·२ वासुदेवविजयम् । . .. व्वलत्तापानलतापितारिणा रणाजिरे कामकबाणधारिणा। विधाय विध्वंसमशेषविहिषां लघूकता तेन मही महीयसी ॥ ४ ॥ विभीर्णसौधत्रुटगोपुरैः पुरैः परीता द्विषतामनेकशः। गुणानुरागादिव सागराम्बरा जगज्जयं तस्य शशंस सर्वतः ॥ ५ ॥ हरेर पीठमिवाधिनन्दिनो तुषारधामानमिवामला द्युतिः । महेशदेहाईमिवाम्बिकानियं तमंदिरुच्चैः सकला समन्वगात् ॥ ६॥ उदग्रवाणजदोर्णपिदिषत्- करोन्द्रकुम्भच्युतचारुमौक्तिकैः। , खकीर्त्तिवलीस्फटवीजसन्निभे- रवाकिरत् सगरभूमिमच्युतः ॥ ७॥ विलोचनान्त:स्रवदस्रबिन्दुभि- विभालमुक्ताफलसन्निभैः सदा। निवेशितास्तेन रणे जितारिण विपक्षनारोगणवक्षसि सनः ॥ ८...

·प्रथमः सर्गः।
अश्रेषट्रेशोक्तिविशेषकोविदै-
रलक्ष्य वषैः परितः प्रमारिभिः।
विवेद विहान् स हि नोतिसञ्चये
चरैरुधारैथरितानि विदिषाम् ॥ ८ ॥
नयेन लोकान् विनयेन बान्धवान्.
परान् प्रतापेन धनेन याच कान्।
गुरून् प्रणत्या महसा जगत्त्रयों
वशोचकारा स शोल वान् हरिः ॥ १० ॥
न दूपणं भूषणतामुपागतं
न भूषणं दूषणबुद्धिमादधे ।।
सुते रिपौ वापि विचारचातुरी-
धुरीणचित्तस्य च तस्य कर्हि चित् ॥ ११ ॥
कुमुहतोशन निशेव शारदी
सुरगुणेन्द्रपुरोव निम्मला
दरोव पारीन्द्रबरेण निर्भर
विभूपिता तेन बभूव मेदिनी ॥ १२ ॥
तमालनीलद्युतिरम्बुनेचणी
मनोविनोदं जनयंच पश्यताम् ।
अमन्दमानन्द इवैध मूर्तिमा-
नमानि दृग्वर्मगती हिताहितः ॥ १३ ॥

·४ वासुदेवविजयम् । सुधैव इद्या हिमधामविम्बतो नदीव पुरया गिरिराजकन्दरात् । नदाननाविर्गलिता सरखतो विनोदयामास न कस्य मानसम् ॥ १४ ॥ उर:कवार किन कैटभदिपो रमाललम्बे चपलापि निश्चला। चिरं सरस्वत्यपि तजिगीषया 'बभूव तत्कण्ठतटीकतास्पदा ॥ १५ । विलोक्य तदाहुयुगं विलज्जितो भुजङ्गराजः प्रययौ रमातलम् । तत: कदाप्येय न सविवर्तते चिरानुबन्धा हि महामना दिय. ॥ १६ ॥ अशेषसौन्दर्य विशेषशोभिनी जितस्तदूरुदितयस्य कान्तिभिः । गजाधिराज मचिरं विनिःबसन् विनि सोचकदर्धितं करम् ॥ १० समुपदुद्दामरुची दिवानिश तड्डियुग्मस्य नन्दुशालिनः। हिमाभिभाव्येन दिवाविकामिना मरोरुहेणोपमितिर्षिडम्बनम् ॥ १८ ॥ .

·प्रथमः सर्गः। . अनन्तसामन्तशिरोमणिस्फुरत्- प्रभाभरोद्भासि पदयं हरेः । मरोजिनीनायकरोचिरज्ज्वलं विलजयामास विनिमम्बुजम् ॥ १८ ॥ बभूव तस्यातिमनोविनोदिनी नदीमिया नगरो गरीयसो। अपभूमण्डलमोतिमण्डन बरस्थितिारवतोति विशुता ॥ २० ॥ सदाशिवावस्थितिमौख्यशालिनी कुमारसञ्चारविराजितद्युतिः । मुदा सदानन्दिगणैर्विभूपिता पुरी पुरारेरिख या बभौ भुवि ॥ २१ ॥ शिरःस्फुरत्काञ्चनसिंहतोरणा नियन्त्रिता तोनाक्रपाणपाणिभिः ! कनखनोनाटसमुद्रमेखला पिया इसन्तीव भुरं सरेपितुः ॥ २२ ॥ विचिचचामोकरदण्डकल्पिते- जनप्रतापरिव पाङ्गधन्वनः । विराजमानैर्वरः :समाहता दिरादजया कित या सुरैरपि ॥ २३ ॥ .

·है
वासुदेवविजयम्।
.
जगत्त्रयोभूषणतामुपागतां
विधातुमुत्को भुवि यां मरोज़भूः ।
चकार पूर्व निजशिल्पकल्पना-
'विलोकनायेव महेन्द्रपत्तनम् ॥ २४ ॥
शिरीविभूपा भुवनस्य सम्पदा
লিখলেননিন সি।
यशी नवं शिल्पकलास वेधसो
विस्तीक्य यामित्यममानि मानवैः ॥ २५ ॥ ।
पुरा सुतास्नेहवर्धवदोऽम्बुधि-
विभाव्य रत्नाकरतामिवात्मनः ।
प्रबालमुक्ताफलरबराशिभिः
मसाधयामास च या प्रयत्नतः ॥ २६ ॥
नवाम्बुदश्यामतर्नु मनोहर
हरि महरमनीभिरादरात्।
यदगनाव्याजमुपेत्य सम्पदा
दचञ्चलत्वञ्चललाभिरञ्चितम् ॥ २०॥
समुखसमोचनचारपट्पदाः
पदारविन्दाश्रितचित्रहंसका: ।
श्रियं दधुः केशकलापभेवला:
'सरोजिनौनामपि यन्मृगौदृशः ॥ २८ ॥

·प्रथमः सर्गः।
कुतूहलं तन्न बभूव कुत्रचिद्
यदाविरासौनहि यव नित्यशः ।
•न सम्पदस्ता जगतीतलेऽभवन्
विलोकिताव न या ग्रहे गृह ॥ २८ ॥
यदन्तरुद्भासितसौधमण्डली-
विलोकनान्मुग्धमना मुहुर्मुः !
वसनपि श्रीमति चन्द्रमण्डले
कलङ्करडुन दधौ स्थिरां धियम् ॥ ३ ॥
समुनसत्फेनममानकान्तिभि.
स्तरनिर्धारसमीरमद्दमात् ।
अवापि यत्रोपरिवेश्मकेतनैः
सुरापगातुगतरङ्गभङ्गिमा ॥ ३१ ॥
रराज यस्यां कलधौतमञ्जरी.
परिस्कृताहालकराजिरज्ज्वला।
परिस्फुरत्काञ्चनवलिमेखला
धराधरेन्द्रस्य शिशोस्तनूरिख ॥ ३२ ॥
हरिम्मणिस्तम्भसहस्रकैतवात्
फणाभिरुच्चैः कलितेन पत्रगैः।
सरोजरागोज्ज्वल शिल्पमालिना
ललास नासापटलेन वा मुहुः ॥ ३३ ॥

·वासुदेवविजयम् ।
.
समन्ततो हारशिरोविलम्बिता..
विधाहताः शुभ्रदुकूलकल्पिताः ।
समुहहन्ती जवनीः स्फुरोपमा
भुजङ्गराजा विमुक्रकञ्चकैः । ६४ ॥
यदृन्तरद्यमणिमूर्तिसंहतिः
करस्फुरद्रत्नमहसदोपिका।
तिरस्कृताकांचया चस्त्वियां
तडित्ततिमूर्तिमतीव तित्विषे ॥ ३५ ॥
इरिन्मणिग्यामलमन्दिरोदरे
मृदङ्गधोरवनिभिर्विबोधितः ।
मदैव यत्राविरकारि कौतुका-
च्कृिखण्डिभिस्ताण्डवडम्बरोत्सवः ।। ३६ ॥
मनोज्ञमाणिक्यकटम्बकल्पिता-
ननल्पशिल्यान् निलयाननेकशः ।
विलोकयन्तोऽधिविभातमुहतं
निनिन्दुरिन्दीवरबान्धवं न के ॥ ३० ॥
समन्ततः स्फाटिकहाभित्तिषु
प्रतीयमानप्रतिविम्बसम्पदम ।
नितम्बिनी स्वामपि केलिकौतुको
विवेद विहानपि यच न प्रियः ॥२८॥

·प्रथमः सर्गः। यदिन्द्रनौलामलमन्दिराजिरे विराजमाना बरकाञ्चनविषः ।। विडम्बयामासुरजसमझना घनाघनासकतडिलताशतम् ॥ ३८ ॥ ममुद्धमत्काञ्चनदीपधेरधः परिस्फर दिहमभित्तिमाश्रिता। 'योभतालेख्यकलापकैतवात् किरीटिनी वारुण लोकसन्ततिः ॥ ४० ॥ सुखोषिताः काञ्चनपिञ्चरे शुका मुदा जगुर्यत्र हरेर्यनःस्तुतोः । ग्रहीतवर्ण स्वरभेदकौशलाः सरस्वतीमद्मनि सामगा इव ॥ ४१॥ सुरम्यसोपानपरम्परापुरः प्रयस्तयोणायनमध्यमास्थिता । सदा सतनी मनुजानमूमुह- न्महासुखीव स्थिरशोणपूरगा ॥ ४२ ॥ सुवर्णजस्तम्भनिषणविग्रह- स्फुरन्मुखीत्यं जलयन्त्रमशितम् । प्रपम्यतां यत्र सुचारुकारवा. दनौजनजीवनमानवभ्रमम् ॥ ४३ ॥ .

·वासुदेवविजयम्। . समन्नतो लोहितकान्तिवोथिका क्वचिद् दृशनिम्मितमुग्धनायिका। इतस्ततः कृत्रिमकुखवेदिका पुरः पुरोऽराजत पुष्पवाटिका ॥ ४४ सितायासोपानयतेन सङ्गत. विराषितः सारसहंसकूजनः। सरोरुहोझासितचारुवारिभिः 'सरीवर रितरैविभूषिता ॥ ४५ ॥ अतिस्फटस्फाटिककुटिमोपरि प्रकाविन्यससमस्त वस्तुभिः । यदापणे श्चेतसि मौक्तिकार्थिना- मकारि काचैरपि मौक्तिकभमः ॥ ४६ ॥ बचिम्बधूनां मधुराधरस्फुर- मनोरमान्त:स्मितभाषितादिषु । नितान्तमुत्कण्ठितचित्तत्तयोऽ- विदुर्जना यन न कृत्यमामनः ॥ ४० ॥ महामहानिभिरूपरूपकान् मणीननेकान् विनिधाय संस्थितान् । विलोकयन्तो बणिजो यदापणे जना मनायोममोहमूहिरे ४८ ·प्रथमः सर्गः। जनैरवक्षातकवाटमुद्रणे- निशामुखे यव सुखादसुप्यत । गवालमार्गविशत् क्षपापते: करः अनैश्किट्रपथैन तस्करः ॥ ४ ॥ सुधोपमयरज्यनवाज्यसौरभ- धरसंघनघोषणैरपि। तुधातामध्वनिराइचेतसा यया च विश्वासितमास मानसम् ।। १०.३ वसन् स तस्यां पुरि पानतोपति- प्रभा प्रभावातिपयमहायशाः । निहत्य दैत्यान् लघयन् धराभरा- नकल्पयहवकुलं निराकुलम् ॥ १॥ प्रसह्य भूपालगणान् रागने विजित्य दैत्यानिव विष्टरश्रवाः । अवाप पूर्णेन्दुमुखी मियामसौ विदर्भजामम्बुधिनन्दिनीमिव । ५२ ॥ श्रियेव विष्णुः शिवयेव सदरः पतिः पुलोमात्मजये। नाकिनाम् । समं तया केलिकलासु कौतुको মাসুদানি মূল্পানি নীমুঃ ৪২ . .

·१२
वासुदेवविजयम्।
-
.
.
.
मनखिनीमम्जमचुलोचना :
भरत्सुधादीधितिमोदराननाम् ।
सुखेन सवाजितराननन्दिनी-
मथोपयेमे जगतामधीवरः ॥ ५५ ॥
परस्परालोकनकेलि कोतुके
निमेषलेगोऽन्यदिवाय यस्तयोः ।
अनल्पकल्पायिततक्षणस्तदा
सतोऽपि ताभ्यां विरहोऽन्वभूयत ॥ ५५ ॥
अथारविन्दाममुखेन्दुमौषिलु
समुत्सुकान्तःकरणेन निर्भरम् ।
चकोरवत् सञ्चरता मरुत्पथे
सुरर्पिणा प्रापि पुरी मुरहिषः ॥ ५६ ॥
प्रदोतचामीकरचारुदौप्तिभि-
जटाकलापैः सुतरां समुज्ज्वलः ।
समुच्छलद्भिः परितः शिखाशतैः
शुभः भिखावानिव शान्तदर्शनः ॥ ५ ॥
उदारमूर्तिर्विशदावलोकनैः
प्रमोदमालोकयतां प्रचारयन् ।
रराज राजीवविशाललोचनो
महानसौ धम्म इवात्तविग्रहः ॥ ८॥

·प्रथमः सर्गः। अरोचताच्छस्फटिकाक्षमालिका तदा महत्याः श्रवणावलम्बिनी। विश्डपड़ जप्रमुखस्वरांशक. युनेस्ततिमूर्तिमतीव शङ्कया ॥ ५८ ॥ स्फुरजटाजूटमृपिः सितद्युति- सयेषु गो शनर्विधूनयन्। 'हिमस्थलोद्भूतविधूतवलिना दधार साम्यं निरसा गिरीशितः ॥ ६ ॥ अमु समाकर्ण निकेतमागतं सुतं विधः सत्वरमुत्कमानमः । तदीदतिष्ठदरकाञ्चनासनान्- भदा मुकुन्दी विनयान् शतार्थयन् ॥.६१ ॥ ससम्भमं भूरितराणि भक्तितः पदानि गत्वातिजवेन यादवः । स दडवत् तस्य पपात पादयो- मुरी प्रणामो हि शिवाय कल्पते ॥ ६२ ॥ मुरारिमुत्याय करेण सादर विधाय वेदोदितमङ्गलाधिपः।' निमनयन् मोदमहोदधौ वपु- (जोपपीई परिपप्पजे मुनिः । ६३॥ २

·.
.
वासुदेवविजयम् ।
प्रमोदयाप्यमतिरुद्धभापितो
दरस्मितोद्भासिमुखेन्दुरध्वनः ।
स तं प्रतीहार व स्वयं दिशन् .
प्रवेशयामास निवेशमात्मनः ॥ १४ ॥
अनन्तसन्तापनिवृत्तिकारक
समगलानामिव केलिमन्दिरम् ।
फणोव निम्मु कतराघकञ्चको
मुनिर्मुदागादधिमध्यमण्डपम् ॥ ६५ ॥
समं महिण्या तरसाथ गोरिणा
स्वयं समानीय तदा निवेदिते ।
सुखोपवियो वरकाञ्चनासने
रराज पूपेव स मेरुमूई नि ॥ ६६ ॥
मांशकान्त प्रतिमैरभीपुभिः
शुभैय नीताम्बजगर्भसबिभैः।
तयोमिथः सम्बलितं सदस्तलं
सितामितद्योतमदः समासदत् ॥ ६७ ॥
पुरः स्थितोऽस्याजिनिनः मितद्युते:
स पीतवासा दलिताञ्जनच्छविः ।
नवोदितणाई
णासुमेरुशीर्षका.
दधस्तडित्वानिव तित्विषे तदा ॥ ६८॥

·प्रथमः सर्गः। . . प्रणुद्य.पाचादिभिरध्वनः अमा- ननामयं पुण्यमथानुयुज्य च । वरातिधेयो मधुपर्कपूर्वकं महर्पये गामपि स न्यवेदयत् ॥ १८ ॥ सुधाभिरामम्मितभाषिताननः समुलसदायकलाविलक्षणः । प्रमोदयन् मानसमञ्जसा मुने- भुदा तदानीमिदमाह माधवः ॥ ७०५. भवाम्बुधौ घोरतरे निमजता- मिदं जगत्यामवलम्बनं महत् । महामुने ! यद्भवनेषु सञ्जति भवत्पदाम्भोजरजोऽपि किञ्चन ॥ १ ॥ अहन्तु सर्वार्थ लतार्थताश्रयी: कृतस्त्वयोदारदयानिधे । चिरात् । सुरेन्द्रबन्यामिरोरुहो भवान् यदागतो ब्रह्मरतोऽपि मद्टहान् ॥ ०२ समुजितोसिनसमस्तसम्पदा- मुदानयोगोदबदत्तचेतमाम् । भवादृशां दर्गनमेव दुर्मभं समागमे नाथ! मनोरथः कुतः ॥ ०३ ॥ . .

·१६ वासुदेवविजयम्। - . ममार्जितायाः किल कोटिजन्ममि. चिरादमाधारणपुण्यसम्पदः । असी भवदर्शनसिडिसाधकः परः परोपाकविधिर्विजृम्भते ॥ ४ ॥ भवाशां ब्रह्मनिमग्नचेतसा- मसारवद्भाति जगत्रयो सदा ! तथापि चापल्यवशात् त्वदागम- •प्रयोजनापेक्षि मदीयमानसम् ॥ ०५ ॥ श्रीवासुदेवविलसहदनारविन्द- सानन्दभाषितसुधारमधोरणीषु । निःस्पन्दतामुपगतेन हुदा तदानों लेभे मधुव्रततुला हृहिणात्मजेन ॥ ०६ ॥ वदति विनयपूर्व केशवे भक्तियोगाद्- यदभवदतिमुग्धो नारदो नाव चिवम् । ट्रवदमृतमुदारं सादर वर्ष तोन्दी भजति किम कदाचित् कामचारं चकोरः ॥ ७ ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये नारदागमना नाम प्रथमः सर्गः।

·द्वितीयः सर्गः। +-0-5 पथावदातेन विनोकितेन स्मितेन पोपमहोदरेण। সন্ধায় মালোনিয়াল निरं गभीरामवदन्महर्षिः ॥ १॥ तदोषमन्त्या परदन्तकात्या विराजमानं यदन महः। जहार भोतांगनवाएजाल- रन्त पुरत्तारमरोजनचीम् ॥ २॥ . विधिमधानेरपि नाकनाव- नियते यशरणारविन्दम् । • सोपित्वमम्मामु तनोपि भक्ति न येद वेदोऽपि तवेग । भावम् ॥ २॥ भवत्पदाम्भोगहनोशाय मा मनो यन्मन जातमुन्कम्। पुण्येन तेनैव मुकुन्द मिचे धन्य पदात्तोकनमनिहीत ।।

·वासुदेवविजयम्। न ते जगन्मङ्गलमडलस्य सत्यं लघीयोऽपि समागमें मे। मया तु युग्मचरणारविन्द विलोकमानव्यमवापि भव्यम् ।०५ ॥ पुरः सुरेशस्य वरामरोभि- गीते भवत्कोर्तितषाररश्मी । चिरं चकोरायितचित्तहत्त. र्ममाभवट भूरितरः प्रमोदः ॥ ६ । लोकेश । लोकेषु शिवादिकाना- माकप्यते तावककोतिरेव । इयन्तु धन्या धरणी यदेना- मलरोपि खपदार्पणेन ॥७॥ वर्ष युपेन्द्र ! त्वयि दानधाराः संशेरते के न सरगुमखम् । छावार्थमेव विदशाङ्गनाभि- रुपास्यते केलिकुवहलैः सः ॥८ निशेषिताशेषसुरारिवर्ग मग-गौरिक्रुदयम् । विदूरिताधम्ममुदोर्णधर्म जगत, वयाकारि मताछतार्थस. १.८

·द्वितीयः सर्गः।
.
.
मधेसभंसादरमभरोभिः
स्फीनेषु गीतेषु भवदयमास ।
..भवाप यं सामलिमानमिन्दु :
स एकजातो विकल: कलङ्कः ॥ १ ॥
धनायुधः स्यन्दनमिन्दुशोभ
यदा संमारोमि दर्षतोऽपि ।
तदेव हन्दारकइन्दवालाः
मृणन्ति कन्पहमपुष्पमालाः ॥ ११ ॥
चिराय रिभऽपि पुरे रिपूणां
तयोषधीभिचलिताभिरुचः।
ममायहा दीपस इसदीपाः
पुरेव राजन्ति निगाम नित्यम् ।। १२ ।
दयाननावानपि दुरचित्तान्
निहत्य देत्यान् यमुनातायः।
सरथियं नोपमियाम्बुमा
भवान कदा न पयमुजहार १३॥
मुरदयपसमूह
वन्दीलताना घरगुन्दरीशम्।
पिगोरापम्प पलभराया
भयो विसासमार रेतरासीत् ॥ १४ ॥

·वासुदेवविजयम्।
• .
परोपकारकपरायणेन
नारायणेनाखिललोकधावा।
मनो विपदारिनिधावगाधे
त्वयोवृत: करण ! कदा न जिष्णुः॥ १५ ॥
जगजगन्नाथ ! समस्तमेव
करारविन्दे बदरायितं ते।
तथापि यत् पृच्छसि मामुदन्त
हेतोरता मोहमहं वहामि ॥ १६ ॥
प्रयुज्य योगानपि जातु योगो
निरीक्षत बन्न जनुःसहस्रः।
तदृश्यते ते चरणारविन्द-
मितः परं किं किल भाग्यमास्ते ॥ १७ ॥
• अथापर किञ्चन कौतुकाय
निवेदयाम्यद्य यदेव दृष्टम् ।
कथावतारेषु पुरः प्रभूणां
जल्पो न कल्पोत हि दूषणाय ॥ १८ ॥
गेण भवान् सुराणां
हिंसारसेनापि दितेः सुतानाम् ।
ममन्य मन्याचलदण्डधारी
सबापकारो किरा म्यसियुम् ॥ १८ ॥

·१ . द्वितीयः सर्गः। . तदाविरासन् मथितात् पयोधेः सुधासुधादोधितिकौस्तुभाद्याः । ..तथोडतः कश्चन वृक्षराजः कुत्रापि नास्ते खलु यत्सदृक्षः ॥ २०॥ पुरः स्थिते त्वय्यपि विश्वपूज्ये तं देवराजस्तरसा निनाय । . समोहितावाप्तिपु लोभभाजा- मालम्वते जात न हद विचारम् ॥ २१ ॥ अमेषशाखीगतपलवश्रीः मदा समुद्भासिघनप्रसूनः । स एक एव धुपदामिदानीं पुरेऽतिपूर्णी श्रियमादधाति ॥ २२ ॥ फलाभिलाण मुदा सदैव दिजैः समन्तादपि मेव्यमानः । सन्तापसन्तानहरः श्रितानां तुलाविलास स तवेग ! धत्ते ॥ २३ ॥ मन्दानिमान्दोनचनप्रसन- सौरभ्य सारापतमित्त वित्ताः। ययक्ष याननियाममुग्धा न मोचनमोमपि नचयामः । २४॥

·२३ वासुदेव विजयम्। न सम्पदा ते तुलना कदापि शतक्रतीरप्पयाति लक्ष्मीः। अशेषसंसारविभूषणेन मा भूप्यते किन्तु सरद्रुमेणं ॥ ३५ ॥ आनन्दनियन्दिसुधानिधान मनोरथो विग्रहवानिवायम् ।' भूषा लदासङ्ग समुझितस्य विलासिन: केलिकलाकलापाः ॥२६॥ मुकुन्द ! तनालमुपागतस्य या सौख्यसम्पत् समुदेति सद्यः । न सा सुधासाररसप्रवाहे निमजतोऽपि क्वचिदुज्जिहोते ॥ २० ॥ विटा तमुद्दामतमं मुरारे । न शोभते ते वत राजलक्ष्मीः । तारार्पितौरपि भारदीया निशेव होना निजवल्लभेन विहाय वैकुण्ठसुखानि भूमौ तपावतोर्णस्य विलासडेतोः । मम्पूर्णमेवास्ति समस्त मुथै- यूँ नन्तु तेनैव सुरद्रुमेण ॥ २८॥ ॥२८ H ·द्वितीयः । २५ आज्ञापयाज्ञापितमा तवद्भिः सुरेन्द्रमभ्यर्थ्य तमा यहस्य । परन्तु पारीन्द्रपरा महतः न याचितं स्यादुचितेदयाय ॥ ४० ॥ निदेशयादेशकरं तदस्मिन् कृत्ये गरुत्मन्तमनन्तवीर्यम् । स्थाता पुरस्तात् समरे न तस्य मदोन्मदोऽपि त्रिदिवेन्द्रदन्तौ ॥ ३१ ॥ • दारिद्रादारी ननु दुर्गतानां तारुण्यकारी च जरातराणाम् । चिन्तामणियिन्तितसन्ततीना- मुपक्ष्यते केशव । किं स वृक्षः ॥ ३२ ॥ मयार्थ्यमानोऽपि मुहुः प्रसून नकमप्यस्य ददौ महेन्द्रः । दुरीश्वराणां जगदीश्वरोच्चे- मंदी हि मेधामधरीकरोति ॥ २३ ॥ कथञ्चिदुद्यानचरान् प्रसाद्य मयाद्य हृद्यं कुसुमं तदेकम् । त्वदर्थ मानीतमिदं मयनाद याचनापि पुण्या भवदईनाथ ॥ ३४ ॥ . .

·वासुदेवविजयम।
.
न सम्पदा ते तस्मादलेन
शतक्रतीरप्पयादियामौ ।
अशेषसंसारविभूषांषोत्तमाय
माँ भूयते किन्त,णि फणीव ॥ २५ ॥
आनन्दसिौरभ्यभराभिरामं
विलोक्य तल्लोचनलोभनीयम् ।
प्रसनमुच्छूनमना मुरारिः
श्रद्धामधाहाचि विरिञ्चिसुनोः ॥ ३६ ।
ततस्तदादाय मुदा तदानी-
माघ्राय च मेरमुखारविन्दः ।
न्यवेशयत् केशचयेषु भैनाः
प्रेमा नवः किं सहते विलम्बम् ॥ ३७ ॥
नयामनामन्दमरन्दधारा-
मत्तालिमालारणितच्चलेन ।
अवाद्यतेवामरनाथभावि-.
मौभाग्यलोलाजयडिण्डिमोऽद्य ॥ ३८ ॥
उदारधाराधरमन्द्रनादान
विडम्बयन् धौरतरखरेण ।
तत. स्मितोड़ासिमुखेन्दुरिन्दु-
प्रभ प्रभावातिभयं तमाह ॥ ३८ ॥

·द्वितीयः सर्गः।. . प्रवादि यन्म मधुरं भवद्भिः विजृम्भितं तत् त्वदनुग्रहस्य । •परन्तु मित्रैः सममा महेतः प्रायो विवादो न शुभोदयाय ॥ ४०॥ मरसंख्यविविधस्तपोभि- बंधैः समूलैरपि दानवानाम् । 'सन्तोषणीयः किल योऽनुवेलं कथं विरोध्यः स मया महेन्द्रः॥४१॥ निदेशकारिण्यनुजे नितान्त. स्निग्धेऽनुरतो मयि वासवस्य । यदा भविष्यत्यनघप्रसाद स्तदा स दाता स्वयमेव सर्वम् ॥ ४२ ॥ एवं वदत्यद्रिभिदोऽनुजेऽस्य मन्तापसन्तानमवाप चेतः । समोहितासिद्धिविधौ हि नित्यं मनो मुनोनामपि मोहमति ॥ ४३ ॥ रूस्त्यस्तु ते माधव ! साधयामो भूयो भयहीमसौख्यमम् । उदीरयन्नेवमथ वर्णन सोऽन्तर्दधे प्राप्य हरेरमजाम् ॥ ४४ ॥ ३

·२१
वासुदेवविजयम।
ततः प्रद्धोद्धतवोरयुद्ध-
कुढ़हलालोककलाविलासी।
सत्योपमातुवनं प्रविश्य
मुनीश्वरस्तामिदमाह वृत्तम् ॥ ४५ ॥
आकर्थ कर्णेजपया तवा तद्
वचो महर्षिः प्रणिपातपूर्वम् ।
विसर्जितस्तत् क्षणमेव हर्षा-
ज्जगाम धाम प्रमथाधिपस्य ॥ १६ ॥
कलावतो नाम कलास्वभिन्ना
प्रणोदितासी मुनिनाथ वकुम् ।
प्रहत्तिमता परितोऽद्य सत्यां
निकेतमस्याः सहसाससाद ॥ ४७ ॥
विनम्रवक्ता कितवेयमनः
क्षिति समुच्य क्षणमास तुष्णीम् ।
ततोऽस्य हेतु सुदृशानुयुक्ता
निश्वस्य दीर्घ रहसौदमाह ॥ ४८ ॥
शुभ शुभे । कच्चिदुदारशीले।
शीलेन ते तोपमुपैति नाथ ।
इतोऽस्ति सत्य नहि सुन्दरीणा
सन्तोप्यते यद्दयितस्य चेत. ॥ ४ ॥

·द्वितीयः सर्गः . नगनवेऽपि प्रचितं भवत्याः मौभाग्यमष्यातमनाचि!। .मम्भावनायां हि समुहतायां हामोरहासोदयमातनोति । ५.: मौन्दर्यगण हरेर्वधूनां मूहि वयादायि पदारविन्दम् । हेतोरती भाविनि! तावकीना भयान कोतिरपलोकम् । ५॥ परस्परालापविलासकाले कल्याणि । मौभाग्यमदस्त्वदीरः। प्रस्तूयत विस्मितमानमाभिः कदा भुदा न विदगागनाभिः । ५२.. गुणे मनोविमलेश भोले- रुपैरदारैर्वयमा नवेन। त्वमम्म ! पूर्णासि तयाप्यकस्मात् कथं पतिमय हतानुराग: ५३॥ प्रसाद्य गर्क सति ! नारदेन कथधिदासादि मरहमुप्पम् । वात्सल्यतस्ते तदय प्रदातुं पुरोमिमा प्राप समन्सुकोऽसौ ॥ ५४ ॥ . .

·वासुदेवविजयम्।
.
विहाय सत्राजितराजकन्यां
न काचिदन्याहति तत् पृथिव्याम् ।'
उद्भासिपीयूपमयूखविम्ब-
विभूषणा सुन्दरि।राविरेव ॥ १५ ॥
त्वदर्थमेवाद्भुतपारिजात-
प्रस्नमानीतमनेन यत्रात् ।
दमां समाकर्य कुतोऽपि वाती
तं रुकिरणोशस्त्वरयाजुहाव ॥ ५६ ॥
अतः शरच्चन्द्रमुखि । त्वदीयं
निकेतनं नाद्य महर्षिरयात् ।
अनन्तवीर्यस्य हरेरनुज्ञा-
भगाय क: स्यात् पुरुषः प्रवीरः ॥ ५॥
समागतं मोऽथ समादरेण
तं पूजयामास मुदा तदानीम् ।
ततः प्रसूनस्य कथा: समस्ताः
प्रस्तावयामास हमन् मुरारिः ॥ ५८॥
प्रवञ्चामानोऽप्यमुना वचोभि-
रबोधि सौगन्ध्यभरैरसौ तत् ।
समुदतः शारदशौतरोचिः
शक्यः किमाच्छादयितुं करेण ॥ ५ ॥

·द्वितीयः सर्गः।
M
.
विचाय पय्याकुलमानमेन
हरिदायादि नतेन तेन ।
परन्त वामोर ! विधी विरु
न सिद्धिमायान्ति समीहितानि ॥६॥
देवास्य पुष्पस्य सते विनीता
मावाजिती मां सततं ययाचे ।
• उपेन्द्र । देवेन्द्रमपि प्रसाद
तदर्थ मानीतमिदं मयाद्य ॥ ११ ॥
इमामनादृत्य गिरं सदीया.
मादातुमेतदिभुरिच्छति स्म।
दुरोग्वरे लोभपरे नराणां
काकृतयः किं फलिता भवन्ति ॥ १२ ॥
म्वयं तदादाय करान्मह-
विद्योतमानामिय भाग्यलमोम् ।
विदर्भजायाः कवरीनिवेश
निवेशयामास नदेय देवः ॥ १३ ॥
सद्यस्तदासाय मदेन तम्या:
समुमसन्या मयि मावहमम् ।
विलोक्ति यत् स्मितमुग्यमामो-
दद्यापि तनो हदय दुनोति ॥ ६४ ॥

·वासुदेवविजयम्। . ! समं मुकुन्देन विदर्भजावा- स्तदैकसिंहासनसद्वतायाः। व्यलोकि या दीप्तिमदाररूपी गपारमागच्छति सा गिरां में ॥ १५ ॥ अद्यानवद्यानि 1 ममापि पुण्यै- मन्ये ममासादि हठेन शेषःर. निकेतमागत्य यदयुतस्य सौभाग्यहानिस्तव हन्त दृष्टा ॥६६॥ समुद्गतायास्तव कीर्तिलच्याः सरोजमुग्धाक्षि ! ललाटपट्टे । मलीमसं त्वयितस्य वृत्तं कस्तूरिकालेपनतामुपैति ॥ ६ ॥ निशेव चन्द्रस्य शिवेव शम्भोः शचीव जिणोः कमलेव विष्ण। सौभाग्यमासाद्य चिरं मुरारे- रिमामवस्थां कथमागतासि ॥ ६८॥ पायमुदीर्णतरः किल ते यशो- हिमरुतोऽञ्चति लान्छनसञ्चयः । इति विचिन्त्य चिरं परितापतो न हृदये मम देवि ! सुखोदयः १८॥ .

·द्वितीयः सर्गः। इति बलति तदीये वाग्विलामे समन्त दुपगतगुरुकोपाझे पशोणाननीः । श्वसितमपचितं यत् सा बभारानतभूः सफलमखिलसत्यं तेन तेने महर्षेः ॥ ७० ॥ इत्यं वाग्विभवैरतीवकपटाद्वज्जृम्भमानैः शने. रोपावेशवमं विधाय सुतरां चित्तं कुरङ्गीदृशः । भौति प्राप इदा तदेयमचिरादुल्लासफुल्लानना मंसिद्धेषु समोहितेषु लभते हर्षप्रकर्ष' मनः ॥ १ ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये कुसुमप्रदानो. नाम दितीयः सर्गः।

·टतीयः सर्गः।.
.
अथ कोपपरीतचेतसा
धर्नवाष्योगमकुण्ठकण्ठ्या।
जगदे जगदेकभव्यया
दलदम्भोजदृशा शनैः शनैः ॥ १ ॥
करुणापरिपूर्णचित्तया
प्रचुरस्नेहरसाभिषिक्रया।
मदनुग्रहत प्रसु । त्वया
विदितं सर्वमिद निवेदितम् ॥ २॥
विलसत्यपि चारुचन्दन
ट्रवशोते गदिते तवाधुना।
न मतिर्मम याति निई तिं.
हिमधाम्रोव रथाङ्गमहति. ॥ ३ ॥
तदगोतिकशानुतापित
दृढपाषाणनिभ मदन्तरम् ।
जलवदचसाद्य सिञ्चमि
स्फुठनायैव परिस्फुट वत ॥ ४ ॥

·तृतीयः सर्गः1. १३ अनुरागरसालमां सदा विभदान्तःकरणामनिन्दिताम् । किमलम्भि फलं मधुदिषा सहसा वञ्चयताबलामिमाम् ॥ ५ ॥ . अधिगम्य तवास्थपजा- বিনা স্ময় আহিঃ। • असवस्तरमैव मामकाः किल कामं कलयन्ति निकमे ॥६॥ मलिना ततुरस्य याहशो कलित इन्त तथैव मानसम् । कितवः कथमन्यथा तथा रचयामास ममैप वचनाम् ॥७॥ दधदन्तरतीव नोरसं सरसं किन्तु बहिः प्रकाशयन् । विधिवचितया मयाद्य किं विदितो दुष्फलवन माधवः ॥८॥ कत्तयमनुकूलतांस में कथमद्य प्रतिकूलतामधात् । खदिरी मुखरामदः क्वचिद विरमधारतरः सदैव हिर . .

·वासदेवविजयम्।
.
.
हृदयादपि पूतनादिषो
हृदयं मे कठिनं हि वजवत् ।
समवाप्य विषादमीशं
शतधा यन्त्र हठेन दीर्यति ॥ ॥
परितः परितापकारिणा
परमस्नेहरसापहारिणा।
हरिणा शिखिनेव साम्प्रतं
बत नीतास्मि दशदशामहम् ॥ ११ ॥
खुत्तम कुसुदुसम
मुनिना नेहवशान्ममाहृतम् ।
अथ तत् स्वयमेव तत्करा-
ब्रयताकारिन किं मुरारिणा ॥ १२॥
सरपुष्पमवाप्य निर्भर
स्फुरदुद्रितमदोद्गतस्मितम् ।
अवलोक्य विदर्भनन्दिनी
वदनं किं भविताद्य मे हृदि ॥ १३ ॥
अयमीदृगुपस्थितो महान्
मम हा हन्त नवः पराभवः ।
इह चेन्न जहामि जीवित
सुभगं वर्म कलङ्कितं ततः ॥ १४॥

·। तीयः सर्गः।। यशसामतरश्मिचारुण जगदद्योति मया चिरादिदम् । ''अवमानकलङ्ककारिणा हरिणां तन्मलिनोकतं कुतः ॥ १५ ॥ किमपत्य निमित्तमञ्जसा मयि वामोऽभवदम्बजेचणः । • अथवापकती न कारणं मलिनानामवलम्बते मनः ॥ १६ ॥ तव सन्तु शिवानि गम्यता विधिनवाद्य सता गतिर्मम । ज्वलति ज्वलने मुदा सनू. स्तृणभावं तरमा गमिय्यति ॥ १०॥. सरलापि बधूः स्वलिता याति खलु प्रतीयताम् । शलिता ललिता लता ध्रुवं विटपिस्कन्धतटान जीवति ॥ १८ ॥ असुभिः सहसेव गम्यता परमेतत् त परेशमर्थये समुदेत न-तेन माद्भिणा मम योगी जननान्तरेखपि ॥ १८ ॥ प्रियस्य हत्- ·६ वासदेवविजयम्। . . বুনি সাবধান मृटु सम्भाव्य तदा कलावतीम् । धनवाष्पनिरुद्धभाषिता सहसा मौनमुवाइ मानिनी ॥ २० ॥ अथ सा सरला विचिन्त्य त. हृदयारोपितरनमीषणम्। विमिनीव विलूनपशजा निममज्न प्रमभं चाम्बुधौ ॥ २१ ॥ अतिमन्युधिदूनमानमा घननिःखास विशोषिताधराम् । परिसात्वमिपात् कलावती स्तिमिताचोमिति तामभापत ॥ २२ ॥ अवमाननखिन्नमानसा नववसीमिव बडितापिताम् । भवतोमवलोक्य निर्भर प्रसभं कस्य मनो न दूयते ॥ २३ ॥ मुखनम्बुजकोपकोमल तव तन्वनि ! शुचा दृतद्युति । तपनातपतापितो दिने हिमधामेव मनो दुनोति में ॥ २४६ - .

·तीयः सर्गः। २७ अयि बालमृगादि । तस्यते वदनं ते निचितं धनाभिः । प्रतिसान्द्रतुषारधारया परिकोण सरसीरहं यथा ॥ २५ ॥ मलिनं भवदाननं यचा हदि तापं तनुते ममोकी मुदिरेण तिरोहितो विधः कुमुदानां मुदमादधाति किम् ॥ २६ त्यज खेदमुदारमानसे! विरमे धातरि किन जायते। मुखमीगवस्थमद्य ते मम वेतः चमते न वीचितम् ॥२०॥ गुणराजिविराजिता सता. मपि मान्या चरितेन चालणा। त्वमपोभमागता दा किमसाध्य विमुखस्य वेधसः ॥२८॥ यदुवीरदुरन्तचेष्टिते. रयशस्तावकमुग्रमुहतम् । सपनेतुमिदं न शक्यते वत जीवन्धयतोऽपि किंगचा ॥ २८ ४ ·वासुदेवविजयम् । . . অধিনা? সিলিণীভুল दवमौदन्ति सदैव दुर्डियः। अवशव्यवसायशालिनः सुधियस्तु प्रथयन्ति पौरुषम् ॥ ३. सहतामपि माननीयता त्वमुपेता निजवनवैभवैः इमम्ब ! कदापि नोचित यदविन्नेव चिर विषीदमि ॥ ३१ ॥ भव भाविनि । सस्थमानसा सहसा सेत्स्यति ते समोहितम् । तदुदेति जगत्त्रयेऽपि कि यदलभ्य मम बुद्धिसम्पदा ॥ ३२ ॥ विहौहि रुपं नहौदृयो भविता कोऽपि परिश्रमः शुभः । परमुबसिद्धिसाधन वपन से कलयावधानतः ॥ २३ ॥ तमित्ययभारभरा भवमालोक्य दयाईमानसः । नरवेशधरः परः पुमा- मंवतौणे विमुर्देवसद्मनि ॥ ३४॥ .

·तीयः सर्गः।
.
रचितेऽपि तनूष्यये त्वया
परिपूर्णस्य तदस्थ किं शतम् ।
किमुदेति समुहूते पयः-
पृपते मोकविधिः पयोनिधः ३५
अथ हत्तमस्य वेदसौ
भविता भामिनि । सिबमानमः ।
'अवमाननमद्य दाम
किमनेनैव तथापनीयताम् ॥ २६ ॥
नदिमं व्ययसरयमनसा
दलदम्भीनदैलाधि ! दूरय । .
नहि ते चरिते नतभ्रधा.
मयशोदायिनि दीयतां मतिः
अपराधविधायिनि स्फुटं
दयिते कार्यदृशां मृगीदृशाम् ।
नृपनन्दिनि ! नान्यदीय से
ननु मानानिजसिदिसाधनम् । ३८ ॥
M
॥
.
सुतनु ! त्वमतः प्रकल्पय
प्रमभं मानमुदारवेतसि ।
न विधयविधी विलस्थिता
किल कुत्रापि शिवाय जायते ॥ ३८ ॥

·४० वासदेवविजयम्। अनुनेष्यति दूनमानसो भवती मानवती सनातनः अथ तत्र वशत्वमागते किमलभ्यं जगतीतलेऽखिले ॥४॥ नियतं त्वयि भावितो यथा न तथान्यास मुरारिरोक्ष्यते । कुलशौलवयाकलावती भवतीवास्ति किमम्ब । काचन ॥ ४१॥ स्वयमप्यनुनेतुमागतो नहि वाच्यः किमपि क्या हरिः। मृदुभाषिणि । मानगाखिना. मवलम्बः मौनमुच्यते । ४९ ॥ अथ मन्युमवेच्य माधवो भविता काकुवापरायणः । कुतुकेन तदार्थयस्व तत्. मरसून हृदयेशमात्मनः ॥ ४३ ॥ अनुरागरमा मानसो भवदुक्क प्रतिपत्स्यते विभुः। प्रतिपद्रमती जगत्पती सुरगाखी भवनाग्र एव ते ॥ ४ ॥ . 0 ·हतीयः सर्गः ४१ . न मनागपि तस्य सम्भवेत् सुरपुष्पाहरणे परिश्रमः। 'अधिगत्य तदीयमौमितं मघवा तत् स्वयमेव दास्यति ॥ ४५ ॥ कुसमप्रभवावमानना- ममुनैव त्वमपाकुरु द्रुतम् । स्फुरति प्रखरे दिवाकर क्रियते किं तमसा पदं कचित् ॥ ४६ ॥ घनमानतरङ्गिणीपयः- प्रकरैर्मोनपयोदवर्द्धिनैः। अवधारणपट्टूषितां सुमुखि । क्षालय कीर्तिमात्मनः ॥ ४० ॥ अयमद्य मया निवेदित- 'स्तव सम्मोदविधायको विधिः । हृदयं विनिधेहि सिद्धये परिसिध्यन्तु शुमे । मनोरथाः ॥४८॥ अधुना तव मङ्गलार्थिनी .गिरिजामयितुं ब्रजाम्बडम् । इति सा समुदौर्य सादरं तरमा तभवनाद् वहिर्ययो ! ४६ ·४२. वासदेवविजयम्। बलिताः स्वयमेव तद्रुषः प्रथिमान प्रययुस्तदुक्तिभिः। मुहदा हि नभखता भृश भजते भीषणतां हुताशनः ॥ ५ ॥ श्रृय सा सहसा मनस्विनी सकलं हन्त विभूषणं जहौ। प्रबलाधिविधूतचेतसो न भवेत् कापि कदापि निर्दृतिः ॥ ५५ ॥ सयन परिहत्व भामिनी कमनीयं कुमुदेन्दुसुन्दरम्। अपिधाय पटाञ्चलेन सा वदना निषषाद भूतले ॥ ५९ ॥ घनमानविदूनचेतसः स्फुरदग्भोजशो मुखश्रिया । जलदेन तिरोहितैकतो विजिता शीतकरयुतिस्तदा ॥ ५३ दिशि यत्र विलोललोचना निदधे सैकपदे दृगञ्चलम् । ग्रथिता व तत्र रेजिरे परितः प्रोणमरोजराजयः ॥ ५५ ॥ .

·तृतीयः सर्गः। अधरेण तदा नतभुवी घननिःश्वासविशेषकम्पिना । 'समलम्भि तुलानिलाहति. स्फुरता बालदलेन वोरुधः ॥ ५५ ॥ अनया हृदयान्तरलसद- गुरुकोपनिलतप्यमानया। 'विहिताः स्वसितानिलोमिनि- दरधूमोत्करधूसरा दिशः ॥ ५६ । सुतरां कातामुपागतां शथिलेखामिव नामनिन्दिताम् । सहसानुययुः समन्ततः सहचर्यः सहजा इस विपः ॥ ५०॥ गुरुरोपभरारुणारुतिः परितापेन मुहः प्रसर्पता। अथ ताभिरमानि मानिनी व्वलयन्तीव शिखा शिखावत: ५८ ॥ व्यजनं व्यजनं जलं जलं घनसारी घनसार इत्यभूत् । अमरोधग्रहेषु योपितां कुररीणामिय कातरी वनिः । ५८ ॥

·४४ वासदेवविजयम्। 1 प्रतिकारपरायणा द्रुतं हदि दाहोपशमाय सुभ्रवः । घनचन्दनसङ्गशीतलं नलिनीकोमलपल्लवं दषः ॥ ६ ॥ कृदलौदलमन्दमारते- विसिनोपल्लवसंस्तरैरपि। न शशाम तदा मृगोदृशः परिपूर्णः परितापपावकः ॥ ६ ॥ रुजमनशी व्यपोहितु नियतिं दैवविनिर्मितामिव । अथ तान तयाप्यमवन् घटमाना इव हन्त नौतयः ॥ १२ ॥ अनुतापभरोऽधरोपणा कुपितं लोहितलोचनविषा । सदृशचतुरी सखोजन- बंधनञ्चानुमितं तदाभिः ६३॥ मुहुर्यजनवोजनः मिगिरचन्दनासेचनैः सरोजदलसंस्तरैरपि न वेष्टते सुन्दरौ। परन्तु हरिनामनि प्रियसखौमिरावदिते निवेदयति जीवित अवणसीमि रोमोनमः ॥ ६४ ॥ C ·तृतीयः सर्गः। ४५ रति विविधविधानव्यामृतानां तदानीं सरसिजनयनानां वागभिरत्याकुलामिः। मदितमिव वितेने हन्त शुद्धान्त उच्चै- Wथयति भधिकं वा बान्धवानां विपत्तिः ॥ ६५ ॥ इति वासुदेवविजय महाकाव्ये सत्यम्सन्तापा नाम टतीयः सर्गः।

·चतुर्थः सर्गः।.
--
+-+-+-
नामिन्दुसुन्दरमखोमतिखिन्नरूपा
दावादितामिव लतामवलोकयन्त्यः ।
सान्द्रापूर्ण नयनाः प्रमदास्तदानीं
शोकाम्बुधौ निरवधौ सहसा ममजः ॥ ९ ॥
कर्पूरपूरपरिपूर्ण मुशोरसिक
मानोर्य वक्षसि निवेथितमम्बुजाच्या' ।
देहोभभिर्दुतमवाप्य करोषभावं
श्रीखण्डपकमपि तापमधात् प्रकामम्॥ २॥
ते तुषारघनसारकरम्बितेन
पाथोजिनोनवदलेन शनैः समीरः।
तेनापि नाप तनुतापभरः प्रशान्तिं
सिध्यन्ति किं हतविधी समभोमितानि ॥३॥
काचिद्दधौ वपुषि कोमलपल्लवानि
काचिन्मृणालवलयावलिमाबवन्ध ।
काचिच्चकार तरमा घनसारसार-
धूलीभरेण परिपूरितमङ्गमस्याः ॥ ४ ॥

·चतुर्थः सर्गः । মাৰায়ে নলিনীলভিনয় गान्टेषु चन्दनरसेषु सुशोतलेषु । कुत्रापि नितिमवाप न सत्यभामा सूनं जलातमपि शुति हन्तलूनम् ॥ ५॥ एवं विध विपुलतापगते तदानों तस्याः सरोरुहदृशी भृशमुजिहाने । आख्यातुमेतदवलम्बितमुत्कचित्ता काचित् मखौ मुरभिदं समया प्रतस्थे ॥ ६ ॥ कुन्देन्दुनिन्दिविशदागममयाननस्थे देवेन्द्रगोपममृणे शयने निषालम् । व्याकोपशुभसरसोरुहकर्णिकान्त:- ममतपटपदरुचिं स्वरुचा हरन्तम् ॥०॥ श्राकुचितेक्षणदले दरहासभासि विद्यत्कपोतफलके कुटिलालकान्ते। कस्याश्चिदाननविधावपि चिचितायाः मोत्कण्ठमुक्षियुगल विनिवेशयन्तम् ॥ ८ ॥ आलोक्य तं विदलिताचनपुनभास विभ्राजमानशतपत्रसमाननेचम् । सन्नम्य नम्र शिरसा तरसा रसा, : मोवाच सा किमपि चागिरामभिज्ञा ॥ .

·४८ . वासुदेव विजयम्। या मौलिभूषणमथेषनितम्बिनीनां सम्मोहनायुधमुदारमपि स्मरस्य । निम्माण कम्मणि विधरपि कोनिलक्ष्मीः सा नः सखी सपदि सौदति देव ! किं स्यात् ॥१०॥ अस्वं किमु प्रमुषितं रतिनायकस्य सौन्दर्यसारसरसौमपि नीरसां वा । किं वा जगविगलिताभरणं विधातु सञ्चेष्टतेऽथ सहसा पिशनो विधाता ॥ ११ ॥ सद्यस्तुपारघनसारपटौरपद्धे रामयते सततमेव मखौसमूह।। सा दुर्विवारविषवेगवशौकतष न क्वापि निर्दतिमुरीकुरुते वराको ॥१२॥ श्राफN कर्णविरसं सुदृशो वचस्तद- गाढामुरागरसभावितमुग्धचित्तः । निःश्वस्य दीर्घमवलोक्य दिशोऽपि शून्या । गन्तु' प्रियामविधमेष तदोतिष्ठत् ॥ १३ ॥ किर्णिते खलु तदीयदशाविशेषे शोकाभिभूतमनसो मधुसुदनस्य । य: सम्भमोऽभवदुदारतरः स एव सोपति प्रणयमाशु सस सस्याः ॥१४॥ ८ ·चतुर्थः सर्गः1: ४८ .. सद्य:तप्रियतमापरमाहितेन तेनातिभौतिविवशोकृतमानसेन । तश्मिनिःरतिविधी पदवी तदानों नाता मुहुः परिचितापि चिरेण चिकैः ॥ १५ ॥ प्रापाद पद्मकलितां बरवैजयन्ती. मवान्तधातिविरोधितया तदानीम् । असे निवेशयति शाहिणि शौर्णसूत्रा. विनिय्य कौस्तुभमणियरमास भूमौ ॥ १६ ॥ सौदत्पदं स्खलदशेषविभूषमुचः विद्यत्कपोलदलमुद्यदुदीर्णवेगम् ।' शुय्यन्मुखाम्बुजमपि सपदोक्षणान्तं तवाततान गतमाकुलमाकुलोऽसौ ॥१०॥ दूराहिमृय्य सवयोगणसंविधानः संसूचितं हदयतापभरं कृशाङ्ग्याः । मोत्कण्ठमुलसितनेत्रसरोणपत्रः कच्यात् प्रियासदनमाश समाजगाम ॥१८॥ श्राविश्य तच शिशिरर्तुनिवासकल्प यवादलधित इव वरया मगाया । मोवाच तसहचरौनिभूतं तदासी मायाक्षप मपौरिममिपया l .

·वासुदेवविजयम्। . लावण्यनिम्मलविकायविपशेषां सम्बिभ्रती तनुलता ललिता कथञ्चित् । स्निग्धप्रबालकमनीयकपोलरुया . संफुल्लपाटलरुचिं परिशीलयन्तीम् ॥ २० ॥ अन्तर्गतैनपविषादभरैरतीव- मालिन्यपूर्णवदनां लठितालकान्ताम् । नैराश्यवहिशिखया परितापिताङ्गीं 'बालां वियोगविधुरामिव शोचनीयाम् ॥ २२ ॥ उज्जृमामाणपृथुकोपसमुद्भवेन कम्पेन बीपतपयोधरभूधरेण। शोणन लोचनयुगेन च सूचयन्ती- माकृम्भिक कमपि दुर्विनय प्रियस्य ॥ २२ ॥ व्याकीर्णनोलकचभारघनान्धकारां देदीप्यमाननयनांशुतडित्प्रतानाम् । निष्पन्दतामुपगतां मधुरां प्रत्या कादम्बिनी मिवं तपप्रतिरुद्धवर्षाम् ॥ २३ ॥ आकुचितागुलिदलेन पदाम्बुजस्य भूमीतले किमपि निर्भरमालिखन्तीम् । तामुदतवसितनिर्भरधूमधारा- समारख्यधरां मुरजिद्ददर्श ॥ २४ ॥ कुलकम् ।

·चतुर्थः सर्गः। विजातलोकचरितथरितेन तेन तस्या विवेद इदयं सुदृशस्तदासी । संलक्ष्य लतणविदो पहिरेष लक्ष्म क्ष्मागर्भगामपि खनि नहि कि विदन्ति ॥ २५ ॥ निर्गीय मानमनुमानपरम्पराभि- लावण्यशेममपि वौच्य वपुः प्रियायाः । दोदूयमानमनसा मुरनाशनेन भेजे भयं करुणयानुगतं प्रसय ॥ २६ ॥ पयादुपेत्य निभृतं व्यजनं तदानी- मानीय तत्सहचरीकरतः कथञ्चित् । तेनाततान तनुतापशमाय तन्वयाः स्वैरं समीरणमधौरमनाः स यत्नात् ॥ २० ॥ अत्रान्तरे रुचिरदेवतरुप्रसून- संसर्गवासिनतनोर्मधुसूदनस्य । तवाविरास नवनिर्भरसौरभश्री: कीर्तिमनोरमगुणदिव सज्जनस्य ॥ २८ ॥ आमोदमुद्तममानुपमरयुदार संसारसारमुपलभ्य मनस्विनी सा। चित्तेन नितिमवाप मनाक् तदानीं नालबते जगति. को.हि. गुणेन.मोहम..-". .

·५० वासुदेवविजयम्। . लावखनिम्मलविकाशविगेपशेषां सम्बिभ्रती तनुलतां ललितां कथञ्चित् । स्निग्धप्रबालकमनीयकपोलरुया . *संफुलपाटलरुचि परियोलयन्तीम् ॥ २० ॥ अन्तर्गतैर्नवविषादभरैरतीव- मालिन्यपूर्णवदनां लुठितालकांन्ताम् । नैराश्यपमिशिखया परितापिताङ्गीं 'बाला वियोगविधुरामिव शोचनीयाम् ॥ २१ ॥ एज्गामाणपृथकोपसमुद्भवन कम्पन वीपतपयोधरभूधरेण । शोणन लोचनयुगेन च सूचयन्ती- माकस्मिकं कमपि दुर्विनयं प्रियस्य ॥ २२ ॥ व्याकीर्णनील कचभारधनान्धकारां देदीप्यमाननयनांशतडित्प्रतानाम् | निष्पन्दतामुपगतां मधुरां प्रवत्या कादम्बिनी मिवे तपप्रतिरुवर्षाम् ॥ २३ ॥ प्राकुञ्चिताइलिदन्तेन पदाम्बुजस्य भूमीतले किमपि निर्भरमालिखन्तीम् । सामुदतवसिननिर्भरधूमधारा- सम्भारघड्यदधरां मुरजिद्ददर्श ॥ २४ ॥ कुलकम् ।

·चतुर्थः सर्गः। ५२ विजातलोकचरितचरितेन तेन तम्या पिवेद हृदयं सुदृशस्तदासी। संलक्ष्य लनणविदो बहिरेव लक्ष मागर्भगामपि खनि नहि कि विदन्ति ॥ २५ ॥ निर्णीय मानमनुमानपरम्पराभि. लावण्यशेषमंपि वीक्ष्य वपुः मियायाः । दीयमानमनसा मुरनायनेन भेजे भयं करुणयानुगतं प्रमा। २६. पथादुपत्य निभूतं व्यजनं तदानी- मानौय तत्सहचरीकरतः कचित । तेनाततान तनुतापशमाय तन्वाग: खैरं समीरणमधीरमना: स यवात् ॥ २१॥ मतान्तरे रुचिरदेवतरप्रसन- संसर्गवासिततनोर्मधुमदनम्य । तवाविरास नवनिर्भरमौरभग्री: कीर्तिमनोरनगुणादिव सन्ननस्य : १८ ॥ धामीदमुगतममानुपमत्युदारं संसारसारमुपलभ्य मनम्बिनी था। चित्तेन नितिमवाप मना नदानी नालम्बते जगति को हि गुणेन मोदम् ॥ २८ ॥ .

·५२ वासुदेव विजयम्। सौगन्ध्यमेतदुदियाय कुतः समन्ता. दित्यादरात् सहचरीरथ सान्वयुक्त । अजुन किञ्चिदपि चारुगिरस्तदान्यो भूभनिभिर्मुरभिदा बहुशो निर्पिदाः ॥ ३०॥ मौनावलम्बिनि सखौनिवहे मृगाची संवौचते स्म परितो हरितोऽनुवैलम् । मन्दायमानमहसि व्यजनं दधाने तिचापपात वनमालिनि दृष्टिरस्थाः ॥ ३१ ॥ आलोकित मुरहरे नयनं तदानी- मैणादृयों द्विगुणशोणिमसान्द्रमासीत् । प्रायोऽपराधिपु विलोचनगोचरेषु तेजखिनामतितरां हि रुपो भवन्ति ॥ २२ ॥ सन्धुचनाणघनमानक्लथानुतप्ता निःश्वासशोषितवराधरपल्लवश्रीः। व्यावर्त्य तदनतो नयनारधिन्द नमानना सुचिरमेव भुवं लिलेख ॥ ३३ ॥ रोषातिरेककलुपायितचित्तवृत्ति- मुन्नीय नौतिनिपुणो दयितामघासौ। निष्यन्दमानमकरन्दविनिन्दि वाक्य- मानन्दमान्दासिवेन्दुमुग्लुम्वन्दार , २९ " ·. चतुर्थः सर्गः। ५३ तत्प सुकोमलदुकूलतयानुयलं हा हन्त शारदसुधाकिरणाभिरामम् । व्यक्ता शिरोपसुकुमारघरोरवल्लि ! भूमीतले ननु निपोदसि कस्य हेतोः ॥ २५ ॥ यस्याभिरामतमधामजितः कलक- मन सुन्दरतरोऽपि विधुर्दधाति । सौन्दर्यसारसदनं वदनं तदद्य कल्याणि ! कि मलिनिमानमुरीकरोति ॥ ३६॥ इन्दीवरातिपिलब्णिविलोकितेन यत् सोख्यसागरमदारतरं ततान ।' भोणायमानमधुनाचियुगं तदेव कान्ते । कथं मम दुनोति मनोऽनुवेलम् ॥ ३० ॥ प्रानन्दकन्दमृदुहामसुधानिधानं वामीरु । ते वदनपार्वणशर्वरीशः। धत्ते तुला तहिनभङ्गमदूषितस्य हा हन्त सम्पति सरोरुहकोरकस्य ॥ ३८ ॥ यतस्पर्थनादपि समिद्धसुधासमुद्र- सङ्गाहनादिव सुखानि समसमन्ति । तव सर्पति तनो तव तन्धि! तापः पापस्य किं इतविधेरविधयमस्ति ॥ २८ ॥ .

·પુe वासुदेव विजयम् । मज्जीवितप्रियतरे ! नहि तानको खप्नेऽपि विप्रियमकारि मया कदापि । तत् किं इभे । शशकशोणितशोणिमान- . मालम्बने सपदि ते नयनारविन्दम् ॥ ४ ॥ वामासि वामनयने । मयि सानुराग मुलासय ! स्मितसुधामधुरं मुखेन्दुम् । आनन्दवारिधिरुदेत चिरं समन्ता. दालोकवान् भवतु भाविनि । जीवलोकः ॥ ४ ॥ सद्यो निवेदय योदरि। किं निमित्त- मुज्जृम्भते संपदि तापभरस्त्वदीयः । वामौहों समवलोकयतो ममाल मुद्देलिता यदसवः प्रसभं भवन्ति ॥ ४२ ॥ एवं विधानि विविधानि सुपेशलानि पत्युर्वचांसि सतरो खसती निशम्य । ममानना निविड़बाष्पभरं निरुध्य तषौ चिरादिदमुवाच वचो विनीतम् ॥ ४३ ॥ गोलोंच्चयेन विमलेन भैपरिचै- न्याः समस्तभुवनेषु भवन्त एव । श्रीवत्सलाञ्छन 1 कदापि भवादृशेषु विभा किमाघरति कोपविजुभितानि ४ ॥ .

·चतुर्थः सर्गः। . १५ . पीताम्बर ! प्रचुरपुण्यवशाभवन्त- मासादयन्ति दृयितं खलु वामनेवाः । सं मनाचमवलोक्य च ते न युक्त मानाभिधानमपि हन्त मनस्विनीनाम् ॥ ४५ ॥ माणेखराध नहि कोपकपायितासित नाथाननायनशतेन तथा प्रयासः । मदैववैभवमिदं त्वयि जीवनाथे यजायसे वन मनागपि चित्तखेदः ॥ ४६॥ उक्वेति मा धनकुचस्तवकानतानी खामोत्करैर्विसुन्तिताधरपलवाया। मानेऽरणे समुदिते लतिष नीरे- बदानिपतितैरवनि सिपेच । ४० ॥. त्य निगम्य अदृशः समुदीरितानि खेदादी सपदि मुग्धमना बभूव । भागस्य नीतिनिपुनाथ सखी तदीया काचित् तदा ललितमाधषमावभाप । ४८॥ एपीयः कुपितकारणमत्युदीर्ण- माकर्शता सकरूपं करुणामयाय । মানসহ ২ যা বির माय: भी। दुरपयतमा भवन्ति । .

·वासुदेवविजयम् । गीर्वाणसंसदि सहस्रदृशः प्रसाद मासाद्य हृद्यतरमद्य दिवः प्रसूनम् ।' एकान्तभक्तिभरभावितमानमेन देवर्षिणा प्रभवते भवते प्रदत्तम् ॥ ५० ॥ तद्देव ! देवकुसमं सविधस्थितायै दत्तं तदैव भवतापि विदर्भजाये। प्रायः प्रसादमधिकं हि महानुभावाः स्नेहात् सदा सविधवर्तिषु वर्त्तयन्ति ॥ ५१ ॥ सौभाग्यसारसमुदायनिकेतनंत- छुत्ला समुन्नतिविधायि विभो ! सपन्याः ! सद्यः समुल्लसदसीममनोऽमिताप- पायोनिधी निरवधौ सुमुखी ममन्न ॥ ५२ ॥ तन्नाय । नायमनुनाथनयानुतापः शक्योऽपनेतुमरविन्ददृशः कदापि । तापोगमं शमयितु धरणेस्तपत्तों कि नौरदः प्रभवति स्तनितानि तन्वन् ॥ ५३॥ काकूक्तिभिः समनुनीय भृशं कथानी- मगीकरोतु समनःसुमनःप्रदानम् । एतावता प्रमुदिता भविता सखी नो नो चेत् तदद्य भवनीयमनशाले ॥५४॥ . .

·चतुर्थः सर्गः।
1
सस्नेहमेतदभिधाय विभोः पुरस्ता-
मौनं सरोरहमुखी चिरमावमार।
अहासमृदयस्तदयं दधार
हदोपदेशमिव चेतसि फेशवोऽपि ।
प्रेयानथ प्रणधिनी मृदुहामपूर्व
मामेचयनि सुधामयकान्तिपूरैः।
मानापनोदनमदारमनानदानी-
मानन्दनं वदनमिन्दुमुखीमधीवत् ।
तचि । क्षमा ६दि विदि निदिष्ट्रि
कामं मया विरचिता: गोपyr:।
सिग्धेक्षणं यदि न पश्यमि पान्दादि।
निर्गम्यता मदमुभिः प्रमभं तदया ५०
उद्यन्मुखेन्दुगचिरा परहारताग
अक्षयकोर मिथुना चिकुरामाग।
লাসিমিশন
ध्यामापि मे वितनुप मनाम दाम १८

·५८ वासुदेवविजयम्। उका रसाईमिति चाटुपरायणेन सैरं सरोरुहदृशः सविधं समेत्य । रोभ्यी विधूतकिसलावलिवल्लिकन्प- मालम्बि तत्करयुगं मधुसूदनेन ॥ ६ ॥ योगस्थितामिव तदा दरमीलितानी नैदाघवाललतिकामिव धम्मर्दिग्धाम् । आन्यास्य ताच विसिनीमिय कण्टकाव्या •मनीचकार सुरसूनमसौ प्रदातुम् ॥ ६१ ॥ विद्राव्य देवनिवहानवहेलयैव निर्जित्य शौर्य विभवेन सुराधिरानम् । यद्यानयामि न नितम्बिनि ! पारिजातं भूयास्तदा सुमुखि ! मे विमुखी प्रकामम् ॥ ६२ ॥ एवं गिरा रुचिरया शपथैरनेकै- र्माने घने मधुभिदा सुदृशोऽपनीते । सन्ध्यारुणाम्बरमनोहरकान्तिर- राविर्वभूव शरदिन्दुमुखीसखीव ॥ ६३ ॥ एणोमः सपदि लोचनयोणिमानं सन्ध्या दधार परितापभरं रथागी। अन्तर्व्यथाविविधतापकदर्थनाभिः साईहररपि तदास्तमियाय भान: negn ·चतुर्थः सर्गः। પર . नयनं जगतामधीशित- विमलांनामवलम्बनं रुचाम् । निपपात तयापि भास्करः स्वपदात् स्यात्यतये हि वारुणी ॥६५॥ मिहिरेऽस्तमिते निमोलिता नसिनी विष्णुपदं मलीमसम् । विरक्षाकुलिता च पक्षियो तनुते कि विपन्महौजसाम् ॥६६॥ यत: पतिस्तव पतिव्रतापि थातोति सञ्चिन्त्य तदा दिनयोः। . ताराच्छलेनेव विकीर्य लाजान् रफायरेयं पतिमन्बयासीत् ॥ ६॥ प्रथतरुणतमालमाजवाना. मपि लघयन् परमाभिरामभामः । गद इय नयनावरीधकारी हतमफरोजगदन्धमन्धकारः ॥ १८॥ पालिम्पनिय निर्भरं दध दिश: कालागुपणं ये. रातबनिय भूप विजगतः सान्द्रेन्द्रनीलोपतः नम्प संपरिकम्पपचिय दियशापिनवतीदलैः प्रया भममुमतास अनयांदाधकारोत्करः ॥८ ·१० वासुदेव विजयम। नचवमालारुचिरां समन्ता. बभःश्रियं वीक्ष्य तदीर्ययेव । प्रदीपपुलच्छलतो धरित्री नक्षत्रमाला हृदये दधार 10.॥ निजैर्योत्स्नाजालेर्जगदमलयलोचनपुटी: पौराम्भासेकैरिख सकललोकस्थ सुखयन् । सुशीतामातन्वन् तपनपरितप्तां वसमती- मतीयस्फीतश्रीविधुरपि तदानोमुदगमत् ॥ ०१ ॥ सौरपदातरे विरतिभाजि यदधकारः वारांनिधी निरवधौ जगदाममज्न । द्रागुद्यता तदुधारि करोत्करेण गीतांशना किमुरुधामभृतामशक्यम् ॥ ०९॥ शुभ्रे निशाकरकरैगंगनेऽतिमन्द- मावाति कैरववनीपवने मनोन्ने । साई तया दयितया परिपूर्णकामो दामोदरः कुसुमतल्पमलञ्चकार ।। ०३ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये सप्रतिज्ञमाधवा नाम चतुर्थः सर्गः। ।

·पञ्चमः सर्गः। ! अथोयतो भानुमतो मयूरी- रुशासितायां दिशि वासवस्य । प्रायोधयन् माधवमत्यदारैः वैतालिका निम्मलवाग्विलासैः मानन्दमम्भोजवनौमिदानी- मायासयन् देव ! करप्रचारैः। भद्राणि कोकावलिशोकमुद्रा- विद्रावणस्ते सविता तनोतु ॥ २ ॥ समाममभिः सहसा दिगन्नान् विराजमानस्य रवेः करोधः। भवत्पतापरिवरिभूपाः प्रभो। निरस्ता निविडान्धकाराः ॥ ३ ॥ छता समन्तायनाबरोध- विधायिना चा तिमिरोत्करेण । मुदागददार व चिलीक्या- स्तामापदं भानुरधः करोति ।

·वासुदेवविजयम्। समुहते सम्पति तीक्षारश्मौ सद्यः सरागाणि सरोरुहाणि । समागते प्रेयसि सविधानं खीणां मनांसोव समुलसन्ति ॥५: सरोजसौरभ्यभरानदारान् समुगिरन्तः परिती दिगन्ताः। दूनं मनः कैरयविप्रयोगा. दिन्दिन्दिराणामभिनन्दयन्ति ॥ ६॥ विधी विरुद्धे निशि वारिजाण ग:यु दुःखेष्विव हन्त मनाः । मधुव्रताः पुण्यमिव प्रभात. मासाद्य सद्यः सुखिनो भवन्ति ॥on उबुण्ठितारो नलिनोवनीनां विलम्बितारी ललनालकेयु। साहितारः सरितां दिशन्तु मातमनास्ते पवनाः शुभानि ८ 'अपूरि लोकः किल कान्तिपूरैः- रदूरि भूरिनिविडान्धकारः । अहारि शोमोऽन्यत: कोकयूनी- रकारि किं. नोदराजाराला..

·पञ्चमः सर्गः। ६३ प्राणेयकार्पितबाहुमूला जालान्तरालादवलोकयन्यः । ‘कान्ताः समाकुञ्चितलोचनान्तै- दिशन्ति भानी घनशोणिमानम् ॥ ९ ॥ संवेशलेशादुलसायमाने प्रोन्मीलयं द्राङ् नयने मुकुन्द ।। 'रोचिर्विचित्र शतपत्रपत्र चिरार्जिताहबृतिमुजहातु ॥ १९ ॥ निद्राविनोदं भवति प्रयाते पयोनिधिः पूर्णदशामुपैति । दानार्थमानीय पयांसि सद्य- स्तमा संशोषय शुद्धकोर्ते । ॥ २२॥ निशम्य हर्षादिति मागधानां स्निग्धानि मुग्धानि निवेदितानि । समुखसल्लोचनंपामुद्रा विद्रावयामास तदा मुरारिः ॥ १३ ॥ प्रामृश्य नेत्र प्रतिमुच्य हारं नियम्य लोलालकपल्लवानि । भृशालसाङ्गी पतिभनियुक्ता तत्याज मत्या भयनं पुरस्तात् ॥ १४ ॥ .

·६४
वासुदेवविजयम् ।
.
उद्ध्य युग्मं भुजयोस्तताङ्गी
विजृम्भमाण क्षणमास तमी।
मन्ये मनोजोऽध पिजित्य विश्व
कौटिल्यमुक्त वधनुयकार ॥ १५
एणोदृशः पाणिपुटे निरुद्धा
वेणी कणकिद्धिणिका विरेजे।
सरोजकोषादिव निःसरन्ती
श्रेणी घनीभूय मधुव्रतानाम् ॥ १६ ॥
आनीय रम्ये मणिपादुके सा
निवेदयामास विनीतमूर्तिः।
आलोक्य वज्ञानमनिन्दिताया-
स्तदोदतिष्ठन्मुदितो मुकुन्दः ॥ १७ ॥
अयोपविश्वेन्दुशिलातले सौ
ताम्बूतरागारणिताधरश्रोः ।
विलोकयन् दर्पणमम्बुजाक्षः
प्रक्षालयामाम मुखेन्दुबिम्बम् ॥ १८ ॥
ततोऽन्वितोऽसावनुजोविन्दः
प्रभातवातं परिषेव्य भव्यम् ।
शनैः श्रमागारमसौमधामा
कामाधिकनीमधुजिजगाम ॥ ८ ॥

·पञ्चमः सर्गः। ६५ - निभाय मलोचितमा वेश. मापूर्य कर्पूररजोभिरङ्गम् । मुद्धस्तलास्फालयिमालबाहु- वीरो रसो मूर्त इवाविरासीत् ॥ २० ॥ सानन्दमिन्दीवरसुन्दरी- नियुध्य भाई यदुवीरवर्गः। • निबद्धगोध कलिताडलिव- श्चिक्षेप भार्गेण शरान् मुरारिः ॥ २१॥ • प्राचार्यभाव स्वयमेव तन्व- नभ्यासयामास शिशूनथासौर नियोजिता शिथ्यगणे हि नूनं विद्यानवद्या प्रथिमानमेति ॥ २२ ॥ नवं तनीयः परिधाय वासः सुरम्यपाटौरवरासनस्थः। स वासितागोऽथ सुवासतैलै- नम्मल्यमुदतनतः अपेदे । पभोभिरग्नोनिधिसङ्गताया समाते. प्राक् सुरनिमगायाः । सनौ सयौतनवभातकुम्भ कुश्मयुरादरतोऽयुनोऽयम् । २ . . - .

·१६ भासदेवविजयम्। प्रतिप्रतीकादपसार्य धारि पीताम्बरे पारतरे दधानः। स सयतामा विधिना विधि समचयामास शिवो शिवाय ॥ २५ ॥ अथ प्रसन्नाननपुण्डरीको दानान्यनेकानि यनीयफेभ्यः। सग्गन्धवासोभिरलइतेभ्यो ददी विदूराणि हृदोऽपि तेषाम् ॥ २६ ॥ समातरम्बुभिरम्युराशि- स्तथाप्न दूनः समभूत् तदानीन् । यथा हरेर्दानपयामबाहे- बद्धिष्णुमालोक्य पयोधिमन्यम् ॥ २० ॥ दिहसोदयात् वेन तदा प्रदात विचारितः स्वर्णमहौधरोऽपि । परंतदावासविलासभालां निवर्तितोऽभूत् कृपया सुराणाम् ॥ २८ ॥ एवं विधायाचिकात्यजातं सभानयामास मुदा कवीन्द्रान् । दत्वा च तेभ्यो विविधेमितानि लन्धाभिषा सौख्यभवाह कृष्णः ॥ २८॥ O ·पञ्चमः सर्गः। अथ थियाधारुतराजराजी राजीचितं वैशमसी विधाय। विलोक्य वक्त मुकुर स्मितास्यः शनैः सभामन्दिरमासमाद ॥ ३० ॥ तदा सवर्णासनसन्निषणः प्रफुलनीलामरुचिचकामे। सुमेरुशौर्षे सहसा प्ररूढ़ो महेन्द्रनीलादिरिवापरोऽयम् ॥ ३१ ॥ महोदयानां परम निधान- मभौष्टवियाणकमाश्रितानाम् । प्रथोपतस्थर्यरमन्विणस्त समुदतं भानुमिवात्मभासः ॥ ३२ ॥ आमुहाविद्युविभपोतवस्त्र तापिच्न पुखद्युतिमात्तचापम् । निदाघतमा इक्वारिवाई अमरेनं मपयाजनीघाः । विचारधारार्पितशुदबुदि- विनोदयामास युधान् स तच । काव्येषु भव्येषु च सत्कवीनां शतावधानो मुदमाततान । २४॥

·वासुदेव विजयम्। . नयतहदैरिव रानवर्ग- रबीयमानेन मनोजभासा। तुषारधाव थरबमायो- विभूषिता तेन सभा नदानीम् । ३५ ॥ भूसंजयवासनसनिविष्टा- नाइय मन्नाधिसतानयासो। धौरस्वरः मेरमुखारविन्दो मन्त्रेण जीवप्रतिमो जगाद ॥ २६ ॥ अहीरतं कारणतः कुतोऽपि देवट्ठमस्याहरणं मवाद्य । सम्पद्यते तत् कथमित्युदोर्ण- यिन्ताप्रवाही वलते मदन्तः ॥ ३० ॥ सूवरुपायैस्तदवग्यमेव विधेयमायासपरायणेन । प्रपूरिताहोकरणस्य सो भवन्ति भूयांसि हि दुर्यमांसि । ३८ जबूत यूयं बहुदर्शिनोऽद्य परं प्रवीणा नृपनौतिशास्। पडीतं मे परिपूरितं स्वाद यथा विरोधो न भवेध देवः३॥

·पञ्चमः सर्गः। ९ त्तदा निगद्येति गदाग्रजोऽसौ बभार मौनं परितो विलोक्य । 'तन्वन्ति बर्थमनर्थहोनं प्रायो हितं भाषितमेव सन्तः ॥ ४ ॥ वामि कंसहिपतस्तदानों निपोय पीयूषमहोदराणि । 'मुदा हुदाधाय जये विजेता गदो जगादोगमतिर्मुकुन्दम् ॥ ४१ ॥ विशुद्धबुद्धे । निखिलेऽपि लोके न वेदनीयं परिदृश्यते ते । तथापि यत् पृच्छसि मादृशांस्ते शालीनतायाः परिजृम्भितं तत् ॥ ४२ ॥ केयं नवीना तव नाथ ! लीला यन्मन्यसे देवतरं दुरापम् । मरान्तक । त्वं वि भड्डराया- मुद्भिद्यते कस्य न भीतिरन्तः ॥ ४३ ॥ निवृत्तिवीज विपदामुदार- सम्पदराणामपि पूर्तिमूलम् । निदानमुद्दामयशस्ततीनां विपशितो विक्रममामनन्ति ॥ ४४ ॥ . .

·७० वासुदेवविजयम्। ८ विराजमानो बलदंशजाले- यत् तापयत्येष जगन्ति नित्यम् । उञ्चरतो निर्भरसभृतश्री. धप्ले समन्तादुदयं दिनेशः । ४५ । हेतोः कुतो वा ज्वलनं ज्वलन्तं विभर्ति नेत्रेणा सदा विनेवः । प्रायः प्रकृत्येव महानुभावा. स्त्वजन्ति न क्वापि परं प्रतापम् ॥ ४६ ॥ विहाय दण्डं प्रथनेन सानां नोपैति गवर्वशतां कदापि। उत्सृज्य वनिनु नीरसेकैः किमश्मसारो मृदुतामुपेयात् ॥ ४० ॥ प्रनाथ के विद्विषतां प्रचण्डे दण्डे समुद्राषिणि कार्य मिद्धौ। वपामुपायान्तरकल्प या. मासक्तचित्ताः सहसा लभन्ते ॥ १८ ॥ पराङ्मखानां चरमै छुपाये राज्ञामुदयोऽपि भुजप्रतापः। धत्तेऽवहामं क्त निर्विषाणा. मुगः फटाटोप इवोरगाणाम् ॥ ४॥ C ·पञ्चमः सर्गः। ०१ . नचोदयं नापि परं प्रताप प्रपद्यते देव । कदापि भूपः। 'पादमधारः प्रसभं धराम छोण्यनाकम्य यघोष्णाग्मिः ॥ ५० ॥ कलामृतां तामृतामतीत्य कौटिल्धर्मवाभ्युदयस्य हेतुः । 'विस्मत्य राकेशमपीह सर्वे द्रष्टुं यतन्ते सितपक्षतोन्दुम् ॥ ५ ॥ तस्मादमुस्साहविपादमोहान् विनाश्य विज्ञानमहायलेन । उपायमातिष्ठ चतुर्थमद्य तेनासा मिध्यतु मलमेव ॥ ५९॥ . मत्या मुहुर्या हुजधम्ममुग्रं दोयिफमेणाक्रमतां जगन्ति । .उत्साहिनामुलसितासिधारः करः सहायः समराङ्गप्पु । ५३ ॥ बलानुजन सहलयपलस्य पलस्य नूनं समर परीक्षा। बदभूतां क्षेवलभीतिमूलं मनीषिणः सान्त्यमुदाहरन्ति ।। ५४ ।।

·७२ वासुदेवविजयम्। . , . मुहहहत्यनिराक्षतीः किं गणते वीरवरेवपोन्द्रः । महेन्द्र इत्यादरभागिदानों विनिर्मितो नाथ! या वयव ।। ५५ ।। पुरा तुरापाड़ गिरिधारिणम्ते बालस्य तबाहुबलं निभाल्य। ई-वशात् त्वय्यनुजेऽपि कीदृ- गपूर्ववात्सत्यममो तदानीत् ॥ ५६ ॥ तद्देव ! सब्रह्मत वाहिनी ते पार्थानिक मङ्गलमातिरस्तु । भवहिपद्रतभरैरिदानों प्रयात रागं सुरनिमगापि ॥ ३०॥ अस्वीकृतेतहचनोऽथ वाग्मी महामनाः कोर्तिधनाभिलाषी । प्रमाणयन् सामगुणाननिकान् नप्ता शिनर्वाचमुवाच योग्याम् ॥ ५८ ॥ वीरोचितं चारतरं गरोयो यजल्पितं देव । तवानुजेन । एतादृशं जल्लितमेतदन्यो न बातु शनोति मुकुन्द ! कोऽपि ॥ ५८ ·पञ्चमः सर्गः। नयाश्रितऽर्थे गदिते गर्दन नार्थः परं कोऽपि परस्य वागभिः ोऽभिषिक जलदेन भूयः किं नाथ। कुल्यारचनामयः ॥ ६॥ विधेयसं मिद्धिविधायकानां विहाय साम्नांन्तु परं प्रयोगम् । सन्दिग्धमिदायधिकप्रयासे म यिग्रहे मजति हमदीयम् ॥ ६ ॥ विनाय पिन्न: ममयं समन्तात् ननोति यो माईवमुप्रताच । म रमिमालीय महोदयानां दिने दिने भाजनतामुपैति । ६२ । विगीर्णधामामनभीष्टक्षरी तेजस्विनां चारुया:प्रचारी। नपापराणामपि मुक्तिकारी मामप्रयोगो नहि कश्य योग्यः ॥ ६२ सान्यादिमाधेपु समोहिमेषु योज्यो न दण्टः सनु पण्डितेन । हिमापनये यिषमै विकारे मदनं किं तनुते गभानि । ६81 ·वासदेवविजयम्। . सामानुविधा सहजप्रसिक्षा नौति वितन्वनतिशद्धकोर्तिः। समाहतश्रीरपि धार्तराष्ट्र युधिष्ठिरो राजपद स्थिरोऽभूत् ॥ ६५ ॥ जयो न दण्डे नियतः कदापि मिद्धिर्विधये हि विधेरधीना । ' तन्नीतिशाली सहसा विधत्ते 'न दण्डमाखण्डलविक्रमोऽपि ॥ ६६ ॥ शक्तित्रयेणातिमेन पूर्ण- स्तधानुरक्तप्रकृतिः प्रकृत्वा । पुरथ पद्याच यदा समर्थ- स्तदाभियायादिजयाय राजा ॥ ६० ॥ ये रङ्गभूमिं प्रसभ विशन्ति मूढ़ा रिपूणामविचार्य शक्तिम् । ते यान्ति तेषामचिरात् क्लधाण- धारापरिष्वङ्गसुखानि नूनम् ॥ ६८ ॥ चौगोऽपि शवः स्वपदे स्थितश्चे- जोतुं न शक्यः प्रभुशशिभाना। ग्राः कभीयानपि नौरमधे गजेन्द्रमाकर्षति हेलथैव ६८ ॥ .

·पञ्चमः सर्गः।
७५
निग्धोऽपि नीती परिनिष्ठितोऽरिः
सदा विगाः मुधिया नृपेण ।
न जातु दङ्गोबतिमन्तमग !
खर्भानुराकामति भौतरश्मिम् ॥ ७० ॥
नापेक्ष्य मन्वं सइया मदान्धो
मध्यं वहनां दिपतां व्रजेद् यः ।
पिपीलिकासममाकुलस्य
दगामसी गच्छति पन्नगस्य । ०२ ॥
नदेय देषट्ठमयाचनायै
कचित् महेयः मविधे मघोनः ।
तेजखिना होनवलेऽपि शनी
नयन्यमदीपयति प्रतिष्ठाम् ॥ ०२ ॥
भयन्तमप्यर्थमयाधितेन
तनोति नीत्या नौतिवेत्ता।
माचात् छतोऽपि हिरदोऽधपाद-
प्रियेनिनादानुमीयते हि ॥ ०३ ॥
स याप्यमानोऽपि नरेन्महेन्द्रो
ददाति देवहममिडदपः।
विभो ! न दोयाय तदा पिरोधी
चतोऽवमानं सहते म तेजः ॥ ०४॥

·वासुदेवविजयम् । . लब्धोदयोऽप्यन । विलय कालं नालम्बते जातु महो महखी। प्रगेऽपि किं दृष्टमथ श्रुतं वा यञ्चण्डतां गच्छति चण्डरश्मिः ॥ ०५॥ तनोति योग्ये समये महात्मा नितान्तमुयत्वमनुग्रतां वा। विभी। विहायो दिवसेऽतेजी न्दधाति रात्री खलु चन्द्रिकाच ॥ ०६ ॥ वितन्वतस्ते विजयानुकूला नीति लियो यान्तु वर्ग समन्तात् । विहाय नावं नरदेत ! किं स्या- दम्भीनिधी सन्तरणं शिवाय ॥ १७ ॥ सामाप्युपायवितयेषु सत्स सम्यक् प्रयुक्खपि निष्फलेषु । दण्डेषु दण्ड विनयेन्नयनो भूयोऽम्यदो नीतिविदो वदन्ति ॥ ०८॥ उदौरितं सात्यकिना नदेव हदैव देवः प्रथयम सम्यक् । विधारधारास महोदयाना. मुगासमा मन एव मन्दी।

·पञ्चमः सर्गः। इति वचनमुदारं सात्यकेः सत्यवाची विविधगुणगभीरं गौरवादाकत्तय्य । स्वयमपि इदि भूयो भावयित्वानुवैले मुररिपुरथ'दूतप्रेपणायोत्सकोऽभूत् ॥ ८० खिग्धाभिः परिहासयागभिरमलैरालोकितैः समितेः दारिद्रयोदयदारिभिर्वहुविधैर्दानैः समानैरपि ।' सन्तीयं गमयन् मनः पलु तृणमापात्रमापामरं मेरास्यो विससर्ज संसदमसी प्रासोत्सवः केशवः ॥ १॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये नीतिविवेकी नाम पञ्चमः सर्गः।

·षष्ठः सर्गः! . नारदं नयदयाविशारदं शारदं विधुमिवातिसुन्दरम् ।। आजुहाव मनसा नवादराद बादरायणमिवाथ माधवः ॥ १॥ सोऽधिगत्य हृदयं जगद्गुरो- राजगार सहसा महामुनिः। जातनाथमनसो विलम्बितुं नालमुचलधियः कदाचन ॥२॥ द्रष्टुरत्सकमना मधुहिषं राजहंस व मानसं सरः । पञ्चरन् नभसि निम्मलद्युति- लॊकलोचनपुटीरनन्दयत् ॥ ३ ॥ रोहिणीशकिरणाभिरामया भासमानतनुभातिधारया। खर्बदीमभिनवामिवोच्चकै- राततान गगनानने मुनिः॥४

·पाठः सर्गः।
७८
कुन्दपन्दनरापारसुन्दर
कापकालिभरभासिताम्मरम्।
नेकरयमिनोदिनं अना
भेनिसमरिताः कमानिधिम् । ५.
फामिभीमनिसभाषिताधिक
रामायकदारमागतः।
শুরির খামােশমী
এগাযপিনঘন ।
समातप्रितमयपमिदुरैः
মামালিনসন
पमुशासनसती नभाम
पुणरीषमयमासनान मा ।।
মপি মায়াবি মাসিস
ममतीय भवनानि नाकिनाम
पामाद समितियः
सिरोति नतः समापितम्।
कालि पहिरदेवमाममा.
दुरिम पापन मारि
मन मलिदाधिरा
पारागार मारदाता

·वासुदेवविजयम्।
मनिवेद्य कनकासने तदा
खागतञ्च परिपृच्छा सादरम् ।
भूमिलमशिरसा प्रणम्य तो
पर्यवतुषदमौ सपर्यया ॥१०॥
अर्चितो भगवता सपर्वतः
सर्व्वतः म खलु सम्मुदं ययौ।
खामिना हि सदयेन सत्कृताः
प्राप्नुवन्ति सुधियः कृतार्थताम् ॥ ११ ॥
सादरेण हरिणा विनिर्मितां
प्राप्य सत्कतिमतोव इर्यितः ।
नारदः सविनयो नयोज्ज्वलां
निम्मलां सपदि वाचमाददे ॥ १२ ॥
अध मे मनसि सम्मदो महा-
नद्य मे नयनयोः कृतार्थता।
साम्प्रतं जनरभून्ममोज्वलं
यद्यलोकि तव पादपङ्कजम् ॥ १३ ॥
किं न सन्ति भुवने महर्षयः
किन ते भवति भक्तिभाविता:।
यत् तथापि मयि ते प्रसन्नता
तत् कृपामय ! कृपाविजृम्भितम् ॥ १४ ॥

·पष्ठः सर्गः। ८१ . पद्मनाभ । हृदयस्य सम्पदी थादृगुलसवि सविधौ तव । स्यन्दमानकिरण हिमद्युती तादृशः किमु कदापि जायते ॥ १५ ॥ संस्मृतिभंगवता फताद्य या सा मदीयंसुलतव्यधायि किम् । चापलात् सहजतस्तथापि मे तव कारणमुदीचते मनः ॥ १६ ॥ जातिमावविहितादरादही मादृशाद् यदुपते ! दिजन्मनः । जायते यदि विधेयमञ्जमा तत् तवैव महिमा महागुतः । १७ ॥ युक्रमेव तदिद निवेदन तावकौनपुरतो जगत्पते ।। .यावरणपद्मसविना नयुदच्चति जगत्यसाध्यता ॥ १८ ॥ तविदेशय निदेशकारिणं किं मुकुन्द ! करवाणि तेऽधुना । जातनाथहट्योऽपि सेवक छत्यवस्तुनि निदेशमिच्छति ॥ १८ ·वासुदेवविजयम् । किं प्रविश्य तरसा रसातलं शेषशेखरमणिं नयामि ते। ध्यायतसव पदाम्बुजयं कापि नैव मम कुण्ठितं मन. किं व्रजामि सविध महेशितुः किं विरिञ्चिपुरमुत्पतामि वा । केशव ! ज्वलनसारथेरिव क्वापि मे न खलु बाधते गतिः ॥ २१ ॥ एवमुक्तवति नारदे तदा पळतोऽपि विकसन्मुखाम्बुजः । मौलिचालनमुदीरयन् परं गौरवं विनिदधे तदुक्तिषु ॥ २२ ॥ नन्दनानि मकरन्दसारतो निर्मलानि मनसः सतामपि। बाकलय्य गदितानि सादर नारदस्य मुमुदेतरां हरिः ॥ २३ ॥ "उल्लसनयनपतगोभिनो- द्भासितेन वलितस्मितश्रिया । पाननेन लघयन् सरोरुहं माधवो मधुरया गिरायणात् ॥ २४ ॥ C

·पष्ठः सर्गः।
.
दुर्विमित्तयिनिवृत्तिकारक
तावक पदमपश्यतो मम ।
भानुमन्समिय वारिजन्मनः
कापि न प्रति सम्मुदं मनः ॥ २५ ॥
मप्रसाददये त्ययि प्रभो।
वान्छितं जगति किन्न लभ्यते ।
उहते गगिनि सम्भृताती
दुर्षभाः किमुत गीतला रुचः ॥ २६ ॥
हंसवानसत । माध्यामिदं
श्रूयतामुपचितं निवेदितम् ।
त्ययगेपविषयोपदेशक
माघ । किन कयनीयमम्ति नः ॥ २१ ॥
देयलोकमभिगम्य मवृक्षसे
पारिजातकुसुमं समादतम् ।
अर्पितस तदही त्ययाथ में
एकिपीसविधवर्तिने पुरा ॥२८॥
सौख्यमारमिव तणनान्तिके
मामयापत विदर्भनन्दिनी।
दक्षिणमपयभाभीरण
तन्मयापि सुदृगे समर्पितम् ॥ २८॥

·८४
वासुदेव विजयम्।
C
तत् कुतोऽपि बत दुर्जनाननार
संश्रुतं सपदि सत्यभामया।
मोदते हि हृदयं सदा सुहः
ड्दवस्तुनि भलीमसात्मनाम् ॥ ३० ॥
प्राकलय्य कुसुमार्पणं तदा
हन्त भोमतनयोन्नतिप्रदम् ।
प्राणहानिपरिनिष्ठमानसा
मानसागरजले ममन सा ॥ ३१ ॥
तत्सखीपरिकरैरुदीरितं
दुर्विधेयमधिगम्य सभ्रवः ।
उद्धताधिशतविद्धचेतमा
यातमा च मया तदन्तिक । ३२॥
विधतौञ्च रचिशेषमङ्गक
घोड़भोमिव कलां कलानिधेः ।
पश्यतः प्रणयिनी ममोचक
भाडयाकुलितमास मानसम् ॥ २२ ॥
'सत्वरं विरम साहमादितः
किंक्रियेत भवदीभितं प्रिये ।।
भापमाणमिति मां ययाच सा
पारिजातकुसुमं सखीमुखैः ॥ २४ ॥

·पष्ठ. सर्गः। ५ स्वीकृत खल मयापि तनुदे पारिजाततकुदानमञ्जमा । 'निर्भरमणययन्त्रितात्मनः कि विवेकमवगाइते मनः ॥ ३५ ॥ तन्मने । लुमिममाशु याचितुं देवराजनगरी गरीयसी। वत्सलेन भवताद्य गम्यतां गम्यता च तव कुत्र नेक्ष्यते ॥ २६ ॥ आशिषः स्वयमुदीर्य सादरं मादृशामथ नतिर्निवेद्यताम् । निर्जरेशमनुयुज्य मङ्गलं मामकीनमपि तत् प्रयुज्यताम् ॥ ३०॥ सर्वमेतदुचितादनक्रमात् खीकृतं खलु निवेद्य मामकम् । उच्यतां मम गिरा चिरादिदं प्रोलसदिनयमेव वासवः ॥ ३८ ॥ कारणादुपचितान्महामते। याचते सुरतम् तवानुजः । नत् त्वदीयकरुणा विजृम्भतां दीयता विबुधनाय ! सोऽधुना ॥ ३८॥ ८ ·८६ . वासुदेवविजयम्। सर्वदा खलु निदेशकारिणे पासताय सुहृदेनुजन्मने भूरुहोऽपि यदि नैव दीयते तत् कमञ्चतु विचारचातुरी ४ ॥ य: स्मृतोऽपि मघवन् ! समोहितं पूरयत्वविरतं भवादृशाम् । कंगवाय सततं नतात्मने पाट्पस्य वितरोऽपि किं महान् ॥ ४२ ॥ इस्थमर्थिवटुदारतमा याचितोऽपि भवता सुरद्रुमम् । यद्यसौ नहि ददाति दुम्मेद. स्तन्निगद्यमिदमूर्जिताक्षरम् ॥ ४२ ॥ वारितापि विनयैः क्रुधा हरे राविरास सहसा हरि प्रति । संहतोऽपि वमनैः प्रयवत; कि द्रुतं भवति नोच्छिखः शिखी ॥ ४३ ॥ 'वां मुरारिरपि गौरवादहो याचतेऽर्जुनमखः शचीपते ।। चेदितोऽपि न तनोषि मावं तयं सपदि वीतदूपणाः ॥ ४४ h

·C
वासुदेवविजयम्।
८
श्रीपते । तव निदेशलामतः
शावित हृदयमद्य मे मुदा।
यत् तथापि विनिवेदयाम्यहं ।
सर्वथा तदवर्धयमञ्जसा ॥ ५० ॥
याचितो न कतिशो भवत्वते
वामधी विरपिनं दिवी मर्या
नाददात् तदपि दपमाश्रित-
स्तत्प्रसूनमपि हन्त कहिचित् ॥५१॥
सर्वलोकहृदयाधिवासिनो
वासुदेव ! विदितं तवाखिलम् ।
मन्यसे तदपि याचितं हितं
जायते न हृदयं कदापि ते ॥ ५२ ॥
निर्भरर्भुजभुजङ्गविक्रम-
राक्रमाय जगतामपि प्रभुः।
बादृशोऽपि यदि यात परं
व प्रयात तदयाचितप्रतम् ॥ ५३ ॥
'प्रार्थितोऽपि मघवान् मया पुनः
कईिचिनिजतरन दास्यति ।
गम्यते तदपि देव ! न प्रभो-
मापितं समुचितं हि लशितम् ॥ ५४॥

·पाठः सगः ce पशितालमपमापता विमी। साम्प्रतं गगनमुत्पताम्याम्। •सलाधार भवाहिनी वाहिनीन्यदुपते । सवाचिरात् ॥५ रज्युदो विकमन्मणाम्लो माधवाय वितरराधिपः । पमुत्रापमतदयो भग गमपुरमगामादाभगत ॥ ५॥ मपिग मनोहर पापमपानामादान। मानस मुनियापित का पता तिषियने ।। पोपटेनमानुपादिमो- मारे पतिादिनीमसो। যা শিা অমান मागताप मिपारिता तली परनाम् । font arrममा पhिrist ·१० वासुदेव विजयम स्पन्दमानमवगम्य दक्षिणं लोचनं निजमकारणादपि। अन्वमायि परमेष्ठिसूनुना सविकष्टतरमिष्टमात्मनः ॥ ६ ॥ अर्चितो नगरवासिभिस्तदा सादरं नयनपङ्कजस्रजा। कौतुकोत्तरलितः शनैरमौ\ नियंयो-नगरतो नभोऽध्वना ॥१॥ दे मैतवनवीक्षणोत्मकं पर्वतस्य हदयं विचारयन् । चारयंच चरणी भुवि क्षणं खे सुखाच्चिरमसावचीचरत् ॥ ६२ प्रोतमत्फलभरानताचल- चारुमारतविलोलपलवाः । सम्ममादिव महीरहास्तदा तो प्रसननिकरैरवाकिरन् । ६३ ॥ पाललेषु परिपीय पहज- स्यन्दमानमकरन्दधोरणीः।। मन्दमन्दगतिना नभखता सेविती मुदमवापतय तौ । ६४ । .

·पष्ठः सर्गः। सारसारवविरावितायल- चक्रवाकचयचामताडताः। "उल्लसन्नलिनरेणुरनिता- सो निरीक्ष्य सरसोननन्दतः ॥ ६५ ॥ नन्दनन्दनगुणान् मनोरमान् पर्वताय सुद्धदे निवेदयन् । काननाचलसरस्तरङ्गिणी- रुत्ततार निमिर्पण नारदः ॥ १६ ॥ कायलिहशैलशेखरमहीमध्यास्य विश्रान्तये काम्याराध रथानिवातिसुखदानम्भोधरानुच्चकैः । भाजिष्णुः कचनांहमानिव निरालम्मो वियन्मण्डले याधीशपुरं प्रति प्रमुदितो धातस्तनूजोऽभ्ययात् ॥६०॥ विविधनगरदेशयामकान्तारभूमी- टुंतमथ समतीत्य स्वीवसिद्धिप्रभावात् । कमलभयतनूजः पर्वतेनानुरुकः मपदि तहिन लाभ्याभमभ्यासमाद ॥ १८ ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये दूतसंप्रेषणो नाम पाठः सर्गः। .

·सप्तमः सर्गः। अथ श्टङ्ग शतेन शोभमान परिणाहैः परितः परिस्फुरन्तम् । हृदिवोच्चतरं महात्मनस्तं हिमशैलं तनयो विधेर्ददर्श ॥ १ ॥ तहिनेन सदा सितच्छवीनां शिखराणां क्रमशः स्तरच्छलेन । घनफेनयुता तरङ्गमाला स्फुरतीवेइ मुहुर्नभोऽम्बुराशेः ॥ २ ॥ अरुणारुणरायरञ्जिता? धवलः श्ट्रङ्गवरो रुचिच्छटाभिः । उमया मिलिता देहमोशं वपयनेष भूश क्वचिद्विभाति ॥ ३ ॥ कचिदिद्धसधाकरानुकारा रुचिधारा शिखरात् समुल्लसन्ती। सममानि मुनीश्वरेण सद्यः सुरगङ्गव नमोऽङ्गनात् पतन्ती ॥ 8 ·सप्तमः सर्गः। १३ क्वचिदच्छतरैईिमाम्बुपूरै रचिरोदयातरवी तिमतानात् ।। 'नवविठुमरागमभ्युपते- तहमप्रतिमा पराबभूवे ॥ ५ ॥ धचिदू गिलोघसटेप प्रतिरुडाकरान्धकारिता । 'प्रतिभाति पयोदकुञ्जराणां विपुलालाननिभं गिरःसहस्रम् ॥६॥ हिमभाजि मनोरनभूमो मह लीलां दयितेन तन्यतीनाम्। पिहितानि भवन्ति किनरोणां मधुराङ्गापि सदैव धूमिकाभिः । कचनीपलपातचूर्णिताना पयसां मूर्धितपारागभामाम् । म्फुटदाडिमोजसोदरेभ्यः ध्यतेभ्यः स्पृहयन्ति कोरमार्थाः ॥८॥ फपिदुखतया गिनीयानां नितरां निग्रतया कचिश पायें। परिदर्शयतीव पुस्खपाप- प्रतिमूर्सी पथिकाननायतोऽध्या ८ . .

·१४
वासुदेवविजयम।
बततीततिभिः कचिच गाढ़
सहवासप्रणयादिवोपगूढः।
अतटात् पतनोन्मुखो महाश्मा
जनयत्येव भयं मुहर्जनानाम् ॥ १०॥
कचनाश्मवशानतोन्नताभिः
कुटिलाभिः सरणीभिरद्रिदेहे।
समतक्रियते सवलत्पदाभि-
भुजगाधीशतनोविलासपालिः ॥ १९ ॥
कचिदाकलितानि कण्टकानां
गइनैर्भूरितरैहापहाणि।
अतिसान्द्रतमांसि दुर्जनानां
हदयानीव सदा दिशान्ति भौतिम् ॥ १२॥
कचिदग्मनि निर्भराम्बुपाता-
हिलसमझरनादमाकलया।
ध्वनितानि मृदूनि कोकानां
दधले झझरवेणुनादलीलाम् ॥ १३ ॥
कचिदमुमुचा नितम्बदेशे
परिपक्रेन किरातसुन्दरीणाम् ।
उदविन्दुमिपेण केगपाः
पृथमुक्तामकरैः प्रसाध्यते न ॥ १४ ॥

·सप्तमः सर्गः। १५ क्चनामचयैः श्रितेषु गढ़ शिखरेप स्फरतीह पादपानाम् । 'जनयबनिश सुवर्णवाली- भ्रममालोकयता तड़ित्मपः ॥ १५ ॥ परिती वनराजिराजितानां रुचिमालोक्य मनोजदन्तकानाम् । 'अवहेलमधामनिस्तदानी- मतिमा नवमेघडम्परेषु ॥ १६ ॥ कचिदुशरदिन्द्रनीतकान्या छुरितानां गणिकान्तधोरणीनाम् । स निरीक्ष्य रुपिं सरसवन्ती- यमुनासङ्गममोहमाजगाम ॥१०॥ विलसदनमालयातिरम्य कलितथि हिजराजिमेव्यमानम् । .दनुजारिशरीरबहिनोदं व्यतनोत् सानुगतं तदा तदक्षणोः ॥ १८ ॥ प्रततिप्रभवस्य लगेतोः कचनान्त:नवता कमम्बनेन । पया शतमम्तनुमवारा मिलिता यान्ति मनैः सरिदिलासम् ॥ १८ ॥ ..

·वासुदेवविजयम्।
~
कचन प्रणदज्जलप्रपात
घनघुत्कारविधायिधूकष्टम्।
स्फरतीव गृहं गभोरतायाः
स्फुटझिलोविरवं निकुञ्जवन्दम् ॥ २० ॥
इह निर्भरवारि पातुकाम
गयूथं परिलक्ष्य लागुलायम् ।
विधुवन् क्रमते शनैस्तरतुः
क्वचिदेलागहनैस्तिरोहिताङ्गः ॥२२॥
क्लप निजतामियम
क्षणभन्धीकृतवीक्षणो मुदेव ।
विशतौर मृगः स्वयं महाहे.
मुंखरन्धं विपुलं बिलं ययाः ॥ २२ ॥
अतिनूतनमालतोलताना
कुसमान्यच्छ्रितसागुमङ्गतानि ।
कमलासनसम्भवोऽवलोक्य
स्फुटतारानिकरभ्रमं बभार ॥ २३ ॥
'विलसदिमलेन्ट्रनीलकान्तीन्
जलदानत्यनुरागमाकलय्य ।
मदमेदुरमानमाः प्रकामं
शिसिनस्तं परितोषयाबभूवुः ॥२४॥

·सप्तमः सर्गः। १७ . कचिदुचरवैर्विराव्यमाणः सरमः सारसइंसचक्रवाकैः । 'सरसी: सरमौरुहाभिरामा गिरिरालोक्य तदा भृशं ननन्द ॥ २५ ॥ मृदुपलयशालपादपाली विलसन्तौ नितरामधित्यकायाम् । हरिदमुनिधस्तरङ्गभनि क्वचिदनीकुरुतेऽनिलानुपङ्गात् ॥ २६ ॥ काचिदाकुलितान् मृगेन्द्रनादै भैयविभ्रान्तविलोचनान मुनीन्द्रः। विरदानवलोक्य धावमानान् करुणाकोमलचित्तत्तिरासौत् ॥ २० !! सविकाशपलाशपुष्पगुच्छो रुचिरस्तेन तदा मुदा व्यलोकि । दहनाय मुहवियोगभाजा. मुदितः कामशिखौव काननेषु ॥ २८॥ नयकेशरकाननलिकीणों कुसुमालीमवलोकयाकार। विपदिग्धमुखीमदोर्णमार गरधारामिव मन्मथस्य रामः ॥ २८॥ ८

·१८
वासुदेवविजयम्।
मरुतापहृतो नभोऽन्तराले
ददृशे तेन कदम्बरेणराशिः।
घनमानविमर्दनाय यूनो-
मदनस्येव चमूसमुत्यधूलिः ॥ ३० ॥
अवगाह्य सरः सरोजरम्यं
सरलानां रसमुच्चकैर्निपोय
मृदुना पवनेन मेव्यमानो
नितरां प्रीतिमसौ सबन्धुरापत् ॥ ३१ ॥
दधतोऽपि महोन्नति समन्तात्
पवनान्दोलनलोलचारुशाखाः।
कुसुमैस्तमवाकिरबयोका
बलते कुत्र महात्मनां न मानः ॥ ३२ ॥
विहगारवरम्यवाग्विलासो
विलसत्पल्लवकल्पिताअलिश्रीः ।
विनयानतक्षमौलिरेणं
'प्रणनाम प्रणयादिवाद्रिराजः ॥ ३३ ॥
'क्वचिदुज्ज्वलितं इतता-
रुचिरं पारतरोटजावलीभिः ।
मुमुदेतितरामसी प्रशान्तम्
'यमिनामाश्रममएडलं विलोक्य ॥ ३४॥

·सप्तमः सर्गः।
हर
अतिनूतनभूरुहान् प्रयत्नात्
सपयन्तोः कलसाम्भसा प्रसकैः ।
नववल्कलवाससः समन्ता-
मुनिकन्याः प्रणयादयं ददर्श ॥ ३५ ॥
स्मरणान्यभिनीय मोऽट्रिमूचे
ननु गौरीशिखरः स एष पश्य ।
गिरिजेह गिरीशमाप्तकामा
दयितलेन पुरा तपश्चार ॥ ३६ ॥
कलसस्तननि.सवैस्तयामी
गमिता वृद्धिमपत्यनिर्विशेषात्।
अधुनापि समान्मरन्दमत्रं
तरवस्तहिरहादिव त्यजन्ति ॥ ३० ॥.
मधुरेण फलेन तर्पयन्ती-
मिहरानीमिव गोस्सनी प्रयत्नात् ।
श्रितभूर्जतरु ध्रुवं चमर्य-
चलवालव्यजनै: सभाजयन्ति ॥ ३८ ॥
टणमेरुतरं समाश्रयन्ती
ललिता सोमलता मियं प्रियेव ।
परिशिक्षयतीव बीचमाणान्
नितरां प्रेम सता पवित्र मेतत् ॥ ३८ ॥

·वासुदेव विजयम्। प्रियकाजिनरम्यगण्डशैल. स्थलमध्यास्य मनोजकण्ठभाजः । वटवः पटवः स्वरादिभता- विह गान्ति रथन्तराख्यसाम ॥ ४०॥ प्रसृतेन मृगौं मुदाशयन्त्या नवनीवारबलिं महर्षिपत्न्याः। अनुकर्षति वल्कलान्तमंसा- न्मृगपोतः परितः मुर्ति वितन्वन् ॥ ४१ ॥ करभैः सहितो मृगेन्द्रप्राय: पुरतः क्रोति पम्य मित्र ! चित्रम् । मृगराजवधूर्व पुस्तक्षेपां लिहती खेहभराड्नोति पुच्छम् ॥ ४२ ॥ नखदारितदाडिमोफलोद्य- ट्रपलग्न स्वकरं तहा लिहन्तः। कपयो विविधानभनिभाजी विधिसनोच्दमुत्तमा वितेनुः ॥ ४३ ॥ शुरुकार्यपरोऽपि पुण्यचित्तै- विहितातिविधिस्तपोधनोधैः । ज्ञशमाश्रममण्डले स तस्थी न महान्ती हि कदापि लडुनीयाः ४४ ॥

·सप्तमः सर्गः। अपि तैविनयेन सेव्यमानो न विलम्ब नयवित् स चाललम्बे। असमाहितभर्तमासनानां भवति कापि न धीमता प्रमोदः । ४५ गतराग इयोधकर्ममत्व दृतमुत्तीर्य हिमाचलं पिघालम् । कतयोग वामद मोघलयौं पिवुधाधीगपुरीमसौ प्रपेठे। ४६ ॥ अथ तां चिरामनन्तरः महसोत्कण्ठितमानसं निरीक्ष्य कमलासनमम्भवम्तदानी- मिदमूनेऽनुगतेन पर्वतेन ॥ ४० ॥ निजगिपकनाविनोकनार्थ भुवनान्यम्युनस भयः ममर्ज । नदुपर्युचितां यंग:पताका- मिय देयेन्द्रपुरीमिमामकास् ि॥ ४८ द्युतिभिर्यदुदारमन्दिराणां परमाणिक्यमयूममेदुराणाम् । परुणयमवाप यदिपमा- नापशेन जनेनिंगपतेऽसी।४८॥ मा .

·१०२ वासुदेवविजयम् । इह सौधशते निवेगितानां विपदानां यशिकान्तधोरणीनाम् । अधियामिनि कान्तयः समन्ता- दपि गङ्गाश्रममावहन्ति नित्यम् ॥ ५० ॥ अवलम्बा चिराय नमहमये विदयाः पार्दणशर्वरीशबिम्बम् । समतां दयिताम्यमण्डलाना- मिह कौहलती विलोकयन्ति ॥ ५१ ॥ पवनाः परितोऽपि कल्पवलि- प्रसामोदमदारमुहिरन्तः । भययन्ति सदैव गाइबन्धा- मपि नौवीमिह कामिनीजनानाम् ॥ ५२ ॥ दुई पग्य वयस्य ! कौतुकानि स्फुटमालोक्य मुखं मृगवणानाम् । रचयन्ति चिराय उदृतानि प्रथयन्तो मुदमुत्तमां चकोराः । ५३ ॥ "मदमेदुरवारणेन्द्रदान- प्रसरसौरभमुग्धमानसानाम् । पटलान्यलिनां नमोऽवकागे दधते जङ्कममचकुश्चमीभाम् । ५४ ·सप्तमः सर्गः। १०३ परितः पुरयासिनो दिगोया लतिका करपलता सरिञ्च गगा। अधिपः खन्नु यत्र वहन्ता कथमेषा वचसां नु गोचर: स्यात् ॥ ५५ ॥ नियमभिस्तपोभिरुयै- वसुदानरंसुभिश्च मुच्यमानः । 'यतते यदवाप्तुमाश लोक- स्तदिदं पत्तनमैन्द्रमुजिहोते ॥ ५६) इति वादिनि पर्वत समन्तात् कुतकोत्फुलविलोचनो महर्षि टुरवाप्यमनर्जितोरपुच स्तिदशाधीशसदः समाससाद ॥ ५० ॥ अवगम्य समागतं मुनीन्द्र स्फुरदानन्दपयोनिधी निमजन् । सजलाननिभांनि मन्दधानो नयनानि द्रुतमागमन्महेन्द्रः ।। ५८ ।। उपसृत्य विधेयकोविदोऽमौ प्रणनामाट्रिमखं विधेस्तनूजम् । अथ तच्च शुभाशिषां पचोभिः स समन्तादभिनन्दयाम्बभूव ॥ ५८ .

·१०४
वासुदेवविजयम्।
अथ वेदितमागमस्य हेतुं
मुनिरादो ममवादि वासन
द्रुतमप्युपञ्चक्रमै स वक्र
न हि जल्पावसरे हिताय मौनम् ॥ ६ ॥
विवुधेश । निदेशहारका
परुषं चेदपि जायतेऽभिधानम् ।
क्षमणीयमिदं तदा महद्भि-
नहिं सन्देशहरा मृषा वदन्ति ॥ ६ ॥
चतुरचतुरधिमेखलायाः
पतिरुयाः प्रसरगुजप्रतापः ।
यदुवाच यवहो भवन्त
नमुदन्तं श्टण शक ! सावधानः ॥ १२ ॥
धनमानपिनद्धमानसायाः
प्रणयिन्या मनसो विनोदनाय ।
अधिरेण सुरद्रुमं प्रदान
स्फुटमगीकतवानई सभायाम् ॥ ६३ ॥
दुदारमते ! नतैकचित्ते
मयि देवेभ ! दयोदयम्तवास्ताम् ।
यममे मुक्तात्मनां प्रभूणां
प्रयतेषु प्रथयादृते न पन्याः ॥ ६॥

·सप्तमः सर्गः।
१०५
किमदेयमुदेति याचकेभ्यो
जगतौह युपते ! महोदयानाम् ।
निजमस्थापि हन्त याच्यमानः
स दधीचिः प्रददौ न किं भवद्भाः ॥ ६५ ॥
किमपेक्ष्य फलं पयोधरालिः
परितो यति जोवनानि भूयः ।
परमानसपूरणाय नित्यं
सरसानामकृशा हि हदिलासाः। ६४ ॥
.
.
..
त्वयि वत्सलमानमेऽग्रजन्म-
न्यमराधोशितरि स्फरत्प्रतापे । •
मम चेन्न भवेदभौष्टपूर्तिः
कथमन्ये स्पृश्यन्तु बान्धवेभ्यः ॥ ६ ॥
विबुधेन्द्र । पिलोक्य लोकतं
विशदं वौच्य यशस्तधात्मनोनम् ।
करुणवरुणालयैर्भवद्भि-
विनिधेयो मयि पादपः प्रसाद' ॥ ६८ ॥
इदमाह मुरारिरत्वदारं
विदशाधीश । भवन्तमादरेण ।
अथ यच्च भुजप्रतापदा-
दयमूचे तदपि स्फुटं ब्रवीमि ॥ ६८ ॥

·वासुदेवविजयम्। विनयेन मयायि याचमानो यदि दान ददासि पारिजातम् । प्रसुरेन्द्रविमईदृष्टसार- स्तदुदौर्णेऽशनिरर्यतां स्वपाणौ ॥ ७० ॥ मखभङ्गभवावमाननायां यंदभूः कोपकषायितस्त्वमिन्द्र ! । विदितो न जनैस्तदेव कि ते भुजयोरुग्रतरः पुरा प्रताप. ॥ ०१ ॥ विनयोज्वलमूर्जितञ्च वीर्य रिदमाह मे सुरराज । माईधन्वा । निखिलञ्च भया निवेदितं ते मघवन् । सत्यविधी भवान् प्रमाणम् । इति वादिनि हसयानसूनी प्रसरत्कोपभरारुणाननेन्दुः। घनयोणिमसम्भृत तदानी- मषहलोचनपान्दमिन्द्रः ॥७३॥ प्रय रोपमनर्गलं कच्चि- मदमत्तेभमिव क्षणानियच्छ। सूणिनेव नयेन गर्वगर्भ शतमन्युर्विधिसूनुमायभाये । ०४ ॥ ८ ·सप्तमः सर्गः। १०७ . विनयोलसितापि शाणिो वाक् परुपल परियाय हद्धृतेन। विमलापुरपि स्फुटं सवन्ती भजते भीषणतां हि नकचके ०५ ॥ प्रणयेन यदाह मां मुकुन्द- स्तदशेषं परितो विधेयमेव । परमस्य वचोभिरत्युदणैः कठिनत्वं समुपैति मानस मे ॥ ७६ ॥ प्रथयन् बहिराजवं समन्ता- म्मलिनं सन्ततमन्तरादधानः। मधुदिग्धमुखी विधावनडः पिरहनः कुम्भ दयानिशं विशयः ॥ १३॥ विनयाद यदि याचते मुरारि- : म्तदलं तस्य समुदतैर्वचोभिः । अथ शक्तिरदेति चेत् तदानीं किमही याचनयानया महर्षे ! ॥ ८ ॥ उदयं समवाप्य मुढचेता महतां न्धकृतिमुर्विधते। स्पृशति प्रमभं समुझिहानो निजपादैरपि कं न या मगाइः : 00 ·१०८ वासुदेव विजयम्। गिरिराजसतापि यत्प्रसूनं लभते प्रार्थनया चिरात् कथञ्चित् । तममी तरुमौइतेऽपह किमसाध्यं समुदेति पृष्टतायाः ॥१०॥ तनुते निजगौरवं गदाद विविधानुग्रहलालितो ममैव । वत विस्मरति स्म मुग्धचेताः श्रियमासाद्य नितान्तमात्मनोऽपि ॥ १ ॥ वद नारद ! महिरा मुरारि स्वयमायातु स योडुमुदतीः ज्वलिते मम वजदाववौ यदुवीराः शलभा भवन्तु सर्वे ॥ २ ॥ आगत्याभिमुख कथञ्चिदपि मे सन्नडसैन्धी हरिः स्थाता चेत् क्षणमप्योऽशनिधनज्वालावलीकाकुलः । सन्धास्यन्ति तदासुरेभदलनव्यापारपञ्चानना गर्वाखर्बसुपर्वयोधनिवहाः कोदण्डदण्डे भरान् ॥ ८३ निर्गादतमनुरूपं शौर्यवीर्योस्लमाः सपदि कुलिशपाणेः समदादाकलय्य । समुचितमिदमुस्लिादृयस्येति जत्पन् मुनिरमिक मेने मोलिनान्दोलितेनrega ·सप्तमः सर्गः। १०८ अथ कथमपि रम्थैर्याखिलासैस्तदानों सुरपतिमनुयान्तं मनिवार्योरवीर्यम् । अतनुतनमयूरोद्योतयन् दिग्विभागा- नलभत पिशनोऽसौ सन्निधिं चक्रपाणः ॥ ५ ॥ युद्धाचोकरसात् परस्परमहादु रवैरानलं याग्वापारसमोरणैरगतसद्दाममुद्दीपयन् । ऊचे सर्वमनुक्रमेण स मुनिः कसहिषः सन्निधी संमूत्र मलीमसे हि हट्ये मारल्यचन्द्रच्यविः ॥ ८६ ॥ इति वासुदेवविजये मचाकाव्ये हिमालयदर्शनी नाम सप्तमः सर्गः।

·. वासुदेवविजयम्। विराजमानो ज्वलदंशुजाले. यत् तापयत्येष जगन्ति नित्यम् । उच्चरती निर्भरसतश्री. . धत्ते समन्तादुदयं दिनेशः ॥ ४५ ॥ हेतोः कुतो वा ज्वलनं ज्वलन्तं बिभर्ति नेत्रेण सदा त्रिनेत्रः । प्रायः प्रकृत्येव महानुभावा स्त्यनन्ति न कापि परं प्रतापम् ॥ ४६ ॥ विहाय दण्डं प्रथनेन साना नोपैति गर्वशतां कदापि। उत्सृज्य वह्नि ननु नौरसेकैः किमश्मसारो मृदुतामुपेयात् ॥ ४० ॥ प्रनाथके विद्विषतां प्रचण्डे दण्डे समुद्राषिणि कार्यमिद्धी। वपामुपायान्तरकल्पनाया। मासक्तचित्ताः सहसा लभन्ते ॥ ४८ पराड्मुखानां चरमे छुपाये राज्ञामुदयोऽपि भुजप्रतापः। धत्तेऽवहामं वत निर्विमाणा- मुगः फटाटोप श्योरगाणाम् ॥४८॥ .

·अष्टमः सग.1 है . प्राप्तं समीक्ष्य दनुसूनुनिसुदनोऽसौ। कालं बलमवरदासलसन्मुखेन्दुः। गन्तुं सुरेश्वरपुरौं परिपूर्ण शक्तिी- दामोदरी निजबलानि समादिदेश ॥ ५ ॥ पाजामवाप्य महितां महनीयकोतः मेनापती रंणपटुः प्रसरत्प्रतापः । उत्साहपूर्ण उदयः पृतनां वर्णन सज्जीचकार नवनागरथाश्नपूर्णम् ॥ ६ ॥ श्राकर्थ शङ्कनिनदं सहसा मुरारे- विनिदेशयति सैन्यपतिः समन्तात् ।। उहेलितोदधिरिव प्रसभ तदासी संध्यानशे दश दिशो विपुलो बलौघः ॥ ॥ चश्चत्तरगचयचार चलत्पदाति : गर्जहजावलि रमट्रयचक्रचकम् । पालोकयन् पलभनगलमर्गलाभ मेने हरिः करगतं किल पारिजातम् ॥ ८॥ उद्भामितः स्फुरदमन्दानप्रभाभि- रालोकितरिमतरसैरमृतायमानः । आमोदयन् कुमुदिनीमिव वाहिनौं ता- भाषीदसौ विधुरिति प्रकटार्थनामा ८ ·११४ वासुदेवविजयम्। . आलष्टरश्मिरपि मावहितेन यन्त्रा सद्यः प्रदक्षिणमनुक्षणमावजन्ती। हर्षोदयादिव दिवो विजयाय तेने नाावली यदुपतेः पुरतः प्रयाणम् ॥२०॥ नस्याज्ञया परिजनैः परितः परीता तवाजगाम करिणीमधिरा सत्या। नूनं रराज परिवेशयुता पयोद. रखामुपर्युपरि सैव सुधांशलेखा ! २९ ॥ आत्तायुधान् मुमनसः प्रसरत्प्रतापा- नुग्रविर्यः प्रवरवीरगणाननेकान् । श्रारोहणाय रथनागतरङ्गमेषु महस्वनेन मधुभिद स्फुटमादिदेश ॥ २२ ॥ रज्यन्मनोजमणिरातिविराजितागा. नत्युच्छ्रितान् मचरर्पतः प्रवीराः। पञ्चाननाः घितिधरानिव सावहेलं केचिद्रयांवरितमारुरुडः भुतेन ॥ २३ ॥ संवेशितोऽपि चिरलालनया कथञ्चि. विष्यन्दकर्णयुगतः समुदग्रहस्तः । वैगादुपेत्य पदरातभिपोतनुतन दुष्ठो गनः सपदि केनचिदयरोहि२४ ॥ .

·अटमः सर्गः। আহি ঘৰ জমনিরুল द्रागारोह मदमत्तमपि हिपेन्द्रम् । होनः खमतिविभवैरपि सत्सहाय- मामाद्य माधति को न सखादभीष्टम् ॥ २५ ॥ फेनाप्नुतं सपदि चर्वयतः खलौन- माविकण्डमेभितश्चलतः सहेवान् । शान्तान् कथञ्चिदनुलालनयो कान् मोझाममारुरुहुरश्ववरांच केचित् ॥ २६ ॥ प्रारोहणपसर एव कृतभुतोऽपि वाहस्तदा झटिति केनचिदध्यरोहि । तत्कौशलात् सपदितं प्रगभंसरन्ये मन्ये गुणे महति नैव यशो दुरापम् ॥ २७ ॥ प्रासोलसत्करतला प्रतवैजयन्ता. स्तुशास्तरङ्ग निकरान् परिवर्तयन्तः । पाथोनिधेरिव सफेनतरङ्गमाला ममाजिरे सपदि सादिवरास्तदानीम् ॥ २८ ॥ पशाईनत्युपचितैरिय पूर्वकायै- रखा वियत्क्रमणविक्रममाचरन्तः । पायन्त्रिता अपि कुशागलाशवारै- रारेभिरे विचहराणि च पलिातानि । २८॥

·. ११२
.
वासुदेवविजयम्।
अवान्तरे रिपुहदसपिपासयेव
कैतुच्छलाट्रसनयाकलित: स्फुरस्या।
कृष्णाय सूतपतिना रुचिरः भताडः
सद्यखिलोकजयसिद्धिरिव न्यवेदि ॥ १० ॥
उन्नीलदिन्दुकरचारतराजयोभै-
बंगाधरीकतनभस्वदुदोर्ण वगैः।
रिङ्गशिरुग्ररणतुर्यरवेण सम्यक्
सक्षोभ्यमानमिव तुगतरैस्तुरङ्गः ॥१५॥
अत्यादरादधिगतेन शिखण्डिवगैः
कान्तवारिदधनस्तनितोत्कटेन ।
उभान्तचक्रनिनदेन विदीर्यमाण-
मन्तः सदा विरचयन्तमरित्रजस्य ॥ १२ ॥
चंञ्चत्तडिषयनिभेन महोग्रवेग-
मागमारकम्पिससमग्रकुलाचलेन ।
प्रोलप्रमाणमहसा पतगाधिपेन
विभाजमानरुचिरध्वजदण्डमुच्चः ॥ १३ ॥
'रज्यमहारजतसन्दरकारवान्त:-
प्रत्युप्तरत्ननिकरस्य रुविचटाभिः ।
देदीप्यमानमतिदोततरमहोभि.
मनिएडमण्डत्तमिव स्फुटमुनिशानम् ॥ १४ ॥

·अष्टमः सर्गः। दर्प मविग्रहमियोरुतरसरङ्ग मूर्त नगन्नयमिवायुधधोरणीभिः । पातोक्य तं रथमतिस्फुरदाननेन्दु- रानन्दतन्दिलमना यदुनन्दनोऽभूत ॥ १५ ॥ इधकम् ॥ प्रामुततीदातरवारिरुपाचाढण:- श्रीमान् महज्ज्वलभरासनमादधानः । यिन्यस्य दारुककरे करमेकमाश मोनास्य चोपकशिखां स तमारोह ॥ १६ ॥ पारध निम्मलमणिप्रजराजमान- मत्युवतं रथवरं परिपूर्णधामा । धामीकराचलगिर:समुपाश्रितस्य पपधुः स्फुटममी घुतिमाजगाम ॥ १० ॥ भायमणिप्रकरचारकिरीटधारी : पीतामरो विदतितावनमनुरूपः । नेभे सदा कनकमांनुगतस्य साम्यं दोमेन्द्रचापचपसाध्य नवाम्युदस्य । १८ । पारोहति प्रसभमेष रयं रथार. पाणी पतरिनयनयपिरोधिभागः । मोयायं विकरईपमधाधुरम्तो पारा माविशययानम गंमः १en .

·१९६
.
वासुदेवविजयम् ।
एवं बलैः सविपुलैरनुगम्यमानो
मानोपमईनविनीदपरः परेषाम् ।
उद्देलयन् पटइदुन्दुभिमान्द्रनादै-
रम्भोनिधोनपि नभो मधुभिद प्रतस्थे ॥३०॥
खरं सुपवमिव नागजितं नवेन
संस्थितं रथमवेक्ष्य रथाङ्गपाणेः।
पार्थादिभिर्युगपदेव मुदा तदानी.
मानतिरे सपदि दुन्दुभयः स्वकीयाः ॥ ३१ ॥
भेरीसहस्रयुगपतनभावृतेन
ह्रपाभिरुद्धतरयस्य हयद्रजस्य ।
चक्रोयषधरबैगजगजितैय
दोर्णेव कम्ममगमत् सहमा धरिती ॥ ३२ ॥
चापि सौरपरिधिप्रतिमानि रहन्
कौधेयकानपि महोग्ररुचीन् विधुन्वन् ।
दर्पात् पदातिनिकरः पुरती मुरारे:
प्रेडोलयन् निखिलमेव जगजगाम ॥ ३३ ॥
दारकान् समरगीतिपराः प्रगाढ़.
मारुय्य रजषु सरधनसायितास ।
केचिद् वणिगजनवितीर्ण सराप्रलोभा.
धामौरसीमनि हरेरचिरेण परः ॥ ३४ ॥

·अष्टमः सर्गः।।
उणीपककमतः स्फरदुग्रभासः
प्रासासिमुहरगदाशरशूलहस्ताः ।
युद्धस्मयाममुदितनकुटोतरद्वा-
यकालियोरनिकरा रचिराणि चक्रुः ॥ ३५ ॥
सद्यः समुद्यतगदाप्रकरैरुदोणे-
राक्रम्य भानुमपि पातयितुं समर्थाः ।
ममाः प्रफलमनसो धरतीक्षामनाः
सीमासमाश मुरजिद्धजिनोपु
जन्म:
उछुनकेशरफकाटिकयातिवकाः
सद्यः प्रतरुपचिनैर्वियदाफमन्तः।
गा व प्रचुरमाएशरीरभाजी
रेशनरममगणाः पृतनामुणेषु ॥ ३० ॥.
उलिस्य भूमितसमई पुलायितेनं
भूयोऽपि सम्परितराचटुतापपादाः ।
तेजम्पिनो नियमिता निपुणेन यन्वा
भ्यालेनिरे सपदि ते पनु नर्शनानि ॥ ३८॥
उमामितमपुरपुरचयः पुरोत्य.
मदोषयानुमितवारुपदप्रसारः।
धाराविधी रयमाविमतोईकर्ण-
वहिरतारि नितरां मरुतोऽपि दर्पः ॥ ३८॥

·११८ वासुदेवविजयम् । ८ उद्यन्महामणिगणद्यतिभिः समन्तात प्रोद्दण्डचण्डाचिमण्डलमुलमन्तम् । निन्दद्भिरिन्दुकरगौरतुरङ्गयुक्त बभाजिरे रथशतैः सुतरां ध्वजिन्यः ॥ ४ ॥ वेगाद ब्रजद्भिरितरेतरसनिवेश- सट्टनमसरदग्निकणाप्रतानैः लेभे तदा विकटतीवरवः भतारैः कल्यान्तसङ्गतपयोधरदुईरीः ॥ ४१ ॥ उद्भान्नचक्रचयघर्घरघोरशब्दा- नम्बूस्थितानिव मिषात् प्रतिशब्दराशेः । श्रुत्वा जनैरिदमतर्कि पुन. किमद्धा प्रारब्धमद्य हरिणा मथनं महाधेः ॥ ४२ ॥ चामीकरध्वजशते निहिता: पताका: सञ्चालिता विलसता मृदुनानिलेन । रेजुः सुराधिपारौं परितनयन्त्यः खरं भुजा व मुरारिपराक्रमस्य ॥ ४३ ॥ संसकलोहितकुथैरभिरूपरूपै मुंश्चभिरुयमदवारि तदा गजेन्द्रः । छट्रितगरिकजुषामुहनिर्मरायो समीरहारि महसामपि पर्वतानाम् । ४४ ॥

·अष्टमः सर्गः। १२६ धूमचवीन कनकदामपरीतकण्ठान संमहतो मदकलान् दधतो मदाम्भः । अमोधरानिव विलोक्य शिखण्डिहन्दं मोय पिच्छमतनोन्मदताण्डवानि ॥ ४५ ॥ प्राधाय गन्धमपरेभमदोत्कराणां क्रोधादुर्दचितकरानभिधावमानान् । धूताडयानपि करेणभिरात्तचित्ता- नाधोरणाः खलु विनिन्युरिभान् कथञ्चित् ॥४६॥ भाखानिव प्रचरकान्तिभरैरदीरें- रैिः प्रचण्डचरितैः परिवग्यमानः । मायात् स्तुतः सहृदयैरथ वन्दिहन्दै- वृन्दारकेन्द्रनगरीमरविन्दनाभिः ॥ ४० ॥ आनन्दकन्दलितसुन्दरमन्दहासा' रम्यांखिविक्रमगुणननुवर्ण यन्यः । नीराजनां सपदि तस्य पुरः पुरथ्यो मुताफले सकुसुमैः प्रापयादितेनुः ॥ ४८ ! कारित प्रमोदपरिपूर्णमुखारविन्दा मन्दायमानगतयोऽचतपावहस्ताः। रामा रमारमणमूईनि सानुरागं व्यातेनिरे कुसमचन्दनलाजवर्षम् ॥ ४८ . .

·१२ वासुदेवविजयम्। पारध सोधशिखराणि दैव गान: मविच्छतोभिरभितः कुलानि संख्थे। प्रेवा तदा प्रायिनोभिरवाषितातं संवौषिता यदुबरा नगराविरीयुः ।.. एन्नाद्यमानघनदुन्दुभिमन्टनादान् ढकासहस्रनिनदानपि दानवारे। प्राकणयंसकितमसरकाण्ड एव ब्रह्माण्डसंस्फुटनशद्धि दधार वेधाः । ५१ ॥ गरपबमदगभराजानां युद्धस्पृहोडतधनध्वजिनीविरावैः । रित्तुरङ्ग खरचुम्बिततौरदेशो वारा निधि प्रतिदिशं भशमुञ्जजम्भे ॥ ५२ ॥ नासोरनिःसरदसोमरथाश्वपत्ति- माद्यन्महाबिरदसन्दभराभिभूतः । दागालुठत्फणगणः कमठस्य पृष्ठे कष्टेन जीवनमधादुरगाधिनाथः ॥ ५ ॥ कंसहिषः प्रचुरवीर्यचमूसमूह. मञ्चारचूर्णितकुलाचलपक्रयालाम् । भाराषभुम्नभुजगेन्द्रधिरोनिषको भूमि कथन छती कमठो बभार ॥ ५४॥ .

·अष्टमः सर्गः। १२१ शुणात् क्षणं तुरगतीक्ष्णखराभिघातः क्षोणीतलात् प्रचुरधूलिमिरुगताभिः । संप्रस्थिते भगवतीन्द्रजयाय नजे गादान्धकारमंखिलं जगदेव सद्यः ॥ ५५ ॥ न तहलं यत्र इयेन जुष्टं नामी हयो योऽनधिरूढ़सादी। असी न मादी न वभार योऽसिं नासि,स नादीप्यत योऽधिकाओं ॥ ५६. पातहिरितटानि महान्ति प्रापयनवनानि विनाशम् । शोषयञ्च सरितः प्रचुरोदाः केशवस्य कटकं प्रचचाल । ५०॥ उछलन्चटुलवाजितरः प्रस्फरहिमलचामरफेनैः। मत्तवारणमदापुरयोघेः मागरैरिय परं शराभे ॥ ५॥ प्रयापि सर्वे: परिजृम्भमाणे ध्यानी गणस्याप्यच वाहिनीनाम् । चन्द्रोदये पर्वणि मान- पूरस्थ निःसान श्याम्परागः पूरा .

·वासुदेवविजयम् । रणोद्भटमहाभटं नटदुदयवेगोत्कटं मदोग्रगजगर्जितं तुरगचक्रहेषोनितम् । बलं सविपुलं हरेः सुरपुरप्रयाणोत्सर्फ कथं कथमपि क्षमा सपदि कम्पमानावहत् ॥ ६ ॥ वाहबातफाभिघातदलितक्षौणीतलपोच्छल. झूलीनां पटलैरपूरि परितयण्डद्युतमण्डलम् । प्रोन्मीलन्मृदुमारतेन चलितैरुषो. पताकायते- मन्ये तत्तनमाजनाविधिरिव प्रारम्भि हर्षोदयात् ॥ ६१ ॥ ' प्रस्थाने दानवारेविपुलगजघटादानवारिप्रवाह. प्रागभारेरचालद्भिर्मरुभिरथ तुला वारिधोनामधारि । किञ्चाञ्चद्देगवलातुरगखरखरीतकोर्ण रेणाप्रतानः सद्यो विद्योतमानैरपि मरुतुलना तैरही ट्रागलम्भि ॥६२।। वर्णद्या वारिपूरप्रमरदुरुतरासगशौतः समन्ता- दुन्मीलन्म मलौकुसुमसमुदितामोदसन्दोहयाहौ। उच्चैरापीय पौनस्थलकमलबलचारुमाध्वौकसार वारं वारं नभखान मदमधिकतमामादधे माधवस्य ॥६३ ॥ इति वासुदेवविजय महाकाव्ये प्रयाणवर्णना नाम अष्टमः सर्गः। .

·नवमः सर्गः।
अथाभिरामद्युतिराजिराजितः
पतचिभिर्मचरवैधिरावितः ।
व्यलोकि लोकत्रितयेकमण्डन
मुरारिणा वर्मनि काचनाचलः ॥ १॥
रखोदुरासु धजिनीए शाहियो
निशम्य माद्यहजगलमूजितम् ।
द्रुतं ममतएज्य निजान् गुहाग्रहान्
पौरखवै सरवो विदुद्रुवुः ॥ २ ॥
वनदिपानां मदगन्धमुल्वणं
कचित् समाघ्राय रुपा प्रधावतः ।
चिरादिनिन्युनंदतो मदोन्मदा-
नपष्टघातदिरदान् निपादिनः ॥ ३ ॥
प्रतिप्रसूनप्रसरमधुमती.
विहाय वीरपि चारसीरभाः।
निपतरानन्दभतो मधुप्रताः
कटेपु सब्रहमदेषु दन्तिनाम् ॥ ४॥

·१२४
वासुदेवविजयम्।
श्रितः सितोद्यत्कुसुमैलताचये-
महागनः पेचकमेचकच्छविः ।
अधो बलाकानिकरैः करम्बितौ
बलाहकच्छेद इव व्यराजत ॥ ५ ॥
उदचिती गमतथलाननाः
समुच्छ्रितं सानुशतं महोतः
विना समुत्तेजनमप्यधीशितु-
हया रयादारुरुहुर्वनायुजाः ॥ ६ ॥
क्वचिन्महोच्चैः शिखराणि धोरितः
समुवजन्ती हरिराजिरुज्ज्वला।
प्रमानि सिद्धेश्चकितैरिव क्षणं
दिवः पतन्तीव नदो दिवोकसाम् ॥an
कुर्वहलात् यूटशतान्युपेयुषां
स्फुटं भटानां मुकुटस्फुटम्भणीन्।
विलोक्य सानन्दमदचितवणै-
रपारि तारामतिरक्षमा जनैः ॥ ८॥
'सुरैरुदोर्णर्दलितापि वाजिनां
गिरेविरेजे नितरां मणिम्पली।
स एव धन्यः सहजागुणादि यः
पराभिभूतोऽपि न यानि विद्युतिम् ॥ ८ ॥

·नवमः सर्गः
१२५
.
पदातिपादाभिहताद यदद्रित.
म्तदा रजो गैरिकरक्तमुहतम् ।
विलग्नरेहः किल तेन भानुमान्
सदैव लोकैररुणो निगद्यते ॥ १० ॥
भरं वहन्तीपि महान्तमुच्चकै-
जवेन जग्मुर्वलदर्पिता वृषाः ।
समुच्छ्रिते कार्यविधावपि धुवं
न कुण्ठितं मानसमग्रतेजसाम् ॥ १९॥
अमोलसत्फेनमुखेषु निर्भर
प्रवृहनिःखासविशीर्णनानुषु ।
गतेषु मान्ध महिपेष्वथायने
गिलाखिले सञ्चुकुपुर्मयं जनाः ॥ १२ ॥
विदूरिताशेषजमे समन्ततः
पथि ब्रजन्त्यो करिणीरधिष्ठिताः ।
विलोकयन्त्यो रुचिरं धराधरं
धरेन्द्रदारा मुदमापुरुत्तमाम् ॥ १३ ॥
निवार्यमाणा रुपयारुणेक्षणः
कशाकरैः कञ्चकिभिर्वनेचराः ।
भयाद् द्रवन्तोऽपि विवर्तिताननं
विलोकयामासुरहो नृपाङ्गनाः ॥ १४ ॥

·वासुदेवविजयम् ।-
६
अधिष्ठितः केशवसैन्यसञ्चयै-
भयादिव व्याकुलपविनादभाक!
समुन्नयन्त्रिझरधम्म मुच्चकै.
मुहुर्मुडः कम्ममवाप पर्वतः ॥ १५ ॥
याचित् समुभूतितपादपो द्वितः
क्वचित् समारूढ़शिरा वनायुजैः ।
. क्वचित् समाष्टमणिव्रजो जनै-
दिघशामेष हरेबलादयात् ॥ १६ ॥
तरमाणां खुरघातसम्भव-
व्रण यथाशान्तिमपानयत्रिय ।
दिपेन्द्रपादातिभिन्ददोषधि-
द्रवप्रवाहानवहन्महीधरः ॥ १०॥
लताभिरुद्यत्कुसमाभिरादरा.
मरन्दबिन्दस्रवणादुदभिः।
हरिस्तदेन्दिन्दिरहन्दगुञ्जन
पास्तादिय स्वागतमन्वगुण्यत ॥ १८ ॥
दलावनहाललयो मुधुर्मुहुः
प्रसनवर्ष रपयन्त उपकः ।
समोरणामविनयमीलयः
प्रपमरेन प्रण्यादिव द्रुमाः ॥१८॥

·नवमः सर्गः।
१२०
.
समन्वितोऽयं इयवाहनादिभिः
रभीपधारां खयमेव धारयन् ।
सुवर्ण मैले महसा प्रकाशयन्
सवैनतेयः सवितेव तित्विषे ॥ २० ॥
अथामतोयट्रवदीर्घिका दृशो-
जगन्मनस्तीपणसिद्धिरुतता।
स्फुरन्महापातकपादपाशनि-
wलोकि लोकः सरलोकनिम्नगा ॥ २१ ॥
निपेव्यमाणा विमलैजिमजे-
विशाहवर्णा शमनी महेनसाम् ।।
पविवयन्ती सततं जगत्रयों
वयीव पुण्या दूयतामुपागता ॥ २२ ॥
पयोभिरुहासिसुधासहोदरैः
विवर्षयन्ती गियतं चराचरम् ।
अनन्तसन्तापसमृदिनाशिनी
महोदयं या ददती प्रररिव ॥ २३ ॥
झपनजास्फालनसभूती
यिभूपिता विममतैरनारतम्।
समामानेय सुरैः ममादरा
हियातनिर्मतमसिकोत्करः ॥ २४ ॥

·१२८ वासुदेवविजयम्। निजेन नेम्मल्यमदेन निर्भर प्रकाशयन्ती मुखपइज मुहुः । परिस्फुरत्फेनपरम्परामिषात् । सदा हसन्तीव भरनमाश्रियम् ॥२५॥ समुच्छलत्खछजलान्तरलसत्- प्रबालवल्लीपटलच्छलेन च । अजस्रसञ्चारनिकारशान्तये निपव्यमाणेव सहसभानुना ॥ २६ ॥ क्वचिन्मनोहारिहरिन्मणिब्रज- स्फुरनमरीचिप्रकरैः करम्विता। प्रपश्यता दर्शनसौख्यदायिनी दिवाकरस्यात्मजयेव सङ्गता ॥ २० ॥ समुपदिन्दोवरगन्धधूपनै- मनोरमैबिंदुमदीपमण्डतः। तटोलसन्निर्मलकाशचामरै रुपास्यमानेव दिवानिश विजैः ॥ २८ ॥ वियन्मनोहारिमरालमण्डलो महीमहामण्डनमौक्तिकावली। पविधतावासविलासदीर्घिका जगम्महामोहतमामदीपिका । २८॥

·नवमः सर्गः।
२८
.
समोरणासगबलात् समुच्छलत्-
पयःपरोवनविर्तिताम्बजा।
विलोकित माधवमागतं पुरः
शनैः पराहत्तमुखीव कौतुकात् ॥ ३० ॥
सुचारुवर्णा स्वगुणेरलता
महोज्ज्वलोदाररसेन सम्भृता।
सचेतमा चेतसि तवती रति
महाकवेभव्यतरेव भारती ॥ ३१ ॥ अवकम् ।
सुरम्यतीर्थामतिनिम्मलोदकां
विकस्वरैः पद्मवनैर्विराजिताम् ।
विलोक्य तां नेत्रमनोविनोदिनों
श्रियः पतिः प्रोतिमतीव लब्धवान् । ३२ ॥
भनेः शनैः स्प्रेरसरोरुहावलो-
विधूनयन्त्रम्बकणाभिरक्षितः।
सुरसवन्येव सदोपढौकितः
समोरण स्वान्तमतोषविभोः ॥ ३३॥
नदापतीया रथाहिदूरती
विवर्द्धमानामलभक्तिभावितः।
ननाम लोकत्रितयेकपावनी
विनीतमूर्ति रजित् सरापगाम् ॥ ३४ ॥

·१२० वासुदेवविजयम् । . . अनर्गलं गौघमसो समागता भोगवेगापि मुरारिवाहिनी। बभार मान्धं चिदशापगासटे प्रभेव भानोरथ विध्यमूईनि ॥ ३५ ॥ मनाक कुशाकर्षणतस्तुरङ्गमा नियोजिता नीररयेषु सादिभिः। द्रुतं समुत्तेरुरुदीर्णतेजसो महौजसा कापि न कुण्ठितं मनः ॥ ३६॥ प्रणोदितोऽपि प्रसभं नियन्तृभि- र्मुहुर्मुक्षुस्तीरमगात् फमेलकः । विनीयमानः पिनो हि साधुभि- जहात्यही नेव कदापि वक्रताम् ॥ ३० ॥ दृढ़ामुदारां गुणराजिराजिता समाश्रिताः केचन नावमादरात् । कृपामिवासाद्य विभोर्भवार्णवं सुखेन तेरुः सुरसिन्धुमजसा ॥ ३८ ॥ स्करन्महादुर्खहदेहभारतो निमजतो वारिणि वेगमगरे । प्राद्धफुत्कारकरोबमत्करा- नलक्षयन् सन्तरती गजान् जनाः ।। ३८ ॥

·नवमः सर्गः। . . कचिन्महावतरये महौजसः समुत्प्लवन्तो हषभाः सहस्रशः अनीतिभाजः समितीव भूभुज. कथञ्चिदुस्थानमवापुराकुलाः ॥ ४० ॥ अधिष्ठिताः प्रासमै: प्रियाजनै- में यावदीयुस्तरयस्तटस्थलीम् । उदञ्चिताचः किल तावदुच्चकै- दधार शद्धां स्वजनो निरन्तरम् ॥ ४१ ॥ . मुरहिषहल्लभवल्लभावलो- मदान्धगन्धद्विपमद्धमला। तरङ्गिणी तुगतरङ्गमगता भियेव भेजे कलुपत्वमुल्वणम् ॥ ४२ ॥ अनोकिनीभिः परिवारितोऽभितो' द्रुतं समुत्तीर्य सरः सुधाभुजाम् । बलं दिदेशाश निवास हेतवे मनोरमे मेशिरस्यधोचजः ॥ ४२ ॥ अभीमतां वासनहीमनुत्तमा जवादहम्पूर्वतया प्रधावताम् । सदा भटानां परमोद्भरश्रियां स्वराविरासोन्महतो समन्ततः ॥ ४५ ॥ .

·१३२
वासुदेवविजयम्।
युतायपादयमुद्रिताननः
घणं समुन्मोल्य दृशावयज्ञया ।
पुरः प्रयातानपि वोरपुङ्गवान् ।
पुनः सुषुमुटंगराडुपक्षत ॥ ४५ ॥
वलायोच्छिद्य मृगेन्द्रसंहतो.
गंजेन्द्रमुक्ताफलजालसडुलम् ।
महौषधीभिर्ध्वलिताभिराचितं
गुहाग्रह भूमिभुजः समाश्रयन् ॥ ४६॥
हिरण्मयस्तम्मचयेषु सम्भृतः
शुभैतिरेजे वसनालयवजैः।
समुदतैरेकपदे पर यतैः
सितांशबिम्बैरिव मेरुमूईस ॥ ४० ॥
वितन्यमानैः पटवेश्मसञ्चयः
नियम्यमानेस्तुरगैर्गजैरपि।
प्रचार्यमाणैर्विविधापणोत्करैः
पुपोष शोभां नितरां वरूथिनी ॥ ४८
थोपवेश्या पुरः करेणुकां
करावलम्बैरवताय सादरम् ।
विदूरयन्ती मनुजान् वरालया.
नजोगमन् कञ्चुकिनो नृपाङ्गनाः ॥ ४८ ॥

·नवमः सर्गः १३३ विहाय तल्पान्यथ ताः स्थिताः सुखा. नवीनादलकोमले बले। उदश्चयन्यो जवनीः शनै. शनेः समीरणासङ्गमवापुरादरात् ॥ ५ ॥ निपव्य शोतं सलिलं समुत्थितान मुस्तटाघातसुखेन रहतः। विधाय कृच्छ्राद् द्रुमसंयतान् गजा- नयुपन् ग्रासयतेन हस्तिपाः ॥५१॥ अथोपवेश्याश विमोचयन् गुणान् बिभर्ति मोणों नहि यावदोगिता। हठोत्यितस्तावदधावदुष्ट्रको दधाति किं स्थैर्यगुणं गुणोमित: ॥ ५२ ॥ क्वचित् समाकल्पितपाकभोजन क्वचित् समारब्धसनोज्ञताण्डवम् । कचित् ममामादिततल्पकन्यनं तदा विरेजे.वलमज्वलं हरेः॥ ५३॥ फलैविशालरतिनिमलैजलैः समुल्लसत्पालवसंसारैरपि स्फरन्मनोहारिमणिदीप मीस्तातिथ्यमकारि गायिः ॥ ५४॥ १२

·१३४
वासुदेवविजयम्।
वृक्षावसतबरभूषणभूषितेन
श्टगापितप्रचुरवस्त्रग्रहोज्वलेन ।
अभ्यागते मुररिपावपि तेन लक्ष्मीः
संप्रापि कापि किमुर्देति न साधुसनात् ॥ ५५ ॥
मत्तेभनजगजितरुपचित पारवैर्वाजिना-
मुद्यन्मइलसन्मृदङ्गनिदैरुष्ट्रावलीनहितः ।
गङ्गावारिमिपात् सुतावरकरोदाक्रन्दमत्यच्चकैः
'श्रीभत्सुलभारभद्गुरवपुः क्यादिव माधरः ॥ ५ ॥
अथ शैलविलासकौतुक
ललितं वीक्षितुमुत्कचित्तया।
प्रिययेव धनानुरागया
विचकासेऽस्वरसोनि सन्ध्यया ॥ ५० ॥
दस्ता करमस्वरान्तरे
स्फुरदस्ताचलकुञ्जचारिणा।
दयितेव चिरानुरागिणा
चरमाचुम्बि दिगुणरश्मिना ॥ ५८॥
अपराचलबन्धजीवक-
स्तवकस्तोमरुची दिवाकरे।
हृदयानि रथाङ्गपत्तिणा-
मदुनोद्धाविवियोगवेदना ॥ ५८॥

·नवमः सर्गः। वियदङ्गनविद्रुमथली दिवसागोकविलोलपणवः । चरमाचलकुम्भिकम्बलो विमलोऽलक्ष्यत भानुमण्डलः ॥ ६ ॥ अतन्ततेजा अपि तीक्षादीधिति. स्तेजथमूनामिव सोढुमक्षमः। दिनश्रिया माईमथान्तरादधे को नाम पनौं यतते न रचितुम् ॥ ६॥ .. नदेव धन्यं मिथुनं जगत्यां यस्यदृशं प्रेम पयिवमेतत् । ठदीरवत् कूजनकैतवेन संशियिये पचिकुलं कुलायान् ॥ १२ ॥ यसतयं प्राप्य रयिर्ममज सेदादिवायी वसुभिर्नवीनः । अन्यत्र पूर्ण: समुर्देति चन्द्रः घयोदयो नित्यमुपैति लक्ष्मीः ॥ १३ ॥ उदासयन्त्रय नभः कनकापदाते. ज्योतिर्भिरविनिमीलनमिद्धमन्त्रः । प्रानन्दयन् कुमुदकागनमुद्तश्री: योगद्युतिः कनकोतमलशफार ॥ १४ ॥ .

·१३६ गसुदेवविजयम्। आरोपितो वियदनर्गलवेदिकायां पीयूषपूरहविरुहतकान्तिस्न्दुिः । चेतोऽनिशं वशयितुं रसिकस्य काल- होवाहुतो मदनवहिरिवाविरासीत् ॥ ५ ॥ हेमाम्बुजैरिव वियहरुणालयस्थ पीतांशकैरिव निशानलिनेक्षणायाः । काश्मौरपद्धनिचयरिव दिग्वधूना- मुद्भासितं भुवनमिन्दुमहाप्रतानैः ॥ ६६ ॥ विभ्राजमानधनकान्तिममुजिहान- ज्वालाशतो वितततीव्रकलङ्कधूमः ! यादीपयन्नदयशैलवनी तदानीं दावानलो विधुरमानि वियोगिनीभिः ॥ ६ ॥ उद्यत्तमालदलभासि नभोऽवकाशे रेजुर्निशाकरकरप्रकराः समन्तात् । विस्तारिता व हरिन्मणिवेदिकाया- मुद्रितकुडुमरसाः कुसुमायुधेन ॥ ६८ ॥ सङ्गार्थिनी ललितमन्मथवल्लभस्य रात्रिर्वियदिमलतल्पतले निषणा । संवीक्षितुंमुखमुदारतरं दधार प्रोदामदर्पणमिपेण शशाङ्क बिम्बम् ॥ ६ ॥ .

·नवमः सर्गः। पीयूषनिम्मलजलप्रकरण पूर्णः कान्तिप्रवान्नयटलं मकलं दधानः । कन्दर्पमङ्गलमहाकलस: सितांच- रुद्यन्नमस्तलमलष्कृतमाततान ॥ ७० ॥ सञ्चारयन् दुकरान् परितः प्रजाना- मामञ्जयन मुदमतोय समिद्धलक्ष्मोः । स्फीताम्मरप्रचरकान्तिभराभिरामो राजा जगदलयमुज्वलयाकार ॥२॥ ताराभिरामगजमोतिक तिहार- होन निम्मलगुणोत्करगुम्फितेनं । पचास्थले ललितभासि निधारमखा रवेशनायकदापि सुधाकरेण ॥१२॥ उन्नाममायधनभासि तुषार स्फीता दिशो दम विनोदपरायकोराः । श्रामोदिनी कुमुदिनी विमलं विज्ञायः को वा विभर्ति न सतानुदयेन मोदम् ॥ ०३ ॥ शीतयुनिातिनिरमाममस्तयोभा- मर्धपमम्मजयनं महमा विहाय । औरयुशा कुमुदानि मुदा तदानी नि:पेषु क: मपययधनमादधाति । ०४ ·१३८ वासुदेव विजयम्। श्रीमान् वियदिपिनमोन्नि यथा यथा वा तारापतिः करमुदारतरं तनान । दिचक्रवालभुजगप्रकरस्तषः सद्यो जरत्तिमिरकक्षुकमुमोच ॥ ०५ ॥ स्फीताम्बरा चलचकोर विद्यालनेवा तारोलमदिमलभूषणसम्भृतश्रीः । चन्द्रानना कुमुदसौरभभाविताङ्गी सम्मोदमाश रजनौरमणी विनेने ॥ ०६ ॥ अवान्तरे विवेशाश विजया गिरिजान्नया। स्वलॊकं कमलोद्देशाद राजहंसीव मानसम् ॥ ०७॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये सुमेरु-.. स्थिति म नवमः सर्गः। .

·दशमः सर्गः। अथ रम्ये सदानन्द मये कैलासभूधरे। अरुणारुणरागेण दिग्वधूरन्वरन्यत ॥ ९॥ समं नक्षत्रमालाभिरालोभिरिव बालिका । श्रासबमियवैकल्या चन्द्रिका म्लानिमाययो॥ २ ॥ पालाप्य भैरवं राग भैरवानन्दपईनम् । तुम्मुरुर्गीतिमायें रोदसी समपूरयत् ॥ ३ ॥ मारयत निग्धकारिण्या निमाया विरहादिव । तरूणां पवनेबान्तादस्रवनम्र विन्दवः १४ ॥ दूर्वादलेपु मुताभो रुरुचे शिशिरोत्करः । मन्ये शामाथिलामिन्या विगीर्ण धारयष्टिका ॥ ५ ॥ सिद्धानां रुद्रनोपार्थ रुद्राध्यायं प्रगायताम् । उदितान्यनुवुर्वन्तः शकातांस्यमूमुहन् ॥६॥ विकीड़न कुसुममोम सयंच सतामधूः । राधिनायफणायाहो यवो गन्धवहः भनेः ॥ ७॥ उहूय पुष्पमानम्य शिरसाघी लोचने । वायुना काठमापूर्य कसकहा कतं नगो ८॥

·१४०
वासुदेवविजयम् ।
त्यजन् कैरविणोप्रीति मञ्च गुजन् मधुप्रतः ।
उद्भिद्यमानमाधुर्य चुचुम्ब नलिनीमुखम् ॥ ६ ॥
" अथ प्रोज्ज्वलबालार्कसिन्दूरबिन्दुमादरात् ।
सौमन्ते पूर्वदिग्बध्वाः सखोवोषा न्यवेशयत् ॥१०॥
तदासी परिवेशेन स्फुरदम्बरमास्थितः ।
पद्मनाभस्य नाभिस्थः पद्मयोनिरिविभौ ॥ ११ ॥
शारिकामागधीगोतेर्बोधिता गिरिजा तदा ।
विजहौ वनदेवोव शयनं कुसुमाञ्चितम् ॥ १२ ॥
प्रायाति प्रत्यहं प्रातस्तनिवेशं षडाननः ।
अर्जितु चरणो मातुः प्रोतिपुष्येण सादरम् ॥ १३ ॥
अद्य तेन सहायातो शिखण्डी च शिखण्डिनो।
उमया लालितो स्नेहात ताण्डवानि वितेनतः ॥ १४ ॥
पूर्बेद्युः पुरभेत्ता यां ग्यामानौं भुजगागनाम् ।
कौतुकात कौतुकत्वेन देव्या हस्ते न्यधात् स्वयम् ॥१५॥
आदधे नौलकण्ठस्य कण्ठे भरकत प्रभे।
स्वप्रसादतयासो तां कङ्कणीशतविग्रहाम् ॥ १६॥ यमम ॥
कुमारो वर्ण वामाम तत्मादृश्यमनुस्मरन् ।।
तदा वैकुण्ठकण्ठस्यां फुल्लेन्दीवरमालिकाम् ॥ २७ ॥
अथोवाच गुहं गौरी विम्लानमुखपवजा ।
स्मरितास्मि त्वया वत्स ! व्याजासंकल्पितस्य मे १८॥
अद्य मे हृदयं तात ! नितरामवसीदति ।
स्मरन्या मलिनं हन्तं पद्मावदनपद्रजम ॥१८॥

·दशमः सर्गः ।
चच्चत्सुधांशवक्ने ते चकोरायितचित्तया।
तन्मया विस्मृतं पुत्र ! साम्प्रतं हदयेष्मितम् ॥ २० ॥
"एकदा सत्यभामाया भामिन्याः पुरतः पुरा ।
प्रतिज्ञातं पुष्पदानं पारिजातस्य शौरिणा ॥ २९ ॥
ततो दूतमुखैस्तेन तत्पुष्प प्रार्थितै हरिः ।
विना युद्धन दास्यामि कदापीतवान् स्वयम् ॥२२॥
गुलैतबारदमुवादगरेशाविचेष्टितम् ।
सुरश्रियं समानेतु प्रेरिता विजया मया ॥ २३ ॥
इन्दिरा ह्यो निशीथिन्यां हरिणीव हरेर्भयात् ।
वेषमाना तया सार्द्धमाययौ मम मन्दिरम् ॥ २४ ॥
ध्वान्तांकन संवीता वी तत्तनुवन्नरों।
यमुनाछपयोममा काञ्चनी प्रतिमा यथा ॥ २५ ॥
मयोसुकान पृष्टासौ तत्कारणमभापत ।
प्रकाशभइया मातः । ससर्जाहमिदं तमः ॥ २६ ॥
ततो वीततमश्छन्ना खिन्नापि शक्रदुयात् ।
उपायोरिव निर्मुल-मेघा सा शुभे भयम् ॥ २० ॥
ऊचेऽय दयिता सा मे स्नेहस्ते मयि कृषिमः ।
यदद्य वामलां कन्यां सरस्थर ! चिराहते ॥ २८
•वत कथयामाम यरुणागोमुखाकृतम् ।
वर्गप्रयाएं रुष्णस्य पारिजातनिहोर्षया ॥ २८॥
किश्चान्यदप्रि मा प्राह दीर्घ निःसस्य भाविनी।
सुनासीरस्य पैनन्यमैश्वर्यमदकारितम् ॥ ३०॥

·२४२
वासुदेवविजयम् ।
"शचीपरिणयं नाम नाटकं मुनिना कृतम् ।
वीचितुं तत्प्रयोगेण शिविताः सरयोपितः ॥ ३१ ॥
एकदा तत्प्रसनेन पुरस्तादमरेशितः।
अनिच्छन्त्यापि पौलोम्या भूमिकागोकता मया ॥ ३२ ॥
अथ मत्पुरतो न्यस्य चित्राणि विदिवौकसाम् ।
सख्यो मां प्रोचुरेतेषु कतमः सखि.! ते प्रियः ॥ ३३ ॥
अनीशया खचित्तस्य स्मरन्त्या पुरुषोत्तमम् ।
महेन्द्र इति वक्तव्ये मयोपेन्द्र इतीरितम् ॥ ३४ ॥
गोत्रस्खलनमेतन्मे मृत्वा क्रोधसमन्वितः ।
श्रा: पाप ! कथमद्यापि प्रौतिस्ते नन्दनन्दने ॥ ३५ ॥
इत्युक्त्वासौ निचिोप केमेष्वालय्य मे स्वयम् ।
करणोन्मस्य नलिनी प्रमत्तः कलभी यथा" ॥३६॥ युग्मम् ॥
इत्येवं दुर्नीति तस्य तर्कयन्ती पुनः पुनः ।
रुरीद वाप्युकण्ठो मा दशामुत्प्रेक्ष्य भाविनोम् ॥ ३० ॥
तदा जिगाय तन्नेत्र सन्ततायुसमाकुलम् ।
तुयारामारसोर्णमिन्दीवरमनिन्दितम् ॥ ३८ ॥
श्रथ सण मजीव निर्विशेषां वचोऽस्त।
तामाश्वास्य दिवं भूयः प्रापयं वर्रया तथा ॥ ३८ ॥
मदर्थ पारिजातस्य प्रसूनं प्रार्थितः पुरा।
कपर्दिन्यपि कार्पण्यं प्रथयामास वासवः ॥ ४० ॥
तेनावधोरिता खेदादनीया हृदयस्य च ।
ससर्जाहमतिप्रेमा पारिजातवनं महत् ॥ ४१ ॥

·दशमः सर्गः। - मयापि कुसुमं दातु वासुदेवाय शक्यते । तेन किं पूर्यते तात । प्रतिज्ञा तयं कहिचित् ॥ ४२ ॥ अद्य तहिटपिन्यर्थ योङ्कामो बलारिणा । सन्तिष्ठते रत्नसानी सवलोऽसौ बलानुजः ॥ ४३ ॥ अधुना दूतरूपेण त्वमस्याश दिवं व्रज । बतो मे भावात्सल्यं वर्तते पुरुपोत्तमे ॥ ४४ ॥ तथा तथा प्रयत्नय कार्यो वत्स । त्वया खल । यथा ट्यात् तरुवरं पारिजातं सुरेखरः ॥ ४५ ॥ प्रच्छन्न रुपमरस्याय मत्लभावैः महानन ११ प्रभावं वर्णयन् विष्णोर्जिष्णु प्रापय मार्दवम् ॥ १६ ॥ सवाद्येवं शवोशन मर्च वृत्तान्तमासा कृत्वात्मसंवृतिं तात ! रहसि ब्रूहि केशवम् ॥ ४० ॥ इत्येव भापमाणायाः सादरं क्रौञ्चदारणः ।। अश्रणोन्ममृणोहारां तामदारां मुदा गिरम् ॥ ३८ ॥ अथाज्ञां मातरादाय शिरसा मालिकामिव । प्रतस्थेऽसौ महासेनः सुनासोरनिकेतनम् ॥ ४ ॥ तदोपमीयते तेन हेमाङ्गः शिखिवाइनः । यदीन्द्रधनुराझिय्य स्थिर: स्यात् तड़िताञ्चयः ॥ ५० ॥ अथ निर्भरभूभार-हारिणो मुरवैरिणः दूतोऽमी त्रिदिवं प्राप निभृतं वनवाहनः ॥ ५१, ॥ प्रासाद्य विदशाधीश-संमद गरुड़च्छविः । जगाद महसाखर्च गर्वगर्भा-पुरा गिरः ।। ५२ ॥

·१४४
वासुदेवविजयम्।
.
विक्रमाक्रान्तदिकचक्र-चञ्चत्कोर्तिहिमश्रुतेः ।
दूतोऽहं यदुतोरस्य सुपर्ण स्वामुपस्थितः ॥ ५३॥
चतरथतुरम्भोधि मेखलाया भुवः पतिः।
यदुवाच मुराराति: सुराधीशावधेहि तत् ॥ ५४ ॥
याचितः कतियो नैव भवान् देवट्ठमं मया ।
नाद्यापि भवताकारि मयि मानुग्राइं मनः ॥ ५५ ॥
तदायातोऽस्मि रभमादद्याहमतिधिस्तव ।
समालोच्य सम स्वीयैरन युक्तं विधीयताम् ॥ ५६ ॥
आवयोः सदृशो कृष्णा जिष्णो ! स्वर्गद्रुमं प्रति !
विना पौरुषमतस्य कोऽपि नातः पर प्रमुः ॥ ५० ॥
इत्यालोच्य वचोऽस्माकं स्मृत्वा स्त्रीयञ्च भाषितम् ।
सनामाङ्गणमीमानमलडुर बलान्तक ! ॥ ५८ ॥
मद्दोर्दण्डमहोचण्ड-गरकाण्डनिपौड़िताः।
दिर्श स्त्रीयाँ न वेत्स्यन्ति कान्दिशीका दिवौकसः ॥१८॥
विद्राव्य भवदुद्दाम वाहिनीगणमोजसा ।
यदकारि न केनापि तद्विधाताहमाहवे ॥ ६ ॥
मदुभ्रान्तगदाघात-विदीर्य्यगण्डमण्डलः ।
मृदानोऽप्यभ्रमातङ्गो न स्थिरीभावमेष्यति ॥ ६१ ॥
स्वर्गिणां जौवहव्यानि जुक्ता विभिखानले।
गयाशयाम्बुजकोड़े पारिजातः फलोकतः ॥ १२ ॥
कुण्डलोसतकोदण्डो यमदण्डोपमैः शरैः।।
अद्य सद्यो विधास्यामि निवतमिदं जगत् ॥ ६३ ॥

·दशमः सर्गः। २४५ . महाहिनीगणान्दोल-क्षोभभाजि जगत्त्रये । संप्राप्नोतु विधातापि क्षणमत्यन्तशतितम् ॥ ६8 ।। मयि विभ्रति कोदण्ई के वराका दिवौकसः । किमुदेति तम: क्वापि प्रखरे भाति भास्करे । ६५ ॥ अञ्जमा शिञ्जिनों गातें यावदासज्जयाम्यहम् । विलासः सरनारीभिस्तावदेवानुभूयताम् । ६६ ॥ स्थातासि यदि संग्रामे वीरमतमनुस्मरन् । तदा द्रक्ष्यसि मे चण्ड -दोईण्डद्वयजृम्भितम् ॥ १० ॥ इत्यवेत्य मुराधीश ! मयि धेहि तव द्रुमम् । सौमन्तेषु सरस्वोण सन्तु सिन्दूरविन्दवः ॥ ६८ देहि देवगुमं यक { वक्रता मयि का तव । प्रणयो वईतामुञ्चरावयोरावयोरिव ॥ ६८ ॥ इत्यवाख्यातमखिलं भायितं के गिविहिपः। अथ वच्च मयेदानीमुच्यते तनिशम्यताम् ॥ ७० ॥ कः सहेत जगज्जैत्रं तेजो हिविदविहिपः । रुणदि सिकतामेतर्जलोंच्छासं किमम्बुधः ॥ १ ॥ दूरादपि धन नान् गुलाहो शाङ्गधन्वनः । कस्तथास्ति महावीरो यो धौरस्तिष्ठति क्षणम् ॥ २ ॥ कौड़या च्छिन्दता तेन वाणवा हावनम्। रणे न गणिता रुद्राः कोऽन्ये शुद्राः स्वधाभुजः ॥ ०३ ॥ अस्ति कस्तादृशो लोके प्रतापोग्रपराक्रमः । युद्धे यः सर्द्धसामदा शाहि पा रणरशिण | ०४॥ .

·१४६ वासुदेवविजयम्। बलफाल्गुनकामाद्याः सन्तु वीरा मधुहिषः । अहमेव क्षमो हर्तुमेकः सुरमहौहम् ॥ ५ ॥ इत्युच्यमाने प्रसभं दातेन चक्रिणः । तरसैव सुरेशस्य भोणतां दधिरे दृशः ०६ ॥ पराहतोऽपि दूतोक्रेस्तरङ्गैरिव वारिधः। तत्याज'न हरिः स्थैर्य सह्याचल इवोच्चकैः ॥ ०७ ॥ प्राविप्रलापताऽस्याक्षण: स्फुलिया निरयानिन | स्तनितश्रवणात् पूर्व दृश्यन्ते तड़िता कणाः ॥ ८ ॥ अथ रोषारुणीभूत लोललोचनरोचिषा । भोपयन् संसदागारं भाषे उमसूदनः ॥ ७८.". पुरैव श्रुतमस्माभिर्नारदात् कृष्णजल्पितम् । वैनतेयाधिक किञ्चित् त्वया नाद्य निवेद्यते ॥ १० ॥ परन्तु यदि संग्राम-कामस्ते नन्दनन्दनः । तदायात समं स्वौयैरशनेरस्य समुखम् ॥ ८ ॥ गाढ़ाहद्वारसञ्चार क्रूरा यदुपतेगिरः । यास्यन्ति व्यर्थतां सद्यः भरइनरवा दूव । ८२ ! मौनमाश्रयते सूर्यस्त्रिलोकी तापयन्नपि । न प्रायः प्रौढ़मइसी विकत्यन्ते कदाचन ॥ ३ ॥ लालितोऽपि मयोपेन्द्रः प्रकाशयति वक्रताम् । सुधामित्तोऽपि सन्तापमातनोति हुताशनः ॥ ४ ॥ वदितस्तापयत्युच्चैर्द इत्याश स्वमाश्रयम् । स्वभावः कोऽपि दुनिः खलस्य ज्वलनस्य च ॥ ५ ॥ ८

·दशमः सर्गः।
नेहः मंबामानोऽपि मालिन्यं तनुतेऽधिकम् ।
न जहाति च कौटिल्य पिहन: केशपागवत् ॥ ६ ॥
समुदेति प्रदौपिपु न तेजः सहते क्वचित् ।
अन्धकार इव क्रूरः सदा जगति दुर्जनः ॥ ८ ॥
तिरस्करोति गन्धिी गुरूनपि गतवपः ।
नान्दोलयति वि गैल-शिखरं चञ्चलोऽनिलः ॥ ८ ॥
यदयादि मुकुन्देन निजवीर्यमदोमणा ।
तदयुक्रमेव पौराणां यदि म्येयान् स सगरे ।
क तेजः सुरवीराणां जगहिजयनादिकम् ।
क मानवगणे युद्धं विदधाति न किं विधिः ॥८॥
धाचा किमद्य संरोडु यिमस्वेण सिन्धुरः ।
मृणाल कएटकायेण याथा वा व्यबुमिप्यते ॥ ८९॥
अहो न यिशुकग्नामः संतुभ्णात महोदधिः ।
पवयातः पतङ्गस्य शैलराइपि कम्पताम् ॥ १२ ॥
अम्मदखसमुद्भुत ज्वालाजालमहानलः ।
भूलोकं भस्मसात्कर्ता सापराधेऽद माधये ॥ २३ ॥
धान्तमेव मया सव्यं यदयादि मुरारिणा |
दूपणेऽपि यदधानामन्नतैय समर्थनम् ॥ ८8 ।
'सात सत्वरमद्यापि नि
यदुनन्दनः।
म सन्तु यदुयोराणां दारा हारावकर्षिताः ॥ १५ ॥
नूनं मृत्योर्मयोभूतः केशवः स्वर्गमाययो।
किं भूयः प्रतियात्ये पस्तरचोः प्राप्य सत्यताम् ॥ ८॥

·१४८ वासुदेवविजयम्। इत्युक्तवति मक्रोधं शक्रेऽस्मिन् क्रूरचेष्टिते । प्रत्युवाचाश दूतोऽसौ प्रहसचिव कौतुकात् ॥ ८॥ उनमुक्तमुपेन्द्रस्य तवापि वचन शुतम् । कलहे युवयोरिन्द्र ! भद्रं नाकलयाम्यहम् ॥ ८॥ ध्रुवं दैत्यौघसंहाराज्जाता ते कोर्तिवलरिः । प्राशु यास्यति संशोपं कसारे: क्रोधवह्निना ॥ ८ ॥ परन्त्वहमिदं मन्ये दृष्टतदीर्यवैभवः । इस्त एवास्ति विन्यस्तः पारिजातो रमापतेः । १०० ॥ प्रतापाक्रान्तदिक्चक्र तर चक्रिणि। शक्रादयः क्रतुभुज: के वा युद्धमहाकतौ ॥ १.१॥ तदुपैहि मगौळण गणो मानोन्नतो रणम् । हर्यक्ष इव यूथेशं लत्मीयस्त्वामपेक्षते ॥ १.२ ॥ उदीरयन्त्रेवमथ प्रकामं स गर्वगर्भ पुरतो मघोनः । वामिमा प्रतीक्षमाण: समयं प्रतस्थे ॥ १.३ ॥ वनुमना मुकुन्द . इति वासुदेवविजये महाकाव्ये कुमारदौत्यो नाम दशमः सर्गः।

·एकादशः सर्गः।
अथ हरिः परितः परिवारितः
सहचरैरमरैरिव वासवः ।
कनकशैलमुचत कौतकी
सुरुचिरं रुचि रञ्जितपादपम् ॥ १॥
विदलितानपुञसमविषां
ललितनिम्मलनोलमहाश्मनाम् ।।
स्फुरितकान्तिकदम्बकडम्परैः
सतमसं न मसंख्यशिखान्वितम् ॥ २ ॥
सुरभिसन्दरकुन्दलतास्फुटत्-
कुसुमसङ्गतभृङ्गनिनादितम् ।
चकितचारुचमूरुपैयाश्चितं
सविपिनं विपिना-महोरहम् ॥ ३॥
नवहरिनाणिमेदुरकान्तिभि-
घनदलावलिभिः पिहिताम्बरः।
अविरतं वितर्मततोगते.
ललित-नौलित नोप-वनाहतम् ॥ ४॥

·१४८ वासुदेवविजयम्। इत्युक्तवति मक्रोधं शक्रेऽस्मिन् क्रूरचेष्टिते । प्रत्युवाचाश दूतोऽसौ प्रहसचिव कौतुकात् ॥ १७ ॥ उनमुनमुपेन्ट्रस्य तवापि वचन श्रुतम् । कलहे युक्योरिन्द्र ! भद्रं नाकलयाम्यहम् ॥ ८ ॥ ध्रुवं दैत्यौघसंहाराजाता ते कोर्तिवलरिः । आश यास्यति संशोपं कसारे: क्रोधवह्निना ॥ ८ ॥ परन्त्वहमिदं मन्ये दृष्टतदीयवैभवः । इस्त एवास्ति विन्यस्त: पारिजाती रमापतेः ॥ १० ॥ प्रतापााकान्तदिक्चक्रे तचक्रेऽद्य चक्रिणि । शक्रादयः क्रतुभुजः के वा युद्धमहाक्रती ॥ १.१॥ तदुपैहि सगीर्वाण गणो मानोन्नतो रणम् । हर्यक्ष इव यूथेशं लक्ष्मीशस्त्वामपेक्षते ॥ १.२ ॥ उदौरयन्त्रेवमथ प्रकामं स गवगर्भ पुरतो मघोनः । वार्तामिमां वनुमना सुकुन्दं प्रतीक्षमाण: समयं प्रतस्थे ॥ १.३॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये कुमारदौत्यो ' नाम दशमः सर्गः।

·एकादशः सर्गः।
१५१
सरभिशीततमेन नभखता
मृदुलयापि च पल्लवशय्यया।
वापि येन सदैव निधीयते
रुचिरता चिर-ताप-तामहो॥१०॥
दलितकुम्भमत जशोणित-
प्रकरपूर्णमृगेन्द्रनषद्युतिः ।
दिशति यत्र पलाशमहोरहां
मुकुलता कुलता गजमानसे ॥ ११ ॥
महणम विथालहिरएमय.
स्थलपरिस्खलदधिचयान् मृगान् ।
धति यत्र सुखेन तरक्षवो
द्रुततया ततयापि समन्वितान् ॥ १२ ॥
अथ पृथातनयो विनयोज्वलो
नगविलोकिनमाह मुरदिपम् ।
विमलयन् गगन हसितामृती-
लसितया सितया दशनश्रिया ॥ ।
इह नवोहतंशोणमणित्विां
ततियु सम्बलिताः खल भाखतः ।
दधति निष्फलतां रुचिराजयो
हरिपुरो रिपु रोषचया इव ॥ १४ ॥

·१५० वासदेवविजयम्। रुचिरहौरकराजिपिराजित शिरसि यस्य महोज्ज्वलतां गते। समुदितोऽपि विधुत विभाव्यते सकलया कलयापि समन्वितः ॥ ५॥ नखविदारणकारणतोऽभितो भयमतीवतरं दधुरुच्चकः। प्रतिदिनं खलु यत्र मृगेन्द्रतो मद-युता-दयुतान्यपि दन्तिनाम् ॥ ६ ॥ मधुरकेलिपु यत्र समुल्लस. गुरुपरिश्रमखिन्नदां सदा। अपहता पवनेन लताराहे विलसता-लसता सुरसुभ्रुवाम् ॥७॥ शशिकाचितकान्ततदश्मनी- द्रवदमन्दपयनपिता मुहुः । स्मरति नैव कदाचिदिहस्फर- इन-लता-नल-तापकथामपि ॥८॥ शिखिगणेन मनोरमकैकया मदयता हृदयान्यपि योगिनाम् । अनुदिनं किल यत्र निषेव्यते घन-वनी नव-नीरदमेधया ॥ ८.

·एकादशः सर्गः।
१५३
अयमुदीर्णतर: कनकाचलः
सरससारसनादितयानिशम् ।
वहति मेखलया रुचिमुत्तमा
वन-वितान वितानित शोभया ॥ २० ॥
हरिमिवोलसितं वनमालया
हरमिवोदितभूतिविभूषितम् ।
अजति मौख्यममुं जनताश्रिता
विकलिता कलि तापचनैरपि ॥ २१॥ .
इह समुच्छ्रितङ्गपरम्परा
पिकटमद्धटकोटियु भास्वतः। .
वहति हन्त रथं कथमयसी
चतुरगा तुरगावलिरवहम् ॥ २२ ॥.
अतिसमुन्नतसानुसमुत्थित-
विदशराजयधूमुखबीचणात् ।
इह दिनेऽपि विधूदयशडिनो
कामलिनी मलिनो भवति क्षणम् ॥ २३ ॥
मदुमनोजलताबरमन्दिरे
मलयमारतमासपोतले।
प्रणयिनीमिह मानविनोदिनी
सविनयं विनयन्ति पिलासिनः ॥ २४ ॥

·१५२ वासदेवविजयम्। ललितपल्लविताखिलपादपे मृदुचलन्मलयानिललालिते। सततमत्र समुद्यति माधवे वलति का लतिकामनु न द्युतिा । १५ ॥ इममुदारतमं मुदमुत्तमा विरचयन्तमवाय महीधरम् । 'अभिलपन्ति कदापि हुदायही न विबुधा विबुधालयमस्थितिम् ॥१६॥ সনি নভিত্তির- यपलबाहुमणालसमुदतैः । इह कुरङ्ग कुलान्यचलीरुता- न्यबलया वलयावलिशिजितः ॥ १०॥ ज्वलंदरन्ददिनेशमणियुति- म्लपितपंवमवेक्ष्य महोरुहम् । इह वहन्ति भयानि पतत्रिणो भुजग-राज-गरानलशया ॥१८॥ ननु विलोकय कौतुकमुच्चकै- रनुसरन् भनकैरिह धोनिकः । समधिगत्य वनान्तलतान्तरे शुश रखं भर-बन्धमितोऽपति ९८.

·एकादशः सर्गः।
१५५
सखरकितिणिकारवबोधित-
चकितचारुविलोलविलोचनः ।
रचिमयं रथमाकुलमोचते
मृगगणी गगनोदरगं रवेः ॥ ३०॥
मरकतोपतकान्तिकरम्बिते
निवसतां वरकन्दरसोमनि ।
समुदितोऽपि च धूकपतत्त्रिणां
दिनकरी न करोति विडम्बनाम् ॥ ३१ ॥ ॥
अतिमनोजतमेन नमस्खता
भवरराजवधूरनरन्यते।
विरलवंशवनानि शनैः शनै-
नयता नयता लक-कम्पनम् ॥ ३२ ॥
इह लताभपनेकुसमाश्चिते
अशिपिलातलतल्पनिपादिनी।
खपिति कापि मुखं समया प्रियं
मिगत-रागृतरा-धर-पक्षवा ॥ २२ ॥
अहह पश्य वयस्य । परखरं
परिगताः सविताम्टतयोऽव च ।
कुसुमरनघयः समलनाः
मनिवसन्ति वसन्तमुपाः सदा ॥ २४॥

·वासुदेवविजयम्।
ललितकलिकलासु कलावती
मधुरहासरसादिभिरुचकः ।
मदमुच्चयतीह सदा मदो
डुरतरा रत-रागिणि वल्लभे ॥ २५ ॥
यितानुगतेन विलासिना
नियत-रन तरङ्गमता मुहुः।
सुरगणेन मुदैप निषेव्यते
समदनी मद-नोदितचेतसा ॥ २६ ॥
मृगहशामपराधपरायणे
मियतमै पृथुकोपभरीदितम् ।
अपनयन्ति कलैरिह कोकिला:
क्लि रसाल-रसामृत-पायिनः ॥ २७॥
विहरदामि पवलसम्भृते
क्षण मिह स्थल निम्मलनलिषु ।
उपलचिल्लकपातविदितं
वि-कुल माकुल-माश निलीयते ॥ २८
तरणितप्ततनुः करशीकरैः
मततमेव शिशु परिषिञ्चती।
गजवधूरिह वारिणि दृश्यता
सकलभा कल भाषि-विच्छनमे ॥ २८॥

·एकादशः सर्गः। ૨૫૫ अखरकिदिणिकारवबोधित- यक्तिचारुविलोलविलोचनः । चिमयं रथमाकुलमोचते मृगगणी गगनीदरगं रवेः ॥ ३० ॥ मरकतोपलकान्तिकरविते निवसतां वरकन्दरसीमनि ।। समुदितोऽपि च घूकपतत्रिणां दिनकरी न करोति विडम्बनाम् ॥ ३१ ॥ अतिमनोजतमेन नभखता शवरराजबधूरनुरण्यते। पिरलवंशवनानि शनैः शनैः _नयता नयता-लक-कम्पनम् ॥ ३२ ॥ इह लताभवनेकुसमाश्चिते प्रशिशिलातलतल्पनिमादिनी। स्खपिति कापि मुखं समया प्रियं विगत-रागृतरा-धर-पक्षवा ॥ २२ ॥ अहह पश्य वयम्य ! परस्पर परिगताः सखिवाटतयोऽत्र च । कुसुमरनचः समन्तताः प्रतिवसन्ति वसन्तमुखाः सदा। ३४ ।

·१५६
वासुदेवविजयम् ।
मुकुलिताखिसचूतमहोरहो
तलितकोकिलकाकलिसङ्कलः ।
सततमेव यनानि विभूषयन्
सुमधुरा मधुरातनुते लताः ॥ ३५ ॥
प्रतिवनं नवकिंशुकगाखिना
कुसुमगुच्छतं परिकाशते ।
विरहखिन्त्रवधूहदयानल-
चमकर मकरन्द-
दरसासुतम् ॥ ३६॥
चलति चारुचलद्दलमाधवो-
विकच पुष्परमासवमत्तया ।
मधुरगोतिरतान्यलियोपया
सम-लया मलवाचलमारुते । ३० ॥
८
परिपतन् निपतन् मुहुरुत्पतन्
प्रविकिरन् मधुगन्धि रजः पुरः ।
मधुकरो मृदुत्खनदोलनै,
बतति-सन्तति-सङ्गमिहायते ॥ ३८ ॥
भ्रमति चार करोति कलध्वनि
विशति पत्रचयं द्रुतमचति ।
इति निजप्रियया सह स चर-
अविरल वि रनकुरुते तरून् ॥ ३८ ॥

·एकादशः सर्गः।
१५०
परमतां कलकाकलिगौतिमि-
मलिहां मधुरैरिह गुञ्जनः ।
विरहिणी समवाप निपौड़ना-
मकरुणैः करुणरपि पुष्पितः ॥ ४॥
.
मधुरमौरभलोभपरिभमद-
भ्रमरमरणैर्मुखरोकता ।
दह सदैव विभाति लतावली
सकुसमा कुसुमाकरसङ्गमात् ॥ ४१ । '
नवविकसरनिमालमलिका.
ललितमौरभसेव्यसमोरणः ।
इह सदैव पिरीपरजःकणेः
सुखमयं ख-मयं कुरुते तपः ॥ ४२.
निविड़पनवभाजि लताग्राहे
दयितया सह केलिपराः सुराः ।
अपि निदाघदिने न विदन्त्यमो
सुख-रता.खरतास्तपनविपः ॥ ४॥
तनुतरांशकचन्दनसेव्यया
दलितयाटलमुम्ययिभूयया।
प्रमदव ': इचिसम्पदा
समनमां मनसां तविरम्यते ॥४४॥

·१५८
वासदेवविजयम् ।
सुरभिधीरसमोरतरभिते
कुवलयावलिलब्धमधुव्रते ।
इह विलाससुखं दयितासखः
सरसि को रसिको न विगाहते ॥ ४५ ॥
८
कनककेतककेशरमिश्रितः
स्फुट-कदम्ब कदम्बक-पांशुभिः ।
युवतयो विलमन्ति धनागमे
समदना मदनादि-शिखण्डिनि ॥ ४६॥
मृगपतावपि विशुतविक्रमे
मदभरीदवलेपपरा दिपाः।
अनुभवन्ति सुखं सकरेणव:
सम-करा मकराकुलितेऽम्भसि ॥ ४०॥
.
निविड़पतकदम्बकरम्बिता
नलदजालसमानतनुत्विषः।
विरचयन्ति च दुर्दिनदुर्दशा-
मिह वराहवरा वनसौमनि.॥४८॥
विषदकाशविकाशमितांशुका
समदहंसवतंसविभूषिता।
विकसदनमुखीह विलासिना
रस-मुदे समुदेति गरबधूः ॥ ४ ॥

·एकादशः सर्गः।
२५८
निवसता नलिनौदलमन्दिरे
मृदुमृणाललतादनमोदिना।
धवलपंक्षगणेन मिधीयते
सरसता रसता सरसामितः ॥ ५०
मलिलमुत्पलराजिविराजित
विशदवारिधरापरणं नमः ।
वनभुवी विषमच्छदपुष्पिताः
स परदा घर-दार्शमितः स्मरः । ५१ ॥
सुजनचित्तनिभाम्बच्चयाञ्चिता
मदकलोदक लोलपतत्रिणः ।
इह मनो मदयन्ति सरोवराः
कमल-कोमल कोकनदाम्धिताः ॥ १२॥
मरवकस्तयकः स्फरति स्फुटो
वइति शीततरय समोरणः ।
मधुरई मनतोऽव गिरो सदा
रसमयः समयः समुहचति । ५३ ॥
प्लसति लोधलता कुसमाविता
निखिलकाननमुदतमोरमम् ।
विहरति प्रमदैः प्रमदायतै-
रलिनि केति निकेतमिहसताम् ॥५४॥

·वासुदेवविजयमा
८
परिगतो जडतां शिशिरीदया-
मधुरगीतिरसेन विमोहितः ।
रहसि पाययतीह पिवन् वयं
बर-जनी रजनीपु मधु प्रियः ॥ १५ ॥
विकचकुन्दमरन्दभरालम-
स्तुहिनबिन्दुनिषेवणमांसलः।
विहरतां मरुतामिह मारुतः
श्रम इरो मह-रोचनताङ्गतः ॥ ५६ ॥
८
बलितलोहितलोचनभोषणा
विपुल गधरा वनसैरिभाः।
ददति भीतिमुदीर्वतरामिती
रणरवेण रवेरपि वाजिनाम् ॥ ५७ ॥
अयमुपैति रुचिं धरणोधरो
विलसता निकरेण महोरुहाम् ।
सरभिशीतसमोरणमङ्गतः
प्रचलता च लताहगशालिमर ॥ ५॥
इतहताशनधूमपरम्परा-
सुरभिताखिलकाननभूमयः ।
दह वसन्ति सदैव तपखिनो
जप-रताः पर ताप पराङ्मुखाः ॥ ५॥

·एकादशः सर्गः। १६१ . .. किरणभिद्रदरीतमम; सदा बलदमन्दमहोयधिवलयः। दह दलाचयेन समविता- धिरदिनं रदिनं दधते रहः ॥ ६ ॥ विभरिवातिमनोरमतां गतो ललितकान्तिकल: कनकारलः । सुमनमामयमातनुतेतरां चिर-मदार मदानुगतं मनः । ६१ ॥ वहलमत्तमतगजसेवितो वहति भूधरराजपदं सदा। कनकभूमदमी परियोजित रामर-चामर चारुसमीरणैः ॥ ६१५ . तरल-तार सतावरमन्दिरे सरस मारस-मान्द्रनिनादिते । বিনেী বনীয় বালিম सरमपी रमणीयगणो जनः । ६३ ॥ कामिनीमिह सुचारहारिणी हारिणी उदयतापसम्पदाम् । यापर्यन्त्यमुगता विभावरी भाव-रीतिपतुरा विखासिनः । १४ ·- वासुदेव विजयम् । खेदविन्दुनिचयालमालका साल काननतिरोहितातपे। अत्र सञ्चरति रवसुन्दरे सुन्दरेन्दुवदना सुराङ्गना ॥ ६५ ॥ समन्वलश्रीरयमिन्दुकान्तभृद् बिभर्ति मेरुः भिखरैरनुत्तमैः । विलासिनः कुण्डलिनः सुभोगिनो 'विलासिनः कुण्डलिनः सुभोगिनः ॥ ६६॥ इरिचरणविराजमानमौलि बहुवयसानुगतं सर्वभजातम् । अमुमपिमुपमानयन्ति लोका बहुषयभानुगतं सर्वशनातम् ॥ १७ ॥ इति निगदति पार्थे वोक्ष्य मेर सुमेरु- ब्रजरुचिरमुदारं स्फीतमालस्तमालेः। मुररिपुरपि मोदं प्राप दुष्पापमुच्चै- दधति मुदमुदारा कौतुके को तु के न ॥ ६८ इति वासुदेव विजय महाकाव्ये सुमेम- वर्णनो नाम एकादशः सर्गः ।

·द्वादशः सर्गः। . अथाव मन्वनिपुणं धिषणं समुपस्थितम् । मर्च निवेदयामांस जिष्णुः क्षणविचेष्टितम् ॥ १ ॥ शुत्वा तदवसामोशी याचिकं कसविहिषः । विदृश्य क्षणमाचख्यो संख्यार्थिनमिदं हरिम् ॥ २४॥ अहोवत अझलोकं मयि याते शतक्रतो।। दुर्नोतमिदमारध त्वयाद्य ोन हेतुन.॥ ३ ॥ कामः क्रोधो मदो मानो लोभी हर्मन भूभृताम् । अन्तरङ्गी रिपड़वर्गदसम्यक प्रयोजितः ॥ ४ ॥ समयेऽपि समुत्पत्रमुत्साइक्षितिनाङ्करम् । पाहत्य सर्वतो रक्षेदहितातपाततः ॥ ५॥ प्राप्य पुष्टतम प्रज्ञा-वारिपेकं समश्चितः । सहकारिभिरायत्यां स फलायोपकल्पते ।। स महान् जायते.चीर्णो नियमेनानुवासरम् । पिराग मधीयमानो हि परमायुमहीधरः ॥ ७ महसैव तु कार्याणामारम्भो न प्रशस्यते । वंयोऽप्यगचिसन्तप्तो नभ्यमानो विभियने :- यः सदनबन्धन प्रयतेतार्थमिद्धये । नूनं नीत्यविरोधेन स स्यादर्थस्य भाजनम् ।

·१६४ वासुदेवविजयम्। . राजश्रीमरितो हेतुर्नयो लोकावतात्मनः । लोके जइतनूजाया हिमवानिव सम्मतः ॥ १० ॥ स्वल्पमर्थं पुरस्कृत्य प्रवृत्तमतिदारुणम् । नाश्यते रतामिण जीवनं विषबिन्दुना ॥ ११ ॥ अन्योऽन्यभेदो भातृणां मुहदा वा बलान्तक।। भवत्यानन्दकृन्नित्यं दुर्द्धियां नात्र संशयः ॥ १२ ॥ घोदीयानपि विद्रोहो जातिभिः कुलनाशकृत् । । कण महर्षजस्याग्नेर्वनं दग्धमलं खलु ॥ १३ ॥ उपेन्ट्रस्य सुपर्बेन्द्र । चातुस्ते याचितं लघु । नदाश पूर्यतां तात ! सौभात्र वईतां चिरात् ॥ १४ ॥ तत्त्वहितञ्च देवेश ! श्रूयतामवधानतः । प्रदानं पारिजातस्य मह्य' समभिरोचते ॥ १५ ॥ . तेनैवमुक्तः सहसा सप्ताहिरिव सज्वलन् । प्रास्फाल्योरुस्थलं दोणा भूयस्तमिदमब्रवीत् ॥ १६ ॥ महोरस्कस्य तस्योरः शिलापट्टनिभं तदा।. विस्तार प्रसभं प्राप मौर्वोच्छेदाइनुर्यथा ॥ १७ ॥ यावत् सनामयातोऽहं न जितश्चक्रपाणिना । पारिजातं न यच्छामि तावद् भी वचसाम्पते । ॥ १८ ॥ मिवाणीव प्रियालापा भृत्या दूव विशेषिणः । खे परेवा प्रतीयन्ते नारयो बहुरूपकाः ॥ १८॥ उपायः प्रतिकार्यास्ते महजस्तु न शक्यते । प्रतिक मवर्षद्भिरिरम्मद इवाम्बुदैः ॥ २० ॥ .

·हादशः सर्गः । १६ . विक्रान्तेन सदा भाव्यं नित्यमर्धान भीमता। मृगानिव मृगेन्द्रेण राज्ञापि विषयान्तरे ॥ २१ ॥ मां ममाहयते ज्येष्ठ यवीयान् स रणाने । एवं गतेऽद्य यत् कार्य नद्भवान् वकुमईति ॥ २२ ॥ अराते म्भिकम्येयं गर्वोसिक्रमदो नचः । नराणामपि वीराणां चेतःस गरलायते ॥ २३ ॥ मानार्थ जीव्यते लोके मद्भिरित्युक्तमञ्जमा । तदेयं मति नेच्छामि जोषितुं मानयर्जितः १.२४ ।। अधोमुखश्चिन्तयित्वा क्षणमूचेऽथ गीष्यतिः । तदनुष्ठोयतां तात ! साम्प्रतं उदयसितम् ॥ २५ ॥ सदा विनम्रगीर्पोऽपि भुजङ्गः प्रियदर्शनः । पाहतः फणमुडूय हन्तु कामं दमत्य हो ॥ ९६ । अथ प्रन्यातुकामोऽसी म्ययमायोधनागने "धकार स्वपन मजमूर्जितश्रीः पुरन्दरः ॥ २०॥ अचान्तरे महोगीरमाही मूर्तिमानिय । सयतः महसागरम्तं प्रणम्येदमग्रवीत् ॥ १८ ॥ पहो। ममरसम्भार गम्भीरारम्भनिर्भरः। किमय पर्गिभि: साई यादवो योऽमिति : २८ मत् पसः मुनु मेरोरारोमीहते। कूपः सम्पईने भोधि गोतोऽर्फ जिगीपति । ३.॥ मपं मदर्पमधिभ्या निष्पेयं सोऽय वाचति । सममित कयं तेन पादापातन योयते ।।

·वासुदेवविजयम् ।
इर्द गिरोन्द्रदलनं करेण स्थगनं रवः ।
मृगटप्णाम्भसि स्नानं यदिन्द्रो जेतुमिष्यते ॥ ३२ ॥
के योद्धं यदुभिः साई स्वयं गच्छति वहा ।
प्रद्याशंसति हयक्षो विग्रहं हरिणः किम् ॥ ३३ ॥
ममैव केवलं तेजो वीराः सोढुमक्षमाः।
वेगं विहगराजस्य किं रुन्धन्नि सरोक्षपाः ॥ ३४ ॥
अद्यानुमन्यतां दासी रिङ्गणाय रणागने ।
आलियत पराभूति: माणिं सगरार्थिनम् ॥ ३५ ॥
सम्यतां बालकस्यास्य प्रागल्भ्यं त्रिदिवेश्वर ।।
गर्जत्यवेच्य मातनं चिवस्थं सिंहशाषकः ।। ३६ ॥
वीर्योर्जितं वचः श्रुत्वा खसूनोः पाकशासनः ।
विकसन्मुखपद्मोऽसौ मनसा प्रशस तम् ॥ ३० ॥
अथ देवान् समाहय स्वयमेव शचीपतिः ।
उवाच लक्षणया वाचा वाचस्पतिमुखान् मदा ॥ ३८॥
बहुश: प्रार्थ मानोऽपि नागच्छत् क्रौञ्चदारणः!
आयोधनेऽद्य युष्माकं मेनानीः कतमो भवेत् ॥ ८ ॥
अथेगितज्ञो विज्ञाय शतमन्योर्मनोगतम् ।
जगार विबुधाचार्यो विबुधैरनुमोदितम् ॥ ४ ॥
सन्ति यद्यपि भूयांसो यौरा निर्जरसैनिके ।
तेषामुद्भिद्यमानौजाः खल्वसौ पाकशासनिः॥४१॥
जयन्तं द्विषतो नित्यं जयन्तं मघवन् ! मुदा
तयं द्रष्टुमिच्छामः सैनापत्याभिषेचितम् ॥ ४२ ॥

·१६७
दादशः सर्गः।
अभिमन्य वचस्तेषां सानन्दोऽद्य पुरन्दरः ।
नन्दनस्याभिषेकार्थमादिदेश बृहस्पतिम् ॥४३॥
अभिषिक्तस्य तस्याय खड्ग सारसनोत्तमे।
धूमकेतुमियाधत्त राशिचके सरेश्वरः ॥ ४४ ॥
यहिदत्तकिरीटेन तदामी विस्फुरविपा।
घिरेजे सोरसिम्येन हेमफूटमिरो यथा । ४५
पान : कुसमासारः कुमारं सुरस यः ।
मगुर्मगलौतानि विद्याधरपुरस्त्रियः ॥ ४६ ॥
गौरमपुरोदार घोपसचारचारवः ।
मुदा तदा पयोषाहा पापुः गुधिगीकरान् ॥ ४०
वर्षदीगोकरासनी लयङ्गीलालनालसं. ।
वधी पुरो अयन्तम्य मन्द मन्दं समीरणः ॥ ४ ॥
योणायणमदनादि नि.म्पनलागीतिभिः ।।
भेरोगभीरनादेय तदा सघोभितं नमः । ४८॥
काले नरिमन सगामीना रवमिहासनोसमे।
नोविकेषु पालन्ती नैपुरवं मुरयोपिताम् ।।
सेमविन्यासकारिता सारं सुरपुरश्रिया।
परिहासरसोसिमा गितरा मुमुद गयी ५११ मा ।।
रागिपीमि. ममं नव रागास सविषहाः।
पानन्दयभिा उदयं भाषयती रमान् न । ५२॥
पथमागदागा दुन्दभीमाद भीपरम्।
भागाव यतभित्माना महमा निमुखितम् ॥ १२ ॥

·॥ वासुदेवविजयम्। तर्दासौ चामरत्यग्र-हस्तायां पाखंवर्तिनीम्। पप्रच्छ चकितेवास्य कारणं वायुसन्दरोम् ॥ ५ ॥ .मा तु सकरुणं प्राह भीता गगदभाषिणी। वाचिक वासुदेवस्य तस्याः मियचिकर्षिया ॥ ५५ ॥ अथोच्चैः सिंहनादन वीराणां कम्पितेव मा । भूय एवाह पौलोमों देहि दृष्टिमितः सखि ! ॥ ५६ ॥ आविरासन् महोत्पाताः सद्यो लोकभयङ्कराः । ज्योतीपि शतशो व्योन्त्रः पतन्ति वसुधातले ॥ ५० ॥ योधन्ते ग्रहः साई ग्रहा नभसि सर्वतः । सूर्यो निप्पभतां यात पतन्युल्काच निष्पमा: ५.५८ ॥ आक्रम्य लद्राणि प्रभाव्य हैरिरम्मदः । कठोरघर्घरारावैः पातयन्ति महाशिलाम् ॥ ५ ॥ संशोभिता दिशां नागा नागाय धरणरधः । उम्मूलिता महारक्षा वमन्त्यग्निं महीधराः ॥६॥ निर्धाताय भवन्न्यथेदियो दाहेन संयुताः। साययन्ति जगत् कृत्स्नमुलाः सप्तसिन्धवः ॥ १. प्रज्वलत्यपि नौरेषु वहिर्दीपतरो महान् । दोधुरते च वसुधा नोजलस्थेव वायुना ॥ ६९ ॥ धेपते नितरां इन्त इदयञ्च ममाधुना! पश्य योदमुपेन्द्रेण महेन्द्रोऽयं प्रसर्पति ॥ ६३ ॥ अहोवत जयन्तोऽपि पितरतानुगति । । रायवाटसपी दीना मौनं सा पर्यवेवत ०६४ ·दादशः सर्गः। १६८ अघ स्फुरितपिम्पोष्ठी समुच्छम्य पुलोमना । अवसिव रोपेण-वभापे भीमदर्शना ॥ ६५ ॥ अहो भीरु कृतस्तेऽद्य खेदः समुपसर्पति । अपि किन विजानासि प्रभावं वविद्विषः ॥६६॥ शीघ्र तद्देहि मे सद् गच्छामि प्रियसनिधिम् ! चन्द्रस्य पुरतो नित्य समुदेति हि, रोहिणी ॥ ५० ॥ दुखाकरोति मेऽत्यर्थ युभाकमवमन्त्रता । निशान्ते भुजगाक्रान्ते सुखं निद्राति कः सुधीः ॥ ६ ॥ इत्युकासी सखोरन्दैः परितः परियारिता । पाययो प्रियमाविध्य सोरथोरिय मण्डलैः ॥१८॥ भययालोलग्मिमा चन्द्रहासलमगुगी उपचपडे भीमेयं तदालोकि क्षणं जनः ॥ ००५ मातः । प्रमोद पुतम्ले प्रगतयरणान्तिक । अनुशा याचते प्रीत्या प्राणाय रणाइने ॥ १ ॥ इत्यान्तं सं देवी दोामानिय सादरम् । प्रो निधाय वारमन्याशुपुग्म तनयाननम् ॥ ०२ ॥ मम।। परिमुपमयन्ताग्य तदा तमुखमण्डनम् । यभी गोधाफरे यि न्यसं पद्ममिव स्फुटम् १०२ ॥ तस्याः गुसाप नेवाभ्यां यारि पेइममुद्भवम् । कुगेगयपनागाभ्याममायायानं यथा ॥ १४ ॥ पयाधुनिभ्यामालमा पियुकं तस्य यामा यसीव नको जगाद पुरिताचरम् ! ० ।। १५

·-
१७०
वासुदेवविजयम्।
वत्स'! गच्छसि भङ्गामं पन्यानः सन्तु ते शाः
कचिट्टच्यामि भूयस्त्वां जयश्रीस्नुपयान्वितम् ॥ ०६ ॥
येन कल्याणिना पुत्र ! शत्रवः परिमर्दिताः ।
आत्मानं मन्यते तेन प्रस रत्नप्रसूरिति ॥ ७ ॥
व्याजहाराध जम्भारिं जृम्भयन्तीव तद्पाम् ।
गन्तुमिचाम्यहं नाथ! सङ्गरं रणरहिणी ॥८॥
नाच चित्रं सहस्राक्ष । यद्रनं याति भामिनी।
गजयथाक्रम सिंहो भवति प्रिययान्वितः ॥ ८ ॥
दयितां ते परित्यज्य गन्तुं नार्हसि हवहन् ! ।
अस्थते पादलग्ना किं व्रततिर्मत्तदन्तिना ॥ ८० ॥
त्वां विनाद्य बलद्धान्ते स्वर्गेऽहं स्थातुमक्षमा ।
श्रूयते सौरतेजोभिर्दीप्यते शशिनः कला ॥ ८ ॥
आकण्याजम्बला वा प्रियायाः प्रियदर्शनः ।
मोघयन् मे(नर्घोषं बभापे मेघवाहन: ॥ २॥
ओजखिन्यानया वाचा प्रीतोऽस्मि नितरां तव ।
मरुभूमौ यथा पान्यः प्राप्तया सरिता क्वचित् ॥ १३ ॥
विरभ्यतामितो देवि । व्यवसायान्मृणालिनी ।
युतापि कण्टकै रोडु किं शक्नु यान् मंतगजम् ॥ ८ ॥
एक एव विधाताई महीं निर्यादवां क्षणात् ।
निःसप्तवारान् निःक्षत्रां भार्गवो ह्यकरोदिमाम् ॥ ५ ॥
वल्लभस्येदृशी वाणी श्रुत्वा मम्मणि पोड़िता।
वोपव च्छिन्नतन्त्रीय मुकतां पाप भाविनी ॥ ६ ॥

·बादशः सर्गः.
.
-
११०१
अथ कच्छ्रेण हत्क्षोभ नियम्य दयिताजया ।
पादानं ब्रह्मणो द्रष्टुं तल्लोकं प्रति मागमत् ॥ ८ ॥
तदा हैमरधस्तस्या वाहाभ्यां सतरां बभौ
दोधूयमानपक्षाम्यां व्योनि विष्णुरथो वथा ॥ ८८ ॥
सापश्यत् कोटिशस्तव ग्रहाणां मण्डलं पथि ।
घूर्णमानं खकनास कन्दु कौघं विधेरिव ॥ ८ ॥
उत्पाद्य मधुरं ध्वानमपूर्व श्रुतिरञ्जनम् ।
विभीर्यशांसि तद्याजाद गायन्नित्यं रसादिव टायग्नम्।।
रम्ये सौधाकरे बिम्बे क्षणं विषम्य सा मुदर ।
प्रतीत्य ज्योतिषां लोक ब्रह्मलोकं समामदत् ॥ ८१ ॥
प्रयातायामधेन्द्राण्यां महेन्द्रो महसा ज्वलन् ।
दिदेश शिखरे मेरोः प्रयाणाय सुधान्धसः ॥ २ ॥
ममोक्ष्य ममरोद्योगमपर्वणि सुपर्बणाम् ।
असरवाससमूहा मुमुहुः सरसभ्रवः ॥ १३ ॥
सम्भाविविरहव्याधि-मुग्धा यदमरस्त्रियः ।
बजतां सरसधानां तदेवासौदमङ्गलम् ॥ २४ ॥
अर्थरावतमुसिमारोहति बलहिथि।
द्रुतमारुरुहुर्देवाः खानि थानानि सर्वतः ॥ १५ ॥
तर्जयन जगतोमुचर्जितर्गजगर्जितः ।
प्रतस्ये समरारम्भ-दम्भी दम्भोलिभत् स्वयम् ॥८६॥
उक्तवनिनोनादेष्टद्धारधनुषा तया ।
नादयन्तो दिगः सर्वाः सुपर्वाणः प्रतस्विरे॥८॥

·१७२ वासुदेवविजयम् । उच्चाययममारूढ़ जयन्तं परिलक्ष्य ते । मेनिरे यशसा जिष्णोः प्रतापो मुर्तिमानिति ॥ १८॥ ढकानां विकटवानैर्धनेश घनघोषणैः । भेरीगम्भौरनिहादः मक्षोभितमभून्नभः । ८८ ॥ महामणिगणोद्योत-विद्योतितविहायसः । वाहिनीं रघ्नयामासुः कुञ्जरा मदमेदुराः ॥ १० ॥ दन्तिदन्तसमोहाम-बाहुदण्डविमण्डिताः । जग्मः समरसंरम्भ-दम्भपूर्णाः पदातयः ॥ १० ॥ केचिदारुह्य मातङ्गान् प्रोतुगान् मददुर्मदान् । तदानीं विन्ध्यङ्गस्था हर्यता इव रेजिरे ॥ १०२॥ नत्यन्तस्तुरङ्गालो: प्रासोल्लामितपाणयः । अश्ववारपराशेरुर्दम्भा इव भरीरिणः ॥ १०३ ॥ तदा भलाग्रलग्नाभिः केतुमालाभिरचितम् । दिदीपे नितरां व्योम धूमकेतुगणैरिव ॥ १०४ ॥ संक्षुधसिन्धुकश्लोस्लैस्तिमिनिमल इवाधुना । प्रवीयमानस्तिदर्शविरेजे जम्भसूदनः ॥ १०५.। धूमधूयच्छयो: कुर्वन् परितो परितोऽनिशम् । उहतः प्रययौ योई प्रज्वलन् चलनः स्वयम् १०६॥ महोद्दण्डेन दण्डेन ब्रह्माण्ड एण्डयबिव । जगाम शमना शोधमरातिशमनाशया ॥१०॥ नवीनामुदसहाशा महोदोर्णालपाणयः। सघशो राक्षसा जग्मुर्योडुमुदनचेतसः । १०८॥

·दादशः सर्गः। १०३ कल्पयन् प्रलयाशङ्कामकालेऽपि जलोत्करैः । अगमत् सनराशमी पाभी पाययितुं हिषः ॥१.८ ॥ वेषयन् प्रबलैवेगः सर्वतः कुलपर्वतान् । आन्दोलयामाम लोकानञ्जसैव प्रभन्ननः ॥ ११० ॥ उद्दामसमरारम्भ-दम्भसम्भारसम्भृतः । गदापाणिरुदोर्ण श्रौर्यक्षेशोऽपि क्षणाद् ययौ ॥ १११ ॥ कण्ठहालाहलवाला-जटालोचनानलैः । रुद्रा विद्रावयामामुद्दिशामाशु प्रसन्नताम् ॥ १९९१ अाजगाम न यच्छेप. प्रयात्यपि दिवस्पतो। तेनैव प्राप स प्रौढां पीडां भूरिभरावितः ॥ ११३ ॥ रुचिभिः क्रोधपूर्णा नामचिरेण खरोकसाम् । कोटिसूर्योर्जितज्योतिर्विराजितमभूत्रभः ॥ ११४ ॥ संरावेण महोदन वरूथिन्या बल दियः । भुवनानि महोत्पात-वातेनेव चकम्पिरे ॥ ११५ ॥ वैमानिकविमानौघ ज्योतिमण्डलमण्डिते। योनि व्याजृम्भमाणोऽपि न दिदीपे दिवाकरः ॥ ११६ ॥ यावदाकर्ण यन्नादमुत्पन्नति वियजनः । नावदेव सुराधीश ध्वजिनी मेदिनीमगात् ॥ ९९७ ॥ अथ देवगणोहाम वेगवायुपराहतः । पकम्मे शिखरव्य हो मेरोरश्वत्यपत्रयत् ॥ १९८ ॥ चाहाना हेपितैय: कठोरैः करियहिते वसुधा बहुधा कम्ममावभार भवादिव । १९८॥ . 1.

·१७४ वासुदेवविजयम् । अघ शक्रवलोडूत-धूलिभिधूमरचविः । रविस्तत्वालणयेव न्यमाङ्क्षीत् पयसां निधौ ॥२२० । दीर्घपादपशीषु ग्टद्वेषु च महौताम् । दग्धकालवशाराम चण्डांयोः मताभवत् ॥ १२९ । क्रन्दन् लुठंश्च चक्राकः प्रियाविरहकातरः । दृध्या करुणयाद्राक्षौदपराट्रिगतं महः ॥ १२२ ॥ अकुण्ठभुजवीर्यस्थ शनकैरमरेशितुः । उत्कण्ठया समं प्राप गादतां तमसान्ततिः ॥ १३३ ।। तदा निजाड़ विनिधाय मेरो: रड्नेपरं श्ङ्गमिवाश रूढम् । अलक्ष्यदृष्टिगंगनञ्च पश्यन् विचिन्तयन्नास शची पचीयः ॥ १२४ ॥ अथ विविधशिताखाबादधानो निकामं रुचिरकनकशैलाभ्यासमासाद्य मुद्यः । मृगयुरिव मृगेन्द्र मड्क्षु काड्न् मुकुन्द सुरपतिरपि साद पामिनी तामनैपोत् ॥ १२५ ।। इति वासुदेवविजय महाकाव्ये ज़यन्ताभिषेको नाम द्वादशः सर्गः। ।

·त्रयोदशः सर्गः। अधोद्धृतैर्देवपतेर्वचोभि. निवेद्यमानैविगेश्वरेण । समोरवगैरिव रोहितान्यो हरिस्तदानीमधिकं दिदीये ॥१॥ अखर्वगर्व वचनं वलारे- र्यथा यथासौ स्फुटमाशशंसा तथा तथा कोपकपायितश्रो. ददी दृशौ पक्रधरः स्वचके २. अगाधसत्त्वोऽपि यदा सद्यो' जगाम धैयचुतिमातीऽमो। हप्तोदितेनाद्रिभिदस्तदभिन् निदर्भ याइववानुदवान् ॥ ३ ॥ अधोगरोपारुणभीषणयो- ननाटयभकुटीविभः। न पाचजन्यध्वनिना प्रयातु बज्ञानुजम पलमादिदेगा ।

·वासदेवविजयम्।
.
..
भरन्दचक्रादिव भृङ्गमत्रा-
स्विनेत्रनेत्रादिव वह्निभासः ।
अपामधीशादिव भङ्गमाला
गिरेनिरीयुर्मुरजिद्धजिन्यः ॥ ५ ॥
उदयवेगान् बलदर्पभाज-
स्तुरङ्गमानपनि नर्तयन्तः।
सुवर्णसन्नाहभृतोऽश्ववाराः
प्रासोल्लसत्पाणितलाः प्रजग्मः ॥ ६ ॥
आयौवनारम्भतोरुंदम्भाः
सम्भावयन्तो विजितं महेन्द्रम् ।
योराः परामईनवर्द्धमान-
क्रोधा इदा मोदमदारमोयुः ॥ ७॥
प्रचण्डतुण्डाः समुदयशुण्डा:
संवादा रोकाकुयावनद्धाः ।
जग्मुर्जवाजङ्गमगैलकल्पाः
कल्पान्तपाथोदनिमा मदेमाः ॥ ८ ॥
उमणस्काञ्चनकितिणीक-
मुच्छूनचकाक्रमितारिचक्रम् ।
अभेद्यसम्राहमनमानी
रथाद्गपाणी रथमारुरोह ॥८॥

·त्रयोदशः सर्गः। १७७ . अथान्तकं वैरिमझोपतीनां प्रयान्तमुहीच्य मुरदिपन्तम् । सबै सुपर्वेशमहेशकल्पा- स्तमन्बंधावन बलफालानाद्याः ॥ १० ॥ महारथैौरमितों वद्भिः स्पूर्जटगानुच्छाविरेप रोपात् । ग्रहः समन्ताद रभसाद भमभि- सदाहि भाखानिव भासते स्म ॥ ११.३ । धनाभिलाषीव वदान्यमय- मच्चायोऽधीगमपेक्षमाणः।. अतिष्ठदासष्टसरारिमानोड- नुगम्यमानः स्वयलैर्मुरारिः ॥ १२ ॥ अधोत्कटमांधवसैनिकाना.. सद्दण्डकोदण्डाबरतोष। फणीव नार्डमरुबजाना- मुदीर्णशीयों हरिराप रोषम् ॥१३॥ किमव चित्रं यदयाप मन्यु सेनानिनादः शतमन्युपितम् । न कि हठात् घोभयति शिनि विधाय धारातिमतरमा । १४॥

·१७८ वासुदेवविजयम् । मवेयमानस्य रुषा तदास्य नासाविलाच्छासभ निरोये। वहुबहमात् प्राक् परिकम्पतेऽट्रि- निर्याति धूमप्रकरच दाः ॥ १५ ॥ उत्साहवातैः प्रचितः धाग्नि- ममौ शरीरे नहि हवशत्रीः । तोक्षणाक्षिरीप्रियच्छलेन यदाविरामनिव तत्स्फुलिङ्गाः ॥ १६ ॥ चडूं षि वजे सुगपत्रिवेश्य क्षुब्धोऽयथेन्द्रः क्षणमास तुप्णीम् । प्रवगडझज्योत्पतनाद्धि पूर्व प्रभञ्जन, स्थैर्यमुपैति किञ्चित् ॥ १० ॥ तदामरेशो रणवेशधारी प्रहद्धमन्युखिदरिदर्शि। ज्वलनिवाग्निवनराजिकन्प कंधारिसैन्यं सहसा दिधचम् ॥ १८ ॥ अथार्पयन् नेवसहस्रपातै- दिगङ्गने भोगिमकान्तिपूरम् । बिडम्बयद्याभ्युदमन्द्रघोषान् सरान् समाइय जगाद वची | ek ·९७६ बयोदशः सर्गः। युमाकमन्तर्यदपि युवीराः। सदा समुत्साहभरेण पूर्णम् । तथास्तु वाचां प्रचयो मदोयो वायुर्यचोदोपमहेतुरग्नेः ॥२०॥ वयं न मृत्योर्वशगा: कदापि तथा जरामास पदं न कर्ता। सुपर्वणां गर्वभरोऽयमिडो जयश्रियो वनामुदौलतेऽद्य ॥ २१ ॥ स्वातबारचा दृढ़प्रतिज्ञैः सन्तानकल्पैः खलु जन्मभूमेः। उत्सृज्यते थे स्तृणवन्मुदात्मा ध्रुवं जगत्याममरास्त एव ॥ २२ ॥ असुव्ययेनापि वयं न जात स्वतन्त्रतावर्गसुएं जहीमः। 'यत: सवोरा: मततं यरेषा. मधीनतां मृत्युमिव स्मरन्ति । २३ खातन्वारन दिपतां पदान्ते विन्यस्य लौ ल्यालघुजीवितस्य । प्राणन्ति ये दास्यपरा नु तेषां नोवा तास्ते नितरां वराका: ॥ २१ ·Orco वासुदेवविजयम्। श्रमोष्टलाभाय रिपोः पुरस्ताद् थैमन्यते क्रान्दितमेव शखम् । मनस्विताहौनहृदः कदापि न ते पुमांमः पुरुषप्रतीकाः ॥ २५ । यानम्य शीर्ष विषतो भयेन सम्भावनां ये परिदर्शयन्ति । कुर्वन्ति तच्छिक्षितवच सर्व “पुच्छेन होनाः पशवस्त एवं ॥ २६ ॥ भीरत्वमेति स्थिरतां मदिछे चित्ते तदन्यत्र पदं कुतोऽस्य । लतास्पदः मन्तवमेव चन्द्र नालम्यते जात्वपि भानुमतः ॥ २० ॥ दग्धोदरार्ध परिचुम्बा भूमि प्रोणन्ति शवून निरफ्नपा थे। अधोनताह लवडकण्ठान तान् सारमेयान् मनुते मनखी ॥ २८ ॥ अर्थस्य भेदं गमिताः प्रलोभा- हिपचपदं खल ये अयन्ति । तान् पामरान तुद्रतरोथ पापान् नेहीयते धारयितुं धरित्री । २८ ।

·त्रयोदशः सर्गः। अतो नु गर्वात् प्रणिधिर्मुरारे: प्रगल्भमानो जगदे मयैवम् । गिरौंन्द्रकुच्छे गजगजितानि निशम्य किं जातु विभेति सिंहः ॥ ३० ॥ तदुच्यता महचनादुपेन्द्रो विपक्षनिक्षिप्तशरैथिरेण । • नाकारि नाकाधिषदाचमूनां पचौन्द्र ! वक्षोव्रणराजिराजी ॥ ३१॥ परस्परं प्रेमगुणेन बद्धा- स्त्यन्यन्ति नैक्यं त्रिदशा: कदापि । नोकयोगात् मिकतामहस्रं कालेन किं भूधरतामुपैति ॥ ३२ ॥ स्वातन्त्रापौयूपरति निकृत्य प्रवीरधर्मच विमथ्य पद्भ्याम् । न शिक्षिता: शत्रुपदालम्बै- रद्याप्यन् धारयितु सुरोधाः ॥ ३३ ॥ रातिभोत्या जननीमिव खां सन्तज्य पूज्यां खलु जन्मभूमिम् । अभिन्नचित्तानपि बालबन्धून् होहल जोशलि किमय देकः।२४। . .

·२८२ वासुदेवविजयम् । हृदापि यो योधयितुं सुरोवान महौजस: कल्पयति प्रयाणम् । ध्रुवं प्रसुप्तस्य हरेः सटालो- माक्रा कामः स तमभ्युपैति ॥ ३५ ॥ शृनोऽस्मि देवान् प्रसभं विजेतु स्वप्नेऽपि यचिन्तयतीति मूढः। करोति संख्यां परमाणुराशे- ामापि दोभ्यां परिमायते सः ॥ ३६ ॥ सतापराधोऽपि न गोपडिम्भः क्रुध: पर स्थानम वच्चपाणे: । इत्येव प्रगल्भतां प्राप पुराद्रिधारो ॥ ३० ॥ प्रालिङ्ग्य गाढ़ सुरवाहिनीं ता खरि निदात हरितदद्य । शची पताका ननु जन्मभूमी स्वप्नेऽपि कञ्चिहियुधाः सहन्ते ॥ ३८ ॥ 'पुरागनानामपहत्य वाम प्रचाय धनप्रजवालान्दैः अनार्य जुएं चरितश्च तपन् न सम्मतेऽसी सुरपुप्पीसन् ॥ ३८॥ बुद्या समुपेक्षित: किं ·त्रयोदशः सर्गः। १८३ तथापि वात्सल्यवयंवदोऽहं प्रदित्सुरम्मि विदिवप्रसूनम् । स चैदुपेन्द्रचरणौ ममाद्य क्षमा प्रतीच्छेत् परिचुम्बा मुर्डी ॥ ४० ॥ एवं विधेग्रतरैर्वचोभि- रुत्साहान्नेव महम्बिनस्तान् । दिवस्पतिः प्रौढभुजप्रतापः सम्तापितारिः समरं जगाम । ४१ ॥ অঘ সানমুকুৰঞ্জী प्रतापतङ्गोकतबाहुवीर्यः। सुपर्वमेन्यः परितः परीत: पुरन्दरः प्राप समीकभूमिम् ॥ ४२ ॥ सवात् पतन्तावतिवीर्यवन्ती तरङ्गमहाविव मागरस्य । संव्याप्नुतां मगरभूमिभागा- नुपेन्द्रदेवेन्द्रचमूसमूहो । ४३ ॥ अनन्तकन्पान्तसमोरसद्गात् ममुत्पराम्तायिव पारिवाही। वेगेन सहर्पणमाश लम्चा विनम्नापतिमन्द्रनादान् ॥ १४ ॥ .

·१८४ वासुदेव विजयम् । यशो हिमांशुपतिनं समन्ता- दमुव्ययेनापि ममौहमानाः । परस्परस्पर्द्धितया तदानी मस्त्रप्रहारान् विदधुः प्रवीराः ॥ ४५ ॥ समित्समारम्भरतोरुदम्भाः सम्भावयन्तो विजयं स्वकोयम् । निपातयामासुरपारसाराः प्रहारधाराभिररातिबोरान् ॥ ४६ ॥ निजपभो म समुहिरन्तो रणोरुसनोपपराश योधाः । मिथः शरानुयतरान् वितेनु- रिप्रवाहानिक वारिवाहाः ॥ ४० ॥ ललाटबढ फुटीतरङ्गः सदर्पमुत्पत्य पदातिसहाः। न्यपातयंस्तीक्षणकपासघातः प्रत्यग्रदन्तावलदन्तकुन्तान् ॥ ४८ ॥ पंदातिपादोस्थितधूलिजाल. महान्यकारे धमति विलोकीम् । कलमसहर्षभवैः स्फुतिः सोनपुलैरिव तन रेने ४८ ·१८५ बयोदशः सर्गः। मुहुर्मुडः स्वामिसमर्यमाण- सम्मानयानप्रणयादिकानाम् । विधातुमानण्यमिवेहमानः पापी मानयुयुधेऽथ योधैः ॥ ५० ॥ सुतोक्षणहालाहलदिग्धपत्रः खनरिंद्भासिभिलौमुखौः। उदयवगैरिव सर्पसाथै- विकीर्यमाणं वियदावमासे ॥ ५ ॥ निषूदिताधारणयोर्विपञ्च- दिपेन्द्रयोरुन्मदयोस्तदानोम्। प्रचण्डसंग्रामविलोकनोक- रकारि वीरः क्षणमाजिमान्धम् ॥ ५९॥ अर्थ प्रगल्भोर्जितवीर्यभाजी, प्राणान् इरन्तस्तरमानुवेलम् । तदान्तकस्येव कटारसारा महोग्रधारा विशिखा निपेतुः ॥ ५२ ॥ विभिनयचा. क्षतजोचितानो रेजे तरडोपरि कोऽपि वीरः । रणश्रिया गाढ़तरानुरागं सैभाजितः शोषमएिसजेव। २४ ·वासुदेव विजयम्। समोरवेगाविव वावदूक- वचःप्रपञ्चाविव चाव्यवस्थौ। पुनः पुनर्भङ्गजयौ तदानो. मवापतुर्यादवदेवदण्डौ ॥ ५५ ॥ सभिद्यमानेषु निजाद के विच्छिद्यमानेष्वपि वाहनेषु । द्विपमहारस्फुरदुग्ररोपै- रकारि वीरैर्न मनोऽपि दूनम् ॥ ५६ ॥ उदयन्तचलचामराणि चम्माणि चारुणि पदातिसार्थाः । उत्यापयामासरसिप्रहारैः कणाः कृशानोः करिराजदन्तात् ॥ ५७ ॥ तदा महावीरगभिव महोयकुम्भाः समराजिरेप। युगान्तवातैरिव पात्यमाना मोधरा दन्तिवरा निपेतुः । ॥८॥ योरमहारोत्करमूर्छिताना महागजानां रुधिरप्रवाहाः । मनःशिलारजितनिझराया. मपाइयां रविमा ५८ ·त्रयोदशः सर्गः। Ey विभूतिभारैरिव रोहिताश्वो मदेरुदणैरिव सद्गुणोषः। बभार वीतप्रमतां नृवौरै- विनिर्जितो निर्जरवौरवर्गः॥६॥ विलोकयन्तः स्ववलं दिगौथा विद्रावित यादववाहिनोभिः । विस्तारयन्तः शितास्तधारां रणाजिरं रोषपराः परीयुः ॥ ६॥ उपर्बुधः क्रोधभरेण पूर्णः समुज्ज्वलन्तौं तनुमादधानः । कल्पान्तलमों कलयनकाले ज्वालालटालः स्फटमाविरासीत् ॥ ६२ ॥ प्रकम्पयन्तं खमितेन शैला-. नुदाश्टङ्गतमानबिम्बम् । अधिष्ठित कासरमुयरूप ययौ यमो योडुमथोडतोः ॥ १३ ॥ तायुधविग्रहवद्विरुपै- रम्भोधिभिःक् परितः परीतः। नगाम संग्राममहीमहोन- तेजा जलानामधिपः सदर्पम् । ६४ ॥

·१८८ . वासुदेवविजयम् । महीधराणामपि ष्टाङ्ग महान् प्रेवोलयन् वेगभरैरतीव । उद्देलयन् वारिधिवारिपूरान् प्रभननो रडारथः प्रतस्थे ॥ ६५ ॥ पुल्याभिध कामगर्म विमान- मारुध यरिनुगम्यमानः। दधहदामुग्ररुषारुणश्री- धनाधिनाथो रभसादयासीत् ॥ ६६ विधानमानः स्वमहीभिरच. सञ्चैःश्रवाष्ठगतो गरिष्ठः। अनन्तवीर्यः प्रययौ जयन्ती विस्तारयंस्तोषभरं मघोनः ॥६॥ सुपर्वणां दुर्विषहमडीभि- रापूर्यमाणेषु हरिन्मुखेषु । बलं मलाचैरपि पाल्यमानं विभीषितप्रायमभूनमुरारेः ॥ ६८० उच्छवलं तच्च समीचमाणा महोग्रमानाधिकदर्पभाजः। बलादयः प्रौदभुजमतापाः सामसीमानमयाभिनयमः ॥ १८॥ ६ ·त्रयोदशः सर्गः। १८ .. का इली पाशकरं किरोटी गदोऽनिलं सात्यकिराश्रयाशम् । मुदा जयन्नं भुजवीर्यवन्न जगाम काम, समराभिरामः ॥ ७॥ विभ्रहदामुग्रमदारुणाचा क्रोधोद्धती युद्धमहीमुपेतः । विलोकितो निर्भरभौति लोके र्यमो यमस्यापि स सीरपाणिः ॥ ०१ तदान्तक सन्ततबाहुवीर्यः शौर्येण निर्जिव जगञ्ज भूयः। करीव वल्लीमथ कामपाली विलोलयामास बलारिमेनाम् ॥ ७२ अथागतः प्रौढबले रुपेतो रोषान्वितः पाययितु विपक्षान् । निरुद्धवेग भरवर्षपाय- रकारि पाशी खलु फालानन ॥ ०३ ॥ विवेव दारिद्राभरतीव तुपारपूरैरिव पङ्कजीः यार्थमुपातः सलिलाधिपस्य वरमभा निप्पमताम्यभार ॥ ०४ 11 1 । .

·१९०
वासुदेवविजयम।
~
गदोग्रवाणनजदीर्यमाणो
यदाप मान्य समरे समोस।
वसबपि थीमति चन्द नाट्री
जहाति नाद्यापि तदेव नूनम् ॥ ७५ ॥
अनल्पकल्पान्तहुताशकन्यः
समुज्ज्वलज्वालजटालदेहः ।
दहन् दरमायमरातिसैन्यं
पहिर्ययो सात्यकिमत्युदयम् ॥ ०६ ॥
विनिर्दहन्तं ध्वजिनों मुरारेः
स्पयन्तमुच्छ्नशिखाभिरभम् ।
वैश्वानरं वारुणवाणवः
शिनिप्रवीरः शमयाम्पभूव ॥ ०७॥
प्रवाकिरन् पवितरङ्गसवान्
ययौ जयन्ती जलधिप्रकाशः ।
धमद्यतेजाः खन्नु तान प्रमह्य
यभी तदा सद्य इवाश कार्णिः । ०८॥
वण न वाणग्रहणे न योगे
नाकर्षणे नैव विमोचन ।
अलति शितावशतस्तदानीं
तयोः करः कापि युधि प्रवीरः ॥८॥

·.
त्रयोदशः सर्गः।
महेन्द्रसूनुतरसा पृषत्के-
विव्याध वाहामथ शम्बरारः।
हित्वा सतच धनुस्तदानीं
मदोजितश्री रभसाज्जगन ८० ॥
अमृथ्यमाणोऽस्य सदर्पभामां
फणीव पादाहतिमेष रोषात् ।
गदामुपादाय ललाटपट्टे
जयन्त वाहस्य जघान कामः ॥ १॥
तरहराजस्तदुरुपहार.
मासाद्य सद्यी विकलोकतानः।
विषादयन्त्रस्य मनो नितान्तं
नदात्तनादान् सचिरं चकार ॥ ८२ ॥
पातय्य रश्मीनतियत्नभाजा
निवारितोऽपोन्द्रसुतेन भूयः ।
उवाह वाहः स्थिरतां न, किन्नु
चलाशयः शाम्यति सान्त्वनेन ॥ ८३ ॥
मोगवेगेनवाणवर्ष-
यदुप्रवोरैरभिहन्यमाना।
अकर्णधारेव नरिस्तदासी
वैभ्राम देवध्वजिनी समन्तात् ॥ ८४ ॥

·बासुदेव विजयम्। इयोत्तरङ्गोऽय महोग्रकुम्भि- कुम्भौरभीम: समरप्रदेशः। सम्पूर्यमाणो रुधिरापगाभि- रवाप कन्पान्तपयोधिलक्ष्मोम् ॥ ८५ ॥ दन्तोन्द्रदन्तार्पितकर्णभूषाः कृतान्बहाराः क्षतजागरार्गाः । मदोन्मदाः शोणितसोधुधारां कपालपात्रेरपिवन् पिशाच्यः ॥ ८६ ॥ नवं नवं मावशगेरमुच्चै रादाय दर्यात् परिचयन्तः । उत्तालतालीत्तरनं विनज्जा: पिशाचरद्धा नन्तुः समन्तात् ॥ ८ ॥ नकचरोंघोऽपिवदवमदपि ग्रस्तकुन्तः शकुन्तः क्रव्यं मय्यं ग्रहोवा स्म नदति मुदितो मत्तयेतालवाल: चिक्रीडाबोडमुझे रुधिग्मधुमदात् पूतना नूतनाङ्गो योगिन्यो मांममेटःप्रमुदितमनसम्तुष्टुवुः शूरगतिम् ८८ गिरारभूरितगंभीरैः रमोठनादैरपि कोणपानाम् । विटीयमाय गमस्यै मही महानन्दितानातान ।

·त्रयोदशः सर्गः। १८३ ॥ कंचिद् विमानमधिरुवा सुराङ्गनाभिः खोयं वपुः ममरसोनि समीक्षमाणः । अानन्दतन्दिलमनाः स्फुटमाशशंसे पौरावये निजजनुर्जननान्तरेऽपि ॥ २० ॥ मातडः कुमुदोकरानिय गुणग्रामानिवीमदः काल: प्राणिगणानिवाशनिमहापातोऽट्रिकूटानिव । विद्वेषः प्रणयानिवोच्छितशिखो वहिर्वनान्तानिव श्रीमानुयपराक्रमः समनमो दागाममई स्मरः ॥ १५ ॥ इति वासुदेवविजय महाकाव्ये सङ्घलयुद्ध- वर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ।

·चतुर्दशः सर्गः देवसैन्यमय दैन्यमुपेतं वौच्य रोषभरभङ्गुरितभूः। व्याकिरनिशितसायकधारा- माजगाम समरं सुरराजः ॥ १ ॥ क्रोधपूर्ण हृदयस्य बलारे- लिलोचनसमूहमयूखैः। उच्छलच्छिखिशिखाभिरिवोच्चैः शोणिमानमवहन् घनमाशाः ॥ २ ॥ उकान्तिरधिरूढ़करोन्ट्र: सगरे सुरपतिः स विरेजे। मेरुमूट्टि पृथुरोचिरुझी भानुमानिव तप दिनेषु ॥ ३ ॥ वीय कोपकलितैनरवोरे- {द्यमानमपि दैवतसैन्यम् । अर्पयनिजकरं भरपुर लम्जते स्म बलवनिहन्ता ४॥

·चतुर्दशः सर्गः। १८५ . गण्डमण्डलगलन्मदधारा- निझरेपु दनुजारिंगजेपु। जमाचनधियेव तदानी मंमुमोच मघवान् निजमखम् ॥ ५ ॥ कुण्डलीकृतयरामनो मनो- जायदातरकोपपावकः । वीरनीरनिधिमन्यमन्दरः सञ्चचार परित: पुरन्दरः ॥ ६ ॥ दरम्मदमहोल्वणं रुधिरनीरपूरचटा- जटालतलसडुल भतिमिशिलेगकुलम् । प्रमथ्य समरार्णवं बलमर्पि जम्भहिया विधाय मदमन्यरं मयनमन्दरं मिधरम् ॥ ७॥ केयरीव करजः करिमार्थान् . सायकैयुधि नित्य नवीरान् । मौक्तिकरिव यशोभिगदार- गततान विपदा हरिपाम् ॥८॥ মানবনিদৃষ্টা भिननेवफरकललाटाः। पोड़िता मघवता गरजाल मावितानि मुमुपुर्युषि धोरा:

·वासुदेवविजयम्।
शूलेन विद्धः कुपितेन तेन
सर्यमाणोऽपि पदा गजेन
सदैव संरम्भमही पद-
स्तत्याज कश्चित् तृणवत् तदासून् ॥ १० ॥
वाहुभिर्निपतितैस्तरुणाना-
मुलमन्मणिमरीचिविचित्रैः ।
रेजिरे रणभुवः सुखसते.
रनमूहभिरिवोरगराजैः ॥ २९ ॥
हवदिपद्वाणविभिद्यमान-
कंसारिसेमागणशोणितानाम् ।
सहस्रशः सनरसोनि धारा
नदानुकाराः सरपुः समन्तात् ॥ १२ ॥
प्रथाफुलं वं बलमीक्षमाणो
मानोन्नतो दर्पहरी रिपूणाम् ।
सदा प्रसन्नाननपुण्डरीको
जगाम योई जगतामधीशः ॥ १३ ॥
गाङ्गिणा बलमखेन रहसा
दूरतोऽपि रुरुधे दिपवलम् ।
मिन्धनोच्छसितवारिणा मरि-
हारिपक्रमिव धायदुद्धतम् ॥ १४ ॥

·पतमा । धन्यधनुर्जयधुरन्धरमादधानो दानोव्रतहिरदराजमइस्रदर्पः। समाहवान् समरसोनि विभुस्तदानों वोरी रस: स्फट इव त्रिदशैरदर्गि ॥ १५ ॥ . मत्तयारणघटाभिराकुलं वाजिराजिखुरखातभूतलम् । चामरंध्वजरबीघमलं . भोप गावमगमणस्थलम् ॥ १६ ॥ निपातयन्तो निमितासिघाते- ररातिबोरानवहेलयैव। पलातचकप्रतिमाः समन्तार तुरङ्गिणः सरसोनि चेरुः ॥ १०॥ छन्तारूमपुनविष: खेटराजे .. समुत्थ स्त्र व कपाएमहारात। मदीदी मैन्यस्वनस्थापि शके व्यचोचभ्यताधिस्तदा पाडवेन । १८ ॥ विभिद्यमानाः समरे सरोपं शरैः सतोहामधएदनेन । पाभि रिव शैलकूटा भटा मधोनी न्यपतन समन्तात् । १८ ·१९८ वासुदेवविजयम्। . बिडीजसि ज्यायसि पूजनीये 'वैरं तनोत्येष इतोव हेतोः । अहोदयादचनसन्निभैव विभा विभाति स्म हरेः कृपाण ॥ २० ॥ शिक्षादक्षतया तदा मुररिपोरालोकित: करपि ज्यावन्धेन शरः शरें नच करस्तत्रापि न स्पन्दनम् । किन्त्वेतहटमानवानिकरामारर्ययौ दृक्पथं न यौनों सविता नवा वसमतो नापिदिषन्मण्डलम्॥२९॥ देवास्तदा स्फुरितरोपभरारुणाभि दभिर्दिशामरुणतामवतारयन्तः । नोहारनौनिकरिव भूधरेन्द्र भूयो मुरारिमकिरन्नुरुशस्वसारैः ॥ २२ ॥ जवादहम्पूर्वतया प्रधावतां सुपर्वणां वाजिखुराभिघातजैः । समुद्यदुहाढरजोभिरूर्जिते. रवारि कासां ककुभां न धूम्रता ॥ २३ ॥ विमिश्रिताः केभवसैन्यसञ्चयः समं महोत्साहभरेण निर्जराः। सदाधि धमोत्करमध्यपातिनः एफटाः स्फुलिङ्गा इव मुटु रेगिरे ॥ २४ ॥ .

·. चतुर्दशः सर्गः। १६६ सगर्वमुरुविक्रमे सपदि देववोराने विमुञ्चति समन्ततो निशितलजालं मुहुः । अदीपि न दिवाकरी नच रराज दिमण्डलं व्यलोकिन नभस्थलं न गतिमाप्तवान् मारुतः ॥२५॥ शरान्धकारे ग्रसति विलोकी. मादित्य विम्वे च विलोयमाने। मन्तापयामास भृशं सपनान् वाय यमस्वं विसृजन्नुपेन्द्रः ॥ २६ ॥ उन्मूलयन् गुरुतरानपि भूरुहोघान् प्रेडोलयबपि शिरांसि कुलाचलानाम् । निईय तत्रिदशमुक्तमहा महाववर्ष विश्वप्रकम्प्रितमधात् महसा नभखान ॥ २०॥ निजवलमवलोक्य भज्यमानं पृथुतरकोपविद्यमानचेताः । अथ समरमहीमहीनवीर्यों विभुमभि देवतनायकः प्रास्थे। २८ ॥ विचकोदण्डमुयं कुपितयममहोइण्डदण्डायमानः काएद्रमातेः प्रचण्डैः समिति विचरतां खण्डयन् मुडपण्डान्। मोधवानाजटाला नवनदायतीमुद्धतामादधानी मानीदामो मन्द्रिः शपिरिव निखिलरिलोकीलोकि प्र२८॥ .

·२०० वासुदेवविजयम् । . . . जातानिध्वनिशतं विलसत्तडिज्जा जैव धनुर्दधतमेव तदा महोः । आमारसारमरजालमुचं पुरस्तात् कृष्णं नवीनजलदं वलभिद् ददर्श ॥ ३०॥ सिंहो यथान्यं प्रतिसिंहमारा. बिरीच्य गर्जत्युपजातमन्नाः । तथा महेदोऽयमुपेन्द्रमुच्चैः शंस सन्धक्षितवरवह्निः ॥ ३१ ॥. सेदपकन्दर्पबलादिजेतुं खौकसः काडसि रे मुकुन्द ।। अहोवताहाय पिपीलिकानां पक्षोहमः स्यान्मरणाय नूनम् ॥ ३२॥ नवंद्य चक्राहितसर्वशक्ति- देहस्वदीयो निकपाश्ममातिः। प्रयातु शाणत्वमकुण्ठितस्य स्फुरत्कमानोरा मदसराणः ॥ ३२ ॥ संशोभिताप्यग्निनिभेस्सदुक- प्राप गौरः मततिविकारम् । यड्डाहमोचिप्तपित्तोश्चयं भू- मुणों समाफर्षति गुदशहरा ॥ ३६॥ R ·२०१ चतुर्दशः सर्गः। अथ दुःसहरोपतो तपा सदय कोलकलापकल्पिताम् । मुमुचे हत इत्युदीरयन् स शतघ्नीमुदिताय विहिये ॥ २५ ॥ अर्द्धचन्द्रवदनैः शिलोमुख- स्तां विभज्य कदलोमिव तात् । प्राशया सह सुधाभुजीशितुः केशवोऽवनितले न्यपातयत् ॥ २६ ॥ मुहर्मयन्तः कपाणाभिघाते. राजा निनादैः सुनासोरमेमाम् । नृयौरा मदान्धास्तदा प्रोचुरुचै- ररेरे हरे ! खर्दुमं दैहि दैहि ॥ ३०.५ अथ प्रर्यमाणो मघोनानुवेनं कपा माघदरावणः सङ्गरैप । मुद्दण्डहडाप्रचण्डमहारै रतीयोग्रसारान् मम रिवीरान् ३८ ॥ पणनः धा तमभिम्नेसादान्यैः तमिद्धानि युहागने माधनानि । इनानीय कल्पान्तवाताभिघाता- लाइनिरोन्द्रर्विचूर्णाकृतानि ३ ।

·वासुदेवविजयम् । स तान् वीच्य संख्योद्धतान् पद्धजाची वन्नक्षोभमत्युद्भटञ्च स्वपक्षे। समुल्लासफ़लाननश्रीगंदाश्त् ।। करे कार्मुकं द्रागधिज्यक्षकार ॥ ४० ॥ जवादापतन्तं चमु मयन्त मदोद्दामदर्पाडनन्त गजेन्द्रम्। बलहानदम्भे महोच्छूनकुम्भे भरैरुग्रमारैर्मुरारिर्जधान ॥ ४ ॥ अपारमारेण भरेण शौरे. विडोऽछ मम्मण्यथ वर्मयुक्तो । मुहुर्मुहुर्मीलिमही विधुन्वन् म कान्दिशीको हरिणा न्यपेधि ॥ ४२ ॥ मान्ययं गतवति वारणे ममन्ता- दत्यन्तप्रसरदनन्यकोपपूर्णः। मन्त्रः मुरकटकैः समं समस्ते. रस्ताणि चिदशपतिर्विभी मुमोच ॥ ४३ ॥ सन्तन्वतोम्तीक्षामहास्तवर्ष- मुदोर्ण दर्शवदतोः पुरस्तात् । युगान्तमेघप्रभयोम्तदानीं युई सयोरेख तयोरिवाभूत् । ४४॥ .

·चतईशः सर्गः। २०३ इत्थं तयो:यक्तोः समन्तात् प्रवर्तमानेषु महाहवे। व्यलोकि लोकैर्विततेऽस्ववर्ष न धौ रविनय न वा धरित्रो ॥ ४५ ॥ प्रय पवनधनेशरुद्ररक्षो यमराधिपाशिविगालशराजाले । यति निजवलं बलानुजम्मा मितपरिपूर्णमुपो दधार शाम् ॥ ४६॥. शः प्रतोकारपरैस्तदानों निरस्य सदैवतमस्त्रमिदम् । मम्पीड़यविर्भरमुग्रतेजाः सम्मोहयामास सुरान् मुरारि:॥४०॥ मम्मुग्धेषु सरेप शौरिधिभिः सैन्ये च विट्राविते मान्ययं गमिते मतगजपती गर्जन्म शत्रुष्वपि । थेरान्तं तरसा विधातमधिक क्रोधोइतस्तत्क्षणा- दज जजरितारिपचरमधात् पाणी पति किनाम् ॥४८॥ म्फूर्णज्वालाजटास: मपदि दस दिशो धूमभूया चितन्वन् कुचन गर्योतानां समिति विपरतां मानसं मानशून्यम् । नोमारायम्ति लोकी टिगि यधिरतामापयनुयरुयो. दभोलिईभमन्ये विदापतिको प्रोढ़दीपिदि दोपे: ४८॥

·. ६ २०४ वासुदेवविजयम्। कल्पान्तसन्ततपयोधरघोरघोष- मुहीक्ष्य वजममरेशकर मुकुन्दः । उद्दामदानवदवानलमुनिहान- ज्योतिर्वितानघनमाशु दधार चक्रम् ॥ ५० ॥ निजे ताजातः कवलयति दिकचकमुदित महाचक्र चञ्चत्खरकिरणकोटिप्रतिनिधी । वकम्मे शम्मेव त्रिभुवनमभूचाभमरुणं जागरर स्मारो मुरहरजयश्रीपरिकरः ॥ ५ ॥ उनामयन् पाणितलेन यावत् वचकमुत्युञ्चति चक्रपाणिः। शिवाय शक्रस्य तु तावदेव ब्रह्मादयी व्योमपचं समोयुः ॥ ५२ ॥ मुहा नमन्मोलिरदारचेता: कृताञ्जलिः स्तोत्रप्रतं तदानीम् । स्वरेण धीरेश हरेः पुरस्तात् प्रपश्चयामास चिरं पिरिश्चि ।। ५३७ .यस्येच्या जगदिदं समुदेति सद्यो यद योगिनो विगतरागतया भजन्ते। वेदान्तवेद्यमनवयसवमयं हाम सविदवलयितमाययामः ॥ ५४॥ .

·चतुर्दशः सर्गः। २०५ तव चरणाजमरन्दं वन्दे यदबिन्दुमात्रमापीय। जीवा भवन्ति ननं जन्मजराव्याधिपरिहीनाः ॥ ५५ ॥ मुक्ताफलमिव करतल- कलितं निखिलमपि यः पम्नति जगत् । सोऽयं जयति तमाल- युतिरपि मे विशदयंशेत: ॥ ५६॥ . विलसत मनसि सदा मे किमपि विचित्र भवादृशं ज्योतिः । मलिनयति दुर्जनमुषं सुजनं रजयति यनियतम् ॥ ५० ॥ सर्वगृतिपारगता अपि न पतु विदन्ति यस्य महिमानम् । तमिममनन्तममेयं सत्यज्ञानाअयं पन्दे ॥ ५॥ जयति जगदेकमङ्गल- मपातनिागेपदुरितपनतिमिरम्। रविषिपमिव ययाम्बित. समविकामिदं म्यामलमहः । ५८ ॥ १८ ·२ वासुदेवविजयम्। करुणावरुणालयाय नित्यं दलदिन्दीवरदामसुन्दराय। अनवद्यगुणैकमन्दिराय प्रणतत्राविधायिने नमस्ते ।। ६ । निहत्य दैत्यानुरुभारभद्गुरां महोमहीना लघुमाशु कुते । कृतावताराय मुहमहात्मने धनेन्द्रनीलधुतये नमो नमः ॥ ६१ ॥ क्रोधं विभी। संहर संहराशु पुरन्दरे मन्दमतौ मदान्ध । जरापराभूनतनौ मुकुन्द ! तवायमास्तां मयि च प्रसादः ॥ ६२ ॥ स्तुतिशतपरिण भक्तिनम्रस्य धातु. गदितमिदमदार गौरवादाकलय्य । हरिरतिकरुणोऽमौ सर्वहाराश चक्र हृदुदयति न वक्र मानिनामानतेषु ॥ ६३ ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये ब्रह्मसमायो नाम चतुर्दशः सर्गः।। ८ ·पञ्चदश. सर्गः। अथ स्तुतो वेदविदा विरिचिना कृतापराधेऽपि पुरन्दरे निरम् । मुमोच रोपं मुरजिन्महामना: क्षमा हि कीर्तिः प्रणतेषु मानिनाम् ॥ १॥ विमोचयन् भोतिभराद् दिवस्पति स्मितद्युतिद्योतितसराङ्गरः। सदा विधातारमपारविक्रमो विनोदयामास गिरा मुरान्तकः ॥२॥ त्वया सरोजामन ! हेलयेय कि विधातुमिन्द्रस्य शतं न शक्यते । तथापि यम्मोचयसीममुश्चके- रिक्ष वदीया करणेव कारणम् ॥३॥ सपाभिमः फलितं ममाधुना रुपासनाथम्य तपानुकम्पया। अहो महायोगिगौरवोषित 'महम्मदोहाममिदं यदीक्ष्यते ॥ ४ ॥ .

·२०८
वासुदेवविजयम् ।
.
मुदा विनिर्मासि जगत्त्रयोमिमां
दधासि विद्रावयसि क्षणादपि
जगत्प्रसूतर्महिमानमङ्गुतं
न वेद वेदोऽपि तवेश ! तत्त्वतः ॥ ५ ॥
विदूरिता दैवतनाथदुर्गतिः
कृतार्थिता से च विलोचनदयो।
इतः परं देव । निदेशयाश मां
निदेशकारी करवाणि किं तव ॥ ६ ॥
मुदा तदावादि हरिविरिञ्चिना
न नाथ : वाच्यं भवतेति कर्हि चित् ।
विलोकितं तावकपादपङ्कजं
किमन्यदस्ति स्पृहणीयमोश ! नः ॥ ७ ॥
इदन्तु देव ! प्रणतोऽहमर्थ ये
भयात् सुरत्यो भवता घृतकतः ।
वयश्च चञ्चत्करुणाकरम्बिते.
विलोकनीया ललितैगच्चतैः ॥ ८॥
'सुरैः समन्तादभिवादितस्तदा
मुदा मुकुन्देन च भक्रितोऽर्धितः ।
विलोचनासेचनकम्तिरोदधे
पिरिचिपीयू पमयूपमण्डलः ॥८॥

·पञ्चदशः सर्गः। मथ हिपनिर्भरभौतिवर्द्धने निवारिते कसजिता निजायुधे । हतत्विषां नाकनिवासिनां तदा विजृम्भितं चेतसि जीविताशया ॥ १० ॥ स्मितावलोकैरतद्रवोपमै- विनोदयन् मानसमाएर नाकिनाम् । रणानने वारिदधौरनिस्वनः प्रशान्तमूर्तिः स्फुटमाह माधवः ॥ ११ ॥ शुभाः शिखावन्त इव दिजन्मनां सदैव नः पूज्यतमाः सुरोत्तमाः।। भवासु मान्येष्वपि मेऽद्य दुर्नयो धाति किं दग्ध विधि नै देहिनाम् ॥ १२ ॥ फलार्थिभिनिभरभक्तिभावितः समयते यत्पतिमापि मानवैः । मयोद्धतं युद्धमकारि तैरहो मदोन्मदान् मुधियो धिगस्तु नः ॥ १३ ॥ अधीशितारी जगतां दिवौकसः ! तमध्वमेतन्मम वालचापलम् । विधविधानादिरुण कस्य वा न मानसंमोहमहातमस्ततिः ॥ १४ ॥ . .

·क वासुदेवविजयम्। भयं न मत्तो भवतां भविष्यति व्रजन्तु सर्व समरञ्च मुजत। सुरद्रुमः किन्तु कियद्दिनं मयि प्रदीयताचेत् करुणा भवादृशाम् ॥ १५ ततः समुद्यहिनयो नयोज्ज्वल: समुज्वल श्रीरभिवाद्य वासवम् । समाललम्बे मौनमन्जमा न साधुत्ता बहुभाषिणः क्वचित् ॥ १६॥ दयावता भाभृता निवेदितं वचः सुधाभारतुपारसुन्दरम् । ट्ठमान् तप विव वारिवर्षणं विनोदयामास तदा दिवौकसः ॥ १० ॥ तापराधेऽपि रण धतायुधे सुधाभुजां राजनि निर्जिते वलात् । हरेर्दयोच्छासि निशम्य भाषितं द्रुतं न केपां ग़पतामगान्मनः ॥ १८॥ अथ वपासग्मदपूर्णमानसी यदा न शेके गदितु शतक्रतुः । उवाच वाचस्पतिराश केशवं नदिगितभी गुणगम्मिता गिर १९ .

·पञ्चदशः सर्गः। २११ . कतापराध' प्रसरत्रपाभरी हरिन शक्नोति मुकुन्द । भापितम् । अथास्य बचेतसि चित्रित वच- स्वदौहितज्ञेन मया निवेद्यते ॥ २०॥ पिदनिन यं वेदविदो ने तत्वतो वदन्ति सांख्या: प्रशनिश-पूरुषम् । अनन्तकल्याणगुए सनातनः प्रयातु स ज्ञानपथं कथं मम ॥ २९॥ बधाय देवहिपतां परः पुमान् सतावतारः चितिमण्डले भवान् । विदन्ति मोहान्धधियस्तु मादृया न तावकं देव ! महत्त्वमङ्गतम् ॥ २२ ॥ सतोऽपराधः समहान् मरुत्वता धमा न तस्मिन् भवता प्रकाशिता । नतेषु न क्वापि तवायचीयते स्फुरत्कृपापूरकरम्बितं मनः ॥ २३ ॥ सुरद्रुमो इन्त तवैव नोवतां यथेच्छमिन्दीवरसुन्दर । त्वया । तदस्ति किं वस्तु जगत्त्रयोगत खमीरी यस्य जनैर्न मन्यसे । २४ ll

·२१२
वासुदेवविजयम्।
समुन्नसत्मम्मदनइमानसः
प्रलिमोऽहाय यदेष वासवः ।
निवेद्यते तच्च मयेश । साम्प्रतं
विधेयमेतद्भवता दयावता ॥ २५ ॥
निजापराधान् परया सपर्याया
विभी। वितेतुं विनत: शतक्रतुः ।
भवन्तमन्तर्यघया प्रणोदितः
सभीहते नेतुमहो स्वमालयम् ॥ २६ ॥
भवत्पदाम्भोजरजीभिरचितैः
कुशस्थलीवातिपवित्रताश्रयः ।
प्रसवचित्ते त्वयि माधव ! द्रुतं
सुराशिराजस्य पुरी भविष्यति ॥ २० ॥
सुरागमा मालपाणयः स्थिताः
शिवोऽयमावाति शनैः समीरणः ।
अकुण्डकण्ठोरवविक्रमाधुना
त्वया सुनासीरपुरी निरीक्ष्यताम् ॥ २८
'वपानतः सम्पदवाष्पधारया
निगद्धकण्डो विकममुपामुजः ।
उदारमोनन गुरोरुदीरितं
चिरलकारानुमतं पानीपतिः ॥ २८॥

·पञ्चदशः सर्गः।
२१३
निशम्य गीर्वाणगुरोर्गरीयसों
गिरं तदानन्दमयी नयोज्ज्वलः ।
मनः सुराणं हसितामृतद्वैः
प्रमो दयन् मुग्धमवोचदयुतः । ३० ॥
वयं गुरो। निर्भरभक्तिभाविताः
सदा सुपर्वगनिदेशकारिणः ।
असौ यदाज्ञापयति प्रसन्नधी-
स्तदाशु धार्य शिरसैव मादृशैः ॥ ३१ ॥ •
इति ब्रुवारी यदुनन्दने तदा
मुदा परीतः परया पुरन्दरान
सिपेच पीयूपरसेन सर्वतो
रणस्थली मूर्छितजीवहेतवे ॥ ३२ ॥
दवाग्निकन्पैविविधास्तमञ्चयः
विशोषितानामुरुपीरवीरधाम् ।
नवाम्बुवरिव निर्भरं गनै-
नवीनताकारितदातट्रवैः ॥ ३२ ।
प्रबोधितातल्पतलादिवोम्मदा
मुदा तदानीमतिपूर्ण मानसाः।
सुधाभिषिकाः परितो रवाना
परामयः सत्वरमुत्थिता वभुः ॥ ३४ ॥

·२ ४ वासुदेवविजयम्। ८ . हतः पुरा प्रापि बरामराङ्गना ततः सुधासेककृता नवीनता । अतः सुखावाप्तिविरोधि तत् क्षणं क्षणोन्मदा जीवनमेव मेनिरे ॥ ३५ ॥ सदा सुधासेचनजातजीवितं विलोकरंथारु बलं बलान्तकः । पुरोमलव मसौ तडिन्मुखै- निदेशयामास सुपर्वशिल्पिनम् ॥ ३६ ॥ पुरन्दरो दारितदैत्यसम्पदा मुदा मुकुन्देन थियासुरात्मनः । पुरीमुरीकारितचारुकारवां क्षणात् समारक्षदथो रथोत्तमम् ॥ ३० ॥ मुखोपविष्टाः स्फुरदुरोचिपः सुरेन्द्रदत्तास विमानराजिपु । प्रयान्तमिन्दीवरसुन्दरं हरि तदानुजग्मुर्यदवः समं सुरैः ॥ ३८ ॥ 'तनूप्रभोगामितदिग्विहायसो विराजमाना यदुवीरराजयः । तदा तदालोकयतां समन्ततो पितेनिरे तीस भास्करचमान् ॥३८ ।

·पञ्चदशः सर्गः।
२२५
.
ततस्तरङ्गिण्य इवेशमन्भमां
श्रियः समद्धा इव नीतिशालिनम् ।
विचिवदृश्य सुरराजपत्तनं
मुरारिसेना विविशुः ससम्भ्रमम् ॥ ४० ॥
निरीक्ष्य तां नेवमनोविनोदिनी
सुराधिराजस्य पुरौं गरोयसीम् ।
ननन्दरानन्दसुधापयोनिधी
निमज्जमाता इव माधवानुगाः ॥ ४१ ॥
विलोलिताभिर्मदुना नभस्वता
महारट होदामदुकूलवलिभिः।
समाज हावाशु मृगनादिनी
करारविन्दैरिव सा रमापतिम् ॥ ४२ ॥
सहाग्रजीऽपश्यदनोऽमरावती
मतिस्फुटस्फाटिकतुङ्गगोपुराम् ।
दुरासदान्तःपरिखापरिष्कृतां
प्रकोर्णधान्याकुरलाजसडुलाम् ॥ ४२ ॥
मृगेन्द्रयुग्मप्रतिमूर्तिभासुरैः
सुवर्णदण्डध्वजराजिरानितः ।
सहस्रशः कृत्रिमतोरणैरही
महोत्सवः सावयरिवाचिताम् ॥ ४ ॥

·वासुदेवविजयम्। ममुलसत्पुष्पसवालपल्लव- स्फुरत्फलमारहवीथिमज्जुताम् । समन्ततो गन्धजलीक्षितावना. मलद्धृतां पूर्णघटेश्य पंक्तियः ॥ ४५ ॥ विशेषकम् ॥ अमन्दमन्दारसुचारसौरभैः सुरापगायीत लशीकरैरपि। . शनैः शनै नितपल्लवोऽनिलो विनोदयामास मनो मधुहिषः ॥ ४६ ॥ विरोचमानः स्मितमुम्बधामभि- र्घनखनस्यन्दनमध्यमास्थितः हरिः सुराधीशपुरोनिवासिभि. र्मदा तदालोकि शशोव भारदः ॥ ४० ॥ समुद्यदानद्धमनोजनादितैः सुराङ्गनानामपि वल गुगीतिभिः । चिराच्चिदानन्दमयस्य दर्शना- ट्सन्दसानन्दमिवाप सा पुरी॥४८॥ अथ त्रिलोकोतिलकोभवद्युती प्रयाति पूर्णेन्दुमुखे मुरद्दिपि । समन्ततो देवपुरीकसामभू- मनस्तदानोकरकोटको मुकम् ॥ ३८ .

·पञ्चदशः सर्गः। २२७ 'दिदृक्षया सञ्चालितरितस्ततो विलोकिती वर्मनि कैथिदगुतः । अचिन्त्यचिन्तामणिलाभसम्भव- प्रमोदसम्भारमपारमार्पिपत् ॥ ५० ॥ हरेर्मुखालोकनलोलचेतमा विनियतीनां भवनावतभ्रवाम् । निमेपशून्यैर्न यनै भास्थल रराज राजोवमयं समन्ततः ॥५१॥ निरीक्षित नारदमुन्दरयुति हुतं अजन्ती शिखिनीय सादरम् । नितम्बविम्बच्युतचन्द्रकावनी चिराय काचिन विवेद कोतुकात् ॥५२॥ अरं भरल्या रभसान्मृगोदृशो विलोकितुं कैभवमम्बुजेक्षणम् । उदारधारयुतमोलिकोत्करः सखोजनः पद्धतिमन्चमायत ॥ ५३॥ निपीतपीताम्बरकान्तिकीमुदी. सुधारमाः मम्मदपूर्णमानसाः। विलासयत्यः प्रतिवर्म यादव- तोकितापिनगता इय धपम् । ५४॥

·२२८ वासुदेवविजयम्। . समादरात् तस्य पुरस्त थोपरि प्रकार्य कर्पूररजः सकुङ्कुमम् । महोन्नतं काञ्चन हम्मामास्थिता निनिन्दुरोन्नत्यमिहेक्षितुं विभुम् ॥ ५५ ॥ घनानुरागाः सवलदम्बरस्रजो विपर्यथैण त्वरया परिस्कृताः । भुकुन्दमानन्दमयं विलोचन- विरं पिवत्योऽपि न टप्तिमाययुः । ५६ ॥ तमालनीलच्छविरजलोचनो विनोदयन् मानसमेष पश्यताम् । यदि क्षणं हन्त निरीक्ष्यते तदा मुधा सुधापानकदर्थनामतः ॥ ५० ॥ इति कणा मृदुहासकैतवा- नाखारविन्देऽस्य मरन्दसुन्दरे। निमज्नयामासुरुदीर्णसौदा: मम हदा नेचमधुवतव्रजम् ॥ ५८ ॥ युग्मम् । न सा सुपचशपुरे नितम्बिनी यया न दृष्टी हरिरद्य सादरम् । न तादृशः कोऽपि पुमान् म दृश्यते न यस्तदा मोदमदारमानवान, ५०n .

·पञ्चदशः सर्गः। २१८ . सभाजितोऽसौ सरसुन्दरोगणै- विलोचनोदारसरोजराजिभिः । ददर्श वैदूर्यमणीन्द्रसुन्दरं पुरी मुकुन्दोऽय महेन्द्रमन्दिरम् ॥ ६ ॥ सभाग्रहहारमुपेत्य सम्भूमात् तुरङ्गमेन्ट्रादयरुम वासविः। नियोजयन् मृत्यगणानितस्ततः प्रकाशयामास मगं विनीतताम् ॥ ६॥• पुरःसरः प्रीतिपवित्रमानसो विनीतमूर्तिमघवान् मुरदियम् । करावलम्बैरवतार्य बानतः प्रवेशयामास निवेशमामनः ४.६२ ॥ মহুহুমীয়াৰহ্বাজ प्रवेशमार्गः पिहितोऽय समनः । हिरवाइम्य निवातनिरतं नवासपूरं वपयन् यराजत ॥ १३॥ मयं सुराणामधिपेन यवत: मुषर्णसिंहासनसनिशिताः। विरेजिरे संसदि यादयाम्तदा 'मरोप घेदीवलिता याग्नयः । ६४॥

·२२०
वासुदेव विजयम् ।
L
'नमस्ता सादरमद्य सत्यया
चिरं परिष्वज्य सुरेन्द्रसुन्दरी।
समं सखीभिः परया मुदाबिता.
निनाय तामाशु निज निकेतनम् ॥ ६५ ॥
• पुत्लोमजा सनमगतां तदा
चिराय सबरजितराजनन्दिनीम् ।
सभाजयामासरुदारमानसाः
सरसिया कुकुमचन्दनादिभिः ॥ ६६ ॥
नागरतमथ भगुरभुवः
केशवोधिसविधे न्यवोविशत् ।
सानुरागमुपसोऽलिकाञ्चले
वालसरमिव सूरसुन्दरी ॥ ६ ॥
सनरजनिचयेन गुम्मिता
मञ्जगुञ्जदलिपुञ्जशालिनीम् ।
मालिकाममरकाननेश्वरी
चारु तचिकुरबन्धने न्यधात् ॥ ६८॥
गन्धवारिगनाभिमन्त्रित
मच्चितच दयितेन तत्कृते ।
अङ्गकेच वसनेऽनिलागना
सम्भमेण सुदृगस्तदापयत् ॥ ६ ॥

·पञ्चदशः सर्गः। रवितैर्गमकमूर्छ मादिभिः सङ्गतरजनादितापित शाच्चपीमधुरनिकमनः सुभ्रुवोऽरमयदाश भारती ॥ ७० ॥ पुरन्दरीऽपि स्मितसन्दराननः सभाजयित्वानुगतान् मधुदिपः । মৃদ্ধন্নিমীনি জমিন सहामुना मन्दिरमुज्वलं ययौ ॥ ॥ धर्मापु ईमखचिनेषु तदा वसन्त: सन्तोपमन्ततिपरा विविधानमानः । तम्पः सुकोमलदुकूलतयानुकूतैः सर्वंक्षपां नृपतयः पयाम्वभूमः ॥ ०२ ॥. सविनयमनवेलं लालितो वासवेन चिदशाहुपतिन्दरादादीमानः । सपदि मुदितचेताः किन्नरोधारगोते- मधरिपुरपि रम्या यामिनी तामनेपोत् ॥ ०३ ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये नायकामन्दनी नाम पञ्चदशः सर्गः। : .

·पाड़शः सर्गः। श्रीपतिः परमया मुदान्वितै- रचितः प्रणयनिर्भरैः सुरैः। नाकनाथनगरेऽतिसन्दरे सव्यया सममवाप सम्पदम् ॥ १॥ किन्नरीभिरुपवीणितोऽनिशं प्रीणितच सुरसुन्दरीगणैः। सर्वतः सुरपुरे परिभ्रम- नुत्सव हरिरपारमाप्तवान् ॥ ९॥ संविगाध कनकानशालिनी स्वच्छशीतलजलां सुरापगाम् । पारिजातपरिकल्पितस्रजो भूभुजी मुमुदिरे सुरा यथा ॥३॥ वीन्य वीक्षणमनोविनोदिनं पारिजातमुपजातकोतुकम् । बहमानि मनसैय सादरं यादवेन नितरां निजीयमः ·. । पाड़शः सर्गः । चन्दनानिलविलासलालिते सेविते सुरभिणा दिवानिशम् । सञ्चरत दयितया समं जन- नन्दने मुदमसावविन्दत ॥ ५ ॥ गीतकैर्मधुररागरस्चिते. नर्तनयनरञ्जनेरपि समियं सरपुरोमधिष्ठित सादरं तममरा व्यनूनुदन् ॥ ६ ॥ प्रेयसेव ललिता कलावती शारदेन शशिनेव शर्वरी। देवराजनगरी महोज्ज्वला केशवेन सुतरामशोभत || ७॥ सन्नतस्मितसुधालसनपुर कायकान्तिभरभासिताम्बरम् । लोचनैस्तमपिवन मुदान्विताः शाबरोशमिव सर्वतो जनाः ॥८॥ याभिरतिविषयोकतः स्फुर- बीरनोरदनिभोऽयमादरात्। ताभिरुल्लसितगनिर्भर ट्रांगमानि सफलं नि जनुः ॥ .

·२२४ वासुदेवविजयम् । सः। अम्बराभरणपानभोजन- स्तीषिता मघवताथ सन्ततम् । उल्लमत्कनकहनावासिनो यादवा मुदमवापुरुच्चकैः ॥ १० प्रीतिपूर्ण हृदयस्तथा खयं वासवी नृपंगणानतोषयत् । अन्वभावि मुहुरेव तैर्यथा नम्मदी नवनवत्वमेत्यसौ ॥ ११ ॥ यद्यदिष्टमिह विष्टपवये वस्तु चार दशदिवौकसः पादराहदुरदारचेतस- स्तपदवलगुणाय चाहिये १ ९२ ।। इत्यमवहमपारवैभव रुलसत्प्रणयनिमलैः सुरू। पूजितोऽपि मुरजिनिजां पुरी गन्तुमुत्सुकमनास्तदाभवत् ॥ १३ ॥ चौक्ष्य गन्तुमनसं महिष माध्यपूर्णनयनी महामनाः । वाहनाम्बरविभूपणादिभि- गोपभिद यदुगणानतयत् ॥ १४ . . -- ·२२५ पौड़शः सर्गः। खेदतोऽभ्युपगता मुरारये दातुमाधिपमुदारचेतसः । कश्यपप्रमुखयोगिपुनवाः सामसम्भृतपदस्वरं जगुः ॥ १५ ॥ तत्र पूर्णदधिपानपाइयो मनालीससितचारुगीतयः । सुभ्रवः स्मितबलन्मुखेन्दव- स्तं प्रस्सननिकरैरवाकिरन् ॥ १६ ॥ उल्लसनलितगोतिनिःम्वन- स्ताण्ड्वैजय जयेति घोपणेः। चारवर्य निनदैव निर्भर सक्षण: घणमयोऽभवत् खलु ॥ ११॥ गार्जियो नवयियोगवेदना- दूनमुश्चलितयाप्पसङ्घलम्। नाकिनां वदनमण्डलं तदा निर्जिगाय हिममभृताम्युजम् ॥ १८ ॥ मियोऽय महसाणिमादयः शारण हरये निवेदिताः। प्रामिपा सममयसम्पदः मौतयेऽस्य नितरामदाहिधिः । १८॥

·वासुदैवविजयम्।
.
भूपणं सुरपुरस्य पूरक
वाचकहितभरस्य बहा ।
देहबन्धमिव च स्वकं यशः
पारिजातमददान्मधुदिपे ॥ २० ॥
शक्तिरप्रतिहता रणाजिरे
भादरेण निहिता शिखावता।
आतपत्रमिह काञ्चनप्रभ
पाथसाम्पतिरपि न्यधान्मुदा ॥ २२ ॥
माधवस्य वपुपि स्वकं तदा
वीर्यमूर्जितमदात् सदागतिः ।
यक्षभूभृदपि कोपमक्षयं
लक्षणः चतसरारयेऽदिशत् ॥ २२ ॥
प्राइवे विजयसिद्धिमुद्दतां
दीर्घमायुरपि सन्ददौ रामः
नायकोऽय फणिनां व्यभिश्रणद
रवराशिममितं मुरारये ॥ २३ ॥
मप्रतीकसदृशानुरुत्विपो
दन्तिनो मदभरेण भेदुरान् ।
वाजिन तुरगेशसबिभान्
कोटिमो हिमगिरिस्तदा ददौ ॥ २४॥

·पाड़शः सर्गः।
'यद् यदिएमभवदिशेषतो
वाहनं वस विभूषणादिकम् ।
सम्भमादुपगता रथागिने
तत्तदास ददुरस्रपोत्तमाः ॥२५॥
रक्षिण: सुरपतेर्निदेशतो
माधवस्य पुरतो महावला:।
नन्दनेन विपिनेन संयुतं
पारिजातमवहन् तदाचिरात् ॥ २६॥
थादर्रण परिरभ्य निर्भर
बाप्पपूर्णनयना पुस्लोमजा ।
भूपणाम्बरविलेपनादिभिः
केशवस्य दयितामतीपयत् ॥२९॥
प्रोझसम्मणिमयं महावन
स्यन्दनं कुलितवाजिसप्तकम्।
मातलिमघवतो निटेशती
यादवस्य पुरतो न्यवेदयत् ॥ २८॥
अपूर्णनयनानगालिना
वजिणा समुपगुध निर्भरम्।
सेहतः शिरमि घुम्तिो मुदा
सं मनाम विनयादधोधन: ॥ २८॥

·२२८
वासुदेवविजयम् ।
.
सोऽभिवन्ध जगदेकवन्दितो
धाटशहरमुखान् जगगुरून् ।
प्रारुरोह दयिताससो रथं
मेरुश्टङ्गमिव रोहिणीपतिः ॥ ३० ॥
कृजितैरिदहन्द,हिते-
पितैरपि महोग्रवाजिनाम् ।
पूरयन् दश दिशः समन्ततो
गिर्जगाम सगणो यदूदहः ॥ ३ ॥
कौतुकोत्तरलिताः समुनस-
लोललोचनसरोजराजिभिः ।
माधवं विजगदर्यमार्थि पुः
सादरं सुरपुरीनिवासिनः ॥ ३२ ॥
हासमुन्दर मुखेन्दवमादा
मुग्धलोचनचकोरमञ्चयाः।
वासवानुजमवाकिरन् मुदा
चारचन्दनरजोभिरङ्गनाः ॥ ३३ ॥
सम्मोक्षसितयादयं तथा
टूयमानसरमिन्द्रपत्तनम् ।
अर्द्धनद्धनयचन्द्रम तो
पईमानतिमिरं नमोऽहसत् ॥ ३४ ॥

·पाड़शः सर्गः। २८ 'तवीक्षणकुलहलोल्लम- लोचनोऽथ परया मुदान्वितः । वला हामवदनेन्दुरादरा- न्माधवः प्रियतमामभापत ॥ ३५ ॥ ध्यानधन्य हदया दयाभतो मानसाः कमलजन्मनः सताः। देवि ! सप्त मुनयो नयोज्ज्वला- रुन्धती च सकलं निभालय ॥ २६ ॥ दृश्यतामिदमुहारमम्बरे मगडलं हिमकरस्य राजते। फलपंद्यमुसि ! कामिनीमुखे- रेतदेव तुलनाविलासभृत् ॥ ३०.. स्यन्दमानतुहिने हिमद्युतो भाति शातिसरभासि भास्करे । चैचवासरमिवेदमस्वरं नातितप्तमथ नातिशीतलम् ॥ ३८॥ मेरनीरजदलाक्षि ! लक्ष्यता- मक्षतामृतमहासमच्छविः। होरधारमचिममरश्रियः सननोति दिविपत्तरङ्गिणी ॥ ३८॥ .

·वासुदेवविजयम्। . भ्राजमानमणिराजिराजित श्वारुकाचनमयो महागिरिः। एष शेखरमणिप्रभः प्रिये ! भूपयत्यविरतं जगत्त्रयौम् ॥ ४० ॥ 'दृश्यतामियमुदारमानसे ! मानसे सरसि सम्भृतादरा । चारुमारुतरयानमःस्थले कुण्डलीयति मरालमण्डली ॥ ४१ ॥ इन्द्रनीलमणिनोलविग्रहा वारिदाः सलिलभारमन्थराः। सञ्चलन्ति वियद्गने स्फुटं मन्मथनितिपकुञ्जरा इव ॥ ४२ ॥ प्रेरय शएमधः शचिस्मिते ! मस्मितं नयनयुग्ममादरात् ।। सडुलापि विपुलाविभूधरै- पिनगव धरणी विभाव्यते । ४३ 'पश्य हंसगमने ! यया यथा यात्यसी वियति वेगतो रथः । सचरन्ति परितस्तथा तथा कौतुकादिय दिशः सकाननाः । ४४ .

·घोड़शः सर्गः। • स्यन्दनेन जविनामुना क्षणा. हासवस्य दिशमागता वयम् । द्योतते दरतरङ्गभग यान्तवारिनिधिरेष सुन्दरि ! ॥ ४५ ॥ चालाक्षि! तव कञ्चुलोक्ष चारुकारवयुतं सरचितम् । सूक्ष्मवस्त्रमिदमत्र जायते चोनपत्तनमितो निभालय ४६५ दक्षिणेन गिरिराजमोचता- मन्ननाभनवनीरदाचितम् । सन्ततसुततुपारपाण्डरं रेवतीगमिय नौस्तवाससम् ॥ ४० ॥ देश एप बरभूपणं भुवः कामरूप इति विशुतः प्रिये।। बदर गुरुमारमौरभ- मौदमञ्चति चिरं चराचरम् ॥ ४८॥ साधकासुरसिद्धिदायिनी नौलतशिखराधिवासिनी । गहरण महिता गिरीन्द्रना नैनमेएनयने । विमुञ्चति । ४८ .

·वासुदेवविजयम् । देवपत्तनमिवातिसुन्दरं भारतीप्रियसुतैर्निपवितम् । उल्लसद्धरणिमौलिमण्डनं वगमण्डलमिदं विलोकय ॥ ५० ॥ जानकीजननभूमिरीक्ष्यतां मञ्जकेशि ! मिथिलेयमयतः। प्राप इक्लयजुरव तर्पिताद याज्ञवल्क्य मुनिरंशमालिनः । ५१ ॥ काशिका परपदप्रकाशिका कार्मुकारुतिरियं विराजते। शिष्यतीव वरणासिकैतवाद यामसी भुजयुगेन जाह्नवी ॥ ५२ ।। ये मंनागपि वमन्ति मानवाः पत्तनेऽत्र कुसुमासुगहिपः । तेदारचरितैः करे कृता हलयैव पुरुषार्थसिद्धयः ॥ ५३॥ एप वर्द्धितशिरा महीधरो वासरेशसरणे रुरुत्सया। दृश्यतां सुतनु ! विन्ध्यवासिनी सर्वदा वसति यत्र सर्वदा । ५४ ॥

·पौड़शः सर्गः।
२३३
३
'पातकाशनिरितः सुरापमा
सङ्गता यमुनयापि विद्यया ।
मंजतामिह कदापि सजते
नाम्बुजाति ! जनिवेदनाभरः ।। ५५ ॥
जानवौचपलभवाचामरं
तोर्यराजमिममादरानुमः।
पातपमिव यत्र राजते
नीलनीरदनिभी महावटः ॥ ५६.५. .
उज्ज्वनानि । मथुरेयमुज्ज्वला
यायकलिगतमाक्षिणो मम ।
यत्र फेनचिदुदीर्णतेजमा-
घानि भोजपतिरोजसान्वितः । ५७॥
पालितं सपदि पाण्डुजम्मनी
वारणावतमिदं यरानने ।।
कपिदव दमघोपमम्म
राजमयसमये घ्यनीनगत् । ५८
हमकमतविक्रम कुरु-
शेव पन्ने ! विलोकय।
पाममई तरमा सुयोधन
दुईरोऽच गदया कोदरः । ५.

·२३४ वासुदेवविजयम् । पोवरोरु ! मरुदेशमोक्षता यत्र हन्त पथिकास्तृषाकुला:। भौमवाष्पमिलितै रवः करै- वारिमोहमुपयान्ति भूरिशः ॥ ६ ॥ राघवोदतवियोगसाक्षिणो दक्षिणा दिगियक्षितोषिणी यदिलोकनविनोदशालिना भामुनापि बत मान्द्यमुद्यते ॥ ६ ॥ तौरभूमिरियमम्बुधेः पुरो नारिकेलवतराजिमेचिका। राजतीन्दुमुखि ! सागराम्बरा- सुभ्रुवोधुवमिता दशादशाम् ॥ ६२ ॥ केतकीकुसुमगन्धबान्धवो लोलयन् मृदु लवनवरी। शोकरमकरसङ्गधोतलो मन्दमन्दमयमेति मारुतः। ६३ ॥ सागरोऽयमुरुभङ्गनिर्भरा- न्दोललोलजलजन्तुमन्ततिः । गीर्यमाणघनाइक्लिनिःसर- मोतिकोत्करपरोतसैकतः ॥ ६४ ॥ . . .

·पाड़शः सर्गः। A RA 'केकिकहरुचिरौ नमोऽधौ दुरतो मधुरसङ्ग तिगतो। तुल्यवर्णविभवी परस्पर लिय्यतः सुतनु । बान्धवाविव ।। ६५ ॥ जोवनीच्छसितमाप मन्दतां वारिधर्यदिह सकतेऽधना. शङ्ख-शक्तिनिकरेण सद्धले दीयते विपुलचक्षुपक्षिभिः ॥६६॥" नोलनौरजनिभाति । राजते नीलनीरजनिभोऽयमीक्ष्यताम् । फेनपुनकितवात् समन्ततो राजहंसनिकरैरिवाचितः ॥ ६५... शीर्णशीर्ष कतया समुनसत्-, स्थासकोच्चमियात् क्रमेण हि । श्रीतेऽयमनिशं मटालसे ! कुन्दपुष्यनिचयेन वीधिभिः ॥ ६८॥ नोलकान्तमणिकान्तिसन्दरे कुन्ददन्ति ! पुरतोऽभमां भमो ! भाजतेऽत्र नितरां महागुहा विन्ध्यशैलविततखले यथा ॥ ६॥ .

·. २३६ वासुदेव विजयम्। इन्दिरामतसुधांशुकौस्तुभ- श्रेष्ठरत्ननिकरस्य मीपणात् । अस्य तदिरहवनिरन्तरं सन्ततं दहति वाडवच्छलात् ॥ ७० ॥ विट्ठमाद्रिरिह रयते सदा शुद्रकोटनिवहैरपि प्रिये ।। शिस्पिनो यमवलोक्य विस्मिता- स्तान् सन्ति मुहुरेकतापरान् ॥ १ ॥ अम्बदैर्मिलितमुच्चकैर्मल- स्तम्भमिन्दुमुखि ! पश्य चामुना । रचितेन रविबिम्बमूर्छना- द्रवचूड़ इव भाति वारिराट् । ०२ ॥ गच्छतोऽस्तशिखरं नभोमणे रक्तचूर्णनिभरश्मिसंक्रमात ! अद्य मे वियति सर्पते भम- इङ्गिचक्रधियमे यच्छति ॥ ०३ ॥ • उत्सराजिभिरिवाभिराजितो नामिकाविवरनिामृताम्ब मिः। भाजते तिमिगणोऽच जनम- होपपुष ३ मङ्गभामिण ! Most

·पोड़शः सर्गः।
१३०
'क्षोभितोऽयमहह प्रभञ्जनै-
मजयन् सपदि पोतसञ्चयम् ।
जगमाद्रिनिभमङ्गबाहुभि-
नृत्यतीर सहमा प्रमत्तवत् ॥ ७५ ॥
कुञ्जरप्रमुखबादसाङ्गणी
भीमभद्भभुजगान् विदारयन् ।
तोभयनपिं जलौघमञ्जसा
गर्जितः स्थगयतीव रोदसी ॥ ७६ ॥
संमृतावयमसीमविक्रमः
सत्यमेतदयि सत्यभापिणि ।
शौर्यवोर्यबलसम्पदः तणाद
देहिनां यदिह यान्ति बध्यताम् ॥5॥
शेलरापि विलासकन्ट को
नूनमस्य पुरतो विलामिनः ।
सोभित: सुमुखि ! मम्र्वतोऽवनों
ट्रागसौ यसितुमौगिता खलु ॥ ८ ॥
कानोरकुटिलास्यकन्दर
सर्वमेतदभितः प्रवेक्ष्यति ।
किन्तु नित्यमयमेव सुन्दरि ।
स्यास्यति ध्रुवमनन्तयोवनः ॥ ८ ॥

·२३८ वासुदेवविजयम्। . . सत्कृतत्रिभुवनो निजेच्छया पन्नगेन्द्रफणतल्पमाम्पितः। अव संविशति योगमायया मुद्रितविरतरं परः पुमान् ॥ ५० ॥ देहि देवि ! दृशमादरादितो द्वारके यमुदिता गुणोत्करैः। यहिलोकनकुखहलोदया- न्बोदमेति मम मानसं मुहुः ॥ ११ ॥ श्रव गोणमणिराजिराजिता दृश्यता प्रदति ! हम्मामण्डलो। यत्प्रभाभिरभितो विभूपितो भानुरस्तसमयेऽरुणयते ॥ ८ ॥ धारवचरसि रवशालिनी हारकामयमहो मरित्पतिः। कौस्तुभोमसितवचसं हरि स्मारयन् स्फुरति चामहासिनि ॥ ३ ॥ अस्मदागमनसंवृतिस्रष. मोदयाप्यभरमन्यरेक्षणाः । सम्भमादनधिहटवाइना नि.सरन्ति नगरादिप्ती जनाः । ८५ ·पोडशः सर्गः। २३८ . इत्यमालपति माधषे मुदा मातलिपिदिततत्समौहितः । आनिनाय रथमञ्जसा महीं कि विद्धमतयो विलम्बिनः ॥ २५ ॥ तत्रावतीर्य रथतोऽथ रथाङ्गपाणि: प्रोत्युनगुखान् गुरुजनान् मनाम नमः । भनाानतः शिभिरशुकलाविला तानालिलिङ्ग समुदीयं च मङ्गलानि । ८६.॥ मरभसमनुयातः सम्मदाहन्धवर्ग; पथि पथि नगरोयैरादराद मानः । जयजनितविशालोल्लासफुल्लाननश्रीः पुरमविशदमन्दानन्दसान्द्रो मुकुन्दः ॥ ८ ॥ उपान्तयुग्म सरणरधिष्ठिता. नानन्दयन योरजनान् व्रजनमो जगाम साम्य सुतरां तदा स्फुटं छायापथान्तयरता हिमांशना ॥८॥ मुरहरेण मनोहरमूर्तिना निखिललोकविलोकनपालिषु । अथ विलोकनतोऽपि विनिरे द्रवदमन्दसुधारमष्टयः ॥ea ·८ वासुदेव विजयम्। सुरपतिर्विजितः समराङ्गने भुवमनायि तखिदिवौकसाम् । इदमदारतरं परितः प्रजाः सपदि तस्य यशोऽभिनवं जगुः ॥ ८ ॥ ललिततालविलासविलक्षणा मधुरगोतकलासु कलाविदः । प्रतिसभं शुभसि हरेवों मृगदृशो रुचिरं ममगामिपुः ॥ ८ ॥ मणिमयोत्तमक्षत्रिमप-तो- परि परिस्फुरदुग्रतरद्युतिः । विनिहितो मुदितन मधुहिया मुरतर्विललास सनन्दनः ॥ ८२ ॥ रुचिरकाचनकुम्भसमाहते. नलित कतिसर:मन्नितीकरैः। प्रमुदिताः सततं मह मत्यया सिपिचरमशः सुरगाखिनम् ॥ ३ ॥ मधुरगधभर कुसमाफर प्रचुरचारपरागपरागते.। मृटुनयापि च पलवमप्यया तमुपसेप्य भदं दधरजनाः ॥२४॥ ' ·षोड़शः सर्गः। २४,१ . सुरतरुप्रसवरधिकादाद विहितया खयमेव नवसजा । मियतमाकवरी परिभूषयन् मुरहरी मुमुद कुमुदेक्षण: ॥ २५ ॥ . सकलया कलया भुवि राजता हिमाचेव मनोरममूर्तिना। नवनवटमनायि मुरारिणी निखिललोकमनःकुमुदवजः ८६ । सजलजलदकान्तिर्लोकगीकापहारी दितिजगजसमूहानुलसंधारसिंहः । प्रतिदिनमपि पूर्णः स्फोतसम्पाप्रतान- रधिधरणि ननन्दानन्दकन्दो, मुकुन्दः । ८० ॥ 'तन्तभाविधारपारगमनिस्तकस्य पारगमी यापाराययिनिर्मितामरगुरुः काव्येषु काप्योपमः । मीमांसापरिनिष्ठितः अतिविदा मख्यातामपणी- भारद्वाजलेमले समजनि श्रीकालिदासः सुधीः ॥ ८॥ . थागोमास विद्या विद्यावागीयनाममा । गान्तिपाममुद्रीयचन्द्र: मोऽयं यमी भुपि :

·२ २४२ वासुदेवविजयम् । स्फर्जद्गुणप्रकरवासितविष्टपस्य श्रीरामनाथवटना तनयेन तस्य । श्रीवासुदेवविजयाख्यमिदं प्रणीतं माके शराम्बरगजामृतरश्मिमाने ॥ १० ॥ न कवित्वाभिमानेन न कीर्तिप्रसरेच्छया । मयेदं गुम्फितं यत्रा गुरोम प्रोतिहेतवे ॥ ११ ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये पूर्णमनोरथो नाम षोड़शः सर्गः। .

·शाद्धिपत्रम्। मुडम्। एटा। पंकि। १५ १२ ता २५ ह ६२ कवीन्द्राग . इ १० ८५ ५ सध्नति सजते श्रयीः श्रयी हेतुः मानसा तसं वारिजा पारिजानां मुनीन्द्रान्. वर्ष वन पराङ्मुखाना 'पराङ्मुखाया सशीयान प्रशोयान् तन्मने। तमुने। মায়: चम्युराः स्फरन् (एवं परत्र)स्फुरन् ध्यत्यच्चकैः .. यत्युच्चकैः प्रार्थिते . प्रार्थिती ददति दधति विभु विधु स एवम् थानचः थान: शिरा ঘিৰা मजन्म 2 २. २२१ १६ ५ नेनवम् १६४ १५० १२२ प्रयाव २१.

·J २४२ वासुदेव विजयम् । 264 स्पर्जदगुणप्रकरवासितविष्टपस्य श्रीरामनाथवटुना तनयेन तस्य । श्रीवासुदेवविजयास्यमिदं प्रणीत भाकै भराम्बरगजामृतरश्मिमाने ॥ १०॥ न कवित्वाभिमानेन न कीर्तिप्रसरेच्छया। मयेदं गुम्फित याद गुरोर्मे मोतिहेतवे ॥ १० ॥ इति वासुदेवविजये महाकाव्ये पूर्णमनोरथो नाम षोड़शः सर्गः। ८