित्यादा- पतिव्याप्ति सयोगाभावस्णाव्याप्यवृत्तित्वन साध्यत्तित्वादिति घाच्यम् । साध्यवनिरचच्छिन्नवृत्तिकावस्याभाचे निवेगितायेन तत्र साध्याभावप्रतियोगिताया लक्षणघटकायसम्भवात् एतदेव प्रतियो- गियधिकरण्यस्य सार्थक्या अन्यथा सयागी द्रव्यत्यादित्यादाप व्याप्ति न च सयोगाभावस्य सयोगाभायत्वेन साध्यवाधिकपितसा- पच्छिन्नवृत्तिकत्वे ऽपि अभावत्वादिना प्रमेयादिना या निरछि प्रवृत्तिमायादुक्कातिव्याप्तिनादरस्थ्यमिति वाच्यम् । साध्यवनिक- पितावच्छिन्नत्तिकान्यामारस्य निवेशितत्वात् । न च चह्निमान् धूमादित्यादी महानसीयवाभावादरपि फालिफनाव्याप्यवृत्तिवेत ताशप्रतियोगित्याप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । अभाषीयविरोषणतावित शेषारच्छिन्नसाध्यवन्निरूपितापच्छिलकत्तिकान्यातस्य विवक्षित सामादिति चेदा वदन्ति । सयोगी द्रव्यत्रादिस्वादाचव्याप्ति तय कपिमयोगाभावस्याव्याप्यवृत्तित्वेन साध्यम्निसपिनावच्छिन्नवू. त्तिन्यत्पविरहात फपिशून्य हेत्वधिकरणे वक्ष्यमायतियोगि- व्यधिकरणात्याय । इत्य च ताहरदोषवारणाय प्रतियोगितायो सा- यतावच्छेदकतदितराभयानरच्छिन्न-वस्य सामानाधिकरण्यस- म्प-धन फपिप्रतियोगिफवविशिष्टमयागत्याच्छिन्नाभायमावग्या व्याप्तिधारणाय निरचच्छिन्नावच्छदकत्वस्य च निवेश लाघाम- घकाशात् । प्रत्युत याक्तगुरुतरविशेषणदानेन गौरवमिति। केचिनु द्रव्यवृत्तित्वविधिएगगनाभावाभावच न जातरित्यावातिव्यालिस्तत्र साध्याभावस्य विशिष्टगगनाभावानतिरिकस्य गगनाभावस्य गुण- त्तिन प्रतियोगिताया लक्षणाघरकत्वादिन्याहु । यदि पुन सा. ল্পিকার যাহাঘববাৰিষাঘাষাগাযথ छेदकीभूत यवनुयागित्व तनिरूपितप्रातयोगितानिरूपिन यत सा. ध्यतावच्छतकनिष्ठावच्छेदकत्व तदनिरूपकत्वस्य प्रतियोगिता निशेन मोक्तदोषागामवकाश इति विभाव्यने तदा द्रयावाद्यात्म. फाभाघमादाय प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यावाचव्याप्तिद्रव्या। न च चिशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नत्या प्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधि ताघटकसम्बन्धावच्छिनेति वक्तव्यमतो नोक्तदोष इति वाच्यम । तपापिकापसयोगस्वरूपाभाषमावाय नत्रैवास्यातिसम्मवादिति॥१९॥ रूपवान् पृथिवीत्यादित्यादी विषयितया रूपावत्रज्ञानामावमा- ·मनुमानजागदीश्या छोडपत्रेषु दायाव्यानिवारणार्य प्रतियोगिताया माध्यतावच्छेदकताघटकसम्ब न्धावच्छिन्नाथच्छदकतानिरूपितत्व जगदीशेन निषेखिनम् । अत्रेश्मा. शङ्का । कालिकेन धूमत्वादिविशिष्टस्य सयोगन साध्यताया वयादिहेतो समवायेन धूमत्वविशिष्टस्य कालिफन तद्विशिष्टस्याभावमादायायाप्ति ताशप्रतियागिताया साध्यतावच्छदकताघरककालिकसम्बन्धा- धच्छिन्नावग्छदकतानिरूपितत्वात् ।नच साध्यतावच्छेदकताघटक संसगतावच्छदकतापर्याप्यनुयोगितानवच्छेदकीभूतधर्माध्छिन्नप याप्तिकावच्छेदकनानिरूपितससगनाकावच्छदकस्याभिरूपितत्वनिक- शा नाध्याप्तिरिति घाच्यम । कालिकेन महानसानुयागिकम योगविशिष्टस्य समवात पहित्यविशिष्टस्य साध्यताया घूमा विती समवायेन वह्नित्वविशिष्टस्य समायेन महानमानुया- गिकसयागविशिष्टस्याभायमादायाध्याप्ति नाशप्रतियोगितायो ना- रशाधच्छेरकत्वानिरूपितत्वात् । अवाच्यते । हतुसमानाधिकर- जाभावप्रतियोगिताया साध्यतावच्छदफताघटकससतावच्छेद- कतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वव्यापकत्वनिमेग्रेन न दाप । व्यापकता स्वावच्छदफतापटकसमर्गतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छन्दकत्वसम्बन- स्थेन स्थ प्रतियागित्व व्याप्यत्व तु स्वरूपसम्बन्धेन । अत्रेयमा. कालिकेन सहानसानुयागिकसयोगविशिष्य समषापेन घहिस्वविषिष्टस्य साधताया धूमादिहती येन महानमानुयोगिफसयागविाशस्य कालिकेन वहिवधिशि- एस्पाभाषमावापाव्याप्तिस्तारशातियागिताया, तारशावच्छेदक- त्यव्यापकत्वात् । न च हरवधिकरणस्यैव स्वप्रतियोगितावच्छेदक- ताघरफकालिकन महानसानुयोगिकसयोगविगिए यद सरश- समयायसम्बन्धेत पहित्ययिाशष्ट तदधिकरणस्यात् ताशाभार यस्य प्रतियागियधिकरणत्यामायाग्नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । सम- धापन महानसानुयागिफस्योगपिशिष्ट कारिफेन तित्वविविष्ट यत् तस्य साध्यतार्या धूमादिहतायतिम्याप्तिधारणार्य प्रतियोगिवेय- धिकरपयम्य शिष्य निवशनीयत्वात् । विशेषस्तु प्रतियोगितायन्छ- एकतास्यव्यापक पदधिकरणस्य तदधिकरण वाभाषवरवधिकरण- तिरयसभा निषेनीयाध्यापकाप तु स्वनिरूपकतावच्छदफताब ससम्बन्धेन स्वमधिकरणस्यमस्त्रनिरूपकतावदकतापरवं यत्रा- ५च्छाकासम्पग्धापच्छिम्नायवसामायिकरण्यखानाकानष. समषा- ·प्र- सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम । छिन्नवस्ववृत्तित्वैनचतुष्प्रयसम्बन्धेन स्त्रमधिकरणतानिरूपकमाव- च्छेदकत्वेनाभिमत स्ववृत्तिन्य चस्मानवच्छेदकानयच्छेद्यत्यमम्यम्धेन अत्र स्व प्रतियागितावच्छेदकत्वेनाभिमतम् । अत्र ग्रम साध्यताप- यकत्ववियएप्रतियोगित्वाम्यनियागिनाकामाम एव लक्षणे निघा- नीय. साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्य सामानाधिकरण्यस्वनिष्ठभे- एप्रतियोगिनाच्छदफत्वेन वुभयसम्बन्धेन । स्त्रपर साध्यतावच्छ- दकस्यपरम साध्यतावच्छदफत्वसामानाधिकरणय तु स्वापच्छदक- स्वसम्बन्धेन स्य प्रतियागित्व भेदप्रतियोगितापरकत्य च स्वाध- छरफनापस्ससम्बन्धेन स्वं प्रतियोगिन्ध सायरडेवक- ताबरव च स्वारच्छदकसम्बन्यावाच्छन्न-वस्वसामानाधिकरण्य- स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वस्ववृत्ति वतचतुथ्यसम्बन्धेन स्व लियोगितापच्छदकरब खवृत्तिस्य म स्वामयनकदकानाच्छन्नस्य- सम्बन्धेन व साध्यतावच्छेदकत्वम इत्यनादवियक्षायां न मागु- सदोष इति ॥२०॥ साध्यतावच्छतदितरोभयानवच्छेगावनिशे ऽपि महान- सीय प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यतायां तदभाववादिइसी प्र. स्येफेन महानायाभाव बहमारे चादायाध्याप्तिरतम्तद्वारणाय हेतु- বাল্যগিৰিমনিযাথি বাশব্দাবান্ধা नमतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छड्कोभूतधर्माधिमानुयो- गिनाफपर्याप्तिप्रतियोगितावच्छदकीभूनायच्छरकनात्वत्साध्यता- घच्छकनिष्ठावचछरकस्वानिरूपितत्वस्य साध्यतावच्छेदकतदि. तरस्यनेन विवक्षितत्वादिति ध्येयम् ॥ २१॥ महानसीयत्रणभाषमादायाव्याप्तिवारणाय प्रकृनानुमितिषिधे- यतावच्छपकतापर्याप्यच्छरफीभूतधर्मावच्छेदेन प्रतियागिताय. च्छेदफनापर्याप्त्यनधिकरणय विपक्षिनामनि एका न द्वाविति प्र. तीतिरत धद्विव धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितालवच्छेदक- मिति प्रनातिवलात प्रतियोगिन्यपि व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रप्ति. योगिताकदस्तीफारादिति प्राश्च । नच पर्याप्त र्याप्यत्तित्वमतेन सम्भवतीस्यत साध्यतावच्छेदयात्यादि निधेशिन जगदीशन । भ. द चिरपते पहिल्यापानिपतो. पि प्रकलानुमिनिनियता- वच्छेद फतायावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यषच्छेदको हेतुसमाना- धिकरणाभायप्रतियोगितापच्छेदकतावावनिहन्नप्रतियागिताकपपी.

·अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु प्यनवच्छेदको यो धर्मत्तद्विशिष्टावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्या- निरिति कुनो न कृतम् । यदि च प्रतियोगितानपच्छेदक वगर्भरक्ष. णमाहत्य प्रयास इति विभाव्यते तदापि प्रकृतानुमितिविध्रयता पच्छदकतापर्याप्स्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वमम्य-धेन हेतुसमाना. धिकरणामावतियोगितावच्छेदकत्वाभावविवक्षणादेव सामञ्जस्य कृन माध्यतापच्छदकतादतरेत्यादिनियंशेनात | यदि चाव्यास- ज्य वृत्तिमाध्यतावच्छेदकरवाने पर्याप्तिसम्बन्धी न प्रामाणिक अत पगच्छेदकत्वनिरुक्ती एकापट्टिबाद पर्याप्तिसम्बन्ध माना भाव इत्युक्त जगीशेन तदा नैतादृशी रीति सम्भवतीति साध्य- तापच्छदकत्यादिरशषणमावश्यकम् । अथैतत्कल्पे सामान्पामावा. मुधिनियसग इनि चेतन । अतिरिकसामान्यभायुपगमेऽपि धगिनातीनिप्रतीतिसिद्धरिलक्षणावच्छेदक वरत प्रतियोगितापि न स्वीकरणीया। मैनम् । तारशोभयानरच्छिन्नाभावमादायैव तरस अतिरिति ध्ययम् ॥२२॥ अथैरपि घूम वादी घूमत्यविशिष्टाभारप्रतियोगितावच्छेन. कावाभावो हिवादापनयमर्यादया मामन इनि दीधितिग्रम- विराध द्वितदितरोभयानवच्छिन्नघूमरनिष्ठमहानसीयधूमा- भावीयप्रतियोगतावच्छेदकत्वस्य धूमव सस्यात् भ्रमानुमरणे च घटादी इत्युपक्षण धीजाभावादिति चताना साध्यतावच्छदकतरनि- Pा सती उभयनिष्ठा या अवच्छेदकता तद्धितत्व मिवेश्यमिति महानसीयवहभावमहानसीयधूमाभाग्योर्लक्षणाघटकनेति नाशस- अति । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेन कतदितरेत्यतन साध्यतावच्छेदके- तरपीटतोमयानच्छिन्नावस्प विवक्षितस्यात् घूम व दापिद्त्वेि- तरटिनोमयावच्छिन्नघूमधिष्टयटायभावीयप्रतियोगितावच्छ- कावामावसत्येनाधिशस्तित्वात् ॥ २३ ॥ प्रमेयसाध्यतावच्छककम्बल साध्यतावच्छेदकेतराप्रसिद्ध्या- म्याप्ति सारणमाशार पारिभापिकापच्छेदक वानुमरण कृत ज- गदीशेन । अत्र घटना साध्यतावच्छदारयात यथोदितर- स्वाच घनिष्पप्रतियोगिय फयमुभयानच्छिन्नमिति केचिरत्र घदन्ति । माध्यताकदकनिष्टावच्छदकता तदितरनिष्ठावच्छेद का पतनुभयनिरूपक वस्य प्रतियोगिनाया नियित्वात । तदम पानिरूपफत्यस्य दयविपर्याप्यधिकरणानिरूपकाघमर्थ । न च प.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । यांत प्रत्येकमपि स्वीकारण एकश्या अत्यवच्छेदकताया इयत्वपर्या- प्स्यधिकरणचात् यथोक्तोऽर्यो ऽफिश्चिकर इति वाच्यम् । साय तारच्छदकतिष्ठानच्छदकालनिरूपकत्व यथ दिनानिष्ठावच्छत. कतानिरूपकत्वमतदुभयविपर्याप्तावच्छदकताकाभावस्य तदर्थगन । नच तथापि महानर्स ययह्निमान् धूमादित्यादाचरिष्यामि । तत्र चहित्यस्य पारिभापिकावच्छेदकतरत्यसम्भवेन महानसीयालि- निष्ठप्रतियोगितामा निरूपकत्वद्वयाभाचासत्याशिनि वाच्यम् । सा- भ्यमाधनोंदन व्याप्त दात् । प्रमयसाध्यतावच्छदकफस्थल एच पारिवारिकस्य कर्नव्यत्वादन्यत्र यथाक्तस्यैव नित्वात् । नव- रीत्या लाघवानुस-माने पहिमान घूमादिस्यादा उभयान छिनत्वधि- शेषणमर दीयता किं साध्यतावच्छदके यादगुरुतरविशपणननि वाच्यम्। एस्यात् । काचन प्रमेयसाध्यतावच्छेदककष्यलऽप्रमिया- शङ्कन तद्वारणप्रयासश्च द्वयमेव अन्यकता मनस्यभिातम् न चेल्या दिपाठस्तु काल्पनिक । न च तदनुपपत्ते का गनिरिति वाच्यम् । दीधितिक मत सखण्उस्प साध्यतावच्छेदकत्वमय नास्ति दण्ड्य दो साध्य इत्यादिग्रन्येन तथाक्तत्वात्। इत्थच यथाक्तस्थल परम्परासम्ब- न्धन प्रमयत्वस्य साध्यतावच्छदकत्वनानुपपनेरभावादित्याहु ॥२४॥ साध्यतावच्छदकानिरिकसाध्यवृत्तिधर्मानच्छिन्नत्यनिवश- फलप अनयच्छदफत्वपर्यन्तानुधावनस्य धैयध्यापत्या प्रमयसाध्य- फस्थले च्याप्सश्चेति दूषितमिति । अध कचित् । पूर्वदोष इष्टापत्ते- रपरा दोषो चकन्यस्तथा च वियितासम्बन्धी प्रमयावविग्रिष्टा- भाषमादाय गगनाभावादिप्रमेय पवाप्रतियोगियसम्भवत लक्षण समन्वयसम्भव । एतत्कल्पे साध्यतावच्छेदनाघटकसम्बन्धना- वच्छेदकताया निष्प्रयाजकत्वेनाप्रवेशादिति पूर्वपक्षयन्ति । तन्न । प्रमयसाध्यकस्थले तत्समयानुयागिकसरूपसम्बन्धन प्रमेयावधि- शियस्य चालनीन्यायेनाभायमादायतदनुयागिकन कालिकादिप समवायन का हित्यविशिष्टाभाचमादाय निमार धूमादित्यादी चाव्यानिगारणाय रतस्करपे साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धा घच्छिन्नायच्छेदकनाया निषिष्टवान् । विशेषरूपण समर्गतानभ्युप. गम तादात्म्यन कालिकाविषयित्तान्यतरमम्बन्थेन गुणत्वविशिषस्य गुणस्य साध्यताया सयागनित्यज्ञानान्यतरत्वादारव्याप्तिस्तत्रान- स्यज्ञानरूपहत्यधिकरण फालिकन गुणत्ववताऽभावस्य सयागरूर ·ॐ नमः परमात्मने। - अस्प क्रोडपत्रसंग्रहस्य प्रथम खण्डे मुद्रितस्य विज्ञापनस्य समालोचनम् । शे पण्डितश्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिमहाशयेषु विज्ञप्तिः । शङ्कन तबकाशितकोरपत्रसंग्रहपुस्तफविज्ञापने फालीशङ्करसिया- दिपाठस्तु ज्यपादास्मपितामहचन्द्रनारायणन्यायपञ्चाननस्य गृहे दीधितिक साध्ये इत्या मासीदित्यादिकमुपलभ्य पयामति यदनुपलभ्यमान- भंग मरके प्रसिबज्रयोगिनीपुपिलालवंशे जातस्य तत्रभवतः रिस्य शास्त्रलोकविगीता परगृहे पाचफवृत्तिरसम्भवेति नः कल्पते। किचेदानी अनाचारस्रोतःप्रवाहेणोद्धमानेप्चपि सत्कुला- पर धनिनोऽपि वैदिकस्य गृहे नान्यश्रेणिस्थमाहाणपकानमो- भावप्रचलतीत्यनुरागपाशवदययसत्कुलाचारादिफे तपानी वैदि- स चन्द्रनारायणस्य गृहे राढश्रेणिस्यकालीशङ्कारस्य पाचक- घोऽनुपपन्न एव । भ्यते च वृखपरम्परया चन्द्रनारायस्य माता प्रोच सान्तवासिनस्तत्परिवारस्य सर्व रन्धनादिकं निरपादय- पमिति राढवैदिकयोर्मियः पक्काप्रभोजनव्यवहारस्याप्रचलिततया कीयानपाकादिक कालीशङ्करः स्वयं निम्पादयति स्मेति तु ना- सम्भघोऽहमन्य। स्वा० चन्द्रधारायणन्यायपश्चाननपात्रः तर्करबोपाधिका श्रीरजनीकान्तदेवशर्मा अनुमोदते स्वा० श्रीचन्द्रकिशोरशर्मा ·श्रीयुक्तेषु पण्डितवरेषु तरबोपाधिकधीरजनीकान्तदेवशर्म- श्रीचन्द्रकिशोरशर्ममहाशयेषु मतिविज्ञापनम् । फोडपत्रसमहविज्ञापनेऽस्मनिरूपित श्रीफालीशङ्करसिमान्त- चागीशाना जीवनचरिन विप्रतिपर्भवद्भिरिद प्रथमता विचार्य- म । विज्ञापने ३ पृष्ठे १४ पक्तो " नैयायिकप्रवर श्रीकाशिङ्कर- सिवान्तवागीशश्व-बदन्ति वृद्धा " इति मयोक्तम् । अस्य विवरण श्रीचन्द्रनारायणन्यायपञ्चामनानां फनिष्ठपुत्त्रस्य श्रीकृष्णचरण- तालङ्कारस्थ जामाता श्रीपालीप्रसादशिरोमणिराणसीस्थराज- कीयसरुतपाठशालाया प्रधानन्यायाध्यापक आसीदिति सुधिदि- तमस्ति विदुराम तेन चाह पाल्य ऽभ्यापित अध्यापनसमय पर तेनैव यदुक्त तदेव ग्रीकालीशङ्करसिमान्तयागीरा त्ररित मका- शित मयति। भत्र भीपालीप्रसादशिरोमणिमहाशयेयंदुक्त "सच पाक कुचं. सध्ययन विनय गुरोरध्यापन शृण्वनय पतिपयैरनकान् न्या- यमन्थान् समभ्यस्तयान्" इत्यपि लोकथिरुममेष । शिरामणिमक्षा- शयोऽन्यो वा माथित् सर्य व्यरीफमयावदित्यन्यतिर । मम मते तु पाफकालोऽप एव भवात तस्मिन्नव काले गुरोर- ध्यापन शृपवमेव पतावती लोकोत्तरमहता विद्यासम्पतिजीता यया भनेकनन्यमोबपत्तरचनादिना भीकालीराडरसिद्धान्तयागीश पु राणतिहासनिर्दिष्टमहर्दिकल्पो दिगन्तविश्रान्तकोतिरभूदिति । अन्य चयपि वाहाणेन पाचितस्यान्नस्य भक्षणेन धर्मशाखविरोध नापि गुरुभक्या जलाद्यानयनवा पाचकत्यस्वीकारे कस्यापि न्यूनता सम्भ- पति नथापि लौफिफाचारकुलाचारदेशाचारविरोधाद्वा असामअस्ये तदा अध्ययन विनव सम्पूर्णस्य शास्त्रस्यास्यामा जात इति कथन विरुद्धबने। अतो महात्मास्तपस्विन श्रीचन्द्रनारायण यायपक्षाननस्व गृह तण्डुलादिपाचकाये कदाचिदनुपपत्तिसम्मथ यमनियमादियु- रूस्य स्वदशादागतस्य फाशीवालारम्भसमये गुरो श्रीचन्दनारा- यणण्यायपश्चाननस्य गृहे श्रीकालीप्रसादशिरामणिमहाशयवचन- प्रामाण्यात श्रीपालीशङ्करसिद्धान्तवागीशस्य फलादिगावकत्ये न कापि हानिरिनि ।

·" इदानीं श्रीचन्द्रनारायणन्यायपधाननानां फाशीवाससमय- मिर्णयार्थ काशीस्थराजकीयसस्कृतपाठशालीयकार्यालयस्येतिहास. पुस्तके समालोचिते १८१५ इंशवीयवर्षे पूर्वोक्तपाठशालायामुक्त- महाशया न्यायाध्यापन नियुक्ताः १८३० ईशवीयवर्षे च पश्चत्वं गता इति निष्पन्नम् । यत्तु वृद्धवाक्यश्रवणाल्लिखितं मया १७९१ ईशची- यवर्षे पाराणस्यामासीदिति " अयं च समयो तेपामध्यापनपूर्वफ- फाशीवाससमय एव ते च प्रौढे घयस्यय काश्यां समायाताः अ- न्यथा १८१५ शिवीयवांत परमपि राजफीयाध्यापनधि पञ्चदश पर्याणि निर्वाह्य स्यपुत्धस्याप्यध्यापनफार्यक्षमतां सम्पाघ १८३० ई. शनीयवर्षे कथं पञ्चत्य गच्छेयुरिति । तेषु पञ्चत्य गतेषु तत्कनिष्ठः पुत्पः श्रीकृष्णचरणतर्फालङ्कारोऽचिरेणेच कालेन तत्पदेऽध्या- पन नियुक्तो राजकीयायां वाराणसीस्थायां सस्कृतपाठशालायाम् । पतदव्यवहितोत्तरफालमस्य जामाता श्रीकालीप्रसादशिरोमणिमहा- शयस्तत्पदे नियुक्तोऽनेन वृद्धेन पाल्यऽहमध्यापित इति शिवम् ।। गवर्नमेंटमंस्कृतकालेजपुस्तकालय ) बनारस विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदी १६ अक्तूबर १९११ ईशची ·२७ सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ताइशोभययदमावस्य धर्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम साध्यतावच्छेद- फतासामान्य यद्पानवच्छिन्नमित्यस्य विवक्षितत्गत् । अत्र केचित् शुद्धसाध्यतावच्छेदककस्थले कार्यकारणभावगौरवभयेन द्विविधा- कारानुमित्यापत्तिभयेन च द्विधा निवेशनम्।न चावच्छेदकतासम्ब- धेन साध्यतावच्छेदकत्वाभायवद्धर्मानवच्छिनावच्छेदफत्वचियक्ष- नैव लापर्धामति याच्यम् ताहशसंसर्गस्य वृत्त्यनियामकत्वात् तद- यच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध । यद्यपि साध्यतावच्छेदकतावृत्तिभेदम- तियोगितावच्छेदकं यत् तदनवच्छिन्नायच्छेदकस्यनिवेशने न कोऽपि दोषः भेदभतियोगितावच्छेदकत्वमवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन बोध्यम् । त. थापि जातिमत्त्वान वाच्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिःसाध्यतावच्छेदक- तावृत्तिप्रमेयपद्भेदमतियोगितावच्छेदकत्वस्य जातित्वेऽनपायात सा. ध्याभावस्य लक्षणाघटकत्वादिति। न च साध्यतावच्छेदकतावृत्ति- भेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वं यदूपेण तदवच्छिन्नावच्छेदकत्वं विव- क्षितमित्यादिरीत्या न कापि दोष इति वाच्यम् जातिमत्स्वान पाच्य- स्वादित्यादायतिब्याप्तिरयच्छियत्वसम्बन्धेन तजातिमझेदस्यापि साध्यतावच्छेदकतायां सत्यादिति ध्येयम् ॥ २८ ॥ न च महानसीयवह्निवृत्तिजातित्वस्य द्रव्यत्वादावपि सत्वेन प्रतियोगितायां कथं साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्यमि- ति वाच्यम महानसीयवहिवृत्तित्वविशिष्टवाहित्यवानास्तीतिप्रती- विसिद्धाभायमादायाव्याप्तेदातव्यत्वात् महानसीयवद्विवृत्तित्वस्य यद्वित्वप्रतियोगिफसमवायसम्बन्धावच्छिन्नस्य निवेशे अन्धकवु- कातीतिसिद्धाभावमादापाव्याप्तिदाने क्षत्यभावाच्च । न च महान- सीयवहिवृत्तित्वविशिष्टजातिमहिर्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावमावाय तथाल्याईरुद्धरत्यापत्तिः तत्र घहित्वस्य निरवच्छिमावच्छेदक- तासत्वादिति वाच्यम् । अपच्छिन्नायच्छेदकत्वानिरूपकत्वस्य :- तियोगितायां नियेशितत्वात् । वस्तुतस्तु ताराप्रतीतिसिवाभावी- याया अवच्छेदकताया अवच्छिन्नत्यनिरवच्छिन्नत्वेन विविधायाः स्वीकारे प्रमाणाभावेन अवच्छिन्नावच्छेदकताया वह्नित्ये सत्त्वेना- न्याप्तियारणसम्भवात् । अथ यिशिष्टसाध्यतायच्छेदककस्थले घटे पटसमवेतावविशिष्टजातिमानास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावमादाय स- मवेतापविशिष्टजातिमत्वान् घटत्वादित्यादौ समयेतत्वेन समवेत- सामान्यस्य साध्यतायच्छेदकत्वेन पटसमवेतत्वस्यापि साध्यताव ·. सिद्धान्तलक्षणाकरणम् । भावच्छिन्नावच्छेदकत्वीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नायच्छेदकत्वाभाव- स्य निविष्टत्वेन क्षत्यभावात् । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकताघटक- सम्पन्धायच्छिन्नावच्छेदकत्वं यथा निर्वाच्यं तथाऽयच्छेदकत्वस्य ध. टत्वादावपि सम्मच इति ॥ ३०॥ तत्ताया उपलक्षणत्यमद्रीकृत्य जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तदण्डा- दिनिष्ठावच्छेदकतायामपि निरवच्छिन्नत्वमङ्गीकृतम् दण्डत्यस्याव्या- वर्तकत्वेन सुतरामुपलक्षणत्वमिति रीत्या दण्ड्यादौ साध्ये इत्यु- स्थानं कृतम् अथ तत्ताया उपलक्षणत्वमत एव परम्परया दण्डत्वे सा- ध्यतावच्छेदकत्वस्वीकार इति प्रणयने परम्परया दण्डत्त्वविशिष्ट सन्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावमादाय तगाव्याप्तिदुबारव । तत्ताया उ- पलक्षणत्वेन ताशप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकतदितरोभया- मच्छिन्नत्यादिति चेदत्र फश्चित प्रतियोग्यशे माक्षाद् ज्ञातस्य उ- पलक्षणत्वनाङ्गीक्रियते किन्तु अपच्छेदकोशे ज्ञातस्ययेति नौकापत्ति- रित्याह । तन । अस्य रूपत्वन्यूनवृत्तिजातिमत्वान रूपादित्यादाप- ध्याप्तिदाने साध्यतावच्छेदके रूपत्वन्यूनवृत्तित्वविशेपणस्य यं- •पत्तः । तथाहि सत्तागुणत्यादिजातेरप्यनयच्छेदकत्यसम्भयेमा- ज्याप्त्यभायेनाव्याप्तिसम्पादकतया तादृशविशेषण वक्तव्य सङ्गच्छते। साशविशेषणदाने ऽपि रूपति नीलो नास्ति पीतो नास्तीतिपत्नी- लसम्नास्ति नीलगुणो नास्तीतिप्रतीतिसिवाभावमादाय सत्तागुण- स्वादेरपि अयच्छेदकत्वसम्भयेन तादृशविशेषणदानस्यानौचित्या- पत्तेः । प्रतियोग्यंशे साक्षादमातस्याऽपि उपलक्षणत्वमङ्गीकार्यमिति सच्चादेरनवच्छेदकत्ये तादृशविशेषणं सार्थकमिति पूर्वकल्पे व्याव- तैकसाधारणस्य उपलक्षणस्याङ्गीकार । यदि चेत्यादिकल्पे अव्याव- तकस्योपलक्षणत्वं न तु व्यावर्तकस्यति ग्रन्यस्य तात्पर्यार्थ इति दण्ड- स्ववत्तनास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावमादायाव्यातेरनुद्धारादिति । परंतु यस्योपलक्षणत्वस्वीकारे अतिप्रसक्तधर्मे नावच्छेदकत्वं तस्य तत्त्यस्य उपलक्षणत्व अतिप्रसक्तस्य दण्डत्यस्यावच्छेदकायस्पीकागपत्तरित्यु- पलक्षणत्वं तत्तापास्तत्र न सम्भवतीति माहुः ॥ ३१॥ विषयितया रूपत्ववज्ञानाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्यादित्या- दायव्याप्तियारणार्थ साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धाधच्छिन्नाव- छेदकत्वं निवेशितम् नि च तादारीत्या पहिमान् घूमादित्यादाव- व्याप्तिसम्भवे तस्थलत्यागानौचित्यनितिवाच्यम् अग्रे विवक्षणीय- .

·१०० अनुमानजागदीश्या झोडपत्रेषु साध्यतावच्छेदफसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य संयोगेन शा- नाधिकरणाप्रसिद्ध्या न सम्भवति।न च घटपटाचनुयोगिककालिक- सम्बन्धेन बहित्यविशिष्टस्याभावमादाय तत्राव्याप्तिर्भविष्यतीति वा- ध्यम विशेषरूपेण ससर्गतानभ्युपगमात् अत्र शानत्वस्य नावच्छेदक- त्वकोटौ निवेशोनात प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकतदितरोभया- नवच्छिन्नत्यहानि विषयितासम्बन्धेनापि रूपत्वादे स्वरूपतो भाना- ङ्गीकारेण च न वा तन्निष्ठावच्छेदकताया निरवच्छिन्नत्यहानि ॥३२॥ यद्यप्यवश्य क्लसाभि पर्वतत्वयत्वरत्वादितत्तद्धर्मविशिष्टघूमत्वा- चच्छिन्नाधिकरणताव्यक्तिभिरेव धूमवानिति प्रतीत्युपपत्ती सामान्य- धर्मावच्छिन्नाधिकरणताया मानाभाव इति जगदीश अथात्र पर्व- तत्यविशिष्टधूमत्वावच्छिन्नाधिकरणतावगाहिमतीतौ पर्वतत्ववैशि- प्ट्य यदि धूमे भासते तदा तस्यैवावच्छेदकत्वेनैवोपपत्ती धूम- स्वस्योपलक्षणताया एवोचितत्वेनधूमादिनिष्ठनिरूपकतानिळपिताधि- करणताव्यतिभिरव धूमवानितिप्रतीते प्रमात्वोपपत्ती विशिधूमत्व- स्यावच्छेदकत्वकथनविरोध इति चेत् न एकधर्मावच्छिम्माधिकरण- तानामैक्यमते घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्ववानितिशानीयघटभेदाच्छि- नघूमनिष्ठनिरूपकतानिरूपिताधिकरणताया हदे ऽपि सत्त्वात्तमादाय हुदो घूमवानितिप्रतीते प्रमात्वापत्तरिति ध्येयम् । यदि च समाना- धिकरणवृत्तिरवसम्बन्धन पर्वतत्ववैशिष्ट्य धूमावे भासते तदा धूम- त्वस्यावच्छेदकत्वमेव तद्गतधर्मस्य विशेषणत्वे तस्योपलक्षणस्वाभा- वात् वैशिष्टयस्यावच्छेदकत्वम् । अत एव तस्य विशेषणत्वादुपल- क्षितपुच्छलमविशेपणानगीकारात् ॥ ३३॥ अन्यत्र तादृशाधिकरणत्वाप्रसिद्ध्या तदभावस्याप्रसिद्ध सिद्धा- सिचिश्या निषेधानुपपत्ते । न ध धूमत्ये ऽधिकरणतानिरूपफता- बन्दकत्वाभाय साध्य इति वाच्यमसामान्यताधिकरणतानिकप- पतायच्छेदकतात्यावच्छिनप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगिताच्छेदक- स्यस्य यावत्ववृत्तितया तदभावस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकरण- तावादिनापि स्वीकारात् सिद्धसाधनापत्तेन च पर्वतनिष्ठाधिफ- रणताया निरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताफपर्याप्य- नुयागितापच्छदकत्वाभाव पर घूमत्वगतकत्ये साभ्यत इति वा- ध्यम पर्वतेपि ताशानन्ताधिकरणताया सत्वेन निरुकावच्छेदक- स्वाभायसाधन सिरसाधनापत् । न च तभिष्ठयत्किश्चिदधिकरण- ·मिदान्तलक्षणप्रकरणम् । सानिरूपफतायच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफपर्याप्त्यनुयोगिता- बच्छेदकत्वाभाव एव साध्यते अतो न सिद्धसाधनमिति वाच्यम् य- किश्चित्वस्याननुगमात तनिष्ठावयवादेयस्किश्चिदधिकरणातामादा- यैव पुन.सिद्धसाधनतावस्थ्यादिति चेतना अधिकरणतात्यसमा- नाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूपयातानिकापतानरूप्यतापनि- रूपकतावच्छेदफतात्यायच्छिन्नमतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छे- दकत्वाभायो धूमत्वनिष्ठुकत्वे साध्यते । वस्तुतस्तु अधिकरण- तविशिष्टान्यत्वं धूमत्वनिष्ठुकत्वे साध्यते वैशिष्ट्यं च स्वनि- रूपितनिरूएफतावच्छेदकतात्वाचच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयो- गितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ग्राह्यमिति न कोपि दोष इति । नव्यास्तु सर्पवादिसिद्धाया. तत्तदधिकरणतानिरूपफतावच्छेदकतात्यावच्छि- अप्रतियोगिताकपासरेव प्रसिद्धतया तत एपोपपत्तो पर्याप्ते. सा- मान्यतोऽधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतात्यापच्छिन्न प्रतियोगिताफ- स्पस्यानङ्गीकारात् तथा च घूमत्यनिष्ठैकत्वे अधिकरणतानिरूप- फतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक- त्वसामान्याभाव पर साध्यत इत्यर्थ एव प्रन्यतात्पर्यमित्यवधे- यम॥ ३४ ॥ अथात्र सामान्यधमांवच्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्ध्यापि हेतुतावच्छे- दफनिष्ठावच्छेदकताकनिरूपकतानिरूपिताधिकरणतामादायैव वहि- मान धूमादित्यादी लक्षणसमन्वयसम्भवे किंताशपारिभाषिकत्यानु- सरणेनान च द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्यादित्यादी हेतुतावच्छे- दकीभूतसत्तात्वनिष्ठावच्छेदकताकनिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वस्य गुणे सत्त्यात् तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम् हेतुतावच्छेदकताव्यापकनिरू- पकतानिरूपिताधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात व्यापकत्वं च स्वा- वच्छेदकत्वसम्यन्धेन प्राहमिति चेत् । न । समानाधिकरण- वृत्तित्वसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्यविशिष्टसत्तात्वविशिष्टस्य हेतुतायां द्रव्यत्यादिसाध्यके ऽव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदफतात्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदफीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिता- कपर्याप्तिफावच्छेदकताफनिरूपकताकाधिकरणत्वस्य विषक्षितत्वार त् । अत्रायच्छेदकत्तायच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वं योग्यम् 1 ) न्यथा तन्नियेशे तद्दोपतादवस्थ्यात् । न चैतन्मते पूर्वफल्पे पर उक्तस्थले नाट्याप्ति हेतुतावच्छेदकताया गुणधर्मान्यत्वादावपि स ·१०२ अनुमानजगदीश्याः कोडपलेपु स्पेन ताशनिरूपफताया हेतुतावच्छेदफत्वाव्यापकत्वादिति वाच्यम सदगुणकमान्यत्वस्य साध्यतायांसमानाधिकरणवृत्तित्वसम्बन्धेन स- द्गुणतत्कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वस्य हेतुतायामव्याप्तिः तद्गुणतत्क- मान्यत्वावच्छिन्नमतियोगिताफभेदविशिष्टसत्तात्यावच्छिन्नाधिकरण- तावद्वत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वात् । एवं धूमसमानकालीनद्रव्यत्वावच्छिन्नाधिकरणतामादाय पहिमान् धू- मादित्यादावव्याप्तिश्च तथा च तादृशाधिकरणत्वाप्रसिद्धीव तश्राव्या- सिसद्गति.।नच पर्वतत्वविशिधूमत्वावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपक- तापच्छे फतायास्तयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिता- वच्छेदकं धूमत्वनिष्ठकत्वं तदेव हेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नम- तियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं पर्वतत्यपिशिष्टधुमत्यावच्छि- प्राधिकरणतामादायैव तत्र नाव्याप्तिरिति वाच्यम् प्रतियोगितासम्ब- न्धेन हेतुतायां महानसीयवनभावभिन्न वढेरित्यादायव्याः नि- रुकाधिकरणताया महानसीयवधुभावे ऽपि सत्यात अतस्तद्वारणाय हेतुतायच्छेदफतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताफपर्याप्तिप्रतियोगिताघच्छेदकीभूतध- मावच्छिन्ननिरूप्यतानिरूपितनिरूपकताबग्निरूपकतानिरूपिताधिकर- पत्वस्य लक्षणघटफत्वात् तथा च ताहशाधिकरणत्याप्रसिद्धयैव तत्राव्याप्तिसहतिरिति ध्येयम् ॥ ३५ ॥ अथैवं हेतुतावच्छेदफीभूतधर्म स्वाधयाधिकरणयनिष्ठाधिकर- पतानवच्छेदकत्वाभायचिशियाधिफरणतावच्छेदकरवस्थाभावस्तथा- विधतुतावच्छेदकाथयाधिकरणत्वमेव हेतुतापच्छेदकावच्छिन्नाधि- फरणत्यमित्यनेन कुतो न छचमिति चेत्।न।पनिष्ठाधिकरणतानर- च्छेदफत्यमित्यत्राधिकरणत्वमवश्यं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन प्राध- भन्यथा द्रव्यं गुणफर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादायव्याप्तिर्विशिष्टस- तात्वे कालिकसम्बन्धानिउनगुणनिष्ठाधिकरणतानयच्छेदकत्व- स्यासत्त्पेन ताशििशष्टाभावस्य हेतुतावच्छदफे सत्त्वात् । एप सा- मान्यनतोऽधिकरणतावच्छेदकत्वमित्यत्रापि अधिकरणत्वं हेतुतापच्छे- वफसम्बन्धेन प्राह्यम् भन्यथा बद्धिमान्धूमादित्यादावन्याप्तिः पर्वतनि- प्राधिकरणतानवच्छेदकत्यविशिधविपयित्वसम्बन्धारिखनाधिफर- पतावच्छेदफत्वस्प घूमत्ये सत्येन वास्शविशिष्टामावासत्वात् । एवं सति धूमप्रतियोगिफसयोगेन हेतुतायां पर्वतादिनिष्टनुतावच्छे- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । १०३ फसम्बन्धावच्छिनाधिकरणतानवच्छेकत्वविशिष्टाधिकरणतावच्छे- दकत्वस्यापसिद्धमा यहिमान् धूमादित्यादायव्याप्तिरिति ध्येयम् । पर्याप्तिनिवेशव्यावृत्तिश्चिन्तनीया ॥ ३६॥ अथात्र कल्पे सम्यन्धान्तरावच्छिन्नसामान्यधर्मावच्छिन्नाधि. करणत्वास्वीकारे ऽपि विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरण धमवश्यं स्त्रीकरणीयम् अन्यथा विपयितया घटवानिति प्रतीतिर्यदि घटत्यनि- छावच्छेदकताकनिरूपकताकाधिकरणत्वान्येवागाहत इति विभा- व्यते तदा घट इत्याकारकप्रतीतावपि घट्वानिति प्रतीत्यनुपपतेः। तथा च नित्यशानभेटे साध्ये विषयित्वसम्बन्धेन घटादिहेतावति- ध्याप्तिः साश्रयाधिकरणीभूतनित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानवच्छेदक- सायाः कुत्राप्यसत्त्वात् यत्पदेन नित्यज्ञानव्यक्तेर्धतुमशक्यत्वेन सा- नान्तरस्यै। घर्तव्यतया तनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादिति चेत् । न नित्यशाना-- भ्यत्वविशिष्टघटत्वादावेव तत्प्रसिद्धरिति ।। ३७॥ अथ द्रव्यं घटत्यपटत्योभयस्मादित्यादापतिव्याप्तिस्ताहशहेतु- तावच्छेदकावन्छिन्नाधिकरणं पदो घटश्च तनिधाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादिति चेत् । न हेतुताव- कछेदकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभूतयत्किश्चिद्धर्मविशिष्टस्य यरप- इन विवक्षितत्वादिति वैशिष्ट्य च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियो- गितावच्छेदकत्वसम्मन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदयत्त्वस- म्बन्धेन । अवच्छेदकत्व च स्वनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयत्वसम्ब- म्धेन । तथा च घटत्वपस्त्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतं यदुभयत्वं ता- इशभेदयत्वसम्बन्धेन तद्विशिष्टसम्पन्धस्याप्रसिद्ध्या नातिव्याप्ति- रिति ॥ ३८॥ पूर्वकल्प ऽनुगममकारस्तु स्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व- स्वाश्रयाधिकरणत्वोमयसम्बन्धेन प्रकृतहेतुतावच्छेदकविशिष्टत्वम् अयच्छेदकत्व च स्यनिष्ठायच्छेदकताकभेदवत्व-स्वसमानकाली- नाधिकरणतानिरूपफतावच्छेदकत्वैतदुभयसम्यन्धेन स्वनिष्ठावच्छे- दकत्वं च स्वनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छदकत्वसम्बन्धेन यो- ध्यम् I यहा स्वनिष्ठास्यन्ताभावप्रतियोगित्य-स्वाश्रयाधिकरणत्वो- भयसम्पन्धेन हेतुतावच्छदकविशिष्टत्वमेव हेतुतावच्छेदकावच्छि प्राधिकरणेत्यनेन विवक्षितम् । प्रतियोगित्व च निरुवोमयसम्प- ·. १०४ अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु न्धेन यांध्यम् । वेन धूमीयसंयोगेन घूमहेनुकस्थले निरुक्तोमयसम्द. ग्धेनावच्छेदकत्वाप्रसिद्धावपिन क्षतिरिति ध्येयम् ॥ हेनुतावच्छेदकं च नित्यज्ञानावृत्तिविषयिताशून्यज्ञानवृत्ति हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नमकारतावच्छेदकत्वेन विवक्षणीयमित्यतो द्रव्यं घटत्वपटत्योभयस्मादित्यादिहेती नातिव्याप्तिरिति कश्चित् । हेतुतावच्छेदकावृत्तिधर्म एव हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणेत्य- नेन विवक्षितः वृत्तित्वं च स्ववृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- सम्बन्धावच्छिमस्यनिष्ठावच्छेदकवाफमेदवावलम्बम्धेनेत्यपि क- चित् ॥ ३९॥ परितः प्रतियोग्युपलम्धेदर्दोपाद्वा वृक्षे न संयोग इति नाध्यक्षमिति दीधितिः । परितः सर्वावयवावच्छेदेन प्रतियोगिमहात्मफदोपाटे- त्यर्थः। न चैवमपि प्रतियोगिरहोत्पत्तिदशायां तत्प्रत्यक्ष दुर्यारम प्रति- योग्युपलम्भफसामप्रया अपि दोपत्वोपामादिति जगदीश । तस्याय- माशयः तत्पुरुषीयसयोगाभावत्वावच्छिन्नलौकिकप्रकारताशालिप- त्यक्ष प्रति तत्पुरुषीयसंयोगत्वावच्छिन्नलौकिकप्रकारताशालिज्ञानत्वेन प्रतियन्धकत्वमनुभवसिद्धम् प्रतिवध्यस्य विशेषणत्वं प्रतियन्धकस्य विषयीभूतसंयोगवत्त्वं सम्पन्धानच द्रव्ये संयोगाभाचप्रत्यक्षस्य क- स्थाप्यमुत्पत्त्या ईश्वरमानसाधारणमानत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं युक्तम तथा च प्रतियोगिग्रहदशायां नापत्तिरितिवाच्यम तथासति परितः प्रतियोग्युपलम्धेर्दोपात्यनेन दोपोत्कीर्तनस्य वैफल्यापत्या ताश- तिमनुरुभ्य भट्ठाचार्यच्याख्यानस्यानुपादेयत्वादिति विक॥ ४ ॥ यो यत्रातिममानाधिकरणोमयावृत्तिधर्मावच्छिन्नयत्सम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकयायदमायवान् स तजात्यवच्छिपतरसम्यन्धाव- छिन्नमतियोगिताफाभायवानिति जगदीशेनोक्तम् । न चात्र यजा- विसमानाधिकरणोमयावृतिप्रतियोगिताफयाद्विशेषाभाववत्वस्य सम्यक्के उभयावृत्तिधर्माप्रित्यनिवेशनयर्थ्यमितियाच्यम स्थ- रूपसम्यन्धात्मिकाया प्रतियोगिताया प्रतिम्पतिभेदेन भिन्नतया स- तागुणत्यायच्छिन्नाभाषमादाय स्वरूपासिधिप्रसङ्गात् । न च तथापि प्रतियोगितासम्बन्धन यजातिसमानाधिकरणाभयावृत्यभाववत्त्यस्य हेतुत्यसम्भव तप्रियशस्य धैयध्यमिति धाच्यम् समनियताभावार- परम गभिचारापत नपरपरसादः समानकालोत्पन्नविनष्ट- स्प योभायलस्प कपरवसमानाधिकरणोभयावृत्त्यभावानन्तर्गततया ·सिद्धान्तकक्षणप्रकरणम् । . १०५ तदन्ययावद्विशेषाभावस्य तद्धट एच सत्त्वेन तत्र रूपत्वावच्छिन्नाभा- घासत्यादिति ॥४१॥ . जात्युपादानात् गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदफत्वे ऽपिन व्या भिचार इति जगदीश' 1 अत्र यद्धर्मसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मा- पच्छिन्नयत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववृत्तियायत्त्वस्यानुगता. नतिप्रसतधर्मान्तरेण निवेशयितुमशक्यत्वेन तादृशाभापत्यव्यापन कत्वेन निवेश एवं कार्यः ताइशव्यापकत्वं च ताशाभावत्वसमा- नाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाचरूपं वाच्यम् तथा च क- म्युग्रीवादिमत्त्यसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वमपेक्ष्य घटत्यस- मानाधिकरणभियावृत्ति वायच्छित्रप्रतियोगिताकाभावत्वसमानाधि- फरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य लघुतयातादशाभावाप्रसिद्धयेय यत्पदन कम्युग्रीवादिमत्त्वस्य धर्तुमशक्यत्वात् जात्युपादानवैयर्थ्यमि- ति चेत्।नव्याप्यतासम्बन्धेन यजातिसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्यवृत्तित्वेन यावत्त्वस्य निवेशात् ।व्याप्यत्वं च स्वाभावपत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्व- रूपं माझं तथा च तादृशाभावाप्रसिद्धावपि तादृशनिखिलाभायवृत्ति- समुदायत्वस्य ताहशाभावत्ववृत्तित्वेन ग्रहीतुं शक्यतया यद्धर्मपदेन कम्बुप्रीयादिमत्त्यमादाय व्यभिचारवारणाय तत्सार्थक्यातू(१) ॥४२॥ यो यजातिसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नयत्सम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभावधान् स तजात्यवच्छिन्नतत्सम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभाघवानिति व्याख्यायां जातिपदोपादानात् क- म्युग्रीवादिमस्वसमानाधिकरणाभयावृत्तितत्तद्धटत्वायच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभाववति भूतलादौ तदवच्छिन्नप्रतियोगिताफामायाप्रसिद्धया न व्यभिचार इति जगदीशेनोक्तम् । अत्र यद्यपि साध्यामसिद्धिरेव न व्यभिचारः तथापि साध्यामसिद्धिरित्येय कचित्पादः । साध्यप्र- (१) केचिसु यो यजातिसमानाधिकरणोभयावृत्निधाछिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावाउना. नुयोगिताकपर्याप्तिकयावसावच्छिन्नवान् स न वर्मावान्नाभाववानित्यर्थ स्पून निधर्मस्प पया. प्सनुयोगितावच्छेदकत्वानभ्युपगमात्र कोऽपि दोष इत्याहु । परे तु या स्वनिछापिकरणतानिरूपि- ननिम्पकतावदन्यानिपजातिसमानाधिकरलोभय निधर्मावत्रिप्रतियोगिताकाभावला सत- सूर्मावच्छिन्नाभावबानिस्प्रय मात्पर्यात का दोष दयाहु । १४ ·अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेधु सिद्धिरेतल्लक्षमाभिप्रायेण । तथाहि यद्यद्धर्मसमानाधिकरणोभया- वृत्तिधर्मावच्छिन्नयत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयायभावाधिकर- णक तत्तद्धिकरणनिष्टताहशाभावप्रतियागितावच्छेदकमित्यत्र ता- शसाध्यप्रसिद्ध्या कम्वुग्रीवादिमचादी व्यभिचारा दर्शित । अथवा यो यजातिसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नयत्सम्यन्धावच्छिन- प्रतियोगिताफयापदभाववान् स स्यापन्छिनतत्सम्बन्धावच्छिन्नप- तियागिताफाभाववत्वसम्बन्धन तदानित्यर्थ एव तात्पर्यम् तथा च साभ्याभाववद्वृत्तित्यरूपन्यभिचारस्यैव सम्यत्कान कोपि दाप ॥४३॥ भप्रेद योध्यम् सयागी द्रव्यत्वादित्यादी लक्षणघटकप्रतियागि- चैयधिकरण्यदलव्यावृत्यर्थं सयागाभायस्य प्रत्यक्षासम्भवन एता दशव्याप्या एतदनुभीयते । तत्र यद्यपि तादृशध्याप्त्या सयोगाभा- यस्यानुमितिरपि ग्यातिपक्षण प्रनियागि यधिकरण्य विना न सम्भवति सयागाभावाभावस्य यावद्वि शेपाभावाधिकरणे घृक्षादी सत्यन सयागाभावत्वरूपसाध्यतावच्छदकस्य व्यापकतावच्छद- फत्वविरहात अतस्तदर्य प्रतियागियधिकरण्यनियेश आवश्यक । सथा च यन प्रकारण तस्य सङ्गतिस्तव तस्य प्रयोजनसत्तन सन्दर्भपिराध स्यात् तथापि सामान्यव्याप्ती प्रसिद्धस्सल व्या- पफसामानाधिकरण्यरूपच्याप्तरनुमानाङ्गत्वमप्रसिद्धस्थले वृक्षादी सयागाभावादिसाधने साध्यसाधनमहचारमात्रमिति मिधादि भि- रप्युक्तमित्यता न सन्दर्भविरोध स्यादित्यास्ता विस्तर ॥४४॥ सदा नित्य सामान्ययस्य सनि विशपगुणान्तरासमानाधिप रणहिरिन्द्रियग्राह्यत्वादित्यादिहतो नित्यत्व साध्य सामान्यर स्यविशेषणस्य शब्दम्पस व्यभिचारवारणाय सार्थक्यम् विज्ञपगु पालरासमानाधिकरणत्वरिशपणस्य रूपादो व्यभिचारवारणाय सापय गफिकपत्यक्षविषयताथफस्य पहिरिन्द्रियबारात्यदरस्य मन मियादीन्यभिचारयारणाय मार्थत्यम एतन्मतमन्यामपसन्द व्यभिचारपारणाय पुनहती निभिन्नत्य विशपण वयम् नि स्यय साध्ये सामान्ययत्वरिशरगास्य शाब्दत्य व्यभिचारवारणाय माध्यम गगनादी व्यभिचारयारणाय यहिरिन्द्रियग्राहात्यदरसा- थाय न च प्राहान्यराद अशत स्वरूपामिद्धिरिति याच्य मा मान्यवरच मति पहिरन्द्रियप्राह्मचादिति दलद्धयस्य दिरिन्द्रि- पप्राधतापच्छदफजानिमत्यरूपाययत्वन धारणात् । पुनगगनादी ·-- 'सियानलक्षणप्रकरणम् । द्रव्यत्यजातिमादाय व्यभिचारवारणाय ताहशजातो द्वीन्द्रियमाय- तानवच्छेदकत्वविशेषणं देयम् । एवं च जलीयपरमाणुरूपे व्यभि- चारवारणाय विशेषगुणान्तरासामानाधिकरण्यदलसार्थक्यम् आ- स्मन्यारमत्यजातिमादाय व्यभिचारधारणाय यहि पदम् । अनि- त्यत्वपक्षे यहिरिन्द्रियग्राह्यत्वस्य लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वरूपं ना- र्थः । अथान्तरपदस्य स्वरूपासिद्धियारकतया सार्थकत्यमुकं तन्त्र सङ्गच्छते हेत्वप्रसिद्धिवारफतयैव सार्थक्यादिति चिन्तनीयम् ॥३५॥ यद्वा यो यदीयानां यशर्मायच्छिन्नप्रतियोगित्यानां यावतां वि- शंपाभाववान् प्रत्येकावच्छिन्नाभाववानित्यर्थ तथा च संयोगत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताव्यक्तीनां प्रत्येकायच्छिन्नाभावक्टवत्त्वस्य पक्षे सस्थानासिदिन या व्यर्थविशेषणत्वमिति जगदीशः । न चात्रापि प्रत्येकपदस्य स्वरूपासिद्धिवारकतया तद्दोपतादवस्थ्यमिति वाच्यम यद्धर्मावच्छिनप्रतियोगित्यानां प्रत्येकावच्छिन्नाभावचा नित्यनेन ता- इशप्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकताकाभाववत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । न च संयोगत्वायच्छिन्नप्रतियोगी नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावमा दाय पक्षे स्वरूपासिद्धिरितिवाच्यम् तादृशाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वस्य लाघवेन सयोगत्व एष फल्पनीयत्वादिति ।न तत्तत्म- तियोगित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्तत्संयोगादिनिष्पत- तद्यक्तित्वमेय लापात् न तत्तत्प्रतियोगित्वम् । तथा च सयोगत्या- वच्छिनप्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाचाप्रसिद्धया हस्वप्रसिद्धिरिति वाच्यम् जगदीशेन जातीतस्य स्वरूपतो मानाङ्गी- कारातू स्वरूपतस्तत्तन्प्रतियोगित्यस्यैवापच्छेदकत्वस्वीकारात्, तद- पेक्षया तकित्वस्यावच्छेदकत्वकल्पने लाघवानवकाशादिति । अ- थात्र प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्यम् अन्यथा कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वनिष्प्रयच्छेदकताफमा तियोगिताकाभाववत्स्यस्य वृक्षादावसत्त्वेन स्वरूपासिद्धिप्रसङ्ग न चावापि स्वरूपासिद्धिवारफविशेषणस्य चैयर्थ्यमिति धाच्यय यत्किचित्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वघटितलक्षणे व्यर्थविशेषणत्वा- भावादिति । वस्तुतस्तु यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगितात्यव्यापकसमु- दायत्वविशिष्टाभाववत्त्वमेव हेतुः व्यापकत्वं च स्वाश्रयाभावप्र- तियोगितारच्छेदकत्वसम्बन्धेन वोध्यमिति ॥ ४६॥ न चाभिधातत्वसमानाधिकरणतत्तदभिधातत्वावच्छिन्नाभाव- ·मगुमानजागदीश्या झोडपत्रेषु यति वृक्षे भिघातसामान्यासायरूपसाध्ययति निरवच्छिन्न- पृत्तिकस्यचिशिष्टाभिघातयायद्विशेषाभावासत्त्वेनोपाधे साध्याव्याप- कत्यमिति वाच्यम् गुणविभाजकजातरेव हेतुमाध्ययो प्रविष्टत्वादि- ति जगदोशेनोक्तम् तन सद्गच्छते उपाधिदानाय गुणविभाजकजा- तिनिवेशस्यासङ्गतत्वादिति चेत् ।न गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभा- पसाध्यफानुमाने उपाधिसत्वेन गुणविभाजकजात्यच्छिन्नाभाव- स्य पक्षावृत्तित्वसिद्धी सामान्यतो जात्यवच्छिन्नाभावसाध्यका- नुमानस्य निरुपाधित्वेऽपि तबलात् विशेपवाधन सामान्यसिद्धी सिद्धसाधनापतेवुरत्वात् एव सति सयोगत्वावच्छिन्नाभावसा- ध्यकानुमाने उपाधिदाने सयोगामायतराभावसिद्धी सिद्धसाधना- पत्तिसम्भवे गुणविभाजकजातिपर्यन्तप्रवेशो वृथति विभावनीयम् । न च घटाद्यवच्छेदन शानादिसामान्याभाववत्यात्मनि निरवच्छिन्नवृत्ति- कतदीययावदिशेपाभावासत्वादुपाधे साध्याव्यापकत्वमिति वा- च्यम साध्यघटकगुणविभाजकनाते सविपयकावृत्तित्वेनापि विशे. पणीयत्वादिति ध्ययम् । इद् तु चिन्त्यत वक्ष्यमाणयत्त्वादिकल्पे रू- पाद्यवृत्तित्वेन जातिविशेपणनैन सामअस्ये तत्कल्पस्य परित्यागा- नौचित्यमिति ॥ ४७ ।। यत्वकावच्छेदनेत्यस्य परस्परानपच्छेदकानवच्छिन्नवृत्तिकत्व- विशिष्टने यर्थमाह तचिन्त्यमिति जगदीश । तस्यायमाशय निरव- चिन्नवृत्तिकत्वविशिएतदीययावद्विशेषाभाववत्वस्यापाधित्वे पिसयोगाभायमादायापाधिसाध्यव्याप्ती व्यभिचारमाशङ्कर गुण- विभाजकजात्यवच्छिनाभावनिरंशन रुत जगदीशेन । पतन्मते प- रस्सरानवच्छेदकानवच्छिनवृत्तिकत्वविशिष्टकपिसयागीययावद्विश- पाभाववत्त्वस्य पक्षे सस्वान व्यभिचार त्यावच्छेदकत्वसम्बन्धा- चछिन्त्रावच्छेदकताकभदवरवस्थप्रतियाम्यधिकरणसमयतत्योभयस- म्बन्धन यत्किचिद्विशपाभावविशिष्टधर्मानवच्छिनवृत्तिकत्वविशि- एसदीययाद्विरापाभावयत्यमुपाधिरिति ॥४८॥ नापादय च सवयव व्याप्यत्तिसाध्यके साध्यसाधनभेदेन ज्याप्त दादिति दाधिति । एतद्याख्यानप्रस्तावे सत्तावान गातरि- त्यादायव्यापियारण तु सभाये विशेपणताविशेषसम्पन्धावच्छिन- वृत्तित्यानाशादय सम्भवति परन्तु द्रव्यत्वगून्य सत्वादित्यादी द्र- ज्यत्वरूपसाध्याभावस्य यिशपणतया वृत्तित्वविरहात द्रव्यभिन्न- ·सिद्धान्तलक्षणशरणम्। २०९ त्यप्रकारकमाविशयत्याभावस्यापि द्रव्यत्वानतिरेकादतिव्या- सिरिति जगदीशः । अथ द्रव्यभिनत्यप्रकारफप्रमाविशेष्य- त्याभाचस्यातिरिक्तत्वे ऽपि तत्प्रतियोगितानचच्छेदकत्वस्य साध्यता- पच्छेदके सत्त्वादतिव्याप्स्यनिरासात्ताशाभावस्यातिरिक्तत्वखण्डन- स्थानौचित्यं जगदीशस्येति चेत् ।न द्रव्यभिन्नत्वाभावत्वस्यअतिरि- तामा वेकल्पनामपेक्ष्य दव्यत्वस्वरूपएव कल्पयितुमुचितत्यनफ्लप्त- दन्यभिन्नत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्याभाये प्रपिकल्पयितुं शक्यतया वि- शेषणताविशेपसम्बन्धेन वर्तमानस्य तादृशाभावस्य प्रतियोगिता- घच्छेदकमेव साध्यतावच्छेदकमतो नातिन्याप्तिरित्याशय द्रव्य- भिन्नत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्याभावस्यातिरिक्तत्वं खण्डयति द्रव्य- भिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वेति अतो न कचिद्नुपपत्तिरिति । के- चित्तु तदवच्छिन्नाभावयदसम्यद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वमिति पा- रिभापिकलक्षणाभिप्रायेणेदमिति चेत् । न सघटवृत्तिरूपध्वंसा- भावाभावमादायातिव्यमिवारणसम्भव तद्न्थासङ्गतेरिति ॥ ४९ ॥ तथापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वपतियोगिमवावुद्धोपियवि- धया प्रतिवन्धकतावच्छंदको यःसम्बन्धस्तेन सम्बन्धेन इत्वधिकरण- वृत्तित्वमभाषस्य विवक्षितमिति जगदीशः । तस्यायमर्थः साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिमस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नयकारताशा- लिज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिय- न्धकतावच्छेदकीभूतप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धेन तत्त्वमितिफलितम् । न चानसाध्यतावच्छेदकसम्यन्धायच्छिन्नत्वनिवेशोव्यर्थ इति वाच्यम चिपयितासम्बन्धन घयभापविशिष्टभेदे साध्ये घटाभायाविषयकक्षा- नत्यादिन्यादायव्याप्तेः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफसाध्या- भावस्य घटाभावानतिरिक्ततया कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपि- तप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूता या कालिकसम्बन्धावच्छित्रप्रतियो- गिताकसाध्याभावस्वावच्छिन्नप्रकारता तदवच्छेदकीभूतविशेष- णताविरोपसम्बन्धेन इत्यधिकरणवृत्तितारशाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादिति। न च तथापि स्वरूप- सम्यन्धाच्छिन्नप्रतियोगिताकघटत्वाभावस्य कालिकसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताको योऽभावस्तस्य स्वरूपसम्बन्धेन साध्यतायां गगनत्वादिहताचव्याप्तिः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- ·११० अनुमानजागदीश्या: क्रोडपत्रेषु गिताफसाध्याभावस्यापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियो- गितावच्छेदकीभूतघटत्ववस्वबुद्धः प्रतियन्धकतावच्छेदकीभूतवि- शेषणताविशेपेण हेत्वधिकरणवृत्तितया तदवच्छेदकत्वस्य साध्य- तावच्छेके सत्वादिति वाच्यम् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यार- शमनियेगितावच्छेदकावच्छिन्नवत्तावुद्धः प्रतिबन्धकतावच्छेदक- प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधिकरणवृत्तित्वं यद्भावस्य तद्- भावीयताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके विव- क्षितत्वात् । अथचा स्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसा- भ्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपि- तप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतस्यावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धा- पच्छिन्नहेरधिकरणवृत्तितायच्छेदकीभूतं यदायोगित्वं तनिक- पितप्रतियोगितानवच्छेदकत्यस्य विवक्षितत्वात् स्वमनुयोगित्व- मिति ध्ययम् ॥५०॥ वस्तुतो व्याप्यवृत्तित्वमत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्य घत्तिसाध्यतापच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभायापति- योगित्यमिति जगदीशः । अनेदं चिन्त्यते विषयितासम्बन्धन गगन- घनेदस्य साध्यत्वे प्रमेयत्वादिहेतावतिव्याप्तिः स्वाश्रयसमवेतनित्य भिन्नत्वसम्बन्धन रूपयझेदस्य साध्यतायां नित्यरूपगगनान्यतरत्वा- दिहतायतिव्यारिश्च विशेषणताविशेषसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- फसाध्याभावस्य इत्यधिकरणवृत्यभायान्तरप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वस्य माध्यतावश्छेदफे सत्त्वादिति। मैवं साध्यतावच्छेदकसम्यन्धन साध्यवत्ताप्रहविरोधिताघटकसम्माधातिरिक्तसम्पन्धामच्छिन्नत्य- साध्याभावनिमत्वेतदुभयाभावयत्यधिकरणसम्बन्धिताबदभावप्र- तियोगितानपच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके विवक्षितत्वादिति । घस्तुतस्तु इत्पनियामफसम्बन्धावच्छिन्नत्यसाध्याधिकरणनिरू- पितत्योभयाभावयत्यधिकरणसम्गन्धितावदभावप्रतियोगितानय- उंदफापस्य माध्यतावच्छदक विवक्षितत्वानदोष इति ध्येयम् ॥११॥ अथ अभायाधिकरणकाभावस्याधिकरणस्वरूपत्ये व्याप्यत्ति- माध्यफस्पलीयलक्षणे घटत्याभाश्चान् पटत्वादित्यादी साधनसमा. नाधिकरणमाध्यतावच्छेदकसम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकयटामा- पाल्मफमाणभेदीयप्रतियोगितायच्छदसत्यस्य साध्यतावश्यक मत्त्वादन्याप्रिनस्तदारणाय साधनसमानाधिकरणामापीयात्यन्ता.

·सिद्वान्न लक्षणमफरणम् । भावननिरूपकप्रतियोगितानवच्छेदकत्य साध्यतावच्छेदके धाच्यम तथा सति तन्मते घटत्वाभावस्य सयोगसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताको योऽभावस्तस्यापि घटाद्यमावस्वरूपतया साधनसमाना- धिकरणघटाद्यभावस्य सयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघट- त्वाभावस्वरूपात्यन्ताभावत्यनिरूपकप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सा- ध्यतावच्छेदके सत्वेन पुन तत्रैवाव्याप्तिरतस्तद्वारणाय साधनस- मानाधिकरणाभावीयात्यन्ताभावत्वनिरूपकसाध्यतावच्छेदकसम्म- धच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्य साध्यतावच्छेदके वाच्यम् तथा च इय गौ. सामाया इत्यादी साधनसमानाधिकरणामावीयात्यन्ता- भावत्यनिरूपकमतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न. स्वामसिमा च्यासिसम्भव इदमप्यभावयत्तिरभायो नाधिकरण- स्वरूप इत्यादि जगदीशप्रन्थासङ्गतिरिति चेत् । न व्याप्यवृत्ति- साभ्यफस्थलीयलक्षणे प्रतियोगितायामत्यन्ताभावत्वनिरूपफत्व- मपहाय साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभाषीयसाध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके विक्षि- तत्वादिति । न च घटाधभायस्य तादात्म्येन साध्यतायां तद्यक्तित्वा- दिनावव्याप्ति साधनसमानाधिकरणघटत्वाभावात्मकघटभेदस्य साध्यभेदात्मकतया तदीयसाध्यतावच्छदकसम्यन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादिति घाच्यम् हेतुस- मानाधिकरणाभाषीयहेत्वधिकरणवृत्तितावच्छेदकीभूतानुयोगिता- निरूपितमाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानयच्छेदकत्व- स्य साध्यतावच्छेदके विवक्षितत्याददोष इति । तथा चाभाववृत्य- भावस्याधिकरणस्वरूपत्वेपिनाव्याप्तिसम्भय इति ध्येयम् ॥१२॥ स्वप्रतियोगित्य यादशसम्यन्धावच्छिन्न तारशसम्बन्धेन प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिनसामान्यानधिकरण यद्धत्वधिकरण तहत्यभावी- यसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धापच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव सा- ध्यतावच्छेदके विवक्षणीयम तथाच सद्धंतुस्थल इब द्रव्यत्वाभाववान् सरवादित्यत्रापि घटाघभाव पर प्रतियोगिव्यधिकरण इति जगदीश । अश्यमापत्ति पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाद्यभावाभाववान् परत्वादि- स्यादारख्याप्ति स्त्रीय घटनिष्ठ यत्प्रतियोगित्व सयोगसम्बन्धावन्जिन सयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकाच्छन्नसामान्यानधिकरण यत् प. टादि तत्तिघटाभायीयसाध्यतावच्छेदकस्वरूपसम्बन्धावच्छिनपूर्व ·१९२ भनुमानजागवीश्याः फोरपन्ने क्षणतित्वविशिएघटामायामापनि प्रतियोगिताया अवच्छेदक- त्यस्य साध्यतापच्छदफे सत्यात् न च इंतुमतितायच्छंदपा- नुयागिता परवृत्तित्वविशिष्टघटाभावत्यस्वरूपानुयोगितेय त- निरूपितत्व पटवृत्तित्परिशिष्टपटाभावाभावनिष्ठमतियोगितायामय न साध्यतावच्छेदकीभूतविशेषणताविशेषसम्यधावच्छिन्नपूर्वक्षणवृत्ति- स्वपिशिएघटाभावाभानिष्ठप्रतियोगितायामतो नाव्यासिरितिचाच्यम कपिसंयोगविशिष्टपटाभावाभावयानेतदक्षत्यादित्यादापण्याप्ति नच कपिसयोगविशिएयटाभावाभायस्य पतक्षेऽसत्त्थान फर फपि- संयोगविशिष्टघटाभावामायसाध्यकं एतदक्षत्यादिफ सोनुरिति पास्यम फपिसंयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वेन वृक्ष फपिसंयोगविशिष्टघ- टामायाभावस्थापि मूलाचच्छेदेन सत्त्याविशेषणस्याव्याप्यवृत्ति- सया विशिष्टस्याप्यन्याप्यवृत्तित्वस्य मन्धरुतय व्याप्तिमहापाये विधक्षितत्वात् । स्थायघटनिष्ठप्रतियोगित्यं सयोगसम्पन्धायच्छिन सयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकार्याच्छाप्नसामान्याधिकरण यद्धत्य- धिकरणं वृक्षार तहतितापच्छेदपीभूतकपिसयोगविशिएघटाभा- पाभावाभावत्वस्वरूपानुोगितानिरूपितसाध्यतावच्छेदकीभूतपिश- पणताविशेषसम्मघावच्छिनफपिसयोगविशिष्टघटाभावाभावनिष्ठम- तियोगिताया अयच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदकफपिसयोगविशिष्ट- घटाभावाभावत्वे सत्पादनधिकरणान्तस्य ययभयेन देवधिफ- रणात्तितायां निरवच्छिन्नत्वस्य निवेशासम्भवात् । न च हेतुमद्द- तितावच्छेदकत्वे सति निरवच्छिन्नवृत्तितावच्छेदकत्वमप्यनुयोगि- ताविशेषण देयम् । तथा च कपिसयोगविशिष्टयदाभावस्य सर्वत्रा- च्याप्यत्तितया फपिसयोगविशिएघटाभावाभाचत्वरूपानुयोगिताया निरवच्छिन्नवृत्तितावच्छेदकत्वविरहादेवाच्याप्सिन्युदास इति याच्यम फपिसयोगाभाचविशिष्टघटाभावाभावयानेतदक्षत्वादिस्यादायव्याप्तिम- सङ्गात गुणपरमाणुनिरूपितनिरचच्छिन्नवृत्तित्ताया अवच्छेदकत्वस्य साध्यामापत्ये सत्वात् । अत्र केचित् स्वीयनिष्ठप्रतियोगित्व या- दृशसम्बन्धावच्छिन्न ताशसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- नसामान्यानधिकरण यद्धत्वधिकरण तद्वृत्तिप्ताध्यतावच्छेदकस- म्यन्धावच्छिन्नाभावीयतन्निष्ठप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य तावच्छेदके विक्षितत्वात् तथा च स्वीयघटनिष्टप्रतियोगित्व सयो- मसम्बन्धावच्छिन्न सयोगेन प्रतियागितापच्छेदफावच्छिन्नसामा- साध्य- ·का- सिमान्तलक्षणप्रकरणम् न्यानधिकरण पटादि तद्वृत्तिसाध्यतावच्छेदकविशेषणताविशेषस- म्बन्धावच्छिन्नपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिएघटाभावाभावनिष्ठप्रतियोगिता- काभावीया या घटनिष्ठप्रतियोगिता तदनवच्छेदकत्वस्य साध्यता- घच्छेदके सत्त्वात् न तत्राव्याप्तिः । न च घटाभाववानात्मत्वादिस्या- दावव्याप्तिर्घटाभावनिष्ठप्रतियोगित्वं कालिकसम्बन्धावच्छिवं का- लिकेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरणं यदेत्व- धिकरणमात्मादि तवृत्तिसाध्यतावच्छेदकविशेषणताविशेपस- स्थन्धावच्छिन्नमतियोगिताफस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टकालिका सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावाभावाभावाभावस्य लिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावाभावतया तदीया या घटाभावनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादिति वाच्यम् अभावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताफत्वमपहाय मतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाति- रिक्तसम्बन्धापच्छिन्नत्वसाध्यनिष्ठत्योभयाभावस्य विचक्षणीयत्वात् तया च घटाभावधानारमत्वादित्यादौ ताहशहेत्वधिकरणवृत्त्यभा- घीयघटाभावनिष्ठप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्त- फालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यनिष्ठत्योभयसत्त्वेन तत्प्रतियोगि- ताया लक्षणाघदकत्वान्नाव्याप्तिः पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावा- भाववान् पटत्वादित्यादी घटनिष्ठप्रतियोगितायां साध्यनिष्ठत्वविर- हेणोभयाभावसत्त्वात् तत्तत्प्रतियोगितामादायेव लक्षणसमन्वय इ- त्याहुः । केचित्तु हेतुसमानाधिकरणाभाचीयसाध्यतावच्छेदकस- म्यन्धावच्छिन्नमतियोगितायां स्वप्रतियोगितावच्छेदकयाइशसम्ब- न्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदफावच्छिन्नसामान्यानधिकरणं यद्धेत्य- धिकरण ताशसम्बन्धानवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- त्योभपाभावस्य विशेषणताविशेपसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यताप- च्छेदकावच्छिन्नत्योभयाभावस्य विवक्षणीयत्वात् । तथा च पू- चक्षणत्तित्वयिशिष्टघराभावाभाववान् पटत्यादित्यादी संयोगादि- सम्यन्धावच्छिन्नपटाभावीयपूर्वक्षणत्तित्वविशिष्टपटाभावाभावनि- प्रतियोगितैय लक्षणघटिकेत्यप्याहु । नव्यास्तु साध्यताव- च्छेदमसम्बन्धानवनियसाध्याभावनिरूपितत्वोभयामाववृत्प्रति- योगित्वस्य स्वप्रतियोगित्वपदेन विवक्षितत्वात् तथा च संयो- गसम्बन्धापच्छिन्नघनिष्ठप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदफसम्बन्धा- ·११४ ममुमामधारया को मच्छिन्नत्वपक्षणचित्वयिशिघटाभाषाभाषाभाषरूपसाध्यामाप- निरूपितत्यानयसत्त्वेन लक्षणापरकत्यात पूर्वक्षणवृत्तित्यविरिष्टया याभावात्मकस्य घटाभायानतिरिकरयात् । न च दण्यत्यामाघस्य विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छित्रप्रतियोगिताफाभाय पर ग्यभि. सानुयोगिफस्वरूपसम्बधापच्छिमप्रतियोगिताकापि तया च. स्यत्वामापनिठं यद् द्रव्यभिशानुयोगिकस्वरूपसम्पन्धारच्चि मठि. योगित्वं तत्र माध्यतावच्छेदफस्वरूपसम्बन्धानपन्धियत्य-साध्यामा- पनिरूपितत्वाभयाभावसत्त्वेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यभिधानुयो। गिफस्वरूपमम्यन्धेन तारशमतियोगितापरफायच्छिासामाभ्यान- धिकपणत्वस्य इत्यधिकरणे सस्यात् दन्यत्वस्यरूपस्य प्राधाभाषस्य लक्षणघटकचात् फ़र्य द्रन्यस्वाभाधवानसत्त्यादिस्यादायतिव्याप्ति- रिति पार्य, यशत्मत्वप्रफारफप्रमाविशेष्यत्वस्य उदारमानुयोगि- कस्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताको योऽभावः तस्य फालिफस- म्यन्यायन्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य देशिकविशेषणतया साध्यता- समात्मत्वं हेतुस्ता सती हेत्वधिफरपे आत्मनि घर्तमानी यम- दात्मानुयोगिफविशेषणताविशेषसम्यन्यायच्छियमतियोगिताकारम- स्वप्रफारफपमाविशेष्यत्याभाचस्तत्प्रतियोगित्वं तदारमानुयोगिकवि- शेषणवाधिशपसम्पन्धाच्छन्नं तेन तदभावप्रतियोगितावच्छेद- काच्छिन्नसामान्यानधिकरणहेत्वधिकरणवृधिर्यस्तदनुयोगिकस्था- पसम्बन्धाचच्छिन्नप्रतियोगिताफात्मत्वमफारफप्रमाविशेष्यत्वाभाव- स्तदीयसाश्यतारच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नमतसाध्यनिष्ठा या प्रति- योगिता तदयशवकन्यस्य साध्यतावच्छेदके सत्यादण्याशिस्तवा- रणाय साध्यतावच्छेदकसंसर्गतावच्छंदफेतरावच्छिन्नसंसर्गतानि- रूपितत्वसाध्याभावनिरूपिठत्वोभयाभाववरप्रतियोगित्वस्य तियोगित्वपदेन विवक्षितत्वात् । तथा च तदात्मानुयोगिकविशेषण- ताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नात्मत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वनिष्ठप्रतियोगि- तायाः साध्यतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकेतरतवारमानुयोगिकत्या- यच्छिन्नसंसर्गनानिमपितत्वसाध्याभावनिकपितत्वोमयसत्वेन लक्ष- णाघरकत्वं फिन्तु घराघभावीयप्रतियोगितायामेव तथात्यम् त- स्याः साध्यतावच्छदकतासंयोगत्वावधिप्रससर्गनानिरूपितत्वे अपि साध्याभावनिरूपितधामावसत्वेन तारशोभयामावसस्यात् तथा च द्रव्यत्वाभावधान सत्यादित्यादी गुन्याभन्मानुयागिकस्यरूपसम्प- स्वप्र- ·বিলমকা : न्धेन द्रव्यत्वाभावस्याभावो न लक्षणघटकः द्रव्यभिन्मानुयोगिकस्व- रूपसम्बन्धावच्छिन्ना या साध्याभावनिरूपिता प्रतियोगिता तत्र साध्यतायच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकेतरव्यभिन्नानुयोगकत्वायच्छि- भसंसर्गस्यानिकपितत्वसाध्याभाषनिरूपितत्वोभयसत्त्वात् किन्व- भावान्तरमावायातिन्याप्तिरिति सङ्गच्छवे ॥ ५३॥ अत्र कल्पे घटत्ववान तक्रियात्यादित्यत्र फालिकस- म्बन्धेन साध्यत्वे तक्रियात्वस्य हेतुतायामव्याप्तिस्तत्र स्वप्रतियो- गित्वं याहशसम्बन्धावच्छिन्ने ताहशसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छे- दकाच्छिन्नसामान्यानधिकरणहेत्वधिफरणवृत्त्यभावीयप्रतियोगि- तायो साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशात् तादृशसम्बन्धेन * प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धः । न चैतक्रियासमानकालीनका- लिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफघटाद्यभावमादाय नाव्याप्तिःवि- भिन्नकालीनवस्तुनः कालिकसम्यन्धेनाधायधेयभायाकल्पनाविति घाच्यम् पतत्कालासमानकालीनघाद्यमावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशि- एघटामावाभावाभावानतिरिक्ततया पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटामावा- भावरूपस्य प्रतियोगिनः कालिकेन सम्बन्धेन तक्रियायामधिकरण- स्वसत्त्वेन प्रतियोगिब्यधिकरणाभावाप्रसिदअत्रोच्यते। स्वप्रतियो- गिरवं यादरासम्बन्धावच्छिन्नं ताहशसम्बन्धेन वारासम्पन्थाव-- छिनप्रतियोगितापच्छेदफायच्छिपसामान्यानधिकरणत्यस्य हेत्व- धिकरणे विवक्षितत्वात पतत्कालासमानकालीनपयद्यभावमादाय नाव्याप्तिः एतत्कालासमानकालीनपटामायप्रातयोगी या पूर्वक्षण- वृत्तित्वविशिष्टपटाभावामावस्तनिष्ठप्रतियोगितायास्तारशकालिक- सम्बन्धानपच्छिन्नस्यात् पूर्वक्षणवृत्तित्पपिशिष्टतक्रियासमानकाली- नपटामावाभावनिष्ठकालिफसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफामावस्तु, नतरिक्रयाऽसमानकालीनपयभावस्वरूपः फिन्त्वतिरिक्तपवेतिापतेना संयोगादिसम्बन्धेन घटायभावस्य विषयितासम्यन्धेन पटाद्यमावव- झिनभेदात्मफतया पिपयितया घटाद्यभावयद्भियवशादिरूपप्रतियो- गिसामानाधिकरण्यात् प्रतियोगिव्यधिफरणाभावाप्रसिद्ध्या पहिमा- न् घूमादित्यादावसम्भयतावस्थ्यम हेत्वधिकरणचितावच्छेदकी- भूतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधि- करणत्वयियक्षया कश्चित् तद्वारणे प्रपि स्वरूपसम्बन्धेन स्वाधिकर- पावृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्वरूपतया घटाभावस्य स्वरूपसम्पन्धन स्वा- ·RE अनुमानजागदीश्याः कोहपनेषु धिकरयावृत्तिवयादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया पहिमान- मादित्यादावव्याप्तिारयेत्यपि निरस्तम घटाघभावीयवहयादिनि. एप्रतियोगितायास्ताहशसम्बन्धानच्छिन्नत्वादिति ध्येयम् ॥ ५४॥ प्राचां मते संयोगसामान्याभावसाध्यकमात्मत्वं विरुद्धमवः कपिसयोगाभाव उतः वृक्षादावुत्पत्तिकालावच्छेदेन गुणसामा- भ्याभावसत्वावृक्षत्वादिकं परित्यज्यात्मत्वं हेतुरुक्कः इति जाग- दीशी । अप्रेयमाराडा ।। न च कपिसंयोगवृक्षाखान्यतराभावा- भावमादाय कपिसंयोगाभाववान् वृक्षत्वादिस्यत्राच्यासिसम्भवे कथं सत्परित्यक्तमिति वाच्यम् वृक्षत्वकपिसंयोगान्यतयभावाभावस्य वृक्षत्ववृक्षावृत्तिकपिसंयोगान्यतरस्वरूपतया वृक्षवफपिसंयोगान्य- तराभावत्वस्य हेतुसमानाधिकरणकपिसंयोगात्मफसाध्याभायप्रवि- योगितानपच्छेदकत्वात् । न च तथापि संयोगस्वरूपाणां वृक्ष- वृत्तिकपिसयोगवृक्षत्वान्यतररूपाभावानां प्रतियोगितावच्छेदकी- भूतवृक्षपत्तिकपिसंयोगवृक्षत्वान्यतराभावत्वावच्छिनानधिकरणत्वाद वृक्षस्येति तदोपतावस्थ्यम् । न च वृक्षवृश्चिकपिसंयोगवृक्षत्वा- न्यतराभावाभावो वृक्षत्वरूप पवातिप्रसंड्राभावादिति वाच्यम् । क- पिचरणं वृक्षत्वकपिसंयोगान्यतराभावाभाववदिति प्रतीत्यनुपपरि- ति वाच्यम यरप्रतियोगित्यावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमति सम्भवति तत्प्रतियोगितायां स्ववृत्तिपदार्थविभाजकीभूतधर्मानधिकरणप्रति- योगिताकाभावावृत्तित्वं निवेश्यम् नचगुणसामान्यामावनिष्ठप्रतियो- गित्यमपि न तादर्श विशिएस्यानतिरिक्ततया स्ववृत्तिपदार्यविभाज- कीभूतधर्मानधिकरणीभूतो यः पूर्वक्षणचित्वविशिष्टगुणसामान्या- भावाभावः तत्प्रतियोगिताकाभाववृत्तित्वादिति वाच्यम निस्कपति- योगितायां स्ववृत्तिपदार्थविभाजकीभूतधर्मानधिकरणवृत्त्यनुयोगिता- निम्पित्तत्त्वस्य विवक्षितत्वात स्वपदं हेतुसमानाधिकरणामायपरम तपा च स्पषिपदार्यविभाजकाभूतं यद्गुणत्वं तदनधिकरणं यह- क्षत्यादि तद्वत्त्यनुयोगितानिरूपितत्वमन्यतगमायनिष्ठप्रतियोगि- तायामस्स्येव तथा च वृक्षत्यादिहेती भन्यतराभाषाभावमादाया- न्याप्त्यमायादात्मत्यपर्यन्तानुधायनमिति भात्मत्यादिहेतुफस्यले गु- णमामान्यामापनिष्ठप्रतियोगितायां स्ववृत्तिपदार्पविभाजकीभूतगुण- स्थानधिकरपदस्पनुपोगित्वानि पितत्यादित्यम्यातिः सुरदयति प- पम् । १५॥

·सिमान्तलक्षणप्रकरणम् । ११७ अथ कपिसंयोगप्रतियोगितावच्छेदकगुणसामान्यामापत्यमा- दाय कपिसंयोगाभावयानात्मत्वादित्यादायव्याप्तिकथनमयुक्तमिति गुणसामान्याभावाभावस्य घटादिवृत्तिनानागुणस्वरूपफल्पनाम- पेश्य घटादिवृत्त्येकत्यादिस्यरूपफल्पनायाः सुवचत्वाल्लाघवादिति । अथ जन्यज्ञानविशिष्टैकत्याभाववानात्मत्वादित्यादी जन्यमानवि- शिष्टैफत्वस्वरूपसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदफगुणसामान्याभाय- त्वावच्छिभानधिफरणत्वं हेतुमत इत्यव्याप्तिरिति चेअन्यज्ञानवि- शिष्टैफत्यस्वरूपकल्पनामपेभ्य लाघवाजन्यमानस्वरूपत्वं कल्पनी- यम् । अत्रेदं समाधानम् कपिसंयोगाभाववानात्मत्वादित्यादी तत्क- पिसंयोगान्यतत्कपिवृत्तिगुणान्यगुणाभावत्वस्यापि कपिसंयोगरूप- साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तदवाच्छिन्नानाधिकरणत्वस्यात्म- नि सस्वादव्याप्तिः सुसङ्गच्छत इति । न चैवं तत्साध्यकवृक्षत्वादिहे- तुकस्थले तत्कपिसयोगान्यतत्कपिवृत्तिसमयेतान्यसमवेताभावत्य- स्यापि फपिसंयोगरूपसाध्यामावप्रतियोगितावच्छेदकतया वृक्षादी तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य सत्त्वात् तवान्याप्तिवारणसम्भवे तयु. पेक्षायां पीजाभावादिति पाच्या संयोगान्यतराभावत्वधारणरत्यय तद्वारणादिति भान्यम् ॥ ५६ ॥ मत्र च मतियोगितावच्छेदकधर्मेणावच्छिषत्वं साध्यता- वच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्राह्यम् तेनाय पिण्डस्यापि कालिक- सम्पन्धेन यमत्यविशिष्टं तृणादि तस्य संयोगेनाधिकरणत्वेऽपि नातिव्याप्तिरिति जागदीशी । अयात्र साधनसमानाधिकर- णाभायमानस्यैय कालिकादिसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदफविशि- एगुणादिसमानाधिकरणाभाषाप्रसिद्धया समयायेन गुणवान् महाफा- लत्वादित्यादावव्याप्तिसम्भवे घूमवान् वढेरित्यादापतिभ्याप्त्यभि- धानमसगतमिति चेत् न तादात्म्येन गगनविशिष्टाभावमादायैव लक्ष- समन्वयात् केनापि सम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतगग- नविशिष्टस्य महाकाले सम्बन्धित्वविरहात् न च साध्यतावच्छेदक- समयायेन प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाप्रसिद्धीच तादशाभावस्य लक्ष. णाघरकत्वमिति वाच्यम् महानसानुयोगिकसंयोगेन यहे साध्यता- यां तद्भूमादिहेतावव्याप्तिधारणाय प्रतियोगिन्यधिकरणत्वत्स्य पा- रिभापिकस्य प्रन्यकृतेच प्रागुकत्यादिति ध्येयम् ॥ ५७॥ स्यप्रतियोगितावच्छेदकधर्म स्वाथयाधिकरणाभूतयानिष्ठा ·अनुमानजागहीश्या-क्रोडपत्र धिकरणतानवच्छेदकत्याधिकरणतावच्छेदकत्वद्वयोन्यतिरेकस्तरा- तिभेटवत्त्वं हेतुमतो याव्यमिति जगदीशः । अत्र स्वाश्रयाधि- करणत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बाधेन ग्राह्यम् अन्यथा घूमवान वरि त्यादायतिन्याप्तिः कालिकसम्यन्धन स्वाथयाधिकरणं यदयोगोलके तनिष्ठाधिकरणतानवच्छेदकत्याधिकरणतारच्छेदकत्वद्वयोर्व्यतिरे कस्य प्रतियोगिताषच्छेदके सत्यात् तद्व्यक्तिभेदवत्त्वस्य हेतुमत्यत- स्यात् पधमधिकरणतानवच्छेदकत्वमित्यस्याधिकरणत्वं साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धन प्राधम् अन्यथा तज्ञानान्यत्वधिशिष्यसत्तावाद सर- नस्वादित्यादापतिष्यामिःस्वाथयाधिकरणं यसझानं तनिष्ठविषयि- तासम्बन्धाच्चमाधिकरणतानपच्छेदकत्वाभावसत्त्वात् तत्तव्य- किभेदकूटयत्त्वस्य हेतुमत्यसत्त्वात् । मनायं पूर्वपक्षः वहिप्रतियोगि कसंयोगसम्बन्धेन घडू साध्यतायां घूमादिहेतावभावामसिद्ध्याव्या- तिः साध्यामाघातिरिकाभावप्रतियोग्यधिकरणतायां साध्यतावच्छे- दूकसम्बन्धापच्छिन्नत्यासिदे साध्याभावप्रतियोग्यधिकरणतार्या तत्सम्बन्धायच्छिन्नत्यप्रसिमावपि साध्यतावच्छेदफे स्वाश्रया- धिकरणस्यनिष्ठाधिकरणतानपच्छेदकत्वाधिकरणतावच्छेदफत्वद्वयो- न्यतिरेफस्तत्तद्व्यतिभिन्नत्वस्य हेतुमत्यसत्त्यादभावाप्रसिदः एवं' अधिकरणठानवच्छेदकत्वेत्यत्रापि तथा । न साध्यतावच्छे- दफसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छित्रत्वसाध्यनिरूपितत्वांभयाभाषय. रथस्य स्थाभयाधिकरणतायां निपेशापासिदिः । एषमधिकरण- तानवच्छेदकत्वमित्यतापीति याध्यम पहितियोगिफर्मयोगेन प्रमे यमाप्रसाश्यफधूमादिदेतायप्रसिये घहरभावागिरिकाभायमतियो- ग्यधिकरणवायां साध्यतावच्छेदकसम्यन्धातिरिक्तसम्यन्यायच्छिय- त्यममेयनिरूपितत्वो सत्याद्विप्रतियागिकर्सयोगसम्बन्धावच्छि- अपहरमायप्रतियोग्यधिकरणतायां सत्सत्त्येपि तस्यक्तिभिन्नत्यप हनुमत्यत्तस्यादितिचेत् । सत्पम् । साभ्यतायवेकसम्बन्धेन सा- म्याधिफरणवृत्तिसाश्यनिरूपित्त्यसाध्यतावच्छेदकसम्यम्भातिरिक्त- सम्बधायच्छिमस्यन्दुभयाभाषस पिक्षितत्वात पटापमायण- तियोग्यधिकरणतापामेय साध्यतावन्यासम्पन्न साभ्याधिकर- पपत्तिसाध्यनिरूपिनत्यरिताभयामायसरपादिति ध्येयम् ॥५८॥ मत पप ध गोयत्याचप्रहदशा यत्र सामादिः सा गो- रिवि वादारम्पेन गोन्यांपकप्रई सास्लादिना वादाम्पन गास्ता- ·। सियाम्तलक्षणमकरणः । दात्म्येन गोयतिरेकाच सानादिब्यतिरेका सिद्धयतीति दीधि. मम्वयं गीरित्यनुमितिर्गघेतरावृत्तित्यरूपायाः शुदगो- स्वनिरूपितच्याप्तानात निरवच्छिन्नगोत्वसाभ्यकैव भविष्यति सा- ध्यवदन्यावृत्तित्वरूपाया अपि व्याप्तेरनुमितिहेतुत्यस्याने पाच्या यावतस्तारशानुमित्यनुरोधात् धर्मिणो धर्मव्यापकत्वस्वीकारोग्नु- चित इत्यत उक्त गोत्यत्वेति । गोस्वत्वं गघेतरावृतित्यमिति जग- दीशः। अथा समवायेन गोत्वसाध्यकस्थले सास्नादेगोरवयवत्वेन समवेतत्वसम्बन्धेनैव तस्य सवेतुत्वं तथा च गवेतरनिरूपितसम- घेतत्वसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्यैव तद्धत्वीयव्याप्तितया गो- स्वत्वघटकगवेतरासमवेतत्वस्य तदेती व्याप्तित्वकथनमनुचित ज- । गर्दाशस्थति चेत् न गोप्रतिपाद्यपूथिवीसाध्यकसास्नादेः समेतुतया तत्स्थलाभिप्रायेणेव तधिवेशादिति समपायेन रूपादिहेतुकस्थला- भिप्रायेण या तल्लिखनादिति ध्ययम् । न चैवं यद्यत्सम्बन्धेन यद्ध- विच्छिमानधिकरणत्वं हेतुमतस्तत्सम्बन्धान्यसाध्यतावच्छेदकस- म्यन्धेन तसर्मावच्छिमसामानाधिकरण्यमेव लाघवाद्याप्तिरस्तु त- था च घट्वान महाफालत्वादित्यादी समवायेन घटाद्यभायोऽपि प्र. नियोगिभ्यधिकरण सम्भवतीति वाच्यम् घटत्तित्व(१)विशिष्टदत्य- त्यवान घटत्यादित्यादावन्याप्ते केनापि सम्बन्धेन हेतुमतः साध्यता- बच्छदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वादिति तादात्म्यसम्बन्धेन तयाधि- धानधिकरणत्वसम्भवेऽपि दधित्यविशिष्टप्रमेयवान् स्थूलदाधित्वा- दित्यादावव्यानेरिति प्राहुरिति जगदीश. I ननु पतलक्षणस्य प्रति- योगिव्यधिकरणाभावाघटितवया घटाद्यभावोऽपि प्रतियोगिन्यधि- करण रति जगदीशमन्थासङ्गतिरिति चेत् न एतल्लक्षणस्य प्रति- योगिव्यधिकरणाभाषघटितत्वेन मुलाभिप्रेततया प्रतियोगिन्यधिकर- णामावघटितमेव लक्षण यांच्यम् तथा च यथा प्रतियोगिव्यधिकर- (१) अब इयत्ववान् पटवादिन्युको पटानुयोगिक्समायेन साभानधिकरणवस्य हेतु- मनि सम्पवाद्धटवात्तत्वावशिष्वति। न चापि तन्नदानुयोतिकसमायेन माध्यानधिकरणलप्त- मात्राथापित वाच्यम् घनित्वावाशेरेत्यनेन तरटवृत्तित्वावशिश्स्योन्नत्वात् । अव दधिव- विशिम्प्रमेयवान्, स्थूलदधित्वादिन्यत्रापि दध्यतरोनुयोमिकसमवायेन सायानधिकरणेवस्य हेतु. मति मत्वात्राम्यातिरिति चेद न गनाभावनि विशिश्यगनामाववान् गगनाभापत्यादित्यायापश्यामिः नापि सम्बत हेतुमतः साध्यावधिकरणत्वासम्भवात् विषयतायाः ससर्गवानभ्युपगमादति वि. भावनीयम्।

·अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु पहेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकधर्मभिन्नत्वं साध्यतावच्छेद- कधर्मे नियेश्य मूलोकलक्षणस्य परिकारो दीधितिकारेण कृतस्त- था स्वमतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणहेतुम- निठसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावीयतत्तत्प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धभित्रत्वं साभ्यतावच्छेदकसम्बन्धे निधेश्य लक्ष- णस्य परिकारः कर्तुं शक्यत इत्याशङ्कावता जगदीशेन घटाघभावो- भपि प्रतियोगिम्यधिकरण इत्यादिप्रन्यस्योकत्वादिति ध्येयम् ॥५॥ । अय हेतुसमानाधिकरणाभावीयमतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिब्यधिकरणहेतुमधिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकावच्छिना- तियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभाव - स्यादिक्रमेण निर्वचने घरत्तित्वविशिष्यत्ववान घटत्वादित्यादी सादाम्येन साभ्यभेदमादाय दोपवारणसम्भवेऽपि दधिपविशिष्टप्र- मेयवान् स्थूलदधियादित्यादाकव्याप्तिः केनापि सम्बन्धन देतुमत- स्सा साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नानधिफरणत्वासम्भवादिति जग- दीशः। अत्र च दधित्ववैशिष्टयं सामानाधिकरण्यसम्यन्धेन तब समयायेन दधित्याधिकरणे समयायेन वृत्तित्वं तारशममेयं प्रस- रेण्यादिस्यरूपं दधित्यादिकं च न तयणुकं परमाणी दधित्यजा- स्पसत्वेन तत्र सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वैशिष्ट्यविरहात न त- बमाघो हत्यधिकरणे समयायेन न या तादात्म्येन प्रतियोगियधिक- रण स्यम्याप्ति साम्यत्यं च तादाम्येन योध्यम् समयायेन साध्य- स्खे फूलपदस्य व्यभिचाराधारफरयन म्ययंत्यात् तादात्म्पेन साध्य- तायो नु स्थूलपदानुको घणुफे म्यभिचारापत्तः तत्र ताशसाध्यस्य प्रसरेण्यादेः तादारम्येनाभायात् । न च समयायप्सम्यन्धेन साप्यन्ये फि स्थूलपदेनति पाच्या तपासत्यव्यापयसम्भवेन प्रकृतानुपयोगात् पणुफरूपे इत्यधिकरणे साध्यस्य वादात्म्यसभ्यन्धेनामावसत्त्यात् । भएमाण्डा पिरपितासम्बन्धमादाय विशिष्टप्रमेयत्यस्य इत्यधिफ- रणे सत्येन प्रतियोगितापम् दफतत्तत्सम्यन्धान्यस्यस्प साम्यतार- गफसम्यम् सत्यान वयाम्पाप्तिपिरहादिति चेत् न विपपिायादेः मसत्य मानाभायात् । फेचित्तु पानत्यशानान्यतरस्प समपायेन सापठायो पागिशानत्यस समयान तायामम्यामिः तय फ. नापि सम्मानाधिकरपत्पपिरहात । न प तय महाफालानुयोगि- बालिकसम्यग्धनाधिकरणस्यानाम्याप्तिरिति याच्यम पिपर- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ૨૨? पेण संसर्गतानभ्युपगमादिति तन विस्कृतविशेपणतासम्बन्धेन सा- ध्यानधिकरणत्यस्य शानादौ सत्त्वादिति ध्येयम् । कालो घटवान् महाकालत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धसामान्ये याहशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिकत्यहेत्यधिकरणयत्किश्चिधक्यनुयोगिकत्योभयामाघस्ताहशप्र- तियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षितम् उभयाभाव- मपहाय विशिष्टाभावनिवेशे फालो घटवान् महाकालत्वादित्यादाव- व्याप्तिः गगनप्रतियोगिफत्वविशिष्टमहाफालानुयोगिकत्वाप्रसिद्ध्या गगनाभायस्य लक्षणाघटकत्वादिति जगदीशः। तन्न सङ्गच्छते महा- कालामावस्यैध लक्षणघटकत्वसम्भवात् तादात्म्यसम्बन्ध एव ता. दशमहाकालानुयोगिकत्वविशिष्टमहाकालप्रतियोगिकत्वसम्भवात् । अत्र केचित् तादात्म्यकालिकान्यतरसम्बन्धन साध्यतास्थले ताघ- ताऽपि अव्याप्तेरपरिहारादिति । न च प्रकृताव्याप्तितावस्थ्यमिति जगदीशप्रन्यासगतिरिति वाच्यम् प्रकृतसाध्यहेतुकाव्याप्तिपरतया तत्सद्गतेरित्यलं पल्लवितेनेति पदन्ति । प्रतियोगिम्पधिकरणस्यानुग- मस्तु हेत्वधिकरणवृत्तिप्रतियोगितानवच्छदकत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयम वृत्तित्वं च स्वावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्यसम्बन्धा- वच्छिन्नस्यनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन योध्यम (१)॥ (1) वाराणसीस्थराजकीयसस्कृतपाठशालीयपुस्तके ऽवत सिद्धान्तलक्षणकोडपत्र समारम्। अस्मद्धस्तलिखितपुस्तके -पायाचार्यश्रीरामाचरणभट्टाचार्यपुस्तके चाधिक पाठो वर्तते स चानुप- दमेव सनिवेश्यते।

·ॐ नमो गणेशाय। नन्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यात्मककालमाऋत्तिधर्मस्य विशेषण- शापिशप्रेणान्यायति किमपि व्यापक न स्यात् । स्वावच्छेदक. सम्बन्धन प्रतियाम्यसम्बन्धिनि काल धर्तमानस्याभावस्य प्रतियोगि- तायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य तेन सम्बन्धेन यत् प्रतियोगि- सम्बन्धि तदन्यत्वस्य च काले ऽसम्भवादिति शिरोमाणि । अत्राच्याप्यवृत्ति धर्मत्यावच्छदेन तादृशकालमानत्तिधर्मव्यापक स्वाभाव साधनीय । अत्र व्यापपत्य किंकालिकसम्बन्धन प्रति. योगिव्यधिकरणनिरुक्तमहाकालत्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि स्वाभावरूप किं वा प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितनिरुकस्वप्रति- योगिमत्तावृद्धिविरोधिनाघटकसम्बन्धेन निरुक्महाकालत्यसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगित्वाभाधरूपम् नाद्य निरुक्तप्रति योगित्वाभावरूपन्यापकरयामसिद्ध साध्याप्रसिद्धिप्रसङ्गात् । नापिद्वितीय । अव्याप्य मृत्तिधर्मे निरुक्तकालत्यसमानाधिकरणा- भावप्रतियागित्वाभावाभाषरूपव्यापकत्वामावस्य इयत्वात् सिद्ध- साधनापत्त । न च व्यापकत्वसम्बन्धेन निरुतकालत्वाभाय. साधनीय क्रियात्यादिरूपधर्मस्य ताहशव्यापफत्वसम्बन्धा- प्रसिद्ध महाकालत्वादि व्यधिकरणसम्बन्ध एताशयापकता- सम्बति नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । मिदक्तव्यापकतासम्बन्धी यदि प्रतियागिवैयधिकरण्यघटितस्तदा निरुक्तकालत्यादिधर्मस्य व्यधिकरणतया प्रमयत्यादापि तदभावसत्दव्याप्यवृतिपदवैया योपत्ते । यदि च प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितस्तदा निरुक्तयुः स्या सिद्धसाधनापत इति चेन्न अन्यायवृत्तिापच्छेदकधर्म पक्षी. त्य प्रतियागिवैयधिकरण्यघटितव्यापकतावच्छेदकत्वतोटत. व्यापकतापच्छदकत्वामयसाधारणकरूपण ससर्गस्यमा निरक पालवामावस्य साधनीयत्वात ससंगतायच्छदकरूप च स्वतन रूपयनानिष्ठावच्छदफनानिरूपिताधिकरणठानिष्ठावच्छंदतानिरूपि गाधिपारणनिधारच्छदफतानिरूपितनिमपितत्वनिष्ठारच्छेदकाताभि पा सती स्पतियोगिमत्तानुद्धिधिरावितायटकसम्बन्धावच्छिन्नव- ·पाता सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्। निष्ठावच्छेदकताभिन्ना सती स्वप्रतियोगितावच्छेदकारच्छिना- धिकरण तासम्मन्धावच्छिन्नस्यनिष्ठायच्छंदकताकभेदयत्वसम्बन्धा- धच्छिन्नत्यनिष्ठावच्छदकताभिन्ना सती वृत्तितात्वनिष्ठावच्छे- दकताभिना यायच्छदकता तदनिरूपिता या वृत्तितानिष्ठावच्छेद- तनिरूपिताभावनिष्ठापच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगितानिष्ठा. वच्छेदकतानिरूपितायच्छदकतात्वनिष्ठावच्छदकताकससगताक- स्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छदकताकभेदयत्वम् । इत्थश्च स्यनिष्ठ- निरूपकताकाधिकरणतावनिरूपितस्यप्रतियोगिगत्तावाद्धविरोधि- ताघटकसम्रन्धारच्छिन्नवृत्तितावदभावप्रतियोगिताचच्छदकत्तासम्म न्धन स्वातिभेदस्य स्वनिष्ठनिरूपकताकाधिकरणताव- निरूपितस्त्रप्रतियागितावच्छेदकायच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धाव च्छिन्नस्थनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्यन्धावच्छिन्नवृत्तित्वयदभा. घप्रतियागितावच्छेदकत्वसम्बन्धन स्वान्नत्याकारकभेदस्य च सग्रहानासिद्धिन चा अभ्याध्यवृत्तिदलवेयर्यम् । तन हेतुश्च महाकालत्वसमानाधिकरणस्य प्रतियागितावच्छेदकसम्बन्धन प्र. तियोगिव्याधिकरणस्य स्त्रप्रतियोपिमत्तावुद्धिविरोधिताघटकसम्ब- न्धन महाकालत्वसमानाधिकरणस्य पतदन्यतरामावस्य तियागितात्वव्यापकावच्छिन्नत्यसम्बन्धारच्छिनप्रतियोगिताकाभाव- प्रतियोगकालिकसम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकतापिशिष्टाध्याय- त्तितावच्छेदका तच्च घटत्वादावेवास्तीति । कोपि दोष इति । न चोत्तरकाल प्रफतव्यापकत्वोक्तावपि निरुक्तव्यापकत्ता- भावसाधने बाधकाभावादिष्टापत्तरिदमयुक्तमिति वाच्यम् भवन्मते निरुक्तम्पापकताज्ञानस्यैवानु'मनिहेतुतया निरुक्त व्यापफत्वाभावानु- मितेस्तविरोधितयानुमितेरनुपपत्त्या इष्टापत्तरयोगात् । अस्मन्मत च वक्ष्यमाणन्यापकताझान एतदनुमितेरप्रतिरन्यकत्यादिष्टापत स- म्भादित्याहु ॥ वस्तुतोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यात्मककालमात्रवृत्तिधर्मस्वावच्छे- देनाव्याप्यत्तितायच्छदकघटत्याचच्छिनधिवेयताकानुमिति वाय-- च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतानतिरिक्तवृत्तिधर्माभारस्यैव साधनीय- सोलप लाशजनकतानतिरिक्तवृत्तिधर्मप्रसिद्भिश्चक्रियावा- दायप हेनुस्तु कालिकसम्यन्यायचिन्नप्रतियागिविशिष्टान्यत्वम् । प्र- ·१२४ अनुमानजागदीश्याः मोडपले प्रतियोगितापैशिष्टयं च सायम्फसम्यधापच्चिन्नप्रतियोगिताय. च्छेदफायच्छिन्नाधिकरणतायद्भिग्नवृत्तितामयन्धेन इति पम् । अम्याप्यत्तितापच्छेदकधर्मत्यापच्छेदेनमहाफालानुयोगिफानुमिती. यकालिफसम्यन्धावछिन्नविधेयतावच्छेदकत्यामायः साधनीयः । हेतुश्च महाफालस्यलिङ्गकममीयानुमितिजनकतावच्छेत्रफीभूतपः क्षघिषयतानिरूपितहतुधिषयतानिरूपिततित्यविषयतानिरूपिताधि- फरणतापिषयतानिलपितापच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रतियोगित्यविष- यतानिरूपितापच्छेरफताधिषयतानिरूपिताभाषधिपयतानिरूपितपि. पयत्वाभाघः॥ अथान अपदव्यातिरिकत्वं यदि प्रत्येक क्षित्यादि भिन्नत्यं तदा कालपदयेपर्यम् । यदि द्वन्यपिभाजीभूतधर्मापच्छिन्न प्रतियोगि- ताफाटभेदपरं तदा घटत्वस्यापि तथास्येन व्यापफरवस्यापि गो- त्वादी प्रसिदिसम्भवादिति चंदन फेचित् । प्रत्येफभेद एव ता- त्पर्यम् । फालपदन्तु फालिफविशेषणतालाभायेत्याहु. । वस्तुतः कालावृत्तिद्रम्पविभाजकधर्माचच्छिन्नमतियोगिताफाटभेदपत्यं तद- तिरिक्तत्वं फालपदं फालावृत्तिलाभायेति ध्येयम । पर धर्मपद- मपि येम सम्बन्धेन कालमानवृत्तित्वं तेन सम्बन्धेन हेतुतालाभाय एवं महाकालत्व परित्यज्य एताहशहरयनुसरणं महाकालस्वत- ध्यकिवादिनानाधर्मसग्रहाय । महाफालपदशक्यतावच्छेदफनि- रुक्तकालमात्रवृविधर्म इति तदनुसरणमिति तु न युक्त चतुर्द- च्यातिरिकेति तुज्याय पति जगदीशप्रस्थासङ्गतेरिति पेयम् । न चात्र विशेषणताविशेषपदेन महाकालनिरूपितविशेषणताया पवविवक्षितत्याद तादशसम्बन्धेन निरुक्तप्रतियोग्यधिकरणाप्रसिद्ध नोक्ताभावस्यापि प्रतियोगियधिफरण्यसम्भवः। तथा सति का. लमात्रवृत्तिधर्मस्य तादृशविशेषणतया किमपि व्यापक न स्यात इत्यस्यैव सम्यक् अपद्रव्यासिरित्यभिधानस्य सन्दर्भविरोधा- पत्तेरिति जगदीशः । अयमाशङ्का ( ननु धर्मस्य किमपि व्यापर्क न स्यात् इत्यस्यैव सम्यते तत्र कालपदं वृतिपदं च व्यर्थमिति चंदा केचित् । अव्याप्यवृत्तिधर्मे निरुक्तसम्बन्धेन व्यापकत्वा- भाष साधयितुमशक्यः किन्तु अव्याप्यवृत्तितावच्छेदकधांव- च्छिन्नब्यापकतात्वावच्छेदेन निरूक्तकालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वा ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्। भाय साधनीय' । निरूक्तानुगत हेत्वनुभवनात् । ताशकालवृत्ति- यो यो धर्म तत्तद्धर्मव्यापकतैव च पक्ष व्यापफताया व्याप- कस्य व्याप्यस्य च भेदेन भिन्नत्वात् इत्थश्च कालादिपदानुपादाने ग गनस्यापि ताहशत्वात् तस्य व्यापकत्वाप्रसिद्ध्या वाफ्यस्यायोग्यता- पत्तं तदुपादाने गगनस्य ताशवाभावानानुपपत्तिरित्याहु । परे तु स्वाश्रयमानानुयोगिकसम्बन्धन स्वव्यापकत्याभाघस्याव्याप्यवृत्ति. धर्म साधन एव तात्पर्यम् । स्वमुभयावृत्तिधर्म इत्थश्च ताह शधर्मलाभाय फालादिपर्द महाकालानुयोगिक इत्यन महाकाल. पदमनुगतस्वस्वलाभाय । अन एय तात्पर्यप्रन्थे स्वधिपयपद स्वरूपणैव प्रविश्य व्याप्तिाच्या इति मथुरानाथेन प्रोतमि- त्याह । वस्तुतस्तु कालपदस्य वृत्तिपदस्य च पूर्वमपि व्यावृत्ति- दत्तेदानीमाप तथेति ध्येयम् ॥ ० ॥ कालो घटवान् महाकालस्वादित्यत साध्यताघटककालिक- सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिदत्ता तन महाका. लान्यत्वविशिष्टयदाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्टय ध्यतावच्छेदयाताघटकसमवायसम्बन्धेनाप्रसिद्ध स्वरूपसमवाया- श्यामेव तथास्यादिनि जगदीश । तायमभिप्राय स्वप्रतियोगिव्य- धिकरणपदेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकतात्याचच्छिन्नप्रतियोगिताक- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छदकवृत्तित्वे सति साध्यतावच्छेदकताघटकस. सगावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कवृत्ति यदधिकरणस्य तदभाधो विघक्षणीय । प्रथमवृत्तिश्च स्थनि- रूपितनिरूपकतावच्छेदकतात्यारच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । द्वितीयवृत्तिश्च स्वनिरूपित- निम्पकतावच्छेदकताघटकससर्गतायच्छदकतावावच्छिन्नप्रतियो- गिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छदकत्वसम्बन्धेन । त. दर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता एव तद्धर्मावच्छिन्नस्य सम्बन्ध इति मते यत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन वह्न साध्यत्व वह्नित्वस्य च सम- वायेन साध्यतावच्छेदकत्व चहिसामान्याभावत्वकालिकसम्ब- ग्धावच्मिवाहित्यनिष्ठावच्छदकताकसमवायसम्य-धावच्छिन्नयहि- त्यनिष्ठायच्छदकताकप्रतियोगिताकाभाचत्वान्यतरस्य तुता तत्र सम्बन्धवयस्य यदधिकरणतानिरूपकतावच्छेदफत्व तदधिका- सा अन्यथा ·अनुमानजागीया. मोडायपु जायस्थ ग्यभिचारनिरूपयाधिकरणे मसानातिनातिः । के. चिनु संसान पहरिरयादापतियामिशरणायाधिकरणार्या शिनीपत्तित्वनिवेशः । अन्यथा समवायफालीनयालिफसर- न्धन मसाधिकरणताया अपि तारस्वायत्यधिफरणे सन सा- ध्याभारस्य रक्षणापटफर साक्षात् परसरामाचारणायच्दपाय. स्वीकारण निशानभ्यसाधिकरणवाया. ममयायाध्छिनत्यादिनि यात्सम्यन्धन पदमांटिमानाधिकरण इत्यधिफरणं तत्त- सम्यन्यान्यसाध्यायउदयसम्यन्धन समापदफाच्छिन- मामागाधिफरवं व्यासिरित्युः जगदीशन । तस्यानुगमः ससविशिष्ठायसायनायच्छदफससम्बायच्छिलसामानाधिकरण्य च्याति । समगेशियं च तादारभ्याषिउपसाध्यताव- च्छेदकापरिनिरूपफनायाधिकरणस्याभावयत्यधिकरणकृत्य. भावप्रतियोगिप्रतियोगिफारयेतदुभयसम्यन्धन स्वं संसर्गः । न च तास्सयाकश्चिनसम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरण्या भारोती पदिसामान्यामायस्य धूमपतपर्वतापच्छदेन महा- नसीयसंयोगेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यावद्विमान् धूमादित्या- दावव्यासिरिष जगदीश. । अत्र यत किश्चित्तस्यानुगतस्यामा- यात् फेन रूपेण लक्षणे नियंश इति चेदनोच्यते स्यप्रतियोगिताच. च्छेदकसंसर्गतानिष्ठाभयावृत्तिधर्मनिष्ठायच्छेदकतानिरूपितनिरूपि- तत्वसम्यधावच्छिन्नसंसर्गतानिहायच्छदकतानिमपितत्वे सति :- तियोगितावच्छेदकापच्छिमाधिकरणतात्यावच्छिन्नमतियोगिताका- भावो विधिकरणं योध्या। महाफालान्यत्वविशिष्टपटाभावप्रतियोगितावच्छकपैशिष्टयंस- मचायनासिर स्वरूपसमायायामेय तथात्वादिति गदीश. । अध तादशस्थलऽध्याप्तिप्तम्भवेपि घटाधिकरप- तावान महाकालत्यादित्यादी साध्यतावच्छेदफताघटकस्वरूपस. म्वन्धेन महाफालान्यायपिशिएघटाभावप्रतियोगितावच्छदकर- शिष्टयसम्भवात् तत्र लक्षणगमगेनाव्याप्यवृत्ति किमपि व्यापक न स्यादिति दीधितिप्रन्यासद्गतिरिति चत स्वरूपसम्पन्धातिरि- कसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यस्थलाभिप्रायेणोक चादि- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । १२७ ति । न च गत्ववान घटत्वादित्यत्र स्वरूपसम्बन्धातिरिक्तस- मन्धन गात्वत्वस्य चैशिष्टय नास्ति तत्र स्वरूपसम्बन्धन वैशिष्टय- मिति ग्रन्यासद्गतिरिति वाच्य तादात्म्यन गोत्वविशिष्टस्य कालि- कन साध्यतास्थलाभिधायण च अद्रव्यातिरिक्तदलस्य व्यावृत्तिों- ध्या । न च वाच्य फालवादित्यादी वाच्यत्वत्वस्य स्वरूपसम्य स्वातिरिक्तसम्बन्धन वैशिष्ट्याप्रसिद्भया ग्रन्यासगतिरिति वाच्य तत्र वाच्यत्वमीश्वरच्छा वाच्यत्यत्व इश्वरच्छात्वमितिग्रन्थसङ्गति रिति । स्वरूपत्वस्याननुगतत्याभिप्रायण तादतिरिक्त घच हृयाधिकरणतावान् धूमादित्यादावव्याप्त्यापत्त । वह्वयधिकरण- तात्यस्वरूपेण घटाधिकरणतात्वाशष्ट्याप्रसिद्धरिति । वस्तुत पतदस्यरसेनैव कचित्तु इत्युक्त्यान दोप इति । ननु त्यधिकरणीभूतयक्रिश्चियन्यत्ति प्रतियागितावच्छ- दकविशिष्टप्रतियागिसामान्यकालमित्युक्त्वा गुणकर्मान्यत्वविशिष्टस स्वात्वविशिष्टादिक च नमागुणादिवृत्ति इति। शरामाणि । इदश्च घि शिष्टस्यातिरिक्तत्वपि विशिष्टनिमपिताधेयत्वस्यातिरिकत्वमम्यु पेत्य इति जगदीश । अत्रेयमाशङ्का गनु विशिएस्थानतिरिक्तत्व गुण पातत्यस्य सत्ताया सरी विशिष्टसमऽपि सत्वात् कय तदभाव प्र. तियोगिव्यधिकरण इति चदन कचित् । अवृत्तित्यपदेन वृत्तितानव- च्उदकत्वस्य प्रतियागितावच्छदके विधक्षितत्वात् विशिष्टसत्तात्ये गुणवृत्तितावच्छदकत्वाभावान्न दोष । विशिष्टतिरूपिताधेयत्वमि त्यस्य विशिष्टसत्तात्यायच्छिन्नाधेयत्व न गुणनिरूपितमित्यर्थकत्वात सामान्यपद पर्यातिपरमित्याहु । वस्तुतो यदभावीयप्रतियागि तावच्छदकावच्छिन्नसम्बन्धितासामान्य हत्यधिकरणीभूतयत्- फिश्चितव्याक्तनिरूपितसाध्यतावच्छदकसम्बन्धातच्छिन्नसम्बन्धि स्वाभाव स पर प्रतियोगियधिकरण आधयमदनाधय व स्थ नानात्वे कपिसयाग्यतत्वादित्यादावव्याप्ति अत सामान्यपद- मिति ययम्। साध्यतावच्छदफसम्बन्धसामान्ये यदभावीयप्रतियागिप्रति- यागिकत्यहत्यधिकरणीभूतयकिश्चिद्व्यक्त्यनुयागिक वसामान्या भयाभावस्य विधक्षितत्वादिति शिरामणि ननु विकरणीभूतयाफाश्चव्ययत्यनुयागिकाय यदि तद्यक्ति ·अनुमानजागीयाः मोदरापु चित्य साधापान परिपत्रातिम्पातिः भूमातियोगिफास्यापि सं. योगस्थ फालिफसम्बन्धनायोगालफतिस्यादिति जगतामयात्र ननु सपोगफालिफान्यतरसम्यन्यन घटस्य साध्यतार्या महाफाल. त्यहतायव्याप्तिः । प्रतियोग्यसमानाधिकरणामायाप्रसिः । सा. भ्यतावच्छेदकसम्यन्यसत्यानियामफसम्यन्यातिरिक्तसम्बन्यायछि. प्रत्यसाम्पत्यनिरूपितत्याभयाभापस्य गृतितायां नियाव याच महाफालनिरूपितधितायां निस्कीमयसत्येन धमक्यस्या- दपपान्यतरत्येन संसगताया भप्रामाणिकत्यस्याकामामा मा. रानाधनोकरयादिति । पर तु महाकाल कालिफन सयोगादेराधि- फरणत्यासीफनुमते च्यातिनं सम्भयति अतिव्याप्तिस्तु उभयात पंचति तभोक्तं महाकाले फालिफसम्बन्धन रूपायधिफरणाये माना. भावस्तदानीमिदानी मित्यादिना फालोपाधिनामंध तपास्याचगाहना- दिति पूर्वपक्षप्रधे जगदीशेनौकमिति पेयम् । तथा च साध्यतायच्दफसम्बन्धसामान्ये नियक्तमतियोगि- फसम्बन्धत्यहत्यधिफरणीभूतपत्रफिश्चिद्ययनुग्रोगिफसम्बन्धयो- भयाभाघस्य विवक्षितस्यादिति जगदीशः । अप पर्वतनिरू- पिताधेयताया:स्वरूपसम्बन्धावच्छिमाधिफरणतासम्बन्धेन साध्य. तायां पर्वतवाच्यत्वान्यतरत्वरूपव्यभिचारिहेतापतिभ्याप्तिः साध्या तापच्छेदकीभूतस्वरूपसम्यन्धायच्छिन्नाधिकरणतासम्बन्धे पर्वता- नुयोगिकसम्यन्यत्यपर्वतनिरूपिताधेयताप्रतियोगिकत्योभयसत्येन साध्याभावस्य प्रतियोगिव्याधिकरणस्वामावातू पर्वतनिष्ठाधिकरण- तायां पर्चतनिरूपिताधेयताप्रतियोगिफत्वसत्त्वात् । आधयताप्रतियो- गिफाधिकरणति च्याप्तिपश्चकप्रन्ये मधुरानाधेनोक्तत्वादिति निरु- कप्रतियोगिकत्व परित्यज्य प्रतियोगिकसम्यन्धत्यमनुसृतम् रियश्च पर्यतनिष्ठाधिकरणताया पर्वतनिरूपितस्वरूपसम्यन्धावच्छिन्ना- धेयतायाः संसगत्वविरहात् साध्याभावस्य धर्तुं शक्यत्वादिति । परे तु पर्वतानुयोगिकस्वरूपमम्वन्धेन वाच्यत्याभाववान् पर्वतत्या- दिल्यादायतिव्याप्ति साध्यतावच्छेदकसम्यन्धे पर्वतानुयोगिफल- म्वन्धत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगिफत्योभयसत्य- माध्याभावस्य लक्षणाघटकरवातनिवेशे च पर्वतानुयोगिक- स्वरूपे साध्यप्रतियोगिकसम्बन्धत्यविरहानातिख्यातिरित्याहुः ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । सापाभावस्य एवं संयोगेत वाहसाध्यकतयोगाभावत्वहेमावातव्याप्तिः साध्य- तावच्छेदकोभूनसयोगसम्बन्धे वहिप्रतियोगिकसम्रन्धत्यत्व- धिकरणीभूतसयोगाभावानुयोगिकत्योभयसत्त्वेन लक्षणाघटकत्वात् संयोगनिष्ठप्रतियोगितायां संयोगाभावत्वरूपा- नुयोगितानिरूपकत्वसत्त्वेन संयोगेऽपि तत्सत्त्वात प्रतियोगितायाः प्रतियोगिकत्वस्वरूपत्यादत प्रतियोगिकसम्बन्धानुधावनमिति । अ. थवा प्रतियोगितासम्बन्धेन घटाभावस्य साध्यतायां घटाभावघटा- न्यतरत्वस्य हेतुतायामतिव्याप्ति साध्याभावस्य लक्षणाघटकत्वात् । एवमप्यवच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन घटत्व घटे वर्तत तेन सम्ब- न्चेन घटत्यसाध्यकघटाभावत्वरूपव्यभिचारिहेतावतिव्याप्ति सा. ध्यतावच्छेदकप्रतियोगितासम्बन्धे घटत्वप्रतियोगिकत्वघटाभावा- नुयागिकत्वोभयसत्येन साध्याभावस्य धर्तुमशक्यत्वात् अस्मन्मने प्रातयोगितायां तदनुयोगिकसम्बन्धत्यविरहात । अन्ये तु अभा- चप्रतियोगितासम्बन्धप्रतियागितासाधारणकप्रतियोगितात्यावरहात सम्बन्ध प्रतियोगितालाभाय तदनुधावनमिति(१) ॥ (१) या स्वावच्छेदकताघटकप्तम्बधेन यादृशप्रतियोगितावच्छेदकानाधिकरण हेम्वाधे- करण सदशपतियोगितासागा ये यत्सम्बचावच्छिनावोदकताकत्वपवर्माचारउनावर देकताक- वेतदुभयाभावस्तन सम्बन्धन तदर्मा वच्छित्रस्य व्यापकतामिनि जगदाश । अत्र पाशातिपेगिनाथपभिन्न देवधिकरणामेन्युकावेव गमन प्रतियोगितारच्छेद कान- विकरणत्वनवेशो व्यर्थ हति चेत्र तत्मम्बधावा धातयोगता काभावीयपतियोग व तत्सम्बन वर्तमान एष प्रतियोगिनि स्वाक्रियते हाते मताश्रयणे प्रमेयवान् वाच्यत्यादित्यादी स्वरूपसम्नन्धन प्रमेगवत सपोगेनाभावप्रतियोगित्व सयोगिरमेये स्वीकरणायमिति तदभावप्रतियोगिभित्रत्वस्थ गुणादो सत्त्वात्तत्मातयो गतायामुभयाभावरिरहाद-यानेरिते। भय नादशप्रतियोगिताबछेदनासामान्ये यत्मम्बधावच्छिन्नवपद्धर्मावचित्रत्तोभयाभाव इत्यवोच्यताम् अवच्छेदकताव्यप्रवेशे गौरवमिति चेत्र। सामा यपदस्य व्यापरतार्थकत्वेन तादृशा- नियोगीनापछेदकतावृधभावाभनियोगिवरूपव्यापकताम गुरूतया प्रतियो गेनान्वव्यापकतानिवेशे लापवादिति। भय नाशपतियोगितासामा ये यतसम्बधावच्छिन वपोटेदकताकवावशिष्टयद्धर्मावाच्छन्ना- वोदकताकत्वाभाव इत्यवोच्यताम् किमुभपाभावनिवेशेनोत चैन्न । प्रमेयवद्धिमान् धूमादित्यादी गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावरछेदकत्वानुपगमे प्रमेयवाहत्वावच्छिन्नाव दकताकवावशिष्ठसयोगसम्ब- पाव उन्नावच्छेदका कत्तस्याप्रतिद्वयाऽध्याने । उभयाभावाशे तु विषियितया प्रमैयाहिमदभेदा- वायपतियोगिता प्रमेपतित्वावच्छिन्नारदकताकत्वस्य सोगेन पटवदभावायपतियोगिता

·१३०
अनुमानजागदोश्याः फोडपोपु
इति श्रीफालीशदुरासिमान्तयागीशपिरचितं सियान्त.
लक्षणजागोभीपाटपनमा
संपेगमसारस्वतार मेहनत् ।
नेव नारनवेगिसमारे परमानना.
कभकाशनपरसोत्परत पयाम पूमपा-
परिपम्पनरत पिनेर

·अथावच्छेदकत्वगिरुकिजागदीश्या कालीशङ्करीकोडपत्त्रम् । नन्यवच्छेदकृत्वमिह न स्वरूपसम्बन्धविशेष सम्भवति लघी धर्म गुरौ तदभावादिति शिरोमणि । साधनसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगित्वीयखरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वमेतलक्षणघटकत्वाभा- घवत् व्यभिचारिवृत्तित्वात व्यभिचारिवृत्तित्यन्तु सम्पादकतास सन्धेन हेतुरिति केचित् । ताहशस्वरूपसम्बन्धरूपाचच्छदकत्वाभा. वघटितसामानाधिकरण्य नानुमितिजनकताया विषयविधयावच्छे दक व्यभिचारितुवृत्तित्वादिति भट्टाचार्याभिमत समुदितार्थ । जगदीशस्यापि तत्रैव तात्पर्यमित्यवधेयम् ॥१॥ विशिष्टसत्तात्वसमनियतसत्तात्वस्य लघुनोपि न विशिष्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्व गुणादावपि सत्ता नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गा- दिति जगदीश । विशिष्टसत्ताभाववसाया विशिष्टसत्तात्वाव च्छिनाधिकरणतया सम विरोधित्वमित्यभिप्रायेणदमुक्तमन्यथा स चात्वावच्छिन्नप्रतियागिताफाभावयत्ताया सत्तात्यावच्छिन्नाधिकर णतया सम घिरोधित्व उक्तविशिष्टाभावव्यक्तरपि सत्तात्वावच्छि प्राधिकरणतासत्वेन गुण सत्ता नास्तीति प्रतीत्यापत्तिदानस्यासङ्ग- त्यापचरिति ॥ २॥ पृथिवीसमवेतत्वासमनियतस्यापि च समवेतत्वस्य पृथिवीसमवे. ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमनतिप्रसङ्गादिति जगदीश । पृथिवी समवतत्यापलक्षिताभाषप्रतियागितावच्छदक समवतत्व न तु वि शिष्टाभावस्यति तथा सति जलादापि समवतत्वविशिष्टाभावाच- गाहिप्रत्ययापचेरिति । अधार पृथिवीनिरूपितत्वस्य समचेतत्वाशे उपलक्षणतयावच्छदकत्याभावात कुनो राघवमिति जगदीशमते अच्छदककाट्यन्तर्गतोपरक्षणस्यावच्छेदक-वाभावादित्यस्यासद्धा- न्तलक्षण व्यक्तत्वादिति चन्न । आधयतासम्बन्धन पृथिव्या समधे. ताश परोपलक्षणत्यादिwww.३". अथ फम्बुग्रीयादिमत्वान् प्रमयादित्यादौ हेतुमनियाभाव-

·१३२
अनुमानजागीभ्याः फोडपांषु
तियोगितावच्छेदफघटत्यादिभिन्नत्यस्य साध्यतावच्छेदफे सरसेनाति-
व्याप्तिरिति जगदीश. ननु फम्युप्रायानाशक्षण फम्युनीयादिमामा
स्तीति प्रतीत्या तत्रच घटनास्लीत्यप्रत्ययेन क फम्मुग्रीपादिमदभा-
पप्रतियागितावच्छंदक घटत्यमिति चंन्न फम्युनीयादिमयोपलक्षिता.
भावप्रतियोगितावच्छदकत्वस्य घदय सत्यादिति। न च तथाप्यति.
प्रसङ्गमयेन कम्युनीयादिविशिष्शभापप्रतियागिताइच्छंदफत्वस्य घ-
टत्वादावस्वीकारण तासाभावप्रतियोगितापच्छे फरवमादाया-
तिव्याप्तिपारणसम्भयानंद युक्तमिति पाच्यम् । उपलक्षितस्थले
उपलक्षिताभावस्य विशिष्टसाध्यतावच्छेदफस्थले विशिरामावस्य
घटकत्वादिति । अन्यथा गुणफर्मान्यत्वोपलक्षितसत्तासाध्यफजाति-
मस्वादिहेतायव्याप्तिः गुणफर्मान्यत्वविशिष्टसचाभायप्रतियोगिताप-
च्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्यात जन्यतासम्पन्चेन फम्वुग्रीया-
दिविशिपसाध्यताभिप्रायेणेद तथा च जन्यतासम्बन्धेन विभिन्नका.
स्लीनवस्तुन आधाराधेयभावाभ्युपगमात्तारशसम्बन्धेन कम्धुपीया-
दिविशिष्टाभायस्य फम्बुमीवानाशक्षणायच्छेदेन भूतलादायप्यसत्या.
यथाश्रुतमेच सम्यगिति कश्चित् ॥ ४ ॥
मच कम्युग्रीवादिमत्व कम्युनीयाव्यक्तिरेव सा च प्रत्येक हेतु-
मनिष्ठाभायप्रतियागितावच्छेदिकैवेति कुतोऽतिच्याप्तिरिति धाच्यम्।
परम्परया सस्थानगतकम्बुनीयात्वस्यैव साध्यतावच्छेफरयादिति
| जगदीशः । अधात्र लक्षणे साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितराभ-
यानवच्छिन्नत्वस्यावच्छेदफतायां निवेशनेन तत्तत्कम्युग्रीवादिधि-
शिष्टाभावस्य लक्षणाघटकत्येपि तस्योपलक्षितकम्वुनीचादिमदमाव-
मादायातियाशिधारण सम्भवति । न च तत्वोपलक्षितकम्युग्रीधादि
मदभावप्रतियोगितावच्छेदकं घनिष्ठं तद्व्यक्तित्वमेव लाघवादिति
वाच्यम् । जगदीशमते तत्तत्कम्बुग्रीधादिमत्त्वस्यैव स्वरूपतोऽवच्छे-
दकत्वादिति । न च कम्युग्रीवादिमत्त्वस्यावयवयसयोगरूपत्वे
स्वाधयसमयतत्वसम्बन्धेन कम्युग्रीवामित्त्यस्य प्रतियोगिताचच्छे-
दकत्यापेक्षया साक्षात्सम्बन्धेन तद्यक्तित्वस्यैवाघच्छेदकत्व युक्त.
मिति वाच्यम् । तद्यक्तित्वस्य तद्घटतादाम्यविशिष्टसमवायेन
घटत्वाद्यात्मकतया तादृशसम्बन्धन घटादिनिष्ठतत्तद्यक्तित्वस्याव-
च्छेदकत्वस्वीकारेपि लाघवानवकासादिति ॥ ५॥

·- अपच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । १३३ प्राणग्राह्यगुणत्वं घ्राणग्राह्यत्वे सति गुणत्वाव्यापकीभूत- जातिमत्त्वं तेन गन्धत्वस्य लघोः सामनयत्य तात्पर्यमिति कश्चिदिति जगदीशः अत्र घ्राणग्राह्यत्वं गुणत्वाव्यापक जाती विशेषणं बोध्यम् । अत्र घ्राणग्राह्यगुणत्याव्यापकजाति- मत्वं तादृशजात्यधिकरणत्वम् । तच्च तादृशजाते देऽपि एक- मेव साध्यतावच्छेदकं तस्य नानात्वे तु सर्वस्वैध साध्यतावच्छेद- फस्य साधनयनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति । परे तु वि. शिष्टसाध्यतावच्छेदकस्थले साध्यतायच्छदकतावच्छेदकं साधन- घनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकनानवच्छेदक तदवच्छिन्नविशिष्ट- सामानाधिकरण्य न्याप्तिरित्यभिप्रायेणेदं तथा च साध्यतावच्छेद- • कतावच्छेदफीभूतस्य प्राणग्राह्यत्वविशिष्टगुणत्वाव्यापकजातित्वस्य साधनयनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वेनातिव्याप्ति- रित्याहुः ॥ ६॥ तथाविधाभावीयप्रतियोगितासामान्यशून्यत्वमप्रसिद्धं सर्वस्यैव वस्तुनस्ताहशयावावायच्छिन्नाभावप्रतियोगितासस्थावत उक्त यत्- किचिदिति समनियताभावयोरैक्यानुपगमान्य घटादिसामान्याभाव- स्यैव घटादिनिरूपितसंयोगसम्बन्धन प्रमेयसामान्याभायतया पुन- प्रसिद्धिरिति जगदीशः । ननु कथमिदं युक्त समनियताभावयो- क्यानुपगमादिति समवायन वन्ह्यभावमादायाव्याप्तिवारणार्थ सा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्य प्रतियोगितायां निवेश्य तथा सति साध्यतावच्छेदकेन शुद्धसंयोगेनावच्छिन्नं यद्घटनिष्ठप्रतियोगित्वं ततप्रतियोगितासामान्यशून्यत्वस्य प्रसिद्धत्वात । घटादिनिरुपित. संयोगसम्बन्धावच्छिन्नं यत् प्रतियोगित्वं तस्य पुनः साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्नत्यधिरहात् । अत्र केचित् यत्र संयोगेन द्रव्यस्य साध्यता प्रमेयत्वादिकच हेतुस्तत्रातिव्याप्तिः संयोगन द्रव्याभावस्य संयोगन प्रमेयसामान्याभावस्य वैक्यात साध्यतावच्छेदकसंयोग- सम्पन्नावच्छिन्न यत् प्रमेयनिष्ठं प्रतियोगित्वं तत्सामान्यशून्यत्वा. प्रसिद्ध्या ईशाभावस्य लक्षणाघटकावन साध्यतावच्छेदकसंयोग- सम्बन्धन घटाभावस्यैव सौलश्यात् तत्प्रतियोगितासामान्यशून्या- वृत्तिभिनयस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादिति तस्माद प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्यमपदाय तत्सम्वन्धावच्छिन्न- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिमकरणम् । १३५ च वाच्यम् घहित्यनिरूपितसमवायसम्पन्धेन पतित्वविशिष्टस्य साध्यताया घूमादिहेतौ साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धाचच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छदकत्वाप्रसिद्ध्याऽव्याप्त न च साध्यतावच्छेदक- ताघटकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्यसाध्यतावच्छदकनिष्ठत्व- तदुभयाभावविशिष्टावच्छदकताश्रयानतिरिक्तवृत्तित्व वाध्यम् । तथा च विपयितया रूपत्वदयभावप्रतियागितावच्छदकतायान्तादशोम- या सत्त्वाचाहशाभावमादाय नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । एव सति विपयितया गुणत्वविशिष्टाभावमादायाव्याप्त गुणत्वनिष्ठावच्छेदक- तायां तादशोभयाभावसंचादिति । मैव साध्यतावच्छदकताघटक- सम्बन्धातिरिकसम्बन्धावच्छिनत्वसाध्यतावच्छेदकसमानाधिकर णनिष्ठत्वोभयाभावस्यावच्छेदफताया विवक्षितत्वात्। साध्यतावच्छेद- कसमानाधिकरणत्व साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन योध्यम्॥८॥ ननु तथापि धूमत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यवान वह्वरित्यादापति- न्याते अयोगोलकावृत्त्यभाषमादायैष धारणसम्भवात मैय तादा- म्येन घूमविशिष्टस्य सयोगसम्बन्धेन साध्यतायां चन्ह्यादिहेताव- तिव्याप्त्यापत्तलघुतया तादात्म्येन धूमविशिष्टाभावीयप्रतियागता- घच्छेदकस्य धूमत्वस्यायोगोलकावृत्तित्वस्यापि साध्यतावच्छेदक ताघटकतादात्म्यसम्बन्धेनामाययति धूम एच साध्यतावच्छेदकता- घटफसम्बन्धेन धूमस्य वृत्ते तत्रावृत्ति यमत्यादिक तद्भिन्न- त्यस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादित्यभिप्रायो जगदीशसम्मत इत्य- वधेयम् ॥९॥ प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य विरक्षितत्वात स्व- समानचिकश्यावच्छदक ग्राह्यमिति शिरोमणि । प्रतियोगिताय- च्छेदफच विशिष्योपादयमिति जगदीश । प्रतियोगितापच्छेदक ययत्तत्तदभावयदत्तिभिन्नत्व साध्यतावच्छेदके विवक्षितमिति स मुदितार्थ । नन्वयमपि महानसीयवाह्यभावप्रतियोगितावच्छेदक यन्महानसीयवह्नित्व तदन्त पातिवहित्वाभावववृत्तित्वस्य वद्वित्वे सत्वेन घहिमान धूमादित्यादायव्याप्ति । न चैव साध्यतावच्छेदकत- दितरोभयानवच्छिन्नत्वन प्रतियोगिता विशेषणीया इति वाच्यम्।गु. रुधर्मसाध्यतापच्छदकस्थल उभयावच्छिन्नत्यानसिद्ध्याऽन्याप्त्याप- चे । मैषम् स्वेतरानवच्छिनत्वेन प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वादिति ·२३६ अनुमानजागदोश्या कोडपत्रेषु तथा च महानसायवन्ाभावीयप्रतियोगिताया स्वतरावच्छिन्नत्वा- त स्वपद प्रातयाागतावच्छ कपरम् । अत एव वाहघटाभयादिक परित्यज्य घाघरवात्तद्वित्वताणताणदहनवृतिद्वित्वावच्छिन्नाभाव मादायाच्यातिराित यदुक्त तदपि सङ्गच्छत । न चैघ वाहघूमामय- वान् वह्नारत्यादाचतिव्याप्तिस्तादृशोभयाभावप्रतियागिताया स्वतरा. वच्छिन्नत्वादिति वाच्यम व्यभिचारिस्थलान्यत्वविशिष्टाभावमादाय सर्वत्र व्यभिचारण्यातव्यातवारणसम्भवात् । न च ताशप्रतिया गितावच्छवकस्य वहिधूमोभयत्वसमानवृत्तिकृत्वाभावन ताहशाभय त्वस्य पारिभाषिकावच्छदकत्वाभावेनातव्याप्तितादवस्थ्यादिति घा च्यम् । स्वसमानवृत्तिकत्वपदन स्वपर्याप्यनवन्छदकीभूतव्यासज्य. तृत्तिधमानवच्छिन्नपयाप्तिकत्वस्य विवाक्षतत्वादिति । तदभाववव सिताया च तादृशप्रतियोगितावच्छदकाभावच्याप्यधर्मावच्छिन्ननि रूपकतानिरूपितत्व वाच्यम् तन वहिघूमोभयत्वस्यायोगौलकीयव हिवृत्तित्वपिन क्षति ॥ १०॥ अय प्रतियागितावच्छदकानातरिक्तवृत्तित्वमव पारिभापिकाच- च्छेदकत्वमिति कल्प समवायन ताणाताणीभय वविशिष्टस्य स यागसम्बन्धन साध्यताया धूमादिहतावच्यानि पोलिस म्वन्धेन तादशाभयत्वविशिष्टाभावप्रतियागितावच्छदफतादशो- भयत्वस्य माध्यतावच्छदकसमानवृत्तिकत्वन तदभाववद वृत्चित्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वेन साध्यतावच्छदकस्य पारिभाषिकापच्छद- कस्वादिात। अत्र कचित् पर्याप्तिसम्बन्धन साध्यतावच्छदकतास्थ- ल पव ताणाताणवृत्तिद्वित्यावाच्छन्नाभावमादाय दापमाभदधानस्य दाधितिकारस्य साध्यतापच्छदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावछदक- तानिश तात्पर्य तया च साध्यतावच्छेदकताघटकसम्मन्धेऽच- च्छदकत्वाभावन पर्याप्तिसम्मन्धेनाभयत्वविशिणभावमादाय न दाप । ननु तादात्म्यसम्बन्धेन धूमविशिष्टस्य सयागेन साभ्यताया वह्यादावनिव्याप्तिरिति तत्र हतुसमानाधिकरणधूमविशिष्पाभावस्य प्रतियागितावच्छदक राघवार्धमत्वमय इति तादृशाभावस्य लक्षणा- घटफवनान्यविधाभावस्य मातयागितापच्छदकानातारतवासाम प्रत्यस्य साध्यतावच्छदक सत्वादात । न च तादृशाभाघाप्रसिद्ध्या नातव्यासारति वाच्यम् । तथा सति तारशसाभ्यफसखताचव्या- ·अवच्छेदकत्यनिरुक्तिप्रकरणम् । प्स्यापत्ते । यदि च तादात्म्येन तव्यक्तिविशिधाभायप्रतियोगिता- घच्छेदकत्व ताकावेव प्रसिद्ध तद्यक्तित्वस्य तद्व्यक्तितादाम्यविशि- एसमवायस्वरूपतया तस्यावच्छदकत्यकल्पने लाघवानवकाशादिति विभाव्यत तदा पूर्वाक्तसाध्यकव्याभिचारिण्यातव्याप्तिरिति चेन्न सा- भ्यतावच्छदकताघटकससतिरिक्तसाध्यतावच्छेदकप्रतियोगिक- सम्बन्धागच्छन्नायच्छेदकत्यानिरूपकत्वस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रतियो- गितायां निवेशान पूर्वोक्तस्थलऽध्याप्तिरिति । अन्यत्सर्वं स्वयमूहनी- यमा परे तु साध्यतावच्छदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छदफाय- छिनाधिकरणत्वीयस्तरूपसम्बन्धेन प्रतियोगिताधयाधिकरण. त्वाभाववद्धवाधिकरणवृत्त्यभावीय येन केनापि सम्बन्धोनवच्छिन्न प्रतियोगित्वमिति मते तदभावस्य प्रतियागिन्यधिफरणत्वाभाघान- लक्षणघटकता इति ध्येयम् । एवरीत्यैव हेतुमानिष्ठाभावप्रतियोग- तावच्छेदक स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धन यसमव्यापकमि- त्यादिकमत्यपि फल्य परिकार्य इति ॥ १०॥ ननु प्रतियोगितावच्छदकानतिरिक्तवृत्तित्वमिति' लक्षणे - व्यत्वपृथिवीत्योभयवान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्ति । तथाहिद व्यत्वसमानाधिकरणतादृशोभयाभावीयप्रतियोगितावच्छदक पृथि घीतरासमवेतत्व न तु ताहशोभयत्य गौरवात् तस्य च साध्यता वच्छेदकसमानवृत्तिकरवाभावेन पारिभापिकापच्छदाभिन्नत्यस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादिति चेष प्रतियोगित्वन्यूनवृत्तिधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावात् । न चैतदप्रामाणिक सिद्धान्तलक्षणे यो यदीयपङ्किव्यारयाने भट्टाचार्येण स्वयमेव लिखितत्वादिति । तथा च तादृशामावीयप्रतियोगितापच्छेदक साध्यतावच्छदकमव तस्य समानवृत्तिकत्व विद्यत पप साध्यतावच्छदकस्यति नाति व्याप्तिरिति भाव ॥ ११॥ ननु प्रमेयस्य सयोगेन साध्यताया भावत्वादिहेतायतिव्याप्तिया- रणाय तादृशप्रतियोगितापच्छेदक यदन्यूनवृत्ति तत्वमित्यर्थ फतो जगदीशन। तन्मते यत्राभाययत सयोगन साध्यता वाच्यत्वादिहेतु- स्तत्रातिव्याप्तिस्तयाहि सयोगेन ताइशसाध्याभावप्रतियोगिताप- च्छदक द्रव्यत्वमय लाघयात् । तथा च ताशाभावप्रतियोगिताप- छछदकद्रव्यत्वस्य साध्यतावच्छदकीभूताभावव्यापकत्वाभावादिति ·भवच्छेदकरवनिरुक्तिप्रकरणम् । इतु चिन्त्यते। मद्वयप्रवेशमपेक्ष्य लाघवेन हेतुमनिष्ठाभावप्र- तियागितावच्छेदकं यावत्तत्प्रत्येकातिरिक्तवृत्तित्वं साध्यतावच्छेद- कविशेपणमिति जगदीगानन्यत्र चह्निमान धूमादित्यादावव्याप्तिहे- तुमनिष्ठाभावप्रतियोगितापच्छेदकं यत्तार्णातार्णोभयत्वं प्रतियोगिता. पच्छदफताघटकपर्याप्तिसम्बन्धन तदभावरतिघटादौ साध्यतावच्छ- दकताघटकसमवायेन वाहित्वस्यावृत्तेः । न च स्वसमानवृत्तिकत्येना- घच्छेदके विशेषणीयमिति । स्वपदं साध्यतावच्छेदकपर ताता- गोभयत्वस्य चह्नित्वसमानवृत्तिकत्याभाबादेव नाव्याप्तिरिति वाच्य- म तथाप्येतद्रूपवान् एतद्रसादित्यादी स्वसमानवृत्तिफहेतुमनिष्ठा- भावप्रतियोगितायच्छेदकाप्रसिद्ध्या अव्याप्तः । न च तत्र पूर्व- क्षणवृत्तित्वविशिष्ट पतद्पत्यमेव ताशावच्छेदकत्वेन प्रसिद्ध मिति पाच्यं तदच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याभापादिति चन्न न- द्धयप्रवेशकल्पेपि स्यावच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धेन सत्ताद्रव्यत्यो- भयत्वविशिएस्य समवायेन साध्यतायां पृथिवीत्यादिहेतावतिव्याप्तिः तप साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदक लाघवात् द्रव्यत्वमेव तस्य च साध्यतावच्छेदकपर्यायवच्छेद फीभूतधर्मावच्छिन्नापर्याप्तिक- त्वात् अन्यस्यापि हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य साध्य- तापच्छेदकपर्याप्त्यवच्छेदफीभूतधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वाभावादत- स्तद्वारणाय स्वपर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मानवछिन्न- पर्याप्तिकत्वेन हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं विशेषणीय तथा चैततकल्पेपि तन्निवेशादेव वहिमान धूमादित्यादौ तादृशाई- त्वायच्छिन्नाभाषमादाय नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । यद्वा तदवच्छेदका- तिरिक्तवृत्तिायपदेन तदवच्छिन्नाधिकरणताशुन्यवृत्तिस्थायच्छिन्ना- धिकरणताकत्वस्थ विवक्षितत्वान्न दोष इति । कचित्तु स्वपर्या- प्यवच्छेदकधाच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्वसामानाधिकरण्योभयाभाव- पत्वं ताशप्रतियोगितावच्छेदके विवक्षितमतों न कुत्रापि दोपइति । पतु हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकं यावत् स्वपर्याप्त्यवच्छे- दकत्वसम्बन्धन तदप्रत्येकागाययति सपर्याप्त्यवच्छेदकत्यसम्प- धेन वृत्तित्वस्य विवक्षितत्वादितिाता च हिमान धूमादित्यादीमा- सागिति तनुच्छम् । समवायेन तार्णातार्णदहनवृत्तिद्वित्वविशि- स्य संयोगन साध्यतायां घूमादिहेतावन्याप्तिश्च पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वि- ·भनुमानजागदीश्या पोउपप्रेपु स्यविशिष्टाभावीयप्रतियोगितापच्छेदपवित्वस्य स्थपयांत्ययच्छेद- फरवसम्यन्धापच्छिन्नाभाययति साध्यतायउदफस्यातं । नच साध्यतावच्छदफताघटकसम्वन्धावच्छिन्नायच्छरफत्व नियेशनीय विशपरूपण ससगतानभ्युपगमादेव यहित्यनिरूपितसमघायेन यहि त्वशिएस्य सयोगेन साध्यतायां धूमादिहती नाम्याप्तिरिति पाच्य तादात्म्येन पढिविशिष्टस्य साध्यताया धूमादिदेतापव्याप्ति । सा• दात्म्येन घटादिविशिधाभाषीयप्रतियोगिताया घटत्यादिना मघ• उद्यतया तादात्म्य सम्यन्धाच्छिनापच्छेदपत्वामापस्याप्रसिदत्या. । न च साध्यतावच्छवकताघटकसम्य-धातिरिक्तसम्यन्या- पच्छिन्नस्वसाध्यतापच्छदफसमानाधिकरणनिष्ठत्योभयामायनिये- शाप दोष इति वाच्यम् । सामानाधिकरण्य तु साध्यतावच्छेदक- ताघटफसम्यन्धेन प्रतियोगितापच्छेदफताघटकसम्बन्धन या नाच । रूपवान् पृथिवीत्यादित्यादी विपयितया वाच्यत्यविशिष्टाभायमादा- याव्याते । न द्वितीय तादात्म्यन धूमविशिष्टस्य साध्यतापाव्यभिचा- रिण्यति.याप्त । वस्तुतस्तु हेतुमधिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूत. 'तार्णातार्णदहनवृत्तिद्वित्यस्याभाययति प्रत्येक रही घहित्यस्थ वृत्ते- घहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिविरहेण स्वसमानवृत्तिकत्व नोपा- देयमिति । न चैष पहिधूमाभयपान यहरित्यादावत्तिव्याप्तिरिति या. च्यम् । साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतभूम- त्वस्याभावयति वह्नी साध्यतावच्छदकीभूतद्वित्वस्यावृत्यातिन्या. तिविरहादिति ॥ १४ ॥ प्रतियागितापच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वकल्पेपि तार्णातार्णदहन- वृत्तिद्वित्वार्थाच्छनाभावमादायाव्याप्तिरतस्तद्वारणाय स्वसमाना- त्तिकत्व निवेशित जगदीशग । अप्रेयमाशङ्का पूर्वफल्ने एव स्व. पर्याप्त्यनवच्छदकीभूतधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नयफिश्चि- दमावीयप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावयवृत्तित्वनिवेशेनैव तदोष- वारणसम्भवे कृतमेततूफल्पानुसरणेगतिचेन्न धूमधान पढेरि- स्यादावतिब्याप्तिवारणाय यकिश्चिदभावीयप्रतियोगितात्वावच्छि- प्रप्रतियागिताकाभाचा निशित । तत्र स्थपर्याप्त्यवच्छेदकी- भूतधर्माच्छन्नपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नत्वस्थोपरक्षणविधयापि निवे. शे प्रतियोग्यशे उपलक्षणस्य उपलक्षणघिधया अयच्छेदफत्व- ·अयच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । । स्वीकृततया गौरवात् । परकल्पे च साधनसमानाधिकरणाभावप्र- तियोगितावच्छेदकं यद्यत् तत्तदभाववदवृत्तित्वमित्यत्र प्रतियोगिता- घच्छेदकाभावप्रतियोगितावच्छेदफकोटी साधनसमानाधिकरणा- भावादेरनिवेशादेय लाघवमिति प्राहुः । फश्चित्तु प्रतियोगिताया: प्रतियोगिस्वरूपत्वे वह्निसामान्याभावीयप्रतियोगित्वमेय ताणीता!- भयत्वावच्छिन्नं तथा च घहित्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतधर्मावच्छि- अपर्याप्तिकं यहित्वं तदवच्छिन्ना या ताहशाभावीयप्रतियोगिता ततसामान्यशून्यावृत्तित्वस्य चह्नित्वे सत्त्वेन वह्निमान धूमादित्यादाव- व्याप्तितादवस्थ्यमतः परकल्पानुसरणमिति। तन्मन्दम्। प्रतियोगित्वं प्रतियोग्यभावोभयस्वरूपं प्रतियोगिमात्रस्वरूपत्वे तु सामान्याभावी- यविशेषाभावीयप्रतियोगित्वयोरैस्यापत्चरित्यादिग्रन्थे प्रतियोगिता- या:प्रतियोगिस्वरूपत्वखण्डनादिति ध्येयम् ॥ १५॥ तदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यफत्वमिति शि: रोमणिः । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयो- गितार्यच्छदकीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक- प्रतियोगिताकाभाषपदसम्बद्ध स्थविशिष्टसामान्यकत्वमिति समु- दितार्थः भत्र यधर्मवैशिष्टयं साध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धेन योध्यमित्युक्त पुरुपनिष्ठसंयोगसम्बन्धेन दण्डविशिष्टस्य साध्यत्वे महाकालत्यादिहेतायच्याप्तिरिति जगदीशः। ननु संयोगेन दण्डविशिष्टस्य साध्यत्वेऽप्यव्याप्तिसङ्गतिः कथं पुरुषनिष्ठपर्यन्ता- नुसरणमिति चेन महानतीयवहिवृत्तित्यविशिष्टजातिमत्त्वान् धूमा- दिस्यत्रातिव्याप्तिवारणार्थ तदवच्छिन्नाभाववदसम्यद्धयद्रूपावच्छि- प्राधिकरणताविशिष्टसामान्यकत्वमिति लक्षणमीदश वक्तन्य तथा च महानसीयवद्विवृत्तित्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावधति पर्वतादी महानसीयवद्विवृत्तित्वविशिष्टजातेजात्यनतिरिक्ततया तद्धर्मधिशि- एस्प सम्बद्धत्वपिन क्षतिरिति महानसीयवह्रिवृत्तित्वविशिष्टजाति- त्वावच्छिन्नाधिकरणताविशिष्टमहानसीयवहरसत्वात्। तथाच संयो- गेन दण्डविशिष्टस्य साध्यतायां महाकालत्वादिहेती हेतुमनिष्ठामार- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतगगनत्यावच्छिन्नाभाववति संयोगेन गगन- घृत्तित्वविशिष्टघटत्वावच्छिन्नाधिकरणताविशिष्टगगणस्यासत्वेन तर धर्मभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वान्नाव्याप्तिरत उक्तं पुरुषनिष्ठे- ·अनुमानजागदीश्याः प्रोडपत्रेषु ति। तथा च पुरुनिएसयोगेन गगनवृत्तियापिशिएघटग्यायाचित्रा. धिकरणताविशिष्टस्याप्रसिद्ध्या भव्याप्तियति ॥ १६ ॥ प्रतियोगितायच्छेदकताघटकसम्बन्धन स्थशिष्टपाभिधाने पू. मत्यप्रकारकप्रमापियवान् घरित्यावातिव्याप्तिहेतुमनिटघूम. त्वप्रफारफप्रमापिशेप्याभायप्रतियोगितापच्छंदफ लाघयायमस्य त. दवच्छिन्नाभायवति प्रतियोगितावच्छंत्रफताघटफसमयायसम्यन्धेन घूमत्त्वप्रफारफप्रमाधिशेष्यत्ववैशिष्टयस्थाप्रसिद्ध्या तस्याः सुहढरया- दिति जगदीशन च, विषयित्वादिसम्यन्धन पहिरवावशिष्टस्यामा- घमादाय पद्विमान् धूमादित्यादी सर्यमासम्भयसम्भय कथमतिव्याप्ति- दसा जगदीशेनेति वाच्यं साध्यतायच्छदफताघटकसम्यन्धामिरिक्त- घसाध्यतापच्छेदफमतियोगिफात्योभयाभावयत प्रतियोगितायच्छेद- कताघटकसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयाभिधानादिति ध्येयम् । प्रतियोगि- तावच्छतायटफयत्सम्यन्धेन यमर्मविशिष्टसामान्यमसम्पर ततसम्बन्धापच्छिन्नत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नसाध्यतावच्छेदफ- तायटफसम्पन्धावच्छिन्नविशेष्यतायच्छंदफत्यस्य साध्यतापच्छदके विवक्षणान दोष इत्यपि फश्चित् ॥१७॥ ननु इत्यधिकरणायोगोलकासंयुक्तरयायीच्छन्नाभायप्रतियोगि- तापच्छेदकताघटकविशेषणताविशेषसम्बन्धेन धुमत्यप्रकारक: प्रमाधिशेष्यत्यस्य वैशिष्ट्यस्य प्रसिद्धतया तादृशम्यभिचारि- स्थलावृत्यभावमादाय एव नातिव्याप्तित्तत् फयमुक्तं जगदी- शेनेति चेन तादृशाभाषप्रतियोगितापच्छेदकताघटको योऽभाषी यस्वरूपसम्बन्धस्तेन सम्वन्धेन धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्य- स्य वैशिष्ट्यस्याप्रसिद्धया एनाशाभाषमादाय नातिन्याप्तियार- णसम्भव इति प्राचामारायः । केचित्तु अयोगोलकावृत्त्यभावमादा. यावातिव्याप्तिवारणसम्मवेऽपि तादात्म्पेन घुमविशिष्टस्य संयोगेन साध्यतायां वन्ह्यादिहेतावतिव्याप्तिः। तत्र धूमापेक्षया लघुत्वेन हेतु मनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकं यघूमत्वं तदवच्छिन्नाभाववत्ति घुमारम्भकपरमाणो प्रतियोगितावच्छदकताघटकसमवायसम्बन्वेन धूमविशिष्टस्य परमाण्वन्तरस्य साध्यतावच्छेदकसयोगमम्बन्धेन सम्बद्धतया धूमस्य पारिमापिकावच्छेदकत्वविरहादिति नववमपि साध्यत्वप्रतियोगित्वान्यतराच्छदफताघटकसम्बन्ध . ।

·भवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । १४३ पवर्मवैशिष्ट्याभिधानादुक्तदोपवारणसम्भवोप तादात्म्येन धूम- चत. संयोगेन साध्यतायां द्रव्यत्यादायनिव्याप्तिस्तव धूमापेक्षया लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदक यधूमत्व तदयच्छिन्नाभावयति धूमारम्भकपरमाणो प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमयायेन धूम विशिपस्य परमान्तरस्य साध्यतावच्छेदकसयोगसम्बन्धेन सम्बद्धत्वादिति कथमुक्त जगदीशेन अयोगोलकावृत्यभावप्रति- योगितावच्छेदकताघटकविशेषणताविशेपसम्बन्धेन धूमस्य चैशि. याप्रसिद्ध्या तादृशाभावप्रतियोगितावच्छंदकावच्छिन्नाभायवति तादात्म्येन धूमविशिष्टस्यासम्बद्धतया तादृशाभावमादायैव धूम- स्प पारिभापिकावच्छेदकत्वसिरिति चेन तादात्म्येन घटाभाव- विशिस्य विशेषणताविशेपेण साध्यत्वे घाच्यत्यादिहेतावतिव्या- ति. साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकनाघटकवि- शेषणताविशेषेण घटाभावविशिष्टस्य साध्यताघटकसम्बन्धेन स- म्बतया पारिभापिकावच्छेदकत्याभावात्तस्योति ॥ १८ ॥ नन्वत्र फल्पे कालिकेन घटत्वविशिष्टस्य कालिकेन साध्यतायां म- हाकालत्वादिहेती हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकं यद्गगनत्वं तद्रवच्छिन्नाभावयति महाकालादावन्यतरकालिकेन गगनत्वविशिष्ट यजन्यं तस्य साध्यतावच्छेदककालिकन सम्वन्धत्वातू पारिभापिका- चंच्छदकाप्रसिद्धिनिवन्धनान्याप्ति स्यात् तत् कथं तत्परित्यज्या- तिव्याप्तिरितिर्मियम् । अत्र तादात्म्यसम्बन्धेन गगनविशिधाभावमा- दायक हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्गगनं तदवच्छिन्नाभा- धयति अन्यतरसम्बन्धेन गगनविशिष्टगगनस्य कालिकसम्बन्धेना- सम्बद्धतया पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिवारण- सम्भवातू॥ १९॥ ननु तथापिविषयितया घटत्यविशिष्टज्ञानस्य कालिकेन साध्यत्वे महाफालत्वहेती हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्गगनत्यं सवच्छिन्नाभाववति विषयितया गगनत्यविशिष्टज्ञानस्य कालिफेन सम्बदतया पारिभापिकावच्छेदकाप्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिः स्यात् तत् कथं परित्यज्यत इति चेन्न साध्यतावच्छेदप्रतियोगिकसाध्य- तावच्छेदकताघटकसम्बन्धः प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धः पलदम्यतरसम्बन्धनैय यद्धर्मवैशिष्ट्यस्योक्त्यादिति । तथा च है.

·१४४ अनुमानजागदीश्याः प्रोडपोपु तुमनिष्ठाभापप्रतियोगितावच्छेदकं यद् गगनावं साध्यतावच्छेदक- प्रतियोगिफसाध्यतावच्छेदकताघटफसम्यन्धेन तस्य धैशिष्टया- सिद्ध्या तादृशान्यतरसम्बन्धेन गगनत्वविशिष्टस्यासम्यवत्धेन ग. गनत्वस्पैच पारिभापिफायच्छेदकत्यप्रसिद्धेरिति ध्येयम् ॥ २०॥ यद्यत्सम्यन्धेन यद्धमविशिष्टसामान्य निरुतधमायच्छिया- भायचति साध्यताघटकसम्बन्धेनासम्बद्ध तत्तत्सम्बन्धन ताराघ- विच्छिन्नविशेष्यताभिन्न यत् साध्यतावच्छेदकताघटकसम्यन्धा. पच्छिमाविशेष्यत्वं तदपछइफलाध्यतापच्छेदकधर्मवत्त्वस्य धिव- क्षितत्यान कोपि दोष इनि जगदीशः । अत्र ताहशर्विषयताभिष- विपयतावच्छदकत्वाधिवक्षणेनय ताहरदोषवारणसम्भचे विशष्य. ताभिधपर्यन्तानुधावन व्ययमिति चन्न न्यायधर्मघाटितस्य लक्ष- णत्वसम्भवे व्यापकधर्मघटितलक्षणस्य सम्प्रदायविरोधनान्याय्य- स्वादिति। न च तथापि तारशसम्बन्धावच्छिन्नतत्तनिष्ठावच्छेदकता- मिन्नावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदकं विवक्षणेनैव तारशदोपवा- रणसम्भवे विशेष्यतापयंन्तानुधावन व्यर्थमिति चाच्यम्। विपयि- तावच्छेदकतासाधारणावच्छेदकतात्वस्यैकस्यास्वीकारण तत्तदव- छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वनिवेशे महागौरवादिति ॥२१॥ फेचित्तु तादात्स्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन यमविपरी. सम्बन्धिनिष्ठताइवान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिब्यधिकरणो यो भा. वस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वमितिपर्यवसितोय इति जग- दोशः । तथा च घटवान् महाकालत्वादित्यादौ हेतुमानिष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदक यद्गगनत्व तस्य तादात्म्यसाध्यताघटकान्य- तरसम्बन्धन यद्गगनत्वविशिष्टस्य सम्बन्धि तषिष्ठस्तारशान्यतर- सम्बन्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणो घटाद्यभावस्ततप्रतियोगितामवच्छे. दफत्वादिविलक्षणसमन्वयः। अथात्र साध्यताघटकसम्बन्धेन य. धर्मविशिष्टसम्बन्धित्योक्तो काली घटवान् महाकालस्यादित्यादी पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धयाऽध्याप्तिरित्यतोन्यतरवादिकमुक्तम् । नच तादात्म्येन यधर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठःतादात्म्यसाध्यताघटफा- न्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणो योग्भावस्तत्प्रतियोगितान- , पच्छेदकततूकत्यविषक्षणेनैव सामञ्जस्ये भन्यतरसम्बन्धानुसर- णमनतिप्रयोजनकमितिवाच्यम्। सत्तावान् दन्यत्वादित्यादागण्या- ·अवच्छेदकत्वनिकतिप्रकरणम् । से साधनवनिष्ठद्रव्यान्यत्वात्रशिष्टसत्ताभाषप्रतियोगितायच्छेदक यद्न्यान्यत्वविशिष्टसचात्यं तस्य तादात्म्येन सत्तात्वविशिष्टसम्ब- न्धिान प्रतियोगिन्यधिकरणो घटाभाव पवन तु तारशावैशिष्टसत्ता. भावः तत्पतियोगितानवच्छदकत्वेन सत्तात्वस्य पारिभापिफाय- कछदकत्वादिति । यदि च तद्विवक्षणेपि तवाव्याप्तिस्तवस्थेवे- ति। साधतसमानाधिकरणघटान्यत्वविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छ- दकघान्यत्वस्य तादृशान्यतरसम्बन्धन सत्तात्वविशिष्टसम्बन्धिान घट सत्र वा तादृशान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिव्याधिकरणा न घटा- न्यत्वविशिष्टाभाव । तादात्म्यसम्बन्धेन घटान्यत्वविशिएघटस्यैव सम्बन्धत्यात तादृशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियागियधिकरणस्यान्यवि. धाभावस्य प्रतियागितानवच्छदकत्यादिति विभाव्यते तदा द्रव्य गग- नस्यादित्यादायन्याप्तियारणाय तदिति। तदुपादाने गगनाम्यत्यनिशि- धाभाषप्रतियागितारच्छेदकगगनान्यत्वस्य गगनस्य गगनान्यत्ववि- शिष्यत्वाभावेन तादृशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य द्र- व्यत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठगगनान्यत्वविशिष्टाभावस्य प्रतियोगिता- घच्छेदकत्वन द्रव्यत्वत्वस्य पारिभापिकावच्छदकत्वाभावान्नाव्या- तिरिति ॥ अथ तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्ट- सम्बन्धिनिष्ठतादात्म्यन प्रतियागिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानव. च्छेदकततूकत्वविवक्षणनैव सामञ्जस्ये प्रतियोगिव्याधिकरणस्व- दले ऽन्यतरसम्बन्धनिषशा व्यर्थ इति चन्न धूमवान् वह्नरित्यादाव तिव्याप्त साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकधूमत्वस्य ताशान्यतरसम्बन्धेन घूमत्वविशिष्टस्य सम्बन्धिनि पर्वतादी वर्त- भानस्य तादात्म्येन प्रतियागिव्याधिकरणधूमाभावस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वन पारिभापिकायच्छदकभिन्नत्वस्य धूमत्वादी सत्त्वा. दिति । यदि च व्यभिचारिस्थलावृत्तित्वविशिष्टस्य पर्वतादे पर्वतादी तादात्म्येन सम्बन्धतया ताहशान्यतरसम्बन्धेन घूमस्यविशिष्टसम्य- धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य व्यभिचारिस्थलावृत्तिवे सत्वन न्यभिचारिस्थलावृत्यभावमादायव तत्र नातिव्याप्तिरिति चिभाव्यते तदा रूपत्ववान् रूपघटान्यतरत्यादित्यादापतिभ्याप्ति रूपत्वत्वविशिष्टसम्पन्धिनि रूपे अपरत्वविशिष्टस्य घटावृत्तित्ववि- ·अनुमानजागदोश्याः क्रोडपत्रेषु शिएस्य च तादात्म्येनासम्यन्धतया तादात्म्यसम्बन्धेन प्रतियोगिन्य- धिकरणतनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साधनसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगितावच्छंदफे रूपत्त्यत्वे घटावृत्तित्वं च सत्वादिति । यद्यप्यत्रापि तद्पान्यत्वधिशिष्टाभावमादाय नातिव्याप्तिरिति विभा- व्यते तदा गगनत्यत्वविशिष्टस्य स्वरूपसम्बन्धन गगनावृत्ती वि- शेषणतया साध्यत्वे गगनगगनत्यान्यतरत्यादिहेतापतिच्याप्तिचार- णाय तदिति ध्येयम् । केचित्तु तादात्म्यमात्रेण यदर्मविशिष्टसम्ब- चित्योक्ती वह्निधूमाभयवान् बह्ररित्यादावतिव्याप्तिस्तादात्म्येन उभ- यवैशिष्टयाप्रसिद्धया यधर्मपदेन पहिधूमोभयत्यस्य धर्तुमशक्य- त्वात् । तादात्म्यमात्रण प्रतियोगियधिकरण्योती कालिकाविषय- तान्यतरसम्बन्धेन घटस्य साध्यतायां महाकालत्वादिहेतावव्याप्तिः पारिभापिकावच्छंदफाप्रसिद्धरित्याहु ॥ न च तादात्म्येन यद्धर्मविशिष्ठसम्बन्धिनिष्ठतादात्म्येग प्रतियो- गिब्यधिकरणाभावपतियोगितानवच्छेदकततकत्वमिति विवक्षणेनैव सामञ्जस्ये उभयदिश्यपि साध्यताघटकसम्बन्धप्रवेशो व्यर्थ इति. घाच्यम् । सत्तावान् गगनत्यादित्यादी घटवृत्तित्यविशिपसत्ताभा- वमादायाच्याप्त्यापत्तेरिति ध्येयम् ॥२१॥ धूमगगनाभावान्यतरस्य सयोगेन साध्यतायां बयादिहेतापति- व्याप्तिस्तादृशान्यतरत्वापक्षया लघुत्वेन धूमत्वस्यैव हेतुमनिष्ठाभा. पप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति जगदीशः । नन्वत्र हेतुसमानाधि. करणान्यतरभेदप्रतियोगितापच्छेदकान्यतरत्वे तादृशान्यतरसम्ब- न्धेनान्यतरत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्याम्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिन्य- धिकरणामावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्येनान्यतरत्वस्य पारिभा- विकायच्छेदकत्यान्न तातिव्याप्तिरिति । न चान्यतरत्व भेदप्रतियो- गितावच्छेदकमेव न भवति लघुतया धूमत्वस्यैव तथात्वादिति चा- च्यम् गगनाभावेऽन्यतरभेदस्य प्रत्ययप्रसद्गात् । न चान्यतरस्वावच्छि- नप्रतियोगिकत्वायोगोलकानुयोगिकत्वएतदुभयत्वापेक्षया धूमत्वाव- च्छिन्न प्रतियोगिकत्यायोगोलकानुयोगिकत्वैतदुभयत्वस्य लघुरवात्ता शान्यतरत्वावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वघटितोभयत्वावच्छिन्नाभावाप्रसि. या अन्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणाघटकत्वनातिव्याप्तिः सुस्वति वाच्यम् गगनाभावप्रतियोगिकस्यरूपसम्बन्धस्य धूमत्वा- ·अवच्छेदकत्वनिरक्तिप्रकरणम् । १४७ धच्छिन्नप्रतियोगिफत्वघटितोमयाभावयतः अन्यतरत्यायच्छिन्नमति. योगिकत्वधदितोभयत्यायच्छिन्नाभायासरवात् । लघुनोपि धमत्वा- च्छिन्नप्रतियोगिकत्वघटितोभयत्वस्य अन्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिः फरवटितोभयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति चन्न धूमत्यप्रकारकप्रमाविशष्यत्वप्रमेयत्वैतदन्यतविशिष्टस्य धूमप्रति- योगिकप्तयोगेन साध्यतायां वयादिहेतावतिव्याप्तितातपर्यात ताद. शान्यतरविशिष्टाभावीयप्रतियोगितापच्छदक लाघवात धूमत्वमेव तादृशान्यतविशिष्टस्य भेदाप्रसिद्ध्यानतिप्रसक्तत्वात् । सति अन्यतरत्वस्याखण्डस्येतिग्रन्थविरोध इति वाच्यम् तेनान्यतर- त्यस्याभावात्मकतयाभावस्य स्वरूपतोचच्छेदकत्वस्याविष्कृतत्वात तथा च गगनाभावमादायवाघ नातिव्याप्तिरिति भाव. । केचित्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये याहशप्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्न प्रतियोगिकत्वहत्यधिकरणीभूतयत्किश्चियक्त्यनुयोगिकत्वो- भयाभावस्नाशप्रतियोगतावच्छेदकधर्मे ऽन्यतरसम्बन्धेन यद्ध- मैचिशियसम्बन्धिनिष्ठान्यतासम्बन्धेन प्रतियोगिव्याधिकरणाभाष- प्रतियोगिनानवच्छेदकत्व वाच्यम् अन्यथा धूमवान् वहरित्यादौ धर्मान्तरान्छिनाभावप्रतियोगिकवघटितोभयत्वमादापातिव्याधि। एच सति लाघवात साध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिता- या एचयाशयाशचन लक्षणे निशनीयतया घूमगगनाभावान्य तासाध्यकन्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यभिधानमपि सद्गच्छते अन्यतर- भैदप्रतियागिताया लक्षणाघटकत्वात् ॥ ननु तथाप्ययोगोलके संयोगेनावृत्तः सयोगसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावमादायेव नाति व्याप्तिः । तथाहि हेतुमनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकायोगोलकावृत्तित्वस्य तादात्म्यसाध्यता- घटकान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्मविशिएस्य सम्बन्धिना ये धूमगगनाभा- चपर्वतादय तधिष्ठान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो नायो- गोलफावृत्यमाय अयोगोलकावृत्तिरूपतत्प्रतियोगिनो धूमगगना- भावपर्वतादिषु अन्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धित्वात् किन्त्वयोगालफ. संयुक्तगगनाद्यभाव एव तादृशप्रतियोगिव्यधिकरण. तत्पतियो- गितानपच्छेदकत्वात् । तद्धर्मभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्या. -गातिव्याप्तिरिति । मैवम् । वद्धिमान् धूमादित्यादी पर्वतान्यत्व.

·१५२ अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु च्छेघवघटितोभयाभाषसत्वेन तत्रच गवेतरासमवेतत्वावच्छेधत्व घोटतोभयाभावासस्वादतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । संयोगेन गवंतरास- मवेताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लाघवेन द्रव्यत्व एव कल्प- नात् । न च गवेतासमवेत्तत्वं यदि गोस्वामावप्रतियोगितानवच्छे- दक ताई भनवच्छेदकपदेन तदुपादाय तववच्छिन्नत्वघटितोभया- भावस्य सस्वात् अतिव्याप्तिरिति कथमप्रसिद्धिरित्युक्तमिति वा. च्यम् । अनवच्छेदकयद्यद्धर्म इत्यस्यैव विवक्षणीयत्वादन्यथा सा. भ्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशेपि धूमपान चरित्यादापतिव्याप्स्याप- ते धूमयनिष्ठाभावप्रतियोगितायां वह्नित्वरूपानवच्छेदकधर्मावच्छि- प्रत्वाभावात् । तथा च गोत्वत्वस्याप्यनवच्छेदकत्वाव नद्घटितो. भयत्वावच्छिन्नाभायाप्रसिद्धरिति अतोऽव्याप्तिपर्यन्तामुथावनामति, कश्चित् । तन्न साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धित्वनिवेशेपि या धर्मावच्छिन्नत्यघटितोभयाभाषकूटनिवेशे वहिमान् धूमादित्यादी संयोगसम्बन्धेन यातित्वविशिएसम्वन्धि तनिष्ठम्भारप्रतियोगितान- पच्छेदकत्वस्य गोत्यत्वादावपि सत्यात तदवरचत्वघटितोभयाभा- पासवात पुनरव्याप्त्यापरतः सामान्याभावनिवेशो युक्तस्तदा फयमप्रसिद्धिदानसङ्गतिः मेवम् त्यस्वरसादेव यदि त्यस्योक्त- त्वात् । अन्ये तु गौरपदप्रतियोगित्वनिष्ठं यद्गोत्वत्वाचवच्छेद्यत्वं संयोगसम्बन्धायच्यत्वं चैतदुभयत्वस्यवातिप्रसङ्गापनापादकस्य प्रतियोगिताचच्छेदकस्यमित्याहुः ॥ २६ ॥ गयेतरासमवेतत्यनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्यन्धावच्छिनावच्छ- दकताफत्वसंयोगायचचत्वांभयत्वस्य गोतरासमपेतत्वनिष्ठसामा- नाधिकरण्यसम्यन्धापच्छिन्नापच्छदकतानिकापितसफलगोसमवेत. स्वनिष्ठापच्छदफताफत्वसंयोगसम्यन्धापच्छचावोमयत्वापेक्षया ल. पुत्वादतिप्रसङ्गायनापादफत्याश तारशोभयाभाषप्रतियो- गिवायच्छेरफायमित्यपि पदन्ति । इति श्रीकालीगडुरलियाम्तयागीशविरचिता भवच्छेदफ- त्वनितिपत्रिका समाप्ता । .

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । १५३ .केचि(१) फल्पस्यानुगमय्य परिस्कारे तघटान्यत्वविशिष्टप्रमेय. वान् वाच्यत्वादित्यत्रातिव्याप्तिःसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- स्य लाघवेन तदुघटभेदत्व एव कल्पनात् साध्यताघटकसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकामावनिवेशेन साध्यभेदस्यापि धर्तुमशक्यत्वादिति केचिद्वदन्ति । तन्न विषयतया तद्घटान्यत्वविशिष्टप्रमेयमित्याफार- कयकिञ्चिजन्यज्ञानविशिष्टतघटान्यत्यविशिष्टप्रमेयाभावमादाये- पातिव्याप्तिवारणसम्भवात् तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यान्य- प्र कल्पनासम्भवात् तदभावस्याव्याप्यवृत्तित्वात न च निखिलवि. पयतया अपच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य तद्घटभेदनिष्ठविपयतया त. ज्ञानव्यक्तेरेयावच्छेदकत्वं लाघवेन कल्पनीयमिति वाच्यम् । एव- पि विषयतया भिन्नकालीनतयटभेदमात्रविपयफजन्यशानतदूध- टभेदभिन्नमाविषयफयकिञ्चिजन्यज्ञानतदन्यतविशिष्टतद्घटा. भ्यायशिष्टप्रमेयाभावमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भवात् । तदू- घटभेदविषयकज्ञानासत्त्वदशायर्या तदन्यवाच्यत्वादिपियफशानद- शायां च पटादी तादशान्यतरविशिष्टो नास्तीति प्रतीत्यनुदयेन तघटभेदमात्रविषयकज्ञानस्य उक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व. स्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । एवं तघटभेदमात्रविषयकशानदशायां तदन्यवाच्यत्वादिविषयकशानसस्वदशायाञ्च पदादी ताराप्रतीत्य- जुदयेन तदूघटभेवभिनविषयमझानमानस्यापि ताशापच्छेदकत्व- ज्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । न च संसारस्यानादितया सर्वदेव क- स्यचिज्ञानोत्पादन तादृशान्यतरकालीनतघटभेदमात्रविषयकक्षा- नस्यैव तादशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं कल्पनीयमिति वाच्य- म | तादृशाम्यतरकालीनतघटभेदमात्रविषयकज्ञानस्य तदपेक्षया गुरुत्वात्।तघटभेदाविषयकतत्पुरुपीयैतदन्यतरज्ञानविशिष्टतघटा- न्यत्वविशिष्टप्रमेयाभावमादाय तथाप्यतिव्याप्तवारणसंम्भवात् । त. त्पुरुपीयज्ञानविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यान्यत्र काय. तुमशक्यत्वादिति निपुणतरं विभावनीयमिति ॥ इति श्रीमालीशङ्करसिद्धान्तघागीशपिरचिता अवच्छेदक- त्यनिरुक्तिजागदीशीपत्रिका समाप्ता(२)॥ (१) भाप्रसनचन्द्रतपञ्चाननरस्मत्परमगुरुभि कृता टीप्पणीयम् । (२)द्वितीयपुस्तके उप अत प्रकरणसमापिर्वर्तने । २० ·अथ विशेषज्याप्तिजागीश्याः फालीशङ्करी फोडपत्त्रम्। प्रतियोगिन्यनिकरणस्वसमानाधिकरणात्यम्ताभावाप्रतियोगि- ना साध्येन सामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति मूलोक्तलक्षणम् । अथाश्र नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकैकव्यक्ति पृथिवीत्वादिहेतावव्याप्तिरिति शि- रोमणिः । अथ द्रव्यं पृथिवीस्वादित्यायकव्यक्तिसाध्यके ऽध्या- तिविरहान्नानाध्यकीति । जातिस्पेन शम्दत्वेन या नानाभ्यक्तः सा. ध्यत्ये ऽध्याप्त्यभावादूपादीत्युक्तमिति जगदीशः । तम सङ्गच्छते शब्दत्वने साध्यतास्थले गगनत्यादिहेतोरेव सतुतया तस्य पृथिवी स्वादिहेत्वनन्तायादेव धर्तुमशक्यत्वात् । नचादिपदेन गगनत्वहेतु. संग्रहानासगतिरिति वाच्यम तथा सति रूपवान् तद्रसादित्यत्र तद्रसहेतोरादिपदमाहत्यापत्त्यासजतिभयन नानाधिकरणकैफव्य- क्तिहेतोरेव पृथिवीत्वपदस्वरसेन शाब्दत्वादिति चेन स्ववृत्तिश- म्दत्यवत्वसम्बन्धेन शब्दसाध्यकस्थले आदिपदग्राह्यनानाधिक- रणप्रत्यासनकव्यक्तिशब्दत्यादिहेतोः समदानासङ्गतिरिति ध्येयम् । वस्तुतः शन्दत्वेन साध्यतायामित्यस्य शक्तिसम्बन्धेन साश्यता- यामित्यर्थः । तत्र पृथिचीत्वहतोरपि सचेतुत्वाम् पृथिव्याविश- म्दानां हेतुमतिष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावानासङ्गतिरिति मन्तव्यम् । ननूक्तमिदं नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकत्व ने तावत स्वप्रतियोगित. तित्वस्वानुयोगिवृत्तित्योभयसम्पन्धन भेदविशिष्टसाध्यतावच्छेद- ककत्वं जातिलाध्यकस्थलपितत सत्त्वात् अपितु स्वप्रतियोगिवृत्ति- त्यस्वानुयोगिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्ट यत्तदवृतित्वे सठि स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वानुयोगिवृत्तित्वोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टसा. ध्यतापच्छेदकत्यमिति फलितार्थः । अत्र वृत्तित्व साध्यताय. च्छेदकसम्बन्धेन द्विनीयन्तु साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन यो. यमिति उक्तजातिसाभ्यफस्य तु उभयसम्बन्धेन भेदयतसत्ता- दिवृत्तिसाध्यतावच्छेदककवानासद्गतिः । न य सचान्यजा- ·भनुमानजागदीश्या. फ्रोडपत्रे तिमान् सत्यादित्यादायव्याप्त्यप्रदर्शनेन न्यूनता स्यादिति पाच्यम्। सफलस्थले ऽस्याप्पप्रदर्शना मूलन्यूनताया अफिशितकरयाद न्यपा संख्याम्पगुणयान् गुणात्तिजातिमत्यादित्यादिनानाव्यक्तिह नुफे याप्पप्रदर्शनेन एफ यानिदिनुके पाप्तियादिनो वीधितिका- रस्य तथापत्तरिति । नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यफरसादिहेतापल्या सिपिरतण हेती पफम्यकीत्युस्कम् । एफम्यक्तितदसादिहतायव्या- प्तिविरहण पूर्थिधात्यादीत्युक्तम् एफम्यक्तिपृथिवीत्पादिहेतुफरप तु नानाधिफरणवृत्तितापच्छेवफेफम्यक्तिमाचिनुतापच्छेदक फरवम । तथ स्वप्रतियोगिवत्तितापच्छदकत्यस्यानुयोगिपत्तिता- पच्छनफस्योभपसम्यन्धेन भेदयस्ये सति स्यप्रतियोगिवृतित्यस्या- नुयोगितित्वोभयसाधन भेदविशिष्याम्यहेतुतावच्छेदफवस्वामि- ति । सम्पायघटफीभूनप्रथमवृत्तित्व हेतुतायच्छदफसम्बन्धेन यो- यम् । द्वितीय तु हेतुतावच्छेदफताघटफसम्बन्धेनति फेचित् । पर तु हेतुमनिष्ठभेदप्रतियोगितानयच्छदकात्तिसाध्यतावच्छेदयफस. तुस्वमव नानाव्यक्तिरूपादिसाध्य फोफाव्यतिषियीत्यहेतुफत्वमिति समुदितार्थ । यतुममानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोग्यवृत्तिसा- भ्यतावच्छेवफफायमिति अयच्छरफत्व प्रतियोगित्यश्च वैशिष्टय.या- सज्यवृत्तिधानवच्छिन्नमित्या हु. । नन्वय वैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्ति- धर्मावच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताफाभायमादाय साध्यस्य हतुम- निष्ठाभावप्रतियोगित्वादसम्भव एव वक्तुमुचितः । न च तद्रूपवान तवसावित्यादौ तदूपतपोभयाभावस्य हेतुमामानाधिकरण्येषि प्रतियोगितावच्छदकाच्छिन्नाधिफरणाप्रसिद्धया लक्षणाघटकतया- ध्याप्तिविरहानासम्भव इति धाच्यम् । रूपघटोभयाभावस्य लक्ष. पघटफरवसम्भवात् तत्र प्रतियोगितावच्छदकावच्छिमाधिकरण- एर प्रसिद्ध्या न प्रतियोगितायच्छदफावच्छि- प्राधिकरणाप्रसिद्धिरिति चन्न वैशिष्ट्यव्यासज्य वृत्तिधर्मावच्छि. प्रसाध्यस्थले प्रतियोगितावच्छदकावच्छिन्नवैयधिकरण्य त्यविशिष्टसाध्यकस्थले तत्र यथाश्रुतमेव प्रतियोगियधिकर- ग्य निवेश्यम् । तथा च रूपघटाभयाभाषस्य प्रतियागिवैयधि. फरण्यविरदान तदभापमावायाध्याप्तिरिति । न चापिशिष्टसाध्य- फस्थलीयलक्षणस्य विशिष्टसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिधारणा- स्वस्य कपाल ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम्। धमवश्यं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यं निवेशनीयमि- ति वाच्यम् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वीयस्वरूपसम्य- न्धेन प्रतियोग्यधिकरणस्याभाषस्य हेत्वधिकरणे विवक्षणीयत्वादि- ति। वस्तुतस्तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यपदेन साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नाधिकरणाचस्वप्रतियोग्यधिकरणत्योभयाभावविशिष्टत्वाधि- करणवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वान्न कोपि दोष इति ध्येयम् । परेतु तादात्म्यसम्बन्धेन तद्गादे. साध्यत्वे तव्यक्तित्वादिहेती लक्षणग- मनानासम्भव. प्रतियोगितापच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन प्रतियोगि- ज्यधिकरणो न विशिष्टाभाव उभयाभावश्च प्रतियोगितावच्छेदकता- दात्स्यसम्बन्धेन तादृशविशिष्टाभाचोभयाभावप्रतियोगिन. सम्बन्धि- स्वस्य हेतुमति सत्यादिति । अथ तथापि तदनहस्य व्याप्यवृत्तिसा- प्यफस्थलीयलक्षणाभिप्रायेण जगदीशेनोक्ततपा तन प्रतियोगिवै. यधिकरण्यानिवेशात ततस्थलीयलक्षणस्यासम्भवतावस्थ्यमिति पाच्यम याच्य झंयत्वादित्यादी लक्षणगमनात वाच्यत्वगगनलोभयं नास्तीति प्रतीते. गगनत्वायभावविपयकत्वेनोपपत्ती अतिरिक्तताह- शोभयाभावे मानाभावात् । न चैवमपसिद्धान्त इति वाच्यम् घट- पटोभय नास्तीति प्रतीतेरभावद्वयविषयफरवस्यानुभवविरुद्धत्वेना- .तिरिक्तोभयत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकैकाभावविषयकत्वस्वीकारोपि वाच्यत्वगगनत्योभय नास्तीति प्रतीतेः प्रकारीभूतगगनत्वत्याव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावविषयकत्वेनोपपत्तौ युक्त्यन्तरविरहेणा. तिरिक्ताभाचविषयकत्वास्वीकारात । एतदेच ननु घटपटी न स्तः घहिदा न स्त इत्यादिप्रतीतेरधिकरणभेदेन नानाभावविषयकत्व- मनुभपविरुद्धमेकाभावविषयकत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् ताहानु- भवापलापेनातिरिक्ताभावस्याप्रसिद्धयापत्तरित्यादिना मधुरानायनामे ज्यकोरुतम् । न चैव सति सतावान् द्रव्यत्वादित्यत्राव्याप्तिदा- नासङ्गतिः सत्तागुणत्योभय नास्तीति प्रतीते गुणत्वाभावविषय- कत्वेनोपपत्ती तार शोभयाभावे मानाभावादिति वाच्यम् सत्ताधिक- रणतावान् व्यत्यादित्यादौ सत्ताधिकरणमघटान्यत्वोमयाभाव- मादायाव्याप्तिदानस्यैव तद्ग्रन्धतात्पर्यादिति ध्येयम् ॥ १॥ अधाप्रतियोगित्व प्रतियोगित्वाभावः स च येन रूपेण तद्पा- पच्छिन्नव्याप्यत्व देताविति शिरोमणिना यदुक्तं तन तेनैव शनि- ·अनुमानजागदोश्याः क्रोदपत्रेषु म् । अथ प्रमेयधूमय गौरन न सामानाधिफरण्यप्रतियोगिताय. च्छेदर्फ विवक्षितं चाय तपेत्यादिना ॥०॥ अयेति तया च साधननिष्ठसामानाधिफरण्यनिरूपफतायच्छे- फपदापच्छेदेन हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगित्याभावस्तस्मायलीट. सामानाधिफरण्यं व्याप्तिरित्यर्थः। अत्र साधननिष्ठसामानाधिकरण्य. निरूपकताया अपच्छेदफत्वमनतिरिकत्तित्यविशिएस्थरूपसभ्य- न्धरूपं स्यरूपसम्यन्धमात्र पति जगदीशः॥ ननु साधननिछसामानाधिकरण्यनिरूपफतावच्छेदफयदांव- च्छेदन हेतुममिष्ठाभाषप्रतियोगित्याभावस्तवर्मापच्छिममामाना. धिफरण्यस्य व्याप्सित्वे गौरवं द्विधा सामानाधिकरपयशात तद- पेक्षया लाघवात् नारशप्रतियोगित्वामाचावच्छेदफसाध्यतावच्छन- कनिष्ठताहशापच्छेदकताफनिकपकताकाधिकरणतावचित्यस्यैव व्याप्तित्वकपनमुचितामेति चत रूपाप्यवृत्तेरवच्छेदफत्वस्वीकारे समचायेन गगनस्य एवं प्रमेयधूमस्य च घटत्वन्यापफत्वापत्तेः स- मवायेन गगनस्याधिकरणाप्रसिद्धया समवायेग प्रतियोगिब्यधिक- रणाभावान्तरप्रतियोगित्वाभायावच्छेदकत्वस्य गगनत्ये सत्त्वात् । अस्माकं तु साधननि सामानाधिकरण्यनिरूपकतावच्छेदकन्यस्य गगनत्वेऽसत्त्वात न तलक्षणातिव्याप्तिरिति । अथ भवन्मतेऽपि साधननिष्ठपदं व्यर्थ सामानाधिकरण्यनिरूपकतावच्छेदकरवधिव. क्षणादेव व्यापकत्वलक्षणातिव्याप्तिवारणसम्भवादिति । न चास- मानाधिकरणधूमकवहिल्यक्तिवृत्तितया बहिस्वमपि नाचच्छेदक- मित्युत्तरदीधितिसङ्गमनार्थमेय तदिति वाच्यम् प्रयोजनान्तरविर- हेण केवलं तत्सङ्गमनाय ताहशविशेपणस्य वैयादिति ध्येयम् । पत्तु विषयितासम्बन्धन प्रमेयधूमस्य साध्यतायां घटत्यादिविरुख- देती व्यापकत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिः । विरयित्वादेवस्यनियामक- तथा तदवच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रप्सिया सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रति. योगित्वाभावावच्छेदकत्वस्य विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नसामानाधि- यरण्यनिरूपकतावच्छदकत्वस्य च प्रमेयधूमत्ये सत्पात् अस्माकं तु ताशप्रतियोगित्वाभावावच्छेदकरवपि साधननिष्ठताहशसामाना- धिफरण्यनिरूपकतावच्छेदकरयाभावानातिव्याप्तिरिति तत्तुच्छम् । वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे तद्विशेषणदानेपि . F ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । तारशसाध्यफव्यभिचारिणि ज्ञानत्वादिहेतावनियादुरुसुरत्वात्॥२॥ न च पूर्वलक्षण इवात्रापि साधनवनिष्ठाभावप्रतियागितावच्छेदक यद्धर्मविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावावच्छेदक तद्भि- नधर्मवता सामानाधिकरण्यामित्युक्ती निस्तारति घाच्यम् । ता- दृशप्रतियागित्याभावोऽत्र विशिष्य तत्तत्प्रतियोगित्याभायकूट- स्वेन निवेश्य अन्यथा गुरोरवच्छदफत्व विना दुर्वचत्वापत्ते । तथा च यालमान धूमादित्यत्रैवाव्याप्ति धूमवनिष्ठाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकीभूनघटस्वादे स्वविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठपटात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वाभावानवच्छेदकत्वेन पारिभापिकावच्छेदकाप्रसिद्ध । घटादौ पटायभावप्रतियोगित्वाभावस्य व्याप्यवृत्तितयाऽधच्छेदक. त्यानपेक्षणादिति जगदीश । अथ सर्वत्रैव लक्षणागमनादसम्भव पय वक्तुमुचित कयमव्याप्तिरिति चन्न विषयितासम्बन्धेन पटा- दिसाध्यकतज्ज्ञानत्वादिहेतो लक्षणगमनात विपयितासम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकप्रमेयाभावस्य प्रतियोगितावच्छेफ यत् प्रमेय- त्य तस्य स्थविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीया यावत्य प्रतियोगिता- स्तत्तदभायकूटावच्छेदफत्वेन पारिभापिफावच्छेदकप्रसिखे प्रमेय. त्यस्प ताशसफलप्रतियागितासामानाधिकरण्यादिति ध्येयम् । अथात्र फल्पे घहिमान धूमादित्यादावव्याप्तेरसङ्गति । ततपर्वतान्य स्वविशियाभावप्रतियोगितावच्छेदक्त यत तत् पर्वतान्यत्व तस्य स्व. विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठसाध्यतावच्छेदकसयोगसम्बन्धेन प्रतियोगिव्य- धिकरणाभावीयप्रतियोगित्वाभावकटावच्छेदकत्वेन पारिभापिका- पच्छदफत्मप्रसिद्धरिति चेन तदपर्वतान्यत्वविशिष्टाभावीयप्रतियो गितापच्छेदक सामानाधिकरण्यसम्बन्धन ततपर्वतान्यत्यमेव न तु, तवपर्वतावृतित्वमेवातो वह्निमान धूमादित्यप्राव्याप्तिसङ्गति ।न च याशपर्वतविशेषवढयादी ततपर्वतवृत्तित्वमव न तु ततपर्व- तावृत्तित्वमतिप्रसङ्गापातादिति वाच्यम् । ताहशस्थले मानाभावा- तू । फेचिसु ताहरास्थलाभ्युपगमे प्रतियोगिवैयधिकरण्ययाप्रवे. शेन लाघवात प्रतियोगिताद्वय विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्न दीधितिफारेण विवक्षित तदभिप्रायेणेद तया च स्वरूपसम्बन्धार- खिन्नप्रतियोगिताफाभाघस्यैव लक्षणघटकतया स्वरूपसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताफतदभायप्रतियोगितावच्छेदकततपर्वतान्यत्यस्य ·अनुमानजागदोश्याः क्रोडपत्रेषु यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकता. दृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तादृशप्रतियोगित्वाभावकूटाव. च्छेदकत्वविरहान पारिमापिकावच्छेदफत्वप्रतिधिः । न चैवं सति सर्वत्रैव ताइशपारिभापिकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या ऽसम्भव एव वक्तु. मुचित इति वाच्यम् । एतन्मते न्याप्तिपदस्याऽसम्भवपरतया त. धैवोक्तत्यादित्याहुस्तचिन्त्यम् ॥३॥ अय हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यधर्मविशिएसम्ब- धिनिष्ठाभावीययदर्मसमानाधिकरणाप्रतियोगित्वाभावकूटावच्छेद- क तद्धर्मभिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्ति- रित्युको नाष्पाप्त्यपफाश शंत हेतुभनिष्ठाभाषप्रतियोगितापच्छेदक यघटत्वादि तस्य स्वविशिष्टसन्वन्धिनिष्ठामावीयघटत्वसमानाधि- फरणप्रतियोगित्वाभावकूटावच्छेदकत्वेन पारिभापिकावच्छेदकत्वप्र- सिद्धोरिति चेन तदूघटान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तेः। हेतुमभिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छदक यत्तद्घटत्वादिकं तद्विशिएसम्बन्धिानिष्ठ- प्रतियोगिव्यधिकरणरभावीयतघटत्वसमानाधिकरणतचघटामा- पायप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या हेतुमनिष्ठपटाभावप्रतियोगितापच्छेदफ यत् पटत्वादिक तस्य पटत्वादिविशिएसम्बन्धिनिष्ठतत्तत् पटाभा. पीयपटत्वसमानाधिकरणतत्ततप्रतियोगित्वाभावकूटावच्छेदकरम स्यैव पारिभापिकावच्छेदकत्वादिति । न चात्रापि तघटत्यधि- शष्टसम्बन्धिनिराधटपटोभयाभावीयतघटत्वसमानाधिकरणप्रति- गित्वाभावावच्छेदकत्वेन तस्यैव पारिभाषिफावच्छेदकत्वान्नाति- ध्यातिरिति पाख्यम् । तादाम्पेन सम्बन्धेन गगनस्य साध्यता व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेः । न च प्रतियोगिवैयधिकरण्यवयाप्रवेशेन लाघवात् प्रतियोगितायामेकसम्यन्धावच्छिन्नत्वं दीधितिफारेण विवक्षितं तथा च तादात्म्यसम्बन्धन गगनसाध्यफव्यभिचारिस्थले च साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकगगनत्यस्य पा- रिभापिकावच्छेदकत्वेनामिमनं यद्गगनत्वं ततसमानाधिकरण- गगनत्वविविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठगगनघटोभयभेदीयप्रतियोगित्वस्या- भायापच्छदफत्वेन नातिव्याप्सवकाश इति पापम् यथा श्रुतप्रति- योगिव्यधिकरणाभिप्रायेण तस्ययोकत्वादिति । केधिसु लाघ- याभिप्रायेण तविषक्षणे तिलायन प्रतियोगिताया पिरोषणवाचित ·विशेषच्यातिप्रकरणम् । शेपावच्छिन्नत्वं तेनैव विवक्षितं तदाभिमायणेदम् । तथा च धूम- धान वदरित्यादावतिव्याप्तिः साधनसमानाधिशरणस्वरूपसम्बन्धा- पच्छिनप्रतियोगिताकव्यभिचारिस्थलान्यत्याचमावस्य प्रतियोगि- पच्छेदकं यद्यभिचारिस्थलभेदत्वादिकं तस्य धूमत्यसमानाधिकर- धूमत्वविशिष्टसम्पन्धिनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- धूमाभावीयप्रतियोगित्वाभायानयच्छेन फत्यात च्याप्यतायच्छेदात्या- नगीफारात् । न च स्वरूपसम्बन्धेन व्यभिचारिस्थलावृत्यभाव- मादाय धूमत्वस्यैव पारिभापिफावच्छेदकत्वप्रसिरिरिति वाच्यम् लाघयात व्यभिचारिस्यलभेदत्यस्यैव व्यभिचारिस्थलावृत्यभाषा- तियोगितावच्छेदकत्वकल्पनादिति ध्येयम् ॥०॥ अत्रेदं चित्यते । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं या धर्मविशिष्टसम्यग्धिनिष्ठाभावीयहेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगि. ताच्छदफसमानाधिकरणप्रतियोगिस्वाभावावच्छेनर्फ तसर्मभिन्न- त्वस्य साध्यतावच्छेदके विवक्षणान कोऽपि दोषः । उक्तगगनसाध्य. फव्यभिचारिणि तत्सद्घटान्यभेदप्रतियोगितावच्छेदकं व्यभिचारि- स्थलान्यत्वं तस्य गगनत्वविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठाभावीयताशप्रतियो- गितावच्छदफसमानाधिकरणतक्षत्प्रतियोगित्याभावावच्छेदफत्येन गगनत्वस्य पारिभापिकावच्छेदकतया नातिव्याप्तिरिति । विशिया- यस्तु साधमसमानाधिकरणाभाषप्रतियागितावच्छेदफीभूनयमस- मानाधिकरणस्थविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाषीयप्रतियोगित्याभावक्टाव. च्छेदकं तद्धर्मयत्वमेव पारिभाषिकापच्छेदफत्यमिति ध्येयम् ॥ ॥ भय हेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकं यसर्मविशिष्टसम्पन्धि- निष्ठाभावीयत्तत्तत्प्रतियोगिताप्रतियोगिताकाभाधावच्छेत्रफ तसर्म- भिन्नत्यस्य साध्यतावच्छेदकं विवक्षणानाच्याप्तिरिति तथा हे- तुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकं यखमविशिष्टसम्पन्धिनिष्ठामा- पीयप्रतियोगितात्यवषिष्ठभेदीयमतियोगितामवच्छेदकं तद्धर्मपाय- मेव पारिभाषिकावच्छेदकमिति पर्यवसितार्थः अवच्छेवफत्वं स्पा- पच्छंचाभावप्रतियोगित्वसम्बन्धेन योध्यमिति । धूमपषिष्ठघटा- भावप्रतियोगितायच्छेदकं यघटत्यादिकं तस्य घटवधिशि- एसम्बन्धिनिष्ठपटायभावप्रतियोगितावच्छेदकपटत्वाघपच्छिन्नमति- योगित्यनबटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वैतदन्यतराभायावच्छेदकत्येन २१ ·विशेषम्याप्तिप्रकरणम् । दं गुणसामान्याभावाभावस्य गुणत्यरूपत्वेन भावभिनत्वविरहा- दिति । वस्तुतस्तु साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छ- दफायच्छिन्नप्रतियोगिताफसाधनसमानाधिकरणा यावन्तोऽभावा- स्तत् कूटाधिकरणवृत्तिमाध्यसामानाधिकरण्यमित्यभिप्रायेणदमिति ध्येयम्। वयं तु हेत्वधिकरणावृत्यभाषानिरूपितत्वेन स्थनिष्टानुयोगिता- निरूपितरयस्येतरनिष्ठानुयोगितानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन धर्मविशि. शान्यत्वेन वा हेतुमग्निष्ठाभावप्रतियोगिताया विशेषणीयत्यानोक्ता. भायमादायाच्याप्तिरिति समाधानम् ॥ ॥ अथ साधनसमानाधिकरणात्यन्तामावमतियोगितावच्छेदकाव- छिनप्रतियोगिताफा यावन्तोऽभावा यधर्मावच्छिन्नसमानाधिकर- णास्तवमावलीढसमानाधिकरण्यमित्यर्थ । अभावस्तु भावभिन्नी- माघ तेन जल स्नेहवत्त्वादित्यादी रूपसामान्याभावाभावमादाया- न्याप्तिरिति दीधितिकार । ननु ताशरीत्या वहिवान् धूमादित्य- व्याप्तिसम्भवे प्रसिद्धस्थलपरित्यागे वीजाभावः । न च साधन- समानाधिकरणाभावे निरवच्छिन्नत्वविशेषणात पर्वतवृत्तिरूपादेः नि- रवच्छिन्नत्वाभावेन तदभावस्य धतुमशक्यत्यादत्र स्नेहयति जलीय- परमाणी रूपस्य निरवच्छिन्नस्वसम्भवादतस्ताहशस्थलानुधापनर्मि- ति घाच्या समवेतसामान्याभायाभावस्य निरवच्छिन्नत्वसम्भवन ताशाभावमादाय पह्निमान् धूमादित्यादायव्याप्तिसम्भवात् । न च तादशाभाषाभाषः सत्तास्वरूप एव याच्यो लाघवादिति वाच्यम् । तायतापि रूपवन्मात्रसमवेताभाषाभावमादायान्याप्तिसम्भवात् । न हि तादृशाभावो द्रव्यत्वस्वरूप. कल्पयितु शक्यते बाय्चादरपि ताहशाभावप्रतीत्यापत्तरिति चेदा केचित् । साध्यतावच्छेदकताघ- टकसम्बन्धायच्छिन्नावच्छेदकताकाभावनिवेशात् तत्र नाव्याप्तिरि- त्यभिप्रायेणेदम् । न च वह्नित्वप्रतियोगिफसमवायेन वह्नित्वविशिष्ट- स्य साध्यतायां धूमादिहतो ताहशसम्पन्धावच्छिन्नावच्छवकताफ- हेतुसमानाधिकरणामावाप्रसिद्ध्याव्याप्तिरिति वाच्यम् । अत्र च सा- ध्यतावच्छदफसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाघस्यानिवेशेन वाह- त्यविशिष्टबदःसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य यद्ध- विच्छिन्नसामानाधिकरण्यसाल याविति। न च साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धापच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावानिवेशे घहिमान् धूमादित्यादा- + ·। अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु वव्याप्तिः समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफवन्ह्यभावप्रतियोगि. तावच्छेदफावच्छिन्नसंयोगसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताफाभावस्या- पि निरूक्तयावदन्तर्गततपा तत्र साध्यसामानाधिकरण्याविरहा. दिति वाच्यम् प्रवियोगितयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्यविवक्षणात् । एक सम्पन्धावच्छिन्नस्वं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगित्वं तथा साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताविशिष्टप्रतियोगिताफ- यावदाये साध्यसामानाधिकरण्यामिति फलितार्थ इत्याहुः । सश सङ्गच्छते । सत्ताभावतेजस्स्वाभावैतदन्यतराभावाभावमादाय वक्ष्य माणाव्याप्तिदानासङ्गतेः। घस्तुतः प्रयासगौरवादेव प्रसिखस्थलो- पेक्षति ध्येयम् । न च घटाभावभिन्नमभावत्वादित्यत्र घटाभावभे- दाभावस्य तादात्म्यन घटाभावात्मकतया स्वस्वरूपसम्बन्धेन साध्यसामानाधिकरण्यसवादतिव्याप्तिरिति वाच्यम तत्रापि वृत्ति- स्वद्धयोरेफसम्बन्धावच्छिन्नत्यनियेशात् तथा च घटाभापभेदाभाय- स्य तादात्म्येन हेत्वधिकरणीभूत घटाभावनिरूपितवृत्तित्वपि तेम सम्पन्धेन साध्याधिकरणवृत्तित्वविरहादेव नातिन्याप्तिरिति भावः। भने चिन्त्यते साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितापच्छे- दफावच्छिन्नमतियोगिताकात्यन्ताभावत्यव्यापकं यखावच्छिन्नसा- मानाधिफरण्यं व्याप्तिरिति यमर्मावच्छिन्नाधिकरणवृत्तित्वं तु स्व- प्रतियोगिमत्यप्रदविरोधिताघटकसम्बन्धेन तथा च धूमवान् बहे- रित्यादावतियाशिः ! फालिफसम्यन्यस्यापि तारशत्वेन तत्सम्ब- धावच्छिन्नवृत्तित्वस्य धूमायभाये सस्पादिति सिद्धान्तस्तु अनुगम- पत्रिकायां विपेचनीयः । अथैतत्फल्पे तपभिन्नं गुणत्वादित्यादा. पतिन्याप्तिः तद्पभेदाभायस्य तदुपरवानतिरिचातया भावभिनत्या- भावात् साधनसमानाधिकरणस्योन्यविधाभावस्य प्रतियोगिताच- च्छेफीभूतधर्माचच्छिन्नप्रतियोगिताफयावदभाये पक्षाचच्छित्रसा- मानाधिकरण्यसत्वादिति चन्न । तपवरवप्रकारकर्यतक्रिश्चिजन्य- मानविषयत्वतपभेदैतदन्यतरामावस्य भावभिनतया साधनसमा- नाधिफरपसारशाभाषप्रतियोगितावच्छेदकावंच्छिनप्रतियोगिताका- भाये यशोषनिसामानाधिकरण्याभावादिति ॥०॥ तेजस्वाभावस सामा साभावैतदन्यतरत्वावच्छिन्नाभावत्वस्य साध.

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । मसमानाधिकरणताहशाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तदर्वाच्छन्ना- भावस्य सत्तामावाद्यात्मकतया त साध्यसामानाधिकरण्याभावेन घहिमान् धूमादित्यादायव्याप्तिरित्यस्वरसावदन्तीत्युकामिति जग- दीश तिन सङ्गच्छते ताशाम्पत्तरत्वावच्छिन्नाभावाभावत्व तेज. स्वाभाष एष स्वीकरणीयम् न तु सत्ताभायेपीति अतिप्रसङ्गाय. भावात् तादशाभावे साध्यसामानाधिकरण्यसम्भवात्तमादायाव्या- सिदान्मसङ्गनरिति चेन्न । अभावान्तरमादायैवाव्याप्ते तथाहि गु- णत्यप्रकारकयकिश्चिजन्यज्ञानविषयत्वगुणभिन्नत्वैतदन्यतराभावः द्रव्यान्यस्वविशिष्टसनाभावैतदन्यतरत्वावच्छिन्नाभायाभावस्यान्य- तरस्वरूपतया साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकीभूत. धमांवच्छिन्नतियोगिताफाभावत्वाश्रयगुणभिन्नत्वगुणत्यप्रकारकय- किश्चितप्रमाविशेष्यत्वैतदन्यतराभावस्य साध्यसामानाधिकर- प्याभावादिति । अथवा रूपभेदरूपमित्याफारफयतकिश्चिजन्य. प्रमाविशेष्यत्वैतदन्यतराभाव गुणत्याभावैतदन्यतराभावाभावस्य पतदन्यतरस्वरूपस्य रूपभेदरूपमित्याफारफयतकिश्चिजन्यछानवि- पयत्वैतदन्यतराभावस्वरूपनया तत्र साध्यसामानाधिकरण्याधिरक्षा- दव्याप्तिसङ्गतिरिति ध्येयम् । कचित्तु अभावाभावस्व प्रतियोगित्व- मितिमतेनेदं तथा चान्यतरात्मफतया ताशसत्ताभाषे साध्यसामा- नाधिकरण्यासत्त्वाव्याप्तिदानं यथाश्रुतमेव सद्गच्छते अन्यथाऽत्य. म्ताभावस्य शितयप्रतियोगिफत्वयादिनां प्राचां मते प्रागभावध्य. सादिसाधारणरूपपामान्याभावाभावस्वमगीकृत्य यद्धर्मापच्छिमामा- वत्वावच्छंदन भावमिन्नत्वं साधनसमानाधिकरणामावप्रतियोगिता. वच्छेदकीभूतताशधर्मावच्छिन्नाभावेन सामानाधिकरण्यमित्यादि- निधेशस्य वैयपित्तरिति । न चैव सति समवेताभावाभावमादाय चाहिमान् घूमादित्यादावव्याप्तिसम्म इद जलं स्नंदवत्वादित्यत्रा. व्याप्तिदानं सन्दर्भविरुद्धमिति वाच्यम ताइशस्थलप्यन्याप्तेरिएत्वा- दत पत्र समवेताभावाभावमादाय वहिमानधूमादित्यप्राव्यातिरित्य- पि द्रएव्यमित्यादिग्रहणेन भवतापि तत्राव्यामिः स्वीकृतेत्याहु ॥ यनु जन्यवाभावजलमित्याफारकारफयाकश्चिजन्यज्ञानविषय- स्वामातदम्पतरामावामायमादायोकस्लेशलिरित लातुन्छम्र तादृशान्यारत्यापच्छिन्नाभावाभावत्वं जलत्यप्रकारतानिरूपितविशे- ·अनुमानजागदीश्या क्रोउपपु यत्वाभाव कहानीयम् न तु जन्यत्वाभावेपि अतिप्रसङ्गाद्यभावा दिति । साम्प्रदायिफास्तु भावभिन्नत्वपदेन वास्तवात्यन्ताभावो प्रा- । ननु घटध्वसो ध्वसत्वादित्यादावतिव्याप्तिरभावप्रतियोगिता- फाभाषमाप्रस्थाधिकरणस्वरूपतया घटात्यन्ताभावादिवृर्घटध्वस- स्वाभावस्य घटात्यन्ताभावस्वरूपस्य घटध्वसत्वादिरूपसाध्यसामाना- धिकरण्यादिति जगदीश निगु पटात्यन्ताभावनिष्ठस्य घटभ्यासत्वा. भावस्थ वास्तवात्यन्ताभावतया साध्यसामानाधिकरण्यपि तादृशरी- त्या जन्यत्वाभावनिष्ठस्य घटध्वसत्वाभायस्य ततूस्वरूपतया तस्यापि यावदन्तर्गतत्वेन साध्यसामानाधिकरण्यासम्भवात् कथमतिव्याप्ति सङ्गातिरिति चेदा फेचिन जन्यत्याभावाशानदशायामय तदुत्थापन- सम्भवादन्यथा घश्वसत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावादेरुपस्थि- तिसम्भवात् तारशप्रन्यानयतारप्रसङ्गादित्याहु । यनु भयसादिनि- जन्यत्यस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकस्य घटध्वसरूपतया तदभावस्या- भाषप्रतियोगिफत्वन घटाभावादिरूपाधिकरणस्वरूपतया तस्यापि साध्यसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिसङ्गतिरित्याहु । तत्तुच्छम् जन्य- त्वनास्तीतिप्रतीतिसिदाभाघात्मकसाध्याभावे साध्यसामानाधिकर- प्याभावादिति । न चात्रापि जन्यत्व नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभाव- स्यापि वसत्तिजन्यत्वप्रतियागिकतया सोपि घटात्यन्ताभावाविरू- पाधिकरणस्वरूप एय तदात्मफसाध्याभाचे सामानाधिफरण्यस- स्यादतियाप्तिसतिरिति वाच्यम् अभावमात्रप्रतियोगिफाभावमा- प्रस्वैचाधिकरणस्यरूपत्व न तु भावाभावाभयप्रतियोगिफस्यापि तथात्व कल्प्यते अन्यथा घटात्यन्ताभावस्यापि पूर्वक्षणवृत्तिायपि शिएघटाभावाभावप्रतियोगिकतया तस्याप्यधिकरणस्वरूपताप्रसद नवेशपत्ति अभावमात्रस्येवाभेदप्रसङ्गात तत्रापीरपत्ती महानुभ- पविरोध । घूमपमिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकोभूनघट यसत्वस्या- पच्छिन्नाभायस्य दव्यत्वाभाधनिष्ठस्यापि तुल्ययुक्त्या द्रव्यत्वाभा. पा मफतया पहिसामानाधिफरण्याभावेन हिमान् धूमादित्यना-या- प्तिसम्भय घटम्यसो ध्यसत्वादित्यपातिव्याप्तिपर्यन्तानुधावन- स्थ सम्बभविराघापचरित्यन्तेनाध्याप्तिदानासत । भभाषमाप्रस्ये- पाभाषप्रतियोगिफत्वनाध्रिफरारूपतया याताभाएपरिस्ट ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । नासम्मरस्यैन सम्भवादिति । वस्तुनस्तु नित्यप्रतियोगिफत्वघट- ध्वसत्वैतदन्यतरस्य साध्यतायां ध्वसत्वादिहेतावतिव्याप्ति. जन्य- त्वाभाघे तादृशान्यतरत्वाच्छन्नसामानाधिकरण्यसत्त्वेन तमादाया- तिव्याप्तिवारणस्यावश्यकत्यात तस्यैव ग्रहणे तात्पर्यमित्यपध्येयम् । मव्यास्तु भावेन भिन्न प्रतियोगिविधया सम्भिन्न भावमात्रप्रतियोगि- क रति यावत् तेन स्नेहवत्वसमानाधिकरणस्य हिमावृत्यभावस्वरू- पाभावस्य प्रतियागितावच्छेदक यद्धिमावृत्तरभावत्व तदवच्छिन्न- प्रतियोगिताफस्य यावद्धिमावृत्यन्तर्गतस्य जलत्वाभावस्य साध्यास- मानाधिकरणत्वेपि इद जल स्नेहववादित्यत्र नाव्याप्ति हिमावृत्तेर- भावत्वस्य भाव इवाभावेऽपि सत्त्वात् तदवच्छिन्नाभावस्य भावमा- घप्रतियागिकत्वाभावादिति जगदीश । ननु भावमात्रप्रतियोगिकत्व न भावेनराप्रतियोगिफत्व साधनप्तमानाधिकरणस्य घटाभावस्यापि पूर्वक्षणत्तित्वविशिष्टघटाभावाभावप्रतियोगिकतया भावेनरप्रतियो- गिकत्याल्लक्षणघटकत्वानुपपत्ते । किन्तु भावमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्व तथा च घटाभावस्य भावमात्रवृत्तिधर्मघटस्वाव- छिन्नप्रतियोगिफत्वालक्षणलघटकत्वोपपत्तिरिति । अत्रेयमापत्तिः ननु हिमावृत्तेरभाव. यदि हिमत्वस्वरूप तदा फयमभावेऽपि सत्य- मित्युक्तम यद्यतिरिक्तस्तदा कथम्भावे सत्वम् उभयथैव हिमावृत्ते- रभावत्वस्य भाय इवाभावेपि सस्यादित्यादिनम्थासङ्गते. एप रूपसा. मान्याभाचप्रकारकममाविशेष्यत्याभावस्यापि भावमात्रवृत्तिविशष्य- तात्वधर्मावउिन्नप्रतियोगिताकतया तस्य निखिलरूपस्वरूपस्य जल- स्वसामानाधिकरण्यविरहादिद जल स्नेहववादित्यनाध्याप्ति सुढे. वैति । यदि रूपसामान्याभावप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावो न रूप- स्वरूपस्तदा द्रव्यभिन्नस्यप्रकारफप्रमाषिशेष्यत्याभावस्य द्रव्यत्या- नतिरिक्तत्वादिति अन्धासद्गतिरिति।मेव हिमावृत्यभापत्य हिमवृत्ति- यावतपदार्थ पय कल्पनीय तादृशःयवहारात तथा च हिमवृत्तिज. लत्याभावप्रतियोगिफत्वेन भावमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- स्वाभावान तमादायाव्याप्तिारीत ध्येयम् ॥ यावत् यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिप्रतियोगि- ताफात्पन्नाभावासामानाधिफरण्य यस्य तस्य तदेवानीपाधिमत्व. मिति मूलम साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- ·अत पव चह्नि- धनुमानजागदोश्याः मोडपत्रेषु गिताकात्यन्ताभावत्वव्यापकस्वसामानाधिकरण्यसामान्याभावक--- स्वमर्थः केवलान्वायस्थले चाफाशादिरेव तथा विधोऽभावः प्रसिर इति सम्प्रदाय इति दीधितिकारः । मान् धूमादित्यादायव्याप्तिः साध्यव्यापफस्य हदवृत्तित्वविशिष्ट द्रव्यन्वाभावस्य योऽमावो इव्यत्वादिस्त हेतुसामानाधिकरण्यस्यैव सत्यादित्यस्वरसः सम्प्रदाय इत्यनेन सूचित इति जगदीश । भत्रेय मनुपपत्तिः। इश्वृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वामावत्वस्य साध्यव्यापकताव- च्छेदकत्वमेव न सम्भवति कुतोऽन्यासिः हरवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्या- मावस्य तादशविशिएद्रव्यत्वम्वरूपतया तत्प्रतियोगितावच्छेदक. त्यानिति चन्न तघटभिन्न व्यत्यादित्वादावतिव्याप्तिधारणाय व्याप फताशरीरे प्रतियोगिवैयाधिकरण्यनिवेशस्यावश्यकतया न्याप्तिस- गतीपति । यद्यपि तदघटभेदाभावस्य तदूघटत्वात्मकतया लक्षण- घटफरत्येपि साध्यव्यापफतावच्छेदकीभूतं यघटभिन्नवतघटस्य- प्रफारफयफिश्चितजन्यवानविशेष्यत्यतदन्यतरत्य तदवच्छिन्नाभा- घे साधनसामानाधिफरण्याभावासत्वेन तत्रातिव्याप्त्यसम्भवादि- दमयुक्तम् तथापि तस्यापि कालिकादिसम्यन्धन साध्यसमानाधि- फरणतया नाशसाध्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेद- फगगनाभाषत्वावच्छिन्नाभाषस्य गगनात्मफतया ताशयावदभाव एय साधनसामानाधिकरण्याभायसायनातिव्याप्तिभिया तनिशस्पा- यश्यकत्वादिति। न च तथापि स्वप्रतियोगिमतामहविरोधिताघट. घटकसम्यन्यनामावस्यसाध्यसामानाधिफरण्याभावसत्त्वेनातिव्याति. रिति याच्यम् । तायतापि फालिकसम्बन्धस्य व्यावतयितुमशक्य. त्यात फालिकसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभायाभावस्य स्वा- त्मफतया सप्रतियोगितावच्छेदकीभूतफालिफसम्यन्धावच्छिना. तियोगिताफस्यामायस्वापच्छिमपचप्रहविरोधिताघटकसम्बन्धत्व- स्प फालिपि मन्यात व्यापकताशरीर प्रतियोगियधिफरष्यनि- घेशापेक्षया स्वप्रतियोगिमामहापराधिताघटफमम्याधेनामाये वृ. तित्वनिवेशस्य गुप्तायाधघर्तिलक्षणव्याख्यानप्रस्वाये स्पमु. घरयापन च व्यापफताशरीरे मतियोगियधिफरण्यनियरो संयो- गाभायमापायासम्भयः स्यादिति वाच्यम् साध्यन्यापफतायच्या मायसिनाभापाय पाप्यक्तिपेन पिणीया चितुर- ·विशेपन्याप्तिप्रकरणम् । ग्यदायविदो मते ऽभायप्रतियोगिकाभावस्याधिकरणस्वरूपतया घटा. भावमिनमभायत्वादित्यादावविव्याप्तिभिया साध्याधिकरणवृत्तिताय- च्छदकीभूतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतधर्मावच्छि- भाभावेसाधनसामानाधिकरण्याभावस्यधिवक्षणीयतयोक्तस्थलेऽध्या- तिसङ्गतिरित्याहुः। तम्मन्दम घटाभावभिन्नत्वाभावस्याभावप्रतियो- गिफस्य घटावभावस्वरूपत्वेपि साध्यवत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्या- भाषस्याभाषामतियोगिकस्यातिरिक्ततया तमादायातिव्याप्तिधारण. सम्भवात् तनिवेशस्य वैयपित्तरिति ध्येयम् । फेचित्तु ताशयापदभावशून्यत्यं यदधिकरणताया ज्यापर्फ तत्यमित्यर्थः न च ताशप्रतियोगितानवच्छदफवन्तमव यावत्वेन विशिष्य यायत्ताहशाश्रयत्वं यदधिकरणताया व्यापक तत्त्वमित्यर्थ- लाभादेय सामञ्जस्येऽभावद्वयोपादानमनतिप्रयोजनकमिति वाच्यम्। तारशानां यायतामिन्धनादीनामफाधिकरण्याप्रसिद्धरिति शिरोमणिः। एकाधिकरणस्यति तेयां प्रत्येकाच्यत्वप्रवेशे तु तादृशतत्तवाहिमस्व- स्य धूमाध्यापकत्वादन्यासिरसम्भवो वेति माघ इति जगदीशः। तस्यायमाशयः साध्यताघटफसम्बन्धेन व्यापकत्पनिवेशे चियिता- सम्बन्धेन घटस्य साध्यतायां तज्ज्ञानत्वादिदेती लक्षणगमनावव्या. शिः। तदनिवेशे चासम्भवा योध्यः । केचित साध्याधिकरण- तित्वेन तारशानयच्छेदकवतो विशेषणीयत्व तु शब्दवान् गगनत्या. दिस्यायकव्यक्तिवृत्तिसाध्यस्थले लक्षणगमनादव्याप्तिः । तदन- भिप्राय त्यसम्भय इत्याहुः॥ नोलधूमत्वादेवारणीयत्वे तु स्वसमानाधिकरणताहशध. मांन्तराघटितत्वेन निवेशनीयम् । सामानाधिकरण्योपादानाधूम- भागभावत्वादिसह इति शिरोमणिः वस्तुतः स्वमंत नीलघूमत्वमाप व्याप्तिरेवातो वारणोयत्व स्वित्युक्तम् । द्रव्यं. पिशिएसत्वावित्यादा विशिष्टसत्तात्वस्य स्वसमानाधिकरण यदू. गुणान्यत्वं घमान्तरं तद्घाटतत्यादव्याप्तिरतस्ताशपदमास्वाधिक- रणवृत्तित्वं च हेतुतावनछेदकताघटकसम्बन्धेन वृत्तित्वं योध्यम् न तु तेनैव सम्बन्धेन तथा सति घूमत्वप्रफारफप्रमाविरोप्यत्वादेस्त- थापत्तेरिति जगदीशः । स्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकस्यसमाना- चिकरणसाध्यसम्बन्धितापच्छेदकं यद्रूपं तदनयच्छिन्नप्रकारताय. ૨૨ ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु च्छेदकमिति समुदितार्थः । अथात्र याच्यं शेयात प्रमेयावत्यत्राव्या- प्तिः । तत्र स्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकस्वसमानाधिकरणपदेन स्वव्यापकत्वस्योकत्वात् तया च ज्ञानत्वस्य प्रमयत्यशेयत्वाव्याप. कतया तघटितत्वपि नाव्यातिः । न चैव वह्निमान धूमवदन्यास. संयुक्तत्वविशिष्टसयुक्तप्रागभावादित्यादावव्याप्तिः । ताशप्रागभा- पञ्चसमानाधिकरणं तादृशं यद्धृमवदन्यासयुक्तत्वं तद्घाटनस्वादि- ति वाच्यम् धूमवदन्यासंयुक्तावस्य वाच्यत्वादिसाधारणतया ताह- शरषाभाचार सयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नध्याप्यताया अवच्छेदकत्व पि हेसुताघटकसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यतावच्छेदकत्वस्यैव लक्षणे निवश्यत्वादिति । धूमप्रागभाषादिहेतुफे व्याप्तिवारफस्वसमानाधि- करणपदव्यावृसेधूमविशिष्टरासभादाकव्याप्तिवारकत्वेन स्वयमेष पक्ष्यमाणत्वादित्ति । न च तथापि सामानाधिकरण्यपद व्यर्थ धूम- विशिष्टरासभस्वाद स्वसमानाधिकरणतादृशधर्मान्तरमेन घटित- तया व्याप्यतानपच्छदकत्वादिति वाच्यम् । आदिपदेन धूमप्राग- भावसत्वाद सग्राह्यतया तपाव्याप्तिवारकत्वेनैव तत्सार्थ. क्यादिति । धूमादी धूमारयन्ताभावाभावत्वस्वीकारमते धूमात्यन्ता- भावाभावत्वस्य धूमत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यन्ववनेष्यत एवं व्याप्य- तापच्छदकत्वम् । अथ द्रव्य गुणकर्मान्यत्वविशिष्टतत्त्वादिस्यादा- चव्याप्तिधारणप्रयोजनकतादृशपदं व्यर्थ विशेषणतासमवायर्घारत- सामानाधिकरपयसम्बन्धेन गुणफर्मान्यत्वस्यैव व्याप्यतावच्छदक- स्यादिति चन्न द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिप्रादित्यादीगुणकर्मान्यस्य स्य स्यसमानाधिकरणस्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकीभूतन गु. णान्यवन फमान्यत्वेन च घटितत्वात । अथ स्वानयन्निप्रका- रतायच्छदकीभूनधमांवच्छिन्नाविषयफप्रतीतिीवपयतावच्छेदफध. मवस्य व्याप्तिरित्यत्र स्थानच्छिन्नाकारतावच्छनकधर्मनिष्ठावच्छे. दफत्य यनसम्बन्धन सामानाधिकरण्यं तत्सम्यन्धन प्राहम अन्य- था धूमत्वस्यापि व्याप्यतावच्छदकताघटकयफिश्चितसम्यन्धन स्थसमानाधिकरणस्यात् तदर्याच्छन्नाविषयफप्रतीतिविषयतावच्छे- दफत्वस्य स्वस्मिनसत्यात वाढमान् धूमप्रागभावादित्यावाचव्या- मि. । तथा च यहिमान् घूमत्यप्रकारफममाविशेष्यादित्यादी सम- घायन सस्कारागिरायलममानाधिकरणमायराधेपलासपा ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम्। ন হয় ইত্যার ঘুমৰমমমরিয়ম ন্যান্য पत्तिरितिचन्न आधेयतासम्बन्धेन धूमत्वरकारकममाविशेष्यत्वं व्या. तित्वस्येष्टत्वादिति ॥ न चैवं हेतुनावच्छेदकताघटकसम्बन्धेग स्वाधिकरणवृत्तित्वो- को धूमत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यादित्यादावतिव्याप्तिरिति जगदीशप्र. न्धविरोध इति वाच्यम विपयितासम्पन्वेन धूमविशिएप्रमाविशेष्य- त्ये व्याप्तिवास्वीकारात तादृशप्रमाविशेष्यत्वेऽतिव्याप्तिपरतयेष त- ग्रन्धसङ्गनेरित्यादिक सुधीभिरालोचनीयामिति म्यर्थत्वं च स्थ- समानाधिकरणतादृशधर्मान्तरघटितघटकत्ये सति स्वसमानाधिक- रणताहशधर्मान्तराघरकत्वम् । स्वपदं व्यर्थविशेषणघटितवर्मपर घटकत्व च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतानवच्छेदकतरफत्व तत्पदं घरितपरम् ॥०॥ उभयत्रैव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेगाधर्तमानस्योको इदमेतद्रूप. भिनं गुणत्यादित्यादापतिव्याप्तिः स्यादत आह येन येनेति ज. गदीशः । ननु वाच्यं तादात्म्य सम्बन्धेन प्रमेयादित्यादी हेतुनावच्छे- दकतादात्म्येन साध्याधिकरणवृत्तित्याभावाप्रसिधाऽव्याप्तिसम्भषे फपमतिव्याप्तिदानमिति चेदत्र केचित् १॥ इति श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशकृत विशेषच्याप्तिजागदी- शीकोडपत्रम। १ अपकश्चिदशो निपनित आदर्शपुस्तकेन्विति प्रतिभाति ।

·अय व्याप्त्यनुगमजागदीश्याः फालीशङ्करविरचितं फ्रोडपत्वम् । प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छे. एकत्यप्रदविरोधित्वेन प्रतियोगियधिकरणहेतुसमानाधिकरणामा. घप्रतियोगितानवच्छेदकत्वहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानव- च्छेद फरवदुखीनां कारणत्वं दीधितिकारसम्मतम । तत्र प्रतियोगि- ब्यधिकरण देतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहधि- रोधित्वं यदि ताशप्रहनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धमत्वमा तदा पहित्यं तारशामावप्रतियोगितावच्छेदकं भूतलं. ध घटबत इतिताहशसमूहालम्बनप्रहनिष्ठभूनलधर्मिकघटप्रकारकवुद्धित्वाध. च्छिन्नप्रतियध्यतानिरूपितप्रतियन्धकताशालिनो भूतले घटामावव. दिति ग्रहस्थापि अनुमितिकारणतापत्तिरतस्ताहशाभायप्रतियोगि- तापच्छेदकरवप्रकारिताव्यापकप्रकारित्यापच्छिन्नप्रतिवध्यतानिक- पितप्रतियन्धकत्वमेव तारविरोधितान्तपदेन जगदीशन विवक्षित. तम् । तथा च भूतलविशेश्यित्वावच्छिन्नघटप्रकारिता न ताशामा. घप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारिताव्यापिका किन्तु ताशाभावम- तियोगितावच्छेदकत्यप्रकारितव तदवच्छिन्नत्वं च न भूतलधर्मि- फघटप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिवध्यतायामतो घटाभाषपदभूत- लमिति शानस्य नानुमितिकारणत्वम् । ननु भूतलधर्मिकघटम- कारकवुद्धिरयापच्छिन्नप्रतियध्यताया भवच्छेवफत्वस्य ताशाभाष. प्रतियोगितावच्छेदकत्वमारित्वे विरहात ताहशामावप्रतियोगिता- पच्छेदकरवप्रकारित्वावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिवे. शेपि भूतल घटामाववादिति शानवारणसम्भवात ताशाभाषप्रतियो- गितापच्छेदत्यप्रकारिताव्यापकप्रकारित्यावच्छिन्नत्वनिवेशनमफलम् न च प्रतियोगियधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगिताब- च्छेदकत्यप्रकारित्वावच्छिन्नरवस्य प्रतिवध्यतायां निवेशे हेतुसमा. नाधिकरणामावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वबुयेरसङ्घहापचिः तनि- ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु श्चयप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतायाः हेतुसमानाधिकरणाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारितात्वेनैवावच्छेद्यतया ततप्रतिवध्यता. घच्छेदफकोटी प्रतियोगियधिकरण्यविषयताया भनिवेशादिति वा व्यम् । यतः प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वप्रकारितात्यावच्छिन्नतादृशम्रकारितानिष्ठावच्छेदकता. कत्वं न प्रतिबध्यतायां निवेश्यते किन्तु प्रतियोगिध्याधिकरणहेतुस. मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदफत्वप्रकारितानिष्ठावच्छेदया- ताकत्वमेव तथा च नील घटवभूतलमितिज्ञानीयनीलघटत्यावच्छि• ननिरूपितप्रकारिता यथा घटत्वावच्छिम्ननिरूपितम्रकारितात्वेन घट- सामान्याभाववानिति निश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदिका अत एवोक्तम- धगाहते च नीलघटवत्तावुद्धिरपि घटत्वविशिएतद्वत्तामिति तथा प्रतियोगित्यधिकरण हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- स्वप्रकारितापि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- कारितात्वेन हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वहि- स्वमिति निश्चयप्रतिषभ्यतावच्छेदिका इति ताशाभावप्रतियोगिता- चच्छेदकत्वप्रकारितानिष्ठावच्छेदकताकप्रतियध्यतानिरूपिनप्रतिय. पफताफत्वं हेतुसमानाधिकरणाभाचप्रतियोगितानवच्छेदकं यदि- स्वमिति शाने ऽप्यस्तीति न तदसद्धहः तथा च जगदीशेन कुतस्ता- शप्रकारिताव्यापफत्वनिवेशनं कृतमिति । अत्रोच्यते।प्रकारित्वं नातिरिक्तपदार्थः किन्तु स्वरूपसम्बन्धवि- शेषपय तथाच स्वरूपसम्बन्धात्मका प्रतियोगितायथा प्रतियोगिस्व- रूपा तथा प्रकारिता ज्ञानस्वरूपापव तथा च ताहशाभावप्रतियोगि- तावच्छेदफ भूनलं च घटवदिति सम्हालम्बनशानीयघटप्रकारित्व ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारित्वं च तज्ज्ञानस्वरूपमेव अत पय शानभेदेन भिनानां सांसामेव विषयितानामित्यादिप्रन्यो। ऽपिसङ्गच्छते तथा च प्रतियोगिच्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभाष प्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारितात्मकताहशझानीयघटप्रकारित्वाव. छिनप्रतिवध्यताया अपि तादशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रका- रितापछि प्रतया तनिरूपितप्रतियन्धनताशालिनो भूतलं घटाभाव. पदितिमानस्य धारणमशफ्यमेव । यदि च तारशाभावमतियोगिता- वछेदफावकारितामामच्छिन्नप्रकारितानिष्ठापच्छेदकताका प्र.

·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । तिवभ्यताया निवेश्यमतोन दोष तथाहि प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुस- मानाधिकरणाभाषप्रतियागितापच्छदकत्यप्रकारिताया ज्ञानस्वरूप- घटनकारितास्वरूपत्वपि भूनल घटाभावदिति निश्चयनिरूपित्तप्र. तिवायनाया निशादेव घटाभाववद्भूतलमिति ज्ञानधारणसम्मघ इत्युच्यते तदा हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छदफवाहि- स्वमिति शानस्य दुसरदापत्त ताहशनिश्चयनिरूपितप्रतियध्यताया प्रतियागन्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदक- स्वकारितात्वेन ताशप्रकारितानवच्छिन्नत्वात् प्रतियोगिव्याधिकर- हेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियागितावच्छदकत्वप्रकाारताव्यापक- त्यमवश तु भूनलर्मिकघटप्रकारितायास्ताहशाभावप्रतियागिताव- च्छदकत्वमकारिताव्यापकत्वविरहादव न घटाभावदिति ज्ञानाद- नुमितिमम। वस्तुतस्तु समानप्रकारकशानीयविपयिताया एक्यमते प्रकारि- ताया ज्ञानानात्मकत्वात् तन्मते प्रतियोगिव्यधिकरणदेतुसमानामि- करणाभाषप्रतियोगितारच्छेदकत्वप्रकारिताव्यापकत्व प्रकारिताया- मवश्य निवशनीयम् । अन्यथा प्रतियोगिन्यधिकरणमहानसीयधूम. समानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छदकत्यप्रकारिताया अपि प्र. तियागिम्यधिकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागिताघच्छदकत्व- प्रकारित्वात ताशप्रकारित्यावाच्छन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति यन्धकताशालिताशाभावप्रतियागितानवच्छेदक धहित्यमिति- शानादनुमित्यापति प्रय प्रकारेणेव धूमसमानाधिकरणम- हानसहायभावप्रतियागितानरच्छदक वहित्य धूमसमानाधि- करणयटाभावप्रतियोगितानयच्छदक वाहत्वमिति ज्ञानादप्य- नुमितिप्रसङ्ग प्रकारिताया ताहशावच्छेदफायप्रकारिताव्यापफ- त्यावशे च प्रतियागित्पधिकरणमहानसीयधूमसमानाधिकरणामा- घप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारित्वादेधूमादौ महानसीयत्वाचनव- गाहिरहित्य प्रतियागिन्यधिकरणधूमसमानाधिकरणामावप्रतियोगि तापच्छदकमिति ज्ञानेऽसत्वान्न ताशप्रकारित्वादे प्रतियोगिव्यधि- करणधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताचच्छदकत्वप्रकारिताव्या- पकचन च प्रतियोगिब्यधिकरणधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि तापच्छेरफारवपर्याप्तायच्छदकताफप्रकारताानरूपफवाच्छिन्नप्र.

·अनुमानजागदोश्या क्रोडपत्रेषु तिवभ्यत्वनिवेशनेय उक्तदोषयारणसम्मधे व्यापफत्वपपन्तानुधाधन विफल प्रतियागिव्याधिफरणमहानसीयधूमसमानाधिकरणाभावप्र. तियोगितानघच्छदकत्वप्रकारतावच्छदफताया अवच्छत्रफतावच्छ- दफसाधारणावच्छेदकत्वस्वीफारमत महानसाशन्तभाव पयो- तत्वादिति वाच्यम् । यताहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे- पकतात्यपर्याप्तापच्छदकताफरवस्य प्रकाारतायां निवेश ऽवृत्तिगगना- दिदेतुकस्थले गगनाधिकरणाप्रसिद्ध्या गगनसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगिनायच्छेन्फत्वस्यामसिखतया तत्पयाप्तावच्छदकताकत्वस्य प्रकारितायां विरहात गानहतुफानुमित्यनुपपत्तिरतो हेतुतावच्छदक पर्याप्तावछंदकताफविषयतानिरूपिताधिकरणवपर्याप्तावच्छेदकता: फपिपयतानिरूपितवृत्तित्वत्वपर्याप्तायच्छेदकताकविषयतानिरूपित- इत्यादिफमण प्रतियोगिव्यधिकरणहतुपमानाधिकरणाभावप्रतियो- गितावच्छदफत्वरवघटफसफलपदार्थविषयतावच्छदफातायां पर्या- प्तिनिवेशनीया तत्पशापच्छेदकताफत्व च जगदाशमत तत्तनिष्ठा. पच्छदफनाभिन्नापच्छेदकत्वानरूपितत्व प्रतियोगव्यधिकरण- हेतुसमानाधिकरणामावषिषयतायां च प्रतियागियेयधिकरण्य- निहायच्छरफतामिमा सती हतुसामानाधिफरण्यामष्ठावच्छदफता- मिना सती अभावत्वनिष्ठापच्छेदफताभिन्ना यायच्छदफतात- वनिरूपफत्यमेव निवेशनीयम् । एव च प्रत्येफपदाविपयताव- उदकतापयाप्तिनिवशे महागौरवम् । अतस्तारशप्रकारितान्यापफ- स्यस्य प्रकारितायां निवेश ननु साध्यतावच्छेरफाययित्वायच्छि- अप्रतियोगिव्याधिकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागिताचच्छद- फरयम्फारिताया समानाफारफानीयफविषयतामतापि निरूपक- भेदेन निरूपफतावच्छेदकभेदेन च भिन्नतया घूमत्यादिना पर्वतीय. धूमार गादिप्रतियागिन्याधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागि- तावगाहिबान धुमत्यादिना महानसोयधमावगाहिताहशक्षाने प्रति- पोगिम्यधिकरणमहानसीयधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे दक घहित्यमिनिशाने च प्रतियोगिध्यधिफरणधुमसमानाधिकरणा- भावतियागितापच्छदफरवनिपिनकत्रकारित्याभावात मपि प्रतियोगियधिकरणहतुसमानाधिकरणामाचप्रतियोगितापच्छ- एमरयमकारिताया न प्रतियोगिम्याधिकरणहंनुसमानाधिकरणामाव- कस्या ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । १७७ प्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारितावनिष्ठाभाचप्रतियोगित्वाभावरूपव्या- पक व सम्भाति ताशयकिश्चितप्रकारिता निष्ठाभावप्रतियोगि- त्मभावरूपम्यापक यनिय च प्रतियोगिव्याधिकरणमतानसीयधू- मसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक चह्नित्यमिति शाना. दप्यनुमित्यापत्तिरेध ज्ञानभेदन वियिताभेदाभ्युपगमे तु तादृश. प्रकारितामामान्यव्यापकत्व सुतरामेव न सम्भवति तन्मते यत्फि- वित्प्रकारिताव्यापकत्वनिवेशे च घटाभारद्धालमित्यादिशानाद- प्यनुमिन्यापत्तिरिति चेन्ना प्रतियोगिव्यधिकरणहतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियागितावच्छदकत्यप्रकारितावनिष्ठाभावप्रतियोगिनानव- च्छदकरूपपर्याहारच्छदकाकारितानिष्ठावरकताकत्वस्य प्रतिवध्यताया निशान कोऽपि दोष । तथाहि महानसीय- धमत्वावच्छिन्नविषयतामिपित्ताधिकरण वावच्छिन्नविषयनिरू- पिनवृत्तिवत्यावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयता- निरूपितप्रतियोगितात्वावरिउन्नविषयतानिरूपिताचच्छेदकतात्वाच- छिन्नविषयतानिरूपफत्वमय महानसीयमसमानाधिकरणाभा- यप्रतियोगितानवच्छेदक वह्नित्वमिति निश्चयनिरूपितप्रतिवध्यताया अवच्छेदक प्रकारतानिरूपकत्यस्वरूपप्रकारित्वनिपावच्छेदकता- बच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरण च रूप न प्रतियागिव्यधिकरण हेतुप- मानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छेदकत्वप्रकारिताव्यापकतावच्छे- दक प्रतियोगिव्यधिकरणधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताच- छेदक यहित्यमिनि शाने महानसीयधूमसमानाधिकरणाभाषपति- योगितापच्दकत्वमकारिष नास्तीति प्रतीते । प्रतियोगिल्यधिकर- णदेतुममानाधिकरणाभात्रप्रतियोगितावच्छकात्यप्रकारिताव्यापक- तापच्छेदक च हतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकत्व- प्रकारितात्य प्रतियोगिव्याधिकरणहतुसमानाधिकरणामापप्रतियोगि तावच्छेदकत्वाकारितात्व च तयोश्च न महानसीयधूमसमानाधिक- रणाभावप्रनियोगितानपच्छेदक वहित्वमितिझानीयप्रतिरभ्यताया यत्प्रकारितानिष्ठावच्छदकत्व तयच्छदफनापर्यापत्यधिकरणत्व म. हानसीयत्वान्तर्भावणेव नदवच्छदकतापर्याप्त निरुक्त व्यापकताथ- च्छदकयोस्तयो प्रत्यकमादाय हेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगि- तानवच्छदक यहित्य प्रतियोगिव्याधिफरणताहशामायप्रतियोगि- २३ .

·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम्। शेन । न च तादृशग्रन्थ प्रतिवध्यभेदेपि पकधावच्छिन्नप्र. तिवध्यताया पेक्यमिति मतेनेति वाच्यम् । तथा सति प्रतिवध्यतायां हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारिताशून्यज्ञाना- वृत्तित्वनिवेशेनघोपपत्ती तादृशमकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्या- नयच्छिन्नत्यस्य निष्फलत्यापत्त न च तथापि हेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारिलाभिन्नप्रकारित्वानपच्छिन्नत्वस्य प्रतिवभ्यतायां निशेनेवाभावप्रतियोगितानवच्छेदक यहि त्वमित्यभायो न हेतुसमानाधिकरण इति ज्ञानवारणसम्भवः यहित्यधर्मिकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमकारकवुद्धित्याचच्छिा- प्रतिवध्यतायाः हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छेदकत्व प्रकारिताभिनयाऽभावप्रतियोगितापच्छेदकत्यप्रकारितयाप्यवच्छेदा- त् अभावधर्मिकहेतुसामानाधिकरण्यप्रकारकद्धित्वावच्छिन्नप्रति. यध्यतायाश्च तादृशाभाषप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारिताभिन्नया अ. भावा हेतुसमानाधिकरणइति ज्ञानीयहेतुसामानाधिकरण्यप्रकारितया ऽपच्छेदात तथा च कथं तदुपेक्ष्य हेतुसमानाचिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवच्छिन्नत्व प्रति- यध्यतायां निवेशितमिति वाच्यम् समनियतनानाधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताया ऐक्यवत् समनियतनानाधर्मावच्छिनप्रतियध्यताया पेयमिति मते साध्यतावच्दकविशाध्यत्वावच्छिन्नहेतुसमानाधि- करणामावप्रतियोगितावच्छेदकत्यमकारित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यना ता- एशनकारित्यभिन्नसाध्यतावच्छेदकविशेष्यित्वावच्छिन्नावच्छेदकत्व प्रकारित्वायच्छिमहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यप्रकारित्यादि- भिरण्यवच्छिन्नतया ताशापच्छेदकत्वाकारिताभिननकारियानव- जिन्नप्रतिवध्यत्वाप्रसिद्धरजस्ताहशप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारि- त्वानवच्छिन्नत्वं प्रतिवध्यतायां निवेशितम तथा च हेतुसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगितावच्छेदक घद्वित्वमितिक्षानीयाया फस्याश्चिदपि प्रकारिताया हेतुममानाधिकरणामारप्रतियोगितावच्छंदवात्यप्रकारि- ताशुन्य ज्ञानवृत्तित्वविरहात ताशप्रकारिताशून्यमानवृत्ति अभावाति- योगितायच्छेदकं घहित्यमितिझानीयप्रकारिताभिरनवच्छिमां हेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यबुद्धित्वात्रच्छिन्नप्रतिध- ध्यतामादाय ताशाभावप्रतियोगितानवच्छेदक वहित्यमिति ज्ञान- ·अनुमानज्ञागदीदयाः क्रोडपन्नेषु संग्रह। ननु तथापि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्र- फारित्वत्वावच्छिन्नप्रकारितानिष्ठावच्छेदकताकत्यस्य प्रतियध्यतार्या निवेशेनैवाभावप्रतियोगितानपच्छेदक वहित्यामिति ज्ञानव्युदाससम्म घात् तज्ज्ञानीयाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकरित्वावच्छि- नप्रतियध्यताया अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारितात्येनैव प्रकारित्वावच्छिनत्वात् न च धूमत्वादिना बाप्पाधमाहिघूमसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यहित्यमिति झानस्यापि ता- शानवच्छदक धहित्वमितिझानप्रतिवध्यतया हेतुसमानाधिकरणामा- घप्रतियोगितायच्छदकरवप्रकारित्वत्वाच्छिन्नप्रकारितानिष्ठावच्छे- दफतात्वं न ताशप्रतिवध्यतायां सम्भवतीति वाच्यम हेतुतावच्छेद- कायच्छिन्नविषयतानिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नविपयतानिरूपितवृ. त्तिस्यत्वाचउिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपि. तप्रतियोगितात्यावच्छिन्नविषयतानिरूपितायच्दवास्यत्वाच्छित- विषयतानिरूपपात्रत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपकन्यरूपप्रकारितानि- ठापच्छेदकताफल्यस्य प्रतियध्यतायां निवशादिति चैध बूमः यत्र स्थलविशषे प्रतियोगिव्याधिकरणहतुसमानाधिकरणामाघ- प्रतियोगितापच्छदकरहिन्यमिति शाम हेनुनायच्छदफरूपण न फस्थापि धर्मस्य भ्रम. तुममानाधिकरणाभानप्रतियोगितावच्छ. दफमाध्यतावच्छंदवामिनि मान च इंतुनावच्चदफप्रकारण पदा- । तरभ्रम नत्र प्रतियोगियधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितानवच्छेदक साध्यतावच्चदमिनिम्मानीयप्रनियध्यतावच्छेदक- ताप्रतियोगियविफरपदनुसमानाधिकरणाभारप्रतियोगितावच्छंद- कायप्रकारितात्वनैव न तु परस्परनिरूप्यनिरूपफभागपनविषयना- नेय इंतुम्ममानाधिकरणामायमनियोगिनानरच्छदक मायनार. छदकमिति सानीयप्रतिययनायच्छंदपता च परस्परनिरूप्यनि- पफमारापनरियायन भम्पा नाशनमस्य प्रतियध्यत्यानुपप- सानपाचामण्डहनुममानाधिकरणामाचप्रतियोगितारच्छेदपत्यप्र. कारकन्यस्य निवेश हनुममानाधिकरणामायप्रतियागितानपन्चरर्फ साम्यनायवदामिति मानाप्सनह । परस्परनिरूप्यनिरूपकमानाप- प्रक्रियतासायशिवायन्दकतापत्रस्य निरश तु प्रतियोगिय.

·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । अत धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानपच्छेदक साध्यताब- च्छदकमिनिशा सग्रह ताशप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रका- रियानवच्छिनत्यस्य प्रतिष यताया निवेशे तु तादृशस्थलविशपपि तदुभयो सग्रह इति जगदीशतात्पर्यावधारणात् ॥ ननु प्रतियोगितानवच्छेदकहित्वाश्रयवान् धूमादित्यादौ प्रति- योगितानपच्छेदकवाहित्यत्यारच्छिन्नर्मि करतियोगिव्यधिकरणहेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहस्याहार्यतया तन्नि- पितप्रतिवन्धफत्वाप्रसिद्ध्या साध्यतावच्छदकधर्मिकनाशवि रोधिनानुगमासम्भपात प्रतियध्यीभूतशाने साध्य- तावच्छेदकधार्मिकत्व परित्यज्य प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकत्वग्रहप्रतियन्धकतावच्छद कीभूतप्रकारित्यावच्छिनसाध्यतावच्छदकविशेप्यिताकशानत्वेन ज- गदीशेनानुगम कृत । अत्र यदि तादृशग्रहप्रतिवन्धकत्व तादृशम हनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतामात्र तदा पहित्य प्रतियो- गिव्यधिकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक वहित्व च घटपदिति समूहालम्बाशाननिष्ठह्नित्यत्वावच्छिन्नधर्मिकघटन- कारक बुद्धित्वावच्छिनप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छदकी. भूतघटाभावप्रकारित्वावच्छिनवहित्वत्वाच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानमा- दायातिप्रसग यदि च प्रतियागिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभा. वप्रतियोगितापच्छेदकायप्रकारिताव्यापकप्रकारित्वावच्छिन्नप्रतिष ध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्व तदा प्रतियोगिव्याधिकरणहेतुसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छदकत्वप्रकारताशालिवुद्धित्वावच्छिन्नाया कस्याश्चिदपि प्रतिवध्यताया तादृशाभावप्रतियागितावच्छदकत्वप्र- कारिताव्यापकतावच्छदकरूपपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारितानिष्ठाव- च्छदकताकत्यासम्भव घटत्यत्वापछि नविशेष्यत्वायच्छिन्नत्व-तार- शाभावप्रतियागितावच्छेदकत्वप्रकारितात्वरतदुभयधर्मस्यैव पटत्व- स्वावच्छिनधर्मिकताहशाभावप्रतियोगितायच्छदकत्वग्रहसाधारण ताशाभावप्रतियोगितावच्छेवफत्वप्रकारिताव्यापकतावच्छदफत्या- सम्भवात् यदि च यवकिश्चिदमावच्छिनविशष्यकताहशाभा- ·थनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु धप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकबुद्धित्वव्यापकतावच्छेदकरूपपर्या- सायच्छद फताकप्रकारितानिष्ठावच्छेदकताकत्वं प्रतिषध्यतायां निवे- श्य घटत्वादिधर्मिकताशाभाषप्रतियोगिताकत्यप्रकारकवुद्धित्वाव. छिप्रतियध्यता संगृहीतुं शक्यते ताशप्रतियध्यतानिरूपितप्रकारित तानिष्ठावच्छेदकतावच्छेदकयोरुतधर्मयोर्घटत्वादिधर्मिकताहशाभा- धप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकबुधित्वव्यापकतावच्छदकत्वादि. त्युच्यते तदा जातित्वसामानाधिकरण्येन घटत्वादिसमानाधिकरणा. भावप्रतियोगितानयच्छेदकत्वमयगाय जातिस्तादृशाभावप्रतियोगिता नवल्छदिति शानादपि जातिविशिष्टावच्छिन्नविधेयताकानुमितेर. नुभवसिद्धतया तस्यापलापप्रसङ्गः । तथाहि जातित्वसामानाधिक- रण्येन तादशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमहस्य तारशाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वग्रहस्याप्रतिवध्यतया जातित्वव्यापकत्वविशिएता. रशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न तारशाभावप्रतियोगितामच्छेन्द्रकरवप्रकारिताशालिग्रहत्यमेव तार- शाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकत्वग्रहप्रतियध्यतावच्छेदक घकव्यं तथा च तारशसम्बन्धावच्छिन्नत्वतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदक- त्वकारितात्वयोतित्वसामानाधिफरण्येन ताशाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वग्रहसाधारणजातिस्वरुपयतकिश्चिद्धर्मावच्छिन्नधर्मि- फतारशाभावप्रतियोगिताथच्छेदफत्वप्रहत्वब्यापकतानपच्छेदात् ।ए. तेन प्रतियध्यीभूतक्षाने यतफिश्चिधर्मावच्छिन्नत्वमनिवेश्य ताशा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारिताब्यापकतावच्छेदफरूपप- यांतावच्छेदकताकप्रकारितानिष्ठावच्छेदफतानिरूपितावच्छिन्नत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितमुख्यविशेभ्यत्वनिष्ठावच्छेदकताकत्वमेव प्रतियध्यतायां नियश्यते तथा च प्रतियोगिब्यधिकरणहेतुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारित्वावच्छिन्नघटत्वस्वाव- च्छिन्नविशेष्यत्यायच्छिनप्रतियध्यताया पर ताराधर्माक्रान्ततया तमादायैवानुगमः फर्तव्यः विशेष्यतायां मुख्यत्वानिवेशे तादृशाभा- पप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारित्वावच्छिन्नप्रकारितात्मकवाहित्यत्वा- वच्छिन्नविशेष्यताशालिवुद्धित्वावच्छिन्नव हित्वं प्रतियोगिव्यधिक- रणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छंदकवदित्ववदिति शा- मनिष्ठमविषध्यतानिकांपतप्रतिवन्धकताशालितादृशाभावप्रतियोगि.

·व्याप्त्यनुगमप्रफरणम् । सायच्छरफरहित्वाभावपद् वहित्यमिति ज्ञानमादायातिप्रसङ्गः स्यादत. तन्निवेश इत्यपि निरस्तम् ॥ जातित्वसामानाधिकरपयन तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्व. ग्रहप्रतिवध्यतावच्छदककाटी जातित्वव्यापकतादृशापच्छदकत्यप्रका. रिताया एवं निवेशनीयतया तादशमकारितात्वस्य जातित्वसामाना. धिफरण्येन तारशापच्छेदकत्यप्रकारकग्रहसाधारणताशप्रकारि- ताव्यापकताचच्छेदफत्याभावात् । न च यत् फिशिधर्मव्यापफ- त्वपिशिष्टताहशावच्छेदकत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नता- दृशावच्छेदकत्यप्रकारिताव्यापफतावच्छेदकरूपपोतावच्छेदकरव- स्य प्रकारितानिष्ठावच्छेदताया निशान जातित्वसामागाधि- करण्येन तादृशानवच्छेदकत्वग्रहस्यासमहापतिरिति वाच्य- म । यतकिण्दूिधर्माधिकरणवृत्यभावप्रतियोगितानवच्छेदफस्य. व्यापकतावच्छेदकताघटकप्रतियोगिताया ज्यापफतायच्छेदकतदि- तरोभयानपच्छिन्नत्वमवश्य वाच्यम् । अन्यया विशिष्टाभावा- दिफमादाय सर्वेषामेव धर्माणां यतफिश्चिवधर्माधिकर- णवृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तदनवच्छेदकाप्रति तथा च प्रतियोगिध्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायच्छेद- फत्वस्वतावितरोभयधर्मानपच्छिन्नताशयफिश्चिधर्माधिकरणकृत्य- भावप्रतियोगितानवच्छेदफताहशापच्छदकत्वत्यापच्छिमप्रतियोगि. নাকবনয়াবাডম্ববাহুষিদ্ধমানোয়ারা च्छादकरूपपर्याप्तावच्छेदकत्वमेव प्रकारितानिष्ठावदकताया निवे- रानीपमापक सति तादृशावच्छेदकताकप्रतियभ्यतायां हेतुसमानाधि. करणाभावप्रतियोगिताचच्छदकत्यप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वा- नवच्छिन्नत्वस्य निवेशेपिघहित्वत्यसामानाधिकरण्येन ताशापच्छे- दफत्वसामान्यामावावगाहियद्वित्वमभावप्रतियोगितानवच्छेदमिति- क्षानमादायातिप्रसङ्गवारण दु शक्यमेवेति अभावप्रतियोगितावच्छेद- फरवत्वानियाहित्यत्यव्यापकतायामपि अभावप्रतियोगितावा- दकत्वत्वतदितरोभयधर्मानपच्छिनप्रतियोगिताघटिततया अभाधन- तियोगितावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नवाहित्यत्वब्यापकताया प्रतियो. गिव्याधिफरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वाय- किने पवित्वायव्यापकताभिन्नतथा वहित्यत्वावदेन अभावमा ·प्र. अत एव अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु तियोगितावच्छेदकत्वग्रह प्रति वह्नित्वत्वावच्छेदेन प्रतियोगि- व्यधिकरणदतुममानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्दकत्वग्रह प्र. ति च पृथगव वह्नित्वमभावप्रतियागितानघच्छदकमिात हस्य प्रतिवन्धकार चाच्य सामान्यधर्मावच्छिन्नव्यापकतातो विशपवर्मावच्छिन्न यापकताया भिन्नत्व भट्टाचार्यस्यापि सम्मतम् । गुणत्वावच्छिनघटत्वव्यापकताया विशगुणत्वाव. च्छिनघटत्वव्यापकताता भिन्नलमुक्त सामान्यनिरुक्ती । पवञ्च वहित्वाचव्यापकप्रतियागिव्याधकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रति- यागितावच्छेदकारप्रतियोगिफस्वरूपसम्पन्धावच्छिन्नताहशावच्छ- दकत्यप्रकारताशालिवुद्धित्वावच्छिनाया अभावप्रतियागितानवच्छ दक यद्वित्वमितिज्ञाननिरूपितप्रतियध्यतायाअभाचप्रतियागितावच्छ दक वह्नित्वमिति ज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवच्छिन्नत्वस्य सत्वन तादृश- प्रातबध्यतानिरूपितप्रतियन्यकश्यस्य अभावनियाागतानयच्छदक वतित्वमिति झानऽपि सरवादिति । अत्राच्यते स्वरूपसम्बन्धा चच्छिनप्रतियागिन्यधिकरणदेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागिता- पच्छदकत्यप्रकारिताव्यापकतावच्छदफरूपपर्याप्तावच्छदकताका- कारितानिष्ठावन्दकतानिरूपिताचच्छितत्वनिष्ठायच्छदकतानिरू- पितमुख्यविशेष्यतानिष्ठापच्छदकतानिरूपिता हेतुस भानाधिकरणाभायप्रतियागितापच्छदकत्वनकारिताशून्यज्ञााात्त प्रकारित्वानवच्छिन्न प्रतिवध्यनानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छदिका प्र- कारिता तवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छदकरयत्वाधच्छिन्नप्रकारित्वा पच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतायच्छरफीभूतरकारित्या यच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकविशेष्यताकसानत्वनामुगमान का ऽपि दाप । तथादि यहित्यत्वसामानाधिकरपयन प्रतियागिव्य- धिकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छदफत्वप्रकारक- बुद्धिस्याच्छिन्न प्रति धहित्वस्यव्यापकत्वविशिष्टप्रतियोगि- ब्यधिकरणहतुभमानाधिकरणाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्र तियागिकस्वरूपातम्यन्येन तादृशावच्दकरवसामान्याभाव. प्रकारिताशालिनिवपत्वन पथ वाहित्वावल्यापकत्वावशिष्टनार शामावतियागितावच्उदफायप्रतियागिकस्वरूपसम्रन्यायच्छिन्न तारशाभायमतियोगितारच्छदात्यप्रकारतागालियुदित्यायच्छिन्नम या ·च व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ति यहित्यत्यावच्छेदेन तारशाभावप्रतियोगिनानवच्छेदका स्वनिश्चयत्वेन पतित्वत्वसामानाधिकरण्येन ताशाभायप्र- तियोगितावच्छेदकरयामावप्रकारकनिश्चयत्वेन तब स्व- रूपसम्बन्धावच्छिन्नतादृशामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारिताब्या- पकनावच्छेदकरूपपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारितानिष्ठावच्छेदसतानि- रूपितावच्छिन्नत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितमुख्यविशेष्यतानिष्ठावच्छे- दकताकत्वं घहित्वत्वसामानाधिकरण्येन ताशावच्छेदक- स्वप्रकारकवुदित्यायच्छित्रप्रतिवध्यतायामेव तनिरूपितप्रतिव- चकतावच्छेदकत्वञ्च घहित्यत्वव्यापकत्यविशिष्टतादृशावच्छेद- फत्याभावप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नताशापच्छेदकत्वाभा- चप्रकारितायामेघ तदवच्छिन्ना च पहित्यत्यावच्छदेन ताशाय- च्छेदकत्वप्रकारकवुद्धित्यावच्छिन्नप्रतियध्यतानिरूपिता पहित्वत्व- सामानाधिकरपयन ताहशावच्छेदकत्वाभावनिश्चयवाहित्यत्वावच्छे. देन ताशाभावप्रतियोगितावच्छेरकत्वाभावनिश्चयसाधारणप्रति. यन्धकतापि तदवच्छेदकीभूता या वहिवत्यसामानाधिकरण्येन ता- दृशावच्छेदकस्वाभावप्रकारिता तदयच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकविशे. यिताकशानत्वस्य पद्वित्वत्वसामानाधिकरण्येन तादृशावच्छेदक- स्वाभावनिश्चयापि सत्यान्न घहित्यत्वसामानाधिकरण्येन ताशा- घच्छदकत्वाभावनिश्चयादनुमित्यनुपपत्ति । अभावप्रतियोगितानच. च्छेदकं वद्वित्वमितिज्ञाननिष्ठप्रतिवन्धकतानिरूपिता या लिव- त्वव्यापकत्वविशिएतादशावच्छदकत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धाब- च्छिन्नतारशावच्छेदकत्यप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता न स्वरूपसम्बन्धेन यहित्यत्वव्यापकत्वावगाहिस्वरूपसम्बन्धा- অগ্নিমারোহান্নানঘৰখাৰায়নাৱা- भावप्रतियोगितावच्छेदफन्वाकारिताव्यापकतावच्छेदकरूपपर्माता- चच्छेदकताकप्रकारितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नन्यनिहाय- च्छेद कतानिमपितमुख्यधिशेष्यनानिष्ठावच्छेदकनाफा किन्तु वह्नि- स्वत्वसामानाधिकरण्येन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिता पच्छदफत्वप्रकारकवुद्धित्यावच्छिन्नप्रतिवध्यदैव तस्याश्च न हेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारिताशून्यज्ञान- तिप्रकारिवानवच्छिन्नत्वमिति नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं च- सा ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु द्वित्वमिति सानसंग्रहः । न च प्रतियोगितानवच्छेदकवाहित्वाथ यवान् धूमादित्यादी तादृशावच्छेदकत्वप्रफारकतादृशवहित्यत्याव- च्छिन्नविशेष्यकानाहार्यशानाप्रसिद्ध्या ताहशमुख्यविशेध्यित्वावच्छि- सप्रतिबध्यता नातागुगमकतावच्छदकीभूतधर्मघटिका किन्तु ता. शारच्छेदकरवप्रकारकघटत्वत्वावच्छिन्नविशेष्यकवुद्धित्वाचाच्छ- समतियध्यतव तन्निरूपित्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूता या घर त्वत्वावच्छिन्नविशेप्यित्वावच्छिन्नताहशापच्छदकत्वाभावप्रकारिता तसर्मावच्छिन्नप्रतिपन्धकतावच्छेदकस्यमपि ताशप्रफारितायामेच तदवच्छिन्नत्वस्य प्रतियागितानवच्छदफचह्नित्वत्वावच्छिन्नविशे- यितायामसत्वात कय प्रतियोगितामयच्छदक पहित्य ताशाभा- घप्रतियागितानवच्छेदकमिति शानसग्रह इनि चाच्यम घटत्वत्याव- च्छिनधर्मिकप्रतियोगिळ्यधिकरण हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगि- तावच्छदकत्यप्रकारफग्रह प्रति घटत्वत्वव्यापकत्वविशिष्टताहशाय- च्छदफस्याभापतियोगिफस्वरूपसम्बन्धाचच्छिन्नताशापच्छदक- स्वाभायप्रकारिताभिनप्रकारित्वानयच्छिन्नघटत्यत्वावच्छिनयिशाव्यि- तारिशानयनप्रतिपन्धयता अपराच घटस्यत्यावच्चरन तादशा- बच्उदफत्यमफारफयुद्धी सापासम्पन्धार्याच्छन तारशावच्छदफ धाभाषप्रकारिताभिन्नप्रकारित्यानच्छिन्नघटत्ययावच्छिपविशयि. ताशालिमानत्वेन । अनिरुतानुगमघटक मुख्यविशेयित्वावच्छिन्न. प्रतिपयननिरूपित प्रतियन्धकतायउदिफा घटत्यत्वापच्छवेन प्र. तियोगियधिकरण हनुममानाधिकरणाभायपत्तियागिनायच्छनफाय- प्रमस्तिष तच्चित्रा या घटत्यारावाप्रिमियरत्यवायच्छ- देन प्रतियोगिम्यधिकरणानुसमानाधिकरणामावतियागितायत. दफायप्रकारफयुखियापच्छिन्नमतिमभ्यतानि पित्तप्रतिययफतात. दयच्छत्रपमुण्यपिशयितानिष्ठ यदयच्छदकत्व तयच्चदिका या अ. भायनिष्ठायदफता तश्यच्छविया च यान्त्रित्वानिएवष्टर- फता तवयन्डर्दिषा याभिनत्यायन्छिनायच्छरफता तनिपिपा या प्रतियागि यससगांवन्धिप्रकारितानियाvar anायच्छ. बस्यकपपरम्परपा प्रतियन्मफनापच्छदफायस्य निकानुगर्म नि. যাবাঘঘোনাযাভধারণায়ামাহaখানিতে रफरपमफारफनिभायापन्छियप्रतियन्यपढापानिपपरपाय- ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । दफत्वस्यापि प्रतियोगितानवच्छेदफयहित्यत्यावच्छिन्ननिरुक्ता- नवच्छेदकत्वाकारिताया सत्त्वेन प्रतियोगितानवच्छदकरहित्वं प्रतियोगिन्यधिकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- मिति शानसग्रहान्न काप्यनुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥ ॥ ननु वहिमान् प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववदभाववतुफा- लीनधूमादित्युपयुक्ताया पहित्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव. पदभाववतकालीनधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- वाभाववदितिखेरपि यहित्वधर्मिफप्रतियोगितापच्छदकत्वव- चाबुद्धिसामान्य प्रनि अमावावच्छेदेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभा. चनिश्चयविशिष्टवाहित्यधर्मिकाभावप्रकारफनिश्चयस्यावाच्छन्न दभावधान प्रतियागितावच्छदकत्वाभाववान अभाववाहित्वमिति शानसाधारणप्रतिवन्धकत्व तदाक्रान्ततया तत एव ताशयुदयुत्तर घहित्य प्रतियोगितापच्छदफत्वाभावववदभावतकालीनधूमस. मानाधिकरणाभावप्रतियोगिताधच्छदफार्मति बुद्धयनुत्पादेन ताहश- बुद्धि प्रति घहित्वधर्मिकप्रतियागिताथच्छेदकवाभावबदभाववत कालीनधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छेदकत्वाभाषप्रकार- ताकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकात्यान्तर न कल्प्यते तथा च हेतुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदफत्यप्रकारिताशून्यवाहित्वमभावप्र- तियोगितावच्छेदमिति शानवृत्तिप्रकारित्वावच्छिन्नतया ताशप्र. तियध्यतामादाय प्रतियोगितावच्छदकत्याभाववदभाववतकालीनधू- मसमानाधिकरणाभावप्रतियागितानवच्छेदक वन्हित्वामति ज्ञानास- ग्रह निचता हतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छदकत्वमका- रिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवच्छिन्न यन प्रतियागिव्यधिकरणहेतु. समानाधिकरणाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्वकारिताव्यापकप्रका- रिताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकवतानापतप्रतिवध्यताशा- लित्येनानुगमात् न ताशप्रतियागितानवच्छदक वह्नित्यमिति शाना- संग्रह । तथाहि घहित्वधर्मिकताद्दशप्रतियोगितावच्छदकत्वप्रकार. फवुद्धिसामान्य प्रत्यभायापच्छदेन प्रतियोगितावच्छदकावाभावनिश्च- यविशिष्टयहित्वधर्मिकाभाषप्रकारकानश्चयत्वाचच्छिनावश्यकल्प्य- भतिककफरकल महित्वधार्मिकतारधूमसमानाधिकरणाभारप्रतियो- गितावच्छेदकत्वप्रकारिताशालिवुद्धि प्रति तादृशधूमसमानाधिकर.

·अनुमानजागदीश्या कोडपत्रेषु णामावप्रतियोगितावच्छेदकावाभावप्रफारकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धक- ताया दूरीकरणोपि ताहशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववह्नित्वमिति ज्ञानं प्रति बहिन्वधर्मिकतादृशावच्छेदकत्वप्रकारकनिश्चयावेन प्रतिष- न्धकातायाः बोनाप्यदूरीफारणात ताशप्रतिवन्धकताया एव तादृशहे. तुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारिताशुन्यज्ञान- त्तित्रकारित्वानवच्छिन्नतया तादृशप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यता. मादायैव लाहशहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं . हित्यमिति शानसग्रहादिति वाच्यम् । एयमपि भदाभाववतप्रतियो- गितावच्छेदकत्ववतकालीनधूमहेतुकस्थले साध्यतावच्छेदक ता. शधूमसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितात्रच्छेदफभेदवदिति शान- स्य दुःसग्रहापत्ते, नयाहि वह्नित्वधर्मिकभेदयत्तावुद्धिसामान्य प्रति प्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छेदन भेदमामान्याभावनिश्चयषिशिव- हिमवर्मिकप्रतियोगिनावच्छेदकत्यप्रकारकनिश्चयवाचरित्रं यत प्रतियोगितावच्छेदकत्ववन्नेदसामान्यामावदाहित्वं च प्रतियोगि- तापच्छेदकत्वषदितिमानसाधारणावश्यकल्प्यप्रतिवन्धक नेय साशनिक्षतहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छंदकभेदपकार- फघुद्धा हेनुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारताशा. लिनिश्चयवन प्रतिबन्धकताया दूरीकृतनया ताशहेतुसमानाधिकर- पाभायप्रतियोगितावच्दकत्वप्रकारकनिधयवृत्तितियोगितावच्छे- दफरवायच्छेदेन भदसामान्याभापनिश्चयविशिष्टवाहित्वधर्मिकप्रति. यागितावच्छत्यप्रकारकनिश्चयत्यावच्छिन्न प्रतिवन्धफतायाश्च ता. एशनुसमानाधिकरणाभावप्रतियागितायच्छदफन्त्यप्रकारिताशून्य- शानदृत्तियफारित्याच्छिन्नतया कामपि प्रतिवन्धकतामादाय तारशा- घच्छदमदयत्तायुद्ध सगृहीतुमशत्वादिति न चतारराहतुफस्थ- ले इंतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायच्छरपात्रकारिताशुन्या- नवृत्तिप्रमारित्वानच्छिन यत् तत्र प्रतियोगिव्यधिकरण इतुसमाना- ঘিরোনঘামিবাযষন্ধানােযনাবিকাবি- स्था उन्नत्यमक्षतमयति तदादायव तादशावच्छेदकोंदवत्तायु. जमनादादिशी पारयम । भराभाषयवच्छेदकत्वयत्कालीनप्रति योगितारच्याफल्याभाययभायमस्यालीन महंतुकास्पले तारराह तुममनाधिगरपामारगियोगितारमंदयत्साध्यतायच्छर * ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । कामितिज्ञानस्य दुःसंग्रहारतेनयाहि साध्यतावच्छेदकधार्मिकप्रति- योगितावच्छेदकरपयत्तावुद्धिसामान्य प्रति भेदावच्छेदन प्रतियोगि- तावच्छेदकरवाभावनिश्चयविशिष्टसाध्यतावच्छेदकधार्मिकमेदवत्ता- निश्चयत्वेन यत् प्रतिवन्धकत्यं तेन तादशहेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्यवत्तावुद्धि प्रति ताशप्रतियोगितावच्छे. दकमेदवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिवन्धफताया साध्यतावच्छेदकधर्मिक- भेदवत्ताबुद्धिसामान्य प्रति च प्रतियोगितावच्छेदकत्यावच्छेदेन भेवसामान्याभावनिधयविशिष्टसाध्यतावच्छेदकर्मिकप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वप्रकारकनिश्चयत्वेन यत् प्रतिबन्धकरवं तेन ताशप्रतियोगिताच छंदकत्वप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धक- ताया दूरीकरणात प्रतिवध्यताया घा तुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारि- स्वानवच्छिन्नत्वस्य निवेशे ताहशहेतुकस्थले ताशदेतुसमाना- विकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद कभेदयत्ताबुद्धः सग्रहस्थातिदु:- शक्यस्यापत्तेः । न चैतद्दोपभिया तादशहेनुकस्थले ताशप्रकारला- शून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवाञ्छिश्नत्वं प्रतिवध्यतार्या प्रतिवन्धकता. यो पा निवेश्य ययमनुगमं न यूपहें किन्तु हेतुसमानाधिकरणामा- घप्रतियोगितावच्छेदफत्वसामान्याभावनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदक- स्वनिरूपितप्रतिबन्धातावच्छेदकीभूतविपयितासामान्यकप्रतियो- गिध्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रका• रिताव्यापकप्रकारित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिनप्रतिवन्धकनाशा- लित्वेन तथा च धुमहेतुकचद्विसाध्यस्थले वद्वित्वधर्मिकप्रति. योगितावच्छेदकत्वसामान्याभावप्रकारकनिश्चयत्वाच्छन्न प्रतिय- न्धकत्तायाः प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्यप्रकारिताव्यापकप्रकारिस्वावच्छिन्त्रप्रतियभ्यतानिरूपि. तत्वेऽपि तनिरूपितमतियध्यतावच्छेदकीभूतविपयितासामान्यान्त. गतायां प्रतियोगितावच्छेदकं वह्नित्वमितिझानीयप्रतियोगितावच्छे. दकत्याविषयितायां धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदका स्वसामान्याभावप्रकारकनिश्चयत्वाच्छन्नमतिबन्धकतानिलपितर- तिवयनापच्छेदफत्यविरहात् अत्र स्वपदेन तत्प्रतिवन्धकता घर्तुं न शक्यते किन्तु हेतुसमानाधिकरणाभाचप्रतियोगितावच्छेद- ·व्याप्त्यनुगमनकरणम् । १९१ कस्थले चहित्य प्रतियोगितानवच्छेदकामिति ज्ञानस्यापि संग्रहापत्तेः तथाहि तादृशशानवृत्तिवाहित्यादिधर्मिफप्रतियागितावच्छदफत्यसा- मान्याभावप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न यत् प्रतिबन्धकत्व तग्निपि- तप्रतियध्यतायच्छदफीभूनविषयितासामान्यान्तर्गत प्रतियोगिताव. छेदफ पहित्यमिति झानीयविषयितायामपिताहशधूमसमानाधिकर णाभावप्रतियोगितावच्छरफत्वसामान्याभावप्रकारकनिश्चययिशिष्टा- भायावच्छेदेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावनिश्चयविशिष्ट- वहिपार्मिकाभावप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिलपित- प्रतिवध्यतावच्छेदकत्यात स्वपदेन यह्नित्वधर्मिकप्रतियागितापच्छे- दफत्वसामान्याभावप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रनिरन्धकताया धर्नु शक्यत्वादिति चेदत्र हतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- फावसामान्याभावग्रहप्रतिघन्धफतावच्छदकीभूतस्वावच्छिनप्रतिय. भ्यतानिरूपिनप्रतिवन्धकतावच्छेद फीभूतविपयितासामान्यकप्रति- योगिव्यधिकरणहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकत्वप्र- फारिताव्यापफीभूतप्रकारित्वावच्छिन्नमतिवध्यतानिरूपितप्रतिधन्ध- कतारच्छेदकीभूनप्रकारित्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकविशेप्यिताका झानत्वेनानुगमान प्रागुक्तदोषानामवकाशः । अत्र स्वपद ताहश- प्रकारितापर तथा च प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववदभाववतका- लीनधूमकेतुकवयादिसाभ्यफस्थले धहित्व तादृशहेतुसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकामतिज्ञानवृत्तिप्रकारित्वावच्छिन्न य- 'तारशापच्छेदफत्याभावप्रकारकद्धित्वावच्छिनप्रतियध्यत्व तनि- पितप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतवियितासामान्ये ताशहेतुसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदकत्वसामान्याभावप्रकारकग्रहप्र- तियन्यकतावच्छदकत्वस्य सत्त्वात स्वपदेन ताहशप्रतियोगितान- पच्छदक घहित्यमिति ज्ञानीयप्रकारिताया धर्तुं शक्यतया साह- शप्रकारिताशालिझानसग्रह तारशस्थले प्रतियोगितानवच्छेदफा यहित्वमिनिशानीयप्रकारिता स्वपदेन धर्तुमशक्यैव । नादशम- कारित्यावच्छिन्न प्रतिषध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छदकीभूनवि पयितासामान्यान्तर्गताया बहित्य प्रतियोगितावच्छदफमितिशा- नीयप्रकारिताया तादृशंतुसमानाधिकरणाभाषप्रतियागितावच्छे. दकत्वसामान्याभावग्रहप्रतियन्धकतावच्छदफत्वविरहात ·. त हशावच्छ- १९२ अनुमानजागाश्याः प्रोडपत्रेषु वामाययत् प्रतियागितायफायपत्कालीनधूमहेतुफगईसाय फस्पले च ताशधूमसमानाधिकरणामायप्रतियोगितायच्छएक भदयविति मानवृत्तिनादशभेवरतायुद्धित्यायन्त्रिप्रतियध्यतानि- रूपितप्रतिपयफतावच्दकीभूतविपितासामान्य वकरयामायग्रहमानियन्धफतावच्छेदकत्यस्य सत्या तासान स्यापि सह ॥०॥ हेतुसमानाधिफरणाभाषप्रतियोगितापच्छरफत्वप्रकारिताशून्य. सामवृत्तिप्रकारित्यानधच्छिन्नत्य प्रतियोगिम्यधिकरण हेतुसमाना• धिकरणाभायप्रतियोगितापच्छदकत्वप्रकारिताव्यापकप्रकरित्यावा छिनप्रतियध्यतायो निशित जगदीशेन । ताहशनिवेशे चा- भाषी न हेतुसमानाधिकरण. अभावप्रतियोगितानघरछेद- क घहित्वमित्यादिशानेपु ताहशापच्छेदकत्यप्रकारिताव्यापकी. भूतप्रकारित्वायच्छिन्ना या अभापर्मिकहतुसामानाधिकरण्यप्रफा- रफयुद्धिस्यापच्छिला प्रतियध्यता तस्या घाहित्यमिफामायप्र- शियोगितावच्छेदकत्वप्रकारिताशून्य यदभावो हेतुसमानाधिकरण- इतिज्ञान या पलियमभायप्रतियोगितापच्छहसमित्तिज्ञान यच हेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छदक वह्नित्यमितिशान तज्ज्ञा. नीयप्रकारताभि प्रत्येकमवच्छिन्नतया न निरुक्तप्रतिवध्यताश्रया- मां ताशप्रकारितान्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवाच्छिनावम् । अन- यमापत्ति । ननु हतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगतावच्छेदकन्व- प्रकारितान्यज्ञानानिरूपितत्वस्य तादृशप्रकारिताव्यापकीभूतप्रका. रित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतायां निवेशे चाभायो न हेतुसमानाधिकरण इति ज्ञानत्रयाणां धारणसम्भवात् प्रतियध्य. ताया गुरुतरताशप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवच्छिन्नत्य- निवशनमफलमिति चन्न प्रतिबन्धकत्यस्य कारणीभूनाभावप्रति- योगित्वपदार्थत्वात् । वह्नित्वधर्मिकहेतुसमानाधिकरणाभाषप्रति- योगितावच्छेदकत्ववत्तावुद्धि प्रति या चहित्वधर्मिकहेतुसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वनिश्चयत्वावच्छिन्ना प्रतिबन्धक at सेव वह्नित्वधर्मिकहतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकत्वाभावाभाषप्रकारकयुद्धत्वारच्छिन्नप्रतिवध्यतागिरूपिता का- रणीभूतवाहित्वधर्मिकताहशावच्छेदकत्वाभावनिश्चयाभावस्य प्रति- ·व- ध्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । १९३० योगितारूपायाः प्रतियन्धकतायाः प्रतिवध्यभेदेऽपि भेदाभावा- त् एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया ऐक्यात् । तथा द्वित्वर्मिकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाकारि- ताशून्यं यद्वद्वित्वं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वाभावाभाववदितिशानं तदनिरूपिता न चहित्वधर्मिकहेतुसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्रकारकनिश्चयत्यावच्छि. नप्रतिवन्धकता भवतीति पहिन्यं हेतुसमानाधिकरणाभावपति- योगितानवच्छेदकामितिशानस्य संग्रहो न जायते अनः प्रतिवध्य- तागां तारशनकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्यानच्छिन्नत्वं निवेशि- तम् तथाच वहिवर्मिकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वप्रकारिताव्यापकप्रकारित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यताया पच ताश त्वात् ताशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिपन्धकनामादायैच पहित्वं ता. पुशप्रतियोगितानवच्छेदकमिनिशानद्वययोः संग्रहात् । न च तथापि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वविषयिताशून्यज्ञाना. निरूपितत्वमेय प्रतिवन्धकतायां निवेशनीयमेवं च यहित्वं 'हे- तुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्याभावाभावरचेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वञ्च वहित्ये इतिज्ञाननि रूपितत्वस्य वद्वित्वधार्मिकतादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्र- कारकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायां सत्वेऽपि निरुकज्ञान- योहंतुसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितावच्छेदकत्वपिपयिताम्यत्व. बिरहात् न ताशमतियन्धकतावमानस्यासनद इति वाच्यम् । यव धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदककालीनयहित्वस्य साध्यतावच्छेदकता तत्र तादृशवाहित्यधर्मिकाभावप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वाभावप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताया अपि हे. तुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकावविपयिताशून्यज्ञानानि. रूपितत्यात्तत्प्रतिवन्धकतापज्ज्ञानस्य संमहापत्तेः हेतुसमानाधि. करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनिरूपितविपायतायां धर्मितार- च्छेदकतानात्मकत्वविशेषणदानेन तादृशापत्तिवारणसम्भचे यत्र क्षेयत्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य साध्यता - यत्वं च हेतुस्तत्र शेयत्वसमानाधिकरणाभाचप्रतियोगितावच्छेद- कत्वधर्मिकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्याभायप्रकारकनिश्चयत्याय.

·मनुमानजागरपाः मोरपणेषु छिनप्रतियाधफताया अपि धर्मितापच्छेत्रफतानात्मकहेतुसमाना धिफरणाभायप्रतियोगितायदात्यविषयितासल्यमानानिरूपित. त्यातदाश्रयस्याप्यनुमितिहेनुत्यापतिः धर्मितापच्छेदफताभिनत्य स्थय विशेष्यताभिसरयस्य हुनुसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगित तापच्छेदफस्चविषयिताया नियंत्र বৈধমানাঘিমামা- प्रतियोगितापच्छेदफापं पहिये इति ज्ञानस्यापि तारशविषयि- ताशून्यतया तनिरूपितय घहित्यधर्मिकहेतुसमानाधिकरणाभा. घप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्रकारफनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धः- ता न तदानरूपितति ताडशमतियन्धफतायज्ञानस्यासंग्रहाप. पेरिति ध्येयम् । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमा कारिताशून्यमानवृत्तिप्रकारित्यानच्छिन्नत्य प्रतियोगिव्यधिकरण- क्षेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारिताध्यापकी- भूतप्रकारिस्वावनिधनप्रतियभ्यतायामभावो न हेतुसमानाधिकरण इत्यादिशानवारणाय निवेशितम् । ननु अभाषधर्मियातुसामाना- धिकरण्यप्रकारफबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यातया धीहत्वधर्मिका भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकवुद्धिस्यावच्छिनप्रतिवन्धकता. पाश्च हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वमकारिताशुन्य यदभावो हेतुसमानाधिकरण इति सानं यश्चाभावप्रतियोगि. *तावच्छेदकम् इति ज्ञानम् एतदन्यतरनिरूपिततया तादृशप्र- तिवध्यताया हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमका. रिताशून्यज्ञानानिरूपितत्वषिशपेणेमैच वारणसम्भवात् तादृशम- तिवध्यतानिरूपित्तप्रतिवन्धकतामादायाभायो न हेतुसमानाधि- करणः वहित्यमभावप्रतियोगितानवच्छेदकमिति हानामानुमि. त्यापत्तिरिति कथ ताशप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारितान. धच्छिन्नत्यं गुरुतरं निवेशितामति चेन्न यन्न धूमसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदककालीनयहित्वस्य साध्यताब- छेदकता तर धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- कालीनहित्यर्मिकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकवुद्धित्वा- वच्छिन्नप्रतियध्यताया अपि हेतुसमानाधिकरणाभावमा तियोगितापच्छेदकत्वप्रकारिताशून्यज्ञानानिरूपिततया तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशालिहतुसमानाधिकरणाभावप्रति- तत्क्ष- ·व्याप्स्यनुगमप्रकरणम् । .. योगितावच्छेदककालीनयहित्यमभावप्रतियोगितानवच्छेदकमिति- शानादनुमित्यापत्तिरतो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकत्वमकारतायामयच्छेदकतानात्मकत्वं निवेशनीयम् । एवं च हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदककालीनवाहित्यमभाष. प्रतियोगितावच्छेदकामति शानस्यावच्छेदकतानात्मकताहशापच्छे- दफायप्रकारिताशून्यत्वेन तदनिरूपितत्यस्य तादृशापच्छेदफत्वकाली- नयहित्वावच्छिन्नधर्मिकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वनिश्चयत्वाव. च्छिन्नधामकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति- चन्धकतायां विरहात् न तत्प्रतिवन्धकतामादायातिप्रसङ्गः । एवं च हेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकवाहित्य प्रमेयमितिज्ञानस्यापि अवच्छेदकतानात्मकतादशावच्छेदकत्वप्रका रिताशून्यत्वेन तदनिरूपितत्वस्य वह्रिस्वधर्मिकहेतुसमानाधिकरणा भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नमतिवन्ध. फतायामसत्त्वात् वहित्वं तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेदक. मिति शानस्याप्यसंग्रहापत्तिरतः प्रतिवध्यतायां प्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारिताशून्यज्ञानवृत्तिप्रकारित्वानवाच्छिन्न- त्यनिवेशे भेप्रतियोगिप्रकारितायाम् अवच्छेदकताना रमकमिव भेददानुयोगिप्रकारितायामपि अवच्छेदकतानात्मकत्व. निवेशनीयतया हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकवह्नित्वं प्रमेयमिति ज्ञानीयावच्छेदकत्वप्रकारिताया अवच्छेदक- तानात्मकत्वविरहेण अवच्छेदकतानात्मिका या ज्ञानान्तरीया प्रका• रिता तदनवच्छेदकत्वस्य वहिवर्धामकहेतुलमानाधिकरणाभा- वप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतायां स. वान तादृशप्रतिवध्यताया असंग्रहः । न च साध्यतावच्छे- धकतापर्याप्स्यधिकरणधर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितहेतुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगतावच्छेदकत्यप्रकारिताशून्यशानानिरूपितत्य' प्रतिबन्धकतायो निषेशेनैव हेतुसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदककालीनवहिवाश्रयवान् इत्यत्र हेतुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदककालीनवहित्यत्वापच्छिन्नधर्मि- फारशावच्छेदकत्वमकारिताशून्य ताशाषककालनिव हित्यम् अभावप्रतियोगितावच्छेदकामिति शानं तनिरूपित. तादृशाभाव- स्य ·यत्र साभ्यतायउपका थतः साय. भनुमानजागीय मो. प्रतिवन्धमतामादाप ताशमतियोगितापदककालनिवाहित्यमा মাহমশিথীলাম্বাদ্ধামত থানাঙ্কালুমিনিন म् पयं सति प्रतियोगितामयकरित्याभययान् धूमाधिः प्रतियोगितानपच्छेवकपपिस्वायापन्निधातुसमा नाधिकरणाभायप्रतियोगितापरफत्पनकारयुनिस्वामियम तिवध्यत्यासिचा प्रतियपदिशि मनिष परस्पाविधार्मिकहनुममानाधिकरणाभायप्रतियो- गितावच्छेदकप्रकारकरित्यापछिन्नमतियभ्यतामादाय तरपति. यन्यकतायरेदकीभूती निधयायघटकीभूतो भेद- स्तत्प्रतियोगिमफारतानिरूपितमाध्यतापच्छयफपिशयिताकसान- मानाय प्रस्थरतोऽनुगमस्यासंगल्याए । एवं पद्वित्यत्या. मिफापच्छेवफाकारफद्धिस्वन प्रतियष्यत्वं पदित्यत्पमटकी- -भूनयहीतरसत्तित्वादेरपण्डस्य निवेश इतरत्वप्रतियोगिनि पहिस्येन पदार्थास्तरावगाहिसमस्यासंग्रहः तावच्छेदकताघटकपदार्थानां परस्परनिरूप्यनिरूपफमायापन्निधि- पयिताशालित्यमेव निवेशनीयम् । तथा च महागीरवमिति • साध्यतावच्छेदकविषयितामनिवेश्य हेतुसमानाधिकरणाभाय. - प्रतियोगितावच्छेदकायप्रकारिताशून्यत्वस्य झाने निवेश पव लाघवमित्यस्याधिझविवेचनाऽस्मतपत्रान्तरेऽनुसन्धेया इति प्रतियोगिव्याधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगितावच्छे- दकत्व प्रहविरोधिधूमवत्पर्यतनिश्चयत्वेन हेनुत्ये धूमसमानाधि- पारणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक वह्नित्व धूमांध पर्व त इति ज्ञानादप्यनुमित्यापत्तिः । यदि प्रतियोगियधिकरणदेतु- समानाधिकरणामायप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहप्रतिवन्धकतावच्छे. : दकीभूताविषयतानिरूपिता साध्यतावच्छेदकविषयता त. त्रिरूपिता याधिकरणविषयता तन्निरूपिता बृत्ति त्वाविषयता तन्निरूपिता या धूमत्वावच्छिन्नविषयता तस्विर पितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेन कारणरचो- पगमात् न ताहरासमूहालम्यनज्ञानादनुमित्यापत्तिः ताशसम्हा- लम्वनझाने ताशनिरूप्यनिरूपकभावापनविपयताकत्यविरदात् । च धूमसमानाधिकरणाभावप्रातियोगतावच्छेदकेन तद्भिनेन या या न ·र व्याप्त्यनुगमप्रकरणम्। वावच्छिन्नत्वेनावच्छिन्नसमानाधिकरणधूमवानितिविशेषणतावच्छे- दकांशे संशयाकारे विशेष्ये विशपणमिति रीत्या शानेऽपि सत्त्वात् तज्ज्ञानमादायानुमित्यापत्तिरितिवाच्यं प्रतियोगिव्यधिकरणहेतु. समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहविरोधितापच्छद. कीभूतविषयताभिन्न विषयत्वानिरूपितसाध्यतावच्छेदकविषयतानि- रूपिताया विषयता तन्निरूपिताधिकरणविषयता इत्यादिक्रमेणा- नुगमे प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाभावात्मकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावा च्छेदकत्वाभाववता वद्वित्वेनापच्छिन्नसमानाधिकरणधूमवान प- वंत इति शानादप्यनुमित्यापत्तिः तादृशज्ञानीयहेतुसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यविषयतायाः प्रतियोगिव्य- धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववत्ता. ঘটিল্পের प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेन हेतुसमाना. धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावत्वाचच्छिन्नविपयितायाः प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- स्वाभावाभावत्वावच्छिन्नाया अपरकोटितायाश्च हेतुसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्रकारतात्वेन तार.. शप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेन ताशसंसर्गीयप्रकारताया अपि न तादृशप्रतिवन्धकातावच्छेदकविषयताभिन्नत्वम् अपि तु उदा. सीनविपयतायामेव तदनिरूपितत्वस्य ताशविषयतायां सस्वात् । एवं प्रतियोगिव्याधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितानवच्छेदकवाद्वित्वत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणधूमाभावात्मक- हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवाहित्वत्वावच्छिन्नस- 'मानाधिकरणधूमवान् हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता- • नवच्छेदकयतित्वत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणधूमाभावात्मकप्रतियो. गिन्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवति. त्वत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणधूमवान् वा इति सशयीयविषय- ताद्वयोरपि ताशविरोधितावच्छेदकीभूतविपयतानिरू- पितसाध्यतावच्छेदकविषयतानिरूपितसाध्याविषयतानिरूपिताधिक रणविषयतानिरूपितवृत्तित्वपिपयतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छि• ·भनुमानजागदीदया: मोटापु, प्रविषयताभिनत्यम् अपि न उदासीनायिषयतायापता दनिमपितस्यस्य तारासायीयपक्षतायच्दकापन्टिनाविषय- तायां सत्त्यात् तम्मादमित्यापत्तिः अधिफ रिपत्यादिस्यायेन यथा महानसीययसामान्याभाययान् पर्यत इति सरायो भय ति तथा महानसीययधिमान् प्रमेयारमफपहिसामान्याभाववान् इति सशयोऽपि प्रतियोग्यंशेऽभायांशेऽधिकमयगांघ जायते तनुः त्पन्पायेन सपा उकसरायेऽपि विपादाभाय इति हेतुस. मानाधिकरणाभापप्रतियोगितायच्यफत्वाभावनिश्चयप्रतियोगिव्य. थिकरणहेतुसमानाधिकरणाभापप्रतियोगितापच्छेदफत्याभापनिय. यसाधारणकनिश्चयाय सम्भपात इति पृथक् पृथम् निश्च यत्यप्रयेशनानुगतरूपेण न सम्भवति इति दोपः इदन्नु चिन्त्यते इत्यादिना जगदीशनोक. मनु घटत्यत्वायच्दन हेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्ववत्ताबुद्धि प्रति त्यत्वधर्मितापच्छेदकदनुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- फत्वाभावप्रकारकनिधयत्न घटत्वत्वसामानाधिकरण्येन ता. सुशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्याभावप्रकारकानिश्चयघटत्वत्वाच. च्छेदेन ताशावच्छेदकत्याभावप्रकारकनिश्चययोः प्रतिवन्धपत्वं न सम्भवति तथाहि घटत्वत्वावच्छेदेन तारशावच्छेदकत्वा- भावप्रकारकनिश्चयसत्त्वे हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता. पच्छेदक घटत्यमिति युयुत्पादात् घटत्वत्वावच्छेदेन हेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावाभाववति शावच्छेदकत्याभावप्रकारकमित्यप्रामाण्यशानाभाववैशिष्टय दृशप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटी अवश्य निवेशनीयम् । .एव घटत्वत्वसामानाधिकरण्येन तादृशावच्छेदकत्वा- भावनिश्चये तादृशाप्रामाण्यग्रहसत्त्वे घटत्वत्वावच्छेदेन ताहर शावच्छेदकत्वबुद्धयुत्पादापत्तिरतो घटत्यत्वावच्छेदेन तारशाप्रा. भाण्यशानाभावविशिष्टघटत्यत्वापच्छेदेन तादृशावच्छेदकत्वाभा-, वक्त्तानिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वम् अपरं च घटत्वत्वसामाना. धिकरण्येन तादृशावच्छेदकत्वाभावाभाववति घटत्वत्वसामाना धिकरण्येन तादृशावच्छेदकत्वाभावप्रकारकनिश्चयत्वेन तथा चा. घच्छेदावच्छेदेन ब्राडापच्छेदकपाभाषप्रकारकानश्यत्वापाच्छन वार- ता- ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम्। मा या प्रतिवन्धकता नत्प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूता या अवच्छे- दावच्छेदेन तादृशावच्छेदकत्याभाचप्रकारता तवच्छिन्नप्रतिव. न्धकतावच्छेदकत्वं सामानाधिकरण्येन तादृशाभाषप्रकारतायो न सम्भवतीति कथं जातित्वसामानाधिकरण्येन तादृशावच्छे. दकत्वाभावग्रहात् जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताफविधेयताका. नुमित्युत्पादः इति चेन्न निरुक्तावच्छेदकत्वग्रहप्रतिवन्धकताथ- च्छेदकीभूता या प्रकारता तदवच्छिन्ना या प्रतियभ्यता तदवच्छे- दकीभूतविषयत्वायच्छिन्ना या प्रतिबन्धकता तदवच्छेदकीभूतप्र- कारित्यावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकविशेप्यिताकशानत्वेनानुगमान- दोपः तथा चावच्छेदापच्छेदेन सामानाधिकरण्येन साधा- रणतारशावच्छेदकत्वाभावप्रकारकनिश्चयत्वेनाप्रामाण्यज्ञानव्यक्ती- नां विशिष्य उत्तेजकत्यानुरोधेन एकप्रतिवन्धकस्यासम्भवेऽपि, अवस्छेदावच्छेदेन सामानाधिकरण्येन साधारणतादृशाच- च्छेकत्वाभावप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतायां प्रतिवध्यता. बच्छेदककोटावप्रामाण्यज्ञानाद्यभावस्यानिवेशात् ऐक्यसम्भवेनाव- च्छेदावच्छेदेन तादृशावच्छेदकत्वाभावप्रकारित्वावच्छिन्ना याऽव- च्छेदावच्छेदेन सामानाधिकरण्येन ताशावच्छेदकत्वाभावप्रका- रकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतावच्छेदिका या सामानाधिकरण्येन तारशावच्छेदकत्याभावविपयिता तदवच्छिन्ना सामानाधिकरण्येन तादृशावच्छेदकत्याभावप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्ना प्रतिवन्धकता निश्चयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगिविधया तदवच्छेदिका या प्रकारिता तवच्छिन्नत्वं साध्यतावच्छेदकवियितायां वर्तत इत्यपरानुगम. पन्थाः । यत्समानाधिकरणा यावन्तो धर्माः साध्यसमानाधिकरणा.. स्तत्वम् । अत्र यावत्वस्य व्यापकत्वं विना दुर्वचत्वात् यत्सामा- नाधिकरण्यवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं साध्यसामानाधि- करण्यत्वं तत्त्वमेव व्याप्तिः। अब यदधिकरणनिरूपितवृत्तित्वव- त्वं निरवच्छिन्नविशेषणताविशेषसम्बन्धेन वक्तव्यम् अन्यथा च. द्विमान् धूमादित्यादो धूमसामानाधिकरण्ययति घटाभाचे घ- ययनधिकरणायच्छेदेन पहिसामानाधिकरण्याभापसत्यात् पहि- • सामानाधिकरण्येऽपि धूमसामानाधिकरण्यव्यापकत्वानुपपत्तिः ।

·1 अतः . भनुमान माग रया मोरया. किन्नु पाध्ये यायाशियप लापमम्या सन्मपनि मा যানথিসারা বাঘবমানষিদ্ধমাথা प्यापरमिपासम्मयात पंप परिमान पूमादिपत्र पराभा पेपि भूमसामानाधिकरण्यस्याम्पाप्यतितया रामापपिनिए पच्छिन्नपिशेषणतामयान सामानापिहरण्यवसामसिमित নানাবাবাবাবাবাব ঠিওল ঘধবিরে गरिकालादि तपच्छंदन भूमाधिकरणनिरूपितस्यापारम्पन्धा- परियतिरपामापसस्यात् सपत्तिय रयधिकरणनिरूपित. सरूपसंपन्भापच्छिमातत्यस्य निरयच्छिन्नषिपणतापिरोपणा. धिफरणत्यामसिसि सापसामानाधिकरण्याभायव्याप- कतापच्छनक पेतुमामानाधिकरण्यामापर गियक्षितम् अत्र साध्यसामानाधिकरण्यामापयायं निरयच्छितपिशरणताविषेष भन्यपा पढपनधिकरणदेशायन्दन पहिसामाना• धिकरयामाययात पराभाये धूमसामानाधिकरपयाभापसत्यान अध्यासितायपरस्पापः भराः प्यलक्षणेऽपि प्यापकताघटकहेनु. -सामानाधिकरण्यपद्दचित्य निरपच्छिमपिशेपणताविशेषणोच्यते • तदा धूमसामानाधिकरण्ययति घटामा निरवच्छिन्नविशेषणता. सम्बन्धेन यहिसामानाधिकरपयाभावस्यासत्यात् मायासिरिति- गुस्तालक्षणारभेत्यर्थः अपाभापत्यरूपव्याप्यावृत्तिलाधार जरूपेण याय्याप्यवृतेः धद्धिसामानाधिकरण्यामावस्यापि भ्या- प्यवृत्तित्वं तदा पढिसामानाधिकरण्याभावोऽपि अभावत्वन घटा रमाये निरपच्छिन्नतिको इत्यव्यानिवार बन जापत अत एव हेत्यधिकरणे निरवच्छिमवृत्ति काभावप्रतियोगितानपच्छेदकन्यस्य साध्यतारच्छेदके विपक्षणनेय फपिसंयोग्यतहक्षयादित्यप्राव्यातिवारणसम्भव तुसामानाधि- फरण्यन्यापकत्वस्य साध्यसामानाधिकरण्येऽनुसरण दीधिति- रुतो विरुध्येत तत्रापि अभावावेन फपिसयोगाभाषस्य वृशे निरयान्उप्रवृत्तिकत्वसम्भाधनयर तारशलक्षणं परित्यक्त म्। वस्तुतस्तु गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानपच्छेदकत्वे प्रमेयधूम- स्वावच्छिनसामानाधिकरण्याचे व्यापकतावच्छेदकस्यापत्ति. अतः सायाधिकरणवृत्तयो यावत्योज्यतयः वनविभेदटसपना . भवति ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । २०१ पच्छेदकत्वं हेतुसमानाधिकरणतचाक्तिभेदकटत्वे निवेश. नीयम् पवमेव प्रकारोऽच्छेदकत्वनिरुक्तिशेषे जगदीशेन प्रप. शितः । इदं तु योध्यम् । सामानाधिकरण्यस्याचाप्यत्ति. त्वेऽपि सामानाधिकरण्यत्वस्य व्याप्यत्तितया हेतुमामा- नाधिकरण्यत्वव्यापकत्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यत्वे विध. क्षायां सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यत्तित्यनियन्धनो जगदीशो- कदोषो न सङ्गच्छते किंतु गुरुधर्मस्थानवच्छेदकत्वे प्रमेय- धूमवान् पहेरित्यत्रातिन्याप्तिरिति ध्येयम् ॥ इति श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचिता व्याप्त्यनुगमजा. गदीशीपत्रिका सम्पूर्णा । २६ ·अथ तर्कजागदीशीक्रोडपत्रम्। - स्वारसिकापादकवचायास्तर्फकारणीभूतेनापादकाभावव्याप्या- पायाभाववत्तानिश्चयेनापादकव्यापकतया गृहीतस्यापाधस्या- भाववत्तानिश्चयेनापादकवत्ताशानसम्पादकनबाधनिश्चयेनैव वा प्र. तिवन्धादादार्यापादकवत्ताशङ्कायाः प्रतिवन्ध पव फल भवति अनि- एप्रदर्शनेनापादकवचावोधेच्छाया विच्छेद इति कारणामावादा. हार्यशङ्काया अनुत्पाद इति च मिधादिसम्मतः प्राचीनः पन्था इति जगदीशः । अथापादकाभावव्याप्यापाद्याभाववतानिश्चयस्य तर्कका. रणत्वमेवासिद्ध पक्षे आपायव्याप्यापादफवचानिश्चपराधनिश्वन ययोरेवे हेतुत्वात् न च सत्प्रतिपक्षमुद्रयाहार्यापादकवताशान. सम्पादकतयैव तस्य देतुत्वमिति पाध्यम् आदार्यापारकर- ताज्ञानसम्पादकतबाधनिश्चयेनैवेत्यनेनापादकाभावयत्तानिश्चयस्यै. थाहार्यसम्पादकत्येनाभिधानात् । न च घस्तुगत्याहार्यसम्पाद. कं तत्र घर्तत पवेति तत्र सम्पादकतया तर्ककारणमपि तत्र पर्तत इति वाध्यम आहार्यापादयत्तामानसम्पादकत्येऽपि तर्फकारणत्वासम्भवादन्यथा तत्सम्पादच्छादेरपि तत्कारणत्वा- पत्तेः । न च तर्फकारणीभूतेत्यनेनाहार्यापादकनिश्चयस्य तर्फ कारणत्वं प्रत्यकृदभिमतं न विरुध्यतेति वाच्यम् । तेन स, में तस्यान्वयस्यैवासिद्धस्तृतीयान्तदलेनैवान्धयादिति चेर पतन्मते विपर्ययानुमित्यर्थमापादफामायव्याप्यापाचाभावयत्तानि- यस्यावस्यकत्वेन कारणत्वसम्भयात् । न च विपर्ययानुमि- त्यर्थ तस्यावश्यकत्वेऽपि कुतस्तके प्रति तस्य हेतुत्वमिति वा- ध्यम तर्फ प्रति तस्याहेतुत्थे तर्कोत्तरविपर्ययानुमितेरवश्यस- म्भवात् । न च तर्कोत्तरमापादकामावव्याप्यापायाभाववत्ता निश्चयेनोत्पनेन विपर्ययानुमितिसम्भवात् तदर्थ त ·तथा सत्यसति २०४ भनुमानजागीयाः मोरप प्रति घस्प हेतुत्वमनुपयुकामिति पायं पाधके तम्पियदिनोत्तरमनुत्पनायास्तादशानुमितस्तकंफलत्या- सम्गयात् । न हि यदा कदाचिदुसरमुत्पपन्यस्तत्फलता तान्धिकानां तथासिसान्तविरहात न चतरपूर्वम् मापादक पत्यांश माहापाचव्याप्यपानिधयपानिधयपारय तकहेत. स्नोपादानासद्गतिरिति याच्यं नम्यमते तयोरेय हेतुत्वात् । न च तोत्तरमापादकाभाषानुमित्यनुपपत्तिारेति पाच्य क्षतिवि. रहात् । म च पिपयंयानुमितेस्तकंफलत्यमनुपपसमिति वाच्यम् । तस्थयासिद्धः । म य विपर्यये तस्कोटिमात्रपर्ययसायिनः त. फैस्येति दीधितितो प्रन्यविरोध पति पाच्यं तद्घन्धन यि. पर्पयानुमितेस्तर्कफलत्याप्रतिपादनात् प्रन्यतापि दीधितिप्र- न्यस्य तथैय व्याख्यातत्यात् तथादि पिपर्यये स्थविपक्ष- कापादकाभाववस्वानुमाने तत्कोटिमात्रपर्यवसायिनस्तन्मात्रविधे- यताकस्येत्पर्यः तया च विपर्ययानुमितिस्तकंपक्षतावच्छेदका पन्छिने यदा भविष्यति तदा पर्मावन्निविधेयता तबर्मा- पच्छिमाभावकोर्टिकरावानिवर्तकत्वं तर्फस्य न तु तर्काव्यवहितो. खरं तदनुमितिरपेक्षणीया रति नध्यानामाशय इति तदभिप्रा. येण दीधितिकता विपर्यये इत्यभिहितमिति । अथाहार्यापाद. फवत्ताशानसम्पादफतदाधनिश्चयस्य तकोत्पचिसमये नाशात् कथं तस्य शङ्काप्रतिबन्धकत्वसम्भवः । न च तर्कद्वारा तस्य प्र. तियन्धकतायामुपयोगितामात्र साक्षात्प्रतिवन्धकत्वमिति वा. व्यं तथा सति विवक्षितविकेन तर्कोपपादकतया तस्य प्रति. यन्धकतायामुपयोगित्वे सिद्ध आपाद्यव्याप्यापादकयत्ताझानस्यो. पेक्षायां निर्वाजत्यापत्तेः । न चापेक्षाबुद्धात्मकस्याहार्यसम्पादकत्वं घकव्यमिति वाच्यम् सर्वत्र तथात्वे प्रमाणाभावात् । न च समूहालम्बनरूपवाधनिश्चयात्मकमापादकपत्तासानं तर्कसम्पादक- मिति वाच्य नियतसमूहालम्वनस्येवासिद्धेरिति आपादकाभाववान् आपाद्यव्याप्यापादकवानित्याकार- काहार्यपरामर्शस्यैव तर्कजनकत्वोपगमात् न चापादकावन्छि- पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने आपाद्यव्याप्यापारकवत्तापरामर्शात् कथं शुद्धपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने आपतिः न हि नीलपर्वतो धूम ·तकंप्रकरणम् । २०५ घहिव्याप्यवानिति परामर्शात् पर्वतो वहिमानिति बयनुमितिरिति पाच्यम् अनुमितस्तथात्वासम्भवेऽप्यापत्तेः सर्वथैव तथानियमा. त् । केचित्तु आपादकाभाववत्पक्षनिश्चयोत्तरमुत्पन्नापाद्यव्याप्या. पादकवचानिश्चयादप्यापत्तेरनुभवसिद्धतया आपादकाभावाचा च्छिन्नपक्षविशेष्यकापाद्यव्याप्यापादकवत्तानिश्चयत्वेनापत्तिहेतुत्वा- त् अपि त्वापाद्यव्याप्यापादकवत्तानिश्चयत्वेन न चापाद्यव्याप्या. पादकवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वोक्तो कथमनाहार्यव्यावर्तनमिति वाच्य- म् इच्छाप्रयोज्यत्वनिवेशेनैव तदुपपत्त. न चाहायपिादकवत्ताज्ञान- सम्पादकतवाधनिश्चयेन शङ्काप्रतिषन्धादित्यस्यासनतिरापत्तिसम- ये तस्यासत्वादिति वाच्यम् एतत्कल्पे प्रत्यकृतोऽनिभरात् अत एव तत्सूचनाय तबाधनिश्चयेनैव वेत्यनेन वाकार उपदर्शित इति व्या. चक्षुस्तदसत् । आपादकविषयतायामिच्छाप्रयोज्यत्वनिवेशापेक्षया थापादकाभावावच्छिन्नपक्षविशेष्यकत्वान्तर्भावन कारणत्वकल्पना. दापादकविषयतायामिच्छाप्रयोज्यत्वनिवेशे विरोधिज्ञानान्तरसम- वधानदशायामुत्पन्नापाद्यव्याप्यापादकवत्तानिश्चयादप्यापत्यापत्तेः । न चेयापत्तिरिति वाच्यम् आपादकाभावव्याप्यापाद्याभाववत्तानि. श्चयस्यापि सत्प्रतिपक्षमुद्रयाहार्यसम्पादकत्वसम्भवे तत्र दनभिधायाहार्यापादकवत्ताज्ञानसम्पादकतदाधनिश्चयेनैव इत्यनेन विशेषाभिधानात् । अथ यद्यनिष्टप्रदर्शनेनच्छाविच्छेदात् कारणा- भावादावार्यशङ्काया अनुत्पावस्तवापादकाभावव्याप्यापाद्याभावव- स्वनिश्चयादेः कथं शङ्काप्रविबन्धकत्व प्रतिवन्धकतायामनुपयोगि. त्वातारशशद्वाया आहार्यत्येनाप्रतिवध्यत्वाश । मैवम् इच्छाविच्छ. दोपयोगितयैव तेषामुपयोगित्वसम्भव इति हनिष्टप्रदर्शनेनेत्या. दिना तथैव विवरणात् न चापाचव्याप्यापादकवत्तानिश्चयस्याप्य- निएप्रदर्शनोपयोगित्वसम्भवाचदुपेक्षायां निजत्वापत्तिरितिया- च्यम् आहार्यापादकयत्ताशानसम्पादकतयाधनिश्चयेनेत्यभिधाना- दनाहार्यापादकयत्ताशायाश्छलतो निरासात् मापाद्यव्याप्यापाद- फवत्तानिश्चयत्वेनेत्यभिधाने एतदसम्भवात्तस्याहार्यत्वात् । यस्ता. पत्ताशवाधनिश्चयेनानिष्टप्रदर्शनद्वारेच्छानिवृत्त्याहार्यशद्वानिवृत्ति. रिति तकानन्तर शङ्कामानं नोत्पद्यते । न चाहार्यशङ्कायां फलत्वं नाभिहितमिति वाच्यम् तत्र शङ्कानधीनत्वेऽपि वत्प्रयोजकयाध. त.

·२०६ अनुमानजागदोश्या. फोरपोपु निधयाधीनत्यादिति सम्प्रदाय. । नम्पास्नु स्यारसिकरवाया इत्यस्यानाहार्यशाया इत्यर्यकत्यात् तत्रनु स्मृतिप्रतियन्धादेतत् पन्तमयको प्रन्यस्तया चानिष्टप्रदर्शननछानिवृत्याहार्यशनानि त्तिस्तु तत्प्रतियन्धादयति र पूर्वपदितिप्राश्च । नन्यापादकाः भायनिधपस्नोत्पत्तिक्षण यदा यतते तदा तदुतर विपर्ययानुमान न स्यात् तदव्यवहितपूर्ण सिदिसत्यात शनिच्छयोरयोगपचना- नुमितिपूर्वमिछाया असम्भवातकोपरम् छोपश्चिसम्भवेऽपि तनामी परामर्शानुपस्थिते । न च तदनन्तर परामर्शयत्या अनुमिः तिरितिधाच्यम् । आपकतर परामोत्पत्यवानुमितिसम्मवेऽन्तरा इच्छाकल्पनस्यानफ्यापत्ते न च तदेवास्त्यिात वाच्यम् आपत्तिफ लत्चानुपपत्रापादकामाचव्याप्यापाद्याभायवत्त्वनिधयस्य तर्ककार. णत्वानुपपत्तिच आपत्यव्यवहितोत्तर विपर्ययानुमित्यर्थमेव तस्य कारणत्वस्वीकारादिति चेन्नाहार्यापादकवनाशानसम्पादकेन्छाया एवानुमिविधिपयोपगमार न घेच्छाया भपि भापसिसमये पि. तदनन्तरमनुमितिरिति पाच्य तदानीमपि छाया असत्त्वेऽपि इच्छाया योग्यतासत्वादिष्छायोग्यता. या अनुमितिहेतुत्वस्य मिथैरपगमात् अत एव तदभिमायण मिथादिसम्मत. प्राचीनः पन्या इति प्रत्यकृताऽभिहितमिति सक्षेप.॥ तर्क पञ्चविधा आत्माधयान्योन्याश्रयच- क्रकानवस्थाप्रमाणयाथितार्थकप्रसङ्गभेदादित्याचार्या. स्थापेक्षापादककप्रसन आत्माश्रय. अपेक्षा च सप्तादुत्पत्ती स्थितौ चेति तत्राचा यथा पतघटज्ञान यदि पतघ. टज्ञानजन्य स्यादेतद्घटज्ञानभिन्न स्यात् । द्वितीया यथा एतदघटो यद्येतदुघटजन्यः स्यादेतचटभिन्न स्यात् । त. तीया यथा पतघटो यद्येतघरवृत्ति स्यातयात्वेनोपलभ्येते. ति जगदीश नम्वत्र स्वापेक्षापादककमसा इत्यस्य स्वस्मिन्न- पेक्षा यस्य स स्वापेक्ष. स एव आपादको यस्य हरण यत्र तादात्म्यसम्बन्धेनापादकता इत्यर्थश्च न सम्भवति ताशार्थे जनकतादिरूपस्यापेक्षापदार्थस्य प्रागुक्ततया एतद्ध रज्ञान यतघटझानजन्य स्यात् इत्यादिना जन्यतापा कथ स चाय स उदा ए- ·तर्फप्रकरणम् । २०७ घापेक्षापदार्थत्वकथनस्याभुक्तवान्ततापत्तेः । न च स्यस्यापे. क्षा यस्येति पहुव्रीहिरितिवाच्यम् तथा सत्यप्यन्योन्याश्रयादी स्वापेक्षापेक्षितत्वनियन्धनकथनेनापेक्षाया एवापादकताप्राप्तेः संदर्भ- विरोधापत्तेरित्ति चेन्न स्वस्यापेक्षा इति तत्पुरुषस्यैव तत्र वृ- तित्वात् । सर्वत्र स्वापेक्षाया एवापादकत्वात् अपेक्षात्वं तु शप्तिस्थाने स्वशानजन्यज्ञानविषयत्वम् उत्पत्तिस्थाने स्वनिष्ठजन- तानिरूपितजन्यतात्वं स्थितिस्थाने च स्वनिष्ठाधिकरणतानिरूपि. तवृत्तितात्यं न चैतद्घटझानं यद्येतद्यदक्षानजन्यं स्यादेतद्घटज्ञान- भिन्न स्यादिति तर्कस्यात्माश्रयत्वानुपपत्तिस्तस्यैतादृशापेक्षापादक. फत्वाभाषादिति वाच्यं स्थविषयताशालिशानत्वावच्छिन्नजनक- तानिरूपितजन्यतावच्छेदकविपयतावत् स्वविपयत्यावच्छिन्नजन- कतानिरूपितजन्यताया अपि अपेक्षा तुल्ययुक्तः तथा चैतघटशानं पद्येतघटज्ञानजन्यं स्यादेतदघटज्ञानभिन्नं स्यादिति तर्कस्यापेक्षा पादकत्वं तथाहि एतद्घटज्ञानाभिन्नत्वव्याप्यैतद्घटज्ञानजन्य- त्ययदेतद्घटज्ञानमिति परामर्श एतद्घटज्ञानत्वावच्छेदेन एतद्घ- मानजन्यत्वायगाहित्वेनैतघटज्ञानजन्यतायाम् एतद्घटविपयित्वा- पच्छिन्नत्वं भासत इति तादृशतर्कस्य स्वापेक्षापादकत्वं सुलभमेव नच तर्हि पतघटो यद्येतद्घटज्ञानजन्यज्ञानविषयः स्यादेतघट- विषयः स्यात् एतद्घटभिन्नः स्यादित्यस्यापि स्वापेक्षापादकत्व- मास्त्विति इति वाच्यम इष्टापत्तेः न च जनकताया पताशापेक्षत्वा. भावादेतघटानं यद्येतघटशानजनकं स्यादेतद्धटशानभिनं स्यादिति तस्यात्माश्रयानुपपत्तिरिएत्वान्न चैवं तर्कस्य पश्च विषयत्वानुपपत्तिः जनकतापादककतर्कस्याधिक्यादिति याच्यम् अन्यथासिद्धीनां पञ्चमे चरितार्थत्ववदस्यापि पञ्चविधत्वो- पपत्तेः . अन्यथा चक्रकस्थल इवात्माश्रयस्थले साक्षात्पर. म्परासाधारणापेक्षयैवान्योन्याश्रयचककयोरात्माश्रयान्तर्गतत्वाप- वस्तुतस्तु आपादकाभावव्याप्यापायाभाववत्यनिश्चय- स्य विषयपरिशोधकतर्क प्रति हेतुत्योपगमेन तारशतर्कोत्तरं विषयस्यापादकाभावस्य सिद्धिसम्भवात् । ताटशतर्कस्यैव विप- यपरिशोधकावं तान्तरानां तु थापादकाभावव्याप्यापायाभावव. स्वनिश्चयत्वेनैव हेतुत्योपगमात् न सम्भवत्येव विषयपरिशो- ·२०८ भनुमानजागदीश्याः मोडपत्रेषु एकत्यम् अत एष मिश्रादीनां तर्फमा प्रत्यापादकाभावव्याप्या पापामायपरथनिधयत्यनेय हेतुतापामस्यरसमुचनाय मिभादिसं म्मतः मावीनः पन्या त्यभिधानमपि स तथा चान्योन्या. यादिकं प्रति मापदफामापव्यायापाभावयत्त्वनिधपत्येन हेतु तानुपगमन न विपयस्यापादकाभाषवत्यस्य सिदप्युपपा. बकत्वम मात्माधयादिवर्कस्य न शास्पत्यमपि न पायच्याप्यापादयत्वपरामशंकाले सनिकपीवियशादापादका भावव्याप्यापायामापयत्यज्ञानं ताडासमूहालम्यनपरामर्श दुत्पने आत्मायातिरिकप्रमाणवाधितार्थयात्वं स्पातस्य वि. पयपरिशोधकत्वादिति पाच्य कुत्रचित्त पिपयपरिशो. धकत्वेऽपि सर्वत्रातपात्या विभागठगाघातानुपपत्तः स वै. ततः आपादकाभावव्याप्यापायाभाययस्वनिधयस्य हेनुरोपगमे आपादकवत्त्वांशे पाहायपाधव्यायापादकवचानियापायाभाषच- स्वनिश्चययोरेय हेतुत्यकथनं विरुवेति पाच्य तर्कसामान्ये यत्र यत्र हेतुत्वं तत्कथनेन तद्ग्रन्थविरोधाभावात् । न च यो यदि पति- भ्यभिचारी स्यावधिजन्यो न स्यादिति तर्कस्यापि आरमाश्रयत्वापतिः पहियन्यायस्य वहयपेक्षत्वेन तदापादककत्वाचारशतस्येतियाध्य स्वपदस्य तर्कपक्षबोधकत्वात् तथा च वाहशतकस्य पक्षतया तदपेक्षापादककत्वविरहानात्माश्रयत्वं न च तथा सति पतघटमान पोतद्घटानजन्यं स्यात् एतद्घटानभिन्नं स्यादिति तर्कस्या- स्माश्रयत्वानुपपत्तिः वाहशतपक्षस्य स्वमसिपायवाभावात् । न च तथात्वेऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् पतघटाने पतघटना. नजस्यत्वसत्त्वेन रवानपेक्षितत्वसम्भवात् शानद्वपमादायैव ता दुपपत्तेः। न चैतद्धटहानत्यावच्छेहेन पक्षतास्थल एवारमाभ- यप्रसङ्ग इति वाच्यं तत्र भिन्नशानमादाय स्वापेक्षितत्ववि- रहसम्भवादेतत्पदवयर्थ्यप्रसनाच्च न चैतत्पदं शानविशेषसं. प्राहकमिति घाघ्यं तथा सति अयं घटी ययघटजन्य हत्य नेन सामान्यात् पिस्थलीयौदाहरणत्वेन पृथगाभिधानस्योन्म- समलपितत्वापरिति चन पतघटो पोतद्घटज्ञानजन्या- नविषयः स्यात् एतद्धज्ञानाविषयः स्पादित्यत्र वारस्य ता. पर्यापादकतपतधा, विषाहप्रदायातकरयपि प्रमाणायला ·तर्फप्रकरणम् । २०९ र्थत्वोपगमादिति सम्प्रदायविदः । नव्यास्तु स्ववानपक्षकस्यका नजन्यत्वपरामर्शत्वपक्षकस्य जन्यत्यपरामर्शावितर्काणामात्मा- श्रयत्वं स्वज्ञानजनकत्वस्वज्ञानविषयत्वस्वाधिकरणत्वापावकका. पत्तेरप्यात्माश्रयत्वस्यानुभवसिद्धतया तेषां परामर्शोऽपि अन्यत- मशरीरे निवेशनीयः इत्थं च विषयपरिशोधकतके प्रति आपाद- फाभावव्याप्यापाद्याभाववत्तानिश्चपस्यापेक्षागौरवमपि नेति प्रा. हुः । अथ सम्प्रदायमते अप्तिस्थले शानजन्यछानविषयत्वस्यैवापेक्षा- पदार्थतया एतघटशानं यद्येतद्घटज्ञानजन्यजन्यं स्यादिति तर्कस्यान्योन्याश्रयत्वानुपपत्तिः स्वापेक्षापेक्षितत्वापादकत्वविरहात प्रत्युत पतघटो यद्येतघटझानजन्यज्ञानविपयज्ञानजन्यज्ञामविपयः । स्यादेतघटभिन्नः स्यादित्यस्य तथात्यापत्तिरिति चेन्न यतः स्वापे. क्षाशब्देनैव स्वस्मिन् स्वापेक्षायोधनात् अप्तिस्थले स्वपक्षकस्वज्ञान- जन्यज्ञानविषयत्वापादककतर्कस्यैवात्माश्रयत्वम् । स्वापेक्षापेक्षित. त्यशब्देन तु स्वस्मिन् स्वापेक्षापेक्षित्वं बोध्यते तदन्तर्गतस्यापेक्षा तु स्वस्मिन् स्वशानजन्यछानविषयत्वं तदाश्रयशानजन्यज्ञानविषयत्व. मेव अपेक्षितत्वं तदापादककतर्कस्यैवान्योन्याश्रयत्वम् अत्रैवे. तयटशान यतघटज्ञानजन्यजन्यं स्यादेतचटशानभिन्नं स्यात् इत्यस्यापि तात्पर्य चक्रकस्थलेऽपि स्वापेक्षापेक्षित. स्वापेक्षितत्यशब्दः स्वस्मिन् सापेक्षापेक्षि नस्यापेक्षत्वं शेषयति । अथ सापेक्षापादककत्वं किं तावत् न स्वापेक्षापादिका यत्र प्रसने स आत्माश्रयप्रसन्न इति वाच्यं तथा सत्यपि तत्र स्वपदार्थस्य प्रवेशात् प्रकृतासनतेरिति चेन स्वा. पेक्षापादिका आपाद्यध्याप्यतया स्वस्मिन् प्रकारा यत्र इति बहु- ग्राहिणा स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्यापेक्षानिष्ठापाचव्याप्यत्वाच- छिनप्रकारतानिरूपकपरामर्शो लभ्यते तदनन्तरं पञ्चमीतत्पु. रुपादरबलात् न च सम्प्रदायमते एतद्घटज्ञानं यद्येतद्घटानज. न्यज्ञानविषयः स्यादेतद्घटभिन्नः स्यात् इत्यर्थतात्पर्यकत्येन तत्य- र्थसङ्गतिसम्भवेऽपि नव्यमते तयटशानधर्मिकैतघटझानज. न्यत्वापादकफपरामर्शजन्यापत्तेरेवात्माश्रयत्वोपगमेन ततारशा- सिन्नतिः पतपटकानधर्मिकैत घटयानत्ववच्यापरामर्शस्य स्व- निष्धविशेष्यतानिरूपितस्वापेक्षानिष्ठापाचव्याप्यत्वाधच्छिमप्रकार . पव २० ·२१० अनुमानजागदीश्या फोउपने ताकरपपिरहादिति पाध्यं तम्मते याहिसगावकरयासघटकस्य स्पर्धामणीस्यस्य स्थापेक्षा पस्य परस्पधानस्यैध घोधकार्यन स्पशाननिष्ठपिशेष्यतानिरूपितस्पडानजन्यस्यरूपस्यापेक्षानिष्ठापाय. म्याप्यरयापयिनप्रकारकरयस्यारमाध्यजनकीभूतपरामशक्षितत्यात भन्योन्याधयादिस्थलऽपि एवं रीत्या परिकार्यमिति सहापः ॥ अतघटविशिएयुवा पतयटशानजन्यायस्य सत्वन पुनय॑भिः चार पतघटप्यानभिन्नत्यरूपापापविरहादिति चेष भापायघटक. तपटकानपवस्य एतद्घटमुण्यपिशेप्यताकपानपरत्वात् तथा च. तवघटविशिएयुद्धी पतघटमुण्यविशेष्यताकमानमिन्नत्यरूपापा- पस्थापि सत्याप व्यभिचार रति न घेतघटवभूतलम् पनघट- मोति सम्हालम्बनमानेऽपि एतद्धरशानजन्यन्यसत्त्वात् तत्र एतवृघटमुग्यविशेष्यताफशानभिन्नत्वस्यासत्त्वान्यभिचारतादयस्थ्य. मेति पाध्यम् पतघटमुण्यविशेष्यताकत्वम्य पतघटमाघमुख्य- विशेष्यताकान्यार्यस्यात् न तपरवान् पतघट पतघटीय इति समूद्दालम्बनशाने व्यभिचारतादयस्थ्यमय ततघट- मात्रमुग्यविशेष्यताकायसवादिति वाच्यम् किञ्चिदवच्छिन्नमु- स्यविशेष्यत्यानिरूपको सतीत्यनेन विशेषणीयत्वात् न चैत. घटवान् एतदूघटीयश्चेति निर्धर्मितावच्छेदकैतघटप्रकार- कक्षाने व्यभिचारस्तत्र किञ्चिदयच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरू- पकत्वस्य तद्घमात्रमुण्यविशेष्यकत्वस्य च सत्यादिति वा. किञ्चिदवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वे सतीत्यपहाय मुख्यविशध्यतादयानिरूपकरवे सतीत्यनेनैव विशेषणीयत्वात् इति । नन्वत्र भागासिद्धिः एतद्घटर्निविकल्पकशाने एतादृशापादकास. स्वात् न। सामानाधिकरण्येन पक्षत्वाद् भागासिद्धिर्न दोपायेति वाच्यं सामानाधिकरण्येन पक्षत्वे विशिष्टबुद्धौ विभागापत्तिसम्भ. पात् इति चेन्न आपत्तौ स्यरूपासिद्धरेव प्रतिकूलत्वात् न चापाघाभावेनापादकाभावानुमाने सिद्धसाधनमिति वाच्यम । अवच्छेदावच्छेदेन पक्षतास्थलेऽशत. सिद्धसाधनस्यादोषत्वादव छेदावच्छेदेनानुमितो अपच्छदावच्छेदेन सिद्धरेव प्रतिबन्धक- स्वात् । एतेनैतद्घटझानत्वेन एतद्धनिर्विकल्पकस्यैव पक्षत्वाने धापत्तिसम्भव इति कस्यचित प्रलपितमप्यपायेस्तम् तत्र स्वरूपान ·तप्रकरणम् । २११ सिरदोपवेपि आपाधामायनापादकामायसायने सिद्धसाध. नापत्तेः। अप्रामाणिकानन्स्यप्रवाहमूलकप्रसशोऽनयस्था प्रामाणिक कार्यकारणभावग्राहकप्रमाणसिद्धं तदम्यस्वं अप्रामाणिकत्वमन- न्तं विधान्तिरहितत्वमिति याच्यं प्रमाणागम्यवस्त्वप्रसिद्ध न च पटं प्रति दण्डस्य कारणतायां कथं नानवस्था घ. टं प्रति कपालं हेतु तं प्रति तदवयव इत्यादिक्रमेण प्रयाहस्य त- त्र सम्भवादिति वाच्यं यथाश्रुतप्रवाहसत्वेऽपि तत्प्रयाहस्य प- रमाणो विधामात् विश्रान्तिरहितत्वरूपस्यानन्त्यस्य तादृशः- वादविरहात् सजातीयानां क्रमिकानेफरूपमवाहत्वस्य तादश- कारणपरम्परायामसत्त्वाच न च सजातीयानां क्रमिकानेकत्वं यदि प्रवाहत्वं तदा व्याप्तिग्रह प्रति तर्कस्य हेतुत्वे कथमनवस्था व्या. प्तिग्रहतर्कयोद्धयोरेकरूपेण तदुपपादकतया सजानीयानां क्रमिकाने. करूपप्रवाहत्वस्य तत्रापि सम्भवात् न चाप्रामाणिकप्रवाहमूलक. प्रसङ्ग एवास्त्वनवस्था अनन्तत्वनिवेशो व्यर्थः घरकारणपर. म्परायाः सजातीयक्रमिकत्वरूपप्रवाहत्वविरहादिति वाच्यं त- या सति घटत्वं यदि कियघटहेतुवृत्ति स्याद्घटाजनकवृत्ति न स्यादित्यादेरपि अनवस्थापत्तेः । अथ घटत्वं यदि याव- द्घटहेतुवृत्ति स्यात् घटाजनकचिर्न स्यादित्यादौ यावघट- हेतुवृत्तित्व मेयत्वादौ व्यभिचारीति । न च समवायसम्बन्धेन वृत्तित्वं वाच्यं तथा सत्यपि द्रव्यत्वादौ व्यभिचारस्य दुरत्या. पत्तरिति चेन्न तन्मात्रवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् । व्यभिचाराकानिवर्तकतर्को यथा धूमो यदि वहिव्याभिचारी स्यात्तदा चह्निजन्यो स्यात् इत्येतत्कारणीभूतवाह जन्यत्वाभावव्याप्यवहिव्यभिचारित्यवानिति निश्चयप्रतिबन्धक यत् व्यभिचारशानं तन्निवर्तकतर्को यथा वहिव्यभिचारित्वं य. दि चह्निजत्यत्वाभावन्यभिचारि स्यात् तदा वहिन्याप्यपदा- र्यवृत्ति स्यादिति एततर्फकारणीभूतव्याप्तिनिश्चयप्रतिवन्धक- व्यभिचारशकानिवर्तकतों यथा घहिजन्यत्वाभायव्यभिचारि- त्वं यदि वहिव्याप्यपदार्थवृत्तित्वव्यभिचारि स्यात्तदा वहिव्या- प्यपदार्थवृत्तिधर्मावृत्ति स्थादित्येतत्तकारणीभूतन्याप्तिनिश्चयप्र. तिबन्धकम्यभिचारशडूनानिवर्तकतों यथा पहिल्याप्यपदार्थवृत्ति

·२१२ मनुमानजागदीश्या: फोरपोपु
धर्मावृतित्यन्यभिचारि स्यात्तदा पहिल्याप्यपदार्थनिधर्मातिन
स्यादित्यादिसर्वत्र प्रथमहेनु: पक्षः आपापव्यभिचारित्वमापादः
फम् मापाचं च यथायोग्यमहनीयमिति ध्येयम् ॥
इति श्रीकालीशहरसिद्धान्तयागीविरचित
तर्फजागदीशीकोडपत्रं समाप्तम् ।

·अथ सामान्यलक्षणाजागदीशीकोडपत्रम् । अत्र पहिरिन्द्रियस्य लौकिका सम्बन्धो शागस्य तदि- न्द्रियजन्यत्यं च नियामकमिति शिरोमणिः । न च लौकि- कसत्रिकर्षस्थ नानात्वात् संयोगायेकतरनिवेशेऽन्यतो शाय- मानप्रत्यक्षस्थले व्याभिचार इति वाच्यम चक्षुलौकिकचा. क्षुपजनकताघटकसम्बन्धत्वेन चक्षुलौकिकसन्निकर्पमात्रस्यैव प्र. विष्टत्वादिति जगदीशः । न च चक्षुनिष्ठचाक्षुषजनकताघट- कसम्बन्धत्वेन निवेशेनैव सामञ्जस्ये कृतं लौकिकत्वनिवेशेनेति वाच्यम् कालिकसम्बन्धेन चक्षुःप्रकारकघटादिविषयकचाक्षुपो- तरं कालिकसम्बन्धेन चक्षुनिखिलाश्रयचाचपोपपादनायेन्द्रिय- सम्यद्धविशेष्यकचाक्षुपप्रकारतापनचक्षुपोऽपि कालिकेन क्षुःप्रकारकचाक्षुपं प्रति कालिकसम्बन्धेन हेतुतया चक्षुः- संयोगविगमेऽपि चक्षुर्निष्ठचाक्षुपजनकताघटकचक्षुर्निरूपितका. लिकसम्बन्धमादाय चाक्षुपापत्तेरिति । केचित्तु कालिकस. म्बन्धेन चाक्षुपत्यावच्छिन्नं प्रति कालिकसम्बन्धेन चक्षुष्टुन सामान्यकारणतया कालिकस्यापि चक्षुनिष्टचाभुपजनकताप. टकसम्बन्धतया तमादाय चक्षुःसंयोगविगमेऽपि चाभुपापत्ति रतः लौकिकेति लौकिकविषयत्वघटितधर्मावच्छिन्नजन्यताला- च चक्षुर्निष्ठलौकिकविषयताघटितधर्मावच्छिन्न- जन्यतानिरूपितजनकताघटकेत्यस्य सामअस्ये चाक्षुषपदं व्य. थमिति वाच्यम् लौकिकविषयताकप्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येन वि- पयत्वेन हेतुतया तादात्म्यस्यापि निरुक्तसम्बन्धत्वात् द्रव्यत्व- प्रकारकसामान्यलक्षणाजन्यचाक्षुपोत्तर चक्षुःसंयोगनाशेऽपि द्रव्यत्वप्रकारकचाक्षुषापत्तेः चक्षुनिरूपितनिरुकजनकता. टकतादात्म्यसम्बन्धाभयचक्षुर्विशेष्यकचाक्षुषप्रकारतापन्नद्रव्यत्व- स्य सत्वादतश्चाक्षुपपदं चाक्षुषत्वावच्छिन्नार्थकमित्याहुः । . थैवमपि चक्षुनिष्ठति व्यर्थ लौकिकचाक्षुषजनकताघटकसम्ब- न्धेन द्रव्यचाचपत्वावच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगादेः समवायेन हेतुतया द्रन्यत्वप्रकारकसामान्यलक्षणाजन्यचाक्षुषानिमिलितनय- भाय - ·२१४ अनुमानज्ञागदीश्य मोडपपु नस्यापि व्यायमकारफचाक्षुगपत्तेः । चक्षुनिरूपितलौकिकवा- सुपजनकताघरफसमवायसम्यन्धाधयचभुरययपविशेष्यकचाभुप- प्रकारतापनदव्यस्यस्य सत्यास् न च तथापि संयुकसमयायस्य त. थात्वेन तस्य च साक्षाशानिरूपितत्यसयन स्वाययवे चक्षुरस्ता. एरासनिकम्मावायोकशेषताइवस्थ्यामिति पाच्यं चक्षुःसनि फटधर्मिफेत्यनेन ताशजनकताघटकसम्यन्धेन चक्षुपिशिटे. त्यस्य पाच्यत्वात् तथा च येन रूपेण जनकताघटकसंसर्गता तेन रूपेण चनुशिष्य निवेशितं तेन तस्य चक्षुनिरूपितसंस. गंतालाभः अतो न पूर्वानुपपत्तिः एवं संयोगत्वेन सामान्यतोज- नकतापटकसंसर्गतया पाच्यादिसंयोगमावायापि नातिमसः। न चवं चक्षुनिष्ठत्वं चाक्षुपनिरूपितरघं च यमपि जनकतायाम- निवेश्य चक्षुष्टायच्छिनलोकिकायेपयत्यापच्छिन्नजन्यतानिरूपि- तजनकत्वमेव निवेश्यते तदेव नोकदोष रवि वाच्यं प्रकारान्तरस्य प्रकारान्तराषफत्वात् । अथवा तदेव निवश्यं चाक्षुपनिकापि. तत्यादिक च उपलक्षणीयम् यदि च विनश्ययस्थचक्षुर- संयोगाश्रयघटादिविशेष्यकद्रव्यत्वसामान्यलक्षणाजन्यचाक्षुषोत्तरं गगनादो चक्षुःसंयोगस्तदानीमपि चक्षुःसग्निरुटगगनादिवि- शेष्यकचाक्षुपप्रकारतापनद्रव्यत्वस्य सत्त्वात् तदुत्तरं द्रव्यत्वप्र- कारकचाक्षुपापत्तिरतस्तद्वारणाय चक्षु-सग्निरुपायोग्यत्वं नि. वेश्यं तथा च चक्षुरवयवस्यायोग्यत्वात्तद्विशेष्यकचाक्षुषसत्ये- ऽपि तत एव निमीलितनयनस्य मोकस्थले चाचपापत्ति. रित्युच्यते तदा समयायस्यैक्यमते चक्षुनिरूपित- समवायसम्बन्धस्य घटादावपि सत्येन तद्विशेष्यकचाक्षुषमादा- यनिमीलितनयनस्य उक्तस्थले चाक्षुपापत्तिरतस्तद्वारणाय चक्षु- निष्टत्यस्य सार्थक्य कयचित् समर्थनीयामिति तु विभावनीयम् ॥ एवं चानुत्वेन यत्किञ्चिदनुपस्थितावपि सकलानुगोचरो मा- नसो वोध इति शिरोमणिः । वहि-पर्यन्तस्प फलमाह पव चा. नुत्वेनेत्यादि जगदीशः । अत्र लौकिकसनिकर्षापेक्षायामनुत्वस्य मानवलौकिकसनिकपविशेष्यकज्ञानाप्रकारकत्वात्तत्प्रत्यासत्या स. फलानुगोचरो मानसो योधो न स्यादिति भावः । अत्र केचिदनु- स्वनति सायसाधारणम् अन्यथानुत्वेन यकिञ्चिदनुपस्थित ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । २१५ अथात्र - तावपि द्रव्यत्वेन सकलानुपस्थितिसम्भवात् सकलानुगोवर- मानसबोधोपपत्तिरिति वदन्ति । तन्न यत्किञ्चिदनुपस्थि- तावित्यस्यान्वन्तरानुपस्थितिकालनियत्किञ्चिदनूपस्थितिपर्यवसा- नात् यकिञ्चिदनुमात्रापस्थितिपरताया आवश्यकत्वेन द्रव्य. स्वेन सकलानूपस्थितिदायां सावधारणत्वासम्भवादन्यथा- नुत्वेन सकलानुपस्थितावित्यर्थताया सर्वजनानुमवसिद्धत्वेन द्रव्यत्वेन सालानूपस्थितिमादाय तदोपतादधस्थ्यभयेनावधारण- परत्वमारश्यामिति वाच्यम् यत्किञ्चिदनूपस्थितावित्यस्यान्व- न्तरानुपस्थितिकालीनतदनुव्यक्त्युपस्थित्यर्थकताया सर्वानुभव. सिद्धत्वात्तत्रैवमुपस्थितावणुत्वेन इत्यस्याणु-वप्रकारकत्वस्यान्वया- दिति भाव । यहिरिन्द्रियस्य स्वायोग्यमात्रनिष्ठमुख्यविशेष्यताकझाना- जनकत्वादिति जागदीशी स्वायोग्यमात्रनि प्टर स्वयोग्यावृत्तिवे सति सायोग्यवृत्तिव तच्च सौर- भमात्रविशेष्यफसोरभमित्यादिज्ञाने सम्भवति अतस्तदजनकाव- नियमाऽपि वहिरिन्द्रियस्योति । अधैव सति प्रमयत्वसामान्य- प्रयोज्यविशेष्यताया नानात्वन तज्जन्यसौरभमुख्यविशेष्यक प्रमे- यमित्याकारकज्ञानमपि न स्यात्तस्यापि स्वायोग्यमुत्यविशेष्य- कलादिति । न चणपत्ति स्वायोग्यमात्रनिष्ठत्यादौ मात्रपदस्य व्यर्थतापत्त । न चेप्टापत्ति । न च स्वायोग्यनिष्ठमुरयविशेष्यत्वा- निरूपितत्वस्यायोग्यनिष्ठमुरय विशेष्यतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन स्वविशिष्टप्रकारताशालिज्ञानाजनकत्वस्यैव नियम स्य चक्षुरा- दि अतो न प्रमेयत्वसामान्यलक्षणाजन्यप्रत्यक्षस्य बाध इति वाच्य तथा सति सौरभत्वादिरूपेण चन्दनविशष्यकभ्रमका- ले सौरभत्वादिरूपेण सौरभमुख्यविशेष्यकमपि चाश्रुप स्या. त् प्रकारताया प्रकारस्वरुपणैश्यात् न प्रमेयरूपेण प्रमेयप्रकारकसामान्यलक्षणाजन्यप्रत्यक्ष तदीयताशप्रताया ना. नात्यात् विशेष्यताया भेदेन प्रकारताभेदस्वीकारे तु प्रमेयत्व सामान्यलक्षणाजन्य प्रत्यक्षस्यैवासग्रहापति तथा प्रमेयत्वसामा न्यलक्षणाजन्यस्य जातित्वरूपेण यतकिञ्चिजात्युपस्थित्यनन्त र सौरभावशे तारराजातेभ्रमात्मकोपनीतभानात्मकनिखितप्रमे स्याच ·२१६ अनुमानजागदीश्याः कोमपत्रेषु यपिशेष्यफप्रमेयत्यप्रकारफसमूहालम्यनप्रत्यक्षस्यानुदयप्रसङ्गापति चेन स्चयोग्येतरनिधमुग्यविशेष्यताकशानाजनकत्वमिति फलि. तार्थः स्वयोग्यतरनिष्ठमुख्यविशेष्यत्वच स्ययोग्यवृत्तिविशेष्यताम योजझीभूतालीफिफसन्निकर्षामयोज्यं प्रायं तेन प्रमेयत्वसामान्य लक्षणजन्यप्रत्यक्षस्य नासंग्रहः सीरमादिनिष्टलौकिकालौकिकमु. ख्यविशेष्यताफसीरभस्वप्रकारकचाक्षुपादेश्च नासंग्रहः । अथवा लाघवात् स्ययोग्यतरतिष्ठस्यस्ययोग्यवृत्तिमुख्यविशेष्यताप्रयोजका- लौकिकसनिकांप्रयोज्यत्वोमयसम्बन्धेन स्वविशिष्टमुख्यविशेष्य. ताकशानाजनकत्वं स्पस्येति अयमेफफलितार्थों पाच्य इति वि. भाषनीयम् । फेचित्तु स्वयोग्यवृत्तिीवपयतावच्छिन्नमुख्यविशेष्य- त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितसामान्यलक्षणासंसर्गावच्छिन्नकारण. त्यामापयत्यमेव पहिरिन्द्रिये स्वाग्यमात्रनिष्ठमुख्यविशेष्यताकशा. नाजनकत्वं तथा च सामान्यलक्षणज्ञानलक्षणादिसम्बन्धेन चक्षुरा- देरेव जनकत्व तस्य तेपामलौकिकसनिकर्यस्थात् सामान्यलक्षणा- देस्ताटशकारणतावच्छेदकसंसर्गत्वञ्च स्वजन्यचानुपादिसामग्रीका लोनसामान्यविषयकशानसम्बन्धेन तादृशशानस्य विषयनिष्ठत्वञ्च यथोक्तसम्बन्धेन वाध्यमतो न काप्यनुपपत्तिरित्याहुस्तचिन्त्य यन्तु स्वयोग्यवृत्तिविशेष्यताप्रयोजकालोकिकसन्निकर्षाप्रयोज्यत्वस्थयो- ग्यमात्रवृत्तिधर्मनिष्ठप्रकारतान्यतरयत्स्वयोग्योत्तरनिष्ठमुख्यविशेष्य- ताशालिज्ञानाजनकत्वमिति फलितम् । तेन प्रमेयत्वसामान्य- सारभत्वाद्युपनीतभानात्मकप्रमेयं सौरभभित्याकारकसौरभमुख्य- विशेष्यताकप्रत्यक्षप्रसङ्गः स्यादिति परास्तम् । तन्न सामान्यविषय- कहानस्यैतन्मते प्रत्यासत्तित्वात्तदानीं सौरभत्वसामान्यलक्षणा.' याः सत्वेन तस्या एय विशेप्यतान्तरप्रयोजकत्वेन पूर्वकल्प ऽस्यैव सम्यक्त्वात् न तादृशविशेष्यतायां स्यायोग्यमात्रवृत्तिध- मंयकारतानिरूपितत्वनिवेश इति न काप्यनुपपत्तिरिति सुधीभि- भाष्यम् । वस्तुतस्तु प्रमेयत्वसामान्यलक्षणाप्रयोज्यविशेष्यता या ऐक्याभिप्रायेणेदमभिहित तादृशविशेष्यताया नानात्वस्थी. कारे तु सौरभत्वादिनिर्विकल्पकचाक्षुपमिव वस्तुत इति क. ल्पेनैवाने तादृशताशरूपेण प्रतिवन्धकताकल्पनया धारणीयीम. ति भावः ।

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम्। तत्रा- धूलीपटले धूमत्वभ्रमे तत्र च वह्निव्याप्तिग्रहे सता धूमलेन धूमेषु व्याप्त्यग्रहाद् धूमदर्शनात् वहयनुमि- तिन स्यात् इति शिरोमणि । अत्र तु विशपणपदस्य धर्मार्थक- कत्ये दोषमाद धूलोपटलेल्यादि जागदीशी । अप्रेयमाशङ्का धूली- पटले धूमत्वममदशाया धूमत्वेन सकलधूमानुपस्थितावपि न क्ष ति । तदानीं धूमव्यापकयह्निसामानाधिकरण्यस्य चक्षु'सनि कृष्टतया तवृत्तिताशसामानाधिकरण्यत्वप्रत्यासत्यैव तादृश- सामानाधिकरण्यरूपसकलव्यरत्युपस्थिती बाधकाभावेन का लान्तरे पर्वत धूमदर्शनात्तादशज्याप्तिस्मृतिसभ्भवेन परामर्शस्या प्यनुपपरयसम्भवात् । न च गुजापुञ्ज पहि-यभ्रमकालीनतत्स- मानाधिकरणधूलीपटलधर्मिकधूमत्वनमदशाया तारशसामाना धिकरण्यत्वप्रत्यासत्यापि च्याप्त्युपस्थित्यसम्भवस्तत्रैव दीधि तिता दोषप्रदानादिति वाच्य तथासति धूमत्यनमपर्य-ता- नुधावनयापचे पहिसामानाधिकरण्यस्यैवासभिलष्टतया व्या प्तिमहासम्भवात् । अत्र केचित् । धूमव्यापकगनिसामानाधि फरण्यत्वस्थ चनु सामरुत्तिनया तद्रूपेण सफलव्याप्त्युपस्थि- तावपि तादृशन्नमदशाया स्थलान्तरे धूमदर्शनातू व्याप्तिस्मृता वपिन तर न्याप्तिप्राइसम्भव यो यत्र विशिष्य पूर्व गृहीत स पर तत्र सस्कारपशात् अयथार्थप्रत्यक्षे भासत इति नियमादिति त- दानी धूमोपस्थित्यर्थ वधु सप्रिएविशेष्यकशानप्रकारतापन पर्यन्तनिवश इत्याहु । तचिन्त्य विशिष्टधूमत्वस्मृतेरसम्भवेऽपि च्यातिविशेष्यकस्मरणानन्तर ताशस्मरणरूपज्ञानलक्षणया ध्या- प्यशेऽलौकिकपरामर्शसम्भवात् । वस्तुप्तो धूमधामफव्याप्तिप्र यक्षे न व्याप्त्यशे लोकिकविषयता तद्घटकयावतपदार्थेषु रोकिकस. निकपसम्भवात् किं तु तदशेऽलौकिकविषयतैव तत्र व्या- प्तिघटकधूमातिरिक्तयाव-पदार्थापस्थिती धूलीपटले धूमत्यनमद. शाया धूमोपस्थित्यभावे तदानीं तद्घटितव्याप्तिग्रहासम्भषेन का रान्तरे धूमदर्शनात् धूमघटितव्याप्तिस्मरणाभाषन परामर्श स्थासम्भव एघ दोपो दीधितितामाशय । न च वहिरिन्द्रियज न्यरत्यक्ष व बौकिकसग्निनियजिवापेक्षणात धूम बनमा नन्तर धूमत्यरूपेण यावधूमविपयफामानसयोधे वाधकाभावात् ૨૮ ·तथा च तस्य २१८ भनुमानजागीयाः मोटापा तत पप तदानी धूमपटिनस्यासिपहस्यामम्मपात् इति पाय या ताररानमानन्तरं प्रियनुराविरुणपर्यन्तं गाभुषसामग्री- पिगमो न जातः जातो पा पदार्थान्तरपणादिसामग्री सांपश्या मानसमामग्न्या दुसंलयन तय तदानी मानसस्यापि च्यामि प्रहस्पासम्भवादिति । न च ताशामदशायां धूमापस्थितायपि नसरितम्यातिप्रदी मानसामा एय रति सिनियरियति पाव्यं धूलीपटलांशे ऽलौकिकविण्याशालिनस्तो लौकिकविण्यता. शालिनमानुपस्य सम्भयात् ॥ धूलीपदले धूमस्यभ्रम स्पादिदीधितिः चक्षुसभिलष्टधूलीपटलयासत्यस्य धूमत्येऽसत्यात् यावधूम. त्याश्रयप्रत्यक्षासम्भयेन व्याशिप्रहस्थ तारतमामान्याधयधू. मधर्मिफत्याभावान् पर्वतीय घूमदरीनात् पढपनुमितिनं स्पा. स् पूलीपदलविशेष्यफयासिस्मरणेऽपि ताशव्याप्ति- प्रकारण पर्वतीयमविशेष्यफत्वाभायात् अभ्रान्तपुररस्य व्याप्ति- पिशिएवंशिवायगादिपरामर्शसम्भपादनुपपतेराशति भावः । अधान घहिन्याप्पो घूम इति धूलीपटलविशेष्यकज्याप्तिग्रहकाले प्याप्तित्यसामान्यलक्षणया निपिलधूमादिग्रहो भविष्यत्येव तत एव धूलोपटलविशेष्यकनिखिलव्याप्तिप्रकारकानुभवसम्भवात् । पर्व. तीयधूमदर्शनोत्तरं तन्मूलकसंस्कारतो जायमाननिखिलव्याप्तिप्र. फारकस्मरणात स्मरणद्वितीयक्षणे धूमो बहिन्याप्य इति पर्वती- यधूमविशेष्यकव्याप्स्युएनीतभानसम्भवेन तदुत्तरक्षणेग्भ्रान्तस्य व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टयावगाहिपरामर्शसम्भवानानुपपत्तिः क्षणवि. लम्यस्य सपथनिर्णतव्यत्वादिति चेन्न धूलीपटलविशेष्यकव्या- प्तिस्मरणद्वितीयक्षणे घटादिविधेयकानुमितिसामाग्री तत्क्षणे विशेषणशानमूलकधूमविशेष्यकरहिन्याप्यो धूम इति शानसम्भवे. ऽपि तत्र भिन्नविषयकाजुमितिसामनीत्वन प्रतिवन्धकत्वात्तदु. सरक्षणे विशिष्टपरामर्शासम्भवनानुमित्युत्पादापत्तरिति अस्माकं तु सामान्युत्तरक्षणे तारापरामर्श याधकामावामानुपपत्तिरि- ति । पस्तुतस्तु हेतुपिशोषिताधिकरणकृत्यभावप्रतियोगितान- पच्छेदकपद्वित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वेन तदार्नी- धूमत्यसामान्यलक्षणया धुमशानस्यासम्भवेन तटिवतारशवि- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । २१९ तथा शिष्टव्यातिज्ञानस्याप्यसम्भवात्तारशमानमूलकस्मरणादितोऽनुमित्यु- स्पत्तरयोग इत्यवधेयम् ॥ च तत्पुरुपीयघटत्वादिप्रकारकचाक्षुषं प्रति त. त्पुरुषीयचक्षुःसविरुधविशेष्यकतदीयघटत्वादिप्रकारकचाक्षुषत्वेन हेतुत्वमवापि कार्यस्यालोकिकमुख्यविशेष्यत्वं कारणस्य स्वप्रकारीभूतसामान्याधयनिष्ठविशेष्यत्वं प्रत्यासत्तिरिति गदीशः अथ द्रव्यत्वप्रकारकाधीशष्टयुद्ध्यात्मकघटत्वनिर्वि- कल्पकोत्तरं जायमाने घटांशे लौकिकघटत्यप्रकारकद्रव्य. स्वसामान्यलक्षणाजन्यमाने व्यभिचारस्तादृशघटत्वप्रकारकचाश्रुप- स्येवालौकिकमुख्यविशेष्यतासम्बन्धेन पटादावपि सत्त्वेन तमोक्त- सम्बन्धेन घटत्वप्रकारकचाक्षुपात्मकहेतोरसत्त्वादिति घटत्वाथय- निष्ठालौकिकमुख्यविशेष्यत्वस्य कार्यताघटकससर्गातावपि उक्त- व्यभिचारो दुर्वार. ताशसम्यन्धेनाप्युक्तमानस्य घटादावोत्प. स्या तर घटत्वप्रकारकचाक्षुषस्यासत्वात् । न च कार्य- तावच्छेदकोटो प्रकारतायामलौकिकत्वनिवेशानेष दोष इति वाच्य तथाप्युक्तरीत्या उपनयमर्यादया घटत्यप्रकारकवन्यत्वसा. मान्यलक्षणाजन्यमाने व्यभिचारापत्तेरिति मैव घटत्वप्रकारता. निरूपितघटत्वाश्रयनिष्ठालौकिकविशष्यत्वस्य कार्यतावच्छेदकस. सन्धत्वादेवोक्तदोषाणामनवकाशादिति ध्येयम् ॥ तथा च स्वप्रकारीभूतसामान्याश्रयनिष्ठविशेष्यतासम्बन्धेन त- स्प्रकारकप्रत्यक्षंप्रति स्वविषयीभूतसामान्याभयनिष्ठपिशेष्यतासम्ब. न्धेन तद्विपयकसानत्वेन हेतुत्य न तु चधुरादीन्द्रियभेदेन द्विधा त- त्पुरुषीयत्वनिवेशेन कार्यकारणभावो गौरवात् न च निर्विकल्पकोचरं घट इति प्रत्यक्षस्य यावयटमुख्यविशेष्यकत्वापत्तिरिति वाच्यम् इष्टत्वात् । न च तद्विषयकत्यतत्प्रकारकत्वयोः समशरीरतया तद्विषयकत्येनैव हेतुत्वमिति विनिगमकाभाव इति वाच्यं प्राथ- मिक विशिष्टप्रत्यक्षे सौरभादिमुख्यविशेष्यकशानोत्तर जायमाने सुरभिचन्दनमित्यादिप्रत्यक्षे च व्यभिचारादेव तत्यकारकशान. स्वेन हेतुत्वासम्भवादिति जगदीशः । अथात्र कार्यकारणभावे तत्पुरुपीयत्यानिवेशात् यस्य फस्पचित् पुरुषस्यान्तत ईरस्य घटत्यसौरमादिप्रकारकशानसत्वात् फथ व्यभिचार इति ·२२० अनुमानजागदीश्या मोडपत्रेषु न च तत्पुरुषोयत्यानियेशे एफपुरपस्प घटत्यादिप्रकारकशानरः शायों पुरषान्तरस्य घटे चक्षुःसंयोगवशायामपि सामान्यल. क्षणाजन्यप्रत्यक्षापत्तिरिति चाच्यं समवायघाटतसामानाधि- फरण्यप्रत्यासत्या विशिएवुद्धि प्रति विशेपणानत्वेन हेतुनया तदापत्तिविरहादिति चेन्न समवायेन घटस्वप्रकारकशानदशायां कालिफेन पुरुषान्तरस्य घटत्वप्रकारकशानं तत्र समचायेन घ. टत्वमकारकमानवता पुरुषस्य कालिकसम्बन्धेन तदाश्रयप्र. त्यक्षापत्तिस्तदानी कालिकेतरसम्बन्धानपच्छिन्नतनिष्ठचिपय- ताशालिपुमन्तरीयज्ञानसत्त्वादतो नव्यमतेपि कार्यकारणोभयाशे तत्पुरुषीयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात्तत्प्रकारकत्वेन हेतुत्वे चन्दने सौरभमित्यादिज्ञानोत्तरं जायमाने सुरभिचन्दनमित्यादिप्रत्यक्षे व्यभिचारो दुधीर इति तत्परित्यज्य तद्विषयताशालिमानत्वेन हेतुत्वमुक्तमिति न च समवायघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या कथं कार्यकारणभावा परित्यक इति वाच्यं समधायघाटेत. सामानाधिकरपयप्रत्यासत्या कार्यकारणभावे यावदाथयभानस्य कारणानियम्यतया यावदाश्रयमानस्य कारणनियम्यानुरोधेन तत्परित्यज्य तादशसम्बन्धेन कार्यकारणभावस्योक्तत्वादिति भावः । केचिनु प्रत्यक्षविषयतायाः कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन सनिकर्पस्य व्याप्यत्वमिति नियमात् सन्निकर्षस्य विषयप्रत्यासन- स्यैव हेतुत्वमिति मतमभ्युपेत्य समवायसम्बन्धन कार्यकारणभावः परित्यक्तः । न च विषयत्वस्य घटत्वेऽपि सत्यात् तत्र सन्निक- पाभावात् कथं व्यापकत्वमिति वाच्यं स्वप्रयोज्यप्रत्यक्षस्य विषय- त्वस्य सन्निकर्षव्याप्यत्वनियमात् । न च समवायन ज्ञानलक्षणायाः कार्यकारणभावस्य निर्वाच्यत्वेन तन्नियमो प्रन्थरतामनभिप्रेत इति पाच्यं तत्रापि प्रकारतासम्बन्धेन तत्पुरुषीयप्रत्यक्षं प्रति विप. यतासम्बन्धन तत्पुरुपीयमानत्वेन हेतुत्वस्य ग्रन्थकृतोऽभिप्रेत- स्वादित्याहुः । यद्यपि स्वप्रकारीभूतसामान्याश्रयनिष्ठविशेभ्यास म्पन्धेन तदीयप्रत्यक्षं प्रति स्वविषयीभूतसामान्याश्रयनिष्ठविप. यतासम्बन्धेन तदीयमानत्येन हेतुत्वेनैवोपपत्ची कार्यतावच्छेदके घटत्वादिप्रकारकत्वस्य कारणतावच्छेदकै घरत्वादिविषयकत्वस्य च निवेग व्यर्थः। न चैव समवायेन घटत्वप्रकारकशानात् कालि- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । २२१ कसम्बन्धेन घटत्यप्रकारकप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्य तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नस्वप्रकारताश्रय यत्सामान्य तदाश्रयनिष्ठविशेष्यतास. म्वन्धेन प्रत्यक्ष प्रति तदितरसम्वन्धानपच्छिन्नस्वविपयताथयं यत्सामान्य तदाश्रयनिष्ठविषयतासम्बन्धेन शानत्वेन हेतुत्वस्थ घक्तव्यत्यात्तथापि सम्बन्धघटकस्वेन सम्बन्धमानानीकर्तृनये समवायसम्पन्धावच्छिन्नप्रकारताययवग्निष्ठविशेष्यत्वादे कार्य- तावच्छेदकसम्बन्धत्वाभावेन कार्यतावच्छदकादौ घटत्वमकारक त्वादिनिवेशनमावश्यकमिति विभावनीयम् ॥ वस्तुतस्तुकल्पे तद्विषयमशानत्वेन हेतुत्वे समवायेन घट. त्यप्रकारकशानात् कालिकेन तदाश्रयस्य कालादे प्रत्यक्षापस्या तत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्प्रकारकतदाययप्रत्यक्ष प्रति तदितरसम्ब-धा. नवच्छिनतनिष्टविषयताशालिशानत्वेन हेतुत्यमुक्त जगदीशेन । अब कल्पे प्राथमिकघटत्वविशिष्टयुद्ध्युत्तर घटत्व जानामीत्यनुव्यव. साये व्यभिचार. तदनुव्यवसायस्य विपयतासम्बन्धेन सामा- न्यलक्षणास्थले तादृशसम्बन्धेन घटत्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रति तदितरसम्बन्धानवच्छिन्नत्वमनिवेश्य घटत्वविपयताशालिझानत्वे. नैव हेतुत्वस्य वक्तव्यत्वादिति ध्येयम् ॥ न चैव घटवदित्युपनीतचाक्षुपस्यापि घटादिमुत्यविशेष्यक- त्यापत्ति. उक्तकार्यकारणभावस्यापादकत्वादिष्टापत्तौ च उपनीत विशेषणतयैव भासत इत्यस्य विरोध इति वाच्य मुख्यविशेष्यतया द्रव्यचाशुपत्यावच्छिन्न प्रति चक्षुरादिलौकिकसन्निकर्षामाय- विशिएशानत्वेन विषयतया प्रतिवन्धक वादत एव सत्पपि भूतलादिविषयकशाने लौकिकसग्निकर्पदशाया त-मुख्यविशेप्यक- लौकिकप्रत्यक्षामिति ध्येयमिति जगदीश. । ननु मुख्यविशे- प्यतासम्बन्धेन चासुपस्वावच्छिन्न प्रत्येव ताशप्रतिवन्धकत्व कल्पयितुमुचित तावतैच घटाधुपनीतचाभुपस्य घटादिमुख्य- विशेष्यकत्वापत्तिवारणसम्भवात् किं द्रव्यपदोपादानेनेति गुणा- सुपनीतचाचपस्य गुणादिमुख्यविशेग्यकत्वापचिरतो मुख्यवि. शेप्यतासम्बन्धेन गुणादिचाक्षुषादिक प्रति प्रतिवन्धमत्वान्तरक- रूपनमध्यपास्त न च प्रतिय-धताया चक्षुलौकिकसवियर्पस्य ना. नात्वन सयोगत्वन सयोगस्योचेजकत्वे गुणप्रकारकशानोचर ·૨૨૨ अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु गुणादी लौकिकसत्रिकर्षात् गुणमुरयविशेष्यकचाक्षुप न स्थात् तत्र चक्षु सयोगाभावविशिएशानस्य सत्त्वादतो लौ किकसन्निकर्षस्य उत्तेजकत्वानुराधेन द्रव्यगुणाय-तभीवनेर पृथम् प्रतिबन्धकत्व युक्तमिति वाच्य स्वरूपसमयायान्यतर सम्बन्धेन चक्षुर्मिष्ठलौकिकवानुपजनकताघटकसम्बन्धत्वस्वरूप सयोगसयुक्तसमवायादिसाधारणरूपेणवाभावस्य निवशनीय- स्वात् इति चेत्र यत्र घटत्यप्रकारकघटज्ञान घटेऽपि लोकिकस भिकर्ष नालोकसमवधान भूतलादी लौकिकसनिकर्ष झालाक- सयोगध तदुत्तर भूतल घरचदिति घटापनीतचाक्षुपस्य घ मुख्यविशेष्यक वापत्तिस्तत्र लौकिकसत्रिकर्षाभावे विशिष्टता नाभापसत्त्वात् न चयापत्ति उपनीत विशेषणतयैर भासते इति नियमभङ्गप्रसाद न च तत्र लौकिकसन्निकर्पमर्यादयैव घटमुस्यपिशेष्यकत्वमिति पाच्य लौकिकविषयतासम्बन्धन द्र- च्यचाशुपत्यावच्छिन्न प्रति आलाकसयोगस्प हेतुतया घटादी तदानी तबिरहा तस्मालौकिकसनिकलाफसयोगोभया भावविशिष्टमानधनय प्रतिय-धकत्व याध्यम् एव सति द्रव्यप दानुको गुणभुण्यविशेष्यफप्रत्यक्षानुत्पादप्रसङ्ग । गुणादो बालोक- सयोगाभाषादयोभयाभावविशिष्टतानसत्वात् द्रव्यपदापादान च मुख्यविशष्यतासम्बन्धन द्रव्यचाक्षुषत्वाच्छन्न प्रति समयाय- सम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकयधु सयोगालाकसयोगोभयाभाव. विशिक्षानत्वेन प्रतियापकमिति विशिष्यय पृथक् पृथक् प्रति यन्धकत्वकल्पनामानुपपत्तिरिति न च तथापि स्यरूपसमवायान्य- तरसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकचक्षुनिष्टलोफिकचापजनकता- घरकससगौलाकनिष्ठचाक्षुपजनकताघटकससा पतदुभयाभा परिशिष्टमानत्येन विषयतासम्बन्धेन चानुप प्रति प्रतिव-धकत्यो पगमनेय गुणमुस्यविधेयकचाभुत्पादसम्भवाद्ध्यर्थं द्रव्यप दोगदानमिति पाच्य यर कपालादी नुसयोगादिश्शाया घटोत्पतिदिनीयक्षण घश्यत् कपार मित्यापनीतचा तुषोत्पाद स्तर तारशचासुपस्य घटमुख्यविशयकत्यापन तादृशान्यत रसम्बन्धेन चक्षुनिष्टलौकिकचाशुपतनकताघटकच सयुक्स मयायादे घटादी सत्वन वारशोभयामावधिशिवानस्यासत्या ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ૨૨ दित्यवधेयम् । चक्षुलौकिकसनिकभाववैशिष्टपं च चक्षुयोग्य. वृत्तिलौकिकसनिकर्णभाववैशिष्टयरूपं ग्राह्यम् अन्यथा यत्र पर- माणो सनिकपस्तस्य शान व घटादी च समिकर्पस्त- दुत्तरं परमाणुकालीनो घट इति घटमुख्यविशेष्यकपरमाणु- मुख्यविशेष्यकत्वापत्तिः परमाणो लौकिकसन्निकर्णभावविशिष्ट- शानामावस्य सत्त्वात् न चेप्टापत्तिरुपनीत विशेपणतयैव भा. सत इति नियमभङ्गप्रसङ्गात् न च लौकिकसनिकपमर्यादयैव त- स्थ परमाणुमुख्यविशेष्यकत्वं लौकिकविषयतया द्रव्यचाचपत्वा- वच्छिन्नं प्रति महत्त्वादेईतुतया परमाणौ तद्विरहादिति ॥ अथैवमुक्तप्रतिवध्यप्रतियन्धकभावे सामान्यलक्षणाजन्यचाच- पायुत्तरं तजन्यचाचपधारानुपपत्तिः इष्टापची च अपेक्षणीयं चेत्या दिना दीधितिकारण तदिन्द्रियकरणकतदर्थवत्चयोधसामग्याः सहकारित्वकल्पनवैयर्यमुक्तप्रतिवन्धकवलादेवान्धतमसे सौदामि. नीसंपातजनितद्रव्यप्रत्यक्षोत्तरनिखिलद्रव्यसाक्षात्कारासम्भवात् न विनश्यदवस्थसौदामिनीसंपातजनिनिर्विकल्पकोत्तरमन्धत. मसेऽपि निखिलद्रव्यचाक्षुषापत्तिनिरक्तप्रतिबन्धकीभूतशानस्य तदानीं घटावावसत्त्वात् अतस्तद्वारणायैव लौकिकप्रत्यक्षसा- सहकारित्वकल्पनमिति वाच्यम् पवमपि चरम चाक्षुपो न निखिलद्रव्यसाक्षात्कारसन्तान इत्यत्र सन्तानत्वो. स्कीर्तनस्य वैफल्यापत्तरिति चेत्र केचित् । उक्तप्रतिवन्धकताव- च्छेदककोदो लौकिकसनिकनिष्ठकारणताघटकसम्बन्धेन लो. किकसधिकर्षाभावो न निवेश्यते किं तु स्वसमानाधिकरणविषय- स्वानिरूपितप्रकारवानिरूपितविषयतासम्बन्धेनैव एवं च सामान्य. लक्षणाजन्यचाक्षुपाद्युत्तरं यत्किञ्चिद्घटनिष्ठचक्षुःसन्निकर्पस्यो. क्तपरम्परासम्बन्धेन निखिलघट एव सत्यात् ताशसम्वन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकलौकिकसग्निकर्पाभावविशिष्टज्ञानस्य दायसत्येन तदानीं न ताशचाक्षुपधारानुपपत्तिरित्याहुः । तर स. मीचीनम् । एतावता सामान्यलक्षणाजन्यचाक्षुषोत्तरं चाक्षुषधारो. पपादने ऽपि दीधितिकारीयसन्तानोत्कीर्तनस्यानर्थक्यमेवा. न्धतमसे आलोकाभावादेवोक्तसम्बन्धावच्छिन्नसनिकर्षघटितो- भयाभापविशिष्टज्ञानात्मकप्रतियन्धकसत्वेन चाक्षुषसन्तानास मग्न्या: घटा- ·પર अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु म्भवात् इति ध्येयम् । केचित्तु घटत्वपटत्वादीनां तविषयकज्ञानानां वा यहूनां प्रत्या- सत्तित्ये कार्यकारणभावानन्त्यप्रसङ्गात् सर्वत्र नित्यानन्यक्रेव प्रत्यासत्तित्वं तस्याः स्वाश्रयविशेष्यकप्रत्यक्ष प्रति सद्बुद्धिव्यः तित्वेनैव हेतुत्वं नित्यज्ञानव्यतः सर्वदा सत्वात् स्वाश्रयविषयकहे. तुयत्किञ्चित्सनिकर्षदशायां जगद्गोचरनिर्विकल्पकोत्तरं सार्वश्या- पत्तिरतः स्वाभयविशेष्यकत्वानुसरणम् । स्वाश्रयस्तु विषयतया प्राह्य इति जगदीशः । अथ स्वाश्रयत्वं न कार्यतावच्छेदकं प्रयोग जनविरहात् किं तु विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति विषयतासम्बन्धेन नित्यज्ञानव्यक्तुत्वमित्यस्य लाभाय स्वा. श्रय इत्युक्तम् । अत्र समवायसम्बन्धेन घटत्वादिप्रकारकशानसत्वे कालिकसम्बन्धेन तदाश्रयस्य तेन सम्बन्धेन घटत्वादिप्रकारक- प्रत्यक्षोत्पत्तिस्वीकारः सिद्धान्तविरुद्धः फेरिदित्युक्त्या सूचितः ॥ अत एव सुरभिचन्दनमित्यादी सौरभत्वादेरपि भान- मिति शिरोमणि । इत्यादावित्यादिपदेन भ्रमान्तरस्य तवतुष्य- वसायस्य च परिग्रह इति जगदीशः । सौरभन्वेन चन्दनमई जानामीत्यनुव्यवसायस्येत्यर्थः । अथ सौरभत्यभानार्थ शानलक्ष- णाया: प्रत्यासत्तिस्वीकारोऽनुचितः सामान्यलक्षणया सौरभत्व प्रकारेण सौरभभानस्वीकारेणयोपपत्तेः सौरभमुप्यविशेष्यफमा- नसे तादात्म्येन सोरभस्यामतिवन्धकस्यात् । न च तत्रापि च. न्दनाशे सौरभत्यमकारतामयोजिका प्रानलक्षणैवेति चाच्यं तथा सति न हि तत्र सुरभिगन्धस्य भानसम्भव इति जगदीशमन्था- सुत्थितिप्रसङ्गात् तत्रापि सौरभस्य भानसत्वेऽपि चन्दनाशे सौरभावप्रकारताप्रयोजकत्वेन धानलक्षणायाः प्रत्यासतित्वस्या- वश्यकत्वादिति सिद्धान्तोत्रानुसन्धातभ्यः ॥ न नैवं निर्विकल्पकस्य प्रत्यासतित्वे सविषयीभूनघटत्वायुपधा. नेन तस्य प्रत्यक्षापतिर्विग्यानुपधानेन सानादिप्रत्यक्षस्यालीकतया विषयोपनायविरहादेव मनासनिकृष्टस्य तस्यातीन्द्रियत्वोपगमार पति पारयं सत्यपि सन्निकर्षे प्रत्यक्षसामान्यं प्रत्येवाटत्वेनेच निर्विकल्पकत्वकल्पनेनापि तादात्म्येन विरोधित्वकल्पनादेव निर्वि फन्समस्याप्रत्यक्षस्यादिति जगदीशःअधात्र प्रत्यक्षसामान्य प्रति ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम्॥ तादात्म्येन निर्विकल्पकमात्रस्य यदि प्रतिवन्धकत्वं तदा द्रव्य घटघटत्वे इति निर्विकल्पकोत्तरं द्रव्यत्वेनेदं जानामीत्यनुव्यव. सायो न स्यादुक्तप्रतिवन्धकसत्वात् न च प्रकारत्वानिरूपकत्वं नि- विकल्पके देयमिति वाच्यं तदा तादृशज्ञानस्य घटत्वेनेदं जा- नामीत्यनुव्यवसायापत्तरिति चेन्न विषयत्वसम्बन्धावच्छिन्नघट- वादिप्रकारताकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति घटत्वादिनिर्विकल्पक- स्वेन प्रतिवन्धकत्वमिति विशिष्यैव प्रतिवन्धकत्यकल्पनास को ऽपि दोपः घटत्वादिनिर्विकल्पकत्वं च सांसर्गिकविषयतानिरूपि. तघटत्वादिनिष्ठविपयन्यानिरूपकत्वे सति घटत्यादिविषयकसान- स्वम् । केचित्तु विषयत्वानिरूपितविश्यतानिष्टाविषयतानिरूपित्त- लोकिकधिपयनासम्बन्धेन प्रत्यक्षसामान्यं प्रत्येव तादात्म्येन निर्विकल्पकत्वेन प्रतिवन्धरुत्वकल्पनान्न दोषः । ताहराविषय- तानिरूपितलोकिकविषयताप्रसिद्धिस्तु उपनयमर्यादया नि. पिकलपकीयविषयत्वप्रकारेण घटादिलौकिकप्रत्यक्ष पवेति । न च निर्विकलरकज्ञानीयविषयतासम्पन्धन घटत्याद्युपरागेण नि- बिकल्पकस्य भ्रमात्मकप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् भ्रमस्य दो. तत्र दोपस्यैवाकल्पनादित्याहुः । तधिन्त्यम । य. तु घटादिप्रकारकप्रत्यक्षं प्रत्येष घटादियानत्वेन हेतुत्ये घटा- दिविशेष्यकयटो न्यमित्याकारकमानसोपनीतभानं न स्यादि- ति तर घटादिर्धार्षिकद्रव्यत्वाद्यससर्गाग्रहादियशेनैव धियो घटादिविशेष्यकत्यसम्भवात् । घट इत्येतावन्मात्राका रस्य वाधनिर्णयाप्रतिवध्यमानसप्रत्यक्षस्थासत्वेऽपि क्षत्यभायात् ।। न चैवं घटादेरनुपस्थितिदशायां तदपिशेष्यकं मानसं प्र. त्यक्ष स्यात् तद्धर्भिकाससर्गाब्रहस्य तदानीमपि सत्त्वादि. ति याच्यम् घटप्रकारकप्रत्यक्षत्वस्य घटनिष्ठालोकिकविशे- प्यताकप्रत्यक्षत्वव्यापकतया तदवच्छिन्नं प्रति हेतुभूतस्य घ. रादिज्ञानस्य विरहादेवानुपस्थितघटादेशिष्यविधया नसग्रहसम्मवात् इति जागदीशी । यद्यप्यत्र सामान्यलक्षणा- प्रत्यासत्यव घटविशेष्यकमानसप्रत्यक्षसम्भवादिदमसङ्ग तथा. पि सामान्यलक्षणायाः तत्सम्बन्धन तत्प्रफारफप्रत्यक्षं प्रति तदितरसम्बन्धानवच्छिन्नतनिष्ठाविषयताकशानहेतुतया यत्र पजन्यतया मानस- मा- २९ ·समचा- २२१ भनुमानजागदीश्याः मोरपत्रेषु कालिकेन घटत्यद्रव्यत्यप्रकारकशानोत्तरं जायमानं येन घटत्याद्रव्यत्यप्रकारक घटो द्रव्यमित्याकारकमान सोपनीतभानं तस्प सामान्य लक्षणानधीनत्वेन तंत्रयानुत्पा. दनीयत्वानासहतिः न च सामान्यलक्षणायाः कायकारणमा वे व्यभिचार इति वाच्यं सामान्य लक्षणाय: कार्यदिशि त. सन्मानसोपनीतभानान्यत्वस्य निवेशनीयत्वादिति ध्येयम् ।। अथ घटप्रकारकप्रत्यक्षत्वस्य घनिष्टालोकिकरिशेप्यताकप्रत्य- क्षत्वव्यापकत्वमभिहित जगदीशंन तरकथ सङ्गच्छते सामान्यलक्ष- णाजन्यघटत्यादिप्रकारकचाक्षुगदिप्रत्यक्षे तारशव्यापकनाभङ्गादि. तिमच घटनिष्ठालोकिमविशेष्यताकप्रत्यक्षपदेन ताशमानसस्य विवक्षितत्वान्न दोपः अत एव ताशव्यापकत्यसङ्गमने घटो द्र. व्यमिति भानस्य घट जानामीत्याकारकत्यनियम इत्यनेन प्र. न्यरता मानसमाप्रान्तभावेन तथा व्यापकत्वसम्पादनेन तथा- थे एव व्यक्तीरुत इति वाच्यम् अनुपस्थितघटनिष्ठालोकिक- विशेष्यताकसामान्यलक्षणाजन्यमानसेग्नुपस्थितस्य कत्वाभावेन तत्रापि व्यापकत्वाभावात् । सामान्यतो घरप्रकारकप्रत्यक्षत्वस्य घदनिष्ठालौकिकविशेषताकमानसत्य- व्यापकत्वमेव विवक्षितं न तु तद्घदप्रकारफत्यस्य तद्घट- निष्ठालौकिकधिशेष्यताकमानसत्वव्यापकत्वम् एव यलक्षणाजन्यमानसेपि उपस्थितयत्किञ्चिद्घटप्रकारकत्वनिय. मेन तदादायैव उक्तप्रकारतानिधीह इति तत्त्वसामान्यलक्षणा. जन्यमानसपत् घटो द्रव्यमित्युपनीतमानसेऽपि उपस्थितयकि. श्चिद्धटप्रकारकत्वमादायैचोकच्यापकतानिदेनानुपस्थितघटविशे- ज्यकत्वस्याशक्यवारणतया तथाविधव्यापकत्वाभिधानस्य प्रकृता. नुपयोगित्वादिति चेदबाहुः घटनिष्ठालौकिकविशेष्यतापदेन सामा- म्यप्रत्यासत्यप्रयोज्यघटनिछालौकिकविशेभ्यताया विवक्षितत्वाचा- शविशेष्यताकप्रत्यक्षत्वव्यापकत्वं च घटप्रकारफप्रत्यक्षत्यस्याक्षत. मेवेति न काप्यनुपपचिरिति ध्येयम् । ननु प्रत्यक्षे वाधाभाववलात् सन्निकर्षाप्रयोज्यस्यापि विषयत्वस्योपगमे घटस्वद्रव्यत्वादिज्ञानोत्तर थाधामाचबलेन घटो द्रव्यमित्यसभिकएघटादिविशष्यकचाक्षुषात्म- कमुपनीतभानमपि कथं न स्यादिति रापचौ च सपनीत घटनकार- सामा- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम्। ૨૨) विशेषणतयेव भासत इत्यस्य विरोध इति चेन घटादि. प्रकारकप्रत्यक्षत्वस्य सामान्यप्रत्यासत्यप्रयोज्यघटनिष्ठालौकिक- विशेष्यताकप्रत्यक्षत्वस्योकत्येन उक्तन्यापधर्मायच्छिन्नकारणी. भूतघटाविज्ञानविरहादेवोकापत्यसम्भवात् पूर्व घटादिज्ञान- सत्वे तु मुख्यविशेष्यतया द्रव्यचाशुपादिकं प्रति क्षुलौकिकसनिकर्षाभावविशिष्टशानमास्य घिपयतया प्रतिय- न्धकत्वादेवासनिकृष्टघटविशेष्यकचाक्षुषासम्भव इत्यवधेयम् ॥ पतेनास्तु विशेष्यवानमपि कारण जन्यतां च निर्विकल्पकमपि सामान्यलक्षणया इति दीधितिकारः । ननु सामान्यलक्षणाजन्य शाने ऽसनिकृष्टघटान्तरस्यापि विशेष्यत्वात्तस्य च प्रागनुपस्थि- तस्पेन विशेष्यज्ञानस्य हेतुत्वं दुर्घटमत आह जन्यतां चेति । घटत्वादिसामान्यस्य स्वेतरप्रकारवानिरूपितविषयतास- म्बन्धेनैव घटत्यप्रकारकप यक्ष प्रति हेतुत्वं याच्यमतो विनापि घटत्वज्ञानं द्रव्यत्वादिसामान्यज्ञानात् घटस्य प्रत्यक्षोल्पादेऽपि न व्यभिचार इति जगदीशः। अत्र कालिकसम्बन्धेन घटत्वप्र- .फारकतानात् समवायेन घटत्वप्रकारकप्रत्यक्षापत्तिरतस्तत्सम्ब- न्धेन घटत्वप्रकारफप्रत्यक्ष प्रति तदितरसम्यन्धानवच्छिन्नतद्विष. यताफसानस्चन हेतुत्वं वाच्यं कार्यस्य स्वेतरप्रकारत्वानिरूपित- विषयत्वं कारणस्य तु स्वविषयीभूतसामान्यायानिष्ठविपयत्व प्रत्यासत्तिः । अत्र कार्यतावच्छेदकसम्बन्धन स्वाश्रयनिष्ठत्वमपि वाच्यम् । अन्यथा यत्र घटत्वज्ञानं पटत्यसानं च तदुत्तरमुभयज्ञाना- जायमानस्य उपस्थितघटाशे घटत्वप्रकारकस्यानुपस्थितघटांश घटत्वाप्रकारकस्य उपस्थितफ्टे परत्वप्रकारकस्यानुपस्थितपटे पटत्वाप्रकारकस्य प्रत्यक्षस्थ स्वेतरप्रकारत्यानिरूपिताघेपयतास- म्बन्धेनानुपस्थितपटेऽप्युत्पननया स्वविपर्याभूतघटत्वात्मकसामा. न्याथयनिष्ठविपयतासम्बन्धेन घटत्वस्य ज्ञानस्य तर विरहेण व्यभिचारापत्तेः विषयत्वं चालौकिकं पाह्यं तन कालिकसम्बन्धेम घटत्वप्रकारकशानलक्षणालोकिकसनिकर्पाभ्यां जायमाने समवाय. सम्बन्धावन्छिनघटत्वप्रकारकप्रत्यक्षे न व्यभिचारः । एवं यत्र स्वरूपेण घटत्यहान घटे चालक्षिकसनिकः तदुत्तरं पटर्मिक.. समवायन घटत्वभ्रमात्मकघरघटत्वे इत्याकारकनिर्विकल्पकात्मक- ।

·२२८ मनुमानजागवीश्या फोडपत्रेषु समूहालम्बनं तत्र न व्यभिचार न च स्येतरप्रकारत्यानिपि. तत्वविशेषणं व्यर्थमिति पाच्यं यत्र यतमिशिवपटे लौकिक सनिकमा कालिकसम्यन्धन घटत्यप्रकारकमान समघायसम्यन्धेन द्रव्यत्वप्रकारकद्रव्यविशेष्यफशान च तदुत्तर लौकिकसनिकर्षः मर्यादया जायमानस्य घटत्यानलक्षणया समवायेन घटत्यप्रका. रकस्य घटो द्रव्यत्वसामान्यलक्षणया च व्यं चत्याकारकसमू. हालम्बनप्रत्यक्षरुप घटधाश्रयनिछदव्ययप्रकारतानिरूपितालौकि करिषयतासम्बन्धेन घटादानुत्पनतया तत्र समवायातिरिक्तस- म्वन्धावच्छिन्नघटत्वरिषयताकशानस्य चिरहण व्यभिचारापत्ते: सत्यपि स्तरमकारस्पानिरूपितत्वविशेषणे घटत्याबयनिष्ठालाकि- कविषयतायां घठत्वेतरमकारत्यानिरूपितत्वविरहेण वारशविषय- तायां घटत्वसामान्यलक्षणाकार्यतावच्छेदकससर्गत्वचिरहादेव न व्यभिचारः । नन्वेच या घटत्यप्रकारकशान द्रव्यत्यप्रकारकशानं च तदुत्तर व्यस्वसामान्यलक्षणया घटत्वधर्मितावच्छेदफाद- व्यत्यप्रकारकयावद्घटमुख्यविशेष्यक घटो द्रव्यामित्याकारक प्रत्यक्ष न स्यात् द्रव्यत्वसामान्यलक्षणाप्रयोज्यदन्यत्वाश्रयीभूत, घटनिष्ठालौकिकधिपयतायाः घटत्यकारतानिरूपितत्वन व्यत्वेतरप्रकारत्वानिरूपितत्वाभावादिति चेन्न सामान्य लक्षणाज- न्यतादशज्ञानानुपगमादुपगमे तु स्थेतरप्रसारत्वानिरूपितविप- यतापदेन स्वनिष्ठप्रकारत्वानिरूपिता या स्वेतरनिष्ठप्रकारतानिल- पितविषयता तदन्यविषयत्व विवक्षणीयम् । यद्यपि यत्र का- लिकसम्बन्धेन घटत्यप्रकारकशानोत्तर लौकिकसान्निकर्षमर्यादया समवायेन घटत्वप्रसारिका घटः द्रव्यत्वसामान्यलक्षणया ट्रव्यद्रव्यत्वे चेत्याकारकसमूहालम्वनद्रव्यनिर्विकल्पका. स्मकयटत्वप्राथमिकविशिष्टधीजीयते तयुद्धरसनिष्ट- घटेऽपि घटत्येतरनिष्ठप्रकारत्यानिरूपितविषयतासम्बन्धेन त्वेन व्यभिचारो दुर्वार. ताशनिर्विकल्पकीयविषयतायाः स्वेत. रप्रकारतानिरूपितत्वाभावात् पूर्व समपायेतरसम्पन्धानच्छिन्न- घटस्वविषयताकज्ञानस्य चासत्वात् तथापि कालिकसम्बन्धे. न घटत्वप्रकारकज्ञानोत्तर समवायेनालौकिऋविशेष्यताशालिघ- टत्वप्रकारकोपनीतभाने व्यभिचारवारणाय यथा तत्त्पति- घ स- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । २२९ भानान्यत्वं निवेश्यते तथात्रापि तत्तज्मानान्यत्वनिवेशेनयोक्तव्य. भिचारवारणसम्भवादिति भावः । केचित्तु उक्तस्थले व्यभि. चारवारणाय स्वेतरप्रकारत्वानिरूपितत्वमपहाय स्वैतरविषयत्वा- प्रयोज्यविषयतासम्बन्धन तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटत्वादिप्रकारका प्रत्यक्ष प्रति तदितरसम्वन्धानवरिछन्नघटत्वादिविषयताशालि. शानत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् तथा च तादृशनिर्विकल्पकविषयताया घटत्वेतरप्रकारत्यानिमपितत्वेऽपि घटत्वेतरद्रव्यत्वनिष्ठविषयता. प्रयोज्यत्वसत्याध व्यभिचारः । न च तत्प्रकारकत्वदलयर्थ- मिति वाच्य लोकिकसन्निकर्पजन्ये प्राथमिकनिर्विकल्पके व्य. भिचारवारणाय तत्सार्थक्यात् न च कालिकेन घटत्वप्रकारका ज्ञानलोकिकसानकर्पाभ्यां जायमाने समवायेन घटत्वप्रकारक. प्रत्यक्ष व्यभिचार इति वाच्य तत्तज्ज्ञानान्यत्वेन कार्यस्य विशे. पणीयस्वादित्याहु स्तश्चिन्त्यम् अभावलोकिकप्रत्यक्ष प्रति प्रतियोगिशानस्याहेतुल्य घटाशानदशायामिन्द्रियसम्बद्धविशेषण- तया नेत्याकारकस्याभावलोकिकप्रत्यक्षस्य प्रसङ्गो दुर्धारः अ. भावप्रत्यक्ष प्रति विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्ये तु प्रागुप- स्थितस्य विशिष्टप्रतियोगिनोऽभावांशे विशेषणीभूय भाने वाधका- भावात् न ताशप्रत्यक्षम् ॥ घटाभावस्यैव पटत्वावच्छिन्नाभावत्वेन क्षिकनमे घटनानाजन्ये व्यभिचारात प्रतियोगिज्ञानस्य हेतु व दुर्वच घटत्यायच्छिनाभावत्वेन प्रत्यक्ष प्रत्येय घटत्वादिप्रकारकशानत्वेन हेतुत्वे तु घटाक्षानदशायामिन्द्रि- यसम्पद्धविशेषणतया नेत्याकाररुप्रत्यक्ष दुर्वारमिति वाच्यं घटत्वायच्छिन्नप्रकारवान्यप्रकारत्यानिरूपिताभावविशिष्टलौकिक- विषयताकप्रत्यक्ष प्रत्येय घटत्वादिप्रकारकज्ञानत्वन हेतुत्वात्तस्य च भ्रमप्रमानिर्विकल्पकसाधारण्यात ,प्रकारत्व तु प्रतियोगित्व. सम्वन्धावच्छिन्न ग्राह्यमतो घटो नास्तीति प्रत्यक्षस्य स्वरूपस. म्वन्धेनाभावत्वप्रकारकावेऽपि नासग्रह इति जगदीशः । अयमापतिः अथ इन्द्रियसम्बन्धविशेषणतया जायमाने अय- मित्याकारकप्रत्यक्षे इदमिद द्वे इत्याकारकनिर्विकल्पकप्रत्यक्षे च घशानाजन्ये व्यभिचारापचिस्तस्यापि कार्यतावच्छेदका- प्रात्य- ·व्यभिचारवा- २३० अनुमानजागदीश्याः कोदपत्रेषु फान्तस्मादेति चेन्न प्रतियोगित्यससवच्छिन्नप्रकारत्वानि- रूपितत्याभावत्यप्रकारत्यानिरूपितत्ये एतदुभयाभाववत्वस्य ता. पशाभावनिष्ठलौकिकविषयतायां निवेशनव तत्र रणात् । तथाहि भयमित्यादिनिहकप्रत्यक्षीयाभायनिष्ठलौकिक- विपयतायां घटायावच्छिन्नप्रकारत्वा-यप्रकारत्वानिरूपितत्वस स्वेऽपि तादृशोभयाभायासत्यान्न व्यभिचारा । तथा च घर. त्यावच्छिन्नप्रकारत्वान्यप्रकारत्यानिरूपितत्ये सति प्रतियोगित्यस- सर्गावच्छिन्नप्रकारस्यानिरूपितत्याभावत्वप्रकारत्यानिरूपितत्वैतदु- भयाभापपिशिष्टा या भावनिष्ठलौकिकरिषयता तनिरूपकप्रत्यक्ष प्रति घटत्यप्रकारकमानत्वेन हेतुत्व वाच्यमिति समुदितार्य । न च सत्यन्तदलवैयमिति पापम् घटज्ञानसत्वेऽपि घटो नास्तीति प्रत्यक्षानुपपत्ते तस्य घटपटादितावमानस्य कार्यतावच्छे. दकाकान्तत्वात् । घटनान विना घटीयप्रमेय इत्याकारकाभावप्रत्य- क्षवारणाय उभयाभावप्रतियोगिकोटो प्रतियोगित्वससर्गावच्छिन्नम- फारस्वानिरूपितत्वदल तथा चोक्तप्रत्यक्षीयाभावनिष्टतादशलाकि- कविषयतायाम् अभावत्वप्रकारत्वानिरूपितत्वसचेऽपि तियोगित्वससवच्छिन्नप्रकारत्वानिरूपितत्वविरहादेव तादृशो- भयाभावसत्त्वात् घटहान विना न तारशप्रत्यक्षापत्तिरित भाव । यदि च घटीय प्रमेय इत्यादिप्रत्यक्षस्य विशिएवेशि घ्यायगाहितया विशेषणताकच्छेदकप्रकारकमानविरहादेव घ. टाक्षानदशाया न तस्यापचिरित्युच्यते तदा तन्नोपादेयमिति । न चाभावत्यप्रकारत्वातिरूपितत्वदलवेव मिति वाच्यम् त्याकारकप्रत्यक्षापत्ते ताशामावमिष्ठविपयतायां प्रतियोगि त्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारत्वानिरूपित्तत्यसवेन कार्यतावच्छे- दकानाका-तत्मात्तनिवेशे तपाभावत्वप्रकारत्वानिरूपित्त- त्वविरहादेव तादृशोमयाभावसत्त्वान्न ताशप्रत्यक्षापत्तिरिति भावः । न च घटझान विना एकत्र द्वयमिति रीत्या घटाभाव: पटीय इत्याकारकप्रत्यक्षापत्ति. तादृशाभावनिष्ठविषयताया निध- कोभयाभावसत्त्वेऽपि घटत्वावच्छिन्नपटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि तत्वेन तारशमकारवानिरूपितत्वविरहेण कार्यतावच्छेदकाना. कान्तत्वादिति सत्यन्तदलघटकीभूतान्यप्रकारतापदेन घाच्य ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम्। घटत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्यानिरूप्तिप्रकारताया वि. वक्षणेनैवोक्तदोपवारणसम्भवात तथा च तादृशविपयताया- घटत्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिना याभावत्वाचच्छिन्नविशेष्यता- तदन्यनिरूपिता या प्रतियोगित्यसंसर्गावच्छिन्नप्रकारता तदनि. रूपितत्वेन घटज्ञानं पिना न तादृशमत्यक्षापत्तिस्तस्यापि कार्यतावच्छेदकाक्रान्तत्यादिति भावः | न च प्रकारतायां प्र. तियोगित्यससर्गायच्छिन्नत्वनिवेशो व्यर्थ इति चाच्यं नेत्याकार- फप्रत्यक्षस्य कार्यतापच्छेदकाक्रान्तत्वलामायैव तनिशात् य. धप्येवमपि घटादिशान विना जायमानेऽयमित्याकारकप्रत्यक्षे इदन्वादिनोपस्थित तमसि भावत्वाभावत्यकोटिकसशये च व्यभिचारो दुर्वारस्तस्यापि कार्यतावच्छेदकाकान्तत्वात्तथा- प्युभयाभावप्रतियोगिकुक्षो अभावत्यप्रकारत्वानिरूपितत्यपदेना- भावत्यप्रकारताभिन्नप्रकारतानिरूपितत्यस्य विवक्षितत्यान को. ऽपि दोपः उक्तप्रत्यक्षस्याभावत्वप्रकारताभित्रकारतानि रुपितत्यपटिनोमयाभावघटितकार्यतावच्छेदकानाकान्तत्यात् । एते. न मागुक्ताभयाभावस्य कार्यतावच्छेदकफोटो निवेशेऽभावा. भावस्ये इत्याकारकनिर्विकल्पकापत्तिस्ताहशनिर्विकल्यकस्य प्रा- गुक्तोभयाभावधीटतकार्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादित्यपि परास्तम। चवमिदमिदवे इस्याकारकप्रत्यक्षे व्यभिचारस्तस्य निरुक्तोभयाभावघटित कार्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वादिति वाच्यं ता. शनिर्विकल्पकानभ्युपगमात् अभ्युपगमे पत्वैतदन्यतरावृत्तिनिर्विकल्पफायविषयत्वानिरूपकत्वेन कार्यस्य विशेषणीयतया उक्तनिर्विकल्पकस्य इदम्त्ववृत्तिविषयतानि- रूपकत्वेन कार्यतावच्छेरकानाकान्तत्यान्न व्यभिचारः निविकाल्प- कविषयत्वं विषयत्वानिरूपितविषयत्वमिति वाभावत्ये इदमिदन्त्व इत्याकारकसमूहालम्बननिर्विकल्पकापत्ति. रिटत्यादिति संक्षेपः । परेतु घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यतानिरूपितप्रकारत्वान्यत्वे सति स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभा- वत्वप्रकारताभिना या प्रकारता ताराप्रकारतानिरूपितामावनिष्ठ- लौकिकविषताकप्रत्यक्षपस्य कार्यतावच्छेदकत्वानोक्तदोपणामव- फाशः । अभावत्यं नास्तीति प्रत्यक्षस्य घटाविज्ञानस्थ कार्यताय. न अभावाभा- न चाभा- ·२३२ अनुमानजागदीपयाः मोडपत्रेषु छेदकाक्रान्तत्यवारणाय भावत्यप्रकारतायां स्यरूपसम्यन्याय च्छिन्नत्वविशेषणम् । इदमिदनये अभावाभावत्ये इत्याकारकर' त्यन्तुमाभ्युपैयते. तदाह भावनिष्ठविषयतायां विषयतानिकापतत्य. मपि देयमिति प्राहुः । यद्यपि विशिएप्रतियोगिमानस्य हेतुत्य. पक्षेप्यभाची न घटीय इत्यभाचे प्रतियोगितासम्पन्धावच्छि प्रघाभापनिश्चयवशायामिन्द्रियसम्बन्धविशेषगता यलामेत्याका रफप्रत्यक्षस्य दुर्धारत्वमिति जगदीशः । अदमपधेयं ताश. प्रतिवन्धकसपि प्रतियोगितासम्बन्धेन घटवत्यभाचत्वप्रकार कघटीयाऽभाव इत्याकारकसानस्थ सम्भवेन नेत्याकारकप्रत्यक्षा. पादनमसङ्गतमिति चन प्रतियोगितासम्बन्धेन घटविशिष्टे उभा- घत्ववदधृत्तिधर्मयचनियरूपस्थ ताइवानप्रतिवन्धकस्यापि प्राक् स्थापितत्वात् । न च तथाप्येकनद्वयमितिरीत्या प्रतियोगि- तासम्बन्धेन भावत्वस्य च भावसम्भयेन नेत्याकारप्रत्यापादन. मसङ्गतमिति वाच्य तादृशज्ञानस्य प्रतियोगिप्रकारतानिरूपिar. घच्छदकतानापन्नाभाषत्वप्रकारकाया नेत्याकारकरप्रत्यक्षतुल्या स्वादेकत्र द्वयमितिरीत्या तादृशानानभ्युपगमाञ्चति ध्येयम् । घटी. यप्रागभावव्याप्यत्येन कपालयसंयोगरूपचरमकारणवत्त्वे लो- किकप्रत्यक्षस्य प्रागभावप्रत्यक्षहेतुत्वे तस्यानुमितिरेव स्यात् समानविपये लौकिकप्रत्यक्षतामग्न्या बलवच्चेऽपि तावत् काल , प्रागभावात्मकविषयस्यासत्वेन तस्य प्रत्यक्षायोगः अतोन्यवहित. पूर्वस्वसम्यन्धेन घटवावरूपफलोपधायकत्वेन चरमकारणलौकिक- प्रत्यक्षस्य प्रागभाचे हेतुत्यमुक्त जगदीशेन तन्न सहच्छते फलो- पधायकत्वेन चरमकारणत्वलोकिकप्रत्यक्षस्य प्रामभाववत्वरस. कत्वमभ्युपेत्यानुमित्यापत्तिवारणेऽपि प्रागप्रत्यक्षस्यासम्भावित- स्वात् फलोपधायकत्येन चरमकारणलौकिकप्रत्यक्षदशायां प्रागभावात्मकविषयस्यासस्वादिति चन्न चरमत्वस्य विक्षणीय- तया कार्योधायकत्येन यस्य कस्य चित् लौकिक प्रत्यक्षस्यैव प्रागभाचरञ्जकत्वेन दशकपालीयघटस्थले कतिपयकपालसंयोगा- नन्तर चरमकारणोत्पत्तिकाले तत्पूर्व या दोषविशेषजन्यफलोप- धायकत्येन चरमकारणलौकिकप्रत्यक्ष सम्भवेन तदुत्तरं प्राग- भाष प्रत्यक्षसम्भवात् पूर्व विषयस्य सत्पात् न चैवं प्रागभाव- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । २३३ प्रत्य. च्याप्यत्वेन चरमकारणशानस्यापि हेतुत्वं सुष्ठुतरमिति घाच्यं म तु प्रागभावव्याप्यचरमसामग्रीमत्त्वज्ञानमेष प्रागभायहेतुरि- त्यादिना प्रन्यकृतवान तस्योक्तत्वात । अत एवान्यत्र समान- विषयप्रत्यक्षसामग्रघा बलवत्वेप्यत्र तदकल्पनात् मागभाव. स्थानुमितिरेव जायतामित्यग्रिमग्रन्थोऽपि सङ्गच्छते अन्यथा चरमसामग्रीशानकालपर्यन्तं विषयस्यासस्वादेव तस्य क्षासम्भवनानुमितिसम्भवात् समानविपये प्रत्यक्ष सामग्रया विरोधित्वसकोचकल्पनानोचित्यापत्तेः । एतेन प्रागभावस्थ तियोगिनाश्यत्वाभिप्रायेण चरमकारणलौकिकप्रत्यक्षस्य हेतु. त्वं युक्तमिति परास्तम् । प्रतियोगितदभावयारेकक्षणावृत्ति- स्वादित्युत्तरग्रन्याविरोधादितिध्येयम् । चरमकारणवत्तालौकिकप्र. स्यक्षमित्यस्य चरमकारणस्य लोकिकप्रत्यक्षं यस्या इति व्युत्पत्या घरमफारणलौकिकप्रत्यक्षसामग्री लक्ष्यते सैव प्रागभावव्यश्चिकत्य- पि पदन्ति । यदपि प्रसिद्धानामभावलौकिकप्रत्यक्षाणां विशिष्ट. वैशिष्ट्यावगाहित्यनियमाद्विशेषणतावच्छहकप्रकारकशानविरहादे. तेषां नापत्तिरतिरिक्तस्य नेत्याकारकप्रत्यक्षस्यालीकतया नापत्तिसम्भावनापि पारमार्थिककार्यव्यक्तीनां सामन्या एवं फार्योत्पत्तिव्याप्यत्योपगमात् तथा च घटत्यादिविशिष्टवेशि- एघायगावभावप्रत्यक्षन्यादिनानाधर्माणामिन्द्रियसम्बन्धविशेषणता. या: प्रतियोगिज्ञानस्य वा कार्यतावच्छेदकत्वधिरहे ऽपि न क्षतिरिति तदसत् । यत्र पटाभावे घटत्यावच्छिन्न प्रतियो- गिताकत्वभ्रमस्य सामग्री नास्ति तत्र इन्द्रियसम्बद्ध विशेषणता. बलाजायमानस्य पारमार्थिकस्यैय घटो नास्तीति प्रत्यक्षस्य घटाभाव इव पटाभावे लौकिविषयतासम्बन्धेनोत्पत्तेदुर्वार- स्वात् । तस्य च पटाभावांशे विशिएबुद्धिसामग्रीविरहात्या- फारकताया अर्थवशसम्पादनीयत्वादिति तर्कालद्वाराः । ननु पटाभावनिष्ठलोकिकविषयतासम्बन्धेन ताहशप्रत्यक्षरूपापाद्यस्या. लोकतया आपत्तेरयोगात् अत एवोक्तं जगदीशन तन्तुपरकार्य- कारणभावस्थले चापाद्यस्य पुनरुत्पादस्याप्रसिद्धिरिति । च ताशसम्बन्धेन तादृशप्रत्यक्षस्योत्पत्तैरलीकत्वेन प्रत्यक्षापचेरसम्भवेऽपि ताशप्रत्यक्षं पटाभाये लौकिकयिषय- तादृशा- ·वारश- २३४ मनुमानमागदीवार मोरपणु सानिरूप स्पादिपापत्तिः सम्भयतीति पाय प्रत्यक्ष पटामायनिष्ठलौफिकपिपयतानिरूपकत्यरूपापाचस्यापा- पकस्यामसिद्धझा सारयिषयतानिरूपकत्यस्यापचेरयोगात् य. दिघ पटाभायो यदि लौकिफविषयतासम्पन्धायच्छित भ्यक्तिनिष्ठकार्यवानिरूपितकारणतायरफोभूतधर्मावच्छिमामाय धान स्पात्तदा पटाभाया लौकिकविषयत्वसम्बन्धावच्छिन्नता भ्यकिमाम स्यादित्येयापादनीयमतो न कधिदोष इत्युच्यते तदा पि विषयतासम्बन्धेन तदुग्यविपिपयकतरमत्यक्षं प्रति तादा स्म्येन तस्यकेतुत्वाद् घटाभापयिषयकमत्यक्षम्पकेविषयतासम्य. म्धेन पटामायेऽपि निरुतापनि सम्भवति घटाभावरूपयिष. यस्य पटाभाये पिरदादेय पटाभावे साहशप्रत्यक्षतामणीविरहात् । पटाभावे तादृशावच्छेदकामसिखेः न वाभायनिष्ठलौकिकविषय. सासम्पन्धन प्रत्यक्षात्यायच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेद. कीभूतधावच्छिन्नाभाववान स्याद पटाभावो विपयतासम्ब- म्धेन प्रत्यक्षवान् स्थादित्यापत्तिरिति वाच्यं प्रतियोगितास- म्वन्धेन घटाभावस्य याधनिश्चयकालेऽपि विपयतासम्बन्धेन ताशप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नस्य सामग्न्या पृत्तिरवाद जगदीशोका- पत्तिदुर्घटा इति ध्येयम् । ननु चरमकारणापसामाग्रीन्यतयः प्रागभावो पाच्य इति दीधितिः । ननु कपालादो घटप्रागभावव्याप्यसामग्याः परा- मशोत्सरमपि घटप्रागभावस्य नानुमितिः समानविषये लौ- किकप्रत्यक्षसामग्या बलयस्वादत थाह यावत्कालमिति । सामान्य प्रागभावादिव्यापयादिग्रहपर्यन्तमित्यर्थः यत्र चरमकारणोत्पत्तिक्षणे प्रागभाधव्याप्यतया चरमसाम- न्या परामर्शस्तरोत्तरकालं प्रागभावप्रत्यक्षे पाधकाभावः पूर्व प्रागभावात्मकस्य सत्वादिति वाच्यम् प्रागभावव्याप्यचरम. कारणवचायाः स्मृत्यादिसाधारणनिर्णयमानातिप्रसक्तत्वात् तल्लो किकनिर्णयस्यैव हेतुतया पूर्व उदसम्भवादिति भावः । यादृशका. रणकलापानन्तरं कार्योत्पादो एस्तबुद्धरेव प्रागभावव्यखकरवा. त् । तथा च कार्योपधायकत्वेन घरमकारणवत्तालौकिकप्रत्यक्षमेव प्रागभायव्ययकमतः स्यरूपतस्तदनुभवकार्योपधायकतमतास्मरणे च ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । या न प्रागभायप्रत्यक्षमिति तदभिमेत्यैय कायोत्पाद इट इत्युक्तमिति जगदीशव्याख्या । अयमापत्तिः । ननु चरमकारणस्य कार्योपधा. यकत्वेन लौकिकप्रत्यक्षं यदि प्रागभावव्यञ्जकं तदा कपालयसं- योगात्मकस्य चरमकारणस्य लौफिकप्रत्यक्ष प्रतियोग्युत्पत्तिक्षण पय तदनन्तरं प्रागभावस्य कुतः प्रत्यक्ष प्रागभावात्मकस्य विषयस्य पूर्वमसत्त्वात् प्रागभावस्य सामग्रीनाश्यत्वेन पूर्वकल्प एवाभि- हितस्यात् । अत्रेदं समाधानं पूर्व प्रागभावस्य सामग्रीनाश्यतया न चेत्यादिपूर्वपक्षाभिधानम् अधुना प्रतियोगिनाश्यतया समाधान. म् । अधैतन्मतालम्बने पूर्वकल्पस्यापि परिष्कारसम्भवे तत्परि- स्यागानौचित्यमिति चेन्न प्रागमाचव्याप्यचरमकारणशानस्य प्राग भाचप्रत्यक्षहेतुतामते प्रत्यक्षसामग्रीकालेऽनुमितिसामग्य मावश्य- फत्वात्तस्यानुमितिरेय जायते न तु प्रत्यक्षं किमनुरोधेन तस्य प्रति- योगिनाइयत्वमभ्युपेत्य कार्यकालावस्थायित्वं स्वीकरणीयम् । नय प्रागमापव्याप्यकारणच्याप्यवत्तालौकिकप्रत्यक्षानन्तरं प्रागभावा. नस्य प्रत्यक्षमनुभवसिद्धमिति प्रागभावप्रत्यक्षानुरोधेन प्रापभाषस्य कार्यकालावस्थायित्वं स्वीकरणीयमिति वाच्यं तदनन्तरं प्रागमाय- झानस्य उभयवादिसिद्धत्येपि ताशयानस्थ प्रत्यक्ष नोभयवा. दिसिदमिति तदनुरोधेन प्रागमावस्य कार्यकालावस्थायित्वस्य स्वीकार्यत्वाचव्याप्यवचाशानेनैव मागभावस्यानुमित्या भागभा. यस्य छानविरहात् कार्योपधायफतया छानस्य हेतुतामतेऽनुमिति- सामान्या अभावेन शानस्यान्यधानुपरया तदुत्तरधानस्य प्रत्य. क्षत्वं स्वीकरणीयं तदनुरोधेनैय कार्यकाला- स्थायित्वमनीक्रियते । न च पूर्वफल्रे प्रागभावस्य प्रतियोगिमा- श्यत्वमेव कुतो नाङ्गीकार्य विनिगमकामायादिति पाध्यं प्रतियो. गिनाश्यत्वकल्पने कार्यस्य पुनरुत्पावधारणाय तस्य प्रतिबन्ध. फत्वकल्पने गौरयास् न चैतन्मतेऽपि गौरयान तत्सम्भवतीति पाच्यम् एतन्मते प्रागभायमानस्यान्यथानुपपत्त्या गौरयस्याकि- ञ्चित्करस्यादिति कृतं पालयितेन ॥ अपच्छेदकत्वं च यत्किञ्चिधर्मानयच्छिन्नं समषायसम्ब- शाजिनं प्राहां तेन न तदोपताइवस्थ्यमिति जगदी. । ननुक्तरीत्या गोरूपादौ यत्किञ्चिाधर्मापन्छिभगोनिष्ठ प्रागभावस्य ·भनुमानजागदीक्ष्याः कोरपणेषु भेदप्रतियोगितापच्छेदफत्याभायपचासत्त्येन तर गोपपशक्यता पच्छेदकत्यरूपसाभ्यविरहेण व्यभिचारी दुर्यार इति पेन प्रागु क्युक्त्वा तत्सम्यक्रपि स्यरूपतो भानानीकारेण गोमादे थालनीन्यायन तत्तपकिमान्नेतिप्रतीतिसिद्धभेवप्रतियोगिता निरूपितकिञ्चिदमीनपच्छिन्नायच्छदकतावस्येन तच्छून्यत्यविर हान्न व्यभिचार इति प्रन्यरतोऽभिप्रायः अथवा घेतरासमयतत्यव्यापफभेदप्रतियोगितानिमपितनिरवच्छिमायच्छे दकतावस्यमयः । न च गोनिष्ठभेदप्रतियोगितानयच्छेदकरयदलं ध्यर्थम् उक्तगवतरावृत्तित्वदलेनेय गोरूपादौ व्यभिचारवारण- सम्भवादिति पाच्य परपजात्ययोनिरुक्तगयेतरासमवेतत्यर- लसरवेन व्यभिचारस्य दुवारत्यादतस्तद्वारणाय गोनिष्ठभेदप्रति. पोगितानवच्छेदकत्वदलमिति भावः । केचितु गवेतरासमपेत. स्थे सति गोनिष्ठभेदप्रतियोगितानिरूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदक. साशून्यत्वे सति निरवच्छिनाकारताश्रयत्वे सति समयेतत्वं गोपदशक्यतावच्छेदकत्यव्याप्यं नातो गोरूपादौ व्यभिचार । अत एव द्रव्यत्यादौ व्यभिचारवारणाय गवतरासमवेतत्ववैजात्य- योर्व्यभिचारवारणाय गोनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वदलं स्व. रूपासिदिवारणाय अनवच्छेदकत्वघटकनिरवच्छिन्नत्वदलं गो. रूपादी व्यभिचारधारणाय निरवच्छिन्नप्रकारताश्रयत्वदलं का. लिकादिसम्बन्धेन शक्यतावच्छेदकतावारणाय समवेतत्वदलमि- स्याहुः । परेतु गवेतरासमवेतत्वे सति गोनिष्ठभेदप्रतियोगिता. निरूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकताशून्यत्वे सति जातिनिरूपिनस- मवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वं गोपदशक्यतावच्छेदकत्वव्याप्य- मिति गोरूपादौ उक्तदलसत्वेन व्यभिचारतादवस्थ्यमतस्तद्वार- णाय जातिनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वदलमिति उ- कदलद्वयव्यावृत्तिः पूर्ववबोध्या इत्याहुः ॥ तत्वशानिमाशुकादेः सत्यामपि विहितानपिद्धक्रियायां धर्माध- मयोरनुत्पादात्तजनकतया प्रागभावः सिद्ध्यति न च उत्पनेऽपि शाने तादशज्ञानोत्तरप्रागभाषसत्वात् धर्माधमयोरुत्पादप्रसन्न इति पाच्यम् एककालावच्छिन्नकात्मवृत्तित्वसम्बन्धेन तत्त्वज्ञानाभाववि. शिएतस्वज्ञानप्रागभावों हेतुरिति जगदीशः। अत्रेदमवधेयम् । तस्व- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । शानाभाष एष हेतुर्याच्य इति न तदनुरोधात् प्रागमाघसिद्धिरित पूर्वपक्षः । न च तत्वज्ञानाभावस्य हेतु सत्यपि तत्त्वज्ञाने घटाद्यवच्छेदेन तदभावसत्त्वात् धर्माद्युत्पत्तिप्रसङ्ग इति वाच्यं निरवच्छिन्नविशेषणताविशेपेण हेतुताया. प्रविष्टत्वादिति चेदत्र पदन्ति निर्याणमुकम्य तत्त्वज्ञानाभावसत्वात्तस्य धर्माद्युत्पत्ति- सङ्गः नच क्रियात्वेनापि हेतुतया निर्वाणमुक्तस्य क्रियाभावात् कथं धर्माधुत्पत्तिरािने वाच्यम् पुत्रादायेव क्रियासत्त्वात् पित्रादेरदृष्टं प्रति पुवादिक्रियाया अपि हेतुता कथमन्यथा पुत्रादिपोत्स- गादिना पित्रादेः स्वर्ग इति न कश्चिदोपमावहति ॥ घटोत्पत्तिक्षणे सामग्रीक्षणो नष्ट इत्यादि प्रतीत्या विनश्यदव- स्यक्रियायाः क्षणत्वमुक्त्वा घटपूर्व तत्सामग्रीक्षणो जायते इत्यादि. प्रतीत्या उत्पत्त्यवच्छिन्नक्रियायाः क्षणत्यमाह स्वस्वपूर्णवृत्तियावक्षप- दाति न च स्योत्तरत्तियावत्पदार्थविशिष्टसमयत्यमेव निवेश्यता पूर्घत्यापेक्षया स्वोत्तरत्वप्रवेशलाघवेनान्त्यक्षणावच्छिन्नकियादेरेव क्षात्वमिति वाच्यम् प्रलयक्षणेऽध्याप्तिप्रसङ्गादिति जगदीशेनोक्तम् यत्रेदमवधेयम् । स्वोत्तरत्वप्रवेशे उत्पत्यवच्छिन्नक्रियादेः क्षणत्वं फथमायातं यदि चान्त्यक्षणावच्छिन्नक्रियादेरेव क्षणत्यं स्याचदा घटपुर्व तत्सामग्रीक्षणे जायते इति प्रतीतेः का गतिरिति अत्र समाधानं यदि लाघवशादन्त्यक्षणावच्छिन्नकियादेः क्षणत्वमायातं तदा ताशपतीतिरासिद्धेवेति ध्येयम् ॥ इति श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तयागशिविरचित सामान्यलक्षणाजागदीशी- क्रोडपन्नम्।

·भय पक्षसाजागदीश्याः मोरपत्रम। । पद्धर्मियत्सम्यन्यायच्छिन्नयामकारकनिधयत्येन यत्संशयं प्रति नियत करवं सन्देहस्तत्पक्षकवरसायफानु मिती हेतुभूतपक्षतेत्यर्थ इति जगदीशः अपायं सा. भ्यतापच्छेदकावच्छिन्नमाध्यतावच्छेदकसम्यन्धायन्छिन्नप्रकारता- निरूपितपक्षतावच्छेदकायच्छिन्नविशम्यताशालिनिधयत्वावच्छिन्न- प्रतियन्धकतानिरूपितप्रतिषभ्यताशालिसंशयः पक्षतेति निष्कर्षः। अयमनुपपत्तिः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितप- क्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वायच्छिन्नप्रतियन्धकतानिरूपितप्र. विषयताशालिसंशयः पक्षतेत्युकापप्यनुगमसम्भवेताशनि श्चयत्वपर्यन्तानुधावनं व्यर्थमिति । न च पहिमानिस्यनुमिती महानसीयवाहमानयति संशयस्य पक्षतात्वापत्तिः साध्यतापच्छ- दफावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वनि टावच्छेदकताकमहानसीयवढिमत्तानिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धाता निरूपित प्रतिबध्यतायास्तत्र सत्यादिति वाच्य साध्यतावच्छे- दकपर्याप्स्यवच्छेदकताकप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकापच्छिन्न- विशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतियध्यायस्य घकव्यत्वादिति चेदत्र केचित् पर्वतो घहिमानित्यनुमितो पर्य- तो घह्विविशिष्टयटवान्नवेतिसंशयस्य पक्षतात्वापत्तिः । साध्यसं. शयस्यापि भिन्नविषयकानुमितिसामप्रीविधया वत्प्रतिबन्धकत्वात् पक्षतापरामशंयोरेव प्रतिबन्धकत्वं युकं लाघवात् तथाहि वहि- विशिएघटादिविषयकानुमित्यतिरिक्तशानत्वावच्छिन्नं प्रति तस- दिच्छाविरहविशिष्टवाहिन्याप्यपत्तानिश्चयविशिष्टवयादिविषयक- संशयत्वेन तद्विशिष्टनिश्चयत्वेन वा प्रतिवन्धकत्वं च बयादिविशिष्टघटवानवतिसंशयप्रतिवन्धकरपस्यापि निरक. विशेष्यत्वावच्छेद्यत्वात् तत्रातिव्याप्तिः न चैवं घशाधनुमिति, सामग्रीदशायां घटविषयकशाग्दप्रत्यक्षयोः सामग्रीवशायां च भूतले घटविषयकशाब्दशानं जायतामितीच्चायां घटस्य शा- तथा ·पक्षताप्रकरणम् । २३९ म्दशानमेघ जायते न तु प्रत्यक्षादिरिति तदनुरोधेन ताशप्रत्य- क्षत्वावच्छिन्नं प्रति ताशप्रत्यक्षादीच्छाविरहविशिष्टपरामर्शधि- शिष्टपक्षतात्वेन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यं तथा साध्य. तावच्छेदकावच्छिन्नविषयताकज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतियभ्यतानिवेशेनैव मागुकदोषवारणं सम्भवतीति वाव्यम् लौकिकसामग्य. पेक्षयापि शान्दादीच्छाघटितसामग्न्या बलपस्वात् तादृशभिन्न. विषयकानुमितिसामग्रीविरहस्थले ताशसामग्याः प्रतिबन्ध कत्वस्यावश्यकत्वात् तत एव दोपवारणसम्भवात् लाधवादनु- मित्यतिरिक्तदानस्वावच्छिन्नं प्रति ताशानुमितिसामग्याः प्रतिवन्धकत्वस्य यकन्यत्यादित्याहुः तन्न चह्निः प. तनिष्ठाभावप्रतियोगी येत्याकारकसंशयपक्षतादशाया- मपि घटादिप्रत्यक्षानुदयात् वल्लिमत्तानिश्चयनित्यत्वेनानु- गतरूपेणेव कारणत्यस्येव प्रतिवन्धकत्यस्यापि कल्पनी, यतया साध्यमकारकत्वपक्षविशेष्यकत्वादेः ताटशपतियन्धतान- घच्छेदकत्येन तादशप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतामादाया- तिव्याप्तः शङ्कितुमशक्यस्यात् । न च तथापि यत्र स्थलवि- शेप सायप्रकारकसंशयादेवगनुमितिरनुभवसिद्धा तत्र साध्य- तदभावोभयप्रकारकसंशयत्यमात्रेणेव तत्साध्यकानुमितिसाम- ग्याः प्रतिवन्धकत्यं कल्प्यते लाघवात् । तथा च तत्स्थलीय. पक्षतालक्षणस्प साध्यविशिष्टघटवान्नवेति सशयातिव्याप्तिस्त- বাঘমনিবঘনাথ साध्यप्रकारकत्वादिनैवावच्छेदा. दितिवाच्यम् शस्थले कारणत्वस्यापि साध्यप्रकार संशयत्वेनैव कल्पनीयत्वन साध्यवत्तानिश्चयवेन का- रणत्यस्याकल्पनात तदाशयातिव्याप्तिदानस्य सन्दर्भपिरो. भापरिति ध्येयम् । यदि च घटादिसंशयं प्रति वहध- नुमितिसामग्या पहिमत्तानिश्चयप्रतिवध्यसंशयविशिष्टयहिन्या- प्यधूमवत्तानिश्चयत्न प्रतिबन्धकत्वापि तारशप्रतिवन्ध कतानिरूपितप्रतिवध्यताशालिवहिल्याप्यो घटवान्नवेत्यादिसं. शये पहिव्याप्यधूमसाध्यकपक्षतालक्षणस्यातिव्याप्तिरित्युच्यते त. दा तद्वारणाय प्रतियन्धकतायां ताउशनिश्चयत्वव्यापकतानिधेशे निश्चयत्योपादानण्यावृत्तिः सम्यगेयेति ध्येयम् । अन्ये तुप.

·२४. अनुमानजागदीश्याः फोडपत्रेषु पंतपक्षकपछिसाध्यकस्यले परंतो यहियिशिएघटयान पा पघिटो भययाम येत्यादिसशयस्य पक्षावधारणाय निश्चयत्वम् अन्यथा तादशसशयस्यापि पर्वतो पद्विघयानिस्याकारकसायरचानि. ध्धयनियत्यंतया तन्निर्तकतायाथ साप्रकारकविशेष्यत्वायरिछ अत्यात् पक्षतारयापचिदुपारा स्यात् । न च सापतापले. दकायच्छिन्नप्रकारत्यान्यप्रकारत्वानिरूपितपक्षतापच्छेदकापनि पिशेप्यत्यावच्छिनत्यस्य प्रतियन्धकतायां नियशेनर उकसश. यानां पक्षतात्य धारयितु शक्यते ताशप्रतिघन्धाताया. घट- स्थायच्छिन्नप्रकारनानिरूपितत्वे सति चाहत्वाच्छन्नप्रकार तानिरूपिता या पर्यतत्वावच्छिन्नविशेष्यता तच्छालिशानयेन. घावच्छिन्नत्वाताहशविशेष्यतायाश्च घटत्यावच्छिन्नमफारतानिरू. पितत्वेनोकरूपस्याभावात् इति पाच्य ताशार्थलाभायेय नि. श्चयपदोगदानात् जगदीशमते तदन्यप्रकारत्वानिरूपिततत्प्रमा- रतानिरूपितविशेष्यताशालिझानस्यैव निश्चयत्वादित्याहु. चिन्त्य जगदीशमते संशयातिरिक्त एका वयमिति शाने उभ- यप्रकारतानिरूपितकविशेष्यताया अनभ्युपगमेन दूषणसमा. धानयोरनुचितत्वादिति । नव्यास्तु वहिमतपतवान्न घेति सशयस्य पर्वतपक्षकचहिसाभ्यकानुमिती पक्षतात्वापत्तिः घहि- मतपर्वतवानिति निश्चयनिष्ठाया उक्तसशयप्रतिवन्धकताया अपि चाहत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छि. नत्यादतो निश्चयत्वदलमिति । न साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वा. पच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिवेशेनैव तद्वारण सम्भवति इति वा व्यम् एवमपि वहिमपर्वतो देशवृत्तिर्न चा इत्यादिसाय- पक्षतात्वापत्तं. वहिमत्पर्यतो देशवृत्तिरिति निश्चयनि- छप्रतिवन्धकतापास्ताशमुख्यविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वात् न चाप- च्छेदकतानात्मकसाध्यतावच्छदकावच्छिनाकारताकयक्षतावच्छे- दकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिष्ठावच्छेदकताकप्रतिवन्धकतानिवेशे नैव तद्वारण सम्भवतीति वाच्यम् एवमपि पर्वतत्ववान व हिमान् पर्वतत्व भूतलमितिक्षाननिष्ठपहित्वावच्छिन्नताह- शप्रकारतानिकपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वावच्छि- स्य ·पक्षताप्रकरणम्। भप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतियध्यत्वस्य भूनलं पहिमानवेति. संशये सत्वात्ताशसशयादपि पर्वतो घह्निमानित्यनुमित्यापसेः न च ज्ञानचैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिवेशेनैव तदोपवा. रण सम्भवतीति वाच्यम् अवच्छेदकतानात्मकत्वज्ञानशिपया- मच्छिन्नत्याद्यपक्षया निश्चयत्वप्रवेशे गौरवानवकाशादित्याहुः । घस्तुतस्तु यह्निमहानसीयवाहिमानित्यादी महानसीयवहिवं हिमान्न चौते संशयतिव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतायां ताद. शनिश्चयत्वावच्छिन्नत्वनिवेशस्यावश्यकत्वमिति । न च तनि. घेशेऽपि पर्वतत्ववान् वद्विमान् पर्वतत्वधञ्च भूतलमिति शान- निष्ठप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताया भूतल पहिमानवे तिसरायेऽपि सत्चात् तादृशसशयादपि पर्वतो घहिमानित्य- नुमित्यापत्तिर्दुवारैवेति वाच्यं ताशसाध्यवत्वनिश्चयत्यपर्याप्ताय. छेदकताप्रतिवन्धमत्वस्य निवेशनैर तदोषपारणसम्भवात् । न च ताशानश्वपत्वपर्याप्तावच्छेदकताप्रतिबन्धकत्वमप्रासद्धम् अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्यानाहार्यत्वाद्यन्तर्भावेनापि तदवच्छ- दकताया पर्याप्तत्वादितियाच्य यकिञ्चित्पतिवन्धकतावच्छरसी. भूताभावविशिष्टतादृशनिश्चयत्वपर्याप्तापच्छेदकताकप्रतिवन्धमत्व- स्य तघट मत्वनैव वक्तव्यत्यादित्यपध्येयम् ॥ तथापि सशयत्यमत्र ताशनिश्चयाप्रतिबन्धकस्य तथा पक्षधर्मिकसाध्ययत्तानिश्चयनिवर्तत्वे सति ताहशनि- श्वयप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयताशून्यत्वामेनि फलितार्थ इति जगदीश निश्चयत्वस्य प्रतिवध्यतानवच्छे. दकत्वादसम्भघाति घाच्य तादृशज्ञानरपायच्छिन्नप्रतिब- ध्यतावच्छेदकत्वस्य ताडशनिश्चयत्वेऽपि सत्चेनासम्भवानपका- शादिति पर्याप्त्यनिवेशादित्यभिप्रायेण तस्योक्तावादिति फश्चि. त् । वस्तुतस्तु स्वावच्छिनप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्य- त्वस्वसमानाधिकरणताहशज्ञानत्वावच्छिनप्रतियध्यतानिरूपितम. तिवन्धकताधच्छद्कविषयतावत्वसम्यन्यायच्छिनस्तनिष्ठायच्छेदक- ताकभेदवत्त्व যমযষযখন বাহালিঙ্ঘনে- मेव पक्षतात्वमिति निरुतोभयसम्बन्धस्यैकप्रतियोगिकत्व- लामाश्रमेव, निश्चयत्वोपादानमित्याहुः । फेचिनु यजाती चात्र ·वा. वथा ૨૪૨ अनुमानभागदोश्याः कोरपोपु पहा निभयरूपं वासीयानुमित्यादिविशेषलामाप निश्प पदं तेनानुमितित्वव्यापकप्रतियध्यतानिरूपितप्रतियन्धकत्वं लभ्य. ते ग्यापकत्यनियेशात् पर्वतो पहिमानया घरवांश्चत्या: दिसंशयस्य संग्रह । ताराहानत्यव्यापकत्यनियेशेऽनाहार्य त्यादिप्रवेशेन गौरयादिस्याहुः । न चैवं पर्यतत्वावच्छेदेन बहे: साभ्यतास्थले प्रामाण्यवानास्कन्दितपर्यतत्वसामानाधिकरण्येन प. घेतो घयभाववानित्याफारकनिधयारमकपर्वतो पहिमानवेतिसंश। पेऽध्याप्तिस्तत्र प्रतियन्धकतापच्छेदकविषयिताशून्यस्याभावादि. पाध्यं तारशनिश्चयनियर्त्यतापच्छेदकत्ये सति प्रतिवन्धकतानपच्छेदिका या पिपयिता तवत्यस्य विधक्षि- तत्वाद चोकसंशये प्रतियोगित्वसंसर्गावच्छिन्नवाहि- स्वावच्छिन्नविषयित्वमेव तारशमिति नाव्याप्तिः । निर्वहिः पर्वतो. रूपवानवेत्यादि संशयस्य तु ताउशविपयित्वपिरहाधातिव्याप्तिः। नन्येवं तारशनिश्चयनियर्यतावच्छेदकत्ये सति सामान्यतः. तिबन्धकतानवच्छेदकं यद्विपयित्वं तद्वत्वमेघ ताशत्वमित्यस्वैच सम्यक्त्वे किं तारशनिश्चयत्वपर्यन्तानुशरणेनेति तथादि निर्व- हि: पर्वतो रूपयात्रवेत्यादिसंशयस्य साध्यवत्तानिश्चयनिवय॑ताव- च्छेदकं ययहित्वाचवच्छिन्नताहशविपयित्वं तत्प्रतिवन्धकता. पच्छेदकम् अतो न तत्संग्रह । अस्ति च ण्यमानास्कन्दितपर्वतो घहयभाववानितिनिश्चयात्मकपर्वतोयहिमान बेतिसंशये उभयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतैव ताशात्यतो न. तस्यासंग्रहः । न च नीलपर्वतो महानसीयवाहिमानयेति संशयेऽ. ध्याप्तिः नीलत्वावच्छिन्नविपयितायाः पर्वतो नीलाभाववानिति वा. धघुद्ध प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन ताशाभावत्वावच्छिन्नविष- यताया अभावः प्रतियोगितासम्बन्धापच्छिन्नमहानसीयवहयभा. पयानितिवाधबुद्धःप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया वहित्यावच्छिनविप. यतायाश्च बहिर्महानसीयत्वाद्यभाववानिति यात्रुद्धः प्रतिबन्ध च्छेदकतया ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकप्रतिवन्ध- फतानवच्छेदकधिपयत्वविरहादिति वाच्यम् । तथापि पक्ष तावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वापच्छिन्नप्रतियन्धकतानवच्छेदकविष. रत्वस्य धाच्यतयोक्तदोषवारणसम्भवात् । अयच्छेदकत्वंच अप्रामा- तत्र ·पक्षताप्रकरणम्। शः अपच्छेदफतावच्छेदफसाधारणम् अतो न बाधनिश्चयेऽतिव्या. तिः अथवा पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतात्यायच्छिमावच्छे. एकताकप्रतिवन्धकताया घाच्यत्यैवोदोपवारणसम्भवादिति । न च तथापि प्रत्यक्ष प्रति प्राधसंशयस्य प्रतियधकतया सं- शयपक्षतावादिमते संशयविषयतामात्रस्य प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न- प्रतियध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया पक्षतालक्षणस्या. सम्भवापत्तिरिति वाच्यम् । सानत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानि. रूपित प्रतिबन्धकतानिवेशेनापि दोषवारणसम्भवादिति चेन्न भि. प्रविषयकानुमितिसामग्न्याः प्रतियन्धकत्वस्य लाघवेन पराम- शविशिष्टसंशयत्वेन कचित्रस्थलविशेष साध्यप्रकारकसंश. यत्वमाणैव या कल्पनीयतया बहधादिसंशयविषयताया अपि अ. नुमित्यन्यघटादिशानप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वादव्यातिरतस्तनिवे- । न च ताशस्थलाविशेपे साध्यप्रकारकसंशयत्वेन का रणताकल्पनेनैवोपपचौ तथानुगमस्यैवाकरणीयत्वात् कुतो- च्याप्तिरिति पाच्यम् । यतो यधर्मावच्छिन्नाभावलाध्यकस्थले साध्यप्रकारकसंशयादेवागुमितिः तत्र साध्यप्रकारकसंशयत्वेनेय कारणत्वं प्रतिबन्धकत्वं च कल्पनीयं यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यकस्थ- ले तु साध्यप्रकारकसाध्यविशेष्यफनानाविधसंशयादेवानुमिति. स्तत्र निरुक्तप्रतिवध्यताशालिज्ञानत्वेनैव कारणत्वस्यावश्यकतया तद्धर्मावच्छिन्नसायकस्थलीयपक्षतालक्षणस्य साध्यामावप्रकारक- संशयेऽव्याप्तिः ताइशसाप्याभावविपयतायाः ताशप्रतियध्यता. निरूपितप्रतिबन्धकतानपच्छेदकत्वपिरहात् । न च तथापि अनुः मितिनिष्ठप्रतियध्यतानिरूपितताशपतिबन्धकतानपच्छेदकत्वविय. सययोक्तस्थलेऽध्यातियारणं सम्भवति भिन्नविषयकानुमि- तिसामप्रथा प्रतिवन्धकत्वस्य अनुमिचिनिष्ठप्रति- पध्यत्वानिरूपितत्यादिति याच्यम् अनुमिति प्रत्यपि भिर- विषयकशाम्दसामप्रथाः प्रतिबन्धकतयोतस्थले साध्यामाय- प्रकारकसंशयस्यापि योग्यताशानविधया घटायनुमितिम- तिवन्धकत्येन उक्तविवक्षायामप्यप्रतीकारादिति ध्येयम् । स्तुतस्तु प्रतिबन्धकत्यस्यैकस्याभावात् सामान्यतः प्रतियन्धक- तानवच्छेदकत्यस्य वक्तुमशक्पषमतः साध्यपदानार्थकतारश- ·भनुमानजागदीश्या मोडपत्रेषु निश्चयपदप्रवेश इति युक्तं पश्यामः । चिनु पर्यनत्यायवरददेन पहिसाध्यकस्थल सामानाधिकरण्येन पदमभावनिश्चयात्मकनिक रूसशय एय न वीफियते विरोधिनोः संशयत्यनिश्चयत्ययोरेकपा सत्यात् इद तु सन्प्रतिपक्षे स्वयं भट्टाचार्येणोकम् । एव च जगदी- शोक्तिर्यधाधुनमेय सगच्छत इत्याहुः॥ अधात्र प्रतिवन्धमतायच्छदफविषयतास्यत्वमित्यत्र शा. मपदं व्यमिति न च पर्वते पदिशानं जायतामितीच्छाया. मतिव्याप्तिः तस्या अपि माध्यपत्याशानप्रतियष्यत्या. दिति याच्यं ताशेच्छायाः साध्यतावच्छेदकाचछिनप्र- कारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नावशेष्यताशातिज्ञान- रूपसाध्यवत्तानिश्चयत्वारच्छिन्नमतिवन्धरुतानिरूपितप्रतिवध्यत्या- भावादिति वहिमानित्यनुमिती यहित्वा- धच्छिन्नप्रकारत्वान्यप्रकारवानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालिज्ञानं जायतामितीच्छारामतिव्याप्तिस्तस्यास्तादृशविपयिता- शालिझानन्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताशालित्वा- दिति वाच्य तथा सत्यपि ताशप्रतिवध्यतायाः साध्यविपयित्वाव. च्छिन्नन्धाभावादेव तन्निरासादिति चेन्न पर्वतो विशेष्यतावानित्य- त्यनुमिती विशेष्यतात्वावच्छिन्नप्रकारवान्यप्रकारत्वानिरूपि. तर्पवतत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिझान जायतामितीच्छायामप्ति- ध्याफ्यापत्ते तनिष्ठताशप्रतिवध्यतायाः साध्यषिपयत- या अप्यवच्छिन्नत्वादिति साध्यतावच्छेदकताप- र्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाचच्छेद. कताकविपयित्साच्छिमस्वस्थ प्रतिवध्यताया निवेशादेवनो- कातिव्याप्त्यवकाश इति वाच्यम् एवमपि ज्ञानयानित्यनु. मिती ज्ञानत्वावच्छिनप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपितात्मत्वाचाछि. विशेष्यताशालिज्ञान जायतामितीच्छायामतिव्याप्तटुंवारत्वादि- तिध्येयम् ॥ पक्षविषयितावहिर्भूतसाध्यवियित्वटितधर्मावञ्छि. अप्रतिवध्यत्वमित्यत्र किं तावत् बहिर्भूतत्व न च पक्षवि. पयताभिन्नत्वमेव तदिति वाच्यम् घहिव्याप्यवत्सधर्मा पर्वतो पहिश्याप्यवानियत्र ताशपर्वतो हिमानवेत्यादिसंशयस्य स. अथ ·पक्षताप्रकरणम्। २४५ प्रहापत्तेः ताहराविषयतायाः पक्षविषयिताभिन्नत्वात् इति चेन्न पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदप्रति- योगितानवच्छेदकत्वस्य तादृशयहिभूतपदेन विवक्षितत्वा. त् । यद्यपि यद्यवच्छेदकावच्छेदकसाधारणायच्छेदकत्वं न स्वी- क्रियते तदा पक्षविपयितावादिभूतत्य तादशसाध्यविषयिताया. मक्षतमेय । तथापि पक्षतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहनुभ. घत्वावच्छिन्नजन्यनानिरूपितजनकतानवच्छेदकत्वस्य विवक्षित- स्वान्न दोषः । अथ वहिपक्षकवहिसाध्यकस्थले तादृशपक्ष- विषयितावहि तसाध्यविपयित्वाप्रसिद्ध्याव्याप्तिः यद्यपि लक्ष्य. भेदेन लक्षणस्य नानात्वेन पुथिव्यामितरभेदसाध्यकस्थल इव साशस्थलेऽपि पक्षविपयितायहिभूतत्वस्थानुपादेयतया तत्र ना. ध्याति तथापि वहिन्याप्यसाध्यकस्थले तारशविपयित्वा- प्रसिद्ध्याऽच्याशेर्दुरत्वापत्तेः मैवं पक्षनावच्छेदकावच्छिन्नमुख्य. विशेष्यत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य तादशवहि- भूतान्तपदेन विवक्षितत्वात् तत्र लक्षणसमन्वयः न च ताह- शस्थले घहयभावो वहिन्याप्यनिष्ठाभावप्रतियोगी नवत्यादि. संशयेऽतिव्याप्तिः तनिष्ठप्रतियध्यतायाः पक्षविषयतापहिर्भूतसाध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारित्वावच्छिन्नत्वादिति वाच्यम् । असमान' प्रकारकज्ञानस्य प्रतियन्धकतास्वीकर्तृप्राचीनमतेऽपि ताश- ज्ञानस्य साध्यवत्तानिश्चयाप्रतिवध्यत्वात् । न च तथापि वय. भावसाध्यकस्थले पहिमानवेत्यादि संशयस्य पक्षतात्यानुपपत्तिः । तनिष्ठमतियध्यतायाः साध्यविपयित्वानवच्छिन्नत्वादिति वाच्यं च्याप्यसाध्यकस्थल एव पक्षविपयितापनिर्भूतसाध्यविपयित्वाव- छिन्नत्यस्योपादेयतया ताशस्थले तद्विशेषणस्यैवानुपादेयत्वात् । न च वद्विव्याप्यपक्षतावच्छेदककवादिसायकस्थले घद्विव्याप्य- घान् पद्विमानवेत्यादिसंशयस्याहार्यतया अप्रतिवध्यत्वेनाल्या. सिरिति वाच्यं ताहशाब्यातेर्मूलव्याख्यानावसरे स्वयमेवोक्ता स्वादिति ॥५॥ अथ घस्तुतस्तु सायप्रकारित्वसाध्यविशेष्यकत्वान्यतरा. पच्छिमत्वमेव प्रतियभ्यताया निवेश्यता कि भाषमकारित्यादिनियेशेनेति मैयं पहिव्याप्यवत्सधर्मा- साध्या- - ·अनुमाननागदीश्याः क्रोडपोपु पर्यतो पहिन्याप्ययानित्यादौ पहिण्याप्यवसथा पर्यतो हिमाग्नवेति संशयेऽतिव्यापयापत्तेः न च प्रतियोगित्वसंसगी. पच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रकारित्वान्छिनत्यनिवेशादेव न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं घस्तुत इत्यभिधानकृन्मते पर्व- तो बद्विमानित्यादी पहयभावः पर्वते न येत्यादिसंशयस्यालश्य- तया तनातिव्याप्तेः यद्यपि पूर्वकल्पे लस्यतापनस्यात्रापि लक्ष्यतया तत्र लक्षणगमनं न भविकर तथापि बहिव्याप्याभावकालीनपर्वतो घहिमाल पेवि संशयेऽतियातनच वद्विपक्षणेऽपि ताशसंशय. तिच्यामिर्दुबारा इति धाच्यम् । साध्याभावत्वावच्छिन्नप्रका- रित्यपदेन पक्षतावच्छेदकावच्छिमविशयितानिरूपितस्वरूपस. म्बन्धावच्छिषप्रकारित्वस्य विधक्षितत्वादिति । न च पहि- ज्याप्यपक्षकस्थले घहिन्याप्यो घहिमानवति संशयतिव्याप्ति- स्वभिधप्रतिवध्यताया साध्यविशेष्यकावावच्छिन्नत्यादिति धान्य- म् । साक्षात्परम्परासाधारणपक्षविषयतानिरूपितसाध्यविशेष्य- करवाचच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैवमपि धहिल्याप्यकाली. नयहिण्यायो घहिमामयेत्यादिसंशयस्य पक्षवात्यापत्तिरिविया- च्यम् । साक्षात्परम्पयसाधारणपक्षविषयित्वावच्छिन्नावच्छेद- फसाध्यपिशेयकत्वनिष्ठावच्छेदकताकरवसायामावत्वाधच्छिनप्र- कारित्वावच्छिन्नस्तदन्पतरवतप्रतिवध्यत्वस्य विक्षणीयत्वादिति ध्येयम् । केचिनु पक्षवृत्तित्वाभावः पक्षनिष्ठाभावप्रतियो- पियामायः आधेयतासम्बन्धेन पक्षाभाव पतदन्यतमामावामा धमकारतानिरूपितसाध्यविशेष्यत्वावच्छिनत्वस्य पतग्यतमान भावतिीरकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारत्यानिपितसाध्यविशेष्यत्ताक-- स्वावधिउन्नरवस्य वा विवक्षितसाध्यविशेष्यकस्वावच्छिनत्वप. देन विवक्षणीयतया घहिव्याप्यपक्षकवहिव्याप्यसायकानुमितो. घहिच्याप्यो बहिमान वेतिसंशयस्य न पक्षतात्वमिरयाहुः । पतु साध्यवत्तानिश्चयनिवर्त्यसंशयत्वं साध्यामाधवनानिश्चय निवयत्वरूपं सर्वध प्रहमतो नोक्तदोषाणामबकाश इति तनुच्छ पर्यतत्वापच्छेदेन पद्धे साध्यतास्थले यशभाववतपर्वसधर्मा धतिमान् पर्वतो दन्यं न वेति सशयस्य पक्षतावापत्तिरिति जगदोशेनोकम् । तत्र समन्छते सायपत्तानिश्चयमतिमभ्यतावच्छे ।

·पक्षताप्रकरणम्। २४७ दिका सती साध्याभाषयचानिश्चयप्रतियध्यतावच्छेदिका या वि. पयिता तच्छालिचानत्वस्य संशयत्वपदेन विवक्षणेनैष उक्ता. तिव्याप्तिवारणसम्भवादिति चेन्न पर्वतो वहयभावव्याप्यवामित्या दिस्थले पर्वतो पढ़यभावव्याप्यामावाभाववाहिमान्न चेति संशयी. यवहयभावव्याप्याभावाभाववाहित्यावच्छिन्नविषयितायाः साध्यव. स्वनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वेन साध्याभाववत्तानिश्चयप्रति- घश्यतावच्छेदकत्वेन च तवातिव्याप्तेदुर्वारत्वादिति ध्येयम् । याशयारशेच्छासत्त्वे सिखौ सत्यामनुमितिः तत्तदिच्छाभाघसमु. दायस्य सिद्धिविशेषणत्वादिच्छाया अननुगमेऽपि न क्षतिरिति शिरोमणिः । सिञ्चसमानकालीनानामनुमितिप्राक्षणस्थायिसिपा. पिपाणामुत्तेजकविधया पक्षतायां प्रवेशो व्यर्थः कारणतावच्छेद- फगुरुत्वापादक स्यादतः सिद्धी सत्यामिति जगदीशः। अथान यत्रादी सिद्ध्यात्मकपरामर्शः ततो घटेच्छा ततः परामर्शान्तरं ततोऽनुमितिरिति क्रमेण जाता तत्र द्वितीयपरामर्शक्षणेऽनुमित्या. पत्तिः तदिच्छासघदशायाम् उत्तरक्षणेऽनुमितरुत्पादेन तदि- च्छाव्यतरप्युत्चेजकान्तर्गततया तदिच्छाविरहावशिष्टसिचभाव. स्य घटेच्छोत्पादक्षणेऽपि सत्त्वादिति तदुपेक्ष्य गौरवदोपोत कीर्तनमनुचितमिति चेन अन्तिमपरामर्शविशिष्टतदिच्छाव्यक्तर- तेजकत्यस्वीकारणैव तदोपवारणसम्भवात् । न च गौरवमिति- घाच्यम् । गौरवस्य स्वयमेवाभिहितत्वादिति । न चैवमपि यत्रा- दो बाधनिश्चयस्ततो घहिव्याप्यवान् वहिव्याप्यव्याप्यवांश्चेति परामर्शः ततो घटेच्छा ततोऽनुमित्यात्मकसिधात्मकपरामर्शः ततोऽनुमित्यन्तरं जायतामितीच्छा ततोऽनुमितिः फ्रमेण जाता त प्रानुमितीच्छाक्षणेऽनुमित्यापत्तिर्दुरेति वाच्यम् । तत्रापि स. मूहालम्बनपरामर्शविशिष्टधरच्छाव्यरत्तेजकत्वस्वीकारणेव त- द्वारणसम्भवादिति ध्येयम् ॥ न च यत्र धूममानपरामर्शातरं धूमालोकोभयलिङ्गकानुमितिर्जा- यतामितीच्छा ततस्तदुभयलिनमपरामर्शोपस्यानुमितिः तत्र तदुभ- यलिगकपरामर्शोत्पत्तिक्षणे धूमलिनकानुमितिः स्यादप्रिमानुमित्या नुरोधेन तदिन्छाव्यक्तरुत्तेजकत्वादिति याच्यम्। तत्र समूहालम्बन. परामर्शव्यक्तिविगिएतदिष्याम्यक्किायनेयोचेजककोटी निवश्यत्या- ·२४८ अनुमानज्ञागदोश्याः क्रोडपत्रेषु दिति जगदीशः । अथात्र उभयलिङ्गापरामर्शव्यक्तरुत्तेजककोटि निवेशादेव सम्हालम्बनपरामर्शात्पत्तिक्षणेऽनुमित्यापत्तिविर - ण तादृशसम्हालम्बनपरामर्शविशिष्टतदिच्छान्यकेरुत्तेजकत्वक रूपनमनुचितमिति चन अन्यसालिङ्गकच्छा कामिनीजिसासा. दिवत् पृथक् प्रतिवन्धिका इति दीधितिग्रन्थस्य यद्यदिच्छा- स्यचिसने मालोकलिनच्छासव धूमलिगमानुमितिः प्रामाणि- फी तदिच्छाविरहविशिष्टालोकलिङ्गकच्छात्वेनैव प्रतिवन्धक त्यमित्यर्थस्य पर्यवसिततया तदिच्छाव्यरत्तेजकत्वं नान्य. स्येत्यर्थपरिप्राप्ततया इच्छाव्यरत्तेजकत्वलाभाय तनिवेशस्या- घश्यकत्यादिति । केचिनु यत्रादौ घूममात्रपरामशीनन्तरं धू. भालोकोभर्यालयकानुमित्सा ततोऽपेक्षावुद्ध्यात्मकोभयलिजकप. रामदिनुमितिः ततामामलिनच्छानन्तरं द्वित्यप्रत्यक्षान्म- फमम्मलिङ्गकसिग्यात्मकपरामर्शस्ततोऽनुमितिः तमोभपलिङ्गकानु- मित्यनुरोधेन तत्परामर्शव्यकंरजकत्वेऽपेक्षाबुद्ध्यात्मफपरामा भापविशिष्टेच्छात्वावच्छिन्नाभावस्य भष्मलिगकेन्डाक्षणे सत्यात् भमलिकपरामर्शक्षणे ऽनुमितिवारणाय ताशपरामर्शविशिष्ट च्याव्यरतंजकत्यावश्यकमित्याहुरिति ध्येयम् ॥ तालिकानुमिती सिद्धिकालीमा तल्लिङ्गकानुमितीच्छाविशेष. विरदविशिष्टान्याला कानुमितीच्छा एयथा प्रतिवन्धिफ्रेति शिरोम- मिसिलिनकानुमित्साभिनतदन्यलिगकानुमिरसैव प्रतिवन्धिका तल्लिकानुमिरतापिरहशिष्ट्यप्रय गौरवमिति वाच्य यत्र सि. सात्मकापेक्षानुद्धिस्यरूपधूमपरामर्श त्तरं मामेणालोकलित कानु- मितियपकारेण धूमलिङ्गकानुमिनित्यप्रकारेण च इच्छावा तत्र चनुपंक्षणे धूमालिकानुमित्यनुत्पादापतेः धूमलिनमानुमिस्लाभि. माया पवालीफलितकानुमिस्साया: सत्यादिति जगदीशायय ततिामानुमिरसाभिन्नत्यनिये कयमुक्तस्थले धूमलिकानुमित्या नुग्णादापत्तिरित्युत उगवीरोन । यदिच्छाध्यक्तिसार सिदिका. लीनालिसानुमितिायत तवदिव्यापिरहपितिधापलिका. नुमिासात्यनेय तसिमानुमिती प्रतिबन्धकायस्थ प्रागुवरया उकालीयानांकलिकानुमिमापनरप्युचनाकारयस्तर्गताये. न सदिच्छामिवान्पछिकानुमिरसाया मसागपाकस्थलीपा.

·पक्षताप्रकरणम् । नत्र नुमित्युत्पादे वाधकामावादिति । न चालोकलिङ्गकानुमित्साव्यक्त रुत्तेजकत्वे धूमलिङ्गकानुमित्साक्षणेऽनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् सामान्यतः सिद्धयभावरूपपक्षताधिरहादेवोक्तापत्त्यसम्भवात सि. प्रतिवन्धकतायामालोकलिङ्गकानुमिसाव्यतरनुत्तेजकत्वा. त् । न चान्यलिनकानुमित्साप्रतिवन्धकतायामुक्तस्थलीयधूम. लिङ्गकानुमित्साव्यकिरवेजकविधया प्रवेश्यतां न त्यालाकलिङ्ग. कानुमित्साब्यक्तिरपि तन्निवेशे गौरवादिति वाच्यं तत्तदिच्छाभिः सत्यनिवेशे आलोकलिङ्गकानुमित्साव्यक्तरेवोत्तेजकविधया प्रवेश- नीयत्वात् प्रयोजनविरहेण धूमलिङ्गकानुमित्साव्यक्तरेयोत्तेजकको. टायप्रवेशन गौरवानवकाशादिति चेदत्र केचित् । तत्तदि- च्छाविरहविशिष्टत्वमपहाय तत्तदिच्छामिन्नत्यनिवेशे यत्र क्र. मेण सिधात्मकघूमपरामशालोकलिङ्गकानुमित्साधूमालोकोम. यलिङ्गकसमूहालम्यनसिद्धात्मफपरामर्शानुमितयः समू- हालम्बनपरामर्शक्षणे धूमलिङ्गकानुमित्यापत्तेरप्रिमानुमित्यनुरोधेन तदिच्छाव्यक्तरुत्तेजकत्वात् । न च तत्तदिच्छाविरहवेशिय- निवेशेऽप्युकापत्तिर्दुवारेति घाच्यं मन्मते समूहालम्बनप- रामर्शविशिष्टतदिच्छाध्यक्तरेवोत्तेजकतया तादृशेच्छाविरहविशि- वृत्तदिच्छाव्यक्तरेव विरोधित्वात् । भवन्मते तत्र परामर्शवि- शिष्टतदिच्छाभिन्नत्यनिशेष्यनिस्ताराच विशिष्टतदिच्छात- स्तदिच्छाया अनतिरिक्तत्वादित्याहुस्तचिन्त्यम् । वस्तुतस्तु यादशस्थलविशेषेऽन्यलिङ्गकानुमित्साकाले समूहालम्वनाभय. परामर्शीत्तरंः कदापि यल्लिनकानुमितिर्न जाता तत्र तल्लि- कानुमितो तलिङ्गकानुमित्सात्यावच्छिन्नाभावविशिष्टान्यलिन कानुमित्तानेय प्रतिवन्धकत्यं पाच्य न तु तत्तद्व्यक्तित्वेन तल्लिनकानुमित्साव्यक्तीनां प्रवेशे गौरवात् । शस्थले यदा अपेक्षावुधारमकसिद्ध्यात्मकतलिङ्गकपरामस्त- तोन्यलिङ्गकानुमित्सा ततस्तल्लिनकानुमित्सा ततोऽनुमितिस्तत्र ताशानुमित्यनुत्पादापतिः तल्लिकानुमित्साभिन्नान्यलिङ्गकानुमि- सायाः सत्वादतस्तल्लिङ्गकानुमित्साभिन्नत्वमनिवेश्य तलिङ्गकानु- मिसाविरहवैशिष्ट्यानिवेश इति ध्येयम् ॥ घस्तुतस्तु साध्यनिश्चयत्वं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्या. तथा च ताह- ·च २५० अनुमानजागाश्याः क्रोडपत्रेषु न्यप्रकारत्वानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिकात्तिप.' क्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिसानत्वमिति जगदीशेनोक- म् । अथ पर्वतो वहिमानितिनिश्चयस्य निश्चयत्यानुपपतिस्तस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारल्यान्यपर्वतत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपि- तविशेष्यताशालित्वादिति चेन धर्मितावच्छेदकतानात्मकताइश प्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपितत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैकत्र य. मिति रीत्या पहिघट्वान् पर्वत इत्यस्य निश्चयत्यानुपपतिस्तदीय- विशेष्यताया निरुतप्रकारत्वान्यघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि- तत्वादिति वाच्यं जगदीशमवे मुख्यविशेष्यांशे एकत्र द्वयमिति रीत्या ज्ञानस्य बाधनन्थे स्वयमेव स्खण्डितत्वात् । तथाप्येकत्र व्यमिति रीत्या वढिपटवतपर्वतवान् देश इति शानस्य निश्चयत्वानुपपत्तिरित वाच्यं मुख्यविशेष्यतानिरूपित- त्पेन निरुताकारल्यान्यप्रकारताया विशेषणीयत्यादेतेन सा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वान्यप्रकारतानिरूपितपक्षतायच्छेद- फावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वमित्युक्तारेव साम अस्ये कृतं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वनिवेशेनेति परास्त. म् । तदप्रवेशे घटवरपर्वतयान् देश इत्याकारकशानस्य साध्यनिश्चयत्वापचेः तदीयविशेष्यतायामपि मुख्यविशेष्यता. निरूपितताशप्रकारत्यान्यप्रकारत्यानिरूपितरयस्य सत्त्वात् न च. धमपि धहिमतपर्वतो घटवानिति वाने साध्यनिश्चयत्वानु पपत्तिस्तदीयविशेष्यतायां ताशप्रकारत्वान्यप्रकारतानिरूपित. त्वादिति घाच्यं निरुकाकारत्याभ्यप्रकारतानिमपिता या साध्य. तापच्छेदकावच्छिन्नापच्छेदकरयानिरूपितविशेष्यता तदन्पसा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेप्यताशालिशानत्वस्य- साध्यनिश्चयत्यपदेन विवक्षितत्यादिति केचित् । घहितदभाववदपर्वतवान् देश रति शानस्यापि साध्यनिधय. स्वापत्ते । तस्यापि मुख्यविशेष्यतानिरूपितताशप्रकार त्यान्यप्रकारत्वानिरूपितसाव्यप्रकारवानिरूपितविशेष्यताशालिस्या- ६ न च तादृशमाने मानाभाव इति वाच्यं धूमसमा नाधिकरणाभायप्रतियोगितानवच्छेदकवद्वित्यापच्छिन्नसामानाधिक प्यतदभाषयमवान् पर्वत इति डानस्यानुमितिजनकतावार. प ·पक्षताप्रकरणम्" २५१ ३ णाय विशिष्टयैशिष्ट्यावगाहित्येन जनकत्वस्य पिशिष्टवैशि. ट्याचगाहियादा उक्तस्वादिति । कोचि साध्यतावच्छेदकाय. च्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वानिवेशे पर्वते वहि निश्चिनोमोत्याका. रकवानस्य पर्वते वह न जानामात्याकारकज्ञानप्रतिवन्धकत्वा. नुपपत्तिस्तस्य वाहित्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित्तपर्वतत्वावच्छिा नविशेष्यताशालिवानानवगाहित्वात् । स्वमते तु वहित्वाध. छिन्नप्रकारत्यान्यप्रकारत्वानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्रकारत्यनिरूपि- तपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिमानत्वेन पर्वते वहिं नि- विनोमीतिनिश्चयस्य सामान्यघटितविशेषावगाहियानप्रतिवन्ध. फत्वमक्षतमेवेत्याहुः । घस्तुतस्तु वहिमतपर्वतो घटवानि- स्याविहानस्य वहिनिश्चयत्वसम्पादनाय साध्यतावच्छेदकावन्छि- अप्रकारतानिरूपितत्वावच्छेदकीभूतधर्ममापावच्छेदेन तारशान्य- प्रकारतानिरूपितत्वाभावो घाच्यः । न च पर्वतो वहिमा. नितिशानस्य निश्चयत्वानुपपत्तिस्तदीयपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता- याम् अन्यप्रकारतानिरूपितत्वाभावस्य व्याप्यवृत्तितया अवच्छे- दकत्वास्वीकारादिति वाच्यं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितत्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नं पत्ताशान्यप्रकारतानि- रूपितरणं तदभावस्य वकव्यत्वादिति । तथा च संशये प्रसि- तारशान्यप्रकारतानिरपितत्वस्य योग्भावस्तस्य घेतो पहिमानितिनिश्चयीयविशेष्यतायामपि सत्त्वन पर्वतो घट- घानिति निश्चपस्य साध्यनिश्चयत्वापत्तिरतः साध्यतापच्छ. दकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वस्य निरुतविशेष्यतायामावश्य- कत्यमिति । न च पहित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वापच्छे. एकं यत् पर्वतत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्यत्वत्वं तदवच्छेदे. न घटप्रकारतानिरूपितत्वस्यापि सत्वादेव नातिन्याप्तिरितिवा- ज्यं तवीयधिशेप्यतानिष्ठपर्वतत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्य- तात्वस्य पहिल्यावच्छिन्नप्रकारतानिमपितत्वानयच्छेदकत्वादतिप्र- सकस्यात् धडिप्रकारतानिकापितपर्वतत्वनिष्ठाव- कछेदकतानिरूपितविशेष्यतात्वमेय घहित्वावच्छिन्नप्रकारता. निरूपितायावच्छेदकतारशविशेष्यतात्वस्य च पर्वतो घटवानिति- निमयीयविशेष्यतायामसरवादिति ध्येयम् । केवितु स्थाव- ·ज्ञान ૨૨ अनुमानजागदीश्याः मोडपत्रेषु च्छिन्नमतिषध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकप्रकारल्यावच्छिन्न प्रतिवध्यतापच्छेदकामकारत्यानिरूपितत्वस्वनिरूपित्तत्वोभयसम्ब- धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टविशेष्यताशा. लिझानत्वमेव साभ्यनिश्चयत्वम् । अत्र च कल्ये एकत्र द्वयमिति रीत्या पहिघटवानिति ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न क्षतिरित्या । नव्यास्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकाररवान्यप्रकार न्वानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्यमेव लि. थयस्वम् । न तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि- नवर्धाटनम् । तथाहि वह्निमान् यदाभावधान् इत्पाकारक- प्रति वहिमान् घटवानित्याकारकनिश्चयस्य घटत्वाब च्छिन्नप्रकारतानलार्पवयवच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन प्र. तिवन्धकत्वे वह्निमद्घटवानपटवानित्याकारकपटधर्मितावच्छेदकब हिमकारकतादशोभयधर्मधर्मितावच्छेदककपटप्रकारकनिश्चयस्यापि तादृशाने प्रतिबन्धकत्वापत्ति तस्यापि घटत्यायच्छिन्नन- कारतानिरूपितवदश्वछिन्नविशेष्यताशालिवादतो जगदीराम- ते समानाधिकरणप्रकारताविशेष्यतयोरैक्यमिव समानाधिकरण- विशेष्यनाद्वयोरक्येऽपि रहिमतपर्वतो घटवानित्यादिशानीय- विशेष्यताद्वात्ते यावत्यावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्व यश ध. टत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित तयोः परस्परावच्छंदकभावं सांकृत्य वदित्वावाग्छमावच्छेदकतानिरूपितत्वविशिष्ठविशेष्यता. त्यावच्छिन्ननिरूप्यकताकनिरूपकताबद्घटत्वावच्छिन्नाकारताशा- लिनिश्च परवेन प्रतिवन्धकत्वमै पहिल्यावच्छिनावच्छेदकतानिक वितत्वविशिष्ठविशेभ्यतास्वाच्छिन्ननिरुप्यताकनिरूपातायघटन स्वावसिमकारवाशालिनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वं चात्य तुल्यन्यायात् तथा च प्रागुक्तवाहिमघटवान् पटवानित्या. कारकनिश्चयीयपरत्यावच्छिकारताया पहित्वावच्छिन्नारच्छे. दाताविशेष्यतात्याच्छिशनिमप्यताकनिरूपकताकत्यस्यास्त्री- कारेण तादृशनिश्चयस्य न पहिमान् घटाभाषधानिस्याफार कहानप्रनियाधकत्यामिति एवं च साध्यतावच्छेदकावन्छिन- कारतानिमार्पतत्वानवचिन्न यदन्यप्रकारतानिरूपितत्वं ফেনষাঘবিয়ানদের सा ·पक्षताप्रकरणम्। २५३ ध्यनिश्चयत्वं विवक्षणीयं वहिमपर्वतो घरवानित्याकारकनिश्च- यीयविशेष्यतावृत्तियघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वं तह- हित्यावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वावच्छिन्नमेय घटवान् पर्व- तो वहिमानित्याकारकनिश्चयीयविशेष्यतात्ति यघटत्वाय. च्छिन्नप्रकारतानिरूपिनत्यं तस्य घटत्वावच्छिन्नावच्छेदकनानि- रूपितत्वस्वरूपतया वदित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वावच्छिन. मेवातस्ताविशेष्यतायां तयोः सत्त्वं न निश्चयत्वविघटकम् अवच्छेदकतानात्मकसंशयीयप्रकारतानिरूपितत्त्ववयस्य तु अव. च्छेद्यावच्छेदकमावो न स्वीक्रियते प्रतियध्यप्रतियन्धकभावा- नुरोधात् तदनुरोधेनैव तद्धर्मावच्छिनप्रकारतानिरूपितत्वतधर्मा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतात्मकप्रकारतानिरूपि- तत्वतयोस्तथास्थीकारादिति चिन्तनीयम् ॥ अथ तथापि संयोगसम्बन्धेनाभावलाध्यकस्थले संयोगे- नामावधान घेति संशयस्य निश्चयत्वापत्तिस्तदीयविशेष्यताया- अपि साध्यतावच्छेदकीभूताभावत्वावच्छिन्नप्रकारत्वान्यप्रकारत्वा- निरूपितत्वादिति च ताशसशये स्वरूपसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारत्वनिरूपितत्वस्यैव सत्यादिति वाच्यम् एवम पि स्यरूपसम्बन्धेनाभावसाध्यकस्थले अभाववाग्नवेति संशयस्य निश्चयत्वापत्तेः । न च तारशसंशय एव न सम्भवती- ति स्पसामनीविरहादिति वाच्यम् ताशसंशयस्यासम्भवेऽपि 'अभावाभाववानियेति संशयस्य सम्भवादिति चेन साध्यताव. च्छेदकावच्छिन्नप्रकारताविशिष्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता- शालिज्ञानस्यैव साध्यनिश्चयपदेन विवक्षितत्वात् । वैशिष्टयं च स्वसिमकारतानिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्यनिष्ठावच्छेदकताकभे. वचत्वस्यनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेनेति ध्येयम् । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिमावपि नदवच्छे. देनानुमितिदर्शनात पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमिति पति त. दवच्छेदेन सिद्धेः तत्सामानाधिकरण्यमात्रेणानुमिति, प्रति तु सिद्धिमात्रस्य विरोधित्यमिति शिरोमणिः । न च पर्वतध- र्मिकवह्नयनुमितिमा प्रत्येय पर्वतरवाद्यवच्छेद्यत्वावगाहि- पहिनिश्चयस्य विरोधित्वात् प्रतियभ्यदिशि पर्वतस्याद्यवच्छेचत्य- न ·. २५४ अनुमानजागदीश्याः मोरपत्रेषु निवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् पर्वतत्वाद्ययच्छेदेन सिद्ध्युतरं तदक्ष च्छेदेनानुमित्सया पर्वतत्वाद्यवच्छेदेनेव तत्सामानाधिकरण्ये नानुमित्यापत्तिरिति जगदीशः । न च प्रतिषध्यदिशि अवच्छेद्य. त्वानिवेशे संयोगत्यनिष्ठावच्छेदकताकसंसर्गताकत्वावच्छिन्नविधेय. ताकानुमितित्वस्यैव कार्यतावच्छेदकतया पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन. वहिनिश्चयोत्तरं महानसीयसंयोगेनापि वढयनुमितिर्न स्यात् इति घाच्यं प्रतिषभ्यादिशि अवच्छेचत्वमनिवेश्य पर्वतत्यन्यापकप्रतियो- गिकत्व विषयताभिन्नत्वे सति संयोगवधिषयताभिमा या विषयता सदनिरूपितसंसर्गताकानुमितित्वस्यैव कार्यतावच्छेदकस्वात् । न वमवच्छेद्यत्वाप्रवेशे कुतो लाघयमिति वाच्यं प्रतिवध्यदिशि भवच्छेदत्यप्रवेशे निरुक्तविषयताभिन्नविषयतानिरूपितत्वे सति तादशब्यापकप्रतियोगिकस्यविषयतानिरूपितसंसर्गताकानुमितिस्व. स्यैव कार्यतावच्छेदकत्वस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा सामानाधि. फरण्यमात्रेणानुमितिसाधारणकार्यतावच्छेदकं स्यादिवि भा. घः। न चावच्छेद्यत्वनिवेशे ताशविषयताभित्रविषयत्वानिरूपि- तत्वमनिवेश्य तादृशव्यापकप्रतियोगिकत्वाविषयतानिरूपितसंयो. गत्यापच्छिन्नसंसर्गताकानुमितित्वमात्रस्य कार्यतावच्छेदकत्वे- ऽपि सामअस्यमिति वाच्यम् तथा. सति पर्वतत्यावच्छेदेन पहि- निश्चयोत्तरं पर्वतत्वन्यापकप्रतियोगिकमहानसीयसंयोगेन घलय. तुमित्यनुपपवेरिति ध्येयम् ॥ अथात्र सामानाधिकरण्येनानुमितिकारणीभूतसामानाधिकर. ण्यनानुमित्साविरहविशिष्टसिजमावरूपपक्षताया असत्त्वादेषोक्ता स्यले सामानाधिकरण्येनानुमित्यापत्तिर्न सम्भवतीति किमेताइश. प्रयासेनेति चेदा केचित् । यत्र सामानाधिकरण्येनानुमित्सा अव. छेदावच्छेदेन सिद्धयात्मकपरामर्शः तत्र सामानाधिकरण्येनानुमि.. त्यनुपपत्तिः सामान्यतोऽनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिवन्धकी. भृतापच्छेदावच्छेदनानुमित्साविरहविशिष्टावच्छेदापच्छेदेन सिं. दे सस्थादतस्तधानुपपत्तियारणायें सामान्यतोऽनुमितित्वाय. छि प्रति अनुमित्साधिरहविशिष्टावच्छेदावच्छेदेन सिद्धिप्रति पन्धफवं कल्पनीयम् । एवं च निषकस्थले निरकेच्छाया! सामानाधिकरण्येनानुमितिकारणीभूतसिदिसामान्याभाषपपक्ष- ·पक्षताप्रकरणम् । तथा . तायामप्युत्तेजकत्यापत्या गौरवं 'सामामाधि- करण्यमानानुमिति प्रति सामानाधिकरण्येनानुमित्ता- 'पिरहविशिष्टसामानाधिकरण्यमाण सिद्धरेष प्रतिबन्ध कत्वं चाच्य च प्रातस्थलेऽनुमित्यापत्तिः त पय सङ्गच्छते । पवं च सामानाधिकरण्यमात्रेणानुमिति . ति धर्मितावच्छेदेकापच्छेद्यत्यविशिष्टसम्बन्धशुद्धसम्बन्धभेदे. नाप्रामाण्यज्ञानस्य द्विविधतया उत्तेजकत्यानुरोधादेवावच्छे- दापच्छेदेन सिद्धः सामानाधिकरण्येन सिद्धः पृथक्पृथगेय विरो- चित्वं वाच्यम् तथा च तत्रैवावच्छेदावच्छेदेन सिद्धेः प्रतिय- धकरवस्य स्वातन्न्येणाकल्पनादुकापतिसम्भय इत्याहुः तन्नत. था सति अपच्छेदावच्छेवेन सिध्युत्तरं सामानाधिकरण्येना- 'नुमित्साया अवच्छेदावच्छेदेनानुमित्यापत्तेः प्रतियध्य- दिशि अवच्छेद्यत्वनिवेशेऽपि उक्तस्थले सामानाधिकरण्येनानु- मित्यापत्तेर्दुरित्वाच्च सामानाधिकरण्येनानुमितिसामप्रीसत्त्वात् । भवच्छेदावच्छेदेन सिधात्मकपरामर्शोत्तरं सामानाधिकरण्येना- नुमित्यापत्तियारणाय पश्चात् कल्पनीयस्य सामानाधिकरण्ये- मानुमित्सापिरहविशिष्टावच्छेदावच्छेदेन सिद्धेः प्रतिबन्धकत्व- स्य एतादृशापत्तिभिया प्रागेय कल्पयितुमुचितत्वादिति ध्येय- म् । परे तु धर्मिविशेषनियन्त्रितकल्पानुसरणेनैव ताशाप- तिरमिहिता तत्कल्पे प्रतिवध्यप्रतिबन्धफभावश्च पर्वतत्वा. वच्छेद्यत्यानवगाहिपर्वतत्वावच्छिन्नतत्पर्वतनिष्ठविशेप्यताकवहिथि- धेयताफानुमिति प्रति पर्वतत्वावच्छेद्यत्वानवगादिपर्वत- घापच्छिमारपर्वतनिष्ठविशेभ्यताकपहिनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धक- 1 अपरा च पर्वतत्वापच्छेनैकत्र पर्वते बहिनिश्चये ५. .पतत्वसामानाधिकरण्येन पर्वतान्तरेऽपि धयनुमित्यनुत्पत्या प. तस्वसामानाधिकरण्येन वह्वयनुमिति प्रति तदवच्छेदेन . हिनिश्चयत्वेन धर्मिविशेषानियन्त्रितेन कल्पनीया एकरूपेण उत्तेजकत्वासम्भवेनावच्छेदावच्छेदनानुमिर्ति प्रति चा. पच्छेदावच्छेदेन सिद्धरपि प्रतिबन्धकतान्तरं फल्पनीयम् मन च অবন্ধিতি রামু ৰামানালি मितिस्थलीयावष्छेदावच्छेदेन सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वमपि नाद्वियते इच्छाया ·२५६ अनुमानजागदीश्याः क्रोउपन्त्रेषु एवं च प्रकृतस्थले तादृशापत्तियथाश्रुतमेव सङ्गच्छते इत्याहुः । तदपि न पश्चात्कल्पनीयस्य एतस्प्रतियन्धकत्वस्य प्रागेव कल्पने तग्रन्थस्य सन्दर्भविरोधापत्तेः । अपरे तु यत्र सामाना- धिकरण्येनानुमित्सा अवच्छेदावच्छेदेन सिद्ध्यात्मपरामर्श स्तत्र सामानाधिकरण्येनानुमित्यनुपपत्तिः सामान्यतोऽनुमि- मित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकीभूतावच्छेदावच्छेदनानुमित्साविरदवि शिष्टावच्छेदावच्छेदेन सिद्धः सरवादित्यनैव तात्पर्यमित्याहुः । अन्ये तु अत्र सामानाधिकरण्येनानुमितिकारणीभूतस्य सामाना- धिकरण्येनानुमित्साविरदविशिष्टसिद्धभारस्यासत्वेऽपि सामा- न्यधर्मावच्छिन्न कारणीभूतावच्छेदावच्छेदेन सियभावघटितका- रणस्तोमादेव तदापत्तिसम्भवः । न च सामानाधिकरण्येना. नुमितित्वरूपविशेषधर्मावच्छिन्नस्य कारणविरहादेव तदापत्यस. म्भव इति शच्य विशेषधर्मावच्छिनकारणासहकारेणाप्यवच्छे- दापच्छेदनानुमितिजननात् सामान्यधर्मावच्छिन्नकारणस्य सामा- नाधिकरण्येनानुमितित्वरूपविशेषधर्मावच्छिन्नस्य कारणसहकारि- न्वासम्भवात् एक विशेषधर्मावच्छिन्नकारणानपेक्षणे सामान्यध. माधच्छिन्नकारणेनकत्रापि विशेषधर्मावच्छिन्न कारणं नापेक्षते इति नियमात् एतदेवापि च सिद्धौ सत्यां बिनापि सिपाध- पिणं सामान्यसामप्रीतोऽनुमिति सामान्योत्पत्तिप्रसङ्गात् हि तारशविशेषसामग्री विना सामान्य सामग्न्या अनुमितिजनक- त्य नास्तीत्यादिनन्थेन दीधितिकृता पश्चाद्वक्ष्यते । न च उ. कस्थलेवच्छेदावच्छेदनानुमित्युत्पत्त्या सामान्यधर्मावच्छिन्नो भव. त्येय फयमापत्तिरिति वाच्य कथञ्चिदाघदशायां तस्या नुत्पत्तेः तथाहि यत्र सामानाधिकरण्येनापेक्षाबुचात्मकालौकिकवा- धनिश्चयस्ततोऽपेक्षावुयात्मकायच्छेदावच्छेदेन लौकिकसियात्म फपरामर्श ततोऽरच्छेदावच्छेदेनानुमित्सा तत्र परामर्शचतुर्धक्ष. ऽयच्छे दावच्छेदेनेय तृतीयक्षणे सामानाधिकरण्येनानुमित्या. अन्य तु द्विविक्षणान्तरितायामप्यनुमिरसायामनुमिति- दर्शनानुमित्सायोग्यता याच्या सा च न स्यात्पत्यनन्त. र स्घविष्यसिमानुपादः भनुमिरसायरमन्तरानुमिस्परपा. न अप्य- परिति प्रा॥

·ar पक्षताप्रकरणम्। दे दिवसादिविलम्येन इन्द्रियादिना निणीते साये लिङ्गः परामर्शादनुमितिप्रसङ्गादिति शिरोमणिः । तत्तदनुमित्सा प्रागभावविरहविशिष्टतत्तदनुमित्साषिपयीभूतसिद्धिप्रागभायकूटव. स्वं योग्यता वशिष्टयं च एकक्षणावच्छिन्नैकारमवृत्तित्वसम्ब. न्धेन । यद्यपि स्वपदनानुमित्युपधायकतत्तदिच्छाव्यकीनामुपग्रहे दिवसान्तरीयानुमित्साव्यक्तयोग्यतायामप्रवेशाप्प दोषस्तथापि प. ह्रयनुमितित्यप्रकारेणातीतानुमितिगोचरेच्छायां सिद्धिकाले घर धनुमितिर्न स्यात् तद्विषसिद्धिभागभाषफूटस्य तदानीमसत्त्वात् । तत्तदनुमित्सापूर्वक्षणावृत्तित्वेन तत्तदनुमित्साविषयसिद्धीनां तत्त- दनुमिसाकालीनस्वेन तत्तदनुमित्साविषयसिद्धियागभा- वानां विवक्षया कथंचिदुपपादनेऽपि अनुमितिद्वयं जायतामि. तीच्छायामनुमितिद्वयं न स्यात् तत्तदनुमित्साविषयीभूनानु. मितिप्रागभावकूटस्य प्रथमानुमित्युत्पत्तिदशायामसत्यादिति ज. गदीशः अथान स्वप्रागभावधिरहावेशिया या स्थविषय- सिद्धिस्तत्मागभावकूटवत्वं स्वप्रागभावविरहविशिष्टस्वविषय. सिद्धिमागभावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकं यत्फुटत्वं तदवच्छिन्नत्व. मेवघा योग्यतास्तु तावतच उक्तदोपवारणसम्भवान् तत्तद- नमित्तापूर्वक्षणावृत्तित्यादिविशेषणं व्यर्थमिति चेप्न ताशकूट- त्यावच्छिन्नधिकरणताया लक्षण्यस्य विरहेणानुमित्सापूर्वका. लीनसिद्धिदशायामनुमित्यापत्तेस्तदानीमपि ताशकूटसत्वात् द्वि- धा प्रागभावचिरहवैशिष्टयनिवेशे लाघवानबकाशादिति ध्येयम् ॥ अथ सिद्धिविशिष्टान्यस्वविषयसिद्धिमागभावकूदवर विय- क्षितम् । अत्र कल्पे स्यपूर्वक्षणावृत्तित्वविशेषणमस्ति पैशिष्टयं च स्वप्रागभाववस्वस्वसामानाधिकरपयस्ववृत्तित्तत्रितयसम्बन्धेन । स्वसामानाधिकरण्यं च समवायेन वृत्ति कालिकसम्बन्धेनेति नोक्तस्थलेऽनुमितिद्वयानुपपत्तिरिति चेन यत्रानुमितित्वेनातीता- नुमितिमात्रधिपयिनीच्छा तत्रानुमित्यनुपपत्तेस्तम स्वप्रागभाष- चिरहविशिएसिदिविशिष्मान्यस्थविषयसिद्धिप्रागभावस्यासत्त्वादि. ति । न च स्यपूर्वक्षणात्तित्वस्वविषयतावच्छेदकवत्वस्व. सामानाधिकरण्येतदर्थयाछिनासमानकालीन स्वप्रा- भावपिरहविशिष्टस्वविषयसिद्धिप्रागभावे निवेश्यं न तु कूटत्वं ३३ ·मनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु भागमावविशेषणम् । तावतैयानुमित्यन्तरमनुमित्यापत्तियारणसम्म- पात् तथा च यत्रानुमितिद्वयं जायतामितीच्छा तौकानुमि- त्यनन्तरमपि नानुपपत्तिस्तादृशधर्मावच्छिन्नासमानकालीनद्विती. यानुमितिप्रागभावस्यैव सत्त्वादिति वाच्यं यत्र स्थलविशेष क. स्यापि पुंसः साध्यपत्पक्षविपयकं प्रत्यक्षं न जातं तत्र सा. ध्यवत्प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तं ज्ञानं जायतामितीच्छायामनुमित्यनुपप- तेः । तदिच्छाविषयतावच्छेदकधर्माप्रसिद्धरिति । इदं त्ववधा• तव्यं स्वसामानाधिकरण्यं स्वपूर्वक्षणावृत्तित्यं स्वप्रतिवन्धकता- पच्छेदकञ्च पतधर्मप्रयावच्छिन्नासमानकालीनत्यस्य स्वविषयसि. सिप्रागभावविशेषणत्वे न काप्यनुपपत्तिः । न चानुमितित्वेनातीतप्र. त्यक्षादिमाप्रविषयकेच्छया अनुमितिर्न स्यात् स्वविषयीभूतसिद्धि- प्रागभावस्य सत्वादिति वाच्यं स्वविषयीभूतसिद्धिप्रागभाव. पदेन स्वप्रतिवन्धकीभूतसिद्धिधागभावस्य विवक्षितत्यादुक्तस्थ- लेऽनुमितिप्रागभावस्येव तारशरवेन नानुपपत्तिरिति ध्येयम् । यथ स्यप्रागभावधिरहविशिएस्वविपयसिद्धिनागभावाटस्यानिये- शेऽपि अनुमित्युपधायकनत्तदनुमित्सोचरयास्तविकरपदनुमिति- आयते तत्तदनुमित्साप्रागभावविरहयिशिएतचदनुमितिमागभाव- योग्यतात्यविवक्षणनेचानुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तिवारणं स- म्भवति यत्रानुमितिद्वयं जायतामितीच्छा तत्रापि तदिच्छामाग- भायपिरहविशिष्टाद्वतीयानुमितिप्रागभावस्योत्तेजकल्पनेन अस्यादिति तक परित्यक्तमिति । न च तत्तदनुमित्साप्रागभाप- पिरहविशिएतत्सदनुमितिमागभावस्योजकत्ये विनिगमकामाघे. न तत्तदनुभिसामागभावविशिष्टतत्तदनुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पनियता म्तरमागभावस्थाप्युजफायापत्तिरिति पाच्यं ततदनुमिस्साधिष- पसिभिप्रागभावकूटनियंशेऽपि चिनिगमकामावन तारशव्यात. रमागभावस्याशक्यधारणत्वात् इति चेदर फैचित्ास्वस्यस्यानुगत- त्यमते स्यमागभापपिरदविशिष्टस्ययिषपसिदिमागभायफूटत्यना. पेणेयानुमि कोनिविणतया तत्तदनुमिरसामागमाघ विरहपिशिएतत्तदनुमितिमागमावत्वन उत्साये महागीर पम् । न प दिवसास्तरीयानुमिस्साम्यवरपि स्यपदार्यान्त. रन पर इस्पादि प्रन्यासतिरिति वाच्यम् भनुमित्यु स्य साम.

·अभावः प- पक्षतामकरणम्। पधापकस्वपदार्थस्यैव विवक्षणीयतया दिवसान्तरीयानुमित्सा- व्यतः स्वपदार्थानन्तर्गतत्वादित्याहुः । परे तु उक्तकमेण तत्तदनु मितिमागभावस्य योग्यताविवक्षणेपि यत्रादौ स्वचतुर्थक्षणेऽनुमिति- आयतामितीच्छा ततः सिद्धयात्मकपरामर्शनाशक्षणेऽनुमितिस्तत्र प. रामर्शवितीयक्षणेऽनुमित्यापत्तिरतः पूर्वकल्पो न सम्पगिति वदन्ति । यजु सिपाधयिषाविरहविशिष्टायास्तस्था क्षति शिरोमणिः सिपाधयिपाविरहविशिष्तस्वक्षणा- व्यवहितोत्तरक्षणत्वं सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्वक्षणध्व. साधिकरणसमयध्वंसानधिकरणत्ये सति तारशस्वसमयध्वं साधिकरणत्वमिति जगदीशः । अथाश्यवाहितोत्तरत्यप्रतियोगि- कोटौ सिपाधयिपापिरहवैशिएपार्थकतादशपद व्यर्थमिति चेन ताटशपदाप्रवेशे सिपाधयिपानन्तरं सिद्ध्यात्मकपरा. मर्शः तदनन्तरं चाप्रामाण्यज्ञानात्मकानुमितिस्तदनन्तरमनु- मित्यापत्तिः परामर्शात्मकसिद्धेस्नारशसिपाधयिषाविरहविशिष्ट स्वक्षणाव्यवहितोचरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकतया अनुमित्यात्मक- सिद्धस्तदन्यत्वेऽपि तस्या अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितत्वात् अप्रा. माण्यमानामास्कन्दिताया एव तस्याः प्रतिवन्धकत्वादिति । न चापामाण्यज्ञानस्य तत्तव्यक्तिन्यनैव उत्तेजकतया एतार- शाप्रामाण्यमानव्यक्तरुत्तेजकत्वास्वीकारेऽनुमित्यात्मकसिद्धरेव वि. रोधितया तत्तदुचरानुमित्यापतिरिति वाच्यं तत्तदु चरपरामर्शात्पची तदव्यवहितोत्तरक्षणेऽनुमित्यर्थं तादृशाप्रामा. ज्यज्ञानस्याप्युत्तेजकताया आवश्यकत्यात् । यदि च उत्तरत्व. प्रतियोगिकोटी सिराधयिषाविरहविशेषणलेऽपि यत्र सिपा- धयिपातृतीयक्षणे सिचात्मकपरामर्शस्तदनन्तराप्रामाण्यवाना• स्कन्दितानुमितिस्तदनन्तरमनुमित्यापत्तिः सिद्धात्मकपरामर्श तादृशक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकतयाऽप्रामा- ण्यशानानास्कन्दिततदन्यसिद्धेरभायस्यानुमितिक्षणेऽपि स् यदि चाप्रामाण्यमानव्यक्तिरनुत्तेजिका एव तार नुमित्युत्तरं परामर्शत्पादेपि क्षणेकविलम्बनैवानुमितिस्वी- कारादित्युज्यते तदा मन्मतेऽपि तुल्ययुक्त्या प्रकृतस्थलेऽपि ता. रशाप्रामाण्यानम् मनुत्तेजकमेव वदुचरं परामर्शान्तरोत्पत्ति न सत्या.

·२६० भनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु क्षणकविलम्येनैवानुमितिस्वीकारसम्भवादित्युत्तरत्वमतियोगिकोटौ तद्विशेषण निष्प्रयोजनकमेवेत्यादिकं विभाव्यते तदा यत्र सि. पाधयिषामन्तर सिधात्मकसाध्यतचाप्यपरामर्शस्तदनन्तरं प. रामर्शात्मकानुमितिर्मिफेद वलयभाववति यद्धिप्रकारक- मित्याकारकाप्रामाण्यावगाहिसमूदालम्बनानुमितिस्तत्र तदुत्तर मनुमित्यापत्तिस्तादृशानुमिनितृतीयक्षणेऽनुमितेरानुभविकतया ता- इशाप्रामाण्यज्ञानव्यक्तरुत्तजफत्वस्यावश्यकत्वात् । तस्यानुत्ते जकत्वं स्वीकृत्य क्षकपिलम्वेनाप्यनुमितेरपपादयितुमशः क्यत्वात् तत्पूर्वक्षणे परामीभावात् अतस्तादृशानुमित्युत्ता रमनुमित्यापत्तिवारणाय उत्तरत्वप्रतियोगिफोटो तद्विशपणमा. वश्यकमिति । एतेन प्रागुक्तस्थले तादृशानुमित्युत्तरोत्पन्नप- रामर्शविशिएतदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तरुत्तेजकत्वनैवोपपत्तौ तदिशे. पण व्यर्थमिति निरस्तम् । न च यत्र सिपाधयिपाना- शक्षण सिद्धारमसाध्यतध्याप्यपरामर्शस्तदनन्तर परामर्शात्म. कानुमितिमिद वयभावयति यहिमकारकमित्याकारका- प्रामाण्यावगाहिसमूहालम्चनानुमितिस्तर तनिवेदोऽपि तदु- तरक्षणेऽनुमित्यापचिक्षुर्यारैवेति वाच्य तत्र गत्यन्तरविरहेण- तत्तदनुमितिक्षणादेः प्रतिबन्धात्वस्य प्रथमोत्पन्नतत्तत्सिद्धि- नाशविशिष्टतचदप्रामाण्यमानव्यक्तेरत्तेजकत्वस्य या वक्तव्यत्वात् न च प्रागुकस्थलेऽपि तत्तलक्षणस्य प्रतिवन्धकतयवाएपची तादशपदं व्यमिनि पाच्य तादृशानन्तक्षणस्य प्रतिवन्धक- ताकल्पनमपेश्य लाघवात् स्वक्षणे सिपाधयिपाधिरहविशेषणं प्रक्षिप्य तत्रानुमित्यापत्तियारणस्यैयोचितत्वादिति फेचित समा- दधिर तच्चिन्त्यम् । यस्तुतस्तु सिपाधयिपाविरदविशिए. स्वक्षणाव्य पहिनोनरक्षणात्पत्तिकानुमितिकभिन्नसिद्धिव्यक्तीनां व तत्तव्यक्तित्यायच्छिमप्रतियोगिताकभेदकटमेव निवश्य तथा च तासादानुको यत्र फ्रमेण सिपाधयिपासियात्मकपरामर्शानुः मिनयनत्र तसिद्धिव्यरपि तादृशानुमितिकतया तब भेदस्यापि तारारान्तर्गतम्येन तरि गारपमियतस्तार. शपदनभिहितमिति ध्येयम् ॥ क्षणपद विहाय समयम्यसाधिकरणफाटध्वंसान- भध ·पक्षताप्रकरणम्। धिकरणत्ये सतीत्युक्तौ पत्र क्रमेण सिपाधयिपासिद्धिप- रामर्शानुमितयस्तत्र सिध्युत्पत्तिकालपर्यन्तस्थापि अनुमि. सापूर्वकालोत्पनस्थूलकालोपाधिमादाय परामर्शक्षणेऽपि क्षताविरप्रसः सिमधिकरणतादृशकालोपाधेरनुमित्सापूर्व- दण्डाद्यवच्छेदेन सिधायपाविरहविशिष्टतया अनुमित्सा. विरहविशिष्टनिरुतस्वसमयाव्यवहितोत्तरत्वस्य परामर्शक्षण एव पर्यवसानात् तदानी चानुमित्यनुत्पत्त्या तसिद्धरपि निरुक्तानुमितिकभिन्नतया प्रतिबन्धमत्वादत. प्रथमं क्षणपदमिति जगदीशः । अथात्र ताशकालस्यापि सिद्धिक्षणावच्छेदेन क्षणत्व. धत्तया तदोपतादेवस्थ्यामिति चेन यदुपाध्यवच्छेदेन स्थाधिकरण- क्षणत्वं तदवच्छेदेन सिपाधयिपाविरहवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । तथा च सिपाधयिषाविरहाधिकरणतावच्छेदकीभूतोपाध्यवरिछनस्वा. धिकरणक्षणत्वाधिकरणध्वसाधिकरण इत्यादिक्रमेणाव्यवाहितोत्तर- स्वं वाच्यमिति पर्यवसितार्थे जगदीशस्य तात्पर्यम । न च तथा. पि सिपाधयिपापिरहाधिकरणतावच्छेदकीभूतस्वाधिकरणोपाधि- पंसाधिकरणेत्यादिक्रमेणाव्यवहितोत्तरत्वसम्भव कृत ताशा- गुरुतरविशेषणघटिताब्यवहितोत्तरत्वनिर्वचनेनेति वाच्यम् । त- व सिद्ध्युत्पत्तिक्षयपर्यन्तस्थायिकालोपाधेरपि यशादी सि. पाधयिषा ततः सुखोत्पत्तिः नतस्तादृशस्थूलकालोत्पत्तिस्तत्र सु. खनिष्ठसिपाधम्पिाविरहाधिकरणतावच्छेदकतया सिद्ध्यधिकर- णतया तदोषतादयस्थ्यात् न चैवमपि उक्तस्थल पप सिद्ध्यु तर प्रहरादिविलम्वेन सुखोत्पत्तिस्ततः सिपाधयिषा तमसि- ध्युत्पत्तिक्षणोत्पन्नतादृशसुखोत्पत्तिपर्यन्तस्थायिस्थूलकालोपाधे- स्तादशसुखनिष्ठसिपायिपाविरहाधिकरणतावच्छेदकत्वेन ता. दृशोपाध्यवच्छिन्नस्वाधिकरणक्षणत्वस्य सिद्ध्युत्पत्तिक्षणेऽपि सस्यादुकदोपो दुर इति वाच्यम् धिकरण्यस्वावच्छेदकोपाध्यवच्छिन्नन्योभयसम्बन्धेन सिपाधयि. पाधिकरणताविशिष्टस्वाधिकरणक्षणत्ववस्यस्य विवक्षितत्यादि. ति ध्येयम् । अत्र निरुक्तोभयसम्बन्धन सिपाधयिपाविरहा- धिकरणताविशिष्टस्वाधिकरणत्वविवक्षणेने सामञ्जस्ये स्वाधिकर शक्षणत्वपर्यन्तनिवेशो व्यर्थ इति चिन्यम् ॥ स्वसामाना- ·। तत अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु उत्पत्तिपदानुक्तावेकानुमित्युत्तरमनुमित्यन्तगपत्ति पूर्वानुमिते स्वक्षणा यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्वात्मकानुमितिकत्वेन तदन्यसिद्ध- रभावादतस्तदुपात न च स्वक्षणायवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्वतरानु मितिकत्वमय निवश्यताम् उत्पत्ते स्पेतरत्वापेक्षया गुरुत्वादिति वाच्यम् यत्र साध्यानुमितिदय जायतामितीच्छया प्रथम साध्यत व्याप्ययोरपेक्षाबुवात्मिकैकानुमितिस्तत्र साध्यानुमित्य-तरप्रस शादिति जगदीश | अथानानुमितो स्वभिन्नत्वमनिवेश्य स्व वृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वस्य स्वक्षणाव्यवहितात्तरक्षणवृत्यनुमि तेर्विशपणत्वनैव तदोपवारणसम्भवात् कृतमुत्पत्तिानव शेनति चेन प्रागभावत्यध्वसत्वयोरखण्डापाधित्वानुपगमे प्रा गभावत्व ध्यसप्रतियाग्यभायत्व ध्वसत्व च जन्यत्ये सत्यभार पत्र जन्य च नियमघटितमित्युत्पत्यपेक्षया महागीरवापरिति यदन्ति । फेचिन्नु यत्रानुमिति यतामितीच्छात साध्यवान् साभ्यव्याप्यवान् साध्यव्याप्यव्याप्यवाश्चात এমী साध्याशेऽप्रामाण्यज्ञानात्मसाध्यतद्वाप्यानुमितिस्तत्र तदुत्तरमनु- मित्यापत्ति पूर्वसिद्ध स्वक्षणाव्यवाहितोचरक्षणवृत्तिस्ववृत्तिप्रागभा. पप्रतियोग्यनुमितिकतयाऽनुमित्यात्मफसिद्धेरप्रामाण्यमानास्कन्दि- नत्वेनाप्रतिय-धकत्यादतस्तदुपात्तम् । स्थमते पूर्वसिद्धिव्यक्तर- घ सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्थक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानु मितिकाम्यत्वात् प्रतिबन्धकत्वमित्याहु ॥ ननु स्ववृत्तित्वस्थवृत्तिध्वसप्रतियागिक्षणावृत्यिोभयसम्बन्धेन सिपाधयिषाविरदविशिष्टस्पक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणविशिष्टानुमिति- कत्वमेव निवेश्यता किमुत्पत्तिनिवेशेनेति सिद्धरात्मकपरामर्शदनु मितेरिणाय स्ववृत्तित्वनिवेश अनुमित्युत्तरमनुमितवारणाय स्प- विध्यसेत्यादीति वैन सम्बन्धविधयास्ययोत्पचित्रितत्वेन धै- यथ्यशङ्गानयकाशात् । यो यत्कालवृतिध्वसप्रतियोग्यवृत्तिस्तस्य त वृतित्वमुत्पत्तिरित्यस्य दाधितिकृता वक्तव्यत्वादिति ध्ययम् । न च तथापि, स्वेतरपदेन स्वाधिकरणायच्छेदन स्वसमानाधि फरणभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविवक्षणान कोऽपि दाप इति वाच्य यथानुमितिद्वय जायतामितीच्या न्याययोरपक्षावुद्धारमकानुमित्यन-तर पुनरपेशायुचात्मकसाया प्रथम साध्यत ·पक्षताप्रकरणम्। २६३ अथ यत्र नुमितिस्तत्र तदुत्तरं साध्यानुमित्यन्तरप्रसन्नात् । अपेक्षायु- ध्यात्मकानुमितिद्वयस्यापि निरुतस्तरानुमितिकत्वेनामतिबन्ध- फत्वादिति ध्येयम् ॥ तृतीयक्षणव्यवधायकद्विर्तायक्षण एवाव्यवहितोत्तर. त्यपर्यवसानात यत्राविरलक्रमेण सिद्धिसिपाधयिषानुमि- तयस्तत्र द्वितीयक्षणे पक्षतासम्पत्तये द्वितीयः सिपाध. यिपायिरहो विशेषणमस्तु सिद्धेः प्राथमिफस्तु स्वक्षणस्य कि- मर्थमिति चेत् कमेण सिपाधयिषाप्रात्यक्षिकसिद्धि- परामर्शानुमितयस्तत्र पक्षतासम्पत्यर्थमिति शिरोमणिः । ननु यम सिपाधयिपासिधात्मकपरामर्शानुमितयस्तत्र द्वितीयसिपा- धयिपाविरहव्यावृत्तिसम्भवात कथ यत्राविरलक्रमेण सिद्धि इत्यादिस्थलानुधावनमिति चेन्न अव्यवधानप्रतियोगिस्वक्षण एव तादृशविशेषणदानमुपादेयं न तूत्तरत्वप्रतियोगिस्वक्षण इत्यभि- मायकतया सिपाधयिषेत्यादिक्रमस्थले ऽनुमित्यनुपपत्त्यसम्भवात् दीधितिकारस्य सिद्धिसिपाधयिषेति स्थलानुधावनातू । . स्तुतस्तु यत्र निरक्तस्थले साध्यानुमितिवयं जायतामितीच्छा. जाता तदनन्तरसिद्ध्यात्मकारामात् तत्साध्यानुमितिद्वयोत्पा- दस्यावश्यकतया तादृशसिद्धनिरुक्तभेदानुयोगित्वेन तत्स्थले ताशविशेषणासत्त्वेऽपि पक्षताया अनपायात् सर्वन सिपाध. यिपेत्यादिक्रमस्थले ऽनुपपत्त्यसम्भवात सिद्धिसिपाधयिपेत्या. क्रमस्थले तु सत्रैवानुपपत्तिः सम्भवतीत्यभिप्रायेण यत्रावि. रलक्रमेण सिद्धिसिपाधयिपेत्यादिक्रमस्थलानुधावनमिति ध्येयम् ॥ ग्रन्थलायवार्थमन्तिमस्य सिपाधयिषाविरहपदस्य व्यावृत्तिम. भिदधान एवं प्रथमस्य तस्य व्यावृत्ति पृच्छति अथेति जग- दीशः । अस्थायमाशयः । आदो प्रयासपाधायपाविरहप- दस्य व्यावृत्ति दत्त्वा द्वितीयस्य ज्यावृत्तिदाने अभ्यहितोत्तरत्व प्रतियोगिक्षणे सिपाधविपाविरहस्य निवेशिततया द्वितीय- सिपाधयिपाविरपदस्य व्यावृत्तियत्रादौ सियात्मकपरामर्श सिपाधयिपा ततोऽनुमितिस्तत्रेय यत्रादौ सिपाध- थिपा ततः सिध्यात्मकपरामर्शस्ततोऽनुमितिः तत्रापि सम्भ- चतीति .'द्वितीयसिपाधयिपाविरहपदस्य व्यावृत्चिदानार्थम् स्ततः ·म प्रधः- વધ8 अनुमानभागदीश्याः क्रोडपत्रेषु एतत्स्थलद्वयानुधावनस्य यौचित्येन गौरवं प्रथमतः सिपाधयिषाविरहपदस्य व्यावृस्यदाने तु भव्यरहितोतरत्वप्रति- योगिस्थक्षणे तस्याप्रवेशेन यादी सिपाधयिषा ततः सिमा रमकपरामर्शस्ततोऽनुमितिरित्यत्र द्वितीयसिपाधायेषापदस्य व्या: त्तिन सम्भवतीति एतत्स्थलाभिप्रायेण लिखनमेव ग्रन्थला धवम् । अत एव तदभिप्रायेण शीधितिकता यत्राविरलक्रमेण सिद्धी त्यायुक्तमिति ध्ययम् ॥ सार्वभोमनिषको तृतीयक्षणसाधारणाव्याहतोचरत्वक पे यद्यपि ध्वसादिघटिताव्यवाहितोत्तरत्वकल्प स्वाव्यवहितो चरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नत्वस्यय सम्यक्त्वात् सिद्धिप- दं व्यर्थम् । परामरीहेतुभूनस्य व्याप्तिस्मरणादेनिकस्था- च्यवदितोत्तरक्षणोत्पचिकतयैवाप्रतिवन्धकत्यादेवश्च सिपाधयि. पाविरहद्धयोपादानमपि व्यर्थम् । यत्र क्रमेण सिद्धिसिपाधयि- पानुमितयः तनानुमित्ताजनफफलेच्छादेरेय स्वाम्यवहितो. तरक्षणोत्पत्तिकभिन्नस्य सत्त्वादेवानुमित्सोत्पत्तिक्षणेऽनुमित्या सम्भवादिति जगदीशः । तथा च यत्रादौ वह्निव्याप्यवान् वह्नि- व्याप्यव्याप्यवांश्चेति परामर्शस्ततः साध्यस्ततव्याप्यानुमि- तिस्ततः सुखात्मिकानुमिति यतामितीच्छा ततोऽनुमित्यन्तर- तत्र यत्र वा यानन्तरं साध्यतव्याप्ययोः परामर्शस्ततः फलेच्छा ततः साध्यानुमितिमि फेष्टसाधनत्वाविषयकानुमि. त्यात्मकसिच्यात्मकपरामर्शस्ततः साध्यानुमित्यन्तरं मितीच्छा ततोऽनुमित्यन्तर तत्रानुमित्साकालेऽनुमित्यापति?. धोरैयति तादृशफलेच्छादेः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकातु- मितिकतया तद्भिन्नाभावस्यानुमित्सा पूर्व सत्त्वादतस्तद्वारणा- मेव सिपाधयिपाचिरहद्वयोपादानमावश्यकमिति कय तथै- यर्यमुक्तमिति चेदरकेचित् उक्कापत्तिवारणाय फलेच्छा. दिविशिरतत्सिद्धित्वेन स्वातन्त्र्येण प्रतिवन्धकत्वं कल्पनी यमित्याहुः । परे तु सिद्धिपदानुपादाने स्वरूपसम्बन्धायच्छिन्न- प्रतियोगिताकस्यैव तादृशानुमितिकभिन्नत्याभावस्य पक्षतात्यं तथा वाच्य तथा चोकस्थले प्रथमानुमितिक्षणानुयोगिकात्मसम्बन्धा देरेव तादृशानमितिकभिन्नस्य प्रतिवन्धकत्वादनुमित्साक्षणे नानुमिः जायता ·स. पक्षतामकरणम् । स्यापत्तिः स्वक्षणस्यैव क्षणसम्बन्धस्यापि क्षणिकतया द्वितीया- मितिक्षणे तदध्यवहितोत्तरत्वविरहात् । न च स्वरूपसम्बन्धाव- वच्छिन्नाभावस्य पक्षनात्ये न च जातेसाप्रसिद्धा इत्या- पुत्तरग्रन्धासङ्गतिरिति वाच्यं तत्र जातिपदस्य नित्यविषयता- परत्वात् । अग्रिमविषयपदस्य च नाशप्रतियोगिपरत्वादिया. हुरिति ध्येयम् । वैययनोक्तप्रयोजनकत्वमित्यषि वदन्ति । तृतीयक्षणसाधारणाव्यवहितोत्तरत्वकल्प उत्पत्तिपदानुक्तो य- धानुमितिद्वयं जायतामितीच्छया प्रथम साध्यतद्याप्ययोरपे- क्षावुयात्मकानुमितिस्ततोऽनुमित्यन्तर तत. साध्यानुमित्यन्तर- प्रसङ्ग अथात्र स्वध्वसाधिकरणसमयध्वसानधिकरणत्वे सति स्वश्वसाधिकरणत्वरूपाक्ष्यवहितोत्तरत्ननिवेशेऽप्युक्त स्थल ताशानुमित्यव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिकानुमित्तिकभिन्नसिद्धः स्वाद् द्वितीयानुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तिवारणसम्भवे कथमध्यव- हितोत्तरत्वघटककालांशमधिक निवेश्योत्पत्तिनिवेशेनेति सिपाधयिपानाशकालोत्पत्तिकापेक्षावुध्यात्मकसिध्यात्मकपरामर्शात् द्वितीयक्षणेऽनुमित्यनुत्पादापत्तेस्तन निरुक्ताव्यवहितोत्तरत्वस्य चतुर्थक्षणे पर पर्यवसानात् ताटशाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिकानु- मितिकभिन्नसिद्धेः सस्वात् । मन्मते तु तारशसिद्धेः स्वा व्यवहितोत्तरद्वितीयक्षणे उत्पत्तिकानुमितिकतया न प्रतिवन्ध. कत्वम् । यद्वा यत्रादी अपेक्षाधुधात्मकपरामर्शस्ततः सिपाध विषा ततोग्नुमितिस्तत्र ताशसियुत्पत्तिक्षणेऽपि पक्षतात्या पत्तः । ताशसिद्धः सिपाधयिपाविरहविशिष्टनिरुक्तस्वाच्यय. हितोत्तरचतुर्थक्षणवृत्तिकानुमितिकत्वात् । स्वमते तादृशसिद्धे. रेव सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्वाव्ययहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमि तिकत्वाभावात् प्रतिवन्धकत्वम् । एतेन स्वधसाधिकरणकालन- सानधिकरणत्वे सति स्वाशिकरणकालयसाधिकरणस्वरूपा- व्यवहितोत्तरत्वविक्षणेऽपि प्रागुक्तस्थले नुमित्यनुपपत्तिवार सम्भव उत्पत्तिनिवेशययमित्यपि परास्तम् । अथेव स्वा धिकरणकालभ्वसाधिकरणकालधसाधिकरणकालध्वसानधिकर. सति सध्यसाधिकरणवरूपतृतीयक्षणमारपर्यवसा यि अव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेनैव प्रागुक्तदोषाणां ३४ चारणस.

·अनुमानजागीश्या. मोपत्रेषु च यत्र पराम. तत्र म्भवे इत्पत्तिनिवेशो व्यर्थ पवेति । शोत्तरमपेक्षावुयात्मकानुमितिस्तत्र तदुत्तरमनुमित्यापतिस्ता प्रशानुमितेर्निरुक्ताव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्वात्मकानुमितिकत्वादिति घाच्यम् तादृशक्षणवृत्तिस्वेतरानुमितिकत्वस्य वक्तव्यत्वादिति অন্তু । यत्रानुमित्सानाशकाले पहिमान् घहिष्याप्य. वान् वहिन्याप्यव्याप्यवाश्चेति समूदालम्बनपरामर्शस्ततो घहि व्याप्यधूमपान् पर्वतो घहिमान् इत्यनुमितिस्ततोऽनुमित्यन्तर जायतामितीच्छा ततोऽनुमिन्यन्तर प्रथमसिद्धिक्षणे पक्ष ताविरहप्रसङ्ग । ताशसिद्धेस्तृतीयक्षण एव निरुक्ताव्ययहि तोत्तरत्वपयवसानात् तत्र च सिपाधयिपाचिरहविशिष्टत्वाभा. चेन निरुकसिद्ध. सिपाधयिपाचिरहविशिष्टस्वाव्यवहितोत्तरक्षणो- त्पत्तिकानुमितिकभिन्नत्वात् अतो द्वितीयक्षणसाधारणान्यवहि. तोत्तरत्वमवश्य वकव्यम् एव चानुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तिवारणा. योत्पत्तिपदमावश्यकमिति ध्येयम् ॥ तृतीयक्षणसांधारणाव्यरहिनोत्तरत्वकल्पेऽव्यवहितोत्तरक्षणे सिपाधयिपाविरविशेषण दत्त तत्र सिपाधयिषणं परित्य- ज्य इच्छानिवेशे यत्रादी सिपाधयिपासियात्मकपरामर्शस्ततो घटेच्छा ततोऽनुमितिस्तत्रेच्छापिरहविशिष्टतादृशसिचव्यवहितो. त्तरक्षणाप्रसिद्ध्या स्वपदेन तादृशसिद्धधर्तुमशक्यतया सिपाधयि- पाधिरहविशिष्टमतिरन्धकीभूतताहशासचिसत्वन पक्षताविरहाद- नुमिीतन स्यादिति भावः ॥ सिपाधयिपाविरहविशिष्टसियनुमानातिरिक्तसाधकमानयोर. न्यतरस्याभाव कारणमिति शिरोमणि । अत्र प्रत्यक्षमानमेव नि. वेशयितु युक्तम् न स्वनुमितिभिन्नसिद्धिजनकमानमात्र समान- विषये शाब्दबोधसामग्रीसम्भवेऽप्यनुमितरेवोत्पादादत पव कपदार्थस्यापरपदार्थससर्गव्याप्यवत्वस्य योग्यतात्वं ससर्ग- स्यानुमितिरव स्यान्न शान्दधीरिति योग्यताग्रन्थे माणिकृतो- तमिति जगदीश वह्नयादिससर्गव्याप्यव- ताज्ञानजन्यससर्गनुमिते समानविषयकत्वाभावादृष्टान्तासम्भध वाच्यम् ससर्गव्याप्ययत्वज्ञानात् ससर्गिनोऽनुमितिरिति प्राचा मताभिप्रायेणोकत्वात् । न च ससर्गस्यानुमितिरि- ·पक्षताप्रकरणम् । २६७ त्यनेन ससर्गविधयकानुमितिरेव प्रतीयते न तु ससर्गिनोऽनुमि- तिरिति वाच्यम् ससर्गस्यानुमितावियन तृतीयाथै पष्ठीक- रणात संसर्गानुमितिरित्यत्रैध तात्पर्यात मूलससर्गपदस्य स- सर्मिपरत्वादिति ध्येयम् ॥ साधकमान हि सिद्धिस्वरूपयोम्यं तदुपहित तत्सामग्री पा इति शिरोमणि । तदुपहितमिति तया सिया उपहितं विशिष्ट पक्ष तावच्छेदकसामानाधिकरण्येन सिद्धिविशिष्ट सत् ताशसिद्धि- जनकमिति यावदिति जगदीश । अथान सिद्धिविशिष्ट सत्ताश- सिद्धिजनकमित्यस्यैव सम्यक्त्ये पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्ये- नेत्यस्य धैयर्थ्यमिति चेन यक्ष्यमाणयुक्त्या शाब्दज्ञान जायतामिती- च्छायाः साधकमानेऽनुत्तेजकतया याशस्थलविशपे अवच्छे. दावच्छेदेन सिद्धिकालीनप्रत्यक्षजनकीभूतयत्किञ्चित्कारणसत्य- दशायां सामानाधिकरपयेन प्रत्यक्षात्मकसिद्धिकालीनतत्का- रणसमुदायसस्थदशायां सामानाधिकरण्येन शान्दसिद्धिकाली नयफिश्चित्कारणसत्वदशायामेय परामर्शसम्वलन तन यदा अपच्छेदावच्छेदेन प्रत्यक्षात्मकसिध्यात्मपरामर्शस्ततस्तव्य क्तिभिन्नमशाब्दज्ञानं जायतामितीच्छा तत्र चक्षुःसयोगादि. सत्वेऽनुमित्यनुपपत्ते तादृशेच्छाया: सिद्धावुत्तेजकत्वे- ऽपि साधकमानेऽनुत्तेजकत्वात् सामानाधिकरण्येनेत्युक्तो ता दृशसयोगादिरूपसाधकमान ताशसामानाधिकरण्येन सिद्धिविशिएमतो नानुपपत्तिरिति ध्येयम् । ताहशसिद्धिज- नकमितिपदात् यारशसिद्ध्युपहितत्व ताहशसिद्धिजनकमित्यर्थो लभ्यते तथा व पतादृशसिद्धिजनकत्वानिवेशे उक्तस्थल एवं यदा सामानाधिकरण्येन शान्दसिधात्मकपरामर्शानन्तरम् अशान्दशान जायतामितीच्छा तत्र चक्षु सयोगादिरूपयकि- श्चित्कारणसत्त्वदशायामनुमित्यनुपपत्ति सिद्धिविशिष्टप्रत्यक्षमान- सत्यात् तदुक्तो च ताशसयोगादिरूपप्रत्यक्षमानस्य प्रत्यक्षा- स्मकसिध्युपहितत्वाभावान्नानुपपत्तिरिति विभावनीयम् ॥ न द्वितीयः सिद्ध. पूर्व तदुपहितत्वाभावेन प्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वे- प्यनुमित्यापत्तेरनुमानातिरिक्त्यस्य वैयर्थ्याचेति शिरोमणिः । ननु सियनुपधानदशायां सिद्धिजनकस्य प्रत्यक्षसामग्न्यादेः ·प्र प अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु पृथगेवानुमितिविरोधित्व धाच्यम् सजन्येकसिद्ध्युपहित प्रत्यक्षसामन्या. सिद्धन्तरजननदशायामनुमितिवारणार्थमेव प. क्षताया निरुतसाधकमानस्य प्रवेश्यत्वादत आह अनु. मानातिरिक्त्यस्य चयचिति । साधकमानस्य परामर्शादेरनु मित पूर्व तविशिष्टत्वाभावादेव विरोधित्वासम्भवादिति भाव इत्यननानुमानातिरिक्तत्वस्य वैयर्थं जगदीशेनोक्तम् । अ थान मियनुपहितप्रत्यक्षतामन्या पृथक् प्रतिवन्धफत्वध्रो व्य लाघवेन प्रत्यक्षसामग्रीत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वस्य वक्तुमुचितत्वे. न पक्षतायामनुमानातिरिक्तसाधकमानान्तभागस्य एव वैयर्थ्य- सम्भवात् साधकमानाशेऽनुमानातिरिक्तत्वविशेषणमात्रस्य वै- यीदानमनुचितमिति चेन्न प्रागुक्तस्थल पव सिद्ध्यनुपहितप्रत्य क्षसामग्रीदशाया परामर्शामावादनानुमित्यनुत्पादसम्भवन त्यक्षसामग्य पृथक् प्रतिवन्धकत्वाकल्पनात् तत्र प्रत्यक्षका- लानतत्सामग्रादशाया परामर्श सत्वेऽनुमितिचारणार्थमेव क्षताया तन्निधशस्याश्यकत्वात् चात्र सिद्ध्यभा- यमानस्य पक्षतात्वेनैवोक्तदोपवारणसम्भवे कृतमन्यतराभा- घस्य पक्षतावनिर्वचनेनेति वाच्य प्रत्यक्षसामग्यसत्वकालीन प्रत्यक्षदशाया तव्यक्तिभिन्नमशाब्दशान जायतामितीच्छा तत्रा- नुमित्युपपत्तये ताशेच्छाया उत्तेजकत्वस्यावश्य वक्तव्यतया तथाविधेच्छाबलात् प्रत्यक्षविशिष्टतत्सामग्यनन्तरमनुमितेर्या रणार्थमव साधकमाना-तभागस्य सार्थक्यात् । न च तत्र ता शसिद्ध्युपहितचनु सयोगादिसत्वे आलाकाद्यसत्त्वे ताशे च्छावलात् अनुमित्युत्पत्त्या साधकमानेऽपि तादृशेच्छाया उत्त. जकत्वस्यावश्यकतया पक्षताया साधकमाना-तभागस्य निवशेड प्युक्तापसिधारणसम्भव इति वाच्य यत्र प्रत्यक्षत्याधुपहितचक्षु स- यागादिसत्वे तत्कारणसमुदायसवे एव तारशेच्छा न तु इतर- कारणाघभावविशिष्टचक्षु सयोगादिरूपयकिञ्चित्कारणसत्त्वे तत्र ताशेच्छाविरहस्य प्रत्यक्षोपहितचथु सयोगादिरूपसाधकमाने वि. शेपणयानुपगमात् ताशविषयविशेषीयपक्षतायामेघ तथाविधसा धकमानान्तभागस्य सार्थस्यादिति ध्येयम् । अथात्र यादी सामा- नाधिकरण्येन घाध तत सामानाधिकरण्येनावच्छेदावच्छेदेन च ·पक्षताम्रकरणम्। सामाना- समूहालम्बनपरामर्शस्ततः सामानाधिकरण्येनानुमितिस्ततोऽवच्छे. दावच्छेदनानुमितिर्न स्यात्। निरुकसिद्ध्युपहितसाधकमानस्य स. स्वादतस्तदुपपत्यर्थमेवानुमानातिरिक्तत्वविशेषणसार्थक्यसम्भवे क- थं तद्वैयर्थ्यमुक्तमिति । न चानुमितेः सामानाधिकरण्येनाव. च्छेदावच्छेदभेदेन कार्यकारणभावस्य द्विविधतया धिकरण्येनानुमितिकारणतावच्छेदककोटौ एवानुमानातिरिक्तत्वस्य वैयर्यमुक्तं न त्ववच्छेदावच्छेदेनानुमितेः कारणतावच्छेदककोटा. विति वाच्यम् एवमपि यत्र वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो भा• विज्ञानमप्रमैतादृशज्ञानानन्तरं सामानाधिकरण्येनानुमितिस्तदु. तरं सामानाधिकरण्येनानुमित्यर्थमेव सार्थक्यादिति चेदा के- चित् । यादृशस्थलविशेपे उत्तरीत्या अप्रामाण्यमानास्कन्दितसि- ध्युत्तरं कदाप्यनुमितिर्न जाता ताशस्थलीयपक्षतायामेव पै. यमुस्योकत्वादित्याहुः॥ इति श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं जागदीशीपक्षताक्रोडपत्रं समाप्तम् ।

·पक्षताजागदीशीकोडपत्रेषु प्रकारान्तरम् । दीधिती सिपाधयिपाविरहविशिएस्वक्षणाव्यवहितोत्तरेत्यादिः। अथ इच्छाचिरहवैशिष्ट्यनिवेशेनैव सिपाधयिपासिद्धिपरामर्श- स्थले ऽनुमित्युत्पसिसम्भवे स्वक्षणे सिपाधयिपाचिरहवैशिष्ट्यनि- घेशनं व्यर्थमिति न च यत्रादौ सिपाधयिया ततो घटेच्छासिच्चा- स्मक रामानुमितयः तत्र पक्षतासम्पत्तये तनिवेश इति वाच्यम् विशेष्यदले सिपाधयिषाया अनुगतरूपेण निवेशाशक्यत्वेन यदि- न्छासत्ये इत्यादिरील्या निवेश्यतया घटेच्छाया अप्युत्तेजकतया विशेष्यदलादेव तदनुपपत्तिवारणादिति चेन्न यत्रादी घटेच्छा ततः सियारमफपरामर्शः ततः सिच्यशंऽप्रामाण्यग्रहस्ततश्चानुमितिर्भ- पति तत्राप्रामाण्यग्रहक्षणेऽनुमित्युत्पादवारणाय ताराविशेषण- स्यावश्यकत्वात ॥ अथ सिपाधयिपाया अननुगतत्वात् तेषां विरठोऽत्र फेन. रूपेण निवेशनीयः यदि च यद्यदिच्छासत्वे सिद्धिसत्त्वेग्नुमि- तिरित्यादिरीत्या निवेश्यते तदा सिपाधयिपासिद्धिपरामर्शानु- मितिस्थले पक्षतामङ्गपसङ्गः न च याशयारशेच्छासवे सिद्धि- सत्वेऽनुमितिरिति निवेश्यते तदा सिपाधयिपासिद्धिपरामर्शानुमि. तिस्थले पक्षताभङ्गप्रसङ्गः न च यादृशयाशेच्छासत्वे तारशस्ता- एशेच्छात्यावच्छिन्नाभावत्वेन तग्निवेशः कार्यः तथा च यत्र क- मण वह्वयनुमितीच्छासियात्मकपरामर्शानुमितयस्तोकापाव- च्छिन्नस्योजकत्वेन सिपाधयिपासिद्धिपरामर्शानुमितिस्थलीये- न्छाया अपि ताशरूपाकान्ततया उत्तेजकत्वमक्षतमेयोति पाध्य अनुगतरूपेण उत्तेजकत्वानुसरणे सिपाधयिषाघटेच्छासिद्ध्यात्मक परामर्शानुमितिस्थले घटेच्छाया अपि तथात्वेन घटेच्छासिद्धा. त्मकपरामर्शाप्रामाण्यग्रहानुमितिस्थलेऽप्रामाण्यमहोत्पत्तिक्षणेऽनु. मित्यापसेरणादिति चेन पर्वतधार्मिक द्वनुमितित्वप्रकारके. च्छस्थानत्यप्रकारकेच्छात्वानुमितित्यप्रकारकेच्छावादीनां प्रत्येकधर्मावच्छिन्नाभावकटत्वेनेय निवेश्यत्वात् यत्र यनुमि- ·यत्र अ- ર૭ર अनुमानजागदीश्याः मोडपत्रेषु तिजीयतामिति इच्छा ततः पर्वतमात्रे सियात्मकः पर्वते महा- नसे च धूमादिपरामर्शस्ततो महानसे धन्वनुमितिः प्राग्जातति- वंशेऽप्रामाण्यज्ञानम् ततः पर्वते यहयनुमितिस्तथाप्रामाण्यमहोल्प. त्तिकाले पर्वते वहश्नुमितेरणाय तत्तत्क्षणादेः प्रतियन्धकत्वमन- न्यगतिकतया स्वीकार्यमिति ध्येयम् ॥ सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितोत्तरत्वं च सिपा धपिपाविरहविशिष्टस्वक्षणध्यंसाधिकरणकालध्यंसानधिकरणस्ये सति ताशस्वसमयध्वंसाधिकरणस्यामिनि जगदीशः । अथा- ध्यवाहतोत्तरत्वप्रतियोगिकोटो सिपाधायेपाविरहविशिष्टार्थकता. इशपदं व्यर्थमिति चेन्न तादृशापदाप्रवेशे सिपाध- विषानन्तरं सिञ्जात्मकपरामर्शस्तदनन्तरं चाप्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दितानुमितिस्तदनन्तरमनुमित्यापत्तिः परामशात्मकसिद्धे- स्तारशसिवाधयिषाविरदविशिष्टस्वक्षणारव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्ति- कानुमितिकतया अनुमित्यात्मकसिद्धेस्तदन्यत्वपि तस्या प्रामाण्यज्ञानास्कन्दितत्यात अप्रामाण्यशानानास्कन्दिनाया एव- तस्याः प्रतिबन्धकत्वात् न चाप्रामाण्यज्ञानस्य तत्तद्यक्तित्वनैवोत्ते- जकतया एतदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तरुत्तेजकत्वास्वीकारेऽनुमित्यात्म- फसिद्धरेव विरोधितया न तदुत्तरानुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् तदु. त्तरपरामर्शोत्पत्ती तदव्यवहितोत्तरक्षणेऽनुमित्यर्थ तादृशाप्रामाण्य. शानस्याप्युत्तेजकताया आवश्यकत्वात् यदि चोत्तरत्वप्रतियोगि- फोटौ सिपाधयिषाविरहविशेषणसत्त्वेपि यत्र सिपाधयिषातृतीयक्षणे सियात्मकपरामर्शस्तदनन्तरमप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितानुमितिस्तदन. न्तरमनुमित्यापत्तिः सिद्ध्यात्मकपरामर्शस्य तादृशक्षणाव्यवहितो- तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकतया अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिततवन्य- सिद्धरभावस्थानुमितिक्षणेपि सत्त्वात् यदि चाप्रामाण्यशानव्य. तिरनुत्तेजिकैव तादृशानुमित्युत्तरपरामर्शात्पादपि क्षणैकविलम्ब नैवानुमितिस्वीकारादित्युच्यते तदा मन्मतेपि तुल्ययुक्त्या प्रकृतस्थ- लेपि तादृशाप्रामाण्यज्ञानमनुत्तेजकमेव तदुत्तर परामर्शान्तरे सति क्षणेकविलम्बनयानुमितिस्वीकारसम्भवादित्युत्तरत्वप्रतियोगिकोटौ तद्विशेषणं निष्प्रयोजनमेवेत्यादिकं विभाव्यते तदा यत्र सि- पाधयिपानन्तरं सिधात्मकसाध्यतद्याप्यपरामर्शस्तदनन्तरं पराम.

·पक्षताप्रकरणम् । २७३ शान शात्मकानुमितिधर्मिकमिद ज्ञान पहभावयति वहिप्रकारकमि त्याकारकाप्रामाण्यावगाहिसम्हालम्वनानुमितिस्तत्र तदुत्तरमनु मित्यापत्तिस्तारशानुमितितृतीयक्षणेऽनुमितेरानुभविकतया तार. शाप्रामाण्यज्ञानव्यक्तरुत्तेजकत्वस्यावश्यकत्वात् तस्यानुनेजमाव स्वीकृत्य क्षणैकविलम्येनाप्यनुमितरुत्पादयितुमशक्यत्वात् तत्पूर्व क्षणे परामर्शाभावात् अतस्तादृशानुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तिवारणा योत्तरत्वप्रतियोगिकोटौ तद्विशेषणमावश्यकमिति । पतन प्रागुक्तस्थल तादृशानुमित्युत्तरात्पन्नपरामर्शविशिष्टत- दप्रामाण्यशानव्यक्तरुत्तेजकत्वनवापपत्ता तविशपण व्यर्थमिति नि रस्त न च यत्र सिपाधयिषा तदुत्तरक्षण सिचात्मकसाध्यतयाप्प परामर्शस्तदनन्तर परामर्शात्मकानुमितिधर्मिकमिद हयभाववति वहिप्रकारकमित्याकारकाप्रामाण्यावगाहिसमूहा लम्बनानुमितिस्तत्र तन्निवेशपि तदुत्तरक्षणानुमित्यापत्तिारैवेति धाच्यम् तत्र गत्यन्तरपिरहण तत्तदनुमिातक्षणाद प्रतिवन्धक स्वस्य प्रथमात्पन्नतत्तत्सिद्धिनाशविशिष्टतदमामाण्यहानव्यरुत्ते जकत्वस्य वा वक्तव्यत्वात् न च प्रागुक्तस्थलेपि तचक्षणस्य प्रतिबन्धकतयेधोपपची तादृशपद व्यर्थमिति वाच्यम् ताशतत्त सूक्षणस्य प्रतिवन्धकत्वकल्पनामपक्ष्य लाघवात् स्वक्षण सिपापि पाविरहविशेषण प्रक्षिप्य तत्रानुमित्यापत्तिवारणस्यैवोचितत्वादिति फेचित् समादधिरे तावन्त्यम् । वस्तुतस्तु सिपाधयिपाविशिष्ठ स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नसिद्धिव्यक्तीना तत्त- म्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभदकूटमेव निवेश्यम् । तथा च ताट शपदानुक्तौ यत्र फ्रमण सिपाधयिपासियात्मकपरामर्शानुमिवयस्तत्र तसिद्धि योरपि तादृशानुमितिकतया तद्भदस्यापि ताशकूटान्त तत्वेन तन्निवशे गौरवमित्यतस्तादशपदमभिहितामिति ध्ययम् ।। अब क्षणपद विहाय स्वसमयवसाधिकरणकालय सानधिकरणत्वे सति इत्युक्तौ यत्र फ्रमण सिपाधयिषापरा माऽनुमितयस्तत्र सिम्युत्पत्तिकालपयन्तस्थाप्यनमित्सापूर्व फालोत्पन्नस्थूलकालोपाधिमादाय परामशक्षणापि पक्षताविरह सिद्धधिकरणताहशकालापाधरनुमित्सापूर्वदण्डाद्य वच्छदेन सिपाधयिषाविरहविशिष्टतयानुमित्साविरहपिशिएनि प्रसङ्ग ·૨૭ भनुमानजागदीश्याः कोरपत्रेषु रक्तसमयाव्यवहितोपरत्वस्य परामर्शक्षण एवं पर्यवसानात. सदानी चानुमित्यनुत्पत्त्या तत्सिद्धरपि निरुक्तानुमितिकभिन्नतया प्रनियन्धकारवादतः प्रथमक्षणपदमिति जगदीशः । अथात्र ताश. कालस्थापि सिदिक्षणावच्छेदन क्षणत्ववसया तद्दोपतादवस्थ्य मिति चेन्न । यदुपाध्यवच्छेदेन स्वाधिकरणत्वं तदुपाध्यवच्छे. देन सिपाधयिपाविरहयत्वस्य विवक्षितस्यात् । तथा च सिपा. धयिपाविरहाधिकरणतावच्छेदकीभूतोपाध्यवच्छिन्नस्वाधिकरणक्ष. णस्वाधिकरणध्वंसाधिकरणइत्यादिक्रमणाव्यवहितोत्तरत्वं वाच्य- मितिपर्यवसितार्थे जगदीशस्य तात्पर्यम् । न च तथापि सिपाधयिपाविरहाधिकरणतावच्छेदकीभूतस्वाधिकरणोपाधिध्वं. साधिकरणेत्यादिक्रमेणाव्यवहितोत्तरत्वसम्भवे कृतं तारा गुरुतरविशेषणघटिताव्यवहितोतरत्वनिर्यचनेनेति वाच्यम् । त. व सिद्ध्युत्पत्तिक्षणपर्यन्तस्थायिकालोपाधेरपि यत्रादौ सि. पाधयिपा ततः सुखोत्पत्तिः ततस्तारशस्थूलकालोत्पचिस्तम सुः खनिष्ठसिपाधयिषाविरहाधिकरणतावच्छेदकत्येन सिधिकर- च तदोपत्तादवस्थ्यात् न चैवमपि उक्तस्थले एवं सिध्युत्तरप्रहरादिविलम्येन सुखोत्पत्तिस्तत:सिपाथयिपा तत्र सि- ध्युत्पत्तिक्षणात्पन्नताशसुखोत्पत्तिपर्यन्तस्थायिस्थूलकालोपाधे. स्तादृशमुखनिष्ठसिपाधयिपाविरहाधिकरणतावच्छेदफतारशोपा. ध्यवच्छिन्नस्याधिकरणक्षणत्यस्य सिद्ध्युत्पचिक्षणेऽपि सत्त्वादु. कदोपो दुरशति घाच्यं स्वसामानाधिकरण्यस्यायच्छेदकोपाध्यच च्छिन्नत्वोभयसम्बन्धन सिपाधयिपाविरहाधिकरणतापिशिष्टस्था- घिफरणतावस्यस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् ।। भत्र निरुतोभयसम्बन्धेन सिपाधयिपाविरहाधिकरणताघि शिएस्याधिकरणताधिवक्षणेनेय सामञ्जस्ये स्वाधिकरणक्षणत्वपर्यन्त. निशो व्यर्थ इति चिन्यम् ॥ यत्र फ्रमेणानुमित्सासिद्धिपरामर्शानुमितयस्तत्र सिद्ध्युत्प. तिक्षणपर्यन्तस्थायिनमनुमित्तापूर्वकालोत्पन्नस्थलकालोपाधिमादा. य परामर्शक्षणे पक्षतामद्मसत इति जगदीशः। न धात्र स्यका ले सिपाधयिपालिण्डपतियोयनशिकरण्यालयले स्थले पक्षतासम्भये स्थचियापसवयरूपक्षणायप्रवेशे गौरय. णतया ·पक्षताप्रकरणम्। २७५ मिति वाच्यम् भेदस्याव्याप्यवृत्तिनामते प्रतियोग्यनाधिकर- णत्वस्यापि तत्र सत्वात् न च नोपादेयमेव तत् किन्तु निरवच्छिन- विशेषणतासम्बन्धेन सिपाधयिषाविरहवैशिष्ट्यवत्त्वं घक्तव्यं कि क्षणत्यनिवेशेनेति घाच्यं । क्षणत्वं न स्ववृत्तियावद्धसवत्व किंतु क्षणिकान्त्यशब्दानामतिरिक्तपदार्थस्य वा क्षणत्वमित्यस्या. प्रे प्रत्यकृता निष्कर्षणीयतया तत्परतयेव तद्ग्रन्थानुसरणम् । घस्तुतस्तु स्ववृत्तियावद्ध्वंसवत्वस्य क्षणत्वात् स्थूलकालस्य सिषाधयिपाधिकरणस्य सिद्धिद्वितीयक्षणस्थायिनोपिक्षणत्वेन तम सिधायपाविरहस्य निरयच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धेनाधिकरणस्या- प्रसिया तनिवेश एवायुक्तः तन्मते क्षणिकपदार्थाभावेन तथावि. धस्वकालाप्रसिद्धः एतेन पुर्वकल्पे क्षणिकान्त्यशब्दस्य क्षणत्वम तस्वीकारे स्वाश्रयत्वस्यप्रतियोग्याश्रयत्वोभयसम्बन्धेन ध्वंसवदन्य. समयत्वरूपक्षणत्यस्य ताप्येणानुगतस्य निषेशीयतया गौरयप. रहार इति परास्तम् । क्षणत्वस्यापि अतिरिकस्य निष्कर्षितार्थ- स्वं तदपि सम्यक् । अथोकस्थले परामर्शक्षणे विशेषणदलसत्त्येपि वादश- स्पक्षणध्वंसाधिकरणस्वरूपविशेष्यदलासत्वात् कथं याव्यवहितोचरत्वस्य परामर्शक्षण एव पर्यवसानादिति लेख. नसंगतिः । न च विशेष्यदले क्षणत्वप्रवेशे कि मानमिति वाच्य- म् । सिपाधयिपासियात्मकपरामर्शाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितानुमि. तयो यत्र कमेणोत्पन्नास्ततस्तदनन्तरमनुमित्यापत्तिः । तत्रत्यानुमिति व्यक्तेरप्रामाण्यमानास्कन्दिततया अप्रतिवन्धकत्यात पूर्वोत्पन्न सिद्धिस्तु सिपाधयिषापूर्वोत्पन्नस्वोत्पन्नक्षणपर्यन्तस्थायिस्थूलका. लध्वंसाधिकरणीभूततादृशानधिकरणत्वविशिरक्षणोत्पत्तिकानुमि- तिकतयाप्रतियन्धकत्वाश क्षणत्वनिवेशे ताहशस्यूल कालस्य क्षणस्वाभावादेव तदापत्तिवारणसम्भवात् । उकानुमिः तितृतीयक्षणेऽनुमित्यर्थे अप्रामाण्यशानन्यक्तरुत्तेजकत्वावश्यकत्वा- दिति चेन्न विशेष्यदलस्य यथाश्रुनाभिप्रायेण तद्न्यस्य सद्गतौ प्रथमक्षणपदस्थ तत्र व्यावृत्तेरक्षतेश्च । केचित्तु यत्रानुमित्सा- तृतीयक्षणे सिध्यात्मकपरामर्शस्ततः स्वांशेऽप्रामाण्यशाना. मिसानुमितिस्तत्र तदनन्तरमनुमित्यापत्तिः प्रथमसिद्धेः तार- स्वसम ·चात्र प्रायश २७६ अनुमानजागदीश्याः फोडपत्रेषु शानुमितिकतया अनुमित्यात्मकसिद्धरप्रामाण्यझानास्कन्दिनतया ऽविरोधित्वात् अतो प्रामाण्यज्ञानानां तत्क्षणवृत्तित्वविशिष्ट त्यनाभावो भेदानुशोगिसिौ निवेश्यः । तथा च प्रागुक्तस्थले दो- पाभावेन विशेष्यदले क्षणत्वनिवेश एव नास्तीत्याहुस्तश्चिन्त्यं स. न्यन्तमात्रोको सिद्धिमात्रस्यैव प्रायशः स्वक्षणध्वंसाधिकर. णकालध्वसानधिकरणीभूतस्वपूर्वकालोत्पत्तिकानुमितिकतया त. द्भिनसियप्रसिद्धरिति । न इत्ययुक्तमिति पाच्यम् सिपाधयिषापुटितसिद्धेरेव सिपाधयिपाविरहविशिष्ट- स्वक्षणाप्रसिद्ध्या स्थपदेनोपादातुमशक्यतया तदन्यत्वमस्तीत्यभि. प्रायकत्वात् यत्पुरुषीययदड्डरविशेषसिद्धेः पूर्व तदनुमितिनं जाता तदीयत्तदडरविरोपसिद्धस्तदन्यत्वसम्भव इत्यभिमायकं तदिति फेचित् । न च तथापि पुटितसिद्धो तदन्यसिद्धित्वसत्वात् त. दप्रसिद्धमिधानमयुक्तमेवेति वाच्यम् तदन्यसिद्धरमसिद्धरित्यत्र सिक्षिपदेन पक्षताघटकसि रेपोकरवात नानुपपचिरितिध्येयम् ।। यत्र क्रमेण केवलसिद्धिपरामती तनाप्यनुमित्यापत्तिरित्यादि- ना द्वितीयक्षणपदस्य च्यावृत्तिका तत्र सिपाधयिषाव्यवच्छे- दफकेषलपदमस्तु तथापि सिद्धिपरामर्शयोः ममिकत्वाभिधान- मसनं सिद्धात्मकपरामर्शादपि तदापत्तिसम्मवादिति चेन त. पति प्रति तद्यकेतुत्यमितिविशेषकार्यकारणभावमादाय सि. धारमकताशपरामर्शस्य हेतुत्यास्वीकारेणैव तत्रापत्तिवारणस. म्भमात् स्पास्यसङ्गतिरतस्तयोः क्रमिकन्यमुकम् इदानीन्तन- सिद्धिनासदशायां हनीयक्षणेऽनुमित्यर्य तत्परामर्शव्यक्तस्तद्धतुत्या. श्पकत्वात् इति ध्येयम् ॥ उत्पतिपदानुक्ती एकानुमित्युत्पचेरनन्तरमनुमिप्यन्तरापत्तिःपु. यानुमितेः क्षमाव्यवहितोत्तरक्षणचिस्वात्मकानुमितिकत्येन त. दन्यसिद्धरभावादतस्तदुपात्तम् । न च स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षण- त्तिस्येतरानुमितिकत्वमेय निवेश्यमुत्पः स्थेतरत्यापेक्षया गुरुत्या. दिति घाच्यं यत्र सायानुमितिय जायतामितीच्या प्रथम सा. प्यतचाप्यपरिपक्षायुद्यात्मकैफानुमितिस्ततोऽनुमित्यन्तरं सापानुमित्यन्तरप्रसङ्गात् इति अगदीशः । अपात्रानुमिती स्यभिन्नत्यमनियेश्य स्थवृत्तिनागभावप्रतियोगिस्यस्य स्पक्षणा ·पक्षतामकरणम् । २७७ व्यवहितोत्तरक्षणवृत्यनुमितेर्विशेषणत्वनैय तहोपवारणसम्भवात् रुतमुत्पत्तिनिवशनति चन्न प्रागभावत्यध्वसत्वयोरखण्डोपाधित्वा. नुपगमे प्रागभावत्व ध्वसप्रतियोग्यभावत्व ध्वसत्व च जन्यत्वे सत्य- भावत्व जन्यत्व च नियमघटितमित्युत्पत्यपेक्षया महागोरखापत्ते. रिति वदन्ति । केचित्तु यत्रानुमितिर्जायतामिताच्छा तत साध्यवान् साध्यव्याप्यवान् साभ्यव्याप्यव्याप्यवाश्चेति परामर्शस्तत सा ध्याशप्रामाण्यज्ञानात्मकतयाप्यानुमितिस्तत्र तदुत्तरमनुमित्या पत्ति पूर्वसिद्ध स्वक्षणाव्यवाहितात्तरक्षणवृत्तिस्थवृत्तिप्रागभाव प्रतियाग्यनुमितिकतयाऽनुमित्यात्मकसिद्धरप्रामाण्यशानास्कन्दित स्वेनाप्रतिवन्धकत्वादतस्तदुपात्त स्वमत पूर्वसिद्धिव्यक्तरय सिर पाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितात्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिका न्यस्यात् प्रतिवन्धकत्वमिति । एतेन स्वक्षणाव्यवहितात्तरक्षणवि- शिएानुमितिकत्वमव निवश्यता किमुत्पत्तिनिवशेनति वशिष्ट्य स्पवृत्तित्वस्ववृत्तिभ्यसप्रतियागित्वाभयसम्बन्धन सिद्धात्मक परामर्शीदनुमितिवारणाय स्वृत्तित्यनिवेश अनुमित्युत्तरानुमि तियारणाय स्ववृत्ति वसेत्यादीति चेन्न सम्बन्धविधगऽस्यैवात्प तिघटितत्वन वैयर्थ्यशकानवकाशात् यो यत्कालवृत्तिध्वसप्रतिया ग्यवृत्तिस्तस्य तदत्तित्वमुत्पत्तिरित्यस्य दीधितिकता वक्तव्यत्वा- दिति ध्येयम् ॥ न च तथापि स्वेतरपदेन स्वाधिकरणावच्छदेन स्वसमाना- धिकरणभेदप्रतियोगितावच्छदकत्वविवक्षणाप्न दोष कोपीति इति पाच्य यत्रानुमितिवय जायतामितीच्या प्रथम साध्यतध्याय योरपेक्षायुद्धात्मकानुमित्यनन्तर पुनरपेक्षावुद्ध्यात्मकसाध्यानुमिति स्तन तदुत्तर साध्यानुमित्यन्तरप्रसङ्गात् अपक्षावुद्यात्मकानुमिति प्रयस्यापि निरुतस्वेतरानुमितिकत्वेनाप्रतिवन्धकत्वादिति ध्ययम् ।। अथ तृतीयक्षणव्यवधायफद्वितीयक्षण एवाव्ययहितोत्तरत्वपयव सानात् यत्राविरलयामेण सिद्धिसिपाधयिपानुमितयस्तत्र द्विती यक्षणे पक्षतासम्पत्तय द्वितीय सिपाधयिपाविरहो विशपणम स्तु सिद्ध प्राथमिकस्तु स्वक्षणस्य किमर्थमिति चेन्न यत्र मण सिपाधयिपाप्रात्यक्षिकसिद्धिपरामर्शानुमितयस्ता पक्षतास- म्पत्यथमिति शिरोमणि । ननु यत्र सिपाधयिपासिद्ध्यात्म ·तस्य भनुमानजागदीश्याः फ्रोडपत्रेषु फपरामानुमितयस्तत्र द्वितीयसिपाधयिपाधिरहव्यावृत्तिसम्भ- पात कथं यत्रापिरलफ्रमेण सिद्धीत्यादिस्थलानुधावनामिति घेन अव्यवहितत्वप्रतियोगिस्वक्षणे एव तारशविशेषणमनुपादे. यम् न तूत्तरत्वप्रतियोगिस्वक्षणे इत्यभिप्रायकतया सिपाधयि. पा इत्यादिक्रमस्थले अनुमित्यनुपपत्यसम्भवात् दीधितिकारस्य सिद्धिसिपाधपिपास्थलानुधावनात् । वस्तुतस्तु यत्रोक्तस्थले साध्यानुमितिक्षयं जायतामितीच्छा तदनन्तरसिद्धात्मकपरामर्शात् तस्सायानुमितिद्वयोरपादस्यावश्यकतया ताशसिद्धेर्निरक्तभेवानु योगित्वेन तत्स्थले ताइशविशेषणसत्येऽपि पक्षतानपायात सर्वत्र सिपाधयिपत्यादिफ़यस्यलेऽनुपपत्त्यसम्भवः सिद्धिसिपाधयित्या. विकमस्थले तु सर्वत्रैवानुपपत्तिः सम्भवतीत्यभिप्रायेण यत्रापिरल. कमेण सिदिसिपाधयिषा इत्यादि फ्रमस्थलानुधावनमिति ध्येयम् ॥ प्रन्यलाधयामन्तिमस्य सिपाधयिषाविरहपदस्य व्यावृत्ति मभिदधान मधमस्य व्यापूर्ति पृच्छति भयेति रति जगदीशः। तस्यायमाशयः। आदी सिपाधयिषाधिर- हपश्स्य व्यावृत्ति दत्या द्वितीयस्य व्यावृत्तिदाने अव्यवहितात. त्यप्रतियोगिस्थक्षणे सिपाधयिपाविरहस्य निवेशिततया द्वितीय- सिपाधयिपापिरहस्य व्यावृत्तियंत्रादी सिद्धात्मकपरामर्शस्ततः सिपाधयिषाऽनुमितिस्तत्रेय यादी सिपाधयिषा ततः सिखात्मक- परामर्शस्तत्रापि सम्भवतीति द्वितीयसिपाधयिपाविरहपदस्यध्यायः चिदानार्थमेतरस्थलानुधावनस्यौचित्येन गौरयं प्रथमतःप्रथमसिपा. धपिपाविरदपदस्प व्यावृत्तिदाने तु मत्ययहितोत्तस्यप्रतियोगिस्य क्षणे तस्याप्रवर्शन यादो सिपाधयिषा ततः सिद्धारमफपरामर्श स्ततोऽनुमितिरित्यत्र विनायसिगयिपाधिरहपरस्य न्यावृत्तिन स- म्भवतीति पतास्थलाभिप्रायेण लिमनमेय प्रन्यलाघवम् मत पपेत. पमिमायण दीधितिरुना याविरलक्रमेण सिद्धीत्युक्तमिति ध्येयम्। द्वितीयो द्वितीपसिपाघयिपाविरहपदेन प्रस्यास्यः सिपाधाप- पापिरहस्पफायन द्वितीयत्यायोगादिति जगदीशः। अपदं न युनं स्पक्षणपिशेपणीभूतस्य सिपाविप पिरहस्स कालिमसंयन्यायांच्छनातियोगिताकस्पन भेनुयो- गितिविपित्रेषणस्य समयायायसिनप्रतियोगिताफवया धयो.

·पक्षताप्रकरणम् । मियोभदादि येन स्वक्षणविशेषणमपि समघायावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभाव पवेति तद्वैशिष्ट्य च स्वनिरूपितस्वाश्रयवृति- अधिकरणतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्वपद सिपाधयिपाविरहपर। विनीयं सिद्धिपर तथा च तस्य एकत्वेन ग्रन्थसहतिः अतः सिपाधयिषा विरहस्य स्वक्षणविशेषणत्वापेक्षया स्वविशे- पणत्वे गौरवदानस्यापि सङ्गतिः अन्यथा तस्य कालिकसम्बन्धा- वच्छिन्नमतियोगिताकत्ये तासङ्गतिर्दुर्वारैवेति स्वावच्छेदक- शरीरावच्छेदेन सिपाधयिपाविरहवेशिष्टयस्य विवक्षितत्वात् इत्यनिमग्रन्थस्य तद्वैशिष्टयघटकाधिकरणतायां स्वावच्छेदकशरी- रावच्छिन्नत्यनिशे तात्पर्यमिति न कोषि दोषः । केचित्तु ननु स्वसजातीयाव्यवहितोसरानुत्पत्तिकस्वसजाती- याव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकत्य द्वितीयपदार्थतावच्छेदक साजात्यं च स्वसमभिन्याहतपदार्थतावच्छेदकधर्मेण यथा द्वितीयः पुत्र हत्या. दी तथ सिपाधयिपाविरहपदेनोपात्त इति एकत्येन स्वक्षणवि. पणीभूतस्यैव सिपाधयिपाविरहस्य भेदानुयोगिसिद्धिविशेषण- स्वेन इत्यर्थ इत्याहुः। लाघयादाह स्वध्यसेत्यादि इति जगदीश अधाश्रादौ सिपाधयिपा ततोऽपेक्षायुद्ध्यात्मकसिद्धिस्ततः तृतीयक्षणे पगमर्शस्ततोऽनुमिति. स्तत्रानुमित्यनुपपत्तिसम्भवे गौरवाभिधानमनुचितमिति न य ताह- शापेक्षायुद्धश्चतुर्यक्षणे द्वित्वप्रत्यक्षानुत्पादेन तृतीयक्षणस्थायित्वे मा. नाभावस्तवनुराधेनैव तस्यास्तृतीयक्षणावस्थायित्वास्वीकारादिति घाव्यं धूमैनानुमिनुयामित्यादिनन्यव्याख्यावसरे अजातचतुर्थक्षण- द्वित्वसाक्षात्कारकापेक्षावुद्धपि तथात्याभ्युपगमात् न चान्ययहि- तोत्तरत्वघटकीभूतस्वक्षणे सिपाधयिषाविरहवैशिष्टयनिवेशानेयम- नुपपत्तिरूपदोपः अव्यवहितोत्तरत्वस्य चतुर्थक्षणेऽपि स्वादिति वाच्य सति यत्रादायनुमितिविशेपेच्छा ततः सियात्मकपरामर्शस्तनाशाधिकरणीभूततृतीयक्षणे पुनः सिद्धात्मकपरामर्शस्ततोऽनुमितिस्तत्र द्वितीयपरामर्शोत्पत्तिदशा- यामनुमित्यापत्ते. प्रथमसिद्धस्तादृशानुमितिकत्वेनाविरोधिवात न चानुमित्सविरहस्य प्रातिस्विकारेणैवाव्यवहितोचायघटस्थ. क्षणविशेषणतया तदनुमित्साचिरहस्य स्वक्षणाविशेषणत्वाप्रयमा. तथा ·૨૦૦ अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु पत्तिरिति वाच्यम् यत्रादावनुमित्सापेक्षावुयात्मकपरामर्शस्तस्य चतुर्थक्षणे चानुमितिस्तत्र सिपाधयिपापश्चमक्षणेऽनुमित्यनुः पपत्तिवारणाय तदनुमित्साचिरहस्य स्वक्षणविशेषणताया आवश्य. फत्वेन तादृशसिद्धनिरुक्तानुमितिकतयाविरोधित्वेन तृनीयक्षणे. नुमित्यापतर्वज्रलेपत्यादिति चेन्न अगत्या सिद्धिद्वितीयक्षणादे. स्तयक्तित्वेन तत्पक्षकतत्साभ्यकानुमिति प्रति विरोधिताया कल्प- नीयत्वात् । एतेन स्वस्वसघटिताव्यवाहितोत्तरत्वकल्पे तत्रानुमि. त्यापत्तरशक्यपरिहारवन अनन्ततत्क्षणादेः प्रतिबन्धकत्वक ल्पनानावश्यकस्वात स्वध्वसघटिताव्यवहिनोत्तरत्वकल्प एव महागौरवमित्यपि प्रत्युक्तम् अजातचतुर्थक्षणद्वित्वसाक्षात्का. रकापेक्षायुद्धस्तृतीयक्षणायस्थायित्वस्य सविवादतया मतद्वयसा. धारण्याय दोषान्तयभिधानाय गौरवमुक्तमित्यपि केचित् । सार्वभौमनिरुती तृतीयक्षसाधारणाव्यवहितोत्तरल्यक- ल्पे यद्यपि स्यवसादिवदितान्यहितात्तरत्यकल्पे स्थायव. हितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिभाभावस्येव सम्यक्त्वात् सि. द्विपद व्यर्थम् एव च सिपायिपाविरहद्वयोपादानमपि व्यर्थ यत्र फ्रमेण सिद्धिसिपाधयिषानुमितयस्तत्र फलेच्छादेनिरुतस्वाव्यवहि- तोत्तरानुमितिकभिन्नतयानुमित्यसम्भवादिति जगदीशः । अथात्र यशादी चह्नितयाप्पांच इति परामर्शस्ततः साध्यतद्याप्या. नुमितिजीयतामितीच्छा ततोऽनुमित्यनन्तर तप यत्र च वायुः खनन्तर साध्यतयाप्ययोः परामर्शस्तत फलेच्छा तत. साध्या नुमितिधर्मिकेएसाधनत्यविषयकानुमित्यात्मकसिद्ध्यात्मकपरामर्श- स्तत. साभ्यानुमित्यन्तर जायतामितीच्छाततोनुमित्यन्तर तानु मित्साकालेऽनुमित्यापत्तिारैवेति तादृशफलेच्छादे. स्वक्ष. गाव्यचहितोचरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकतया तद्निाभावस्यानुमि सापूर्व सरवादतस्तद्वारणार्थमेव सिपाधयिषाविरहवयोपादानमा स्यामिति कथ तद्वयर्थ्यमुक्तमिति चेदन फेचित् । उक्तानुमितियार पाय फलेच्छादिविशिएनसिद्वित्वेन स्वरूपेण प्रतिबन्धकस्य कल्प नीयमित्याहु । परेतु सिदिपानुपादाने स्वरसम्राजुनप्रतियोगिताक स्यैष ताहशानुमित्तिकभिन्नाभायस्थ पक्षतात्य याच्यं तथा चोकरथ ·पक्षताप्रकरणम्। २८२ ले प्रथमानुमितिक्षणानुयोगिकात्मत्वसम्बन्धादरेष तादृशानुमिनि. कभित्रस्य प्रतिवन्धकत्वादनुमित्साक्षणे नानुमित्यापत्तिःस्वक्षणस्येव सम्यन्धस्यापि क्षणिकतया द्वितीयानुमितिक्षणे तव्यवहितोत्तरत्व. विरहात् न च स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य पक्षतात्वे न च जाते. ध्यसाप्रसिद्धा इत्याधुत्तरमन्धासनतिरिति वाच्यं तत्र जातिपदस्थ नित्यविषयमापरत्वात् अग्रिमपदस्य च नाशप्रतियोगिपरत्या- दित्याहुरिति ध्येयम् । वैयय नोक्तपोजनकमित्यपि वदन्ति । तृतीयक्षणसाधारणाव्यवहितोत्तरत्वकल्प उत्पत्तिपदानुको यत्रानु. मितिद्वयं जायतामितीच्छया प्रथम साध्यतयाप्ययोरपेक्षाध्यात्मका- नुमितिस्ततोऽनुमित्यन्तरं ततः साध्यानमित्यन्तरप्रसङ्गः। अधात्र स्व- ध्वंसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वरूपस्वाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे. प्युक्तस्थले तादृशानुमित्यव्यवहितोत्तरक्षणपृत्तिकानुमितिकभित्र- सिद्धेः सत्त्वात् द्वितीयानुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तियारणसम्भये कृत- मव्यपरितोत्तरस्वघटककालांशमधिक निवेश्योत्पत्तिनिवेशेनेति चेन सिपाधयिषानाशकालोत्पत्तिकापक्षावुयात्मकसिद्ध्यात्मकपरामर्शात द्वितीयक्षणेऽनुमित्यनुत्पादापत्तस्तत्र निरुक्ताव्यवहितोत्तरत्वस्य च चतुर्थक्षण एवं पर्यवसानात ताशाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिकानु- मितिकभिन्नसिः सत्त्वात् मन्मते तु तादृशसिद्धःस्वाव्यवहितात्तर द्वितीयक्षणोत्पत्तिकानुमितिकतया न प्रतिबन्धकत्यम् । यद्वा यत्रादौ अपेक्षाबुद्ध्यात्मकसिध्यात्मकपरामर्शस्ततः सिपाधयिपा ततोऽनाम- निस्तत्र सिद्ध्युत्पचिक्षणेपि पक्षतापत्तेः ताशसिद्धः सिपाध. यिपाधिरहविशिष्टनिरुकस्वाव्यवहितोत्तरचतुर्थक्षमवृत्तिकानुमिति फत्वात् स्वमते तु ताशसिद्धरेव सिपाधयिपाविरदवि. शिष्टस्याव्यवाहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकत्याभावात् प्रतिय- न्धकत्वम् । पतेन स्वध्वंसाधिकरणकालभ्वसानधिकरणले सति स्त्राधिकरणकालध्वंसाधिकरणत्वरूपाव्यवहिनोत्तरत्वविवक्षणपि प्रागुतस्थलेऽनुमित्यनुपपत्तिवारणसम्भो उत्पत्तिनिवेशवैवयमि. त्यपि परास्तम्। अयं स्थाधिकरणफालध्वसाधिकरणकालध्वंसानधिफरणत्ये सति स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरणकालयसाधिकरणत्यरूपतृती. यक्षणमाषपर्यवसायि अव्यवहितोपरत्वनिवेशनव प्रागुक्तदोपाणां ३६ ·२८२ अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु चारणसम्भव उत्पत्तिनिवेशो व्यर्थ एवेति न च यत्र परा- मीत्तरमपक्षावुद्ध्यात्मकानुमितिस्तत्र तदुचरमनुमित्यापत्तिस्ता. शानुमितेर्निरुक्ताव्यपाहतोत्तरक्षणवृत्तिस्वारमकानुमितिकत्वादिति वाच्यम् तादृशक्षणवृत्तिस्वेतरानुमितिकत्वस्य वकव्यत्वादिति- चेदवाहुः यत्रानुमिरसानाशकाले वह्निमान् वहिव्याप्यवान् बहिन्या. प्यव्याप्यवांश्चेतिसमूहालम्बनपरामशंस्ततो घहिन्याप्यधूमवान् प. बंतो घहिमान इत्यनुमितिस्ततोऽनुमित्यन्तरं जायतामितीच्छा त- तोऽनुमित्यन्तरं तत्र प्रथमक्षणे पक्षताविरहप्रसङ्गः तादृशसि. द्वितृतीयक्षण एष निरफान्यवहिवोत्तरत्वपर्यवसानात् तत्र सिपाधयिपाविरदविशित्वाभावेन निरुक्तसिद्धः सिपाधयि- पापिरहविशिष्टस्वाव्यवहितोचरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नत्वादतो द्वितीयक्षणसाधारणाव्यवहितोत्तरत्वकल्पे ऽव्यवहितोत्तरक्षणे सि- पाधयिपापिरहविशेषण दचं तत्र सिराधयिपा परित्यज्य इच्छानि- पेशे यादी सिपाधयिपा ततो भाविज्ञानमप्रमा वाधनिश्चयो वा ततः सिचारमकपरामर्शस्ततो घटेच्छा ततोऽनुमितिस्तत्रेच्छाविर. हविशिएतारासिद्धाव्यवहिवोत्तरक्षणाप्रसिद्मा स्वपदेन ताश. सिद्धर्धर्तुमशस्यतया सिपाधयिपाविरहविशिष्टप्रतिवन्धकीभूतता. एसिद्धिसत्त्वेन पक्षताविरहानुमितिनं स्यादिति भावः । यनु जागराधक्षणे स्मरणात्मकपरामर्शादिति । न च जागृनिद्रा. क्षये इत्यनुशासनात् मध्यामन.सयोगनाशायनन्तरं स्मरणात्मफपरा. मादित्ययों लभ्यते तथा च जागराभिधानमनर्थकं निद्रावस्थाया. मपि शानसम्मयादिति याच्यं जागराघपदेन पुरीततिनाड्यपच्छे. देन मनःसंयोगनाशाच्यवहितोत्तरत्वदमनोयोगाव्यवहितोत्तरत्वस्य वियक्षितत्वात । एतेन तदानी स्मरणात्मकपरामर्शायभिधानमन- कमिन्यपास्ठम् त्वङ्मनोयोगे प्रमाणविधया तदुपन्यासात् न च भानरूपोतोयफविरहात् कय स्मरणीभूतमिति वाच्यम् । विशि. एप्रत्यक्ष एव तस्य नुत्यात् । न च तथापि तदानीमनुमित्यापत्ति दानं दुघंटे तारशानुमितिकमिनातीन्द्रियजीवनयोनिकृतरेय पिरो. चिस्मादिति वाच्यम्।जीवनयोनिरतः सविषयकाये मानाभायात् । पनु सघसघटितरनीयक्षगसाधारणाव्यय हितोत्तरत्यफलंग सिदिपदस्य सायं मस्येति तदपि दुपयितुमुपन्पस्थति ·पक्षताप्रकरणम् । २८३ गौरवस्य वक्ष्यमाणलक्षणे अविशिष्टत्वादिति । प्रागभावानलीकारेण प्रागभावघटिताव्यवहितपूर्वत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । कस्याधिन्नेति । ननु प्रथमकल्पे यत्रादौ सिपाधयिषा. नाशक्षणे सिद्धिस्ततः परामर्शस्तताऽनुमित्युपपत्यर्थ स्वध्व- संघटिताव्यवहितोत्तरत्व निरुच्य परिष्कारः क्रियते तथा सति यत्रादौ ततारामर्शद्वितीयक्षणेऽनुमितिजीयतामितीच्छा तन्नाशक्ष- णे सिद्ध्यात्मकपरामर्शस्तद्वितीयक्षणेऽनुमित्साविषयपरामर्शस्ततो- ऽनुमितिस्तत्र सिद्ध्यात्मकपरामर्शद्वितीयक्षणेऽनुमित्यापचेर्दुवारत्वा. त् सरिसस्तादृशानुमितिकत्वेनाविरोधित्वात् प्रतिवन्धकता. कल्पने चातिगौरवात् न च तथा सति प्रथमकल्ये तत्रेत्यादिनो- दोपस्यैव जागरूकतया दीधीतिकृतां दोपान्तरदानमनुचितमि तिवाच्यम् । सिपाधयिपाविरहविशिएस्वक्षणाव्यवदितोत्तरक्षणो. स्पतिकानुमितिकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदविशिष्टसिपाधयि- पाविरहविशिष्टसिदित्यनैव प्रतिवन्धकत्वस्थ स्पीकार्यत्वात् तादृशानुमितिकत्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं च स्वाश्रय- पत्त्यसम्बन्धायच्छिनं प्राहां भेदवैशिष्ट्य च सामानाधिकरण्य सम्बन्धेन भेदश्याव्याप्यवृत्तिः । यत्र च सिपाधयिपानाशक्ष- पे सिद्धिस्तत. परामर्शस्ततोऽनुमितिस्तत्रापि परामोत्पतिक्षणे वारशविशिष्टसिद्मभावोऽक्षत एव ताशभेदरूपविशेषणाभा- वात् इत्यभिप्रायेण विवृपोति विशिष्टाभावस्य विशेषणाभाव- रूपतयेत्यादिना । नन्वेताशरीत्याऽनुपपत्तिमावस्यैव वारणात सिद्धियद सिपाधयिपाविरहद्वयमनादेयमेर तथा च सिपाधयि. पाविरह विशिष्ट्रसिद्धर्विशेष्यत्वे निरुक्तविशिष्टाभावस्य सिपाध. विपापिरहविशिष्टसियभावरूपत्व इत्यादिः पतेन स्वरूपसभ्य न्धेन तादृशानुमितिमसिनत्यविशिष्टाभावस्य तारशभिन्नत्व रूपविशेषणाभावरूपत्वेन कथ भवन्मतप्रलपितम् । तथा सति घटाभापादेरपि घटत्याभावरूपतापातादिति निरस्तमिति । तद्धर्मावच्छिन्नकार्यस्योत्पादादिक तद्धर्मावच्छिन्नकार्यस्य कारणतावच्छेदककोटौ न निविशत इति । तद्धर्मावच्छिन्नोत्पा तित्वादेस्तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेद कपटकत्यं न स्वीक्रियत इत्यर्थः तेन ज्ञानोत्पत्यादिविशिष्टयुद्धो ·. यास अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु शानोत्पत्यादिशानत्वेन हेतुतायां कार्योत्पादस्य कारणतावच्छेद कत्येपि झानोत्पत्तिविशिष्टचुद्ध्युत्पत्तित्वेनाप्रवेशावदोप इति । अथोक्तकार्यकारणभावस्य ज्ञानोत्पत्तिज्ञानत्वेन पदार्था- न्तरमकारकज्ञानसाधारण्याय झानत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि- तोत्पत्तित्वावच्छिनप्रकारतानिरूपकवुद्धिन्वावच्छिन्ने प्रति शान. त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितोत्पत्तित्वावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् तथा च तदुत्पत्तस्तजनकतावच्छे. दकाघटकत्वानियमेनोपपत्तो प्रागुक्तप्रयासो वृधैव ज्ञानोत्प त्तिशानजनकतावच्छेदककोट्यप्रविष्टत्वात् न च छानोत्पत्तित्वे- न पदार्थान्तरमकारकज्ञानवारणाय कार्यकारणभावावच्छेदकवि. शेप्यतायां प्रकारवायां च शानोत्पत्त्यादिनिष्ठत्वं निवेशनीयम् । तथा च शानोत्पत्तेस्ताशमानजनकतावच्छेदकतापातात् प्र. इति पाच्यम् शानोत्पत्तिावेनापरव्यक्तिप्रकारकशान. वारणाय जनकतावच्छेदकविशेष्यतायां तदपच्छदकप्रकारवायां च तशक्तिनिष्पनिवेशेनोकदोपवारणसम्भबे सानोत्पत्तित्वस्य सानजनकतावच्छेदकाघटकत्वात् न च तत्तब्यकित्येन शानो- त्पत्तीनजनकतावदकत्वमावश्यकमिति वाच्यम् तथापि तद्धर्मावच्छिन्नोत्पत्तित्वस्याप्रवेशादिति । तदव्यवहितपूर्वत्वं न तादृशानुमितिमागभायाधिकरणसमय- प्रागभावानाधिकरणस्वघटितम् अप्रसिदत्वात् किन्तु तादृशानुमि- त्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिरुध्वसमतियोगित्वमिति । यथाप्रापि यथा अनुमितिसमयवसानधिकरणत्वे सति थनुमितिक्षणावरू- पस्य सामान्यतोऽनुमित्युत्पत्तिणयम् ध्यसे सशक्षणोत्परिकत्यमपीति तथा स्वभागभायाधिकरणत्वसम्ब. न्धाधच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवावस्यमाग- भायाधिकरणत्वोभयसम्बन्धनानुमितिमत्क्षणत्वस्य सामान्यतोऽनु. मित्यव्ययहितधाकणस्वस्यापि प्रसिद्धतया अप्रसिद्मभिधानास तिरिति चेन प्रागमायानगीपैयाप्रसिद्धबक्तत्वात् । मूलोसिराधायपाशब्देन स्याव्यवदितोत्तरक्षणातु. स्परसमानाधिकरणानुमितिकभिन्नत्वारच्छिन्नविषयताशालिन्या विरक्षणीयतया न सिाधायेगपाश्चतुर्थशण पचमक्षणे घानु। ता.

·पक्षताप्रकरणम्। तत्र मित्यनुपपत्तिस्तत्र सिधात्मकपरामर्शस्य फेवलपरा. मर्शस्य च तयायादित्यापि सावंमीमानां कल्पान्तरं तदनिराकणात दीधितिकता न्यनता दुर्वारैवेनि । न च स्वाऽयवहितोत्तरक्षणानुत्प- अस्वसमानाधिकरणानुमितिकरवं स्थाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्वस. मानाधिकरणानुमित्युत्पत्त्यभावकत्वं तथा च तस्यानुमि- त्युत्पादघटिततया कार्योत्पादघटितधर्मस्य कारणतावच्छेदक- स्वखण्डनेनैव तद्धटितधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्वखण्डने भ- वति इति वाच्यम् तादृशानुमितिकपवेन स्वक्षणाव्यव. हितोत्तरक्षणवृत्तिउत्पत्तिसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियो. गितावच्छेदकसमानाधिकरणानुमितिकत्वस्य विधक्षितत्वात् इति बैन कार्योत्पादादिकमित्यत्रादिपदेन निरुकधर्मस्याप्युपग्रहात् इति तय प्रतिवन्दिप्रदर्शनपरतया दीधितिकारस्य तृतीयप्रतिवन्दिल- क्षणमयतारयति । आदिपदलब्धस्य स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणानुत्पन्नकार्या. न्यत्वस्य कारणतावच्छेदकानुप्रवेशे वाधकमाह स्वक्षणेत्या- दीति कोचतु प्रागुक्तस्य स्वत्वघटितत्वनानुगतत्वाभावादुक्तं स्वक्षणेत्यादीति। न चैकानुमित्युत्तरमनुमित्यन्तरस्य चारणार्थमा स्यापि सोत्पत्तिकालावच्छिन्नत्येन विशेषणीयत्वात् अननुगमताद- वस्थ्यम् स्वोत्पत्तिकालावच्छिन्नत्यपन स्वानुत्पत्तिणावच्छेद्यत्वा- भावाश्यत्वस्य विधक्षिवत्यादिति । अथैवमध्यननुगमताववस्थ्य तत्परामर्शानुमित्युत्पत्तिक्षणावच्छेद्यत्याभावकूट्यत्त्वस्य पराम- द्वितीयक्षणोत्पन्नप्रकृतपक्षसांध्यकानुमित्युपधायकपरामर्शादावस- स्वात् न च तत्परामर्शानुमित्युत्पत्तिक्षणावच्छेद्यत्वाभावकूटवत्य- स्य पतत्परामादायसत्वेऽपि न क्षतिरेतत्परामर्शानुपतिक्षणार- च्छेद्यस्वाभावकटस्यैव सस्यात् निवेशनीयमपि तत्तत्कटान्यतमत्व. मिति वाच्यम् तथा सति अनुमित्यन्तरमनुमित्यापत्तितादवघ्यात् न च स्वानुत्पत्तिक्षणावच्छेद्यत्याभावकूटवत्त्वस्थतादात्म्योमयस. म्वन्धेन किञ्चिविशिष्टस्य निवेशानानुमित्यन्तरमनुमित्यापत्तिः । न वा अनुगम इति वाच्यं तथा सति स्वोत्पत्तिक्षणावन्छि- प्रत्वस्वतादात्म्योभयसम्बन्धेन । किञ्चिविशिष्टत्यनिवेशेनैव प्राणु तदोपधारणसमावे नअर्थदयप्रवेशवैफल्यमसमादिति चेन्न अप्रापि ·तस्या- २८६ अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेपु विशिष्य क्षणनियमस्यावहितः फरणीयत्वात् तथा च तत्परामशों- त्पत्यनधिकरणतत्परामर्शसमानाधिकरणात्मद्वयावृत्तिगुणवैशिष्ट्या- भाव एव तत्परामर्शोत्पत्त्यनधिकरण पतत्परामर्श समानाधिकरणा. त्मद्वयावृत्तिगुणधैशिष्टयाभावक्टवत्वस्य सकलपरामर्शादिसा. धारणतया नाननुगमो न वानुमित्यन्तरमनुमित्यन्तरापत्तिरिति । न च जन्याभावत्वलक्षणध्वंसत्यप्रवेशवैयर्यमभावान्तरा- णामुत्पत्तिविरहेणैव निरासादिति वाच्यं ध्वंसत्वनिरूपकप्रति योगित्वलाभार्थ तदुपादानादन्यथा सर्वपा क्षणानामनुमित्यु म्पत्तिक्षणोत्पत्तिकस्वभेदात्मकध्वंसान्तरप्रतियोगितयाऽतिप्रसङ्गाप- तेरिति । न च सियात्मकपरामर्शक्षणस्यानुमित्यव्यवहितपूर्व- त्यानधिकरणत्वविरहेण वटितपक्षपाप्रसिद्धिरेव न त्वतिप्रसङ्ग इति पाच्यन् यत्रातिप्रसङ्गशब्देनाव्यवदितपूर्वत्वलक्षणातिप्रसन- स्योकरपात् निरजानधिकरणत्वघटितपक्षत्वाप्रसिया नुमितिजनकत्वासम्भवः किन्तु परामर्शस्यैव तथा च सिद्यात्म- फपरामर्शदनुमित्यापत्तरतिप्रसङ्गशब्दार्थत्वसम्भवाच । दीधिती फलानुत्पादवलेनापीति । ननु अयं तत्क्षणावच्छिन्न पवनादिपरमाणुसंयोगध्वंसोत्पत्तिमान् तत्क्षणावच्छिन्नानुमि. त्यनुत्पादववादित्यनुमान न सम्भवति एप तत्क्षणावच्छिन्ना. नुमित्यनुत्पादस्तादृशसाध्याभाववत्तिर्नवेति अनुकूलताभावस- हतेन व्यभिचारसंशयन प्रतिवन्धात् तादृशदेवी तादृशसा. ध्यव्यातिनिश्चयासम्भवात् न च स्वसमानाधिकरणानुमित्या व्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिभिन्नामावोऽनुमितिहेतुरिति निश्चय रूप तत्रानुकूलतर्कोऽस्ति इति निरुक्तव्यभिचारमानस्य प्रतिय- न्धकत्वसम्भव इति वाच्यं स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यय दितप्राक्षणवृत्तिभिन्नाभावे स्वसामानाधिकरण्यस्वावच्छदकक्ष. पाव्यवहितप्रापक्षणापच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन अनुमित्यभावाधिक- रणताविशिष्टाधिकरणता नपेत्यन्वयन्यभिचारसंशयस्य प्रतिवन्ध- फतया तारशहेनुतानिधयासम्भवादित्यादया दीधितिग्रन्थम- घतारयति नन्वित्यादिना। ननु स्यावत्यादिना उतप्रकारत्रयमपि स्वत्वगर्मत्यादननुग- वामेति । ननु प्रतिवन्धकतायामननुगमेऽपि न क्षतिः प्रतियन्धका.

·पक्षताप्रकरणम्। भावकटस्यैव हेतुत्वसम्भवादत आह तादूप्येण प्रतिवन्धक- तायां नैककारणपरिशेषापत्तिरिति भवेद्धतीति । न चात्राऽपि तत्पुरुषीयानुमित्यव्यवहितप्रापक्षणत्वं तत्पुरुषीयानुमित्युत्पत्तिक्ष- णोत्पत्तिकासप्रतियोगिस्ववृत्तियावसविशिष्टसमयत्यरूपं वाच्यं तथा चाननुगमतादयस्थ्यमत आह अत्र चेत्यादि । ननु तत्पुरुषायानुमिनि प्रति कालिकसम्बन्धेन तत्पुरुषीया. नुमित्याश्रयशब्दत्वेन हेतुनायां पुनरनुमित्यापत्तिवारणं कार्यस. हभावेन हेतुस्वारसापि न सम्भवति अनुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पन्न. शब्दस्य द्वितीयक्षणेऽपि सत्त्वात् न च स्वप्रागभाववत्यका- लिकोमयसम्बन्धेनाश्रयत्वोक्त्या नाक्त दोप इति वाध्यं नाहशोभय- सम्बन्धेन तत्पुरुषायानुमितिविशिष्टत्वस्य कदाप्यसम्भवेनाश्रयत्वा- सम्भवादतः स्वप्रागभावनिष्ठत्वस्योपलक्षणविधया कालिकसम्ब- नधधिशेषणत्वेनाह स्वप्रागभाववनिष्ठकालिकसम्बन्धेनति । ननु ता. एशशब्दस्य न तत्पुरुपीयानुमित्यव्यवहितप्रारक्षणपदलभ्यत्वं क्षणयावस्थायित्वादन आह तादृशशन्दविशिष्टशब्दत्वस्यति वैशियं स्ववृत्तित्वस्थवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वोभयसम्ब- मधेनेति स्ववृचित्वमात्रोक्तो पुनानुमित्यापत्तिः स्ववृत्तिध्यसप्रति- योगित्वमात्रोक्तो च भाव्यनुमित्याश्रयशब्दविशिष्टशब्दमादाय सिधात्मकपरामर्शदनुमित्यापतिस्तारशसचन्धेन भिन्नकालीनयो- रप्याचाराधेयभावसरवादतस्तदुभयमुपात्तम् । सिपाधयिपाधिरहविशिएसियनुमानातिरिक्तसाधकमानयो- रन्यतरस्थामावः कारणमिति शिरोमणिः । अब प्रत्यक्षमान- मेव निवेशयितुं युक्तं न त्वनुमितिभिन्नसिद्धिजनकमानमात्रं समानविपये शाम्दवोधसामग्रीसम्भवेप्यनुमितेरेवोत्पादादत एच ए- कपदार्ये परपदार्थस्य संसर्गव्याप्यवस्वस्य योग्यतात्ये संसर्गस्या- नुमितिरेव स्यान्न तु शाब्दधीरिति योग्यताग्रन्थे मणिकृतोक्त मिति जगदशिः । न च वयादिसंसर्गव्याप्यवत्ताझानजन्यसं- सर्गानुमितेः समानविषयकत्याभायात् दृष्टान्तासम्भव इति वाच्यं संसर्गव्याप्यवत्साशानात् संसर्गिनोऽनुमितिरिति प्राची मता. भिप्रायेणोकत्वात् न च संसर्गस्यानुमितिरित्यनेन संसर्गविधेय. कानुमितिरेव प्रतीयते न तु संसर्गिनोऽनुमितिरिति वाच्यं संस. ० ·૨૮૯ अनुमानजागदीश्या फोडपनेषु गैस्यानुमितीत्यत्र हनीयार्थे पष्ठीकरणात् ससगानुमितिरित्य- भैव तात्पर्यात् । मूलेससर्गपदस्य ससर्गिपरत्वादिति ध्येयम् । साधकमान हि सिविस्वरूपयोग्य तदुपहित तासामग्री पा इति शिरोमणि । तदुपहितमिति तया सिया उपहित विशिष्ट पक्ष तापच्छदफसामानाधिकरण्येन सिसिविशिष्ट सत् तारशमिति जनकमिति यावदिति जगदीशः । अथासिदिविशिष्ट समाश सिद्धिजनकमित्यस्यैव सम्यक्त्वे पक्षतापच्छदकसामानाधिकर- प्येनत्यस्य धैयर्थ्यमिति चन्न वक्ष्यमाणयुक्त्याऽशान्दशात जायता मितीच्छाया साधकमाने नुजफतया यारशस्थानविशेषेऽपच्छे दावच्छेदन सिद्धिकालीनमत्यक्षजनकीभूतयाकिञ्चित्कारणसत्व दशाया सामानाधिकरण्यन प्रत्यक्षात्मकसिद्धिकालानतत्कारणा समुदायसामानाधिकरण्येन शा-सिद्धिकालीनयत्किश्चित्मत्य क्षकारणसचदशायर्या च परामर्शसम्बलन तत्र पदण्वच्छदावच्दन प्रत्यक्षात्मकसिधात्मकपरामर्शस्ततस्तद्यक्तिभिन्नमशाज्ञान जाय तामितीच्छा त चक्षु सयागादिसरेनुमित्यनुपपत्ते तारशेच्छा- या सिद्धावुत्तेजकत्वपि साधकमानेऽनुत्तजकत्वात् सामानाधिक रण्यनेत्युक्तौ तर चभु सयागादिरूपसाधकमान न तावशसामाना धिकरण्येन सिद्धिविशिष्टमतोनानुपपत्तिरिति ध्येयम् । ताशसिद्धि जनकमितिपदात यारशसियुपहितत्य तारशसिदिजनकमित्यर्थी लभ्यते तथा चात्र ताहशसिद्धिजनकत्वनिवेश उक्तस्थल एव यदा सामानाधिकरण्येन शान्दसिद्मात्मपरामर्शानन्तरमशाद- शान जायतामितीच्छा तत्र चक्षु सयोगादिरूपयत्किश्चित्कारण. स्वदशायामनुमित्यनुपपत्ति सिद्धिविशिष्टप्रत्यक्षमानसत्त्वात् त दुक्तौ च ताशसयोगादिरूपप्रत्यक्षमानस्य प्रत्यक्षात्मकसिध्यु" हितत्वाभावान्नानुपपत्तिपित विभावनीयम् । न द्वितीय सिद्ध पूर्षे तदुपहितत्याभावेन प्रत्यक्षसामग्री सत्वेप्यनुमित्यापत्तेरनुमानातिरिकेत्यस्य वैयश्चिति शिरोमणि ॥ मनु सिञ्चनुपधानदशाया सिद्धिजनकस्य प्रत्यक्षसामग्यादे पृथगे धानुमितिविधित्व वाच्यम् स्वजन्यैकसि युपहितया प्रत्य क्षसामग्न्या सिद्धान्तरजननदशायामनुमितिवारणार्थमेव पक्षताया निरुकसाधकमानस्यैव वैयर्थ्य जगदीशनोत्तम् । अथात्र सिद्ध्य MA ·पक्षताप्रकरणम् । नुपहितप्रत्यक्षसामग्न्याः पृथक्प्रतिवन्धकत्वध्रौव्यलाघवेन प्रत्यक्ष- सामग्रीत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वे विशेषणमात्रस्य वैयर्थ्यदानमनुचिः तमिति चन्न प्रागुक्तस्थले एव सिपाधयिषानुपहित प्रत्यक्षसामग्री. दशायां परामर्शसत्त्वेऽनुमितिवारणार्थमेव पक्षतायां तनिवेश- स्यावश्यकत्वात् न चात्र सिद्धभावमात्रस्य पक्षतात्येनैव उक्तदोषवा. रणसम्भव कृतमन्यतरामावस्य पक्षतात्यनिर्वचनेनेति वाच्यं सा- मान्यसत्वकालीनप्रत्यक्षदशायां तत्तयक्तिभिन्नमशाब्दशानं जायता. मितीच्छा तत्रानुमित्युपपत्तये तादृशेच्छाया उत्तेजकत्वस्यावश्य- वक्तव्यतया तथाविधेच्छावलात् प्रत्यक्षविशिष्टतत्सामाभ्यन्तरम- नुमितेर्वारणार्थमेव साधकमानान्तभागस्य सार्थक्यात् न च तत्र ताशसिध्युपहितवासंयोगादिसत्त्वं आलोकायसरथे तादृशे- छावलात अनुमित्युत्पत्या साधकमानेपि ताशेच्छाया उत्तेज. फत्वस्यावश्यकतया पक्षतायां साधकमानान्तुभागस्य नियशेप्युक्ता- पत्तिवारणसम्भय इति वाच्यं यत्र प्रत्यक्षघुपहितचक्षुःसंयो- गादिसरचे इतरकारणसमुदयसत्वे पताशेच्छा न तु इतरकार- रणाद्यभावविशिष्टचक्षुःसंयोगादिरूपयत्किञ्चित्कारणसत्त्वे तत्र वा. शेच्छाविरहस्य प्रत्यक्षोपहितचक्षुःसंयोगादिरूपसाधकमाने विशे. पणत्यानुपगमात् तादृशविषयविशेषायीपक्षतायामेव तथाविध. साधकमानान्तभागस्य चैयादिति ध्येयम् । अथात्र यादी सामानाधिकरण्येन याधः ततः सामानाधिकर. ज्यनावच्छेदावच्छेदेन च समूहालम्यनपरामर्शस्ततः सामानाधिक- रण्येनानुमितिःततोऽवच्छेदापच्छेदेन च समूहालम्यनपरामर्शस्ततः सामानाधिकरण्येनानुमितिस्ततोऽयच्छदावच्छेदेनानुमितिर्न स्यात् नियक्तसिध्युपहितसाधकमानस्य सस्वादतस्तदुपपत्त्यर्थ मेवानुमा- नातिरिकन्धविशेषणस्य सार्थक्यसम्भवे कथं बैय्ययमुक्तमिति न चानुमितेः सामानाधिकरण्ये नायच्छेदावच्छेदेन कार्यकारणभावस्य द्विवियतया सामानाधिकरण्येनानुमितिकारणतावच्छेदककोटो अनु. मानातिरिक्तत्वस्यैव वैयर्यमुक्तं न त्वपच्छेदावच्छेदेनानुमिति- कारणतावच्छेदककोटाविति वाच्यं एवमपि वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो भावि ज्ञानमतमा इत्येतादशज्ञानानन्तरं सामानाधिकरण्ये. नानुमित्यर्थमेव तत्सार्थस्यात् इति चंदन केचित् यादशयादृश.

·अनुमानजागदीश्या कांडपत्रेषु स्थलविशेष उकरीत्याप्रामाण्यवानास्कान्दतसिध्युत्तरं कदाप्य मितिर्न जाता ताशस्थलीयपक्षतायामेय ययस्योक्तत्वादित्याहुः । सिपाधयिपाविरहसहस्तसियनुमानातिरिक्तसाधकमानयोरः भ्यतराभावः कारणमितिदीधीति कृतोकं तवदुपहितं तया सिद्ध्या उपहित विशिष्टं पक्षतापच्छेदकसामानाधिकरण्येन सिनिविशिष्टं सत् तारशसिद्धिजन यन्मानं-तथा चानुमितेः पूर्व सिद्धिावेशिष्ट सिद्धिजनकप्रमाणासत्त्वात् अनुमानानिरिक्तपदं व्यर्थमितिभाषाओं जगदीशेनोक्तः । अथात्र सामानाधिकरण्येन सिद्धिविशिष्ट. सिद्धिजनकप्रमाणासस्वात् अनुमानातिरिकावाप्रवेशे या पराम- सहरुतप्रत्यक्षसामग्रीतोऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितावच्छेदावच्छेदेन प्रात्यक्षिकी सिद्धिः ततोपि प्रात्यक्षिकसिखन्तरं तत्र द्वितीयसि- द्युत्पत्तिकालेऽनुमितिः स्यात् उक्तसिद्धेः सिपाधयिपाविरहविशि- एत्वपि अप्रामाण्यशानास्कन्दितत्वेनाविरोधित्वात प्रत्यक्षसामग्न्या. स्नु सामानाधिकरण्येन सिद्यविशिष्टतयाऽप्रतिवन्धकत्वात् म. च तथानुमित्यनुत्पादेन तदप्रामाण्यग्रहव्यक्तीनामनुत्तेजकत्वमिति प्राच्यम् यत्र प्रत्यक्षसामग्रीतः परामर्शसहकृताप्रामाण्यवाना- स्कन्दितावच्छेदावच्छेदेन प्रात्यक्षिकी सिद्धिस्ततोपि अामा- ज्यशानास्कन्दितप्रात्यक्षिकसियतरं तदानी प्रत्यक्षस्य कारणान्तर- विलोपेन ततोऽनुमितिस्तत्रानुमितिसम्पत्यर्थ तथाविधाप्रामा- ण्यवानन्यस्य उत्तेजकत्वावश्यकतया तत्र द्वितीयसिद्ध्युत्पत्ति कालेऽनुमित्यापत्तेर्दुरित्यात् । यतु सामानाधिकरण्यत्यनेन- ताशमाने सिद्धिविशिषत्वमेवोकम् न तु सिवन्तरत्यावर्तनं प- क्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनेति पाठे तादृशाभिप्रायास- म्भवात् तदपि प्रागुक्तरस्थलीयामामाण्यज्ञानस्यानुमितिमा- पक्षणविशेपितस्यैव उत्तेजकत्वं वाच्यम् तदप्यसत्. सियन्त- रख्यावर्तकसंसर्गतावच्छेदकतापोलिनिवेशस्य तदधीनस्थल- विशेपीयानामाग्यज्ञानस्य विशेषरूपणोत्तेजकत्वस्य च निष्प्र- योजनकतया गौरवास्पदरादिति चेत्र सामानाधिकरण्येन सिद्धि- विशिष्टमित्यत्र संयोगत्वादिपर्याप्तसंसर्गतावच्छेदकत्वार्थकमानपक्ष- स्याकथनेनैव सिद्धिद्वयोरेव प्रविष्टतया उक्तानुपपत्यसम्भवात् शरीत्वैय दीधीतिकारोक्तमात्रपदनयोजनं दर्शितं जगदीशेन ·पक्षताप्रकरणम्। साधकमानस्य परामर्शादेरनुमितेः पूर्व तद्वैशिष्टयामायादेव विरो. धित्वासम्मवादिति भाव इति । अथात्र यत्र सामानाधिकरण्येन वाघनिश्चयस्ततोऽरच्छेदाव- च्छेदेन सामानाधिकरण्येन समूहालम्बनपरामर्शस्ततः सामानाधि- करण्येनानुमितिस्ततोऽचच्छेदावच्छेदनानुमितिस्तत्रावच्छंदापच्छे. देनानुमितेः पूर्व निरुक्तसिद्धिविशिष्टसिद्धिजनकस्य सत्त्वादवच्छे । दावच्छेदेनानुमित्यनुपपत्तिभिया अनुमानातिरिक्तपदस्यावश्यकत्ये तदेयर्थ्यकथनमयुक्तमितिचेदरकेचित् उपाध्यायेन सामानाधिकर- प्येनानुमित्यभिप्रायेणायं फार्यकारणभाव उक्तः सामानाधिकरण्य- मात्रेणानुमित्यनन्तरं सामानाधिकरण्यमाणानुमित्युत्पादेनेव व्यभि- चारासम्भवात्सुतरामनुमानातिीरकपदवयामेति न च यदि सा- मानाधिकरण्यमाणानुमितिस्थलामिप्रायकोयं प्रन्थस्तदा स्वजन्यै- कसिद्ध्युपहितया प्रत्यक्षसामान्या सिद्धान्तरजननदशायामनुमिति. वारणार्थमेय पक्षतायां निरुक्कसाधकमानस्य प्रवेश्यत्यादिति लि. खनं कथं सद्गच्छते सिद्ध्यभावविरहेणैवोक्तापत्तियारणसम्भवादिति वाच्यं प्रागुकदिशैवात्रापि स्वजन्याप्रामाण्यवानास्कन्दितैकसिष्यु- पहितया प्रत्यक्षसामरल्या अवामाण्यवानास्कन्दितसिद्धान्तरजनन दशायामनुमित्यापत्तिवारणार्थ पक्षता साधकमाननिवेशस्यावश्य- कत्वात् सिद्धेस्तु अप्रामाण्यशानास्कन्दितत्वेनाविरोधित्वात् द्विती. यसियन्तरमनुमित्यर्थ तदप्रामाण्यमानस्योचेजत्वावश्यकत्यात् . त्याहुस्तान यत्र सामानाधिकरण्येन चन्हिपरामर्शस्ततोऽप्रामा- ज्यशानास्फन्दिता तथैवानुमितिस्ततोऽनुमित्यन्तरं तत्र अथवा पत्र सामानाधिकरण्येन परामर्शस्ततो वहृयश अपामाण्यवानास्कन्दि- तानुमित्यात्मकसियात्मकपरामर्शस्ततोऽनुमित्यन्तरं द्वितीयानुः मिति न स्यात् सिद्धिविशिष्टस्य परामर्शस्यैव सत्वात् अतो अनु. मानातिरिक्तपदसार्थक्यसम्भवे सामानाधिकरण्येनानुमितिस्थला. भिप्रायकत्वस्याकिञ्चित्करत्वान् । परे तु अनुमानातिरिक्तत्वनिवेशे यत्रादौ वहिप्रत्यक्षसामप्रीतः सामानाधिकरण्येन चहिप्रत्यक्षं तशर्नी हेत्वन्तरविलोपेन प्रत्यक्ष- सामान्यभावादेवायच्छेदावच्छेदनानुमितिस्तषानुमितिपूर्व अनु.. मानातिरिकस्य निरक्तसिद्धिवैशिष्ट्यपतः सिद्धिजनचक्षुरादेः 1 ·यत्र ततः साच्यम् । २९२ अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु सस्थादनुमितिनं स्यात् अत. सामानाधिकरण्यकालिकोभयसम्य न्धेनानुमिनिमदन्या या सिद्धिस्तद्विशिष्टतजनकमात्रस्यैव निरुक्त साधकमानपदवाच्यतावश्यकतया तावतवोक्तस्थले परामर्शादेः प्रतिबन्धकत्वासम्भवादेवानुमितिसम्भवेऽनुमानातिरिक्तपदस्य थै ययमुक्त न प्रत्यक्षसामग्री सामाना धिफरण्येन घहिप्रत्यक्ष ततोऽवच्छेदावच्छेदेन परामर्शस्तदा. नी प्रत्यक्षसामग्रीविरहादेव तताऽवच्छेदावच्छदनानुमितिस्तत्र परामर्शक्षणे तादृशोभयसम्बन्धेनानुमितिमदन्यसिद्धिजनकचथुः रादे. सस्वादनुमित्यनुत्पादापचिरतोऽनुमितिमदन्यत्वनिवेशपि उ- कदोपचारणासम्भवेन फथ तस्य निवेश इति अनुमितिमदन्यसिद्धिविशिष्टस्योत्पत्तिघटितसामानाधिकरण्यसम्ब- न्धन वाच्यत्वात् तथा चौकस्थल ईदृशसम्बन्धेन सि- द्धिविशिष्टसिद्धिजनकमानाभायस्य परामर्शक्षण सत्वान्नानुमित्य. नुपपत्ति न च तथापि प्रत्यक्षसामग्री तत. सामानाधिक- रण्येन पहिप्रत्यक्ष तदव्ययहितात्तरक्षणे कारणान्तरविरहादेवन यहि प्रत्यक्ष किन्तु परामर्शात्पत्ति. कारणास्तरोत्पत्तिश्च तदनन्तर पहिपत्यक्ष तत्र द्वितीय प्रत्यक्षात्पनिकालेऽनुमिस्यापति. उत्प स्यादिघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन निरकसिद्धिविशिए य. सिद्धिजनक तदभारस्य परामर्शोत्पचिक्षण सत्वादिति चा भ्यम् । सिद्यनुपधानकालीनप्रत्यक्षसामन्या. स्वातन्ध्यण विरो- चित्यवत् अप्राप्यनायत्या प्रत्यक्षसामन्या: स्वाताव विरो. धित्वस्थ परस्यस्यात् सिध्युत्पत्तिकालीनकतिपयप्रत्यक्षसाम• ग्यास्तचयक्त्विन पिरोधित्यकल्पनामपेक्ष्य लाययासिदिचि. शिष्टत्वेन तस्यास्तत्कल्पनात् यद्यप्युत्पत्तिसम्बन्धेनानुमिनिम- दयसिपिराधित्यकल्पनादेव सर्वधानुपपस्यसम्भव सिनिधि शिएसिदिजनकमानस्य वैपयांपत्तिस्तथापि अनुमानातिरि- छपदयपॅयत्तयम्यस्यापि कर्तव्यत्यादिति ध्येयम् ॥ इति पशताधियेचन समाप्तम्।

·अथ केवलान्वयिजागदीश्याः कालीशङ्करसिद्धान्तयागशिविरचितं क्रोडपत्रम् । . घा नातः अन्यथा व्यतिरेकित्वं चात्रायच्छिन्नवृत्तिकास्यव्यतिरेकप्रतियोगित्वं भेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्व साध्यसहचाराग्रहदशायां संयोगामायादिसायकवाच्यत्वादिहेतुककेवलान्वायन्यातव्याप्ति- रितिजागदीशी चावच्छिन्नवृत्तिकान्याभावप्रतियोगित्व- स्य व्यतिरेकित्वस्वरूपत्वे संयोगस्य व्यतिरेकित्वानुपपत्तिः तदभा. वस्थावच्छिन्नवृत्तिकत्वात् एवं गगनाभावस्य व्यतिकित्वापत्तिश्च गगनस्वरूपतदभावस्य अवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वादिति वाच्यम अव- च्छिन्नवृत्तिकान्यपदेन निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वस्य विवक्षितत्वात् । के. चित्तु पूर्वकलो तदोपभियय भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व वेति- कल्पान्तरानुशरणमित्याहुः। अथात्र भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं साभ्यतावच्छेदकसम्य. धावच्छिन्नं ग्राह्यम् कालिकसम्बन्धेन गगना- भाववतां जन्यानां भेदस्य नित्ये सत्वात् गगनाभावोऽपि व्यति. रेकी स्यात् तनिवेशे च तदीयप्रतियोगितावच्छेदकतायामभाची. पविशेषणताविशेषावच्छिन्नत्वाभावान्न गगनामावस्य व्यतिरोकि- स्वापत्तिः । एवं च व्यधिकरणसम्बन्धेन गगनादेव्यतिरोकेत्यानु- पपत्तिस्तत्सम्बन्धेन तद्वत्वाप्रसिद्धरिति न च भेदप्रतियोगितानव. च्छदकत्वविशिष्टवृत्तित्वाभाववत्त्वमेव व्यतिरेकित्वपदेन विव- क्षणीयम् अवच्छेदकत्वं वृत्तित्वं च व्यातेरोकताघटकसम्बन्धन प्रा. धमतो नोक्तदोप इति पाव्यम पवमपि व्यधिकरणसंयोगेन गोत्वादेर्व्यतिरेफित्यानुपपत्तेः तत्र वादशभेदमतियोगितानवच्छे. दकत्वविशिष्टतत्सम्यन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाप्रसिद्ध केचित् । व्यतिरेकित्यपदेन भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्ववृत्तिम- खोभयाभावस्य विवक्षितत्वात् न कोषि दोषः । गगनादी भेदप्रति. योगितानपच्छेदकत्वसत्त्वेपि वृत्तिमत्याविरहादेवोभयाभावसस्यत् इत्याहुः । तन्न उकविवक्षयापि विषयित्वतादात्म्यादिसम्बन्धेन महादेव्यतिरोकत्यानुफ्यत्तिः तत्सम्बन्धेन प्रतियोगितानपच्छेदक- = स्याप्रसिदेः । वस्तुतः स्यप्रतियोगिवृत्तित्वस्वानपच्छिन्नस्यो. इति चदत्र ·२९५ अनुमानजागदोश्श क्रोडपत्रेषु भयाभावविशिएभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्यस्य व्यतिकित्यपदेन विरक्षितगत काप्यनुपपत्तिरुभयत्र स्वपद व्यतिरेकिताघटकस म्बन्धपर तथा च यत्र सयोगन गात्वादेर्व्यतिरोमित्व तत्र समवा. यादिसम्बन्धावच्छिन्नगोत्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतायामेध ताशोभयाभावसत्यान्न तत्राव्याप्ति वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छि प्रतियोगितानङ्गीकारेपि तारासम्बन्धापच्छिनापच्छदकत्यस्य सर्वेरेव स्वीकृतत्वादेतत्कल्प न काऽपि दाप इति ध्येयम् ॥ १ ॥ तथापि মঠলামতুল্লাহয্যগাথা नजनकीभूतज्ञाननिष्ठस्य मनहेतुर्मिकसाध्यसामानाधिकरण्या- यसाहित्यसाध्यामावमिकहत्यभावसामानाधिकरण्याधमाहित योरन्यतरस्य तादात्म्येन ध्यापक हेतुर्मिकसाध्यसहचारवि पयित्व तज्ज्ञानत्य तज्ज्ञानविषयताविशिष्टयतहेतुत्य पा - तहेतुसायककेवलान्यय्यनुमानव विवक्षितमिति जगदीश । पत्र चानुमितिफलोपहिनत्वेनापि व्याप्यवाहियातान वि शेपित तानुभिरयव्यवहितपूर्वचर्तिले सति अनुमितिसामा- नाधिकरण्यमात्र न नु जनकल्याइस्तत्र निषेश । तथा चान्य यसहचारात्मकव्याप्तिशानज-यानुमित्युपधायकसस्कारे तिच्याप्ति चारणाय प्रथमझानपदम् । केचित्तु व्यामिजायतामितीन्छायामति- म्याशिस्तथादि तजनाभूतव्याप्तिमदिष्टसाधिका इतीसाधन- ताशानात्मकधूमो पहिसमानाधिकरण इतिहानीयताशाविषय- साध्यान्वयसहवायवगादिताव्याच्यवादता ज्ञानपद मित्याहु । यन युगपदुत्पन्न धूमो पहिसमानाधिकरण इति सा- ज्यसवारसान पहभायो धूमाभावसमानाधिकरण इति न्य- तिरेफसहचारसस्कार तदुचरजानस्थ घहरभावो धूमामा पसमानाधिकरण इति प्रत्यभिज्ञानात्मकधूमन्यापयतिसमाना• धिकरणो धूम इति व्याप्तिमानस्यापि हिसायफधूमहेतु फकेपलान्यक्तियाव्यातिनिरुक्तव्याप्तिझानस्यापि यगादितया तजनकचितारशान्यतरागाद्वित्राव्यापकत्वात सा- ध्यान्वयसहचारायमादिनस्पति वितीयमानपदम चित्तु ध्य तिरेफ्सहचारावगाहिसस्कारजन्यनुमित्युग्धाय च्याप्तिस्मृ. यावाविन्याप्तिगरणाय द्वितीयमानपदम् भावार्य्यमते तारयस्मृ. ताया तारसा-याप्त्य ·फेवलान्वयिप्रकरणम् । त्यादरलक्ष्यत्वात् न च ज्ञानपदानपि अन्वयसहचारज्ञानोत्तरजा- ततादशस्मृत्यादावतिव्याप्तिर्दुवारैवेति घाच्यम् अन्ययसह. चारज्ञानस्य तादृशस्मृतव्यवहितपूर्वत्येपि जनकत्वाभावादि. स्याहुस्तचिन्यम् ॥ २॥ स्वरूपसम्बन्धेन व्यापकत्वोको अन्वयव्यतिरेकिण्यतिव्या- तिरतस्तादात्म्येनेत्युक्तं । प्रकृतहेतुर्मिकत्वं परित्यज्य प्रकृतसा. ध्यान्वयसहचारावगाहितामात्रस्य तादृशान्यतरावगाहिताव्याप- कत्वोको कपिसंयोगाभाववान् कापिसंयोगादित्यादी व्यति- रेकिण्यतिन्याप्तिस्तत्र व्यतिरेकसामानाधिकरण्यावगाहिता यासाध्यान्यसहचारावाहितास्वरूपत्येन वाहशा- म्यतरावगाहिताव्यापफररस्याक्षते हेतुधर्मिफत्वो- चान्यतरायगाहितान्तर्गतकपिसयोगाभावाभावत्वाय. च्छिन्नविषयतानिरूपितकापसंयोगाभावसामानाधिकरण्यविषयतायां हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वावच्छिन्नसाध्यान्वय. सहचारावाहितावाभावान्नातिव्यातिः प्रकृतसाध्यान्वयस- हचारावगाहित्वस्यानुको कपिसंयोगान् कपिसंयोगामावा- दित्यादौ व्यतिरेकिण्यतिब्याप्तिः तर हेत्वभावप्तामानाधिकरण्या- यमाहितायाः साध्यान्वयसहचारावगाहितारूपत्वात् हेत्वभाव. स्य साध्यात्मकत्वात् साध्याभावस्य प्रकृतहेतुस्वरूपत्वाच प्रकृत. सा येत्युक्तौ हेत्यभारसामानाधिकरण्यावगाहितायाः साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसामानाधिण्यावगाहितारूपत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । शा अथात्र यस्य केवलान्ययिनो व्यतिरेफसहचारभ्रमोड प्रसि. स्तत्राव्याप्तिमिया पूर्धकल्पं परित्यज्य एतत्कल्पानुसरणे ए. तत्कल्पेपि ताशस्थले व्यतिरकसहवारम्रमाप्रसिधा निरु- कान्यतराधगाहित्वस्याप्रसिदत्वात्तदोपनादयस्थमिति चेदन के- चित् । तारशान्यतरायमाहित्यपदेन प्रयतहेतुधर्मिकसाध्य- व्यभिचारीविरोधितावच्छेदकीभूतपिपयत्वं विवक्षगीय केवलान्ययिनो व्यतिरेकसहचारभ्रमाप्रसियान्वय- च यस्य सहचारज्ञानादेव व्याप्तिशानं तत्र व्यभिचारधीविरोधितावच्छेद- कीभूतपिपयिता भन्ययसहचारविषयितेव इति नाव्याप्तितादयस्थ्यंग- च व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकविषयतास्वेन . तादशान्यतरा.

·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु यगाहितयोरनुगमे यत्र धूमव्यापको वहिर्वयभाषपदवृत्तिथ धूम. इतिहानात्मकधूमो वहिसमानाधिकरण इतिसहचारज्ञाना- व्याप्तिशानं तत्राव्याप्तिः तननकीभूतज्ञानवृत्तिव्यभिचारधीवि- रोधितावच्छेदकीभूतव्यापकत्यविषयतायां ताशव्याप्तिविषय. तायां या तादात्म्येन साध्यान्वयसहचारावगादित्वासस्थात् यदि प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वाव- च्छिन्नविषयता निरूपिताया मुख्यविशेष्यता तदनवच्छिन्नत्वेन प्रति. यन्धकताया विरोपणीयत्वानोकदोप इत्युच्यते नदापि अधिकरण. विण्यवान्तर्भावेन व्यभिचारग्रहं प्रत्यधिकरणविशंपान्तीवन हेतु- फिसाध्यसहचारग्रहस्य विरोधिताया आचार्यसम्म- सतया अनुभवयालाद्वविधर्मिमकधूमसहचारग्रहस्यापि प्रतिबन्ध फत्वेन यत्र पहिधूमसमानाधिकरण इति ज्ञानात्मकं धूमो बहि. समानाधिकरण इति सहचारशानं तदुत्तरव्याप्तिज्ञानस्यापि के. पलान्वयित्वात्तत्रान्याप्तिः तजनकीभूतज्ञानवृत्तिव्यभिचारधी- विरोधितापच्छदकभिनवविवार्मिकधूमसहचाराविषयतायां कृतहेतुमिफसाध्यसहचारावाहित्वाभावात् । एवं धूम- वभिठामायप्रतियोगितावच्छेदकत्ववदवृचिमदहित्यमिति ता. शावच्छेदकत्वाभावव्याप्पयत्ताज्ञानात्मकधूमो वह्निसमानाधिक- इति साध्यान्धयसहचारज्ञानोत्तरव्याप्तिशानस्थापि केष. लाम्वयित्वात्तत्राच्याति: तजनकज्ञानवृत्तिप्रतियोगित्यसम्ब. धावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितमुख्य विशेष्यतामवच्छिन्ना ताशप्रतिवन्धकता तदवच्छेद- कव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतायां तादशसहचारावगाहित्याभार वादितिवाच्यं प्रकृतहेतुधर्मिकव्यभिचारग्रहत्वाव्यापकीभूः तादृशव्यभिचारविषयित्वावच्छिन्नप्रतिस्पता- तनिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतविपयितास्वेन ताशा न्यतरावगाहित्वयोरनुगमात्तथा व्यक्तिविशेषमन्तव्य तादृशान्यतरसहचारग्रहप्रतिवन्धकतानिरूपितव्यक्तिविशेषमन्त- भव्य वारशव्यभिचारविष्यत्वावच्छिन्ना प्रतिवाय. ता सैव तादशग्रहत्वाव्यापिका न तु व्यापकत्वग्रहप्रतिवन्धकता. निरूपितप्रतियभ्यता न्याप्तिशानद्वयप्रतियन्धकतानिरूपितम्नति रण या ता या ·केवलान्वयिप्रकरणम् । - २९७ पध्यता घेति न कुत्राप्यनुपपचिः । न च तथापि ताशविरो धितावच्छेदकाविषयवात्येन तारशाम्यतरायगाहितयोरनुगमे : थि: निगमनाविरहेण तारशान्यतरसहचारघटकीभूतानां निरूप्यनिरू- पकभाषापश्चसर्वासामेव विषयितानां तारशव्यभिचारविरोधिता- घच्छेदकतया तारशविरोधितावच्छेदकीभूतधूमादिविपयितायं हेतुनावच्छंदकावच्छिन्नवियित्वावच्छिन्नसाध्यान्वयसहचारावगा- हिन्यासत्त्वात् सर्वधासम्भवापत्तिरिति वाच्यम् । हेतुर्भिक- साध्यान्वयसहचारावगाहित्यपदेन पिलक्षणावच्छेद्यायच्छदकभा. पावगाहिनी या देतुधर्मिकसाध्यान्वयसहचारावगाहिता तय- 'च्छिन्नभेदप्रतियोगितानवच्छेदिका सती साध्यधर्मिकहेतुसामा- नाधिकरण्यावगाहित्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितानवच्छेदिका या वि. पयिता तदन्यविषयित्वस्य विवक्षितत्वात् तथा नियताभावानामफ्यात्तर्मिकसाध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्याघ. टकीभूतप्रत्येकविषयितानां निरुकभेवप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन ते. पामाप व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकीभूतविषयतारूपतया प्रत्ये. कविषयतायां ताश विषयताव्यापकत्वमक्षतमेवेत्याहुः तश्चिन्त्यं । यत्तु पूर्वकल्पे सर्वत्र भ्रमे मानाभावात् इत्यस्य सर्वेषां सर्व- प्रभ्रमे मानाभावादित्यर्थकतया यारशकेवलान्धयिनि यस्य पुरुपस्प व्यतिरेकनमोऽप्रसिद्धस्तत्पुरुषीयताइशकेवलान्वयिन्यव्याप्तिः पूर्व- फत्पस्य तत्पुरुषीयवघटितत्वादत्र घ फस्यचित् पुरुपस्य ताहशभ्रमप्रसिौ अन्यतरावगाहित्यप्रसिधिरिति समयन्ति । तन्मन्दम् । अत्र कल्पे तत् पुरुपीयभ्रमाप्रसिद्धावपि यस्य कस्यचिद्भः मसिस्तिमादाय लक्षणगमनेन पूर्वकल्पेपि स्याव्यवहितोत्तरत्वस्व- सामानाधिकरण्याभवसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकव्यतिरेकसहः चारग्रहाभाववत्प्रकृतलाध्यव्याप्तिप्रदविशेष्यत्वमित्यस्यैव त्वे गुरुतरख्यापकताघटितस्य तथापीत्यादिकलानुशरणस्य वैय. पत्तेरितिभ्येयम् । परे तु अत्र को काचिदपि व्यतिरेकसह- चारभ्रमाप्रसिद्ध्या व्यतिरेकसहचाराचगाहित्वासम्भवनान्यतरावगा- हित्याप्रसिद्धाधपि प्रकृतहेतुधर्मिफसाध्यसामानाधिकरण्यावगाहि- तान्यत्वे सति, प्रकृतहेतुनावच्छेदकमकृताध्यताधच्छेवकामया भाववत् यचदन्यत्यरूपान्यतरत्वनिवेशाभ कोऽपि दोषः ता. सम्य- ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु एशोभयाभावश्च स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वस्वावच्छिन्नवि. पयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताधिकरणविषयता- निरूपितवृत्तित्वत्वावच्छिन्नविषयतातादात्म्यपतदन्यतरसम्बन्धाव. छिन्नप्रतियोगिताको प्रहाः तथा यत्र व्यतिरेकसह- चारभ्रमो ऽप्रसिरः तत्र साध्यान्वयसहचारावगाहित्वस्यैव तारशान्यतरत्वसम्भवात् तमादायैव लक्षणसमम्चयः । अत एच प्रकृतहेतुम्मिकसाध्यव्याप्यत्वावगाहियजनकज्ञानवृत्त्यन्यतरा- घगाहित्वत्वव्यापकं व्यतिरेकसइचारावगाहितान्यत्वमितिवश्य. माणलक्षणस्य यत्र व्यतिरेकसहचारावगाहित्याप्रसिद्धिस्तत्राव्या- मिरित्यपि परास्तं पक्ष्यमाणलक्षणे व्यतिरेकसहचारावगाहिता- न्यत्वपदेनापि निरुतान्यवरसम्यन्धेन हेतुतापछेदकसाध्यताय. पछेदक एतदुभयाभावस्य विषक्षितत्वात् इत्याहुस्तदपि चिन्त- नीयम् । यत्र धूमो घन्हिसमानाधिकरणः वन्ह्यभावववृतिश्च प. टाभाव प्रति सम्हालम्बनान्वयसहचारवानाद्याप्तिशाने तत्राव्या. प्यापत्तेः तजनकीभूनोतसमूहालम्यमशानवृत्तिवन्धभावधूमामा- घपत्तित्वावगाहितायां निस्तोभयाभावासत्त्वेन तस्यापि निरुक्ता- न्यतरावमाहितास्वरूपत्वेन तत्रान्वयसहचारावगाहित्वाभावादिति. ध्येयम् । अन्ये तु तादृशान्यतरावगाहितापदेन तुतावच्छेद- काभाववस्वे सति साध्यतावच्छेदकाभाघरपवरवे सति हेतुधर्मिक साध्यसामानाधिकरण्यावगाहिताभित्रा विषयता तदन्य- स्यस्य ' विपक्षणीयत्यात दोपः हेतुतावच्छेदकामावच स्थावीच्छन्नधिपयतानिरूपित प्रतियोगित्यविषयतानिरूपिताभापषि- पयतानिरूपितवृत्तित्वविषयतातादात्म्यस्थसमानकालीनसाध्यताव. उदफपिपयतानिरूपितायच्छिन्नत्यविषयतानिरूपित प्रतियोगित्ववि. पयतानिरूपिताभावत्वावच्छिभविषयतानि:पितत्वोभयसम्बन्धेन । साध्यतायच्छदफाभावथ स्पावच्छिन्नविपयतानिरूपित्तप्रतियोगि- त्यविषयतानिरूपिताभापयिषयतानिरूपितत्यस्यसमानकालीनहेतुता. घच्छेदकायच्छिन्नत्यविषयतानिरूपितामावत्यापच्छिन्नविषयतानिरू- पिताधिकरणविषयतानिरूपितवृत्तित्वविषयतातादात्म्यउमयसम्य. न्धेन । ताराप्रत्येकाभायो पा तत्सम्मपस्थलाभिप्रायेण निवे. शनीय रवि पदन्ति ॥४॥ या - ·केवलान्वयिप्रकरणम् । २९९ अथ शानत्वव्यापक प्रकतहेतुधर्मिकसाध्यव्याप्यत्वावगाहियज्ञानजनक- व्यतिरेकसहचारावगाहित्यामावस्तज्ञानत्वमि- त्यस्यैव सम्यक्त्वे वाहशान्यतरावगाहिताव्यापकतानिवेशो गौ- रवग्रस्त इति । न च यत्र व्यतिरेकसहचारझानमाहार्यम् अन्वयसहचारक्षानमनाहार्य तत्र हेतोरपि तदानीं केवलान्य- यित्वेन तत्राव्यासिरतो नाहार्यज्ञानीयव्यतिरेकसहचारावगाहि- त्याभावस्य तादृशमहत्वव्यापकत्वं वाच्यम् एवञ्च याहशस्थले अतिरेकसहचारशानमाहार्यमेव जायते तत्रानाहार्यशानीयन्य- तिरेकसहचारावगादिवासिमान्याप्तिः स्वमते तु ताशजन- कहानवृत्ति अन्यतरावगाहितायां याहार्यत्वानिरूपत्वनिवेशा- न दोष इति वाच्यम् ताशस्थले मानाभावात् आहार्यपति- रेफसहचारावगाहिशानदशायां केवलान्वयित्वस्य कुत्रापि प्रन्थ- कृताप्यनुतत्वाध इतिवेन एतस्य लक्षणान्तरत्येन उक्तलक्षण- स्यावोवादिति ध्येयम् ॥५॥ प्रकृतदेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यविधेयकानुमितित्वघटि- तधर्मावच्छिन्नस्वनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारि- तात्वव्यापकप्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारितात्वकानुमितिकरणत्व- मित्यर्थ इति जगदीशः । न चात्र लक्षणघटकीभूतप्रकृतहे- प्रकारकनिश्चयोत्तरत्यदलं व्यर्थमिति पाध्यम् धूमव्यापकर हिसमानाधिकरणधूमधान् पर्वतः बदरभावव्यापीभूताभाव:- तियोग्यालोकश्चित्याकारकसमूहालम्बनपरामर्शाजायमानानुमिति करणस्यालोकहेतुकव्यतिरेकिण एव धूमहेतुककेवलान्वयित्वाच- प्राध्याप्त्यापतेः धन्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोम्यालोकवत्ता- निश्चयाव्यवाहितोत्तरवाहिपिधेयकानुमितित्वस्यापि प्रकृतलाध्यकानु- मितित्वघटिततया घद्विधूमान्ययव्याप्तिमकारितात्वस्य तांद- शधापच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकप्रकारितात्वाव्या. -पकत्वात् । ताहशाव्यवहितोत्तरत्वप्रवेशे तु व्याप्तिज्ञानं खेनुककेवलान्ययि तयेतुप्रकारकनिश्चयाव्यवहितोत्तरत्वेन प्रकृ. तसाध्यकानुमितित्वघटितधम्मावच्छिन्नकार्यताप्रवेशान दोप इति फलितं न च प्रकृतहेतुपकारकनिश्चयाव्यवहितोत्तरत्वेत्यत्र :- तपई व्यर्थमिति वाच्यम्, धूमच्यापकवहिसमानाधिकरणधू. य.

·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु मवान् पर्वतः घन्झभाषव्यापकीभूताभावप्रतियोगितधूमवांश्च . स्याकारकसमूहालम्बनपरामोजायमानानुमितिकरणस्य तधूः महेतुकव्यतिकिण एव धूमहेतुककेवलान्ययित्वात्तप्रान्याप्न्याप. से । पन्धभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगितधूमयत्तानिश्चयोत्तरव. हिसाध्य कानुमितित्वम्यापि धूमप्रकारकनिश्चयोत्तरपहिसाध्यका नुमितित्वघटिततया हिसाध्यकान्वयव्याप्तिप्रकारितात्वस्य ता. शधर्मापछिकार्यतानिरूपितकारणतापच्छेदकप्रकारितात्या. व्यापकत्वात हेतौ प्रकृतत्वनिधेशे च धन्यभावव्यापकीभूता- भावप्रतियोगितधूमयतानिश्चयाव्यवहितोत्तरवद्विसाध्यकानुमिति. स्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकाकारितात्वाध्यापक स्वैपि न क्षतिः। अथ धूमव्यापकवाद्विसमानाधिकरणधूमवत्तानिश्चय- स्प धूमस्वव्याप्त्युभयपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारताशालिनिश्चयत्वे. नेष कारणतया धूमधपाप्तावच्छंदकताकप्रकारताशालिनिश्चर्या- व्यवहितोत्तरवाईसाध्यकानुमितित्वघटितनदविच्छिन्नकार्यावा. प्रसिधिरिति । यतु धूमव्यापकवन्दिसमानाधिकरणधूमवानिति- शानीयव्यापकतानिरूपकधूमविषयताया धूमत्वपर्याप्तावच्छेदकता- कत्वात्तमादायैव केवलान्यायनि यथाश्रुतमेय लक्षणं गमनीयमिति तन्मन्दं जपासति धूमपापबन्धिसमानाधिकरणधूमपान पह्नयभा. पव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमयांश्च पर्वत इति सम्हालभ्यनपरा- मीजायमानानुमितिकरणस्यान्वयव्यतिरकिणः केवलान्वयित्वा- पा व्यतिरेफच्यातिविशिष्टयूमबत्तानिश्चयोसपनुमितित्वावच्छिम- कार्यताया धूमत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारताशालिनिश्चयोत्तरा नामेतित्यानमित्वाभावादिति मेवं । किञ्चिसमावच्छिन्नप्रका. रतानिरूपितसाधातावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्याभिनयकारताया कार्यतावच्छेदकघटकतया निवेशनीयत्वात तथा च पाप्तिमका- रतानिपितसाधनतापच्छंदकावच्छिन्नविशेष्यत्वामिन्नप्रकारतामा- दाय केपलान्यायनि लक्षणं सलमनीयंनच व्यतिरकन्याप्तिधिशिन- धूमयतानिधयस्य कार्यताया अपि तत्वनिष्ठप्रकारतानिकातिधू. मत्पर्याप्तावच्छेदकता यत्वाभिन्नप्रकारताशालिनिश्चयोत्त रानुमिवियावन्नित्वेन उकनफ़्महेतुकम्वतिरेकिनि धूमकेतुः- पलान्यायन्यस्याप्ति गरयति पारुपम । मन्ययस्याप्तिविषयिता- ·ताहश- केवलान्ययिप्रकरणम् । ३०१ भिना सती व्यतिरेकन्याप्तिविषयताभिन्ना सती हेतुतावच्छेदकवि. पयतामिन्ना या विषयता तदनिकापितधूमप्रकारताशालिनिश्चयोत्त. रानुमिनित्वघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतायाः प्रवेशात् तथा पन्यभावव्यापकाभाचप्रतियोगितधूमवत्तानिश्चयोचरानुमितित्वाव। च्छिन्नकार्यतायास्तथाविधविषयताभिन्नतचानिष्ठविपयतानिरूपि- तधूमप्रकारताशालिनिश्चयोत्तरानुमितित्वेनावच्छेद्यतया फार्थताया लक्षणाघटकत्वात् तख़्मत्वेन व्यतिरेकपरामर्शज- न्यानुमितिफरणस्य न धूमहेतुककेवलान्वयित्यानुपपत्तिः । च धूमध्यापकवन्हिसमानाधिकरणनीलधूमवान् पर्यत इति प. रामर्शजन्यानुमितिकरणस्प धूमत्येन कंघलान्वयित्यानुपपत्तिः त. दनुमितिनिष्ठ कार्यताया ताराविषयताभिननीलत्वप्रकारतानिक- पितधूमप्रकारताशालिनिश्चयोत्सरानुमितित्यानरच्छेधत्वादितिवाच्यं ताशपरामर्शस्य धूमव्यापकवन्हिसमानाधिकरणधूमवानितिनि- अयसाधारयकरूपेण धूमव्यापकचाहिसमानाधिकरणधूमयत्ता- निश्चयत्वनैव ताशनिश्चयोत्तरानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति जनक तया धूमव्यापफवाहिसमानाधिकरणधूमवानितिज्ञानयिताशाविषय- ताभियविषयत्वानिरूपितधूमप्रकारताया अपि धूमव्यापकयन्हि। समानाधिकरणधूमप्रकारतात्वेन तदनुमितिनिष्ठकार्थतानिरूपिता- व्यवहितोत्तरत्वसम्यम्धावच्छिन्नापच्छेदकतावच्छेदकतया सप्रदी- तुं शक्यत्वात् न च तद्धमत्यापच्छिन्नाभापत्यघटितव्यतिरे- , कव्याप्तिप्रकारताकनिम्मिसापच्छेदककस्यापि तपा पामभेदेन कार्यत्वकारणत्वयोर्भेदाभावाचाशधिपयताभि- प्रविषयत्वानिरूपितापास्तज्शानीयप्रकारताया अपि ताशजन्यता. पच्छेदककोटिप्रविष्टतया व्यतिरेकपरामर्शजन्यताया अपि सं- ग्रहात उकाव्याप्तितादयस्थ्यमिति वाच्यं व्यतिरेकव्याप्तिर्विधा सा- ध्याभावव्यापफीभूताभावीपवैशिष्टयच्यासज्यवृत्तियनिवच्छिन्नप्र. तियोगित्वरूपा पतज्ज्ञाननिष्ठजनकतायां हेतुतावच्छेदकविषय. तानवच्छेदिका अपरा च साध्याभावव्यापफतावच्छेदकहेतुता. थच्छेदफायनिउन्नप्रतियोगिताकामावस्यायनिरूपितप्रतियोगित्व. सपा पतञाननिष्ठजनकताया ताशप्रतियोगित्वम्मितावच्छे. वकतारमकहेतुवाबन्दकविषयतापच्छेदिका पाच्या अन्यथा व. ज्ञानस्य जनक- ·. ३०२ अनुमानजागदीश्या क्रोडपत्रेषु हयभाषव्यापकतापच्छेदकधूमत्वायच्छिनामायत्वाश्रयप्रतियोगिघ- रवानित्यादिनिश्चयोचरमप्यनुमित्यापत्ति. तथा च घड्यभावः व्यापकतावच्छेदकधूमत्वायच्छिन्नाभावत्वाथ्यप्रतियोगिमानितिशा. नस्य हेतुत्येन तज्ज्ञानीयनिरुक्तविषयताभिनविपयत्वानिरूपित प्रकारतामादाय नोकाध्याप्ति. पन्ह्यभावव्यापकाभावप्रतियोगिमा नितिक्षानकालीनमातहेतुकान्पयव्यनिरेफित्यमेवेति दि ॥ ६ ॥ ननु परामर्शानुमित्यो कार्यकारणभावे स्वाधिकरणसम यावसाधिकरणसमयवसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणसमय ध्यसाधिकरणत्वरूपाव्यपाहतोत्तरत्वस्य धम्मविधया निवेशे मी रयात् सामान्यतो निवेशायोगाच अव्यवहितोत्तरत्व सम्बन्ध- विधयैव निवेशनीय तया च ताइशधूमवत्तानिश्चयविशिष्टानु. मितित्वावच्छिन्न प्रति तादशधूमवत्तानिश्चयत्वेन विशिष्य हे. तुहेनुमद्भावो वाच्य. वैशिष्टयञ्चाव्यवहितोसरत्वसम्पन्धेन प. पञ्च लक्षणघटकीभूताव्यवहितोत्तरत्वमपि सम्बन्धविवयैव प्र वेशनीयमन्यथा प्रकृतहतुप्रकारकनिश्चयाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टा- नुमितित्वावच्छिनकायंत्याप्रसिद्ध तथा च प्रकृतहेतुप्रकारकनिश्च पविशिष्टप्रकृतसाध्यकानुमितित्वघटितधर्मावच्छिन्नस्वनिष्ठकार्य। तानिरूपितकारणठावच्छदाभूतप्रकारितात्वव्यापकमकृतसाध्यान्ध- ययातिप्रकारितात्वकानुमित्तिकरणत्यमित्युकलक्षणार्थ.[पच सति धूमधेन घूमहेतुककवलान्वयित महेतुककेवलव्यतिरेकात्मकधू मव्यापकन्हिसमानाधिकरणधूमवान् पर्वतो धम्खभाषव्यापकी भूताभाषप्रतियोगितधूमवाश्चेत्याकारकसम्हालम्बनपरामर्श प्रागु. काव्याति१रिव तादृशन्यतिरकपरामर्शविशिष्टपन्हिविधेयकानु मितित्वघटिततया घन्हिविधेयकानुमितिनिष्ठताशव्यतिरेकपरा मर्शविशिष्टानुमितित्वावच्छिकार्यताया थपि उक्तसमूहालम्यना. रमकप्रकृतहेतुपकारकनिश्चयविशिष्टप्ररुतसाध्य कानुमितित्वावच्छ घतया ताशकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकीभूतप्रकारितात्व. स्प व्यतिरेकच्यातिप्रकारितायामपि सश्वन तत्र प्रकृतसाध्यान्वय व्याप्तिप्रकारितात्वाभावादिति चेन प्रकृतहतुप्रकारकनिश्चयधि- शिएमहतसायकानुमितित्वघटितधर्मावच्छित्रस्वनिष्ठकार्यतत्य- नेन प्रकृततुप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्ननिचयनिष्ठाव्यवाहतोत्तर ·. केपलान्वयिमकरणम् । ३०३ स्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रकृतसाव्यकानुमितित्वावच्छिन्न. कार्यताया विवक्षितत्वादिति निश्चयत्वं तुं हेतुतावच्छेदकाप. छिन्नप्रकारत्वान्यप्रकारत्यानिरूपितविशेष्यत्वमिति तथा च उ. कसमूहालम्बनात्मकनिश्चयनिष्ठकार्यतावच्छेदकता द्वयी एका धूम- त्यावच्छिन्नप्रकारत्वात्यप्रकारत्वानिरूपितविशेष्यतानिष्ठनिरूपकत्व. सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिताध्यवाहितोत्तरत्वसम्बन्धाव- च्छिन्ना अपरा तधुमत्वावच्छिन्नप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपित. विशेष्यतानिष्ठनिरूपत्वसम्बन्धावच्छिन्नायच्छवकतानिरूपिता ए. धूमत्वप-तावच्छेदकताकप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपिता विशेष्यस्यनिष्ठनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकाव्यवहितो. तरत्वसम्बन्धावच्छिन्ननिश्चयनिष्ठावच्छेदकताकस्वनिष्ठप्रकृतसाध्य. कानुमितित्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकीभूतप्रकारि. तात्वस्य व्यतिरेकव्याप्तिप्रकारितायामसत्वान्न दोषः । न च परा- मानुमित्योः कार्यकारणभावे धूमव्यापकवन्हिसमानाधिकरण- धूमादिमत्तानिश्चयत्वेनैव हेतुतया तादृशनिश्चयस्य धूमादिव्यापकं- चन्हिसमानाधिकरणधूमत्वावच्छिन्नप्रकारत्यान्यप्रकारत्वानिरूपित- विशेष्यतात्मकतया निरुक्तलक्षणघटकीभूतहेतुतापच्छेदकपर्याप्ता. पच्छेदकताकप्रकारताघटितनिश्चयत्यादिघटितधम्मावच्छिन्नकार्य- त्वाप्रसिद्धिरिति घाच्यं व्याप्तिप्रकारतानिरूपितघूमत्वावच्छिन्न- विशेष्यत्वामिनधूमनिष्ठप्रकारत्वाम्यप्रकारत्वानिरूपितपक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यताया इय पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता. विशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताया अपि विनिगमनाधि- रहेणानुमितिजनकतावच्छेदकतया पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशे. ध्यताविशिष्टहेतुतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारतानिष्ठनिक- पकतासम्पन्धावच्छिन्नावच्छेदकताफनिश्चयनिष्ठाव्यवाहितोत्तरवस- म्यन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रकृतसाध्यकानुमितित्वर्घाटतधम्मोव. छिन्नकार्यताया विवक्षणीयत्वादिति तथा च ताशकार्यतानि. पितकारणतावच्छेदकप्रकारितात्यस्य तख़्महेतुकव्यतिरेकव्याप्ति- प्रकारितायामसत्वात् न दोपः पक्षतावच्छिन्नविशेष्यतावैशिष्टय स्वनिरूपितप्रकारतानिष्ठभेप्रतियोगित्वसम्वन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठाव- च्छंदकताकभेदयत्त्वसम्बन्धेन । यद्वा हेतुतावच्छेदकपाताया.

·अन्वय- ३०४ अनुमानजागदीश्या फ्रोडपत्रेषु दकताकप्रकारतानिष्ठावच्छेदकताकभेदनिष्ठावच्छेदकतापनिरूपिता स्वनिष्ठापच्छदकताकाभावनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यतानिष्ठनिरूप- पत्वसम्बन्धावाच्छन्नावच्छदकताकनिश्चयनिष्ठाव्यवाहितोत्तरत्वस सन्धावच्छिन्नावच्छदकताकप्रकृतसाध्यकानुमितिबघारतधम्माव छिन्नस्वनिष्ठकाभ्यताया विवक्षितत्वान्न दाप' । धृमत्वपल्याप्ताव- च्छदकताकप्रकारतायास्तधूमहतुकव्यातरेकपरामर्शजन्यतावच्छ फकोट्यप्रविष्टत्वात् धूमत्वपर्याप्तावच्छेर कताकत्व व्याप्तिविषयताभिना सती व्यतिरकन्याप्तिविषयताभित्रा सती धूमावविषयताभित्रा या विपयता तदनिरूपितत्व नातो धूमव्यापक वाहिसमानाधिकरणधूमगन घयभावमाएकीभूता- भावप्रतियागिमांश्चत्याकारकपरामर्शदशाया अन्वयम्यतिरोफण्य- तिव्यातिरितिध्ययम् ॥७॥ अथ हेतुतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारतानिष्ठावच्छे दकताकाव्यवहितोत्तरत्वसम्ब-धाछिन्नशाननिष्ठावच्छेदकताकमक. तसाध्यकानुामतित्वघटितधर्मावच्छिन्नकार्यताभिवशनैव सामा स्ये प्रकृतहतुप्रकारकनिश्चयत्वप्रवशो व्यर्थ इति । न च वन्यभाव- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वत अभाव-यापकवहि- समानाधिकरणाभावपाश्चेत्याकारकसमूदालम्बनपरामर्शाजायमा- नानुमितिकरणस्याभावहतुकवला-वयित्वात्तवाव्याप्ति भावव्यापकाभावप्रतियागिधूमवचानिधयोत्तरवाहिमाम्यकानुमिति स्वस्यापि अभावशानाव्यवाहतोत्तरपन्दिविधेयकानुमितिल्ध घटिततया परतसाध्यकान्तयन्याप्तिप्रकारतात्यस्य ताराधम्माव- छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताचच्छदकमकारितात्याव्यापकत्वात् निश्वयात्मप्रवश च ताशपरामर्शस्य विज्ञपणतारच्छदकविधयेषा भावनानाना कारणतया तदशे सन्दहाकारविशिष्टशिष्ट्यबुधनुत् पाहात् तदशे निश्चयत्यनियशस्याप्रयोजनकत्वात न दोपति पापम् पक्षविशेष्यतानिरूपित्तहेनुमकारतानियेशेनैव उक्तदोष- धारणसम्भवात् किश्च उक्तस्थले धूमहतुकन्यतिरेकपरामर्श हतुतावच्छकाभूनाभायत्वपर्याप्तापच्छदाताकम कारतानिष्ठापच्छवक्ताकाथाभावादेव तजन्यवाया धमश- मयत्यन उत्ताच्याफ्यभावात् एतनाभाय कालच त्तत्यादि जन्यताया ·सा- व्य. फेपलान्धयिप्रकरणम् । त्यत्र पर्वतवृत्तित्त्रादिना व्यतिरेक दशायामव्याप्तिवारणाय तदुपा- हात ताशयतिरेकव्याप्तिविशिष्टहेतुप्रकारकनिश्चयजन्यतार्या का. लवृत्तित्वरूपसाध्याभाकव्यापकताघटकतया अभाववृत्तित्वात्याच- छिनप्रकारताशालिझानत्वावच्छिन्नस्यावच्छेदकघटकत्वात् ता. शप्रकारितायां च प्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारितात्वाभावादित्यपि परास्तम् । अत्राहुः । यत्र संयोगेन यह. साध्यत्वं प्रतियोगितास. म्वन्धेन बहेतुत्वं तत्र घहिव्यापकवहिसमानाधिकरणयहि मान् अभावव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिधूमयांश्चत्याकारकसमूहाल- म्यनपरामर्शाजायमानानुमितिकरण वदित्वेन बहिदेतुककेयला. म्ययिन्यव्याप्तिः तादृशव्यतिरेकपरामर्शजन्यताया अपि ध्याभाघव्यापकताघटकतया प्रश्वहेतुभूतवाहिप्रकारताशालि. शानाम्यवाहतोत्तरानुमितित्वघटितधर्मावच्छिन्नत्वात् एयमभावो यहिमान् बह्नयभावयत्तित्यादित्यादौ धूमत्यादिना तिरेफितादशायामन्याप्तिः धूमादिहेतुकव्यतिरफपरामर्शजन्यत्व- स्यापि व्यतिरेकच्याशिघटकीभूनायाभावव्यापकताघटकप्रकृत. हेतुभूतवनयभायवदृत्तित्वप्रकारताशालिशानाव्यवहितोत्तरानुमिति. स्वायच्छिन्नत्वात् अतस्तद्वारणाय निश्चयपदं तथा चोकस्थले व्यतिरेफपरामर्शीयसाध्याभावव्यापकताघटकतया प्रकृतहेतुप्रका. रताया निश्चयीयत्वेन जन्यतानवच्छेदकस्यात् म दापः न च ति. श्वपत्यमनिवेश्य मुख्यविशेष्यतानिरूपितत्वस्य प्रकृतहेतुप्रकारतायां निवेशेपि उकाव्याप्तिवारण सम्भवतीति घाच्य यत्र स्थलवि- शेषे पक्षमुख्य विशेष्यकपरामर्शोऽप्रसिद्धः तत्र तबङ्गुरक्षेप्रधान देश इत्याकारकशाने व्याप्तिप्रसङ्गादितिध्येयम् । ननु तथापि प्रकृतहेतुप्रकारफनिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यविधेय- कत्वघटितधर्मावच्छिन्नत्वेनैर कार्यता प्रवेश्यनाम् , अनुमिति. स्वान्त यो व्यर्थ रति चेन्न तथासत्यापायापारकभेदेन ब्या. तिज्ञानतर्फयोतुहेतुमद्भायमेदोऽवश्यं चकन्यः अन्यथा पहिवि धेयकापत्ति प्रति वहिव्याप्यधूमयत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वे वहिव्याया- लोकमान् हद इत्याकार फनिश्चयजन्ये हदो यथालोकवान स्यात् तदा वहिमान् स्यात् इत्याकारकतर्के व्यभिचारापत्तः तथा च यदि न्यायधूमवत्तानिश्चोत्तरयहिविधेयकापत्ति प्रति तादृशनिश्चयत्वेन ·३०६ अनुमानजागदीश्याः मोउपपु पहिल्याप्यालोकतानिश्चयोत्तरापत्ती तादृशनिश्चयत्वेन हेतुत्वम् ए पंच पहिल्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरर्वाहविधेयकापत्तित्वस्यापि प्रक तहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरवह्निविधेयफत्यघटिततया तारशापत्तिकर- नस्यापि केवलान्वयित्वापत्त न च लक्षणे स्वपदस्याग्रिमानुमितिप- रत्येन स्वयं वक्तव्यतया कुतस्तर्ककरणस्य केवलान्ययित्यापति रिति वाच्यं तत्रानुमितिपदस्योपलक्षणतया प्रधेशादितिध्येयम्। ननु हेतुतावच्छेदकपक्षतावच्छेदकच्याप्तिघटकपदार्थीयप्रकार- तानामपि तादृशजनकतापच्छेदकत्वेन तत्रान्वयव्याप्तिप्रकारि- सात्वाभावादसम्भवः । पक्षतावच्छेदकावच्छिनविशेष्यनानिरूपि- तहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वाभिन्नविशष्यतानिरूपितनिरुक्तज. नकतावच्छेदकपकारतात्यव्यापकत्वनिवेशेऽभावत्वावच्छिन्नपक्षकब- हिसायकवृत्तित्वादिहेतुककेवलान्यायान व्यापकताघटकामाधषि. शेयतानिरूपितवृत्तित्वप्रकारत्वाभिनविशेष्यतानिरूपितहरपाधिक- रणनिरूपितत्यप्रकारताया अपि ताहशजनकतावच्छेदकप्रकारतारू. पायेन तत्रान्वयव्याप्तिप्रकारितात्वाभावादव्याप्तिः । पवं हेतुता- घच्छेदकप्रकारवाया अपि ताहशत्वात् सयान्वयध्यामिप्रका- रितात्वाभावादेवासम्भवतादयस्थ्य च पक्षविशेष्यतानिरूपितविप- यतानिकीपतहेतुतावच्छदकविषयतातिरिक्ततादशजनकतावच्छदक- प्रकारितात्वव्यापकतानिवेशेप्युक्ताव्याप्तितादवस्थ्य जल निर्गन्ध- मित्यादिग्रन्थासङ्गतिश्च । अत्र पृथिवीत्याभावक्ष्यतिरेकव्याप्तिविषय- तायां हेतुतावच्छेदकविषयतातिरिक्तत्वाभावादिति न च ar- दशजनकतारच्छेदकप्रकारतापदेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्य- विशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वाभिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारतात्याय. च्छिन्नवादशजनकतावच्छेदकताश्रयप्रकारतात्वस्य विवक्षित दोपः पक्षतावच्छेदकहेनुतावच्छेदकप्रकारत्वादेरष- च्छेदकतात्यावच्छिन्नतादृशजनकतावच्छेदक्त्वपि प्रकारतात्याय. च्छिन्नतादशजनकतावच्छेदकत्वाभावात् हेतुप्रकारतायाश्च प्रका- रतात्याचच्छिन्नताशजनकतावच्छेदकत्वेपि पक्षतावच्छेदका. पच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितविपयतानिरूपितत्याभावादिति म प्रातहेतुप्रकारसत्वनिवेशयात् यत्र स्थलविशेगे प. धमुख्ययि शेयकएराम प्रतिस्तत्रादयानिध. ति. व. अ.- त्यान्न चाच्य ·केवलाम्पयिप्रकरणम् । ३०७ यन्याप्तिप्रकारितापदेन प्रकृतसायान्वयव्याप्तिविशिष्टतुमत्पशवे- शिष्टायगाहिबुद्धित्यावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदका कारितात्यस्य विवक्षितत्वान्न काप्यनुपपत्तिः तथा च जल निगन्धमित्यादी पृथिवीत्वव्यापकाभावप्रतियोगिमजलमिति সামান্ত निर्गग्ध पृथिवीत्वाभाववञ्चेत्यनुमितिर्जायते तत्र परामर्श जलविशेषणतापनप्रतियोगिविशेपणतापन- प्रतियोगित्ये सामानाधिकरण्यप्रकारत्वनिरूपितविशेष्यताव- यच्छेदकता पक्षनायच्छदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारताय छदकता च इति विशेपणताद्वयी निर्गन्धत्वानुमितिजनकताय च्छेदिका तयोरन्या प्रतियागित्वप्रकारता सा च निर्गन्धत्वानुमिति. जनफतायां नावच्छेदिका किन्तु पृथिवीवाभावानुमितिजनकता घच्छेदिका इति साध्यविषयकत्वानुक्तौ सापि धर्तुं शक्यते तस्या च निरुक्कसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारितात्वाभावात् जल निगन्ध मित्यादिप्रन्धसङ्गतिः। अथ निरुक्तपृथिवीत्याभावानुमिती पृथिवी- त्वम्यापकामावप्रतियोगित्वायच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वात् कथ ताशप्रतियोगित्यप्रकारतामादाय दोष इति चेन पृथिवीत्व- व्यापकाभावप्रतियोगित्यरूपन्याप्तर्विशेष्यविशेषणमिति रीत्या भान- प्यनुमितिस्वीकारात् निरुक्तप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदका. पच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वनैव हेतुत्वात् ताराप्रकारताया मपि जनकतावच्छेदकत्वादिति । अथवा परामर्शानुमित्यानिभेदे- म कार्यकारणभावस्थाभिन्नतया तादृशानुमितिनिष्ठपृथिवीत्वा- भाषत्वावच्छिन्नविधेयकानुमितिवारच्छिन्नमार्यतानिरूपिनकारण- तावच्छेदफीभूतायां पृथिवीत्वाभावव्यापकाभावप्रतियोगिमजल. मित्याकारकहानीयप्रकारतायां निर्गन्धस्वरूपप्रकृतसाध्यव्याप्तिषि. शिष्टतुमत्पक्षवेशिष्ट्याचगाहिबुद्धिस्वाच्छिन्नजन्यतानिरूपित-' जनकतावच्छेदकत्वाभावाजल निर्गन्धमित्यादिग्रन्थसङ्गति. रिति ध्येयम् । अथ प्रकृतहेतुप्रकारकनिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यकानुमितित्ववटि सधर्मावच्छिन्नस्वनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणताव्यापकतसाध्या ग्ययव्याप्तिप्रकारिताकानुमितिकरणत्व कपलान्वयित्वमित्य- वास्तु लक्षणम् भवच्छेदकीभूतप्रकारितात्वपर्यन्तानुधारण व्यर्थ- ·३०८ अनुमानजागदीश्या फ्रोडपत्रेषु मिति । न चान्वयव्यतिरोकिन्यतिव्याप्तिरिति वाच्य स्वरुपयो ग्यत्वरूपताकारणताया अन्वयव्याप्त्यनवगाहित्यतिरेकपरा मर्शपि सत्यासत्र साध्यान्वयव्याप्तिप्रकारितास्वाभावात् । न च धू भव्यापश्यन्हिसमानाधिकरणधूमकालीनपर्वता वह्वयमाचव्यापका भाभावप्रतियोगिधूमवानित्याकारक-यतिरकपरामर्शस्यापि काला भवयित्वापत्ति ताशकार्यतानिरूपितकारणतावत तस्य प्रकृत साध्या वयव्याप्तिप्रकारितावस्यात् ताशकारणताव्यापकधर्मिता वउदकतानात्मकसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारिताकत्युकावपि धूम-या पकवालसमानाधिकरणधूमवान् पर्वतो घटवान् इत्याकारकान्व यपरामशः याप्तिर्वारा तत्र घटधर्मितावच्छेदकविधयेय ता शव्यानिमधूमत्यप्रवशात् इति वाच्य प्रकृतसाध्यान्वयपाति प्रकारिनापदन तादृशम्याप्तिविशिएयतुमतपक्षागादिशामजन कावन्दम्पकारियस्यायवाक्षतत्वादिति । मैव तादृशकारणता ध्यापक चनिवश यादृशस्थलविशपऽन्वययातिमनवगाह्य ध्यातरक रामश कदापि न जायत किंतु अवयव्याप्तिमवगायव ायते अयपरामर्शश्च व्यतिरकव्याप्यनयमाद्यपि जायते तत्रान्यय ज्यत्तिरकिन्यतिव्यापयापत्ते तत्र तारशकार्यतानिरूपितकारण नायजमानमाम्यव साध्यान्नमव्याप्तिप्रकारितावत्वात् स्माक तु तत्र ताशकारणतापरछदकीभूतव्याप्तिप्रकारिताया- म ययाप्तिप्रकारिता वाभावात् नाति याप्ति शस्यले व्यतिरकररामर्शस्य कारणत्यमरनास्तीति घाच्यम् अ स्वयम्यापया भ्रमत्यग्रहकालऽनुमित्यनुत्पत्त्यर्थं तत्कारणत्यस्या परयकस्यादिति ध्ययम् । एतन व्यतिरेकस्यातिप्रकारित्याध्याप फतापच्छदकतादृशानुमिसित्यघाटतधर्मागच्छन्नस्वनिष्ठकार्यतानि कपितकारणतायच्छरस्त्यकरयुक्तायव सामजस्य गुरुतराभिधान मनुरितामत्यपि प्रयुत्तम् उन स्थल फेघलान्ययिन्यव्याप्त । यम शतिरभ्रमाऽप्रसिद्ध तघ्रान्वयि य यातश्च भत पप रशानुमति यधटिन मायनस्यनिष्ठकार्यवानिमापितवारणत्ता- पछतानयन्दकम्यतिरकव्यानिश्कारताबकानुमितिकरणत्य स्थानकवान व्यापक-यतिरकव्यायवगाहित्यामायकानुमितिक रजा का नाश कर पगर्मितकाच्या पलिस ता ·केवलान्यायप्रकरणम्। माहितं व्यतिरेकव्यातिभ्रमाप्रसिद्धिस्थलेऽव्यापयापत्तरिति ध्येयम्। लिङ्गतायच्छदफविशिष्टस्य यज्ज्ञाने इतरत्वव्यापकाभावप्र. तियोगिरवप्रकारित्वानवच्छिन्नं प्रकृतहेतुसाध्यकानुमितिजनकत्वं तज्ज्ञानत्वं केवलान्ययित्वमिति जगदीशः । लिगातावच्छेदक- विशिष्टयस्येत्यनुक्तौ इनरव्यापकामाषप्रतियोगित्वहेतुके व्याप्तिन तत्रान्वयव्याप्तिज्ञाननिष्ठजनकताया इतरव्यापकाभावमतियोगिाव- प्रकारित्वावच्छिन्नत्वादिति । न च तनिवेशेऽपि तत्र तहोपता- दघस्थ्यमिति वाच्यं यज्शाने लिङ्गविषयकत्वमनिवेश्य इतरव्याप- कामावप्रतियोगित्वप्रकारतायां लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यि. त्यावच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वादिति । न चैवं समूहालम्वनव्या. तिद्वयज्ञानाद्यत्रानुमितिः सत्रान्वयभ्यतिरेकण्यतिव्याप्तिः तत्राव. यव्याप्तिहानत्यावच्छिन्नय किञ्चिजनकतायामितरव्यापकाभायप्र तियोगिस्वप्रकारित्वानवच्छिन्नत्वादिति वाच्यम् यशाननिष्ठज. नकतासामान्ये तादृशप्रकारित्वानवच्छिन्नत्वस्य विधक्षित्वात् । अ- थैवमपि यत्र क्रमिकव्याप्तिशानाम्यामेकेवानुमितिजनिता त. प्रान्वयव्याप्तिशानव्यक्तरतिव्याप्तिः । न ताशस्थलमेय न सम्भवति आदौ व्यतिरकव्याप्तिज्ञानेन तदनन्तरतानकालेऽनु. मित्युत्पत्तरिति वाच्यम् सियादिप्रतियन्धकवशात् ताटशस्थ- लसम्मवाद । न च तत्रैनादशज्ञानव्यक्तः केवलान्वयित्वमिष्टमे वैतिषाच्यम् अनुभवाविरोधात् न च यज्ज्ञानकालीनज्ञाननिष्टजन तासामान्ये ताशप्रकारित्वानवच्छित्रत्वं तखमिति विवक्षित. मिति नकोपि दोष इति वाच्यम् तथा सति यत्र व्यतिरेकन्या- शिकामनाशस्ततोऽनुमितिस्त्रान्वयव्याप्तिधानेऽव्याप्त्यापत्तरितिवे- न लिङ्गमावच्छेदकावच्छिन्नलिङ्गज्ञाननिष्ठप्रकृतसाध्यकयदनुमिति. जनकतासामान्ये तादृशप्रकारित्यानपच्छिमत्वं तदनुमितिकर- णत्वं केवलान्वयित्वमित्यस्प विवक्षितत्वान्न दोप इतिभ्येयम् । अथै- चं जलं निर्गन्धं पृथिवीत्यव्यापकाभावप्रतियोगिमत्यादित्या- दौ अध्यातिः तत्र निर्गन्धस्यानुमितिजनकतायामपि ताडश- प्रतियोगित्वप्रकारित्वावछिन्नत्यादिति वेत्र हेनुतावच्छेदक- सिरयताया धर्मिमतावच्छेदकतात्येनावच्छेदकत्वात् प्रकारितावे. नायच्छेदकतालाभाय प्रकारितापदोपदानमितिध्येयम् ॥

·३१. अनुमानज्ञागदीश्याः फोडपत्रेषु यत्प्रकारकशानन्वेन व्यभिचारधीननियन्धकत्वं तत्प्रका- रकपक्षधमंतानिश्चयत्वेनैव हेतुत्वमितिजगदीशः । ननु अभावा शे पहित्वनान्यायगाहिययभाववरवृत्तिधूमवान् पर्वत इतिज्ञान स्य जनकत्वानुरोधेन व्यभिचारधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतप्र. फारतानिरूपिवपक्षतावच्छेदफावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन, घ हेतुत्वं वाच्यम् एवञ्च निधर्मितावच्छेदकसाध्याभावयद. पृत्तिमानपर्वत इति ज्ञानस्य व्यभिचारचानाप्रतियन्धकतयाऽनु- मित्यनुदयापत्तेरिति चन्न मुख्यविशेष्यतानिरूपित्तप्रकारतानि. व्यभिचारधीप्रतियम्धकतापच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणरूपवत्त. कारतानिमपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयस्येन एय हेतुत्वादिति तथा च साध्याभावववृतिमान् पर्वत. इति ज्ञानस्य नासहः । महतहेतुकारताकनिश्चयोत्तरप्रकृतसाध्यविधेयफानुमितित्वष. टितधर्मावच्छिन्नस्त्रनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकाभूतप्रका- रितारपासमानाधिकरणप्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तिप्रकारितास्वाभाय- कानुमितिकरणत्वस्य लक्षणान्तरस्य लघुत्वपि यथाश्रुतदीधितिप्र. म्यानुरोधात्तथा नोक्तीमतिध्येयम् ॥ ० ॥ इति कालीशदूरसिद्धान्तयागांशावरचितं जागदीशीकैथलान्ययिफोडपत्रम् ।

·सामान्यमिभक्तिप्रकरणम् । ३११ ननु निरुक्तयथार्धमानविषयतामा समुहालम्बनशानविषय. तामादाय उदासीनेऽतिप्रसक्तमतो यथार्थशाननियस्यानुमिति- कारणीभूनाभाषप्रतियोगित्वस्य विषयविधया अवच्छेदकत्वमेवार्थी- पाच्यः स च इदो पहिमानधूमादित्यादौ पापितहेतापण्याप्त इत्यत थाह पथाश्रुतमिति जगदीशेनोकम् । अत्रेदमालोचनीय सत्स- म्बग्घावग्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयोत्तरतत्पक्षकतासाभ्यकानुमिति. स्वघटितधर्मापछिग्नकार्यतानिरूपकसम्बन्धिकारणीभूताभाषप्रतियो। गित्यस्य विषयविधया अपच्छेदकत्वमेव तत्सम्यन्धेन तत्- पक्षकतत्माध्यकस्थाने दुष्टत्वमिति लक्षणादरे घहयमायवदह दादरपि इदपक्षकवह्निसायकस्थाने संयोगेन दुष्टत्वस्येपत्यात यहयभाचवहदादरपि क्वचितुत्यात् भतो दोपेऽतिव्याप्तिम- नभिधाय दुष्टहेतावव्याप्तिर्दर्शिता पर्वतपक्षकवहिसायकस्याने स. मवायादियथाकथञ्चितसम्बन्धेन धूमादिसकलहेतोरेव दुष्यत्वात् स. म्बन्धानियन्धित लक्षणस्य तत्पक्षकतत्साध्यकदुष्टतरभेदसाघ- कात्यानुपात्तिरतस्तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतापशालिनिश्चयोत्तर- नुमितित्वघटिनधर्मावच्छिन्नत्वस्य कार्यतायां निवेशः । यद्यपि इदो वहिमान् धूमादित्यादौ धूमादिहतोरपि तारशकार्यतानि. रूपकसम्पन्धिययहिव्याप्यधूमपान इद रनि शान तत्कारणीभू- ताभाषप्रतियोगित्वस्य हदी धूमाभाववान् धूमो हदावृत्तिरित्यादि- शाने सत्यात् ताशप्रतियोगित्वस्य विपयतया पच्छेदकरच धूमहे- तावपीति तंत्रातिप्रसङ्गस्तथापि तादृशकार्यतानिरूपकस- म्यन्धिज्ञान यद्धर्मावच्छिन्न यद्धर्मावच्छिन्नप्रकारक तवर्मा- धच्छिन्नाभावप्रकारकत्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकत्वस्य मुख्यविशेष्य- तयाऽवच्छेदकत्वमेव लक्षण कर्तव्यमन्यथा शब्दाधिकरणत्वं गग- नान्यत्वव्याप्यशब्दाधेिफरणत्वाभाववदिति स्वरूपसम्बन्धावच्छि- नप्रकारताशालिनिश्चयोत्तरानुमितित्वघटितधर्मावच्छिनकार्यता. निरूपकसम्बन्धि यस्परामर्शात्मक शानं तत्प्रतिवन्धकत्वस्य शब्दा. धिकरणत्व गगनान्यत्वाभावववृत्तिगगनान्यत्वाभावववृत्तित्व शब्दाधिकरणस्ये इत्यादिज्ञाने सत्वात तत्प्रतियन्धकताया विषय- विधयाऽवच्छेदकीभूतत्वावृत्तित्वस्य शब्दाधिकरणत्वपक्षकगगणा- म्यत्वसाध्यकस्थले स्वरूपसम्बन्धन वृत्तित्वरूपहनारपि दुष्टत्या.

·३१२ भनुमानजागीश्याः कोडपत्रेषु पत्तेः । तथा च शम्दाधिकरणत्वं गगनान्यावय्यायशब्दाधि फरणत्ववदिदान शमाधिकरणले गगनान्यत्वन्यात्यवगाहित- दशे तदभावावगाहित्यावच्छिन्ना या शब्दाधिकरणत्वं गगनान्यत्व व्यभिचारीतिशानीयप्रतिवन्धकता तस्या मुख्यविशेभ्यतयावच्छे. दकत्व शब्दाधिकरणत्व एव तत्र च शब्दाधिकरणत्यपक्षकग. गनान्यत्वसाध्यकस्थले स्वरूपसम्बन्धेन दुष्टत्वमिटमेघ एवं च इ. दो पहिमान् धूमादित्यादी अनुमिनिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धि इदो पहिव्यायधूमवानितिमान हात्वावच्छिन्ने धूमयावच्छिन्नमा कारक तदशे तदभावप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकत्व वात्तिधूम इति शाने किं तु हृदो धूमाभायनानितिजान पर इति तत्प्रतिबन्धकताया मुख्यविशेष्यतया अवच्छेदकत्व न धूमे इति बाधितहेतावव्याप्तिः सुस्थिरा। न च हेतुविशेष्यकपरामर्शस्य का. रणतया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धाचच्छिन्नप. कारताशालिनिश्चयाटितलक्षण हेतुतावदरसम्बन्धाति. रिक्तसम्बन्धानवीनविपयताशालिनिश्चयवटिनलक्षण तत्स- म्यम्धेन दुष्टत्वस्थ कर्तव्य तथा च तारशकार्यतानिरूपकस म्वन्धि पन् इदे पहिव्यायधूम इति शान तत्प्रतिवन्धकताया धू. मोहदावृत्तिरेव तादृशाधेयतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकइदा. भायवान् धूम इति शाने सत्ताचस्य मुख्यविशेष्यतया अपच्छेदक- त्व धूमेऽपोति नाव्याप्तिरिति वाच्य तन्मतानुसरणे सयोगसम्ब. न्धावच्छिमाधेयतासम्बन्धावरुनचाहिन्याप्तिप्रकारेण धूमस्य पर्वतविशेष्यकसयोगसम्बन्वाच्छिमाधेयतासम्बन्धेन यानं तस्थापि सयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्ब-धावच्छिन्नप्रका. रताशालिनिश्चयोत्तपनुमितित्यारच्छिन्नकार्यतातिरूपकप्तस्वन्धिः त्येन पब समवायसम्बन्धपच्छिमाधेयतासम्बन्धेन पर्वत. प्रकारक यत् समवायसम्पावच्छिन्नदिध्यातिविशिविशे. तस्थापि सयागसम्रन्धातिरिकसम्ब-धानय. छिन्नमविषयताशशीलानश्चयोचरानुमितिवायच्छिन्नकार्यतानि. रूपकसम्बन्धियन प्रतियन्धक सयोगसम्बाधा उन्नाधे. पतासम्पन्धेन पहिल्यभिचारि इनि शान यश धूमः समवायसम्ब धायगिताधयतासम्बन्धन पर्वतादृचिरितिवान तन्मुण्यविधप्य ध्यकतान ·तथा सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । ३१३ स्वस्य धूमे सत्वात् पर्वतपक्षकवद्विसाध्यकस्थले संयोगेन धूमस्या- पि दुष्टत्वापचिरिति सक्षेपः ॥ ॥ अमानुमितिपदमनुमिति निष्ठा कार्यतानिरूपकसम्बन्धित्येनानुमितितत्कारणमानपरमिति दी. धितिः । अत्रानुमितिशयस्य लाक्षणिकत्यापातादाचार्यानुमिति- मात्रस्यैव लिङ्गोपधानमितिमतमनुसृत्य व्याचटे साध्यव्याप्ये. ति जगदीशः । अत्रेयमनुपपत्तिः । ननु पर्वतपक्षकवालिवि. धेयकधूमदेनुकस्थाने घडयभावववृहरस्य दोपत्वापत्तिः पर्वतप. क्षकवदिविधेयकानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वस्य पर्व. तो घहिमान् इदश्च तथा इत्याकारकसमूहालम्बनानुमितायपि सत्वे- न तत्प्रतियन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वसत्वाचस्परित्यज्य लक्षणाप. त्तिः सन्दर्भविरुद्धा न च तत्पक्षकतत्साभ्यकानुनिष्टकार्यता. निरूपकसम्बन्धित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपिनप्रतिवन्धकताश्रयी- भूतयथार्थज्ञानविषयत्वं वक्तव्य तावतैय समूदालम्बना नुमितिमादायोक्तदोघे नातिव्याप्तिरिति वाच्यम्' सति हदो घहिमान् धूमादित्यादिस्थलीयबाधाद्यव्याप्तिस्ताद. शानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धिनि परामर्श पाधप्रतिवध्य. ताविरहेण एवं ताशसम्बन्धिन्यामनुमितो व्यभिचारस्वरूपासि. धादिप्रतिवध्यताविरहेण ताशप्रतियध्यतायां व्यापक-वविरहात् किन्तु परामर्शानुमित्युभयविरोधितया आश्रयासिवादी लक्षणसम- न्वयः । न च तादृशानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बन्धित्वाव- च्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितत्यं लक्षणे प्रवेश्यमप्रसिः चेतादृशानुमितिमादाय वहयभावहरे ऽतिव्याप्तिधारणा- तारशानुमितिनिष्ठकार्यताविशिष्टविषयित्वावच्छिनप्रतियभ्य. तानिरूपित प्रतिवन्धकताधयीभूतयथार्थशानविषयत्वमेव णार्थः कार्यतावैशिष्य स्वावच्छेदकत्वस्वनिरूपितकार.. तावच्छेदकत्यान्यतरसम्बन्धेन । तथा चान्यतरघटकस्वावच्छे- दकत्वसम्बन्धेन कार्यताविशिष्टा या पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्य- तानिरूपितप्रकारितात्मकविषयिता तदवच्छिन्नप्रतियध्यतानि- मपितप्रतियन्धकतावच्छेदकीभूतविषयत्वस्य बढ्यभायवद्हदे स- वेन नातव्यामि॥ तथापि स्वमते यह्विसाध्यकधूमहेतुकानुमिः ४० ·- अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु ति प्रति शुद्धधूमत्वावच्छिन्नन्यापकताविशिष्टवदित्वापछि. नसमानाधिकरणनीलधूमवान् इति निश्चयस्यापि हेतुत्वेन ता. दुरास्थाने नीलधूमाभाघवत्यक्षऽतिव्याप्तिः ताशानुमितिया- धच्छिन्नकार्यतानिरूपित्तकारणतावच्छेदकीभूता या नीलधूमस्या- वच्छिन्नप्रकारता तन्निरूपितप्रकारितात्मकविपयित्वावच्छिन्नम- तिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकताशालिनीलधूमाभाववत् पक्ष इति ज्ञानविषयत्वसत्त्वात् एवं एकत्र द्वयमितिरीत्या इदे. धूमव्यापकवाहि- समानाधिकरणधूमा वह्नयभावव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिधूमश्च- इत्युभयावगादि यज्ज्ञानं तस्यापि हृदो वहिमानित्यनुमिति प्रति हेतुतया ताशोभयाभावयवदेऽतिव्याप्त्यापत्तेश्च तादृशानु। मितिस्पावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकीभूना या धू. मत्यावच्छिन्नविषयता तदयच्छिन्नमतियभ्यतानिरूपित प्रतिवन्ध- कताशालि-उभयाभावधान् इद इति . ज्ञानविषयत्वसत्वात न चौकान्यतरघटकस्वनिरूपितकारणतावच्छेदकत्वं विहाय स्व. निरूपितफारणतानवच्छेदकीभूतविषयतात्यक्षानीयत्व तारशान्य- तरघटक पकव्यं तायतैय बहिन्याप्यनीलधूमधान हद इति RT. नेस्यनिरूपितकारणतानवच्छेदकीभूतनीलघूमत्वावच्छिन्नविपयिता. सत्येन ताशझानीय विषयतायाः स्वनिरूपितकारणतानवच्छेदक- विषयताशुन्यज्ञानीयत्वं नास्ति एका मितिरीत्या शाने स्व- पदेनान्वयपरामर्शोचरानुमितित्वावच्छिन्नकार्यताया उपादाने त. निरूपितकारणतानवच्छेदकोभूनव्यतिरेक-यातिविशिष्टहेतुषिपया सत्वेन एवं स्वपदेन व्यतिरेकपरामर्शोत्तरानुमिति त्यावच्छिषकार्यताया उपादाने तनिरूपितफारणतानयच्छेछ । कीभूतान्वयव्याप्तिविशिएहेतुपकारतायाः सत्त्वेन ताहशज्ञानी. पविषयितायाः न स्वनिरूपितकारणतानवच्छेदकविषयिताशून्य. छानीयत्वमतो न तादृशान्यतरसम्बन्धेन वाहाकार्यताविशिएवि. पपतामादाय मौतस्थलद्धयेऽविव्याप्तिरिति वाच्य वहिन्या- प्पधूमामावयवदेऽविव्यायापत्तेः घहिन्याप्यधूमवान् हद इति भानीयविपयितायां स्वनिरूपितकारणठानवच्छेदकीभूतविषयता- शून्यमाीयत्वात् ताशान्यतरसम्बन्धेन कार्यताविशिएं य. ज्यानीयवद्विव्याम्पत्यावच्छिन्नविषयायं तरपच्छिन्नतिया. ताया:

·। इद इति सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । ३.५ तानिरूपितप्रतिवन्धकताशालिवद्विव्याध्यधूमाभायवान जानविषयत्वसत्त्वात् इति चेदः केचित् । ताशकार्यताविशिष्पवि. पयित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतायां अनुमितिजनकतावच्छेदकीभूतमु- ख्यविशेष्यत्वायच्छिन्नत्वपक्षधर्मिकहेतुमत्ताग्रहत्वाव्यापकत्व तदुभयाभाववैशिष्ट्यस्य निवेशनोयत्वात् तथा च घहिव्यायामा- वषान् हद इत्यादिज्ञानस्य प्रतिवन्धकीभूतं यद्वहिन्याप्ययाम् हद इति ज्ञानं तनिष्ठप्रतिबध्यतायां तादृशप्रकारतावच्छेदकीभूतमु. ख्यविशेष्यस्वापच्छिन्नायपक्षधर्मिकहेतुमस्यामहत्वाध्यापकत्वोभयोः सत्त्वादुभयाभायविशिष्टप्रतिवध्यतानिरूपितमतियन्धमत्वं यहिन्या- प्याभावधान् हद इति झाने नास्तीति लक्षणापत्तिरेवाभिहिता जगदीशेनेति सर्व सुस्थमित्याहुः । तश्चिन्त्यं पवमपि पक. प्र द्वयमितिरीत्या हेतुतावच्छेदकं धर्मितावच्छेदकीकृत्य घहिव्या. प्तियटी प्रकारीभूय तादशव्याप्तिघटवधूमवान पर्वत इत्यादि- निश्चयनिष्ठताहशव्याप्तिघटोभयाभायवानितिनिश्चयनिष्ठप्रतिबन्धक तानिरूपितप्रतिवध्यतायां ताशजनकतावच्छेदकीभूतमुख्य- विशेष्यत्वावच्छिन्नत्यविरहादेव तादृशोभयाभावसत्वेन वहिव्याप्ति- घटोभयाभावपळूमे ऽतिव्याप्तिः यदि स्वनिरूपितजनकता. पच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्य स्वनिरूपितस्थान्यतरसम्बन्धेन ताशकार्यताविशिष्टं यद्विपयित्वं नदवच्छिन्नप्रतिवध्यतानिवेशे- ऽपि ताटशोभयाभाववधूमै नातिव्याप्तिरित्युच्यते तदा वहिव्याप्यधू- मघत्पर्वतवहिव्याप्त्युभयाभाववधूमेऽतिव्याप्तेचीरत्वात घ- हिव्याप्यधूमवत्पर्वतवहिव्याप्तिरेकरद्वयामिति रीत्या हेतुताप च्छेदकापच्छिन्ने प्रकारीभूय चहिन्याप्यधूमवत्पर्वतवहिव्याप्तिम धूमयानितिशानीय प्रतियध्यतायां सस्वादिति कृतं पलवितेन । अन्ये तु स्थानवच्छेदकत्वे सति स्वनिरूपितकारणतानव. च्छेदिका या विषयिता तच्छून्यज्ञाननिष्ठप्रतियश्यता एव वाच्या स्वपदं प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितित्वापच्छिन्नकार्य- तापरं तावतेव ससूहालम्यनमादाय न दोष इति न चैका द्वय मिति रीत्या हेतुनावच्छेदकं धर्मितापच्छेदकीकृत्यान्वयव्याप्तिः व्यतिरेकल्याप्ती प्रकारीभूय ताइशव्याप्यहेतुमचानिधयस्प ताशा- नवच्छेदकवियितान्यतया तनिष्ठप्रतिवध्यतानिरपितप्रतिबन्ध अत्र.

·पय अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु कतावशानविषयतयान्वयअतिरेकमाप्त्युभयाभाववद्धेतावतिव्या- प्तिरिति वाच्यं स्वाधयत्वस्त्रासमनियतताशकारणताश्रयत्वोभय- सम्बन्धेन कारणतावदन्यत्वेन ज्ञानविशेषणात् । अत्र स्वपदं ताशकार्यवानिरूपितकारणतापरं तथा च धूमाभावव्यापकी- भूताभावप्रतियोगिवरभावववृचिधूमयान् इद इत्यादिक्षाने तादृशकारणतावदन्यत्वासस्वान्न तादृशोभयाभाववधूमे ऽति- व्याप्तिरिति न च तथापि वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतो वहिव्यायधूमवत् पर्वतो वहिण्याप्यधूमवत्पर्वतवानितिज्ञानस्य तादृशानवच्छे कविष. यिताशुन्यतया तादशकारणताचदन्यतया च तनिष्ठप्रतिवध्यतानिरू- पिवप्रतिवन्धकताके तादृशधूमवत्पर्वताभाववत्ताइशधूनवत्ताशधूः मवत्पर्षते ऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ताहराबहिव्याप्यधूमत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितपर्वनत्यानिविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन जनकत्वात् ताशपर्वतप्रकारतायास्तदवच्छेदकत्वात् स्वाथयस्व. स्वभिन्नस्वावच्छदफकारणतावच्छेदकविपयितावत्वामयसम्बन्धेन:, विषयितावदन्यत्वेनापि सानविशेषणत्वात स्वपदमत्र ताशकार- णतावच्छेदकविपयितापरं तथा चोकमानस्य तारशपर्वतत्वाय- छिन्नविपयितावदन्यत्वासस्वादेव तमादाय नातिव्याप्तिरिति । अत्र सम्बन्धघटकावच्छिन्नत्यं साक्षादेय निवेश्यं न साक्षात्परम्प. रासाधारणमतो न व्यभिचारादावव्याप्तिः । न चैवं पहिल्याप्यधू माभाववहदे स्वरूपासिद्धनात्मके वहिव्याप्यधूमवान् इद त्याका- रकपरामर्शमात्रविरोधिनि अतिव्याप्तिरिति वाच्यं स्वानध- च्छेदकविषयित्वावच्छिनत्वेन उकशाननिष्ठमतिषभ्यताविशेष- पात तथा चोकस्थाने वहिण्याप्यधूमाभाववानिति ज्ञाननिफि- तप्रतियभ्यताया पहिल्याप्यधूमवान् इद इनि सानीयविषयिता. मात्रेणावच्छेद्यतया तस्याश्च फचिदपि स्वानवच्छेदकत्वविरहेण न ताशप्रीतवध्यतामादायातिप्रसङ्गः । यत्र स्वपद तत्पक्षकत. साध्यकतचतुझानुमितिकारणतापरं धूमाभाववान् इदति शाननि. रूपितनियध्यतायाः स्वानवच्छेदकेन धूमवान् इद इति हानीय विषयत्वेनावच्छिन्नत्वात् तत्सवहः इति स्वरूपासियादी लक्षण- समन्वयः । न चैयं पहिन्याप्यधूमाभाववइदे ऽतिव्याप्तिस्तथा- पि घड़ियाप्यवान् इद इति ज्ञानीयविषयतायाः स्वानवच्छेद ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । कतया तादृशप्रतियध्यतायामवच्छिन्नत्वात् इति वाच्यम् तथा प्युक्तविशेषणं परित्यज्य स्वावच्छिन्नवार्ममतावच्छेदकता. नात्मकस्वनिरूपित्तप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वावच्छिन्नत्वउभयसम्य- न्धेन अनुमितिजनकतावच्छेदकमुख्यविशेष्यतावदन्यस्येन कप्रतियध्यतानिवेशान्नाकशानीयप्रतियध्यताया वहिव्याप्यधूमवान् हर इति माननिष्ठाया एतज्ज्ञानीयइदत्वावच्छिममुरुपविशेष्य स्वावच्छिन्नतया तारशविशेष्यतानिरूपिता या वहिन्याप्य- धूमत्यापच्छिन्नप्रकारता तनिरूपिता या व्यातिप्रकारता तया. यवच्छिन्नत्वेन . चोभयसम्बन्धेन तारशविशेष्यतावदन्यत्ववि. रहेण ताशप्रतिवध्यताया लक्षणाघटकत्वादिति नातिव्याप्तिः । न च तथापि वढेः साध्यतायां ययमावयवृत्तित्वस्थ हे- तुताया वह्नयमावयवृत्तित्वस्य पक्षतायों चढ़यभाषषवृत्ति यहयभावववृत्तित्वरूपव्यभिचारेऽज्याप्तिः वलयभावपवृत्चित्वं वहयभावयवृत्तिययभावपतित्ववदित्यादिपरामर्शीयगुरुपवि. शेष्यत्वापच्छिन्नत्वस्य तारशविशेष्यतानिरूपितं यदृत्तित्वप्रकार त्वं तनिरूपितवृत्तित्यप्रकारित्यायच्छिन्नत्वस्थ ताशप्रतिवध्यता. यां सत्वादिति वाच्यम् जनकतावच्छेदकमुख्यविशेष्यतानिरूपि. तप्रकारतात्वेनाच्छिन्नत्यस्य निशाचाहशप्रतिषभ्यताया वहश- भाववदृत्तित्यविषयतानिरूपितवहयभाववत्तित्वविषयतानिरूपित. वहयभाववववृत्तित्वप्रकारतात्वेनैवावच्छेदात् अप्रामाण्यशानोत्ते- जकत्वानुरोधेन च प्रतिवध्यताया भिन्नत्वाच न तत्रातिल्या. तिरिति न कोपि पोपः पदमादधातीतिमाहुः ॥ अमानुमिति शब्दस्य लाक्षणिकत्यापातादाचार्यानुमितिमात्रस्य लिलोपधानपक्षमनुसृत्य व्याचष्टे साध्यव्याप्येति जगदीशः । मनु व्याप्रननुगतत्वात् साध्यव्याप्तिपदेनान्वयव्याप्तरुपादानेऽनु. संहारिण्यव्याप्त्यापचे। व्यतिरेकच्याप्युपादाने साध्याभाचवत्ति- हेत्यादिरूपव्यभिचारस्थासंग्रहापत्तेः न चान्वयव्याप्तिधर्मि- तावच्छेदिका सती व्यतिरेकव्याप्तिधर्मितापच्छेदिका यानुमिति. स्तत्परत्वं यकव्यमिति वाच्यम् तथापिलक्षणापत्तिदोपतावस्थ्या. एवं यत्र स्थलविशेपे कदाचिदपि उभयव्याप्तिरनुमितो न भासते तत्स्थलीयन्यभिचारादावव्याप्तेरिति चेन्न पक्षतावच्छेदकावच्छिणवि. .

·साधनवता ३१८ अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेषु शेष्यतानिरूपितहेतुनावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वाव. च्छिन्नकारणताप्रतियोगिकसाध्यविधेयत्वावच्छिन्नकार्यतावच्छेद. कीभूतविषयित्वावच्छिनप्रतियध्यतात्वेनानुमितिप्रातेवध्यताया अ. नुगमनीयत्वात् आचार्यमते परामर्शकार्यतावच्छेदककोटी अव्यवहितोत्तरत्वं न निविशते तदेव लाघयं तथा च धूमव्यापक द्विसमानाधिकरणधूमविशिष्टवत्वावच्छिन्न मकवहरनुमितित्वाव च्छिन्नं प्रति धूमच्यापयनिसमानाधिकरमधूमवचानिश्चयत्वेन हे तु तायाव्याधिविषयताया अपि कार्यतावच्छदकतया व्यभिचारादी नाव्याप्तिस्तो च्यातेरननुगनवेपि न क्षतिः । न च हदो पहिमान् घटस्वादित्यादौ वढ्यभाववद्धटे इति न्याप्तिघटत्यायच्छेदेन . ययभावयत्तानिश्चयस्यापि व्याप्यघटत्ववान् इदो बहिमानित्याकारकानुमितिविधि त्वादिति वाच्यं साध्याभाववस्वस्थ सव्यभि. चारत्वेन मणिन्मते तस्यापि लक्ष्यत्वादिति ध्येयमिति जगदी- शः । ननु पाद्व्याप्यघटत्वस्याद्विमानित्याकारकानुमिति प्रति घट-. त्यावच्छेदेन वयभाववत्तानिश्चयस्यापि प्रतिवन्धकत्वादयभाव- व्याप्यवघटस्यापि दोपत्वापत्तेः न चयापत्तिः साध्याभावव्याप्या. दिकं हेतुसामानाधिकरण्याविरोधित्वन्नाभास इति साधारणप्र. न्यविरोधापत्तेः । एवं हदो गगनवान् धूमादित्यादी आचार्यमते धूमव्यापकगगनवद्वत्तधूमवान् इदो गगनवान् प्रत्याकारानुमितेपी पृत्तिमत्त्वर्धामतावच्छेदकगगनप्रकारकतया तदच्छिनं प्रति प्रति. यन्धकस्य वृत्तिमत्वायच्छेदेन गगनाभावप्रकारकनिधयस्य विषयः घृत्तिमत्त्वावच्छेदन गगनाभाये दोपत्वापत्तेः एवं इदो बहिमानः धूमादित्यादी वहिन्याप्यधूमधान् इदो वहिमानिस्याकारकानुमिति. प्रतियन्धकशानविण्ये वाहव्याप्याभाववइदे दोपत्वापत्तिः सा- मान्यामाग्योधस्य सामान्यघटितविशेषयरवुद्धि प्रति विरोधि. त्यादिति पूर्वपक्षः। सप्रेदं समाधानम् । साध्यतावच्छेदकायच्छिनाकारताभित्रा या ইব্রাক্তকাথাম্বদ্ধাবোমিয়া ঘর্মনারালাম- प्रकारला नदनिलपितपक्षतापच्छेदकायस्छिन्नयिोध्यत्वायच्छिन्ना या प्रतिपध्यता तच्छ्रन्यमानीयत्व वारसप्रतिवध्यतार्या निपेशनीयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । तथा च उक्तस्थलप्रये घटत्ववान् इदो पानिमान वृत्तिमधूमवान् हृदो गगनवान् हदो वहिव्याप्यगन् इत्याकारकमानीयविशे- यतात्रयस्यैव तथाविधविशेष्यतात्वेन तदन्छिनतया तादृशपति. पध्यतायां तदन्यत्वविरहानातिप्रसङ्गः प्रकारतायां साध्यता- बच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताभिन्नत्वानुको घटत्ववान् हुदो पद्मिा. नित्यादिशानायविशेष्यताया अपि हेतुतापच्छेदकावच्छिन्नप्रकार- ताभिन्नप्रकारतानिरूपिता या हदो घंटत्ययान इत्यादिशानीयविशेष्य. तातद्वच्छिन्नधर्मितावच्छेदकवनिमत्ववुद्धित्वावच्छिनप्रतिरभ्यता. मादाय वहयभायव्याप्यवघटादावतिव्याप्तेस्तादयस्थ्यम एवं हेतु. तावच्छेदकापच्छिमप्रकारताभिन्नत्वानुक्तौ हदो बहिन्याप्यधूमधा- नितिज्ञानीयविशेष्यतायाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताभिन्न प्रकारतानिरूपिततया तदनिरूपिता या इदोवाहिमानितिशान याविशे- प्यता तदनवच्छिन्नत्वस्य हदत्वधर्मितावच्छेदककरहिव्याध्यप्रका- रफबुद्धिस्यावच्छिन्नप्रतियभ्यतायां सवेन तामादाय वहिव्याया- भारपद्धदेऽतिव्याप्तिस्तद्यस्था साध्यतावच्छेदकाचच्छिन्नप्रकारता. निकापिता या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता विशेष्यता सदवच्छिन्नप्रतिवध्यतानिवेशे एकत्र द्वयमिति रीत्या साध्यहेतुद्ध यावसाहिशाने ताशचिपयता प्रसिध्यत्ति हो पहिमान दादित्यादी व्यभिचारशानीयप्रतिवध्यतायामपि हृदो यहिमान व. द्विपाप्यश्च इत्याकारकेकत्र द्वमिति त्यिा ज्ञानीयरिशे. प्यत्वावच्छिन्नतया व्यभिचारे ऽन्याप्तिरतोऽभावद्वयगर्भनिरूक्तिः तथा च एकत्रद्वयमितिरीत्या सानीयविशेष्यतायास्ताशप्रका. रताभिन्नव्याप्तिप्रकारतानिरूपितनया व्यभिचारशानीयप्रतिवध्य- तायास्तदयच्छिभवेपि न क्षति. वह्वधभावान् वयमाघव- दवृत्तित्वादित्यादौ वलयभाववद्वृत्तित्वाभावो वयमाधववत्ति. स्याभावधानित्यादिशानीयाविशेष्यताया अपि देतुभूतव्याप्तिप्रकार- ताभिनप्रकारत्यानिरूपिततया ताशस्थलीयव्यभिचारज्ञानप्रति- यध्यतायास्तदवच्छिन्नत्येन तादृशस्थलीयव्यभिचारे ऽध्याप्तिरतः पक्षतावच्छेदकायच्छिनत्य विशेष्यतायां निवेशनीय न च इदो चह्निमान् धूमादित्यादी वहिमान् इदो धूपवानितिज्ञानीयविशेष्य माया तारशविशेष्यतात्वेन वाधस्वरूपासियादिप्रतियध्यताया ·अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु अपि तदवच्छिन्नतया पाधस्वरूपासिचादावव्याप्तिरिति वाच्यं पक्षधर्मिकसाध्यवत्त्वग्रहत्वाव्यापिका पक्षधर्मिकहेतुमत्वग्रहत्वाव्या- पिका या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता त. दन्यत्वस्य प्रकृतप्रतिवध्यतायां निवेशात् । ताहशभेदप्रति योगिप्रतिवध्यतायां तादृशसाध्ययत्त्वग्रहत्वव्यापकतादृशहेतुमस्व. प्रहत्वव्यापकत्वयोध सत्वात्तादविपयित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता. मित्रत्वसत्वान्न वाधाद्यव्याप्तिरिति विभावनीयम् ॥ ० ।। हेत्वाभासप्रथमनिरुको सङ्घतावतिव्यानिवारणाय यथार्थपर्व निवेशित तत्र यथार्थत्वञ्चभ्रमसामान्यभिन्नत्व तेन पर्वतो वह्वयभाव- घानित्यादिभ्रमाणामप्यांशिकममात्वेपि न क्षतिरित्युक्त जगदीश।। अथ भ्रमसामान्यभिन्नत्वमनुगत दुवचम् अतद्वात तत्प्रकारकत्व. लक्षणभ्रमत्वस्य प्रकारादिभेदेन मिन्नत्वात् न च तस्याननुगतत्वेपि म क्षतिर्या या भ्रमव्यक्तिस्तत्व च्छिन्नभेदकूटवस्वस्यैर लक्षणे प्रवेश्यत्वादिति वाच्यम् सग्निवेशे गौरपात् इति चेन्न स्थनिरूपकस्व स्वविशिष्टावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदप्रति- योग्यन्यनिष्ठत्वमुभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूप- कन्वरूपं सर्वत्र प्रमाव वाच्यम् तत्र च स्वपरद्वय प्रकार- तापरं तम्रोभयीयप्रत्येकसम्बन्धनिवेशे सर्वत्रासम्भवः अवच्छेदकता. पां स्ववैशिष्टयश्च स्वसामानाधिकरण्यस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. प्रत्वापच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभाववद्धर्मान. पच्छिन्नत्वैतत्रिनयसम्बन्धेन सर्वत्र सफ्न प्रकारतापर तथा घ पर्वतो घरभावजानित्यादिभ्रमाणां : निरुक्तरूपयस्व स्वप. पेन याभावत्वावच्छिन्नप्रकारतामादाय तन्निरूपकत्वस्य निरुकत्रि. तयसम्बन्धेन तद्विशिष्टावच्छेवकताको यो वढचभाषयान्न इति प्रतीतिविषयो भेदस्तत्प्रतियोग्यन्यनिष्ठत्वयो. पर्वतनिष्ठविशेष्यतायां सत्यादिति तारशोभयसम्यन्धेन तादृशमकारताविशिष्टविशेष्य. तानिरूपकत्वात् इति । सामानाधिकरण्यानिवेशे घटो द्रव्यमि। यादिनमाया झद- घनिष्ठविशेष्यताया द्रव्यत्यामकारतानिक- पकत्वस्य तादृशोभयसम्बन्धेन द्रव्यत्यप्रकारताविशिष्टावच्छेदक- ताको यो परिकश्चिन्त्यतादिभेदस्तप्रतियोग्यम्यनिष्ठत्वस्य च यो: सत्यात तारशोभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टावच्छेदकताकभेदसा.

·सामान्यनिरन्तयकरणम् । मान्यप्रतियोग्यन्यनिष्ठत्वस्य विवक्षणे च गुणो द्रव्यमित्यादियुद्धी- मां प्रमागपत्तिः तथाच द्रव्यत्ययकारताविशिष्टावच्छेदकभेदसामा. न्यान्तर्गतस्य गुणभेदस्य प्रतियोग्यन्यनिष्ठत्वविरहादेव गुणनिष्ठवि. शेष्यतायामुकोभयसम्बन्धेन दव्यत्वप्रकारतावैशिष्ट्याभावादिति सभिवेशनम् तथाच सति तादृशावच्छेदकतायां तादशमकारतासा- मानाधिकरण्यविरदान तथा दोष इति । द्वितीयसम्बन्धनिवेशे पर्वतो पहिमान इत्यादिवोधानां प्रमावानुपत्तिः तृतीयसम्बन्धा. निवेशे सत्तावान गुण इत्यादिबुद्धांना प्रमावानुपपत्तिः उक्तोभय- सम्बन्धेन सत्तानिष्टप्रकारताविशिष्टावच्छेदकताको यो यतिक- विविशिष्टसत्तावान्नेति प्रतीतिविषयभेदस्तत्पनियाग्यन्यनिष्ठ. स्वसत्तानिष्ठमकारतानिरूपितत्ययोगुणनिष्ठविशेप्यतायां सत्त्वात् । न च तादृशभेदसामान्यप्रातयोग्यन्यनिष्ठत्यानवेशानोकदोष इति याच्यम् तथा सति विशिष्टसत्तावान् गुण इत्यादेरपि प्रमायापत्तः गुगे तादृशभेदसामान्यान्तर्गतसत्तावन्नेदप्रतियोग्यन्यत्यारादि- ति। यदि च स्वसामानाधिकरणपस्वावच्छेदकसम्बन्धापच्छिन्नत्व- स्ववृत्तित्वैतत्रितयसम्बन्धेन प्रकारतावैशिष्ट्यमवच्छेदकत्तायां निवेश्यते तदा तादृशभेदप्रतियोग्यन्यावनिवेश एप साधीयान् । अब च्छेदकनायां स्ववृत्तित्वच अवच्छेदकनासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताफस्याभाववद्धमानच्छिन्नत्वसम्बन्धेन । अत्र स्वपदमवच्छेद- फनापरम् । एतत्कल्पे तृतीयसम्बन्धानिवेशे विशिष्ट सत्तावान् गुण इत्यादेः प्रमात्वापत्तिः स्वयम् हनीया अन्यत्सर्ने पूर्ववत् इति । न पं समवायेन गगनवान् पश्चंत इत्याविधियामपि ममात्वापसि- स्ताशसमवायेन गगने वैशिस्याप्रसिद्भया निरुकाप्रेतयसम्ब- धेन गगननिष्ठप्रकारताविशिविच्छेदकताकभेदाप्रसिद्धः उक्तो. भयसम्बन्धेन पर्वतविशेष्यतायास्तादृशप्रकारताविशिष्टत्वाभा. चात् स्वपदेन गगनप्रकारताया धतुमशक्यत्यात् इति घा. च्यम् निस्कोमयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वे सति स्वतादात्म्यस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितावच्छेद- कधम्मानवच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टप्रकारत्यानि. रूपकत्यस्य प्रमादस्थ अलपत्यपाल । लथायोलायुद्धी विशय वलसत्त्वपि विशेष्यदलविरहान तयारयमिति निपुणतरधिया सु. ४१ ·+ ૨૨૨ अनुमानज्ञागदौश्याः क्रोडपत्रेषु धीभिरालोकनीयम् । अथवा स्वप्रतियोग्यन्यनिष्ठत्वस्वापच्छेदक ताविशिष्टप्रकारतानिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टविशे. ध्यत्वानिरूपकत्वं सर्वत्र प्रमात्वं वाच्यम् । अत्र स्वपदं यत्किञ्चि- नेदपरम्। स्वावच्छेदकतावैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमा. त्वस्वसामानाधिकरपयोभयसम्बन्धेन । पय॑तो वहयभावयानित्या. दिबुद्धी वलयभाववन्नदप्रतियोगिपर्वतनिष्ठत्यस्वावच्छेदकताविशि. एवह्नयभावनिप्पप्रकारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टविशे. प्यतानिरूपकरवसत्वान्न ताहशत्वं तस्याः । ननु सत्तावान गुण इ. त्यादी तादृशोभयसम्बन्धेन विशिष्टमत्तावभेदविशिष्टविशेष्यता. निरूपकत्वात् एतादृशयथार्थत्वं न स्यात् तथापि स्वावच्छेदकसम्ब• धावच्छिन्नत्व-स्थावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधम्मावच्छिनत्य-ए. तदुभयसम्बन्धेन स्वायच्छेदकताविशिष्टप्रकारतानिरूपितत्य-स्व. प्रतियोग्यन्यनिष्ठत्व-पतदुभयसम्बन्धेन भेदविशिविशेष्यत्वानि- रूपकरवे सति स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वमामानाधिकर- ण्याभवसम्बन्धेन स्वावच्छेदकताविशिष्पनिरवच्छिन्नप्रकारतानिरू- पितत्वस्वप्रतियोग्यम्यनिष्ठत्वेतदुभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टविशे. ध्यत्वानिरूपकत्वमिति तु निष्कर्षः । प्रथमस्थपदद्वयं भेदप्रति. योगितावच्छेदकतापरं द्वितीयस्यपदद्वय यत्किनिन्दपरम् ॥ सत्ता- त्वान्टिनप्रकारतायां विशिष्टसत्तावनेदप्रतियोगितावम्छेदकताव. च्छेदकसम्बन्धापीच्छन्नत्येपि स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधी. नवच्छिन्नत्वानोचापत्तिः इति ध्येयम् । घटः समवायेन गगनवानि. त्यादी पूर्वदोषोदारो योध्यः । इति प्रथमलक्षणवादार्थः॥०॥ ननु विशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणं व्यर्थ यद्रूपावच्छिप्रविषय. ताशून्यज्ञानादृचिप्रविन्धकतानतिरिकपपावच्छिन्नविषयकत्यं त. दूपयत्त्वमित्येव विवक्षणान्मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादो नातिप्रसङ्गः मेयत्यविशिष्टव्यभिचारस्पावच्छिन्नविषयताशून्यं यत् शुमयभिचार- ग्वापन्निविषयताशारिशानं मेपत्वचिशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन. विषयऋत्यस्य तववृत्त्यनुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिकचियातानच घदयमायव दादावसम्भवः यहपभावत्वेन घटाभावावगादि य. हपभावधान इद इति शानं तामितिप्रतिबन्धकताया वृधिः स्यात् ब्रमप्रमासाधारणकरूपेण प्रतिपन्धकस्यादिति पाध्यम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । ३२३ ताशचिपयत्राशुन्यनमान्यज्ञानावृत्तिप्रतियन्धकतानतिरिक्तवृत्तिय- पावच्छिन्न वयिषयकत्वस्य विपक्षणादिति चेत्र तस्य यथा. थपदाघटिततया लक्षणान्तरत्वेनादोपत्यात् । ननु तथापि स्वा नवच्छदफोभूतविषयनाश यशानवृत्तित्वविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषय कत्य मानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्वमित्येव विवक्ष्यताम् किं घिशिष्टा- न्तराघोटतत्वविशपणनति । स्पदमनुमितिनिरूपितप्रतियन्धक- स्वपरम् । मेयत्वविशिष्टश्यभिचारविषयकसानस्य स्वानवच्छदकी- भूतमेयत्वविशिष्टविषयतावरन तच्छून्य यद्यभिचारविषयक ज्ञान तत्र मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वावच्छिन्नविश्यकत्वासत्त्यात् मेयत्व. विशिष्टव्यभिचारादो नातिप्रसङ्ग । न चैवमेकदेशेऽतिव्याप्ति हृदो घद्धभावानिति विशिएज्ञानायवयभावत्वावच्छिन्नविपयताया स्ताहशतया तत्रानुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वसत्यादिति घाच्यम् अव्यापकीभूतविपयिताशून्यत्वेन ज्ञानविशेषणात् । न चर सयाग. सयागाभाववानित्यादिस्थलीयसयोग लयोगवानिति वाध. भ्रमविषयैकदेशसयागत्यापन्छिनेऽतिपाति सयोग सयोगवा निति बाघभ्रमस्यैव तारशत्वादिति वाच्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषय- तानिरूपितयपावच्छिन्नविषयतात्व स्वावच्छिन्नविषयकत्यसमामा- धिकरणाभायप्रतियोगितावच्छक तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपित- तपारच्छिन्नविषयताशुन्यत्वरूपाच्यापकीभूनविषयताशू-यत्वनिये- शताशभ्रमे सयोगमावच्छिन्नविषयतानिरूपितसयोगत्वावच्छि- नविषयताया एव ताशनया तच्छु-यत्यविरहेणैवातिप्रसङ्गानवका- शादिति चेन गुणोदयभिन इत्यादिस्थलयियाधभ्रमविपयैकदेशे गुणत्वावच्छिन्नति यानि सर्वनासम्भवच इदो वड्यभावधानिया दिशानस्यापि अनुमितिप्रतिवन्धकतानवच्छेद झीभूतइदत्वादिनिष्टप. कारतानिरूपितहानिष्ठनिरवच्छिन्नविशेष्यताशुन्यत्वधिरहात् । ननु तथापि स्थानवच्छेदवत्वस्वावच्छेदकीभूतविषयतानिरू- पितत्वोमयसम्ब-धेनानुमितिप्रतिवन्धकताधिशिप्रविषरतारल्यत्वे- न ज्ञान विशेष्य तारतव मेयत्वविशिएव्यभिचारादौ नाति- प्रसङ्ग । न पाऽसम्भर किं विशिष्टान्तराधाटतावनति । नच भूतल घटपटोभयाभावात् इत्यत्र घटपटोभयवभूतलरूपचा- धेऽक्यासिता भूतलवायच्छिन्नधर्मिमकताइशोभयाभावयत्तावुद्धि ·" . + अनुमाननागदोश्याः क्रोडपत्रेप प्रति घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वे सति पयत्यावच्छिन्न. मकारनानिरूपितभूतलवावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेनैव ए. का द्वयामेति रीत्या ज्ञानसाधारण्यानुरोधेन प्रतिबन्धकत्यात् उभयत्वस्य प्रतिबन्धकतानघच्छेदकत्वादिति वाच्यम् तत्र घट. पटविशिष्टभूतलरूपताशविशिष्टान्तरघटितत्वेन तस्यालक्ष्यत्वात इति चेन्न हदत्वावच्छिन्नधर्मिकवहिमत्ताबुद्धि प्रति वहित्वपर्याप्ता- वच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नहित्यविषयतानिन- पिताभावत्वाचच्छिन्नविषयतानिरूपितहदस्वायच्छिन्नविपयनाशालि- निश्रयत्वेनैव इदो वाभाववानित्याकारकशानस्य प्रतियन्धकतया तदीयवाहिप्रकारतायाः प्रतिवन्ध्रकतावच्छेदककोट्यप्रविष्टतया ता.। शोमयसम्बन्धेन प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टतया तच्छ्र.) न्यत्वस्य तत्रविरहादुक्तयाधासम्भवापत्तरिति तचिन्त्यम् । अप्रवदन्तिकरे यारशावाशयविषयकनिश्चयोसरानुमितिसा- मान्ये यादृशविशिष्टविशिष्टविषयकनिश्चयत्वाभावव्याप्यविषयता- प्रतियोगिक. प्रकृतपक्षे प्रयतसाध्यावगाहित्यप्रकृतसाध्यनिरूपित. व्यातिविशिएश्वप्रकृतहेतुमरवायगाहित्योभयव्यातेरेकस्तारशविशिः। एमेच प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकस्थल दोष इति फलितार्थः कृतो जगदी. शेन । तत्र वलयभावव्याप्यसायकस्थले वह्निमत्पवतेऽतिव्याप्तिवा. रणाय सामाम्य इत्यन्तगुक्तं जगदीशैः। अत्रातिव्याप्तिन सगच्छते सा. ध्यावगाहितासामान्यस्य चन्ह्यभावव्याप्यसंशयात्मकवहिमत्पळस- विषयकनिश्चपाहायोनश्चययोवृत्तित्वन वह्निमत्पर्वतविषयकनिश्च. यावृत्तित्वावरहेण निरुतोभयाभावस्य तादृशविषयताप्रतियोगिक- त्वविरहात । न च तादृशनिश्चयावृत्तियत्किञ्चिविषयताप्रतियो. गिकस्यमेव निरतामा निवेश्यम् न च तादृशविषयतासामान्य. प्रतियोगिकत्यम् तथा च कथं नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । पर्वतो बहिमान् चडिव्यभिचारिधूमादित्यादी घटवद्गृहादायतिव्या- प्तियारणाय ताहशविषयत्तासामान्यप्रतियोगिकत्यनिवेशस्याघ- श्यकत्वात् । अन्यथा घरवद्गृहविषयकनिश्चयावृत्तिघटाभाव- ' चद्गृहकालीनः पर्वतो घहिमान इत्याकारकानुमिति वृत्ति. विशिष्टसाध्यायमाहिताया निरुतोभयाभाये प्रतियोगिकत्वसत्त्वेना. तिव्यदुरष स्यादिति । यद्यपि तारशावाहिताद्वयसामा.

·। । सामापनितेप्रकरणम् 1, ३२५ न्ये ताडशनिश्चयावृत्तित्वनिवेशे व्यभिचारादावच्यामिः साध्या. पगाहितासामान्ये व्यभिचारादिविषयकनिश्चयवृत्तित्वविरहात् । तथापि स्वाधिकरणावृत्तिताइशनिश्चयत्वास्वप्रतियोगिमावस्य निककाभाये निवेशनीयत्यादेवातिव्याप्तिनिरासात् । यपदं तारशा- बगाहितापपरम् । स्वाधिकरणत्वञ्च स्थनिरूपितान्यतरसम्यन्धेन । तादृशान्यतरसम्बन्धश्च पक्षविशेष्यकसाध्यावगाहत्वत्वावच्छिन्ना, धिकरणस्यताशसापच्याप्य हेतुमच्चायगाहित्यत्वावच्छिन्नाधिकर-. त्यान्यतरस्वरूपः । एवञ्च घटवद्गृह पर्वतश्च यहिमान् इत्याकार- फक्षानेपि निरुक्तसम्बन्धेन तादृशानुमित्तिनिष्ठलाध्यायगाहितायाः सस्येन घटयगृहविषयनिश्चयत्वस्य तदवृत्तित्त्वविरहेण तम घट. घददादा नातिप्रसङ्गः। अत पर अवृत्तित्वप्रतियोगिकुक्षी नि- शयत्यनियेशनमपि सार्थकम् । अन्यथा इदो यहिमास वा इत्यादिसं. शये सासायगाहितासत्यपि निरुतोभयाभावे तदवृत्तिहन्दो प- हिमानित्याद्यनुमितिनिधिषयताप्रतियोगिकत्यसवेनासम्भवाभा- घेन निश्चयनिवेशवैययं स्यादिति चेत्र पद्यमावहिदादावस. म्भववारणाय निश्चयेऽनाहार्यत्वस्य स्वयमेव निवेश्यनया अना. हार्ययतिमत्पतविपयफनिश्चयावृत्तिविषयताप्रतियोगित्वेन नि ककोभयामायस्य ययभापच्याप्यसाध्यस्थले निमत्पर्ध- तादावतिव्याप्तिद्धारा स्यादिति तदारणाय सामान्यान्तनिवे शन मुसलतमिति । न चैवमपि वलयभावव्याप्यसंशयात्मकवनिमन स्पळतनिश्चये साध्यावगाहितासवेन तनिश्चयत्वस्य निरुता. भ्यतरसम्बन्धेन तद्वदवृत्तित्यधिरहानातिव्याप्तिर्घटते इति वाच्यम् बायभायव्याप्यवत्पर्वताभावसाध्यकस्थले पहिमत्पर्यतेऽसिव्यार चरित्यातू । तत्र पर्वतो यद्धिमान् धूमात् घनिमगतकाली. नधूमावा इत्यादी पक्षतावच्छेदकविशिष्ट साध्यायगाहिज्ञानमावस्या साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्याचगाहिमानमात्रस्य च पद्गिमत्पर्धतविषयः कतया बतिमापर्धतविषयकनिश्चयत्वस्य स्वाधिकरणावृत्तियति. रहेण बहिमपर्वतरूपाश्रयासिध्यादौ लक्षणगमनाय तादृशशामः स्यैव भेदनिवेशे घटवद्गृहं निह्निः पर्थतो बहिमांश्च, इत्यादि. समूहालम्बनस्यापि भेदनिवेशस्यावश्यतया घटयगृहादावति- ग्यानिवास। न च इन्ठाजन्यतानयच्छेदकय पायच्छिन्नविषयता ·भनुमानजागदीश्या क्रोस्पषु शालिनिश्चयायस्य स्वाधिकरणावृत्ति परिपक्षणे निव्वह्निः पर्वतो पद्विमान् पर्वतश्च पद्मिान् इत्यादिसमूहालम्पने तारशरिषयता सत्त्वपि पहिमतपतविपयकोक्त समूहालम्रनस्वैर भेदानवश स्यावश्यकतया घरगृहविषयकतादृशसमूदालम्बनभेदस्य नि पशेनैव उक्तातिव्याप्तिनिरास इति वाच्यम् । तथासति चाहिम सपर्वतकालाननि वह पचतो वह्निमान इत्यादौ तादृशरक्षताव চন্তাবাহানাহাষাৰৰষ্কাৰমাৰ কাঠালাহ যষ্টি मत्पर्बतविषयताया इच्छाजन्यतानच्छदकत्वन तर वहिमत्य तादी लक्षणसमन्वयाय तादृशज्ञानमात्रस्यव भेदनियेशस्याव श्यकतया घटवद्गृहादावतिव्य तारत्वात् । न च यद्पा पच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिवेशन न तत्राव्याप्ति कालीनाश घहि. मतपस्वतविषयताया इच्छाजन्यतानवच्छेदरत्वेपि तस्या मुख्य विशेष्यतात्वविरहात् घटवद्गृहविषयकताशज्ञानमाघस्यैव भे- दानिश्यत्वात् हात चाच्यम् । काञ्चनमयत्वाभावच्याप्पवान् प पत काञ्चनमयपर्वतकालानवाद्मानित्यादी काञ्चनमयत्वाभाव. ज्याप्यपर्वतरूपासियादी पक्षतावच्दकविशिष्ट साध्यायगाहिशा नमाम्यैर इच्छाज-यमानयच्छदकमुख्यविशेष्यतात्वात्मकमाञ्च नमयाचाभावव्याप्यवत्पन्चतविषयताया सत्वेन स्पपिराधिधम्म धम्मितावच्छदककस्वप्रकारकातिरिक्तस्थले प्रतिवध्यतावच्छदक विषयतातुल्यविषयताया परेच्छाजन्यतावच्छदकानात् अन्यत्यञ्च स्यापच्छदकधर्मावच्छिन्नत्वेन इत्युक्तविषयताया उकरूपत्वात् तादशज्ञानमात्रस्य भेदनियशस्यायकत्वन घटवद्गृहाविश्यकतादृशानमात्रस्यापि भेदस्थानियेशनीयतया तय घटद्गृहादारतिव्याप्तदु रित्यादिति चेन काञ्चनमयत्यामा. यच्याप्याभावरत्पलता काञ्चनमयत्वाभाख्याप्यवान् काशनमयप- पतकालीनवद्विमान् गृहत्य घटवदित्यादिसमूहालम्बन इच्छा- जन्यतानयच्छनकताकाञ्चनमयत्यामारण्याप्ययतार्थतरिपय- ताया असत्येन तपा भेदानिवेश्यतया तत्र च घटवद्गृहनिधय. त्यस्य स्थाधिकरणावृतित्वविरहेण उत्तातिव्याप्तरनयकाशादिति। दन्तु योग्यम्। यथाक्तरीत्याऽतिव्याप्तिभयनानुगतानाहार्यस्य विरारपत्यक ठसपाहावभेद एक निषशीयतया च पहायम अयाप्तयारणाय ·सामाग्यनिरुक्तिप्रकरणम् । ३२. यस्याप्यसाध्यस्थले बहनभावव्याप्यवान् पर्वतो यहिमान् इत्या- फाराहार्यव्यक्तिभेदनिशानावशकायन तत्र घहिमतपर्वतनि- वयस्यस्य स्थाधिकरणावृत्तिवनिरहेण वहिमत्यर्यतातिव्याप्तर- मसतया सामान्य इत्यन्तस्य व्यावृत्त्यसङ्गनिरिति । निध- हि पर्वतो पहिमानियादिस्थले घटवद्गृहादावतिव्याप्तियारणा. प चित्समादधन्ति । तथाहि पक्षनावच्छेदकविशिष्टसाध्यवे- शिष्टयावगाहितान-त गातित्ने सति साध्यव्याप्यहेतुवेशिष्ट्यायगा- हितानन्तःपातिन्यमेव यद्रूपावच्छिन्नविषयनायां नियशनीयम् । ताह- शावगाहितानन्त पानित्वञ्च पक्षतावच्छेदकायच्छिन्नमुख्यविशेष्य- तानि पिनताशावगाहित्यापन्छिनभदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । पञ्च पर्वतोवहिमान् ययभारवत्पर्धनकालीनधूमादित्यादौ धष्ठि- मत्पळतानित्यादिशानीय रहिमपर्वतविषयताया एव उकानन्त पातित्वेन तामादायैर वह्निमत्पर्यनादिरूपासवादी लक्षण मनमनी- यमिति । न चयमपि वह्निमन्निहिपर्वतवानियाकारकज्ञानीयय- पायच्छिन्नविषयतामादायाव्याप्तिधारणाय तादृशशानभेदनिशाय- श्यकत्वे घट रग्रहादायुकस्थलेऽनिव्याप्तिरिते याच्यम् । तथा सत्यपि निम्नहि फर्मको हिमान् प्राग्गृहच इत्यादेसमूहाल. म्बनभेदनिवशावश्यकवेन तवातिव्याप्तर्निवशादिति । अत्रापि को वह्निमत्यर्चतेऽतिव्याप्त्यप्रसक्त्या सामान्य इत्यन्तस्य व्यावृत्ति. ने सङ्गच्छते इति ध्येयम् । परेतु यद्पावच्छिन्नवियित्वाव्यापकी. भूतविपर्यिताशून्यज्ञानीययपारच्छन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्यैव स्वाधिकरणावृत्तित्वनिवेशान्निहि पर्वतो पहिमान् इत्यादि। छानीयवगिमपर्वतविरयितायास्ताहशत्याभावेन ताशमानमात्र- स्य भेदनिवेशानारश्यकतया नियहि पर्चतो पहिमान गृहच घटवदिति शान एव घटयगृहनिश्चयत्वसवेन ताशस्थले घटव- गृहादौ नातिच्याप्त्ययकाश इत्याहुः । एतत्मते शानभेदेन वि. पयताया भिन्नत्वे तु घट्यगृहादाप्रतिव्यातेरशक्यपरीहारत्वा. ६ । घटरगृह निर्वहि पव्यतो वद्धिमान इत्यादिशानस्याव्याप. कीभूनविषयताशून्यत्वावरहातादशविषयनाशून्यत्वञ्च यत् घट. पगृहमित्याकारकासमूहालम्पनात्मकज्ञान तदीयविषयतायाम उकसम्हालम्यनेऽसत्यात । अचित्यप्रतियोगितौ निश्चयत्वदा ·F- " अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु वह्निमस्पर्वतावावतिव्याप्तिवंदिता । अन्यथा सामान्यत आहार्य- भिवत्वरूपानाहार्यत्वस्य सर्वत्र निवेशे पर्वतीयवहयभाववान पधता पर्वतीयचहिमान वशमायव्याप्यादित्यादि-माहार्यस्थले चह्निमत्पर्व तादावतिव्याप्तिरशक्यपरिहारव' स्यादिति म काप्यनुपपत्तिः सन चतुरममिति प्राहुः ।। श्वन्तु वोभ्यमित्यादिना विशिष्टान्तराघटितत्व निरुक्तलक्षणाधीन भूतं वस्तुगत्या यविशिष्टान्तर हेत्वाभासत्वविशिष्टानि तवघटि- तत्वमेव तदर्थ इत्युक्त जगदीशः । अत्र विशिष्टान्तरत्व पास्वव- त्वामासत्यायच्छिन्नपर्याप्तावच्छेदकत्वानिरूपकमकारतावच्छेदक स्वम् । तेन मेयत्यविशिष्टव्यभिचारादेर्वास्तवव्याभिचारमिन्नत्धविर. हेपि न क्षतिः । अत्र च ताठराविशिष्टान्तरे नियतलक्षणाचीभूत तत्वनिषेशनं वोपमात्रस्येव ताडविशिष्टान्तररूपतत्तदेकदेशघटि- तत्वादसम्मवारक बोध्यम् । तत्र निरुक्कलक्षणघटकप्रथमवलानि- चशे पर्यतः पर्वतीयययभाववान् पहुयभोवव्याप्यादित्यादी - पर्व. तीयवाहिमापर्यतरूपयाधस्य ताराविशिष्टान्तरेण पहिर्मत्पर्यतेन घटितत्वात उतोभयाभारस्य महिमपर्वतनिश्चयावृतिविषयताप्र. तियोगिकरपादल्याप्ति. स्पाइतः सामान्य यन्तप्रथमदनिवेशः । अयं पुनर्यस्थले अनाहार्यत्व सामान्यत आहार्यत्वभिन्नत्व नि. घेश्यते तव नान्यत्यनुसन्धेयः। द्वितीयदलानिवेशे नियह्निः पर्व- तोपतिमानित्यावी वदिमत्पर्वत रूपाथयासिद्यावेस्तादश विशिष्टान्त: रेण तदेकदेशेन तयाधिधन पहिमपर्वतेन च घटितत्यादव्याप्तिः स्वादतस्ताहशनिश्चयावृत्तित्वरूपद्वितीयदलनिधेशः 117वाशवि. शिष्टान्तरापीटतेति । ताइयोक्तदलद्वयव्यावृत्तिस्तु ग्रन्थरता.दत्ता त्यनुसन्धेयम् । अयेद योध्यम् । प्रोपेकवेशस्य घास्तविकत्या. भासत्पशिष्टामिन्नत्येऽपि तवघटितत्यपदन तदपर्यातकारताः घच्छेदकरयस्य विपक्षणेनवासम्भववारणसम्भये विशिान्तरे नि- यतलक्षणाश्रयीभूतत्वनिवेशनम् व्यर्थमिति । यदि च नव्यानां मते इत्यादिव्याख्यायां मेयत्वविशिएयरपमायय भवावपतिव्याप्तिस्तथा दिनिएकत्रित्यावच्छिन्नामावस्यपदयभाव. पदत्यायच्छेदेन मेयत्वप्रकारकनिधयत्यविरोधिताहासाध्याय माहिताप्रतियोगिमत्यादिवि चैर तारनिश्चयत्वपिरोधियिपयवायां .

·'सामान्यनिरक्तिश्करणम् । ३३१ तद्धर्मावच्छिन्नविषयकनिथयत्तित्ये सति वाइशधर्मावच्छिना कारकनिश्चयवृत्तिव निवेश्य सवारणम् वारशनिश्चयत्यविरोधिन्याः पक्षे साध्याधगाहिताया पनपभाषपद्धदत्यापच्छिपप्रकारफनिश्चय, धूचित्यविरहादिति।नच तथाप्यतिव्याप्तिः मेपदत्यावच्छेदन बहुप. भावप्रकारकनिश्चयत्वविरोधिविषयताप्रतियोगिकत्वादुकत्रित्वाव. , च्छिाभावस्य इति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनाव. च्छेदापच्छेदेन पा साध्यतास्थलमात्र एव सामानाधिकरण्याचगा. हिसाधारणेन पक्षे साध्यावगाहितात्वेन निरुतानित्यायनिछन्नाभाव प्रतियोगिकुक्षौ ताशायगाहिताया निवेशात्तथा च मेयइइत्या. चच्छेदेन घड्यभावावगाहि इदन्यसामानाधिकरण्येन धनुषधगाहि- निक्षयस्यैकदोत्पत्या साध्यायगाहितायास्तग्निधयत्वविरोधित्वधि- रहात. प्रागुक्कयुक्त्या वारशावगाहितासामान्य एवं प्रागुकरी- त्या तादशनियपत्वविधित्व परिकार्यमिति ध्येयम् । -यथावच्छेदावच्छेदेन साध्यतास्थले पदमावच्छेदेन यद्धर्म- प्रकारकनिध्यावृत्तिविपयिताप्रतियोगिको निरुकत्रियायच्छिवा. भावस्तद्धामावलीढस्तद्धर्मावच्छिन्न पय दोपःसामानाधिकरण्येन साध्यतास्थनेपि तद्धविच्छेदेन तादृशधर्मयत्वमेव दोष इत्युक जगदीशेन तयमनुपपत्ति । यत्र वाहित्यसामानाधिकरण्येन महा- नसीयत्वस्य खाध्यतावच्छेदकता पर्वतत्वावरछेदेन महानसीयवढे सापता तादृशम्पेण हेनुता तर महानसीयत्याभावववदापरवा- पचि । यत्र च धुदित्यायनदेन महानसीय यादेः साध्यतावच्छे. दकता पर्यतत्वसामानाधिकरण्येन महागसीयपलपादेः साभ्यता वाशरूपेण हेतुता तर महानसीयत्वाभायवदद्यादेदोपत्मा: उपपत्ति, उक्तरूपविरहादिति । साध्यतावच्छेदकायचे अवच्छे- दकसामानाविकरण्यभेदेन विभिन्न लक्षणकरणे भनच्छेदापच्छे- दस्थले तदविलीदस्तधापच्छिचो दोए सामानाधिकरण्य स्थले तदर्माचच्छेदफतदभवच्छिन्नयर, दोग इत्यादिजगदी ग्रन्थासङ्गतिः ! हेतुतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्याभाव- यत्तित्वादरलक्ष्यत्वकथनानुपपचेश्च । भवि सिद्धान्तयन्ति। यथावच्छेदावच्छेदेन माध्यताले यसम्मावच्छेदेन यशर्मवत्तानिश्चयत्यविधिविषयताप्रतियोगिको ·३३५ अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु निरुक्तत्रित्वावच्छिन्नामाव.याशसंसर्गेण तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य. कतर्मप्रकारकनिश्चयत्वविरोधिय येन रूपेण साध्यताच्छेदकत्वं साध्यत्वं पक्षतावच्छेदकत्यञ्च तेन रूपेण साध्यवगाहितायामस्ति ताशससर्गेण तद्यमावच्छिन्नतद्धर्मपत्त दोष इत्यादिक पुनर्विशिः प्य वक्तव्यम्।एव हेतुतावच्छेदकादावपि योध्यम् तथाचोकस्थलादी नाम्यापयतिव्याप्ती । तत्र सामानाधिकरण्यन साध्यतास्थलेपिता- दृशसामानाधिकरण्येन साध्यावगाहित्यादिकमुक्तरूपेण पुििशष्य निवेश्य लक्षण कर्तव्यमिति न तत्स्थलेऽव्याप्त्यतिच्याप्त्यधका- शः । नचैव यादृशससर्गेण यादृशधविच्छिन्नविशेष्यकया. साधर्मप्रकारकनिश्चयस्वविरोधि प्ररुतताटशसाध्यायगाहित्यादि ताशससर्गेण ताहराधविच्छिन्ने तादृशधम्मंचावमित्येव लक्षण- मुच्यताम् किं पुनर्यादृशधविच्छेदेन यादृशधर्मवत्वानिश्चयत्व- विरोधिविषयताप्रयुक्तस्त्रित्वावच्छिन्नाभाव इत्याधुक्तदलेनेति वाच्या म। मेयत्यविशिएवनयभावपद्मादावतिच्याप्त्यापत्तेः तथाहि हर- त्यायच्छेदेन पहः साध्यतास्थले मेयइदत्वावच्छिन्नधिशेयकवह्वयः भायप्रकारकनिश्चयत्यधिरोधित्यस्य प्रकृततारशसाध्यावगाहितायां सवाद्ययोक्तलक्षणसमन्वयसम्भवादिति । तहलदाने च न ताट. गिति सुधीभिर्येयम् ॥ ॥ गुरपस्तु निर्वह्निः पर्वतो घहिमानित्यादी सामान्यत . च्छाजन्यभिन्नत्यरूपानाहार्यत्वस्य नियेशे घटवद्गृह निर्वहिः पर्वता पहिमानियादरपि इच्छाजन्यत्पात घटयद्गृहादी विरो- घिविषयताप्रयुकत्यानिवेशेष्यतिव्याप्तिरतस्तद्वारणप्रकार सोऽनु. स्मतम्या । तथाहि सनिरूपन्य-विशिष्टप्रकारत्वावच्छिमप्रति- पायतानिरूपितप्रतियन्धकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपकत्य-उभयस. म्बन्धेन प्रकारतायद यत्यमपानाहार्यत्व समंत्र निवेश्यम् । स्यै. शिष्ट्यच' स्यच्छेदकधम्मीयच्छिन्नत्य-स्थावदकसम्बन्धाव मिन्नत्व-स्वनिरूपितविशेप्यतावच्छेदकाचच्छिन्नविशेष्यतानिरूपि. तस्य-पितयसम्म्येन योध्यम् । सर्वत्र स्थपन प्रकारतापरम्तथा च नियमित पानो पाहमानियादी घट रगृहादी नातियातिः। घटय. द्गृह नियंतिः पर्वता पहिमानित्यादिमम्हालम्बनस्य नियतोभयस- म्बन्धन प्रकारतापम्पायन पारिमाधिपानाहार्यतया त्र प्रफतसा. .

·सामान्यनियक्तिप्रकरणम। उभय- ध्यायगाहित्यस्य सत्त्वानिरुतोभयाभावस्था घटवृद्गृहविषयक- निश्चयात्तिधिषयताप्रतियोगिकत्वविरहात् । स्वनिरूपफत्वससर्ग. स्य भेदप्रतियोगितावच्छेदकघटकल्ये सविकल्पज्ञानमात्रस्य ताह- शसम्बन्धेन प्रकारतायो सस्यात यथोक्तानाहाय॑मानाप्रसिका बाधादी सर्वधासम्भव. स्यारतः प्रविशिष्टत्यादि । स्ववि. शिष्टप्रकारत्यापहिउन्नप्रतिवध्यतानिहापितप्रतिवन्धकतावच्छदकमा कारतानिरूपकत्वमात्रस्य तथात्वपि ययभाववध्रदादिविषयक. निश्चयादेरपि इदस्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरहित्वावच्छिन्न- तया निरकसम्बन्धेन सत्वादुकदोपवादवस्थ्यमत मुपात्तम् । प्रकारतायो स्ववैशिष्ट्यपदकससर्गाशे मावच्छे. दकधर्मावच्छिन्नत्यानुक्की निर्वतिः पर्वतो घहिमान् परंतश्च घट- घानित्यादिसमूहालम्बनस्यापि प्रकारतानिरूपकत्वस्य निरुक्त- सम्बन्धेन वयभावप्रकारताविशिष्टं यत् पर्वतत्वावच्छिन्नविशे. भ्यतानिमपितघटाभावत्यावच्छिन्नप्रकारत्व तवच्छिन्नप्रतियःयता. निरूपितप्रतियन्धकतावच्छेदकीभूतघटप्रकारतानिरूपकत्वस्य च स. स्वेनोमयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टतया तदन्योनो घदषत्पर्षतवि- पयकनिश्चयस्तद्विरोधिविषयवानीतयोगिक वस्य निर्वदिपर्वतधाम- फवयपगाहित्यघटिटोभयाभाचे सत्वानिहि. पर्वतो पतिमानित्या- दोघटवत्पर्यतेऽतिव्याप्तिः स्यादतस्तदुपादानम् । स्वावच्छेदकाय. च्छिम्नावस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित. स्वोमयसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्याभिधाने च पर्वतोयतिमान पहयभावव. त्पर्वतादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन घहिमपर्वतेऽतिव्याप्ति कालिकेन घहिमान् पर्वतः वहिव्याप्यवहयभावधान पर्वत इत्यादिसम्हालम्बन- स्याकालिकसम्बन्धावाच्छनरहित्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितत्वस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नतादृशप्रकारताविशिष्ट यत सयोगसम्बन्धा. घनिवद्वित्वावच्छिनकारत्य पर्वतत्यापच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित. वयच्छिनप्रतियध्यतानिरुपितप्रतिवन्धकतावच्छदकप्रकारतानिक- पकत्वस्य च सत्येनाहार्यतया तदन्यज्ञानानिविषयताप्रतियोगिफ- स्वस्य निरुकोमयाभावे सत्वात्। स्वावच्छेदकधर्मायच्छिन्नत्य-स्वा. पच्छेदकसम्बन्धावच्छिनावोमयसम्पन्धेन स्ववैशिष्ट्याभिधाने च निवदिपर्वतो वाद्विमान धूमादित्यादौ परिमगृहादायतिव्यातिदि- ·न चैव- २३४ अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रषु मद्गृह निर्वहि पर्वता हिमान इत्यादिसमूहालम्यनस्य निरुतोम यसम्बन्धेन पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवयभावत्वावन्छि नप्रकारताविशिष्ट यगृहत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिमपिववह्नयभावप्र. कारत्व उदयच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूत. गृहत्वावच्छिन्नविशष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपक- स्वस्प वलयभामकारतानिरूपकत्यस्य च सत्त्वेनानाहार्यचह्निमदः -गृहतिश्चयातिविपयताप्रतियोशिकत्वस्य निरुकोभयाभावे सत्या दिति । परञ्च पदभावव्याध्यमान् पर्वत इत्यादौ घडिमान् पर्वतो वद्यमावत्याप्यवाश्च इत्यादिसमूहालम्बनस्य निरुक्ताहार्यतया नि. रकोमयाभावस्प तायाहार्यसमूहालम्बनानात्मकवहिमपर्वतवि- पयफनिश्चयावृत्तिविषयताप्रतियोगिकन्वेनपद्धिमत्पर्वतवारकसया सामान्य इत्यत्तनिवेशन जगदीशोक सुसङ्गतम् । मपिः बहुधमाव पाप्याभायवान् पर्वतो वह्नयभावव्याप्यवान् पर्व- तो घहिमावस्यादिसमूहालसनीयवहुपभावव्याप्यतदभाधान्यतर प्रकारताया एवाहार्यशानमात्तिवया प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व. विरहेण तस्य । निरुतानाहार्यतया: तना घड्यभावव्याप्यावगा हित्यस्य वृत्तित्वेन नोकातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्र स्थल विशेपे यदभावव्याप्याभावधर्मितावच्छेदककयदभावच्याप्यस्या- हापो न जातस्सना तदभावव्याप्यस्य साध्यतायां , तद्वतपक्षे. ऽतिच्यातर्दुरिस्यात् । न च तथापि निश्चयस्तचदाहार्यभिमत्वेन नियेशनीय इत्यादिग्रन्थासङ्गतिः सामान्यत थाहायमिनत्यस्य निवे पादिति धान्यम् ।निर्वविह्निमानित्यादी बहुपमावनिर्वनिरूपर स्य वाघस्याव्यातर्नितिरङ्गिमा नियढ़िययमाववान इत्यार दिसमूहालम्यनीयविषयताया प्रतिवन्धकतानच्छेदकत्येन तस्य निककोमप्रसम्बन्धेन. प्रकारतावदन्यतया निनकानाहार्यत्वा दतस्तनदाहार्यभेवनिवेशोऽप्यावश्यक इति । नचैवमपि नियति पर्वतो वाहिमानियादी घटबगुदादापतिध्याप्तिः घराभाषपद गृह फालीननिवतिः पर्वतो घहिमानित्यादि यविशिष्टसाध्याचगान हित्वस्य यट्यगृह घटाभाययत्राहकालीननिर्वाहि पर्यतो प्रहित मानित्यादिसम्हालम्यनस्य निरुताहार्यतया ठदभायस्य घटपद रादविषयकनिश्चयानित्यादिति वाच्यम्, यशवच्छिप्रविषयका .

·. सामान्यनिक्किमकरणम् । निश्चयावृत्तित्वस्य तारशायगाहितासामात्ये चियक्षितस्यात् । अथवा. यत्पावच्छिन्नविषयकनिश्चयावृत्ति प्रश्तपक्षे प्रकृतसाध्यावाहित्या; व्यापकं सत् यत्प्रकृतपक्षम्पकृतहेत्ववगाहित्याव्यापकविषयत्व त- तन्यशानीयताहशायगाहित्यमित्येय विवक्षितमतो नोकातिव्या; तिरिति ध्येयमिति । अधिकं पयदिति प्राहु । सन, पदन्ति इत्यादिकल्पे इवन्तुयोध्यमित्यादिना विशिष्टा; न्तराघटितत्व निशितम् तम कल्पो यथा । पस्तुतो पद्विप. यकनिश्चयावविरोधियाहविषयताप्रतियोगिको निरुकोमयाभाव, स्वदन्ययविषयकनिश्यावृत्ति ताशविषयताप्रतियोगिकस्तवघटि: तत्यमेव वारशविशिष्टा-तराघटितत्वमित्यस्यार्थी योपति जग- दीशतकालद्वारमधाचार्या. ' यवापि तदत्ययद्विपकनिश्चयाव- पिरोवितारराधिषयताप्रतियोगिकनिरुतोभयामाघे तदत्ययविषय-, फनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्यापकत्यमवश्य निवेश्यम् अन्यथा बदन. भावयाप्यवत्पर्वतकालीनस्य पर्वती सबहुधभावस्य साध्यतायां प. चतस्य पझतायां बट्यभावव्याप्यस्य हतुतायां पर्वतीयवहिमपर्व. तरूपयाधस्य पहिमपर्वतघटितत्वेनाव्याप्त्यापतेस्तनापि निरको भयाभारस्य पतिमापतविषयकनिश्चयत्यपिरोधितादाविपयतामा तियोगिकत्वात् । अपात्र कल्प प्रमेयत्वमति प्रमेयत्वादित्यावी या- घघटितव्यभिचारेऽन्याप्तिस्तयाहि अत्र लक्षणगमनाय याविषय. तापदेन साध्यव्याप्य हेत्वयगाहिताया एव धर्तव्यतया तस्याश्च वृति मेयत्वमवृत्तित्वव्याप्यमेपत्यवत् मेयत्वमित्याकारकानाहार्य: निश्चयासम्भन तिमेयत्वरूपयाधविषयकनिश्चयावृतितया तदन्या यत्पदेन याधस्यापि धर्नु शक्यतया निरकव्यभिचारस्य तद्घ- टितत्वविरहादिति चेत। अब कचित् प्रकृतपक्षधम्मिकापनसाभ्यावहत्वस्य प्रकृतः पक्षे प्रकृतहेतुमत्त्वावगाहित्यस्य प्रातहेतुधार्मिकप्रकृतसाध्यनि- अपितन्याप्त्य गाहित्वस्य घेतत्रित्यावच्छिन्नाभायो यपियनि- यत्वविरोधी , तारशविषयताप्रतियोगिकः तदन्ययविषयकानि- अयाविरोधिताविषयताप्रतियोगिफः तदघटितत्यमित्येव नि- की अच्य पति । तथा चोक्तप्रसनहेतुर्मिकसाध्यव्या. ५यवगाहिताया एय यादृशपदेन उपादेयतया वस्याय. पा. .

·३३६ अनुमानजागदीश्या झोडपत्रेषु यिषयकनिश्चयावविरोधियाभावेन तदन्यपदेन । तस्य उपादे यस्यासम्मन नाव्याप्तिरिति । न चैपमपि। प्रमेयत्यमवृत्ति अवृत्तिप्रमेयस्यादित्यादौ 'वाधघटितव्यमिचारेऽव्याप्तिस्तस्य वृत्ति. मेयत्वरूपसाधनाप्रसिद्धिघोटतत्वात् अवृत्तित्वव्याप्यावृत्ति मेयत्वं पृत्ति मेयत्वश्च इति निश्चयस्याहार्यत्वादिति वाच्यम् । ताशस्थले यद्विपयकनिश्चयावृत्तियादशविषयताप्रतियोगिकः साध्यव्याप्यत्व. वगाहित्वाभावः तदन्ययविषयकनिश्चयवृत्तिसारशविषयताप्रतियो.. गिकः इत्यस्यैव धक्तव्यत्वात् । एवं प्रतियोगित्वसम्बन्धेन वन्ह्यमाव. पदभावकालीनवाहिमान् इदोऽवृत्तिघटनादित्यादो तादृशवलिसा." ध्यकताहशदेतुरुवृचिघटत्वादिपक्षकस्थले घ यथायथ द्वित्वा. पच्छिन्नाभावचतुश्यत्वावच्छिन्नाभावपञ्चत्वावच्छिन्नाभावान् नि- घेण्य तत्तस्थलीयदोषेपव्याप्तिः परिहरणीया स्थलभेदेन लक्षण। स्य नानात्वात् शब्दक्यस्याकिञ्चित्रत्वात् इत्याहुस्तश्चिन्त्यम् ॥ प्राञ्चस्तु यारशविषयत्वानुमानाधिकरणयविषयकनिश्चयत्ववि-- रोधियादशविषयताप्रतियोगिको निम्तोमयाभावस्तादृशविषयत्वा- समानाधिकरणतवन्ययद्विपयकनिश्चयत्वविरोधिनादविषयताप्र. वियोगिकस्तददितत्वमेव निवेशनीयमिति। एवञ्च प्रमेयत्वम- वृत्ति प्रमेयस्यादित्याधुक्तस्थले बाधरितव्यभिचारे नाव्याप्ति, स्तयादि प्रथमयादशपदेन प्रमेयत्वर्णिमफसाम्यव्याप्त्यवगा. हिताया पयोपादेयतया ताटशविषयत्वासमानाधिकरणत्वस्य धृत्तिमे याचचिपयनिश्चयत्येसस्वेन तदन्ययत्पदेन याधस्य धर्त. मशम्पत्येन मेयरधिशिरायशव्यभिचारादेतुनिष्ठसाध्या- भाषात्तित्वादेर्वा धर्तव्यदया तोटतत्वस्य उकयाघटितव्य- भिचार सत्वात् तारशयाघटितत्येपि सत्यमायाविति । अतः पर गृहादी घटसामान्याभावादेः साध्यतायां नीलघटवद्गृहस्य पाचवमुक्त जगदीशेस्तदपि साधु सच्छते । तथादि तप्रापि या- रापिण्यतापदेन नीलघटामायचद्गृहविषयतामादाय ठाशा पिपयस्यासमानारिकरारस्य घटयगृहविषयकनिधयत्वेऽसत्वेन तदन्ययत्पदेन पटरगृहस्थ धर्नुमशक्यतया धर्तव्यालघट: व्याप्यपदरहादिनाऽपरितपस्योच्याधे । सत्येन लक्षणसमन्वय सम्भवादित्यानु 1.

·. 44 . सामान्यनिक्षक्तिप्रकरणम् . तन मनोरंमम् । तथासति यारशविषयतापदेन पधभाषय:- दत्यायच्छेदेन मेयत्वाभावविषयतामादाय वधभाववद्धदपिपयक- निश्चयत्वस्य च याविषयत्वासमानाधिकरणत्वविरहेण तदन्यय- पदेन तस्याधर्तव्यतया धर्तव्यमेयत्वव्याप्यपद्वयभाववद्धदत्या दिनाऽघटिते' मेग्रत्वयिशिएवलयभाषद्मदादी लक्षणसमन्वयस. म्भन मेयत्यादिघटितदोपमाऽतिव्यापयापत्तेन च प्रथमयादश विषयतायाः सामानाधिकरण द्वितीययाशघिषयतायां निवेशनी- यमिति नोक्तासिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा सति प्रथमयारशपदेन इदत्यावच्छेदेना मेयस्वाभावविषयतामुपावाय” उक्तरीत्या अतिर व्यातेर्दुव्यरित्वात् इति ॥ नम्यास्तु यद्विपयकनिश्चयत्वविरोधियाशचिपयतापदने यविप पनिश्चयवृत्तितानवच्छेदकयद्धावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयार- राधमायच्छिन्नप्रकारनात्यघटितधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको नि. रकोभयाभावस्तदन्ययविषयकनिश्चयवृत्तितानवच्छेदकतधर्मायः ' छिनविशेष्यतानिरूपितयारशधर्मावच्छिनप्रकारतायघटितधर्मा पच्छिन्नपतियोगिताकस्तदस्तित्वमेवार्थो वाच्य इति प्रमें यत्वमवृत्ति प्रमेयत्वादित्यादौ पन्धभावर्षदभावकालोनवहि- साध्यकावृत्तिघटत्वहेतुकस्थलादौ च यद्यविच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितयाशधर्मावच्छिन्नप्रकारात्यपदेन प्रथमस्थले - हेतु तापच्छेवकममेयत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यनिरूपितव्याप्ति- प्रकारतात्वस्य तत्स्थलीययाधघटितव्यभिचारविषयकनिश्चयवृत्ति. तानवच्छेदकतया तस्य च वृचिमेयत्वरूपधाविषयकनिधय- वृत्तितानवच्छेदफायविरहेण तदन्ययस्पदेन तस्याउपादेयतया तदु- पादेयहेतुनिष्ठसाध्याभावयत्तित्वादिना घटितत्यस्योकयाधघटित. व्यभिचारसत्वेनाव्याप्तिपरीहार । एवरीत्येव विशेष्यप्रकारकत्वमु. पादाय लक्षणसमन्वया योध्यारतम्मने घ गृहापौ घटसामान्याभाष. स्य साध्यतायां गृहादौ घटादिसत्त्वमेय वाधान तुनीलघटादिमत्यम- पितस्यताहशविशिष्टान्तराघाटेतत्वविरहादिति ध्येयम्। न चैवमीप तेजस्वाभावव्याप्यवधूमव्यभिचारी वद्विधूमधान्वहस्तेजस्त्वाभाव व्याप्याभाववाहिम मव्यभिचारी वहिर्वा धृमवानित्यादौ तेजस्व विशिएधूमव्यभिचारिवन्दादातिव्यासः । तथादि यसम्मोवडि ·३३८ अनुमानजागदीश्या कोरपोषु विशेष्यतानिरूपितयारशधापच्छिन्नप्रकारताव्यपदेन, धूमव्य. भिचारिवाहित्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततेजस्वाभावव्याप्यत्वाद च्छिन्नप्रकारतात्वमुपादाय तस्य धूमव्यभिचारिघहिनिश्चयतेजस्व विशिष्टवाहिनिश्चयवृत्तितानवच्छेदकत्वविरहेण तदन्ययापदेन तयो.. रनुपादेयतया तदुपादेयतेजस्वाभावव्यायाभाववधूमव्यभिचारि पहयादिनाऽघटितत्वस्य उकतजस्त्वविशिष्टधूमव्यभिचारिवह्नपादौ सरवन लक्षणसमन्वयसम्भवादिति वाच्यम् । धूमव्यभिचारी पहि स्तेजस्वी ताडशवहिस्तेजस्स्वाभावव्याप्ययानित्याहार्यव्यक्तीना भेदस्य निवेशस्यानावश्यकतया उक्तनकारतात्वे तनिश्चयवृत्तितान पच्छेदकत्वविरहेण तस्य धर्तमशक्यत्वादिति । अथ वहिस्तेजस्वा- भावव्याप्याभाववाहिमत्तेजस्त्वामाधव्याप्यवानित्यादौ तेजस्या- भावव्याप्याभावपद्वदिमत्तेजस्वाभावव्याप्याभावयहिरुपयाधस्य तेजस्वाभाव याप्याभाववाहिरूपयाधात्मकेन विशिष्टान्तरेण घटि. तत्वाव्यातिरत उक्तप्रकारतात्वपदेन पक्षविशेष्यफ्ल्यविशिष्टसाध्य प्रकारतात्वस्यैव धर्तव्यतया तस्य च ताशयाधात्मकपिशिष्टान्त विषयनिश्चयवृत्तितानवच्छेदकतया तदभ्ययत्पदेन तस्य उपादे: पावसम्भवादिति सुधीभिध्येयम् ॥ ॥ इति श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचित सामान्यनिरुक्ति जागदीशी झोडपत्र सम्पूर्णम् ॥ ।

·भय कालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं सव्यभिचारजागदीशीकोडपत्रम् सायसन्देहजनककोटिवयोपस्थापकपक्षधर्मताशानविषयत्वेसति देत्यभिगत इतिमूलम् । सशय प्रति साधारणाविधर्मशानत्वेन देतुत्थे फोर्दिद्वयोपस्थापकरयस्य वैयापतिरत सशयहेतुकोटिद्वयोपस्थि ति प्रत्येव तादूप्येण हतुत्यम् सशयसामान्य प्रति तु धम्मिशान हेतु रिति मतानुसारेण व्याचष्टे फोटीत्यादीति जगदीश । अथ धम्मि. तापच्छेदफतिव्यानिवारणार्थमेय कोटिद्वयोपस्थापक इत्यस्य सार्थ कतासम्भवेन कय तयाभिधानमिति । न च साधारणादिधर्म- घचाहानस्य सशय प्रति साक्षातुत्वेन धर्मितावच्छेदकयकारक লিম মার কাযেমৰ নাৰ অমৰাৰদ্ধমকাকে शानहेतुतायामेव साधारणादिधर्मविषयत्या-तर्भावादिति घाच्यम् सपासति सन्देह प्रत्यसाधारण्यादिविशिष्टधर्मवद्धमिज्ञानत्वेन देतुता तजनककोटियोपस्थिति प्रति तु ताशधर्मशानत्यमा प्रेण त्यभिप्रेत्य-इत्यादिवश्यमाणदीधितिकारीयसिद्धान्तप्रथा साने । साक्षात् साधारणादिधर्मवत्ताझानहेतुतायामपि पद- जन्योपस्थितिजन्यसाये पदजन्यधर्मिशानत्वेन हेतुताया भापश्य फत्येन धर्मितावच्छेदकातिव्याप्तितावस्थाय । एतेनोत्तरमन्यस्य सन्देह प्रत्येय साधारणधर्मपदमिवानजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्यम कोधियोपस्थिति प्रति तु साधारणधर्मशानत्यमानेणेत्यर्यकरण ऽपि न निस्तार इति चेन्न भट्टाचार्याचरीत्येव तारशातिव्यातिवा' रणसम्भवादिसि ध्येयम् । न च व्याप्यविषयो साधारण्यम्रममादायातिव्याप्ति घर्मिणि पापायज्छिन्नवचाज्ञान साध्यसशयजनक तपायच्छिन्नत्यस्यो. कत्वादिति शिरोमणि । धर्मिणीति । तथा च यत्किश्चिधर्मा पच्चिनविशेष्यकयरूपायजिउभप्रकारत्य साध्पसशयत्वघटित.

·अनुमानजागदीश्याः कोडपत्रेपु धावच्छिन्न प्रति जनफतावच्छेदक तद्रूपवत्य विधक्षितम् पर्वतस्वाधवच्छिन्नधर्मिकवहितदभायसहचरितत्वाद्यवच्छिन्नप्रका- रताकत्येन यहिसशयजनकत्वात् ताशसहचरितत्वस्य धूमावाव. सत्त्वान्नातिप्रसङ्ग । अत्र जनकताया अवच्छेदकत्व स्वरूपसम्बन्ध विशेष । साधारणत्वाद्यभानेपि तटकतत्तपेण - पस्त्वन्तपः, धगाहिभ्रमादपि सन्देहसम्भवापत्ते । फिन्त्वनतिरिक्तवृत्तिय न तु साधारणत्वाद्यवच्छिनप्रकारताकत्वमात्र तथा इत्यतो धर्मिणी. स्युक्तम् । न च साधारणत्वाद्ययच्छिन्नहेतुमत्तासशयस्य सन्देहाजन कत्वादसम्भय किञ्चिमिकयद्रूपावच्छिन्नप्रकारकत्व साध्यसन्देह- जनकतान्यनिश्चयावृत्ति तद्रूपवत्वस्यैव ज्ञानपदमहिम्माविषक्षितत्वा- दिति । किश्चिदर्मिकयदूपावच्छिन्नवस्वनिश्चयत्व साध्यसन्देहजनक- तानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्त्वन्तु नार्थ. पश्चाद्वक्ष्यमाणस्य व्याप्यसशय- स्य पृथकारणतामते इत्यादिग्रन्थस्य विरोधापचेरिति ध्येयमिति ज. गदीश. | अथ व्याप्यसशयस्येत्यादिग्रन्ये व्यापकसशय, प्रति व्या. प्यसशयस्य व्याप्यवत्ताशानन्धेन हेतुताया स्वयमेघ घक्ष्यमाणत्वेन स्याप्यवत्तानिश्चयत्वस्यापि उनकतानतिरिक्तवृद्धि पायाप्यापाय- न्छिनेऽतिव्याप्ति. सभवत्येवेति कथमुक्त व्याप्यसृशयस्येत्यादि- अन्धविरोध इति । यदि च व्याप्यसशयत्वेन जनकत्वाभिप्रा. पेणैव तद्ग्रन्योक्तिरित्युच्यते तदा स्वमतेपि व्याप्यत्वावच्छिन प्रकारकत्वस्य साध्यसन्देहजनकताशुन्यव्याप्यवत्तानिश्चयवृत्तित्वे- नातिव्याप्त्यसम्भवाद्याप्यसशयस्यत्यादिग्रन्थविरोधस्तुल्य एवेति चेदत्राहु. । व्याप्यसशयस्य- संशयत्वेन जनकत्वमभिप्रेत्यप इदानीमुत्तरमन्यस्य विरोधामिधानम् व्याप्यवचानिश्चयत्वस्य ज नकतातिरिक्तवृत्तियात् । न च स्वमतेषि व्याप्यत्वापच्छिन्नरः कारकत्वस्य जनकतान्यनिश्चयवृत्तिात उत्तरन्थविरोधः सः मान इति वाच्यम्। यदृड्डुरविशेषस्य व्याप्ययत्ताशाज सायात्मकमय, जायते तदटुरविशपस्य व्याप्य वायच्छिन्नप्रकारस्यस्य सनकतार, भ्यसशयान्यौदासीनानावृतित्वेन तदडुरविशेषस्य व्याप्यावा. तिभ्याप्तिपरतयैव - स्वमते उत्तरप्राधसमवे. तदवि पस्य सश्या-यव्याप्यवानिश्चयापासूया घश्पमाप्पातित्याठिसा तिरेवेति । न च तथापि वडुरविशेषव्याप्यत्वापच्छिन्नमकारक- ·सव्यभिचारप्रकरणम् । T मिस्य जनताशून्यभगवनिश्चयवृत्तित्वात वक्ष्यमाणाविव्याप्त्यसन तिरेवेति घान्यम् । नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यम्भाव इत्या. दिनियमात नित्यशाने जनताविरहेण साधारणत्वाद्यवच्छिन्नप्रकार रफत्वस्यापि तादृशजनकताशून्यभगवनिश्चये वृत्ति यादसम्भवभिः या जन्यज्ञानीययपावच्छिन्नभकारफरवस्यैव विषक्षणीयतया तदड्डः रविशेषस्य व्याप्ययावच्छिन्नप्रकारकत्वस्य भगवाने सत्यपि क्षतिपिरहादिति ध्येयम् ॥ फेचित्तु विशेपणसशयस्य, विशिष्टसशयजनकत्वमतेऽतिव्याति: धारणाय इदानीमेव जनकतायां निश्चयत्वावच्छिन्नत्य निवेशनीय- मिति तन्मते व्याप्यसशयस्येत्यादिग्रन्थचिरोधानुधावनम् । स्वमते च विशेषणसशयस्य जनकत्वं न स्वीक्रियते इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । मथ यत्किञ्चिद्धविछिन्नविशेष्यतानिरूपित्तयपावदिछन्नम- कारतासामान्यं ताशजनकतावच्छेदकमित्युक्तावेव सामअस्येऽन- विरिकवृतित्वनिधशो व्यर्थ इति चेन्न सामान्यपदस्य व्यापकता- घाचिस्येन तारशाप्रकारतासव्यापक जनकतावच्छेदकत्वमित्यर्थ- पर्ययपसितत्वेन स्वनते। सशयनिश्चययोर्विषयतादात व्यापक तारक्षणायानाचार्यनिनीयप्रकाएताया- भवतापि निवेशनीयतया लाधयानवकाशात् । न च तथापि अप्रामाण्यवानाभावानिवेश पच लाघवीमति वाच्यम, अप्रामाण्यवानाभावस्य स्वतन्त्रकारण- स्वाभिमायकत्वादिति पेयम् ॥ पिप्रतिपत्ती प्रत्येक कोटिखयोपस्थापत्याभावाल्लक्षणस्यव्य- पपेन तद्वारणम मिलिनस्य तदुपस्थापकत्येपि न ववचाशन तथा न पामिलित्वा प्रयोजनफरय तथापि येन सम्बन्धेन तद्वतासानं तदु- भयकोरपस्थापकतेन सम्बन्धेन देतुत्वेऽवश्य सव्याभिचारत्यामिति शिरोमणि । तथा च धम्मिणि यवत्ताशानन्धेन कोटियोपस्थिति- जनकत्वातवरवमेव सल्यमिवारत्व विवक्षितम् ।म च विमतिपत्ति पाक्यत्वेन तयारयम् प्रत्येकार्थीपस्थितिप्रति प्रत्येकानायन हेतुत्यार दतो मातिप्रस,शब्दो नित्यः शम्दो नित्यो न पेल्याविवाफ्यावा. द्वित्यादी योज्यत्वादिसम्बन्धेन हेतुतायां विप्रतिपत्ते सन्यभिचार निमिषेति भाव रति जगदीशः । अर्थतन्मतेऽततिरिक्तवृतित्पर पापच्छेफ यस्यैव प्रतिनिषिष्टतया योज्यत्यादिसम्पन्धेनव ता. . .

·३४२ अनुमानजागदीश्याः क्रोउपप्रेषु दारम्यादिसम्बन्धेनापि' शब्दो नित्यो न घेत्यादिवाक्यस्य हेतु तायामपि भनित्यत्वादिसायकस्थले सव्यभिचारत्वापत्तिः ! वादा त्म्येन वारशवाफ्यचत्यमानत्वस्यापि कोटिश्योपस्थितिजनकतान। तिरिकवृत्तित्वात् । एवमेकवाक्यकालीनापरवाक्यस्यापितादात्म्य न सव्यभिचारत्यापत्तिः तादात्म्येनैकवाफ्यकालीनापरवाफ्यवर साक्षानत्वस्यापि कोटिद्वयोपस्थितिजनमतानतिरिकवृत्तित्वादिति चन स्थानिरूपकविशिषिपयत्वानपच्छिमत्वस्य जनकताविशेषण त्वेनैव उक्तातिव्याप्तिवारणसम्भवात् विप्रतिपत्तिवाक्यज्ञानीयजनक- तायां स्वानिरूपफापरवाक्यविपयित्वावच्छिन्नस्यादिति ध्येयम् । पक्षवृत्तित्वे सति अनुमितिविरोधिसम्बन्धाव्यावृत्तिरनैकान्तिक इति मूलम् । सम्यन्धपदवलेन प्रकृतहेतुसम्बन्धितया विरोधित्वे तात्पर्यापवर्णनेन मायशो याधादियारणेपि घटत्वमनित्यं घटत्वादि- स्यादी प्रयत्नसाध्यमिय तत् प्रतिभाति इति शिरोमणिः । प्रकृत- देतुसापकानुमितिसामान्य मति प्रकृतहेतुसम्बन्धितया यपष. सामान विरोधि तत्त्वमित्यभिप्रायेणोकदोषवारणेपि इनो पहिमान धूमादित्यादौ सरूपासिद्धहेतुगरणार्थमुपात्तस्य पक्षवृतित्वे -सती- त्यस्य व्यर्यतापत्तिः धूमनिष्ठावृत्तिस्वाभापतानस्य धूमलिगका. नुमितिसामान्य प्रत्यविरोधिवात्तत्रातिव्याप्त्यसम्भवादित्याशये- न प्रयतसाप्पमित्युक्तमिति जगदीशेनोक्तम् । अत्रानुमितिसामान्य. निपेशाद्वाधादिवारणेपि साध्यनिष्ठावृत्तित्वधारणाय प्रसनतुसम्म. न्धितयेति । न च काञ्चनमयचद्धिमान् वहेरित्यादी साध्याप्रसिद्धि धारणमशफ्यमिति पाच्यम् ध्यातव्येण साध्यप्रदाविरोधित्यस्यापि निवेधीयत्वात् । अथ मरुतहतुसाध्यफानुमितिसामान्यधिरो- धित्वनियोपि हेतुनिष्ठावृचिस्यवारणार्थमेव पक्षवृत्तित्त्वे सतीत्यस्य सार्धक्यसम्भवेन तद्वैयर्थ्यदानमनुचितमिति चेन प्रकृतहेती गति. मत्वमहाविरोधित्वस्यापि निवेशनीयत्वात् तद्वारणसम्भवे पक्षति- स्वपर्यन्तनिवेशस्य व्यर्थताया दुरित्यादिति ध्येयम् ॥ साम्याव्याप्यत्व सति साध्याभायव्याप्यइत्याभासत्यमितिमूलम् । देत्याभासव हेनुयदाभासमानत्यं पापों पर्तमानत्वम् पवञ्च सार- तदभापम्पाप्यत्वप्रहाधिरोधिवृत्तिमत्त्व प्राहाविरोधियरूपयत्यमर्थः । सायदभाषपचित्य साधारण्यम निधिवसाभ्यतषभायययापूर.

·१ सम्यभिचारप्रकरणम् !- मसाधारण्यम्तयम्याप्तिव्यमहविरोधीति हृदयमिति शिरोमणिः । असाधारण्पमिति इदमुपलक्षणम् फेवलान्वयिधापक्छिन्नपक्षता. कत्ये सति साध्यतदभाववतित्वमनुपसंहारित्वमित्यपि प्रष्टव्यम् । अत्र च यारशविशिष्टविषयकत्वेन शानस्य, व्यातिद्वयप्रहविरोधित्य नार्थः .कथितसाधारण्यादय तथानासम्भवापत्तेः । किन्तु प्ररुत- हेती साध्यस्य तदभावस्य च व्याप्त्यवगाहित्वं यारशविशिष्टषिषय. फनिश्चयत्वविरोधि तवत्वमेव प्रमेयत्वविशिष्टसपक्षविपक्षसिहतो. त्याभासस्य सामान्यलक्षणोक्तविशय वारणीयत्वादिति ध्येयमिति जगदीशः अदं वोध्यम् । यारशविशिष्टविषयकत्वेन शानस्य व्याप्ति व्यग्रहविरोधित्वं तत्त्वमित्यर्थकरणे स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक. त्वनिषेशाभिप्रायणेवासम्भवापत्तिवारणम् अनतिरिकत्तिरवरूपा. घच्छेवकत्यनिवेशे च गौरवमेव उक्तार्थपरित्यागे बीजम् । न च प्ररुत- हेतो साभ्यस्य तदभावस्य च व्याप्यचगाहित्वं यारशविशिष्टविषय- कनिश्चयत्वविरोधि तत्त्वमित्यर्थकरणेपि धूमपान वहयमावव्याप्यच. त्पर्मतकालीनवतरित्यादौ वद्धिमत्पव्वेतेऽतिव्याप्तिः प्रकृतदेतो सा. भ्यतदभावव्याप्स्यवगाहित्यस्य वहिमत्पर्चतविषयकनिश्चयेप्यपत्ति त्याविति तद्वारणाय प्रकारान्तरानुसरण च गोरवन्तुल्यमेवेति वा पम् पिशिष्टसाध्यसाधनायगादिव तारशविशिष्टविषयकनिश्चयः स्वविरोधि तदन्यत्वार्थकत्वे साध्याप्रसिद्यादिधाधकविशिसाध्या साधनमहाविरोधित्वदलनवोक्कातिव्याप्तिधारणसम्भवादितिध्येयम्। मय प्रमेयत्वविशिष्टसपक्षविपक्षवृत्तिहेत्वाभाससामान्यलक्षणो. तदिशा वारणे केवलान्यपिधर्मावच्छिन्नपक्षताकत्ये सति सायतर भाववृत्तिरवरूपानुपसहारित्वेऽव्याप्तिः अत्रापि देवाभाससामान्य- सक्षणोक्तविशिष्टान्तराघटितत्वस्यासस्वादिति चेत् अत्राहः । प्रति- योगिनि स्वत्वमन्तर्भाव्य प्रकृतलक्षणाकान्तं यदिशियान्तर तर घटितं यथत स्वन्तदन्यत्वरूपमेव विशिष्टान्तरघटितत्व निवेश- नीयम् तथा च भेदप्रतियोगिनि निरुक्तानुपसंहारिवभिन्नत्यं नि- पेशनीयम तथाच निरुक्तानुपसंहारित्वस्य विशिष्टान्तरघटितत्वे. पि निस्कानुपसहारित्वभिन्नत्वाभावान्नाव्याप्तिः । निरुक्तानुपसं. हारिया ताहशानुपतिक्षारिकापसापच्छेवकताफरकारतामिल प्रकारतापच्छेदकत्वम् नाता पिशिष्टानुपसंहारिपस्यासुपसंहा- ·अनुमानजागदीश्या कोडपत्रेषु रित्वानतिरिक्तत्येप्यतिव्यासिरिति ध्येयम् । इदनववधेयम् । साधन- निष्ठावृत्तिववारकेन प्रकृतहेतौ वृत्तित्वमहाविरोधित्वार्थकहेत्वाभा सत्यदलेनैव साधनामसिद्धेरपिस्चारणसम्भवात तवारणाय पुन' साधनग्रहविरोधित्वनिवेशन व्यमितियन देती वृत्तिमानहावि. रोधित्वनिवेशे साधननिष्ठा वृत्तित्यवारणसम्मपि साध्यनिष्ठावृत्ति स्चवारणमशक्यमिति तदुभयवारणार्थ वृत्तिनात्वपर्याप्तीयच्छेदकता. कप्रकारत्यायच्छिन्नप्रतिभ्यतानिरूपितनियन्धकतानपच्छेदकत्व. स्येव देत्वाभासत्यदलनव विवक्षीयतायो तहलनेव साध्यसाधना. प्रसिद्धवारणमशक्यमेयति साध्यसायनग्रहाविरोधित्वनिषेशनमा वश्यकमिति । तच्चिन्त्यम् । प्रकृतहेतौ वृत्तित्वमहाविरोधित्ववि शिएसाध्यवत्वग्रहाविरोधित्वविशेषणद्वयनिवेशेनैव सर्वसामअस्ये उक्तरीत्या विशेषर्णद्वयदानस्यानौचित्यादिति सुधीभिरालोचनीयम्। “परे' तु सायसाधनभेदन व्यभिचारभेदादयत्र वृत्तिमस्वादि- प्रहविरोधिरूपमप्रास तत्र हेतुमहाविरोधित्व नोपादेयम् । तच्चानुपसूहारिनन्थे वैश्यते एवञ्च यत्र वृत्तिात्वग्रहविरोधि प्रसिद्ध तब हेतो घृत्तिमरवाहाविरोधित्वम् यत्र च साधनाम: सिद्धिमात्र प्रसिद्धम् तत्र साधनग्रहाविरोधित्वमेव निवेशनीयम् पत्र तूमयरूपमेप्रसिद्ध तत्र तदुभयग्रहाविरोधियम् न निवेश्यमि- श्याशयेन साधनग्रहाधिरोधित्व निवेशिनीयमित्याहुः । imrTI 13 कोटिवयसहचरितत्वादिना शातस्य ऊत्वादेरुत्वत्वादि- धम्मिणि शानमेव साध्यसन्देहजनक न तु तदानी साहचर्यादि ज्ञानमपेक्ष्यते इति नये तु यदुरूपविशिप्रत्वेनागृहीतस्य धमि. वृत्तितामान तथा तद्वत्त्व पाध्यमिति शिरोमणि । इपञ्च सस्कारस्य स्मृतिमाने हेतुत्ववादमनुसृत्य यदा तु स्थाणुत्वादिसशयम्प्रति एवं धम्मिको त्वनिश्चयः स्थाणुन्वतदभावसहचरितो त्वसस्कारश्च छ धमेव विनिगमनाविरहेण हेतुरिति पक्षस्तदा साध्यसन्देहत्वावच्छिन्न प्रति यद्पावच्छिन्नप्रकारताकमस्कारत्वेन यदपावच्छिन्नप्रकारता फन्वेनैव षा हेतु व तद्पवरवमेव वक्तव्यमित्यवधयमिति जगदीश' । अथ यन्पप्रकारताकत्वेन साध्यसन्दहजमकत्व तद्रूपत्वमित्युक्तो तादात्म्येन हेती व्याप्यादावतिव्याप्ति शुद्धहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न. प्रकारतायामपि हेनुमिफसाधारण्यादिप्रकारकसस्कारवैशिष्ट्या ·। सव्यभिचारप्रकरणम्! धच्छिनजनकनायामवच्छेदकत्वादिति चेन्न जनकतायां संस्कारवै. शिष्ट्यानपच्छिन्नत्यस्य ज्ञानवैशिएचानयन्छिनत्वस्य वा निवेशे. नेपोकातियानिवारणसम्भवादिति । वस्तुतस्तु सस्कारमानयोः साधारण्यादिप्रकारकविशिष्टधम्मिवृत्तितामानत्वेन धम्मिवृत्तिता. शानविशिष्टसाधारण्यादिप्रकारकत्येन च संशयजनकत्य न तु स. स्कारस्य तत्र प्रवेश पतश भट्टाचार्येणोक्तम् । एवश्च यद्पायच्छि- अप्रकारताकसस्कारत्वन संशयजनकत्यमित्युक्तपूर्वकल्पेऽलम्भपः स्थादतो द्वितीयकल्पानुसरणम् । तत्र च प्रकारतायां सरकारीयत्व- निवेशेनेवोक्तातिव्यातिधारण सम्भवति ज्ञानीयदेतुमकारताया पत्र संशयजनकतावच्छेदकावाद । साधारण्यादिप्रकारकसंस्कारस्यस्य जनकतावच्छेदकत्वेपि संस्कारीयसाधारण्यादिप्रकारताया जनक तापच्छेदकत्याच न पूर्वकल्पोकासम्भव इति ध्येयम् । - यधम्मित्तित्वं हेतोयते तत्रतत्रैवानुमितिविरोधि यन्ध ववस्वमिति शिरोमणि वस्तुतो यधर्मियाहरूपविशिएप्रकृत- हेतुमत्तानिश्चयर तत्समिफातमाध्यतयाप्यप्रकृत देतुमत्तानु- मितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति द्वादशरूपयस्वमिति जगदीशः । नाच यद्यमिकपाशरूपाधच्छिणवत्तानिश्चयत्वं तत्तद्धर्मिक. ताहशानुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृतीयुक्ताधेवा सर्वत्र पादश पदेन दोपतावच्छेदकमादाय वृक्षणसमन्वयात् प्रशतहेतुमत्पपर्य- तनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । वहिव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिजल- स्वस्येच जलव्यापकवहषभाववत्वस्यापि असाधारण्यरूपदोपताव. उदकतया तवच्छिन्नवत्तानिश्चयत्वस्यानुमितिप्रतिवन्धकताति. रिचितया जलव्यापकपडयभायरूपासाधारण्यसलदार्थमेव प्र. रुखहेतुपस्यनियेशस्यावश्यकस्वादातनिवेशेष जलव्यापकवयमा- घवत्यरूपेण हेतुमत्तानिश्चयमादाय तत्र लक्षणसमन्वयादिति भावः। अथैतत्कल्पे वद्विमान् अभायादित्यादौ पहयभावेऽतिव्याप्तिः । प्रति. योगित्वसम्बन्धेन घडिविशिष्टामायप्रकारफइदधर्मिकनिश्शयत्यस्य तत्तर्धा मकवादिविधेयकानुमितिप्रतिघन्धकतानतिरिकवचित्वात् । पर्व महानामीयवहाभायवान वह्नरित्यादी घटवृत्तित्वविशिष्टदव्यत्वा- भापवान दत्यवादित्यादो महानसीयवहो घटचित्वविशिएदव्यत्ये चातिव्याप्तिायटादिधर्मिमकमहानुसीयत्वमिशिदव्यत्यादिनिधप. ४४ ·मनुमाननागदोपयाः मोडपपु त्यस्य तसचम्मिकमदानसोपचापभापयत्तिरयविशिष्टव्यायामा पविधयकानुमितिप्रतियन्यकतानतिरिन स्तिस्यादिति चन् । बन কৰি অগ্রামযিনুিমানিয়ায় রান্নান तिनिरूपितताहरारूपायच्छिन्नविपर्यतानन्नपातिविषयनाशनमा नीयताशरूपावच्छिन्नविषयायाच्छिन्नमातवन्धकतानतिरकगृत्ति तपरत्यविषक्षणे न कोऽपि रोप: ।। समाधारण्यस्थले नार शरूपायच्छिन्नविषयतानन्त पातिप्रियतास्ययाव्यापीमामा. पप्रतियागि जलामति-वानायविपपत्याच्छिन्नमति पन्धकतामादा- य साधारणस्थल च साध्यामापत्ति साधनामात-बानीयविषय. त्वावच्छिन्नविरघकतामादाय लक्षणसमन्ययः- पहिमाम् ॥ भावादित्याविभागुतस्थले पापभायायाधाछिनविषयतानन्त पाति. विषयताशून्यवहपभाय' इत्यादिशानीयरिएप्रत्यायच्छिमानुमित्यप्र. सिसेव नौकातिव्याप्तियारसपर दोपतावच्छर रूपपरम् । पतेन यहिमान् जलादित्यादी वलयमावयजलवदृत्तिजलावावयति। ध्यातिर्निवारिता । वारशजलवायच्छिन्नविषयतानम्तम्पातिविषय- ताशून्यनिवृत्तितारशजलत्यावच्छिन्नविषयिस्याच्छिन्नवियित्वा. भावाविति । जलारच्छेदेन पढयभायवत्यय लयमेव हेनुमति सा- याभावस्य साधारण्यरूपववादित्याहु: L• This - नव्यास्तु यद्यम्मिकयारशरूपविशिष्टहेतुमत्तानिश्चयस्वमित्य- प्रस्वापच्छिमविपयित्वसम्बन्धेन यापस्य वैशिष्टय हनुमत्ता. নিঃস্থায় বিলাব রক্ষনাবেক্ষাবখা घ महिमानजलादित्यादी स्थायच्छिमविषयित्वसम्बन्धेन यहिया पकीभूनाभावप्रतियोगिजलत्वविशिष्टघरपटादिमिकसमूहालम्या नहेतुमत्तानिश्चमत्वस्य तत्तद्धम्मिकप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिः रिक्तवृत्तित्वेन असाधारण्य लक्षणसमन्वयः। पहिमार अभावादि. त्यादो तादेशसम्बन्धेन बयभाषत्वविशिग्रहेतुमतानिश्चयत्वस्य घ. टामाववान् यहपभावध इत्यादिसमूहालम्यनशानेपि सावेनः तत्र चानुमितिप्रतियन्धकत्वाभावात् यज्ञयभावादो नातिव्याप्ति। प्रत एन ज्यादृशरूपपदस्य दोपतावच्छेदकरूपवयद्यमिकयाइशरू- पावच्छिन्नवसानिश्चयायनिवेशेनैव सामजस्ये,त्वशे यादशरूपस्य वैशिष्टपनिषेशो ध्यर्थ, इति: प्रत्युतम् । विशे याशरूपस्य पशि ·सत्यभिचारप्रकरणम् । ३४७ एचानियेशादिति प्राहुः । परे तु यद्यद्धम्मिकहेतुमत्तानश्चयावाण्याशरूपावच्छिन्नध. चनिश्चयत्वं तत्तद्धम्मिकताशानुमितिप्रतियन्ध स्तानतिरिकवृत्ति ताशरूपयत्त्वं लक्षणार्थी विचक्षणीयः । याशरूपपदश्च लप. तारच्छेदमपरम् । तथा च वहिमान अभावादित्यादो हेतुमत्तानिश्च. यविशिएवमभाव इत्यामकारकनिश्चयश्यानुमितियतिवन्धमत्वाभा. घादहयभावादी नातिव्यातिरिनि परन्ति । ननु पहिमान् अभावप्रतियोगित्वाभावयजलादित्यादौ घहिन्या- पोभूनाभावप्रतियोगिजालादिरूपासाधारण्येऽन्यासिः । तादशप्र. বিমানববন্বনাথবারবরোদা- प्रवत्तानिश्चयस्य नियताहार्यत्येन प्रतिवन्ध कत्वात् । हेतुनावच्छ- दघटकीभूतधर्मनिवेशे ध वद्धिमान जलशवालोभयस्मादित्या- दो वहिव्यापकोभूनामाचप्रतियोगिजलादिरूपासाधारण्ये भट्टाचार्य पत्रिकोक्ताव्याप्तिः । यदि च प्रकृतलक्षणेऽनुमितो प्रकृतहतुधर्मिक- साध्यान्वयव्याप्त्यधगाहित्वस्येवव्यतिरेकव्याप्त्यघगाहित्यस्याप्यव- श्यनिवेशनीयनया उक्तस्थले ताहशानुमितेरप्रसिया एतल्लक्षणाल. स्यत्वमेव स्वीक्रियते तदा यहिमान अवृत्तिजलादित्यादी वहयभाय- वत्तित्वार्थकसाधारण्ये वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलात्मका- साधारपये च तत्तद्रूपविशिष्टहेतुमचारगाह्यवाहार्यनिश्चयान- सिद्धाऽव्याप्तिरिति चेल पत्किञ्चिदूपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित- प्रकारत्वामिनयद्पमकारकानाहार्यमानीयविशेभ्यतायच्छेदकं यद्धे तुतावच्छेा तपपिशिष्टतत्तद्धतुतावच्छेदकावच्छिावत्तानिश्चय- विषक्षणादेव सर्वसामवस्यादिति सुधीभिर्भाग्यम् ॥ इति धोकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं सव्यभिचार. जागदीशीक्रोडपन समाप्तम् ॥

·- । ॐनमः गणेशाय॥ अध कालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं. साधारणजागदीशीक्रोडपत्रम्। अथ साध्यतवदत्यन्तान्योन्यामावगर्भव्यभिचारपोरेफोपा । दानेऽन्यतराव्याप्तिः साध्यवत्ताधानप्रतियन्धफशानविषयत्वेनाभाय- दयानुपगमेपि हेतुमति तादशाभाववयस्य तादशाभाववति हेतुम स्वस्य ताशाभाये हेतुसामानाधिकरण्यस्य साध्यतववादी हे- नुसमानाधिकरणतादशाभावप्रतियोगित्वादेशासह इति शिरो मणि । साध्यवत्तेति । पाशाभाववत्तानिश्चयत्येन साभ्यपत्ता छानविरोधित्व तारशाभाववत्वेनेत्यर्थः । तेन साध्याभाषव्याप्यव. दूचित्चे नातिप्रसाद ति जगदीशे गेक्तम् । अथैवमपि साध्यव्यापका. भावपतित्यतिमसलो दुधीर पवेति चत्तत्तत्प्रतिबन्धकताभेदनि. घेशेनैव उजातिव्याप्तिवारणसम्भवादिति ध्येयम् । यत्तु प्रतिबन्ध. फतायां प्रकृतसाध्यवचित्यषिपयित्वधटितधर्मानपच्छिन्नत्यनि धेशानायमतिप्रसा साध्यध्यापकाभाववत्ताहानीयप्रतिवन्धकताया व्यापकताघटकीभूतसाध्ययत्तिस्वविपयित्यावच्छिन्नत्वात् । वैधमपि महानसीयमसायकस्थळे धूमव्यापाभावरचित्येऽति- प्रसन्नो दुवार एव धूमव्यापकतायां महीनसीयधूमपत्तित्वस्याघर कत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकेतरधर्मानवच्छिन्नविषयता निरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितत्तित्वविषयत्वानवाच्छन्नत्यस्य विवक्षितत्वादिति। तत्तुच्छम् तथासवि धूमपत्तित्वकालीनधूमवा- न बढेरित्यत्र धूमवचित्यकालोनमाभावपत्तित्यामसहापत्ते रिति ध्येयम् ॥१॥ साध्याभायन्यायादिव्यावृत्तेन साध्यबत्तासानविरोधियन सा- ध्यततोरस्यन्तान्योन्याभावायनुगमय्य तत्र हेतुसामानाधिकरण्या न . .

·अनुमानजागदीश्याः कोउपयु भायमाविरोधित्वमिति शिरोमणिः । अत्र यादशविशिष्टप्रकारत्वेन प्रसनसाध्यवत्तासानन्यावच्छिन्न प्रति प्रतिवन्धकत्व तत्वमेयात्र नाध्यवत्ताशानविपरित्व वाच्यम् शयान् शुगादित्यादी श- शीयवाभावस्यापि साध्यतावस्दांश प्रहतसाध्यवत्तासान विराधितया तनिष्टहेतुसामानाधिकरण्येऽतिव्याप्यापचेः । एव ज्वान् द्रव्यत्यादित्यत्र, शृङ्गाभावनिष्ठद्रव्यवसामानाधिकरण्ये ऽध्याप्तिः पृतनामान्याभारस्य शशीयगृतपत्तासानत्वावच्छिन्न प्रत्य. विरोधित्वात् । शूनयत्ताशानस्वावच्छिन्न प्रत्येव तस्य तथात्वात् । एवं धूमापधूपवान् बरित्यादो धूमापधूमपत्तायुद्धित्वावप्छिनप्रतिय- ध्याप्रसिद्धिश्च स्यादतो लक्षणान्तरमा साध्ययत्ताशाविरोधिनि। ताशामायग्रहविरोधिहानाभासतावच्छेदारूपवत्वं पैति । तथा च साध्यवत्ताशानं प्रति विरोधितामाप्रनिशानाकाव्याशिः। शशश. वान् शशशृङ्गादित्यादौ शशीयत्वाभावस्य साध्यवत्ताज्ञानपिरोधित्वे तीमष्ठतुसामानाधिकरण्यस्य हेत्याभासतावछेदकत्वावरदादय ना- तिव्याप्तिरिति भाव इति जगदीशः अप्रमतव्यासिग्रहविरोधिताप. च्छेदकत्यमेवाभासतावच्छेदकत्वम् न तु समूहालम्पनानुमितिथि. रोधित्वम्। तेन धूमासमानाधिकरणकाञ्चनमयत्वामावविशिपरंतः काशनमययहिमान 'धूमादित्यादौ साध्यतावच्छदकांशे प्रत- साध्यवत्ताशानविरोधिकाशनमयत्वाभावेधूमसामानाधिकरण्यस्या- अयासिद्धिन हेत्वाभासतावच्छेदकत्येपि नातिव्याप्ति. उस्थ प्रकृतहेनुसाभ्यव्याप्तिज्ञानाविरोधित्वादिति ध्येयम् ॥ नन्येवमपि पर्वतः काञ्चनमयपर्वतवान् पर्वतत्वादित्यादौ साध्य- तावच्छदकांश साध्यवत्ताझानविरोधिनि काश्चनमयत्वाभाव पर्व- तत्वसामानाधिकरण्यस्य साध्याप्रसिद्धित्वेन व्यातिज्ञानाविरो- धित्वात्तवातिव्याप्तिरत आह विरोधित्वामीत । धिशिष्टसाध्य. साधनवस्वग्रहाविरोधिनो झानस्य विषयतया यत् सायपत्ताग्रद- विरोधिनि हेत्वसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्व तदेव वाच्यम् इति भाव इति जगदीशः । अत्र गगनवान् गगनत्यादित्यादी गगनत्वसमानाधिकरणवृत्तित्वे भट्टाचार्यपत्रि कोकदिशातिव्या- तिवारणाय साध्यवत्वपर्यन्तनिवेश: । धूमवान् बहसमाना- যায়ামাস নেয়া + ·. साधारणप्रकरणम् ।। . मामापव्याप्यात्मकसाधनामसिद्धावतियाप्तिवारणाय साधनयव- निवेशः । इदच साध्ययत्यज्ञानविरोधिम्मित्वसामानाधि- ' करण्यमहत्ययापकप्रतिवध्यावनिवेशाभिमायेण । तरूपसम्बन्धा- त्मज्ञायच्छेदकावनिवेशे तु साधनाप्रसिद्धावतिव्यानिश व ना- स्तीति भट्टाचार्ययोकमिति ध्ययर । अत्रेदमवधेयम् । लाध- नमहाविरोधित्वनिवेशेनैव साधनाप्रसिद्धियारणसम्भवात् साध. नयत्वपर्यन्तनिवेशी व्यर्थ इति चेत् । अत्र केचिदाकाशाभार- पान् आकाशाभावाभावादित्यादौ हेतुनिष्ठापूचित्यवारणाय साध. नयत्वपर्यन्तनिवेश इत्यादृस्वाचिन्यम् ॥ २ ॥ अथ व्यामिग्रहविरोधित्वमित्यत्र व्याप्तरननुगमः । अनुमितिजन- फत्येन व्याप्तिशानानुगमे चोकपक्षाप्रसिद्धावविव्याप्तिरिति चेत्र पक्ष. तापच्छेदकविशिष्टपक्षविषयतानिरूपितहेतुप्रकारत्वाघटकानुमिति. जनकतावच्छेदकापयतात्वेन व्याप्तिविषयतानामनुगमात् । मा. तिस्विकरूपेण घोपादाय समूहालस्तव्याप्तिानविरोधित्वमेव नि. वेशनीयमिति नाननुगमशङ्कापीति ॥ ३॥ । अथव्यामिग्रहविरोधिस्वनिवेशे साध्यवत्ताप्छानविरोधिनात्यादि. सत्यन्तदलनिवेशो व्यर्थ दति। शेयत्वसमानाधिकरणपाध्यत्ववान शे- यत्वादित्यादो अभावाप्रतियोगिताध्यात्म कानुपसंहारित्वस्य च तह- लनियषि धारणायोगात् प्रकारान्तरेणैव चारणीयत्वादिति चेन धू. मवान बहेरित्यादो, भूमाभाषपदनित्यव्यापकवाहिसमानाधिक रणतनहि भदामावयादापतिव्याप्तिधारणायेतहलसार्थक्यात । न च नहलनिय शेषि वाच्यत्वत्यवान याच्यस्यादित्याने वाच्यत्या स्वाभाषपदचित्वध्यारकराव्यत्यसमानाधिकरणबाध्यत्यत्वाभाया. भाषयद्याच्यत्वादायतिच्यातिदुर्यारैवेति । याच्यम् घाम्पत्यस- मानाधिकरणवाव्यत्यत्याभावरूपधिशियान्तरपटिनस्यादेवोकालि.' ध्याप्त्यनकाशादिति ध्येयम् । यत्त विरोधवारणाय तदुपादानमि- ति। तत्तुच्छम् । व्याप्तिग्रहविरोधिवामित्यत्र व्याप्तिशरीरे प्रयोजन- विरक्षण सामानाधिकरण्यस्यानिशाविरोधातिव्यासेरेयासम्भवात्। यद्यपि साध्यवत्ताज्ञान प्रति विरोधितामाप्रनिवेश सम्हालम्पनसा' भ्यवधानानपिरोधित्वस्य तद्वहिमेदावावपि सत्येन तदलनिशेप्यु- कातियापिताइवस्थ्यम् । किञ्चिम्मिकसाध्यपत्यमहत्वव्यापकम- ·भनुमानजागदीदयाः कोपपत्रेषु तिवध्यत्तानिय च एतल्लक्षणानुरोधेनामासविरोधः पूर्वलक्षणे सा: ध्ययत्तासानत्यन्यापकप्रतियध्यतानियशसम्मवान् । प्रतियध्यताशं साध्यवत्ताग्रहत्वव्यापकत्वनियनिय शशशृङ्गवान् श्रादित्यत्र शशीयत्वाभायादारणसम्भवात् । तथापि किश्चिम्मिफसाध्यय. घासानत्वाच्यापकीभूतविपपिताशल्यसाध्ययनासानं प्रति विरोधि. तानिवेशात्र समूहालम्वनमादायातिमसम्मः । पूर्वलक्षण प्रतिवध्य- ताया साध्यवसाग्रहत्वव्यापकत्वानेवेरोपि हिमान् वाहित्यादित्यादी साध्यषत्ताशानविरोधि यद् इदावृतित्वं तत्र इत्यसमानाधिकरण प्रहविरोधिहदावृत्तित्वेऽतिव्याप्तिरेव दीप इति । अत्र च हेत्वाभास. स्वावच्छेदकत्यदलेनैव तद्वारणसम्मय इति ध्येयम् ॥ ४॥ अर्थताशकरपे भेदाभाषताहिमान् गगनामावादित्यादी भेदा. वच्छेदेन गगनाभावयत्त्वेऽतिव्याप्तिस्तस्य साध्यवचाज्ञानविरोधि- नि भेदे हेत्वसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वातासाध्यवदन्यावृत्तित्व- रूपन्याप्तिानविरोधित्वेन हेत्याभासतावच्छेदकत्याच इति । न साध्यवत्तापानप्रतिवन्धकतायां प्रतियोगित्वससर्गावच्छिन्न- प्रकारतानतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशानोक दोप इति वाच्यम् तावतापि भेदाभाषवघराभावकालीनयहिमान गगनाभावादित्यायो ताहशे- तिब्यांतदुबीरत्वात् । न च प्रतियोगित्वसंसर्गावच्छित्रपका- रतायां स्वावच्छिन्ननिरन्धकतावच्छेदकाभूतप्रकारतानिरूपित. विशेष्यतावच्छेएकताभिनत्यं निवेशनीयमिति वाच्यम् तथा सति पहपभावसाध्यकधूमेहतुकस्थले वद्धिमदृचिधूमात्मकसाधारण्याव्या- सेः । प्रतियोगित्वसम्बग्धावच्छिन्नतादृशप्रफारतानातीरतातष्ठि मत्ताग्रहत्वावच्छिन्ननिरूपितप्रतिवन्धकताकरहिमन्नेद हेत्वसामा. नाधिकरण्यग्रहविरोधिनि भेदावच्छेदेन गगनाभाववत्वेऽतिब्याप्ति- तादयस्थ्यापत्तेश्च । एतेन साध्यवत्ताज्ञाननिष्ठमतियध्यतायां साध्य. ग्रहत्वाव्यापकत्वनिवेशेनच उक्तातिव्याप्तिवारणसम्भव इत्यादि प्र. त्युक्तम् । उक्तरीत्या घहिमतामहत्वावच्छिन्ननिरूपितप्रतिवन्धका तामादायोक्तातिव्याप्तितादयस्यादिति चेदगत्या तत्तत्प्रतिवन्ध- कताभदं निवेश्यैवोक्तातिव्याप्तिवारणायति ध्येयम् ॥५॥ स्वनिरूपितमतियभ्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित. प्रतिवन्धकताशाल्यनुमितिनिष्टजत्यतातिरूपितजनक्रतालवलक.

·साधारणप्रकरणम। - त्वमित्युक्तम् भट्टाचार्येण । अधात्र स्वनिरूपितविपनाया. स्यनुमितिनिएजस्यतानिलपितजनकतानवच्छेदकत्वनिवेशनेय सार मअस्ये गुरुतरनिवेशो व्यर्थ इति वेदधाहुः । स्वनिरूपितप्रत्ति- पभ्यताशाक्यनुमित्यत्तित्यानवेशे पहपभाषाभाषयद्वयमावल्या. प्याभाववत्कालीनइदो वह्नयमावव्यायामाववानित्यत्र वदयभाष- व्याप्पयइदात्मकवाधयातिः । तथाहि स्वमुक्तवाधप्रतिवन्धक- स्यम् । तत्रिपितप्रतिवध्यताशालिनी या घहयभाषामारधवधा मायव्याप्यामायवतकालीनदो वयभाषच्याप्याभावधानियाकार कानुमितिस्तवृत्तियां पढ़पभावाभावयलयमावल्याप्यवत्काली. नहदो पदयभाषयानिति-शानीयांवपयता तयाच्छिन्नानुमिति. निष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्यस्योक्तयाध सखात् घहयभाववत्तायुविं प्रति घयभावव्याप्याभावावच्छेदेन वधमा- पामाववत्ताशानकालानबह्वयमावरतानानस्य प्रतिवन्धकतया घ. छपभावाभाववद्वद्वयभावव्याप्याभावपत्कालीनहदो घहयभाचव्या- प्यामाधवान् वधभावांश्च इत्याफारकैकवानासम्भवात् । स्वमतेच पढयभावाभावयवदयभावव्याप्याभावयत्कालीनहयो वदयभाववा- निस्यनुमितो स्थनिरूपितप्रतियध्यतावच्छकावच्छिन्नमतियभ्यता- निरूपित प्रतिबन्धकत्वाभावादेव नाव्याप्तिः। अथ तनिशेपि वलि- व्याध्याभावाभावधवह्निमत्कालीनपर्वतो पहिल्याप्याभाववानित्यादो वहिव्याप्ययत्नाटपर्वतारमकपाधेयातिदुरिव । तथाहि स्पं पदुकाधप्रतिबन्धकत्यं तन्निरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकं यत्ताहप- तामिंकवाहिन्यायाभावप्रकारकवुद्धिस्वं तदन्छिनप्रतियध्यता. निरूपिता या वयवच्छेदेन पाहण्याच्याभावाभाववत्तानिश्चय विशिष्ट- चाहिमत्स्यनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तच्छालिनी पा पहिल्या- ध्याभावपत्याहिमतकालीनपधणे पहिमानित्याकारकानुमितिस्त. निष्ठजन्यतानिरूपितजनकतानपच्छेदकत्वस्योक्तयाधे सत्यादिति । स्वनिमपितप्रतिवध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियध्यतानिरू- पित्तमतियन्धकताया ज्ञानवैशिष्ट्यानपच्छिन्नत्यनिवेशानोक्तदोष इति पाव्यम् तया सति गगनाभाववदभावपत्कालीनघटो गग. ननित्यादी मापापपमापकापामाटारम- फवाधेऽव्यातः । तत्र स्थनिरूपितप्रतियभ्यतावच्छेवकाग्रिम ·भनुमानसागदीपाः मोवप पु तिषम्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानयच्छिन्नमतियन्धफत्याप्रसिद्धः । उक्तस्थले विशिष्टविषयावर प्रतियाधकतयधोपपती ज्ञानवैशिष्ट्या- नयच्छिनप्रतिवन्धकत्याफल्पनात् । प्रतियन्धातायां डानवशिष्ट्या नवच्छिसत्यनिवशयप्रतीकारादिति चेत् । अप्राच्यत । स्वनिक- पितप्रतियध्यतापच्छदारच्छिन्नप्रतियध्यनानिपतप्रतिवन्धकत्व मनिवेश्य स्वनिरूपितप्रतियन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताशात्यनुमि. तिनिष्ठजन्यतनिरूपितजनकतानिवेशानोक्तदोपावकाश स्वनिरू- पितप्रतिवन्धकतारच्छदकीभूतवाहव्याप्याभाववत्तायुद्धित्यापन्छि- प्रप्रति चद्रिव्याप्याभावाभावघकालीनपर्यतो पहिमानित्याफारफ शानस्य प्रतिवन्धकत्येपि ताशप्रतियभ्यस्वाभावानोक्त दोष इति सुधीशिभाव्यम् ॥.॥ इति श्रीकालीराकरसिद्धान्तवागीशप्रणीता साधारण- जागदीशीपत्रिका समासा ॥

·अथ कालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं सत्प्रतिपक्षजागदीशीकोडपत्रम्। प्ररूतपक्षफप्रकृतसायकमहत्वाव्यापकविषयताशून्यप्रदानिष्ठम- तिपध्यवानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदिका सती प्रकृतपक्षकप्रकृत. साध्यवत्ताग्रहत्याव्यापक विपयिताशून्यग्रहनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित. प्रतियन्धकतावच्छेदकीभूततादृशपक्षसाध्यग्रहप्रतियन्धकतानवच्छे- वफविपपित्यावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदि. का पारशविशिष्टनिरूपितविपयिता ताशविशिष्टवरचमिति समु. दायार्थः। अथ शानभेदेन विषयिताया भेदात्तारशमहत्वाव्यापकविष- पिताशुन्यग्रहापसियाऽसम्भवापतिः । न च समानाकारकशानचि. पयताया ऐक्पानासम्भवति वाच्यम तथापि पक्षधम्मिकसाय- पत्तामहत्वस्य फेवलपक्षधम्मककेवलसाभ्यवत्ताशानासमानाकार कशानसाधारणतयाऽसम्भवतादस्थ्यात् । न च केवलपसम्मिक- केवलसाध्यवत्ताप्रहरवाव्यापकत्वमेव निवेश्यामिति नासम्भव इति पाच्यम् तथापि निर्वहिहदो पहिमानित्यादेरसङ्घदेणाव्यातिरिति चन्न पदमावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयत्सम्बन्धाचाच्छिन्नप्रकार- ता. ताशमहत्वसमानाधिकरणाभापप्रतियोगितादक तब- मावच्छिमविशेष्यतानिरुपिततत्सम्बन्धान्छिनतधर्मावछिन्न- मकारताशून्यस्यस्यय विवक्षितत्वात् । कालिफतया घडयभाव- ध्याध्याभापविशिएइपकालीनबद्धेः साध्याये हवस्य पक्षत्वे, घ. हपभावव्यायव्याप्यविशिष्टयरूपतत्प्रतिपक्षोनायफविशषणतया ताहशामाववत्पर्वतकालीनयहिसाध्यकहदपक्षकसत्पतिपक्षोभाय- पाथ जम्मायाप्यव्याप्यामावघकालीनवह्निसायकाप्रति - पयोमायस्य च धारणाय सायम्तवळपटकमाइशाभाषप्रतियो. 4 ·घटा. धस्प घ अनुमानमागदीश्याः क्रोडपत्रेषु गितापच्छेवककोटी मामेण प्रकारतायां यत्सम्यन्यायच्छिन्नविशेष्य- तानिरूपितत्पयनयिच्छिन्नानां निवेशः | फालिकतया पहप- भाघवतपर्वतकालीनयहिन्याप्याभाचसाध्यकपर्वतपक्षकस्थली. यवहिव्याप्यवत्पर्यतरूपयाधस्य विशेपणतया पथभाववाद कालोनवाहिन्याप्याभावसाध्यकपर्वतपक्षकताहराधस्प भावपत्पन्चतकालीनवाहिव्याप्याभायसाध्यापर्यतपक्षकतारशया. पारणाय विशेष्यदलघटकताहशामायप्रतियोगिता. पच्छेदककोटी प्रकारतायो यत्सम्यन्यावच्छिन्नावयम्मीवग्छि विशेष्यतानिरूपितत्वयद्धम्मावच्छिन्नत्यानां निधेशः । सत्प्रतिपक्षो. पायकपारणाय सायन्तम् । आध्यासिद्धिसाध्यामसिधियारणाय अविरोध्यन्तम्। सच उमेये उन्नायकेच पिशेपणम्।तत्र वद्धिमत्पर्वत. पक्षकवहयभावव्याप्यव्याप्यामायसाध्यफयाधस्य पर्वतपक्षकद्धिमा रूपधनकालीनवयभायव्याप्यव्याप्याभावसाध्यकयाधस्य च धार- पाय उग्नेयाविरोध्यन्तम् पढपभावव्याप्यव्याप्यामाधवत्पद्यतपक्ष. कचद्विसाध्यताथयासियात्मकसत्प्रतिपक्षोन्नायकस्म पतपक्षक यहपभाषन्याप्यव्याप्याभाववत्पर्वतकालीनयहिसाभ्यकताहशसरम तिपक्षोनायकस्य च पारणायोनापक विरोपन्तम् । पर्यतपक्षक बहिव्याप्याभाव साध्यफयाधस्य पारणाय विशेष्यदलम् । अथ विशेष्यदले सारशप्रहविरोधिय ताशमहीनष्ठप्रतिवन्धकतानिक- पितप्रतिवध्यतापच्छेदकविषयिताकत्यरूप पकन्यम् । एवश सदा प्रतिपक्षोमायकेऽतिव्याश्यसम्भवेन तद्वारकसत्यन्तदल व्यर्थम । न च तारशविरोधिस्वनिवेशे पहिव्याप्यसाध्यकइवपक्षस्थले, घहयभावव्याप्यवदादावतिव्याप्तिस्तारासाध्यवनाप्रहप्रतिषाया तावच्छेदकवड्यभाववादादिविषयित्वावच्छिनानुमितिजनकता. बच्छेदकविषयिताकत्वादिति तद्वारणाय सत्यन्तदलसार्थक्य. मिति वाच्यम विशेष्यदलघटकताराप्रप्रतिष यतावच्छेवकवि- पयितार्या ताशग्रहप्रतियन्धकतायच्छेवकत्वनिशादेव तदोप- धारणसम्भवे तथापि वैयापातादिति सत्यन्तदलानुक्ती प. हियायभावव्याप्याभावव्याप्योभयवान् इस इत्यादौ ययभावन्या. व्यवहदरूपसत्प्रसिपक्षोनायकातिव्याः । नब सत्यन्तवलेपि arशप्रहनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतापम्कविषयिता- ·संप्रतिपक्षप्रफरणम् । करपा तारविरोपियं फयंम विषेशतीयमिति याच्यम् अप्लो भपापसे सस्पतिपक्षवानस्य साध्यवसामहामतिवध्यत्वात् ॥ १. थप सस्यन्तदलगियसेपि विशेष्यदले प्रहनिष्ठप्रतिपन्धकताघ- टितं पिरोधित्वम् । न चोखायफेऽविरोध्यन्तविशेषणं व्यर्थमिति धा- यम् पहपभावव्यापाभाषषान् इदोपहिव्याप्यषामित्यापी पहयभा. चव्याप्यषहवाविरूपापासियाधतिन्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्य- सम्भवाः । न च पहिल्याप्याभावसाध्याघस्य सहलवारणीरस्य धारणासम्भपः । पहिव्यापयाभानिधयस्यापि पाहिमतामा प्रत्यय च्छेदकधर्मदर्शनायेधया प्रतिबन्धकत्वाविति घाज्यम् । मसिबन्धक- तायां पानपैशिष्टयानपच्छिमावनिवेशेनैव तद्वारणसम्भवात् । न च तथापि गौरचमिति धाष्यम् । सादशाहनिधप्रतिबध्यसामिलपित- प्रतिबन्धकतानिशेपि प्रतिवन्ध्रफतायां शानधैशिष्टयानव- छिपनिवेशस्यावश्यकत्वादभ्यथा वहिमसानिधयस्याप्यवच्छेय- कधर्मविधया साध्यवसामानप्रतिबन्धकत्वात् सदोषधारणासम्म- धादिति चेन्न पहिल्याप्यपहभापच्याप्योभयपान हद स्यादौ प. इधभावव्याप्ययदूहदरूपयाधतिव्याप्स्यापत्तेस्तारशपिरोधी वलय. भावपहरादिस्त टुनायकत्वार सस्पतदलसवापामयेऽधिगे- अन्तनिषेचे वद्विमान् इदो पहपभाषव्याप्याभावधानियादीवहिमान् फायममपहलो बरपायव्याप्याभाधकाश्चनमयत्वाभाषष्याध्यक्या- पामापोभपयानित्यादी भपिरो यन्तस्यानिवेशे काशनमयायामाध. प्यायव्याप्यवहारूपयाधेतिव्याप्यापस्तधिवेशे व सत्पतिप- क्षान्यानिपत घरं धार्मिकफाचनमयरवमहाविरोधिधमेघ निधेशनीयम् सावतैव न पातिव्याप्तिः सतप्रतिपक्षसपथ पति पाध्यम् । यत्र एकच वयमिति रीत्या पहिकाचनमयपभियपिशिष्ट- पर्धामकताहशोभयाभायन्यायच्याप्याभावबापभायल्याप्याभावो. भयसायकस्थळे विशिष्टपक्षप्रदाविरोधियानवेशस्यापश्यफ- त्यासनिवेशे ताडशोभयाभावव्याप्यव्याप्ययइवरुपयाधातिव्यान- स्तनिशे च सत्प्रतिपशव्याप्तेस्तवारणीयस्य ततस्थलथियायस्य धारणासम्भवेन व विशिष्टपक्षमनिष्ठप्रतिमायकवादितमतिपय. तानपच्छेदकत्वरूपताशाविरोथित्यस्य निधेशासम्भवानिति में घम् । उप्रेयेविरोध्यन्तनिषेशमेन विशेष्यदसघटकप्रविषम्यवायां ·वा अनुमाननागदीश्यार मोडपत्रेषु विशिष्टपक्षमाध्यमहत्वाव्यापकत्वस्व ताहरामहत्वाध्यापकविण्यता शुन्यज्ञानावृतित्वस्य या निवेशे तात्पर्यायधारणा ! सयमुनायके ऽघिरोध्यन्तेन सत्यन्तदलघटकप्रतिवध्यत्तायां ताशप्रहत्याव्याप: फरवस्य तारामहत्वाव्यापकविषयताशुन्यमानावृत्तित्वस्य नियशो विवक्षितः । एवञ्च वयमावल्याप्याभाववान् इदो . हिमानित्यादो न सत्पतिपक्षासवदः। न च ग्रन्थकता तस्याश्रया- सिखित्वेनालश्यत्वमन्नीकृत न सङ्गच्छत इति वाच्यम् अलक्ष्यन्वेपि क्षश्यभावादिति लियनभहाचस्य लक्ष्यस्थानीकारात् । घहिमान इदो वहिमानित्यादविव सत्प्रतिपक्षस्याश्रयासिद्धित्वेनालक्ष्यत्वा- काराच्च ॥ २॥ अथ दो घहिवयभावव्याप्यव्याप्याभावोमयवानित्यादौ वयः भावव्याप्यन्यायवद्हररूपवाधात्मकसत्प्रतिपक्षोन्नायकेऽतिव्याप्ति यतिमत्ताग्रहविरोधी यो वयमावव्याप्यवहदादिस्तदुदायकत्वात यायायेन सत्यम्तदलवत्वादिति चन्न सत्यातदलघटकविशेष्यदल. घटकप्रतियध्यतयोरेकधम्मावच्छिन्नत्वनिवेशेनैव तदारणात् । तथा च पक्षम्भिकसाभ्यवृत्ताग्रहत्वाव्यापकवियिताशून्यग्रहनिप्पताश पक्षसाध्यग्रहातिप्रतिमभ्यताविशिष्ट याहतविशिरनिरूपितविप यित्वं तावत्वमेव समुदायार्थनिष्कर्षः । धैशिष्टपञ्च स्वनिरूपि- तप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व-स्वारच्छदकावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिक पितप्रतिबन्ध कतारच्छेदकविषयित्वावच्छिनानुमितिनिष्ठजन्यतानि रूपितजनकतावदकत्वोमयसम्बन्धन प्रायम् । न चोपायके. विरोभ्यन्तविशेषणस्य चैयर्थमिति । तनिवेनैव तत्र ताशार्थ. लामात् । कचित्तु सत्पन्तस्य ताइशग्रहविरोधिरूपोनायकत्वे सतीत्यर्थः। निस्कास्पले सहमतिपसोप्रायफस्य यहिमत्तानविरोधिययभाय- पद्दोधायकवहपमायव्याप्यवहृदोमायकत्वादेव तदुपायकत्वधि रहामाठिव्याप्तिानचतच यहयभावव्याप्यवहयभावव्याप्यध्याप्यो. भययानित्यादी यहपभायच्याप्यव्याप्ययवादरूपसत्प्रतिपक्षेऽन्या. सिसहिमसाविरोधी यो बहभायपदहशदिस्तदुदायकोनायकत्वे मतदुखापकस्यपिरहादिति पाच्यम् । सत्यत्तस्यैतारामहविरीधी- মরুর বাৰান্নায় রয়েঘরোয়ই ·: सत्प्रतिपक्षप्रफरणम् । प्रति तारशाहनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतियध्यतापछेदिका पा विषयितातनिरूपकत्यस्य विपक्षणीयस्यादितिमवतथापि वहिमान् हो वहभायव्याप्याभाववानित्यादी सत्प्रतिपक्षे वयभावयाप्य- व्याप्यवहादिरूपेऽव्याप्तिस्ताशयाधं वयभाववहानायकोना- यकत्वस्यव सत्त्वादिति वाच्यम् ताशविरोधिताघटकप्रतियध्यतायो पक्षताध्यप्रदत्याध्यापकत्वस्य निवशात् । न च तथापि चाहिययभा- घव्याप्याभावव्याप्यवह्नयभावव्याप्यन्यायाभावाभययानित्यादो प. धभावव्याप्यव्याप्यपद्दादिरूपसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्ति । वहषभाव- व्यायव्याप्यपद्हुदादिविषयितायाधहिमत्ताधानप्रतिवन्धकतावच्छे. दकतया वयभावव्याप्यव्याप्यवसाझानप्रतिवध्यतापच्छदकतया ता. प्रशग्रहविरोधिकपोरायकोनायकत्यस्येव सत्त्वादिति वाच्यम् विप. पितायां ताशप्रहनिष्ठप्रतिवध्यतायेशिध्यनिवेशात् । वैशिष्ट्यच स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व-स्वापच्छंदकावच्छिन्नप्रतिय- न्धकतावच्छेदकत्वाभयसम्बन्धेन ग्राह्यमिति न कोपि दोषः। अथ प. इयभाचव्याप्यव्याप्यवहषभाववद्हदादिरूपसतप्रतिपक्षऽध्यातिरिति चेन्न सत्यन्तस्य तादृशमतिषाधतानवच्छेयकानच्छिन्नत्वरूपस्थ विशेष्यदलघटकजनफतायां विशेषणत्यादेव तारणसम्भयात् । নাননায় কায়সমিযানবমুসঃযমথ্য- प्यच्याप्यस्यादिविपयित्वावच्छिन्नत्वस्येच सत्वादिति पदन्ति ॥३॥ अय घायभाधवक्षधभावयत्ययभाषच्याप्यव्याप्यपतकालीनहको वहिमानियादी धयभावव्याप्ययत्तापच्छेदन घन्हाभावस्य पक्षता- पच्छेदकघरत्यम् । तत्र ययभावव्याप्यव्याप्यययमावलवयमा घच्याप्यवस्कालीनहुदात्मकसत्प्रतिपक्षोन्नायफेऽतिव्याप्तिः । सत् प्रतिपक्षामायफतया विशम्यदलसत्त्वात्तजमानस्यावच्छदकधम्मदर्श नषिधपा पक्ष(मफसाध्ययत्ताधीप्रतिबन्धफतया सत्यन्तदलस- स्वात् । न च हुदो पहिमान् धूमादित्यादी घन्ट्रभाषघ्याध्ययत्काली- नबन्धभावच्याप्यव्याप्यवद्दादिरूपसत्प्रतिपक्षानायके घच्छेदक. पर्मदर्शनविधया प्रतिबन्धकतामादायातिव्याप्तिधारणाय सत्यन्त. घटकप्रतियन्धकतायां मानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्यमवश्य नियेशनी. म तथा कातिव्याप्तिसम्भय इति पाध्यम हर्मिमा विमाप्रहत्यापन्निप्रतियभ्ययानिझपितमतियन्ताय नाम ·३६० अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु शिष्ट्यानपच्छिमत्वस्यापि सस्पेनोक्तदोपधारणसम्भवादिति चेन्न वहपभावव्याप्यव्याप्यावच्छेदेन पह्वयभाघस्य धम्मितावच्छेद कघटकता पत्र च धन्हमावल्याप्यव्याप्यसामानाधिकरण्येन यद्य- मायस्य धम्मितारच्छेदफघटकता तत्म्पलवयसाधारणीकरूपे. ण प्रतियध्यप्रतियन्धकमावानुरोधेनैव विशेषणतया वयभा. षवण्भावव्यायपाप्यवतफालोनहदधार्म कयामत्ताग्रहम्मति' অমাঘলাইন ঘ্যমানকাফোন যায়গুনাহৰ धम्मिकयन्यमायव्याप्यव्याप्यवत्तानिश्चयत्येन प्रतियन्धातायां शानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्यविरहादेयातिप्यासिनिरासात् । वैशि. प्ट्यान्तमनिवेश्य तारादम्पिकरहयभाषव्याप्यव्याप्यवत्ता- निश्चयत्न प्रतिपन्धकत्ये घहयभायव्याप्यपाप्यायच्छदेन पहप माघनिधयविरहवशायर्या धमभावव्याप्यन्याप्यसामानाधिकरण्यन पढपभावाचगाहिवह्नयमाववद्वयमाचव्याप्यवतकालीनइदम्मकप- उपभावल्याप्यन्यायनिश्चयसरचे ताशहम्मिकयद्विप्रकारकखा. सन्नयप्रसनः स्यादती वैशिष्टयान्तं निश्चयविशेषणम् । तया च शु. सचिोपणतया धम्मितावच्छेदकच्यापकत्वपिशिएविशेषणतासा- धारणविशेषणतात्यावच्छिन्नसांसर्गिफविषयतानिरूपितयद्वयभाव- विषयतानिरूपितवान्यभावल्याप्यन्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित. फालीनत्यधिपतानिरूपितइदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवदित्वा. परिउन्नप्रकारताशालिवुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति पल्यभावव्याप्य. म्याप्यावच्छेदेन घलपमाघयसानिश्रयविशिपतारशइयत्वावरिछर- विशेष्यतानिकपितयघमायन्याप्यम्याप्यत्यान्डिनमकारवाशालि- निमयाने भवियन्धफत्यगुभयसाधारण नियांच्यमानच घटा. भावप्रतियोगिकरिशेपणतया घडपमावावगाहिवाशर्मिकय- प्रयमापम्पाप्पण्याच्यापच्उन घरमायनिधयवशायर्या पापभावच्या प्यम्याप्यध्यापकपिशेपणतया पद्यमायायगाद्वितारराइवधार्मिकय. गिनानुवयमसहाति याच्यमरिशेषणतात्यायउिन्नसांसमिकषि- पयतेत्यय विशेषतात्वावधिया विशेषणतात्यपयांप्तापव फरयम् नपपिरोपणतात्यार्याउमापच्छदकत्यकरयनिका पार्मि- तापकनाध्यापकत्यनिष्ठावच्छेदकताभिप्रायफसातदनिम्म फरनिर्मात नोटातिप्रसाति पदम्ति । तदमत् मसिपाधतायां ·सत्प्रतिपक्षप्रकरणमा ३६१ सानपैशिष्ट्यानवनियनिपेशे महतसाधनसाध्यव्यापीभूता. भावप्रतियोगिम्यायनयगादी प्राध ति दीधितिकनन्धविरोधापत्ति. रित्यसाधारण्यमानस्य ज्ञानविशिष्टशागत्य प्रतियन्धकतयाऽसा. धारणस्प हानशिट्यानच्छिन्नमतिबन्धकताकत्यधिरहेणाति- व्याप्स्यप्रसचा तसन्धानुस्धानात् । वस्तुतस्तु पक्षसाध्यभेदेन लक्ष- णस्य भिन्नतया सत्यन्तचटफप्रतिबन्धकतायाम् अगत्या तारा. पक्षधम्भिकसाभ्याभारव्याप्यव्याप्ययत्तानिश्चयर निवेशनीयम् । दुरपक्षकाखमाध्यकस्थलेऽव्याप्तिवारणन्तु जनकतायां ता प्रतिबन्धकतानपउदकापचिछनत्यनिवेशावयेति प्रथाभिप्रायः। चम् स्वावच्छेदकन्यवान्यानवेशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिपन्ध- कतावच्छेदकत्योभयसम्पन्धेन शानपैशिष्टपावच्छिन्नप्रतियन्धक- ताविशिष्ठविषयतानिरूपकत्यमेव सत्यन्तार्थः । तारशसन्मतिपक्षो. मायकविषयितायो ताशप्रतियन्धफतावैशिष्ट्यावरहानातिव्याप्तिः স্নানঘাষনার হব এবমাৱাথবাবু दकालीनघटोभयधान इत्यादी वयभावव्याप्यव्याप्ययद्दकालीन घटाभावव्याप्यपद्दादिरूपसत्प्रतिपक्षं नातिव्याप्तिः। प्रकृतसाध. न इत्यादिनन्यस्तु असाधारण्यशानप्रतिवन्धफनापां शानवैशिष्ट्या. नपच्छिन्न यामिति मते । अथवा याराविशिष्टपिपयितापां स्थाच. च्छेदकत्वस्वान्यज्ञानशिष्ट्यानच्छिषप्रतिबन्धकतावच्छंयकरपो- भयसम्बन्धन शामवेशिष्ट्यावच्छिनप्रतिवन्धकताधिशिष्टापाव नि. घेशनीयम् । असाधारण्यविषयितायां प्रतियन्धकतावच्छेवफत्यधि- रदादेय ताशप्रतिवन्धकताधिशियान्यत्वमिति तबन्धाविरोधः । इपक्षफवहिसाध्यकस्थलीयताइशप्रतिपक्षामायकस्य पारणन्तु ज- नातायो प्रतियन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नत्यनिवेशादेव सम्भवती. पास्ताविन्यम्। परे तु यारशविशिष्टविषयिताव्यापकताजनकतासामान्य ता. इशप्रतिवन्धकतावच्छेदकावन्छिनत्वंतास्शविशिष्टत्यमिति समुदा पार्थः । तादृशजनकनासामान्यन्तर्गता इदपक्षकरधभावच्याप्यसा- vकानुमितित्यापच्छिषजन्यतानिरूपिता या इवधम्मिकवज्ञपभाय. पायव्याप्यवसानिधपत्यापन्छिनजनकता त ताशप्रतिवन्ध- ·३६२ अनुमानजागदीश्या कोरपत्रेषु फताबच्छेदकावच्छिभत्वविरहानाट्यातिरिति वदन्ति । इति श्रीशालीशहरसिद्धान्तवागीशविरचित सत्प्रतिपक्ष- जगदीशीझोडपत्र समाप्तम् ॥

·अथ कालीशरसिद्धान्तवागीशविरचित वाधजागदीशीकोडपत्रम्। यः प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्याचगाहिविरोध्यनुनायकत्ये सति प्रवृत्तपक्षे प्रत्तसाध्यवैशिष्ट्यावगाद्विग्रहविरोधियमिति शिरोम- णितिय प्रयमसत्यन्तस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिक पित साध्यतावच्छेवकावच्छिन्नप्रकारलाशालिमहत्याध्यापकविपयि. ताशून्यग्रहनिष्ठप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकत्व यादृशावेशिष्टीव. पयकत्वेन वारशविशिष्टविषयकानुमितिनिष्ठ मन्यनानिपितजन- फच यारशविशिएविषयकत्येन ताशविशिलान्यत्वे सतीत्य. थस्तेन नियतिः पर्वतो चढिमानित्यादौ पर्यतो घटिमानित्य- नाहार्यशानमादाय पहयभाववत्पर्वतरूपवाधे लक्षणसमन्य- | असिद्धिवारणाय प्रश्नपक्षयोपादानमिति जगदीशः । अधात्र निम्बाहः पर्वतो पहिमानित्यादी ताराविषपताशून्या- नाहाय॑शानाप्रसिद्या तप्रत्ययाचाव्याप्तितादधस्थ्यम् । पर्वतो हिमानिति शाने तारशीवपयिताशून्यस्वपिरहात्तदीयविषयतायाः प्रकृतसाध्यवैशिघ्यावगाहिमहत्वाव्यापकत्वात् असमानप्रकारक- ज्ञानाविषयताया:भिन्नत्वात् । यदि च शानभेदेन विषयताभिनय स्वीमियते तदा सर्वपाप्रसिद्धिः।एवं विशिष्टवनेदमादाय सर्वस्या पच धिपयताया अव्याप्यकतयाऽप्रसिद्धिरितिचेक्षतादशग्रह निष्ठामा- धप्रतियोगितावच्छेदकतापात्यधिकरणं यदावच्छिन्नविशेष्य. तानिरूपितयत्सम्बन्धायच्छिन्नयद्धम्माचच्छिन्नप्रकारत्वं ताश- प्रकारताशयत्वस्य तादृशीयपयतापदेन विवक्षितत्वात् । पहिमत. कालीनइदो पहपभावव्याप्याभाववानित्यादौ वहयभावस्याप्यवह- दाविरूपयाधाव्याप्तिवारणाय ताशप्रकारतायां निरूपितत्यान्तमा समयायसम्बन्धेन वहिदित्ययोः पक्षतावच्छेदकरय संयोगसाधा.

·३६४ अनुमानजागदीश्याः क्रोडपत्रेषु वभिनप्रतियोगिताफवयभावव्याप्याभावस्य साध्यत्वं तप्रत्ययाधे. ऽव्याप्तिवारणाप यत्सम्बन्धावच्छिन्नेति-प्रकारताविशेषणम् । संपो. गेन जलपान हो ययभावव्याप्यवानित्यादिस्थलीयवाधाव्याप्सि. धारणाय पद्धविच्छिन्नत्यं प्रकारताविशेषणम् । अध तथापि गुणो द्रव्यभेषव्याप्याभावधान द्रव्यं गुणभेद च्याप्याभावधानित्यादौ गुणो द्रव्य गुण इत्याफारफानमादाय द्रव्यः भेदव्याप्ययगुणरूपयाधगुणभेदव्याप्यपदहररूपयाधादायव्याप्तिरि. ति चेन अव्यापकीभूतविषयिताचून्यत्यपदेन ताशमकारताशून्य. त्वस्येव ताशप्रहनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक ययावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितयत्सम्बन्धावच्छिन्नयभिष्टनिरवच्छिन्नप्रकारता. त्व ताशप्रकारताशून्यस्यस्यापि विवाक्षितत्वात । न च तथापि पर्धतो वह्वयमाघव्याप्याभाववानित्यादी बाधाव्याप्तिस्ताहशग्रहम्प्र. त्यवच्छेदकधम्मवर्शनविधया पधभाववत्पवताविषयकवानस्या. पि साध्ययत्तायुधिप्रतिघन्फरपादिति वाच्यम् प्रतिवन्धकतावच्छे- दफत्वस्यानूषायकत्वदलघरकस्यानतिरिक्तवृत्तित्यरूपत्वात् । न च यहयभावव्याप्यवत्वलयभाववत्कालीनवहपभाषयतपर्वतो बड्या भाषच्याप्याभाववानित्यादी पहषभावव्याप्यववादशपर्वतरूपया. धऽतिव्याप्तिरतिरदेति वाच्यम् । शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वेन प्रति- यन्धकताया विधक्षितत्वात् ॥ १॥ अथ तादशीषशिष्टविषयकानुमितिजनफस्वमित्यस्य कोऽयः । पदि ताशविशिएविषयकानुमितिनिधजन्यतानिरूक्तिजनकत्वम् तदा विशेषणशानरयावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वमादाय सर्च प्रासम्भवः । अनुमितिस्वाधच्छिन्नजन्यता निवेश्यासम्भधारणे. ऽपि हहो पहपभाववान घलयमावल्याप्यवानियाकारकसमूहाल- बनानुमितिनिष्ठानुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वमादाय पहयभावव्याप्यवहवादावव्याप्तिः यदि तारशविशिएविषयकानु. मितित्यव्यापकत्यस्य विशिएविपयितामतिरिक्तवृत्तिकत्यस्य वा जनकताधिशेषणत्वम् तदा तारशजन्यताया अप्रसिधाऽसम्भ- धापत्तिः । यदि तादृशविशिष्टघिपयकत्वनिष्ठावच्छेदकतानि. रूपफवं जन्यताधिशेषणम् तदा वहिवड्यभावववव्याप्या. भाषवामित्यादौ वयभायपहृदेऽव्याप्तिः ताशप्रतियन्धकतान- ·बाघमकरणम्। निरिक्तवृत्तिकपमाघयद्दविषायधापच्छिन्नजन्यतानिरूपितज. नकतावच्छेदकत्वादिति चेन्न मनतिरिकधिपापच्छेदकत्वमनि. वैश्य प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यापगाहिनहत्याच्यापकीभूतपि- पयतापग्रहनिष्ठप्रतियध्यतानिरूपितप्रतियन्धकतानिरूपितस्वरुप মানুষবিঘিযাবম্বিয়ানিবাস तातिरिक्तवृत्तियारशविशिएविषपितातारशयिशियान्यत्वमित्यर्थ. करणादुदेश्यताविधेपतयोः प्रतियन्धकतावच्छेदविशेष्यताप्रकार- ताम्या मिन्नत्ये यापपर्याप्तायच्छंदताकविशेष्यतानिपतयद्धर्म- पासावच्छेदकताकप्रकारत्वं ताशप्रतियन्धकतायच्छेदकं तद्रूपप • यातावच्छेच कताफ-उद्देश्यतानिरूपिततएपर्याप्तावच्छेदकताक- विधयताशात्यनुमितिायापन्निजन्यतानिरपितजनायं तदनति- रित्तियाशविशिविषयित्वं तारशविशिष्टान्यस्वामित्यर्थः । यहा विपपितानिष्ठतारशप्रतिवन्धकतानवच्छेदको य उद्देश्यतात्यपिधेय. तात्यातिरिक्तो धर्मस्तदनयच्छिन्नघिपयितानिधायच्छेदकताकानु- मितित्यापन्छिनजन्यतानिरूपितजन फतानतिरिक्तचिताउशपिशि. हास्यस्पमित्यर्थः। न च पयंतो महानसीययहिमान् घटवान् पर्वतो पाहमानित्पादौ महाननीयवहयभायन्याप्ययतपयतपयभाषच्या. यवत्पदयातयतादावतिव्याप्तिः । पक्षतावच्छेदकाश्रयनिष्ठायच्छे.. पकताफविशेष्यतानिरूपितसाध्यताभयनिष्ठापच्छदकताकप्रकारता. शालिग्रहत्याच्यापफपिपयिताशून्यं यत् पर्यतो वहिमानिति शान तीराधीयः केवलवहपभाषयान् पर्वतस्तव नुप्रापफत्यात विशेष्य- बलपत्याच महानसीपपालिमानित्यादियानस्य ताशमहत्वाव्यापक- विपयितायस्वादिति घाच्यम् । पक्षतावच्छंदफतासाध्यतावच्छेद- कतयोः पय्योतिघटितताशमहत्वाव्यापकत्यस्य निवेशनीयत्वात् । विशेष्यदलपरिष्कारस्तु वारशरीत्या करणीयः। खप्रायं पूर्वपक्षः। ननु पहिमजलहो वधभायव्याप्यवान् पर्वतो परभावीहव्याप्याभायोभययान हहो पहयभावव्याप्यामाषाभाष हिमानित्यादिस्थलीययाऽज्याप्तिस्ताशप्रहविरोधी यो पहयमाव. पद्धवाविस्तदुनायकत्वादिनि चेन विशेष्यदलघटकप्रतियध्यतास. स्थान्त एलघटकप्रतिपश्यतयोरेकरूपायच्छिमत्वनिषेशात काश्चनमयहद काशनमयत्वासमानाधिकरणधाभावधानित्यन 1 ·३६६ अनुमानजागदीश्याः फोडपत्रेषु चाधेऽव्याप्तिस्तादृशयाधस्य पक्षग्रहविरोधित्वादिति वाच्यम् । पक्ष साध्य ग्रहत्वाव्यापकविषयिताशू-यज्ञानावृत्तित्वेन विशेष्यदलघटकी- भूतप्रतियध्यतानिवशावातदोपवारणात् । न कालावच्छिन्न । तिवध्यतानिश साक्षात्यतिम्वकतानुधावन व्यमिति वाच्यम् । साक्षात्प्रतिवन्धकत्वपदेन ताहशालामादिति ॥ ॥ इति श्रीकालोशडुरसिद्धान्तवार्गाशविराचित याधग्रन्थजागवीशीकोडपलं समातम् । समाप्तोऽयमनुमानजागदीशी- क्रोडपत्रसवहः। .