·७७SA७७७७७ DISCOOMONSOONG * श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभि. सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादभन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-३७६ Pulated by Jar Krishant Das lieptas at the t'uyu lilies Press, Begres. - 2 Agents: Luzac & co, Booksellers, LONDON. Otto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY. The Oriental Book-supplying Agency. POONA. 3 ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १०१ न्यवत्वात् कर्मवत् । उपदेशश्च यत्र सामान्यवत्वे सति संयोगवि- भागात्मककार्यद्वयाभावस्तद्गुणत्वव्यञ्जकमित्यसाधारणव्यजक- विषयोऽतो नान्योन्याश्रयः । यत्र विशुद्धसन्ततिजन्यत्वं तत्र न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वान्तरत्वं सत्ताव्याप्यत्वम् । तथा च रूपं रूपत्वतद्याप्येतरसत्ताव्या. प्यजातिमत् जातिमत्वात् द्रव्यवत् कर्मवद्वेति साधनार्थः । ननु तथापि कथमनुगतधीरुपदेशं विनेत्यत आह-उपदेशश्चेति । सामा. न्यवत्त्वं जातिमत्त्वम् । संयोगविभागात्मककार्यद्वयाभाव इति । उभयाजनक. त्वमित्यर्थः । सामान्यवान् संयोगविभागोभयसमवायिकारणत्वासम- वायिकारणत्वशुन्यो गुण इत्युपदेशः पर्यवस्यति । एवं च न कर्म- साधारण्यं न वा गुणो गुण इत्युपदेशे योऽन्योन्याश्रयः स इहे. त्यर्थः। यद्वा संयोगविभागोभयकारणताविरोधिनी सामान्यसमा- नाधिकरणकारणता गुणत्वव्यक्षिका । न चादृष्टेश्वरज्ञानादौ तदुभय- निमित्तकारणे गुणत्वं न स्यादिति वाच्यम्, निमित्तकारणतान्यतदुभ- यकारणत्वस्य विवक्षितत्वात् । तदुभयसमवायिकारणत्वं तदुभयास. मवायिकारणत्वं निमित्तकारणतातिरिक्तदुभयकारणत्वभिन्नसामा. न्यसमानाधिकरणकारणत्वं च जातिव्यञ्जकम् । तथा च द्रव्यत्वं क- म्मत्वं गुणत्वं च जातित्रयं सिद्धयति । न च तदुभयसमवायिकारण- स्वभिन्नकारणतावच्छेदकतया गुणकर्मसाधारणी तदुभयासमघायि. कारणताभिनकारणतावच्छेदकतया च द्रव्यगुणकर्मसाधारणी च एका जातिः सिद्धधेदिति वाच्यम् , अननुभवात् । अनुभवानुसारेणैव व्यवस्थापकानुसरणात् । अन्यथा यावति रूपकारणता तावत्येका यावति स्पर्शकारणता तावत्यपराजातिः स्यादेवं गुरुत्वपरत्वापरत्वा. दिसमवायिकारणतावच्छेदिका च जातिः स्यादिति। उपदेशव्यङ्ग्यत्वे जातेईष्टान्तमाह-योति । नन्वेवं द्रव्यगुणकर्मसाधारणमर्थत्वमपि । न्यायलीलावतीप्रकाश द्रव्यकर्मवृत्तिः रूपबृत्तिसत्तान्यजातित्वात् रूपत्ववदिति बाधकात् ।

·न्यायलीलावती ब्राह्मण्यमितिवत् अर्थत्वमपि स्यादिति चेन्न, तस्य सत्तासम्ब- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जातिः स्यादित्यत आह-अर्थत्वमिति । अन्यथा त्रयाणामर्थशब्दवा. व्यत्वे किं प्रवृत्तिनिमित्तं स्यादिति भावः । सत्तावत्वमेवोपाधिरर्थ- स्वमिति परिहरति-नेति। प्रवृत्तिनिमित्तमप्ययमेवोपाधिरिति भावः। न्यायलीलावतीप्रकाशः ननु चाप्रयोजकं सामान्यवत्त्वं द्रव्यमाने द्रव्यगुणयोर्वा द्रव्यत्वतद्या. प्यान्यसत्ताव्याप्यजात्यनुमितेरपि तत एवापत्तेः । न च द्रव्यत्व- कर्मत्वान्य(१)सत्तासाक्षायाप्यजातिमत्त्वमुपाधिःसाध्यव्यापकतामा. हकमानाभावात् । भावे वा गुणत्वसाधकेऽपि रूपाद्यवृत्तिजातिमत्त्व. मुपाधिः स्यात् । न चास्योपाधेव्यकर्ममात्रवृत्तित्वात् द्रव्यत्वकर्म- त्वदृष्टान्तेन साध्याव्यापकत्वमनुमेयम्, अप्रयोजकत्वात् । न च सा- मान्यवत्वाविशेषेऽपिसंयोगविभागलक्षणविरुद्धाविरुद्धकार्यकारित्वा- हुणकर्मणोजात्यं साध्यम् । रूपादीनां होकजातीयकार्यकारित्वेनैकजा. तीयत्वं साध्यते कमविलक्षणकार्यकारितया तद्वैजात्यं वा। आये व्यभिचारः । द्रव्यकर्मणोस्तथास्वेऽपि वैजात्यात् सत्तया सिद्धसा. धनं च । अन्त्ये रूपादीनामेकजातीयत्वासिद्धरर्थान्तरम् । सामान्ये न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अन्यूनातिरिक्तव्यक्तिकजात्य नङ्गीकारादत आह-द्रव्यगुणयोर्वेति । न च द्रव्यत्वगुणत्वान्येति । कचिहुणत्वस्थाने कर्मत्वेति पाठः । स च द्रव्यकर्मणोरिति पूर्वफक्किकापाठपक्षे सत्तामादाय साधन- व्यापकत्वमिति सत्ताव्याप्येति । पृथिवीत्वादिकमादाय तथात्वमि. ति साक्षादिति । गुणवत्त्वमुपाधिमादाय तथात्वमिति जातीति । द्रव्यत्वादिकमादाय तथात्वमिति अन्यत्वपर्यन्तम् । न चास्येति । अ. व्यवहितोपाधेरित्यर्थः। द्रव्यकर्ममात्रवृत्तित्वं द्रव्यकर्मतरावृत्तित्व मात्रमन्यथा दृष्टान्ते साधनवैकल्यापत्तेरिति ध्येयम् । विरुद्धेति । यथायोग्यमत्रान्वयः । एकजातीयेति । अविरुद्धत्वेनैवैकजा. तीयत्व(२)मिति भावः । व्यभिचार इति । विरुद्धत्वेनैवैकजातीयत्वादिति (१) द्रव्यत्वगुणवान्य। (२)'यत्वादि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १०३ न्धित्वपर्यायत्वात् । अन्यथा बुद्धित्वज्ञानत्वादिनानासामान्या- पत्तेः । न चात्र व्यतिरेकशङ्का निरुपाधित्वादिति न न्यूनम् । पडेव पदार्था इत्युदेशः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु अर्थत्वं जातिरेव किं न स्यादित्यत आह-अन्यथेति । सत्तया सह अन्यूनानतिरिक्तव्यक्तिकत्वमेवास्य जातित्वे बाधकमित्यर्थः । तहि सत्तव जातिः कथं स्यादिति नाशङ्कनीयम् , अनुगतमतिबलेन तजातित्वस्य सर्वसिद्धत्वात् त्रयाणामर्थपदाभिधेयत्वस्य वैशेषिक- परिभाषामात्रसिद्धत्वात् । ननु रूपादयो रूपत्वादिव्यतिरिक्तावान्तर- जातिमन्त इत्यत्र विपक्ष बाधकं नास्तीत्यत आह-न चात्रेति । व्यभि. चारशङ्काप्युपाधिशङ्कया स्यात् । सा च योग्यायोग्योपाधिनिरासेन निरस्तेत्यर्थः । नवानां द्रव्यत्वेनैकत्वे चतुर्विशतेश्च गुणत्वेन एकत्वे पञ्चानां कर्मत्वेन एकत्वे साधिते निरस्तमाधिक्यमिति न न्यूनं षडेव पदार्था इत्याह-इतीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यभिचारश्च, अदृष्टेश्वरज्ञानादौ विरुद्धकार्यकारितया गुणत्वामा. वापत्तेः। । संयोगविभागोभयासमवायिकारणत्वसमवायिका. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भावः। नन्वेवमप्यविरुद्धकार्यमात्र कारणत्वेनैकजातीयत्वसाधनमवि- रुद्धमेवेत्यरुचेराह-सत्तयेति । अर्थान्तरमिति । रूपत्वादिकमादायैव प. र्यवसानादिति भावः । अत्राहुरित । मूलानुमाने विपक्षबाधकमिति शेषः। संयोगविभागेत्यसमवायिकारणत्वमात्रान्वयि । एवं च समवायिका- रणत्वोभयासमवायिकारणत्वशून्य इत्यर्थः। अनेन च कर्मणो द्रव्यस्य 'च का(वा?) रणं तत्रापि संयोगजसंयोगविभागजविभागकारणयोः 'संयोगविभागयारवाव्याप्तिवारणाय उभयोपादानम् । ईश्वरशानसंग्र. हायासमवायीति । सामान्यादावतिव्याप्तिवारणाय जातिमतीति । न चा(च?)प(पा?)रिमाण्डि(ण्ड ?) ल्यासंग्रहस्तत्र कारणत्वाभावादिति वाच्यम् , महत्त्वजात्यभावसाक्षात्कारे प्रत्यासत्तिघटकतया तस्यापि ·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः रणत्वशून्ये जातिमति यत्कारणत्व तदसति बाधके जातिरूपधर्मा बच्छेद्यमिति गुणत्वं सामान्यमवश्यमङ्गीकार्य रूपत्वादीनां मिथोव्य. भिचारात । सत्तायाश्चातिप्रसञ्जकत्वात् । एवं च रूपान्तरेण कार- णतया द्रव्यकर्मसाधारणी यदि जातिः सिद्ध्यति सिचतु । संयोगवि. भागी प्रति समवायिकारणतया नवसु द्रव्यत्वम् । तदुभयं प्रत्यल. मधायिकारणत्वेन पञ्चसु कर्मत्वं तेनैव द्रव्यकर्मविभागः सङ्गतः। यद्वा निमित्तकारणतातिरिक्तेन रूपेण या संयोगविभागोभयकारणता तद्विरोधिनी या सामान्यसमानाधिकरणा कारणता सा गुणत्वव्यव. स्थापिका । द्रव्ये च न तादृशकारणताविरोधिनी कारणता, क्वचिदू न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः कारणत्वात् । रूपान्तरेणेति। निमित्तकारणतातिरिक्तेन संयोगविभागो. भयकारणत्वेन संयोगविभागोभयासमवायिकारणत्वशून्यवृत्तिका- रणताभिन्नजातिसमानाधिकरणत्वेन वेत्यर्थः । जातिसमानाधिक रणसमवायिकारणताभिनकारणत्वावच्छेदकत्वेन गुणकर्मणोर- प्येकजातिसिद्धौ सङ्करभयादयं प्रसङ्ग एव नेत्याशयेनाह-यदीति । तया जात्या विभागे नवत्वव्याघात इत्यत आह-संयोगविभागविति । अभावद्वयगर्भतयाऽपरितुष्यन् कल्पान्तरमाह-यद्वेति । अत्रेश्वरक्षा. नादिसंग्रहाय निमित्तकारणतातिरिक्तेनेति विशेषणम् । संयोगविभाग. सङ्ग्रहायोभयेति । उभयकारणता च स्वरूपयोग्यता, तेन न विनश्य. दवस्थकर्मण्यतिव्याप्तिः। जात्यादिवारणाय सामान्यसमानाधिकर. पोति । ननु क्वचित्संयोगे विभागे च निमित्तत्वाद् द्रव्यस्यातिव्याप्ति. रत आह-क्वचिदिति । क्वचिदेव संयोगे निमित्तत्वं न तु सर्वत्र(१) समवेते संयोगे विभागे च समवायित्वान्न तद्विरोधिनी कारणता द्रव्यस्येति भावः यद्वा क्वचिन्निमित्तकारणत्वेन हेतुना ताशकारणताविरोधिनी कारणतेति न । कुतः ? समावेशात् । समवायिकारणत्वेन सममिति योजना । ननु कल्पद्वयमप्य- युक्त कार्याविशोषितायाः कारणताया जात्यव्यवस्थापकत्वात् । चतुर्विंशतिगुणसाधारणस्य च कार्यस्याभावादिति । अत्र मिश्राः । कार्यविशेषोऽपि कारणतायामनुगमार्थमाद्रियते (१) स्वसमवेतसंयोगविभागे च समः । ?

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासितां १०५ न्यायलीलावतीप्रकाशः द्रव्यस्य तन्निमित्तकारणत्वेन समावेशात । सामान्यस्य ताही कारणतापि न सामान्यसमानाधिकरणा। न चैवं समवायिकारणता. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रकृते चोक्तरूपमेव कारणतायामनुगमकमिति कि कार्यविशेषादरेण । अत एव समवायिकारणतावच्छेदकतयैव द्रव्यत्वसिद्धिरुपेयते । न चैवं प्रकारान्तरेणानन्तजात्यापत्तिः । द्रव्यकर्मोभयवृत्तिजातौ बाध. कस्य वक्ष्यमाणत्वात्सामान्यादौ तत्वस्यैव(१) बाधकत्वात् । विना च बाधकमिष्टापत्तरिति वदन्ति । तश्चिन्त्यम् । एवं सति रसरूपादिसमा. नाधिकरणतानुरोधेनापि जात्यापत्तेः स्पर्शसमानाधिकरणकारणतानु रोधेनापि चतुःसाधारणजातिसिद्धौ पूर्वग्रन्थविरोधाच्च । आपादि. तजातीनां व्याप्यव्यापकभावेन सङ्करशङ्काया अभावात् । न चैवं ग न्धासमानाधिकरणद्रव्यत्वसमानाधिकरणकारणतानुरोधेनापिजाति. सिद्धौ सङ्करानवा जातय इति वाच्यम् , असमवायिकारण- त्वेन कतिपयगुणकर्मसाधारणजातिसिद्धौ सङ्क(?)स्य गुणत्वेऽपि तुल्यत्वादिति केचित्तु द्रव्यत्वाभिव्यक्तिरेवानुगतं कार्यमिति तदप्ययुक्तम् । तादृशकार्यकारण नापि निर्विशपितैव वा(२)जातिनिय(या ?) म. (मि?) का, विशेषणान्तरविशिष्टा वा । आद्य कर्मसाधारण्यापत्तिः, अन्त्ये वातिप्रसङ्ग एव, रूपत्वासमानाधिकरणोक्तरूपकारणतानुरो- धेन तद्भिनगुणेष्वेक(३)जात्यापत्तेः। तस्माद् गुणपदशक्यतावच्छे. दकत्वेन तत्सिद्धिरसति बाधके पदवाच्यतायामनुगतजातिनिमित्त. त्वादिति तात्पर्यम्(४)। वस्तुतः प्रत्यक्षमव गुणत्वे मानमित्यग्रे 'उपदे. शश्चेत्यादिमूल एव व्यक्तमिति । सामान्यस्येति । सामान्यादेरित्यर्थः । समवायिकारणतातिरिक्तेति । सम. (१) तस्यैव । (२) द्वितीयादशपुस्तके वाकारो नास्ति । (३)'णेष्वेव जा। (४) शक्यतावच्छेदकत्वेन जातिसिद्धी विभुपदशक्यतावच्छेदकतया विभुचतुष्टयमात्रवृत्तिजाति- सिद्धिप्रसङ्गः स्यादिति दीधितिकृद्भिस्तथा जातिसिद्धिर्नाभ्युपेयते, तेषा मते शक्यतावच्छेदकाननुगमो न दोषायेति । परन्तु रघुदेवभट्टाचार्येण शिरोमाणिकृत-"पदार्थतत्त्वनिरूपणे" गुणत्वजातिख- ण्डनपरग्रन्थव्याख्यानावसरे 'इदमत्र बोध्यम् । असति बाधके गुणपदशक्यतावच्छेदकत्वेन गुण- त्वजातेः सिद्धौ बाधकाभावः ।......इदं 'पूर्णाय परमात्मने' इत्यत्रेश्वरे आत्मपदव्यपदेशं कुर्वतो दीधितिकृतोऽपि सम्मतम् । अन्यथा आत्मपदशक्यतावच्छेदकत्वं विना ईश्वरसाधारणात्मत्वजाता युक्तचन्तराभावेन तथा व्यपदेशोऽसन्तः स्यादिति" । इति स्वहस्तितम् ।

·न्यायलीलावती - न्यायलीलावतीप्रकाशः तिरिक्तकारणत्वेन गुणकर्मणोरेका जातिः सिद्धयेत् तस्य जात्यव्यव. स्थापकत्वात् । अन्यथा निमित्तकारणतातिरिक्तकारणत्वेन संयोग- मन्तर्भाव्य जातिसिद्धौ जातिसङ्करापत्तिः । गुणत्वे प्रत्यक्षं मानमाह- उपदेशश्चेति । संयोगेति । विभागपूर्वकसंयोगासाधारणकारणत्वाभावो गुणत्वव्यञ्जक इत्यर्थः । तेन संयोगस्येश्वरज्ञानस्यादृष्टस्य चोभयज- नकत्वेपि न तत्र गुणत्वाभावः। नान्योन्येति । गुणत्वेनानुगतधर्मेणोपदेश- सिद्धिः, ततश्च गुणत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयो नैवमित्यर्थः। अर्थत्वम- पीति । जातिरिति शेषः। सत्तेति । सत्तया सहान्यूनानतिरिक्तवृत्ति त्वान्नार्थत्वं जातिरित्यर्थः । अत्रेति। द्रव्यत्वगुणत्वसाधकमान इत्यर्थः । निरुपाभित्वादिति । निरुपाधाववश्यमव्यभिचारस्थितरित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वायिकारणताविरोधीत्यर्थोऽन्यथा द्रव्यसाधारण्यापत्तेः। अत्र सामा. न्यवत्वे सतीति विशेषणम् । अन्यथेति । यद्यपीयं जातिः पदार्थत्रय(१) एव स्यादिति गुणकर्मवृत्तिजातिव्यापकत्वादेव न संकीर्णता (२) तथापि ज्ञानाद्यवृत्तित्वेन तव्यापकतया पूर्वजातिसङ्कीर्णेति द्रष्टव्यम् । संयोगमिति । संयोगादिकमित्यर्थः। 'जातिसिद्धौ' द्रव्यत्वजातिसिद्धौ । यद्यपि कर्मवृत्तित्वेनैव सङ्करसम्भवे संयोगमन्तर्भाव्येति व्यर्थम् , तथापि संयोगमादायापि सङ्करः सम्भवत्येवेत्येतदुक्तम् । केचित्तु संयोगमन्तर्भाव्य संयोगं समानाधिकरणीकृत्येत्यर्थस्तथा चैतत्पदमा हिम्नैव द्रव्यवृत्तित्वसिद्धिरित्याहुः । तन्न । एवं सति कर्मवृत्तित्वा देः साङ्कर्यप्रयोजकस्यानुपन्यासात् (३)। यद्यप्येवं कार्याविशेषित कारणताया (४) जात्यव्यवस्थापकत्वे गुणत्वव्यवस्थापनमप्यशक्यं तथापि सति विपक्षबाधके कारणताया जातिव्यवस्थापकत्वं विपक्षबाधकं च क्वचिदन्यत् प्रकृते चानुगतगुणव्यवहार एव विव पक्षे बाधकम् । न चानुशङ्कितजातावेतादृशं चानुगतकार्य वा विपक्ष- बाधकमस्तीति हृदयम् । यथाश्रुतस्येश्वरज्ञानादावव्याप्तेराह-विभागेति । णपदेनादृष्टवदात्मसंयोगस्यश्वरज्ञानादश्च साधारणस्य(१) संग्रहः । (१)र्थप्रयेऽपि स्था। (२) कीर्णा त. (१) स्यानुपदं न्यासात् । (१) कार्येण विशेषितकारणतायाः । (५) साधारणकारणस्य । अत्रासाधार- -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १०७ पृथिवी तावत्पृथिवीवजातियोगान भिद्यते, तत्र माना. भावात् । पृथिवीत्यनुगतव्यवहारादिति चेन्न, घृतादौ तदभावा- त् । तत्रापि निपुणेनोपलभ्यते इति चेत् , न, जलादावपि तुल्य. त्वात् । सन्देहेऽपि भागासिद्धत्वात् । गन्धवत्वात् तदनुमानमिति चेन्न, तस्य वाय्वादिसाधारण्यात् । वाय्वादावौपाधिकी गन्धप्रती- तिरिति चेन्न, चम्पककर्पूर(१)भागानामनागमनात् । आगमने(२) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु एतावता पदार्थविभागः समाहितो नवैव द्रव्यानीति तु न युक्त. मिति शङ्कते-पृथिवी तावदिति । जलादित्रयोदशभेदःपृथिव्याः पृथिवीत्व. जात्या न सम्भवति पृथिवीत्वजातौ मानाभावादित्यर्थः । घृतादाविति । न हि लौकिकानामत्र पृथिव्याकारोऽनुगत प्रत्यय इत्यर्थः । ननु परी- क्षकानां तावदस्तीत्यत आह-तत्रापीति । कस्याचित् सिद्धान्तिनो नि- पुणस्य करकारूपजलादावपि पृथिवीव्यवहार इत्याह-जलादाविति । यद्वा सुगन्धि जलमिति प्रतीत्या जलेऽपि पृथिवीत्वव्यवहार इत्य- र्थः । यद्वाऽतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा सुवर्णाद्युक्तं तदनुमानमिति घृतादौ पृथिवीत्वानुमानमित्यर्थः । सुरभिः समीरण इतिप्रतीतिब. लमाश्रित्याह-तस्येति । गन्धवत्त्वं गन्धसमवायित्वमभिमतं वायो च गन्धस्य संयुक्तसमवाय इत्याह-औपाधिकाति। कर्पूरादिरूपाधिः वाच्यः, स च न वायुसंयुक्तो दृश्यते येन तथा स्यादित्याह-कपूरे- ति । ननु सूक्ष्मा एव कर्पूरादिभागा वायुसहचारिण इति न दृश्यन्ते न्यायलीलावतीप्रकाशः नवत्वं द्रव्याणां मिथोभेदकसिद्धाविति भेदकमाक्षिपति-पृथिवीति । घृतादाविति । तथा च भागासिद्धिरिति भावः। निपुणेनापि घृतादौ पृथिवीत्वानुभवोऽसिद्ध एव । तादृशोऽपि यदि गमकस्तदा जलादा. वपि तत्सिोदित्याह-जलादाविति । सन्देहेऽपीति। घृतादौ पृथिवीत्वे सन्देहेऽपि भागासिद्धिसन्देहादिति भावः। औपाधिकीति । चम्पका- झुपाधेरन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति भावः । चम्पकेति । इन्द्रियाणां (१) कर्परचम्पति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः । (२) आगमने वेत्यपि पाठः।

·न्यायलीलावती न न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इत्यत आह--आगमने वेति । उपलभ्यमानगन्धाश्रया भागा यदि दूरोपलभ्यमानचम्पकयुतसिद्धाः स्युश्चम्पकावयवा न स्युरित्यर्थः । चम्पकविभागहेतुक्रियावन्तो यदि स्युश्चम्पकावयवा न स्युरिति न्यायलीलावतीप्रकाशः प्राप्यकारितया अनागतचम्पकभागानां गन्धाग्रहणादिति भावः । आगमने वेति । विवादाध्यासिताश्चम्पकावयवा यदि चैत्रघ्राण संयुक्तत्वेऽसति (१) चैत्रघ्राणग्राह्यगन्धाधिकरणानि भवेयुः,चम्पकाव- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः संयोगसङ्ग्रहाय विभागपूर्वकेति । च विभागविशिष्टेत्येव सम्यगिति वाच्यम्, हिमवद्विन्ध्ययोर्न विभाग इति संयोग- स्यापि विभागकारणतया संयोगाऽव्याप्तेः । संयोगश्च संयोगं जनयित्वा विभागंजनयतीति तत्सङ्ग्रहः। असाधारणत्वं च (१) संयोग. मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्वम् , न तु तत्मात्रकारणत्वम् । व्यावर्त्यद्रव्यकर्मणोरतथात्वेन प्रतियोग्यप्र. सिद्धेः। जातिसामानाधिकरण्यं च मूलोक्तमेव विशेषणमतो न जात्यादावतिव्याप्तिशङ्का । यद्यप्येवं स्पर्शवत्वादिव्यङ्ग्यमपि सामान्य स्यादेव तथापि रूपादौ गुणत्वानुभववत् न पृथिव्यादौ तादृशजा. त्यनुभव इति हृदयम् । अवयवानामागमनं दलच्छिद्रतापादकमिति व्यधिकरणम. तोऽन्यथा तर्कमाह-विवादाध्यासिता इति । चैत्रघ्राणग्राह्यगन्धाधिः करणानीत्यर्थः । आपाये चम्पकपदं तद्देशवृत्तिचम्पकपरम्, अतो नानायमानचम्पकान्तरावयचे तस्मिन्नेव वा चम्पके आनीया घाते सति तदवयवे व्यभिचारः । सत्यन्ते च चैत्रपदमेतदेशव- तिपरम् । तेन चैत्रेण गत्वाघ्राते तशवर्तिचम्पकावयवे न व्यभि चारः। न चैवमपि तस्माञ्चम्पकादाकृष्या(२)माते तदवयवे व्यभि- कार इति वाच्यम् , वैयधिकरण्यमात्रपरिहाराय विवक्षेति । सच्छि द्रत्वापादानस्यैवाभिप्रेतत्वेनापाद्ये चम्पकपदस्याच्छिद्रचम्पकपर. त्वात् । अच्छिद्रत्वं च योग्यावयवविगमस्तथा तत आकृष्यानीतेऽ वयवे तस्य सच्छिद्रत्वादच्छिद्रावयवाभावोऽस्त्यवेति न व्यभिचारः । (१) चैत्रवाणासंयुक्तत्वे सतीति विवृतिसम्मतः पाठः । (२) असाधारणकारणत्वं च । (३) कृष्यानीयाघाते।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १०९ चम्पकदलानां सच्छिद्रत्व(१)प्रसङ्गात्(२) । कर्पूरे च भवनोदर- मधिवासयति मापकादित्रुटिप्रसङ्गात् । न चापरपरमाणुप्रवेशात्तुल्या- यव्ययत्वमिति(३) वाच्यम्, एकमाषस्या(४)क्षयताप्रसङ्गात् । ना. पिपाकजः स्पर्शः, पाकजत्वासिद्धेः । पार्थिव विशेषगुणत्वात्तत्सि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वा प्रसङ्गः । कपूरे [चे? ]ति । माषकमिति । कर्पूरं यदि वाय्वाकृष्टकतिपयभागं स्यात् न्यूनं स्यादित्यर्थः । अपरापरपरमाणुप्रवेशान्न त्रुटिरित्याश. झ्याह--न चेति । एकेति । माषकमितं कपरं यदि भागान्तरपूरितं स्यात् पूर्वाधिकगुरुत्वाधिकरणं स्यादित्यर्थः । नापीति । पृथिव्या इतरभेदक इति शेषः । अत्र स्वरूपासिद्धिमाह-पाकजत्वेति । पृथिवीस्पर्शः पाक जः तद्विशेषगुणत्वादितिसिद्धेर्न स्वरूपासिद्धिरित्याह--पार्थिवेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः यवा न स्युरित्यर्थः (५)। कपूरे चेति । प्रचुरतरभागविगमश्च तावदुरुत्वाधि करणं चेति व्याहतमित्यर्थः । नापीति । भेदक इति शेषः । पाकानन्तरं घटादिरूपादौ वैजात्यानुभववत् संख्यादौ तदननुभवादपाकजत्वप्रती. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः अत्र च सत्यन्तं गत्वाघ्राते तदवयवे व्यभिचारवारणाय । न चानि. मदलस्थचैत्रविशेषणमेवैतद्देशवर्तित्वमस्त्विति वाच्यम्, तस्य प्रयो- गान्तरत्वेन यथोक्तदोषाभावात् ।यदि चाग्रिमचैत्रविशेषणमेव तत्पदं तदा व्याप्तिग्रहौपायकत्वेन सत्यन्तसार्थकता । अप्राप्तस्यैव गन्ध. स्य ग्रहे तत्सच्छिद्रत्वाभावेन व्याप्त्यसिद्धिशङ्कायाश्चैत्रघ्राणसंयो. गित्वप्रयुक्तग्रहणविषयगन्धाधिकरणत्वविशिष्टे आपादकेऽप्रसङ्गात् । न च सत्यन्तमात्रमेव सम्यगिति वाच्यम्, परमाणुमात्रस्य चम्प. कात्प्रच्युतो नानिष्टमिति योग्यावयवधिगमपर्यन्तस्यापाद्यतया चम्प. (१) सच्छिद्रत्वं च पूर्वापेक्षया न्यूनावयवस्वम् । (२) सच्छिद्रताप्रसङ्गादिति पाठान्तरम् । (३) ति न्याय्यम् (४) स्याव्यय० ॥ (4) चैत्रघ्राणसंयुक्तचम्पकभागवारणायासत्यन्तम् । तत्रैव चम्पक इति पूरणीयम् । तथा च' यदि तत्र चम्पके चैत्रमाणसंयोगाभावदशाया चैत्रप्राणग्राह्यगन्धाधिकरणानि स्युः, तदा तचम्प- कावयवा न स्युः, तचम्पकत्यासत्वकाले च न सयोगाभाववत्त्वम् । इति दीधितिः । .

·न्यायलीलावती द्धिरिति चेन्न, व्यावय॑जलरूपसंख्यादीनामपाजत्वाप्रतीतौ विशे. पणवैयर्थ्यात् । अबैलक्षण्यात्तत्मतीतो तु अत्रापि तद्विपर्ययावसायात न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पार्थिवपदव्यवच्छेद्यं जलरूपादि विशेषपदव्यवच्छेद्यं च संख्यादि तदा स्याद्यदि तेषां विपक्षवृत्तित्वनिश्चयः स्यादिति । न चैवमित्याह- व्याव]ति । अवैलक्षग्यादिति । जलरूपादयः संख्यादयश्चाग्निसंयोगात् पूर्व यथाऽनुभूतास्ततो विलक्षणास्तदनन्तरं नानुभूयन्त इति तेषा. मलक्ष्यण्यादपाकजत्वमिति यदि तदा पृथिवीस्पर्शोऽपि पाकान न्तरं विलक्षणो नानुभूयत इति स कथं पाकजः स्यादित्यर्थः । अ. नापीति । पार्थिवस्पर्शेऽपीत्यर्थः । अवैलक्षण्यं च पाकजपूर्वापरसा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तिरित्याह-अवैलक्षण्यादिति। 'तत्प्रतीतो' संख्याद्यपाकजत्वप्रतीतौ। 'अ. त्रापि'पार्थिवस्पर्शेऽपि । विपर्ययावसायादपाकजत्वनिश्चयादित्यर्थः। अवैलक्षण्यं च स्वासमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यजातिसमानाधि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः कच्युतपरमाणो व्यभिचारात्, तस्य विगतयोग्यावयवतद्देशत्ति चम्पकावयवत्वात् । न चैवमपि विशेष्यदलस्थचैत्रपदव्यर्थता, यो. गिनमादायोक्तव्यभिचारप्रसङ्गेनायोगिपरस्य तस्य ग्रहणगतलौकिक- त्वे तात्पर्यादिति मिश्राः। अत्रेदं चिन्त्यम् । आपादयितृमते वायोरेव गन्ध इति कथं चैत्र. घ्राणत्राह्यगन्धाधिकरणत्वेन पक्षता चम्पकावयवानाम् । न च तेन रूपेण वायोरेव पक्षता तत्रापादकस्यासिद्धत्वेनापादकत्वासम्भवात् परमात्रसिद्धस्यैव तथात्वमिति । तस्मादिदमत्र सारम् । वृक्षस्थित. चम्पकावयवत्वेन पक्षता, अन्यश्च पूर्वोक्तमेव सम्यगिति । नवीनास्तु चैत्रमाणग्राह्यगन्धाधिकरणानि यदि तद्देशवय॑च्छिद्र(१)चम्पका. वयवाः स्युरेतद्देशवर्तिचैत्रघ्राण( 1१)संयुक्तत्वे सति चैत्रघ्राणग्रा. ह्यगन्धाधिकरणानि न भवेयुरिति व्यत्यासेन प्रयोगमाहुः । तन्न सच्छिद्रत्वप्रसङ्ग इतिमूलाननुसारित्वादिति दिक् । स्वेति । 'स्व' वैलक्षण्याश्रयाभिमतो धर्मों गन्धादिः । तदसमाना- (१) वर्तिसच्छिद्रचम्प ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १११ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धिकरणा द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्या जाति लत्वादिः, तत्समानाधिकरणो गुणः स्नेहादिः, तदवृत्तिरथ च सुरभित्वादिनानाजातिव्यापिका जा. तिर्गन्धत्वादिस्तच्छून्यत्वमवैलक्षण्यमित्यर्थः । तथा च स्पर्शे तादृश. जात्यभावादवलक्षण्यम् । न च शीततरत्वादिव्यापकशीतत्वादिकमा. दाय शीतस्पर्शादावव्याप्तिरेतस्यापाकजत्वव्याप्यस्य निरुक्त्या तथा सत्यपि दोषाभावात् । व्यापकव्यभिचारस्यादोषत्वात् । न च कठि. नतरत्वादिजातिमादाय पृथिवीस्पर्शेऽप्यसम्भव इति वाच्यम, काठि. न्यस्य पूर्वपक्षिणा संयोगभेदत्वस्वीकारात् । न चैवमपि कठिनसंयोगे ज्ञानशब्दादौ चाव्याप्तिरिति वाच्यम्, व्यापकव्यभिचारस्यादोषत्वा. दित्युक्तत्वात् । द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यपदं तु परमाणुवृत्तिनीलासमाना- धिकरणघटत्वादिसमानाधिकरणनीलवृत्तितया नीलत्वस्य नीलेऽति. व्याप्तिवारणाय । व्योमपटान्यतरत्वमादाय तदोषतादवस्थ्यमिति प्र. धमजातिपदम् । वायुस्पर्शविलक्षणैव पृथिवीस्पर्शवृत्तिजातिरित्य- भिसन्धिना पृथिवीस्पर्श अव्याप्तिवारणाय नानाजातिव्यापकपदम् । न चैवमपि नानापदं व्यर्थमेवेति वाच्यम्, स्वस्यापि स्वव्यापकत्वेन पूर्वदोषावारकत्वात् । न च पाकजन्यघृतसुवर्णद्रव्य(व?)त्वादावप्ये. तत्सत्वे व्यभिचार इति वाच्यम्, तत्रापि तारतम्यव्यापिकायाः अग्निसंयोगप्रयुक्तात्यन्तानुच्छेदोच्छेदप्रयोजकजातेः सत्त्वात् । गुण- त्वव्याप्यपदं प्रथमगुणपदं च सम्पातायातम् । चरमजातिपदं तु पृथिवीगुणत्वमादाय पृथिवीस्पर्शेऽव्याप्तिवारणायेति । अत्र वदन्ति । स्पर्शापाकजत्ववादिमते पृथिवीस्पर्शमात्रवृत्तिजा- तौ मानाभावेन नानाजातीत्यादिपदमनर्थकमिति। तस्मात्पदवैयर्थ्य- भयेन समव्याप्त्यभिप्रायकमेवेदम् । न चैवं शानसुखादावव्याप्तिः पाकप्रयोज्यनानाजाते नाजातिपदेन विवक्षणात् । तादृशरूपत्वादि. सत्त्वात् जलरूपादावव्याप्तिरिति अवृत्तीत्यन्तं चरमजातिविशेषणम् । पृथिवीरूपादौ च नीलत्वादिकमादायैव वैलक्षण्यं तत्रापि साक्षात्प. दजातिपदे पूर्ववदेव गुणपदं तु सम्पातायातम्। विशिष्टाभावतया च न व्यर्थता। नानापदजातिपदे स्फुटार्थे । अव्यर्थता च तयोर्विशि. धाभावसम्पादकतयैव । गुणत्वव्याप्यपदमपि स्फुटार्थम् । चरमजाति- ·न्यायलीलावती बाधः । विशेषगुणत्वं च एकद्रव्यत्तित्व(१) कतिपयद्रव्यवृत्तित्वं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् म्यम् । स्वासमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षायाप्यजातिसमानाधिकर. णगुणावृत्तिनानाजातिव्यापकगुणत्वव्याप्यजातिशून्यत्वं तदित्यपि वदन्ति । पूर्वहेतौ विशेषणासिद्धिमाह-विशेषगुणत्वं चेति । एकद्रव्यवृत्ति- त्वमिति । द्रव्यविभाजकोपाधिमात्रव्याप्यवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्व. मित्यर्थः । कतिपयेति । द्रव्यविभाजकोपाधिव्यभिचारित्वमित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः करणगुणावृत्तिनानाजातिव्यापकगुणत्वव्याप्यजातिशून्यत्वम्। एकवृत्ति- त्वं द्रव्यत्वव्याप्यविभक्तोपाधिव्याप्यमात्रवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पदं च पूर्ववदेव । पाकपदं च स्पर्शवन्मात्रवृत्तितेजःसंयोगपरम्, अतो नाग्निसंयोगासमवायिकारणकशब्दवृत्तिजातिव्यापकशब्दत्व. वति विभागजशब्देऽव्याप्तिश्च । न चैवं पाकजशब्देऽतिव्याप्तिः, अ पाकजत्वस्यापि निरुक्तपाकघटितत्वात् । पाकप्रयोज्यत्वसमव्याप्तं(२) चेदमतो न घटादिरूपेऽव्याप्तिः । न चैवं पाकप्रयोज्यजातिशून्यत्व- मेव सम्यक् यथोक्तविशेषणविशेष्यभावे वैयाभावादित्याहुः । केचित्तु पृथिवीरूपरसगन्धानामेव विलक्षणत्वेन तद्भिन्नयावद्- वृत्त्यवैलक्षण्यं निर्वाच्यमिति नैमित्तिकद्रवत्वे पृथिवीसुवर्णयोः परस्प- रविजातीयेऽव्याप्तिवारणाय गुणत्वव्याप्यपदं विशेषगुणत्वव्याप्यपर- मिति वदन्ति । एकवृत्तित्वं संख्यादावतिव्याप्तमतस्तदर्थमाह-द्रव्यत्वेति । द्रव्य. स्वव्याप्यो विभक्तोपाधिः पृथिवीत्वादिस्तयाप्यो गन्धादिस्तन्मात्रवृ. त्तिगुणत्वयाप्यजातिर्गन्धत्वादिस्तद्वत्त्वम् । निविडसंयोगत्वमादाय पृथिवीवृत्तिसंयोगव्यभिचार इति गुणत्वव्याप्यपदम् । तदर्थश्च गुणत्व साक्षाद्याप्यत्वम् । अत एव स्वरूप(पा?)सिद्धिरपि सङ्गच्छते । अन्यथा पृथिवीस्पर्शमात्रवृत्तिजातिसत्वेन तदसङ्गत्यापत्तेः । पाक (९) एकवृत्तित्वमिति प्रकाशानुसारी पाठः । (२) पाकाप्रयोज्यत्वसमव्यापकं चे. । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ११३ वा । नायः । स्पर्शस्यानेकद्रव्यवृत्तित्वात् । पाकजत्वविशेषा(१)- नैवमिति चेन, तस्यैवासिद्धेः। द्वितीये तु वेगेनैव व्यभिचारात(२)। ततः पृथिवीमात्रभेदग्राहकप्रमाणाभावात् पृथिवी नेतरेभ्यो भिद्यते [इति] । मैवम् । अस्ति तावद्गन्धं प्रति गन्धवतां समवायिकारण. - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् आधे स्वरूपासिद्धिमाह-स्पर्शेति । द्रव्यचतुष्टयवृत्तित्वादित्यर्थः । यदि कतिपयद्रव्यवृत्तिगुणत्वं विशेषगुणत्वं तत्राह-वेगेनेति । तस्य सामान्यगुणत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तत इति । पृथिवीत्वमितरभेदकं साधयितुं पीठमारचयति-अस्ति तावदिति । तथा च गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वजातिसिद्धि. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वरूपासिमित्याह-स्पर्शस्येति । एकोपादेयत्वं सामान्यगुणे व्यभि- चारीति शेषः(३) । अस्ति तावदिति । ननु मण्यादो गन्धो योग्यानुपलम्भ. बाधितः, न च धर्षणात्तत्रापि गन्धोपलम्भः,घर्षकगन्धविलक्षणगन्धा. ननुभवात् । नापि पाकजरूपवत्वेन गन्धमनुमाय गन्धज्ञानसहकृते. नेन्द्रियेण तत्र पृथिवीत्वग्रहः, अतीन्द्रिये मानाभावात् , तस्य जला. दावपि सुवचत्वात् । अत्राहुः । लाघवाद्य एवावयवाः माणिमारब्धव. न्तस्त एव तद्भस्मारभन्ते । तत्र च गन्ध उपलभ्यत एव । तथा च ग न्धवदारम्भकत्वान्मणिपरमाणुर्गन्धवानिति गन्धवदारभ्यत्वेन मण्या- द्यपि गन्धवदेव । स चोद्भूतो नास्तीत्यनुभूतः कल्प्यते । न चो. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः जत्वविशेषणादित्यग्रिममूलस्यालग्नकत्वमाशङ्कय पूरयति- एकोपादे- यत्वमिति । एकवृत्तित्वं यद्येकोपादेयत्वमभिमतं तदा व्याभिचार इत्यर्थः । एवं चाग्रिममूलमेव तद्यभिचारोद्धारपरमिति भावः । नापीति । एतच्च गन्धमात्रस्यैव व्यजकत्वमिति मतमवलम्ब्य वस्तुतः पाकजज्ञानसहकतेन्द्रियेणापि तस्य प्रहसम्मवादित्यव. धेयम् । अतीन्द्रिय इति । न च पाकजरूपेण तदनुमानमप्रयोजकत्वादिति भावः। गन्धवदारभ्यत्वेनेति । विजातीयगन्धवदसहकृतगन्धवदारभ्य- (१) पाकजत्व विशेषणानः । (२) चारः। (३) भावः।

·न्यायलीलावती त्वम् । न चैतमानाव्यक्तिनिष्ठम् , सति भावमात्रस्याहतुस्वात्मक- स्वात्(१)। सावधारणस्य(२) च व्यभिचारात्तासु सिद्धेः। ततस्त- प्रयोजक जातियोगित्वमास्थेयम् । तदेव [च] पृथिवीत्वम् । न च न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रित्यर्थः । ननु घटत्वादिनैव तदवच्छिद्यतामित्यत आह-न चेति । घटे सति गन्धो भवतीत्यन्वयग्रहऽपि घटं विना न भवतीतिव्यतिरे। काभावान घटत्वादीनां समवायिकारणतावच्छेदकत्वमित्यर्थः । त. हि द्रव्यमात्रमेव गन्धसमवायिकारणं स्यादित्यत आह-साधारणेति । तास्विति । पृथिवीव्यक्तिषु गन्धसमवायिकारणत्वसिद्धरित्यर्थः । किंचात इत्यत आह-तत इति । मण्यादावपि गन्धोऽस्ति परन्त्वनुद्भः तः, कथमन्यथा भस्मनि गन्धोपलम्भः । न हि यैः परमाणुभिर्मणि- रारभ्यते तद्भिन्नेन तस्य भस्मारभ्यत इति युक्तं कल्पनागौरवा. पातात् । उद्भूतगन्धैः कथमनुद्भुतगन्धारम्भ इत्यत्र तु तप्ततैलगतं तेज एव निदर्शनम्, अनुभूतरूपेण तेजसा तत्र उद्भूतरूपतदार रम्भात् । किं च क्वचित् पाकाद्रूपादि विलक्षणं दृश्यते जलादौ तु न दृश्यत इति तदाश्रयगतं वैजात्यमावश्यकम्। नीलादिरूपाम्लादिरस- समवायिकारणतापि जात्यवच्छेद्येति सिद्धं पृथिवीत्वमित्यर्थः । अथ समवायिकारणत्वं च शब्दसमवायिकारणत्ववन्न जात्यवच्छेद्यं अष्टवत्वेनैवावश्यकेन तदवच्छेदादिति न क्षेत्रनमात्रनिष्ठमात्मत्वं जातिः, धम्मिग्राहकमानेन ईश्वरस्याप्यात्मत्वेनैव सिद्धेः । वायुना चम्पकादिभागानयने सच्छिद्रतापति कर्पूरेऽल्पतापत्ति न्यायलीलावतीप्रकाशः द्भूतगन्धेनानुभूतगन्धानारम्भा, अतितप्ततैलादावनुद्भूतरूपतेज- सोद्भूतरूपतदारम्भवदविरोधात् । जलादौ च तदसम्भवानातिप्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वेनेत्यर्थः । तेन गुणविरोधेन निर्गन्धे न व्यभिचारः । अतितप्तेति । एत. च्चोद्भूतत्वादेरदृष्टभेदप्रयोज्यत्वेनानियममभ्युपेत्य । वस्तुत उद्भः तादेवोद्भुतमितिनियमेऽपि पाकेन परमाणावनुभूतगन्धनाशे उ. (१.तुत्वातू० । (२) साधारणस्येति कण्ठाभरणधृतः पादः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ११५ न्यायलीलावतीप्रकाशः सङ्गः । अपि च पाकाद्रूपादीनां परावृत्तिरुत्पत्तिश्च दृश्यते, जलादौ च नियमेन न दृश्यते, इत्याश्रयविशेषप्रयुक्तोऽयमिति परिशेषे घटत्वा- दीनां व्यभिचारात् सकलघटादिव्यापकजलादिव्यावृत्ततद्योग्यता. घटकरूपसिद्धिः। तच्च बाधकामावाजातिः। एवं नीलादिरूपाम्ला. दिरससमवायिकारणतावच्छेदकतयाऽपि तसिद्धिः। न चैवं सुखसम- वायिकारणत्वेन संसार्यात्मनिष्ठा आत्मत्वव्याप्या जातिः स्यात्, इष्टापत्तेः । न चैवं नवैव द्रव्याणीति व्याहतं ज्ञानवत्वेन विभागात् । आत्मनस्तु नित्यद्रव्यत्वेन(१)द्रव्यत्वव्याप्यव्याप्यजात्यभावसाधने विप. क्षे बाधकाभावः। सुखसमवायिकारणत्वमात्मत्वावच्छेद्यमेव अष्टाभा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भूतगन्धारम्भात्तदारब्धे भस्मनि उद्भूतगन्धाविरोधः । न च निर्ग: न्धपरमाणोरेव सगन्धभस्मारम्भः, पाकजगन्धे पूर्वगन्धनाशस्यान्व. यव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वावधारणात् । तैलस्थलेऽपि ताशतेजो- न्तरप्रवेशादेव ताशतेजोनिष्पत्तिरिति स्मर्त्तव्यम्। पाकादिति । पाक- प्रयोज्यरूपजनकतावच्छेदकत्वेन पृथिवीत्वसिद्धिरित्यर्थः । यथाश्रु- ते पाकजरूपस्य परमाणुमात्रवृत्तितया पृथिवीत्वस्य तदनवच्छेद कत्वात् । अत एव घटत्वादीनामवच्छेदकत्वशङ्कया तन्निराकरणमा पि युक्तम् । एवमिति । नीलादियोग्यतावच्छेदकजातेः शुक्लादिमत्यप्य. विरोधादिति भावः । न चैवमिति । यद्यपि सुखसमवायिकारणतावच्छे. दकजात्यभ्युपगमेऽपि तद्यापकात्मत्वजात्यैव विभागादियमाशङ्का निर्वीजा, तथापि तज्जातौ मानाभाव इत्यभिमानादियमाशङ्का । ज्ञानव- त्वेनेति । आत्मपदशक्यतावच्छेदकतया सिद्धनात्मत्वेनेत्यर्थः । अतो न द्रव्यत्वव्याप्यव्याप्येत्याद्यनिमग्रन्थविरोधः । केचित्तु शानव. त्वेनेति यथाश्रुतमेव, सकलात्मवृत्त्यात्मत्वं जातिनास्त्येव । अग्रे च द्रव्यत्वव्याप्यपदं द्रव्यविभाजकोपाधिपरमित्यविरोध इत्याहुः । क. चित्तु द्रव्यत्वव्याप्येत्यनन्तरं व्याप्यपदशून्यः पाठः । स चायुक्तः। तथा सति परमाणौ स्फुटव्यभिचारसम्भवे विपक्षबाधकाभावावलम्बनप्र. यासानुपपत्तेः(२) । न च सुखसमवायिकारणतावच्छेदकजातिस्वी. कारे जलावयविनि स्नेहसमवाविकारणतावच्छेदकजात्यापत्तिरिष्ट- (१)व्येति सम्पातायातम् । (१) पत्तिः। ।

·११६ न्यायलीलावती गन्धवत्वमेवातिप्रसङ्गीति वाच्यम् , अनिलादौ चम्पकगन्धिकर्पूर- गन्धीत्युपाधिभेदसम्भेदेनैव(१) कुङ्कुमारुणा तरुणीत्यादिवत् तत्- प्रतीतेः (२)। न चैवमव्ययतापत्तिरिति वाच्यम् ,अङ्कुरदशामारभ्य य. थान्वहमदृष्टाकष्टांगरुपचयाद्विविधशाखाभिराकाशदेशव्यापकत्वं तरोन तु च्छेदे सति, तथेहापीत्यतो विशेषात् । अत एव न चम्प. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च निरस्थति-अङ्कुरेति । अदृष्टवशात् क्वचित् पूरणं क्वचिन्नेति नाति. प्रसङ्ग इत्यर्थः । अत एवेति । अष्टवशात्तत्रापि दलपूरणमित्यर्थः। औ न्यायलीलावतीप्रकाशः वानेश्वरे सुखमित्यपि वदन्ति । अनिलादाविति । न च चम्पकगन्धी. त्यत्र चम्पकस्यवे गन्धोऽस्तीत्यर्थे उपमानाञ्चेत्यनेन समासान्तविधा- नाचम्पकगन्धभिन्नगन्धवत्वं प्रतीयत इति वाच्यम्, उपाधेरन्वय. व्यतिरेकात्तस्यैव वायोर्दूरे निर्गन्धत्वेन प्रत्यभिज्ञानाच्च । तथेहापीति । फलेन सामग्यनुमानस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । अत एवेति । न च तरो- राध्यात्मिकवायुना पार्थिवावयवानामन्तनयनाजलतेजोभ्यां च तस्य पाकादक्षवृद्धिः, च्छेदे तु तदभावाद्वयभावः। कर्पूरे चाध्यात्मिक- बायोरभावाद्वैषम्यमिति वाच्यम, फलेन सामग्यनुमानस्य तुल्यत्वा- दित्युक्तत्वात् । उपाध्यशानेऽपि सुरभिर्वायुरितिप्रतीतेर्वायो गन्धः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वादिति भावः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य सहकारियोग्यतावश्यम्भा- वादिदमयुक्तमित्यनुशयोऽपि नासूचितः। उपाधरिति । प्रयोगसम- र्थनं तु गन्धव्यक्तिविशेषसादृश्यमादायेति भावः। केचित्तु चम्प. कस्य गन्धः चम्पकगन्धः सोऽत्रास्तीति सम्बन्धीयेन (मत्वर्थीयेन?) तत्साधुत्वमित्याहुः। अङ्कुरदशामिति मूलम् । इदं तु समाधिसौकर्या- दुक्तम् । वस्तुतस्तु यथा दीपारम्भकसामग्यैव परितोविसारि अनुभूतस्पर्शमुद्भूतरूपं प्रभाख्यद्रव्यमारभ्यते, तथा चम्पकाद्यार- •म्भकसामग्याप्यनुद्भूतरूपस्पर्शमुद्भूतगन्धचम्पकपरितोविसारि- द्रव्यमारभ्यते । अत एवानुकूलेऽपि वायौ न दूरे गन्धग्रहः, चम्पक- (१) धिसम्बन्धेनैव कु.। (२)०णीतिवत् तवा०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ११७ कादौ सच्छिद्रतापत्तिरिति(१) । वायोर्गन्धवाचे उद्भूतस्पर्शस्य(२) चाक्षुषतापत्तेः। रूपवत्त्वं प्रयोजकमिति चेन्न, गुणादावभावात् । नच स्पर्शोऽप्यपाकन एव, सुखास(श)कादौ सतततपनकरसम्भेदे न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पाधिकत्वमुत्तापि वायोर्गन्धवत्वे बाधकान्तरमाह-वायोरिति । उद्भ तगन्धवत्वे सति उद्भूतस्पर्शवत्वं द्रव्यचाक्षुषत्वव्याप्यमित्यर्थः । अवैलक्षण्यात् स्पर्शेऽपि पाकजत्वं नास्तीति यदुक्तं तत्राह-न चेति । स्पर्शोऽपि पाकजः पृथिव्यामितरभेदसाधक इत्यर्थः । पाकजत्वाय वैल. क्षण्यमाह--सततेति । सुखाशकं त्रिपूषीफलम् (३) । आदिपदात् कपि- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वाभाविकः स्यादित्यत आह--वायोरिति । उद्भूतस्पर्शस्येति । प्रत्यक्ष स्पर्शस्येत्यर्थः । अतो न परमाणो व्यभिचारः। महत्त्वेन हेतुर्विश्लेख्य इत्यन्ये । न च चक्षुरसनिकृष्टविनष्टेन व्यभिचारः, चक्षुयोग्यताया आपाधत्वात् । रूपवत्त्वमिति। न च रूपवत्त्वस्यैव चक्षुह्यत्वे योग्यताव. च्छेदकतया साध्यत्वात्तस्य चानुपाधित्वादिति वाच्यम् , रूपवत्वस्यैव योग्यतारूपत्वेन साध्यत्वात् स्वरूपेणोपाधित्वाविरोधात् । गुणादा. विति । यद्यपि साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे नायं दोषस्तथाप्युपा. धेरप्यापादयितुं शक्यत्वात् साधनव्यापकत्वमस्त्येवेति भावः सुखाशकादाविति(४)। अयमर्थः । अस्ति त्वचा परामृष्टेषु तत्तद्वस्तुस्प- शेषु पाकानन्तरं सुकुमारकठिनतरतमादिधीः सार्वलौकिकी, तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां तेजःसंयोग एव प्रयोजकः । न चायवविनि निविडः संयोगः संग्रहाख्य एव तस्य विषयः, तस्य द्वीन्द्रियग्राह्यतया न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भागानयने दूरेऽपि गन्धग्रहः स्यात् । समीप इव दूरेऽपि सामन्या. स्तुल्यत्वादिति शूलपाणिमिश्रा वदन्ति । अवैलक्षण्यादपाकजत्वमिति प्रागुक्तम् , तच्चासिद्धमिति प्रतिपा. दयन्नाह-अयमर्थ इति । तस्येति । न च त्रसरेणुसंयोगवदेकोन्द्रियग्राह्यत्वं (१) तिरपि । (२) ०त्त्वे प्रत्यक्षस्पर्शवतश्चा० । (३) अपुसं कएटकिकलामति भावप्रकाशः । शशा इति भाषा । (१) कर्कटीविशेष इति प्राचीनटिप्पणी ।

·न्यायलीलावती : स्पर्शभेदस्य प्रतीतेः । अन्यत्रापि च तीव्रसुकुमारादिभावन विशेषप्रतीतेः । यत्र तु न प्रतीयते विशेषस्तत्रापि पार्थिवस्पर्श- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कच्छु(१)प्रभृतिपरिग्रहः। यत्र त्विति । पाषाणादावित्यर्थः। न च सुकुमा. रादिरवयवसंयोगभेद एव न तु स्पर्शभेद इति वाच्यम् , त्वङ्मात्रवेद्य- त्वात् संयोगग्रहेऽपि कठिनसुकुमारादिसंशयादिति भावः । तत्रापीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः चक्षुषाऽपि तद्ग्रहापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, चक्षुषा तद्ग्रहेऽपि स्पर्शविशेषसंशयात् अन्धकारेऽपि तत्प्रतीतेः । अवयवसंयोगस्याव- यविन्यवृत्तस्तद्गतत्वप्रतीतेभ्रंमत्वापत्तेश्चेति स्पर्शविशेष एव तद्वि. षय इति । तत्रापाति । पृथिवीस्पर्शः तेजासंयोगजन्यः प्रतिनियतेन्द्रि- यग्राह्यपृथिवीगुणत्वात् गन्धवत् । न च त्वगवेद्यत्वमुपाधिः, तेजो. वयविनि साध्याव्यापकत्वात् । न च साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक: न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तस्येति वाच्यम्, त्रसरेणोरेकेन्द्रियग्राह्यतया तत्र तथात्वादत्र तु आ. श्रयस्य द्वीन्द्रियग्राह्यत्वादिति भावः । अन्धकारेऽपाति। अन्धकारस्थित पदार्थेऽप्यालोकावस्थितसुखाशकवत्काठिन्यप्रतीत्यापत्तरित्यर्थः तथा च तेजःसंयोगानुविधायितया संयोगादन्यदेव काठिन्यमिति भावः । यत्तु अन्धकारे धर्मिणि तत्प्रतीतेनैविड्यप्रतीतेः । तथा च तत्रापि कठिनोऽयमन्धकार इति प्रतीतिः स्यादिति भाव इति । तद. युक्तम् । इष्टापत्तेः । कोचित्तु अन्धकारपदं चक्षुयापारोपलक्षक(२) तथा च त्रसरण्ववच्छेदेनान्धकारे यदा घटादिक त्वचा गृह्यते तदा संयोगग्रहाभावेपि काठिन्यप्रतीतिरिति संयोगादन्यदेव काठिन्यमि. त्यर्थ इत्याहुः । अवयवगतसंयोगविशेषस्यैव काठिन्यरूपत्वेऽवयविनि कठिनप्रतीतिर्न स्यात्स्याद्वा भ्रान्ता, अवयवसंयोगस्यावयविन्य- 'भावादित्याह--अवयवेति । तेज इति । तेजःसंयोगप्रयोज्यत्वं तेजासंयो. गजन्यजातीयत्वं वा साध्यमतो न कणादमतेऽवयविस्पर्श अंशतो बाधो न वाऽवयविरूपादौ व्यभिचार (३)। हेतुरपि प्रतिनियतन्द्रियग्रा. ह्यजातिमत्पृथिवीगुणत्वमतो न परमाणुस्पर्श भागासिद्धिर्न वा (१) कपिकच्छुः शूकशिम्बी, आलकुशीति भाषा। Cowhage इत्याग्लभाषायाम् । (२) चक्षुर्व्यापारविरहोपलक्षकं । (३) यथाश्रुतसाध्ये पक्षहेत्वोः पृथिवीपदं पृथिवी- परमाणुपरामति न तत्र तत्र बाधव्यभिचारी।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ११९ त्वेनैव रूपादिवदनुमानम् । न चैवं तोयादौ प्रसङ्गः । तज्जा- भ्यायलीलावतीप्रकाशः पक्षतरत्वात् । न च साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको रूपवदिन्द्रियग्रा. छगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वमुपाधिस्तुल्ययोगक्षेमत्वात् । न च सन्दि- ग्धोपाधिः, उक्तविपक्षबाधकाखेतोः साध्यव्याप्यत्वेनोपाधेः साध्या- व्यापकत्वात् । यद्यपि पाकजस्पर्शी नेतरभेदसाधकः अवयविनि भागासिद्धः, तथापि पाकजत्वमग्निसंयोगासमवायिकारणकवृत्तिगु. णत्वव्याप्यव्याप्यजातिमत्त्वं तथेति संक्षेपः । सा चेयं यदि परमाणुरूपैव स्यात् गन्धोऽतीन्द्रियत्वान्न पृथिवी- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रसरेणुविभागे व्याभिचार इति ध्येयम् । पक्षेतरत्वादिति । यद्यपि स्प- र्शत्वादेरपि व्यावर्तनादिदमयुक्तं न च साधनावच्छिन्नमध्ये पक्षमा. अव्यावर्तकत्वं तथाविधस्यानुपाधित्वे वायुप्रत्यक्षानुमाने रूपवत्व स्यानुपाधितापत्तेस्तथापि साध्यव्यापकताग्राहकमानाभावे तात्प. र्यम् । न चेति । तेजोवयविनि साध्याव्याप्तेराह--साधनावच्छिन्नेत्यादि । साधनव्यापकतापरीहाराय रूपवदित्यादि । सत्तामादाय मास्तु स दोष इति गुणत्वव्याप्येति । रूपभिन्नगुणत्वादिकमादाय तहोषवार- णाय जातीति । उक्तेति । सौकुमार्यप्रत्ययानुपपत्त्यादेरित्यर्थः । तथा- पाति । गुणत्वमादाय संख्यादावतिव्याप्तिरिति गुणत्वव्याप्यपदम् । स्पर्शत्वमादाय जलस्पर्शेऽतिव्याप्तिरिति द्वितीयव्याप्यपदम् । यद्य. प्येवमण्यनुष्णाशीतत्वमादाय वायुस्पर्श शुक्लत्वमादाय जलरूपे चा- तिव्याप्तिस्तथापि गुणत्वपदेन स्पर्शत्वमेवोक्तमत एव संयोगशब्द. योरपि नातिव्यातिः। मिश्रास्तु गुणत्वपदेन प्रतिनियतन्द्रियग्राह्यता. वच्छेदकजातिरेवोक्ता शब्दातिव्याप्तिवारणाय च मूर्त्तमात्रवृत्तित्वं संयोगविशेषणामिति वदन्ति । परमाणुस्पर्शवायुस्पर्शान्यतरत्वमादा. यातिव्याप्तिरिति जातीति । उक्तजातिमत्वं स्पर्श पाकजत्वं तद्वत्त्व. मितरभेदे हेतुरिति मन्तव्यम् । अणुमनोऽस्वीकारपक्षे अणुमात्रवृत्ति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पृथिवीस्पर्शः अग्निसंयोगासमवायिकारणकगुणवृत्तिगुणत्वव्याप्य. जातिमान् प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्यपृथिवीगुणत्वात् गन्धवत् । अन्यथा ·न्यायलीलावती तीये कचिदपि विशेषाप्रतीतेः। तस्मादेमिरेव लक्षणैः पृथिवी. तरेभ्यो भिद्यते इति सर्व रमणीयम् । सा चेयमवयवजन्या न त्वणुसंहतिमात्रम् । स्थूलप्रत्ययस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पिठरे पाकजस्पर्शाभावात् भागासिद्धिः स्यादिति भावः । एभिरिति । पृथिवीत्वगन्धवस्वपाकजस्पर्शवत्वादिभिरित्यर्थः । सा चेयं द्विविधेति भाष्ये पृथिवीविभाग उक्तस्तमवयविनि परविप्रति पत्ति निरस्य समन्वयति-सा चेयमिति । परमाणुमात्ररूपत्वे गन्धादीना. मतीन्द्रियत्वात् न पृथिवीत्वव्यवस्थापकत्वं स्यादित्युपोद्घात इत्य प्याहुः। तथा च स्थूलत्वेन भासमाना पृथिवी द्रव्यसमवेता न तु परमा- णुपुक्षरूपेत्यर्थः। परमाणुः स्वभिन्नोपादेयोपादानं न वा स्पर्शवस्वमणुः स्वव्याप्यं न वेति विचारारम्भकः संशयः । इदं स्थूलमिति प्रत्यक्षमेषा वयविनि प्रमाणमित्याह--स्थूलेति । स्थौल्यं च परिमाणविशेषः प्रती. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वव्यवस्थापक इत्यौपोद्धातिकसङ्गत्याह--सा चेयमिति । यद्यप्यवयवत्वं द्रव्यसमवायिकारणत्वं सज्जन्यत्वं परेषां परमाणुजन्यपरमाणावस्त्ये. वेति विवादाभावः। न चावयवसमवेतत्वं तत्र, सर्वपृथिवीपक्षीक रणे परमाणौ तदभावात्। तथाप्यवयविवृत्तिजातिमत्त्वं तद्विवक्षि. तम् । न त्विति । न मनोवदणुमात्रवृत्तिजातिमतीत्यर्थः। अत्र द्रव्यत्व- मणुत्वव्याप्यं न वा परमाणुः स्वभिन्नोपादेयोपादानं न वेति न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः जातिमत्वमप्रसिद्धमित्यन्यथा तामाह-अत्रेति । [(१)तदभावात् । अवयवसमवेतत्वाभावात् । पार्थिवपरमाणुसमूहः पृथिवी भ. वत्येवेत्यत आह-न मनोवदिति । ] विधिप्रसिद्धिरणुवृत्तिरूपे निषेधप्रसिद्धिस्तु गुणवृत्तिधर्मे । स्वभिन्नेति । स्वपदं पंक्षीभूत परमाणुपरं तद्भित्रस्य यदुपादेयं तदुपादानमित्यर्थः । परमा. पवन्तरे विधिप्रसिद्धिय॑तिरेकप्रासद्धिस्तु तन्मते [अलीके म. न्मते ] गुणादौ। संयोगादेरनभ्युपगमान तेन सिद्धसाधनम् । ()[ ] एतचिह्नमध्यस्थपाठो द्वितीयादर्शपुस्तके नास्ति । तत्पाठस्तु 'मन्तव्य'मित्य- नन्तरमेव युक्त। --- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १२१ परमाणावनुपपत्तौ तदतिरिक्तवस्त्वालम्बनत्वात् । तथा हि अणवो नापरोक्षवुद्धिविपयाः, परमसूक्ष्मत्वादेकाणुवत् । । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तिसाक्षिकः, स चावयविन्येव, न परमाणौ । ननु परमाणव एव स्थूलप्रत्ययविषयाः स्युरित्यत आह-तथा होति । अणवो न योगधर्माजन्यजन्यस्वविषयकसविकल्पकाजन्यज. न्यप्रत्यक्षविषया इति साध्यार्थः। परमसूक्ष्मत्वादिति। महत्वानधिकरण- न्यायलीलावतीप्रकाशः संशयः। स्थूलप्रत्ययस्येति। तदन्याविषयस्येति शेषः(१)। अतोनार्थान्तरम्। अवयविसाधकन्वेन प्रत्यक्षस्यैवोपन्यासात् , अत्रापक्षधर्मत्वस्यानुमा. नदूषणस्याभावः। स्थौल्यं च नानेकद्रव्यवृत्तित्वंद्यणुकेतिप्रसङ्गात् ,किं तु बहुद्रव्यवृत्तिद्रव्यत्वम् । अवयवद्वयारब्धेऽपि परम्परया तदस्त्येव । द्रव्यत्वं स्थौल्यसमानाधिकरणं न वेति संशयः। परस्य द्रव्यत्वे त प्रसिद्धि परमाणौ तदनुपपत्तिमाह--तथा हीति । एकः स्थूलोऽयमिति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वस्तुतः स्वभिन्नत्यनन्तरं द्रव्यपदं पूरणीयमिति भावः । ननु परमा. णुविषयकत्वाभावेऽपि नावयविविषयकत्वं गुणादिविषयत्वेनान्यथा- सिद्धरित्यत आह-तदन्येति । परमापववयव्यन्याविषयस्येत्यर्थः। त. दविषयकत्वं च तदविशेष्यकत्वमतो न रूपादिविषयकत्वेनासिद्धिः । नार्थान्तरमिति । गुणादिविषयतया नान्यथासिद्धिरित्यर्थः । सा चेत्या. दि साध्ये स्थूलेत्यादिहेतोयाधिकरण्यमाशङ्कयाह--अवयवीति । 'अ. भावः' अप्रसङ्गः । किं त्विति । आद्यद्रव्यपदं समवायिपरमतो न द्रव्य- पदवैयर्थ्यम् । न वा वृत्तिपदस्याश्रितत्वमात्रार्थकतया कालमादाय घणुकेऽतिप्रसङ्ग इति भावः। द्रव्यपदं च त्रित्वादावतिप्रसङ्गवार- णाय । द्रव्यत्वमिति । स्थौल्यमत्र बहुसमवेतत्वमात्रम् । द्रव्यत्व इति । द्र. व्यवत्व इत्यर्थः । परस्यावयव्यनभ्युपगमेन यथाश्रुते विरोधात् । के- वित्तु सामान्यविप्रतिपत्तेः प्रागेव दर्शितत्वात्प्रकान्तत्वेन स्थूलपृथि- (१) ज्ञानाकारविशेषमेव स्थौल्यप्रत्ययोऽवगाहत इत्यस्त्वित्यत आह-तदन्येति । वाह्यान्ये- त्यर्थः। नीत्वत्वादिरिव स्थौल्यस्यापि वाद्याकारत्वेनानुभवादिति भावः। परममहानेव स्थूलप्रत्ययविषयो Sस्तु इत्याशया कार्यन्यान्याविषयस्येति शेष इति प्राभाकरः । इति दीधितिः।

·१२२ न्यायलीलावती . विशिष्टोत्पादादैन्द्रियकत्वमिति चेन्न, तदनभिधानात् । तथा हि किं चक्षुरादिभिः सहोत्पादो विशिष्टोत्पादः, उत तदर्शनजन- कतयोत्पादः, अथ तदर्शनविषययोग्यतयोत्पादः । नाद्यौ । चक्षु. रादिवदणूनां प्रतिभासविरोधात् । दृश्यता तु महत्त्वं वा अव. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रव्यत्वादित्यर्थः। विशिष्टोत्पादविरहमत्रोपाधिमाह--विशिष्टति। प्रत्ये. ककारणैश्चक्षुरादिभिरेकस्मिन् क्षणे सहोत्पाद इति प्रथमविक ल्पार्थः । परमाणुविशेषस्तथोत्पद्यते यथा स्वविषयं प्रत्यक्षं जनय. तीति द्वितीयविकल्पार्थः । काचिदेव परमाणुव्यक्तिर्दर्शनायोग्या भवति स्वाभाव्यादिति तृतीयविकल्पार्थः । चक्षुरादिवदिति। सहोत्पादे चक्षुराद्यपि प्रत्यक्षं स्यादित्यर्थः तृतीये त्वाह-दृश्यतेति । द्रव्यदृश्यता. या महत्त्वव्याप्तिरित्युपाधेः साधनव्यापकत्वमित्यर्थः । ननु स्वरूप न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रत्यक्षं न परमाणुविषयं प्रत्यक्षवादात्मप्रत्यक्षवदिति साधनार्थः । अतो न परमाणुमात्रपक्षत्वेऽशतः सिद्धसाधनम् । नन्वेकस्य परमाणोरप्रत्यक्षत्वेपि तत्समूहः प्रत्यक्षः स्यात् , दूरे एकधान्याप्रत्यक्ष त्वेऽपि तद्राशेःप्रत्यक्षवत् । न। तत्रैकधान्यस्य स्वरूपयोग्यत्वात् । उक साधने विपक्षे बाधकाभावात् न व्याप्तिरित्यभिप्रेत्याह-विशिष्टेति । 'तदनभिधानात् विशिष्टस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । तृतीयं क. ल्पं दृषयति-दृश्यता त्विति । ननु तव अदृश्यविशेषधणुकस्य दृश्य जनकत्ववत् मम चादृश्यनिर्विकल्पकात्मकसमनन्तरप्रत्ययस्यैव ह. श्यसविकल्पकजनकत्ववदश्यविशेषस्यैव दृश्यविशेषजनकत्वमस्तु न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः बीसाधनार्थमयमारम्भ.इति विप्रतिपत्तौ द्रव्यत्वपदं द्रव्यवृत्तिपृथिवी त्वपरमतो जलाधवयविसिद्धिदशायां(१) द्रव्यत्वे प्रसिद्धिरतोयथा- श्रुतं एव ग्रन्थ इत्याहुः । प्रत्यक्षत्वादिति । लौककसाक्षात्कारत्वादित्यर्थः । 'नच व्यावाप्रसिद्धिस्तन्मते प्रसाध्याङ्गत्वादिति भावः । नन्विति । *आरोपविषयस्यायोग्यत्वादेन्द्रियक आरोपोऽपि न सम्भवतीत्याह-तथा हीत्यादि । इति (१). जलायाकारसिद्धिदशायामित्यपि पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १२३ यवित्वं वाऽणूनां न सम्भवति । स्वरूपभेदस्तु अदृश्यरूपसन्त- तौ यदि नयनादिसाहित्येनोत्पद्यते तदा] अदृश्येन्द्रियादि- सन्ततौ दृश्येन्द्रियक्षणप्रसवप्रसङ्गः। केषाश्चिदेवादृश्यानां दृश्य. जननशक्तिनियमात् न दृश्यजनकत्वं सर्वेषामिति चेन्न, अणु- रूपस्य दर्शनविषयताविरोधे स्वरूपविशेषस्यानुपाधित्वात् । धूम- स्वभावभेदस्येव दहनजन्यत्वे । तथा च पारमर्ष सूत्रम्-"ना. तीन्द्रियत्वादणूनामिति" [गौ०सू०२।१।३६। अस्य सूत्रैकदेशस्य "सेनावनवग्रहणमिति चे" दित्यादिः॥] स्थूलावभासानुपपत्तेश्च । ननु कि पूर्वापरादिदेशमवष्टभ्य दृश्यानामेव परमाणूनां सत्त्वं स्थौल्यं एकस्यैव वा तावदेशव्यापित्वम् । तवाद्यं तावत्परमाणुषु सम्भवत्येव । द्वितीयस्य तु नास्त्येवावभासो यस्यानुपपत्तिरिति . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भेद एव दृश्यताप्रयोजकः स्यादित्यत आह-स्वरूपेति । एवं सति चक्षुरादेरपि कदाचित् प्रत्यक्षं स्यादित्यर्थः । 'क्षणो' व्यक्तिः । सन्ता. नविशेषताहशस्वरूपभेदोन तु सर्वसन्ततावित्यत आह-केषांचिदिति । अणुत्वस्यायोग्यत्वव्याप्यतया निरूपाधित्वेन उत्पाद विशेषस्यातन्त्र वादित्यर्थः। धूमत्वावच्छेदेनैव वह्निव्याप्यत्वे धूमविशेषस्यानुपा- धित्ववत् अन्यथा विशेषस्योपाधित्वे सकलानुमानोच्छेद इत्यर्थः । अणुत्वावच्छेदेनैवातीन्द्रियत्वामित्यत्र सूत्रकृन्मतमाह-तथा चेति । अभ्युपेत्याह-स्थूलेति । परमाणोः प्रत्यक्षत्वेऽपि स्थौल्यं नानुभुयेते. त्यर्थः । दृश्यपरमाणुसमूहस्य नानादेशव्यापित्वं स्थौल्यमनुभूयत एवेति न विरोधः । स्थौल्यान्तरन्तु अनुभवबाधितमिति शङ्कते- नन्विति । बहूनां परमाणूनां स्थौल्यबुद्धिविषयत्वं चेत्तदा एकत्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्याह--केषां विदेवेति । परमाणुमात्रस्यातीन्द्रियत्वे स्वरूपविशेष साध्याध्यापकत्वानोपाधिरित्याह-अणुरूपस्येति उक्तयुक्किमेव - ·ग्यायलीलावती चेन्न, एक[?]स्थूल इत्यनुभवात् । एक इति विकल्पमात्रमिति चेन्न, अणूनां यथानुभवं निश्चयविषयत्वे अनेकतानिश्चयप्रसङ्गात् । अयथानुभवं(१) तु निश्चयविषयत्वे सर्वत्र प्रत्यक्षोपप्लवप्रसङ्गात्(२) दीपशिखासन्ततावकत्वनिश्चयवत् स्यादिति चेन्न, तत्र वि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सामानाधिकरण्यं न प्रतीयेतेत्याह-नेति । अनुभवो वस्तुव्यवस्थाप. कस्तस्यैकप्रमाणत्वात् , विकल्पस्तु वस्त्वननुरोधी न प्रमाणमिति शङ्कते -एक इति । अयं सविकल्पकार्थों निश्चयो निर्विकल्पकानुगत. स्तदननुगतो वा । आये निश्चयोऽपि पारमार्थिकानेकत्वविषयः सार्थत्वे त्वेकत्वविषयः । द्वितीये सर्वसविकल्पकानाश्वास एवं स्यादित्याह-अणूनामिति । नन्वनेकत्रापि एकत्वधीः प्रदीपसन्ततौ दृष्टा, तद्वदियमपि एकत्वधीः स्थादित्याह-दीपेति। परिमाणभेदेन तत्रा. श्रयभेदस्थितावकत्वधीविरुद्धधर्माध्यस्तविषयेति सा भ्रान्ता प्रकृ. ते विरुद्धाध्यासो नास्तीति परिहारमाह-नेति । न चैकत्वधीरसत्र न्यायलीलावतीप्रकाशः युक्त्यन्तराभिधानार्थमवतारयति-स्थूलेति । एक इति । नन्वेका स्थूल इति ज्ञानमसत्ख्यातिः समूहव्यावृत्तस्यैकत्वस्य वाप्यसिद्धेः एको धान्यराशिरितिज्ञानवत् त्वयापि भ्रमरूपमेवेदं वाच्यम् , अवयवाव. बयविसमूहस्यानेकत्वात् । अत्राहुः । तव समूहभिन्नशान एव एक- स्वमस्तीति नासत्ख्यातिः, बाधकस्य निराकरिष्यमाणत्वात् , मम चावयवावयविसमूहेऽप्येकोऽत्रयची स्थूलोऽस्ति न त्वदभिमते परमा. णाविति वैषम्यम् । 'यथानुभवं यथानिर्विकल्पकं 'निश्चयः' सविक- पकं तस्यैव निर्विकल्पकव्यवस्थापकत्वादित्यर्थः । अनावृतवृत्ति रवयवी यद्यावृतवृत्तिः स्यादनावृतवृत्तिर्भ स्यादित्यादयस्तो माश्रयासिद्धिविपर्ययापर्यवसानात् दुष्टा इति स्फुटतयोपेक्ष्यान्य न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः यद्यप्येक इति विकल्पमात्रमित्यनेतनमूलपरेयमाशङ्का तथापि. नि. विकल्पकानपेक्षमेवेदमसत्रख्यातिरूपं शशशृङ्गप्रतीतिवदित्यधुना श. काविषयः । ज्ञान इत्युपलक्षणमेकपरमाणावित्यपि द्रष्टव्यम् । एक त्वप्रसिद्धावपि विशिष्टस्यालीकत्वात् असख्यातित्वं स्यादित्यत (१).भवस्तु नि० 1 (6) प्रसङ्कः । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १२५ रुद्धधर्मसंसर्गात् । अत्र तु, तद्विरहात् । अत्रा[प्यावृता[वृत- स्वा] नावृतत्वविरुद्धधर्मसंसर्ग इति चैन, अर्धावरणेऽप्यव- यविनोऽनावृतैकरूपत्वात् । अनातिकस्वभावत्वे (१) अर्धावृते प्राग्वत् तत्स्थौल्योपलम्भ(२)प्रसङ्ग इति चेन्न, विचारासह- त्वात् । स्थौल्यमवयविरूपं वा तद्धर्मरूपं वा । तत्राचं प्रतीयत - - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ख्यातिरेव पारमार्थिकस्यैकत्वस्य काप्यभावादिति वाच्यम् , विज्ञान एव एकत्वस्य पारमार्थिकत्वात् । प्रकृते विरुद्धधर्माध्यासं शङ्कते- अत्रापीति । अर्द्धावृतस्यैवावयविन आवृतत्वमनावृतत्वं च विरुद्ध मित्यर्थः । आवृतादवयविनोऽनावृतोऽन्यस्तद्विरुद्धधर्मवत्त्वादित्या. दावाश्रयासिद्धावपि समाध्यन्तरमाह-अर्द्धति । अवयवी तत्रोपल. भ्यमानत्वादनावृत एवान्यथा इन्द्रियसन्निकर्षविरहे तदुपलम्भ एव न स्यादित्यर्थः । एवं सति अनावरणदशायां यथा स्थौल्यमुपलब्धं तथाप्यावरणदशायामप्युपलभ्येतेत्याह-अनावृतेति । अवयविस्वरूपं यदि स्थौल्यं तदा इष्टापत्तिस्तद्धर्मोऽपि यदि परिमाणं तत्रापी. ष्टापत्तिमहत्त्वविशेषश्चेत्तदा भूयोऽवयवच्छेदेनावयविसन्निकर्षस्य त. यञ्जकतया तदभावाद वृतस्य स्थौल्यं नोपलभ्यत इत्याह- स्थौल्यमिति । अर्धावृतस्य महत्त्वरूपपरिमाणविशेषोपलम्भमापाद्य न्यायलीलावतीप्रकाशः दाह-अर्द्धवरणेऽपीति । अवयविनीन्द्रियसम्बद्ध तत्सम्बन्धविच्छेदक घनद्रव्याभावादित्यर्थः । अवयविग्रह यद्यवयवेन्द्रियसन्निकर्षों हेतुः स्यात् तदा परमाणुमात्रानन्तरितस्याप्यवयविनो ग्रहापत्तिरिति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः आह-बाधकस्येति। अवयविग्रह इति । यद्यपि द्वितीयविकल्पस्योप. क्रान्तत्वादिदमयुक्तं तथाप्यवयविग्रह इत्युपलक्षणं तत्परिमाणग्रहे इ. त्यपि द्रष्टव्यम् । यद्यप्य वृतेऽपि भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षोऽस्त्ये. धान्यथा तत्रावयविग्रहोऽपि न स्यात् तथापि परिमाणग्रहे तद्वृत्ति सामान्यग्रहे वा यावदवयवसन्निकर्षों व्यञ्जकस्तदभावात्तद्ग्रह इत्यत्र तात्पर्यम् । परमाणुमात्रानन्तरितस्येति । परमाणुमात्रावच्छेदेनेन्द्रियसम्ब. (१)करूपत्वे अ०॥ (२) स्थौल्यप्रतीतिप्र०। - ·१२६ न्यायलीलावती एव । द्वितीय तु तत्परिमाणं परिमाणसामान्यविशेषो वा अभिः व्यञ्जकभूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षमोषान्न प्रतीयते, न त्ववयविन आवरणात् । अवयवि[स्व] रूपावभासेऽप्यनावरणदशावदर्धावर- णेऽपि द्विहस्तत्रिहस्तत्वादिकं(१) प्रतीयेतेति चेन्न, द्विहस्ताव. च्छेद्यपरिमाणसमवायो वा तथाविधावयवसमवायो वा । अवय. विनो द्विहस्तत्रिहस्तादि (२) धर्मभूतं न धर्मिमात्ररूपम् (३) । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दीर्घत्वोपलम्भमापादयति पूर्वपक्षी-अवयवीति । अत्रापि पूर्ववत् समाधिमाह--नेति । वस्तुतो विशिष्टमहत्त्वदीर्घत्वग्रहे तत्रावरकद्र- व्यसंयोग एव प्रतिबन्धकस्तेन भूयस्त्वं यावत्त्वं बहुत्वं वेति विक- न्यायलीलावतीप्रकाशः भूयस्त्वेन तद्विशेष्यमित्याह-भूयोऽवयवेति । ननु भूयस्त्वं यदि या. वत्त्वं तदा व्यवहितकिञ्चिदवयवस्यापि अवयविनो न ग्रहः स्यात् बहुत्वमात्रस्य तत्त्वे नाना स्थान परमाणुमात्रानन्तरितोऽप्यवयवी गृह्येत । अत्राहुः । तादृशावरकद्रव्यमेव तत्रावयविग्रहप्रतिबन्धक कारणान्तरविलम्बन कार्यानुत्पत्तौ कारणत्वस्याप्रत्यूहत्वात्। नन्व. नावरणदशावत द्विहस्तत्वादिजातिमत्परिमाणविशिष्टस्यावयविनो प्रहप्रसङ्ग इत्याह:-अवयविस्पेति । पूर्व स्थौल्यपदेन महत्त्वं परिमा- णमुक्तमधुना दीर्घत्वमाह-द्विहस्तेति । अवयविग्रहे तत्परिमाणमहे च तद्गतजातिविशेषस्य तावद्वयवग्रहब्यङ्ग्यतया तभावादेवाग्रह इत्याह-द्विहस्तेति । नन्ववयवेषु कम्पमानेषु यद्यकम्पोऽवयवी तदा न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः द्धस्यत्यर्थः । अवयविन इत्युपलक्षणं तत्परिमाणस्य चत्यपि द्रष्ट- त्यम् । तादृशेति । यद्यपि सामग्रीवशादेष यत्र नानापरमाण्ववच्छे- देन संयोगस्तत्र प्रतिबन्धकाभावादवयविग्रहापत्तिस्तथापि नानापर- माण्ववच्छेदेन संयोगेन स्थूलावयवावच्छेदेनापि संयोगो विना प्रति- पन्धकमावश्यक इति भावः । वस्तुतः स्थलावयवावच्छेन संयोगे हैं. - (१)विहस्तत्वैकह। (द्विहस्तादिकं पा (१) धर्मिस्वरूपम् । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १२७ - धर्मिप्रतीतावपि च धर्माणामप्रतीतिय॑ञ्जकाभावादुपपत्स्यते । अस्तु तर्हि सकम्पत्वनिष्कम्पत्वमिति चेन्न, भागभागिनोभिन्न- सामग्रयधीनकम्पत्वेन भागानां कम्पित्वेऽपि (१) भागिनो नि. कम्पैकस्वभावत्वात् । चलाचलयोयुतसिद्धिमाप्तिरिति चेन्न, भेदोवा युतसिद्धिरसम्बन्धो वा। नाद्यः । इष्टत्वात् । न द्वितीयः । चलाचलत्वेऽपि नित्यसम्बन्धबलेनासम्बन्ध(२)विरोधात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ल्पानवकाशः । विरोधान्तरं शङ्कते-अस्त्विति । पाण्यवच्छेदेन शरीरं सकम्पं चरणावच्छेदेन निष्कम्पमनुभूयते तदेकरवे न स्यात् । न हि कर्माप्यव्याप्यवृत्तीति भावः । तत्र शरीरं निष्कम्पं पाणिमात्र सकम्पमिति नैकत्र द्वयमिति परिहरति- भागभागिनेरिति । एवं सत्यवयववायविनौ युतसिद्धौ स्याता. मित्याह-चलाचलयोरिति । इष्टत्वादिति । भागभागिनोर्भेदस्य मयाऽभ्यु. पगमादित्यर्थः । असम्बन्धश्चेदापाद्यते तत्र नित्यसम्बन्धविरह उपाधिरित्याह-चलाचलत्वेऽपाति । स्थाणुश्यनयोश्चलाचलयोरसम्बन्धी न्यायलीलावतीप्रकाश किञ्चिदवयवावच्छेदन तत्र कम्पो नोपलभ्येत । अथ स कम्पते त. दा प्रदेशान्तरोऽपि अकम्पो नोपलभ्यतेति अकम्पोऽपि स्वीकर्तव्य इति विरोध इत्याह--अस्त्विति । अवयविकम्पस्य सकलावयवकम्प- नियतत्वात् कचिदवयवकम्पेपि अवयवी निष्कम्प एवेत्याह-भागभा. गिनोरिति । न च संयोगवत्कर्माप्यव्याप्यवृत्ति भवत्विति वाच्यम् , अ. वययिनि यथोक्तेनैवोपपत्तेः अवयवेषु सकलावच्छेदेनैवोपलम्भात् । ननु वस्त्रोदकवत् चलाचलयोरवयवावयविनोर्युतसियापत्तिरित्याह- चलाचलयोरिति । परस्य गुणगुणिनोरभेदादेव न व्यभिचारः । नित्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तुरित्यत्रैव तात्पर्य्यम् 1 प्रतिबन्धकाभावकारणत्वापेक्षयाऽवच्छेद. कमात्रकल्पनायां लाघवादिति । द्विहस्तेतिफकिकालिखनानन्तरमा वयविरूपेतिफकिकाधारणं लिपिप्रमादात् । तटस्थः शङ्कतेन च संयोगति । अवयविनीति । व्याप्यवृत्तिजातीयताविरोधादिति भावः । (१) कम्पितत्वेऽपि। (९) धवलनेवासम्बन्धिवि० ।

·न्यायलीलावती अनित्यसम्बन्ध एव युतसिद्धिरिति चेन्न, चलाचलत्वस्य तेन प्रतिबन्धाभावात् । अत्र हि तेन व्यभिचारानुपलम्भो वा प्रति- बन्धनिश्चयहेतु (१) व्यभिचारे बाधकं वा । नाद्यः। भौम- त्वस्य लौह (२) पाव्यत्वेनैव व्यक्त्यन्तरे व्यभिचारानुपलम्भेड पि (३) तच्छङ्कया नियमनिश्चयहेतुत्वाभावात्। नेतरः । तद- सिद्धेः। अन्यथा चलाचलयोर्वस्त्रोदकवन भागभागिकल्पना- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नास्तीति व्यभिचारोऽपीति भावः । परमतेनैव उपपादयति- अनित्येति । यदि अवयवावयविनौ चलाचलौ स्यातां तदा अनित्यः सम्बन्धवन्तौ स्यातां श्येनस्थाणुवदित्यर्थः । अत्र गुणमुणिभेद- सिद्धौ तत्र व्यभिचार इत्याह-नेति । द्रव्यत्वेन विशेषणेऽपि मात- ण्डभूमण्डलाभ्यां व्यभिचार इति भावः । अनित्यसम्बन्धयोग्यता चेदापाद्या तत्राह-अत्र हीति । चलाचलयोरनित्यसम्बन्धयोग्यतापि यदि व्यभिचारानुपलम्भान्निश्चीयते तदा पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोः रपि तनिश्चयः स्यादित्याह-भौमेति । व्यभिचारानुपलम्भस्य नियम. निश्चयहेतुत्वाभावादित्यर्थः । तदसिद्धेरिति । विपक्षबाधकतर्कासिद्धेरि: त्यर्थः । यदि सहचारदर्शनमात्राध्याप्तिनिश्चयस्तत्राह-अन्यथेति । त्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः यद्यपि बाधस्तर्केऽनुगुण एव तथापि विद्यमानयोरसम्बन्धो साध्ये नित्यसम्बन्धाभाव उपाधिरित्युक्तं भवति ।वस्तुतो गुणगुणिभेदसिद्धौ रूपादौ व्यभिचार इति भावः । अनित्येति । यद्यपि अनित्यसम्बन्धो वौ द्धस्य स्वतोऽसिद्धस्तथापि पराभिमतनित्यसम्बन्धाभाव पवतेनाप्या. पाद्यते. तेन पूर्वोतोपाधौ साधनव्यापकत्वमुक्तं भवति । न चावयवी न निष्कम्पः संयोगविभागयोरेव कम्पत्वात् तयोश्च तत्र प्रत्यक्ष. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तथापीति । इदमुपलक्षणं तर्कमूलव्याप्तिविरोधितया प्रकृते बाधोऽपि त्रिगुण एवेत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु नित्यसम्बन्धोऽपि परस्था. प्रसिद्ध एवेत्यत आह-परभिमतेति । तथा चासत्ख्यात्युपनीत एवं (१) यहेतुर्वा व्यः। .(२) लोहपा०। (8) रानियेपि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १२९ गोचरत्वमपि स्यात् । आक्रान्तदेशविभागेऽपरदेशावष्टम्भः कम्पो भागिनि प्रत्यक्षसिद्धः, पाणौ भागान्तर [तु] नैवमिति चेन्न, [अत्र?] आक्रान्तदेशभेदेनैव केनचिदसंयोगेऽपि केनचित् संयोगोपपत्तेः (१) । अस्तु तर्हि महारजनसंयोगासंयोगौ विरोध इति चेन्न, विक- ल्पानुपपत्तेः। किं यस्य संयोगसमवायित्वं तस्य तदभावसमवा- यित्वं विरुद्ध्यते, अथ यस्य संयोगजनकत्वं तस्याभाव(२). जनकत्वं, उतैकस्य संयोगतदभावावच्छेदकत्वं, उभयावच्छे- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्मते चलाचलत्वाद्वस्त्रोदकयो वयवावयविभावकल्पनेति तन्तुपट योरपि तथा स्यात्तथा च सहचारदर्शनमप्रयोजकमिति भावः । ननु कम्पो न संयोगविभागाभ्यामन्यस्तौ चलाचलौ पाण्यवच्छिन्ने भागिः न्यनुभूयते न तु भागान्तरावच्छिन्ने भागिनि चरणाद्यवच्छिन्ने शरीर इत्याह-आक्रान्तेति । संयुक्तदेशविभागे सतीत्यर्थः । संयोगविभागौ त्वया नाभ्युपगम्यते एव, तदभ्युपगमेऽपि न विरोधो देशावच्छेद भेदेनैव एकस्य तदुभयोपपत्तेरित्याह-अत्रेति । रक्तारक्तविरोधस्त्वया महारजनसंयोगासंयोगाभ्यां समाधेयस्तथा च स एव दुःसमाधेयो न ोकस्यैव पटस्य महारजनेन सह संयोगस्तदभावश्च सम्भ वतीत्याह--अस्तु तहीति । एवं संयोगतदभावयोः समवायि न भवति तदुभयजनकं वा न भवति तदुभयावच्छेदकं वा न भवति तदुभ- न्यायलीलावतीप्रकाशः वादित्याह-आक्रान्तेति । पाणौ' पाणिस्थे । 'भागान्तरे' भागान्तरस्थे भागिनीत्यर्थः । आक्रान्तदेशभूतलादिभेदेन एकस्मिन् केनचित्संयोगे- ऽपि केनचित्तदभावो न विरुद्ध इत्याह-आक्रान्तदेशभेदेनेति । एकत्र सं. योगतदभावयोश्चाविरोधं वक्ष्याम इति भावः । विरोध इति । विरुध्य न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रतियोगीति हृदयम् । एकत्रेति । एकप्रतियोगिकयोरपीत्यध्याहार्यम् । एवं चैकप्रतियोगिकयोरेव चेन्न विरोधस्तदा सुतरां भिन्नप्रतियो- गिकयोरिति भावः । संयोगतदभावाद्यंशे सिद्धसाधनमत आह- : (१)केनचित् संयोगेऽपि केनचिदस० । (२) तस्य तदभावज। - ·न्यायलीलावती द्यत्वं वा । नाद्यौ । असिद्धेः। न तृतीयः । महारजनस्यैक. स्योभयावच्छेदकत्वात् । न तुरीयः । ज्ञानस्यैवोभयावच्छेद्य. त्वात् । किश्चिदेव केनचिन्निरूप्यते स्वरूपनियमादिति चेत्तु- ल्यम् । (यदि) भावाभावावेकेनैव निरूप्येते सर्वेषामेव भावा- भावानामेकदेशनिरूप्यत्वं भवेदिति चेन्न, भावाभाववैचित्र्या. - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यावच्छेद्यं वा न भवतीति विकल्पार्थः। नाद्याविति । संयोगात्यन्ता- भावस्य समवेतत्वजन्यत्वयोरनभ्युपगमात् । महारजनस्येति । महारजनं हि संयोग साक्षादवच्छिनत्ति संयोगद्वारा च तदभावमपीत्यर्थः। संयोगतदभावाविहेति समूहालम्बनज्ञानमुभयावच्छेद्यमेवेत्याह- ज्ञानस्येति । ज्ञानं विषयी धर्मः, स च उभाभ्यां विरुद्धाभ्यामप्यव. च्छेत्तुं शक्यः, न त्वेकः पटो महारजनतत्संयोगाभ्यामित्याह- किं चिदेवेति । अनुभवो ह्यत्र नियामकः, स च यथा ज्ञाने तथा संयो. गतदभाववद्धम्मिण्यपि पटादावित्याह-तुल्यमिति । संयोगस्य स्वा. भावसामानाधिकरण्यं तथा रूपरसादेरपि स्यादिति शङ्कते-सर्वेषा- मिति । न ह्येक वस्तु यथा तथाऽन्यदपीति नियमस्तथा सति जगद्वै. चित्र्यमुच्छिद्यतेत्याह--नेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः तेऽनेनेति विरोधो विरुद्धधर्माध्यासः । 'अवच्छेदकत्वं' विशेषणत्वम्। 'उभयं' संयोगस्तदभावश्च । 'अवच्छेद्यत्वं' विशेष्यत्वम् । असिद्धेरिति । अ- भावस्य समवायनिषेधात् संयोगात्यन्ताभावस्थाजन्यत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्येति । संयोगतदभावविषयस्येत्यर्थः । भवतु ज्ञानस्योभयनिरूप्य. त्वं न त्वर्थान्तरस्येत्याह-किञ्चिदेवेति । तुल्यमिति । दर्शनस्योभयत्राविशे. षादित्यर्थः । एकेनेति । आश्रयेणेत्यर्थः । कुतो विशेषात संयोगात्यन्ता- भावःप्रतियोगिसमानाश्रयो न रूपाद्यत्यन्ताभाव इत्याह-सर्वेषामिति । रूपाद्यभावानामित्यर्थः। अभावत्वाविशेषेऽपि यथा कश्चिदन्योन्याभावः कश्चित्संसर्गाभावः, तथा प्रतियोगिभेदादेवात्रापि व्यवस्थेत्याह- वैचित्र्यादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रूपाधभावानामिति । रूपादितदभावानामित्यर्थः । गङ्गाजलादौ शुक्ल- ..

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सर्विवृतिप्रकाशोद्भासिता १३१ बाधका- दिति मूकीभव । (इति) पृथिवी । शुक्लमेव रूपमपामिति न सङ्गच्छते, नीलिमादेरप्युपल. म्भात् । औपाधिकं तच्चन्द्रमसीव शैत्यमिति चेन्न, भावात् । अन्यथा धर्मधर्मिव्यवहारविरहापत्तेः । वियति वि. क्षिप्तानामेव कालिन्दीजलानां धवलिमप्रतीतिर्वाधिका इति चे. न्न, तत्रापि तेजस एव धवलिम्न उपाधिभावसम्भवात् । । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भाष्यकारीयोद्देशक्रमानुरोधेन पृथिवीं निरूप्य जलं निरूपयति- शुक्रमेवेति अभास्वरशुक्लमात्ररूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षा. द्याप्यजातिमत्वमपीतरभेदसाधकमित्यर्थः । नीलिमादेरिति । कालि. न्दीजलादाविति शेषः । औपाधिकमिति । पार्थिवौपाधिकमित्यर्थः । श्वैत्यं वास्तवं नैल्यमौपाधिकमिति न विनिगमकमित्याह-बाधकाभावा- दिति । नियामकमन्तरेणापि तदोपाधिकत्वं वाच्यं तत्राह-अन्यथेति । भूमिष्ठमेव जलं नीलमनुभूयते न त्वाकाशस्थमपीत्युपाधिरेव स्फुट इत्याह--नियतीति । वियनिष्ठजलश्वैत्यमेवोपाधिकं स्यात् तत्रा. पि तेजस उपाधेः सम्भवादित्याह--नेति । यद्यपि अन्यगततया भास. मानधर्माश्रय उपाधिर्जवाकुसुमादिस्तथाप्यत्र धर्म एवोपाधिरुक्तः। न्यायलीलावतीप्रकाशः नीलिमादेरिति । कालिन्दीजलादाविति शेषः । औपाधिकमिति । संसृष्टपृथिवीश्यामत्वोपाधिकमित्यर्थः । चन्द्रमसीवेति । यद्यपि(१) चन्द्रकराणामनुभूतस्पर्शतया शैत्यं नानुभूयते तथाप्यागमाच्चन्द्र- मण्डले शैत्यं प्रतीयत इति भावः। तेजस इति । यद्यपि यद्धर्मोऽन्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्यैवोपलम्भादाह-कालिन्दीति । संसृष्टेति । मूलानुसारितया श्यामतो. पाधिरुक्ता वस्तुतो पृथिव्येवोपाधिरिति ध्येयम् । एकत्र कारणाभि- (१) असनिकृष्टे चन्द्रमसि शैत्यप्रत्यक्षासम्भवेनापि प्रभाणां शैत्येन शैत्यमनुमातव्यम् , प्र- भावतः प्रभासजातीयस्पर्शववाद । चन्दमापदं वा चन्द्रप्रभापरं वाच्यम् । क्वचिच्च मूले च- न्द्रमंहसीत्येव पाठः। तत्राह-यद्यपीति । इति दीधितिः । नयनेन प्रकारान्तरेण वोपस्थिते किरणे स्वचा शैत्यारोपो वायाविवेत्यापि वदन्ति ।

·न्यायलीलावती नीलिमापि तर्हि प्रतीयेत, घटादाविव तेजोमध्यवर्तिनीति चेन, पित्ताभिभूततेजसः श्वैत्यवन्नीलिम्नोऽप्यप्रतीतेरुपपत्तेः । स्फ- टिकादिवद्वा। नापि मधुर एवं रसो, नियामकाभावात् । तिक्ता- m- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वास्तवश्चेत् नीलिमैव जले तदा सोऽपि वियति प्रतीयते । न हि तेजोरूपेण नीलिम्नोऽभिभवो नीले घटादौ दृश्यते इत्याह--नीलिमापी. ति । ग्राहकदोषादपि तदा नीलिमोपलभ्यते इति स्यादित्याह--पित्तति । यथा पित्ताभिभूतनायनतेजसा पुरुषेण तेजःश्वैत्यं वास्तवमपि नोप लभ्यते, तथा नीलिमापि कुतश्चित् करणदोषानोपलभ्यत इत्यर्थः । ग्राहकदोषमभिधाय ग्राह्यगतमाह-स्फटिकादीति । अपां मधुर एव रस इत्याक्षिपति-नापीति । नियामकेति। मधुरं जल- मिति लौकिकप्रतीत्यभावादित्यर्थः । ननु रसवत्त्वे सति तिक्तादिसत्तया ऽनुपलभ्यमानत्वादेव माधुयं स्यादित्याह-तिक्तादीति । तर्हि वैपरीत्ये न्यायलीलावतीप्रकाशः निष्ठतयाऽवभासते स उपाधिः, यथा जपाकुसुमं स्फटिक इति तेज एवोपाधिः, तथापि योऽन्यधर्मोऽन्यगतत्वेन भासते स उपाधिरिति मतमाश्रित्य धवलिमैवोपाधिरुक्तः । घटादाविति । नीलिमवतीति शषः। विचित्रस्वभावत्वावस्तूनां कचिदनभिभवेऽपि कचिदभिभवः(१) स्यादित्याह-पित्तेति । स्फटिकेति । जवाकुसुमसन्निधौ स्फटिकश्वैत्या. भिभधवत् , अत्रापि नीलिमाभिभव इत्यर्थः । दोषाणां करणगतत्व विषयगतत्वभेदेन प्रकारद्वयमुक्तम् । नियामकेति । जले रसो नानुभूयत एव । यदि च शर्करावन्माधुर्याननुभवेऽपि तिक्तादिवैलक्षण्यान्माधुर्य तदा शर्करामाधुर्यवैधात्तिक्तत्वमेव रसस्य किं न स्यादित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भवादन्यत्र विषयाभिभवाद् दृष्टान्तदान्तिकवैषम्यादभिभवकाचि. कतामात्रेण दृष्टान्ततेत्याशयेनाह--विचित्रेति । ननु यस्यामेवोल्ब. (१) “अभिमवश्च नाम मन्दस्य पटीयसो ग्रहणादग्रहण"मिति न्यायवार्मिकम् (२२)। "भभिभवश्च बलवत्सजातीयसम्बन्ध" इति तत्त्वचिन्तामणी प्रत्यक्षखण्डम् (०४५ पृ०) ।

·३ M न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृप्रकाशोद्भासिता दिविलक्षणवेदनमेव माधुर्यवेदनमिति चेन्न, मधुरत्वा(१)दि. विपरीत(२)वेदनमेव हि तिक्तादिवेदनमित्यपि तुल्यत्वात् । क्वचिदुल्बणतापि स्यादिति चेत् , तुल्यं मधुरतायामपि । षड्- विपरीतवेदनेऽरसत्वमेव स्यादिति चेन्न, अनुष्णाशीतस्पर्शव- सप्तमेनाप्युपपत्तेः । जम्बीरकरवीररसादावम्लतिक्तवेदनाच्च । 5 - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् किमुत्तरमित्याह--मधुरादीति । क्वचिदिति। जलत्वस्य तिक्तरससमानाधि- करणत्वे स्फुटतरतिक्तरससामानाधिकरण्यं स्यादित्यर्थः । ननु तिक्ता- दिकं तावन्नोपलभ्यत इत्युभयसिद्धं माधुर्यमपिजले यदि न स्यात्तदा नीरसमेव तत् स्यादित्याह-षडिति । यथा शीतोष्णस्पर्शयोरनुपलम्भे- ऽपि अनुष्णाशीतस्पर्शवती पृथिवी तथा माधुर्यादीनामपि अनुप. लम्भेऽपि जलं विलक्षणरसवदेव स्यादित्याह--नेति । मधुररसवत्त्वे तिक्तादिविलक्षणवेदनस्य हेतावसिद्धिमाह--जम्बारेति । यद्वा क्वचि. दुल्वणतापि स्यादित्यत्र इष्टापत्तिमाह--जम्बारेति । यज्जातीयं क्वचित् यदभाववत्तज्जातीयं सर्वमेव यदि तदभाववत्तदा दोषमाह- न्यायलीलावतीप्रकाशः कचिदिति । जलत्वं यदि तिक्तरससमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षायाप्य. जातिः स्यात् , उल्बण(३)तिक्तरससमानाधिकरणं स्यादित्यर्थः । अनुष्णाशीतेति । आतिरेक्यमात्रे दृष्टान्तः, न तु सप्तमत्वेऽपि तात्पर्यम् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः णतिक्तरसस्तस्यामेवोल्बणतिक्तरसवत्त्वमापाद्यं तज्जातीयायां वा । आद्येऽसम्भव एव । अन्त्ये सत्तामादाय सिद्धसाधनमत आह-- जलत्वमिति । आत्मत्वे व्यभिचार इति समानाधिकरणान्तम् । तत्रापि स्वमते जलत्वे व्यभिचार इति तिक्तपदम् । रमपदं स्फुटार्थम् । अनु. ल्बणतिक्तरसवन्मात्रवृत्तिजातौ व्यभिचार इति साक्षात्पदम् । अनु. ल्बणतिक्तरसवदात्मान्यतरत्वे व्यभिचार इति जातिपदम । इदं चापादनं स्वमतावष्टम्भेनान्यथा तन्मते करवीररसादिवृत्तित्वेनेष्टा. पत्चरित्यवधेयम् । आपादकं पूरयति--यदीति । वायौ व्यभिचारान (१) मधुरादिवि०। (१) विलक्षगवे। (९) "स्पष्टं स्फुटमब्यक्तमुल्वण" मित्यमरः।

·न्यायलीलावती स्वाश्रयप्रत्यासत्या तदुपलम्भ इति चेत् (१), आप्यत्वे बाध. काभावात् । अन्यत्र तद्विरहेणैवापामुपलम्भादिति चेन्न, पृथिव्या अपि मधुरताया आप्यत्वापत्तेः । अन्यत्र तद्विरहेणैव क्षितरुप. लम्भात् । स्नेहवत् । नापि शीत एव स्पर्शः । मध्यन्दिने जलस्योष्ण्य- स्योपलम्भात् । तैजसं तदौष्ण्यमिति चेन्न, रूपाध्यक्ष. ताव्याप्यत्वाव(२) स्पर्शप्रत्यक्षतायाः(३) । वारिस्थतेजोरूपं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पृथिव्या अपीति । स्नेहवदिति । स्नेहविनाकृता घटादिरूपा पृथि. वीति यथा घृतादौ स्नेह औपाधिक इत्यर्थः । तैजसमिति । अनुद्भूतरूपोद्भूतस्पर्श वारिस्थं यत्तेजस्तदौपा. धिकमित्यर्थः । स्पर्शाध्यक्षताया इति । तेजःस्पर्शाध्यक्षताया इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वाश्रयेति । संयुक्ताम्लादिरसाश्रयपार्थिवौपाधिकी तत्प्रतीतिरित्यर्थः। तद्विरहेणेति । अम्लादिव्यतिरेकेणेत्यर्थः । यजातीयं यद्व्यतिरेकेणो. पलभ्यते तज्जातीयस्य तद्वत्वं यद्यौपाधिकं तदायं दोष इत्याह- पृथिव्या अवीति । स्नेहवदिति । तैलादिस्नेहवदित्यर्थः । एतच्च सिद्धा. न्तिमतमाश्रित्योक्तं 'घृतेऽपि दर्शना'दित्यनेनाग्रे स्नेहस्यापि पार्थि. वत्वेनाक्षेप्यत्वात् । अनुभूतरूपोभूतस्पर्श वारिस्थं तेजस्तदीयः स्पर्शो वारि- स्थत्वेनानुभूयत इत्याह-तैजसमिति। रूपाध्यक्षत्वेति । एतच्च शीतो. ण ()भिन्नस्पर्शस्याभावात् निःस्पर्शी वायुरिति मतमाश्रित्योक्तम् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मूलोक्तव्याप्तिः सङ्गच्छतेऽत आह--एतच्चेति । आदिरिति । प्रथमभाग - -- (१)ति चेत्र, (२) ग्याप्तत्वात् । (६) स्पर्शाध्यक्षताया इत्यपि पाठ ! तैजसप्रत्यक्षस्पर्शस्य प्रत्यक्षरूपव्याप्यत्वादित्यर्थः । (1) शीतोष्णेति पाकजजातीयस्याप्युपलक्षणम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १३५ प्रत्यक्षमिति चेन्न, तिमिरे उष्णोदकचाक्षुषतापत्तेः । तदा क. चित्स्वभावतोऽप्युष्णतोपलभ्येतेति चेन्न, कनकादिद्रवत्ववत् नैमित्तिकत्वेनाप्युपपत्तेः। रूपस्य तेजःसंयोगाजन्यत्वे कथं स्प- शस्येति चेन्न, रूपस्य तादृशत्वे द्रवत्वेऽपि तुल्यत्वात् । नापि स्वाभाविक द्रवत्वम् । करकादावभावात् । अस्त्येव त- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् उष्मा च न तेज इति भावः । तिमिर इति । उद्भूतरूपस्य तेजसो नय. नसहकारित्वसम्भवादित्यर्थः । तदेति । यदि स्वाभाविकमौष्ण्यं जले स्यादित्यर्थः । कनकेति । निमित्ताधीनोत्पत्तिकतया निमित्तकादाचित्- कत्वात् स्पर्शोत्पत्तेश्च कादाचित्कत्वमित्यर्थः । ननु यत्र रूपं तेजः- संयोगजन्यं तत्रैव स्पर्शोऽपि तथा, पृथिव्यां तथा दर्शनादिति कथं जलस्य स्पर्शमात्रं तेजःसंयोगजन्यं स्यादित्याह-रूपस्येति । कथं स्पर्श- स्येति । तेजःसंयोगजन्यत्वमिति शेषः । तर्हि रूपं सुवर्णे न तेज: संयोगजन्यमिति द्रवत्वमपि तादृशं न स्यादित्याह-रूपस्येति । करकादा. न्यायलीलावतीप्रकाशः यद्वा तैजसत्वेन विशेषणीयम् । तदेति । यदि स्वाभाविकमौण्यमि- त्यादिः। 'स्वभावतः तेजःसम्बन्धं विनेत्यर्थः। यथा कनकघृतद्रवत्वं तेजासम्बन्धं विनाऽनुपपद्यमानमपि स्वाभाविकं तथा जलस्योष्ण्य. मपीत्याह-कनकादीति । स्पर्शपाकजत्वं समानाधिकरणरूपपाकज- त्वव्याप्त(१)मित्याह--रूपस्येति। विपक्षे बाधकाभावेन प्रतिवन्दीमाह-- रूपस्येति । 'ताहशत्वे पाकजत्वे । एवं कनकरूपस्यापाकजत्वे द्रवत्व. मपि तथा स्यादित्यर्थः । किं च श्रीखण्डेपि शीतस्पर्श उपलभ्यते । न चाधृष्टस्यानुष्णाशीतत्वानुभवादपामेव स इति वाच्यम्, जलसंयो- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इत्यर्थः। समानाधिकरणेति । अत्र समानाधिकरणपदं स्फुटार्थ व्या- प्यपदेनेव तल्लाभात् । यद्वा व्याप्यपदं कालिकव्याप्त्याश्रयपरमिति सामानाधिकरण्यलाभायैतत्पदम् । अपीति । अत इत्यर्थः । (१) पाकजरूपसामानाधिकरण्यव्याप्तमित्यर्थः । पाकजस्पर्शः पाकजरूपव्याप्त इति तु फलि- तार्थः। इति दीधितिः।

·१३६ न्यायलीलावती । त्रापि परं तत्पतिवद्धमिति चेत्र, घृतादावपि तुल्यत्वात् । तैलेऽपि सत्त्वाच्च । तत्राप्यमेव द्रवत्वमिति चेन्न, तत्राप्सम्बन्धे(१) तैलस्य दहनप्रतिकूलतापत्तेः। उपष्टम्भकमाहात्म्यान्नैवमिति चेन्न, तप्ततप- नीयद्रवत्वेऽपि(२) पार्थिवतापत्तेः। उक्तयुक्तेरेवाग्निसंयोगाविनाश्य- तापत्तेः(३)। यद्यद्विरुद्धं तत्तत्कथं तदनुकूलं स्यादिति चेत्तुल्यम्। नापि नहोऽपामेव घृतेऽपि दर्शनात् । आप्यभागस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विति । तथानुपलम्भादिति भावः । घृतादाविति। घृतेऽपि सांसिद्धिक- मेव द्रवत्वं काठिन्यदशायान्तु प्रतिबद्धमित्यपि वक्तुं सुकरमित्यर्थः। सांसिद्धिकद्रवत्ववत्वस्य जललक्षणस्यातिव्याप्तिमाह-तैलेऽपीति । जलसम्बन्धौपाधिकं तदित्याह-तत्रात । तैलं यदि जलसम्बद्धं स्या त्तदा तैलादग्निनाशः स्याद्वैपरीत्यमेव दृष्टमित्याह-तत्रेति । ननु तैल- भागस्य पार्थिवस्यायं महिमा यत् तत्सम्बद्धं जलं न दहनप्रतिबन्ध कमित्याह-उपष्टम्भकेति । एवं तर्हि सुवर्णद्रवत्वमपि पार्थिवं स्याद. ग्निसंयोगानाश्यत्वमपि तस्योपष्टम्भकमाहात्म्यादेव स्यादित्याह- तप्तेति । 'उक्तयुक्ति'रुपष्टम्भकमाहात्म्यम् । उपष्टम्भकसन्निकर्षादपि न दहनप्रतिकूलमेव स्यादित्याह--यदिति । तर्हि द्रवत्वमपि नाग्निसंयोग- नाश्यमेव स्यादित्याह---तुल्यमिति । स्नेहवत्त्वं जललक्षणमाक्षिपति--नापि स्नेह इति । घृतेऽतिव्याप्ति- माह--घृतेऽभीति । घृते स्नेहस्य जलोपाधिकत्वमाह-आप्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यैव शीतस्पर्शोत्पादकत्वे विरोधाभावात् । अन्यथा घर्षकजलापे. क्षया घृष्टस्य शीततरत्वानुपपत्तेरिति भावः । तैलेऽपीति । पार्थिवेऽपि तैले स्वाभाविकं द्रवत्वमिति न तल्लक्षणमित्यर्थः । तत्रेति । जलद्र. वत्वस्य तथात्वादित्यर्थः । ननु पार्थिवं द्रवत्वमग्निसंयोगनाश्यामिति न तत्तथेत्यत आह-उक्तयुक्तरिति । उपष्टम्भकमाहात्म्यादित्यर्थः । तुल्यमिति । यदग्निसंयोगनाश्यं तत्कथमग्निसंयोगानाश्यं स्यादिति तपनीयद्वत्वेऽपि तुल्यमित्यर्थः । आप्यभागस्येति । संयुक्तसमवायात्तत्र (१) तत्राप्यसम्बन्धे । (२) द्रवत्वस्यापि। () श्यत्वोपपत्तेः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १३७ स इति चेन्न, द्रवत्वस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् । क्षितिपयसो- रभेदे गन्धानुपलम्भो बाधक इति चेन्न, नियतावान्तरजाति- वृत्तित्वेनाप्युपपत्तेः । अभेदः कथमिति चेन्न, भेदप्रतिपादक- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नेति । यदि जलं पृथिव्यभिन्नं स्यात्तदा जलेऽपि गन्ध उपलभ्यते, न चोपलभ्यते तस्माजलं न पृथिवीत्याह-क्षितीति । यथा पृथिवीत्वे सत्यपि नैमित्तिकं द्रवत्वं घृतादावेव न घटादौ, तथा पृथिव्यन्तरवि- शेषे चम्पकादावेव गन्धो न जलेऽपीति त्वदुक्ततर्कमूलव्याप्तौ विप- क्षवाधकाभाव इत्याह-नियतेति । ननु गन्धवत्वेनाभेदः स्यात् तच्चे- जले त्वया नेष्यते तदा त्वदभिमतस्तयोरभदो न स्यादिन्याह-अभेद इति । भेदप्रतिपादकेति । जलत्वस्यानुगतस्य करकादिसाधारण्याभावात् । स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकत्वस्य धृतादिसाधारण्यात् स्नेहत्व. स्य कार्याकार्यवृत्तितया कार्यतानपच्छेदकत्वात् अनित्यनेहत्व. स्य तथात्वेन तत्समवायिकारणतावच्छेदकतया अवयविनि जा. तिसिद्धौ परमाणुः स्वोपादेयवृत्तिद्रव्यत्वलाक्षाद्याप्यजातिमानिति न्यायलीलावतीप्रकाशः स्नेहोपलब्धिरित्यर्थः समवाये बाधके सत्येव तथात्वमित्यभिप्रेत्याह- द्रवत्वस्येति । ननु किश्चिद्भेदसाधनदूषणेऽपि साधनान्तराद्भेदः स्थादित्याह-क्षितीति । यथा पृथिवीविशेषे सौरभं न तन्मात्रे तथा गन्धोऽपि स्यादित्याह-नियतेति । भेदप्रतिपादकेति। जलवजातेरप्यभावात करकासाधारणानुगतमतरभावात् । न च विलयनदशायां तत्रापि तत्प्रतीतिः, विलीनस्य करकातो द्रव्यान्तरत्वात् । न च शीतस्प. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यथा पृथिवाति । यद्यप्येवमपि गन्धनियामकजातिस्वीकारे (१)तेनैवेतर. भेदरक्षा भवत्येव तथापि जलादिमिन्नस्यैव कस्यचिन्निर्गन्धत्वे गन्धनियामकजात्या विभागे आधिक्यं स्यादिति (त?)या विभागो न(कर? )रणीयस्तथा सतीदमुक्त(२)मिति ध्येयम् । ननु जलत्वं जातिरेवेतरभेदसाधिकास्तु इत्यत आह--जलत्वेति । तत्रापीति । (१) र तेनैव विभागे इतरत्वरक्षाम'। (२) 'तीदमयुक्तमि। १८ ·न्यायलीलावती मानाभावादिति मूकीभव । जलमतन्न पृथिवीति चेन्न, घृतमे- तन पृथिवीत्यत्रापि तुल्यत्वात् । मैत्रम् । शुक्लमेव रूपमभास्वरमपां न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् साधारणी जातिरिति चन्न, जलपरमाणोः पक्षत्वे तत्र जलत्वस्यैवाभा. वात् । परमाणुमात्रपक्षत्वे मनसि भागबाधात् । स्नेहवन्मात्रवृत्तिसंयो. गासमवायिकारणता च स्पर्शवन्मात्रवृत्तिसंयोगासमवायिकारण. तावदतिप्रसक्ता । अन्यथा चतुष्टयसाधारणी एका जातिः स्यादिति भावः । शुक्लमेवेति । औष्ण्यासमानाधिकरणशुक्लमात्ररूपसमानाधि- करणद्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्त्वं नीलासमानाधिकरणभास्वरशु- क्लरूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वं वा जलत्वमि- त्यर्थः । तथा च स्फटिकादावतिव्याप्तिः । कालिन्दीजलादौ नैल्यमेव न्यायलीलावतीप्रकाशः र्शात् तत्र जलत्वानुमानं सांसिद्धिकद्वत्वाभावेन तत्प्रतिरोधात । नापि(१) स्नेहसमवायिकारणत्वावच्छेदकत्वाज्जलावयविनि तत्सिद्धौ जलपरमाणौ स्वोपादेयवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वमनुमेयं स्नेहत्वस्य कार्याकार्यवृत्तितया कार्यतानवच्छेदकत्वात् । नापि स्नेहवन्मात्रवृत्तिसंयोगसमवायिकारणतया तसिद्धिः, स्पर्शवन्मात्र वृत्तिसंयोगसमवायिकारणतयापि जात्यापत्तेरिति भावः । शुक्लमेवेति । न च स्फटिकेऽतिव्याप्तिः(२) अपाकजत्वेन विशेषणेऽपिपार्थिवावयवि. नि व्यभिचार इति वाच्यम् , अभास्वरशुक्लरूपभिन्नरूपसमानाधि. करणद्रव्यत्वव्याप्यजात्यनाधारत्वे सति रूपवत्त्वस्य विवक्षित. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः करकायामपीत्यर्थः। स्नेहत्वस्येति । न चानित्यनेहत्वं तथास्त्विति वाच्यम् , · एवमपि परमाणुसाधारण्यायास्तस्या असिद्धेः तस्य नित्यत्वे योग (ग्य ? ) त्वे फलोपधानावश्यम्भावापत्तेरिति भावः । अभास्वरेति । तेजस्यतिव्याप्तिवारणाय प्रथमविशेषणम् । पृथिव्याम- (१) परमाणुवृत्तित्वं निराकरोति-नापीत्यादिना । आरम्भकत्वादनुमेयम् । वस्तुतः क्षितिपयसा; भेदासिद्धौ घृतस्वादरिव जलत्वस्यापि न द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यत्वसिद्धिः । अतएव प्रत्यक्षस्य जलत्वस्य जन्यवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातित्वेन न परमाणुवृत्तित्वानुमानमिति ध्येयम् । इति दीधितिः। (२) स्कटिकपरमाणावतिब्याति । इत्यपि पाठः। । ------ Dasna ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १३९ लक्षणमिति । न च तेजसा नीलिमाभिभवः | घटादावभावात् । न. च स्वाच्छययोगात् स्फटिकवदिति वाच्यम् , इन्द्रनीलादावभावात् । रसोऽपि मधुर एव । काषाय(१)द्रव्येण जलमाधुर्यस्योपलम्भा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्राकृतं रूपं तच्च वियति विक्षिप्ततेजोरूपाभिभूतमिति यत् परेणोक्तं तत् दूषयति-न चेति । एवं सति घटनेल्यमपि तेजोरूपेणाभिभूयेतेत्यः र्थः । स्वच्छस्यैव द्रव्यस्य तेजोरूपेण रूपमभिभूयते न तु घटादेरपीति शङ्कते-न चेति । इन्द्रनीलेति । सूर्यालोकानभिभाव्यतायामस्वच्छत्वमु- पाधिरिन्द्रनीलरूपे साध्याव्यापक इत्यर्थः । एवं च प्रदीपप्रभयोत्पलनै. ल्याभि ऽपिन दोषः। रसोऽपीति । तिक्तरसासमानाधिकरणमधुररस. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्वात् । व्योमक्षिप्तकालिन्दीजलनीलिम्नस्तेजोरूपेणाभिभव इति दू. षयति-न चेति । अत्र सूर्यालोकेन नीलरूपं नाभिभूयत इति विशिष्य व्याप्तिा, प्रदीपप्रभया नीलोत्पलनीलिम्नोऽभिभवात्सामान्यतो व्य. भिचारात्। न च विशेषव्याप्तावप्यस्वच्छत्वमुपाधिः साध्याव्याप. कत्वादित्याहन चेति । रसोऽपीति । न च शर्करायां व्यभिचारः अ. पाकजत्वेन पूर्ववर्विशेषणत्वादिति वाच्यम् , मधुररसभिन्नरसस- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तिव्याप्तिवारणाय शुक्लेति । रसादिकमादाय जलेऽसम्भववारणाय भिन्नपदोत्तररूपपदम् । द्रव्यत्वमादाय तद्वारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति । पृथिवीजलान्यतरत्वमादाय तद्वारणाय जातीति । प्रदीपेति । न.च प्रदीपस्याव्यञ्जकत्वमानं न त्वभिभावकत्वं 'प्रदीपैय॑ज्यते जातिर्न तु नीरजनीलिमें त्यभिधानादिति वाच्यम् , तथा सति दीपालोक. मध्यवर्तिनीरजनीलिम्नश्चन्द्रालोकेन प्रकाशापत्तेः। अनभिभूतस्यै वाभिभावकत्वमतो न प्रदीपसानिधाने दिवापि तदनुपलम्भ(२)इति भावः । साध्याव्यापकत्वादिति । सूर्यालोकानभिभाव्यत्वलक्षणसाध्यस्ये. न्द्रनीलवृत्तिरूपे सत्त्वादुपाधेश्चासत्त्वादित्यर्थः । पूर्ववदिति । तद्विशे. षणेऽपि पार्थिवावयविनि व्यभिचारादित्यर्थः । मधुरेति । जलत्वमा- (१) कषायद । (२) तदुपलम्भ इ.।

·न्यायलीलावती व । तथा हि स्नातकस्य हरीतकीरसस्वादानन्तरं(१)वाराणसी. परिसरे कमण्डलुपरिस्खलदमलजाह्नवीजल(२)विमलधारासु म- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् समानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वमित्यर्थः। स्वरूपासि द्धिमाशङ्ख्याह-कषायेति । नन्वेवं रसनमाप्यं रूपादिषु मध्ये रस. स्यैव व्यञ्जकत्वात् सक्तुरमाभिव्यञ्जकजलवदित्यनुमानं कषायद्रव्येण व्यभिचारात् भज्येतान च स्वीयरूपव्यञ्जकत्वान्न व्यभिचार इति वा च्यम्, तथाच दृष्टान्ते साध्यवैकल्यापत्तिः। मैवं पार्थिवरसाभिव्यञ्जक- त्वस्य हेतुविशेषणत्वेनाभिमतत्वात्। न च कषायद्रव्यं पार्थिवं रसमभि- व्यनतीति न तेन व्यभिचारः। न च कर्कटीभक्षणानन्तरं जले तैक्त्यमु. न्यायलीलावतीप्रकाशः मानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजात्यनाधारत्वे सति रसवत्वस्य विवक्ष. णात् । योग्यानुपलब्धियाधं निरस्यति-कषायेति । नन्वेवं रूपाद्यव्यः ञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वं रसनाप्यत्वसाधकं कषायद्रव्य एव व्य. भिचरेत् । न च स्वीयरूपव्यञ्जकत्वात्तत्र हेत्वभावः, सक्तुरसाभि- व्यञ्जकोदकस्यापि स्वीयरूपव्यञ्जकत्वाद् दृष्टान्तस्य साधनवैकल्या. पत्तेः । पररूपाव्यञ्जकत्वं तत्रापि समानम् । न च कषायद्रव्यं जल- रसोत्पादकं मधुररसस्य सकलजलसाधारण्याभावापत्तेः। कर्कटी- भक्षणानन्तरं जलपाने तिक्तरसस्यानुभवात्तत्र तिक्तरसस्याप्याप- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दायासम्भववारणाय भिन्नान्तम् । द्रव्यत्वभादाय तद्वारणाय द्रव्य. त्वव्याप्यमिति । क्वचित्साक्षात्पदमस्ति तत्र जातित्वावाच्छिन्नाधार- त्वं न विवक्षणीयमपि तु यत्किञ्चित्ताशजात्यनाधारत्वमिति । श. कैरादावतिव्याप्तिवारणाप तत्पदमिति ध्येयम्। रूपादीति । आदिपदं स्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वगर्भहत्वन्तरावाप्तये । पररूपेति । यद्यपि लुप्ताक्षरमा सीनीलिम्नि जलस्य व्यञ्जकतया दृष्टान्तत्वमेवमप्ययुक्तमेवेति वा. व्यम्,(१)पटादिरूपाव्यजकत्व(स्य)विशिष्यवो(३)पादानाताकेचितु(४) (१) हरीतकीस्वादा० । (३) बस्य तत्रैवोपा० (२)जलाविरलया। (४)कश्चित।

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १४१ धुराकारा मनीपोन्मिषति । न च कषायद्रव्यस्यैव तत् । रसा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तेः । अत्राहुः। रसनाप्यत्वसाधके पार्थिवरसाभिव्यञ्जकत्वं साधः कमतो न जलरसव्यञ्जककषायद्रव्येण व्यभिचारः । कषायद्रव्यान्य. त्वेन वा हेतुर्विशेष्यः। तिक्तरसश्च कर्कट्या एव केवलेऽपि कर्कटी. फले तिक्ततोपलम्भात् । तदेकदेशे तिक्ततोपलम्भात् अवयवरस. जातीयस्यावयविनि वृत्तेः । यद्वा कर्कटीभक्षणेन रसनाप्रवर्तिपित्त- क्षोभः क्रियते तदीयतिक्तत्वं तत्रोपलभ्यत इति वैद्यकादवगतमत एव जलपानं विनापि तत्र तिक्ततोपलम्भः । मधुरा हरीतकीत्यनुभ. वात् तदीय एव मधुररसोऽनुभूयते न जलस्येत्यपि नास्ति । स्वरूप. योग्यहरीतकीरसान्तराणामपि रसनेन संयुक्तसमवायाविशेषात्तद्र- हापत्तेः, सामग्रीसत्त्वेऽपि कार्याभावस्य व्याहतत्वादित्याह-न चेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पररूपस्पर्शाव्यञ्जकत्वमेव हेतुर्न च रूपपदव्यर्थता अखण्डाभावादि. त्याहुः(१)।पार्थिवेति। अत्रापिपरपदं प्रवेश्यमन्यथा स्वीयरसव्यञ्जकतया व्यभिचारतादवस्थ्यात् । द्रव्यत्वं च हतौ प्रवेशनीयमन्यथा सन्निका र्षे व्यभिचारात् । न चेदमन्योन्याश्रयग्रस्तं रसनाप्य(२)साधकस्य हेतुत्वानुपपत्त्या हि परेण जलनीरसत्वं साध्यते । तथा च जले रस. वत्वसिद्धौ पार्थिवत्वं हेतोर्विशेषणमन्यथा व्यावाप्रसिद्धस्तविशे. षणे च हेतुत्वानुपपत्तिलक्षणबाधकनिरासे जले रसवत्त्वसिद्धिरिति वाच्यम् , रसत्वावच्छिन्नव्यञ्जकत्वहेतौ तात्पर्यात् । अवच्छिन्नत्वविशे. षणादेव नोपनीतशानमादायान्यत्र व्यभिचारः। तत्र ज्ञातत्वस्य व्य. अकता(३) वच्छेदकत्वात् जले सक्तुरसत्वस्य तथात्वेन रसत्वस्या पि तथात्वादिति मिश्राः । वस्तुतस्त्वनयैवारुच्याह-कषायेति। मि. ष्टकर्कटीभक्षणे न तदुपलम्भ इत्यत आह-तदेकदेश इति । वृन्तस. निहितावयव इत्यर्थः । तथाप्यवयविनि किमायातमत आह-अवयवेति । नन्ववयवान्तरस्य मधुररसवत्त्वादवयवी तत्र · नीरसाश्चत्ररसवान् वा स्वीकरणीय इत्यवयवान्तरभक्षणे कथं तिक्ततोपलम्भ इत्यरु चेराह-न्यद्वेति । तदीय एवेति । तदीय एवेत्यवयवरसेन परम्परासम्ब- (१) इत्याह । (२) ध्यत्वसा०। (३) व्ययवाद।

·१४२ न्यायलीलावती न्तराणामप्युपलम्भापत्तेः । न च जलेनैव तत्र माधुर्यमुत्पाद्यते । ~ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पलभ्यत इति तिक्तमपि जलं स्यादिति वाच्यम् , तक्त्यस्य कर्कटीग- तत्वेन पूर्वमप्युपलम्भात्। रसनाप्रवर्तिक्षुभिततिक्तभागस्यैव वा तत् तैक्तयम् । न च जलेनैवेति । अग्निसंयोगस्यैव सत्यवयविनि परमाणो वा न्यायलीलावतीप्रकाशः एतच्च हरीतक्यवयवानां नानारसत्वमभ्युपेत्योक्तं न तु हरीतक्या- मेवाव्याप्यवृत्तिनानारससमवायः, व्याप्यवृत्तिजातीयताविरोधात् । न च षड्सा हतिकीतिव्यवहारात्तत्र चित्र एव रसः, गुणविरोधेना. ऽवयविनि नानारसैरनारम्भात् । चित्ररूपावयविनि तु नीरूपत्वना. प्रत्यक्षतापत्तेरनन्यगत्या तथा स्वीकारात् । विजातीयरूपासहकत. स्यैव नीलादेन लाद्यारम्भकत्वात् गुणविरोधाभावात् । अत्र त्ववय. विनो नीरसत्वे बाधकाभावात्, रसनस्य द्रव्याग्राहकत्वात, षड्रसव्य वहारस्य च तत्तद्रसकार्यजनकत्वेन गौणत्वात् । ननु मधुररसमा. प्राधिकरणद्रव्यान्तरोत्पादात् विलक्षणरसोत्पत्तौ रसान्तराणामाभि भूतत्वाद्वा नोक्तदोष इत्याशयेनाहन चेति । द्रव्यान्तरे तावन्माना. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः न्धादुक्तम् । एवमग्रेऽपि हरीतकीरसेत्यत्र । इदं च हरीतक्यवयवाः नामित्याद्याकरेऽनुपदमेव व्यक्तीभविष्यतीति भावः । अव्याप्यवृत्तीति । विषयिर्मिभिन्ने चायं नियमोऽन्यथेश्वरज्ञानमादाय व्यभिचारात् । न चेति । यद्यपि षड्रसत्वव्यवहाराच्चित्ररसो न सिध्यति तथापि तादृशव्यवहारस्य परम्परासम्बन्धेनोपपत्त्यर्थमवयवानां षड्रसत्वे चित्ररूपवचित्ररसोऽप्यवयविनि स्यादिति भावः । अत्र विति । न च स्पार्शनप्रत्यक्षानुराधेन चित्रस्पांपत्तिरिष्टत्वात् । न च रसवती ह. रीतकीतिप्रतीत्या चित्ररसस्यापि सिद्धिः। मधुरा हरीतकीतिप्र. तीतिवद्रसप्रतीते(१)र्गुणविरोधबाधकेन परम्परासम्बन्धालम्बनत्वा- दिति भावः । प्रभाकरोपाध्यायास्तु हतिकी चित्ररस्यै(सै?)वेत्याहुः । ननु जलसाहित्येन पाकात्कारणगुणादेव वा तदुत्पादेन पूर्वोक्त(२). (१) बदुक्तमतीतर्नु। (२)मूलाक्तानियमविका ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १४३ पृथिवीरसस्याकारणगुणपूर्वकस्य पाकजत्वनियमात् । न च हरी- तकीमाधुर्यस्य प्रकर्ष एवाम्भसा व्यज्यते । तदीयकषायादि- रसानां जलानभिव्यङ्गयत्वदर्शनात् । ततो घृतस्य कुङ्कुमगन्धा. भिव्यञ्जकतावदस्यापि जलमाधुर्यव्य अकत्वम् । यदि वा शर. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पार्थिवरसोत्पादकत्वादित्यर्थः । तदीपकषायादीति । यद्यपि नानारस. समवायो न हरीतक्यां व्याप्यवृत्तिताविरोधात् विजातीयैरनारम्मा. च्च । पटप्रत्यक्षतान्यथाऽनुपपत्त्या तच्चित्ररूपाभ्युपगमः, चित्ररसा. मगमे च नानिष्टम् । न च पार्थिवविशेषगुणस्य सर्वपृथिवीसा- धारण्यनियमभङ्गापत्तिरिष्टत्वात् । न चैवमिच्छाद्यपि पार्थिवे श. रीरे स्यात्तत्र बाधकान्तरसत्त्वात् । षड्रसा हरीतकी तु (ति?) व्यव. हारस्तु तद्रसकार्यकारितया । द्रव्यान्तरेण जलमाधुर्यानभिव्यक्ती नियतशक्तिमत्त्वं दृष्टान्तेनोपपादयति-तत इति । अस्यापीति । कषाय. द्रव्यस्यापीत्यर्थः । स्वाभाविकस्थितये माधुर्यानुभवं स्वाभाविक- माह-यदि वेति । तितादिरसवत् मधुरतावैलक्षण्यानुभवोऽपीति न्यायलीलावतीप्रकाशः भावः । हरीतकीरसश्च पाकज इत्यत्रापसिद्धान्तः । परमाणुरसस्यैव पाकजत्वात् कारणगुणप्रक्रमेण तु तदुत्पन्नाववयवानां नानारसत्वा. हुणविरोधेन तदनारम्भादवयवी नीरस एवेत्युक्तम । अतस्तत्र जलेन न मधुररसारम्भः, तथा च तदवयवगता विजातीयरसा युग पत्प्रतीयेरनित्युक्तमित्यभिप्रेत्याह-पृथिवीति । हरीतकीति । हरीतकीशब्दस्तदवयवपरः। एतच्च सर्वेषां रसानां जलव्यङ्गयत्वेऽपि जलविशेषमभिप्रेत्योक्तम् । तथा चेतररसदृष्टान्तेन मधुररसस्य जला नभिव्यङ्गयत्वमनुमेयमिति भावः। 'अस्यापि' कषायद्रव्यस्थापीत्य. थः । शरदीति । ननु रसान्तराप्रतीतिमात्र तत्र, न तु माधुर्यानुभवः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नियमविरोध इत्यत आह-हरीतकीरस इति । 'जलव्यङ्ग्यत्वेऽपि' रसने न्द्रियलक्षणजलव्यङ्ग्यत्वेऽपि । 'जलविशेष' योग्यं जलम् । यद्यपीद सिद्धान्तफक्किकोपरि वक्तुमुचितं तथापि न चेत्यनेन सिद्धान्तपर्यः . च ·न्यायलीलावती दि विमलजलदव्यूहनिरर्गलविगलदमलजलभारधारासारसञ्चा. रिनभस्तलनिहितविमलभाजनसम्भृतमपगतविविधोपाधिव्याधिस- म्भदममृतद्रवप्रीतममानन्दजनकमम्भोऽनुभूयते । किं वा जलरस. स्य मधुरता(१)वैलक्षण्यं किमनुभूयमानजातिविरहः, उत शार्क रादिमाधुर्यवैजात्यम् , अथ तेनैकजातीयताविरहः, उत मधुर. शब्दावाच्यत्वम् [वा] । नायः । अनुभवबाधितत्वात् । नेतरः । अविवादात् । न तृतीयः । उत्कटसादृश्याघननुभवेऽपि मधुरता. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यत् परोक्तं तत्राह-किं वेति । जलीयरसे या जातिरनुभूयले तद्विरहो वा शर्करादिमाधुर्यभिन्नजातीयत्वं वा शर्करादिरसवृत्तिजातिशून्य. त्वं वेति विकल्पत्रयार्थः । अनुभवेति ।न हि या जातियत्रानुभूयते तद्विरह एव तत्रेत्यर्थः । अविवादादिति । जलमाधुर्य्यस्य मयाऽपि वि. लक्षणत्वोपगमादित्यर्थः । उत्कटेति । वैलक्षण्येपि मधुरत्वसामा. न्यस्य तत्रोपगमादित्यर्थः । अवान्तरसामान्येऽपि महासामान्यामा न्यायलीलावतीप्रकाशः न चनीरसे सौहित्या(२)र्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, अन्तःशैत्यानापि तदुपपत्तेः, नीरसपवनभक्षणेऽपि सर्पाणां प्रवृत्तेश्च । न च मनुष्या. णां नीरसभक्षणेऽप्रवृत्तिरिति व्याप्तिरिति वाच्यम् , तापता रसमा. त्रसिद्धावपि मधुररसासिद्धेः । तस्मात्पूर्वोक्तमानाषष्टम्भेनेदमुक्तं नियामकाभावादिति दूषयति-किं वेति । अनुभूयमानेति । जलरस एव या जातिरनुभूयते तद्विरह इत्यर्थः । 'एकजातीयता' गुणत्वव्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्तप्रतीकधारणमेवेत्यदोषः । तस्मादिति । इदमभ्युगमवादन । वस्तुतो रसान्तरस्य सर्वप्राणिसाधारणस्य स्पृहाविषयत्वाभावे सर्वप्राणिसा. । (१) मधुरभाव। (२) मौदित्य तर्पणं तृप्तिरित्यमरः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १४५ मात्रस्यानादिसाधारण्यस्यानुभवात् । अन्यथा मेरुसर्षपयोरपि सत्ताविलयापत्तेः । न तुरीयः । व्यवहारबाधितत्वात् । न च पृथिव्यां(१) मधुरता आप्या। शुष्यत्सु शर्करादिषु माधुर्यापकर्ष- स्यानुपलम्भात् । शुष्यति पुनद्रव्ये(२)स्नेहापकर्षात् । नाप्युष्णः स्पर्शः । औपाधिकत्वात् । मेदस्विस्वेदार्पकतेजसीव रूपानवमासे. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वे विपक्षदण्डमाह-अन्यथेति । व्यवहारेनि। मधुरं जलमिति व्यवहार- स्य सार्वलौकिकत्वादिति भावः । पृथिवीमाधुर्य्यस्याप्यत्वं परापा- दितं दूषयति-न चेति । उपाध्यपपमे औपाधिकस्यापगमनियमात् प्र. कृते तु वैपरीत्यमित्याह--शुप्यस्विति । घृतादौ स्वाभाविकस्नेहे बाध. कमाह-शुष्यतीति । उष्णोदके स्वाभाविकमौष्ण्यं परापादितं दूषयति-- नापीति । औपाधिकत्वादिति । तेजःसन्निकर्षोपाधिकवादित्यर्थः । तर्हि ते. न्यायलीलावतीप्रकाशः प्यव्यापथजात्या । अन्यथेति । अवान्तरजात्यनुभवव्याप्तो न परजा. त्यनुभव इत्यर्थः । पृथिव्या अपि मधुरताया आप्यत्वापत्तेरियुक्त दूषयनि-न च पृथिव्या इति । औपाधिकस्योपाध्यपकर्षेऽपकर्षांपलम्भ. नियमादित्यर्थः । प्रत्युत शुष्यंत्कशेरुणि जलापगमे माधुर्योत्कर्षांप. लम्भादिति भावः । स्नेहप्रतिवन्दी दूषयति-शुष्यतीति । यथा यथा घृतादौ शोषस्तथा तथा स्नेहाएकर्षोपलम्भादौपाधिकस्तत्र स्नेह इत्यर्थः । औपाधिकत्वादिति । उपाध्यन्वयानुविधानस्य अनन्यथासिद्ध. त्वादिति भावः। श्रीखण्डक्षोदेन घर्षकजलस्यैव प्रकृष्टं शैत्यमभि व्यज्यते । यद्वा श्रीखण्डान्तर्वर्तिजलस्यैव घर्षणाद्वहिर्भूनशैत्यातिशय उपलभ्यते, अघृष्टश्रीखण्डस्पर्शविजातीयस्पर्शानुभवात् । पवनादे न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धारणप्रवृत्त्यैव मधुररसत्व(३)मिति द्रष्टव्यम् । प्रकृष्ट शैत्यमिति । शी. तत्वावान्तरजातिविशिष्टं शैत्यमित्यर्थः। प्रतीतजलस्पर्शे प्रकर्षः कल्पने मानाभाव इत्यरुचेराह--यद्वेति जलसंयोगस्यैवत्यादि प्रागुक्तं दुषयति-पवनादेरिति । ननु तंज संयोगादव तदुत्पत्तिरस्त्वित्यंत (१).पृथिव्या म०। (२)ति द्रव्ये पुनः स्ने। (३) मधुररमवत्त्वमि० । १९ .

·न्यायलीलावती ऽपि स्पर्शप्रतीतेरविरोधात् । आप्यद्रवत्वस्यापाकजत्व(१)च्याप्त- त्वात् । (न च).कनकद्रवत्ववन्नैमित्तिकत्वं, न च घृतद्रवत्वप्रति- वन्दीग्रहः(२)। तस्याप्यत्वे पाकापेक्षाविरोधात् । तैले चाप्यभाग: न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जोरूपमप्यनुभूयेतति यत्तु परेणोक्तं तत्राह- मेदस्वीति । 'मेदस्विनः' स्थूलास्तेषां प्रस्वेद उध्मणा भवति । स चोद्भूतस्पर्शोऽनुद्भूतरूप- स्तथैव जलस्थं तेज इत्यर्थः । आप्यद्रवत्वस्य स्वाभाविकन्वादाह--आ. प्येति । अपाकजत्वनियमादिति । अनग्निसंयोगजत्वनियमादित्यर्थः। घृतेऽपि द्रवत्वमाप्यं स्यादिति परापादिते दोषमाह-न चेति । 'पाकापेक्षा तेज:- संयोगापेक्षा । तर्हि तैलेऽपि नाप्यं द्रवत्वमन्यथा तद्वत्वं दहन. प्रतिकूलं स्यादिति परोक्तं दूषयति-तैले चेति । स्नेहप्रकर्षाधीनं तैल. न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यान्तरशैत्याभिव्यञ्जकत्वदर्शनात् । द्रव्यान्तरात्पृथिवीशैत्योत्पाद- स्य क्वाप्यदर्शनादिति भावः। रूपाध्यक्षताव्याप्यत्वात् स्पर्शाध्यक्ष. ताया इत्यत्र व्यभिचारमाह-मेदस्वीति । करकादवभावादिति दूष- यति-आप्यद्रवत्वस्येति । तेजःसम्बन्धेनापां द्रवत्वादर्शनात् प्रत्युत तन्ना- शो पलम्भात्तदपाकजामित्यर्थः । न च हिमपिण्डस्याग्निसं. योगेन विलयनादत्र बाधः । अपाकजत्वेऽपि निमित्तान्तरादुत्पत्तिः कथं निराकरणीयेति वाच्यम्, तेजःसंयोगज. न्यत्वनियमात् । यजातीयं चाग्निसंयोगजन्यद्रवत्वाश्रयस्तजातीय तभावे पिण्डीभूतमुपलभ्यते यथा घृतादीति व्याप्तेश्च जलजातीये चातथात्वात् । करकायां च शीतस्पर्शवत्वेन जलत्वानुमानम् । न चासांसिद्धिकद्रवत्वेन प्रतिरोधः, तस्यासिद्धेः। अदृष्टविशेषात्तत्प्रति. बन्धे काठिन्योपलम्भादिति भावः । तस्येति । आप्यद्रवत्वस्य तेजः संयोगाजन्यत्वादित्युक्तमिति भावः। तत्राप्सम्बन्ध इति दूषयति-- तैले चेति । स्नेहप्रकर्षाभावस्तत्रोपाधिरिति भावः। तैलद्रवत्वस्य पा. न्यायलीलावती प्रकाशविवृतिः आह-यज्जातीयं चेति । हिमपिण्डे च स्वाभाविकमेव द्रवत्वं करका. (१) अपाकजवनियमादिति कण्ठाभरणधृतः पाठः । (२) ०त्वप्रनिबन्धाग्रहः । नैमित्तिकद्रवत्वस्थ -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १४७ स्य स्नेहप्रकर्षवत्त्वेन दहनानुकूलत्वात् । आप्यमेव द्रवत्वं घृतद्र वत्वस्य पाकजत्वेन पार्थिवत्वात् । एवं च स्नेहोऽपामेव । घृत स्नेहः पार्थिवः भौमानलेन्धनत्वादिति चेन्न, प्रकर्षविशेषादेव न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जलभागस्य दहनानुकूलत्वमित्यर्थः । तर्हि घृतद्रवत्वमप्याप्यं स्यात् दहनानुकूलता च तैलवत् स्नेहप्रकर्षाधीना स्यादित्यत आह-घृतद. वत्वस्येति । भौमानलेन्धनत्वादिति । वायुभिन्नत्वे सति भौमानलोपचयहे. न्यायलीलावतीप्रकाशः र्थिवत्वे बाधकमाह-घृतेति । तैलद्रवत्वस्य पार्थिवत्वे घृतद्रवत्वषत् पाकजत्वापत्तिरित्यर्थः । एवं चेति । [ एवं च ] घृतद्रवत्वस्य पाकज. त्वादाप्यद्रवत्वस्य चातथात्वान्न द्रवत्वप्रतिवन्दिरिति घृतस्नेहोऽपा. मेवेति सिद्धे स्नेहस्तल्लक्षणं सिद्धमित्यर्थः । भौमेति । ननु चेन्धनत्वं न निमित्तत्वं वायुनाऽनैकान्तात् । न चानलदाह्यत्वेन तद्विशेष्यम् । दाहो हि रूपपरावृत्तिा भस्मीभावो वा उभयस्यापि स्नेहावृत्तित्वेनापक्ष धर्मत्वम् । अत एव च नानलनाशहेतुनाशप्रतियोगित्वे सत्यनलहे. तुत्वमिन्धनत्वम् , अनलावयवे गतत्वात् । न च हेतुत्वं निमित्तत्व. मभिप्रेतम् , अनलस्येन्धननाशनाश्यत्वे मानाभावात् । इन्धननाशा. नन्तरं मनलान्तरं नोत्पद्यते पूर्वानलस्त्ववयव क्रियाविभागन्यायेन नश्यति । तस्माद्धृतस्नेहाश्रयो न जलं दहनानुकूलत्वात् काष्ठवदि. त्यभिप्रायकोऽयं ग्रन्थः । अत्र स्नेहानाधारत्वमुपाधिः। घृतस्नेहाश्रयो यदि जल स्यात् भौमानलेन्धनं न स्यादित्यत्र च स्नेहप्रकर्षविशे. षाभाव उपाधिरित्याह--प्रकर्षति । जलत्वमपि भेदकं जलशब्दसङ्केत. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिवदिति भावः । समवायित्वमवयवित्वं चासिद्धमेवेति सिद्धवदाह- निमित्तत्वमिति । अत एवेति । अपक्षधर्मत्वादेवेत्यर्थः। वक्ष्यमाणयु त्या उनलस्येन्धननाशानाश्यत्वादित्यर्थः। व्यभिचारोऽपीत्याह--अनलावयव इति । व्यभिचारोद्धारेऽपि अपक्षधर्मत्वं तदवस्थमेवेत्याह--अनलस्येति। वस्तुतो घृतस्येन्धनत्वं न तदीयस्नेहस्येति स्वरूपासिद्धिरिति भावः । दहनेति । भौमदहनेत्यर्थः । तेन न दिव्यानलानुकूलजले व्यभिः ।

·न्यायलीलावती स्नेहस्य दहनानुकूलतोपपत्तेः ।। (इति) जलम् । ७ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तुत्वादित्यर्थः। तदुपचयहेतुत्वं च तदुत्कर्षापकर्षप्रयोजकोत्क: पिकर्षवत्वम् । अन्यथा इन्धनत्वं यदि निमित्तत्वं तदा वाया. वतिव्याप्तिः । अनलदाह्यत्वे सतीति विशेषणे दाहस्य स्नेहावृत्ति. स्वादपक्षधर्मत्वम् । न हि रूपपरावृत्तिर्वा भस्मीभावो वा स्नेहे सम्भ. वति । अनलनाशहेतुनाशप्रतियोगित्वेन विशेषणे स्वरूपासिद्धिः । न हि स्नेहनाशादनलो नश्यति, अपि त्ववयवनाशात्तत्संयोगनाशाद्वा । अनलावयव व्यभिचारश्चेत्यादिदोषः स्यात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः ग्रहो न व्यक्तिमात्रे न वा व्यक्तिविशेष इत्यनुगतधर्मस्य बाधकामा. वाज्जातित्वात् । अनित्यस्नेहत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वेनोक्तगत्या त- सिद्धेति भावः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः चारः। तथाप्यनुकूलत्वे(१) तदन्यत्वेनापि हेतुविशेषणम् । अनित्येति । न च परमाणुसाधारणं जलत्वं तथापि न सिद्धमिति वाच्यम्, त. स्यापि स्वरूपयोग्यत्वात् । समानाधिकरणस्नेहस्य २) च प्रतिबन्धक तया फलाभावः, नित्यस्येत्यादिव्याप्तिस्तु नाभ्युपेयत एवेति । मि. श्रास्तु । अतिप्रसङ्गो ज्ञातः प्रतिबन्धक इति पूर्व परमाणुवृत्तित्वा. शानादुक्तकारणतावच्छेदकतया जलत्वसिद्धौ स्वोपादेयद्यणुकवृत्ति. द्रव्यत्वसाक्षाशाप्यजातित्वेन परमाणुवृत्तित्वानुमानेऽतिप्रसङ्गमानं नावच्छेदकत्वकल्पनां बाधते उपजीव्याविरोधादपि तु अनित्यत्वमा वच्छेदके विशेषणं कल्प्यते पूर्वोत्यागेनोपजीव्यविरोधाभावादिति. वदन्ति । वयं तु जल समवायिकारणतावच्छेदकतयैव जलत्वसिद्धिः, अन्त्यावयवी च जलस्य नास्त्येव । न च तथा संति जलीयशरीरे- ऽन्त्यावयवित्वगर्भशरीरलक्षणाव्याप्तिः। तत्रान्त्यावयविपदस्य करा. दिवारकस्य फलानुपहितमानपरत्वादिति ब्रमः । . (२) तस्याप्यनु । (२) स्नेहस्य तत्पतिः ।

·न्यायलीलावताकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १४९ शुक्लमेव भास्वरं च रूपं तेजस इत्यसङ्गतम् । अग्नेररुणादिरू- पोपलब्धेः । कनकरूपस्य चाभास्वरत्वात् । संयोगिपार्थिवाभिभू. तत्वेन (१) तत्राभास्वरत्वमिति चेन्न, पार्थिवरूपस्य तेजोरूपान- भिभावकत्वात् । अन्यथा घटादावपि तथाभावप्रसङ्गेन रूपप्रत्य- क्षत्वविरोधात् (२) । अनुभूतं तदिति चेन्न, अग्रहणप्रसङ्गात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शुक्रमिति । भास्वरमिति जलव्यावृत्तये । भास्वरत्वं च रूपप्रका. शकत्वव्यङ्गया रूपगता जातिः । अव्याप्तिमाह-कनकेति । न हि तद्रूः पेण पररूपं व्यज्यत इत्यर्थः । गुरुत्वासमानाधिकरणरूपवत्वं कन- कोमाद्यव्यापकं औष्ण्यसमानाधिकरणरूपवत्वं चन्द्रचामीकराद्यः व्यापकमिति भावः । तथाभावेति ! घटादिरूपस्यापि तेजोरूपाभिभाव. कत्वे तेजोभिन्नस्य रूपं वापि न गृहोतेत्यर्थः । अनुद्भूतं तदिति । कनक- रूपमित्यर्थः । अग्रहणेति । कनकरूपस्येति शेषः । उद्भुत रूपस्पर्शयो. न्यायलीलावतीप्रकाशः शुक्लभेव रूपं जलस्थापीत्यत उकं भास्वरं चेति । भास्वरत्वं च जा- तिविशेषो रूपान्तरप्रकाशकत्वव्यङ्ग्यः । अभास्वरत्वादिति । व्यञ्जकामा. वेन भास्वरत्वानुपलम्भादित्यर्थः । अत एव न गुरुत्वासहचररूपं तल्लक्षणं कनकामादावभावादिति भावः । अन्यथेति । घटादिरूपेणा- लोकरूपाभिभवादुद्भुतानभिभूतरूपसहकारितेजोविरहात्सर्वरूपाप्र- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भास्वरत्वं चेति । शुक्लपदं चैवं स्वरूपकथनपरम् । चामीकरादाव. नुपलम्भ(३) हेतुकवैमत्यनिराकरणायेति ध्येयम् । 'व्यञ्जकाभावेन' रूपान्तरप्रकाशकत्वाभावेन । 'अत एवं' अध्यापकन्वादेव । तदेवाह- कनकेति । कनके विशेषणाभावादुम्माणि विशेष्यामावाच्च विशिष्टा. भाव इत्यर्थः । अनुभूतं च रूपं नास्तीत्यभिमानः। स्पर्शाप्रत्यक्ष ताया अनुकत्वात्तनियन्धनदूषणापादनमयुक्तमित्याशङ्कायां व्याप्तिब. लेनैव स्पर्शाप्रत्यक्षतासिद्धिरिति कस्यचिन्मतं निराकृत्यानुभूत. (१) पार्थिवरूपाभिः। (२)न ज्याप्रत्यक्षमारने । (३) दादुपत। - ·न्यायलीलावती रूपं न गृह्यत इति(१) चेन्न, रूपसर्शयोस्तैजसयोश्चाग्रहे कनकद्रव्यस्याप्रत्यक्षतापत्तेः । अभास्वरमिति(२) चेत्, सिद्ध- मीहितम् (३) । नाप्युष्ण एव स्पर्शः। पद्मरागादितेजसामनुष्णा- शीतत्वात् । पार्थिवौपाधिकी सा (स्पर्श) प्रतीतिरिति चेन्न, रूपानवभासे तदनवभासात् । अन्यथा वायौ (४)स्पर्शविल- यात् । औष्ण्यमेवैतदनुभूतमिति चेत्, (५)अनुष्णाशीत- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ईयोरपि द्रव्यप्रत्यक्षताप्रयोजकत्वमभ्युपेन्याह-रूपस्पर्शयोरिति । अन्य. थानुपपत्त्या सिद्धान्तिनोऽभ्युपगममाशङ्कते-अभास्वरमिति | कनकरूप. मिति शेषः। अपर आह--सिद्धमिति । कनके लक्षणमव्यापकं कनकेऽते. जसत्वं वा सिद्धमिति भावः। तेजोलक्षणान्तरं दूषयति--नापीति । रूपानवभास इति । पार्थिवोद्भुतस्पर्शस्य उद्भूतरूपसामानाधिकर. ण्यनियमादित्यर्थः । अन्यथेति । अयं चेत्यनियमः । तदा वायुरप्यनुद्- भूतस्पर्शा पृथिवी स्यादित्यर्थः । औष्ण्यमेतदिति । पारागादितेजसि यः स्पर्शोऽनुभूयते इति शेषः । अनुभवश्वेन प्रमाणं तदा पृथिवीस्पर्शी- न्यायलीलावताप्रकाशः त्यक्षापत्तिरित्यर्थः । रूपस्पर्शयोरिति । यस्य तेजसो रूपमप्रत्यक्षं तस्य स्पर्शोऽप्यप्रत्यक्ष इत्यस्य प्रोमोमणि व्यभिचारेऽपि सुवर्णोष्णस्प. स्यानुद्भवेनाप्रत्यक्षत्वे रूपस्याप्यग्रहे सुवर्ण प्रत्यक्षमेव न स्यात् । द्रव्यग्राहकचक्षुस्त्वग्भ्यां रूपस्पर्शयोग्यतायामेव द्रव्यग्रहादित्यर्थः । रूपानवभास इति । यस्य पार्थिवस्य रूपमप्रत्यक्षं तस्य स्पॉप्यप्रत्यक्ष इत्यर्थः । अन्यथेति । सोऽपि स्पर्शोऽनुभूतरूपपृथिव्याः स्यादित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वेनैव तदप्रत्यक्षत्वमुपपाद्य म्लयोजनामाह- यस्य तेजसं इति । यस्य पार्थिवस्येति । तथा च मणिव्यवहिततत्प्रभायां लौहित्यानवमासे , (१)त एवेति चेन्न। (१) बाभुश्पर्श। (२) स्वरं तदिति। (५)ति चेन्न । (३)मिदं नः समीहितम।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १५१ (मात्र ) विलयात् । मैवम् । अग्नेररुणादिरूपप्रतीतेस्पाधिक त्वात् । कनकरूपं च पार्थिवरूपाभिभूतमेव हीनत्वात् । तेजोश. - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽप्युग्ण एवानुभूतः स्यादित्याह--अनुष्णाशीतेति । अग्नरिति । तेजस्त्वं शुक्लेतररूपवदवृत्ति गन्धासमानाधिकरणजातित्वात् जलत्ववदित्यत्र तात्पर्य्यात् । अन्यथाऽङ्गारादिनोंपाधिालायामप्यवश्यानुभवात् दि. ग्दाहादौ चोपाधेरनुपलम्भादिदोषापत्तिः । कनकंऽव्याप्तिं निरस्यति- कमकेति । तेजोरूपस्य पार्थिवरूपाभिभाव्यत्वे रूपमात्रानुपलब्धिः न्यायलीलावतीप्रकाशः अनुष्णेति । अनुभूतोष्णशीतस्पर्शाभ्यामेव तथा प्रतीत्युपपत्तेरित्य- थः । अग्नेरिति । ननूपाधिोहिताङ्गारादिर्वाच्यः, तदग्रहेऽपि दीर्घज्वा. लायां लौहित्यग्रहात्तन्नौपाधिकं दिग्दाहादौ चोपाधेरसम्भवः । मैवम् । तेजस्त्वं शुक्लेतररूपवदवृत्ति अपाकजरूपवत परमाणुवृत्ति [ द्रव्य- स्वव्याप्य ] जातित्वाजलत्ववदित्यत्र तात्पर्यात् । भास्वररूपस्य कनकाव्याप्तिं निरस्यति-कनकरूपमिति । यद्यप्यभिभूतरूपस्यापि वन्हेः स्वपरप्रकाशकत्वं दृष्टमिति कनकस्यापि तथात्वापत्तिः, तथाप्यभि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्पर्शीपाधिकत्वमसम्भवीति भावः । अनुभूतोष्णेति । यद्यपि तयोर. तीन्द्रियतया तदाश्रयाप्रत्यक्षतापत्त्या नैवमुपपत्तिस्तथापि तत्रापी. ष्टापत्या आपातत इदम् । अत एव सिद्धान्तेऽप्येतस्यापक्षेति भावः । अनुमानप्रामाण्यबलेनैवाग्निप्रेरणादतपार्थिवभागस्योपाधित्वं कल्प. नीयमित्यभिप्रेत्याह--तेजस्त्वमिति । आलोकादिकमादाय सिद्धसाधन. मित्यभावद्वयगर्भता । पृथिवीत्वे व्यभिचार इति रूपवदित्यन्तम् । घट- स्यैव तन्मते अपाकजरूपवत्वात् स एव व्यभिचार इति परमाणु. पदम् । परमाणुत्वे व्यभिचार इति जातिपदम। द्रश्यत्वव्याप्यपद- मपि पूरणीयमन्यथा सत्तादौ व्यभिचारात् । कचित्तु पाठ एव तथा । वस्तुतोऽवृत्तीत्यत्र नद्धयेन पाकजरूपवदवृत्तिपरमाणुवृत्तिजाति- त्वादिति हेतुः । जातिपदं चैवं जलपरमाणुगीतघटान्यतरत्वे व्यभिचा. रवारणायेति भावः । अभिभूतरूपस्यापीति । दीपादौ सर्वत्र पृथ्वीकपाभि- ·१९५२ न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादिति यदुक्तं तत्राह--तेजोऽश इति । कार्यलक्षणेन कनकलक्षणं तेजोहानमिति तद्रूपं पार्थिवरूपाभिभाव्यमिति कल्पनीयमित्यर्थः । ननु वन्हि रूपमप्यभिभूतमेव । तथा च तदपि न प्रकाशकं स्यादिति चेन्न वह्नौ शुक्लत्वमात्राभिभवेऽपि रूपस्यानभिभवात् । कनके तु रूप स्यैवाभिभूतत्वात् । ने चान्धकारे सुवर्णरूपोपलम्मापत्तिः बलवत्- सजातीयसम्बन्धस्याभिभवत्वात् । उपष्टम्भकद्रव्यसम्भदमहिम्ना तन्नोपलभ्यत इत्यन्य । वह्निप्रभालक्षणं तेजोऽन्तरमेव वा प्रकाशकं कार्यवलादुन्नेयम् ।उष्पस्पर्शवत्त्वस्य तेजोलक्षणस्याव्याप्ति परिहरति- न्यायलीलावतीप्रकाशः भूतरूपवन्हिसम्बद्धानभिभूतरूपयादिमध्यादिव्यापिनी प्रभवेतर रूपंव्यञ्जिका। यद्वा वन्ही रूपं नाभिभूयते किन्तु तनिष्टशुक्लत्वम् । सु वर्णे तु संपमेव तथति कार्यदर्शनात्कल्प्यते । न चैवमन्धकारऽभि भावकपीतरूपाग्रहेपि सुवर्णस्य भास्वररूपमुपलभ्येत बलवत्मजाती. यग्रहणकताग्रहणस्याभिभवत्वादिति वाच्यम् , बलवत्सजातीयसम्ब. स्यैवाभिभवत्वाल्लाघवात् । उपष्टम्भकद्रव्यसंयोग एव सुवर्णरूपप्र. तिबन्धक इत्यन्ये । तथाप्यन्धकारे सुवर्णस्योपलम्भापतिरभिभूत. रूपस्यापि तेजसो ग्रहणात् तेजसि तेजोन्तरस्याप्रकाशकत्वात् । मैवम् । रूपे गृह्यमाण एव चक्षुषा द्रव्यग्रहणात् सुवर्णरूपमभिभवा. देव नोपलभ्यते उपष्टम्भकरूपं चालोकाभावात् । अभिभाव्यताप्रयो. जकमाह-तेजोऽशेति । हीनत्वमवान्तरजातिभेदः। कार्यकेति । अभिभत्र स्यानन्यथासिद्धत्वादित्यर्थः । उष्णस्पर्शम्य प्रभायामव्याप्तिं निर- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भूतरूपवत्त्वादिति भावः। ननु तेजोऽन्तरकल्पने गौरवं तनहापत्तिश्चेति अरुचेराह-यद्वेति। उपष्टम्भकेति । पूर्व सजातीयसम्बन्धस्य प्रतिबन्धक. त्वमुक्तमधुना तदाश्रयद्रव्यसंयोगस्योच्यत इति भेदः । सजातीयसम्ब न्धस्योल्कादिरूपग्रहप्रतिबन्धकत्वं क्लप्तमिति तदेव कल्प्यत इत्या चेराह-अन्य इति। अभिभूतरूपम्यापीति । इन्द्रनीलप्रभादेरित्यर्थः । सुवर्णरू. पमिति । न चैधमन्धकारे वन्युपलम्भो न स्यात. तरूपस्याभिभूत ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १५३ हीनतायाः कार्यैकगम्यत्वात् । प्रभास्पर्शस्त्वतीन्द्रियोऽनुमाना- दुष्ण एव तेजस्वादवगम्यते । ननु सुवर्ण कथं तैजसम् । अत्यन्ताग्निसंयोगेनानुच्छिद्य. मानद्रवत्वाधिकरणत्वादिति चेन, सन्दिग्धासिद्धत्वात् (१) किमिदमेव द्रवत्वाधिकरणं द्रवत्वाधारद्रव्यान्तरसंयुक्तं वेति । अनुभवसिद्धं द्रवत्वाधारत्वमिति चेत् ? (२) मिद्धं तदा पार्थि- त्वम् । पीतिमगुरुत्वाधिकरणत्वस्यापि तथात्वात् । तदोपा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रभेति । प्रभा उष्णस्पर्शवती तेजस्त्वात् । तदनुपलम्भस्त्वनुद्भूतत्वादि. त्यर्थःाननु तेजोशहीनत्वकल्पनं सुवर्णेऽव्याप्तिनिरासार्थ तदा स्याद्यदि. सुवर्ण तेजसं भवेत्तदेव तु नास्तीत्याह-नन्विति । सुवर्ण तैजसमत्यन्तान लसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वात् न यदेवं न तदेवं यथा घट इति व्यतिरेकिणं शङ्कते-अत्यन्तेति । अनित्यपदपूरणात् न जलप. रमाणौ व्यभिचार|अपार्थिवत्वं वा साध्यम् । सन्दिग्धेति । तैजसत्वेनाभि. मतस्य द्रवन्वाधारत्वं सन्दिग्धमित्यर्थः । एतदेवाह-किमिति । उप लभ्यमानं द्रवत्वं पीतिमगुरुत्वाश्रयं वा तेजसो वेति सन्देह इत्यर्थः । ननु सन्दिग्धासिद्धिस्तदा स्याद्यदि द्रवत्वाधारत्वस्य हेतोः सन्देहः स्यात् अनुभवबलात्तनिश्चितमेवेत्याह-अनुभवेति । अनुभवश्चेद्वलं तदा पीतिमसमानाधिकरणमेव द्रवत्वमनुभूयत इति पार्थिवत्वमेव तस्य व्यवस्थितमित्याह-सिद्धमिति । तदौपाधिक. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यति-प्रभेति । तेजस्त्वात्तत्रोष्णस्पर्शानुमाने चान्द्रकर इवानुभूनत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । अत्यन्तेति । पार्थिवद्रवत्वस्याग्निसंयोगनाश्यत्वादि. त्यर्थः । न च पीतिमगुरुत्वाश्रयस्य पक्षत्वे बाधोऽतिरिक्तपक्षत्वे चाश्रयासिद्धिः। उभयसिद्धप्रत्यक्षद्रवत्वाश्रयस्य पक्षत्वात्। सन्दिग्धेति । तथाविधं द्रवत्वं त्वदुपगतोपष्टम्भकस्य सुवर्णस्य वेति सन्देहाद्धेतोः सन्दिग्धाश्रयत्वादित्यर्थः । अनुभवबलावलम्बने तु पीतिमगुरुत्वयो- रपि तदीयत्वमिति कथं तैजसत्वमित्याह-पीतिमेति । तथात्वात् (१) सन्दिग्धानकान्तिकत्वात् । (२)ति चेत्र। २० ·१५४ न्यायलीलावती धिकत्वेन शङ्कितमिति चेत् ,(१) तुल्यं द्रवत्वेऽपि । मैवम् । पीतिमा च गुरुत्वं च दाहे यत्र(२) च रक्तता। तस्य लोकप्रसिद्धस्य स्वर्णत्वं केन वार्यते ॥ अनुच्छिन्नद्रवत्वं तु वस्तु यत्त्विह भासते । सुवर्णव्यवहारोऽयं तत्र शास्त्रे(३) प्रवर्तते ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वेनेति । उपष्टम्भकपार्थिवीपाधिकं पीतत्वमित्यर्थः । तुल्यमिति । द्रवत्वमप्यनुभूयमानं तर्हि पार्थिवमेवेति स्वरूपासिद्धो हेतुरित्यर्थः । पीतिमा चेति । यत् पीतं गुरु रूपपरावृत्तिस्थानं तत् द्रव्यं पार्थिवमेव सुवर्णत्वेन व्यपदिश्यते तत्र च न द्रवत्वं पार्थिवत्वेऽस्य चाग्निसंयो. गनाश्यत्वदर्शनात् । अत एव लौकिकानां फ्लमितं सुवर्णमित्या. दिव्यवहार इत्यर्थः। ननु त्वया तैजसं किमभिधीपत इत्यत आह-अनुच्छिन्नेति । यन्मुषायां ध्मायमानं द्रवत्वाधिकरणमुपलभ्यते तत्र तेजसि शास्त्र कृतां सुवर्णव्यवहारः पार्थिवद्रवत्वस्यात्यन्ताग्निसंयोगोच्छेद्यत्वेन तद्वैधाद्विशिष्टं द्रवत्वाधिकरणं रूपवच्च तेज एव भवितुमर्हति । पार्थिवस्तु भागो न तदा द्रवतामुपैति । काठिन्यानुपलम्भश्च मसीगुटकस्येव जले क्षुण्णस्य, लोष्ट्रस्य वा जलविलीनस्य । किं च पार्थिवपीतभागस्य रूपान्तरपरावृत्तिप्रतिबन्धकं विजातीयद्रव्ये न्यायलीलावतीप्रकाशः द्रवत्वसामानाधिकरण्येनानुभूयमानत्वादित्यर्थः । तुल्यमिति । औपा. धिकत्वशङ्का तूभयत्र तुल्येत्यर्थः । प्रथममेव सुवर्णस्य तैजसत्वे पीतिमाद्याश्रये कथं सुवर्णव्य. वहार इति शङ्कां निरस्यति-पीतिमा चेति । पीतिमगुरुत्वाश्रये सुवर्णे पार्थिवत्वमेव अनुभवव्यपदेशयोरवारणादित्यर्थः । तर्हि शास्त्रे "अनेरपत्यं प्रथमं हिरण्य"मित्यादौ कुतस्तैजसत्यव्यव. हारः पीतिमगुरुत्वाश्रयस्य तैजसत्वे बाधकादित्यत आह-अनु. च्छिन्नेति । एतेन तैजसत्वसाधने हेतुरप्युक्तः । नन्वेवं लोकशा. (२) यस्य। (३) तन्त्रशाले। (१)ति चन्न।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १५५ वस्तुभेदे प्रसिद्धेऽपि शब्दसाम्यं प्रवर्तते । रसः स्वभावमधुरो ध्वनिश्च मधुरो यथा । भूसंसर्गवशाचास्य रूपं नैव प्रतीयते । स्फटिकस्य जवा(१)योगादयथा रूपं न भासते ।। ननु सुवर्ण न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रवत्वमेष्टव्यम् , कथ्यमानजलमध्यस्थपीतपटे तथादर्शनात् । किं च "वह्वेरपत्यं प्रथमं हिरण्य" मित्यागमोऽपि तैजसत्वमस्याहेत्यर्थः । ननु पार्थिव तैजसं च द्रव्यं सुवर्णपदात सकृदुश्चरितात् कथं प्रतीयेत। तथा च पीतिमाश्रय एव सुवर्णमित्यत आह-- वस्त्विति । मधुरौ ध्वनिरसावित्यत्रेव सकदुच्चरितमधुरपदाद यथा उभयधीस्तथेहापीत्यर्थः । चेदुपलभ्यत एव तदा तदीयं शुक्लभास्वररूपमप्युपलभ्येत अनुपलम्भेऽपि वा सुवर्णमपि नोपलभ्यतेत्याह--भूसंसर्गेति । रूपं न प्रतीयत इति रूपगतं शुक्लत्वं भास्वरत्वं च न प्रतीयत इत्यर्थः । यद्वा रूपमेव (न?) प्रतीयते पररूपोपष्टभ्भेन सुवर्णस्योपलम्म इत्यर्थः । अत्रैव निदर्शनं ---स्फटिकस्येति । भूसंसर्ग एवाभिभवो न तु बलवत्सजातीयग्रहण. कृतमग्रहणम् । एवं सत्युल्काप्रकाशवद्रात्रौ सुवर्णोपलम्मा स्यात् । उप. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्त्रयोः सुवर्णादस्य भिन्नार्थत्वे कथं सकृदुच्चरितात्ततोऽर्थद्वयधारि- त्यत आह-वस्तुभेद इति । मधुरौ ध्वनिरसावित्यत्रेवावृत्त्याऽर्थद्वय. धीरित्यर्थः । तर्हि तेजोरूपाद्यप्रतीतिः कुत इत्यत्राह-भूसंसर्गेति । उपष्टम्भकपार्थिवसंसर्गादित्यर्थः । न च "कनकरूपं चेत्यादिना पौनरुत्वं तेनाभिभवाभिधानादनेन प्रतिबन्धाभिधानात् । 'अभौम' न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वात् पार्थिवरूपस्य चालोकाभावेनाग्रहादिति वाच्यम, वन्ही रूपं नाभिभूयत इति मत एव निर्भरत्वात् । मधुरौ ध्वनिरसाविति । वस्तुतो भूयःप्रयोगात् सुवर्णपदं पार्थिवे शक्तं तैजसे च लाक्षणिकमिति प्रतिभाति । तेनाभिभवेति । तेन रूपप्रतिबन्धकत्वाभिधानांदनेन त[दा?] (१) जपा।

·न्यायलीलावती न चात्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानत्वाद्गुरुत्वमप्यभौम स्यात् । अयन्ताग्निसंयोगेन नष्टगुरुत्वस्यैव पुनरुत्पत्त्याविरोधात् । न च द्रवत्वमत्यन्तमुच्छिद्यते । अत्यन्तामिसंयोगे ऽपि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । गुरुत्वाश्रयस्य भौमत्वे दाहः स्यादिति चेन्न, दाहो यदि भस्मता तदा वज्रेण व्यभिचारः । रूपान्त. काठिन्यवत् न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लभ्येत च तत्सन्निकर्षे द्रव्यान्तरमिति भावः । यथा तेजसि पार्थि: वद्वत्ववैधात् द्रवत्वं तथा गुरुत्वमपि तथा स्यादित्याश- झ्याह-न चेति । यथाग्निसंयोगानष्टं काठिन्यं पुनरुत्पद्यते तथा गुरुत्वमपि अन्यदुत्पद्यत इत्यर्थः । ननु द्रवत्वस्यापि कथं न पुनरुत्पत्तिस्तथा च स्वरूपासिद्धो हेतुरित्याशङ्कयाह-न चेति । यथा मायमानस्य द्रवत्वमुपलभ्यते न तथा गुरुत्वं येन तन्नाशो न कल्प्यते इत्यर्थः । ननु यदि गुरुत्वाश्रयः पार्थिवं तदाग्निसंयोगादह्येत न च दह्यते तस्मान्न पार्थिवम् । तथा च गुरुत्वमपि तैजसमेवेत्याह- गुरुत्वाश्रयस्येति । एतत्तमूलव्याप्ती व्यभिचारमाह-दाह इति । ननु गुरुत्वाश्रयपार्थिवस्थ रूपपरावृत्तिश्चेद् भवत्येव तदा तदानीन्तनत. न्यायलीलावतीप्रकाशः तेजसमित्यर्थः । यद्यपि भौममपि गुरुत्वं नाग्निसंयोगादुच्छिद्यते भस्मदशाया(१)मपि किञ्चिहुरुत्वानुभवात् तथाप्यभ्युपगमवादोऽयम्। सुवर्णद्रवत्वमपि काठिन्यवदेव नष्टं पुनरुत्पद्यत इति न विनाशक स्वकालेऽपि तस्याध्यक्षत्वादित्याह-न चेति । 'तदा' कनकद्रवत्वद. भ्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः श्रयप्रतिबन्धकवाभिधानादित्यर्थः। गुरुयस्याभौमत्वं क्वचिदि. ष्टमेवेत्यत आह-तैजसमिति । भस्मीभावदशायामिति । यद्यपि प्राचीनं गुरुत्वमत्यन्तं नष्टमेव अन्यथा स्वल्पगुरुत्वानुभवविरोधात् तथापि तदाश्रयनाशादेव नष्टं न त्वग्निसंयोगादन्यथा परमाणोरपि तदा गुरुत्वनाशे तदारब्धे भस्मनि तदनुभवविरोधादिति भावः। अपा. (९) भस्मीभावदशायामिति विवृत्तिधृतः पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १५७ रापत्तिश्चेद्भवत्येव न प्रतीयते च तदा [रूपं, ] तेजोरूपेणाभि- भूतत्वात् । प्राकृतरूपापत्तिस्तु अग्निसंयोगनाशादौषधादासादि. तदाहस्येव देहस्य । [इति ] तेजः ॥ - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रूपमुपलभ्येतेत्याह-प्रतीयत इति । तेजोरूपेणेति । अग्निरूपेणेत्यर्थः । ननु पुनः प्रकृतरूपदर्शनात् मध्यावस्थायामपि तदेव रूपमासीदि. ति लक्ष्यते । तथा च कथं रूपपरावृत्तिलक्षणो दाह इत्यत आह- प्राकृतेति । यथा चित्रकाद्योषधदग्धशरीरभागे रूपान्तरापत्तावपि चिरेण प्रकृतरूपदर्शन तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । अत्र यद्यपि तेजस स्यापि द्रवत्वस्य तारतम्यदर्शनादग्निसंयोगानुच्छेद्यत्वमसिद्धं पा. न्यायलीलावतीप्रकाशः शायाम् । 'तेजोरूपेण' अग्निरूपेणेत्यर्थः । तद्रिवदशायां यादृशं रूपमासीत्तादृशं पुनः कथमुपलभ्यत इत्यत आह-प्राकृतेति । अत्रा पत्तिशब्देन ज्ञानं विवक्षितं अग्निसंयोगाभावस्य रूपान्तराहेतुत्वात् अग्निसंयोगस्यैव तद्धेतुत्वात् । तथा च 'औषधात्' चित्रकादासा. दितदाहस्य देहस्य तन्नाशे यथा पश्चात्प्राकृतरूपं ज्ञायते तथाऽग्नि- संयोगस्य प्राकृतरूपज्ञानप्रतिबन्धकस्य नाशात्प्राकृतं रूपं शायत इ त्यर्थः । औषधाभावादितिपाठे दाहप्रतिबन्धकोषधाभावादासादितः दाहस्य देहस्येत्यर्थः। अत्र वदन्ति । अत्यन्ताग्निसंयोगानुच्छेद्यं द्रवत्वमसिद्धं घृतादि. वद् द्रवत्वतारतम्यदर्शनेन द्रवत्वोच्छेदात् उपष्टम्भकपार्थिवे व्यभिः चारश्च । न हि तदा तदद्रवमेवास्ते । तैजसत्वसाधने परमाणुभिः यभिचारोऽसाधारण्यं च । न चोभूततैजसत्वे साध्ये सपक्षामा- वान्नासाधारण्यं अर्थान्तरत्वात् तैजसत्वमा विप्रतिपत्तेः उपष्टः म्भकभागे विरुद्धत्वाच्च द्रुतपार्थिवस्याप्येवं साध्यत्वापत्तेः व्यति. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः र्थिवत्वसाधने च वक्ष्यमाणं दूषणमित्याशयेनाह-तैजसत्वसाधन इति । अनित्यत्वं यदि द्रवत्वविशेषणं तत्राह-असाधारण्यं चेति । विरुद्धत्वाचेति । साध्यानवगतसहचारः साध्याभावसहचारी हेतुर्विरुद्ध इति लक्षण मभिप्रेत्येदमुक्तम् । द्रुतपार्थिवस्येति । उपष्टम्भके सपक्षे वृत्याऽसाधा. .

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् र्थिवभागे ध्यभिचारि च तदानीं तस्यापि द्रुतत्वात् । यदि च तेजसत्वं साध्यं तदा जलपरमाणौ व्यभिचारः, सपक्षाच प्रदी. पादेयावृत्तावसाधारण्यम , असाधारणनिवृत्तये द्रुततैजसं चेत् साध्यं तदाऽर्थान्तरम् , उपष्टम्भकभागे च विरुद्धम् , विशिष्टे साध्ये विशेषणभागस्य द्रवत्वस्योभयसिद्धत्वात् सिद्धसाधनं पक्षकदेशे साध्याप्रसिद्धिरतः साध्यांशसिद्धरपि दोषत्वात् साध्याप्रसिद्धिश्च न्यायलीलावतीप्रकाशः रेकव्याप्तेरविशेषात् अंशतः सिद्धसाधनाच्च द्रवत्वस्योभयसिद्ध. त्वात् अत्यन्तानुच्छेदकपदार्थयोरनिरुक्तेश्च साध्याप्रसिद्धिश्च । न च तेजो द्रवत्ववद् रूपवत्वादिति तत्प्रसिद्धिः।घरादौ व्यभिचारात प्रसि. द्धतेज.पक्षत्वे बाधादन्यत्राप्रसिद्धः। तेजस्त्वं द्रवत्वद्वृत्ति द्रव्यत्वसाक्षा. छाप्यरूपववृत्तिजातित्वात् जलत्ववत् इत्यत्र च रसववृत्तित्वमु. पाधिः । न च रसवत्वं द्रवत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रण्याभावादिति भावः । अंशत इति। यद्यपि पक्षकदेशे साध्य सि?] यांऽशतः सिद्धसाधनं न तु साध्यैकदेशसिद्धत्वेन तथापि प्रती तांशसाधनेऽर्थान्तरमिति साध्यैकदेशसियापि तुल्यं दूषण मिति भावः । साध्येति । द्रुततैजसत्वस्य क्वाप्यदर्शनादिति द्रव्यत्वेति । घटत्वादौ व्यभिचार इतिव्याप्यान्तम् । आत्मत्वादी व्यभिः चार इति रूपवद्वत्तीति । आत्मघटान्यतरत्वे व्यभिचार इति जा. तिपदम् । यद्यपि विरुद्धरसारब्धे निरुक्तोपाधेः साध्याव्यापकत्धं स्फुटं तथापि तदपिप्रमाणगम्यमेवेत्याशयेन द्रुतनीरसं(१)साधयति- रसवत्वमिति । द्रुतत्वे व्यभिचार इत्यगुतवृत्तीति विशेषणम् । द्रव्य त्वपदं रूपित्वपरम् । व्याप्यपदं न्यूनवृत्तिपरमतो न रूपित्वादी व्यभिचारः । धर्मपदं चेतरनिरूपणाधीननिरूपणान्यपरमतो न द्रुतघटान्यतरत्वे न वा दुतघटाविति समूहालम्बनविषयत्वे व्यभि चारः। ननु पक्षस्य समवायघटितत्वेनासिद्धिः समवायभिन्नत्व. स्यापि प्रतियोगिदले विशेषणत्वात् । (१) दुतनीरसत्वं सा०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १५९ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रुततैजसत्वस्य काव्यप्रसिद्धः। न च तेजस्त्वं द्रवत्ववत्ति रूपवत्ति- द्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातित्वात् जलत्ववदित्यनुमानात् द्रुततैज- सत्वसिद्धिः, रसवत्वस्यात्रोपाधित्वात् । न चागुतवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षा. द्याप्यधर्मत्वेन रसवत्वस्य द्रवत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति- योगित्वं साध्यं तथा च द्रुततेजःसिद्धौ रसवत्त्वं साध्याव्यापकत्वा नोपाधिरिति वाच्यम्, अत्रापि तेजोमात्रावृत्तित्वस्योपाधित्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः अद्रुतवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यधर्मत्वात् घटत्ववदिति द्रुततेजःसिद्धौ सा. ध्याव्यापकत्वं तेजोमात्रावृत्तित्वस्योपाधित्वात् । न च पक्षेतरत्वं प्र. दीपत्वादेरपि व्यावर्त्यत्वात् । अत एवेदमपार्थिवं अत्यन्ताग्निसंयो. गानुच्छिद्यमानद्रवत्वात् जलपरमाणुवदिति नानुमानं असिद्धरुप. ष्टम्भकभागे व्यभिचाराच्च । द्रवत्वानुच्छेदकाग्निसंयोगवत्त्वं च घ. टादावनैकान्तिकम् । सुवर्णारम्भकाः परमाणवो न पार्थिवाः अत्यन्ता. निसंयोगेऽपि भस्मानारम्भकत्वादित्यपि घटादौ व्यभिचारि । पर. माणुत्वेन विशेषणे त्वसिद्धिः तैरपि कदाचिद्भस्मारम्भाभ्युपगमात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मिश्रास्तु धर्मपदं भावपरमतो नान्यतरत्वे व्यभिचारः। वृत्तिश्च विषयतातिरिक्ता विविक्षितेति न समूहालम्बनविषयत्वे व्यभिचार इति वदन्ति । वस्तुतो रसत्वं द्रवत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिताव. च्छेदकं अद्रुतवृत्तिरूपव्याप्यमात्रवृत्तिजातित्वादित्यत्रोक्तानुमानतात्प र्यम् । यदि च विरुद्धरसारब्धे साध्याव्यापकत्वपरिहाराय रसववृत्ति- जातिमत्त्वमुपाधिरित्युच्यते तदोक्तसाध्ये द्रवत्वाधिकरणे विरुद्धर. सानारब्धत्वं विशेषणमतो नार्थान्तरमिति दिक् । द्रुततेज इति । तेजः पदं तु नीरसपरम् । उक्तानुमानेन तावत एव सिद्धेः प्रकृतोपयो- गाश्च । अत एव वक्ष्यमाणोपाधेरपि न साध्याव्यापकत्वमित्यवधे. यम्। साध्याव्यापकत्वं तदृत्यसमानाधिकरणरसवत्त्वोपाधेरिति शेषः। तेजोमात्रेति । सत्तादौ साध्याव्यापकत्वनिरासाय मापदम् । उपष्टम्भकभाग इत्युपलक्षणं कथ्यमानजलमध्यस्थघृतेऽपीति द्रष्टः व्यम्। द्रवत्वेति । अत्र चनासिद्धिस्तदुच्छेदकाग्निसंयोगसत्त्वेपि तदनु- ·१६० न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न च पूर्वहेतुना तैजसत्वं न साध्यं किन्त्वपार्थिवत्वं तथा च जन्य- परमाणुरन्वयदृष्टान्त इति वाच्यम् , उपष्टम्भकभागे व्यभिचाराद. सिद्धेश्च । न च सुवर्णारम्भकाः परमाणवी न पार्थिवा अत्यन्ताग्नि न्यायलीलावतीप्रकाशः किञ्च सुवर्ण पार्थिव(१) अग्निसंयोगासमवायिकारणकद्रवत्वाधि. करणवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वात् घृतवदिति प्रतिरोधोऽपि । न च तेजो नैमित्तिकद्रवत्वसमानाधिकरणतेजस्तदितरावृत्तिजातिमत् शीतस्पर्शासहचररूपवत्त्वात् पृथिवीवदिति तेजसि नैमित्तिकद्रव. स्वसिद्धिः, पृथिवीत्वस्योपाधित्वात्। न च पृथिवीत्वं नैमित्तिकद्रवत्व- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः च्छेदकस्याग्निसंयोगस्याविरोधादिति भावः। अग्निसंयोगेति । द्रवत्वं विनव नष्टसुवर्णेऽसिद्धिवारणाय जातिगर्भता। आलोकादौ व्यभिः चार इति द्रवत्वाधिकरणवृत्तीति । सत्तामादाय स एव व्यभिचार इति द्रव्यत्वव्याप्येति । व्याप्यत्वं च भेदगर्भम् । आलोकघृतान्यतर- त्वमादायालोके व्यभिचार इति जातिपदम् । अत्र न तैजसमिति. साध्यस्य पार्थिवमित्यर्थः । तेन जले व्यभिचारवारकत्वेनाग्नीत्यादि. पदसार्थकता । क्वचित्तु पाठ एव तथा। अग्निपदसंयोगासमवायि. पदयोस्तु विकल्पेनान्वये हेतुद्वयं तावतैवादृष्टवदात्मसंयोगं निमि- तमादाय जले प्रसक्तस्य व्यभिचारस्य वारणादिति ध्येयम् । धर्मि पक्षतायां यो विकल्पः स वक्ष्यमाणसाध्येऽपीति आलाकादिपक्ष. तायामप्यक्षतेरित्यभिप्रेत्याह-न च तेज इति। सत्तामादाय सिद्ध साधनमिति तदितरावृत्तित्वं विशेषणम् । दृष्टान्तसिद्ध्यर्थ तेजस इति । उभयावृत्तित्वं च पृथिवीत्वेऽपीत्यदोषः। न च जातिपदं व्यर्थ तस्य धर्ममात्रपरत्वादनुपादेयत्वाद्वेति मिश्राः । अत्रेदं चिन्त्यम् । तथा सति घृतजलान्यतरत्वमादाय जलेऽपि साध्यसत्त्वात्तत्र व्यभिचारवारणाय शीतेत्यादिविशेषणवैयर्थ्यमने वाच्यम् । पृथित्वोपाधेश्च जले साध्याव्यापकत्वमिति । वयं तु अवृ तिपदं समवेतपरम्। तथाच घृततेजोऽन्यतरत्वमादाय सिद्धसाधन. वारणाय जातिपदं समवेतपरमुपादेयमिति ब्रूमः । (१) सुवर्ण न तैजसं पार्थिवं वेति क्वचित् पाठः । सुवर्ण न तैजसमित्यपि पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १६१ . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संयोगेऽपिभस्मानारम्भकवादिति मानम् ,घटादीव्यभिचारात्।न च परमाणुत्वेन विशेषणीयम्, असिद्धेः, न हि ते परमाणवो न भस्मार. भन्ते । किं च सुषर्ण पार्थिवं गुरुत्वाश्रयत्वात् पीतिमाश्रयत्वात् नैमि- त्तिकद्रवत्वाश्रयत्वादित्यादिना प्रतिरोधः । तथापि सुवर्ण तैजसं अमति विगेधिद्रवद्रव्यसंयोगेऽत्यन्ताग्निसंयोगानाश्यानित्यद्रवत्वा- धिकरणत्वात् यन्नवं तन्नवमिति व्यतिरेक्यनुमानात् तसिद्धिः । न चासिद्धिः द्रवत्वोच्छेदेऽपि द्रवत्वान्तरसामग्रीसमवधानमत्र नि. न्यायलीलावतीप्रकाशः समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि गन्धवनिर्गन्धवृत्त्यन्यजातित्वा. (१)जलववदिति पृथिवीभिन्न नौमित्तिकद्रवत्वं साध्यते, सकलगन्धवः दृत्तित्वेन प्रतिरोधात् । सुवर्ण तैजसं सुवर्ण तेजोवृत्ति संयोगवत्त्वादा. लोकवदियाप न, अतैजससुवर्णसंयोगवत्त्वेन प्रतिरोधात । तेजस्त्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः हेतौ जातौ (२व्योमादौ च व्याभचारवारणाय पदद्वयम् । गन्धवनिर्गन्धेति । यद्यप्यन्यतरावृत्तित्वगर्भतयैव व्याप्यता तथा. प्यखण्डाभावतया नव्यर्थता । प्रयोजनं तु मिलितोपादानस्य स्वरूपा. सिद्धिदृष्टान्तासिद्धिवारणमेवेति मिश्राः । तत्रेदं चिन्त्यम् । एवं सति जातिपदव्यर्थता । न च नैमित्तिकद्रवत्ववत्त्वे(३) व्याभिचारवारणाय तत्, तेजोनैमित्तिकद्रवत्ववादिमते तत्र प्रथर्मावशेषणस्यैवाभावात् । तस्मान्धवनिर्गन्धवृत्तिपदंसत्ताद्रव्यत्वोपलक्षकमिति तदन्यजातित्वं हेतुः। जातिपदं च नैमित्तिकद्रवत्व एवैवं सति व्यभिचारवारकमिति। यद्वा गन्धवत्पदेनपृथिव्या निर्गन्धपदेन च पृथिवीभिन्नसकलद्रव्या भिधानात् सकलद्रव्यावृत्तिजातित्वं हेतुरिति । सकलेति । घटत्वादी व्यभिचारवारणाय सकलेति(४) । न च विरुद्धगन्धवदारब्धवृतभि नत्वे व्यभिचारः, जातित्वेन विशेषणात् । गन्धवत्पदस्य पृथिवी. परत्वादा। न च गन्धवत्पदवयर्य स्वरूपासिद्धिवारकत्वादिति वा च्यम्, गन्धवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्या खण्डस्य हेतुत्वादिति . (१) निर्गन्धो गन्धायोग्य | अखण्डाभावे वैयाभावेऽपि गन्धवदित्यनतिप्रयोजनक घटन्या- देरपि दृष्टान्तत्वसम्भवात् । क्वाचिंतकं च जातिपदं वृत्त. समवायरूपतायातनाय । इति दीधितिः । (२) जात्यादी। (३) बत्वे । (४) घटत्वादयभिचार इति सकलपदम् । इत्यपि पाठः । २१ ·१६२ २ म्यायलीलावती न्यायलालावताकण्ठाभरणम् यतम् , घृतद्रवत्वे तु न तथा, तत्रात्यन्तनाशस्यैवोपलब्धेः अत्र तु ता. रतम्यमात्रानुमेयो नाशः । एवं च द्रवत्वसामग्न्यसमवहिताग्निसंयो. गजन्यध्वंसप्रतियोग्यवृत्तिद्रवत्व(त्व?)व्याप्यजातिमद् द्रवत्वं घृतादि द्रवत्वविलक्षणं तैजसत्वे लिङ्गं पर्यावस्यति । तदापि क्वाचित्की द्रवत्वसामग्रीमादाय स्वरूपासिधिशङ्कया समानाधिकरणपदमप्यत्र प्रक्षिपन्ति । यद्वा पीतिमगुरुत्वाश्रयो द्रव्यं विजातीयरूपप्रतिबन्धकद्रव. न्यायलीलावतीप्रकाशः सुवर्णभिन्नतेजोभिन्नवृत्ति समस्ततेजोवृत्तित्वात् द्रव्यत्ववदित्यत्र तेजोभिन्नवृत्तित्वमुपाधिः । यत्तु पार्थिवं रूपमस्यन्ताग्निसंयोगादसति विरोध्यन्तरे परा- वर्तते सति तु नेति नियमः, दह्यमानेषु पटादिषु दर्शनेन जलसम्बन्धाश्च तेम्वेवादर्शनेन कार्यकारणभावव्यवस्थितेः । अ. तः पार्थिवपीतरूपपरावृत्तिप्रतिबन्धकं तेजः सुवर्णमित्युच्यते । तन्न, रूपापरावृत्ति विनाशः, असिद्धः ताशतेजःसंयोगेन पूर्वद्रव्यनाशे रूपनाशस्यावश्यकत्वात् । नापि सजातीयरूपानु. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विक् । सुवर्णमिनं यत् तेजस्तद्भिनवृत्तित्वं वा साध्यम् । इदं च सुवर्णवृत्तितया (१)वा । तत्रान्त्यस्य वाधात्प्रथममादाय पर्यवसान. मित्यर्थः । यद्यपि सुवर्णवृत्तीत्येव सम्यक् तथापि तथा साध्ये द्रुतत्वाभावे निश्चितसाध्याभाववति हेतोः सन्देहेन सन्दिग्धानः कान्तिकमिति विशिष्टं साध्यम् । तच्चाकाशादिवृत्तितयैव द्रुत स्वाभावेऽक्षतमिति वदन्ति । तश्चिन्त्यम् । एवमपि सुवर्णमिन्नतेजस्त्वे व्यभिचार एव] सन्देहात् । यदि चोक्तानेकान्तिकस्य पक्षताघटक. सन्देहाधानतया(२) अताशव्यभिचारज्ञानस्यैव दूषकतया न तस्य दूषणता तदा पूर्वोक्तव्यभिचारसन्देहोऽपि तथेति । तस्मा. घथोकविशेषणविशेष्यभावे न वैयर्थ्यमित्येव सम्यक् । तेजोभिन्नति । अत्र द्रव्यपदमविवक्षितार्थमतो न रूपादौ सा. ध्याव्यापकता । यदि च साध्येऽपि द्रव्यपदं तदा यथाश्रुतमेव (१) तेजोभित्रवृतितयो वेत्याधिकं द्वितीयपुस्तके । (२) कसन्देहाभिमततया । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशीद्भासिता १६३ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रव्यसंयुक्तमत्यन्ताग्निसंयोगेऽपि पूर्वरूपविजातीयरूपानाधारपार्थि. वत्वात् क्वथ्यमानजलमध्यस्थपीतपटवत् । न चाप्रयोजकं पीति. माश्रयो द्रव्यं यदि पूर्वरूपविजातीयरूपप्रतिबन्धकद्रवद्रव्यसंयुक्तं न स्यात् पूर्वरूपविजातीयरूपवत् स्यादित्यनुकूलतर्कस्य सत्त्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः वृत्तिः सन्तानाविच्छेदोवा, पार्थिवावरविनि व्यभिचारात्(१)। पृथि- व्यामपि तयोर्बहुश उपलम्मात् , पृथिवीवैधय॑वत्तजोवैधर्म्यस्याप्यप्र- काशकत्वादेर्भावात्(२) किञ्च(३)अपार्थिवत्वे साध्ये अग्निसंयोगावि. नाश्यरूपाधिकरणत्वमनैकान्तिकमसिद्धं च(४)।अत्यन्ताग्निसंयोगना- श्यरूपाधिकरणवृत्तिपृथिवीत्वव्याप्यजातिशून्यत्वं च(५)पार्थिवपरमा- णौ व्यभिचारि,तत्र पृथिवीत्वव्याप्यजात्यनङ्गीकारात्। अत्यन्ताग्निसं. योगजन्यरूपाधारावृत्तिजातिमत्त्वं चासिद्धम् , दाहेन रक्तसारतादर्श नात् । तादृशं रूपमाभिभावकस्येत्यत्र मानाभावात । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः सम्यगिति ध्येयम् । व्यभिचारादिति । विरोधिद्रवद्रव्यसम्बन्धस्येति शेषः। तथा च यथा सत्यप्यग्निसंयोगे विरोधिद्रवद्रव्यसम्बन्धं विनापि घटादौ सजातीयरूपानुवृत्त्यादिस्तथा प्रकृतेऽपि स्या- दित्यर्थः । नन्वनुच्छिद्यमानद्रवत्वेनैवापृथिवीत्वं साध्यं तथा सति प्रकाशकत्वाभावेनातेजस्वस्यापि सिद्ध्यापत्चरित्याह-पृथिवी- ति । अनैकान्तिकमिति । अवयविनीति शेषः । यदि च पाकेनावय- विन्यपि उपपरावृत्तिरुपेयते तत्राह-आसिद्धं चेति । दाहेन रक्तसार- तादर्शनादिति भावः । अत्यन्तेति । सत्तादिकमादायासिद्धिरिति पृथिवीत्वव्याप्येति । विशिष्टाभावतया चाव्यर्थता । परस्य पृथिवी- त्वव्याप्यजातिः सुवर्णत्वमेव पक्ष इति वृत्त्यन्तम् । सुवर्णे त्वग्निसंयो. । A १९) नैयायिकनय इति शेषः । (२) महस्योद्भूतरूपवत्त्वे सत्यप्रकाशकत्वं तेजोवैध- यमिति भावः। (९) द्रवत्वविशेषेणेव रूपविशेषणापि केषां चिदपार्थिवत्वं दूषयति- किञ्चति । इति दीधितिः। (४) विनाश्यत्वं विनाशोपधानं तद्योग्यता वा आयेऽनकान्तिकता। आमाविनष्टे घटादौं । द्वितीयेऽसिद्धत्वं पाकेन रूपतारतम्यस्यानुभवसिद्धत्वात् । इति दीधितिः । (५) संयोगजन्यरूपाधारावृत्तिजातिमत्वमर्थः । इति दीधितिः।

·न्यायलीलावती . ति पाठः न्यायलीलावतीप्रकाशः अत्रोच्यते । विवादाध्यासितंद्रवत्वाधिकरणं तैजसं असति विरो. धिद्रधद्रव्यसम्बन्ध अत्यन्ताग्निसंयोगानुच्छंद्यानित्यद्रवत्वाधिकरण- त्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा घृतम् । नचासिद्धिः, घृते हि द्रवन्वोच्छेदकाले समानाधिकरणद्रवत्वसामग्रीसमवधान नास्ति सुवर्णे त्वस्ति । एवं च समानाधिकरणद्रवत्वसामग्यसमवहिताग्निसंयोगजन्यध्वंसप्रतियो. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गानाश्यरूपाधिकरणमिति भावः । न चैतन्मते परमाणुरूपस्यैः वाग्निसंयोगनाश्यतया ताशरूपाधिकरणवृत्तिपृथिवीत्वव्याप्य- जात्य(१)सिद्धिः, न्यायमतेनैवास्याभिधानात् । तन्नाश्यत्वेन त त्प्रयोज्यनाशप्रतियोगित्वस्य विवक्षितत्वाद्वा । न च दाहेन रक्तसा. रतामात्रदर्शनादन्यतरासिद्धितादवस्थ्यम् , व्यभिचारवत्तस्या अ. पि दोषत्वेनाभिप्रेतत्वात् । क्वचित्तु (२)अग्निसंयोगाविनाश्ये । सुवर्ण त्वग्निसयोगनाश्यरूपाधिकरणमेवावयवि- पाकमतेनैवास्याभिधानादिति नासिद्धिरित्याहुः । असतीति । क्व. थ्यमानजलमध्यस्थितघृते व्यभिचार इति प्रथमविशेषणम् । अवयवात्मकद्रवद्रव्यसम्बन्धमादायासिद्धिरिति विरोधीति । स्व. ल्पाग्निसंयोगवति घृते व्यभिवार इति अत्यन्तेतिविशेषणम् । जलपरमाणौ व्यभिचार इत्यनित्यति । संख्यादिकमादाय घटादौ व्यभिचार इति द्रवत्वेति । जलावयविद्वत्वं चाग्निसंयोगना. श्यमेवेति न जलावयविनि व्यभिचारः । समवधानं समवधाननि- यमः । केचित्तु घृतसुवर्णयोरग्निसंयोगनाश्यानाश्यत्वाभ्युपगमेनेद- मिति च घृते व्यधिकरणद्रवत्वसामग्रीसमवधानेऽपि समानाधि. करणद्रवत्वसामग्रीसमवधानं नास्तीत्याहुः(३)। सुवर्णे त्विति । अग्नि: संयोगनाश्यद्रवत्वोच्छेदसमय इति शेषः । जलसंयोगजन्यद्रवत्वो. च्छेदसमये तादृशसामनीविरहादिति भावः । एवं चेति । न च नञ्- द्वयं व्यर्थ अग्निसंयोगेन द्रवत्वनाशानन्तरं घृते द्रवत्वान्तरजननपक्षे तत्रैव व्यभिचारवारकत्वात् । तदनभ्युपगन्तुमतेऽपि तेजःसंयोग. जन्यतावच्छेदकजातिमादाय तत्रैव तथात्वात् । न च तन्मते ताह- शसामग्रीसमवहिताग्निसंयोगजन्यध्वंसप्रतियोगिद्रवत्वादित्येव स. (१) जात्यप्रसिद्धः। (२) कचित्तु । (३) ०स्तीत्यर्थः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १६५ . न्यायलीलावतीप्रकाशः ग्यवृत्तिद्रवत्वत्वव्याप्यजातिमद्रवत्व हेतुः । उपष्टम्भके च न द्रवत्वं पार्थिवद्रवत्वस्याग्निसंयोगेनोच्छेदापत्या बाधकेन द्रुतप्रतीतेभ्रम- त्वात् । न चैवं पीतिमगुरुत्वाश्रये काठिन्योपलम्भापत्तिः, जलमध्य. स्थितमसाक्षादादरिव द्रवद्रव्यसम्बन्धेन प्रशिथिलसंयोगवत्त्वात् । जलपरमाणौ च नानित्यं द्रवत्वम् । न चासधारण्यं अगृह्यमाणविशे. षदशायां तस्य दोषत्वात् । तथा हि साध्याभाववद्याप्यवृत्त्वस्येव साध्यवद्यावृत्तत्वस्यापि सत्त्वात् सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया तस्य दोष- त्वम् । न च साध्याभावसाधकस्य पृथिवीत्वसिद्धिपर्यवसायिनस्तु. ल्यबलवं अनुकूलतर्कविरहेणात्यन्ताग्निसंयोगात् द्रवत्वोच्छेदा. त्मकप्रतिकूलतर्केण च तस्य हीनबलत्वात् । तेजस्त्वसाधकस्य चानु. कूलतर्कप्रतिकूलतर्काभावाभ्यामधिकबलत्वात् । यदापि सांशयिक- त्वेनासाधारण्यस्य दोषत्वं तदापिविशेषादर्शनसहकृतस्य तथात्वम्। प्रकृते चोक्ततर्कस्य विशेषदर्शनस्य सत्त्वात्तदभावात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यथोक्ते वैयर्थ्याभावात् । गुरुन्वादिकमादाय घटे व्यभिचारवारणाय द्रवत्वव्याप्यपदम् । व्याप्यपदद्रवत्वपदयोर्विक ल्पेनान्वये हेतुद्वयम् । जलावयविद्रवत्वं चाग्निसंयोगनाश्यमेवेतिम तेनायं हेतुरतो न जलावयविनि व्यभिचारः। द्रवत्वपदं नैमित्तिक- द्रवत्वपरमित्येके । सुवर्णे चरमद्रवत्वनाशकाले यद्यपि ताशसा. मग्री नास्ति तथापि स नाशो नाग्निसंयोगजन्य इति विशिष्टाभा. वगर्भहेतुसिद्धिरविकला । अत्र चानित्यपदं असतीत्यादिपदं च न प्रयोज्यं तदनन्तर्भावेणैव साधुत्वात् । द्रवत्वनाशकाग्निसंयोगस्य समानाधिकरणताहशद्रवत्वसामग्रीसमवधानं पीलुपाकमते परमा. णौ न्यायमते त्ववयविन्यपीति दिक् । उपष्टम्भकस्य विजातीयतया तद्वत्वस्य सुवर्णद्रवत्वतुल्य. तामभिप्रेत्याह-उपष्टम्भक इति । जलपरमाणाविति । एतदपि य. थाभुतहेत्वभिप्रायकम् । अगृह्यमाणेति । इदं च यथाश्रुतहत्वभि- प्रायेण समाधानम् । यदि च तादृशद्रवत्वसमानाधिकरण- द्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वे हेतो तात्पर्य्यम् , तदालोकादिव्यावृत्त- स्थगिति वाच्यम्, ।

·न्यायलीलावती ननु वायुसवे किं मानम्, अध्यक्षमनुमानं वा । नायः, - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नन्विति । नीरूपे स्पर्शाश्रयत्वे किं मानमित्यर्थः । मीमांसकमते मानमध्यक्षमिति । नैयायिकमतेनोत्तरमनुमानमिति । पूर्वपक्षिण एव न्यायलीलावतीप्रकाशः किञ्च पीतिमगुरुत्वाश्रयो द्रव्यं यद्यत्यन्ताग्निसंयोगिपार्थिवत्वे सति विजातीयरूपप्रतिबन्धकद्रवद्रव्यसंयोगि स्यात् पूर्वरूपविजाती- यरूपवत् स्यात् अग्निसम्बद्धपटवादिति स्थिते प्रयोगः--अत्यन्ताग्नि संयोगिपतिमाश्रयो द्रव्यं विजातीयरूपप्रतिबन्धकद्रवद्रव्यसयुक्तं प्र. हरपर्यन्तमग्निसंयोगे सति पूर्वरूपविजातीयरूपानाधारपार्थिवत्वात् जलमध्यस्थिताग्निसंयुक्तपीतपटवत् । न चाप्रयोजकत्वं विरोधिद्रव्य- 'सम्बन्धं विना पार्थिवेऽत्यन्ताग्निसंयोगस्य पूर्वरूपविजातीयरूपजन. कत्वादित्यस्माकं पैतृकी राद्धान्तसरणिः । नन्विति । पृथिव्यप्तेजोभिन्नस्य स्पर्शाधारत्वे किं मानमित्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वनिश्चयाभावानासाधारण्यमित्यवधेयम् । किं चेति । अग्न्य. संयुक्तजले पटेऽपि व्यभिचारवारणायाधविशेषणद्वयम् । जलमध्य- स्थघृते व्यभिचारवारणाय विजातीयेति । प्रहरेति । अत्र रूपाना- धारत्वं पीतरूपानाधारत्वम् । अन्यथा सजातीयरूपवनि भस्मादौ व्यभिचार इत्यवधेयम् । अत एव दृष्टान्ते पातत्वग्रहणमपि सङ्गच्छते । अत्र चावविपाकमतेऽवयविनः पालुपाकमते पर- माणोरेव पक्षता। तन्मते द्रवद्रव्यसम्बन्धस्यावयविनाशप्रतिबन्ध- कत्वेऽपि तद्रूपोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वाभावात् । यद्यप्यनेनापि तेज. स्त्वं नायाति तथापि रूपवत्वेन वायुत्वे निरस्ते नैमित्तिकद्रवत्वन जलत्वनिरासे अनुच्छिद्यमानद्रवत्वेन पृथिवीत्वनिरासे धम्मिक- ल्पनात इति न्यायेन दशमद्रव्यत्वनिरासे परिशेषात् तेजस्त्वमिति सिसिद्धिव्याघातभयादाह-पृथिवीति । परस्य प्रत्यक्षत्वमा न साध्यम् , अपि तु बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वमेव, तत्रैव परेण स्पर्श बत्त्वप्रयोजकत्वस्वीकारादिति तद्भावसाधनमेव सम्यगित्यरचे. भावः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १६७ अरूप(१)द्रव्यत्वात् । नेतरः, (२)लिङ्गाभावात् । स्पर्शादिचतुष्क .. न्यायलीलावतोकण्ठाभरणम् एकग्रन्थेन वा विकल्पः । अरूपीति । आत्मभिन्नारूपिद्रव्यत्वात् । चतु- कमिति । स्पर्शः शब्दो धृतिः कम्पश्चेत्यर्थः। आद्यस्यान्यथासिद्धि- न्यायलीलावतीप्रकाशः अरूपेति । वाह्मेन्द्रियाप्रत्यक्षत्वस्य साध्यत्वान्नात्मनि व्याभिचारः । आत्मभिन्नत्वेन हेतुर्विशेष्य इत्यन्ये । ननु वायुः प्रत्यक्षा प्रत्यक्षस्प. श्रियत्वात् । न च साधनावच्छिन्नलाध्यव्यापकं रूपवत्त्वमु. पाधिः स्पानिप्रत्यक्षत्वे तस्याप्रयोजकत्वान्महत्त्वे सत्युभूतस्प- शस्यैव तन्त्रत्वात्, न तूद्भूतरूपवत्वे सति गौरवात् । ऊम्मादेश्च स्पार्शनत्वान्न व्यभिचारः । न च वायोः प्रत्यक्षत्वे तद्गतसंख्यादिप्र. त्यक्षत्वापत्तिः व्यक्ती व्यभिचारात् पृष्टलग्नवस्त्रादिव्यतः संख्याधन- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः राह-अन्य इति । वायुरिति । हेतूकर्तव्यधमाश्रय इति शे. । तेन न भागवाधासियोः प्रसङ्गः । प्रत्यक्ष इति । स्वातिरिक्ताविशेष्यकसाक्षात्कारकजनक इत्यर्थः। तेन न सामा. न्यादिप्रत्यासत्तिजप्रत्यक्षमादायार्थान्तरम् । स्वविशेष्यकप्रत्यक्षजन- कत्वेऽपि वायुघटितसंयुक्तसमवेतविशेषणतात्मक(३)प्रमेयत्वटिता यत्र प्रत्यासत्तिस्तत्र तज्जन्यप्रत्यक्षविषयतामादायार्थान्तरमेवेति न. अद्वयगर्भ साध्यम्। निर्विकल्पकाविषयत्वमेव साध्यमिति मिश्राः। सं. योगमात्रप्रत्यासत्तिजन्यज्ञानविषयत्वं साध्यमित्यन्ये(४)। वस्तु तो ज्ञानव्यतिरेकाप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगिज्ञानविषयत्वं साध्यम् । प्रत्यक्षेति। यथा साध्ये प्रत्यक्षत्वं निरुकं तथैव हेतौ प्रवेश्यम- न्यथा व्यभिचारापत्तेः । न चाश्रयत्वमधिकं स्पर्शवत्सम्बन्ध. स्याहेतुत्वाविरोधात् । अत्र प्रत्यक्षत्वं स्वरूपयोग्यतामा फलो. पधानस्य शीतो वायुरित्यादावभावन प्रत्यक्षत्वाप्रयोजकत्वात् । साधनेति । साधनैकदेशेत्यर्थोऽन्यथा वैयर्थ्यांत । वस्तुतः सा. धनादेरवच्छेदकत्वं सामानाधिकरण्यमात्रमिति न लाघवगो. तद्विषयं प्रत्यक्षविषयत्वं शङ्कते--तस्यापीति । (२) अरूपिद्र०। (२) नापरः। (३) तात्मिका प्र०। (४) मित्यपरे। रवावतारः ।

·१६८ न्यायलीलावती , न्यायलीलावतीप्रकाशः हेऽपि त्वचाग्रहात् तज्जातीये च फूत्कारादौ संख्यादेग्रहात् । न च प्रत्यक्षविषयत्ववत वहिरिन्द्रियजन्यतद्विषयत्वमाप नैकरूपाव. च्छेद्यं सति सम्भवे बाधकाभावे च त्यागायोगात् तथापि नाद्भूत. स्पर्शवत्वं तथा चन्द्रमहासि तदभावात् । नापि जन्येन्द्रियग्राह्यविशे. षगुणवत्त्वं कार्यमहत्त्वसमानाधिकरणविशेषगुणवत्वं वा रसनगत- पित्तद्रव्यस्योद्भूततिक्तरसस्य वायूपनीतसुरभिभागस्य च प्रत्यक्ष- स्वापत्तेः, किं तुभूतरूपवत्त्वं तथेति चेन्न, नयनगतपित्तद्रव्यस्य प्रत्यक्षत्वापत्तः। अथ वायुर्यदि स्पार्शनप्रत्यक्षविषयद्रव्यं स्यादुद्भः तरूपः स्यात् न चैवं तस्मान तथा तादृशद्रव्यस्य रूपजनकत्वनिय. मादिति चेन्न, रूपवत्समवेतद्रव्यत्वस्य तत्प्रयोजकत्वात् । तादृशप्र- त्यक्षविषयत्वस्य रूपजननोत्तरभावितया तत्रातन्त्रत्वात । घटो यदि चक्षुरितरेन्द्रियग्राह्यद्रव्यं स्यादरूपमचाक्षुषं स्यान्न चैवं तस्मान त. थति घटस्याप्यस्पार्शनत्वापत्तेः । अत्राहुः । चलति पक्षिकाण्डादौ पूर्वदेशविभागोत्तरदेशसंयोगयोरप्रत्यक्षत्वे चलतीतिधीस्तल्लिङ्गिका. पि न स्यात् पूर्वदेशोत्तरदेशयोः प्रभामण्डलयोरनुद्भुतस्पर्शत्वना- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः जन्यति। व्योमादिवारणाय जन्येति । जन्यशरीरादिग्राह्यशब्दवत्तयास एवातिप्रसङ्ग इति इन्द्रियति । ग्राह्यो लौकिकप्रत्यक्षविषयस्तेन नो. पनीतभानमादाय व्योमावावतिप्रसङ्गः । कार्येति । आत्मन्यतिव्याप्तिवा. रणाय कार्यमहत्त्वपदे । एकैकैन तदवारणात् । घटात्मसंयोगमादाय तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय विशेषपदम् । न चैवमपि चक्षुरादावतिप्रस. क्तिः विशेषगुणपदेन गुणविशेषस्य प्रत्यक्षगुणस्योक्तत्वात्। नयनगताते। तत्र रूपमेव गृह्यते न तु तदाश्रयो द्रव्यामिति स्वमतेन, न्यायप्राच्या मतावलम्बनेन वेदमन्यथेष्टापत्तेः । अन्यथेति । अत्र विषयत्वं तद्विशेष्य- त्वम् । उद्भूतरूपः प्रत्यक्षरूपः, तेन रूपवतसमवेतत्याद्यग्रिमग्रन्थवि. रोधी न । अन्यथा परमाणावभावेन रुपवत्समवेतत्वस्य(१) उद्भूरूप. जनकतायामप्रयोजकत्वेन तद्विरोधापत्तेः । रूपवत्समवेतत्वमुद्भूत. रूपवन्समवेतत्वं तेन घणुके व्यभिचारः। चलतीति । तथा चोद्भूतरू. पवस्वमेव प्रयोजकमिति वायुरप्रत्यक्षः । न चवं चान्द्रप्रभासंख्यादि. (१) अन्यथा परमाणुत्वाभावेन रूपवतसमवेतजन्यत्वस्य उद्. ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता १६९ न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रत्यक्षत्वात् । न च पूर्वोत्तरदेशानुपलम्भोपलम्भाभ्यां तयोरनुमान पूर्वोत्तरदेशयारप्रत्यक्षत्वेन लिङ्गासिद्धरित्युद्भूतस्पर्शवत्त्व(१) तत्राप्र- योजकम् । अथ शीतो वायुरित्याद्यारोपो न स्पार्शनः विशेष्यस्या. योग्यत्वात् । न च प्रमायां तथा सामान्ये वाधकाभावात् । न चानु- मानोपनीतवायौं त्वगुपनतिस्पर्शस्य मनसारोपः, तल्लिगस्पर्शादिचतु. काग्रहणात्। शीतस्पर्शस्यातल्लिङ्गत्वात् । न च शीतद्रव्योपनायक- त्वेनानुमिते वायौ मनसा शीतारोपः, तदा शीतस्पर्शानाश्रयत्वेन प्रमिते वायौ तदनारोपात् । न च स्वप्नविभ्रमवन्मानसोऽयं भ्रमः, वहिरिन्द्रियव्यापारानुविधानात्।मैवम् । यथा हि वायुवैधर्येण जलवृ. तितया गृहीतस्य शीतस्पर्शस्य वायावारोपः, दिङमोहवद्दोषमाहा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ग्रहापत्तिः । विष्वग्विसारि(स?)जातीयसम्बन्धस्य दोपस्य(२) प्रतिब न्धकत्वात्। अन्यथा सौरप्रभासंख्याग्रहापत्तेस्तत्रापि तुल्यत्वात् । अत्र वदन्ति । चाक्षुषत्वे उद्भूतरूपवत्वं स्पार्शनत्वे उद्भूतस्पर्शवत्वं वहि- रिन्द्रियप्रत्यक्षे द्रव्यग्राहकवहिरिन्द्रियव्यवस्थापकगुणवत्त्वं प्रयोज- कमस्तु यद्विशेषयोरिति न्यायादिति । अत्र ब्रूमः । वहिरिन्द्रियाणां द्रव्यग्राहकत्वं द्रव्ये वहिरिन्द्रियग्राह्यत्वबुद्धिवेद्यं ग्राह्यत्वमवच्छेदकं विना दुर्ग्रहमिति तत्वेन उद्भूतरूपवत्वमेव कल्प्यते चलतीतिप्रतीत्यनुरोधात् । यदि च रूपेण प्रभामनुमाय तहेशोपलम्भानुपलम्माभ्यां चलतीतिधाः तदा तूभयमपि प्रयोजकं विनिगमकाभावात, तथापि वायुरप्रत्यक्ष एव। यत्तद्भूतगुणवत्त्वमेव सामान्यप्रयोजकमतिप्रसङ्गभङ्गश्च विशेषसामनायैव उद्भूतत्वंच मूर्च विशेषगुणमात्रवृत्तीति आकाशाद्यवृत्तितया न नित्यस्येत्यादिव्याप्ति विरोध इति । तन्न। विशेषकारणतावच्छेदकानाक्रान्तवृत्तेः सामा. न्यकारणतानवच्छेदकत्वात् । अन्यथेन्द्रियत्वमपि साक्षात्कारहेतु. तावच्छेदकं न स्यात् । द्रव्यत्वस्यैव लाघवेन तथात्वान्नित्यस्येत्या दिव्याप्तिस्वीकारपक्षेऽपि सर्वत्र सामान्यकारणताया जन्यप्रमेयत्वे. नैवाच्छेदसम्भवात । न च द्रव्यसाक्षात्कार इव वहिरिन्द्रियद्र व्यसाक्षात्कारेऽप्यननुगतमेव प्रयोजकमिति वाच्यम् , सति सम्भव (१) तरूपवत्त्वं । (२) दोषस्येति द्वितीयपुस्तके नास्ति । २२ ·१७० न्यायलीलावती लिङ्गमिति चेन्न, स्पर्शस्य धराश्रयत्वेनाप्युपपत्तेः । रूपाभावानैव मिति चेन्न, उष्णस्पर्शशीतस्पर्शयोरपि वायवीयत्वापत्तेः । तयोर न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् माह-स्पर्शस्येति । पृथिव्या एवानुद्भूतरूपायाः स्पर्शोऽयमनुभूयत इत्यर्थः । अन्यथासिद्धिमेव दूषयितुं शङ्कते-रूपेति । पार्थिवस्पर्शी रुपनियतो रूपं च नानुभूयत इति स्पर्शोऽपि नायं पृथिव्या इत्यर्थः । उष्मणः स्पर्शो विषक्तावयवजलस्पर्शोऽपि रूपासहचरत्वाद्वायवीय एव स्यादेवमित्याह--उष्णेति । तयोरिति । उष्णशीतस्पर्शसहचररूपयो. रित्यर्थः। तथा च शीतोष्णस्पर्शसहचरं रूपमस्त्येवेति भावः । तर्हि न्यायलीलावतीप्रकाशः स्म्यात् , तथा शीतस्परों वायुलिङ्गत्वारोपाद्वायवीयत्वानुमानम् । न चैवं शीतोऽयं वायवीय इति धीः स्यात् तदनन्तरं शीतो वायुरिति मानसारोपादिति संक्षेपः । उद्भूतपार्थिवस्पर्शस्य उद्भूतरूपसामानाधिकरण्यनियमादाह - रूपाभावादिति । रूपासहचरस्पर्शस्य वायवीयत्वे उष्णो वायुरित्यादिप्र. तीतेरुष्णस्पर्शाश्रयोऽपि वायुः स्यात् । अनुभूतरूपाश्रयस्य तेजः प्रभृतेरुभूतस्पर्शानाश्रयत्वनियमादाह-उष्णस्पर्शेति । तयोरिति। उष्ण न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इति न्यायात । न च द्रध्यसाक्षात्कारमात्र रूपवत्त्वस्य प्रयोजकत्वे आत्मनोऽप्रत्यक्षतापत्तिः । तथा च साक्षात्कारिमिथ्याज्ञाननिवृत्तये तत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तधावनानुपपत्तेः। विस्तरश्चास्य "प्रत्यक्षप्रकाशे"। तथा शीतस्पर्श इति । शीतस्पर्शवृत्तिधर्मे वायवीयत्वव्याप्यत्वारोपात तेन वायवीयत्वानुमानमित्यर्थः । न चानुमाने विरोधिज्ञानमात्रस्य प्रतिबन्धकतया वायुवृत्तित्वग्रहे कथं वायवीयत्वानुमितिरिति वा- च्यम् , अनुमानपदेन व्याप्यदर्शनोत्तरभावित्वाचवायवीयत्वप्रत्यक्ष- स्यैवाभिलापात् । तत्र चानुमानिकविरोधिज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् , संशयोत्तरभाविप्रत्यक्षाभिप्रायेण लिङ्गत्वारोपस्याप्युपयोगादिति दिक् । मानसारोपादिति । न च मानसस्यापि विरोधिज्ञानमात्रनिवर्त्यतया कथमेवमिति वाच्यम्, प्राथमिकत्वाचप्रत्यक्षेण विरोधिज्ञानव्याह- तेरिति संक्षेपः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता १७१ नुद्भूतरूपत्वा(१)दग्रहणमिति चेत्, तुल्यमनुष्णाशीतेऽपि(२)। शब्दोऽपि चोळूतस्पर्शवद्वेगवत्पृथिवी(३)द्रव्याभिघातज एव स्यात् । गन्धरूपयोरग्रहणात् नैवमिति चेन्न, अनुभूत त्वेनापि तयोरुपपत्तेः । अप्रतीघातानैव पार्थिवमिति चेन्न, धूम- वदुपपत्तेः । अप्रतीयमानरसत्वान्नैवमिति चेन्न, अनुद्भूतत्वेन जले द्रवत्वाप्रतीतिवदुपपत्तेः । गुरुत्वाभावान्नेवमिति चेन्न, तदसिद्धेः । अपातात्तत्सिद्धिरिति चेन्न, वेगेनैव काण्डादिवद- पातसम्भवात् । तस्य [च] सदागतिमत्त्वेन वेगत्यागाभावात् । अन्यथा वायूपनीतजलानलपृथिवीनामपि प्रतीतिवैलक्षण्यात न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वायवीयत्वाभिमतोऽपि स्पर्शोऽनुभूतरूपसहचरः पार्थिव एवेत्याह- तुल्यमिाते । द्वितीयहेतोरन्यथासिद्धिमाह--शब्दोऽपीति । स्पर्शवद्वेग- वद्रव्यं पृथिव्येवेति भावः । अनुद्भूतत्वेनापीति । तयोर्गन्धरूपयोरनु. द्भुतत्वेनाप्यग्रहणोपपत्तेरिति योजना । 'प्रतीधातः' पार्थिवो धर्मः, स च विवादाध्यासिते नोपलभ्यते इति नेयं पृथिवीत्याह-अप्रतीघा- तादिति । धूमवदिति। कुड्यादिना च धूमवद्वायोरपि न प्रतीघात एवेति भावः । यद्वा अप्रतीघातादिति । नानेन किञ्चिद् द्रव्यं प्रतिहन्यत इत्यर्थः। जल इति। विषक्तावयवे करकायामित्यर्थः। तदसिद्धेरिति । गुरुत्वाभावासि द्धरित्यर्थः । गुरुत्वकार्यपतनाभावात् गुरुत्वाभाव इत्याह-अपाता- दिति । गुरोरपि वेगवतोऽपातदर्शनात् अपातोन गुरुत्वाभावे हेतुरित्या ह-वेगेनेति । तर्हि काण्डवत् कदाचित् पतनं स्यादित्यत आह-तस्ये- ति। किं च किञ्चिद्वैधाधीनं प्रतीतिवैलक्षण्यमतन्त्रमत आह-अन्यथेति। न्यायलीलावतीप्रकाशः शीतस्पर्शाश्रययोरनुभूतरूपत्वादग्रह इत्यर्थः। तुल्यमिति । अनुष्णाशी- तस्पर्शाश्रयपृथिव्यपि तत एव न गृह्यत इत्यपि स्यादित्यर्थः । द्रव्या. भिघातजः अनुद्भूतरूपोद्भूतस्पर्शपृथिव्यभिघातज इत्यर्थः । जल इति । रसनेन्द्रियादावित्यर्थः । वेगत्यागेत्युपलक्षणं कदाचित्पतनेऽपि न दो- ष इति द्रष्टव्यम् । अन्यथेति । उक्तन्यायेन पृथिवीत्वसम्भवेऽपि द्रव्या- . (१) नुद्भूतत्वादन.। (२) शीतपशेऽपि। (३) विद्या..

·न्यायलीलावती द्रव्यान्तरताप्रसङ्गात् । कल्पनालाघवाद्धर्ममात्रमुपकल्प्यते न तु धर्मीति चेत् , तुल्यं वायावपि । धृतिरपि तत्संयोगादेवोपपत् स्यते(?) । ब्रह्माण्ड इव वा पारमेश्वरयत्नादेव स्यात् । कम्पो- ऽप्येतेन व्याख्यातः। वह्वेस्तेजोविशेषस्योर्द्धगमननियमवत् भु. वोऽपि तिर्यग्गतिरुपपत्स्यते(२) । अत एव मेघादिप्रेरणं व्या ख्यातम् । जठरानलवच्च(३) पार्थिवः कश्चिदन्तःशरीरसञ्चारी प्राणः स्यादिति न वायुसिद्धिः । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु वायूपनीतानां जलादीनामनुभूतरूपवत्त्वमात्रं कल्प्यते न तु द्रव्यान्तरत्वं कल्प्यते धम्मिकल्पनातो धर्मकल्पनाया लघुत्वा. दित्याह-कल्पनेति। तर्हि वायुरप्यनुद्भूतरूपा पृथिव्येवास्तु किं द्र व्यान्तरकल्पनयेत्याह-तुल्यमिति । तृतीयलिङ्गमन्यथासिद्धमाह- धृतिरपीति । तत्संयोगादिति । अनुद्भुतरूपोद्भूतस्पर्शपृथिवीसंयोगादि- त्यर्थः । ब्रह्माण्ड इवेति । यथा परमेश्वरस्य विधारकप्रयत्नाद् ब्रह्माण्ड स्थितिस्तथा मेघादिधृतिरपि स्यादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः "एतस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ” विधृते तिष्ठत इति भावः। चतुर्थ वायुलिङ्गमन्यथासिद्धमाह-कम्पोऽपीति । अनुभूतरूपोद्भूतस्पर्शप थिवीकृत एव तृणादौ कम्प इत्यर्थः । ननु तिर्यग्गमनं पृथिव्यादिवै. धयं वायोर्द्रव्यान्तरत्वं साधयिष्यतीत्यत आह-वह्वेरिति। पृथिव्यवान्त. रजातीयतानिबन्धनं तिर्यग्गमनं न वायोव्यान्तरत्वे मानमित्यर्थः । अतएवेति । अनुद्भूतरूपपृथिवीत एव मेघादिप्रेरणमपि स्यादित्यर्थः । ननु प्राणादिपञ्चकस्यासाधारणतत्तदर्थक्रिया पृथिव्यादिविलक्षणा वायोव्यान्तरत्वे मानं स्यादित्यत आह-जाठरेति । रसार्जनल. क्षणार्थक्रियाकारित्वेऽपि यथा जठरानलं तेज एव न द्रव्यान्तरं न्यायलीलावतीप्रकाशः न्तरकल्पनायामित्यर्थः । 'धर्ममात्रं' जलादीनां रूपाद्यनुद्भवमानं 'न (तु?)धर्मी न द्रव्यान्तरमित्यर्थः।धृतिर्गुरुत्वप्रतिबन्धातत्संयोगात् ता. दृशपृथिवीसंयोगादित्यर्थ एतेन ताशपृथिवीसंयोगेनोपपत्त्येत्यर्थः। (१) ०पपद्यते। (२)पपद्यते । (३) वदेव पा० । जाठरेति कण्ठाभरणधृतः पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता १७३ मैवम् । त्वगिन्द्रियस्य गन्धाग्राहकत्वेन रसनवदपार्थिव- त्वात् रूपरसाग्राहकत्वेनैवातैजसानाप्यत्वात् । शब्दाग्राहकत्वे- नानाभसत्वात् । वहिरिन्द्रियत्वेन मनोव्यतिरेकित्वात् । अत एव ग्राह्यजातीयविशेषगुणवत्वेन स्पर्शवत्वाद् द्रव्यान्तरप्रकृतिकत्वेन वायुसिद्धिः । न च गन्धाग्राहकत्वमप्यदृष्टविशेषसाहित्यात्पार्थिव स्यादिति वाच्यम् , सर्वेन्द्रियाणामपलापप्रसङ्गात् । स चायं स्प- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तथा प्राणोऽपि पृथिवीविशेष एवेत्यर्थः। त्वगिन्द्रियस्येति । त्वगिन्दियं न पार्थिवं गन्धाग्राहकेन्द्रियत्वात् । नाप्यं रसाग्राहकेन्द्रियत्वादित्यादिना चतुष्कभेदसिद्धौ पञ्चवहिरिन्द्रियप्रकृ. तिभूतं द्रव्यं सिध्यति तदेव च वायुरित्यर्थः। शानजनकमनःसंयोगा श्रयत्वेन इन्द्रियाणां द्रव्यत्वव्यवस्थितरित्यर्थः । अत एवेति । वहिरिन्द्रि यत्वादेवेत्यर्थः । यद् वहिरिन्द्रियं तत् स्वग्राह्यविशेषगुणवृत्तिगुणत्व. साक्षाद्याप्यजातिमद् गुणवदिति व्याप्तेः स्पर्शग्राहि त्वगिन्द्रियं स्पर्शव. देव सेत्स्यतीत्यर्थः । स्पर्शाद्याश्रय इत्यादिपदात सामान्यगुणान्तरो. न्यायलीलावतीप्रकाशः पृथिवीत्वे वायोस्तिर्यग्गतिनियममुपपादयति-वढेरिति । गन्धाग्राहकत्वे. नेति । गन्धाग्राहकेन्द्रियत्वेनेत्यर्थः । एवमओपीन्द्रियत्वेन हेतुर्विशेष्यः। 'अत एव वहिरिन्द्रियत्वादेवेत्यर्थः । स चेति । स्पर्शवद्वहिरिन्द्रियस्य स्वग्राह्यविशेषगुणसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्त्वनिय. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पृथिवीपरमाणौ व्यभिचारादाह--गन्धाग्राहकेन्द्रियत्वेनेति । ननु स एवेत्यत्र न सैव व्यक्तिरभिमता, बाधात्।किन्तु तज्जातीया, सा न यु- ता, त्वगिन्द्रियस्यश्रोत्रवदकव्यक्तिविभाजकोपाधित्वादित्याशझ्याह- स्पर्शवदिति । बहिःपदं सम्पातायातम् । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयस्थ वायुत्वसि. यर्थ स्वग्राह्योति ।ग्राह्यविशेषो लौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः । यत्तु संख्यादि. नाऽर्थान्तरवारणाय विशेषपदमिति तन, प्राह्यसंख्यासामाधिकरण्ये प्रायविशेषगुणसामानांधिकरण्यनियमाव। साक्षात्पदं द्रव्यत्वेनार्थान्त- रवारणाय भेदगर्भध्याध्यत्वलाभार्थम् । नन्वेवमपि के प्रत्यक्षाश्रयवायु- ·१७४ न्यायलीलावती द्याश्रयः सिद्ध इति । स एवान्यत्र(१) कल्प्यते लाघवात् । पृथि- वीत्वे तु रूपानुद्भवादिकल्पनागौरवमेव । व्यजनानिलश्च ग्राह्य- जातीयासाधारणगुणोद्भवापेक्षः स्पर्शव्यञ्जकः सावयवेन्द्रियव्यव- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पग्रहः । स एवेति । त्वगिन्द्रियप्रकृति द्रव्यान्तर चेत् सिद्धं तदा स्पर्श कम्पधृतिशब्दादिहेतुरपि तजातीय एव ग्राह्य इत्यर्थः। ननूक्तं धम्मि कल्पनातो धर्मकल्पनालघुरित्यत आह-पृथिवीत्व इति । त्वगिन्द्रिय. स्य धय॑न्तरस्य कल्पनाया आवश्यकत्वात् अनुभूतरूपोद्भूतस्प. शंपृथिवीकल्पनमेव गुम्वित्यर्थः । उद्भूतस्पर्शवत्वं वायोः साधयति- व्यजनानिल इति । ग्राह्यजातीयोऽसाधारणो यो गुणस्तदुद्भवापेक्षः सन् स्पर्शव्यञ्जक इत्यर्थः । सावयवेति । सावयवानीन्द्रियाणि घ्राणादि त्वपर्यन्तानि तेषां व्यवस्थापका रूपरसगन्धस्पर्शास्तेषु मध्य इत्य. र्थः । तथा च व्यजनानिलः स्वव्यञ्जनीयगुणवृत्तिजातिमदुद्भूनविशे. षगुणवान् अनिन्द्रियत्वे सति गन्धाद्यन्यतरव्यञ्जकद्रव्यत्वात आलो. न्यायलीलावतीप्रकाशः मेनानेकत्वकल्पने प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वमपि तस्यैव कल्प्यत इत्यर्थः । उद्भूतस्पर्श वायुं साधयति-व्यजनेति । व्यजनचालनानन्तरोपल. भ्यमानस्पर्शाधिकरणं स्वग्राह्योद्भूतासाधारणगुणमात्रव्यङ्ग्यव्यञ्जक मित्यर्थः । सावयवेति । रूपादिचतुचित्यर्थः। नन्विन्द्रियेणानैकान्तिकं तस्य ग्राह्यसजातीयोद्भूतासाधारणगुणवत्त्वाभावात् । न चोद्भः तत्वेनानभिभूतत्वं विवक्षितं न चेदेवमित्यनेन विरोधात् । तद्रूपस्या न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भिन्ना एव सन्त्वित्यत आह--प्रत्यक्षेति। रूपाद्यनुद्भवकल्पनागौरवभिया सर्वेषामेव तादृशानां वायुत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । साधयतीति । प्रमाणा- न्तरेणापीति शेषः । अनिलत्वमसिद्धमन्यथा स चेत्यनिमग्रन्थेन तत्साधनविरोधात् । आलोकदृष्टान्तासङ्गतिश्च तस्य स्पर्शव्यञ्जकत्वा. दित्यन्यथा प्रयोगमाह--व्यजनेति(२)। अत्र चाङ्गसङ्गिसलिलाद्यन्यत्वेन (१)स चान्यत्रापि। (२) व्यजनानिलस्य प्रागेवानिलत्वे सिद्धे तस्योद्भूतस्पर्शसाधनेनैवाभिमतसिद्धौ स चेत्यादिना स्पर्शस्य वायवीयत्वसाधन मनर्थकमापद्यतेत्यत आइ-व्यजनेत्यादि । इति दीधितिः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १७५ न्यायलीलावतीप्रकाशः नभिभूतत्वात् । मैवम् । इन्द्रियान्यत्वेन हेतुविशेषणात् । तथाप्युद्भू तेति साध्ये विशेषणं व्यर्थम् । अनुभूतेनापि तादृशेन स्पर्शेन सि ध्यता वायवीयत्वसिद्धेः । तादृशस्पर्शवायवीयत्वस्य च पूर्वानुमाना. देव सिद्धेः । मैवम् । उद्भूतस्पर्शस्य वायवीयत्वसिद्ध्यर्थमस्याभि- धानात् उद्भूतस्पर्शस्य वायवीयत्वस्योपाधित्वव्यावर्त्तनार्थत्वाच । न च ग्राह्यस्पर्शन सिद्धसाधनं स्पर्शसाक्षात्कारासाधारणकारणत्वाश्र योद्भूतासाधारणगुणवत्वस्य साध्यत्वात् । ग्राह्यजातीयासाधार णगुणोद्भवानपेक्षस्य व्यञ्जकत्वे ग्रीष्मोमणोऽपि रूपव्यञ्जकतापत्ति. रुद्भूतानिलस्पर्शानपेक्षस्य च त्वगिन्द्रियस्याङ्गसङ्गिस्वेदशैत्याभिव्य . न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पक्षतेति न तदादायार्थान्तरशङ्का । स्वग्राह्यः स्वग्राह्यजातीयः । उद्भूत असाधारणः स्वनिष्ठो यो गुणः तन्मात्रव्यङ्ग्यव्यञ्जकमित्यर्थः। तेन न व्यङ्ग्यस्पर्शनार्थान्तरम् । न चासाधारणपदव्यर्थता मात्रपदं कदा चिदनुद्भूतस्यापि व्यञ्जकत्वशङ्कानिरासाय । तथा च उद्भूतमात्रस्वः निष्ठमाघजातीयगुणव्यञ्जकमित्यर्थः । एवं चाग्रे इन्द्रियेऽनैकान्तिः कत्वशङ्कापि युज्यते, यथाश्रुते तद्विरोधात । उद्भूतगुणेति । उद्भूत स्पर्शवायवीयत्वसिद्धिप्रयोजनमपि गन्धानाहकेन्द्रियत्वेनापार्थिवत्व. साधने इन्द्रियत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्योद्भूतगुणजातीयत्वस्य साधनव्यापकतयोपाधित्वशङ्कानिरास इत्यर्थः । न चेति । मूलोक्तसा. ध्य इति शेषः । यथोक्तसाध्ये तादृशगुणवत्त्वस्यैव साध्यतया न सिद्धसाधनमित्याशयेन तादृशसाध्ये पक्षधर्मताबललभ्यं साध्यमाह-- स्पर्शेति । एवं च नालोकदृष्टान्ते साध्यवैकल्यमिति ध्येयम् । स्पर्शपदं वहिरिन्द्रियव्यवस्थापकगुणपरमिति कश्चित् । उद्भूतत्वमनुभूत. स्वाभाव इतिमतेन सामान्यगुणेनार्थान्तरवारणाय कारणताश्रयप. यन्तं विशेषणम् । तत्राप्यसाधारणपदमदृष्टवदात्मसंयोगेनार्थान्त. रवारणाय। द्वितीयमसाधारणपदं विशेषपरं तादूप्यसिद्धये मनोव्या. वृत्यर्थमिति । न चैवमपि त्वचि व्यभिचारः वायुसमवेतत्वस्य साध्यस्य तत्रापि सत्वात् । न च घटादिस्पर्श व्यभिचारः तस्य विषयत्वेन व्यञ्जकतया साधारणत्वात् । वायवीयेत्वे साध्ये व्यो.

·१७६ न्यायलीलावती स्थापकगुणेष्वेकस्यैव व्यञ्जकत्वात्, आलोकवत्। न चेदेवं मेदस्वि- नां स्वेदिनामन्धकारे समस्त खप]वस्त्ववभासापत्तिः(१) । अनुद्- भूतस्पर्शानिलस्य च(२) शैत्याभिव्यञ्जकतापत्तिः। स च स्पर्शो वाय. वीयः स्पर्शासाधारणव्यञ्जकत्वात् स्वस्पर्शवदिति वा अपार्थिव स्वसिद्धिः, रूपरहितत्वाद्वा । एवं सति शीतत्वोष्णत्वे(३) अपि गुणी (४)वायौ स्यातामिति चेन्न, तस्यानुद्भूतरूपत्वात् । न चात्राप्यनु. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कवदित्यत्र तात्पर्यम् । अत्र विपक्षदण्डमाह-न चे(दि?)ति ।यदि स्व. व्यञ्जनीयगुणवृत्तिजातिमदुद्भुतविशेषगुणापेक्षा न स्यात्तदा मेद. स्विस्वेदानुमितस्य उष्मणोऽपि रूपव्यञ्जकत्वं स्यादित्यर्थः । अनुभू- तेति । स्तिमितस्यापि वायोरङ्गसङ्गिसलिलशैत्यव्यञ्जकतापत्तरित्य र्थः। तथा चोमणि व्यजनापेक्षापि न स्यादिति भावः । स चेति । व्य. जनचालनानन्तरमनुभूयमान इत्यर्थः। स्पर्शेति । स्पर्शाभिव्यञ्जकत्वा- दित्यर्थः । वाकार इन्द्रियप्रकृतिद्रव्यान्तरसाधनापेक्षया । रूपरहि- तत्वावति । विवादपदं द्रव्यं न पृथिवी रूपरहितत्वादाकाशवदित्यर्थः । एवं सति शीतेति । अनुपलभ्यमानरूपाश्रयः स्पर्शों यदि वायवीय इत्य. थः । शीतोष्ण इति शीतोष्णस्पर्शावित्यर्थः। तस्येति । शीतोष्णस्पर्शा. धिकरणद्रव्यस्येत्यर्थः । न चान्यत्रेति । विवादपदेऽपि द्रव्ये रूपमनु न्यायलीलावतीप्रकाशः अकत्वप्रसङ्ग इत्याह-न चेदेवमिति । स्पर्शेति । मनोव्यावृत्त्यर्थमसाधा रणत्वं व्यञ्जकविशेषणम् । अपार्थित्वसिद्धिः प्रकृतस्पर्शाश्रयस्येति शेषः । अत्रैव हेत्वन्तरमाह-रूपेति । नन्वेवं नीरूपत्वाद्विभक्तावयव. जलतेजसोरपि वायुत्वापत्तिरित्याह-एवमिति । नीरूपत्वं तस्यासि- द्धमित्याह-- तस्येति । न चेति । रूपस्येति शेषः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भादौ व्यभिचारादाह-अत्रैवेति । अपार्थिवत्वे साध्ये इत्यर्थः । । (१) भासः स्थाद। (२) ०लस्य तु ० (३) शीतोष्णत्वे । (१) गुणी इति कचित पुस्तके नास्ति ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १७७ द्भवः पार्थिवरूपस्पर्शयोः समानयोगक्षेमत्वात् । अन्यथा उद्धृतरूपा- नुद्भूतस्पर्शस्यापि पार्थिवस्य सत्वापत्तेः । न चाभिभवः । मन्दालोके उपलम्भापत्तेः। अगन्धवत्वाच्च(१)। अनुद्भूतत्वात् तसिद्धिरिति न वाच्यम् , स्पर्शोद्भवव्याप्तत्वाद्गन्धवत्त्वोद्भवस्य । । न्वायलालावतीकण्ठावरणम् द्भूतं स्वीक्रियतां तथा च तत् पृथिव्यवेत्यर्थः । पार्थिवेति । उद्भूत. स्पर्शपृथिव्या उद्भूतरूपवत्त्वनियमादित्यर्थः । अन्यथेति । तथा च चन्द्रचामीकरादिरपि पृथिव्येव स्यात् स्याच मणिप्रभापि पृथिवी- त्यर्थः । धूमस्य चक्षुरवच्छेदेन स्पर्शोऽप्युपलभ्यत एवेत्यर्थः । ननु वायुरप्युभूतरूप एव परन्विति भवान्नोपलभत इत्याशङ्ख्याह न चीत। मन्देति । बलवत एव तेजोरूपस्य पररूपाभिभावकत्वादित्यर्थः । अपार्थिवत्वे साध्ये हेत्वन्तरमाह-अगन्धत्वाच्चेति। हेतोः स्वरूपासि. द्धिमाशङ्ख्याह-अनुभूतत्वादिति । वायावनुभूतो गन्ध इति नोपल. भ्यत इत्यर्थः । स्पर्शश्चेदुद्भूतस्तदा गन्धोऽपि उदभूत एव तत्र स्या. दित्याह-स्पर्शेति । स्पर्शोद्भवो व्याप्तो यस्येत्यर्थः । स्पर्शोद्भवव्याप. न्यालालावतीप्रकाशः मन्देति । अभिभावकबलवत्तेजोरूपस्य तत्राभावादित्यर्थः । स्पर्शोद्भवेति । नन्वेवं गन्धोद्भवो व्याप्यः स्पर्शोद्भवो व्यापक इति सिद्धावप्रकृतत्वम् । मैवम्। समव्याप्तत्वमभिप्रेत्यास्याभिधानात् गन्धोद्भवव्यापकत्वस्यापि सिद्धेः । स्पर्णोद्भवो व्याप्तो येनासौ स्पोद्भवव्याप्तः, आहिताग्न्या. दित्वानिष्टान्तस्य परनिपात इत्यन्ये । स्पर्शोद्भवव्यापकत्वादिति पाठे सुगममेव । पार्थिवत्वेन विशेषणान्न जलादिस्पर्शनानैकान्तः, तथापि वज्रस्पर्शनानैकान्तः तस्य गन्धानुद्भवेऽप्युद्भुतत्वादिति न वाच्यम् , घायुत्वं यद्यकठिनोद्भूतस्पर्शपृथिवीवृत्तिजातिः स्यादुभूतगन्धसः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः हेत्वन्तरं गन्धाग्राहकत्वापेक्षया । समव्याप्तत्वमिति । हेतुतायां च व्यापकत्वभागोऽविवक्षित एवेत्यर्थः । चम्पकगन्ध(२) व्यभिचारान समन्याप्तिरित्यस्वरसादाह-स्पर्शोद्भव इति । वायुत्वमिति । वज्रत्वे(३)व्य. (१) अगन्धत्वाचेति कण्ठाभरणसम्मत. पाठ. 1 (२) चम्पकभागन्यभि०। (३) रक्तत्वे व्यः । २३ .

·१७८ न्यायलीलावती कश्चिदेव स्पर्शः तथा, न सर्व इति चेन्न, दृश्यादृश्योपाधिव्यु. दासे व्यतिरेकशङ्कानवकाशात् । अनभिव्यक्तत्वात्कुङ्कुमगन्धवत् पूर्व नावभासते, चम्पकादिगन्धसम्भेदे त्ववभासत इति चेन्न, व्यञ्जकगन्धातिरिक्तगन्धानवभासात् । चन्दनगन्धिसलिल. (मिति)वदौपाधिकत्वेनैव प्रतीतेश्च । न चायं ज्वलनवदूर्द्धगम. मनशीलो वात्यादौ शुकशुकादिनादविसदृशमेघसङ्घटजातीय- . -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कन्वादिति तु पाठः सुगमः। पाषाणादावप्युद्भुत एव गन्धोऽनुल्बन त्वाद्विशिष्य न गृह्यत इति भावः । अनुद्भूतः पृथिवीस्पर्श उद्भूत. गन्धलामानाधिकरण्यनियत उद्भूपृथिवीम्पर्शत्वादित्यत्र स्पर्शभेट उपाधिः स्यादिति शङ्कते-कश्चिदिति । दृश्यादृश्य इति । सामान्यव्याप्ती विशेषस्यानुपाधित्वादित्यर्थः । कुङ्कुमगन्धवदिति । यथा घृतसंयोगव्य- ङ्गथः कुङ्कुमगन्धस्तथा चम्पकादिसत्रिकर्षाभिव्यङ्गयो वायुगन्धो- ऽधीत्यर्थः । धृतगन्र्धावजानीयकुङ्कुमगन्धवत् चम्पकादिगन्धविजा. तीयवायुगन्धस्यानुपलम्भाग्नैमित्याह-व्यजति । ननु वाय्वादावुद् गमनशीलं द्रव्यान्तरं स्यात् पृथिव्यादिसकलवधम्यादित्यत आह- न चामिति । शुकशुकादीति वायुजन्यशब्दानुकरणम् । तथा च मेघयोः न्यायलीलावतीप्रकाशः मानाधिकरणं स्यात् धूमत्ववदित्यापादनार्थत्वात् । अगन्धत्वं वायोर- मिद्धं व्यञ्जकाभावात्मतोऽपि गन्धस्याप्रतीतिरित्याह-अनभिव्यक्त- स्वादिति । ननु वायोर्नियमेन तिर्यग्गतित्वाद् वात्यादावुद्गमनस्वभाव द्रव्यान्तरं कल्प्यतेत्यत आह--न चेति । संघट्टपदादने जन्यपदं न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भिचार इत्यकठिनपदम् । घ्राणत्व व्यभिचार इत्युद्भूतपदम् । जल. त्वे व्यभिचार हात पृथिवीति । विरुद्धगन्धवदारब्धमात्रधर्मे व्यभि. चार इति जातिपदम् । उद्भूतपदमापाये इष्टापत्तिवारणाय । तदाश्रये व्यभिचारवारणाय धर्मिपक्षत्वत्याग हात ध्येयम । ज- न्यपदमिति । यद्यपि शेषापेक्षया लक्षणैव बलवतीति संघट्ट - ·न्याय लावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता १७९ वात्याघातशब्दानुमाने अवश्योरमेयपरस्पगहतेरेखोगमनोपपत्तौ स्वभावकल्पनानवकाशात् ॥ वायुः। (इत्यनिलः) । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सङ्घट्टो वायुजन्यम्तजन्यः शब्दोऽनुभूयते, तेन नदनुमिनमेघद्वय. सचट्ट कारणवायुद्वयसङ्घट्टोऽप्यनुमीयत, तेन म्पर्शवद्वेगवद्रव्यद्वय. सचट्टात् तयोरू'ट्वंगमनमागन्तुकानामत्ताधीनं न म्वाभाविक स्तम्भि. तजलयाग्वेिति न तदनुरोधन वायुविजातीय द्रव्यकल्पनमित्यर्थः । ननु उद्भूतस्पर्शवत्वाद्वायुः प्रत्यक्ष एव किं न स्यात् ? न स्यात्, उद्भतरूपवत्त्वस्योपाधित्वात् । आन्मान गुणादीचमाध्याव्यापकमिद. मिति चन्न साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वात्। चाक्षुषद्रव्यप्रत्यक्षे नत् तन्त्रंन तु पार्शनप्रत्यक्षेऽपीति चन्न सामान्ये बाधकाभावात् । किं च वायोः प्रत्यक्षत्वे नद्गत सङ्ख्यादिग्रहप्रसङ्गः :। ननु यजातीय प्रत्यक्ष तत्सङ्खथादिक प्रत्यक्षमिति यदि नियमम्तदा फुन्कारादो तदस्त्ये. व । अथ या व्यक्तिः प्रत्यक्षा तत्सङ्ख्यादिकं प्रत्यक्षामति तु नियमो नास्त्येव पृष्ठलग्नवस्त्रादौ व्यभिचारादिति चेन्न फुत्कारादी सङ्ख्या. प्रतीतेरानुमानिकत्वात् । किं च वाहव्यप्रत्यक्षतावच्छेदकमुद्भूत- रूपवत्त्वं तदितो व्यावर्तमान प्रत्यक्ष व पेव निवर्त्तयात न छुद्भूत. स्पर्शवत्वं तत्र तन्त्रं चन्द्रमहसि तदभावात् । नापि जन्येन्द्रियग्राह्य विशेषगुणवत्वं कार्यमहत्त्वसमानाधिकरणाद्भूतविशेषगुणवत्त्वं न्यायलीलावतीप्रकाशः पूरणीयम् । अत्र स्पर्शत्वं रणनाधारवृत्तिवृत्ति रूपवदिन्द्रियावेध- गुणवृत्तिजानित्वात् बुद्धित्ववदित्यनुमानं वायौ स्पादिचतुष्का बत्त्वे मानमाहुः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पदे जन्यलक्षणेवोचिता तथापि नात्र जन्यमाने लक्षणा, किं तु सङ्घविशिष्ट इति गौरवं मनसि कृत्येदमुक्तम् । मिश्रास्तु प्रन्थस्य परार्थानुमानरूपतया वादिवाक्ये लक्षणाया अभावादिदमु- कम् । न च वादिवाक्ये पूरणमयुक्तं पूरितप्रयोग एव कर्तव्य इति तात्पर्यादिति वदन्ति । रूपदिति । गन्धत्वे व्यभिचार इत्यवेद्यान्तम् ।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वा, वायूपनीतसुरभिभागस्य प्रत्यक्षतापत्तेः। उद्भूतस्पर्शवत्त्वस्य तन्त्रत्वे चलत्पक्षिकाण्डादावानुमानिकमपि कर्मज्ञानं न स्यात् तल्लिङ्गस्य पूर्वोत्तरदेशविभागसंयोगलक्षणस्य देशाप्रत्यक्षत्वनाप्र. त्यक्षत्वात् । तथा चानुभूतस्पर्शम्य चान्द्रमहस एव तत्र प्रत्यक्ष. क्षत्वमुपेयम, तत्संयोगविभागाभ्यामेव तत्र चलतीतिप्रतीतेः उद्भूत रूपवत्त्वमुद्भूतस्पर्शवत्वं च द्वयमपि तत्र तन्त्रम् । तथा च चान्द्रतेजो न प्रत्यक्षमिति टीकाकृतः(१) । नन्वेयं शीतो वायुरिति प्रतीतिः कथं स्यात् वायुलिङ्गम्यानुष्णाशीतस्याग्रहादिति चेन्न शीतद्रव्योपना. यकत्वेनानुमिते द्रव्ये शीतस्पर्शारोपात् । न चान्योऽन्याश्रयः प्रथ. मं शीतस्पर्शग्रहोऽनन्तरं तदाश्रयोपनायकद्रव्यानुमानमनन्तरं तत्र शीतस्पर्शारोपात् । शीतस्पर्श एव वायुलिङ्गत्वारोपस्तर्हि त्वगि न्द्रियव्यापारानुविधानं कथमिति चेत् स्पर्शलिङ्गग्रहार्थमिति ग्रन्थ- व्याख्यायामनुपयुक्तत्वादत्रोपरम्यते । न्यायलीलावतीप्रकाशः ननु ब्राणादीनि न पृथिवीत्वाद्याश्रया इति न नवैव द्रव्या- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृति: आत्मत्वे व्यभिचार इति गुणेति । ननु गुरुत्वत्वादिजातो व्यभिचारः न च नीरूपेन्द्रियवेद्यत्वं गुणविशेषणं गुणपदमेव वा विशेषणपर. मिति वाच्यम् तथाप्युष्णत्वजातौ व्यभिचारादिति चेत्, मैवम् । गुणत्वसाक्षाद्याप्यजातरेव जातिपदेनोक्तत्वात् । केचित्तु पार्थिवेति साध्ये रूपविशेषणमतो नोष्णत्वादौ व्यभि- चार इति वदन्ति । तन्न । तथा सति जलादिनासिद्धसाधनेन वायु- सियानापत्तेः । अत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य विभुवृत्तिवृत्ति- त्वस्योपाधितायां स्पर्शादिचतुष्कस्य विपक्षबाधकार्थमनुसरणीयता. यां किमनेनेत्यनुशयमाविष्करोतीत्याहुरिति । ननु बहिरिन्द्रियत्वं यदि मनोभिन्नेन्द्रियत्वं तदा मनसोऽपि भिद्यत इत्यतनं व्यर्थमयुक्तमाप- घेत। मनोभेदस्य पक्षतावच्छेकतया पूर्वानुमानविषयत्वात्पक्षतावच्छे. क (1) तात्पर्यटीकाकृतो वाचस्पतिमिश्राः।

·न्यायलालीवतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १८१ ननु बहिरिन्द्रियाणीतरेभ्यो भिद्यन्ते इन्द्रियत्वान्मनोवत् । मनसोऽपि भिद्यन्ते अनात्मगुणग्राहकेन्द्रियत्वात् । घाण पार्थिवं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पुनर्विभागव्याघाताय शङ्कते-नन्विति । विशेषगुणवदिन्द्रियत्वं ब- हिरिन्द्रियत्वम् । इतरभ्य इति । मनोभिन्नद्रव्येभ्यः । अनात्मगुणेति । आ. न्यायलीलावतीप्रकाशः णीति साधयनि-नन्विति । वहिरिन्द्रियत्वं विशेषगुणवदिन्द्रि- यत्वम्। इन्द्रियत्वं च स्मृत्यजनकज्ञानकारणमनासयोगाश्रयत्वम्(१)। 'इतरेभ्यो' भूतेभ्यः। कालादिभेदस्योभयसिद्धत्वात्। अनात्मेति । आत्म- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दकसाध्ययोरभेदाच्चेति अन्यथा व्याचष्टे-विशेषेति । स्मृतीति। आत्मन्य- तिव्याप्तेराह-स्मृत्यजनकेति संयोगविशेषणम् । अजनकत्वं च स्वरूपा- योग्यत्वमतोनसंयोगव्यक्तिविशेषमादाय उक्तातिव्याप्तितावस्थ्यम्। कालादावतिव्याप्तिवारणाय शानकारणेति । चक्षुःसयोगादिकमादाय घटेऽतिव्याप्तिवारणाय मन इति । मनःसंयोगाश्रयत्वं च मनोनिरूपित. संयोगाश्रयत्वं न तु मनोविशिष्टसंयोगाश्रयत्वमतो न मनस्यव्यां: तिः । न चन्द्रियत्वे शाते इन्द्रियमनोयोगत्वेन कारणताग्रहः, गृही. तायां च संयोगकारणतायामिन्द्रियत्वग्रह इत्यन्योन्याश्रय इति वा- च्यम् , चक्षुर्मनोयोगत्वादिनैव कारणतामहात् । त्वचो ज्ञानमात्रज. नकत्वेऽपि न त्वङ्मनोयोगस्य तथात्वं मानाभावादिति नानुपपत्तिः। शानपदं च विद्यापरमतो न स्वप्नवहनाड्यामतिव्याप्तिः। पक्षतावच्छे- दकावच्छेदनेतरभेदसाधने मनसि दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमत आह-- भूतेभ्य इति। नन्वेवं कालादिभ्योऽविवेकतादवस्थ्यमत आह-कालादीति । (१)स्मृत्यजनकः स्मृतिस्वरूपायोग्यः । मन संयोगो मनोवृत्तिसंयोगः । त्वजन-संयोगो न ज्ञानमात्रे हेतुरितिमतेनेदम् । तस्य तदेततामते तु आत्मवारणाय स्मृत्यजनकेति संयोगस्या श्रयस्य वा विशेषणम् । आये सामानाधिकरण्येन द्वितीये च समवायित्वेन स्मृतिजनकत्वस्याभावो- ऽर्थः । ज्ञानासमानाधिकरणज्ञानकारणमन:संयोगाश्रयत्वमिति फलितार्थः। आप्यादिदेहसाधारण- शरीत्वत्योपाधित्वाद त्वक्त्वस्य च जातित्वाल्लाघवात् त्वजन संयोग एव ज्ञानहेतु.। शरीर- मन संयोगस्यापि तथात्वे स्मृत्यजनके सामानाधिकरण्येन स्मृतिजनकमन संयोगस्यानाश्रये यस्तादशः संयोगस्तत्त्वं वक्तव्यम् । ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणसंयोगानाश्रयवृत्तिमनोवृत्ति- ·न्यायलीलावती स्यादिति चेन्न, महतः पार्थिवस्य गन्धरूपरसस्पर्शेषु अन्यतमो- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्मगुणाग्राहकोन्द्रियवादित्यर्थः। इन्द्रियत्वेन वाऽनात्यगुणग्राहकत्वं वि वक्षितमतो न मनसि व्यभिचारः । महत इति । उद्भूतत्वमिह प्रत्यक्ष विवक्षितमन्यथा महन इति विशेषणानुपपत्तिः। पार्थिवपरमाणा. रपि उद्भूतत्वसम्भवात् । यद्वा घ्राणस्यैव परमाणुरूपताऽभ्युपग- मो नास्तीतिसूचनाय महत इति । ननु ब्राणेऽप्यन्यतरदुद्भूतं स्या. न्यायलीलावतीप्रकाशः गुणाग्राहकवादित्यर्थः। यथाश्रुतस्य मनसि गतवान् । इन्द्रियत्ववि वक्षायां चासाधारणत्वापत्तेः। न चाप्रयोजकन्वं आत्मगुणग्राहकत्वे मनस्त्वस्यैव तन्त्रत्वात् नथात्वे तद्हापत्तेः । यद्वा वहिरिन्द्रियत्वादि: न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न च सिद्धसाधनपरिहाराभिप्रायणैव भूतेम्य इति फकिका किमि ति न व्याख्यायत इति वाच्यम्, इतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकभेद- स्थासिद्धतया सिद्धसाधनानवकाशात् । अन्यथा यत्किञ्चिद्भस्य स. सिद्धतयाऽन्यत्रापीतरभेदानुमाने सिद्धसाधनप्रसङ्गात् । वस्तुतो- ऽनिन्द्रियपरत्वेनैवेतरपदव्याख्या मूले युक्तति ध्येयम् । इन्द्रियत्वेति। इन्द्रियत्वेन ग्राहकत्वविवक्षायामित्यर्थः । न चेन्द्रियत्वस्य मूलेऽपिश्रूयमाणत्वादसाधारण्यतादवस्थ्यमिति वाच्यम, तद्विशेषण. त्याग एव प्रकाशकृतस्तात्पर्यात् । प्रतियोगिविशेषणत्वेनाव्यर्थत्वाद्वा । यद्वति । विशेषगुणवत्त्वादित्यर्थः। तेन मनोभिन्नत्व(१) माध्याविशेषःगुः णवदिन्द्रियपरत्वं च व्यर्थविशेष्यताऽसाधारण्यं चेत्यपास्तम् । वि. शेषगुणशून्यत्वा(शू?)न्यत्वलक्षणवैधान मेदसाधनमप्रयोजकमिति भावः । ननु महत इति व्यर्थ परमाणावपि गन्धाधन्यतमोद्भवनिय. ज्ञानकारणसंयोगाश्रयत्वमिति तुनिष्कर्षः । अन्त्यज्ञानपदेन निर्विकल्पक विवशितमतो न स्वप्नव- हनाडयामतिप्रसङ्गः । प्राणात्मसंयोगवत् प्राणमनःसयोगोऽपि न ज्ञानकारणमिति मणौ व्यकम् । इति दीधितिः। (B) मनोभिन्नपरत्वे इति द्वितीयपुस्तके पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १८३ द्भुतत्वेन व्याप्तत्वात् । तादृशस्य च प्रत्यक्षबाधितत्वात् । अ. न्यथा वायावपि पार्थिवस्पर्शस्यैव प्रतीतिप्रसङ्गात् । गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात्तत्त्वमिति चेन्न, नवशरावादौ जलेऽपि तद्दर्शनात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दित्यत आह-तादृशस्येति । योग्यस्यत्यर्थः । अन्यथेति । अनुभूतगन्धर- सरूपोद्भूतस्पर्शा पृथिव्यव वायुः स्याद् यदि गन्धरसरूपान्यतरो. द्भवनियमः पृथिव्या न स्यादित्यर्थः । ननु घ्राणं पार्थिव रूपाविषु म. ध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवदिति शङ्कते- गन्धस्यैवेति। ननु नवशरावगन्धव्यञ्जके हेतुरयं व्यभिचारीत्याह-नवेति । ननु नवशरावे जलं गन्धं नाभिव्यनक्ति किन्तूत्पादयतीति न तत्र न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । महत इत्युद्भूतगन्धादिविशिष्टपरमाणुभिग्न्यथासिद्धिवार- णार्थः । अन्यथेति । उपाध्यभावऽपि व्याप्त्यभावे गन्धोद्भवव्याप्यः पा. र्थिवस्पर्शीद्भवोऽपि न स्यादिति वायुत्वाभिमते पार्थिव एव स्पर्शी भासत इत्यपि स्यादित्यर्थः । गन्धस्यैवेत्येवकारेण रसादिव्यञ्जकमनो. निरासः। व्यञ्जकत्वादिति। व्यञ्जकद्रव्यत्वादित्यर्थः । अन्यथा सांग. कर्षे व्यभिचारात्। 'तत्व' पार्थिवत्वम् । दृष्टान्तश्चात्र वायूपनीतसुरभि- भागो न तु कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकंघृतम्,तस्य स्वीयरूपादिव्यञ्जकत्वेन न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मादत आह-महत इति । अयमर्थ:-उद्भूतगन्धाद्यन्यतमवत्त्वे व्यापक इशापत्तिः ।। न चानुपलम्भनिरोधः घ्राणस्य परमाणुत्वस्वीकारेणैव तदुपपत्तेः । तथा चाणुघ्राणस्वीकारेणेव नियमाऽन्यथासिद्ध इत्यु: द्भुतपदं प्रत्यक्षपरं वाच्यम् । तथा च परमाणारेव व्याभिचार इति म. हत ( इति ? ) विशेषणमिति भावः । न चव तन्मते आपादकासिद्धिः स्थूलावयवावच्छिन्नगन्धोपलब्ध्या महत्त्वस्यापि साधनीयत्वात । ननु गन्धमाश्रव्यञ्जकत्वमप्रसिद्धं गन्धव्यञ्जकेन गन्धत्वस्यापि व्यञ्जनादत आह-रसादिव्यञ्जकेति। तथा च गन्धादिषु मध्ये गन्धमात्रव्यञ्जकद्रव्य- स्वादिति हेतुरिति भावः। तस्य स्वीयेति। यद्यापे परकीयगन्धादिग्वित्यवः श्यं वाच्यमन्यथा नवशरावादरित्यादरसङ्गत्यापत्तिः, तथा चदमयु.

·न्यायलीलावती जलं गन्धोत्पादकमिति चेन्न, कणभक्षमते आश्रयनाशं विना तदनुपपत्तेः । तन्नष्टमिति चेन्न, तन्नाशहेतोर्घनद्रव्याभिघात. स्याभावात् । स्पर्शस्यापि जलं व्यञ्जकमिति चेन्न, अनुष्णाशी. तस्पर्शस्य पूर्वमप्युपलम्भात् । शीतस्पर्शस्य च भुवामसम्भ(१). । ननु न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यभिचार इत्याह-जलमिति । कणभक्षेति । वैशेषिकानामाश्रयनाशा- देवावयविगन्धादिनाशः, आश्रयनाशस्य च नवशरावस्यात्रानाशा- न तत्र पूर्वगन्धादिनाशो न च गन्धवति गन्धोत्पाद इत्यभिव्यञ्ज- कत्वमेव जलस्येत्यर्थः । तदिति । नवशरावमित्यर्थः । जलमात्रसंयोगस्य नाशकन्वेऽतिप्रसङ्घः । धनद्रव्यस्य मुद्रादेः संयोगो विनाशकः स चात्र नास्तीत्यर्थः जलन शराव स्पर्शोऽपि व्यज्यते, तथा च गन्धमात्रव्यञ्जकत्वं न तत्रेति न व्यभिचार इत्याशङ्कत-स्पर्शस्थति न्यायलीलावतीप्रकाशः साधनवैकल्यात्। आश्रयनाशमिति। आश्रयो गन्धस्यावयवी तन्नाशे परं परमाणौ स्वतन्त्रे गन्धोत्पत्तिरित्यर्थः । क्वचित् पाठः "स्वाश्रयनाशमि. तियद्यप्येतन परमाणुगन्धमधिकृत्य परमाणोनित्यत्वादवयविनश्चा. श्रयस्य नाशे क गन्धोत्पत्तिः, तथापि स्वं परमाणोः स्वरूपमाश्रयो यस्यासौ परमाण्वाश्रयोऽवयवी तन्नाशं विना अवयविनाशे सत्येव परमाणौ स्वतन्त्रे गन्धोत्पत्तेः। घनद्रव्येति । यद्यपि स्थिरजलसंयो- गस्यापि लोटनाशकत्वं दृष्टं तथापि तेजोवन विनाश्याविलक्षणमेव न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः क्तम् । न च स्वीयरूपाव्यञ्जकजलविशेषपरत्वं तत्र जलपदस्थति वाच्यम् , तथा सति तादृशघृतविशेषस्य दृष्टान्ततापत्तेः। स्वरूपयोग्य. ता चोभयत्रापि तुल्या तथापि परकीयत्वविशेषणदानेऽपि जलस्य सक्तुरसव्यञ्जकतया वक्ष्यमाणव्यभिचारोऽसङ्गत एवेति आपाततो व्यभिचारप्रदर्शनपरतयैवानिमक्किका योजनीयेति लाघवात्परकी- यत्वविशेषणागर्भ एव हेतुरित्यभिसन्धायैतदुक्तम् । 'तेजोव'दिति (१) भूमावसम्भ०॥

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १८५ वात् । अन्यस्य चाननुभवात् । चक्षुरपि न तैजसम् । तस्य क्रोशादिव्यापिनो रूपस्पर्शयोरन्यतरोद्भवनियमात् । अन्यथा जलजातीयतापि कल्प्येत । त्वगपि न वायवीयमिन्द्रियम् । वायोः स्पर्शशब्दधृतिकम्प- लिङ्गस्य(१) तदभाव एवाभावावधारणात् । घ्राणस्येव पाणाविति हेतुसम्भवात् । उद्भूतस्पर्शस्यैवमिति चेन्न, घाणेऽपि तत्वप्रसङ्गात् । : 1 न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु जलेन शरावे शीतस्पोऽपि व्यज्यत इत्याह-शातेति। पा. र्थिवस्य शीतस्पर्शेऽनाश्रयत्वादित्यर्थः । क्रोशादिव्यापित्वं महत्त्वमा. बोपलक्षकम् । जठरानलेऽपियदि तेजस्स्वमभ्युपेतं तदा तद्यवच्छेदार्थ रूपानुद्भवेऽपि उष्मणः स्पर्शानुभवऽपि चन्द्रमहसम्तैजसत्वमि- न्युकमन्यतरति । अन्यथात । यजातायस्य या गुणोद्भवव्यवस्था तामतिक्रम्यापि चेत्तजातीयत्वमित्यर्थः। तदेकप्रमाणगम्यस्य तन्नि. वृत्तौ प्रमेयस्यापि निवृत्तरित्यर्थः । घ्राणस्येति । गन्धोपलब्धिमात्रपरिचे. यं घ्राणं हस्तावच्छेदेन गन्धानुपलब्ध्या यथा निवर्तत इत्यर्थः। हेतुसम्भवादिति । त्वगिन्द्रियं न वायुत्वाधिकरणं वायुत्वाभिव्यञ्जकर. हितत्वात्, यद्यदभिव्यञ्जकरहितं न तत्तद्वत्, यथा घ्राणाभिव्यञ्जकग. न्धोपलब्धिहितो हस्तो न घ्राणवदित्यर्थः । ननद्भूतस्पर्शस्यैष वा- यो स्पर्शादिचतुष्कं लिङ्गं न तु वायुमात्रस्येति शङ्कते-उद्भूतेति । ध्यापकानुपलब्धेर्विशेषपरत्वे पाणावपि गन्धोपलब्धिनिवृत्या गन्धो. न्यायलीलावतीप्रकाशः पार्थिवं जलमुत्पादयतीति नियमः। क्रोशादिव्यापिन इति जठरानलव्यव- च्छेदार्थम्। रूपग्रहण चान्द्रकरसङ्गहार्थम् । स्पर्शप्रहणं उष्मसङ्ग्रहार्थम्। घ्राणस्येवेति । यथा गन्धानुपलब्धिलक्षणव्यापकाभावः पाणी ब्रा- णाभाचसाधकः, तथा स्पर्शशब्दाद्यभावः प्रकृतेऽपीत्यर्थः। तत्त्वेति । व्या. पकानुपलब्धेर्विशेषपरत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। तथाचगन्धोपलब्धिलक्षण- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्यतिरेके दृष्टान्तः। विशेषपरत्वप्रसङ्गादिति । गन्धोपलम्भकघ्राणपरत्व (१) लिलैकस्वभावस्य तदभाव ।

·न्यायलीलावती रसनमपि नाप्यम् । इन्द्रियत्वनाभौतिकत्वात् मनोवत् । न चेदेवं मनसोऽपि पार्थिवत्वापत्तिः। श्रोत्रं च न स्वगुणग्राहकम्, इन्द्रियत्वात् मनोवत् । योग्यविशेषगुणशून्यत्वमत्रोपाधिरिति चेन्न, योग्यविशेषगुणशून्यत्वस्या[प्य]त एवानुमानात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पलम्भकघ्राणमात्रस्य निवृत्तिः स्थान तु ब्राणमात्रस्येत्यर्थः। इन्द्रि- यत्वेनाभौतिकत्वादिति । रसनं नाप्यमभूतत्वात्। अभूतत्वं च इन्द्रियत्वात् मनोवदिति नानार्थः। यद्वा इन्द्रियत्वादभूतत्वाच्चत्यनाप्य एव हेतुद्वयं तेन नासमर्थविशेषणत्वमसमविशेष्यत्वं चति । अभौतिकत्वं चाभूतत्वमेव अन्यथा दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं द्वितीयपक्षे, साध्य वैकल्यं वा प्रथमपक्ष स्यात् । न चेदेवमिति । आप्यवैधये सत्यपि च. दाप्यत्वं तदा पृथिवीवैधम्र्येऽपि मनसः पार्थिवत्वं स्यादित्यर्थः । श्रोत्रश्चेति । तथा च स्वगुणग्राहकत्वापत्यानभोभिन्नमेव श्रोत्रमित्यर्थः । ननु इन्द्रियस्य स्वगुणग्राहकत्व योग्याविशेषगुणशून्यत्वं तन्त्रं श्रोत्रं च विशेषगुणवत्त्वात् स्वगुणप्राहकं स्यादत्याह-योग्येति । इन्द्रि- यत्वेन हेतुना योग्यविशेषगुणशून्यत्वमाप पक्षे साध्यमिति साधन- व्यापकत्वान्नायमुपाधिरित्याह-नेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यापकनिवृत्त्या गन्धोपलम्भकघ्राणस्यैव व्यावृत्तिः, न तु प्राणमात्र- स्थति विशषपरत्वं तथात्रापि शक्यं वक्तुमिति भावः। 'अभौतिक- स्वात्' अभूतत्वादित्यर्थः । अन्यथा दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यापत्तेः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रसङ्गादित्यर्थः । (१)अभूतत्वादिति । अभौतिकवादित्यस्याभूतजन्यत्वा- दित्यर्थे साध्यवैकल्यं भूताजन्यत्वपरत्वे च प्रतियोगिगौरवात् तदपे- क्षया लघुप्रतियोगिकस्य भूतत्वाभावस्यैव साध्यत्वमुचितमिति भावः । न चाभूतजन्यत्वपरत्वं प्रकृते शङ्कितमेव न, आदिपदवृद्धिप्रस- झादिति वाच्यम् , पितृपैतामहादिवदुत्तरपदबृद्ध्या नदर्थे तपस्य (१) "क्वचिदनसङ्कादिति पाठः । तत्र गन्धानुपलम्भवप्राणपरत्वाप्रसङ्गादित्यर्थः । अग्रे तथाऽ पापीति पाठे तथा वायुस्थलवदित्यर्थः। द्वितीयपुस्तके अधिकोऽयं पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता १८७ इन्द्रियाणि न भौतिकानि इन्द्रियत्वात् मनोवत् (१)। अन्यथा मनोऽपि भूतात्मकमेव स्यात् । अनारम्भकत्वं तत्र बाधकमिति चेन्न, तस्याप्यसिद्धः। यदा मनः पुरीतति वर्तते तदाल्पमवयविन न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इदानी बहिरिन्द्रियत्वावच्छेदेनाभौतिकत्वं साधयति परः- इन्द्रियाणीति । अन्यथेति। यदि इन्द्रियन्वं भूतत्वनियतं स्यादित्यर्थः। तत्रेति। मनसो भौतिकत्व इत्यर्थः। तस्यापीति । मनसो नारम्भकत्व. स्याप्यसिद्धरित्यर्थः । तर्हि मनसा यदारभ्यते द्रव्यं तदुपलभ्येतेत्यत आह-यदेति । 'पुरीतत्' नाडीविशेषः । तर्हि नाडीवदेव ताप स्पा शनप्रत्यक्ष स्यादित्यत आह-अल्पमिति । घणुकादिरूपमित्यर्थः । न्यालालावतीप्रकाशः तस्याभूनाजन्यत्वात् । इन्द्रियाणीति । पूर्वमसाधारणभूतभेदः साधितोड धुना भूतमात्रा द इत्यपौनरुक्त्यम्(२)। पुरीततीति। यद्यदा विभुविशेष न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सम्भवेन दृष्टान्तासिद्धिप्रसङ्गेन तदर्थनिराकरणात्। पूर्वमिति। पूर्वघ्राणा- दिषुप्रत्येकं पृथिव्यादिप्रत्येकभेदःमाधितोऽधुना त्विन्द्रियत्वावच्छिन्ने भूतत्वावच्छिन्नभेदः साध्यत इत्यानरुक्यमित्यर्थः। एतेन बहिरि- न्द्रियाणीत्यादिना भूतत्वावच्छिन्नभेद एव साधिनः। इतरेत्यो भूनेभ्य इति स्वयमेव व्याख्यानादिनि तेन पौनरुक्त्यमित्यपास्तम् । तत्र बाह. रिन्द्रियत्वावच्छेदन साधनादिह विन्द्रियत्वावच्छेदनेति भेदमम्भ वात् । न चात्रापि पक्षस्थेन्द्रियपदं वहिरिद्रियपरमेवान्यथा दृष्टान्ता. सम्भवात् पक्षतावच्छेदकहत्वोरभेदप्रसङ्गाश्चेति वाच्यम् , पक्षस्या. पि दृष्टान्तत्वमभेदानुमानवत् पक्षतावच्छेदकहेत्वारभेदो न दूषण मेव सामानाधिकरण्यमात्रप्रतीतावपि तदवच्छेदेन प्रतीतेरुहेश्याया असिद्धरेवेतिमतावष्टम्भेनैवैतत्प्रयोगकरणादिति भावः । मूले पुरीनतीत्यादेरुपादानप्रयोजनमाह-यद्यदेति । चक्षुषः संसर्गिद्र (१) पूर्व पृथिवीत्वादिरूपेण पृथिव्यादिभ्योऽष्टाभ्यो भेदः साधितः। तेन श्रोत्रं दिगिति भट्टम- समपाकृतम् । सम्पति भूतत्वेन रूपेण पञ्चभ्यो भेदः साध्यत इत्यपौनरुक्त्यम् । इति दीधितिः । (२) पूर्व पृथिवीत्यादिना पृथिव्यादिपञ्चकाद् भेदः साधित इदानीं भूतत्वेन रूपेणेत्यर्थः । इति दीधितिः।

·न्यायलीलावती मारप्स्यते(१)ऽपीत्यविरोधात् । प्रयोजनाभावात्तसिद्धि(२)रिति चेन्न, सर्वप्रयोजनानामस्मादृशैरनाकलनात् । अपि चान्धतम. समचाक्षुषम् , आलोकासहकृतेन्द्रियवेद्यत्वाद्गन्धवत् [इति] । एव. मपि तत्सामर्थ्यकल्पनायां चक्षुरेवैकमिन्द्रियं देहव्यापकमनुद्भू तरूपस्पात काभिरपि भागैः स्वाधिष्ठानहात्ति बहि । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु मनसा यदारम्भणीय तस्य प्रयोजनं सुखदुःखादिभोगजन- कत्वं नाम्तीति न तेनारम्भणीयमित्याह--प्रयोजनेति । शरीरान्तरान्त श्वारिकृमेरेव तेन किञ्चित् प्रयोजनं स्थादिन्याह सर्वति । षड्भिनं तामसमिन्द्रियं सचिन चन्द्रियान्तरभेदः स्य स्फुटत्वेन चक्षुर्मात्रभदेवा ति तमसेश्वभूपत्वे वा ह्यालोकापेक्षा स्यान्न च सास्ति, तथा च न त मति यदि- न्द्रियग्राह्यं तत्तदन्यदिन्द्रियमित्यर्थः। एवमपि वेति(३. चंदुरि सह- कारिवैधम्र्येऽपि चाश्नुपत्वे रसादीनामपि चाक्षुषत्वमेव स्यादि- त्यर्थः । ननु आलोकाभाव एव तमः, तद्ग्रहे चालोकापेक्षायां ग्राह्य. न्यायलीलावतीप्रकाश. (गु)णग्राहकं तत्तदा द्रब्याजारम्भकामितिव्याप्तेः मनसो जाग्रहशायां द्रव्यानारम्भकत्वनियमादित्यर्थः । नवैव द्रव्याणि पञ्चैव वहिरिन्द्रिया- णीति विभागभङ्गाय पार्थिवादिभिन्नमिन्द्रियं साधयितुमाह-अपि चेति। 'स्वाधिष्ठानवृत्ति स्वाधिष्ठानसम्बन्धग्राहकम्, वहिवृत्ति'स्वाधिष्ठाना. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्यतया रूपसाक्षात्कारकाले द्रव्यारम्भकत्वाद्यभिचार इति विभुपक्षम्। यदि च चक्षुषोऽनुद्भूतरूपस्पर्शरूपतया नोद्भूतरूपस्पर्शवत्तेजःसाहि- त्येनारम्भकत्वं तदा प्रत्यासत्तिघटकतया स्वीयरूपसा(क्षा ? )त्का- रजननकाले कपालादेर्घटाद्यारम्भकतया व्यभिचार इति विभुः पदं द्रष्टव्यम् । उपनीतादिभानमादाय पूर्वोक्त एव व्यभिचार इति विशेषपदं ग्रहणविशेषणम्, लौकिकत्वं च तदर्थः। उक्तव्याप्तौ च निरु- (१) नमारभतेऽपी०। (२) तदसिद्धिरि०। (२) प्रादर्शमूलपुस्तकत्रयानुसारेण 'एवमपी"ति प्रतीकधारणं युक्तम् ।

·न्यायलालीवतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १८९ वृत्ति च स्यादितीन्द्रियनानात्वापलापः । वेद्यप्रच्युति(१)परिच्छेदे नेन्द्रियाणां विषयसहकारित्वं सर्वत्राभाव(२)ग्रहणप्रसङ्गात् इत्या. लोकानपेक्षेति चेन्न, अनपेक्षा कथमप्यस्तु(३), तथाप्येत तुकच. क्षुईजात्यसिद्धेः । कथं तर्हि युगपटतिमिरदीपादीनामुपलम्भ इति चेन्न, क्रमेण मनसाऽधिष्ठाने(४) मूक्ष्मकालभेदसम्भवात् तदिन्द्रियाणि मनोवव्यान्तराण्येवेति नवैवेति व्याघातः । अत्रोच्यते बहिरिन्द्रियग्राहकमानेनाबहेतुबाधात् - -- । न्वायलालावतीकण्ठावरणम् मेव तन्न स्यादित्याह-वेद्येति । 'वेद्यो' विषयस्तस्य 'प्रच्युति'रभाव स्त हे विषय एव न सहकारीत्यर्थः। आलोकानपेक्षायामिदं निमि. तमस्तु तथापि आलोकासहकृतेन्द्रियवेधत्वनिबन्धनमचाक्षुषत्वं तम सो दुरिमेवेत्यर्थः । ननु घटतिमिरयोर्युगपदुपलम्भवलात घट. प्राहकचक्षुह्यत्वं तिमिरस्यापि स्यादित्याह-कथमिति । युगपत् प्रत्ययो भ्रान्त इत्याह-क्रमेणेति । उपसंहरति-तदिति । आद्यो हेतुरिन्द्रियत्वं भूतभेदवाधकं यदुक्तं तद् भूतत्वनियतब. हिरिन्द्रियत्वसिध्या बाधितमित्याह-वहिरिति । भूतत्वसाधनायाह- न्यायलीलावतीप्रकाशः टम्बन्धग्राहकमित्यर्थः । वेद्येति । अभावान इत्यर्थः । विषयेति । प्रति- गिदहकारित्वमित्यर्थः । कथमिति । घटतिमिरग्राहकेन्द्रिययादेन न हुगमनसाधिष्ठानसम्भव इत्यर्थः। बहिरिन्द्रयेति । भूतभेदग्राहकानुमानं भूतत्वग्राहकानुमानबाधित. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पधिसहवार रव विपक्षबाधकः । मिश्रास्तु तेन युगपदिन्द्रियाधिष्ठा- नसम्भवाव्यासङ्गानुपपत्तिरित्येव विपक्षबाधकमत एव मूले स्वमि त्युक्तमिति वदन्ति तदयुक्तम् । विभुविशेषगुणकाले स्वल्पारम्भा- विरोधादारब्धस्य मनस्त्वे मानाभावाच । अभावरूपविषयसहका: रित्वमत्रापात्यत आह-प्रतियोगीति । ननु भूतत्वाभूतत्वोदासीन्ये. नैष बहिरिन्द्रियग्राहकमानप्रवृत्तिरित आह-भूतेति । तथा च मूले (१) अपरिष्कृतिप०॥ (२) भावान। (१) कथाञ्चिदस्तु। (७)सा तदधिष्ठाने ।

·१९० न्यायलीलावती यद्यदायविशेषगुणव्यश्चक(१) तत्तद्वाह्याविशेषगुणाश्रय एव, यथा वायुतेजसी(२)। न चास्य शङ्कितव्यभिचारित्वम्। दृश्यादृश्योपाधि- व्युदासे साध्येतरतोपाधेर्बाधैकगम्यस्य(३) तदभावेनाभावे तद. । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यद्यदिति । यद्वहिरिन्द्रियं रूपादिषु मध्ये यं विशेषगुणं गृह्णानि त. द्वहिरिन्द्रियं तजातीयविशेषगुणवदेवेति व्याप्तेाणादीनां गन्धव- पत्त्वादिसिद्धौ पृथिवीत्वादिनियमे भूतत्वस्यैव सिद्धरित्यर्थः । इय. मेव व्याप्तिर्मनोव्यावृत्तये वाह्यपदप्रक्षेपेण सूचिता। ननु तद्वाह्यगुणग्राहकमपि तज्जातीयविशेषगुणवन्मा स्यादि. त्याशङ्कयाह-न चेति । उपाधिशङ्का व्यभिचारशङ्का स्यात् सैव ना. स्तीहत्याह-दृश्येति । तदनुपपत्तरिति । व्यभिचारशङ्कानुपपत्तरित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः मित्यर्थः । तदुपपादयति-यद्यदिति । द्रव्यं सदिति शेषः। तेनालो- करूपादौ न व्यभिचारः । वाह्यग्रहणं मनोव्यावृत्यर्थम्। द्वितीयं तत्स्पष्टार्थम् । तथा च घ्राणादीनां गन्धवत्वादिसिद्धौभूतात्मकत्व. सिद्धेरित्यर्थः । ननु द्रव्यन्वमसिद्धं न चेन्द्रियत्वेन तासाद्धः तस्याप्यसिद्धेः, मनसो दृष्टान्तस्यापीन्द्रियवासिद्धः, क्रियायाः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः बहिरिन्द्रियग्राहकपदेन तदुपजीवकमानमेवोक्तमिति भावः । द्रव्यं सदिति । व्यञ्जकता चासाधारण्येनोक्ता । तेन न कालादौ व्यभिचारः। मनोव्यावृत्त्यर्थमिति । सा च बाह्यपदस्थ व्यञ्जकविशेषणत्वे न तु विशे- (१) गुणाभिव्यञ्जकामति दीधित्यभिमतः पाठः । (२) यद् यदिति तनदिति वीप्सितम् । यद् यद् द्रव्यम् । अभिव्यञ्जकत्वं त्वभिव्यक्तिजनक- विषयसन्निकर्षशालित्वम् । तेनात्मादिव्युदासः । बाह्यो' वहिरिन्द्रयग्राह्यः । विशिष्यते इति विशे- षोम्नान्मसमवेतः । मनोव्यावर्ननाय वैकल्पिकमनयोरुपादानम् । बहिरिन्द्रियग्रायविशेषगुणजातीय- गुणवत्त्वं भूतत्वमिति ताप्यणोपादानम् । गुणपदं च गुणवत्र्याप्यजात्या तज्जातीयत्वलाभाय । यदा यद् द्रव्यं यस्य वाह्यविशेषगुणस्याभिव्यञ्जकं तत् तज्जातीयगुणवदित्यर्थः । वाह्यत्वमनात्म- समवेतत्वम । विशेषगुणत्वं च प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्यत्वम् । तेन स्नेहसासिद्धिकद्रवत्वाभिव्यञ्जकदर्शन- स्पर्शनयोर्न व्यभिचारः । न वा गन्धाभिव्यञ्जकसलिले व्यभिचारः, उद्भूतरसवदन्यत्वेन विशेष- गाद । उद्भूतोपादान प्राणरसनयोरसिद्धिः । """"वायुतेजसी, वायुप्रभ । इति दीधितिः । (३) वाधकैकग। , ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता १९१ न्यायलीलावतीप्रकाशः करणजन्यत्वमात्रव्याप्तः, तस्य चान्येऽपि सत्वात् । अत्राहुः । गन्धोपलब्धी रसाधुपलब्ध्यजनकसंयोगिकरणलाध्या तदन्यकार्य- स्वादिति व्यावृत्तकरणसिद्धी तत् पार्थिवं रसायव्यञ्जकत्वे सति ग- न्धव्यञ्जकद्रव्यत्वात् चम्पकाद्यधिवासाधिकरणविततद्रव्यवदिति द्र व्यत्वग्राहकमुपजीव्यैव वहिरिन्द्रियत्वस्य हेतुत्वं ततश्च पृथिवीत्वा. दिसिद्धिरिति भवति बहिरिन्द्रियत्वसाधनेन परम्परया बाधः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः षगुणविशेषणत्वे इति ध्येयम् । गन्धोपलब्धिरिति । गन्धलौकिकसा- क्षात्कार इत्यर्थः । मनसाऽर्थान्तरमत आह--रसादीति । आदिपदं सा. भ्यान्तरसूचनाय । द्रव्यत्वसिद्धये संयोगाति । चक्षुरादीनामुक्तरूपेणैव कारणत्वमिति नाप्रयोजकता। अत एक न व्यापकांशव्यर्थतापि । तदन्येति । रसोपलब्ध्यन्यकार्यत्वादित्यर्थः । नन्विदं यथाश्रुतमङगदौ ब्यभिचारि । मैवम् । रसोपलब्ध्यन्यवाहविशेष्यकलौकिकसाक्षा- कारत्वस्य हेतुत्वात् । अत एव न सुखोपलब्धौ न वा रूपस्योपनी- तस्य मानससाक्षात्कारे न वा रूपविशेष्यका(नु?)मितौ व्यभिचारः । हटान्तश्च रसगर्भसाध्ये च रसोपलब्धिः। यदि च बहिरिन्द्रिय- मात्रासिद्धेन सा दृष्टान्तस्तदा व्यतिरेक्येव च्छिदावदिति पाठेऽपि च्छिापदम्योक्त एव तात्पर्यमिति मिश्राः। कचित्तु तदन्यशरीरजन्यकार्यत्वादिति हेतुः। अत एव च्छिदा रशान्तः। न च चेष्टायां व्यभिचारः शरीरनिमित्तकारणत्वस्य हेतुप्रवे- शात् । न च तथापि सुखाधुपलब्धौ व्यभिचारः, मानससाक्षात्कार भिन्नत्वेन विशेषणादित्याहुः । संयागित्वेन तसिद्धौ यधद्वाह्यत्या. दिमूलांक्तव्याप्तिप्रभवानुमानादेव यद्याऐ भूतत्वसिद्धिस्तथापि तस्या- प्यत्रैव पर्यवसानमित्यभिसन्धानेन वैशवाय धापार्थिवत्वं साधयति- तत्पार्थिवमिति । द्रव्यत्वग्राहकमिति। अन्यथा संयोगाश्रयत्वगर्भेन्द्रियत्वस्यैवा. प्रहादिति भावः। हेतुत्वं प्रयोजकत्वं पक्षतावच्छेदकतयेति शेषः । न च तथापि न बहिरिन्द्रियत्वग्राहकेन वाधस्तस्य भूतत्वाविषय. स्वादित्यत आह-ततश्चेति । द्रव्यत्वमगृहीत्वा न तहस्तबहे च तद्- गर्भनिरुक्तहेतुना पृथिवीत्वसिद्धौ परम्परया तद्वाध इत्यर्थः । यद्यपि द्रव्यत्वग्राहकेण न बाधः पार्थिवत्वग्राहकस्य [च) भोपजी- ·न्यायलीलावती नुपपत्तेः । न च जलेन व्यभिचारः, रसेऽपि(१) व्यञ्जकत्वात् । नापि पार्थिवे योग्यतानियमः, तेजोबदनुभूतरूपस्पर्शत्वाधविरो- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् घ्राणस्य पार्थिवत्वे साध्ये गन्धमात्रव्यञ्जकत्वस्य हेतोर्नवशरावगन्ध च्याकजले परेणोक्तं व्यभिचारमपाकरोति-न चेति । रसस्या पीति । शल्कादि(सक्वादि?)रसस्येत्यर्थः । स्वकीयरसस्य था। न च कुडमगन्धाभिव्यञ्जकघृतादेदृष्टान्तत्वं न स्यादिति वाच्यम् , यत् पार्थिव न भवति तद्रूपादिषु मध्ये गन्धमात्रव्यञ्जकमपि न म. वतीति व्यतिरेकव्यातेरेवाभिमतत्वात् । अन्वयस्तूपेय एव । अत्र न तूपायोऽपीति भावः । महत्यां पृथिव्यां गन्धाधन्यतमोद्भव नैयत्यं परोक्तं दूषयति-नापीति । तेजोवदिति । जठरानलो दृष्टा. मतः । चक्षुषस्तैजसत्वासिद्धावपि । तर्हि वायुरप्यनुभूतगन्धा- न्यायलीलावतीप्रकाशः जलेनेति । नषशरावे गन्धव्यञ्जकेनेत्यर्थः । रसस्यापीति । सक्तुप्रभृतौ तथा दर्शनादिति भावः । न च गन्धव्यञ्जकरसाद्यव्यञ्जकजलव्य. त्या व्यभिचारः, द्रव्यत्वसाक्षाव्याप्यभिन्नरूपेण गन्धासाधारणब्य- अकत्वस्य ब्राणपार्थिवत्वसाधकत्वात् । पृथिव्या द्रव्यत्वव्याप्यव्या. प्येन घृतत्वादिनागन्धव्यञ्जकत्वात् , जलस्य तु जलत्वेनैव तत्त्वात्,म. हतः पार्थिवस्येत्यादि दूषयति-नापीति। तेजोवदिति । यद्यपि चक्षुषस्तैज. सत्वासिद्धः सुवर्णस्य च चाक्षुषतया उद्धृतरूपत्वास दृष्टान्तता तथा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः ज्यतेति न बाधः, किन्तु समबलतया सत्प्रतिपक्षतैव, तथापि क्ल: सातर्भावलाघवसहकारेण तस्य बलवत्वाद्वाध इत्यभिसन्धिः । अत एव "अभूतत्वसाधनमप्रयोजक"मिति वक्ष्यति । द्रव्यत्वेति । द्रव्यत्वसा. साधाप्यघटितभिन्नरूपणेत्यर्थः । अन्यथा जलस्यापि योग्यजल- स्वेन गन्धव्यञ्जकतया व्यभिचारताववस्थ्यात् । न हि तत्र जलत्व. मवच्छेदकमतिप्रसङ्गात् । एवं च ताशधर्मघटितेन मनस्त्वेन मन- सोऽपि गन्धव्यञ्जकतया तद्यावृत्यर्थमसाधारणेत्युक्तम् । द्रव्यपद- चात्र प्रवेश्यमन्यथा सन्निकर्षे व्यभिचारतादवस्थ्यात् । 'जलत्वे- । (सस्यापि ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १९३ धात(१)। न च(२) वायुचन्दीग्रहः(३) तत्र विशेषस्योक्त- त्वात् । चक्षुश्च विचित्रमपि स्यादबिन्धनतेजोवत् तैजसं, गुणेषु न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दिका पृथिवी स्यादिति परोक्तं दूषयति-नापीति । विशेषस्येति । उद्भूतस्पर्शाया पृथिव्या उद्भूतरूपवत्त्वनियमान वायुः पृथिवीत्यु- तत्वादित्यर्थः। कोशादिव्यापिन इत्यादि परोक्तं दूषयति-चक्षुरिति । विचित्रत्वमनुद्भूतसर्वगुणत्वम् । यथा तेजोविशेषस्याविन्धनत्वं तथैत दपीत्यर्थः । तैजसमिति । चक्षुरित्यनुवर्तनीयम् । गुणोष्विति । रूपादिच. तुम्वित्यर्थः। तथा च परगन्धाद्यव्यञ्जकत्वे सति पररूपव्यञ्जकत्वा- दिति तैजसत्वे हेतुरिति भावः। एवं रसनमपीत्यत्राप्यमिति शेषः। रूपादिषु मध्ये रसस्यैव व्यजकत्वादित्यर्थः । श्रोत्रस्य स्वगुणग्राहक. न्यायलीलावतीप्रकाशः पि जाठरानल एव दृष्टान्तः। वस्तुनो घ्राणं यदि पार्थिवं महत्स्या- दुद्भूतगन्धाधन्यतमं स्थादित्यत्र विपक्षे बाधकामावादप्रयोजकत्वम्। अन्यथा महत्त्वमात्रेऽपि तत्प्रयोजकमित्याकाशे महत्त्वं न स्यात् । विशेषस्येति । पार्थिवगन्धस्पर्शयोस्तुल्ययोगक्षेमत्वादित्यस्येत्यर्थः । विचित्रमिति । क्रोशादिव्यापकमप्यनुभूतरूपस्पर्शमित्यर्थः। तैजस- स्वसिद्धावविन्धनं तेजो दृष्टान्त: स्यादिति तत्साधयति-तैजसमिति । गुणेष्विति । परकीयगन्धाधव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपन्यञ्जकत्वादि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नैव' जलवघटितेनैवेत्यर्थः । ब्राममिति । अत्रापाचे उद्भूतपदं प्रत्य- क्षपरं तेन न प्राणस्थाणुत्वमङ्गीकृत्येष्टापत्तिः । न चैवं मन्मते आपा- (द?)कासिद्धिः स्थूलावयवावच्छिन्नगन्धग्रहानुपपत्या महत्त्वसिद्धेरि. ति भावः । एवं च परमाणावेव व्यभिचार इति महदिति विशेषणम् । जठानले व्यभिचार इति पार्थिवमिति । वज्रादौ व्यभिचार इत्यन्य- तमपदम्। संयोगादिव्यचकतया स्वरूपासिद्धेरन्यथा व्याचष्ट- परकीयेति। गन्धाव्यञ्जकत्वे सति व्यञ्जकत्वमप्रसिद्धं व्यञ्जकमात्र. स्यैवोपनीतगन्धाभिव्यक्तिस्वरूपयोग्यत्वादिति परकीयेति विशे- (१) स्पर्शवत्त्वाय । (१) नापीति कण्ठाभरणधृतः पाठः । (३) वायुप्राविवन्द्रिमा २५ ·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः षणम् । तदर्थस्तु परः (१)स्वाश्रयस्तद्विशेषणकत्वम् । एवं चाश्रयविशे. षणकगन्धाभिव्यक्तिजनकान्यत्वं सत्यन्तार्थः। उपनीतभाने च गन्ध एव विशेषणं न त्वाश्रय इति भावः। तावन्मात्रं च त्वगादौ व्यभि. चारीति रूपव्यञ्जकत्वम् । तदपि त्वगादी व्यभिचारीति परकीयेति। परविशेषणकेत्यर्थः । वस्तुतस्तु ताहशव्यञ्जकतावच्छेदकजातिमत्त्वं हेतुरतो न जलशरीरगोलके व्यभिचारः, तत्र व्यञ्जकतावच्छेदकस्य गोल. कत्वस्य जनकत्वादिना सङ्करभयेन जातित्वाभावात् । चक्षु. रधिष्ठानत्वस्यैव गोलकत्वरूपत्वात् । अत एव सन्निकर्षे व्यभि. चार(वार?)णाय नात्र द्रव्यपदमुपात्तम् । तत्र ताशजात्यभावेनैव व्यभिचाराप्रसङ्गात्। आश्रयविशेषणकत्यादौ स्वविशेष्यकेत्यर्थस्तेन गन्धविशेष्यकसाक्षात्काराजनकत्वे सति रूपविशेष्यकसाक्षात्कार जनकत्वं हेतुः पय॑वस्यति । एवं च घटगन्धसमानाधिकरणः स्पर्श इत्यादिक्रमेण स्वगादीनामप्याश्रयविशेषणकगन्धव्यञ्जकतया नाप्र- सिद्धितादवस्थ्यम्, न वा घटरूपसमानाधिकरणः स्पर्श इति प्रतीति. मादाय व्यभिचारतादवस्थ्यम् । न चैवमपि सामान्यजप्रतीतिमा. दाय तदुभयदोषतावस्थ्यं लौकिकत्वेनापि विशेषणादिति मिश्राः । अत्र वदन्ति एवं सति प्रदीपदृष्टान्तानुपपत्तिः, तत्र व्यञ्जकतावच्छे. दकजातेरसत्त्वात् । प्रदीपत्वादेरल्पवृत्तितया तेजस्त्वस्य चाति- प्रसक्त्या उद्भूतरूपालोकत्वेनैव व्यञ्जकत्वादिति। अत्र घूमः। तेज. स्त्वव्याप्योद्भूतरूपसमवायिकारणतावच्छेदकजातेरेव प्रदीपादौ व्य- अकतावच्छेदकत्वम् । न च सा परमाण्वादिवृत्तित्वेनातिप्रसक्तेति वाच्यम् , उद्भूतत्वस्य निमित्तभेदप्रयोज्यत्वमिातमतेनैतदभिधानेन परमाण्यादौ तदस्वीकारात् । न च सा जातिः पृथिव्यामपीति अतिप्रसक्तिरिति वाच्यम, भास्वरत्वव्याप्यस्योद्भूतत्वस्य जातिसङ्क- रभयेन स्वीकारात्। तादृशरूपसमवायिकारणतायाः पृथिव्यादा- वभावात् यदि च ताहशजातिर्न स्वीक्रियत तदा न जातिगभॊ हेतुः किन्तूक्तव्यभिचारवारणाय शरीरावयवान्यत्वं हेतुविशेषण मतो न दृष्टान्तासिद्धिःद्रव्यपदं च तथा सति सन्निकर्षवारणाय . (१) परभाश्रयस्त० ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता १९५ रूपस्यैव ब्यमकत्वात् दीपवत् । एवं रसनमपि । क्षित्यादेरश्रोत्रत्वे अजसंयोगाभावात् । शब्दद्रव्यत्वनिषेधे श्रोत्रस्य स्वगुणग्राह- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वेनानिन्द्रियत्वं यत् परेणोक्तं तत्राह-क्षित्यादेरिति । गन्धादिचतु- र्णामव्यञ्जकत्वेन श्रोत्रं पृथिव्यादिचतुष्कान्तर्भूतं तावन्न भवति वि. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः(१) । एवमिति । गन्धादिषु रसस्यैव व्यञ्जकवादित्यर्थः । इन्द्रिय- त्वेनाभूतत्वसाधनमप्रयोजकमिति भावः । त्वगिन्द्रियस्य वायवीयत्वं प्रागेव साधितमिति श्रोत्रं न स्वगुणग्राहकमिति दूषयति-क्षित्यादेरिति। क्षित्यादेरश्रोत्रत्वमुभयसिद्धमतः श्रोत्रं न स्वगुणग्राहकमित्यत्र किमभिप्रेतम् ? किं श्रोत्रमाकाशादन्यद्विभु द्रव्यं शब्दस्त्वाकाशगुणः द्रव्यमेव वा शब्दः, क्षित्यादेरन्यदविभु द्रव्यं वा श्रोत्रं शब्दस्त्वा- काशगुण एव । आये अजसंयोगेति । विभुद्रव्ययोः संयोगाभावे संयु- तसमवायाभावाच्छब्दाग्रहणप्रसङ्गः। द्वितीये शब्दद्रव्यत्वेति। बहि. रिन्द्रियव्यवस्थापकत्वादिना गुणत्वसिद्धरित्यर्थः । तृतीये श्रोत्रस्येति। वहिरिन्द्रियस्य तस्य ग्राह्यजातीयासाधारणगुणवत्वेन शब्दवत्वात क्षित्यादौ च शब्दनिषेधात् शब्दाश्रयस्य लाघवादैक्यसिद्धेः धर्मि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः प्रवेश्यमिति संक्षेपः। वस्तुतो गुणेषु(२) मध्ये रूपविशेष्यकप्रत्यक्षमात्रजनकत्वादिति मूलानुसारी हेतुः सम्यक् । गोलकस्यापि स्वीयरूपव्यञ्जकतया नव्य. भिचारः। प्रदीपप्रभा च दृष्टान्तोऽतो न स्पर्शव्यञ्जकतया साधनवै. कल्यमिति । ननु रसनस्येन्द्रियत्वेनाभूतत्वसाधने जागरूके आप्यत्व. साधनं बाधिमित्यत आह-इन्द्रियत्वेनेति । धर्मीति । श्रोत्रं न स्वगुण- । (१) गन्धाद्यव्यञ्चकस्यापि दीपस्य स्वीयस्पर्शाभिव्यञ्जकत्वान गन्धायव्यञ्जकत्वमित्याचं पर- कीयपदम् । द्वितीय च परं गन्धाद्यव्यञ्जकस्वीयरूपव्यञ्जकघटादिवारणाय । वस्तुतो गन्धादि- सामान्यमेवोपादेयम् । स्पर्शघटिते तु प्रभैव दृष्टान्तः । गन्धरसाव्यञ्जकस्येव वनार्गन्धरसस्पर्शाव्य- अकस्य चन्दनीजादिप्रभासम्बद्धस्य पार्थिवभागस्य स्वीयरूपचकत्वात् परकीयति । इति दीधितिः। प्रभाया दृष्टान्तत्वपक्षे आद्यपरकीयपदानुपादाने पार्थिवत्रसरयो व्यभिचारवारणाय द्वितीयपर- कीयपदमित्यस्मद्गुरुचरणा। (१) गेषु गन्धादिषु म।

·न्यायलीलावती कत्वात् । न चान्धकारग्राहकमन्यत् । निषेध्यनिषेधयोः समा. नेन्द्रियवेधत्वनियमात् । व्याघाताच । प्रतियोगित्वसहकारि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भुद्रव्यान्तरं यदि श्रो स्यात्तदा संयुक्तसमवायेन शब्दप्रहः सम्भा- व्येतापि, यद्याकाशेन तस्य संयोगः स्यात्, स च नान्यतरकादि- जन्योऽतोऽजः स्वीकर्तव्यः । स च प्रमाणबाधित एव । संयोग- प्रत्यासत्या च तदा, यदि शब्दो द्रव्यं स्यात्तथा च परिशेषात् समा वाय एव सन्निकर्षः शब्दग्राहक इति परिशेषादाकाशमेव श्रोत्रम् । तच्च स्वगुणग्राहकमेवेत्यर्थः। तथा चेन्द्रियत्वेन श्रोत्रस्य खगुण- ग्राहकत्वे साध्येऽनुभूतगुणत्वमेवोपाधिरिति भावः । तामसमि- न्द्रियान्तरं निराकरोति-न चेति । निषेध्येति । प्रतियोगिग्राहकेन्द्रि- यग्राह्यत्वादभावस्य चाक्षुषमेव तम इत्यर्थः । तर्हि तमोग्रहे वाह्या. लोका सहकारी स्यादित्यत आह-व्याघातादिति । तत्सहकारित्वे तम एव तत्र व्याहतं स्यादित्यर्थः आप्यवैधम्म्य सत्यपि यदि रसनमाप्यं तदा पृथिवीवैधन्य। न्यायलीलावतीप्रकाशः प्राहकमानबाध इत्यर्थः । यद्यपि यत्प्रतियोगिग्राहकं तत्तदभाव- ग्राहकमित्युपमाने व्यभिचारि । यदिन्द्रियं यद्राहकं तत्तदभावप्रा. हकमित्यपि मूवत्त्वाभावे व्यभिचारि मुर्तवस्वस्य योग्यायोग्य मूघटितत्वेन तदभावस्याप्तीन्द्रियत्वात् , तथापि यदिन्द्रियं यत्राह- कं तत्तदैन्द्रियकाभाषप्राहकमितिमियमादालोकस्य चाक्षुषत्वे तर मावस्यापि चाक्षुषत्वमित्याह तिषेध्येति । एतच स्वसिद्धान्तावष्टः म्मेन अन्धकारस्याभावस्वमभ्युपेत्योक्तम्। ननु चाक्षुषत्वे तस्मा- लोकसहकारित्वप्रसङ्ग इत्यत आह-व्याघाताचेति । आलोकसत्वे तत्संसर्गाभावरूपं तमोप्रायमेव न स्यादिति किंग्रह स सहकारी स्यादित्यर्थः । इन्द्रियाणां भौतिकत्वे मनोऽपि तथा स्यादित्यत न्यायलीलावतधिकाशविकृतिः प्राहकमित्यस्येति शेषः। 'ननु चाक्षुष (व) इति । चक्षु(१)स्तमोवा(प्राहकत्व इत्यर्थः । प्रसन्मान्धोम्सनालकोऽन्ध इत्यर्थः । श्वाधिष्ठानयोग ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १९७ त्वस्यापि प्रतिक्षेपात् । मनःप्रतिबन्दिग्रहस्य [च] मनस्येव नि. रसनात् । तथापि विशिष्टादृष्टोपगृहीतं गोलकमेवास्तु इन्द्रियं क- र्णशष्कुलीवत् । न च व्यवहितोपलम्भापत्तिः । योग्यदेशस्थ. स्यैव ग्राह्यत्वात् । अन्यथा महानिले(१) ऋजुवस्त्वग्रहणप्रसङ्गः। पवनेन तेजसां दूरमपनयनात् तेजोभेदे नैवमिति चेन्न, करा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽपि मनः पृथिवी स्यादिति यदुक्तं परेण, तदूषयति-मन इति। बौद्धः शङ्कते-तथापीति । कर्णशष्कुलीवदिति प्रसाध्याह्नकम् । विशिष्टादृष्टोपगृहति- त्वमात्रेवा कर्णशष्कुली दृष्टान्तः। वहिवृत्त्यभावमात्रे वा प्रसन्नान्धः व्यावृत्तये विशिष्टादृष्टोपगृहीतत्वं विशेषणम् । मनु प्राप्तिश्चेन्न तन्त्रं तदा व्यवहितमपि गृह्णीयादित्यत आह-न चेति । विषययोग्यताया एव प्रयोजकत्वं न तु प्राप्तेरित्यर्थः। अन्यथेति । यदि प्राप्य गृह्णीया- दित्यर्थः । तेजोभेद इति । शीघ्रगमनशील इत्यर्थः । एतादृशस्यान- पनेयत्वे करेणापि चक्षुरपनयो न स्यादित्याह-कराभ्यामिति । सचि- न्यायलीलावतीप्नकाशः आह-मनःप्रतिवन्दीति । यद्यपि चक्षुस्तैजसत्वं प्रागेव साधितं तथापि गोलकसम्बद्धमेव तेजश्चक्षुरस्तु नाश्रयवहिर्वर्तीति शङ्कामाह--तथा- पीति । विशिष्टादृष्टोपगृहीतमिति । प्रसन्नान्धव्यावृत्तये अधिष्ठानादन्यदेशगा. मित्वाभावसाम्येनाह-कर्णशष्कुलीवदिति । यथा कर्णशम्कुलीवहिवृत्त्या- काशं न श्रोत्रमित्यर्थः । ननु चाप्राप्तत्वाविशेषात्कुड्यव्यवहितमपि चक्षुहीयादित्यत आह-न चेति । गोलकाद्वहिनिर्गच्छचक्षुः किया दरमेव गच्छति नातिदूरम् , स्फटिकादिना न प्रतिवध्यते किन्तु कुख्यादिनति त्वदुपगमवन्मयापि देशस्वभावविशेषस्य योग्यता नियामकत्वोपगमादित्यर्थः । ननु विषयसम्बद्धस्वभावत्वाचक्षुषो न पधनेन दुरापनय इत्याह-तेजोभेद इति । कराभ्यामिति । यद्यपि करादिवारणीयमपि काण्डादि वायुना न प्रतिवध्यत इत्यनैकान्तिकं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रभेदा( दा? ह-अधिष्ठानदिति । विषयसम्बद्धेति । अन्याप्रतिरुद्ध(३) (१) कथा महानिशि। (२)न्याप्रतिबद्धता R ·१९८ न्यायलीलावती . भ्यामप्यनावरणापत्तेः । शाखाचन्द्रमसोः समसमयवेदनाच्च(१)। न च तद् भ्रान्तं, यौगपद्यमात्रप्रतिक्षेपापत्तेः । तत्र बाधका- भावादिति चेन्न, तुल्यत्वात् । एतेन रसनादिकमप्यपास्तम्(२)। त्वगपि देहव्यापी उद्भूतस्पर्शः पवन एवास्तामिति ना- तीन्द्रियतासिद्धिरिति(३) चेन्न, का देशस्य योग्यता, रूपभेदो वा इन्द्रियप्राप्तिा । नाद्यः । दिगन्तरस्थेन सत्यावरणे तदनुपल. ब्धेः । पुरुषान्तरं प्रति तदाटतमिति चेन्न, एकस्यातानावृत- न्वायलीलावतीकण्ठावरणम् कृष्टविप्रकृष्टयोरतुल्यकालग्रहणं न स्यादित्याह- शाखेति। तदिति । घेदनयोः समकालीनत्ववेदनमित्यर्थः । तत्रेति । योगपद्यमात्र इत्य थः । रसनादिकमिति । अधिष्ठानातिरिक्तमित्यर्थः । पवन एवेति। वाह्य एवेत्यर्थः। नेन्दियसिद्धिरिति।अतीन्द्रियसिद्धिरित्यर्थः। यद्वा सिद्धान्त्यमतेन्द्रियसिद्धिरित्यर्थः । रूपभेद इति । स्वरूपभेद इत्यर्थः। दिगन्तरस्थेनेति । व्यवहितघटनिकटस्थेनेत्यर्थः । पुरुषान्तरमिति । व्यवहित. न्यायलीलावतीप्रकाशः तथापि वेगमान्धस्यावश्यकनया यावर निर्वाते याति काण्डादि न तावदूरं वायावित्यस्ति । चक्षुस्तु वातनिर्वातयोरुभयत्र तुल्य- गाम्येव । तथा च करप्रतिवद्धगतिक वाते मन्दं गच्छतीति नियम इति भावः। रसनादिकमिति । अधिष्ठानसम्बद्धजलादिभिन्न मिति शेषः । पवन एव प्रत्यक्षस्पर्शाश्रय इति शेषः। दिगन्तरस्थेनेति । सत्रि. धानवद् व्यवधानेऽपि पर्वतवत्केशस्यापि प्रहापत्तेर्दुरसाक्षात्कारे न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वभावत्वादित्यर्थः । वेगेति । अन्यथा पातनिर्वातयोः काण्डस्य (४)तुल्यतापत्तेरिति भावः। सन्निधानवदिति। देशस्वरूपभेदात्मकयो- बताया नियामकत्वे आवृतस्यापि ग्रहणापत्तिरिति मूलोक्तमुप- लक्षणम्। दूरस्थकेशस्यापि ग्रहणापत्तिः पर्वतसाक्षात्कारानुरोधेन तदेशस्य योग्यत्वादित्यर्थः । अत्रेष्टापत्तिमाशङ्ख्याह-दूरेति । स चात्र (१) वेदनत्वाच । (१) मादिकमपास्तम् । (6) नेन्द्रियसिद्धिरिति कपठाभरणधृतः पाठः । (७) तुल्यगत्यापत्तिरिति भा०। ।

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १९९ त्वविरोधात् । ज्ञातृभेदेनैकस्यैव ज्ञातपुरोवर्तिकुड्यादिपरापरदेश- संयोगित्वं तत्त्वमविरुद्धमिति चेन्न, आवृताप्रकाशकत्वेन दीप- वत्प्राप्यकारित्वसिद्धः । नेतरः। तत एवाधिष्ठानबहिभूतेन्द्रि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मित्यर्थः । ज्ञातृभेदेनेति । ज्ञात्रोश्चैत्रमैत्रयोः पुरोवर्ति यत् कुड्यं यत्परा वरदेशसंयोगित्वमावृतानावृतत्वविरुद्धमेवेत्यर्थः। चक्षुः प्राप्यकारि प्रकाशकत्वे सति आवृताप्रकाशकत्वात् प्रदीपवदित्यनुमानात् प्राप्य. कारित्वसिद्धिरित्याह-आवृतेति। इन्द्रियप्राप्तियोग्यताभ्युपगमेनैव दूष- यति-नेतर इति । तत एवेति । गोलकस्य दूरस्थेनाप्राप्तेरित्यर्थः । महानि- न्यायलीलावतीप्रकाशः महत्त्वविशेषःकारणमिति भावः। ननुयत्रक्वचित् कुड्यादिसत्त्वंन प्रति. बन्धकमपि तु ग्राह्यग्राहकमध्यवर्ति । न चैवं कुड्यादौ मध्यवर्तिनि पर्वताद्यग्रहप्रसङ्गः, ग्राह्याधिकपरिमाणवन्मध्यवर्तिनः कुड्यादेःप्रति- बन्धकवादित्यभिप्रेत्याह-ज्ञातृभेदे(ने!)ति । आवृतेति । चक्षुः प्राप्यकारि प्रकाशकत्वे सत्यावृताप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् । न च गोलकपक्षी. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नास्त्येवेति नेष्टापत्तिरिति भावः । इतिपूर्वोत्तरफक्किकयोाख्यानम- युक्तं देशस्य योग्यत्वेऽपि महत्त्वविशेषरूपसहकारिविरहादेव दूरस्थ. केशानुपलम्भोपपत्तेस्तस्य देशयोग्यतायामबाधकत्वात् । तस्मादेवं व्याख्या । ननु यथेन्द्रियसन्निकर्षनियामकत्वपक्ष तवेन्द्रियसम्बद्ध. स्यापि व्यवहितकेशस्याग्रहस्तथा देशस्वभावस्यापि नियामकत्वे मम कुतश्चिन्निमित्तादावृताग्रहः स्यादित्याशङ्कायामाह-सन्निधानवदिति । तथा च महत्त्वविशेषकारणाभावाद्दुरे केशाग्रह उपपद्यते न त्वावृ- तामहः, इन्द्रियसन्निकर्षस्यानियामकत्वे ग्रहकारणवैकल्याभावादिति। प्रायाधिकेति । अन्यूनेत्यर्थः । समानपरिमाणस्यापि प्रतिबन्धक- त्वात् । यद्यप्युपरिस्थेन न्यूनपरिमाणेनापि पर्वतादिग्रहप्रतिब न्धादधिकपरिमाणेनापि किञ्चिदूरस्थवस्तूपलम्भाप्रतिबन्धाश्चेद- मयुक्तं तथापि प्राप्यकारितापक्षेऽपि किञ्चित् क्वचिन्नयनगतिप्रति- बन्धकमुपेयम् । तथा च यादृशमेव नयनप्रतिबन्धकं तादृशमेवोप- लम्भप्रतिबन्धकमिति भावः। न च मोलकेति । यद्यप्यतिरिकतेजसः .

·न्यायलीलावती यसिद्धेः । ऋजुवस्तुग्रहोऽपि तस्यातिशयितवेगवत्वेनाप्रति बन्धात् । तस्य च फलोनेयत्वात् अचिरदीधितिसंयोगवत् । अत एव योगपद्यस्य भ्रान्तत्वं (१) त्वगपि चान्य एव पवनः । तस्येन्द्रियत्वेनानु(२)द्भूतस्पर्शत्वानुमानात् । न चात्रानियम- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लप्रेर्यत्वं यदुक्तं तत्राह-ऋज्विति । तर्हि करप्रेय॑त्वमपि न स्यादिति यदुक्तं तत्राह-तस्येति। निविडावयवद्रव्यापनेयत्वेऽपिमहानिलानपने- यत्वं फलबलोन्यमित्यर्थः । अत एवेति । प्राप्यकारित्वादेवेत्यर्थः । समि- कृष्टविप्रकृष्टयोर्युगपत् प्राप्तिरपि पृथक्तया उपपद्यत इति भावः। इन्द्रिय- त्वेनेति । शब्देतरोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानजनकमनः संयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वमितिव्यवस्थापनादिति भावः। इन्द्रियत्वेऽ प्यनुभूतस्पर्शत्वं माभूदित्यनियमशङ्कां निरस्थति-न चेति। ननु न्यालालावतीप्रकाशः करणे बाधः, अतिरिक्तपक्षत्वे चाश्रयासिद्धिः, रसाद्यव्यञ्जकरूपसाक्षा- स्कारकारणत्वेनोभयसिद्धन पक्षत्वात् । नन्वावृतत्वं यदीन्द्रियगति प्रतिबन्धकमध्यस्थितद्रव्यकत्वं तद्यसिद्धम् । अथाधिष्ठानासम्ब. न्धार्थग्राहकत्वं तदा शरीरेणानकान्तिकं शरीरस्य हि स्वावयवो- ऽधिष्ठानमेव । मैवम् । पूर्वमेव चक्षुस्तैजसत्वसिद्धौ वहिर्वृत्तितार्थमेव विवादात् तैजसत्वेन हेतुविशेषणान्नानकान्तिकम् । न च तैजस- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः प्रागेव साधनाद्विकल्प्पोऽयमसङ्गतः, तथापि गोलकमात्रावच्छिन्नं तेजः पक्षो घटादिसम्बद्धं वेनि विकल्पार्थों बोध्यः । नन्वावृत- त्वमित्यत्रावृताप्रकाशकत्वमित्यर्थस्तेनाधिष्ठानासम्बद्धार्थग्राहकत्वमि- त्यनेन सामानाधिकरण्यं घटते । 'असिद्धि'रन्यतरासिद्धिः। प्रक. ते तेजोगतेरन्यतरासिद्धत्वात् । तैजसत्वविशेषणासिद्धिपरिहारा याह-पूर्वमिति । तथा चाधिष्ठानासम्बद्धार्थप्राहकत्वमेव तदिति. भावः । शरीरे च न व्यभिचार तैजसवेनेति । तथा च प्रका- शकपदं तैजसपरमिति द्वार्थग्राहकतेजस्वादिति (१) बान्तत्वात् वा (२) भवत्वम ·काशीसंस्कृतसीरीज-पुस्तकमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्या प्राचीनाः नवीनाथ दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयः पण्डितैरन्यैपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रका- श्यमाणानां प्रन्थाना मूल्य सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । परतु एतस्या नियमेनाऽविच्छिन्नतया निश्चितग्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्रा- शतकं पञ्चविंशतिमुद्राः ( कमिशन ) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययश्च न पृथक दातव्यो भवेत् । तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि । मूल्यम्। १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) रु० १-८ २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम्। (वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । ( वैदिकं १) रु० ०-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावः। रु० ५- ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि. कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २ )रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। पण्डितवरविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। ९ अनङ्करङ्ग महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो० १) रु०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसुत्रीयश्राद्ध-शौच-बान-भोजन- कल्पसहितम्। ( कर्मकाण्डम् १) रु० ०-८ १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाज्य-महीधरभाग्य-मंगलभाष्य-नि- म्बाकंमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) रु० १--४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाग्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाच संवलितम्। ( वेदान्तं ३)रु०१-४ -- ८ ·२ काशीसंस्कृतसीरीज़ । १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम् । महाकवि-श्रीकालिदासवि० । सञ्जी वनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) पणा। १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः । (छंदः १) रु००-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि. (न्याय २) रु०१-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर-गदाधर० तृतीयकाण्डे ह रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कनम् । हरिहरभाष्यस हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रः परिष्कृतं-टिप्प- ण्यादिभिः सहितं च । । कर्मकाण्ड २)०३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४)रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु. ०-८ २० कातीयष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्ड) रु०१-. २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य: विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (संस्कृतटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद्-भाषा बिम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रण च समन्वितम् । (म्तोत्रवि०१) रु. १-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायबिन्दुः-भाषा- टीकासहितः ( बौद्धन्याय वि०१) रु०१-८ २३ सपरिस्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः (व्याकरणं ३) २०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता । सम्पूर्ण (न्यायविभाग ३) रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः ( मीमांसा १)रु०२-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि०३) २००- २७ लघुशब्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः। अव्ययी. भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येनटिप्पणेन समुज्ज्वलितः।(व्या०४)२०४- २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा त्मकम् । म. म. श्रीमल्लिनाथमूरिकृतसञ्जीचिमीटीकया पं० श्रीकनकलालउपकुरकृतार्थप्रकाशिकाटीकया च सम. लङ्कतम्। (काव्यवि०००-१२ . - ·- -O काशीसंस्कृतीरीज़ । २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं वळुयलरासादितया पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । वहुखण्डितपाठान् परिपू. र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम् । (काम०२) रु०८-० ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः। न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि. तः। महामहोपाध्यायरुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासितमहामही पाध्याय वर्द्धमानोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः (न्यायं४) रु. ६. ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरण ४) रु०३-० ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. तः।श्रीमत्परमहंसपारव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२) रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभाप्योपबृंहणम् । परमर्षि- भारद्वाजोहयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्क लितबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि०५) रु.६- ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। श्रीमदुव्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु०८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता । (वैदिकं ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि- द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता । (व्याकरणं ५) रु०६-८ ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः । श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः। टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ६) रु.१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमविद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ५) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदय विप्रोक्तो ज्यौतिष- ग्रन्थः । कतिष २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोश:-मेदिनीकारविरचितः की १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् (भाग माता ३) २०१०-० ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीम्स्यायनमुनीप्रणीत. भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु०३- ·-- । - -- काउन सकृतारीज़ । ७४ दानमयूखः। विछद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशाख १) २०१- ४५ कालमाधवः। विकरायचार्यविरचिनः। (धर्मशान्त २) ०१- ४६ भास्वती । श्रीमतागविरविता । श्रीमातप्रमाद (वाभृ. पण) पाण्डयन ताल्यां छात्रपाधिनीनाम संम्लसोदाहरण भापाटोकाभ्यां सांदता । (उमालिनं ३, रु०२- ४७ फक्किकाप्रकाशः! उपाध्यायोपावैयाकरण केसरीविरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्र तशविरभितः पं० सीतारापाशशरतटिप्पण्या विषितः। (व्याकरणं ७) रु०१-४ ५८ मिनाक्षग। श्रीगोडपादाचार्यगतमाण्डूक्यकारिकायारया-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्यकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका या (वेदा०६) रु०१- ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः । काव्य-४) २०४ ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्क्रयता (मीमां० ४) रु० १--. ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामही पाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतसञ्जीविनीटीकालम् पं० श्रीकन- कलालक्कुरेण विराचनया भावबानि टिप्पण्या ममः लतम् संपूर्णम् । ५२ काथबोधः। साजनीकृत टीकोपतः । दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। --- ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निमिता (काव्य०६) रु०१- ० ५४ अलङ्कारमुक्तावली । पर्वतीय-विद्वद्वर-श्रीविश्वेश्वर पाण्डेय निर्मिता- (काव्य. वि० ७) रु०-१२. ५५ वृत्तरत्नाकरः-भट्टकेदारप्रणीतः। नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मिविषमस्थलटिप्पणोपेतः। श्रुतबोधच्छन्दो. मञ्जरीसुवृत्ततिलकैश्च समेतः । (छंद वि. १) १-८-० ५६ अलङ्कारशेखरः । केशवमिथकृतः । साहित्योपाध्याय वेतालोपाह श्री अनन्तरामशास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूप्य संशोधितः । ( अल० वि०१) १-४ ५७ शक्तियादः-टीकात्रयोपेतः। श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः । कृष्ण- भट्टकतया मञ्जूषया-माधवभट्टाचार्यनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शना- द्याचार्यतरत्नन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनादियों च समेतः। (न्या०वि०७)२-0.10 जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफीस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फादर

·No text on this page.