Linganusasana

No text on this page.

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Edited under the supervision of
the Curator of State Libraries,
Baroda.
NO. VI.

No text on this page.

वामनप्रणीतं
लिङ्गानुशासन
स्वोपज्ञवृत्तिसमेतम्
LINGÂNUSASANA
O
.' VÂMANA
WITH THE AUTHOR'S OWN COMMENTARY
EDITED WITH INTRODUCTION AND INDEXES
BY
CHIMANLAL D. DALAL, M. A.
SANSKRTA LIBRARIAN, CENTRAL LIBRARY.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GAEKWAD OF BARODA.
CENTRAL LIBRARY
BARODA,
1918.

-
Published by Janardan Sakharam Kudalkar, M. A., LL. B., Curator of State Libraries,
Baroda, for the Baroda Government, and Printed by Manil&l Itcharam Desai, at
The Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings
Circle, Fort, Bombay.
1
Price Re. 0-8-0

INTRODUCTION. > ) The work presented to the public in the following pages is the coniposition of an illustrious figure in the history of Sanskrta Literature. The present work-Liugânuśâsana deals succinctly in thirty verses of the Âryâ metre with the genders of nouns in Sanskļta. Two more verses in the Vasantatilakå metre are added at the end by the author about the sources and himself. It is, as the author himself says at the end, based on the works of Vyâţi, Vararuchi, and Chandra and on the Jainendra Vyakaraña (of Devanandi alias Pújyapada). The commentary, which clearly explains the aphoristic verses, is written by the author himself. Lingånusasanas-The following is the list of the Lingânuśâsanas hitherto known.. Lingânuśâsana by Pâņini. Commentary hy Bhattotpala. by Bhattoji. by Ramachandra. by Vararuchi. by Chandra. by Vâmana. by śákațâyana. by Harshavardhana. Commentary-Sarvârthalakshaņa by Sabarasvamin. by Hemachandra. Vivaraña by Hemachandra. Commentary on Vivaraña (Lingadurgapadaprabodha by Vallabha.) by Durgâtman. The author-The author of the Linganuśâsana and the commentary is Vamana. He himself has mentioned his name in the last verse. We know of four works composed by Vamana:-(1) Part of the Kašika Vștti, (2) Kávyålankárasátra and Vitti, (3) Lingânusâsana, (4) Vidyadhara Vyakarana, mentioned in Vardhamâna's Gaparatna. 1 व्याडिप्रणीतमथ वाररुचं सचान्द्र जैनेन्द्रलक्षणगत विविध तथान्यत् ।

vi mahodadhi composed in Samvat 1197.1 It is to be seen whether these four works were composed by four different personages bearing the name of Vâmana or by one person, who was both a grammarian and a rhetorician. Vâmana, the author of the Lingânusâsana, and his times.- The date of Vamana, the author of the Linganuśasana, can be fixed with certainty. He is posterior to the authors of the Chandra and Jainendra grammars, as these works are utilized by him in the present work. He has quoted one line of a verse which occurs in the ſisupâlavadha of Magha.? Magha was the grandson of Suprabhadeva, who was the minister of Varmalâta, king of Bhinnamala. Varmalâta is mentioned in the Vasantgadh inscription of Samvat 682 (A. D. 625). Mågha must have, therefore, flourished about the end of the seventh century A. D. While commenting on the phrase Râjârtha (there) in the 9th Kårikå of the present work, Vâmana gives Jagattungasabha (FGFAH) as an example of the case where the word Sabha (77) forming the second part of a compound does not become neuter as it is preceded by a word indicating the name of a king and not meaning a king. Now history tells us that the Rashtrakûţa Emperor Govind III was called Jagattunga. Various grants of this king are discovered and his reign is put between 794-813 A. D. This specification of the assembly of Jagattunga must have a special significance. It tells us not only that he was a contemporary of Jagattunga but that he must have been a member of his court. Vamana also mentions the name of Sribhavana as a village. Stibhavana is mentioned in the 'Vaņi-Dindori and Radhanpur plates of the same king as a place where he spent the rainy season with his army, while going to subdue the southern kings of Kanchi and Vengi. Vamana's Lingânus'asana quoted by later writers.-Vamana's Linganuśâsana seems to have been an authoritative work of note, as 1 शालातुरीयशकटाङ्गजचन्द्रगोमिदिवसभर्तृहरिवामनभोजमुख्याः । मेधाविनः प्रवरदीपककारयुक्ताः प्रा निषेवितपदद्वितया जयन्ति। वामनोऽविश्रान्तविद्याघरव्याकरणकर्ता । Ganaratnamahodadhi 2 (त्वयि भौमं गते जेतुमरौत्सीत्स पुरीमिमाम् ।) प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिव ।। II 39 8 I. E. vol. XI p.162.

vi Y . - . it is quoted by the commentators of the Amarakośa--Sarvananda,1 (1159 A. D.) Kshirsvamin, and Rêyamukuta.8 Vâmana's Lingânusasana and the Vitti are often found quoted by Hemachandra in the Vivarana on his Lingånusasana. 4 Authors mentioned or quoted by Vamana.-Vamana mentions in the present work the names of Paņiui, Vyâţi, Vararuchi and of the grammatical works-Chåndra and Jainendra. There are also quotations from the Rgveda, Mahabharata, Mahabhashya, Harshacharita and śiśupâlavadha. Two quotations remain untraced. The geographical names mentioned in the present work. Våmana has mentioned in the present work a few geographical names. Some of these like Kasmira, Konkana, Varenda (Rajashahi Dist.) Tirabhukti (Tirhoot) Malavaka and Panchala are countries; some like Mathura and Kanyakubja are cities; while Tailavata, Srikantha, Sribhavana, Lingashadhi, and Salukini are villages. Vamana, the author of the Kavyalankarasutra.-The rhetorician Vamana has quoted in his Kavyalankârasatravịtti verses from 1 द्विगुरपि पात्राद्यन्तः (1-6) बहवश्च समासिकताः (1-89) पुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गा मरीचिमणियष्टिमुष्टयोन्याणिः (1-179) रूपं तल्पं शिल्पं समीपर्पोडुपान्तरीपाणि (1-482) 2 यद्वामन:-" सङ्खाव्ययपूर्वकश्च पथः 3 द्विगुरपि पात्राद्यन्तः क्रियाव्ययविशेषणश्चैक्ये इति वामनः । 1st Kanda. सङ्ख्याव्ययपूर्वकश्च पथश्चेति वामनः । 2nd Kanda. एवं समाहारे क्लीबमप्यहोरात्रं वामनलिङ्गानुशासने द्विगुरपि पात्राद्यन्त इति । 4 यद्वामन: 'विंशत्यायैकार्या स्त्रियां तु नित्यं नपुंसकेऽदन्ता । सङ्ख्या शतादिरिष्टा द्वित्वाद्यर्थे च सङ्ख्यायाम् ॥ दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यौपदी हारिता । यदामन: बहवस्तु समासिकतावर्षाप्सुमनोजलौकसोऽप्सरसः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । सारं च तत्सदहश्र सारसबाहः । दिग्देशः कालो वा किं तस्या गर्भ जातम् । यत्तत्रोत्पद्यते ग्रामे तदानेयम् । इमानि गोरूपाणि गोबलीवर्दाथ समेता उच्यन्ते। जगतुङ्गसमा । महोरात्रम् । धुसि हर्षः । क्लीवे वामनः । हरीतक:, हरीतकी, हरीतकम् । वामनः । .

Viii the works of Magha, Bhavabhuti, and Bhatta Narayana, the author of the Venîsamhâra. He also quotes Kaviraja, who may be the same as that mentioned by Rajasekhara as a poet belonging to the Våyåvara family. That he belongedy/o Kaśmíra is evident from the statements of Sahadeva, the earliest commentator of Vamana's Kavyalankarasutravrtti, that the study of Vâmana's work had fallen in desuetude and that Bhatta Mukula procured from somewhere a ms. of the work and revived its study. Sahadeva heard the work from Bhatta Mukula, who seems to be the same as the author of the Abhidhâmâtrka and the preceptor of Pratîhâra Induraja, the commentator on Udbhatâlankarasarasangraha. The commentator Sahadeva, moreover, mentions at the end of his commentary his leaving Kâbpiira. The rhetorician Vamana is, thus, posterior to Magha (latter half of the 7th century A. D.) and Bhavabhuti (first quarter of the 8th century A. D.). Vamana is quoted by Anandavardhana (about 857 to 084 A. D.) in his Dhvanyaloka and by Rajasekhara (about 880 tu 910 A. D.) his Kavyamimansa. Thus follows that the rhetorican Vamana must have lived between the latter half of the 8th and the first quarter of the 9th century A. D. This date agrees with that which we have assigned to the author of tur Lingậuurisan The religion of Vâmana.—The absence of Mangala in the Katika has been taken to indicate that Vâmana was not orthodox and the use of the Chandra and Jainendra gramniars tend to show his heterodox tendencies. In his Kâvyâlankârasútravịtti a salutation is maue to no particular deity but to the great lustre. In the present work, however, he makes a salutation to Siddha, who is described as one who has desisted from all action and who has composed scriptures 1 वेदिता सर्वशास्त्राणां भट्टोऽभून्मुकुलाभिधः । लब्ध्वा कुतथिदादर्श भ्रष्टाम्नायं समुद्धृतम् । काव्यालङ्कारशास्त्रं यत्तेनेतद्वामनोदितम् । अस्या तन्न कर्तव्या विशेषालोकिभिः क्वचित् ॥ आकर्ण्य भवतः तस्माद्दयितस्य विधीयते । विवृतिः सहदेवेन वामनीयस्य सम्प्रति ॥ चतुर्दशानामपि यः प्रसिद्धो विद्यास्थितीनां परपारदृश्वा । शशाङ्कपूर्व धर इत्युदारं यन्नामलोके नितरां प्रसिद्धम् ॥ १ ॥ तदीयशिष्यः सहदेवनामा कुले प्रसूतः खलु तोमराणाम् । व्याख्यामिमा काव्यविचारशाचे व्यवत्त लध्वीमिह वामनीये ॥२॥ काश्मीरदेशादपसर्पतो मे शब्दानुशुद्धिं त्रिमुनि निशम्य । अवाप्तसिद्धवरुणात्मजस्य प्रयोजकोऽभूदिह पद्मनाभः ॥ ३ ॥ .

ix for the benefit of the people. His drawing upon the Buddhist and Jain authors Chandra and Devanandi would also support the view about his leaning towards Buddhism and Jainism. Conclusion.-It is true that one sealhes in vain the Kašika, the Kavyalan kârsâtravịtti and the Lingânuśâsana to find out indications to establish the identity of the authors of these works. But the old commentators of the Amarakośa quoti him both from the Kasika and the Ligânusâsana udjer the name of Vamana without any distinction and we have assigned one and the same period to the authors of the Kavyalan kârasatravrtti and the Lingånuśâsana from quite independent data. The Kavyalankârasútravịtti is described as favourite of poets (nafirat) and the Lingânusâsana is, likewise, as beneficial to poets (nafs). If it is assumed that there was one person Vamana, the author of all these works--a grammarian, poet, and rhetorician all combined. he would appear to have been at first at the court of Jayapida! and laterly prohably through his oppressions to have left him and gone to the court of the Rashtrakūta Emperor Jagattunga who was at that time wielding paramount power. Such migrations of Kashmerian poets were not rare. The poet Bilhana's example is too well-known to the students of the history of Sakşta literature. Sagattunga I and Jayapida 779–808 A. D. were contemporaries and thus the date of Våmana is between the last quarter of the 8th and the first quarter of the 9th century. From other data we have arrived at the tame date. The Ms. material. The present edition of Vamana's Lingånu. sásana has been based on a single palm-leaf ms. of the work with the commentary heitherto known. It is 101" inches long and 11" inches broad and consists of 42 leaves containing four lines each and is dated Samvat 1273 (1216 A. D.) The portions on the „ft sides of the folios 35, 37 and 40 were niissing. The ms. belongs to the Sangha's Bhandar in Phophalia Vâda, Patan. Th.re is in the palm-leaf mss. of the Bhandar in śåntinâtha's temple at Cambay a ms, of the text of the Karikas (No. 266, fo.ios 63-66) dated Samvat 1287 (1231 A. D.) and from that the late Dr. Peterson published in his third report the bare text, which had been edited very incorretly partly because of not reading the palm-leaf ms. correctly and the absence of a commentary to explain the real meaning of the aphoristic arikâs. 1 मनोरयः शङ्खदत्तश्चटक: सन्धिमास्तथा । बभूवुः कषयस्तस्य वामनाचाच मन्त्रिणः ॥ Thaft 4-497

No text on this page.

ॐ वामनीयलिङ्गानुशासनं स्वोपज्ञयत्तिसमेतम् श्रेयांसं शिवमीश्वरं प्रशमिताशेषात्मदोषाशयं विश्वक्लेशविनाशिनं शुभनिधि नत्वा गुरुं च विधा। ययाडिप्रमुखैः प्रपञ्चबहुलं लिङ्गस्य लक्ष्मोदितं तत्संहृत्य मया यथा निगदितं व्याख्यायते जानताम् ॥ अथ सकलबुधजनाभिमतसाधुशब्दप्रयोगोपयोगि लिङ्गमवश्य- मनुशिष्यमतिबहुतरमपि सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति कृत्वा तदनु- शासनमशेषविघ्नोपशमनाय मङ्गलपूर्वकमभिधीयते । सिद्धं विबुधजनेष्टं विदिताखिलवामयं प्रणम्याप्तम् । लिङ्गानुशासनमहं वच्म्याभिः समासेन ॥ १ ॥ लिङ्गानुशासनमहं वच्मि ब्रीमि। श्रेयोऽर्थमविनेन च शास्त्रप- रिसमाप्तिनिमित्तमिष्टदेवतां सिद्धं प्रणम्य वच्मि । य उपरतसकलव्या- पारो विनिहतजननमरणकारणः स सिद्धः प्रणन्तुमिष्टः प्रणामयोग्य- त्वाबिदिताखिलवासायमिति विशेषितत्वाहा । अत एवानसिद्धादि- व्युदासाय विशेषणमुपादीयते । किंविशिष्टम् । सिद्धं विबुधजनेष्ट- मिति । विबुधा हेतु "इष्टः पूजितो यः सिद्धो देवताविशेषः स तथोक्तस्तम् । प्रणम्येति । पुनरपि प्राप्ताटगुणश्वर्यादिमा" ।विदि- ताखिलवावायमिति । विदितं ज्ञातमखिलमशेषं वाकायं वस्तुजातं येन स तथोक्तस्तं प्रणम्य" । एवमयमिष्टदेवतानमस्कारः सामा- न्येनोक्तः । साम्प्रतमधिकृतदेवतानमस्कारार्थ प्रतिपादनाय च विशेष- णमुपादीयते । आसमिति । यो दृष्टेष्टाविरुडाविसंवादिवचनोऽत्यन्त- वामनीयलिशानुशासनं. संकललोकहितागमप्रणेता विश्वसनीयः स आतः। य एवंविधः सिडस्तं प्रणम्येति । अनेनाशेषशास्त्रमशास्तृत्वमापादितं भवति । तथा चोच्यते लिङ्गानुशासनमासमिति । स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गस्याधिकृतस्यानुशासनो यः स तथोक्तस्तं प्रणम्य । अथवा लिङ्गं चिहं लक्षणं सर्वस्यैव तस्यानु- शासनं सिड प्रणम्य लिङ्गानुशासनं शास्त्रं वच्मि कथयाम्यहमिति स- म्बन्धः । आवृत्यावेतो धावति। "कथेव भारती यस्य" इति यथा तथा लिङ्गानुशासनशब्दः सम्बध्यते । शब्दशास्त्रविवक्षितस्त्रीपुंनपुंसकलि- गान्युच्यन्ते तल्लिामनुशिष्यते निगयते येन तच्छावं तथोक्तं तदहं च्मि । तच सिद्धमनादिकालव्यवस्थितं साधुशब्दप्रयोगवत् । अथवा सिडमसंस्कार्यविसंवादि च तत् वच्मि । अन्यत् विबुधजनेष्टं तत्। वि- शेषेण विविधा वा बुधाः विबुधाः पण्डितास्तेषां जना समुदायः तस्य इष्टमभिमतं साधुशब्दप्रयोगोपयोगित्वात्।तच विदिताखिलवायम्। विविधैः प्रकारैः दितं खण्डितं तत्तनलादिखण्डै: अखिलं वाकायं य- स्मिस्तत्तथोक्तं लिङ्गानुशासनमहं वच्मि । विदितमित्यत्र “ यक्रिया- युक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञका भवन्ति " इति यतेः “अच उपसर्गात्तः” (७-४-४७) इतिते-आदेशो न भवति । प्रणम्यादासं नमस्यादाराध्याद्देवताविशेषादुपलब्धं लिङ्गानुशासनं वच्मीति । पूर्वा- चायैाडिप्रमुखैर्लिङ्गानुशासनं सूत्रैरुक्तं, ग्रन्थविस्तरेण च । अहं पुन- राभिर्वच्मि सुखग्रहणार्थम् । वररुचिप्रभृतिभिरप्याचारार्याभिर- भिहितमेव । ततिबहुना ग्रन्थेनेत्यहं तु समासेन सङ्केपेण वच्मीत्यत उच्यते नमस्कारः। नाम नपुंसकलिङ्गं तत्तनलस्तुत्वशब्दपर्यन्तम् । मन्नन्तो धजुदितमपि सन्तं हसुर्वररुयान्तम् ॥२॥ यव्युत्पत्तिमन्तरेणैवार्थप्रतीतिकरमनादिसाङ्केतिकमभिधानं तत्रा- म पर्यायः रूढशब्द इत्यर्थः । तदिह विशेषणाधिकृतं वेदितव्यं, न लिङ्गं च, आ पुल्लिङ्गात् । त-त-न-ल-स्तु-स्व इत्येते शन्दाः पर्यन्तोऽवसानं यस्य तत्तथोक्तं नाम नपुंसकलिङ्गं भवति । त इति । इदं व्रतं नियम- ग्रहण, इदं मतमभिप्रायः,इदं पलितं श्वेतकेशः, क्षतं प्रणम्, अलात- मुल्मकम् । ताइदं वृत्तं छन्दोरचना, निमित्तं हेतुः, पित्तं मायुः, चित्तं

मना, वित्तं द्रव्यम् । न । विपिन वन, काननमटवी, जघनं पूर्वकटी-
भागः, आननं मुखम् ।लाशीलं स्वभावः, मूलं प्रसिडमेव, जलं सलिलं
सोय, कमलं पमम्, उत्पलमिन्दीवरम् ।स्तु। इदं वस्तु पदार्थ, इदं मस्तु
दनो यदधः पानीयं, वास्तु भूमिविशेषः। त्व । इमानि तत्त्वानि पृथिव्या-
दीनि, इदं सत्त्वं गुणः । नामेति किम् । रचितो ग्रन्था, कृता स्तुतिः,
कृतं कुण्डं, कृत्तः कटः, कृत्ता साटिका, गोदोहनः घटा, सुशीलः पुरुष
इत्यादि । सेति तशब्दसंयुक्तग्रहणात्, रत्नचिह चेति निर्देशाव, तत्त-
नलशब्दाः केवला एव गृह्यन्ते । तेनेह नपुंसकलिङ्गता न भवति । अय-
मन्तः अवसानं, हस्तः पाणिः, मुहूर्तः क्षणः, धम्मिल्लः केशरचना,
चिक्खल्लः कर्दमः । मन्शब्दो अन्तो यस्य स मनन्तो, बच दो अचौ
यस्मिन्स यच् । मन्नन्तो यो इच्छब्दः स नपुंसकलिङ्गो भवति । इदं
साम प्रियं वेदश्च, धाम स्थानं तेजश, शर्म सुखं, भस्म भूतिः। पुल्लिा-
निर्देशान्मन्नन्त इत्यत्र सामान्येन शब्दः परिगृह्यते, न नामैव । तेन
प्रियस्य भाव इदं प्रेम, बहूनां भाव इदं भूम । व्यजिति किम् ? ।
अयं तरीमा कल्पः । सवीमा पासवः । व्यजुदितमपि सन्तम् ।
पुल्लिङ्गं स्त्रीलिङ्ग वा प्रोक्तमपि सकारान्तं यच् नाम नपुंसकलिङ्गं
भवति । इदं यशः कीर्तिः, तेजः दीसिः, ओजः दीतिः बलंच, ओकः
स्थानं, यादो जलजन्तुः । व्यजिति किम् ? । अयं दोर्बाहुः, अयमनेहाः
कालः । उदितमपि । इदं रक्षः राक्षसः, तमः राहुः । दैवाभिधानत्वात्पु.
ल्लिङ्गमुक्तम् । इदं वयः पक्षी, प्राण्यभिधानात्पुल्लिङ्गमभिहितम् । नामेति
किम् ? । सौजाः पुरुषः, सौजाः स्त्री। सान्तमेव यजुदितमपि नपुं-
सकलिङ्गं भवति । अन्यत्र पुनरनुदितमेव वेदितव्यम् । तेनायं पारा-
पतः पक्षी, शैलः पर्वतः, असनः वृक्षविशेषः, पुत्रः तनया, शत्रुः अरिः,
आर्यः साधुरित्यादि । हल्पूर्वो येभ्यस्ते हल्पूर्वा ररुयशब्दास्लेऽन्ते यस्य
तत् , तथोक्तं नाम नपुंसकलिङ्गं भवति । र गोत्रं कुलं, पात्रं भाजनं,
पत्रं पर्ण, पलं वासः । रु । अश्रु नेत्रवारि, श्मश्रु मुखरोमाणि, जन्नु
गलादूर्ध्वम् । य । धान्यं सस्यं ब्रीह्यादि, आज्यं एतं, द्रव्यं धनम् ।
भवनस्य रजतहान्तं चार्थरणापत्यहृदयतालुपुरम् ।
रान्तं च सनो रुडतमसामव्यक्तलिङ्गोक्तौ ॥३॥

वामनीयलिशानुशासन -ज-सह-शब्दाः अन्तो यस्य तत्तयोकं । भवनस्य गृहस्य नाम नपुंसकलिङ्गं भवति च शदायथोक्तं च ।।अगारं मन्दिरम् । ज। 'उदजं मुनिगृहम् । पुनः लशन्दग्रहणमन्यसंसृष्ट-त-शब्दान्तार्थम्। नि- शान्तम् । ह । गेहं गृहम् । गृहशब्दस्तु अर्डर्चादिषु पठ्यते । तेन तविशेषणमपि पुल्लिोऽपि दृश्यते । अन्तरे गृहाः, अन्तराणि गृहा- णि । बायाचाण्डालादिगृहा इत्यर्थः । चशब्दादुदवसितं भवनं वेश्म विष्ण्यम् । रजतहान्तमिति किम् । अयमावसथः भवनं, मासादः धवलगृहं, मठा यतिनिलयः, आवासः । आलयः । अ- दीनां यन्नाम तनपुंसकलिङ्ग भवति । इदं द्रविणं घुम्नं, स्वा- पतेयं वसु, रणं युद्धमम्बरीषं संयत् संयुगं जन्यं प्रधनमायो- धनं मृघं सङ्घर्ष समित् समीकम् । इदमपत्य तोकम् । प्राणिनो विशे- पाणामिति पुल्लिङ्गं वक्ष्यति तस्यापवादः । हृदयं हृत् मानसं स्वान्त- मिति । तालु काकुदं, पुरं नंगरम् । रान्तं च तनोः। रशब्दान्तंच, शब्दाद्यथाप्राप्तं च, तनो शरीरस्य नाम मपुंसकलिङ्गं भवति । इदं श- रीरं कडेवरम्।च शब्दाद्यथाप्रासंच वपुःशरीरम् । रान्तं चेति किम् । अयं कायो देहः ।बार । इदं वारं गोपुरम्, उडु भमक्षं नक्षत्र, तमः तिमिरं ध्वान्तम् । अन्धकारशब्दस्तु अर्डर्चादिषु पठ्यते । तेन पुल्लिङ्गेऽपि दृश्यते। "प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिव" इति । अव्यक्तलिङ्गो- तौ।अस्पष्टलिङ्गस्य उक्तावभिघाने यत् प्रयुज्यते तन्नपुंसकलिङ्ग भवति। किं तस्या गर्भे जातम् ?,यत्तत्रोपपद्यते ग्रामे तदानेयम् । इमानि गोरूपा- णि गावो बलीवर्दाश्च समेता उच्यन्ते । इमानि भूतानि सर्वे प्राणिनः । सप्तमीनिर्देशाधच्छिष्टैरव्यक्तलिङ्गोक्तौ प्रयुज्यते तनपुंसकलिङ्गं भवति, न पुनरव्यक्तलिङ्गाभिधायि नपुंसकं भवति । अन्यथा मुतशिशुगो- सिन्धुशब्दानामव्यक्तलिङ्गोक्तौ नपुंसकत्वं प्रयुज्यते । दलपलबिलहिमखामृतमयमुखसुखदुःखपुण्यपापविशाम् । प्रसवाभरणविलेयन्यानफललवणजातीनाम् ॥ ४ ॥ दलादीनां नामानि नपुंसकलिङ्गानि भवन्ति । इदं दलं पर्ण बहः छदनं पलाश, पलं मांस तरस, बिलं विधरं गहरं, हिमं पालेयं तु- पारं नीहारम् ।स्वमिन्द्रियं गगनं बोच्यते । तद्वयोरपि नाम नपुंसकलिङ्गं दृचिसमेतम् भवति। इदं खमिन्द्रियं हृषीकमक्ष, स्वमस्वरं वियत् विहायः । अम- ताभिधानं पीयूषम् । भयं साध्वसम् । भीतिशब्दस्तु भयं भीतिरिति स्त्रियाम् क्तिनि कृते सिद्ध इति व्युत्पत्त्यपेक्षत्वात् नाम नेष्यते । मुलं तुण्डं, पुष्करं मुरजमुखं, सुखं शर्म जोषं, दुःखं इन्वे, पुण्यं शुभं भाग्यं, पापमघम् । विशो विष्टाया यशाम । पुरीषं शकृत् अशुचि मूवम् । प्रस- वग्रहणात् कुसुमस्य यशाम तमपुंसकलिङ्गं भवति । कुसुमं पुष्पम् । कुसुमत्वं जातिसामान्यं येषां तमाम नपुंसकलिङ्गं भवति । इदं तामरसं कुशेशयं पुण्डरीकं कल्हारं कुमुदं चम्पकं मुद्गरक मुचुकुन्दम् । आभरणं भूषणम् । आभरणजातीनां नाम । केयूरमदं कटकं, मुकुट तिरीटं किरीटम् । विलेयजातीनाम् । विलीयत इति विलेयं विलयनं द्रवत्वं, तत्सामान्य जातिर्येषां तदभिधानम् । इदं सिक्यं मदनम् । इदं जतु लाक्षा, इदं वपु वङ्गं, सीसकं नागं, शुल्वं तानं, लोहं कृष्णमयः, सुवर्ण स्वर्ण, तारं रूप्यकम् । व्यन्जनजातीनाम् । दधि दुग्धं क्षीरं, तकमुश्वित् कालसेयं, मधु माक्षिकम् । फलादीनां ना-- मानि । कपित्थं दवित्थं पनसं लकुचम् । लवणजातीनां नाम। विड- मौदिदं रोमकम् । लवणग्रहणाच मना विलीयते तन्नपुंसकं भवति, न पुनर्यजलेनापि, अन्यथा मृदोऽपि नपुंसकत्वं प्रयुज्यते । दार्वौषधजलधनुरुदराजिरशिखरवस्त्रपिच्छानाम् । दिगुरुपि पात्रायन्तः क्रियाव्ययविशेषणश्चैक्ये ॥ ५॥ दार्वादीनां नाम नपुंसकलिङ्गं भवति। इदं दारु काष्ठम्, अभं रुधिरं रक्त क्षतजम्, औषध भैषजं, जलं तोयं पानीयं नीरं वारिक, धनुया कार्मुकं कोदण्डम्, उड़ जठरं तुन्दम् , अजिरं प्राङ्गणं, शिखरंशृङ्ग कूट, बसमम्बरमंशुकं प्रावरणं, चीवरं चीरं मिथुपरिषानम् । पिच्छं बर्हम् । बिगुग्ध समासः पात्रादिशब्दोत्तरपदः नपुंसकलिङ्गो भवति । क्रियाया अव्ययस्य च यो विशेषणशब्द स च नपुंसकलिङ्गो भवति । उभाव- प्यैक्ये एकत्वे भवतः । त्रीणि पात्राणि समाहृतानि त्रिपात्रं, चतुष्पात्रं, त्रिभुवनं, चतुर्युगं, विपर्ष, विपर्थ, चतुष्पथ, त्रिरात्रम् । क्रियाविशे- पण । मृदु पचति, नीचं गच्छति, लघुआगच्छति । अध्ययविशेषण। पुरस्ताद्रमणीयं दिग्देश: कार वा। पुल्लिनिर्देशानामेव न राखते। तेन सविनय पच्छति, सबहुमानमामन्त्रयते ।

. C वामनीपालनासुशासनं छाया सभा हनों सहे राजार्थराक्षसादीनाम् । भवने च तत्समासे बन्दैकत्वाव्ययीभावौ ॥६॥ येषां बहूनां समुदितानां सतां छाया भवति, तेषां सम्बन्धिनी छाया तैव सह समासे नपुंसकलिङ्गं भवति । शलभानां छाया शल- मच्छायम्, इषुच्छायं, धनुच्छायम् । बहूनामिति किम् ? । वृक्षस्य- च्छाया वृक्षच्छाया वृक्षच्छायम् । नित्यं नपुंसकार्थमिदं वचनम् । त- समास इति किम् ? । शलभानां परमच्छाया । सभाशब्दः सङ्के वाच्ये येषां च सङ्घस्तैः सह समासेन नपुंसकलिङ्गो भवति । स्त्रीणां सभा स्त्रीसमं, ब्राह्मणानां सभा ब्राह्मणसभं सड इत्यर्थः । सभा राजार्थरा- क्षसादीनां भवने च । राजाभिधेयो येषां शब्दानां तेषां सन्बन्धिनी सभा भवने वाच्ये तैश्च सह समासे नपुंसकलिङ्गं भवति । इनस्य सभा इन- समम, ईश्वरसभं नृपतिसभं भवनं सडो वा। राजा नामिति किम्?। राजशब्देन सह समासेऽपि न भवति । राजसभा, जगत्तुङ्गसभा । राक्षसादीनां राक्षसप्रकाराणां समा सड्ढे भवने च वाच्ये तत्समासे नपुंसकलिङ्गा भवति । राक्षसानां समा राक्षससभं, पिशाचसभं सङ्घ इत्यर्थः। राक्षससभं भवनम् । बन्दैकत्वाव्ययीभावौ । बन्छस्य यदेकत्व- मेकवद्भावः स नपुंसकलिङ्गो भवति । पाणिपाद, मार्दगिकपाणविक, हस्त्यश्वं, धवखदिरपलासं, शशहरिणम् , अहोरात्रम् । अव्ययीभावस- मासश्च नपुंसकलिङ्गो भवति।अधिस्त्रि, उपबन्धु । पञ्चनदं, सप्तगोदावरं, शनैर्गङ्गम्, उन्मत्तगङ्गं, लोहितगङ्गम् , इत्यत्र यथप्यन्यपदार्थेऽव्ययी- भावस्तथापि वाच्यवल्लिन भवति, अव्ययीभावसामर्थ्यात् । कृतपठ्यन्तसमासे तदादिकथने छुपक्रमोपते । कन्योशीनरदेशे नाम्न्यव्ययपूर्वकश्च पथः ॥ ७॥ उपक्रम्यत इत्युपक्रमः । " अकर्तरि च कारके सज्ञायाम् (३-३-१९) " इति कर्मणि धब्बू । उपशायत इत्युपज्ञा । " आतबोप- सर्गे (३-३-१०६) इति कर्मण्येव सियामा । उपक्रमचोपज्ञा च षष्यन्तेन सह समासे कृते नपुंसके भवतः। तदादिकथने । तस्य उपक्र- मस्य उपक्रम्यस्य च प्राथम्पकथने, तस्याबोपज्ञाया उपज्ञेयस्य च प्राथ- म्यकथने गम्यमाने । नन्दस्य उपकमा नन्दोपकमाणि मानानि । नन्देन किल प्रथमं मानानि कृतानि । तथा पाणिनेरुपज्ञा पाणिन्युपशमकालकं व्याकरणम् । पाणिनिना प्रथमं कालाधिकाररहितं व्याकरण कर्तुं शक्य- मिति परिज्ञातम् । तथा चन्द्रोपज्ञमसंज्ञक व्याकरणम् । तदादिकथन इति किम् ? । देवदत्तोपक्रमः प्राकारः, यज्ञदत्तोपशो रथः । आयज्ञानमु- पज्ञा । कन्योशीनरदेशे नाम्नि । कन्याशब्दः कृतषष्ठयन्तसमासः नाम्नि गम्यमाने नपुंसकलिङ्गो भवति, सा चेत् कन्या उशीनरदेशे भवति । सौ- शमीनां कन्था सौशमिकन्यम्, आहरकन्थम् । नाम्नीति किम् ? । वीर- णानां कन्था वीरणकन्या, वीरणरचितः कटः।उशीनरदेश इति किम् ?। दाक्षीणां कन्था, दाक्षिकन्या । ग्रामस्येयं संज्ञाऽस्ति, किन्तु उशीनरदेशे स ग्रामो न भवति । अव्ययपूर्वकश्च पथः । पथ इत्येष कृतसमासान्ता- चूप्रत्ययः अव्ययपूर्वकः स नपुंसकलिङ्गो भवति ।कुत्सितः पन्थाः काप- थम् । “ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे (५-४७४)” इत्यच् प्रत्ययः । “नस्तद्धिते (६-४-१७४)" इति टिलोपः । “कापथ्यक्षयोश्च (६-३-१०४) इति कोः कादेशः । विरूपः पन्थाः विपथं, थम् । अव्ययपूर्वक इति किम् । जले पन्थाः जलपथः। कृतसमासान्तग्रहणं किम् । शोभनः पन्थाः सुप- न्थाः। “न पूजनात् (५-४-६९)" इति समासान्तप्रतिषेधः। चशब्दाद्य- थामासं च पथशब्दस्य लिङ्गं भवति । छौ पन्धानौ समाहृतौ हिपथ, त्रिपथं, चतुष्पथमिति । द्विगुरपि पात्राचन्त इति नपुंसकत्वम् । न विद्यते पन्था यत्र स देशः अपथो देशः, साटवी अपथा, तइनमपथ- मिति वाच्यवत्परत्वाल्लिङ्गं भवति । भावेऽचित्रणकान्तोऽदन्तो हि समूहभावकर्मार्थः । धर्माद्धसारमित्राः स्वाङ्गदलन्यायसुहृदर्थे ॥८॥ भावेऽभिधेये यः शब्दो भवति अदन्तः स नपुंसकलिङ्गो भवति।। चकार श्यस्य स चित्, चिचनचाणच कच चित्रणकास्ते प्रत्यया अन्तो यस्य स तपोक्तः तदन्यप्रत्ययान्तः भावे अकारान्तः नपुंसकलिङ्गो भव. तिमसितं छात्रस्य शोभनं भक्तं लब्धं सिहं करणं हरणम् । सांराषि सान्द्राविणमित्यत्र : शब्दे हुगतौ इत्येताभ्यां सम्पूर्वाभ्याम् “अभि- विधौ भावानुण (३-३-४४) इतिइनुप्रत्ययः।वृद्धिराबादेशः अणि- णत्वमा वामनीयलिशानुशासनं नुका (५-४-१५)" इति तडितः अण् । आदिवृद्धिरनुस्वारः । "इनण्य- नपत्ये (५-४-१५४)" इति प्रकृतिभावः। “अकुप्वाङ् (८-४-२)" इति भव, दुरात्यंभवमित्यत्र " कर्तृकर्मणोच भूकृतोः (३-३-१२७) " इति खल्प्रत्ययः । “ अरुर्दिषदजन्तस्य मुम् (६-३-३७) " इति मुमागमः।। देवभूयम् । “भुवो भावे (३-१-१०७)" इति क्यप । भावे चाकर्मकेभ्यः इत्यधिकृत्य तयोरेव कृत्यक्तखला इति भावे विधानम्।अचिन्त्रणकान्त इति किम् ? । “एरच (३-३-५६) चयः नयः। “आशिते भुवः करण- भावयोः (३-२-४५) इति खच् । आसितंभवो वर्तते। न इति नबननोः सामान्येन ग्रहणात् “यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ( ३-३-९०)" । यज्ञः, यत्नः, विश्नः, प्रमः, रक्षः । याच्या तु दीर्घान्तत्वात् स्त्रीलिङ्गा भवति । "स्वपो नन् (३-३-९१) । स्वमः । णत्यादः । “नौ ण च (३-३- ६०)" इत्यदो णप्रत्ययः । कर आखूनामुत्थानमाखूत्यो वर्तते । पिच्छ इत्यत्र च्छग्रहणादावे कप्रत्ययः। अदन्त इति किम् ? कारणा, हारणा, छिदा, भिदा, कृतिः, धृतिः, हतिः। समूहभावकर्मार्थः । समूहः भावः कर्म चार्थोऽभिधेयं यस्य स तथोक्तः शब्दःअदन्तः नपुंसकलिङ्गो भवति। भैक्षं पादातम्। “भिक्षादिभ्योऽण (४-२-३८)” इत्यण् प्रत्ययः । राजकं, राजन्यकम् , अश्वीयम् । भावार्थः । श्वेतत्वं श्वैत्यं, काष्ण्य, दाढ्यम् । "वर्णदृढादिभ्यः व्यञ्च (५-१-१२३)" इति ष्यन् । कर्मार्थः । ब्रामण्यम, आधिपत्यम् । “गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च (५-१-१२४)" इति व्यञ् । सख्यं स्तेयम् । “स्तेनाद्यन्नलोपश्च(५-१-१२५)” इति यत् नलो- पश्चा। गौरवं लाघवं मार्दवम् । अदन्तेति किम् ? । ग्रामता, जनता, ब- न्धुता, सहायता, गजता, राजता, श्वेतता, रक्तता, ब्राह्मणता । अका- रान्ता अमी समूहभावकर्माण्यभिधातुं समर्था नान्यथेति । प्रथिमा, प्रदि- मा, गरिमा, लघिमा। "पृथ्व्यादिभ्य इमनिच्या(५-१-१२२)" इति इम- निच् । नान्तस्वात् पुल्लिलता भवति । धर्म-अई-सार-मित्र-इत्येते शब्दाः स्वास-दल-न्याय्य सुहृद्-इत्येतेष्वभिधेयेषु नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । धर्म- शब्दः धर्मसाधने योगादौ वाच्ये। इदं धर्मम् । “तानि धर्माणिप्रथमान्या- सन(भग्वेद १-१६४-४३)। स्वाइति किम् ॥ एष धर्म सनातन इति। अर्द्धशब्दः दले। व्योः समप्रविभागे। इमर्ड पिप्पल्याः अपिप्पली।

. इत्तिसमेतम् अईहरीतकी दल इति किम् सोमस्या:सोमाई।अत्रापशब्द एक- देशवचनः । अत एव " अर्ध नपुंसकम् (२-२-२) " इत्येष समासो न भवति । सारशब्दः न्यायादनपेते । इदं साई न्याय्यम् । तथा “सारंच तत्सङ्गहश्च सारसङ्कहः" इति ।न्याय्य इति किम् ? । अयं सारः प्रधानम् । मित्रशब्दः सुहृदि सख्यौ । इदं मित्रं सखेत्यर्थः । मुहदिति किम् ? । अयं मित्रः रविः । मरुविशेषाभिधानत्वात् पुल्लिङ्गत्वं मित्रशब्दस्य । शेषाणामदन्तत्वात् पुल्लिङ्गता। कुहकं चिबुकं लिङ्ग क्रकचं बीजं ललाटशृङ्गाटम् । वटपिटलोष्टकरोर्ट पीठं पृष्ठं च कुठं च ॥९॥ कुहकादीनि नामानि नपुंसकानि भवन्ति । एषामप्यदन्तत्वात् पुल्लिङ्गं प्राप्तम् । इदं कुहकम् आश्चर्य, चिबुकं हनुः, लिङ्गं मेः चिहं च, क्रकचं करपत्रं, बीजमकरं प्रकृतिः । ललाटं प्रसिद्धमेव । शृङ्गाट त्रिकोणं, वटं पटकं, पिटं पिटकं, लोष्टं मृत्पिण्डखण्डं, करोटं करोदकं, पीठं स्थापनम् । पृष्ठं प्रसिद्धमेव । कलं त्वद्गोषः, द्रव्यविशेषश्च । कुण्डाण्डमाण्डकारणशरणमणक्षणमुष्णतीर्थोस्थम् ।। गुदवृन्दकुसीदानि श्राद्धाने रत्नचिहे च ॥१०॥ कुण्डादीनि नामानि नपुंसकानि भवन्ति । इदं कुण्डं प्रसिद्ध- मेव । अण्डं जन्तूनां कललाधारः। भाण्डं द्रव्यं भाजनं च, कारणं हेतुः, शरणं गृहावस्थानं तत्परता च, ऋणं देयद्रव्यं, क्षुणं विकलता, उष्णमातपा, तीर्थ जलावतरणं पुण्यप्रदेशच, उक्थं सामवेदः, गुदं पायुः, वृन्दं सडातः, कुशीदं विज्ञानं वणिज्यादि च, आई विधिपूर्वकं ब्राम- णानां भोजनम् , अनमोदनानि । रस्नं प्रसिद्धमेव । चिह्न लिङ्गम् । रूपं तसं शिल्पं समीपकूर्पोडुपान्तरीपाणि । विम्बकुटुम्बे कुङ्कुमसिध्मेमयुग्मगुल्मं च ॥११॥ रूपादीनि नामानिनपुंसकानि भवन्ति रूपमाकृतिःतल्पं शयनी- यमहदाराच, शिल्पं विज्ञानं, समीपमासमता, कूर्य सुवोर्मध्ये रोम, उहुपं प्लवः, अन्तरी जलमध्याभयं, बिम्बमाकृतिस्थानं, कुटुम्ब वामनीवलिशानुसासनं भायर्यादि, कुसं गन्तव्य, सिध्मं स्वदोषाध्मं समित्, युग्मं युगलं, गुरुमं वीरू व्याधिविशेषम। किशलयशिशिरकुकुन्दरचामरकान्तारतीरदूराणि । वैराक्षरान्तरोषरकिण्वशरावाणि दैवं च ॥ १२ ॥ किसलयादीनि नामानि नपुंसकानि भवन्ति । किसलयं पल्लवा, शिशिरस्तुविशेषः, कुकुन्दरं नितम्बस्थकूपकः, चामरं वालव्यजनं, कान्तारमटवी, तीरं तटं, दूरं विप्रकृष्टम् ।वैरं प्रसिद्धमेव । अक्षरमकारा- दिवर्णः, अन्तरं मध्यं, ऊपरं यत्रोतं न प्ररोहति, किण्वं सुरायाः कारणं, शरावं मृत्पात्रं, दैवं पुराकृतं कर्म । कणिशं बडिशं पलिशं शीर्ष वर्ष च साहसं सबुसम् । पुण्याहं सुदिनाहं यकृपुरीतज्जगद्भुवनम् ॥.१३ ।। कणिशादीनि नामानि नपुंसकानि भवन्ति । कणिशं शाल्यादीनां मञ्जरी, बडिशं मत्स्यग्रहणं, पलिशं झाटकविशेषः, शीर्ष मूर्द्धा, वर्ष वत्सरः, साहसं दुष्करं कर्म, बुसं धान्यमलः । पुण्यं च तत् अहश्च तत् पुण्याहम, तथा सुदिनाहं, “राजाहःसखिभ्यष्टच(५-४-९१)" इति टच् प्रत्ययः । परवल्लिङ्ग बन्छे तत्पुरुषे च इति नपुंसकत्वे सिद्धेऽपि नियमार्थ वचनम् । अन्यशब्दपरस्य तत्पुरुषे अहःशब्दस्य कृतटच्- प्रत्ययस्य नपुंसकत्वं न भवति, अदन्तत्वात्पुल्लिङ्गं भवति । हे अहनी समाहृते ग्रहः, व्यहः, पश्चाहः, दशाहः, परमाहः, उत्तमाहः । यकृत कालिज, पुरीतत् अन्त्रं, जगत् लोकः, भुवनं स्वर्मः। नीडं गृहशशपूर्वे स्थूणोणे गन्धमादनास्थ्यक्षि । सक्थ्यररिकशिपुजानु च कसेस्तोरणबिसार्द्धटचाहः ॥ १४ ॥ नीडादीनि नामानि नपुंसकानि भवन्ति । नीडंकुलायः पक्षिणामा- वासः। गृहशब्दपूर्वः स्थूणाशब्दःशशपूर्वश्च ऊर्णाशब्दानपुंसके भवतः। गृहस्पूर्ण शशोर्णम् । गृहस्य स्थूणा शशस्पोर्णेति परवल्लिात्वे प्राले नपुंस- कार्य वचनमिदम् । इदं गन्धमादन पर्वतविशेषः।अस्थि पञ्चमो धातुः। "रसासकांसमेदोस्थिमजमुकाणि धातवः । इदमक्षि लोचनं, स- इपिसोतम् विष सक्थिकम् , अररि कपाटा, कशिपु प्रासाच्छादन, जानु जला- मध्यपर्व, कसेरु कन्दविशेषा, तोरणं भवनादीनां बारम् । इदं विसं मृणालमूलम् । अईटच् । अर्थात्परष्टलू यस्तदन्तशब्दः अ नाव इति विगृह्य “अचि (५-४-१००)" इति समासान्ते दचि कृते परव- लिङ्गत्वे प्राते नपुंसकार्यवचनमिदम् । अर्डनावम् । एवम खारमित्यत्र "खार्याः प्राचाम् (५-४-१०१) " इति टचि कृते । इदमहः दिवसः। नान्तत्वात् पुलिङ्गे प्राप्ते वचनम् । इति नपुंसकलिङ्गं समाप्तम् । पुल्लिङ्ग स्नदुदन्तोऽपचक्यन्तोऽस्यगनदाग्धिकूपानाम् । स्वर्वज्रपरशुरथमखघनघृणिरदपुष्यवलतानाम् ॥१५॥ पुल्लिङ्गमधिकृतं वेदितव्यम् ,आस्त्रीलिङ्गात सकार-नकार-अकार- उकारान्तः शब्दः पुल्लिङ्गो भवति ।संतः। अयमनेहाः कालः, दोर्बाहुः। नंतः । धन्वा निर्जलो देशः, प्लीहा व्याधिविशेषः, मूर्द्धा शिरः, मजा षष्ठो धातुः । अकारान्तः । नगः क्षः पर्वतश्च, नरः, किन्नरः, पुरुषः, देवः, संचयः, चयः। उकारान्तः । तरूः वृक्षः, कार शिल्पी, वायुः मात् , सेतुः जलबन्धः, केतुः ध्वजः एवमादि । अन्तशब्दग्रहणादना- म्नोऽपि । महिमा महतो भावो, गरिमा गुरोर्भाव इति विगृह्य । अप- घक्यन्तः। अघकिप्रत्ययान्तः शब्दः पुल्लिङ्गो भवति । भावेऽचिन्न- णकान्तो दन्तो हीति नपुंसकत्वे प्राप्ते अपघमंतयोः पुल्लिङ्गार्थ वचनम् । "ऋदोरपू (३-३-५७) "दरः गरः प्रकरः लकः प्लवः भवः। घमन्तः। पाकस्त्यागः । अत्राघग्रहणं पूर्वनपुंसकलक्षणबापनार्थम् । तेन - सुद्धनः यत्र काष्ठानि संस्थाप्य हन्यन्ते । “उद्धनोऽत्यापानम् (३-३-८०) इत्यपन्तो निपात्यते । “आङ्गियुद्धे (३-३-२३)" इत्यप् । आहवः रणम् । अपघनोजा (३-३-८१) " इति अपयनः हस्तः पादो वा । “ मूतों धनः (३-३-७७) इति घन इति काठिन्यमित्यर्थः । संहननं संघातः, उपोद्धातः उद्धातः निघातः उत्पातःोमन्त्रणं मन्त्रःनिकित्यतेऽस्मिमिति निकेतो वेश्म । अलबरणमलङ्कारः आभरणं, केशनं क्लेशः दुःखम् ।स- सामः युद्धम् । आदिः निधिः विधिः आधिः उपाधिः जलधिः अधिः १२ . - - . " खामनीवकिानुशासन वालधिः असि-अग-मद-अधि-कूपानां नाम पुल्लिो भवति । अयम सिकरवाला खगा, पर्वतः शैलः अद्रिः गिरिः।नदाभिधानम् ।मि- था, उध्या, लौहित्यः । अब्धिः समुद्रः उदन्वान् । अयं कूपः प्रधिः उद- पानः । स्वर्नाम । अयं त्रिदिवः स्वर्गः। वज्रनाम । दम्भोलि: शतकोटि: पविः वज्रम् । वज्रशब्दस्त्वर्द्धर्चादिषु दृश्यते । तेन स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रः शत्रून् स्वरतोऽपराधात्" तथा-[“जान्वश्चितातिहिमलीमसशाटकानां मित्रादपि प्रथमयाचितभाटकानाम् । पुत्रादपि प्रियतमैकवराटकानां] वज्रं दिवः पततु मूर्ध्नि किराटकानाम् । इति परशुः छिदिः भिदिः, रथः स्पन्दनः चक्री, मखः यज्ञः अध्वरः वितानः , घनः जीमूतः पर्जन्या, घृणिः रश्मिः, रदः दशनः रदनः, पुष्यः तिष्यः सिध्यः, वलतः कुशूल धान्यकोष्ठकः। ध्वनितरुविषमासासुरवर्णमपाणिनां विशेषाणाम् । धान्यानां रात्रो ह्यसमाहारे दुन्दुभिरनक्षे ॥ १६ ॥ ध्वनिनाम ध्वनिविशेषाणां च नाम पुल्लिङ्गं भवति । अयं ध्वनिः कलकल: कोलाहलःध्वनिविशेषाणां नाम । उदात्त: अनुदात्तः स्वरितः घेवतः। तरूवृक्षः।तरुविशेषनाम । तालस्तमालः रसालश्चूतः आम्रः, अर्जुनः असनः, चन्दनः । विषनाम । हालाहलः मोहनः । मासविशे. षाणां नाम। शुचिः शुक्र नभस्यः । असुरनाम । दैत्यः । विशेषनाम । बलिः नमुचिः। शुचिः। वर्णविशेषः । श्वेतः नीलः लोहितः हरितः। मात् देवः । तविशेषः । इन्द्रः आदित्यः रविः अग्निः वहिः । मरुबायु- योच्यते । तेन तन्नाम विशेषश्च पुसि भवति । मरुवातः। अपान: उ- दानः पवमानः व्यानः प्रभजनः । प्राणिनो नाम तविशेषाणां च नाम पुल्लि भवति । पिता भ्राता जामाता नप्ता, पण्डः वर्षधरः, सप्तिः अलि कपिः अहिः बकः कपोतः पारापत: अनडान् । विशेषनाम । दूतः पण्डितः कविः मुनिः यतिः ऋषिः विपश्चित् सुहृत् दुईत् शत्रुः सुतः आर्यः राजा युवा राजन्यः । प्राणिन इत्येकवचन निर्देशाहहूनां इचिसमेतम ? प्राणिनां समेतानां यशाम तदनेन पुल्लिन भवति । इयं श्रेणि: शिल्प- समूह, इयं परिषत शिष्ठसमुदायः। धान्यानां यशाम पुल्लि भवति । शालिः श्रीहिः तिलः।रात्रिशब्दः समासान्ताचप्रत्ययो गलते। सोऽस- माहारे वर्तमानः पुल्लिङ्गे भवति । अहवरात्रियति विगृत "अहःसर्वे- कदेशसङ्ख्यातपुण्याच रात्रः (५-४-८७)" इति टच्यत्ययः। “ यस्येति च (५-४-१४८)" इति टिलोपः। "अहोरात्राविमौ पुण्यौ"सर्वरात्रः पूर्वरात्रः मध्यरात्रः वर्षारानः दीर्घरात्रः । समाहार इति किम् ? अहो- रात्रं द्विरात्रं त्रिरात्रं पञ्चरात्रम । द्विगुरपि पात्राद्यन्त इति नपुंस- कता। दुन्दुभिरनक्षे । दुन्दुभिशब्दः अनक्षेऽभिधेये पुल्लिङ्गो भवति । दुन्दुभिः भेरीविशेषः विषं चोच्यते-अनक्ष इति किम् ? । इयं दु- न्दुभिः अक्षम्-उक्तं च-“दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यद्रौपदी हारिता" ग्रन्थिकलिकेलिबलिगिरिदृतिराशिं च मौलिकुक्षिपाण्यकि। अञ्जलिहाहाहहूसङ्केतवातपोतपुताः ॥ १७ ॥ प्रन्थिप्रभृतयः शब्दाः पुल्लिंझा भवन्ति । अयं ग्रन्थिः प्रसिद्ध एव । कलिः कलहः युगं च,केलिः परिहासः,बलिः उपहारः, गिरिः कन्दुकः,दतिः चर्ममयो जलाधारः, राशिः पुनः। चशब्दः प्राण्यङ्गाप्राण्यङ्गयोर्विभागा- र्थः। तेनेह ग्रन्थ्यादिपठितो वलिशब्दोऽप्राण्यङ्गः पुल्लिङ्गो भवति ।प्राण्य- अस्तु स्त्रीलिङ्गो भवति । इयं वलिः वली । मौलिः शिरश्चूलिका इति । कुक्षिराहाराधारः, पाणिः हस्तः, अङ्किः पादः, अञ्जलिः करविन्यासः । हाहाहर गन्धवौं । सङ्केतः प्रसिद्ध एव । प्रातः सङ्घाता, पोतः यानपात्रं, पुतः स्फिक। सतादीनां तान्तत्वानपुंसकत्वं प्राप्तम्। पुल्लिङ्गार्थ वचनम् ।। स्तनवातायनहायनजनौदनाभिजनफेनवेमाश्म । श्लेष्मोष्मपाप्मयक्ष्मात्मवर्धमेद्राश्च मन्त्रयुताः॥१८॥ एते स्तनादयः पुल्लिका भवन्ति । अयं स्तनः कुचः, वातायनो गवाक्षः, हायनः संवत्सरः, जनः लोका, ओदनः तण्डुलपाका, अभि- जनः कुलीनता, फेनः जलविकारः, वेमा तन्तुवायोपकरणः, अश्मा पा. पाणा, श्लेष्मा कफः, ऊष्मा उष्णत्वं, पाप्मा पाप, यक्ष्मा क्षयरोगा, . वामनीवलियानुशासनं. C भारमा जीवा, वर्भः वर्मतन्तु, मेदूः शेका, मन्त्रः कारादिवर्णएच- मा । स्तनादीनां नान्तत्वात, घेमादीनां महन्तत्वात् , वर्धादीनां हत्पूर्वरान्तत्वात् , नपुंसकत्वं प्रासम् । गर्योऽक्टो निकाय्योऽथाच्छादपटस्तथोत्तरासङ्गः। नूपुरहारकलापारेकोशस्वार्थविभवाश्च ॥ १९ ॥ गर्तादयः पुलिङ्गा भवन्ति । अयं गर्सः प्रसिद्ध एव । अवटः श्वनं, निकाय्यः गेहम्, अयमाच्छादनपटः । उत्तरासङ्गः वस्त्रम्, नूपुरः हारः कलापः आभरणजातिः ।राः धनं, कोशः निधिः, स्वः वित्तम् , अर्थः विभवः । चशब्दः पादपूरणार्थः । बहवश्व सक्तुवल्वजदारालाजाऽसुगृहा दशा वास्त्राः। नाड्यनआदि जनापः पराणि व्रणयुगपदाकाने ॥२०॥ एते शब्दाः पुल्लिङ्गा भवन्ति । चशब्दाबहवश्च भवन्ति । इमे स- क्तवः यवचूर्णः । इमे वल्वजाः वीरणरचितकटः । इमे दाराः भार्या लाजा असु इति पृथकपदकरणात्तत्पर्यायस्यापि पुंस्त्वं बहुत्वं च भवति। इमे लाजा अक्षता, इमे असवः प्राणाः । इमे गृहा गेहम् । अर्द्धर्चादि- त्वादिदं गृहं गृहे गृहाणि । इमे दशाः वस्त्रस्यावयवभूताः । वास्ना इति किम् । इयं दशा वयोऽवस्था। नाडी-अनसू-आदि-जनाप इत्येतेभ्यः प- राणि व्रण-युग-पद-अङ्ग-इत्येतानि नपुंसकानि सन्ति पुल्लिङ्गानि भवन्ति । नाडीव्रणः, अनोयुगः शकटयुगं, जनपदः देशः, अपाङ्गं कटाक्षः। एतत्प- राणीति किम् ?। शिरोवणं शिरोव्रणः, कलियुगं, वस्त्रयुगम् ,गोष्पदम्, आस्पदम् , उत्तमाङ्गं, वराङ्गम् । व्रणं व्रणः युगं पदमङ्गम् । रान्तं चेति शब्दानपुंसकता युगादीनाम् । मलखलकपोलकम्बलचपालकल्लोलकालकीलगलाः । तरलप्रवालतण्डुलकललोपलतूलफालपूलनलाः ॥ २१ ॥ मलादयः शन्दाः पुल्लिा भवन्ति । अयं मला प्रसिद्ध एव । खलः पिण्पाकः । मलशब्दसाहचर्यात् खलशब्दो यः मलवाची स पुल्लिाले भवति । अन्यार्थस्य तु यथामासमेव लिक भवति। खलं धान्यमईन.

वृधिसमेतम् . भूमिः, अयं खलो दुर्जनः, कपोल: गण्डः, कम्बलः ऊर्णामयं प्रावरणं, चपाल यूपकटकं, कल्लोला वीचिः, कालः अव्यादिलक्षणः, कील. कीलनद्रव्यं, गलः कण्ठः, तरल: हारमध्यमणिः, प्रवाल अङ्करः, तण्डुलः फलान्तः कणः, कलला शुक्रशोपितसमवायः, उपलः पाषाणः, तूलः अर्कादीनां फलान्तर्वस्तु, फाल: अयोमयो गोलः, समन्ततो वृतः, 'पूलस्तृणसातः, नल तृणविशेषः । पुल्लिङ्गाधिकारः समाप्तः। स्त्रीलिङ्ग योनिमतां प्राग्दीर्घान्त उदितोऽप्यनुक्त इह । दुहलिल्लिदंतदीधितिजात्याजिद्रदाविदछदिः ॥ २२ ॥ स्त्रीलिङ्गमधिकृतं वेदितव्यमा विषकुलिशसंशब्दनादिति । योनि- मताम्। योनिर्भगः त्वद्वतां प्राणिनां यदभिधानं तत् स्त्रीलिङ्गं भवति । इयं माता जननी, इयं स्वसा भगिनी, दुहिता सुता, ननान्दा भर्तृभगिनी, याता देवरभार्या, दनुर्दानवमाता, कदूः नागमाता, दितिर्दैत्यमाता, योषित् युवतिः, स्त्री भार्या, जाया पत्नी । प्राग्दीर्घान्तः। शब्दः प्राक् पूर्व- स्मिन् उदितोपि कथितोप्यन्यलिङ्गः स्त्रीलिङ्गोभवति। इयं शमी शिंश- पा रोहिणी । तरुविशेषत्वात्पुल्लिङ्गमुक्तम् । द्राक्षा तिन्तिडिका। फलजा- तित्वा-पुंसकत्वं प्राप्तम् । मल्लिका मालती केतकी । कुसुमजातित्वादेषां नपुंसकत्वमुक्तम् । मक्षिका यूका पिपीलिका । प्राणित्वात्पुंस्त्वमुक्तम् । तथापि दीर्घान्तत्वादनेन स्त्रीत्वं भवति । अन्तशब्दग्रहणादनानोपि दी- र्घान्तस्य स्त्रीत्वं भवति । व्यावकोशी व्यावहारी व्याववर्ची वर्तते । "कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् (३-३-४३)” इति णच् । “णचः स्त्रिया- म" (५-४-१४)इति तदन्तस्य "टिड्डाणञ्० (४-१-१५)” इति डीम् । गोत्रा गोसमूहः, रथकव्या, खलिनी। "इनित्रकव्यचश्च(४-२-५१)" इति समूहे प्रत्ययाः। अनुदितोऽपि।दया करुणा, लीला विलासः, माला सक्, इयं नौोणी । यौः यावी याव इति गगनार्थो चोशब्दो विद्यते । प्रा- गिति किम् ? । कीलालपाः ग्रामणीः, यवलः पुरुष इत्यादौ नित्यं स्त्रीत्वं माभूत् । अत्र हिवाच्यवदनेकलिहार्थो भवति। वक्ष्यतितत्परं लक्षणमने. नन माध्यते । अनुक्त इह हलिलिदन्त । इहास्मिन् लिङ्गानुशासने या - . वामनीयलिङ्गानुशासनं. ८ स नउक्तः अन्यलिङ्गः स शब्दान्तः हलन्त इदन्तः लित्प्रत्ययान्तशब्दः स्त्रीलिङ्गो भवति । इयं ददुः स्वग्दोषः, शतनुः नदी । अनुक्त इति किम् ? । हरिः तक, सितगुः अब्धिः, शतगुः नदः । हलन्तः । इयं त्विट् दीप्तिः, विमुद् शीकरः, समित् इध्म, वीरुत् गुल्मम् । इदन्तः। रुचिः तेजः, धूलिः पांसुः, दर्विः पाकघटनी, वेदिः यागार्थ भूमिरचना- विशेषः, अहन्तिनम् । लित्। तल्-प्रत्ययान्तः । ग्रामता जनता । अ- नुक्त इति किम् ? । अनडान् विपश्चित् सुकृत् कविः मुनिः हरिः गिरिः । अन्तशब्दग्रहणादियं भक्तिः कृतिः लब्धिः सिद्धिरित्यादि । प्राङ्ग्रहामनिवृत्त्यर्थमिह ग्रहणम् । तेन परत्रापि यत्रोक्तमन्यलिङ्ग तत् स्त्रीलिङ्गं भवति । अन्यथा अनेकलिङ्गार्थस्य स्त्रीत्वं प्रामोति । दीधितिः रश्मिा,जातिः कुसुमविशेषः, इयमाजिः रणम्, इयं दत् हृदयम्, इयं यौःस्वर्गः गगनं च, इयं विट् पुरीषम् , इयं छर्दिः वान्तिः, छर्दिः" भवति । वैश्यार्थस्तु पुल्लिङ्ग एष । अयं विट् वैश्यः ।। भावाःपूरुडुकाकुप्रियङ्गुहृत्स्नायुरज्जुचञ्चतनुः । बहवश्व समासिकतावर्षाप्सुमनोजलौकसोऽप्सरसः॥ २३ ।। एते भासादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । इयं भाः कान्तिः, इयं छाः बारम्, इयं पू: पुरम् , इयमुड्डः भम् । हापुरुडशब्दानां नपुंसकत्वं प्राप्तम् । इयं काकु: उच्चारणविशेषः। हृद् हृदयं, स्नायुः शरीरान्तर्वद्रः, रज्जुबन्धनद्रव्यं, चञ्चुः पक्षिणां तुण्डं, तनुः शरीरम् । उकारान्तत्वा- त्पुंस्त्वं प्राप्तम् । बहवश्च । इमाः समाः वर्षम, इमाः सिकता वालुका, वर्षा ऋतुविशेषः, इमा आपः जलं, सुमनसो देवाः । बहव इति किम्।। सुमनः पुष्पम् । जलौकसः रक्ताकर्षप्राणी । अप्सरसः देवयोषित् । पृथगुपन्यासात् इयमप्सरा इत्येकवचनमपि । इति खीलिङ्गाधिकारः समाप्तः । विषकुलिशकलत्राणि त्रिविष्टपाभ्रे नपुंसके पर्व । प्रसवाश्ववडववाक्छेदगरुदुच्चावेधसः पुंसि ॥ २४ ॥ एते विषादयः पुलिङ्गा भवन्ति । कुलिशं वज्रम, इदं कलत्रं भार्या, त्रिविष्टपं स्वर्गः, अभ्रं मेघः । इदं पर्वानान्तत्वात् पुंस्त्वं प्राप्तम्। ..

वृत्तिसमेतम् ........ "अयं छदः ....... प्रसवः कुसुमम्, इमौ अश्वडवो इमे अश्ववडवाः, अम्बाश्च वडवाधेति इन्छे कृते परवल्लिङ्गप्राप्तिः भवति । अनुक्रान्तो वाकोऽनयाऽनेन वा न- पुंसके "वा अनुवाकः इत्यत्र " अकृतरि च कारके सज्ञायाम् (३-३-१९)" इति नपुंसके घञ् कुर्वन्ति । तदुभयथा" पर्णम्, अयं गरुत् पिच्छम्, अयमुच्चारःपुरीषं, "मातुरुधार एव सः" इति यथा""तम्। विंशत्यायेकार्था स्त्रियां तु नित्यं नपुंसकेऽदन्ता। सङ्ख्या शतादिरिष्टा द्वित्याद्यर्थे च सङ्ख्यायाम् ॥ २५ ॥ विंशत्याचा सङ्ख्या एकार्था भवति एकवचनान्ता प्रयुज्यते । सङ्ख्येये 'यां च वर्तमाना। विंशत्या पुरुषैः कुटुम्बेर्वा । एवं त्रिंशत् चत्वारिंशत् पश्चाशत् षष्टिः ससतिः अशीतिः नवतिः । अदन्ता शतादिसङ्ख्या निल्यं नपुंसके भवति । शतं पुरुषाः शनं प्रियः कलं कुलानि । एवं सहस्रम् अयुतं नियुतम् । अदन्तेति किम् ?। इ. इयं कोटी, अयं शङ्कः सङ्ख्या । इतिग्रहणं छन्दःपूरणार्थम् । द्वित्वा- द्यर्थे च सङ्ख्यायाम् । विंशत्याचा शताद्या च या सङ्ख्यायां वर्तमाना हित्याद्यर्थे भवति । च शब्दादेकार्था च भवति । पुरुषाणां विंशतिः हे विंशती तिस्रो विंशतयः, पुरुषाणां शतं हे शते त्रीणि शतानि । एवमादि। स्त्रीलिङ्गनपुंसकयोरानन्तोत्तरपदो दियश्चार्चिः। षष्ठ्यादिपदाच्छायाशालासेनासुराः सनिशाः॥ २५ ॥ आकारान्तमनन्तं चोत्तरपदं यस्मिन् बिगौ स तथोक्तो बिगुः स- मासः स्त्रीलिङ्गे नपुंसके च भवति । पञ्चखदाः समाहृताः पञ्चखट्दी पश्च खट्टम् । “हस्वो नपुंसके(१-२-४७)” इति ह्रस्वः। दशमाली दशमालम् । अनन्तोत्तरपदः । पञ्चतक्षी पश्चतक्षम् । अत्र वक्तव्यादेव नकारलोपः। अनो नलोपश्च । शतराजी शतराजम् । अर्चिश्व स्त्रीनपुंसकयोर्भवति । इयमर्चिः इदमर्थिः । षष्ठ्यादिपदाच्छाया।षष्ठ्यन्तं पूर्वपदं यस्याश्च्छा- यायाः सा स्त्रीलिङ्गे नपुंसके च भवति । वृक्षस्य च्छाया वृक्षच्छायं वृक्ष- च्छाया, पर्वतच्छाया पर्वतच्छायम् । पक्षे नपुंसकत्वं विधीयते । तथा ३ ३ C . वामनीयलिङ्गानुशासनं C षष्ठ्यादिपदाः । शालासेनासुरानिशाशब्दाः स्त्रीलिङ्गनपुंसकयोभवन्ति । गोशाला गोशालं, क्षत्रियसेना क्षत्रियसेनं, यवसुरा यवसुरं, भूत- निशा भूतनिशम् । पुलिङ्गस्त्रीलिङ्गा मरीचिमणियष्टिमुष्टियोन्याणिः । त्रुटिमषिपाटलिशाल्मलितरणिोण्यूमयो बस्तिः ॥२६॥ एते मरीच्यादयः शब्दाः पुल्लिङ्गाः स्त्रीलिङ्गाश्च भवन्ति । अयं मरी. चिः इयं मरीचिः रश्मिः, अयं मणिः इयं मणिः माणिक्यम्, अयं यष्टिः इयं यष्टिः अवष्टम्भनदण्डः, इयं मुष्टिः अयं मुष्टिः अङ्गुलिसको. चः, अयं योनिः इयं योनिः प्रसिद्ध एव, अयमाणिः शकटकीलिका, अयं त्रुटि: इयं त्रुटिः काललेशः, अयं मषिः इयं मषिः। एवं पाटलिः शाल्मलि तरणिः श्रोणिः नितम्बः ऊर्मिः बस्तिः। अरणीषुधीषुतिथयः समृत्यु कर्कन्धुबाहुकण्डु तथा । संज्ञा बहुलं वाच्यवदशरन्नित्यं ह्यनेकलिङ्गार्थः ॥ २७ ॥ अरण्यादयः शब्दाः पुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । अरणिः अग्निम- न्थनकाष्ठम् । एवमिषुधिः भस्त्रा । क्यंतत्वात्पुंस्त्वं प्राप्तम् । इषुः शरः। तिथिः प्रतिपदादिषु । कर्कन्धुबाहुकण्डशब्दाः सह मृत्युशब्देनोभयलि- ङ्गा भवन्ति । अयं कर्कन्धुः बदरीकं दुःपाकस्थानं, बाहुर्भुजः, कण्डुर्गात्र- घर्षणे । वाच्यवत् ।वाच्यमभिधेयं यल्लिङ्गं संज्ञायाः तेन तुल्यं संज्ञाशब्दो बहुलं भवति । शरयुः ......"। श्रीकण्ठो नाम देशः, मालवको नाम देशः, मथुरा नाम नगरी, कन्यकुब्जं नामनगरम् । "शार्दूलवि- क्रीडितम् । उपचित्रकम् । पदचतुरुद्धं नाम वृत्तम् । केषांचित् न भवति। वरेन्द्राः तीरभुक्तिर्नाम देशः । कौङ्कणं कश्मीरं नाम देशः । शालुकिनी लिङ्गाषाढी नाम ग्रामः। तैलावटं श्रीभवनं नाम ग्रामः।मालिनी स्रग्धरा आपीडः पणव इति नाम वृत्तम् । कचिवचनव्यत्ययः । गोदौ नाम हदौ तयोरदूरभवो ग्रामः गोदौ ग्रामः । पञ्चालो नाम देशः । खलतिक नाम बनानि, खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि । कचिल्लिङ्गवचनव्यत्ययः। वर णानामदूरभवं नगरं वरणा: नगरम् । अशरनित्यं धनेकलिङ्गार्थः। नए- कमने लिजमर्षोऽभिधेयं यस्य शब्दस्य स वाच्यवद्वति, नित्यं शरदं. ....." ............"

वृत्तिसमेतम् पर्जयित्वा ।क्षीरं पिबतीति क्षीरपाः स्त्री ना कुलं वा । एवं ग्रामीः यवलूः । अयं काष्ठभित् कुठारः, इयं काष्ठभित् वासी, इदं काष्ठभित् करपत्रम् । आत्मभरिः पुरुषः, आत्मभरिः स्त्री कुटुम्बं वा, दाक्षिः पु- मान् स्त्री कुलं वा । श्रीमान् पुमान् , श्रीमती स्त्री, श्रीमत् कुलं, धर्म- मनाः पुमान् , स्त्री कुलं वा, शुद्धमतिः ना स्त्री कुलं वा, स ना, सा स्त्री, तत् कुलम् । दौ नरौ, हे स्त्रियौ, हे कुले । श्वेतः पटः, श्वेता पटी, श्वेतं वस्त्रम् । अयं सिन्धुः अब्धिः, इयं सिन्धुः, अयं गौ रश्मिः इयं गौः भूमिः, अयं किष्कुः इयं कुष्कुः वितस्तिः हस्तः, अयं करेणुः हस्ती हस्तिनी वा ।शरदिति किम् ? । इयं शरत् ऋतुविशेषः वर्ष च । हल- न्तत्वात् स्त्रीलिङ्गमेव भवति । नित्यग्रहणं बहुलनिवृत्त्यर्थम् । स्वत आमलकबिभीतकतटभल्लातकहरीतकास्त्रिषु ति(हि)। उन्यन्ताः स्त्रियामथान्ताःशृङ्खलसविषाणनखरखल्लूराः॥२८॥ एते आमलकादयः शब्दाः, स्वत एव नाभिधेयवशात्, त्रिष्वपि लिङ्गेषु भवन्ति । स्त्रियां ङीपूप्रत्ययान्ता भवन्ति । आमलक: आमलकी आमलकं, विभीतकः बिभीतकी विभीतकं, तटः तटी तटं, भल्लातकः भल्लातकी भल्लातक, हरीतकः हरीतकी हरीतकम् । शृङ्खलादयः शब्दाः स्त्रियामथान्ताःआकारान्ता भवन्ति । शृङ्खलःशृङ्खला शृङ्खलं, विषाणः विषाणा विषाणं, नखरः नखरा नखरं, वल्लूरः वल्लूरा वल्लूरम् । परवल्लिङ्गं दन्द्ध तत्पुरुषे च द्विगौ हि वाच्यमिव । अर्थान्ते च प्राद्यलमापन्नप्राप्तपूर्वे च ।। २९ ॥ बन्द समासे यत् परपदे लिङ्गं, समासेऽपि तद्भवति । इमौ मयूरी- कुकुटी, इमे कुकुटमयूर्यो, इमे न्यग्रोधशिंशपे, इमौ शिशपान्यग्रोधौ । तत्पुरुषे च । यत् परपदे लिङ्गं तबत् समासेऽपि लिङ्ग भवति । अर्द्ध पि- प्पल्याः अर्द्धपिप्पली, अईहरीतकी, राजपुरुषः, राजदारिका, नीलो- त्पलम्। विगौ हि वाच्यमिव । बिगौ हि समासे वाच्यमिव लिङ्गं भवति । असमाहारार्थ आरम्भः । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चक- पालः, दशकपालः। परवल्लिमत्वं प्रासम् । अत्र अर्थान्ते च तत्पुरुषे षा- च्यमिव लिङ्गं भवति । ब्राह्मणार्थ ओदनः, ब्राह्मणार्थी शिखरिणी,

२०
वामनीयलिङ्गानुशासनं
ब्राह्मणार्थ पक्कानमिति। प्रादि-अलम्-आपन्न-प्रास-पूर्वे च तत्पुरुषे
वाच्यमिव लिङ्गं भवति । निर्गतः कौशाम्ब्याः नि:कौशाम्बिः नि:-
खट्वः, अतिनु काष्ठम् । परवल्लिङ्गं प्राप्तम् । अलं जीविकायै अलंजीविका
पुरुषः, आपन्नो जीविकाम् आपन्नजीविका, एवं प्रासजीविकः ।
दृश्यन्तेर्द्धर्चाद्याः नपि पुंसि च शङ्खपद्ममम्भोजे ।
भूतो आहेऽथ लवणे सैन्धवमित्यनुदितं जनाज्ञेयम् ॥ ३०॥
अईर्चप्रभृतयः शब्दाः नपि पुंसि च दृश्यन्ते । इदमर्द्धर्चम् । अ-
ईर्चः । अर्द्धमृच इति विगृह्य "ऋक्षरब्धःपथामानक्षे (५-४-७४)" अ-
प्रत्यये कृते परवल्लिङ्गत्वं प्राप्तम् । एवं गोमयः कषायः कार्षापणः कु-
तपः कपाटं गृहः वज्रः अन्धकार इत्यादयः । दृशिग्रहणं प्रयोगानुस्म-
रणार्थम् । शङ्खपद्ममम्भोजे । शङ्खपद्मशब्दौ अम्भोजे जलजे वाच्ये
नपुंसके पुंसि च भवतः । इदं शङ्खम, अयं शङ्खः । इदं पद्मम् , अयं
पनः। अम्भोज इति किम् ? । अयं शङ्खः अयं पनः निधिः। भूतो ग्रहे।
भूतशब्दः ग्रहे पिशाचे वाच्ये उभयलिङ्गो भवति। इदं भूतम्, अयं
भूतः पिशाचः। ग्रह इति किम् ? । एतानि भूतानि पृथिव्यादीनि । भूतः
पुरुषः, भूता स्त्री, भूतं कुलम् । अथ लवणे सैन्धवम् । लवणेऽभिधेये
सैन्धवमित्येतनाम उभयलिङ्गं भवति। इदं सैन्धवम् , अयं सैन्धवः, लव-
णम् । लवण इति किम् ? । मैन्धवः अश्वः, सैन्धवी स्त्री, सिन्धौ भव-
मिति विग्रहः । नित्यं पुल्लिङ्गानां यो नपुंसके प्रयोगो दृश्यते, यश्च
नित्यं नपुंसकानां पुल्लिङ्गे प्रयोगो दृश्यते, स अर्द्धर्चादित्वाइष्टव्यः।
इत्यनेन प्रकारेण यन्मया न उदितं न कथितं तजनाविशिष्टलोकात्
शेयमवगन्तव्यमिति।
व्याडिप्रणीतमथ वाररुचं सचान्दं
जैनेन्द्रलक्षणगतं विविधं तथाऽन्यत् ।
लिङ्गस्य लक्ष्म हि समस्य विशेषयुक्त-
मुक्तं मया परिमितं त्रिदशा इहार्याः ॥ ३१ ॥

1 वृत्तिसमेतम् अव्यापि संशयि गतार्थमनिष्टसङ्गि लिङ्गानुशासनमिहाज्ञतया मया. यत् । प्रोक्तं हि किञ्चिदविचार्य तदार्यवयः संस्कार्यमस्ति यदि कार्यमुतावधीर्यम् ॥ ३२ ॥ लिङ्गानुशासनमिदं कृतमुन्नतेन शुभैर्गुणैः कविहितं भुवि वामनेन । बुद्धाऽखिलं विमलशब्दगतप्रमेयं नातः परं शुभतरं स्फुटमस्ति लोकाः॥ ३३ ॥ इति लिङ्गानुशासनवृत्तिः समाप्ता । संवत् १२७३ श्रावणवदि ८ रवौ लिङ्गवृत्तिपुस्तका लिखितेति । ..................

No text on this page.

APPENDIX I
QUOTATIONS IN VÂMANA'S LINGÂNUŠASANA
कथेव भारती यस्य p. 2 (Harshacharitra I-9)
यलियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसमका भवन्ति p.2 (Mahabhashya on 1-4-60)
प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिव P. 4.(Sisupalavadha II-39)
तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् p. 8 (Rgveda I-166-43)
रखासमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः p. 80 (Occurs in Vaghb hata too)
एष धर्मः सनातनः (Occurs also in the Uttararamacharitra V-22)
मातुरुचार एव सः । (Mahabharata 5-4516)
स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रः शत्रून् स्वरतोऽपराधात् p. 12(Mahabhashya)
[ जात्यग्नितातिहि (रि ?) मलीमसशाटकानां
मित्रादपि प्रथमयाचितभाटकानाम् ।
पुत्रादपि प्रियतमैकवराटकानां ]
वनं दिवः पततु मूर्ध्नि किटकानाम् ॥ p. 12
दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यद्रौपदी हारिता 2.16
अहोरात्राविमौ पुण्यौ।
.

No text on this page.

Front matter

Linganusasana