·M kat . . ..sad mo ... .. .. . .. ... .. LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE- ASIATIC SOCIETY OF BENGAL; No. 1, PARK STREET, CACUTTA, AND ONAISSELE FROX TBE SOCIETY'S AGENTS, MR. BERNARD QUARITCH, il, GRAFTON STREET, NEF BOND STREET, LONDON, W., AND WIR: OTTO HARRASSOTFITZ, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. Complete copic of those works marked with an asterisk-connotte supplied.2011 of the Fasciculi being cart of stock. BIBLIOTHECA INDICA, Saurslerit Serie: Adraitachintā Kaustubba, Fasc. 1-3 @ 710f each ... RE. sitarēsa Brāhmaṇa, Vol. 1, Fasc. 1-5 ; vol. II, Fas, 3-5; Vol. III. Fasc. 1-5, Tol. IF, Fase. 1-8 @ 110/ each 1% Kiterera Locbata. 2 Amarkoak, Fasc. I • Apu Blāşhya, Fase. 2-5 @ 170 each 2 Anumana Didhiti Prasariini, Fasc. 1/10/- Atasībasriká Prajõāpāramita, Fasc. 1-6 @ 1101 enche Atmatattaviseba, Fasc I. Açraraidyaka, Fasc. 1-5./20/ each ... Aradăua Kalpalatā, Saps. and Tibetan) Tol. I, Fasc. 1-30 ; Vol. 11. Faec. 1-10 @ 1/ each · Balam Bhalu, Vol. I, Fasc, 1-2, T II, Pasc. 1 @ 1 e/ each 2 Baudbāyana Srauta Sūtra, Fasc. 2-3 Tol. II, Fase 1-5 @110) each 5 Bläsayritts Bhalla Dipika vol. I, Fare, 1-6; Tol. 2, Faxc. 1, 110 each Bauddhastdiscapgraha.... Brhaddēvatā Fasc, 1-4 @ /10/ each · Bpbaddharma Parāņa Fazc-1-6 @ 110 each Bodhisargāvatāra of Çāntidera, Tasc. 1.6 10 each Cri Cantimtha Charita, Fasc.-1-3 Catadoşani, Fasc. 1-2 @ 220/ each 1 Catalogue of Sanskrit Books and DSS., Fasc. 1-4 @ 2 each Yatapatba Brahmana, Tol 1, Fasc. 1-2. Tel ; Fasc. I-5, Tol. III, Fasc. 1-7 FA, Y, Fasc. 1-4@y Dites Ditto Fasa 1-5 @.no 3 Ditto TO IX. Fazc. 1-2 atazābasriţă Prajñāpāramita Part, 1. Fasc. I-17 @ 110/ each .. Caturrarga Chintamani. Vol. II, Masc. 1-25 ; Tol. Ill. Part 1, 36 Fasc. 1-18. Part II, Fasc. 1–10: Fol. IV. Fasc. 3-6 @ 110 each Ditto 2 Vol. IV, Faze. 7-8, C1/4! each Ditto 1. Tol.- IT, Fasc.-9-10 @110/ S Clockavartika, (English) Fasc. 1-7 @1/4/ each Srauta Sitta of Çapkbayapa, Tol. I, Fasc. 1-7; Tol. ll, fasc. 1-4; .10 Tol. III, Fasc, 1 ; Tol 4, Fasc. 1/10each 11 Cri Blāzliyam, Facc. 1-3 C 110) each .. 1 Dāva Kriya Kaumudi, Fasc 1-2/10! each Gadaabara Paddbati Kālasăra Tol, i, Fasc.1-7/10/. each 3 Ijtto Achārasărah Tol. II, Fasc. 1-4 @110 each 3 Gobbilita Gribya Saira, Tol. I. @ 110 each Didto -722 11. Fasc. 12 @1/4 each Ditto (Appendix) Gobhila Parisieta Ditio Grihra Sangraha Haralata .] Garmapradips, Fase: I Kila Fireka. Fasc. 1-7 @10f each- Sātantra, Fasc. 1-6 @ 112 each *Kurma Purana, Fasc. 3-5 @ 10, each 1 Firabarali, Fasc. 1-2/10! Each Hadana Parijata, Fasc. 1-11 @ 10/ each Haha-bhāşya-pradīpūdrāta, Vol 1, Fasc. 1-9; Vol. II, Faxc. 1-12 Tol. III, Fasc. 1-19 110 each TOL IF, fasc. l.@ Alanutita Sangraha, Fasc. 1-3 /10/ each - 2 Dlärkaņņēra Purīga, Eoglish) Fasc. 1-9 @ 1- each 6 *Mimasa Darcana, Fasc. 10-19 @ 710; each Jugababosiha Trabarana, Fasc. l-16./10/ each camiseta de oro compare as co 19 19 to get in Fol. F1, F20 each 9. SIC. 1-3 @ 1/4 each ... .. . 3 . . .. . 1 . 1468.94 · Ditto :: - ·इन्दसमासः। ३८५ ... तृणोलुपं स्त्रीकुमारं दासीदासं कुटीकुटम् । भागवतीभागवतं दर्भात्तु शरपूतिकम् ॥ कुमाहामनकैरातमुष्टात् खरशशौ तथा । मांसात्तु शोणितं शाट्याः पिञ्चटं पुरुषोऽर्जुनात् । शक्लत्पुरीषं मूत्राच शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ गवाखमित्यादि निर्देशात् गोऽखं गोऽश्वी इत्यादी पशुत्वा- विकल्पः । इह केषाञ्चिहिकल्पे प्राप्ते, दासीदासानाम् एकशेष- निरासार्थः, केषाञ्चिदमाप्ते पाठः । खचाण्डालमित्यस्य नित्यविरो- धित्वात् सिद्धे अविरोधार्थः पाठः। दर्भशरं, दर्भपूतिक, कुलवामनं, कुनकैरातम्, उष्ट्रखरम्, उष्ट्रशशं, मांसशोणितं, शाटीपिच्चट, 'अर्जुनपुरुष, मूत्रशक्तत्, मूत्रपुरीषमिति । प्राकृतिगणोऽयम् । पक्षि-वृक्ष-मृग-पशु-धान्य-टण-व्यन्जनानां वा । पक्ष्यादिवाचिनां चे ऐक्यं स्याहा। हंसचक्रवाकं,धवखदिरपला,रुरुपृषतं, गोमहिषं, ब्रीहियवं, कुशकाशं, दधिकृतम् । येषामब्वान्तानां दधिपयादौ पाठस्तेषां ब्वान्तानामेव वैक्यम्, पने हंसचक्रवाका इत्यादि । मृगाणां पशुत्वेनैव सिद्धे पृथक् ग्रहणात् मृगवाचिनां पखन्त- रवाचिना सह चे ऐक्यं न स्यात्, तेन रुरुमहिषा इत्यादि । अत्राप्राणिजातीनां नित्ये प्राप्त विकल्यार्थः पाठः । येषां सों हि हन्दी विभाषयकवद्भवतीति न्यायात् विकल्पः सिद्धः, तेषां पाठो व्यतिकरनिरासार्थः (१)। तथाच “हनूमन् कीदृशं सख्यं नरवानररक्षसा"मिति भट्टिः । (१) विरुद्धसम्माणामितरेतर एव न समाहार इत्यर्थः । ४८ ।

·२६
मुग्धबोध याकरणम् ।
विगहाद्रव्यागाम् । महानमिनानां पदव्ययाचिनांचे ऐक्यं
न्याता। गीतांगं गोताणे, जन्ममरणं जन्ममरणे। विमति
कि? कामकोधो। प्रति किं' वर्गनरकी, गीतोगे
उदयी (१)।
अगवल्या पूर्वापराधगेजगणाम् । एपां वे ऐवत्र वा स्यात् ।
हामानव पाठात् ययप वाव न स्यात् । अबवड़वं,
पूचीपरम्, अधोतरम् । पत्र प्रयवर इलादि ।
न मनान-फान-पदजन्तु पनि-ष-मग--धान्य-टपानामचा-
नानाम् । पयानानापांचे पेव न स्यात् । रयिकाबारोही
बहामनी, यूकान्निग्ये, मचक्रयाको, अनन्यग्रोधी, रुगपती,
बारिया, कुशकागी।
दधिपय-धादीनाम् । अत्यान्तानां दधिपय-प्रादीनां चे ऐक्यं
न म्यार।
दधिपय-पाटियंचा-
दधिपयमी रामामे, स्वान्दविगामावाद्यवमान च ।
मपिमधुनी बदामः वर्गापवर्गों च ॥
वामप्रजापती मधातपमा हरिकोपिको।
अपवर्गोपनिषदो परिवाजकगैखिकी।
शिववेयषणाविधावर्षियो दधिसर्पिपी।
--
(1) पाय गोतोणगन्दयोस्ट करिशेषणवात् द्रव्ययाविषयभिति।

·इन्दसमासः। ३८७ . शुलकणी तथा वामनसे अध्ययनात्तपः । उदूखलात्तु मुषलं प्रोक्ता अनोनविंशतिः (१)। इह केषाञ्चिहिकल्पे केषाञ्चिनित्ये प्राप्ते ऐक्यनिषेधः । अध्य- यनात्तप इत्यादि-अध्ययनतपसी, उदूखलमुषले, भावहिषौ इति गणपाठात् र्घ इति । चावयवानामियत्तायां, वा तु सामीप्ये। चसावयवीभूतानां दानामियत्तायां गम्यमानायां प्राप्समैक्यं न स्यात्.. ससामीप्या- यामियत्तायां तु वा (२)। दश दन्तौष्ठाः, सप्त माईङ्गिकपाण- विका:(३) उपदशा(४) दन्तौष्ठाः उपदशं दन्तौष्ठम् । उपदशा इति ह-सः, समौपिप्राधान्यात् ब्वम् । उपदशमिति व-सः, सामीप्य- प्राधान्यात् कम् । इदं प्रकरणं (५) नियमार्थं, प्राण्यगादीनां (६) समाहार-च एव, दधिपय-आदीनामितरेतर-च एव, अन्येषां विकल्यार्थ एवेति । (१) एषु विशाखः कार्तिकेयः। कौषिकः इन्द्रः। शैखिकः शिखावान् । वैश्रवणः कुवेरः । इन्धनम् । पहिः कुशः इति । (२) इयत्ता संख्या सीमा चेत्यर्थः । सामीप्येन सह वर्तमाना या इयत्ता तस्यां गम्यमानायां वा स्यात् । (३) उभयत्र प्राणियंसेनाङ्गानामित्यनेन प्राप्तमैक्यं निषिद्धम् । (8) दशानां समीपे ये ते उपदशाः, नव एकादश वा इत्यर्थः। (५) बन्दैकवद्भावप्रकरणमित्यर्थः । १६) नियमप्रकारमा माण्यगादीनामिति ! .

·३८८
मुग्धबधं व्याकरणम् ।
३२५ । अर्वष्ठीवपदौष्ठवं धेन्वनडुहावहोरात्रः
स्त्रीपुंसौ वाङ्मनसे क्टक्सामे दारगवाक्षि वादयः ।
माध्या (१)।
पुति चः।
.ween-on
--
३२५ । जर्व । जरु च अष्ठीवन्तौ च तत् । पादौ च अष्ठी-
वन्ती (२) च तत् । धेनुन अनड्डांच नौ। अहय रात्रिय मः ।
स्त्री च पुमांय तो। वाक् च मनच ते। ऋक च साम च ते ।
दाराश गौच तत् । अक्षिणी च भुवी च तत् इति वाक्यम् ।
दभेदः ममाहारतरतराकारत्यज्ञापनार्थः । श्रादिना नक्तच दिवा
च ननंदिवं, इयोरधिकरणार्यत्वेनाधेयसापेनवादसामयपि (२)
रात्रिय दिवा च राबिन्दिवम्, अब दिवा च अइदिवं
प्रतिटिनमित्यर्थः । स्टक च यजुब ऋग्यजुपम्, उटूखन्नसुषनं,
तगडुलतिनं, चित्ररथवाह्रीकं, विश्वक्सेनार्जुनी चित्रावाती
भा-पती पुचपात्री केशश्मचू विशेषणविशेष्ये, विशेष्यविशेषणे
इत्यपि कवित्, सातकराजानी प्रतिष्ठालिसे शूट्राचायौँ मा-
दाभिविधी गिरोजानू पाण्डुधृतराष्ट्रौ। उदूखलादीनां सुषला-
दिभिः सह चे पूर्वनिपातः। एवं जाया च पतिथ जम्मती
सः।
(१) निपात्या इत्यर्थः।
(२) व्यहोवान जानु ।
(३) ननं दिया इत्यभयोः स्वभावेन रात्री दिने इत्यधिकरणवाचकत्वम्,
तनय योऽधिकरणाची मोऽस्यमेवाधेयमपेक्षते इति सापेक्षत्वम् । तरसात्
मापनमसमर्थ भवतीति न्यायात् समाससम्भावनाभावेऽपि निपातनात् समास इति
पसिसोय.

·इन्दसमासः।
३८८
दम्पती। जायाया जन्दश्चादेशी वा । पक्षे जायापती। माता च
पिता च मातरपितरौ। मातुर्मातरादेशो वा। पितुश्च पितर
इति क्षपणकस्तन्मते मातरपितगभ्यां मातरपितरयोरिति । पचे
मातापितरौ इत्यादिसंग्रहशेष (१) शिष्टप्रयोगानुसारेण बोध्यम् ।
अहोरात्र इति निर्देशात् अहोरात्रादीनां पुंस्त्वमपि निपात्यते ।
अहोरानादिर्यथा-
अहोरात्रादिषु प्रोक्ता रानाहान्ता अहान्तकाः ।
पुण्याह-सुदिनाहाभ्यां विना(२)ईर्चादयस्तथा ।
सूतवाकोऽनुवाकर शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥
अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रावपि इतरेतरयोगात्, तथाच अहो-
रात्राविमौ पुण्यौ इति । एवं पूर्वरात्र:, पूर्वाह्नः, अपराह्नः,
हाङ्गः, बालः इत्यादि। पुण्याहसुदिनाहयोर्वजनात् पुण्याहं,
सुदिनाहम् । अहम् ऋचः अईचः, सरकः (३) इत्यादि। एषां
पूर्वेण क्लोवत्वञ्च । अर्द्धर्चादेराकतिगणत्वात् पुण्यरात्रं प्रियागमे
इत्यादि । वचधोघंञ् वाकः, अनुक्रान्तो वाकोऽनया अनेन कुलेन
वा अनुवाकः, एवं सूतवाकः इत्यादि। एषां पाठसामर्थ्यात्
च-स-भिबसेऽपि पुंस्त्वम् (8)।
(१) अर्वप्वीवादिगणावशिष्टम् ।
(२) पुण्याह-सुदिनाहाभ्यां विना अहान्नका इत्यर्थः ।
(२) सरक ऐनवं मद्यम् ।
(४) अतएव पूर्वोदाहरणे बङबीहिणा स्त्रोक्लोषयोविशेषणत्वेऽपि पुंस्व
दर्शितमिति।

·३८. मुग्धबोधं व्याकरणम् । एकशेषप्रकरणम् । पुंस्त्रियोस्त्यभिन्नयोः गिप्यो ना। त्यमावतभेदयोः पुंस्त्रियोः पुमान् शिष्यते । देवश देवी च देवी। गौरयं गौरियम् इमो गायी इत्यत्र त्यवतभेदाभावेऽपि अर्थसतभेदात् स्यादेव । त्यभित्रयोः किम् । हरगी-, एन्ट्रेन्द्राण्या(१)। लिङ्गमात्रकृतभेदे विधानात् इन्द्राविति कथित् । तथाच -वरुणाविन्द्री भवी मर्ची मृड़ी (२) इत्यादि। गोत्रयूनोर्गोत्रम् । त्यभिन्नयोर्गाव- त्यभिन्नयोगीव-युव-त्यान्तयोर्गावत्यान्तं शिष्यते (३)। गाय॑थ गाायणय गार्यो । गोत्रयूनो: किम् ? गर्गगार्यायणी गगंगाग्यौं । त्यभित्रयोः किम् ? गाय॑वात्स्यायनी । भगवित्तस्थापत्यं भागवित्तिः गोत्रेऽदन्तात् पिणः। भगवित्तस्या- पत्यं युवा, कुत्सा-सौवीरगोत्रात् पिणकः भागवित्तिकः (४) । भाग- वित्तिय भागवित्तिकय भागवित्तिभागवित्तिको इत्यत्र न स्यात्, त्यातिरिक्तकुत्सार्थकृतभेदात् । भागवित्ती इति कथित् । स्त्री पुंवञ्च । त्यभित्रयोर्गोत्रयुनोर्गोवत्यान्ता स्त्री शिष्यते, स्त्रियाः पुंवद्भावय । गार्गी च गाायणच गाग्र्यो, गाग्र्यो च (१) पूर्वीय प्रकृतिभेदात, परत्व पमन्यय-कृत-भेटेपि यानडगटेगस्य प्रत्यय- भिन्नत्यात् तत्सतभेदान म्यादित्यर्थः। (२) वरुणच यरुणानी ल्यायेकगेपः। (३) त्यभित्रयोः प्रत्ययमालमतभेटयोः गोलाघ-युपार्थकत-तद्वितप्रत्ययान्नयोः। गोवयुवायोर्मेटस्तु नतिपाटम्य प्रथमसवटीकायां द्रष्टव्यः । (8) कुत्साथै सौवीरगोलात पिएको भवतीति तद्धितपादे छोटोत इति सूत्रस्य टीकायां वयति । भागवित्तिको जान्य प्रत्यर्थः ।

·बन्दसमासः। ३६१ गाायणौ च गर्गाः (१) दाक्षी च (२) दाक्षायणश्च दाक्षी। त्यभित्रयोः किम् ? गार्गीवात्स्यायनी । क्लीवालोवयोः लीवं वा तु कञ्च । त्यभित्रयोः लौवालीवयोः लीवं शिष्यते तस्मात् कञ्च वा। शुक्लश्च शुक्ला च शुक्लञ्च शुलं, पक्ष शुलानि । त्यभित्रयोः किम् ? सितधवलशुक्लानि, हिमहिमान्यौ। भावस्रोः पुत्रदुहितीओपुची। भ्रास्वस्रोता पुच- दुहित्रोः पुत्रः शिष्यते। भ्राता च वसा च नातरौ, पुचश्च दुहिता च पुत्तौ। अतरुणानेकखुर-ग्राम्यपशुसंघेषु स्त्री। अतरुणानामनेकखु- राणां ग्राम्यपशूनां सङ्ग्रेषु स्त्री शिष्यते। इमे अजाच इमा अजाच इमा अजाः । इमे गावश्च दमा गावश्च इमा गावः । अतरुणेति किम् ? इमा वत्साश्च इमे वत्साच इमे वत्साः, इमा वकर्यश्व इमे वर्कराश्च इमे वर्कराः (३)। अनेकखुरति किम् ? इमे अखाच इमा अखाच इमे अखाः । ग्राम्येति किम् ? इमा रुरवञ्च इमे रुरवश्च इमे रुरवः । सङ्घ किम् ? गौश्चायं गौश्चेयम् इमी गावी। त्यदाद्यन्ययोस्त्यदादिः । त्यदाद्यन्ययोस्त्यदादिः शिष्यते । स्यश्च चैत्रश्च त्यौ। स च मैत्रश्च तौ। यश्च विप्रश्च यौ। त्यदादीनां यत् परं तत् शिष्यते। स्यश्च स च तो, स च यश्च यौ, यश्च एष (१) अल बड़त्वे गर्गयस्कविहादीत्यनेन प्णा लुक । (२) दक्षस्थापत्यं दाक्षिस्तस्यापत्यं स्त्री दाचीति। (३) वर्करस्तरुणः परित्यमरः ।

·३८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । च एतौ, स च त्वञ्च युवां, स च त्वञ्च अहच वयं, स च कच को । त्यदादियं था-त्यतयद् इदम् अदस् एतद एक हि युभदस्मद् भवत् किम् इति । सरूपाणा मेकतावेकः । तुल्यरूपाणामेकः शिष्यते एकस्यां तो। वक्षव वृक्षश्च वृक्षी, वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षाः। गायच गाय॑श्च गाय॑श्च गर्गाः। माषो ब्रीहिः (१) माषो मूर्खः माषो माषक(२)स्ते माषाः । अक्षो विभौतकः (३) अक्षो रथावयवः अक्षः पाशकस्ते अक्षाः। पादाः रश्मातियांशा इत्यमरः ! एषामर्थमेदेऽपि सारूप्यमेकानुपूर्वीकत्वात् (४)। इह सरूपाणां लोनामकशेष इति मते तु वृक्ष वृक्ष श्री, वृक्ष वृक्ष वृक्ष जस् इति स्थिते एकस्यामौ-आदितावेकः शिष्यते अर्थादन्ये निवर्तन्ते सरूपसमुदायात् कतायामेकस्यां तो परतः एकः सिद्धः शिष्टो- ऽर्थवान् समुदायमभिधत्ते । यदुताम्- सरूपसमुदायाधि विभक्तिर्या विधीयते ।। एकस्तत्रार्थवान् सिद्धः समुदायार्थवाचकः ॥ इति। वृक्षव वृक्षश्च वृक्षावित्यादि बालव्युत्पत्तये त्यन्तेनार्थकयनं, (१) माकडाइ इति भाषा। (२) गुल्लापरिमाणविशेषः । (३) वयेड़ागाळ इति भाषा। (8) एका अभिवा आनुपूब्बौं वर्णानुक्रमो येषां तेषां भावस्तत्त्वात् । अतएव अर्थभेदे हि नाम्नां समानरूपता विद्यत एवेत्युक्त गोयीचन्देश।

·इन्दसमासः। ३८३ अत्रा(१)न्योन्यार्थानुप्रवेशात् एकत्वाभावात् इब्वे भवत एव न तु कमिति । यदुताम् । सहभावविवक्षायां हत्तिईन्दैकशेषयोः । क्रमणार्थप्रतीतौ हि न स्यात् हिवचनादिकमिति (२) ॥ त्यन्तानामेकशेष इति मते तु तिर्विभक्तिः। विभज्यते ल्यर्थोऽनयेति विभक्तिः कारक, तथाच एकस्मिन् कारके विवक्षित -सति सरूपाणामेकशेष इत्यर्थः । एवञ्च सव्वं (३) सिध्यति। किन्तु वृक्षयोहक्षाणां वा पुष्यमित्यादावेकत्वेऽपि सरूपाणामेकशेष- निर्देशादेव स्यात् (४)। • (१) वृक्षश्च वृक्षञ्च वृक्षावित्यादौ विभक्त्यन्नेनार्थकथनस्य वालव्युत्पत्तिप्रयोजन- कत्वमनादृत्य यदि विभक्त्यन्नानामेवैकशेषः स्वीक्रियते तदा पूर्वपदलोमे एक- पचनान्तमेवोत्तरपदं शिष्यते इति कथं न वक्तं शक्यते इत्याशङ्कयाह अवेति । अल-विभक्त्यन्तानामेंकशेषस्थले। अन्योऽन्यार्थानुप्रवेशात.-सरूपाणां पूर्वपूर्व- पदार्थानां चरमपदार्थे सम्बन्धवत्त्वात् । एकत्वाभावात्-एकस्यैव चरमपदार्थस्य विसरूपपदार्थवाचकत्वेनैकवचनायोगात् । (२) सहभावविवक्षायां साहित्यसम्बन्धे वनुमिष्टे सति इन्दैकशेषयोवृत्तिः तब हन्द एकशेषो वा भवतीत्यर्थः । हि यस्मात् क्रमेणार्थप्रतीतौ- इन्डैकशेषघटकोभूतपदानां स्थगर्थप्रतीती, साहित्यसम्बन्धाविवक्षायामिति यावत् । विवचनादिकं न स्वात्, साहित्यसम्बन्धेन परसरार्थानुप्रवेशस्यैव हित्वादिनियाम- कवादित्यर्थः। अव सहभावविवक्षाया आवश्यकत्वमेव, अन्यथा पयः पयो नयतीत्यत्र गौणमुख्यकर्मणोरेकशेषापत्तेरित्युताम् । (७) सरूपाणां लिङ्गानामेकशेषः, सरूपाणां विभक्त्यन्तानामेकशेष इति मत- हमित्यर्थः । (४) वृक्षयोवृक्षाणां वा पुष्पमिति शिष्टप्रयोगे पुष्पमित्येकवचनान्तपदं बिहु- वचनान्तेन वृक्षशब्देन सह कथमन्वेतीत्याशङ्कमाइ किन्विति-अन पुष्पमित्येकशेष- निष्यन्नमेव, “सरूपाणानेकशेष एकविभक्ता"विति १ । २ । ६४ | पाणिनीयसूत्रे सरूपाणामेकशेषविधानसामर्थ्यादेव साहित्यर्थः । ५० व्यापारः। ।

·३८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । वहुव्रीहि-समासः । (इ) पीताम्बरं यस्यासी पीताम्बरो हरिः। नोलमुज्वलं वपुयं- स्थासी नीलोज्ज्वलवपुः कृष्णः । (१०८) पूर्णीऽदान्ते न इति। हरिभाविगी हरिभाविनी, यीभावेण बोभावन । रम्य विणा, बीकामेण । रम्यपकेन, रम्य- यूना, रम्याहा। - न च एकशेप व-विगेय इनि वायं, पविभ्याम् ऋग्भ्यामि- त्यादी प्रकार त्य-प्रमात् । च-विगेप एकगेप इति कथित्। तन्मते पथिभ्याम् ऋगभ्यामित्यादौ तु मान्तविधेरनित्यत्वात् इति चेत् युनावित्वत्र युजाविति स्यात् । पूर्वोक्तानामेकोषमते (१) दे च दानि च तानि दानि इत्यादी त त्यन्तेनार्थकधनं, तथाच कणादभाप्ये "खल्वेकवेभ्योऽनकबुद्धिसहितभ्यो निष्पत्तिरपेचाबुद्दे- स्तहिनागादिनाग" इति एकवे च एकत्वानि च इत्वेकशेष विधाय व्याख्यातमुदयनाचार्यों रिति । एकतो किं ? ब्राह्मणाभ्यां ब्राह्म- गाभ्यां दत्ता गौः । व्यक्ती व्यक्ती पदार्थे (२) प्रत्येक शब्दाभिनिवे- गात(३) यावन्तस्ते पर्यास्तावतां शब्दानां प्रयोग प्राप्ते एकशेषो विधीयते । तयाच प्रत्वधं शब्दाभिनिवेश इति भाग्यम् । एवं पञ्च- पूली च (४) पञ्चपूली च पञ्चपूली च पञ्चपूल्यः इत्यादि स्यात् । । 1) ररुपाणां लीनानेकप इति मते इत्यर्थः। १३ प्रतिव्यक्ति पट्याच्यत्वे सतीत्यर्थः । (३) शब्दप्रयोगनियमात् । (8) पूलः पूली च, पुलोपिठा इति भाषा, पालविशेषच ।

·बहुब्रीहिसमासः। ३८५ इह समानलिङ्गानां . सरूपाणामित्येव, तेन माता जननी, माता (१) धान्यस्य, तौ माटमातारौ इत्यादौ न स्यात् । समार्थानाच्च। समार्थानां विरूपाणामेकः शिष्यते । वक्रद- ण्डश्च कुटिलदण्डश्च तौ वक्रदण्डौ कुटिलदण्डौ वा। मातापिचोः श्खथश्वशरयोः पिटश्वशरी वा। मातापित्रोः पिता, श्वश्रूखशुरयोः श्वशुरः शिष्यते वा। माता च पिता च पितरौ, मातापितरौ । श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ श्वश्रूखशरौ। इति चः ( इन्दसमास:)। इदानों ह-सं विशेषतो निरूपयवाह पीताम्बर इत्यादि। अनाहु:-. अप्रान्तान्यार्थानाम् एकार्थानां हः । यादिक्तयन्तान्या- थंपराणां समानाधिकरणानां दानां हः स्यात् । आरूढ़ी वानरो यं स आरूढ़वानरो वृक्षः । आरूढ़ा बद्धा बहवो वानरा यं स आरूढ़वद्धबहुवानरो वृक्षः। निर्जित: कामो येन स निजितकामः, उपनौतं भोजनं यस्मै स उपनौतभोजनः, एवम् उपनीतबहुभोजनः । निःसृतो जनोऽस्मात् स निःसृतजन:, एवं नि:सृतदिजनः । शुक्ल: पटो यस्य स शुक्लपटः, एवं शुक्लमहापटः। उषितो विहगो यस्मिन् स उषितविहगः, एवम् उचितबहुविहग इत्यादि। उच्चैर्मुखः, नौचैर्मुखः, उद्दाहुरित्यादौ उच्चैरादीनाम् असत्त्ववाचित्वात् (२) सामानाधिकरण्याभावेऽपि गमकत्वात् सः । (१) मातीति माघातोस्तृन्, परिमाणकारीत्यर्थः । (१) गुणिवाचकत्वाभावात् ।

·३८६ मुग्धबोध व्याकरणम् । खरादिपठितत्वात् (१) सामानाधिकरण्यमभ्युपगन्तव्यमिति कश्चित् । अस्तितौरा नास्तिदोष · इत्यादौ अस्तिनास्तिशब्दो क्यन्तप्रतिरूपकनिपाती। प्रान्तान्यार्थानान्तु वृष्टे देवे गत: (२) । एकार्थानां किम् ? पञ्चभिभुक्तमस्य । पञ्च भुक्तवन्तोऽस्य इत्यत्रा- नभिधानात् न स्यात् । तथाचकतद्धितसमासायाभिधानगम्या इति भाष्यम् । संख्यादूराधिकासन्नव्यानां संख्येयसंख्यया । संख्यावाचिनाम- दूरादीनां व्यानाच्च संख्येयवत्तिसंख्यावाचिना सह हः स्यात् । द्वौ वा नयो वा हिवाः, त्रिचतुराः, पञ्चषाः, लक्षकोटाः । एकहान् दिवसांस्तिष्ठेत् । सप्ताहनर्यास्यति । वार्थ एवायं सः । वार्थोऽत्र संशयो न विकल्पः, संशयस्यैव उभयपक्षपरामर्शत्वेन ब्वविषयत्वात्। अदूरे दशानाम् इमे अदूरदशा: (३) अधिका दशानाम् इमे अधि- कदशाः, आसन्ना दशानाम् इमे आसन्नदशाः, समीपे दशानाम् इमे उपदशाः, उपविंशाः। यदा समौपिप्राधान्यं तदा ह-सः, यदा समीपप्राधान्यं तदा व-स इति । संख्येय इति किम् ? अधिका विंशतिर्गवाम् । दिङ्नाम्नां विदिशि (४)। दिनाम्नां हः स्यात् दिङ्मध्या- ख्यायाम् । पूर्वस्याश्च दक्षिणस्याश्च दिशोमध्ये या दिक, सा पूर्व- (१) खरादिपाठेनाव्ययत्वादव्ययानाञ्चानेकार्थत्वादित्यर्थः । (२) प्रान्तं प्रथमान्तं पदं अन्यार्थः समसमान-पदार्थातिरिक्त पदार्थों येषां तेषामेकार्थानामपि समासो न स्यादिति दर्शयति दृष्टे इति । (३) नव एकादश वेत्यर्थः । एवं परल । (8) दिशोमध्ये विदिक स्त्रिया मित्यमरः ।

·बहुब्रीहिसमासः । ३८७ दक्षिणा, एवं पूर्वोत्तरा, उत्तरपश्चिमा। दिङ्नामंग्रहणात् यौगिक मा भूत् (१)। तेन ऐन्द्रयाच कौवेयाश्च दिशोमध्ये या दिक् इत्यत्र न स्यात् । बीयन्तयोः सरूपयोर्युद्धे व्यतीहारे । परस्पर-प्रहरणादिरूप- क्रियाकरणं व्यतीहारस्तत्र तुल्यरूपयोस्त्रीत्यन्तयोर्युडे वाचे हः स्यात्। दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्ध वृत्तं, दण्डादण्डि । केशेषु केशेषु ग्रहीत्वा आवष्य वा इदं युद्धं वृत्तं, केशाकशि । वृत्त- मित्यन्त वितजार्थत्वात् वतितमित्यर्थः । अन्यथा भिन्नघत्वात् वाच न स्यात् (२) अनभिधानात् । युद्धमिति उक्तढम् । क्षत्रियेण क्षत्रियेण च प्रहृत्य इदं युद्ध वृत्तम् इत्यादौ तु घ-नान्तस्य न स्यात् । एवं प्रहरणाकर्षणग्रहणान्यक्रियाव्यतोहार न स्यात् । तेन रथे च रथे च स्थित्वा इदं युद्ध वृत्तमिति । सरूपयोः किम् ? हलेच मुषलैश्च प्रहृत्य युद्धं वृत्तमित्यादौ न स्यात् । युद्धे किम् ? हस्तेन च हस्तेन च राहीत्वा इदं क्रीड़नं सख्यं वा वृत्तम् । तुल्ययोगे सहस्य बान्तेन। तुल्ययोगे वर्तमानस सह- शब्दस्य नान्तेन सह हः स्यात् । पुत्रेण सह आगतः समुत्रः, सच्छानः । इहोभयोस्तुल्यमागमनम् | तुल्ययोगे किन् । “सहैव दशभिः पुत्वैर्भारं वहति गईभीति, विद्यमानः पुतरित्ययः । सपक्षः सधम्मा सलोकः सकम्मा सर्गः समद इत्यादौ तु नीचै- (१) ऐन्द्रग्राटि बौनिक डिजविवारेन्टी (२) अन्यया ऋतरद दिन।

·३८८ मुन्धो व्याकरणम् ! मुंख इतित् पूर्वेणैव म: (१) व्याहि नह विद्यमानी पन्नावस्य इत्यादि वाच्यम् । तुन्यार्थे प्रायिकत्वात् म इति परे । प्रान्नान्यार्थ- वादप्राप्त नृवचतुथ्यमुकम् (२) 1 विशेषण-स्त्रि-शान्तं प्राक् ! एकानि पूर्वाणि गुई। ता- वरः, चित्रगुः । कुनानकको बरः, गिरिप्रधानो देशः, नमुद्रान्ता मही, विप्रपूजा वर्णाः, तादयो बनाः, अभप्राः मन्तः, इनोत्तरा तृपाः, तोत्तरः सूयः, न्वामिता गोया इत्यादौ तु अन्नान्नादिषु बलादीनां माध्यत्वेन प्राधान्याविगेश्य- त्वम् ३) अतो न प्राग्मावः (४) । मञ्चलेतः, मयः यत्र गुण- गन्देन मह नः मोऽस्य विषयः (५) द्रव्यवाशिना मह में विशेष- गलेनैव मिहत्वात् ! शतन्नकटः (६) जनचेशल:त्रिविगे- पणाम्यां मह यत्र म:मोऽन्य विषयः । ज्ञातराम इत्यादी ज्ञाता- देविशेषणवेनैव निदत्तात् । 12) नहर माहिदमः, अनः नामान एखामा पृचनियन गमनवान बरटिनाठाहा ममाम इत्यर्थः। {5} मंडारेबाटि न्युयोगे महन्फ्रेन्चनं सन्तुष्टयमि। (३) नामान्य ज्ञानामिदानाबस्वेन पृर्वनिमतः लाना नाव परनिदान उत्रिका, इह तु कन्नानादिविवादियच्या कानाटीना शिष्यवन । उड़ शान्द्रमा प्रधान, बहु-प्रधानं हि विध्यं दाढ़- মা মিছানি। 1. अर्चनशानाटि गानामिति शेषः 11) अव वादयो गुण्डनाः नाविश्वाः। s) नान्द विशेपरवेनद्र निदे नहसरात मानविप्रेशान्यां मनाने चान्वयन नागभाव इन्चनेनोटाहरशन वितम् । - ·बहुव्रीहिसमांसः। ३८ :. निसंख्ययोः . संख्या संख्यानां त्वल्याः। निसंख्ययोहे से संख्या प्राक् स्यात्, संख्यानां हश्चेदल्परूपा.। हावन्यो यस्मात् स धन्यः, नान्यः। सप्त गावो यस्य सप्तगुरित्यादौ तु विशेषण- वात् पूर्वेणैव । द्विताः, पञ्चषाः । स्यन्तात् पद्मादिः तान्ताच प्रहरणार्थः । है. पद्मादिः स्यन्तात् प्राक् स्यात्, प्रहरणार्थस्तु प्तोतान्ताभ्याम् । नाभौ स्थितं पद्मं यस्य स पद्मनाभः, गर्भे स्थिता दुहिता यस्याः सा दुहिटगर्भा, पद्महस्तः, कमण्डलुपाणिः, गडुकण्ठः, अरुःशिरा (१) इत्यादि। पद्मादिः किम् ? कण्ठेकालः, उरसिलोमा, धम्मवृत्तयः । दण्डपाणि: शूलपाणिः चक्रपाणिः अस्युद्यत इत्यादि। प्रायिकोऽयं पूर्व- निपातः । तथाच “तमुद्यतनिशातासिं प्रत्युवाच जिजीविषु"रिति भट्टिः । “उद्गूगलोष्ट्रलगुडैः (२) परितोऽनुबिद्ध"मिति माघः । ; तान्ताज्जातिकालसुखादयः। जातिकालसुखादयः तान्तात् प्राक् स्युः । सारङ्गजग्धी, पलाण्डुभक्षिती। मासजाता। सुखजाता, दुःखजाता, अलोकजाता इत्यादि । प्राप्तोदकः, उपाशतपश (३) रिति तु प्रायिकत्वात् । आहिताग्न्यादिषु वा। प्राप्तः पूर्वनिपातो वा स्यात् । आहिताग्निः, जातपुचः, जातदन्तः, जात, पीतलः, पौततः, जड़भायः, गतार्थः, पक्षे अग्न्याति इत्यादि। :- (१) गडुर्गलगण्डः । अन् : (२) उद्गूणेति गुर् कोरिने ! (३) उपाकतो देवमाहिट हन्ट इन।

·४०० मुग्धबोधं व्याकरणम् । यन्तीपमानादेर्दस्य लोपी दे। स्यन्तोपमानपूर्वस्य (१) दस्य लोपः स्यात् दे परे है। कण्ठेस्थित इति बहुलं पे कदन्ते इति स्या अलुक, कण्ठस्थित: कालोऽस्य कण्ठेकालः, उरसिस्थितानि लोमानि अस्य उरसिलोमा। उष्ट्रमुखमिव मुखं यस्य स उष्ट्रमुखः । उपमानावयवस्यैवोष्ट्रादे(२)रुपमानत्वमुपचारात्। ये तु लोपं न कुर्वन्ति ते वैयधिकरण्येऽपि कण्ठेकाल इत्यादी हमुत्ता स्थितादि- पदं हत्तावन्तर्भूतमित्याहुः । एवं उष्ट्रमुखमित्यादौ तु उधादिशब्देन लक्षणया मुखमुच्यते । एवं परत्रापि बोद्धव्यम् । .. विकारसमुदायष्यादः। विकारसमुदाययोविहिता या षी तदन्तपूर्वस्य लोप: स्याडे (३)। सुवर्णानां विकारः सुवर्णविकारः, सुवर्णविकारोऽलङ्कारोऽस्य सुवर्णालङ्कारः। केशसमूहचूड़ा अस्य केशचूड़ः । . विकारसमुदायेति किम् ? राजदुहिता भाया यस्य स राजदुहिटमार्यः । शास्त्रधन इत्यत्र शास्त्रशब्देन लक्षणया शास्त्रज्ञानमुच्यते । प्रादेः कृदन्तस्य वा। प्रादेः कदन्तस्य लोपः स्याहा । प्रपतितं पर्ण यस्मात् स प्रपर्णः, प्रपतितपर्णः । नमोऽस्त्यर्थानाम् । नञः परेषामस्त्यर्थवाचिनां दानां है लोपः स्याहा दे परे। अविद्यमानः पुचोऽस्य अपत्चः, अविद्यमानपुत्वः । (१) सप्तस्यन्तपर्ट उपमान पदञ्च पूर्व यस्खेत्यर्थः । (२) उपमानम् अवयवो यस्येति विग्रहः । (३) विकारशब्दे समूहवाचकशब्दे च परे या पठी भवति, तत्पध्यन्नपद पूर्व यस्य तादृशपदस्य लोपः स्थादित्यर्थः।

·बहुव्रीहि.समासः । ३.२६ । : नञोऽनी वाझसोः। (नजः ६, अनी १॥, वा ।१।, अच्-हसोः ७॥)। नजोऽचि पर अन् हसे च अः स्यात् से वा । रम्यविणत्यादि-रंम्यो विः पक्षी यत्र वने तेन। श्रियां स्थितः कामोऽस्य तेन । हरिं भावयितुं शोलमस्थाः सा। दाना- मैक्यविधानऽपि धात् क्रौतादित्यादिज्ञापकात् स्याद्युत्पत्तेः प्रागपि कानां स इति । तथाच गतिकारकोपपदानां (१) वद्भिः समास- वचनं प्राक् सुबुत्यत्तेरिति भाष्यम्। श्रीभावेण इति-श्रीस्थिती भावो यस्येति वाक्यम् । : : ३२६ । नञो। अन् च अश्च तौ । अच्च हस् च तो तयोः । नास्त्यन्त इत्यादि-अन्तो नाशः । च्युतं युतिः । इदं नित्यमिति परे। तेषान्तु नान्त-नयुतावसम्मती। अस्य सामान्य-स एव विषयः, है पूरणीत्यत्र हग्रहणात् । तेन अब्राह्मणः अनीश्वर (२) इत्यादावपि स्यात् । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात्- अगः प्राणिनि नित्यम् । न गच्छति इति अगो वृषः, शौतेन जड़ीकत इत्यर्थः । अप्राणिनि शैलवृक्षी नगावगी। त्याद्यन्तेऽन् चाक्षेपे। त्याद्यन्ते पर अनौ स्यातां नित्यम् आक्षेपे गम्यमाने । अपचति जाल्मः (३) अनेधख पाप इति । आक्षेपे किम् ? न पचति चैत्रः । तु (१) गतिरुपसर्गः। (२) न ईश्वर ति वियहा। (३) मूर्खः पक्तुं न जानातीति निन्दा । ५१ ·४०२ मुग्धबोधं व्याकरणम्। नास्त्यन्ती यस्यासी अनन्तः नान्तः । अच्युतः नच्युतः। न नक्षत्रादिषु । नक्षत्रादौ नजोऽनी न स्याताम् । नक्षत्रादिर्यथा-- नक्षत्रं नसुचिर्नाको नपानको नपुंसकम् । नवेदा नकुलो नत्राट् नासत्या नख इत्यपि ॥ न क्षरति न क्षीयते वा नक्षत्र क्षरक्ष्योस्त्रत्ये चदा- देशो मनीषादित्वात् । न मुञ्चतीति नमुचिः मुचधोः किः । नात्यकं दुखं यत्र नाकः । न पातीति नपात् पाधोः शट। तनूनपान्तं प्रजुहोतीति भटिः । न पातयतीति नपादिति क्विबन्तं इति कश्चित् । न कामतीति (१) नक्र: क्रमधोगमादित्वात् डः । न स्त्री न पुमान् नपुंसक मनीषादित्वात् स्त्री दस्य लोपः, प्रक- विधानञ्च । न वेत्तौति नवेदाः विदधोरस्। नास्ति कुलमस्य नकुलः। न वाजते नचाट। सत्सु साधवः सत्याः न सत्या असत्या न असत्याः नासत्या। नित्यं ब्वविषय एवायमिति परे। त्रिकाण्डे तु नासत्यौ देवभिषजौ इति सूर्यपत्नी संज्ञा तस्या नासाविनिःसृतत्वात् व्युत्पत्त्यन्तरेणेति । नास्ति खमिन्द्रिय- .मस्य नखः । नैकं यशो यस्य स नैकयशाः, नैकगुणाः, नैक- कीर्तिरित्यादौ त्रयाणां दानां है नजोडनादेशो न स्यात्, परदयोरन्झसीविधानात, से सर्वोत्तरदस्यैवोत्तरदत्वात् । (१) दूरस्थलमिति शेषः।

·बहुव्रीहि समासः । ४०३ ३२७ । महत्तैकार्थे जातीयघासकरविशिष्ट तु ती च। (महत् ।६।,त ।११,प्रा ।१1, एकार्थे ७१, जातीय-विशिष्टे, तु । ११, तो ।११, च ।१।)। महतस्त पा स्यात् एकार्थ, जातीयादी तु ती च । महाबलः । ३२८ । पुंवत् स्वाक्तपुंस्कः स्त्रियां ङा-मानि-त- त्व-शसन्ततरादी चारुप्ये । (पुंवत् ।१, स्त्री ।११, उक्तपुंस्कः ११, स्त्रियां 1, ङा-तरादौ ७), च ।११, अरूप्ये ७)। ३२७ । महत्तै। महदिति लुप्तपीक दम् । ती इत्यनेनाप्य- न्वयात् त इति लुप्तप्रोकं दम् । श्रा इति लुप्तप्रीकं दम् । एकोऽर्थः यस्य स तस्मिन् । जातीयच घासय करच विशिष्टच तत्तस्मिन् । महावन्त इति-महद्दलं यस्येति वाक्यम् । एकार्थत्वात् महादेव इति येऽपि स्यात् । जातीयादावसामानाधिकरण्येऽपि महतस्त- त्योराकारः पृथग्विधानात्, तेन महतो महत्या वा प्रकारः महाजातीयः, महतो महत्या वा वास: महाघास इत्यादि । पूर्वसूत्रादानुवर्णं तस्य व्यवस्थावाचित्वात् अमहान् महान् भूतः महदभूतचन्द्रमाः, अमहती महती भूता महदभूता ब्राह्मणोत्यादावभूततद्भावे न स्यात् । एकार्थे किम् ? महतः पुत्त्रो महत्पुत्तः । ३२८ । पुंवत् । एकप्रतिनिमित्तेन उक्तः पुमान् येन ·४०४ मुग्धवध व्याकरगाम् । उत्तापुंस्कः स्त्रीलिङ्गः पंवत् स्यात् एका स्त्रीलिजे, यादी च नतु रुपये। Navr.m-AN मः । गम् अन्ते यस्य मः, तर पादियंग्य मः, गमन्तवामी तरादि- येति मः, उयय मानी च तम वन गमन्ततरादिव (१) तत्तम्मिन् । पुंरत्वं मूबलात् । न रुप्योऽरुण्यस्तम्मिन् । एकार्य प्रत्यनुवत्ती इत्याह एकार्थे सीनिश इति । चित्रगुरियाटि वध्यति । एकार्य- त्वात् बबा चामो भाया चेनि मार्या इत्यादी वेऽपि स्यात् । एकप्रतिनिमित्तेन एकबुद्धिग्राहात्वेनीभयावस्य मविशष्टत्वादेक- प्रतिनिमित्तेनोकाम्यय पुंबद्धावः (२)। तेन ट्रोणीभाय (३) - ------- १) “रमामय रूपम पारा चामां गया। इटेयरमन् कन्दो देग्यो. देगीय इत्यपि। बड़ा पागोप्यपगम ने गटयः -इति दुगांटामः । 1) कोऽपि गन्दः कगित प्रतिनिमित्त पुमागका प्रतिनिमित्तान्तरे स्वियमभिभत्ते, कोऽप्येग्मिने प्रतिनिभित्ते पुमांममभिधाय म्वियमभिधत्ते। भिन्ने प्रयत्तनिगित्ते उभयार्थाभिधानं मिस युझियमाझावात्। एकात्ति- निमित्ने उभयानांभिवानं मनिकटम्. एकबुझिपाहायात्। अतमदग्रहणमेय युज्यते, अगएमार-एफरिमन प्रतिनिमित्त गि। भाति कर्मधारयः, इत्यं नाम मानान्यपियो रगदम्य प्रतिनिमित्तं, तमेकमगादाय यमी घुमि स्त्रियाच यर्तते, एशः पुरुषः रक्षा म्तीति। समादेकग्नि प्रतिनिमित्ते शृङ्गगन्द उनको भपति, स्त्रियाज वर्तते। भायांगन्दे स्त्रीलिने उत्तरपदे परे पुंलिङ्गम्येष रूपं भवति । द्रोणीभार्येति द्रोणीगन्दनाप्यन एय पुमान न पुनरेकग्मिन् प्रतिनिमित्ते, यमात् परिमाण विगै प्रतिनिमित्तरुपादाय परिमाणिनि पुंमि पर्तते। जातिविशेष पादाय लिया गयादन्यां वर्तते, यल गायोऽदन्ति मा गयादमी द्रोणीग नोच्यते ; तग्मान द्रोपोगद एकमिन् प्रत्ति- निमित्ते उनकः - इति संलिप्तमारे ममामपादे ४२२ उलटीकायां गोयीचन्द्रः । (२) ननु द्रोण्या. कवं भायात्वं मम्भाति ? सत्यं, गोण्या त्या प्रयुकत्वात् । ..

·बहुव्रीहि समासः । ४०५: .. इत्यादौ न स्यात् । द्रोणशब्दः परिमाण पुंसि, काष्ठाम्बुवाहिन्यां स्त्रियां वर्तते, अतो भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तेन बुद्धिदयग्राह्यत्वेनोभया- र्थाभिधानस्य विप्रकष्टत्वात् (१)। एकार्थ स्त्रियां किम् ?. तरुणी प्रधानं यस्य स तरुणीप्रधानः । ड्यादौ यथा-गौरीवाचरवि गौसयतेन दर्शनीयां मन्यते भायां चैत्रो दर्शनीयमानी भार्यायाः, पवा भावः पटुता पटुत्वम्, इयमनयोरतिशयेन शुभ्रा शुभ्रतरा शुभ्रतमा, पटुरूपा, पटिष्ठा पटोयसौ. शुलिमा वृद्धकल्पा वृद्ध- देश्या वृद्धदेशीया वृद्धपाशा, पटुचरी, बह्वीम्यो देहि बहुश इत्यादि।. अरूप्ये किम् ? शुभ्रारूप्यः । एकस्या आगतम् एकरूप्यं तस्याः तंतः, तस्यां तत्र, तया प्रकृत्या (२) तंथा. तस्यां वेलायां तदा तहि इत्यादी पुंवत् स्नेरिति पुंवद्भावः । तत्वे वजात्याख्य इतिः वक्ष्य- भाणेनैव पटुता पटुत्वमित्यादी सिद्धे इह तत्वग्रहणात् कचिद- न्यत्रापि, तेन- अपत्यार्थष्णेयभिन्ने ताये जातीये त्ये च पुंवत् । हस्तिनीनों संघः हास्तिकं, श्येन्या इदं श्येतं वासः, अग्नायी देवता अस्य आग्नेयः स्थालीपांक इत्यादि। अपत्यार्थपणेये तु रोहिण्या अपत्यं रौहिणयः । श्यैनेयः । अनायै हिटा अजथ्या:(३) भूमिरिति । यथा . -तथाहि ट्रोणीपदस्य लक्षणया द्रोणीसशीपरत्वात् । अथवा भासंपदस्य भार्या. सदृशरक्षणीयापरत्वादिति प्रयोगरत्नमालाटीवा : :(१) असनिहितत्वात् । (२) प्रकारेण । (३) अजाशब्दात् हितार्थे थ्यन्प्रत्ययः । अत्र थ्यन्प्रत्यये परेऽपि पुंपद्भावः ·मुग्वबोध व्याकरणम् । ३२६ । नोप्ताककोपरण्याख्यायुयक्तविका- गणितं जातिवाङ्गेपत्वमानिनि । (न ११, जप-गित्तं १, जातिवाङ्ग्रेप 1, तु 1१', अमानिनि 1 जवन्तं, तभ्यालय वा केन ककारीङ्. पूरणीयान्त, मुंजा- भूतम्, इम् उम् रक्तायविकारायवजे गित्तान्त, मुंबन्द्र स्थात, जातिवाङ्गविहितबन्तन्तु मानिन् बजे। अनुवादेरण्डादी। कुछुवादः पुंवत् स्यात् अण्डादी परे। अमामानाधिकरखे अस्य विषयः । कुङ्गुब्या अण्डं कुछटाण्डु, ग्याः नौरं नृगनोरं, नृग्याः पदं नृगपट, काच्चाः गावकः काकगावकः, प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका, द्वितीया मिनाया द्वितीयभिन्ना, उत्ताना ते उत्तानगया प्रजातामाया यन्त्र प्रजातभायः, प्रनृता भाया यग्य म प्रनृतमार्य इत्यादि शिष्ट- प्रयोगानुसार जेयम् । प्रजातामृतागब्दयोगमविमोचकाला- त्तिनिमित्तेन स्त्रियां ऋत्तिन पुंमि, १) नित्यत्रीलादन पाठः । ३२९। नोप्ता। तय अकय ती, ताशयोः कः ताकना, म उड़ यस्य मः, न इत् यस्य मः, पित्तो यन्मात् तत्, इस उस तो, युभ्यां म युमो, अवयवापिच्या ई, रत विकारच. 1- # प्रजातातगदी स्त्रियां गर्भविनको वते. इंमित गोलचिनिमित- रुपादाय, क्या मनाता बोहयः, गर्माधान भारतावा इल:- इति नातन्त्रटीशा

·वहुव्रीहि समासः ।
.
.... ३३० । पूरणी प्रिया मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा
क्षान्ता कान्ता वामना वांमाः चपला बाला समा
सचिवा तनयां दुहिट वा कल्याणी भक्ती
(पूरणी-भक्तौ ७)।
एषु परेषु वन्न स्यात् ।
..
तौ, तावौँ येषां ते, युमौ च रक्तविकारार्थाश्च ते, न विद्यन्ते ते
यत्र णित्त्ये तत्, तच्च तत् णित्त्यञ्चेति । पश्चात् अप् च ताककोङ्
च पूरणौ च आख्या च अयुमक्तविकारार्थणित्त्यञ्च तत् । जातिश्च
स्वागच्च ते, ताभ्यां ईप तत्, न मानी अमानी तस्मिन् । उदा-
हरणन्तु वामोरूभार्य इत्यादि वक्ष्यति ।
३३०। पूरणी। पूरणी च प्रिया चेति इन्दः । एग्विति-
पूरणार्थत्यान्ते प्रियादिसप्तदशशब्देषु चेत्यर्थः। अन्ये तु क्षान्ता-
तनययोः स्थाने क्षमातरुण्यावाहुः, वालावामाशब्दौ च नाहुः । इह
द्रव्यार्थप्रियादिसाहचर्य्यात् ढत्यान्तस्य भज्यमानद्रव्यार्थस्य भक्ति-
शब्दस्य ग्रहणात् भावत्यान्ते न निषेधः । यथा मेघदूते-दृष्टभक्ति-
भवान्येति, रघौ-दृढभक्तिरिति (क)। कान्ताशब्दं परे नाहुः ।
कोङादीत्यादिना यसे पुंवद्भावात् हस एवानयोर्विषयः ।
--
(क) रघौ-
-१२१९; तल मल्लिनाथ :-दृढभक्तिरित्यत हदशब्दस्य स्त्रियाः
अदित्यादिना पुंवद्भावो दुर्घटः, अप्रियादिष्विति निषेधात् भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु
पाठात् । अतो इदं भकिरति नपुंसकपूर्वपदो बहुव्रीहिरिति गणव्याख्याने दृढ़-
भक्तिरित्येवमादिषु पूर्वपदस्य नपुंसकत्वस्य विवक्षितत्वात् सिद्धमिति समाधेयम् ।

·४०६ मुग्धवीधं व्याकरणम्। सपत्नवादीनाच । सपत्नवादीनां प्राप्तपुंवत्र स्यात् । मपनी- भार्यः । सपत्नौहन्दारिका (१) । सपत्नवादियया- सपत्नपनडुही रोहिण्यनड़ाही च रेवती। पृथिवी च सपत्नवादाविह प्रोताग्रहायणी ।। - दृत्तिकारश्च अदानिर्तिमानपरो हदभक्तिगन्दी लिविशेषयानुपकारत्वात् स्त्रीत्वमविवक्षितमेव । तस्मादम्बोलिगन्त्वात् दृढभकिशट्यायं प्रयोग इत्यभि- 1 प्रायः। न्यासकारोऽप्येवम् | भोवरानस्तु कर्मसाधनयव भक्तिगदम्य पियादि- पाठात् भवानीभक्तिरित्यादौ कर्मसाधनत्वात् पुंवद्भाव प्रतिषेधः दृढमकिरिबाटी भावसाधनत्वात् पुंवद्भावसिद्धिः पूर्वपदस्पेन्याह-इति । मेघदूते पूर्वमेवस्य ३० लोकस्य मल्लिनाथटीकापि द्रष्टव्या। "सामान्ये नपुंसकन् । दृदं भतिर्यस्य स दृढभक्तिः। स्त्रोत्वविवक्षायान्तु दृढ़ा- भक्तिः" इति सिद्धान्तकौमुदी। "अदानित्तमालपरत्वेनाल दृशब्दप्रयोगान्न लिङ्गविशेषविवक्षेति भावः । लिङ्गविशेषविवक्षायान्तु दृदाभक्तिरित्यादिसिद्धये प्रियादिषु मनिशब्दपाउँ” इति तत्वबोधिनी। "दृढमतिरित्यादि त्वविवक्षितस्त्रीत्वात् पूर्वपदस्य । आर्यत्वादिति भागवृत्तिः इति संचितसारे। यात्वादिति भागवत्तिरिति सिद्धान्तान्तरं, न झार्षपर्ट खसिद्धौ प्रमाणभूतं लज्ञपमपेक्षते इत्यभिप्रायः इति गोयीचन्द्रः। प्रयोगरत्नमालायान्तु-"अयमेव ममाराध्य इति विशुद्धाभिसन्धानं भक्तिः, तदर्थकमक्तिशब्देन पुंवत्, यथा महती- भक्तिनानेन नूनमाराधितो हरिरिति। अनुनेपनादिसम्भक्त्यर्थे तु पुंवत् । भवति विरलभक्ति नपुव्योपहार इति। दृदतिरिति गोतस्यानित्यत्वादाड़ा। अपि च सामान्योपक्रमावसकम् । इदं किन्तदित्याकापायां भतिरित्यन्वयः। इत्यं दृदं भक्तिर्यस्य स दृढभक्तिः। एवं शान्नोद्देगस्तिमितनयनं दृष्टमतिर्भवान्य इति मेधे । यद्दा मन्तुलोमे दृष्टो मन्तिकिमानिति नास्यनुपपत्तिः" इत्युक्त (६३६)। भवान्या दृष्टयासौ मनितिमांति कर्मधारय इति तट्टीका। (1) इन्दारिका श्रेधा सुन्दरी च ।

·४.४ बहुव्रीहि समासः । ३३१। गवावादः खोऽन्ते गौवेऽनीयसः । (गवाबादेः ६।, स्वः १, अन्त ७, गीय ७, अनीयसः ५)। अन्ते स्थितस्य गोः आप ईप जपथ स्वः स्यात् अप्रधानले सति, नत्वीयसः । शीतगुः ध्वस्तमायः कालतनुः । ईयसस्तु बहुप्रेयसी। ३३१ । गवा। आबादिर्यस्य सः, गौच आबादिद्य तत्तस्य । पुंस्त्वं सौत्रत्वात् । गुणस्य भावो गौवं तस्मिन् । न ईयोऽनीयस् तस्मात् । न त्वीयस इति-ईयसः परस्येपः प्राप्तखो न स्यात् इत्यर्थः । तेन सुप्रेयसी कुलमित्यादी लोवे स्व इति खो न स्यात् । ? नाईपिप्पल्यादेः। अपिप्पल्यादेः प्राप्तखो न स्यात् । अई पिप्पल्याः अई पिप्पली अईखारी पूर्वनगरीत्यादि । अर्द्ध पिप्पल्यादेः किं ? प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः, आपन्नजीविकः । ईयसोहे। ईयसोहें एव स्वो न स्यात् । बहाः प्रेयस्यो यस्य स बहुप्रेयसी पुरुषः कुलं वा । गौणत्वेऽपि ईपः सेलोप: स्यादेव । हे किम् ? अतिप्रेयसिः खलः, उपप्रेयसि प्रेम । लाघवादेकत्र सूत्रयोदाहरणमाह शीतगुरियादि। गीता गौर्यस्येति वाक्यं, शीता शैत्यगुणयुत्तोलयर। रट्टी व नई : पट्टीमृयौ, ते भार्ये यस्य स पट्टीच्दुमा इलत पट्टागडरा पुंवद्भावः, एकार्थस्त्रीलिङ्गोत्तरदे एनहित बनान् । भायंस्तत्र य-गर्भहः । एकार्ये किं: गारखा - (१) शीता शीतला गौः किरर ५२ ·४१३ मुग्धवोधं व्याकरणम् । जवादग्तु (२२८)-वामोरूभार्यः रसिकाभार्य: पाचिका- भायः षष्ठीजायः दत्ताजायः मैघिन्तीभार्यः । ब्राह्मणीभार्यः सु- कशीभार्यः । अमानिनि किं-ब्राह्मणमानिनी। युमादेस्तु वैया- करणभार्यः सौवश्वभार्यः काषायकन्यः हेममुद्रिकः । पूरणादौ तु ( ३३०.)- . माता। स्त्रियामिति किं ? तरुणी प्रधानं येषां ते तरुणीन- धानाः । वस्तमाय इति-वस्ता नष्टा इत्यर्थः । कालतनु- रिति-कान्ती कृष्णवर्णेत्यर्थः(१) । गवावादेः किम् ? अतिलक्ष्मीः । वामोरूभायं इति-वामोरू - यस्य इति वाक्यम् । एवं धौबन्धूञ्चासौ वाला चेति धीबन्धुबालेत्यादि (२)। रसिकाभार्य इति-रसं वेत्ति इत्यर्थ इक: रसिकति त-ककारोङ। पाचिका- भार्य इति--पचतीत्यर्थे एकः । पाचिकति अक-ककारोङ् । ताककोङ् किं ? पाका भाया यस्य पाकभार्यः (३) शुष्क- भार्यः । षष्ठीजाय इति-पसां पूरणीत्यर्थे घट्। एवं पञ्चमीभार्य इत्यादि । दत्ताजाय इति—यद्यपि संज्ञाशब्दानाम् एकद्रव्याभिनिवेशित्वात् (1) कात्ययेन वाधितत्वात् वन्तस्योदाहरणं बहवीही न सम्भवतीति गङ्गाधर । कानी तनूर्वस्यासौ बालतनुः, पूर्वण्य मुंबद्धाया, अनभिधानादूपः कप्रत्ययाभावे इस इति दुर्गादासः। वस्तुतो हि समासान्तविरनित्यत्वात् न कप्रत्ययः, अतएव अतिदक्ष्मोएब्दः सिद्ध इति गङ्गाधरः। (२) २७८ सूवर टोना दृष्टया। (३) पाका बादेवयः । त्याच पायदोऽयमव्युत्पन्न एव शिशुवचनः, एवं शुकमाय इवनापीवि गोयीचन्द्रः।

·No text on this page.

·४१४ सुग्धबोध व्याकरणम् । - प्रत्यर्थः (१)। स्वीप्रमाण इति-स्त्री प्रमागी यस्येति वाक्यम् । पूर्वत्र प्रमाणीत्यस्याप्रधानस्यापि ग्रहणादः । स्त्रील्यस्य उक्त- पुंस्कत्वाभावान पुंवद्रावः । मध्वादि-फार्थनावादिभ्याम् । मध्वादरेकवार्थनावादेय का स्या । प्रियं मधु यस्य स प्रियमधुकः, अनर्थकः । मध्वादिर्यया- मधूपानदुरः गालि नजों दधिसपियो (२)। लव्या नौर्येन स लखनौकः । नावादिर्यथा नौरंनड्डान् पयो लक्ष्मी: पुमान् पञ्चेद कीर्तिताः । कार्थे कि ? हे नावी यस्य दिनीः स्त्रियामिनः। हेऽन्यदार्घभूतायां स्त्रियामिनन्तात् कः स्यात्। वहवो वाग्मिनो यस्यां सा बहुवाग्मिका सभा। स्त्रियां किं ? बहुदन्ती राजा (३)। कद्दालतसान्ताभ्यां वा। कदन्तदीसंजकात् अकृतसान्ताच - (१) तत्र राषिः पूरणी पूरणप्रत्ययान्नयाच्या समामयाच्या च अर्थात् पूरण- मत्ययान्तकर्तकयाच्या समासकर्तृकपाच्या च भवति, रति हेतोः पूर्वत्र पूर्वोदा- हरणे पञ्चम्या मुख्यत्यम्-इति गङ्गाधरः। पूरगयपि रातिः समासवाच्यापि राविरति हेतोः पूर्वव कल्याणीपञ्चमा इति पूर्बोदाहरणे पञ्चन्या मुख्यत्वं समस्यमानपदार्थान्यपदार्थयोर्भेदाभायात् । यद्यपि पञ्चमीरालीतररारपि समास- पाच्यत्वमस्ति, तथापि व्यापकत्वात् रात्रिरूमेण समानार्थ तेति । कल्याण- पञ्चमीका पन इत्यत्र च पत्नस्य समामाच्यत्वात् भेदोऽस्तीति पूरण्या मुख्यत्वं मास्तीति कार्तिकेयः। (२) मधु, उपानह, उरस्, गालि, नअपूर्वकः अर्थशब्दः, दधि, सर्पिय । (३) पक्षे चलतसमासान्नाति वदन्निक इति गोयीचन्द्रः। बहुदण्डीति पाठान्तरम्।

·बहुव्रीहि समासः । ४१५ कः स्यात् वा है । (१) बहुतन्त्रीः बहुतन्त्रीकः सुबधूः सुबधूकः । कयाः किम् ? सुश्रीः सुभूः (२)। बहुमान: बहुमानक: बहु- योगिकः बहुयोगी । कतसान्तात्तु-प्रियपथः, प्रियधुरः । नाख्यायाम् । संज्ञायां गम्यमानायां प्राप्तः को न स्यात् । विश्खो देवो यस्य स विखदेवः, विश्खयशाः । ईयः स्वाङ्गार्थनाडीतन्त्रीभ्यः। ईयस: खागार्थाभ्यां नाड़ी- तन्त्रीभ्याञ्च को न स्यात् । बहुप्रेयसी, बहुनाडिः कायः, बहुतन्त्रीः ग्रीवा। खाने किं ? बहुनाडीको दिवसः, बहुतन्त्रीका वीणा, पूर्वेण वा (३)। भ्रातुः स्तुतौ । (४) सुभ्राता लक्ष्मणः, पुण्यभ्राता विप्रः । स्तुती किं ? बहुभ्राटकः क्रूरः। निरः प्रवाण्याः (५) । निर्गता प्रवाणी शलाका यस्मात् स ? (१) अत्र यमादकतसमासान्तात् सूत्रान्तरेण कमत्ययो न प्राप्तस्तरमादेवाकत- समासान्तात् कप्रत्ययः अनेन विभाषया विधीयते। अतएव बदन्ननदीसंज्ञकात् द्यतः क इत्यनेन नित्ये प्राप्ते अकृतसान्तादित्यनेनामाप्तौ विभाषार्थ कद्दीति पृथगुन- मिति बृहन्मुग्धबोधम् । (२) नास्त्रीयुव इत्यनेन दीसंज्ञानिषेधात् । (३) ईप्रत्ययान्ततन्त्रोशब्दो धमनीवचनः। नाड़ीति दिनस्य लिंगो भाग इति गोयीचन्द्रः। पूर्वेण लाकत इत्यनेन । (8) प्रशंसायां गम्यमानायां भ्राटशब्दात् को न स्यादिन्यर्थः । स्तुतिरत घाटवाच्यस्यैव भवतीति गोयीचन्द्रः । (५। निर उत्तरस्था. प्रवाण्या बबीही को न भवतीत्यर्थः। प्रवाणीति वे जे स्यूतौ इत्यस्मात् अधिकरणे अनट, एचोथित्याः इत्याकारः नोऽचोऽन्नर इत्यनेन णत्वम् । यस्यां शलाकायां वस्त्र युज्यते सा प्रवाणीति गोयीचन्द्रः । निष्पवाणिः पटः अभिनव इत्यर्थ इति वृहन्मुग्धबोधम् । ।

·मुग्धबोध व्याकरगाम् । ३३४ । सहः सो वा । (सहा ११, सः ११ वा ।१५)। : सहस्य है स: स्याहा । सह मात्रा वर्तते योऽसौ संमाटकः सहमारकः । निष्प्रवाणिः पटः । क्वचिदन्यत्रापि । ब्राह्मणमानिनी। निःसूत- नौव्यः, विलुलितकवरी शवरीत्यादयः । ३३४ । सहः। सह इति प्यर्थे प्रो, अनुकरणात् तस्या अलुक् । समारक इति-वाक्यस्य सानुपूर्बिकत्वात् सह माना वर्त्तते इति वाक्यमिति परे (१) । सह समानम् उदरमस्य सोदरः सहोदरः । "लं सोदरस्यातिमदोधतस्य” इति भट्टिः । हे इति किम् ? सहशत्वा (२)। गोहलवत्सेष्वाशिषि। त्रिवेवाशिषि गम्यमानायां सहस्य सो वा स्याद्धे। स्वस्ति ते चैत्राय सगवे सहगवे सहलाय सह-. हलाय सवत्साय सहवत्साय। एषु किम् ? स्वस्ति ते सहपुत्वाय । संज्ञाधिक्यानुमेयग्रन्थसमाप्तिषु नित्यम् । एवर्थेषु सहस्य सो नित्यं स्याई । अश्वत्थेन सह वर्तते यत् तत् साखत्थं नक्षत्रचक्रम् ।। (१) समाटक इति वाक्यस्य सानुपूर्बिकत्वात् सह माता वर्तते इति वाक्यं साम्प्रदायाः कुर्वन्ति । ये तु मात्रा सह वर्त्तते इति वदन्ति तेषां मते सहपूर्व निपातः, स च न सार्वत्रिका तस्य तत्पुरुषादावलत्वादिति केचित् । इत्युदाहरणात् प्रथमान्नान्यपदार्थवबीहिरनेनाङ्गीकृतः। अन्ये तु प्रथमा- तान्यपदार्थ बलबीहिममन्यमाना मात्रा सहितः समानक इति तृतीयातत्पुरुषं वदन्ति, तन्नयुक्ती, सूने सहरूमेण निर्देशात् सहितस्यादेशानुपपत्तेः सहितपन्देन योगे माला इत्यान रतीयाया अमाप्नेश-ति कार्तिकेयः। (२) सहकतवान् य इति वाक्ये सहपूर्वक धातोः कनिम् । .

·। बहुब्रीहि समासः। '४१७ ३३५ । सक्थ्यक्ष्णः षः खाङ्गः । (सक्थ्यक्ष्णः ५, षः ।, स्वाङ्गे ७)। आभ्यां हे षः स्यात् स्वाङ्गे। दीर्घसक्थः, पुण्डरीकवदक्षिणी यस्यासौ पुण्डरीकाक्षः। स्वाङ्गे कि ? दीर्घसथि शकटम् । ३३६ । दारुण्यङ्गुलेः। (दारुणि ७), अङ्गुलेः ५।)। पञ्चाङ्गुलं दारु। ? एवं सपलाशं सशिंशपं स्थलम् । सकाकलोको द्रोणः, काकल्या अधिक इत्यर्थः । साग्निः कपोतः, राहे कपोतपातात् भाव्यग्नि- रनुमीयते इत्यग्निरनुमेयः । एवं सपिशाचा वात्या (१) । साङ्गान् वेदानधौते, अङ्गानां समाप्तिं यावदित्यर्थः । ३३५ । - सक्थ्य । सथि च अक्षि चेति सक्थ्यक्षि तस्मात् । वाङ्गलक्षणमुक्तम् । स्वाङ्गवाचिभ्याम् आभ्याम् इत्यर्थः । पुण्डरीक- वदिति-पुण्डरीक सितपद्म, त्यन्तोपमानेत्यादिना वत्शब्द- लोपः । “षित्त्वात् स्त्रियां दीर्घसक्थौ 'पुण्डरीकाक्षौति । दीर्घ- सक्थौति-शकटस्य प्राणिवाभावात् इति भावः । हे कि ? दौघसथि देवदत्तस्य । ३३६ । दारु। अन्यदार्थे दारुणि अङ्गुले षः 'स्था । पञ्चाङ्गुलमिति–पञ्चाङ्गुलयो यस्मिन् इति वाक्यम् । अङ्गुलितुल्या- (१) पात्यया अनुमानभूतया साक्षादनुपलभ्यमानोऽत्र पिशाचोऽतुमीयते । अननुमेये उ विकल्प एव, सहविद्युन्मेधः सविद्युन्मेघ इति गोयीचन्द्रः । ५३ ·४१८ मुग्धवो व्याकरणम्। 4... ---- ... www-- ३३७। द्विवर्मुः। (भियः ५., मू: i) । ३३६। बोलोपोतो तेऽच्चे। (न्वोः ६॥, लोपाती १॥, ने , प्राग) नस्य लोप: स्यात्, उयाम्य जीव स्वाधिवे चामूिः । ३३६ । सछाया डोऽवहीः । (सध्यायाः ५1, डः १, प्रवड़ी: ५।)। वयवयुक्त धान्यायुत्चेपणकाष्ठमुच्यन । दामगि कि ? पचाइनि- ईस्त इत्यत्र न स्यात् । ३३७। हितः। द्विरा विच तत्तम्मात् । याभ्यां परम्मात् मूईः प: स्यात् है। २३८ । न्वीः । न च उर नी तयोः, नोपय घोन तो, अञ्च यच तत्तम्मिन्, त प्रति अस्य विशेषणम् । दिमूर्त प्रति-की मूर्बानी यस्य इति वाक्यम् । एवं वयो मूर्वानो यस्य विमूढः । आभ्यां किं ? बहुमूडा। श्रोट्यथा-वाहविः वाभ्रव्य प्रत्यादि। पृथग्दकरणात् (१) कचिन स्यात् । तुरासाहं पुरोधाय धाम खायम्भुवं ययुरिति कुमारसम्भवे । ३३८ । संख्या । वहुवर्जावा इति-बहोरुपलक्षणत्वात् उप- गणा इत्यत्र न स्यात(२)तेनारुतसान्तत्वात् उपगणका. इत्यपि(२)। . (१) ताच्ये इत्यसत्या तेऽच्च रति करणादित्यर्थः। (२) ग्रत गणपजीया इत्यपि वक्तव्यमित्य भिमायः। (३) उपगणा इत्यल डे सति असति घरूले विशेषो नास्तीति गपार्जनम्य फलं दर्शयति तेनेति। - ·बहुव्रीहि समासः ।। ४११ बहुवर्षायाः सङ्ख्याया डः स्यात् है। पञ्च घट परिमाणं येषां ते पञ्चषाः, उपगताः दशः येषां ते उपदशाः ! - बहोस्तु) उप- त्य बहवः ।, .. . पद्मनाभः। 2 ३४० । नाभर्नानि । (नाभः ५, नाम्नि ७)। .....) बहुवर्जनात् संख्येयवत्तिसंख्याया एव ग्रहणं, तेनाष्टभिः सह वर्तते साटा पञ्चाशदित्यन न स्यात् (१)। पञ्चषा इति पञ्च वा षड़ वा इति वाक्यमिति परे । एवमुपदशा इत्यत्र दशानां समीपे. ये ते उपदशाः, नव एकादश वा इत्यर्थः । संख्यादूरत्यादिना(२) यत्र सः तत्रैवायं विधिस्तेन शोभना दश येषां ते सुदशान इत्यत्न न स्यात् इत्यपि परे (३)। उपबहवः इति-संख्यावडतीति संख्यात्वाति, देशात्-प्राप्ती निषेधः। - सोः ख:-प्राताम् । सोः पराभ्यामाभ्यां ड: स्यात् है. शोभनं खोऽस्य सुखः - सुखी सुखाः,, सुप्रातः सुप्राती सुप्राताः दिवसाः । तथाच “सुप्रातमासादितसम्मदं तत्” इति भट्टिः । .३४ । नाभः। संज्ञायां ग़म्यमानायां नाभेडः स्यात् है । . 7 : - (१) ' संख्यावाचक एकादिशतिपर्यन्तशब्दः संख्येयवृत्तिरेव नव संख्यान- दृत्तिः, तस्मादेव डः। विंशत्यादिसंख्यावाचकः शब्दः संख्येयत्तिः संख्यानत्तिश्च । यदा विंशत्यादीनां संख्यानत्तित्वं तदा तस्मात् डोन स्यात् । तेन अष्टाभिः सह वर्त्तते साष्टा पञ्चाशदित्यत्र न स्वादिति कार्तिकेयः। अत्र साटन इत्यस्मात् सौ साष्टा इति गङ्गाधरण २०२ सूतख टीका दृष्टव्या। (२) ३९६ पृष्ठं द्रष्टव्यम् । (३) पूजार्थ-खति-धजमिति च संक्षिप्तसारसूत्रम् । ३२१)।

·१२०
गुग्धपी याकरणम्।
३४१ । लोनोऽन्तर्वष्ट्रिभ्याम् ।
(लोन५ अन्तर-यषिभ्यां ५.) ।
अन्तीमः पचिन्तामः ।
३४२ । नञ्टुःमोः सक्यो वा ।
(नदुःमो: ५२, मक्यः ५, या 1१1)।
अमक्यः अमधिः ।
पद्मनाभ इति-नाभिस्थितं पदं यम्य नि वायवम् (१)। "प्रत्रा
इवानादरविन्दनाम"रिति तु मान्तयिवर निलवार मंत्रा-
वाहा (२)। एवं नाभिस्यता जणां यम्य, मनीपादित्वारा चे,
जर्णनाभी मर्कटः । ऊर्गनाभिरियन्ये । तयाच "प्रत्तिनों बिना
कार्यमूर्णनाभैरपीप्यते” प्रति भट्टवार्तिकम् ।
३४१ । लोनो। अन्ततॊम इत्यादि-अन्तर्गतानि नामानि
यस्य, वहिर्गतानि लोमानि यस्य म प्रति वाययम् । अव नानीति
नानुवर्तते पृथग्योगात् । प्राभ्यां किं ? टीनोमा चैव:
३४२ । नञ्। एभ्यः परात् मक्यो उ: स्यात् है वा।
असक्थ इति-नास्ति मधि यस्य पति वाक्यम् । अमधि-
रिति। एते उदाहरणे अस्वाङ्ग एव जेये, (३) स्वाश तु प: पूर्वर्गव ।
?
(१) पद्मं नाभिरम्येति अथवा पद्मनाभायेति व्यधिकरण यामीतिरिति
२३५ सल टीकायां गोयीचन्द्रः।
(२) अरविन्दनाभिपदेन व्युत्पत्त्या गुरारिनभ्यते, न तु संशया, विशुपयोग
अतनत्वादिति कार्तिकेयः।
(३) सथि अहः शकटाङ्गविशेषय ।

·! बहुब्रीहिसमासः
:४.३१
३४.३ । अस् प्रजायाः । (अस् ।१।, प्रजायाः ५।)।
अप्रजा: सुप्रजाः।
।
३४४ । : मन्दाल्पाच्च तु.मेधायाः। :
(मन्दाल्पात् ५१, च ।११, तु ११, मेधायाः (५).
अमेधाः सुमेधा मन्दमेधाः ।
।
परे तु इह हलिशब्दस्यापि. ग्रहणात् . अहलः अहलिः दुईल:
दुईलिः: सुहलः सुहलिरित्यायाहुः । अन्ये तु नसुदुर्यो हलि,
सक्थिसतिभ्यो यथाक्रममुना अहलः अहलि: सुसक्थः सुसक्थिः
दुःषक्तः दुःषक्तिः इत्याहुः । हलसक्त-शब्दाभ्याम् एव सिद्धत्वात्
चान्द्रा हलिसक्ती न रहन्ति । एकस्मिन्नर्थे प्रयोगद्दयसिद्धार्थम्
अकृतसान्तात् कविधानार्थञ्च हलिसक्तिग्रहणमित्यन्ये। एतत्
सव्र्व ग्रन्थक्वन्मते वाशब्दस्य व्यवस्थया सिद्धमिति ज्ञेयम् । सक्ति-
रिति सन्धीः तिः ।
३४३। अस् । वेति नानुवर्तते, व्यतीहारी चिरित्यत्र
वाग्रहणात् । नदुःसुम्यः प्रजाया अस् स्याद्दे। अमज़ा इति ।
एवं दुष्पजाः सुप्रजाः, अत्वसोऽधोरिति : (१) ।
३४४ । मन्दा । चकारावदुःसोरित्यनुवर्तते । नन्दुःसो-
मन्दाल्पाञ्च. परस्या.मेधाया अस् स्याद्धे । अमेधा इति। एवं
दुमेधाः सुमेधाः अल्पमेधाः । परे तु नजदुःसोमेधाया अस् नित्यम्
(१) डह नजादेरव्यवहितोत्तरत्वमपेक्षितं, तेन सुष्टु गुणिनी प्रजा यस स
सुगुणिमज. इत्यादौ न स्यादिति दुर्गादासकार्तिकेयगङ्गाधराः ।..
.

·४२२ सुरमयोधं व्याकरमाग । -------- . MAMA -MAI .३४५। . धमादन्। म्याग ५१, पन् 1१1) ! सुधम्मा। अन्चमात्तु वेत्याहुः, तन्मते मन्द मेधाः मन्दमधः प्रयमेधाः अन्य मेधः इत्यपि (२)। ३४५। धमा। त्वनात्वान्मन्दाम्पादयो नानवान्ने, तन सामान्यतोऽयं विधिः । सुधति नमबमात्र पनि भः। एवं मन्दिग्धधम्मा परधामा प्रत्याटि । .चनाम्य ग्रहणात् मुबासी धम्मोति मुधमः, परमः सुधनों यम्य इति वायने परमसुधम्मः इत्यादी न यात्। परमः गीभनी धर्मा बनि वाक्ये परमसुधम्मा इति स्यादेव, वनधामगदमा एमावयय- वात् (२)। - (1) नित्यममिच प्रनामेधयोः ( ५.रति मानिसलम। “निन्य पहरणमन्यतो विधानार्थ, नासमेप्रम रति मियनीति निमाराटर" रनित वोधिनी। “एवं तर्हिनियपहापाटन्सवापि भगीति सपने। बोरिदमे में राजन् मन्दमन्याल्पमेधमः। यत्तुगाना बुदिशा तयादमिनी । रति कागिका। व्यतरण तयागीगेन “पन्यमानुपारन्युझा परेपामय मतभेदो दति इति। (२) *धन्मादनि केयनात रति पापिनीय सूयं । ५181122)! नान पूर्वपदात् परो यो धम्गदमाटन्नाद वडमोहरनिट मात् । ऊन्हातानी । केवलान् किम ? परमः स्वो शो यति विपदे वजनोचो मानत । मन्दिग्ध माध्यधर्मेन्याटौ तु कन्मंशरयपूर्वपदो बमोरिः। एवं परममधमो. त्यपि माध्धेव। इति मिशानकीमुदी। काशिमायामध्येवमे। परमलामो सय . परमखः, न धो यस्येति यदा विग्टहते तटा परमप्राधयपि मावेन रति तत्वबोधिनी। संक्षिप्तमारे तु-"असतममामानरामादन् । ममामनदे ४६. स्वातं)। प्रियधर्मा, साहात सतो धम्म एतैः माज्ञानसतधर्मापो रेरितव्या रति ·! बहुव्रीहिसमासः। ४२३ ३४६ । नञ्..सुत्रिनुपाच्चतुरोऽ: । : (नञ्-सु-वि-वि-उपात्. ५, चतुरः ५१, अ. १). सुटणसोमहरिताज्जम्भाहन्ताहारयोः। स्वादिभ्यः परात् दन्ते आहारे च वर्तमानात् जम्भशब्दादन् स्याडे। शोभनो जम्भो दन्त आहारो वा यस्य सुजम्भा, टणवज्जम्भो दन्तोऽस्य टणजम्भा, हरितजम्भा । एभ्यः किं ? पतितजम्भः । "दन्तयोरन्तरा क्षुद्रो दन्तो जम्भस्तथाशन मिति रुद्रः । दक्षिणदौम्मामाधवणिते । दक्षिणात् परादीदिन् स्थाई वणवेगाधकतो. भवति । दक्षिणस्थितमीम्ममस्य दक्षिणा मृगः (१) ! अन्यत्र दक्षिणेम्मः शूकरः । . :: भाष्यम् । कृतसमासान्नरात्त-परमः सुधर्मो यस्य स परमसुधर्मः अनुपालित- कुलधर्मः' इत्युक्तम् । तत्र गोयीचन्द्रः-"अकृतं समासान्तरं यत्र तरमाधर्म- शब्दाहबोहायन् भवति। * * * साक्षात्कृतो धर्म. एतैरिति वाक्योपदर्शनं विपदे बहुव्रीहावन भवतीति सूचनार्थम् । केवलात् पूर्वपदात् परो यो धर्म- शब्दस्तरमादन् भवति, न पदसमुदायात्, यतस्निपदे बड़बोहो न भवतीति चन्द्र बर्बमाननयादिन्यादयः। तनिरासाय भाष्यमित्युक्तम् । नहि प्रत्य जस्टतिर्वाध- नीया भयति। परमः सुधर्मोऽस्येति धर्मशब्देन सह प्रथमं तत्पुरुषस्ततो बहु- ब्रीहिः। परमः शोभनो धर्मोऽस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ त परमसुधर्मा इत्येव भवति | चनुपालितकुलधर्म इति प्रथमं षष्टीसमासस्ततो पहुव्रीहिः। अल- पालितकुलं धम्मोऽस्येति बलबोहावन भवति । सतसमासान्नरोग्त कुलशब्दो, न तु धर्मशब्दः। चन्द्रबद्यमानौ विकल्पेनानमिच्छतः” इति। तर्कवागीशेन भाष्यकारक्रमदोश्वरयोर्मतमनुसृतमिति प्रतोयते । लतसमासपूर्वपदात् धर्मादन न स्यादिति कार्तिकेयः । १३. ईम ब्रण सुच्यते । दक्षिणमङ्ग वणितमस्य व्याधेन द्रा खयं नाते वो दक्षिणेो. गारति-गोयीचन्द्रः। ... ।

·४२४ गन्धवो व्याकरणम्। एभ्यवतुर: र स्मात् । पचतुर: सनरः । ३४७। सान्नतुः । भार , नतुः -PMA-MARA-me- । ३४६। नन्। नग मुग विगवि पर नजमार । प्रचतुर एनि-विद्यामाना धमाधाममोसारत्याग गम मो- चतुरः,। नचतुर नि-गोमनावत्याग यम्म वयववारी वा मानं पां, बयो या पत्याग या पति या त्रिचतुग:(१)। विगतानत्याग यमन म यिचतुरः। उपगतायत्री येषां, चतुगी ममीपे वा उपचतगः । ३४०। भा। ऋगर्नतिनगी नगगिरा नवा यम: मा। एवं हस्तनवा पुष्पनेवा गविरिलाटि। यम्म नजदमन उदयममकान रादिः प्रवत्तंते तत्तया नेट इनि। गेर्नामिकाया नम् च । गे: परम्या नामिकाया र मान, तन्मिन् नसागय है। प्रगता नामिकाय प्रगमम् उनम मुखम् । नामिकां प्रति प्रादेरगिवेपि गताटिक्रियानुगतत्वात् गिवन ।। रो: किं? गोभना नामिका यस्य म नुनामिकः। अनु पया- वामिका यस्य मः अनुनामिकः । 11) मंगवाया दो बोरिति र प्रन्ययम्स नामको याद दि शातिया (ai "टयमगांई (it) इति पानिनीयसदम्। समय माटोनासपनगर, नामिकामदसाप्रियान मगनदोपाल। नर क्रियायोगामान्युपसर्गदर्मान्नति नम्। मार्ग मामिटी टरमगांत सुनोतीति न प्रदानादार-रति दयनी।

·बहुव्रीहि समासः । ४२५ अस्थूलाबानि खरखुराम्यान्तु वा त्यलुक्। स्थूलभिन्नात् परस्याः मासिकाया अः स्याद्धे संज्ञायां, तस्मिन् नसादेशश्च, खर- खुराभ्यां परस्यास्तु त्यस्य वा लुक् स्यात् । टुरिव नासिका यस्य गुणसः वाटणसः । नानि किम् ? तुङ्गनासिकः । स्थूलात्तु-स्थूल- नासिको वराहः । खरा तीक्ष्णा नासिका अस्य खरणाः खरणसः, खुरणाः खुरणसः। वः खग्रौ च । वैः परस्या नासिकायाः अः स्याद्धे, तस्मिन् खग्रो (१) आदेशो, चकारात् नसादेशश्च । विगता नासिका अस्य विखः, विग्रः, विनसः । "विनसा हतबान्धवा" इति भष्टिः (२)। विखुरित्येके । सुदिवाद्याः। सुदिवाद्या अदन्ता निपात्यन्ते। शोभनं दिवा यस्य स सुदिवः, (३) शारिकुक्षिरिव कुक्षिरस्य शारिकुक्षः, चतस्रो- ऽत्रयो यस्य स चतुरस्त्रः, (४) एण्या इव पादा यस्य स एणीपदः, तथाच (१) भाध्ये सिद्धान्तकौमुद्याञ्च ख इत्यत्र ख्य इति दृश्यते । (२) नसादेशं बाधित्वा पादेश एव नित्यं भवतीति चन्द्रादिमतं, तन्निरासाथै "विनसा हतबान्धवा” इति भट्टिप्रयोगो दर्शित इति गोयीचन्द्रः। सिद्धान्त- कौमुद्यान्तु-कथं तर्हि विनसा हतबान्धवा इति भट्टिः? विगतया नासिकयो- पलचितेति व्याख्येय” मिन्युक्तम् । विनसेति न प्रथमान्तं, किन्तु नसादेशे तृतीयान्त- मिति भाव इति तत्त्वबोधिनी। (३) दिवाशब्दोऽयं स्वभावादधिकरणार्धप्रधानोबदम् । रोननं दिवाबत शोभनमिति कर्मणो विशेषणं, शोभनं दिवाचे नाव इति पर टीकायां गोयीचन्द्रः। (8) शारिः पक्षी। अस्निः कोटिला ५४ ·४.२६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३४८ । सङ्ख्यासूपमानात् पात् पादोऽहस्त्यादः। (सङ्ख्या-सु-उपमानात् ५, पात् ।११, पादः ११, अह- स्त्यादेः ५)। एभ्यः पादस्य पात् स्यात् है, न तु हत्यादेः । दिपात् सुपात् व्याघ्रपात्। हत्यादेस्तु हस्तिपादः । अजपदः, प्रोष्ठपदः (१)। गोधूलियस्मिन् काले स गोधूल इत्यन्ये । ३४८ । संख्या। संख्या च सुन उपमानच. तत्तस्मात् । हिपादित्यादि-दौ पादावस्य, व्याघ्रपादा इव पादा यस्येति वाक्यम् । हत्यादेस्तु-हस्तिपादः । हस्त्यादिर्यथा- हस्ती कटोल: कण्डोलो गण्डोलो गणिका महान् । .. दासी कुशूल इत्यष्टौ हस्त्यादौ परिकीर्तिताः (२) ॥ इह महच्छब्दस्यानुपमानत्वेऽपि पाठात् क्वचिदनुपमानादपि पादस्य पात्, तेन गूढ़ौ पादावस्य गूढ़पात् । पादसमानार्थपात्- शब्देनेत्यन्यः । (१) मोटो गौः, तस्येव पादावस्य प्रोष्ठपद इति सिद्धान्तकौमुदी। पाद- शब्दसमानार्थेन पदशब्देन एषां सिद्धिरिति चान्द्राः, न तइह्वसम्मतमिति गोयीचन्द्रा (२) कटोलचण्डाला। कण्डोलो धान्याधारविशेषः डोल इति ख्यातः। गण्डोलः वाटुल इति ख्यात-इति दुर्गादास-कार्तिकेय-गङ्गाधराः। अपरेऽपि कतिपये शब्दा हस्यादिगणे पाणिनीयैः पद्यन्ते। तर्कवागीशेन तु संक्षिप्तसारमतः मनुसृतम् ।

·बहुव्रीहि ममामः। 8२७ ३४६। कुम्भादरीपि । (कुभाटेः ५१, हेपि ७)। कुम्भादेः परम्य पादस्य पात् स्यात् है ईपि परे । ( २२४ ) पात् पत् पी। कुम्भपदी शतपदी। इपि कि? कुम्भपादः। sam-.. -Raashitana - ३४८ । कुम्मा । ईपीति विषयप्ती (१) नया च स्त्रियामन्य- दाभृतायां कुम्भादः पादस्य पात् स्याडे। कुन्भपदीति-कुम्भा- घिय पादावस्या:, गनं पादा चन्या इति वाक्यम् । सामाटि- या- कुम्भज्ञानशताफारुपा कुखर्वशूकराः । सबगोधाम तामीसूचीयान्नमनिञ्चयः (२) । सुनिट्रींग: शिनिबाणो विपाय कविता इमे () पर पाचिदुपमानत्वात् पृच्वंग व मिरे निग्रमामिदमत पापि किं कुणापादति । । पीत्यत: पायोगादीलव पाशमय अपश्यया युगमायादिपामामात् नियां नित्यमीप। -.. i) IRE {t: TRE निराम्शेरि पर fami का KATHAYAT) सागरीन । ram नारि पो रिम: rimix | मनः । Privari #) ला STARTHI ६५ कर:: . --

·४२८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
३५० । व्यतीहारे चि: पूर्वी |ऽनच्या वा।
( व्यतीहारे ७१, चिः ११, पूर्वः ११, र्घः ११, अनचि ७,
पा ११, वा 1१1)।
व्यतीहार यो हस्तम्मात् चिः स्यात्, पूलस्य च वः
स्यात्,
श्रा वा नत्वचि।
केगेपु केगेपु राहीत्वा यद युदं प्रहत्तं-केगागि।
दण्डेय दण्डेय प्रहृत्य यद युई प्रहत्तं-दगडादण्डि ।
मुष्टामुष्टि मुष्टीमुष्टि, बाहावाहवि बाहवाहवि ।
प्रचि तु अस्यसि ।
इतिहः।
३५० । व्यती। परस्परं प्रहरणादिरूपक्रियाकरणं व्यती-
हारस्तस्मिन् वीस्यन्तयोरित्यादिना (१) यत्र हस्तत्रैवायं विधिः ।
दण्डादण्डीत्यादि-चित्त्वाहात् केर्नु । मुष्टामुष्टौति-ये पूर्व
स्यात्वं नेच्यन्ति तेषां मते तु मुष्टीमुष्टीत्येव ।
दिदगड्यादयशान्ता निपात्यन्ते। हो दण्डावस्यां कियायां
द्विदरिड प्रहरति ।
हिदण्डि उभयापाणि हिमुपल्येकपद्यपि ।
उभाहस्त्युभयाहस्ति उभापाषुभयाञ्जलि।
उभाकटुंभयाकर्णि उभयादन्त्युभाञ्जलि ।
स्त्रियाम् इत्यनेनापोटसिटी पीति ग्रहणमनर्धकं स्यात् । यदा रंए सम्भाव्यते
तदेव पाडाव इल। अतएवाह रेपि किं कुम्भपाद इति-दति दुर्गादासः।
(11 ३६७ ट द्रष्टव्यम् ।

·बहुव्रीहि समासः ।
४२८
संहतपुच्च्युभादन्ति निकुच्चकर्णि इत्यपि ।
उभाबाहभयाबाहु प्रोष्ठपद्यत्र सम्मतम् ॥ .
अनोभय शब्दस्याप्रयोगऽपि उभयापाणि इत्यादी उभशब्दस्यी.
भयादेशः। उभाबाहु उभयाबाहु इत्यत्र चेल्क् निपातनात् ।
कौँ निकुच्य (१) धावति, प्रोष्ठस्य गोः पदं राहीत्वा धावति इत्यर्थे
निकुन्यकर्णि पोष्ठपदि इति षेऽपि चिगणपाठात् । क्रियाविशेषणा-
नामवाभिधानाद् दिदंण्डा शाला इत्यादौ न स्यात् ।
धनुषो उन् प्रायो वा तु नानि । धनुषो उन्(२) प्राय: स्याडे
संज्ञायान्तु वा। गाण्डीवं धनुर्यस्य गाण्डीवधन्वा गृहीतधन्वा
इत्यादि । प्राय इति किं ? धृतधनुषमनाय इति पुष्यदन्तः ।
पुष्पधन्वा पुष्पधनुः कन्दपः ।
संप्राज्जानुनी जुर्वा तूर्ध्वात्। संप्राभ्यां जानुनो जः स्यात् है,
अर्ध्वात्तु वा। संहतं जानु यस्य संजुः । प्रगतं जानु यस्य प्रजुः।
अड्ड़ जानु यस्य अङ्घजुः अर्द्धजानुः ।
सुसंख्याभ्यां वयसि दन्तस्य दटः । सुशब्दात् संख्यावाचकाच
परस्य दन्तस्य दट स्याडे वयसि गम्यमाने ।
ऋ इत् । शोभना
दन्ता अस्य सुदन् षोड़शदन् कुमारः, दिदन् वत्सः (३)। वयसि
कि ? दिदन्तो गजः ।
स्त्रियां नानि । स्त्रियामन्यदार्थभूतायां दन्तस्य दटः स्यात
..
(१) निकुच्य आच्छाद्य इति कार्तिकेयः।
(२) ङइत, अस्थितिः। ङित्वादन्त्यस्य स्थाने।
(३) .शिशुत्वावस्था विह गम्यते इति तत्त्वबोधिनी।

·.8३० मुग्धयोधं व्याकरणम् । हे संज्ञायां गम्यमानायाम्(१)। सुदती, फालदती। नामि किं ? सुदन्ता। 4- अग्रान्त-श्यावादिभ्यों था। अग्रान्तात् ण्यावादेव परस्य दन्तस्य दट: स्यात् हे वा ।' कुन्दकुद्मनाग्रवद्दन्ता यस्य कुन्दकुद्मलाग्रदन् 'कुन्दकुमन्नाग्रदन्तः, श्यावदन् श्यावदन्तः (२) । श्यावारोक(२)वराहादिपमूपिकगईभाः । शिखरः शुद्धशमी च श्यावादी दग कीर्तिताः ककुदस्य ककुदवस्थायां गेले तु वेः। अवस्थायां गम्य- मानायां ककुदस्य ककुत् स्यात् है, वेस्तु गैले(४) । अजातं ककुद- मस्य अजातक कुत् वत्सः, स्थूलककुत्तरणः (५) । अवस्वायां किं ? श्वेतककुदः । ककुदिव ककुदं शृङ्गादि, त्रीणि ककुदानि यस्य विककुचिकूट: (07 .. . . (1) टयगयोगात समंख्याध्यामित्यस्य वयसोत्यस्यं च नित्तिः। (२) ग्यायः स्यात् कपिग इत्यमरः, रुपापीतमियो वर्णविशेषः। (३). अरोका अछिद्रा दन्ना अम्य सः अरोकदन अरोकदन्त इति तत्व चोधिनी। अरोको निदीप्तिरिति काशिका । ग्यापारोकाभ्यां संज्ञायामेव विभाषा इत्यपि कागिका। {2} विगन्दात् परस्य कादम्य ककुद प्यारे गैले गम्यमाने इत्यर्थः। (५। कालादिसना वस्तुधमा ययःमझतयोऽवस्था इत्युच्यते। अमलातककुत्, वान इत्यर्थः। पूर्ण ककुत्, मध्यमश्या इत्यर्थः। उन्नतककुत् शवया इत्यर्थः स्थूल ककुत्, वनयानित्यर्थः । यष्टिककुत्, नातिस्यूनो नातिका इत्यर्थ-इति काशिका (५१४१४६ )। (६) ककुदाकारं पर्वतम्य र ककुदमित्युच्यते । न च सर्जम्तिशिखर पर्वत स्त्रिकात् । किताही संपा पर्वतपिशेपसेति काशिका (५118७)। - ·बहुव्रीहि समासः । : व्युद्धयां काकुदस्य काकुत् पूर्णात्तु वा । व्युबां परस्य काकुद- शब्दस्य काकुत् साडे, पूर्णात्तु वा । : विगतं काकुदमस्य (१) विकाकुत्, उल्काकुत्, पूर्णकाकुत् पूर्णकाकुदः। : सुदुयों हृदयस्य हृन्मित्रशत्रोः। आभ्यां मित्रशंत्रोः क्रमात हृदयस्य हृत् स्याद्धे । शोभनं हृदयंमस्य सुहृन्मित्रं, दुष्टं हृदयसस्य दुहृत् शत्रुः ।.. अनयोरिति किं ? सुहृदयः साधुः, . दुहृदयः खलः । आभ्यां किं ? सबृदयं मित्रम् ।... जायाया जानिः । जायाया जानिः स्याद्ध । युवती जाया यस्य युवजानि:, बइजानिः (२), तथाच “युवजानिर्धनुष्याणि"रिति : भहिः। इति बहुव्रीहिसमासः समाप्तः । कर्मधारय समासः । (यः) इदानी यमाह। परमश्चासौ इत्यादि। व्यवत् प्यन्तम्। इतःपरं सूत्रे यत् प्या निर्दिष्टं तावत् स्यात् । अतिदेशाइंट पूर्वमिति पूर्वनिपातः । विशेषणानां विशेष्यैः । विशेषणानां विशेष्यैः सह यः स्यात् । एकार्थानां दानां सो यसंज्ञ इत्युताम्। तत्र एकार्थता च (१) तालु काकुदमुच्यते इति काशिका ( ५।४।१४८)। (२) यद्यपि जानिः सीमन्निनीवध्वोरिति नेदिन्यादौ वर्तते, तथापि युवती नाया यस्य इति वाक्ये युवजाय इति निवारणार्थ सूत्रकरणमिति गङ्गा- धरः। यत्तु पोजाय इति खयमतं तत्समासान्तविधेरनित्यत्वज्ञापनार्थमिति दुर्गादास ·४३२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । सामानाधिकरण्यम् (१)। तश भिन्न प्रतिनिमित्तानामेक- स्मिन्नर्थ हत्तिः (२)। सा च विशेषणविशेषरुपाणामेय भवति (३)। तत्र यसामान्धाकारगा प्रवृत्तमनकप्रकारि वस्तु प्रकारान्तरेभ्यो व्यवच्छिा एकत्र प्रकारे व्यवस्थापयति तद्भेदक विशेषणम् (४)। एवं यजेद्यं तहिशेष्यम् । परमात्मा इत्यत्र परमशब्दार्थस्योत्कर्षस्य जीवात्मतः परमामव्यावर्तकत्वाविशेषणा- (२) ममानं एकरूपम् अभिन्न मिति यापन प्राधिकरणम् यात्रयो ययोः प्रतिमिमित्तयोः ते समानाधिकरणे, तयोर्भायः मामानाधिकरगयम, भावार्थ प्यार (२) भिवरत्तिनिमित्तानां-भिवानि टथगभूनानि प्रतिनिमित्तानि गका नापोदकधम्मा येषां ते भिन्नमरतिनिमित्तानेपाम् । यत्र विद्यानहारत-भिन्ने प्रतिनिमित्ते पदार्थतारछेद के ययोरिति बमोहितेन भिनप्रतिनिमित्तयोः शब्दयोरित्यर्थ-न्यार। नीलोत्पन्न मित्याल नीलवमेव नीलगन्दम्य तथा उत्पन्नत्यमेयोत्पन गन्दम्य प्रवृत्तिमिमित्तम्। एतयोरेकग्मिन् अर्थे टत्पलमे रत्ति- बर्तनं विद्यमानतेति यायत सामानाधिकरगयं भवति (३) पिगेषणमिति -यिपूर्थात् गिप लधौ तु विगे इत्यरमात्, गिय कि यसर्वोपयोगे इत्यमात् युनादेर्वा करणे अनट, पिगिप्यते व्यनेनेति विशेषणम् । असर्वोपयोगः परिषीकरणमिति दुर्गादासः। (8) सामान्याकारण-मामान्यरूपतया पिगेष्यत्येनाभिमतातिरित्तिधर्म- तया रत्यर्थः । प्ररत्तमितियारम्भे का, वर्तमानमित्यर्थः। अनेकप्रक.रीति- अनेकधर्मसमानाधिकरणमित्यर्थः । यग्विति-यस्तुपदं द्वितीयान्न पदार्थ- परम्। व्ययछिद्य-व्यायय॑ इत्यर्थः। एकल प्रकारे-ति विषयसप्तमी, विषयोऽवानन्यवद्धारः। व्यवस्थापयति-नियामर्यात, तरमात् प्रकारात् यति रिक्तीकरीतीत्यर्थः। इति पिद्यानुसारः। इतरेभ्यो व्यवच्छेदकत्वात् भेदकत्वम्, एकालप्रकारे व्यवस्थापकत्वाहिशेषणम् । नीलेन भेद्यं प्रकारानरेभ्यो व्यवविद्य एकल प्रकारे व्ययस्थापनीयं विगेथ्यगत्पन्नामति गोयीचन्द्र। - ·कर्मधारय समासः । ४३३ बम् । प्रात्मनो भेद्यत्वादिशेयत्वम् । एवं नीलोत्पलं, पुत्ववद- ग्रही, पाचकपुरुष इत्यादि । यद्यपि नीलादिवत् उत्पलादीना- मपि इतरव्यावर्तकलं, तथापि नीलाद्याश्रयत्वेनोत्पलादीनां प्राधा- न्यारिष्यत्वं, नीलादीनामुत्पलाद्याचितत्वेनाप्राधान्याविशेषण- त्वम् (१)। अतएव नीलादीनामुत्पलाद्यधीनत्वात्तत्तलिङ्गवचनत्वम् । कुन कुण्डः कुण्ठकुन्नः, (२) विस्पष्टपटुः पटुविस्पष्टः, इत्यादी दयोर्विशेषणत्वेऽपि विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारादेकस्य विशे- पत्वं कल्प्यते । अभिधानात् य-स: कचिन्नित्यः, कचिन्न स्यात्, कचिद्विकल्पः । यथा रुष्णसर्पः लोहितशालिः ; रामो जामदग्न्यः अर्जुन: कार्तवीर्यः ; नीलोत्पलं नीलमुत्पलमित्यादि(३)। विशेषणस्य (8) नीलगन्दो हि गुणरत्या द्रव्ये वृत्तवादप्रधानम्. उत्पनगदम्तु नाति- एक्या द्रव्ये एत्तस्यात् प्रधानं ; यतो गुम्पः सत्ये द्रव्ये प्रवर्तते निघनते च, तो गुणः द्रव्यस अनात्मभूतत्याटमधानम् । नातिहि द्रव्यम्योत्पत्तेः प्रभसायिनागात् प्रव्यं न नहाति, यतः सा द्रव्यस्यात्मभूतत्वात् प्रधानम् । एतच देतं सागमा- सभेत त्यल एवं व्यवस्थितं; तथाहि वेतगुणयुकन्य सागस्याभावे यन्नर. शुतोऽपि राग यानभ्यत एष, न तु वेतगुणयुक्तं द्रव्यानरमिति गोयीचन्द्रः (समासपादे ८६ सालम् । (३) फुण्ठत्पन्न मियायामल्पसंस्कारवत्वं कुअवयवमताघट संसार इति भयोरपि गुणयन्दप्यम् । पुण्ठत्यस्य यद्यप्यात गुणवं कुशवम्य गुगपत् तथापि लक्षणयासामानाधिकरण्यं बोध्यम् । केचित्त फण्ट कुज इन्यव मामानाधिकरणयं विषयतेव, कुण्ठ गन्दस्य कुलगन्दस्य कविषयत्यादिति भाप इनि विद्यालद्वारः। १३। कपिदित्यनेन तदेव पाह्यं यत्र समामे बदमापारि लग रति दया गन्दपत्तिरियम् । अतएव कर्मधारयादपि हर मनुमन्दयो भवति, लम- पर्पवान् पर्वत इति । नहि बमोहिया सोऽर्थः मतिपादित करते. एकामा पर्वत रनि। एवं लोहितगालिरित्याप। रेपि गीतमाम वापिनिय- मेर समा मन्यन्ते. तलपि एम्। सतए नीलोत्पन्न बलर रति मर्मत, ·माद कर टादिनम्नद्र ८२ मुमो काकरम् । इनरमायन विवि मह हतः गिग, गाहर इलाटी न । पान: गिरानः इलादी बटा मानानां निवृत्ति- नांदावन नदेव मन्योरतमानदान मामादागर मतद किंगदाद म पनि बधित् : जैन एबवन्तः । बहुना दानामयिं कुचंद्राड नंयानी इत्यादि। बहन दानां नहानन कुनि, मइड नदीतच नन्दन- बेति, ही नामी साना बानी अन्यका वेति, रादी गो: मित्राटी मइद्रोदनं पट्टावामनन्द्रका राजगोनोग- मियादियोगायत : मर्वान्दव परददेन तलाव-द- नाशकारवाभावमहाद। सामने नहानीटोल्ट प्वाम- कन्यन्न नगमने गनगी तिन सादेव! वहां नरेननं नर र कामटर बन जात्र रमाइरहेगनेको इन्दर कामाटामाची-- धमलेन ट -मनट पदः । न्नु क.नं. न राह: अमरमर्दिनः भटटर नमः अनार .: द. रत-देनदारितः रनरेन्यः नाटिरभिन्नता हरदोहोदियः। किन इन दान दो दिनों दो दर्द डोंगर न टिमेन्द्र दाद न! यह किस कदर ने इन दमान- दरूनानामित मिति निदानरः दातु इटिसरमा दहा टन्नाटा र भावको समदि पन्द्र::

·कम्मधारय समासः । ४३५ दानामपि च-हसौ.स्वीकृत्यापि राज्ञो गौय अखश्च पुरुषश्चेति, पञ्च भुक्तवन्तो ब्राह्मणा अस्येत्यादौ राज्ञो गवाखपुरुषाः पञ्चभुक्तावद्राह्मण इत्यादि न स्यादनभिधानादित्याहुः। ग्रन्थक्वन्मते तु महनीलोत्- पलम् इत्यादिप्रयोगाभावनिश्चयश्चेदस्ति, तदा रानो गवाखपुरुषा इत्यादिवत्तादृशप्रयोगाभावोऽनभिधानादिति प्रत्याख्यातम् । तथाच कालाः परिमाणिनेति. (१) पाणिनीयसूत्रे काला. इति. व्वनिर्दे- शाचिदोऽप्ययं सः, तेन डे अहनी जाते अस्थेति विग्रह बङ्गजात इत्यादि. स्यादिति न्यासकतोक्तमिति । अभिधानात्. . क्वचि- दन्यत्रापि--- एकादीनां यः । एकादीनां.स्याद्यन्तेन सह यः स्यात् । एका चासौभाटी चेति एकशाटी। एकादः पूर्वनिपातः । सर्व- वेदाः । एकादिर्यथा,- एक सर्व जरत् पूर्व समान नव मध्यमाः । जघन्यचरमौ वीर पुराणाऽपर केवलाः । मध्यः प्रथम एकादाविह पञ्चदश स्मृताः ॥ सामान्यशब्देनोपात्तत्वात् कार्षापणार्थपुराणशब्दस्य इह न ग्रहणम् । विशेषणविशेष्यत्वादेव सिद्धे एकपण्डितः सर्वशक्त; जरत्याचक इत्यादौ पूर्वनिपातार्थोऽयमारम्भः (२) । पूर्वकालस्य । पूर्वकालक्रियावाचिनः परकालक्रियावाचिना (१) मुकुन्दं सचिदानन्दमित्यस्य टीका द्रष्टव्या ( अष्ट)। (२) अन्यथा एकादीनां पण्डितादीनाञ्च हयोरेव विशेषणत्वात् कुमकुण्ठं: कुण्ठ कुज इत्यादिवदनियमः स्यात् ।

·मुग्धवोधं व्याकरणम् । । सह यः स्यात् । प्रादी मानः प्रसादनुलिसः मातानुलिप्तः, लून- प्रगढ़ः, लिसवामितः, बद्रताड़ितः, नापितभोजितः । इदमपि पूर्वनिपातार्थम् । दिक्तव्ययोनामि। दिग्वाचिन: संख्यावाचिनय स्याद्य- न्तेन मह यः स्यात् नामि गम्यमाने। पूर्वी चामाविपुकामशमी चेति पूर्वेषु कामशमी (१), चतुयिद्याः, पज्ञाम्राः, सप्तर्षयः । अत्र से एय संज्ञाप्रतीते: वाक्याभावेऽपि बालबोधनाधमर्थकथनम् । नामि किम् ? उत्तरा वृक्षाः, अष्टी बामणाः। विशेषणत्वादेव सिद्ध नियमार्थमिदं, तेनानाम्नि न स्यात् (२)। पञ्चपुराणानां दशदिन पञ्चपुरुपगामिन्य इत्यादयोऽसाधव इत्यन्ये (३)1 शिष्ट- प्रयोगदर्शनात् उत्सर्गलेन कचिदनानापीत्यन्यः । चतुर्दिगोणा- ---FSA- - - (१) पूर्वेषुकामगमीति देगायिगेपमंजेति प्रयोगरत्नमाना। (२) कथं तईि "लिनोफनाथेन सदा मपविष" इति कालिदामः? विनोक- गन्दग्यामजात्यात् । न च समाहारे हिंगुः, दिगोरिति छोप्पसगात् । न च पालादित्यं कल्पाम्, “यदि विलोकीगणनापरा स्यात्" इति प्रयोगविरोधात् । न चोत्तरपद इति समामः, विपद तत्पुरुषस्यैह दुर्लभत्यात्। व्यत्रोच्यते । नोक- गन्दोल लोकमानदायपरः। वाश्ययो लोकस्त्रिलोकः, गाकपार्थिवादिः प्रति प्रौदमनोरमा। त्यसोधिन्यामप्येयमेव । मल्लिनाथमते विलोकनाथेन इत्याल उत्तरपदहिगुमम मः। रघुयंगे श५ लोकस्य टीका द्रष्टव्या। (२) “पञ्चपुराः पञ्चपुराणानां दगदिनु इत्यादयोऽमाधव रति संक्षिप्त मारे दृश्यते ( ममामपादे ८६ सूत्रम् ) । पञ्चपुणगामिन्य इति त तल न हन्यते । "कथं तर्हि पञ्चपुरुपगामिन्य इति ? छान्दमोऽयं प्रयोग इति वाच्यम, अथवा गिटप्रयोगदर्शनात कायनाम्नपि संख्यायाः ममामो भाति । विगुग्ण चतुर्थर्ग- पड़ यादयः पसीममामेन अथवा विमल्यो गुण इत्यादी वाक्ये गालपार्थिवादि- वार ममास" इति गोयीपन्द्रः।

·. कर्मधारय समासः। ४३७ नवमन्य मानिनी, विचन्द्रज्ञानमित्यादौ तु चतसूणां दिशा समा- हारश्चतुहिक्, योश्चन्द्रयोः समाहार हिचन्द्रमिति गसात्(१)। पूवास वर्षासु भवः पौर्बवार्षिक इत्यत्र तु कालवाचिपूर्वशब्द- स्यकादित्वात् सः (२)। : "कतरकतमयोर्जातिप्रग्ने। कतरकतमयोोतिप्रश्ने.. एव यः स्यात् । कतरकठः (३) कतमकठः ।. जातिप्रश्ने कि ? कतरः .पाठकः । किमः क्षेपे। क्षेपो निन्दा, तस्यां गम्यमानायां किमो .यः स्यात् । किंराजा यो न रक्षति महीं, (४) किंगौः यो न वहति भोरम् । क्षेप किं ? को राजा पाटलिपुत्र ? प्रश्नेऽत्र किंशब्दः । निन्द्यानां निन्दनः । निन्दाविषयाणां निन्दाकरणः . (५) सह यः स्यात् । वैयाकरणश्चासौ खचिश्चेति वैयाकरणखसूचिः निष्प्रतिभ इत्यर्थः (६)। याज्ञिककितवः अयाज्ययाजनाटणा- (१) ननु यद्यनाम्नि नायं समाससदा कथं चतुर्दिगौशानित्यादौ . समासः-१ यत अाह-चर्दिगिति । चतसृणां दिशां समाहारः चतुर्दिक, चर्दिश ईशा- चबर्दिगीशा इति पश्चात्तत्पुरुषः। वयोश्चन्द्रयोः समाहार इति हिचन्द्र,पाना- दित्वात् स्त्रीत्वाभाव इति गोयीचन्द्रः । (३) अब पूर्वशब्दस्य कालवाचित्वं, न त दिग्वाचित्वम्, अतएव "एकादीनां य" इत्यनेनैव समासः। (३) गोलञ्च चरणैः सहेति जातित्वमिति । (8) महीरक्षणं हि राज्ञो धम्मस्तदकरणात्स्य निन्देति गोयीचन्द्रः । (५) निन्दनैरित्यनेन निन्दासाधनानां निर्देशात् निन्दादिपदोपादाने माभू- दिति दर्शितमिति बृहन्मुग्धबोधम् । (६) - खसूचिरिति-यः पृष्टो निष्पतिमत्वात् खं सूचयति अहो गगन निर्मलमिति, प्रग्नं विसारयित, म निष्फलव्याकरणाध्ययनत्वात. कुत्यते ।

·.. ४३८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पर इत्यर्थः । तार्किकदुर्दुरुट: (१) नास्तिक इत्यर्थः । .. निन्द्यानां किं ? वैयाकरणश्चौरः, न ‘ह्यत्र वैयाकरणत्वं निन्द्यते, किन्तु चौरत्वम् । निन्दनैः किं ? कुत्सिती विप्रः । विशेष्यस्य पूर्वनिपा- ? तार्थम् इदम् । :: पापाणकयीनिन्यः। निन्दाविषयः सई : पापाणकयोर्यः स्यात् । पापनापितः, अणकनापित: (२) । इह पापाणकशब्दो खवृत्त्यपरिजाननिन्दावचनी । निन्द्यस्य पूर्वनिपाते परनिपा- तार्थमिदम् । उपमानस्य सामान्यवाचिना। उपमीयते येन तदुपमानं, सादृश्येन स्वभिन्नपदार्थपरिचायकम् इत्यर्थः । उपमानोपमेय- योरव साधारणी धम्मः सामान्यम् । तदाचिना सह उपमान- वांचिनो य: स्यात् ।, शस्त्रीव श्यामा (३) शस्त्रीश्यामा देवदत्ता, इति कैयटः। न हि वसूचनमेव निन्दा, किन्तु निष्पतिमत्वमत्र निन्दारूप गर्मितं प्रतीयते। निष्पतिमतया हि वैयाकरणो निन्द्यो . भवति। . यतो व्याकरणाध्ययनसंवेदनसम्बन्धेन वैयाकरणशंब्दसत्र प्रवृत्त-इति गोयोचन्द्रः ।। :. (१) , दुईस्ट इति-दुन्न उत्थेये। दुवः ।ौणादिकः ; कूटप्रत्ययः। बडलमन्यनापीति गेल्क् । रलयोरेकत्वस्मरणान्जस्य र इति . प्रौढमनोरमा तत्त्वबोधिनी च । . अयुक्तिवादी दुर्दुरूटः, युनिमनानन् प्रगल्म इत्यर्थ- इति, यो युक्तिमजानन् पृथिव्यादिकमीश्वरवतं न भवतीति वदति स इर्दुलूट-इति च प्रयोगरत्नमान्दा टोका। (२.) . कुपूय कुत्सितोऽवद्य खेटगणिकाः समा इत्यमरः। विजेयः कुत्मितो- एक इतिच नाममाला। (३) स्वल्पगस्तं गस्ती, अल्पार्थे ईप्रत्ययः । शम्श्री तु कुरिका। इह पूर्व- पदं तत्महशे लाक्षणिकमिति सूचयित लौकिकविग्रहे. दूवशब्दः प्रयुज्यते” इति सिद्धान्तकौमुदी। ये सामान्यं,धर्ममभिधाय सामान्यवति द्रव्ये वर्त्तन्ने, तमि- ·कम्मधारय समासः। ४३८ हंसश्येनी (१) शाटी.: सामान्यवाचिना किं ? पर्वता. इव बलाहकाः (२)। उपमानस्येति किं ? देवदत्ता इव श्यामा । कश्चित् श्यामवं गुणमुपादाय शस्त्रौशब्दो देवदत्तायां वर्तते, अतः सामानाधिकरण्यमित्याह । तन्मते शस्त्री चासौ श्यामा.चेति वाक्यम् । वचनसामर्थ्यायधिकरण्येऽपि. य. इत्यन्ये । “एवं परत्नापि। उपमेयस्य व्याघ्राद्यैः : सामान्याप्रयोगे। उपमेयवाचिनो व्याघ्राद्यैः सह यः स्यात्. सामान्यस्याप्रयोगे. सति ।....पुरुषोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः। व्याघ्रादिर्यथा- व्याघ्र पुङ्गव शार्दूल सिंह कण्ठौरवर्षभाः (३)। वराह महिषाकर्ष पद्म कुञ्जर हस्तिनः । कमलं पल्लवं नागः केशरी वृषभो हरिः । वषश्चन्द्रः किशलयं कड़ारोऽन्ये प्रयोगतः ॥ सामान्याप्रयोग किं. ? पुरुषो व्याघ्र इव शूरः । शूरत्वमिह उपमेयोपमानयोः पुरुषव्याघ्रयोः साधारणो धम्मः । धीयन्ते। यथा शस्त्रीव श्यामा इत्यान श्यामाशब्द उपमानोपमेययोः साधारण- धर्मवचनः तद्धर्मयुनायां देवदत्तायां मत्वर्थीयलोपादभेदोपचाराहा वर्तत इति भवति सामान्यवाची-इति गोयीचन्द्रः । (१) हंसीव श्येनी हंसश्येनी, पुंवद्भावः। श्येनीति श्येतशब्दस्य स्त्रियां रूपं, पद्धतीशक्तीत्यादिना निपातनात् सिद्धम् । (२) अल बलाहकशब्द उपमानोपमेययोर्न साधारणधर्मावाची। हको मेषः। (३) कण्डीरका सिंहो मत्तहस्ती वा । बला- ·•. ४.४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । : येण्यादेः कतादिना व्यर्थे । येण्यादः (१) कृतादिना.सह या स्यात् अभूततावे। अशेणयः श्रेणयः कताः श्रेणिकताः (२).! देण्यादियथा- ''णिः कुडुममुदकं पूगः। : कुशलं निधनं कुसुमं कूटः । इन्द्रः कृत्रिम पण्डित मुण्डम् । निचयो निपुणो देव विशिष्टम् । श्रमणश्चपलो राभिर्दशदध्यापकः पटुः । ब्राह्मणः क्षत्रियो भूतो वदान्यः कपणी मृदुः ॥ कुडमविशिष्टयोः स्थाने पदार्थविषयशब्दौ पठत्यन्य: । कतादि- यथा- कृत भूत समाजात सम्भावित निराकृताः । गत उक्त समानात समाख्यात विकल्पिताः ॥ मतावधारित ख्यात मुक्ता सात युतानि च । कलितोपलतानातावधारितमुपाक्वतः.(३)। एकविंशतिरत्रोता शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ (१) श्रेण्यादय इति लिष्टत्वात् श्रेणिशब्दस्य हखेकारान्तस्य श्रेणीति दीघ- कारान्तस्य च पहणं । *** श्रेणिपूगकूटा: समूहवाचकाः-इति. प्रभाप्रकाशिका ! (२) यदा तु सिद्धा एव घेणयः सम्यक् कतारूदा समालो नेष्यत इत्यागये. नाह अत्रेणयः श्रेणय इति । एवोन गिल्लेन पण्येन वा. ये नीवन्ति तेषां समूह श्रेणिः । च्यन्नानां तु कुगतीति नित्यसमासः परत्वात्-श्रेणीकृतम् । इह तु चौ चेति दीर्घ इति तत्त्वबोधिनी। (३) संचितसारे कलित इत्यल कणित इति.पाठो दृश्यते । .

·कम्मधारय समासः। ४.४.१ - • • .. घेणीभूतः पूंगीभूत. इत्यादौ तु श्रदादित्वात् (१), 'सः । युर्थे. .किम् ? श्रेणयः कताः । :... अनक्तस्य सनक्तिीन,। अनक्तान्तस्य सनक्तान्तेन सह यः स्यात् (२)। कतञ्च तदकतञ्चेति कताकतं । कृतभागसम्बन्धात् कृतम्, अवतभागसम्बन्धात् . अक्कतम् अवयवधर्मेण : समुदायस्य तथा व्यपदेशात् .(३)। एवं लिष्टालिष्टं, मुक्ताभुक्तम् इत्यादि। कतारपक्कतादिना ।.. ताटेरपक्कतादिना सह यः स्यात् । कतञ्च तत् अपतञ्चेति कृतापकृतम्, अभिमतानभिमतयोर्भागयो: करणाकरणात् (४) । भुक्तञ्च तदभ्यर्हितत्वात् विमुक्तञ्चाशोभनत्वात् भुक्तविभुक्त (५)। कियगतं कियत्प्रत्यागतं गतप्रत्यागतम् (६)। . - ... :.. (१) व्यस्य ग्यनुकारेत्यादिना उादित्वात् इत्यर्थः। उUदिस्थले श्रदादीति संक्षिप्तसारमतम् (समासपादे ५२ सूत्रम् )। यदि च्युर्थे समासोऽयं, तदा चिप्रत्ययान्तानां श्रेण्यादीनाम् अभूततनावेऽर्थे अवगते कथं समासः ? अत आह.प्रदादित्वादिति। तभूतव्यतिरिक्तख चिप्रत्ययस्यैवाभाव इति गोयीचन्द्रः । (२) नजमानाधिकेन नब्रहितं समस्यते इति सूत्रार्थः, तेनेह न सिद्धं चामुक्त च-दूति तत्त्वबोधिनी। (३) ननु कताकृतमित्यादौ कथं सामानाधिकरण्यं, न ह्येक वस्तु कृतं स्याट- कंतञ्च-प्रत्याशङ्कयाह कतभागेति । “एकदेशकरणात् तम्, ‘एकदेशान्तरस्या- करणात् तदेवाचतम्" इति तत्त्वबोधिनी। कृतं किञ्चित् धान्यस्य तण्डलादि, अकृतं किञ्चित् तण्डुलस्यानादि इति कताकतं तण्डुलादिकमिति प्रभाप्रकाशिका | (8) कृतापकतमित्यत्राप्यसमाप्तिगम्यते, यत् कृतं तदेवापसतं विरूपं तर मित्यर्थावग़मात्-इति कैयटः। अकरणादित्यत्र अप्रशस्ते नज, करणमण्यकरण- मेवाप्रशस्तत्वात्-इति विद्यालङ्कारः। ! .. (५) विशब्दोऽत्र.अशोभनत्वं द्योतयति. विरूपवत्-इति गोयीचन्द्रः । (६) गतप्रत्यागतं.लोकबन्धविशेष इति प्रभाप्रकाशिका। ५६ .

·४४२ मुग्धबोध व्याकरणम् । यदा तु पूर्व गर्न पचात् प्रत्यागतमिति वाक्यं, नटा पूर्वकान- म्येति म: । क्रयगामी कायिका (१) चति क्रयायिका, मनीपा- दित्वात् घः। क्रयावयवत्वात् क्रयः, ऋयिकाययवत्वात् ऋयिका इति अवयवधग समुदायम्य तया व्यपदेगादभेदः । एवं पुटा- पुटिका फलाफनिका मानोन्मानिका ति (२) । सदादिपून्यमानयोः पूज्यमाननागादिभ्याम् । मदादेः पूज्य- मानवाचिना पूज्यमानवाचिनो नागादिना मह यः स्यात् । संयामी पुरुषवेति मत्पुरुषः । सदादिर्यया- सन्महत् परमोत्कृ टोत्तमा: पल मदादयः । पून्यमानेन किम् ? सन् भन्यः, विद्यमान इत्यर्थः । उत्कृष्टो गौः, पसादुद्धृत इत्यर्थः । गौवामी नागरोति गोनागः । नागादि- युवा- नागो हन्दारकयैव कुञ्जरोव वयो मताः । यात्रादित्वादेव मिळे सामान्यप्रयोगैऽपि यमविधानार्थमिदं, तेन नागन्दारकः शूरः (३) नरहन्दारको दुधः । पूच्चमानस्येति किम् ? मैत्री नागः मूर्खलात् । जातः पोटादिप्रगंमार्थाभ्याम् । जातिवाचिन: पोटादिना प्रशंसावाचिना च सह यः स्यात् । इभ्या करेणुः, पोटा स्वीस- ? !!) ऋयगन्दात् अल्लाः कः, मनोविज्ञयामार. कायनाशीरके इत्या- दिना बजारस्य कारः। १२) अटामो ऽटिशाति. फन तत् कनिका चेति. माननद उना- निशा चेति वाक्यम् । (३) वृन्दं रूप प्रशानदा असि सन्य. गोटयादिना हादित्वात् पारकमन्ययः । एन्दारशः मरे मि मनोजवेष्यो नि रति मेदिनो।

·कर्मधारय समासः। ४४३ लक्षणा, इभ्या चासौ पोटा चेति इभ्यपोटा, गोवेहत्। पोटादि- यथा- पोटा वेहत् वशा धूर्तस्तोक श्रोत्रिय धेनवः । प्रवक्ता युवतिर्गृष्टिस्तथा वस्कयनौत्यपि । अध्यापकः कतिपयो दश त्रिभिरिहेरिताः ॥ (१) वक इव वकः पुरुषः स चासौ धूर्तश्चेति वकधूर्त इत्यत्र निन्द्यानां निन्दनैरित्यनेनैव सिहे कठधूर्त इत्यादौ अनिन्दार्थं वचनम् । धूर्त्तकठः “जनयति कुमुदभ्रान्तिं धूर्तवको हि बाल- मस्याना" मित्यादयोऽसाधव इत्यन्ये, उत्सर्गत्वात् विशेषणविशेष्य- • त्वेनैव साधुत्वमित्वपरः। अत्र प्रशंसार्थशब्देन रूढ़िशब्दानां मतल्लिकादीनामेव ग्रहणम् (२)। गौश्वासौ मतल्लिका चेति गोमतल्लिका गोमचचिका गोप्रकाण्डं विप्रोतः विप्रतलज: (३) । युनः पलितादिना। युवन्शब्दस्य पलितादिना सह स्यात् । युवा चासौ पलितश्चेति युवपलितः । यः (१) उभयव्यञ्जना पोटेत्यभिधीयते ( स्तनश्मवादियुक्ना स्त्री)। ग्टष्टिरेक- वारप्रसूता। धेनुः प्रत्ययमसूता। वशा बन्ध्या। वेहत् गर्मोपघातिनी। वक- यणी तरुणवत्मा-इति काशिका (२१६५ ) । प्रत्ययः अभिनवः, दुग्धपानाधीन- जीवनो वमो यस्याः मा इत्यर्थः। संक्षिप्तसारे अध्यापक इत्यत्र अध्यायक इति पाठो दृश्यते। अधिपूर्वादिङो णकः विरायादेशश्च-इति गोयीचन्द्रः (समासपाटे १०२ सूत्रम् ) । (२) ये तु यौगिकाः प्रशस्तशोमनरमणीयादयो ये च विशेषवचना शुचि- महादयो ये च गौण्या हत्त्या प्रशंसा गमयन्ति सिंहो माणवक इत्यादयस्ते सबै व्युदस्यन्ते-इति प्रौदमनोरमा तत्त्वबोधिनी च । (३) गोमतल्लिकत्येवमादीनां शोभनः प्रशस्तो गौरित्यर्थः । "मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुह तल्लजौ। प्रशस्तवाचकान्यमूनि" इत्यमरः ।

·४४४. मुग्धबीच व्याकरणम् । पन्नितादी तु पन्नितः खन्नतिबंन्तिनी जरन् । प्रायो नामग्रहगे निइविशिष्टयापि ग्रहणे. तेन युवती चामी पन्निा चेति युवपलिता बुवचरतीति। व्य-तुन्यार्ययोरजाया। त्यमंन्जकल्यान्तानां तुन्यार्यानात्र जातिभिन्नवाचिभिः सह य: स्यात् । भोन्योरणं पानौयगीतं, गीतपानीयोपापानीयादयोऽमाधवः इत्यन्ये । गीनगुणयुक्तं पानीय- मित्यादिवाक्ये शाकपार्थिवादित्वात् मिमित्यन्यः । तुन्यतः महमखेतः। तुन्यमहान् मगमहान् इत्यादी तु सदादिलात् प्राप्तः मोऽनेन बाध्यते परत्वात् । तस्य तु महापुरुष इत्यादी विषयः । अजाल्या किं भोज्य औदनः । वर्णानां वर्ग: । वर्णवाचिनां वर्णवाचिमिः सह यः स्यात् । कणसारङ्गः क्षणगवन्नः, भारङ्गशवलगब्दी (२) मुख्यत्या नमु- दायवृत्ती, अवयवप्रमिद्धेः समुदायप्रमिहिर्बतीयनौति न्यायात् । क्षणगब्दो हिणावयवसम्बवात् समुदाये वर्त्तते इति गोगा- मामानाविकरखात् पूर्वणाप्राप्तेऽनन यो विधीयते (२)। तत्र गैग्णवाहिशेषणत्वेन क्षणशब्दस्यैव पूर्वनिपातः । यत्र तु अवयव सम्बन्धात् समुदायहत्ती तत्र कामचारात् प्रागभावः, राशला: शुलासपण इति। यथा (1 भारत भवटेलिवियनर। : अब शादिगदा वयववियद्वारेन्यावविनि वर्तमाना एख, न म . व्यवहारे। दो मुखभावन मानानाधिकरयामावादमाप्तो खूबान्तरेर चन्नारयो विधीयते हिन्दुवोधम् ।

·कम्मधारय समासः। .४४५ • कुमायाः श्रमणादिना । क्रमांरौशब्दस्य श्रमणादिना सह यः स्यात् । कुमारी चासौ श्रमणा (१) चेति. 'कुमारीश्चमणाः । मधोनन्द्यादित्वादनः । श्रमणादिस्तु- श्रमणा तापसी दासी बन्धको कुलटेत्यपि । .: तथा प्रव्रजिता गर्भिण्यत्र सप्तःप्रकीर्तिताः ॥ कुमारस्य चःमृहादिना। कुमारश्चासौ मृदुश्चेति कुखारभूदुः कुमारीःचासौ मृद्दी चेति कुमारमृहौ.। मृहादियथा- मृदु पटु पण्डित चपला निपुणः । कुशलाध्यापकमप्यभिरूपः ॥. मृदादौना कुमारीसामानाधिकरस्खे स्त्रीत्वमेव विशेषणत्वात् । चतुष्यदां गर्भिण्या। चतुष्पदा जातिवाचिना गर्भिण्या सह य: स्यात् । गोगर्भिणी अजगर्भिणी। चतुष्पदां किं ब्राह्मणौ गर्भिणी, शरभी गर्भिणी (२)। मयूरव्यंसकाद्याः। मयूरव्यंसकाद्याः शब्दाः 'यसंज्ञका: निपात्यन्ते । व्यंसयति छलयति व्यंसको धूतः। विपूर्वादंसंधी- र्णकः । . मयूरश्चासौ व्यंसकश्चेति मयूरव्यंसकः . छात्रव्यंसकः काम्बोजमुण्डः । यवनमुण्डः । एहौहादयोऽन्याथें । 'अन्याथें वर्तमाना: एहीहाद्याः मयूर- व्यंसकादित्वात् यसे निपात्यन्ते। एहि इहेति यत्न कम्मणि. वर्तते. तत् एहौहम्, एहि यवैरिति यत्र कम्मणि वर्त्तते तत्. एहियवम्, एहि. वाणिजेतिं यस्यां क्रियायां सा एहि- (१) श्रमणा.सनमासिनी। (२) शरभः शलभः।

·१४८ गुग्योधमाकरणम् । वाणिजा, पशि मागमिति गमा क्रियायां मा परिमागता, प्रोह कटमिनि यम्यां मा पोरकटा, प्रोटमा पाटग्यमना प्रारला पायिनता मारहा मिचिमा, मिनि नयन- मित्यायने यम्यां मियायां मा भिचिनवणा, पनन्नयणा, उर उमति गम्य क्रियायां मा दहगताना, विद्यमा इत्पन- निपता अपेटिमवमा, उदार याच मापत्रम, अमेय নার শুনাথ, পাণিঃ নিম গাৰখণ, মানি पगचितच पाचपरानं, निरित प्रभिन नियमचं, नास्ति किचिटम्प प्रकिजना नमिदनी गा, पीयाविरम भवासहितका प्रौप्यपापीयान् सपशमी अदितीया सात्वाकानकः उत्पत्य- पाकन्ना जाता,निपतरोहिणी नाता, विपणन्यामा जाना इत्यादि। उदरोवमृजेन्यादीनां त्यादिम्तादिना मियामानय व्याटिना मिोऽमातत्यायें गगो पाठः। पौवामियरक पलाटी में मलेक- दत्वात् पोवाम्बिरकम्य प्रटम् प्रत्यय पो पत्वाम्बिरकं भौशामुहि- तकं प्रौप्यपापोयमम् इत्यादी गित्ते पायचो तिः । यन्तं टेनाभीरणे । ग्राभोले गम्यमाने मयूरव्यंमकादित्वात् शान्तं बमे निपात्यते, यटि यमो घमाह। जहि जोहामिति यः पुनःपुनराह म जहिजोहः (१) हिम्तम्बः उन्नहिजोह उन्नहिस्तम्बः। त्याटिम्तेन क्रियामातले। त्याद्यन्तं त्यादन्तेन मह क्रिया- मातत्ये गम्यमान यमे मयूरव्यमकादित्वात् निपात्यते। अनीत - 11 लोया और मोहति पाउमेदो हारते ।

·[ ४४७ ]. कर्मधारय समासः । (यः) । परमवासावात्मा चेति-परमात्मा। संश्चासौ चिच्चासावानन्दश्चेति-सच्चिदानन्दः । ३५१ । कोडादिः पुंवद् यजातीयदेशीये तत्वे त्वजात्याख्यः । ( कोडादिः ११, पुंवत् ११, य जातीय देशीये ७१, तत्वे ७१, तु ।११, प्रजात्याख्यः ११)। शाकः पिवत इति यस्यां क्रियायां सा अनीतपिवता पचतभृज्जता खादतमोदता इत्यादि । शाकपार्थिवाद्याः। शाकपार्थिवाद्या निपात्यन्ते । शक्तिः प्रधानं यस्य स शाकप्रधानः, शाकप्रधानः पार्थिवः शाक- पार्थिवः, मेरुनामा महोभृत् मेरुमहीभृत्, सुग्रीवनामा कपिः सुग्रीवकपिः, श्रीहर्षनामा नृपतिः श्रीहर्षनृपतिः, मुखयुक्ता नासिका मुखनासिका, त्रिगुणोकता जगती त्रिजगती, अर्धा- वशिष्टं शृतम् (१) अर्धशृतम् इत्यादि । शाकपार्थिवादिराकृति- गणः । अविहित-यस-लक्षणो मयूरव्यंसकादो द्रष्टव्य प्रातति- गणत्वात् । एषां मयूरव्यंसकादीतां यान्तरं न स्यात्, तेन परमो मयूरव्यंसकः। ३५१ । कोडा। कोङ् च पूरणी च ते आदी. यस्य सः । यश्च जातीयश्च देशीयश्च तत्तस्मिन् । तय त्वच तत्तस्मिन् । (१). एतमित्याल समितिक ·मुग्धबोध व्याकरणम् । कोपरग्याटि: एयर प्यार यादी, तत्वोन जातिमंना- बजम् । पाकची पदमभाया। । namaA GINA जानिय प्राध्या च ने. ते न नो यन मः, कोपरग्यादिग्लिाटि। कोडादयो नोसाककोङ न्यादिम्बे ये पटिनाम्ने पुंबत् युः ये जातीय देगाँये च परे। पाचकराति पाचिका चामी खा नति वाक्यम् । एवं रमिकमाया इलादि। पदमी चामी भाया चंति वाक्यम् । दत्तमाया मंदिनभाया महाटमी महानवमी सुन्दरप्रिया कन्यागमनोना इत्यादि। वैयाकरणमाया मौवन- भाया कापायकन्या हेममुद्रिका वाम्मानिनीलादि तु नि- धाभावात् पूर्वमेव मिदन् । नोसाककोङ् इत्याटिना येषां निषेधः प्राप्तन्तेपानवानन पुंवद्धावः, तन मनिकाहन्दारिका द्रोणीमाया कुमारीतहना इत्यादी न स्यात् । जातीये पूर्वपाप्राप्त देगीये कोडादित्वादप्राप्त विधियया-तार्किकजातीया कारकजातीय तार्किकदेगीया इत्यादि। अजात्यास्य इत्यस्य विपपरत्वात् गुगवचनस्यैव तत्वयोः पुंवत्, तन पथ्या भावः पटुत्वं मृदुत्वम् इत्यादी सात्, न तु कठीवं दत्तात्वं पादिका व्यमि- चारिणीतम् इत्यादी। ये तु क्रियापि गुण: इत्याहुः तन्मन पाचकत्वं व्यभिचारित्वम् । तात्वमित्यादी तु नोप्ताकको इत्यादिना निधः । इबित्यनेन यन्मात् जएमन्भवस्तस्तस्यापि ग्रहणात् । कोङ्पूरवादीति किं ब्रह्मवन्धूवान्ना १) । यादौ किं fi: काममारनाटीया कन्दवः।

·कर्मधारय समासः । ४,४८ ३५२..... दिवाष्टाधिका हात्रयोऽष्टाः स्विदशाये ऽन्त्यषटके त्वनशीती वा। ( दिवाष्टाधिकाः ||, हात्रयोऽष्टाः ॥, त्रिदशाये ७१, अन्त्यषटक ७), तु.1१1, अनशीतौ १, वा १०.)। एषामतेः क्रमात् स्युः दशादित्रिके, चत्वारिंशदादि षटक अशीतिवर्जे तु वा । हाधिका दश द्वादश, त्रयोदश, अष्टादश । हाचत्वारिंशत् विचत्वारिंशत् । अनशीती किंाशीतिः । • . . रसिकाभार्यः, पञ्चमीवाचरति पञ्चमीयते, आत्मानं पाचिका मन्यते पाचिकामानिनौ, कुत्सिता दत्ता दत्तापाशा, पाचिका- कल्पा हैमीरूप्या ब्राह्मणोदेश्या सुकेशौकल्पेत्यादि । ३५२ । वित्रा । द्वौ च त्रयश्च अष्ट च ते, तैः सहिता अधिकाः, हाधिकाधिकाष्टाधिका इत्यर्थः । हाश्च वयश्च अष्टाश्च ते। दश श्राद्या येषां ते दशाद्याः, त्रयाणां दशाद्यानां समाहारस्त्रिदशाद्यं, पात्रादित्वान्नेप् तस्मिन् । षणां समूहः षट्कम्, अन्त्यच्च तत् षट्क- ञ्चेति तत्तस्मिन् । न अशीतिरनशीतिः तस्याम् । एषामित्यादि- हिनष्टन् इत्येतेषां स्थान हा त्रयस् अष्टा इत्येते आदेशाः क्रमात् स्युः दशादित्रिकसंख्याशब्दे पर हिनाष्टानश्चेदधिका भवन्ति । इह त्रिदशाद्यशब्देन दविंशतित्रिंशत्शब्दानामेव ग्रहणम् । अन्त्यषटके अशीतिवर्जनात् पञ्चसु एते आदेशा इत्यर्थः। हाधिका दर्श इत्यादि शाकपार्थिवादित्वादधिकशब्दलोपे हाद्यादेशः। एवं हाविंशतिः त्रयोविंशतिः अष्टाविंशतिः हात्रिंशत् वयस्त्रिंशत् ·४५० मुग्धबोधं व्याकरणम्। ३५३ । वकीनस्यैका कान्नी मयाबाम् । (वा1१, एकोनम्य ह, एका-एकात्रो ॥, मन्यायां )। एकानविंशतिः एकायविंगतिः एकोनपिंगतिः । ३५.४। मुख्यहोराजः पः पग च। (मग्वि-अजन्-गन: ५१, पः ११, प-गे, च 1१)। एभ्यः प: स्यात् ये पंगेन । . प्रियमवः परमादः महाराजः । am- .... ? अष्टाविंगत् पनि। एवं द्वाचत्वारिंगत् हिचत्वारिंगत् वयरत्वा रिंशत् विचत्वारिंगत् प्रत्यादि। एवं . पञ्चाशत्-पष्टि-मप्तति- नवति-शब्दे परेऽपि । हांगीतिः बागीतिः; अटाशीतिरिति मह गे घः । एषु किं ? द्विगतं विगतम् अष्टगतम् इत्यादि । वैको एकानय एकात्रय ती। वायमध्य- वर्तित्त्वात् नित्ये प्राप्ने वाग्रहणम् । परे तु जनार्यनत्रः प्रशति- वडावं विधाय एकशब्दस्यादुगागमं कुर्वन्ति (१) । एकानविंगतिः एकानविंशतिः । एकोनविंशतिम्त जनशब्देनैव । ३५४ । मख्य । परी चेति पगात्परयकारो यसमेवानु- कपतीत्यत आह ये पे गे चेति (२) । पकारस्येवर्धवार परदेभ्य (?) एकादिकम्य धादक रति पाणिनिः ।६।२७६ । एकादिनन प्रसन्या स्थादे कस्य पादुगागमय। नो पिंगत्या ममामे सते एकगन्देन सह तीयेति योगयिभागात् ममामः। व्यनुनासिकरिशल्पः। एकेन न यिंगतिः। एकाद- पिंगतिः एकादयिंगतिः। एकोनविंगतिरित्यर्थ रति मिहान्तकौमुदी। (२) पगे चेति ममासवाचकात् पगात् परराकारः पूर्वोतयनातीय इत्ययात् ·कर्मधारय समासः । ४५१ ३५५ । सब्बैंकदेशसङ्ख्यातसङ्ख्याव्यान्नैकानकोऽङ्गोऽङ्गः । (सर्व-व्यात् ५); न ११, एकात् ५१, न. ११, ऐक्ये ७), अङ्गः ६, अङ्गः १) : . एभ्यः परस्य अहन् इत्यस्य स्थाने अङ्गः स्यात् यादौ नवेकात् न चैक्ये। एभ्यः ष इत्यर्थः, तेन सखिसुत इत्यादौ न स्यात् । प्रियसख इत्यादि-प्रियश्चासौ सखा चेति, परमञ्च तदहश्चेति (१) महां- खासौ राजा चेति वाक्यम् (२) । . .३५५ । सबैंक । सर्वश्च एकदेशश्च संख्या च व्यञ्च तत्तस्मात् ! न एको नैकस्तस्मात्, न ऐक्यं नैक्यं तस्मिन् । एभ्य इत्यादि । सर्वशब्दात्, एकदेशवाचिनः पूर्वादः, संख्यातशब्दात्, एकशब्द- मिन्नात् संख्यावाचिनो, व्यसंज्ञकाच्च परस्याहन्शब्दस्याङ्गादेश: स्थात् ये घे समाहारभिन्ने गे च। पूर्वसूत्रात् ष इत्यस्य तिवि- कर्मधारयसमासमेवानुकर्षति न तु जातीयादीत्यत आह ये घे गे च इति कार्तिकेयः (१) अङ्गाहान्तानां पुंस्त्वमभिधानात् । {: (२) अत्र कार्तिकेयः “दूतीवाधासुरमुखे ससखः प्राविशवरिरित्यत्र सखिशब्द- समानार्थकसखशब्देन ससख इति । किंवा सखिशब्दादर्शआदित्वांदप्रत्यये सख इति स इति च पृथक्पदम् । अथवा सखिशब्दात् खार्थे षाः सखः तेन सह- वर्तमानः ससखः। एवम् आगामिवर्तमानाहयुक्तायां निशि पक्षिणोत्यमरोह समासान्तविधेरनित्यत्वात् सिद्धम् । किंवा आगामिवर्तमानाभ्याम् अहोभ्यां युक्ता इति विपदतत्पुरुषादरणम् । अथवा अागामिवर्तमानयोरजोर्युक्तं योगो योति बडबीहिणा समाधानीयम् । ये तु रेफशून्यपाठं कल्पयन्ति तन्मते कम्मै; धारयसमासनैव सिद्धमिति । . ..

·४५२ मुग्धवोधं व्याकरगाम् । ३५.६ । प्राग्वन्नो गोऽतोऽहस्य । . (प्राग्वत् ।श, नः ६, ग: ११, अत: ५, अङ्गस्य ६)। सब्बालः पूर्वाह्नः । एकात्तु एकाहः । प्रत इति किं ? त्रिभिरहोमिर्जात: बाहः । ३५७। कौटग्रामात् तक्षणः । (कौटग्रामात् ५१, तक्षण: ५।)। कौटतमः। परिणामनानुवृत्तेः पे पर इत्यर्थः, तेन प्रियपूर्वाह्नः सुर इत्यादी कतमान्तत्वात् को न स्यात् (१)। ३५६ । प्राग्व । प्राग्वदित्यनेन पुः अवकुष्वन्तरेऽपोति प्राप्तं, तथाच षकार-रेफ-ऋवर्णयुक्ताददन्तात् परस्याङ्गस्य नो णः स्यात् अव-कवर्ग:पवर्ग-व्यवधानऽपि सतीत्यर्थः । साहू इति- सर्वञ्च तदहचेति वाक्यम्, एवं पूर्वाहः अपराह इति। अङ्ग इति कि ? दीर्घाण्य हानि यस्यां दोघीही शरत् (२) । एकाह इति- एकञ्च तदहश्चेति वाक्यम् । अङ्ग इति–तार्थ गः, प्रत्युदाहरणार्थ- मिहोतमिदम् । प्राग्वदिति किं ? संख्यातानः व्यङ्ग इत्यादि। संख्याताह इति कयित्। नैक्ये किं ? योरहोः समाहारः हाहः। सबैकदेशादेः किं ? पुण्याहम् । ३५७ । कोट। अाम्यां परात्तन पः स्यात् यादी। ? - (१) केचित्तु अल अदन्ताङ्गादेशविधानं पम्य बाधक, तेन कचिटपंवादविषये- ग्युत्सर्गोऽभिनिविशते इति न्यायात अशाह इत्यात घप्रन्ययो नाङ्गाटेग इति कार्तिकेयः। {२} अब दोघाइनिति स्थिते नानवादोपि न एत्वमिति। : .

·कम्मधारय समामः । ४५३ ३५८। जातमहदृछाटुक्षणः । (जातःमहत्-हडात् ५१, उक्षा: ५।)। जातोता, महोक्षः। ३५६ । शुनोऽत्यप्राण्युपमानात् । (शुन: ५।, अति-अप्राण्युपमानात् ५।)। प्रतेः प्राणिवर्जादुपमानाच शुन: पः स्यात् यादी। प्राकर्ष इव खा आकर्षवः । प्राणिनस्तु व्याघ्रइव व्याघ्रखा। कोटतच इति-कुट्यां भव: कौटः, कोटयासी तना चेति वारयम् (१)। ३५८ । जातः । एभ्यः परादुनः षः स्यात् यादी। जातोन: इति-जातयामी उत्ता चेति वाक्यम् । एवं महोक्ष: हडोक्षः । यादी किं? महांक्षा शिवः । ३५८ । शुनो। उपमीयते यत् तदुपमानम् उपमेय- मित्यर्थः । अप्राणी च तदुपमानं चेति तत् । अतिर अप्राण्युप- मानव तत् तस्मात् । पाकर्ष: (२) ग्वैति उपमेयस्य व्यावारि- त्यनेन यः । पाकर्षी यूत पन्द्रिये । पाशक शारिफलके कोदगडा- भ्यामवमुनि। पाकर्षणेऽपि मि म्यादिति मेदिनी। मशव्दी चामाटी द्रव्य घातिगणवात्। यद्यपि यद्यपि पाकर्षगन्दोऽपि । तर मायामीनारायः ! ::' पनि भारतमा

·मुग्धयी व्याकरणम् ।
३६०। पानरमृगाजानतः सक्यः ।
(पूर्व-उत्तर-मगात् ५, २१, पन: 1, मक्यः ५)।
एभ्यः पूर्वोहान प्रतियात् मक्यः पः मार यादी।
पूर्वमन्यम् ।
-----
.
...."
"Mak-Map
।
व्यावादी वर्तन ल्यापि यनगदम्य न अाकर्षगन्न मह
यः, उपमेयवाचिन: उपमानवाधिभियात्रायः मह यविधा-
नात् । इह तु उपनयायामपंगटः। एवं व्याप्रगति प्रत्युदा-
हरगोपि। पर तु४) अप्राणिनि वर्तमानात् उपमानवाधिनः
गनः प इत्याहः। एक तु पाक इंव पाकर्ष: ५ आकर्षयामी
बा चेति अाकर्षन इत्याहुः, मूने प्रारूप इव मेति दर्गनात्।
तन्मते उपनीयत नेन इति अनट।
३६०। पूर्बो। पूर्वच उत्तरच मृगय तत्तन्मात्, न अतिः
अनतिः तम्मात् । पूर्वोहादिति-अप्राग्नुपमेयवाचिन इत्वयः ।
पूर्वमन्यमिति-पूर्वगब्दः सक्यः पूर्वावग्रववाची, सधिशब्दो-
{) नारदलायमानदमायादी।
i शानदामाकोरमा सत्ता अब भारदोन कत्र्तव्य ।
11. उमेरम्य बाजारियनेन टर्मियन्दम्य पूर्वस्तितिः मूदिति भाग।
!) दमारोव समुद।
(३) नया ग्रामदैवामदलाई दी।
(६) यरटाइरएनदियोति मति। दव “अतिमानः शानमतिको
वराहः उदानियः। दिशा मेकः मुदस्वामिभक ः। अतिमी मेग
यतिनीदेव तिमगिका tics
।

·कर्मधारय समासः । ४५५ ... ३६१... देशाद् ब्रह्मण: कुमहद्भयान्तु वा। (देशात् ५।, ब्रह्मणः ५, कु-महंयां.५॥, तुं ॥११, वा ।१४) । कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मः कुब्रह्माः।., ३६२। सरोऽनोऽयोऽश्मनः संज्ञाजात्योः । (सरस्-अनस्-अयस्-अश्मनः ५१, संज्ञा-जात्योः ७॥) 1. महानसं:उपानसं लोहितायसं कालायसं पिण्डाश्मः अमृताश्मः । . । ऽपि तदवंयवाची (१) पूर्वञ्च तत् सक्थि चेति वाक्यं, पूर्व सक्थ इति परे । एवमुत्तरसक्थमिति । फलकसक्थं-फलकं शरावरणं चम्म, फलकं सक्थि इवेति वाक्यम् । तत्रापि सर्वं पूर्ववदूह्यम् । ३६१ । देशात् । देशो जनपदः, तहाचिन: परात् ब्रह्म- शब्दात् षः स्यात् यादौ, वा तु कुमहयाम् । कुत्सितो ब्रह्मेति- ब्रह्मशब्दोऽत्र ब्राह्मणवाची। कुशव्दस्य ब्रह्मशब्देन संह यस इति परे । एवं महांश्चासौ ब्रह्मा चेति महाब्रह्मः महाब्रह्मा । देशात्तु अवन्तिब्रह्म इति वक्ष्यति । २६२ । ' सरो। सरस् अनस् अयस् अश्मन् इत्येतेभ्यः नाम्नि जातौ च षः स्यात् यादौ । महानसमिति-महच्च तत् अनश्चेति, उपगतञ्च तदनति, लोहितच्च तत् अयश्चेति, कालच्च तदयोति, पिण्डश्चासावश्मा चेति, अमृतश्चासौ अश्मा चेति वाक्यम् । सर:- शब्दस्य तु मण्डूकमरस जालसरसमिति वक्ष्यति । एषु जालसरस- महानस-लोहितायस-पिण्डाश्माः संज्ञायाम् । मण्डूकसरसोपानस- (१) सक्थि जरुः, सथि क्लीवे पुमानूसरित्यमरः ।

·४५६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । APU........ Me.. NA.ANIRANI ३६३ । सबैकदेशसङ्ख्यातपुण्यवर्षादीर्घाद्रात्रः । (सर्व-दीर्घात् ५, रात्रः ५.) । रावेरेकैकदेश वर्तमानः पृवादिरैकदेशः । पूर्वरात्रः अपररावः । ३६४ । गोरतार्थे । (गो: ५।, प्रतायं ७1)। गोगदात् पः स्यात् यादी, ननु तार्थ । परमगयः । कालायसामृतश्माः जाती। अनयोः किं? मत्सरः महारमा । चन्द्रसरः इतवनसर इत्यत्र चन्द्र तिवनगदी संजे न तु समुदायो, विशेषनिष्ठसंज्ञाशब्दस्य सम्बन्धादुत्तरदस्य विशेषत्तेः (१) ३६३ । सर्वं । सर्वशव्दादेकदेशवाचिपूर्बादः संख्यात- पुण्य-वर्षा-दीर्घभ्यथ परस्या रात्रेः षः स्याट्यादी। पूर्वरात्र इति- रात्रिशब्दोऽपि लक्षणया पूर्वावयवे वर्तते। पूवा चासो रात्रि- रोति वाक्यम् । पूर्व रावरिति परे । एवम् अपररावः मध्यरात्र इत्यादि। सा चामी रानियेति सवरात्रः, संख्याता चासो रात्रियेति संख्यातरातः, पुण्या चासो रात्रियेति पुण्यरात्रः, वर्षाणां राषिः वर्षारात्रः, दीर्घा चासो रात्रियेति दीर्घ- रात्रः। परे तु वर्षादीर्घशष्दी नाहुः । विरात्रम् प्रतिरात्र इत्यादी संख्याव्याद्रात्रयगुलिभ्यामः । यादी किं ? पुण्यरात्रि- हमन्तः । ३६४ । गो । यादाविति-वे पे तार्थभिन्नगे चेत्यर्थः । परम: - - (१) संजालक्षणमार गोयीचन्द्र:-"यो योगटत्तिमितरलापहाय विशेषे. वर्तते स एप संजाख्यां लमते इति ।

·कर्मधारय समासः। 8:५७ : ३६५ । · नावोऽर्बाद गैच। (नावः ५१, अद्धात् ५।, गे ७, च ।१५)।. अहात् परात् नौशब्दात् षः स्यात, अतार्थे गे च । अनावं । गव इति-परमश्चासौ गौश्चेति वाक्यम् । एवं पुमांश्चासौ गौश्चेति पुङ्गवः, षणां गवां समाहारः षद्भवं, राज्ञो गौः राजगवः, स्त्रियां परमगवीत्यादि। अतार्थे कि ? पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । तार्थ इति वाच्य एव, तेन पञ्चभ्यो गोभ्य आगतः पञ्चगवरूप्य इति स्यात् (१) परसूत्रे गग्रहणज्ञापकात् । ३६५। नावो। अईनावमिति अईञ्च तत् नौश्चेति वाक्यम्, अई नाव इति परे । एवं हयो वो: समाहारः हिनावं, विना- वम् । अतार्थे कि ? पञ्चभिौभिः क्रीतः पञ्चनौः । वाय एवं निषेषात् द्वाभ्यां नौभ्यामागतः द्विनावरूप्य इति (२) । ? - (१) हेतुभ्यो मयट्रूप्यौ वा। जेभ्यो न्टवाचिभ्यो हेतवाचिभ्यश्च न्यागतेऽर्थे मयट् रूप्यश्च स्यादिति ढघेकादित्यादिवच्यमाणसूत्रटीकायां वार्त्तिकसूत्रम् । (२) अर्थात् परात्रौशब्दात् षः स्यात्, सति सम्भवे ये थे तार्थभिन्ने हिगौ च, अयमेकोऽर्थश्चकारेणैव सङ्गतः, पुनर्गे इत्यनेन अर्थान्तरोपन्यासो यथा-नौशब्दात षः स्यात् गे अर्थात् अतद्धितार्थ बिगावित्यपरोऽर्थः। तत्र अपेक्षा नास्तीति । अतार्थे इति विशेषणस्य उभयपक्षे योगः * * * दिगौ त यो वोस्तिसृणां नावां समाहारः हिनावं विनावमिति गङ्गाधरः। यतार्थे गे इत्यस्यानुत्तावपि पुनर्गपहणं हिगुसमासे अईशब्दातिरिक्तपूर्व- पदस्यापि प्राप्त्यर्थम् । तेन यो वोः समाहारः हिनावम्, अल नंख्यावाचका: दपि नौशब्दात् षः। पुनर्गकारमहणात् यषयोनिवृत्तिरस्तु इत्यागया चकार पहणं तेनैष तायनुष्यते। इति कार्तिकेयः। ५८ ·४५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६६ । खाया वा । (खाया: ५।, वा ।।)। अखारं अड़खारी इति यः । तत्पुरुष समासः (षः)। कृष्णमाश्रितः लपणाश्रितः । ३६६ । खायाः। अद्धात् परस्याः खाया: षः स्याहा ये पे तार्थ भिन्नगे च । अईखारमिति-अईञ्च तत् खारी चेति वाक्यम्, अई खाया इति परे। गे हयोः खार्योः समाहारः दिखारं दिखारि, त्रिखारं त्रिखारि, हे खार्यो धनमस्य विखारधनः इत्यादि । पामावपक्षे दिखारिः निखारिः स्त्रियामिति न्यासः । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् अईखारमित्यत्र लोवत्वम् । अर्द्धनाव: अनावी अनावमित्यत्र त्रिलिङ्गत्वमिति । इति यः। इदानीं षमाह कृष्णमाश्रित इत्यादि । घा आश्रितायैः षः। द्दान्तस्याश्रित्यायै सह षः स्यात् । कृष्णाश्रित इति । एवं कष्टं श्रितः कष्टाश्रितः, वेदं विहान् वेद- विहान् । विप्राय वेदविदुषे इति भारते । आश्रितादिर्यथा- आश्रितथितविद्वांसोऽतीतात्यस्त(१)बुभुत्सवः । '. (१) हिनात्यस्तः। अत्यासोऽतिक्रमः सोऽपि गतिविशेष एवेति कर्तरि क आदिकमणि को पात्राभ्युमेय इति २१११२४ पाणिनिसूवे तत्वबोधिनी।

·8५८ तत्पुरुष समासः। । आपन्नपतितप्राप्तगमिगामिवुभुक्षवः ॥ गमिन् गामिन् इत्युभयपाठात् भव्याणिन्यपि वा विरि- त्यन्ये। औणादिक इनि गमीति परे । प्राकृतिगणत्वात् सुख- मोप्सुः सुखेप्सुः, विषदीय॑निराकरिष्णुः, इंसमण्डलद्युतिजिष्णु- रित्यादि । (१) खट्वायाः केनक्षेपे। हात्तायाः खट्वायाः क्षेप गम्यमाने तान्तेन सह षः स्वात्। खट्वारूढ़ो जाल्य: (२) खटाप्लुतो जाल्य उत्पथपस्थित इत्यर्थः । न केवलं खटारोहणमात्रेण यस्य निन्दा सोऽभिधीयते किन्तु येन केनाप्यनुचिताचरणेन यस्य निन्दा स इति । इह वाक्ये निन्दा न गम्यते इति वाक्याभावात् नित्योऽयं सः । सवाक्यो यः समासः स्यात् स विकल्यः सुसम्मतः । वाक्याभावे तु नित्यं स्यादिति शब्दविदो विदुः ॥ क्षेप किं ? खट्टामारूढ़ोऽध्यापकः शिष्यान् अध्यापयति । कालानाम् । हान्तानां कालवाचिनां तान्तेन सह षः स्थात् । दिनं संक्रान्ता दिनसंक्रान्ता मुहर्ताः, रात्रिमारूढ़ा । (१) समासविधिषु लक्षणमुपलक्षणमिति न्यायात् क्रियाविशेषणस्यापि, तेन नितान्तचामा निकामसुखी नित्यभीरः मन्दगामीत्यादि इत्यपि का-सि । (२) अननुज्ञातो गुरुणा खट्टामारूढः खट्टारूढ़ो लविताचारत्वादविनीतो-. ऽभिधीयते इति का-सि । जाल्मोऽसमीच्यकारी स्यादित्यमरः। वेदं व्रतानि च समाप्य समारतेन हि खट्टारोदव्या । ब्रह्मचर्य एव भूभिशयनाहोऽपि यः खट्टामारोहति स जाल्मः । रूढ़ञ्चायं तेन खट्टामारोहत न वा निषिध्वानुष्ठानपरः सर्वोऽपि खट्टारूढ़ इत्यु- च्यते। इति तत्त्वबोधिनी।

·मुग्धबीधं व्याकरणम्। रानारूढाः किरणाः, मासं प्रमितः (१) मासप्रमितचन्द्रः मास प्रमातुमारब्धवानित्यर्थः । 'मासस्यैकदेशस्य प्रतिपदश्चन्द्रेण सह सम्बन्धानात्यन्तसंयोगः (२)। व्यायावन्यैश्च । अत्यन्तसंयोग झन्तस्य कालवाचिन: तान्तेना- न्यैश्च स्याद्यन्तैः सह षः स्यात् । मासौ स्थितः मासस्थितः वर्षे भोग्यः वर्षभोग्यः मुहर्त सुखं मुहर्तसुखं सर्वरात्रकल्याणी सर्व- रात्रशोभना । इति द्वीपः । अघ नीषः। नया: समायैः। बान्तस्य समाद्यैः सह ष: स्यात् । पिना समः पिटसमः धान्येनार्थ: धान्यार्थः । समादियथा- समोऽर्थों निपुणः पूर्व जनार्थ सदृशावराः । लचः कलह-सप्राद्यऽप्रादिमिश्रौ (३) मताविह ॥ जनार्थग्रहणात् एकोन: पुण्यहीनः विकाररहित इत्यादि । प्रायो नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् इति न्यायात् गुरु- सदृशीत्यपि। प्राद्यप्रादिमित्र इति-धान्यप्रमित्रः गुड़मिश्र इत्यादि। अस्याकतिगणत्वात् भयविह्वन्तः अस्त्रशून्यः प्रकटजरा (४) गमनमन्यरः वयोज्येष्ठः विरहकशः खेदा गुणाधिकः वधुविधुरः हाङ्गविकल: गुरुतुल्या इत्यादि । - (१) यत मा ल च माने इत्यस्मात् आदिकम्मणि कर्तरितः। (२) प्रतिपदश्चन्द्रेण सह सत्यपि सम्बन्धे नात्यन्तसंयोगः। एतेनात व्याया वन्यैश्चेति परसूत्रस्याविषयो दर्शित इति । (३) कलहः प्रादिमित्रः अमादिमित्र इत्यर्थः । (४) प्रकटेन पलितादिप्रकाशन इत्यर्थ इति विद्यालङ्कारः। १ ·तत्पुरुष समासः। ६ 1 नोकतंगुणवचनेन । बया कृतः तीक्कतः, वीकृतचासौ गुण- वचनश्चेति । गुणमुक्तवान् गुणवचनः कभावेऽमौत्युक्तोऽनट् । यः पूर्व गुणे वर्तित्वा पश्चात् द्रव्ये वर्त्तते स गुणवचनो, न तु गुण- मात्राभिधायकः गुणेनेत्य करणात्, तेन घृतेन पाटवमित्यत्र न स्यात्। बान्तस्य नान्तार्थकतगुणवचनेन सह षः स्यात् । शगुलया कृतः खण्डः शङ्खलाखण्डः, गिरिणा कृतः काण: गिरि- काण: प्रमादन कृतो मूर्खः प्रमादमूर्खः । खण्डकाणादयः खण्डननिमीलनादौ गुणे वर्तित्वा (१) पश्चात् तहति ट्रव्ये वर्तन्ते । शङ्खला शस्त्रभेदः (२) गिरिः शिशुक्रीड़नद्रव्यं (३) प्रमादोऽनव- धानता । खण्डादयस्तु ब्रान्तशङ्खलादिवाच्यकता इति । बोलतेति किम् ? अक्षा काण:, न यत्र बान्तेन अक्षा काणत्वं कृतं, किन्व- न्येन केनापि । भागवत्तिस्तु त्रान्तेनाचा काणत्वकरणादक्षिकाण: स्यादेवेत्याह। गुणवचनेन किं ? गोभिर्वपावान् (8) गोशब्देन लक्ष- णया गव्यमुच्यते । परभृतध्वनिमुखरः शरदन्तुरः इत्यादयस्तु. पोषण मुखरदन्तुरशब्दयोरगुणवचनत्वात्। विशेषार्थावगतिः शब्दसिद्धौ कतमर्थावगतिनिमित्तमर्थनियम मण्डपादिवदतिकाम- तीति नीषस्यैव वाक्यार्थव्यवस्थाघटकत्वात् इत्यन्ये (५) । समादेरा- कतिगणवात् त्रीस इत्यन्यः । (१) द्रव्यगुणीभूतत्वात् क्रियापि गुण इति वैयाकरणानां मतमिति गोयीचन्द्रः। 11) याति इति भाषा | (३) गिरिश्रोगविशेष इति कश्चित् । (8) वपा मेदः। (५) ननु सम्बन्ध विवक्षायां पठीसमासे सति पदमावनिष्पत्तिर्भवति, वाक्यार्थ- ध्यवस्था तुटतीयासमासेनैव घटते, अलाह प्रतीतिषियमपहरतीति न्याया- ·४६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ? धघयोः कता बहुलम् । धघयोर्विहिता या नौ तदन्तस्य कदन्तेन सह षो बहुलं स्यात् । नखनून: चक्रच्छिन्नः अहिहतः हरित्रात इत्यादि। बहुलग्रहणात् गलेचीपकः पादहारक इत्यादौ स्यन्तरस्यापि षः (१)। दाण. लूलवान् परशना छिन्त्रवान् इत्यादौ न स्यात् । धघयोः किं भिक्षाभिरुपितः, अत्र हती त्री। : स्तुतिनिन्दयोल्यः । स्तुतिनिन्दयोगम्यमानयोर्धविहितवान्तस्य ल्यसंजकान्तैः सह षः स्यात् । करचेतव्यानि पुष्पाणि (२) वाष्प- च्छेद्यानि टणानि(३) विश्वरुपास्यो विश्वोपास्यः शम्भुः, शुना लेह्यः श्वलेहः कूपः (४)। अनयोः किं ? काकेन पातव्यं जलं, मैत्रेण गम्यो ग्रामः । बहुलानुवृत्तेस्तृणोपेन्यं बनेन उपन्ध्यं ज्वलनम् इत्यादि स्यात्, नात्र स्ततिनिन्दावगम्यते । पूर्वस्यैवायं विधिः प्रपञ्च इत्यन्ये । ? दर्थव्यवस्थेति । प्रतीतिरर्थविशेषावगतिः विषयम् अर्थावगतिनिमित्तं शब्दसिद्धौ बतमन्वयनियममपहरतीति अतिक्रामतीत्यर्थः। तथाहि भण्डपशब्दादुत्पन्नार्थ- विशेषावगतिः मण्डं पिवतीति शब्दसिद्धौ कृतमन्वयमतिक्रामतीति समासपादे १५ सूत्रस्य टीकायां गोयीचन्द्रः। (१) रतीयायाविहितः समासो विभक्त्यन्तरस्यापि भवतीत्यर्थः । (२) अल स्तुतिः। एवं नाम नमाणि विश्वगजातानि यतः करेणापि प्रचीयन्ते। (३) अल निन्दा। एवं नामासारमिदं यत् वामेणापि छिद्यते । (8) निन्दा गम्यते। अनादेयत्वोद्भावनं निन्दा, एवमनादेयोऽयं यतः श्वभिरपि लिह्यते। अथवा अत्रापि स्तुतिः, एवं नामासनोदकः कूपः यतः श्वभिरपि लियते। ..

·तत्पुरुष समासः। ४६३ अश्वरथः संस्कारस्य संस्कार्येण । - बान्तस्य संस्कारवाचिन: संस्कार्य- वाचिना सह षः स्यात् । दना उपसित ओदनः दध्योदन:, गुड़ेन मिश्रा धाना: गुड़धानाः, गुड़पूपा इत्यादि । गोयानं मणिमुकुटं कुश्मवस्त्र जलगर्गरौ दधिभाण्डं धान्यकुशूल इत्यादयस्तु अम्खयुक्तो रथ इति यसे भाकपार्थिवादित्वात् मध्यपद- लोपः। इति नीषः । । अथ चोषः । च्या बल्यायैः । च्यन्तस्य बल्यादैः सह षः स्यात्। कुवेराय बलि: कुवेरबलिः । बल्यादिर्य था । बलिहितसुखे चैव रक्षितोऽन्ये प्रयोगतः । आकतिगणत्वात् वरप्रदेया कन्या, गुरुप्रदेयाधिकनिस्पृहोऽर्थी, पिटदानमित्यादि। विकृतेः प्रक्कत्या तादयें । तादर्थ्य विहितच्यन्तस्य वितति- वाचिन: प्रकृतिवाचिना सह षः स्यात् । यूपाय दारु यूपदारु, कुण्डलाय हिरण्यं कुण्डलहिरण्यम् । अन्यत्र रन्धनाय स्थाली अवघास: वासरहं रन्धनस्थालीत्यादि तु अखाय घासः । पीषिण। नित्यं प्रयोजनार्थार्थेन वाचलिङ्गता च । प्रयोजनवाचिना अघशब्देन सह यन्तस्य षः स्यात् नित्यं, वाचलिङ्गता च । ब्राह्मणाय पयः ब्राह्मणार्थ: सूप: ब्राह्मणार्या यवागूः । लिङ्गताविधानात् यत्र वाचलिङ्गता नास्ति तत्र न स्यात् । तेन मशकाओं धूमः इत्यत्र मगकशब्देन लक्षणया वाय- नृपाय अर्घः

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
-
मशकनित्तिरभिधीयते, अर्थशब्दस्तु प्रयोजनार्थः (१)। अत्र
अप्रयोजनार्थार्थशब्दप्रयोग चौविधानाभावेऽपि प्रयोजनार्थग्रहणं
निवृत्तिरूपप्रयोजनवाच्यर्थशव्देन ' चीषविधानार्थमिति कयित् ।
मशकस्याओं. निहत्तिर्यस्मात् इति
इति व्यधिकरहेनेत्यन्यः ।
इति चौषः ।
अथ पोषः।
ग्या मुक्तायैः । प्यन्तस्य मुक्ताद्यैः सह षः स्यात्। पापान्मुक्त
पापमुक्तः । मुक्तादिर्यथा।
मुक्तो भौतिरपत्रस्तो जुगुप्सा-भीत-निर्गताः ।
इतरः पतितोऽपतो भयापोढ़ी मताविह ॥
अस्याकतिगणत्वात् वृश्चिकभी: अधम जुगुप्सुः तदन्यः वृक्षच्युतः
भास्वग्रावोहत: वेदवहिष्कृत इत्यादि। अनभिधानात् क्वचित्र
स्यात् महाप्रासादात् पतितः महाभोजनादपत्रस्त इत्यादि ।
इति पोषः।
अथ पोषः ।
सम्बन्धे कता च था: सदा. त्वकेन क्रीड़ाजीविकयोः ।
सम्बन्धे वयोगे च विहिता या षौ तदन्तस्य स्याद्यन्तैः सह
षः स्यात्, क्रीडाजीविकयोर्विहितणकान्तेन तु नित्यम् । राज्ञः
पुरुषः राजपुरुष: विप्रवस्त्रम् । गोस्वामी गवौखर इत्यादी
खामोखरेत्यादिना विहितत्वेऽपि सम्बन्धे प्येव, सम्बन्धषीबा-
धकप्तीविधान ष्यप्राप्तौ चकारण तदनुकर्षणात् । अयोगे यथा,
(१) मशकनित्तिप्रयोजनको धूम
इत्यर्थः

·तत्पुरुष समासः। 8६५ एधसो व्रश्चनः एधोव्रश्चनः, पलाशानां शातनं पलाशशातनम् इत्यादि। क्रीड़ायां-पुष्पभञ्जिका, मदनभनिका, पुष्पप्रचा- यिका। जीविकायां-दन्तलेखकः, नखलेखकः, चित्रलेखकः'; नित्यसाहाक्याभावः (१)। क्रीड़ाजीविकयोएंको वक्तव्यः । क्रीड़ा- जीविकयोरिति किम् ? श्रीदनस्य भोजकः । न निर्धारण सडडार्थतेन च । निर्धारण वर्तमानडयोर्विहित- तेन योगे च विहिता या षौ तदन्तानां षो न स्यात् । नराणां क्षत्चियः शूरतमः, गवां कृष्णा क्षीरिणी, अध्वगानां धावन्तः शीघ्र- तमाः,(२) राज्ञां ज्ञातः, नराणां पूजितः । “कलह स राममहितः कृतवा"निति तु अतीततान्तेन घनयाः सात्, सम्बन्धष्याः साहा (३)। इदमेषामुपगतम् (४)। (१) पुश्चमनिकादिष्विति शेषः । (२) "कथं तर्हि पुरुषोत्तम इति ? यसानिर्यिते, यश्चैकदेशो नियंते, यय निरिणे इतस्तवितयसनिधौ सत्येवायं निषेध इति "द्विवचनविभन्येति" हने कैयटः। यहा पुरुषेषत्तम इति निर्झरणसप्तम्याः “संज्ञाया"मिति समासः। न चैयं “न निर्धारण" इति व्यर्थम् । खरे भेदात् । सप्तमीसमासे हि पूर्वपद- मलतिखरः। पछीसमासे तु अन्तोदात्तत्वं स्यात्” इति प्रौढमनोरमा। तन्मन्दं, "संज्ञाया"मिति समासस्य नित्यत्वेन सपदविग्रहासङ्गतिप्रसङ्गात् । दमाई कैयटोलसमाधानमेव समीचीनमिति नव्याः" इति तत्त्वबोधिनी। “कवनिरल सप्तमीसमासोऽपि न स्यात्, निरपे घटीसप्तम्योरयतोऽभेदात, परिमानिक- न च गवामित्यादिवाश्यतितिरेव फलमिति वाचन ! र विकल्पत्वादेव तत्सिद्देः-इति प्रयोगरत्नमालाटीका। (३) रामेण महित इति इविहितहतीवया दारा रामस्य मस्ति इति सम्बन्ले भनी। (8) यताधिकरले का वैफल्याच।

·४६६ मुन्धबोधं व्याकरणम् । द्वनन्त- ढवप्राप्ती ढे। हैवच प्याः प्राप्ती सत्वांढे या पी तदन्तस्त्र पो न स्यात् । गवां दोहो गोपान्तकेन, समुद्रस्य बन्यो वानरैः । उभयप्राप्ती है इत्यनिन यत्र नियमः (२. तवायं निषेधस्तेन इनु- भक्षिका विप्रय, अहा दन्टिन्य इत्यत्र प्या: प: स्यात् (२) श्रोदनपाकः चूपकारस्य इत्यत्र तु प्रोदनन्येति सम्बन्धविवज्ञायां पो, ततोऽनन न निषेधः ! हपकाभ्यामहोत्रादिभ्याम् । होनादिभिन्नाभ्यां एकान्ताभ्यां सह प्यन्तस्य पो न स्यात् । पुरां भेत्ता, अपां प्रता, अोदनस्य भोजतः, तण्डुलल्य पाचकः । अहोत्रादिभ्यां किं । इवि. होता शचीभर्ता । पत्यर्थभर्तृग्रहणात् बचल भर्ता वारक इत्यत्र निपेषः । क्षत्रिययाजश: देवपूजका इत्यादि । होनादिया- होता पत्ल-भा च हन्ता याजकपूनको । गणको रयपतिभ्यां (1) नापकः परिचारकः । उत्सादकोहतकाध्यापकाच परिवेषकाः (8) प्रयोजक इस प्रोताः शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ रवपंक्तिभ्यां परस्य गणकावेह पाठात् ग्रहाणां गणक इत्यत्र !:) अन्नीविहितमयोगे ट चवीलति शेषः। (२) भनिनादीनां लोपिहितानाथवा पृबोहानिवनामाचे पडीमार यादेवेति भावः। ३) जारित्रायां निशानौतयां हनुग्धो पतिरिवन परिरिति पाठो ग्यते। {e} संचिकारे बहन्दुग्धशे च परिवेषन इल्लव ताराशरोडरसते ।

·तत्पुरुष समासः.! षप्रतिषेधः । आततिगणत्वात् चित्तग्राहकः , सम्प्रदानबोधक इत्यादि। टन्साहचर्यात् घविहितणकान्तस्यैवेह ग्रहणं, तेन तमोभदिका चन्द्रस्येत्यादी षः स्यात् भावविहितत्वात् । व्यक्तच्छनानपूरणैः । व्यसंक्षकवदन्तेन, शटशानाभ्यां, पूरण- त्यान्तेन च सह ष्यन्तस्य षो न स्यात् । ब्राह्मणस्य कृत्वा, विप्रस्य प्रक्लत्य, देवस्य कुर्खन्, ब्राह्मणस्य कुर्वाणः, सर्वत्र सम्बन्धविव- क्षायां षो । विप्राणां दशमः, छात्राणां पञ्चमः (१) । .एभिः किं ? त्वदुपरि, मदुपरि। तथाच-"यत्कृतेऽरीन् व्यरहीम समुद्र- मतराम चे"ति भटिः। यस्याः ते इति वाक्यम् । द्रव्यात्मगुणैः । ये गुणा गुणे गुणिनि च वर्तन्ते ते द्रव्यात्म- तैः सह प्यन्तस्य षो न स्यात् । पटरय शुलः जन्नस्य शीत- मित्यादि । यदुक्तं- कदाचिन्न प्रयोगोऽस्ति गोशुल्लोगुण इत्ययम् । तेनैवमादिषु प्राप्तः समासोऽयं निपिध्यते इति (२) ॥ इह वैशेषिकशास्त्रीयाणां संख्यासुखदुःखादीनां न ग्रहणं, तेन गोशतं मत्सुखं त्वदुःखमित्यादि । यदुत्ता - वैशेषिकगुणा नेह संख्यादुःखसुखादयः । गृहीता गोशतं सीतादुःखमित्यादिदर्शनात् ॥ गुणाः, (१) कथं तर्हि “तान्यच्छषठाङ्गितमकतानी"ति ? प्रमाद एयायमित्येके । वस्तुतस्तु उच्छेषु षछ उछात्मकः षष्ठ इति वा व्याख्येयमिति प्रौदमनोरमा। (२) जयादित्यकारिकेयम् ।

·४६८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ट्रव्यात्मेति किं ? चन्दनगन्धः, कन्यारूपं, नदीघोषः, फलरसः, करस्पर्श इत्यादि, गन्धादिशब्दानां केवलगुणस्थत्वात् । यदुक्ती - न कदाचित् प्रयोगोऽस्ति चन्दनं गन्ध इत्ययम् । चन्दनस्यैव गन्धो हि स्वप्नधानं प्रतीयते (१) । एवं रूपादयस्तस्मात् समासो न विहन्यते ॥ इति । पटशोलंय अर्थगौरवं वचनकौशलं गात्रमावमित्यादी भाव- त्वान्तानां केवलगुणवृत्तित्वात् षः स्यादेव । तयाच- यथा गन्वादयः शन्दा गुणमानव्यवस्थिताः । तथा शौलपादयस्तेन पटगोलपादयः स्मृताः ॥ इति भागुरिः । अन्ये तु भावत्यान्तेनापि कार्णादिना निषेधस्तेन काकस्य काणं, वलाकायाः शौलामित्वत्र निषेधः, अर्थगौरवमित्यादी तु स्थादेवेत्याहुः । एवं (२) पुरुषोत्तमदेवेनाप्युक्तं, न्यासकारादिभिस्तु नोतमिति। समानाधिकरणैः । समानाधिकरणैः यन्तैः सह स्याद्यन्तस्य घो न स्यात् । सुन्दरस्य देवदत्तस्य धनम्, इस्य राज्ञो मातङ्गाः। (1) भट्टचारिकेयम् । रामानन्दोग्येश्माइ, यथा-ततस्यैर्गुणैः पटी सम- खते। तत्स्यैः केवलगुपस्यगुरुवाचर्गन्धादिभिः सह क्यन्तस तवारयो भव- तीदः। यथा-इन्दनगन्धःहिमपं स्वररु इत्यादि। गन्वादयो गुण एक वर्चन्ते न कदाचिद्गुपिनीलादि । (२) एवमिवनेन काकस्य वायमित्यादिकं शिमिति। शशिकायां सिवान्तकौमुद्याच एकमेव । “अनियोग्यं गुणेन निशेधः। विधि संशा- प्रमाणत्वां दिवादिनिशात् । तेनार्वगौरवं बुद्धिमान्द्यमिवादि सितम्' इति सिनौमुदी।

·? तत्पुरुष समासः । .४६८ समानाधिकरणैः किं ? राजत्रियो गौरवं, कृष्णचरणी वन्द्यौ। तस्य तीव्रो गन्धः, चन्दनस्य मृदुर्गन्धः इत्यादौ त्वन्वयाभावान स्यात् (१)। इति षोषः । अथ प्तीषः । - स्याः शौण्डाः । स्यन्तस्य शौण्डायैः सह षः स्यात् । अनेषु शौण्डः अक्षशौण्डः। शौण्डशब्दः सुरापे रूढ़ः, इह तूपचारात् अक्षधूर्त इत्यभिधीयते । नन्वक्षेष्विति क्रियाभावादधिकरणत्वा- भावादेव कथं प्ती इति चेत् सत्यं, प्रसतिक्रियाया वृत्ता(२)वन्त- र्भावाविषयप्ती। शौण्डादियथा- शौण्ड कितव संवीत प्रवीण व्याड़ पण्डिताः । सिद्ध साहसिको दक्षश्चतुरी निपुणः पटुः । कुशलश्चपलो धूर्तः शुष्कपक्वावधीत्यपि । मध्यान्तस्तथा बन्धः परे शिष्टप्रयोगतः ॥ अधिशब्दस्याधियप्राधान्येऽत्र पाठः । यथा ब्राह्मणेष्वधि ब्राह्म- णाधीनः, परेवधि पराधीनः, अध्युत्तरदात् सदैव ईनः केवलाधि- प्रयोगाभावात्। मध्यार्थस्यान्तःशब्दस्याधिकरणप्राधान्ये पाठः । यथा वनान्तर्वसति, वनमध्ये वसतीत्यर्थः । अधिकरणप्राधान्ये- ऽधिशब्दस्य पूर्वपदार्थप्राधान्येऽन्तःशब्दस्य तु व-सः । यथा अधिस्त्रि अन्तर्वणमिति (३) । पाततिगणोऽयम् । . (१) अन गन्धादिना एतादेः साचात् सम्बन्धो न तु तीव्रादिनत्यसमामः। (२) वृत्तौ समासे इत्यथः। (३) अन्नवणं वनमध्यवती वनव्यतिरिक्तो मध्यभाग उच्यते। तत्पुरुषे तु वनमेव मध्यभूतमित्यर्थः- इति गोयीचन्द्रः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ? व्ययेन नियमे । त्र-मंत्रक-यकार.त्यान्तेन सह स्यन्तस्य पः स्यात् अवश्यकरणीयत्वे गम्यमाने मति। मामे एव देवमणं माम- देयं, मासे समाप्ते मति ऋणम् अवश्य दातव्यमित्यर्थः । एवं वर्ष- देयमणं, पूर्वाहगेयं माम, मामकरणीयम् । जन्मकृतमित्यादी तु शौण्डादेराकृतिगणत्वात् । येनेति किं ? पर्वणि स्थातव्यम् । तत्राहोरात्रावयवानां तेन पे च। तत्त्यस्य, दिनावयव- रात्रावयववाचिनय स्यन्तस्य शान्तेन सह प: स्यात्, निन्दावाच । तत्र तं तत्र कृतं, तस्येदं तात्रकृतम्, पाद्यचो निः । मध्याह्नगतः, पूर्वरात्रातः, अपररावकृतः । अवयवेति किम् ? अह्नि कृतं, रात्री कृतम् । “दिनकताः सिध्येयुः रात्रिहत्तमावेदयत" इत्यादि धघयोः कृता बहुलमित्यनेन त्रीसात्। निन्दायां-प्रवाहे मूत्रितं प्रवाहमूत्रितं, (१) भस्मनि हुतं भमहुतम्, उदकविशीर्णम् (२), अन्धकारनटितमित्यादि। प्रवाहादिना मूत्रितादिना च मुख्या- थमपहायार्थान्तरमभिधीयते, तथाहि प्रवाहइव अनादेये कार्ये, सूत्रितमिव निष्फलं प्रवर्त्तनमित्युभयोरेव मुख्यार्थत्यागात् निन्दा गम्यते (३) इत्यादिक्रमेणार्थों बोदव्यः । (१) यथा स्रोतसि भूलिते न किचिट्यमिप्यते तथेत्यर्थ इति प्रयोगरत्नमाला- टीका। (३) विशीर्ण गलितमित्यर्थः । नमान्तरितत्वात् केनापि विशेषतो न जातमतो निफनापमिति निन्दा-इति प्रयोगरत्नमालाटीका। (३) एवंविधा हि गन्दा मुख्यार्थे प्रयुज्यभाना न क्षेपं गमयन्नि, नापि पूजा, ध्यतएव सिंहादयः गब्दाः ये पूजायां प्रवर्त्तन्ने, काकादयोऽपि ये कुत्मायां, तेऽपि गोण्या वृत्त्या। अन्यथा पूजाक्षेपयोरनधिगम इति समासपादै ४२ सूक्स्य टीकायां गोयीचन्द्रः।

·"तत्पुरुष समासः।
४७१
.
ध्वाइार्थेन । ध्वाकार्थेन सह स्यन्तस्य षः स्यात् निन्दायाम् ।
तीर्थध्वाङ्गः (१) तीर्थे ध्वान इव स्थित इत्यर्थः । एवं तीर्थकाकः,
नगरवायस इत्यादि।
पात्रेसमितादयः । क्षेपे गम्यमाने पात्रसमितादयः सीष
निपात्यन्ते । पात्रे (२) एव समिताः सङ्गता न पुनः क्वचित् कार्ये
पानेसमिताः, आखनिक (३) खाते वक इव आखनिकवकः, वको
यथा खातगतमेव भक्षयति तहत् यो गृहगतमेव भक्षयति नान्यत्र
गच्छति सः। मातरिपुरुषः प्रतिषिसेवीत्यर्थः (४)। उडम्बर
मशका इव एकस्था उडुम्बरमशकाः, यथा उडुम्बरमध्ये मशकाः
एकस्था एव नान्यत् पश्यन्ति तथा ये अदृष्टदेशान्तरास्ते इत्यर्थः ।
पिण्ड्यामेव शूरः पिण्डीशूरः अन्धकाऱ्याक्षम इत्यर्थः । एवं
गेहेविजितीत्यादावपि निन्दा गम्यते ।
पात्रेसमिता आखनिकवको मातरिपुरुष उडुम्बरमशकाः ।
पिण्डीशूरो र
गेहेदांही गई
(१) ध्वाः काम
शब्दानां ध्वाहादिशन
न चिरंस्थाता तहद
ध्वाङ्ग इत्युच्यते, काः
टीकायां गोयीचन्द्रः।
(२) भोजनसमः
(३) याडपूर्जात
(8) मतिसिदमे
पुरुषत्वं निपि तदर.
.

·४७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । गोष्ठेपगिडत गोठेशूरी गैहेच्चड़ी गेहेव्याड़ः । उडुम्बरसमिः पात्रेबहुताः कृपकपः । कर्णेचुरतुरायैव कृपमगदूक इत्यपि । कटिरटिरा गेहेप्रगल्भोऽन्ये प्रयोगतः ॥ वेषां गणे ब्वान्तता तेषां प्रयोगऽपि ब्वान्तता। तथा च तम्त्वं पात्रममितरिति महिः। पावेममितादीनां हातिरिकमान्तरं न भवतीत्येतदपि जेयं, तेन परमाः पावसमिता इत्यादी न यः। बहुपानेसमिता इत्यादी हः स्यादव । वनेकशेरुकाया नानि। वनेकशेरुकाद्याः ही निपात्यन्त संज्ञायाम् । वनकशेरुकाः वने किंशुकाः पुरुषोत्तमः नगाधिराज इत्यादि। वनेकशेरुकादीनां पात्रेसमितान्तर्गतत्वे सिहे पृयग- विधानमनिन्दार्थम् । पुरुषोत्तमः नगाधिराज इत्यत्र न निर्धारण इति निषेधे प्राप्त वनेकशेरुकादिपाठात् संज्ञायां स इत्वन्ये । परे तु संज्ञायामिति सूत्रयित्वा वनशिकाः वनेकशेरुका इत्युदाह- रन्ति । ते तु यत्र समुदाये निर्यमाणो निर्धारणहेतुयेति इयं तवैव न निरिण इति निषेधस्तेन पुरुषोत्तम इत्यादी न निषेध इत्याहुः । यद्यपि हरादित्यन्तपूर्वदानामेव ग्रन्यकता प उक्तस्तथापि प्रान्तपूर्वदानामप्यभिधानानेयमिति । तथा च । नजिति व्यस्य स्याद्यन्तेन सह पः स्यात् (१)। न नञः। (1) सुबन्नेन सह नजसत्पुरुषकः समासो वा भवति। स च समावा- इत्तरपदार्थप्रधान रति मंक्षिप्तसारे ( समासमादे म सूलम् ) तत्र गोयीचन्द्रः- "एमनेकमित्यलेकाचनमुत्तरपदार्थप्रधानत्वे सिध्यति, तथाहात धमाशात ·तत्पुरुष समासः । ब्राह्मणोऽब्राह्मण: । नजोऽर्थों हि विविधः पर्युदासः प्रसज्यप्रतिष- धश्चेति । यदुतम्- प्रधानत्वं विधेयंत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥ अप्राधान्यं विधेयन प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥ इति । अब्राह्मण (१) इत्यादौ परपदार्थसदृशार्थकत्वाविधेः प्राधान्चं, प्रतिषधांश तात्पाभावात् प्रतिषेधस्याप्राधान्यम्, अतएव पर्यु- दासनञः परदेन सह परस्परसापेक्षत्वात् सः। किञ्चित् न कुर्वाण इत्यादौ विध्यंशे, तात्पर्याभावात् विधेरप्राधान्यं, प्रतिषेधांश शब्दप्रयोगात् तस्य प्राधान्यम्, अतएवोत्तरदेन सह प्रसज्यप्रतिषेध- नजः करोत्यर्थक्रियया सह सम्बन्धेन परस्परसापेक्षत्वाभावान हित्वादावर्थे एकत्वस्यारोपितस्थाभिधाता एकशब्द उपात्तसंख्य एव हित्वादीन अभिदधातीति एकवचनमुपपद्यते। अनेकशब्दस्य सामानाधिकरण्यादप्येकवचन- मेव नियतम् । यथा-"अनेकः प्राकृतः करेणुः प्रस्थितानेका” इति। अनेके अनेकेषामिति बहुवचनमपि कैश्चित् समाधीयते। किन्तु तद्भर्तृहरिणा न व्यव- स्थितमिति त्तिकता नाङ्गीकृतं, यतो “भवन्त्यनेके जलधेरिवोर्मयः” इत्यपपाठ इति वृत्तिकतोताम् । यदा व विजातीयानामर्थानां प्रत्येकमनेकत्वं विवच्यते, तदा अनेकस्यैवानेकवे द्विवचनबद्धवचने अपि भवतः। धवञ्च खदिरच उभावनेको, धवञ्च खदिरश्च पलाशच प्रत्येकतया दूमे अनेके धवखदिरपलाशा इत्यत्रानेकशब्द- प्रयोगो नास्त्येव, अनेकत्वस्य इन्दाहेबाधिगतेः । अनेकैराचार्यः खण्डशः प्रणीतं शास्वमित्येकत्वत्तेरेकस्य न विद्यते एकत्वं येष्विति वाक्ये बहुब्रीहिः कार्य" इति । (१) एवञ्च सादृश्येन क्षत्रियादौ ब्राह्मणनमः सम्भवति, स एव गौणब्राह्मण- शब्दार्थोऽब्राह्मण उच्यते इत्यर्थ इति विद्यालङ्कारः।

·४७8 मुग्धबोधं व्याकरणम् । सः। नन्वेवं सति सूर्यं न पश्यन्ति इत्यर्थे असूर्यम्पश्यानि मुखानि, पुनर्न गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्लोकाः, थाई न भुङ्क्ते अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इत्यादी कथं स इति चेत् सत्यं, न हि क्रियया सह सम्बन्धः सनिषेधकारणं, किन्तु अगमकलं ; तथाहि असूयंपश्यानीत्यादौ गमकत्वात् सः, किञ्चिन्न कुर्बाण इत्यादाव- गमकत्वान्न स इति । यहा असूयं पश्यानि मुखानि सूर्य- विषयकदर्शनवद्भिन्नानि मुखानि, मैत्रकर्तृकपुनर्गेयभिन्नाः श्लोकाः, श्राइकम्मकभोजनवद्भिन्नो ब्राह्मण इत्यर्थात् पर्युदास एवेति (१)। देवदत्तेन न भूयते, न स्थीयते इत्यादी क्रियया सह सम्बन्धात् प्रसज्यप्रतिषेध इति दिक् । प्राञ्चस्तु नञोऽर्थः षधिः। यदुक्तम्- तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ यथा अव्राह्मणः, अपापम्, अघटः पटः, अनुदरी कन्या, (१) "असता भवता नाथ मुइतमपि सा पुरा"-इत्यत्र अमोति प्रसन्ध- प्रतिषेधार्थ-नज स्तत्पुरुषसमासो विधेयाविमर्षदोषघटकतया न युक्त इत्युपक्रम्य तल दर्पणकारणोतं-"ननुअत्राइमोजी ब्राह्मणः असूर्यम्मथ्या राजदारा त्यादिवत् अमुक्तोत्यलापि प्रसज्यातिषेधो भविष्यतीति चेन्न, अवापि यदि भोजनादिरूपक्रियांशेन नञः सम्बन्धः स्यात् तदैव तत्र प्रसज्यप्रतिषेधत्वं व शक्यम् । न च तथा, विशेष्यतया प्रधानेन तद्भोज्यर्थेन कशेनैव नजा सम्बन्धात यदाजः- श्राद्धभोजनशीलोहि यतः कर्ता प्रतीयते । तद्भोजनमातं तु कर्तरीनर्विधानतः॥ इति । असतोयल व क्रिययैव सह सम्बन्ध इति दोष एव ।"

·तत्पुरुष समासः । ४७५ अकेशी वेश्या, असुर . इत्याहुः । असितम् इत्यादौ रूढ़िविषयत्वात् न सादृश्याद्यवगमः । केचित्तु नसं येऽन्तर्भावयन्ति, तन्मते उच्चै- मुंख इत्यादिवत् विशेषणविशेष्यत्वमवगन्तव्यम्। न नौलोऽनील इत्यादी नजी द्योतकवादप्राधान्येन विशेषणत्वात् न पूर्व- निपातानियम इति । अन्ये तु तदसदेवत्याहुः (१) । ईषतो गुणवचनैः (२)। गुणमुका गुणिनि वर्तन्ते ये ते गुण- वचनास्तैः सह ईषदिति व्यस्य प: स्यात् । ईषपिङ्गलस्तस्या- पत्यं ऐषत्पिङ्गलिः । एवं ईषदिकट: ईषत्पीतः ईषदुन्नत (३) (१) अत्र गोयीचन्द्रः-नसमासं कालापाः कर्मधारयसमासेऽन्तर्भावयन्ति। तदसत्, उभयगतविशेषणविशेष्यभावस्थापसिद्धत्वात् । अनील मित्यत्र विशेषण- विशेष्यभावस्थानियतत्वात् पूर्वनिपातानियमः स्यादिति । अब कार्तिकेयः-ब्राह्मणस्य न ( सहशः ), सरस्य न (विरोधी), राज्ञो न (भेदाश्रयः ) इत्यादिवाक्यमङ्गीकृत्य अव्राह्मणः असरः बराज इत्यादौ तत्पुरुष एव वाच्यः। यदा ब्राह्मणपदेन अप्रशस्तब्राह्मण उच्यते तदा नजः प्राशस्या- भाववदर्थ कतया कर्मधारय एव इति ध्येयमिति केषाञ्चिन्मतम् । वस्तुतो- ब्राह्मणपदेन ब्राह्मणसदृशः ब्राह्मणाभावः, ब्राह्मणादन्य इत्यादयः षट् लभ्यन्ते । तल यदा अब्राह्मणपदेन ब्राह्मणसदृशः कथ्यते तदा ब्राह्मणपदेन लक्षणया ब्राह्मणसदृश उच्यते, न पदन्तु तमेवार्थे द्योतयति, नान्थमर्थ, तेन योरेकार्थता, अतएव कर्मधारयः खीक्रियते। यदा नजोऽर्थः सदृशः, ब्राह्मणस्य मुख्यार्थः तदैव योरर्थभेदेनैकार्थताभावात् तत्पुरुष एव कथ्यते । मतमेतद्दयं शिष्टैरङ्गीकृत- * * * किमहो तदसदित्युक्त्वा कर्मधारयवादिमतं यत् सांजिप्तसारिकैः प्रत्याख्यातं तत्कथमिहानों मया न बुद्धमिति । (२) वचनयहणात् गतभक्तपीतादयः क्रियाशब्दा अन्यत्र ग्टह्यन्ते इति विद्यालङ्कारः। (३) ईषदुन्नत इति दैादिरूपपरिमाणार्थत्वेन गुणार्थक इति विद्या- भव। लङ्कारः।

·४७६ मुग्धयोधयाकरणम। प्रत्यादि। ऐपहार्य प्रल व गाHद्रव्याधित-गुण क्रिययोरन्यत्व- बोधकत्वेऽपिपतो गार्य गन्दन मान पी द्रव्यवाचित्वार (१)। पूर्वीटेगिर्ने कस्खे । एकले अर्गमाननांगिना मन पूर्वादः प: स्यात् । पूर्व कायण पृयाय: अपरकाय: उत्तरकायः पूति: मध्यान: माया: पशिमगतः । "उपारता: परािम- रात्रगोचरा"दिति भारयिः। यदाकदेगे ममुदायोपचारात् विशेषणविशेप्ययोयमेनेव पञ्च काय पनि मिध्यति तयाप्यवयवा- वयविमम्बन्धप्याः पे कायपूर्व इत्यादयनिष्टरुपनिगमार्थमिटम् । पीपेऽमि गजदन्तादित्वात् परनिपान प्रति कवित्. तन्मते तु नेदं नूत्र मिति । एकत्वे किं ? पूर्व छात्राणां, पुर्व वर्षाणाम् । पूर्ववर्षा इति तु वर्षारयस्यांगिन एकत्वात् (२) । लोवा तुर्य द्वितीय लनीय चतुर्य तुरीयाणां वा। सीव- लिङ्गानामपमिकत्वे वर्तमानांगिना मह प: स्याहा। अई कायस्य अबकायः (३), तुर्य भिक्षा द्वितीयभिचा रतीयभिक्षा ? --- ....My .urwal- - I) गार्यगन्दम्येति रोपः। यत्र गोयीचन्द्रः-"गुपयचनेनेति किम् ? रंपदगार्यः, शयं नाशिगन्दो द्रव्याचनः गाय॑द्रव्याधिनगुण, क्रिययोः स्तोकतां गायत गन्दः गुज्यने. यथा गोतर इति जानायुत्कर्षाभापात् नहरचकस्य द्रव्यस्य गुग्यम्य प्रकर्ष गयिनकमत्ययः" । (३) “व्यत्र यद्यपि डम नास्ति. तथापि एकात्यन्त विद्यत एव । तथाचोकम्- ग्रापोदारा वर्षाः सिकता ननौकस इत्यादेरबजयेऽपि यजयचन"मिति गोयीचन्द्रः। (३) वर्ष नपुंगममिति गाम्पिनिस्त्रम् { १२ १२)। "ममप्रविभागे अई- शब्दो नपुंमकमाविष्टलिगमाखे यागाम। यईमित्येततपुंसकमेकदेशिनकाधि- करणेन समभ्यते, तत्पुरुपक्ष ममामो भति। पटीसमासापयादोऽयं योग- इति काशिका। भाध्ये तु-"कथमईपिप्पलीति ? समानाधिकरणो भविष्यति । - ·: तत्पुरुष समासः। ४७७ चतुर्थभिक्षा तुरीयभिक्षा । पक्षे कायाईम् तथाच "अपूपाई भक्षितं मये"ति भाष्यम् । एवं भिक्षातुर्यमित्यादि । एकत्वे किम् ? अई धान्यानाम् । अईपिप्पल्य इति तु अईपिप्पली च अईपिप्पली च अईपिप्पली च इति एकशेषात् । अस्यानित्य- ? अई च सा पिप्पली च अर्डपिप्प नीति । न सिध्यति । परत्वात् षष्ठीसमासः प्राप्नोति। अथ पुनरयमेकदेशिसमास प्रारंभ्यंमाणः षष्ठीसमास बांधते । इष्यते च षष्ठीसमासोऽपि । तद्यथा-अपूपाई मया भक्षितं, पामाई मया लब्धमिति । एवं पिप्पल्यमित्यपि भवितव्यम” इत्युक्त्वा पाणिनिसूत्रमिदं प्रत्याख्यातम् । "मुनिहयाच भाष्यकारप्रमाणतरमधिकलच्यदर्शित्वात्" इति कैयटः। “एतत् सूत्र 'परबल्लिङ्ग हन्दतत्पुरुषयोरिति सूते भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथाहि-अई- पिप्पलीति कर्मधारयेण सिद्धम् । समुदाये दृष्टाः शब्दाः अवयवेऽपि वर्तन्ते इति न्यायात् । समाविभागादन्यन हि तवाप्येषैव गतिः। अर्बाहारः, अर्द्धनरती- यम्, अर्द्धवैशसम्, अोक्तम्, अईविलोवितमित्यादिदर्शनात् । न च समप्रविभागे षष्ठीसमासं बाधितुं सूवमिदमिति वाच्यम् । षष्ठीसमासस्यापि इष्टत्वात् । तथाचं कालिदासः प्रायुङत-प्रेम्णा शरीरार्द्धहरां हरखेति"-इति प्रौढ़मनोरमा । तत्त्वबोधिन्यामप्येवमेव । संक्षिप्तसारेऽपि नपुंसकार्बेन सह पाक्षिकसमास उक्त (समासपाटे ५ सूत्रम् )। अतएव तर्कवागीशेन भाष्यकारक्रमदीश्वरयोर्मतमनु- सृतम् । “एवं सति पुंलिङ्गेनाप्य शब्देन अर्द्धग्राम इति स्यात् । · नायं विरोधा, तस्थापीष्टत्वात्, यतो भाष्यकारेण अर्द्ध नपुंसकमिति पाणिनिलक्षणमेव निरस्तम् । तस्मादिहापि नपुंसका त कृतं स्पष्टार्थम्। अग्रभोजनं भोजनापमित्यादि सिमर्थम् अग्रशब्दोऽप्यन्यैरत्र पद्यते, तत्कर्मधारय-षधीसमासाभ्यामेव साधनी- यम् । अर्द्धस्रोतः, अर्द्धवा, अईजरतीत्यसाकल्यवृत्तेरप्यईस्य तृतीयासमासः । ध्रुवमनयोरद्धेन वैशसं भवतीति वाक्येऽपि तत्प्रयोगो दृश्यते” इति गोयीचन्द्रः । विधिना कृतमईवैशसमिति कुमारे १३१; प्रेम्णा शरीराईहरां हरति च कुमारे १५० ; मल्लिनाथेन त “अई हरतीति अर्द्धहरा, शरीरस्थाईहरा शरी- राईहराम् । कुलधुरन्धरादिवत् अवयवहारा समुदायविशेषकत्वात् समासः, व्यन्यथा त्वईस्य समाविभागवचनत्वात् अर्धशरीरेति स्यात्”- इत्युनम् ।

·४७८ ४७९ मुग्धबोधं व्याकरणम् । सत्वादेव अई कायस्येत्यादिवाक्यसत्त्वेऽपि वाग्रहणं पाचिकषीष- जापनार्थम् । तेन व्यवच्छतानपूरणैरिति न पोषनिषेधः (१) । कालानां परिमाणिभिः (२)। कालवाचिनां परिमाणि. वाचिभिः सह षः स्यात् । मासो जातस्य मासजातः, दाहो जातस्स हाहजातः हे अहनी जातस्य हाङ्गजात: (३)। यद्यपि द्रोणाढ़कादीनामेव परिमाणत्वं प्रसिद्धं, तथाप्यत्र कालस्य गौण- परिमाणत्वमवच्छेदहेतुत्वात् (8)। तथाहि मासो जातस्येत्यादी मासादयो जातसम्बन्धिनीः सूर्यगतौर्गमयन्ति इत्यवच्छेदहेतव इति (५)। या प्राप्तापत्रयोः। अनयोंन्तेन सह षः स्यात्। प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः आपन्नजीविकः । जोविकाप्राप्तः जीविका. (1) ननु भिक्षातुर्यमित्यादौ पूरणार्थकशब्दयोगेऽपि व्यवच्छतानपूरणैरित्य- नेन न कथं षष्ठीसमासनिषेध इत्यत ग्राह व्यस्येत्यादि । : (२) परिमीयते परिच्छिद्यते यैस्तानि परिमाणानि परिच्छेदकानि, तान्येषां सन्तीति परिमाणिनः। : (३) “यस हि जननादूई मासो गत स मासनात इति व्यवहियते । तल व्यवहारकालजननलशंयोरन्तरालभावी मासो नननहारा नातमपि परि- छिनन्येव"-रति प्रौदमनोरमा। “कालो जातस्य मासेन परिच्छिद्यते । तथाहि-कियान कालोऽस्य जातस्येति प्रने मास इत्यादि प्रतिवचनं, सच परिच्छिद्यमानस्त्रिंशदानात्मक एव संपद्यते” इति कैयटः। मह इति योरझोः समाहार इति वाक्ये विगुःसमासः, सख्यहोराज इत्यादिना षः। (४) कालस्य खण्डकालखेत्यर्थः, अखण्डकालस्यानवधिवेनावच्छेदहेतुत्वा- भावात् । व्यवच्छेदः अन्यनातिरिक्तता इति विद्यालङ्कारः। (५). जातस्य सम्बन्धिनी तद्रव्यानामनुभूयमानजननावधिका आदित्य- गतीर्बोधयन्नीति, अादित्यगतीनामन्यूनातिरिक्तत्वबोधहेतवो भवन्तीत्यर्थ इंति विद्यालङ्कारः। .

·तत्पुरुष समासः । ४७८ . पत्र इति प्राधितादित्वात् । प्राप्ता जीविका या सा प्राप्तजीविका आपन्नजीविका इत्यत्र तत्वग्रहण ज्ञापकात् पुंवदावः (१)। एवं द्वितीया भिक्षाया द्वितीय भिक्षा इत्यादावपि । स्वयंसाम्योः तेन । स्वयं सामि इत्येतयोर्व्यसंजयोः तान्तेन सह षः स्यात् । स्वयं धौत: तस्येदं स्वायंधोतं, (२) सामिक्तम् । सामिशब्दोऽईपर्यायः, तेन तदर्थस्य ग्रहणात् नेमिकतम् अईकृत- मित्यपि कवित् । कृदन्तग्रहणे कारकोपसर्गपूर्वस्यापि ग्रहण- मिति न्यायात् स्वयंचिरविलीनः खयंधमंगत इत्यादि (३)। कुप्राद्योर्नित्यम् । कु इत्यस्य प्रादेव व्यसंज्ञकस्य स्याद्यन्तेन सह षः स्यानित्यम् । नित्यसे स्वपदविग्रहाभावात् पदान्तरणार्थ- कथनम् । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः, ईषज्जलं काजलं, प्रकष्टः प्रगतः प्रपतितो वा पुरुषः प्रपुरुषः। विशिष्टो विरुद्धो वा पुरुषः विपुरुषः, दुष्टो जनः दुर्जनः, शोभनो जनः सुजन इत्यादयः शिष्टप्रयोगानुसारेण ज्ञातव्याः । क्रान्तादावत्यादि । कान्तादावर्थे वर्तमानस्यात्यान्तेन . (१) प्राप्ता जीविका येन यया वेति बहुव्रीहिसमासाश्रयणेन चरितार्थ त्वेऽपि प्राप्तप्रिय इत्यादो पुंवद्भावो न स्यात् । प्राप्तराज इत्यादौ समासान्तप्रत्ययोऽपि न सादित्यततस्तत्पुरुषसमासाश्रयणमिति बोध्यम्-इति वृहन्मुग्धबोधम् । (२) समासैकपदत्वे मति फलं दर्शयति खायंधौतमिति । (३) नोन केवलेन समासासम्भवात् तदन्नपहणं तावद्भवत सोपसर्गेण कथं समासः ? अत अाह कदन्नेत्यादि । कारकोपसर्गौ पूवौं यस्मात् स कारकोप- सर्गपूर्वस्तस्य कारकोपसर्गपूर्वस्य कदन्तखेति शेषः। कारकोपसर्गाभ्यां सह समस्तोऽपि कत् सर्वत्र कदुग्रहणेन ग्टह्यते इत्यर्थः । विशेषणसमासेन सिने सामि- शब्दयैव पूर्वनिपातार्थ सामिग्रहणमिति गोयीचन्द्रः ।

·४८० मुग्धबोधं व्याकरणम् । मह नित्यं प: स्यात्। अतिक्रान्तो वेन्तामतिवेनः, उहती विद्या उविद्यः (१)। अष्टादाववादया। क्रुटादावयें वर्तमानस्यावाटेम्ज्यन्तेन सह नित्यं प: स्यात् । अवकुटं कोकिन्नया अवकोकिन्नं वनम्, अबक्रुष्टः कोकिन्नन अवकोकिनी वृक्षः मगन्दः कृत इत्यर्थः । सन्नदो बमणा संबम्मा, परिणही वीमद्भिः परिवीरुत्, मुक्त- मगनेन ममगनं, प्रतीतोऽग प्रत्यक्षो घटः, मुमतो वेन्नया मुवेनः, अधिगतीने अध्यनो घट इत्यादि। रखानादी पयादेया। ग्नानादावर्ये वर्तमानस्य पया- देवान्तेन सह नित्वं षः स्यात् । परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः, पर्याप्तं कुमार्ये अलंकुमारिः (२) । अन्लंशब्दस्य पानिकः स इति कश्चित्, तन्मतऽन्नं कुमार्य इति वाक्यमपि । उदयुतो युद्धाय उदयुद्धः, अभिगत: युतावाभियुतः । क्रान्तादी निरादेः म्या। क्रान्तादावर्षे वर्तमानस्य निरादेः 1. उमयल गावारिति हवः। ननु अप्रधानन तेन हुसो विधीयते, उत्तरपदार्थप्रधानमनत्पुरयः। उच्यते-वय व्यभिचारो मागेव प्रतिपादितः। यो बेलामतिमान्नः म एवाब प्रधानम् । यद्येवम् अतिवेन्द्र दहिय इति बहु- ब्रोहियापि मिध्यति। अर्यभेदोऽपि नास्ति, क्रिमन्न दनणेन ? मैत्र; यदि बडनोहिः स्यात्तदा विनटि अतिमा इलाही काटिदादेः। द्यदः कः) इति नित्यं का स्वात, अतिराज इत्यादी टः । पा) न स्यात, अतिधन इल्लल अनु { धर्मादन ) सात, अतिजाय इत्याल जानिः स्याद-इदि गोपीचन्द्रः। (२.} कुमार्ये कुमार्यर्थम् अलं समर्थ अटकुमारिकरः, ता चतुर्भयम्- अति प्रयोगरत्नमादाटीका।

·. 0 14. ... .. ... .. ... bat ... . 1 .. "Niruktn, (2nd Edition) Vol. 1: Fasc: 1 @ RIA Rs, 1 3 *Vyāyarartika, Fasc. 2-6 @ 110/ each Nitrācārapaddhatih, Fasc. 1-7./10/.caclı 8 Nityācārapradipa Pol. I, fasc. 1.-8; Vol. II, Fasc, 1-4. @./10/'ékel 0.: 10 Atziliibindulika, Fasc. 1 /10/ each: 1 14 . *Nyiya Kueimſinjali Irakarapk Yol: I1, Faíso.1--3 @ /10/ ench 1 Nyaya Vartika Tatjarya Parisudhi, lasc. 1-2 @ /10/ cach Nyayasarah Paramavati, Fasc, 1.-1:@ 21 cach 10 4 Prikrita-Pringalam, Fa&c. 1-7 @ /10) enclı -6 I'ariçara Smrti, vol. I, Fusc. 2-8; Vol. II, Fasc. 1-6 ; Vol. III, 11 Fast. I-6 @ 10 cacl2 1 0 Parūçara, Institutes of (English) @ 1/. cach Parikeamukha Sutram. 1 Prabaidliacintīmpi (Englisli) Fasc. J.--3 @ 1/4 encle 3 12. Rasarnavam, Fasc. 1-3 3 12 Ravisiddhanta Manjari, Tasc. I 0 10. Saddarsina-Samuccnya, Fasc. 1-2 m/10/ cach 1 Samaraicca Kaha Fasc. 3-5, @ 1107 ench 3 2 Sankhyn Sätra Vrtti, Farc, 1-4 @110, encl 2 8 Ditto (English) T'asc. 1-3 @ 1). ench 3 O Sis Buddhist Noara Tracts. 0 10 Srūdidha Kriya kinunuli, fasc. 1.6 m/10/ vack 3 12 Suçruta Sausliitfi, Eng.) Fasc. 1 @ 11- cach Q Suddhikaumidi, fasc. 3-4 @ /10/ cach 2 Sundarnnanlam Kavyam 1 Suryya Siddhanta fasc. 1-2 @ 1.1 cach 2 8 Srainika Sastra 1 0 *Taittreyn. Bralimana, Tasc. 11.25 /10/ encii 9 6 Taitteriya Sanlita, Tasc. 27-15 1107 encit 11 14 Tandya Brahmana, lasc. 10-19 @ 110/ cach 6 "l'antra Varteka (English) Fasc. 1.10 @ 1/4/ each 12 8 *l'attra Cintamani, Vol. I, Fasc, 1-9, Vol 1, l'enc. 2-10, Vol. III, Fasc. 1-2, Vol. IV, Fasc. 1, Vol. V, l'asc.], l'art IV, Vol. II, Fasc. 1-12 @ 1101 ench: 23 12 Tattva Cintamani Didliiti Virriti, Vol. I, Fasc, 1-6; Vol. 1', Fc, 1, @[10/ cncla 4 6 Tattya Cintamani Dichiti Prakas, Fasc. 1-5, 110/ cach 3 2 Tattrarthadhigama Sutram, l'asc. 1-3 @ /10/ cach ... 1 14 Tirthacintamoni, Fasc, 1-3, @ 110% cach 1 12 Trikinda-Mandanam, Karc. 1-3 @ /10/ each I Tul'si Satsai, Fasc. 1.-5 @ 110/ each 3 2 *Upamita-blava-pripaſca-katlia, Fasc. 1-2, 5-13 @ /10) eaclı 6 14 Uvīsagadasão, (Text and English) Fasc. 1.6 @ 1/- ench 6 09 Vallala Carita, Fasc 1 @/10/ 0 10 Varsa Kriya Kaumudi, Fasc 1-6 @ /10) ench 3 12 *Vācu Puriya, Vol. I, fasc. 3.-6 ; Vol. 11, l'asc. 1.-7, @ 110/ each Vidhārr Pārijata, Tasc. l. Vol. II. Fasc. I /10/ ench 5 10 Ditto Vol. II, Fasc. 2-5 @ 1/4/ 5 Vivādaratnākara, l'asc. 1-7 @ 110/ each Vrhat Svayambhu Purana, l'asc. 1.-6 @ 110/ each 3 12 Yogasastra Tasc. 1-3 3, 12 Tibclaii Scrics. Amarkogha. 0 Baudhastotrasangraha, Vol. I .. A Lower Ladaklıi version of Kesarsaga, Fasc, 1-4 @ 1/- each € 0 Nyayabiudu of Dharmakirti, l'asc. 1 1 Pag-Sam Sli Tiô, nec. 1-4 0 1 - cach,.. Rtogs Urjod dpag kkhri S'if (Tib. & Sans. Avadáêa Kalpalată 'Vol. I, Fasc. 1.-10 ; Vol. 11. Fasc. l--10 @ 1/- each Sher-Phyin, Vol. 1, Fasc. 1-5; Vol. II, lasc, 1-3; Vol. III, Fauc 11' escla 1! ( drabic and Persian Series, Amal-i-Snlih, or Shan Johan Namah Al-Muqaddasi (English) Vol. I, l'asc, 1--4 @ 1/- cach Ain-i-Akbari, Fasc. 1-22 @ 1/8/ ench Ditto (English) Vol. II, Tasc. 1-5 Vol. IIL F25.11. Index to Vol. II, @ 2/- each ... Akbaruamal, with Index, Fasc. 1--37 @ 1/8/ ench... Akbaināmah, English Vol. I, l'asc. 1--8; Vol. 11, Fisi-.:25 Fasc. 1-2 @.1/4/ each Arabic Bibliography, by Dr. A. Sprenger, @ /19 Conquest of Syria, Fasc. 1-9 @/10) each Catalogue of Arabic Books and Manuscripts, 220 *The other Fasciculi of these works are very be supplied. 14 - ... . .. ... ... ... . .. ... 20 ... . . PM . --

·No text on this page.