·PUBLISHED BY PANDIT PANNALAL JAIN BAKALIWAL
SECRETARY BHARATIY JAIN SIDDHANT PRAKASHINI SANSTHA Benares City.
PRINTED BY BABU GAURI SHANKER LAL MANAGER
CHANDRAPRABHA PRESS' Benares City

·प्रस्तावना प्रियमहाभागाः- केचिनिरवधिविशंकटाजवंजवजलनिधिविलसितविविधारंतुंदनक्रशंबूकसंजनितामितभीतिमारचंचुरचे- तसः मुचेतसः विरहितनिखिलव्यसननिकरसंभूतानघस्वखरूपालयं कमप्यालयं गवेपमाणाः परिधावमा- नाश्चाहरहस्तत्संगमसमीहयाऽवतरत्यनुभूतिगोचरतां परितो भुवि । परं पितृपैतामहसंपदनादिदुर्वासनानि- चितांत:करणत्वान् वास्तविकात्मतत्वावबोधवहितसर्वज्ञमन्यखार्थिमर्त्यप्रतारितात्मत्वात् कल्पितविफल लोकापवादसमुत्पत्स्यमानभयाकीर्णत्वाद्वा न नाम चेतयंते ते-आत्मनीनखरूपं वायत्तया। किंतु न तथा- विधपक्षपाताहीः मनस्विनः । न वा तेषां पक्षपातो धर्मः। असुभृत्समष्टिसमाहितपरिपूरणकल्पमहीरहा हि संतः समादरणीयस्तै निहत्य विकल्पं विभाव्यात्मनीनमनीपया समीचीनः पन्थाः। विनिमय्यैवं समुन्नीयते प्रकाशपदवी ताविकात्मस्वरूपप्रतिभासकमिदं समयप्राभृतं । समवगतिरियं महती विदुषां यत्सत्तावस्थापनेषु सांस्यमीमांसाप्रमृतिनकविधशास्त्रनिकरेषु समववोध- यति यथा याथात्म्येनात्मनः स्वरूप परमात्मप्रीतिं च वेदांतशास्त्रं न तथापरं । अवितथं चैतत् यावन्न भव- त्यात्मस्वरूपवियोधः स्वात्मनि, न विरज्यते तावदनात्मनीननितंबिनीसूनुसुहृत्संपद्भिरात्मा । आत्मस्वरूपा- यगतिरेव वैराग्यं तच यदि शिक्षयति तद्वेदांतशास्त्रमेव कथंचित् । भारतव्यतिरिक्त-इंगजेंडादिदेशानामपि संडुढौके संप्रति सन्मानसराणि वेदांतशास्त्रं । समाविरमा- विषत कियंत्यश्चित् परिपदस्तत्र परितो वेदांतशास्त्रानवधसिद्धांतप्रसाराय । मनंति च शेमुपीमंथनदंडेन तद- सघृतसमाया तन्छास्वसिद्धांतक्षीरमहरहस्ते । विभाव्य वेदांतशास्त्रस्य तथाविधाविचित्रसन्मानतति, अमलात्मस्वरूपलिलिक्षां च बहलतया पक्ष- पातबहिर्भूतानां स्वपरहितैषिणां च सुमनीषिणां समुपानीयते कथंकथमपि समाविर्भाव्यतत्समयप्रामृतं तपांपुरस्तात् ।समेति-समीचीनतया जानातीति समय आत्मा तस्य प्रामृत-शास्त्रमित्यनुगतार्थ विभ्राणं नामेदं- आरमन एव तो विचारोऽत्र शास्त्रे-इति समाविवाभूयते । दिगंबरजैनसमाजे प्राभृतामदं जैनवेदांताध्यात्म- शास्त्रनामभ्यां विश्रुतं स्वीयानवद्यात्मस्वरूपविवरणशैलीप्रभावात् । नात्र चित्र प्राभृतरचयितुः श्रीमद्भगव. कुंदकंदस्य कृतिसर्वस्वमंतद्विभाव्यते । पूर्व जिनागमतः समवगम्यात्मस्वरूपं स्वात्मना च पश्चादनुभूय स्वपरारमस्वरूपसमास्वादसमीहया न्यलेखादं महीयान् ग्रंथो महता प्रयासेन जनसमुदयहिताय तेन भगवता। एतच्छात्रसमुपवर्णितसिद्धांताः सर्वथा वेदांतशास्त्रसमाहितसिद्धांतसाम्यं प्रतिपद्यते इति तु न शक्नुमो वयं प्रतिपादयितुं यतो हि-आईतसिद्धांते वरीवरीति नयद्वयमादिष्टं । तत्र नात्मनः परकीयं लल- नात्मजादिवस्तु-आमनीनमिति हि शुद्धनिश्चयविषयः। परकीयवस्त्वपि कथंचित्संबंधितां विभर्ति घृतकुंभव- दिति व्यवहारविषयः । नैतावता ब्रह्म विहाय परवस्त्वेव नास्तीति जैनवेदांतमतं । इतरवेदांते च वस्तुतस्तु यस्तु ब्रीव तदपरं सकलं कल्पितं ततो न सामस्त्येन जैनवेदांततरवेदांतयोस्तौल्यं । संबंधमानतः परं वस्तु नात्मनः [ब्रह्मणः ] परग्रस्तुन्यात्मत्वाभिमानो मिध्येति इतरवेदांतसिद्धांतले सम्मतमेव तजनवेदांत- स्थापि । कियतां चिदन्यतरखेदांतसिद्धांतानां विमतत्वेऽपि सम्मतत्वमपि कियतां चिदपरं । नात्र संशीतिः सकलोपाधिविरहितत्वेनोपासनं तु ब्रह्मण इतरवेदातस्य पुष्णालेव निष्कल्मषं तुल्यत्वं जैनवेदांतस्य । विशदतया कियतां चिसिद्धांतांनां समत्वाविर्भावाय व्यचारि मया परं नाशकं तथाकर्तुमहमनवकां. शतया। मत्कृतसमत्वत एव वा मा तुष्युर्विद्वांसः स्वयं चोभयोस्तौल्यं विनिर्णोयासुरिति च विनिचाव्य बुदापि ·सनातनजैनग्रंथमालायां नाविरभावि मया तयोस्तुल्यत्वं । ततोनिरवद्यात्मस्वरूपावजिगिमिषवो विद्वांसो नियतं विचारयेयुरेतत्प्राभृत- रहस्यमिति सप्रश्रयं तेषां पुरस्तान्मामकाभ्यर्थना । समयप्राभृतसंपादनकाले आदिमस्यांकस्याविर्भावार्थ तात्पर्यवृत्त्यात्मख्यात्योः पुस्तकद्वयस्य कियांश्चि- दागः १०८ अभिनवमद्वारक-ईडरस्थ-श्रीमद्विजयकीर्तिजीमहाराजैः प्रेपित, तात्पर्यवृत्तिद्वयं च जैनमित्र- संपादकश्रीमद्ब्रह्मचारिशीतलप्रसादजीमहात्मभिः प्रहितं आत्मख्यातिपुस्तकैकं च सत्यवादि- संपादकसुहृद्वरविद्वद्वरश्रीपंडित-उदयलालजीमहोदयैः समुपलब्धं ततोऽस्म्यहं गरीयानुपप्रहमाजनं संश्रुतोक्तमहात्मनां विदुषां च।समीहे चायतिकालीनां तथाविधामेव सकलजनताहितकारिणीमनुकंपामिति । कियतीनां चिद्गाथाना परिच्युतत्वादात्मख्यातौ, ससुलेखाच्च तासांतात्पर्यवृत्ती अकृत किल तात्पर्यवृत्त्य- नुसार्येव पाठक्रमः श्रीसमयप्राभूतस्य ततोमूलपाठस्तात्पर्यवृत्त्यनुसार्येव विभावनीयः । विषयक्रमोऽपि समय- प्राभृतस्य तात्पर्यवृत्त्यनुगामी । चतुर्विशतितमगाथावस्ताद्विलिखितात्मख्यातिविशतमाया गाथाया ज्ञातव्या भगवत्कुंदकुंदस्वामिनो जीवनेतिवृत्तं प्राकाशि जैनहितैपिसंपादकपंक्तिश्रीनाथूरामजीमहो- दयैः स्वीये जैनाहितैषिपत्रे तदेवानाधिकीकृत्य समाविर्भावितमत्र । ततोऽस्म्यहमुपग्राह्यो भूयानुक्तमहा- नुभावानां। नाकार्षमहं कियतां चित्प्रष्ठानां संपादनमितस्ततो नैमित्तिकभ्रांत्या कल्यतश्च। प्राकाशिषतता, अशुद्धयः- शोधनपत्रे तथापि. दृष्ट्यविषयं भवेत्कापि स्खलनं परिमार्य तत्क्षमनीयोऽहं सुविचारतोमिमन पिभिरिति सप्रणतिमभ्यर्थना। साक्षरानुचरो गजाघरलाल:

·श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्याः।
-
प्रियपालकमहाशया:-
श्रीमन्महावीरजिनवरपरमनिश्रेयसप्रापणानंतरमजनिपत नेकविधागमपयोमरालायमाना आहतमत-
हर्यसंभायमानाथ भुवि गरीयांसोऽनेकविद्वांसः । परं पूज्यतामहत्तयोः परमावधि तेषु भगवान् श्रीकुंदकुं-
दाचार्य एव समुपालभत । प्रतिवादिकरिनिकरपंचलपनायमानैर्गरीयोमिविद्वद्धिः समाविरमावि यत्र कुताश्चि-
दात्मनीनपरिचितिस्तत्र 'वयं भगवत्कुंदकुंदान्वयिनस्तदनुयायिनश्चेति प्रतिपादयद्भिरेख तैः सानंदमवाबोधि
स्वीय सौभाग्यं । अद्यत्वेऽपि भगवान् कुंदकुंदः तीर्थप्रवर्तकधर्मसंस्थापकसामान्येनैव दिगम्बरसमाजे प्रति-
छाप्यते । आईतमतामलतत्वतत्पवित्रतासंरक्षकपु भगवत्कुंदकुंद एवाभून्मुख्यः । दिगम्बरजैनसंप्रदायस्य
पहलतमांशः किल सांप्रतं भगवकुंदकुंदजल्पितसरणिशरण एव विभाव्यते, किंतु सत्यप्येवं भगवत्कुंदकुंदः
क आसीत् ? कदा, फ, परमपावनात्मनीनवैदुष्येण भारतभूमि विभूपयामासं ! इति नांशमात्रमपि जानी-
मो वयं । भक्तिवशंवदतया तद्विपयं किमपि वृत्तं परिचाययितुं समाश्रयंतोऽपि परंपरासगण भ्रमाकीर्णत्वा-
तस्य नात्मकामनां कर्तुं फलवती पारयामः । ततः परिश्रमतमत्वेऽपि भगवत्कुंदकुंदपरिचयसमाविर्भावाय
नियतं विद्वद्भिः मुदृढप्रतिर्भवितव्यमिति सनति तेषां पुरस्सरमास्माकीनाभ्यर्थना ।
भगवत्कुंदकुदविषयकं यत्किमपीतिवृत्तं समवाबोधि, समुपानीयते विदुपां पुरस्तात् तदस्माभिरत्र-
नामविचार:
प्राथमिकः प्रधानश्चाभिधेयः श्रीमद्भगवत्कंदकुंदस्य पद्मनंदीति । परं विश्रुतिर्वहलतयाद्यत्वेऽस्य महा-
त्मनः कोण्डकुंदनाना कुंदकुंदेन वा । आसीचार्य कोण्डकुण्डाभिधनगरवास्तव्यस्ततोऽनुमीयते नाग-
रिकाभिधर्यवायमात्मविश्रुति प्रत्यपद्यत । कोण्डकुंदेतिकर्णाटकभाषीयं नाम तस्य श्रुतिकटुकतया संस्कृतकवि-
भिः समस्ति परावर्तितं श्रुतिमधुरकुंदकुंदरूपेणेति । श्रीमदिंद्रनंदिसूरिमिळलेखि स्वविरचितश्रुतावतारग्रंथे-
एवं द्विविधो द्रव्यभावपुस्तकगतः समागच्छन्
गुरुपरिपाव्या ज्ञातः सिद्धांतः कोण्डकुण्डपुरे ॥ १६ ॥
श्रीपग्रनंदिमुनिना सोऽपि द्वादशसहस्रपरिमाण:
ग्रंथपरिकर्मकर्ता पखंडाद्यत्रिखंडस्य ॥ १६१ ।।
अमुना पद्येन श्रीमन्मुनिवरपद्मनंदिवास: कोण्डकुण्डपुर एव निश्चीयते। अन्येऽपि समभूवन भूयांस
आचार्याः कार्णाटकदेशे, समुपालेभिरे ये स्वनिवासस्थाननाम्नैव भुवि विश्रुतिं यथा श्रीतुम्बुलूराचार्यः ।
प्राथमिकं नाम श्रीमत्तुंबुलूराचार्यस्य वर्धनदेव आसीत् परं तुम्धुलूग्ग्रामनिवासित्वादयमाचार्यपादो विशुश्राव
तुम्युलाचायीभिधया । विलिखितं श्रुतावतार तदुल्लेखसमये-
'अथ तुम्बुलूरनामाचार्योऽभूत्तम्बुलूरसग्रामे' इति
नवमे दशमे च श्रवणबेलगुलशिलालेखे श्रीमत्कुंदकुंदाचार्यस्य समुल्लेखः खलु पद्मनंदि-कुंदकुं-
देतिनामद्वितयेनेव कृतः । एवमन्यत्रापि । किंतु नंदिसंघपट्टावल्यामस्य पावनात्मनः कुंदकुंद-वक्रग्रीव-
एलाचार्य-गृध्रपिच्छ-पभनंदीतिनामपंचकमभाणि:-
-
.
.
ततोऽभवत्पंचसुनामधामा श्रीपद्मनंदा मुनिचक्रवर्ती।
आचार्यः कुंदकुंदाख्यो वक्रीवा महामतिः ।
एलाचार्यो गृधपिच्छः पननंदीति तन्नुतिः ॥४॥

·- २ सनातनजैनग्रंथमालायां- गृध्रपिच्छ-वक्रमीव-एलाचार्येति नामत्रिकमन्यदप्यात श्रीमकुंदकुंदाचार्यस्येति पट्टावलीस्थपद्यपंक्ती- नामासामत्र तात्पर्य । कुतश्चिदसाधारणकारणसंपातात्तिरोभूतत्वात्पुरातनपट्टावलीनां तत्स्थाने-अनुमानतः, कल्पनाव- लतः पूर्वापरविरुद्धमिलितकियश्चित्पराचीनोलोखैश्चमा विरचिताः संत्यभिनवाः पट्टावल्यः शतद्विशतसांव- सरिकैर्मधारकैः । ततः समुपलब्धाधुनिकपट्टावल्यः सर्वथा संशीतिकारणत्वान्न प्रमाणतामंचंति । नंदिसंघ- पट्टावल्यपि तथाभूतैव । एवं च तल्लिखितगध्रपिच्छ इति नाम न भगवत्कुंदकुंदस्वामिनः किंतु-भगवदुमा- स्वामिनः-उमास्वातेर्वा । अत्र नैकानि प्रमाणनि संति यथा- तत्त्वार्थसूत्रकर्तारं गृध्रपिच्छोपलाक्षतं वंदे गणीसंजातमुमाखामिमुनीश्वरं ॥ १ ॥ तत्यार्थप्रशखि तस्यान्वये भूविदिते वभूव यः पद्मनंदिप्रथमाभिधानः श्रीकुंदकुंदादिमुनीश्वराख्यः सत्संयमादुद्गतचारणद्धिः ॥ ४ ॥ अभूदुमाखातिमुनीश्वरोऽसावाचार्यशब्दोत्तरगृध्रपिच्छः तदन्वये तत्सदृशोऽस्ति नान्यस्तात्कालिकाशेषपदार्थवेदी ॥५॥ ४० तमः श्रवणवेलगुलनेसः तदीयवंशाकरतः प्रसिद्धादभूदद्यदेषा यतिरत्नमाला वभौ यदंतर्मणिवन्मुनींद्रस्स कुण्डकुण्डोदितचंडदंडः ॥१०॥ अभूदुमाखातिमुनिः पवित्रे वंशे तदीये सकलार्थवेदी सूत्रीकृतं येन जिनप्रणीतं शास्त्रार्थजातं मुनिपुंगवेन ॥११॥ स प्राणिसंरक्षणसावधानो बभार योगी किल गृध्रपक्षान् तदा प्रभृत्येव बुधा यमाहुराचार्यशब्दोत्तरगृध्रपिच्छं ॥१२॥ मंगराजकविकृतशिलालेखः । एतत्प्रमाणातिरिक्तान्यन्यान्यपि-उमास्वामिनो गृधपिच्छनामत्वे संति तानि च संकीर्तितानि स्युर्यथाव- सरं पुरस्तात् ततोऽनया प्रमाणसमष्ट्या नियतं निर्धार्यते नाभवत् भगवत्कुंदकुंदस्य गृध्रपिच्छ इति नाम । विमुच्य प्रतिपादितपट्टावली वक्रग्रीवनामापि कुंदकुंदस्य नोपलभ्यते काप्यन्यत्र, किंतु तन्नाम्नापर एव कश्चिदाचार्यों व्यत्रौषीभुवि । श्रवणवेलगुणमलिषणप्रशस्तौ समुदीरितश्चायं तदुल्लेख:- वक्रप्रीवमहामुनेर्दशशतवोऽप्यहींद्रो यथा जातं स्तोतुमलं वचोवलमसौ कि भग्नवाग्मिनजं योऽसौ शासनदेवतावहमतो हावक्रवादिग्रह- प्रीवोऽस्मिन्नथ शब्दवाच्यमवदन्मासान्समासेन षट् ।। इति ॥ कथितमल्लिषण प्रशस्तौ च । 'बंद्यो विभु वि न कैरिह कोण्डकुंद" इति पूर्व कुंदकुई समुपवर्ण्य ततश्च समंतभद्र सिंहनंदिनं च समुल्लिख्य पश्चाद्वक्रग्रीवः संस्तुतस्ततो समनुमन्यते भगवत्कुदकुंदतोऽन्य एव कश्चित् समजनि परवादिभुग्नभारतीग्रीवो वक्रग्रीवो विद्वान् न कुंदकुंद एव वक्रग्रीवः पट्टावलीलेखकाधारात् । नांचति किमपि गमकमत्रापि दृष्टिगोचरता यत्कुदकुदस्वामिन एवाभूदेलाचार्य इत्यभिधयः । कित्वपर एव कश्चित् प्रत्यपद्यताऽमिधयानया प्रत्यप्राविद्यो विद्वानेलाचार्यः । स चासाचित्रकूटपुरवास्तव्यः । तत्समीपे च भगवज्जिानसेनगुरुवार सेनः प्राध्यैष्ट सुकरतयानवद्यासिद्धांतशास्त्रं । तत्र गमकं- - ·. भगवत्कुंदकुंदाचार्यः। काले गते कियस्यपि ततः पुनश्चित्रकूटपुरवासी श्रीमानेलाचार्यों वभूव सिद्धान्ततत्वज्ञः ॥ ७७ ॥ तस्य समीप सकलं सिद्धान्तमधीत्य वीरसेनगुरुः उपरि तमनिबंधनाधिकारानष्ट च लिलेख ।। १७८ ॥ कुन्दकुन्द उमाखामी च । कुन्दकुन्दोमास्वामिनोः कः पास्परिकसंबंध आसीदित्यत्र मतात्रिक-उमास्वामिनो गुरुरासीकुंदकुंद इत्याद्यं । कुंदकुंद एव शिष्य उमास्वामिन इति द्वितीयं । तृतीयं कुंदकुंद एवोमास्वामीति । परन्तु येषु सप्तसु श्रवेणवेलगुलशिलालेखेषु भगवत्कुंदकुंदसमुल्लेखस्तेषु-भगवदुमास्वामी श्रीकुंदकुंदांतेवासीति प्रथमप्रमाणात् । पावलीलेखकश्च-उमास्वाम्येव कुंदकुंदस्य शिष्य इति संपुष्य समाविरभावि श्रीकुंदकुंदगुरुर्जिनचंद्र इति द्वितीयप्रमाणात् । अनेक प्रथेषु कुंदकुदस्यानुल्लिख्योमास्वमिनं गुरुं तदपर एव विलिखित इति तृतीय प्रमाणाञ्च नियतं विज्ञायतंऽस्माभिः-उमास्वाम्येव कुदकुंदस्यांतवासीत्यस्मन्मतानुसार्याद्यस्यैव श्रेयस्त्वं सिद्धांतस्यति। श्रीमानुमास्वातिरयं यतीशस्तत्त्वार्थसूत्र प्रकटीचकार । यन्मुक्तिमार्गे चरणोधतानां पाथेयमयं भवति प्रजानां ॥ १॥ तस्यैव शिष्योऽजनि गृद्धीपच्छो द्वितीयसंज्ञास्य वलाकपिच्छः । यत्सूक्तिरत्नानि भवन्ति लोके मुक्त्यंगनामोहनमंडनानि ॥ १ ॥ इति पद्यद्वयं यशोधरचरितभूमिकायां कस्यचिदग्रंथस्य समुद्धृतं । अमुना पद्यद्वयेन समुत्पद्यते गरीयसी संशतिरियं यद्गृध्रपिच्छ इतीदं नाम न भगवदुमास्त्रातः किन्तु कस्यचित्तच्छिष्यस्य स च कुदकुंद एव स्याद् । पशावलीलेखकेनापि च गृध्रपिच्छ इति नाम कुंदकुंदस्य समाविरभावि परंतु भ्रांतिरेवेयमेकां. न्तेन । वलोकपिच्छ: खलु भगवदुमास्त्रामिशिष्यस्यांन्तवास्यासीत् समुपवर्णितश्चानेकत्र भगवदुमास्वाति शिश्यशिष्यत्वेन सः। निटीकतं चैतत् गृपिच्छेतिनाम भगवदुमास्त्रातरेव । यदि तच्छिष्यस्यापि श्रूयते तदा तस्य भगवदुमास्वामिशिष्यत्वेनैवेति विभावनीय । कुंदकुंद एवोमास्वातिरिति तृतीयमतसमुल्लेखः सर्वार्थासङ्ग्यवतरणिकायां प्राकाशि निटववंशो- द्ववपंडित-कल्लापाभरमापामहोदयः परन्तु तयौरक्ये वलवत्प्रमाणाभावात् , एकैश्च संस्कृतभाषायां गूढगभीरदर्शनशास्त्रमतिपादकः, अपरश्च प्राकृतथापायां सरलतमभापयाध्यात्मशास्त्रनिदर्शक इत्युभयो विभिन्नरचनासमालोचनाच न हि कुंदकुंदोमास्वामिनोरक्यं प्रामाण्यमास्कंदति-तयोरैक्यकल्पनासमुत्प- त्तिस्तूमयोर्विदेहगमनात्, उभयोर्वा गृध्रपिच्छेतिनामसमालोचनात् भ्रांत्याभूदिति निश्चीयते भगवत्कुंदकुंदगुरु भगवत्कुंदकुंदस्य पाठयिता गुरुः क आसीदित्यत्रापि मतपार्थक्यं-पूर्वोद्धृतपट्टावलीपद्यद्वितयेन विभाव्यते माघनंधाचार्यातवासी गुणचंद्रसच्छिष्य उत्तराधिकारी वा भगवान् कुंदकुंदः समभूत् इति व्यावर्णितः। १ श्रीमूलसंघेऽजनि नदिसंघस्तस्मिन् बलात्कारगणोऽतिरम्यः। तत्रामवत्पूर्वपदाविदा श्रीमाघनंदी नरदेववंद्यः ॥१॥ पदे तदीये मुनिमान्यवृत्ती जिनादेचद्रः समभूदतन्द्रः। ततोऽभवत्व सुनामधामा श्रीपप्रनंदी मुनिचक्रवर्ती ॥१॥ २ धारापिच्छमुनिपस्य पाककपिच्छः शिष्योऽजनिष्ट भुवनत्रयवर्तिकीर्ति: चारित्रचंचुरसिमावनिपालमीलिमालाशिलीमुखविराजितपादपमः ॥1॥ श्रवणवेलस्य ४० तमोलखा, ३ माखाति: ४ इंदकंदा।

·४ . सनातनजैनग्रंथमालायां- अथ श्रीकृपारनंदिसैद्धांतिकदेवशिष्यैः प्रसिद्धकथान्यायेन पूर्व विदेई गत्वा चीतराग सर्वज्ञसीमंधरस्वामितीर्थकरपग्मदेवं दृष्टा च तन्मुखकमलविनिर्गतदिव्यवर्णश्रवणादवधा- रितपदार्थसमूदैर्घद्धात्मतत्वादिसारार्थ गृहीत्वा पुनरप्यागतः श्रीमत्कुंदकदाचार्यदेवैः पद्मनंध परनामधेयरतस्तववाहिस्तत्वगौण णमुख्यप्रतिपत्त्यर्थ अथवा-शिवकुमारमहाराजादिसंक्षेप रुचिशिष्यपतिवोधनार्थ विरचिते पंचास्तिकायमाभृतशास्त्रं यथाक्रमेणाधिकारशुदिपूर्वक तात्पर्यार्थव्याख्यानं कथ्यते- इति श्रीमज्जयसेनाचार्यकरकल्पमहीरहखचितसमयसारसंस्कृतटीकालिखितगद्यतश्च पमनंदीत्यपरा- भिधाविभूषितश्रीकुंदकुंदभगवान् कुमारनंदिसैद्धांतिदेवशिष्यः प्रकटीकृतः । किंतु मतद्वयमपीदमर्वाची- नतमत्वान्न प्रामाणिकी तथ्यतामवांचति । यतः- श्रुतावतारे-अईद्वको पश्चान्माघनंदिनस्तदनंतरं च धरसेनादिगुरुणां समुलेखः कृतः न माघनंधनंतरं गुणचंद्रस्य नापि कुमारनंदिनः । श्रवणवेलगुललेखेष्वपि न कापि श्रीकुंदकुंद गुरोरुल्लेखो दृष्टिपथमवातरत् किंतु महीपतिचंद्रगुप्तवर्णनासमनंतरं कुंदकुंदभगवानेव समुपवर्णितः । प्रारब्धा च गुरुपरंपरा श्रीमकुंदकुंदत एव तद्वर्णनायां । नंदिसंघस्य प्रधानारातीयः श्रीकुंदकुंद एवाजीग- णत, इति न केनापि विजज्ञे क आसीत्कुंदकुंदभगवद्गुरुः ! स्वरचितग्रंथेष्वपि कापि नोल्लेखयांचक्रे कुंद- कुंदभगवानात्मनीनं गुरुमिति । शिष्यपरंपरा श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्यः समजनिष्ट नंदिसंघस्य नंदिगणस्य वा प्राथमिकाचार्यः । समस्ति कश्चित् १११५ तम-ए. डी. शताब्दिसनिकृष्टः शिलालेखः । तत्र व्यलेखि विस्तरतया समुलेखः श्रीकुंदकुंदशिष्य परंपरायाः । स्थानामावादप्रकाशयतोऽपि वयं तं, समुद्भावयामः कियन्तं चिचत्सार- श्रीमत्पननंदिनोऽपराभिधयः कुंदकुंद मासीत् । स च समियाय चारणद्धिं प्रखरामलाचारणमाहा. स्यात् । समजनि च तस्योमाखातिः शिष्यः । गृध्रपिच्छाचार्यनाम्नापि स समुपालेभे भुवि विश्रुति । नाभूच्च पद्मनंद्यन्वये गुपिच्छसमः कश्चिदन्यः प्रखरविद्वान् । तस्य च नैकनरपतिपरिपूजितचरणः वोभवतिम वलाकपिच्छ. शिष्यः । वलाकपिच्छस्यांतेवासी च तर्कव्याकरणसाहित्यादिनिगमागमजल निधिसमाहितपारो यतिश्च समजनि गुणनंदिविद्वान् । गुणनंदिनश्च त्रिशतशिष्या समभूवन् तेष्वपि कठि- नतममपि विषयं सुलभतया व्याख्यातृत्वात्, प्रमाणतत्त्वावबोद्धृत्वात् सिद्धांतशास्त्रस्य वेत्तृत्वाच्च समन्नि- खिलातेवासिशिरोमाणिः श्रीदेवेंद्रविद्वान् । देवेंद्राचार्यातेवासी सिद्धांतचक्रवर्ती वा कमिनीवल्लभश्च- बभूव कलधौतनंदी (कनकनंदी (1) तस्य च पुत्रो मदनशंकरो महेंद्रकीर्तिी समजनि । तच्छिष्यश्च श्रीवीरनंदी स च कविचूडामणिः, गमकः महावादी, वाग्मी च जातः । इत्यादि । तृतीयमंगराजरचितशिलालेखेऽपि पद्मनंदि-उमाखाति-वलाकपिच्छेत्याचार्यत्रयवर्णनानंतरं सं- स्तुताः समंतभद्र-पूज्यपाद-अकलंकप्रभृतयः सूरयः । किंतु न कापि समुल्लिलिखे समंतभद्रः किल वलाकपिच्छस्य शिष्य आसीदिति । परं तवंशपरंपरायामभूदिति लेखः । ४०तमे शिलालेखेऽपि यत्र बलाकपि- च्छवर्णनानंतरं समंतभद्रपूज्यपादौ स्त्येतेस्म तत्र समंतभद्रः-वलाकपिच्छपरंपरायामेव समजनि न तु तच्छिष्य इति समाविरभावि सुस्पष्टतया । परंतु लेखद्वितयमपीदं न नंदिसंघपावलीसमतामवांचति । नदिसंघपट्टावल्यास्तु परंपरेयं-उमा- खातिः, लोहाचार्यः, यश-कीर्तिः, यशोनंदी, देवनंदी, (पूज्यपादा) गुणनंदीत्यादयः । संभाव्यते पहभेदा- द्भवेदयं भेदः । पट्टावलीरचयितारो वा प्रमाणाभावेऽप्यनुमानतस्तं क्रमं लिलिखुरिति । । AN.

·भगवत्कुंदकुंदाचार्यः। स्थान। श्रुतावतारलेखतः समनुभूयते-समभूद्भगवान् कुंदकुंदः संभाव्यमानकर्णाटकांतांतर्गतकोण्डकण्डपु- रे । यदा भद्रबाहुस्वामिसमानकालीनः समजनि गरीयान्दुष्कालस्तदा, अगाद्विशालसंघो मुनीनां मुनिवर- भद्रबाहुणा समं कर्णाटकदेश । समजनि च तदावे चारित्रशैथिल्यादत्र श्वेतांवरदिगंवरविभागः । विनिर्धार्यते संजायमाने किल भेदद्वये दिगंवराचार्यैदक्षिणकर्णाटकदेशः श्वेतांबरैश्च गुर्जर, उत्तरभारतश्च विचक्रे स्वीय प्रधानस्थलं। कियकालमागेपास्माद्भेदात्समजनि श्रीकुंदकुंदभगवान् । अतः कीटकप्रांत एव नियतमेत- निवासस्थलं विभाज्यते। श्रीमत्कुंदकुंदशिष्या गुणनंदिदेवेद्रादयोऽपि कर्णाटकप्रांत एव समभूवनतोऽपि भ- गवान् कुंदकुंदः कर्णाटकांतस्थ एव विनिश्चीयते पांगलगोत्रोद्भवश्रीमत्पंडितांत्यानेमिनाथमहोदयैर्विलिखिता काचित्कुदकुंदाचार्यविषयिणी कथा ज्ञानप्रबोधाभिधभाषाग्रंथाधारतः । तत्र प्रकटीचक्रे श्रीमत्पांगलमहोदयैः कुदकुंदभगवान् मालवप्रांतांतर्गत वारापुरवास्तव्यः परंतु केवलतत्कातिरिक्तं वारापुरनिवासित्वे न नियामक किमप्यनवचं गमकं । समयविचार: समवगम्यते किलेदं नंदिसंघपट्टावलीतो यत् ४९ तमायां वैक्रमशताब्दी न्यवासीद्भगवान् कुदकुंदो नंदिसंघपट्टे स च तदावे प्रायस्त्रिंशद्वपीयः। एवं च मासदशकपूर्वककपंचाशद्वर्षाणि संघ संशास्य १०१ तम- संवत्सरसनिकृष्टे समन्वभूदव्ययसुखं । परंतु विचारनिकपायमाणे विनिर्णीतः किलायं समयकलधौतः सर्वथा कल्पित एवं प्रतिभाति। जिनवरमहावीरनिर्वाणप्रापणानंतरं समजनिष्ट ६८३ वर्षपर्यंतमंगज्ञानप्रवृत्तिरत्र । अनंतरं च सा तिरोवभूव इति श्रुतावतारग्रंथाधारतः समवगम्यते । इत्यं तद्व्यवस्था- १ इंद्रभूतिगणधरः (फेवली) २ सुधर्माचार्यः ३ जम्बूस्वामी १ विष्णुप्रभृतिपंचQतकेवलिनः ५ विशाखदत्तप्रभृतयः-एकदशांगदशपूर्वपाठिनः १८३ वर्षाणि नक्षत्रादय एकादशांगपाठिनः सुभद्रादय आचारांगपाठिनः १२ वर्षाणि १२ वर्षाणि ३८ वर्षाणि १०० वर्षाणि २२० वर्षाणि ११८ वर्षाणि . महावीरभगवनिर्णािनंतरं १८३ वर्षपर्यंत जागर्तिस्मांगप्रवृत्तिरिति-हरिवंशपुराणप्रशस्तावीप लिखितमास्ते । यथा- त्रयः क्रमास्केवलिनो जिनात्परे द्विपष्टिवर्षांतरभाविनोऽभवन् । ततः परे पंच समस्तपूर्विणस्तपोधना वर्पशतांतरे गताः ॥ १ ॥ ध्यशीतिके वर्षशते तु रूपयुक् दशैव गीता दशपूर्विणः शते । । त्रिलोकसारादिप्रथप्रामाण्यात्सुनिश्चितमेतत् ४७० समवैकमसंवत्सरपूर्व मुमुचे भगवन्महावीरः । अम. प्रिनिर्दिष्टसमयः श्वेतावरप्रेयश्वपि निधितः। १ पावलीलेखकमसात् लोहाचार्यानंतरभाविन:-अद्विलि-माधनंदि-भूतवालि-पुष्पदंताचार्या भयंगठानिनः समभूवन किंतु प्रमाणामावान तयार। ३ गुणधरधरसेनान्वयगुर्योः पूर्वापरकमोऽस्माभिः । न ज्ञायते तदन्वयकथकागममुनिजनामावाद ॥१५॥ धुतावतारः। - ·६ समासनजैनग्रंथमाला- ये च विशेंगभृतोऽपि पंच ते शते च साष्टादशके चतुर्मुनिः ॥ २ ॥ आदिपुराणस्य द्वितीयपर्वणि १३९-१५० तमाभ्यां पद्याभ्यां भगवजिनसेनाचार्यैरपि मतमिदं पुपुपे । प्रथत्रयमपीदं पराचीनतमस्त्रात्प्रमाणतमं च ततो वीरनिर्वाणानंतरं ६८३ संवत्सरपर्यंत अर्थात् २१३ वैक्रम. संवत्सरपर्यतमचीकमतभारतेंऽगज्ञानप्रवृत्तिरत्र न कापि संशीतिः । श्रुतावतारावलंबनतः वीरनिर्वाण-६८३-वर्षानंतरं श्रीदत्त-शिवदत्त-अर्हदत्ता अगपूर्वाणां कियतां चिदं- शानां समभूवन् ज्ञातारः । तदनंतरं समजनि पुण्डूवर्धनपत्तने श्रीमदइदलि:-अगपूर्वीशदेशज्ञः । तत- श्चांगपूर्वाशदेशज्ञो बभूव माघनंदिमुनिः-समाययौ च स स्वर्ग समाधिद्वारेण । तत्पश्चात् कर्मप्रामृतबोध- विचक्षणो घरसेनाचार्यः समुत्पदे।स च भूतवलिपुष्पदंतावच्यापयामास । शिष्यद्वयं चेदं कर्मप्राभृतस्य षखंडशास्त्राणि विरचयामास । गणधर-यतिवृष-उच्चारणाचार्या इति त्रयः सूरयोऽपरेऽपि समुत्पेदिरे । तैश्च क्रमशः कपायप्राभृतगाथा, चूर्णिका, वृत्तिश्च विलिखिताः। संप्राप च पद्मनंदिमुनिः कर्मकषायप्राभूतसिद्धांतद्वयं गुरुपरिपाटीतः कोण्डकुन्दपुरे । अर्थात् इंद्रनंदि- सूरिरचितश्रुतावतारालंबनेन प्रादुरभूद्भगवान् कुंदकुंदः भुतवील-पुष्पदंत-उचारणाचार्यसमनतरं । परं ना- विर्भावितः कदा तथापि निम्नलिखितपद्यात् सुनिश्चित समनुमन्यते प्रतिपादिताचार्यमरणानंतरं कियवर्षा- नतरं प्रत्यपादि भगवान् कुंदकुंदः । अन्यथा गुरुपरिपाठीतः सिद्धांतद्वितयमवाप कुंदकुदप्रभुरिति न प्रतिपादयितुं पार्येत । तच्च पद्यमिदं- एवं द्विविधो द्रव्यभावपुस्तकगतः समागच्छन् । गुरुपरिपाच्या ज्ञावः सिद्धांतः कुंडकुंदपुरे ॥ १६० ॥ श्रीपद्मनंदिनत्यादि....... गरीयानयं परितापः श्रुतावताररचयिता श्रीमदिंद्रनंदी नाजीगणत् गुणधरधरसेनाचार्ययोः पूर्वापरक्रम यदि स व्यजिज्ञपत् तयोः गुरुपरिपाटी प्रत्यपादि तदा सुलभतया सुनिश्चितः श्रीमत्कंदकंदसमयः। तथा तत्प्रतिपादनानुकंपया नियतमिदं विज्ञायते-अंगपूर्वतदशयोरवबोधो देशकालदोपतो मदतमायमानः प्रतिपद्यते स्म । क्रमेण चानेन गुणधरधरसेनाचायौँ प्रादुरभूतां सर्वतःपश्चात् । यो च-अप्रायणीपूर्वोतर्गतपचमवस्तुन- श्चतुर्थप्रामृतस्य, ज्ञानप्रवादपूर्वोतर्गतदशमवस्तुनस्तृतीयकपायप्राभृतस्य च ज्ञातारावास्तां । अयमाशयः-तदेमौ द्वौ विद्वांसौ समजनिषातां यदा समभूत् चरमांगज्ञानी लोहाचार्यः। तदनंतर समपत्सत च आरातीयचतुर्मुनयः । ततश्च समुत्पेदाते-अर्हद्वलिमाधनंदिनाविति । श्रीलोहाचार्यस्य मरणकालः २१३ तमवैक्रमशताब्दिसन्निकृष्टः । यदि चरमांगज्ञानिवत् विनयधरादि- चतुरारातीयमुनयोऽपि केवलमष्टादशवर्षांतःप्रविष्टा एव सममिमन्येरन् । तदनंतरं अद्विलिमाघनंदिनावपिदश- वर्षमध्या द्वादशवर्षमध्या वा संगण्येरन् तत्पश्चात् धरसेन-भूतवलि-पुष्पदंत-गुणधर-यतिवृषभ-उच्चारणाचार्या- दीनां सत्त्वे गुरुपरिपाटीतस्तद्ग्रंथानां भगवत्कुंदकुंदपर्यंतसमानयने पंचाशद्वर्पाण्येव वा स्वीक्रियेरन् तदा भवति निश्चितः श्रीकुंदकुंदस्वामिसमयः-वैक्रमतृतीयशताब्देश्चरमपादसानिध्ये । समवगच्छंति तावदिदं सकला जनाः समुपपदे भगवान् कुंदकुंदो नंदिसंघ सातिशयो विश्रुतश्च विद्वान् । पराचीनजनप्रथा अन्यत्र प्रमाणं । अर्थात् समुल्लिखितं समवतिष्ठते तेषु, नंदसंघस्थापना समभूत्त- पुरस्तात् । संघस्थापकश्च समजनि श्रीमदर्हद्वलिः । नंदिसंघगुर्वावलीतश्च समवाबोधीदं, यत्कुंदकुंदभगवान् तृतीयाचार्यो नंदिसंघस्य । अर्थात् समजनिपाता तत्पुरस्तात् माघनंदिजिनचंद्रौ। ततोऽर्हद्वलिमाघनंदिसम- नंतरं तु लघीयस्तयावश्यक एव भगवत्कुंदस्थितिसमयः स च संपतिष्यति तृतीयशताब्देरत्तरार्धकालः । एकदा भगवत्कुंदकुंददेवैः सह समजनि गरीयान् विवादो रैवविकमहीधरे श्वेतांवराचार्याणां । कृता च तदा स्वामिमिः पाषाणनिर्मिता सरस्वतीमूर्तिर्वाचालितेति जागर्ति विश्वतकथा । तत्र प्रमाण-

·.
भगवकुंदकुंदाचार्यः।
पभनंदिगुरुर्जातो वलात्कारगणामणी:
पापाणघटिता येन वादिता श्रीसरस्वती।
गुर्वावली-
कुंदकुदगुणी येनोर्जयंतिगिरिमस्तके
सोऽवतावादिता ब्राह्मी पापाणघटिता कलौ।
शुमचंद्रकृतपांडवपुराणः
प्रमाणेनामुना विनिश्चीयते भगवत्कंदकुंदस्य पुरस्तादपि जैनधर्मों दिगम्बरश्वेतांबरेतिभागद्वये विभक्त
आसीत् । कुंदकंदविरचितपद्पाइडप्रथेऽपि श्वेतांबरसंप्रदायास्तित्वमाभासते । यथा-
वि सिन्नइ वच्छधरो जिणसासणे जइ वि होइ तिच्छयरो।
णग्गो विमोक्खमग्गो सेसा उम्मग्गया सव्वे ।। १ ।।
जइ दंसणेण सुद्धा उत्तामग्गेण सावि संजुत्ता।
घोरं चरिय चरितं इच्छीसु ण पन्चिया भाणिया ।। २॥
सूत्रपाहुडप्रथा
निर्णयमिदमत्र दिगंबरसंप्रदाये कदा श्वेतांबरसंप्रदायसमुपपत्तिरभिमता । देवसेनसूरिमिः स्वीय-
दर्शनसारग्रंथे तु गाय प्रकटिता-
एकसये छत्तीसे विकमरायस्स मरणपत्तस्स ।
सोरटे बलहीये उप्पण्णो सेवडो संघो॥१॥
दर्शनसार यस्य विक्रमस्य व्यलोख संवत्सरो भवेदनुमानतः स शकविक्रमः शालिवाहनो वा। जैन-
प्रय समन्तीयं शालिवाहनशकसंवत्सरयोविक्रमसंवत्सरलेखनपरिपाटी। ततो १३६ तमसंवत्सरो यदि शकीय-
स्तदा तस्मिन् शकसंवत्सरे, १३५ शतोत्तरपंचत्रिशद्वर्षसम्मेलनतः २७१ तम वैक्रमसंवत्सरे निष्पन्ने नियतं
श्वेतांबरसमुत्पत्तिस्तत्सानिध्ये समजनीति निर्विवादनिश्चयः । एवं समनंतरं च श्वेतांवरसमुत्पत्तेः प्रतिपादित-
श्रुतावतारप्रामाण्यासियत्यवदाततया भगवत्कुंकुंदसमयस्तृतीयशताब्देश्वरमभागे । २१३ तमवैक्रमसंव-
स्तरापूर्व तु साधयितुमत्र नार्हति भगवत्कुंदकंदोत्पत्तिसमयः ।
श्रीमद्भगवत्कुंदच्दसमयविषये विद्वद्वरश्रीमत्पडितके-ची-पाठकमहोदयानां मतमिदं-
कोण्डकोन्दान्वयोदारो गणोऽभूभुवनस्तुतः तदैतद्विपयविख्यातं (!) शाल्मलीग्राममावसन् ॥१॥
आसीदतारणाचार्यस्तपःफलपरिग्रहः । तत्रोपशमसंभूतभावनापास्तकल्मपः ॥२॥
पंडितः पुष्पनंदीति बभूव भुवि विश्रुतः । अंतेवासी मुनेंतस्य सकलश्चन्द्रमा इव ।। ३ ।।
प्रतिदिवसभववृद्धिनिरस्तदोपो व्यपेतहृदयमलः ।
परिभूतचंद्रविम्बस्तच्छिन्योऽभूत्प्रभाचंद्रः ॥४॥
अनि पद्यानि राष्ट्रकूटवंशतृतीयगोविंदमहाराजसमकालीन ७२४ तमशकसंवत्सरस्य ताम्रपट्टे
विलिखितानि प्राप्तानि । तस्यैव गोविंदमहाराजस्य समकालीन ७१९ तमशकसंवत्सरस्यापरोऽपि कश्चित्ता-
प्रपहः संप्राप्तस्तत्र च निम्नलिखितानि पद्यानि-
आसीदतोरणाचार्यः कोण्डकुंदान्ययोद्भवः । स चैतद्विषये श्रीमान् शाल्मलीग्राममाश्रितः ॥१॥
१ नापि सिध्यति वनधरो जिनशासने यद्यपि भवति तीर्थकरः ।
नग्नो विमोक्षमागों शेपा उन्मागाः सर्वे ॥१॥
यदि दर्शनेन शदा उत्तममार्गेण थापि संयुका ।
पारंबरति चरित्र बोर्ड न......मणिवा ॥२॥
एकशते पात्रशति विक्रमस्य मरण प्राप्तस्व ।
पौराष्ट्र घालमीके-उत्पनः वतावरसंघः ॥५॥

·समातनजैनग्रंथमालाया- निराकृततमोऽरातिः स्थापयन् सस्पये जनान् । स्वतेजोद्योतितक्षोणिश्चंडाचिरिव यो वभौ ॥२॥ तस्याभूत्पुष्पनंदी तु शिष्यो विद्वान् गणाग्रणीः । तच्छिष्यश्च प्रभाचंद्रस्तस्पेयं वसतिः कृता ॥३॥ अमूभिः पद्यैनियतं विज्ञायते कुंदकुंदान्वयि (अ) तोरणाचार्यस्य शिष्यः पुष्पनंदी तच्छिष्यश्च प्रभा- चंद्रो यदि, १९ तम शकसांवत्सरिकस्तदा तोरणाचार्यः ६०० तमायां शकशताब्दौ सिद्ध्यति । अनया- दिशा तेषां कुंदकुदान्वयित्वे भगवत्कुंदकुंदसमयस्तेषां १५० शतोत्तरपंचाशद्वर्षपूर्व-'अर्थात् १६० तमे संव- सरे सिद्ध्यति । ५०० तमे शकसंवत्सरे शास्तिस्म कश्चित् चालुक्यचक्रवर्ती कीर्तिवर्ममहाराजा बादामीनगरे वा.. तापीपुरे वा स च विनाशयामास पराचीनं कदंबवंशं । अर्थात् ५०० तमशकसंवत्सरात्पंचाशद्वर्षपूर्व (४५० तमशकसंवत्सरसानिध्ये ) प्राचीनकदंबवंशीयः श्रीशिवमृगेशवर्ममहाराजो विधत्तेस्म राज्यमिति निश्चितिः । श्रीशिवकुमारमहाराजप्रतिबोधनार्थ विलिलेख भगवान् कुंदकुंदः स्वीयं ग्रंथमिति समाविर्भावितं च पंचास्ति- कायस्य क्रमशः कार्णाटिकसंस्कृतटीकाकारैः श्रीवालचंद्रजयसेनाचार्यैः। ततो युक्त्यानयापि भगवत्कुंदन कुदसमयः तस्य शिवमृगेशवर्मसमानकालीनत्वात् ४५० तमशकसंवत्सर एव सिद्ध्यति स्वीकारे चास्मिन् क्षतिरपि नास्ति कापीति । ग्रंथरचना भगवत्कुंदकुंदस्वामिविरचिताः समस्तपंथाः प्राकृतभाषायामेवोपलभ्यते । संस्कृतभाषायामपि स्वामिनि- मिताः सति प्रथा इत्यत्र न किमपि प्रमाणं । तदात्वे जनता संस्कृतभाषापेक्षया कठिनतसमपि विषयं प्राकृत- भापायामवबौद्धं समर्थासीत् । अतः प्रकटयति स्वामिनः प्राकृतप्रेमेदं नासीत्तेषां स्वीयपाण्डिसप्रकटनाय लक्ष्यं किंतु सर्वजनहितसमीहापूर्ण मनः । इमानि तद्रचितग्रंथरत्नानि- १ समयसारामृतं २ पंचास्तिकायमाभृतं ३ प्रवचनसारप्राभृतं ४ षट्प्रामृत-(दर्शनपाहुड-सुत्त- पाहुड-चारित्तपाहुड-बोधपाहुड-भावपाहुड-मोक्खपाहुडेतिषट्पाहुडग्रंथाः) रयणसारः वारहाणुवेक्खा (द्वादशानुप्रेक्षा) नियमसारश्चेति । तत्राचं ग्रंथषट्कं तु मुद्रितं । सप्तमो नियमसारः समुद्रियते संस्कृतटीका- लंकृतः स्वोपज्ञभाषाटीकाविभूषितश्च श्रीयुक्तब्रह्मचारिशीतलप्रसादैः । षट्खंडसिद्धांतस्य प्राथमिकत्रिखंडस्य टीकापि महती भगवत्कुंदकुंदस्वामिभिर्विरचिता । तपारमाणं च द्वादशश्लोकसहस्रकं । समुल्लेखः खल्वेतस्याः श्रुतावतारे । परं न समस्ता समुपलभ्यते सांप्रतं । व्यज्ञायीदं भगवत्कुंदकुंदैश्चतुरशीतिशास्त्राणि विरचितानि कियाचित्तु समुल्लेख उपरिष्वात्कृतः । कियतां च शेषाणामिन मानि नामानि समुपलब्धानि- जोणीसार-क्रियासार-आराहणासार-लन्धिसारन्छपणासार-बंधसार-तत्त्वसार--अंगसार-द्रव्य- सार-क्रमपाहुड-पयपाहुड--विद्यापाहुड-उघातपाहुड-दृष्टिपाडुड-सिद्धांतपाहुड-तोयपाहुड-चरणपाहुड- समयायपाहुड-नयपाहुड-प्रकृतिपाहुड़-चूर्णीपाडुड-पंचवर्गपाहुड-कर्मविपाकपाहुड-वस्तुपाहुड --बुद्धिपा- हुड-पयद्धपाहुड-उत्पादपाहुड- दिव्यपाहुड--सिक्खापाहुड-जीवपाहुड-आचारपाहुड-स्थानपाइड-प्रमा- णपाहुड-आलापपाहुड-चूलीपाहुड-पदर्शनपाइड-णोकम्मपाइड--संहाणपाहुड़-नितायपाहुड-एयंतपा- हुड-विहयपाहुड-सालमीपाइडतिद्विचत्वारिंशद्ग्रंथाः । कुदकुंदश्रावकाचारग्रंथस्य भगवत्कुंदकुंद एव रचयितेति पूर्वमासीत्लसिद्धिः। किंतु परीक्ष्यमाणे तस्मिन् न्यज्ञादिं न तनिीमतः स पर स्वाभिमतासिद्धयर्थं केन चिद्भूर्तेन श्वेतांबरसमाजस्य विवेकविलासनामक प्रथस्य परावृत्त्य कानिचित्पद्यानि तन्नामतो-विश्रावितः । भगत्कुदकुंदस्य सांप्रत याः कृतयो दृष्टिपथमवतरंति ताः सरलतमाः सुरसाथ । ततो विनिर्धायते महा- मनस्तस्य, मामकीनाकृतिः सुलभतमा सर्वजनबोधकरा च भवेदिति प्रतिसमयं लक्ष्यमासीत् । १ क्लिोक्यतामतिबंधादी एवं द्विविधो. द्रव्वेत्यादि पाया। 2 - ·भगवस्कुंदकुंदाचार्यः। भगवत्कररचितकृतिषु समयसार-पंचास्तिकाय-प्रवचनसारेति त्रिकृतयः सर्वप्रधानाः। कृतित्रिकमिदं च दिगम्बरसमाजे प्राभृतत्रयनाम्ना च पिश्रुतं । अध्यात्मवेदांतविषयः किल जैनधर्मस्य ग्रंथत्रय एवास्मिन् समंजसतया समुपवर्णितः । न काप्यत्युक्तिः स्यात् यदि ग्रंथत्रयमिदं जैनधर्मस्य जीवत्वेन प्राणत्वेन वाभ्युपगतं स्यात् । निश्चयकिलायमास्माकः यावन्न कश्चिदयप्यत ग्रंथत्रयमिदं न प्रत्यपत्स्यत स तावजनधर्मज्ञता ततो जनधर्मज्ञातृत्वमानिमिः तत्समहिमानश्च नियतमभ्यसनीयमेतद्ग्रंथरत्नत्रयं । टीकाकारौ। श्रीमदमृतचंद्रसूरिः- नात्र संशीतिः समजनि श्रीमदमृतचंद्रा ग्रंथकारष्टीकाकारश्च । परंतु पावनात्मायं महात्मा कदा ! क! अनवद्यात्मनीनवैदुष्यण भारतभूमि विभूपयामासति निर्णयाय न वरीवरीति समीपेऽस्माकं किमपि सुदृढ़ गमकं । कचिदामनंति विद्वांसाऽस्य महात्मनो दशमशताब्दिकालं परं तत्र पुष्कलप्रमाणाभावात् न स हि प्र- माणतामास्कंदति । महात्मायं स्वकरकलितगयेषु टीकामु वा स्वनामातिरिक्तमात्मनीनगुवादिनामापि न सिलिंलग्य यतो भवत् मुगमता तत्समयादिविनिर्णयाय । ततो दुरधिगम्य एवास्य विदुपः समयादिविनि- यः। पुरुषार्थसियुपायः तत्वार्थसारः, इति ग्रंथद्वयं स्वातंत्र्येण तनिर्मितमवातरति दृष्टिपथं सांप्रत । भगवत्कुंदप॑दस्यामिरचितसमयसार-पंचास्तिकायसार-प्रवचनसारेतिनाटकत्रयस्य टीकाश्च तिस्रः। ताश्च टीका स्वस्वरहयेण भाप्यतामनुकुवैति । नात्र संदेहः महात्मायं तात्विकतात्पर्यनिर्णायकवचनरचनातः सम- पबोधयति यासंप्रापादिमपदमध्यात्मटीकाकृत्सु सः । विद्यते जनसमाजे कश्चिदपूर्वः किंवपूर्णः पंचाध्यायी प्रयः। योऽचिरकालतएव प्रकाशपदवीमुपनीतः यस्य चाध्ययनाच्यापनप्रसारःसमजनि न्यायवाचस्पति पंडितप्रवरश्रीगोपालदासपावनजीवनमूलक जनसिद्धांतमहाविद्यालयमुरैनातः। सोऽप्यस्यैव महात्मनः कृतिरिति विनिर्धारितस्तद्रचनाशैलीविलोक- नान् विषयप्रतिपादनशीदर्शनाच्च । भवितव्यं चानवद्यप्रतिभामृतचंद्रसूरिकल्पेनैव विदुपा तथाविधगभी- रतिनिर्माणमिति । जयसेनाचार्यः नाम्नानेन किल, समजनिपत नकविद्वांसो भुवि, तत्र भगवज्जिनसेनाचार्यरादिपुराणो यः संस्तुतः स प्रथमः । हरिवंशपुराणप्रशस्ती च यः सिद्धांतशास्त्रज्ञत्वनोपन्यस्तः स द्वितीयः तृतीयश्च परिवर्तितवर्णि- दुलीचंदप्रतिष्ठापाठप्रणेता। गयेपणायां सत्यामन्येपि मिलिष्यति । ततो न निश्चेतुं पार्यत निशंकं फतमा जिनसेनाचार्यस्नात्वर्यवृत्तिप्रणता प्रवचनसारपंचास्तिकायसारप्रशस्ती परिचाययति महात्मायमित्य- अज्ञानतमसा लिप्तो मा! रत्नत्रयात्मकः । तत्प्रकाशसमर्थाय नमोऽस्तु कुसुदेदवे ॥१॥ सूरिः श्रीवीरसेनाख्यो मूलसंधेऽपि सत्तपाः । ग्रंपथ्यदवीं भेजे जातरूपधरोऽपि यः ॥२॥ ततः श्रीसोमसेनोऽभूत-गुणी गुणगणाश्रयः । तद्विनेयोऽस्ति यस्तस्मे जयसेनतपोभृते (१) ॥३॥ इतिपद्यत्रयाविनायते वीरसेनशिष्यः सोमसेनस्तच्छिष्यो जयसेनः स च मुनिमूलसंघीयः । अपर- वैको जयसनः खनिर्मितयसुपिंदुप्रतिष्ठापाठ परिचाययतीत्थं- कुंदकुंदाप्रशिष्येण जयसेनेन निर्मितः । पाठोऽयं सुधियां सम्यग् कर्तव्यायास्तु योगतः ॥१॥ . श्रीदक्षिणे कुंकुणनानिदेशे सह्याद्रिणा संगतसीनि पूते। श्रीरतभूधापरिदर्घिचैत्यं लालाहराज्ञा विधिनार्जितं यत् तत्कायमुद्दिश्य गुरोरनुज्ञागादाय कोल्हापुरवासिहर्षात् दिनद्वये स लिखितः प्रातज्ञापूर्वथमेवं श्रुतसंविधत्ति||३|| यमुर्विदुरिति प्रानुस्तदादि गुरखो यतः । जयसेनापराख्यां तन्नमोऽस्तु हितर्पिणां ॥४॥ प्रथमदलोकस्य "कुंदकुंदाग्रशिष्येणेति विशेपणेनानुमीयते यत् तात्पर्यवृत्तिकानेनैव जयसेनेन भा- ध्या पर कदा फसमभूदयं मुनिराडिति विनिश्चिमै नास्ति किमपि निष्कल्मपं गमक। मुनिनानेन स्वनिर्मितता- पर्यवृत्ती कियमुचिपयेषु श्रीमदमृतचंदसूरिटीका वर्णतः समनुकृता शब्दैः परावृत्त्य तात्पर्यमपि यत्र कुत्रचि- दमृतचंद्रसूरिनिर्दिष्टमेव समुद्घोषितं ततःसमजन्ययं महात्मा श्रीमदमृतचंद्रसूरितःपश्चादिति नियतं विमान्यते । निवेदयिता-गजाधरलाका ·श्रीसमयमामृतस्यं शुयशुद्धिपत्रम् । पक्तिः CC WW ६ १५ २६ ३७ १३ ३१ २१ २५ १७ ४ गतं। २ भशुद्धिः शुद्धिः पृ. अचलां अमलां 'प्राप्ता प्राप्तान समयप्राभृतमिदं समयमाभृतमहो १ सबंधमिधेयेति . संबंधाभिधेयेति २ णाणविदेति गाणहिदेति । नारकेति नरनारकेति वर्तत वर्तते अनुगृह्णतो अनुगृहंतो अथ एवैतस्य अत एवैतस्य स्खलितं च्यवेयं चारित्रवत्वेन चारित्रवत्त्वेन गतं ॥१२॥ शेषकाले ॥१२॥ शेषकाले। भतयोः अनयोः कार्तवर्णेति कार्तखरेति शुभोपयोग शुभोपयोगे हेयोपादेयतत्वं हेयोपादेयतत्त्वं ९ परमादितत्त्वेति परमात्मादितत्त्वेति १० अबंधस्पृष्ठं अबंधस्पृष्टं पर्यायमुख्यतया पर्यायं मुख्यतया ११ वियाणीहि वियाणाहि भावार्थ भावार्थः अपदेश शब्दाः अपदेशः शब्दाः १२ खरूपमेव खरूप एव सम्यग्ज्ञनादिकं सम्यग्ज्ञानादिकं अवुद्धाना अबुद्धानां १३ व्यच्छेदेन व्यवच्छेदेन वस्त्वत्तरं वस्त्वंतरं सोचेव पुरुषः पुरुषः १४ अहमेतदेतद- अहमेवदेवदह- इमेतस्यामि महमेतस्यास्मि१५ ३३ ३६ ३२ ३६ ८ अशुद्धिः शुद्धिः पंक्तिः पूर्वमेतदेतत् पूर्वमेतत् २४ अहमिदंच अहमिदं चापि २४ दव्यं दव्वं १८ ४ देहाद्भिन्न देहाद्भिन्नं सब हुणाणदिछो सन्बहुणाणदिहो, ७ बबहारणयो ववहारणओ १९ तनिधयेन तनिश्चये २० निश्चयस्तुतिप- निश्चयस्तुति- रिहारं रिति परिहार २९ सुखादिमत्राभावात सुखादिमत्त्वाभावात् । ३३ तृतीता तृतीया २२ १७ गाथाचतुष्टये निश्चये गाथाचतुष्टये १८ प्रतिबुरद्धः । प्रतिबुद्धः २३ प्रतिपल्या प्रतिपत्त्या ३० शुद्धात्मस्वरूपस्व शुद्धात्मस्वरूपस्य २४ १३ इति इति । १४ लोमेति लोभेति १५ दर्शनोपपयोग दर्शनोपयोगः २३ किंचिव किंचिति २५ किंचिदप्वन्यत् किंचिदप्यन्यत् २० त्रिशतगाथापर्यंत त्रिंशद्गाथापर्यंत २६ १० पार्षदान् पार्धदान् १७ कर्मणोकर्मेति कर्मनोकर्मेति २७ १० कर्माणभागं कर्मानुभाग १२ संयोगेणापि संयोगेनापि १६ इतरे इतरे ३२ . श्यामिकाया- श्यामिकायाति- तिरिक्तति रिक्तेति २८ १९: नवपुराणवस्थादि नवपुराणावस्थादि २३ चित्वावस्य चिस्वभावस्य २७ विदंति चिदंति سع २२ १८ २७ २६ ३० ३३ ६ सो एच ३५ १९ २५ २२ " ·+ २ १ How ३ ३ CN स सर्वोऽपि न ६ सनातनजनप्रथमाला- अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः जिणं जिणा २९ ज्ञानाजीवखरूपं ज्ञानिजीवस्वरूपं ७१ २ पाप्यवसानदयः यद्यप्यवसानादय " ११ मुइता मुहत्ता एप ३० मय्यगं मप्पगं ७२ बाहुणेन्य द्रव्यगुणेभ्यः ३१ १६ ज्ञानमयोऽज्ञानेति ज्ञानमयाज्ञानेति ७२ १३ अज्मप्यहाण अज्झयटा ३२ ७ कर्मणः भावस्य ७२ १६ संति नसंति ३३ परिणतलाजानिनः परिणतत्वाज्ञानिनः ७२ २१ असीण असणि १४ ज्ञानमयोः ज्ञानमयो ३१ तनांतरे संत्रांतरे २४ २४ बहुभयेति बहुभावति दृष्ट्वा ३५ २६ भावा द्रावात् २३ भये ३६ २९ ज्ञानमयः ज्ञानमय २४ प्राता: प्राप्तः ३७ समयसारे समयसार ८० २७ जीयोः जीयाः २८ १८ पुण्यामेवेका, तेन पुण्यामेवैकांतेन ८६ २८ जीषण সাগ ४० ३५ सर्वोऽपि १९ दृतं निवृत्तं ४२ २७ तदान ९१ ३१ सकलायात् सफलावात् ४३ २३ विधायतो विभावयतो ९२ २५ महानीससानी मानिसज्ञानि दृष्टा दृष्ट्वा ९५ १२ जापति जीयति ४४ दिई दिई ९५ २० सागनीजीयति सशन ४५ २३ किं घूयात् । २५ मानी सानि प्रत्यया कारणं प्रत्ययाः कारणं ९७ २९ उनते लश्यते ३५ उपयोग प्रयोग्य उपयोगप्रायोग्यं १०२ ३१ पर्याये पर्यायः बन्नति वनंति १०३ ७ फर्गकर्मभावं कर्तृकर्मगाव ४८ ८ शुद्धोत्मोपादेयत्वे शुद्धात्मोपादेयत्वे १०४ २२ जायनि जीयस्य ४९ वनंतिः वनंति १०५ २१ परमपाणफुब्बी परमप्पाणपकुची५० १७ वध्यत वध्यते १०७ २७ त ५० मत्झसहावा मज्भसहावा ११० २९ हृदयति दृढयंति वद्यवेदकभावी वेद्यवेदकभावौ ११२ १२ परिणमरकर्मणां परिणमन्कर्मणां अपरिग्रहा अपरिग्गह ११८ ५ फरदिधम्मदि फरेदि धम्मादि ५६ ३२ लोह लाई नी इंद्रियेति नी इंद्रीति १२० १० मूलं येवं मूलं । स्वात्मा १२० २६ ५९ १९ मूचं मूत्र २६ पाढीति पादति १० शाम्यपि ज्ञान्यपि १२१ ३१ फरीन्यात्मनः करोस्यात्मा ६१ १८ समादिछी सम्मादिही सम्मादिही १२४ ५ संग्रामत्ययसोऽपि सक्रमत्येय ६२ एवं तंनिरंतरं १३० २८ तन्निरंतरं २१ एवं ६२ आउन आरण तथा २८ १३२ ७ यथा ६८ गाथाष्टकं हवंदि हवंति गाथाष्टकं १५३ २९ वायं एवंम्शुद्धति बचं एवं शुद्धति ७० १८ सप्तपदार्थानां सप्तपदार्थानां : ७० २८ हरिखदेति दुरिखदति १३८ १ किं चूयात ३ ८ ६ ३ ७० ·३ शुद्धयशुद्धिपत्रम् । अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः पापादयेन पापोदयेन १३९ १३ खोकीयगुणैः स्वकीयगुणैः १६१ २४ सकः १४१ २१ कम्पफले कम्मफळं १६३ ३३ आधाकमाद्याः आधाकर्माद्याः १४५ २ भोक्तृत्वभावं भोक्तृत्वमा शद्वेन शब्देन १४७ २५ सहाररूपेण संहाररूपेण १६६ १४ पाण्णदो वण्णिदो १४८ २२ दोह दोहं १६९ १७ निमित्तत्वापत्तो निमित्तत्वापत्तौ १४९ २० विपयातरे विपयांतरे १७१ ३१ पुगालदव्वरस पुग्गलदव्यस्स " २६ तेपामाक्षेव कृतः तासामाक्षेपः फतः१७१ ३२ तत्पर्यवृत्तिः तात्पर्यवृत्तिः १५१ ५ स्त्रीवेदाख्य स्त्रीपदाव्यं १७६ २९ सर्विकल्पमच सविकल्पमत्र १५२ १० चेम चेत् १७६ २५ सद्धावेऽपि सद्भावेऽपि १४ संख्योपदेश साख्योपदेशं २७ पूर्व पूर्वे १५२ २१ रागादि रागादी १७९ १२ किमययेव किमयमेव १५२ २२ धथा यथा १८४ १५ यथ यथा १५४ १६ तत्त्वार्थाश्रद्धानति तत्वार्थश्रद्धानेति १८५ १५ सर्वविशुद्ध सर्वविशुद्धः १५६ १४ व्यख्यानमुख्यत्वेन व्याख्यानमुख्यत्वेन, २८ नातिक्रायति नातिकामति १५६ १६ पर्याय पर्यायेषु १८६ ३ भवति भ्रमति १५७ १७ स्वम्यंशी खाम्यंशी १८७ ५ बध्येऽद वध्येह १९ अपात्र। अथात्र १९३ . ३८ कन केन ३१ शमर्मयत्न शर्ममयनं २०१ २९ समादौ समाधी १५८ १५ पसंयोगेन पसंयोगेन २०३ ५ परिहारणं परिहरणं १५९ ८ जानानि जानाति २०४ ५ शुरूपेति रूपेति १५९ २४ संसारण संसारिणां नोर्ध्वम् नोर्ध्वमूर्च १६० २३ सुष्ठो सुष्ठ २१६ ३९ ·श्रीसमयप्राभृतस्य विषयानुक्रमणिका । १ १ ३ ४ ४ ५ १८ ६ . जीवाजीवाधिकार प्रथमरंग: विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. १ मगलाचरणं १५ अवद्धत्वायात्मकमात्मानं २ खसमयपरसमयनिरूपणं २ २ पश्यन् पुमानव शुद्धनय- ३ निश्चयतः शुद्धात्मस्वरूपत्वात् इति प्ररूपणं ११ १६ समयशन्दन खसमय १६ शुद्धनिश्चयनयन आत्मानुभू- (एकन्वं) एवं ग्राह इति तिरैव ज्ञानानुभूतिरिति विवृतिः प्रतिपादन १२ १७ खममयस्य (एकान्यस्य) १७ शुद्धात्मभावनायां अमुलमत्वानरूपणं सम्याज्ञानादिक ४ ५ एकत्यप्रदर्शनप्रतिज्ञा सर्वमुपलभ्यत इति प्ररूपणं ६ शुद्धात्मस्वरूपविवरणं १३ ९८ पुनरपि भंग्यंतरेण गाथायाः ७ व्यवहारता ज्ञानादीनामारमतो भद: निश्चयतस्त्यात्मा क्रमशः पूर्वापरार्धेन ज्ञानाधामवेति विवरण भेदाभेदरनत्रयभावना ५ प्रतिपादनं १३ १९ ८ व्यवहारनयस्य सार्थकत्वं १९ दृष्टांत दाटीताभ्यां भेदाम परमार्थोपदशकवं दरतत्रयभावनासमर्थन १४ २१ चति प्रदर्शन २० स्वपरभेदविज्ञानाभाव अज्ञानी ९ कुतः परमार्थोपदेशकावं भवन् जीवः कियत्काल- व्यवहारस्येति ! सूचनं १० २१ मज्ञानी सन्नवतिष्ठत इति १० क्रमशः पूर्वोत्तरार्धन मंदा- इति कथनं १५ २२ भदरतत्रयमावनयाः २२ अचंतनदेहादी रागादि- प्रतिपादन ११ परिणामाबंधो भवतीति ११ भेदाभेदरलत्रयभावना- प्रतिपादनं १५ २९ फलनिदर्शनं १२ २३ अशुद्धनिश्चयनयेनात्मा १२ कुतो व्यवहारो नानु- रागादिभावकर्मणां कर्ता सारणीयः इति निरूपणं १३ अनुपचरितासद्भूतव्यवहारेण १३ अंपरमार्थिनां व्यवहाराऽपि द्रव्यकर्मणामित्यावेदनं १५ २४ शरणमिति वर्णन ८ १४ २४ कया रीत्या देहादिपु रागादि १४ अभेदोपचारण सम्यक्त्व- करणादप्रबुद्ध आत्मेति विषयत्वान्जीवादयोऽधीः प्ररूपणं सम्यक्त्वमुच्यत इति २५ अप्रतिबुद्धाधनाय विवरणं ८ व्यवसायवर्णन १५ our ८ ७ ·२ . सनातननग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. २६ देहमेवात्मानं मन्यमानस्या न शुद्धनिश्चयेन जीवात्मान प्रतिबुद्धस्य प्रश्नः १९ ३१ इति विस्तरतःप्ररूपणं ६० २७ अप्रतिबुद्धप्रतिबोधनोत्तरं १९ १९ ३२ ८ तंत्रांतरप्रतिपादिताः वीदयो २८ व्यवहारेण देहस्तवनमात्मानं जीवात्मानो व्यवहारण, न तु . लक्षयति-इति निरूपणं १९ ३३ निश्चयत इति प्रतिपादनं ३४ ६१ २९ निश्चयेन न देहस्तवनेनात्म- ९ जीवस्य वर्णादयोन तवनमिति प्रतिपादन २० संतीत्यत्रोत्तरं ३४ ६२ ३० देहस्तवनेन कथं तदधिष्ठातुरात्मनः १०व्यवहारस्य विरोधकत्वोपदर्शनं३५ ६४ स्तवनमित्यत्र दृष्टांतप्ररूपणं २० ३५ ११ जीवस्य वर्णादिभिः सह ता- ३१ ज्ञेयज्ञायकदोषपरिहारेण निश्चय- दात्म्यलक्षणसंबंधपरिहारः ३६ ६६ स्तुतिप्ररूपणं २१ ३६ १२ जीववर्णादीनां तादात्म्यदुराग्रहे ३२ भाव्यभावकपरिहारण निश्चय दोपाख्यानं ६७ स्तुतिकथन २१ ३७ १३ संसारिकजीववर्णादीना- २३ भाव्यभावकामावरूपेण मपि तादात्म्यदोपदर्शन ६९ निश्चयस्तुतिप्ररूपणं २२ ३८ १४ एकेंद्रियादिप्रकृतीनां वर्णादीनां च ३४ ज्ञानमेव प्रत्याख्यानमिति जीवाद्भेदप्ररूपणं ३८ ७१ प्रतिपादः ३९ १५ पर्याप्ताद्यात्मन्ववाद्यात्मकत्व- .३९ ज्ञातुः प्रत्याख्याने दृष्टांत- प्रदर्शनं च जीवस्य व्यवहारे- प्रतिपादनं ३२ णेति प्रतिपादन ३९ ७२ ३६ भावकभावविवेकनिरूपणं २४ १६ मिथ्यात्वादिगुणस्थानाद्यभ्यंतरा ३७ ज्ञेयभावविवेकप्ररूपः २४ ४२ अपि न जीवा इति निरूपणं ३९ ३८ दर्शनज्ञानचारित्रपरिणतस्य इति जीवाजीवाधिकारः समाप्तः खरूपसंचेतनप्रकारपूर्वक ( अथ कर्वकर्माधिकार) मुपसंहाराख्यानं ४३ १ यावन्न भेदविज्ञानं तावदज्ञानी इति प्रथमरंगः समाप्तः। जीव इत्युपदर्शनं ४१ .५७ द्वितीयरंग: २ जीवस्य कर्तृकर्मनिवृत्तित्व- १ देहादिपरद्रव्याण्येव निश्चयेन प्रकारप्रदर्शः ४२ ७६ जीव इति पूर्वपक्षप्ररूपः २६ ४८ ३ ज्ञानादेव बंधनिरोध इति २ पूर्वपक्षपरिहारः २७ ४९ निरूपण ४२ ३ रागाधध्यवसानेषु चैतन्यस्य ४ आत्मनो किलालवादिनिवृत्ति- कथंचित्प्रतिभासमानत्वेऽपि प्रकार: ४३ ७८ ते पुद्गलमया एवेति प्रतिपादनं २८ ५ स्वसंवेदनज्ञानास्त्रवनिवृत्योः ४ अध्यवसानादीनां जीवात्मकत्वं समानकालत्वोपदर्शनं ७९ तु व्यवहारमाश्रित्येति कथनं २९ ५१ ६ आत्मनो ज्ञानित्वपरीक्षण- ५ अध्यवसानादीनां व्यवहारेण प्रकार: ८०. जीवात्मकत्वे दृष्टांतोल्लेखः .. २९ ५३ ७ व्यवहारतः कर्तृत्वं निश्चयतो ६ पारमार्थिकजीवखरूपप्ररूपणं३० ऽकर्तृत्वमिति वर्णनं ४५ ७ बहिरंतरंगा वर्णादिरागादयः ८ पुगलकर्म जानतो जीवस्य ७७ ·. ... १७ समयप्राभृास्य विषयानुक्रमणिका। पृ.सं. गा.तं. विपयाः पृ.सं. गा.सं. पुदान मा सादाम्यसंबंध वोत्पत्तिनिवरणं ५५ ९९ निस ४६ २४ शानाफर्माकर्तृत्वोपदर्शनं ५५ १०० समयान जाननी जापत्य २५ अशानात्कोत्पत्ति पुन मग सादाग- प्रकारोपदर्शन १०२ निपानिमः ४६ २६ कर्मकर्तृत्वेऽज्ञानं तदकर्तृत्त्रे या मोगल शानमिति निटंकितत्वेनोपदर्शनं५८ १०४. गुन्ननानिय २७ आत्मनः गरभावानां कर्तृत्वे मनिस्ट व्यवहारिणां व्यामोह १३णामणाना इति प्रतिपादन भागलपनत्य २८ व्यामोहत्यासत्यत्वोपाख्यानं ५९ १०६ मनं ८५ २९ जीवस्योपादानरूपयन्नि १२.पांगानगर मित्तत्वनापि कर्तृत्व iiiiiiम: সরিঘাগাদহান ६० १०७ संगणगाल प्रालगं १८ ८८ २० मानिनी मानस्यैर कर्तृत्वोपदेशः६० १०८ १३ निरिणाम ३१ मतानिनोऽपि परभा मोरममा माननीय याफल्योपदेशः ६१. १०९ माधान निमः ३२ परेण परभाषाकर्तृतनिरूपण३१ ११० ११: धर्मरानोक- ३३ निभयेन पुलस्याकर्तृत्व DAREngiनं १० मामनः समुपवर्णनं १२ १११ १५ सामनराकरणगाणं.. ९१ १४ भागना दन्यकर्मकरणे १६ भागमासमती उपचार एव शरणमिायुलेखः१२ ११२ fairmire ३५ जागस्य व्यकर्मकर्तृत्व- Timire २१ सांतापाख्यानं ६३ ११२ १rlगमा विशेर- ३६ शुद्धनिधयन जीयस्य पुद्गल गानं कर्तृत्वबंधनपरिणमनाभावो- নিণাললাগা গfi पाल्यानं ६३ ११४ Samदिपरभागा पुल १७ अन हारांतोल्लेखः ६३ ११५ निया ३८ निधयतो मिथ्यात्वादि ११.एका प्रकरणावाजीयमदाम्यानं:३९५ पीलिकप्रत्यया एव २. मन्यसामागस्य कर्मोत्यादयंतीति विस्तरेण नारम्य मियादशनादि- विवरणं प्रकाराच्यानं २६ ३९ एकांतेन जीयाजीवप्रत्यययो २१ भागमस्तिपिपरिणाम- रंकत्वप्रतिषेधोपदर्शन ६६ १२२ या पानागदर्शनं... ५४ ९७ ४० सांख्यमतानुयायि शिष्यं प्रति २२ श्राम स्प्रावधारणागनिकार का लक्ष्य स्वयं फर्गस्येन ४१ परिणामस्वभावलोल्लेखः ६७ १२७ परिणगापदर्शन ९८ जीवस्य परिणामित्वसाधनप्रकार:६९ १३२ २३ गतायभानधारण- ४२ निरसंगसाधुस्वरूपाख्यानं ७१ ६५ ११९ पुद्गलस्य कथंचित ·.... .... १६६ सनातनजैनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. गा.सं./ विपयाः पृ.सं. गा.सं. ४३ जितमोहखलपोपदर्शनं ७१ १३४ प्रतिषेधाख्यानं ८४ १५९ ४४ धर्मसंगविमुक्तस्य खरूपप्रतिपादनं७२ १३४ | ५ बंधहेतुः प्रतिपेध्यं चोभयं कर्मेत्यागमेन ४५ हानाहानमयभावानां याथाम्येन प्रसाधनं ८४ १६० कर्तृत्वप्ररूपणप्रकारः ७२ १३६ / ६ विशुद्धज्ञानवाच्यः शुद्धात्मैव मोक्ष. ४६ ज्ञानमयाज्ञानमययो वयोः, फलो. कारणमिति प्रकटन ८५ १६१ पदर्शनं ७२ १३७ ७ परमार्थज्ञानशून्यस्य व्रततपंथरणा- १७ ज्ञानिनो ज्ञानमय एवं अज्ञानिनश्चा- दिकं सर्व व्यर्थमित्युपदशः ८५ १६२ . ज्ञानमय एवभावः कुः इत्यत्र ८ ज्ञानाज्ञानयोः क्रमेण मोक्षबंधहेतु- समाधानोल्लेखः ७३ १३९ त्वोपदर्शनं ८६ १६३ ४८ मानिनो ज्ञानमया एव भावा:- ९ पुण्यकर्मपक्षपातिन प्रतिबोधनाया अज्ञानिनश्चाज्ञानमया इति क्षपाख्यानं ८७ १६४ दृष्टातदाष्टांताम्यां समर्थन ७४ १४१ | १० अज्ञानिनां मोक्षहेतूपदर्शनं ८७ १६५ १९ अज्ञानिनः पंचभेदभिन्नोऽज्ञान ११ निश्चयमोक्षमार्गहेतोः परमार्थस्व- मय भाव एव बंबकारणमिति रूपादन्यच्छुभाशुभादिकर्म- खष्टतया प्ररूपणं ७५ १४६ प्रतिषेधोपदेशः ९० पुद्गलद्रव्यापथग्भूत एव जीवस्य १२ मोक्षहेतुभूतसम्यग्दर्शनादीनां परिणाम इत्युलेखः ७६ १४८ मिथ्यत्वादिकर्मभिः दृष्टांतपूर्वक ५१ जीवात्प्रथग्भूत एव पुद्गलद्रव्यस्य प्रच्छादनोलेखः ८८ १६९ परिणाम इति कथनं '.... १५० | १३ कमर्णः स्वयं बंधत्वोल्लेख: ८९ १७० ५२ जीव कर्म बद्धस्पृष्टमवद्धस्पृष्टं चेति १४ सम्यक्त्वादिगुणाधारभूतो जीवः वयवियागेन प्ररूपणं ७८ १५१ कर्मणा प्रच्छाद्यत इत्युपदेशः ९० १७३ ५३ बद्धाबद्धत्वादिनयपक्षातिक्रांतो समाप्तः पुण्यपापाधिकारः जीव एव समयसार इति प्रति- संवरप्रकरणं पादनं ७८ १५२ | १ सकलकर्मसंवरणपरमापाय ५४ नयपक्षातिकांतजीवस्य विशेषण भेदविज्ञाननिरूपणं ९१ १७६ स्वरूपवर्णन ८० १५३ | २ भेदविज्ञानात-शुद्धात्मोपलंमाख्यानं९२ १७८ ६५ कीदृगजीवः समयसारेऽवतिष्ठते । ३ शुद्धात्मोपलंभात संवराख्यानं ९३ १७९ इति प्रतिपादन ८१ १५४ ४ संवरोत्पत्तिप्रकारोपदर्शन ९४ १८३ इति कर्तृकर्माधिकारः समाप्तः ५ संवरक्रमप्ररूपणं ९५ १८४ अथ पुण्यपापाधिकारः ६ उदयप्राप्तद्रव्यस्वरूपाणां रागाद्य. एकमपि कर्म शुभाशुभपरिणाम- ध्यवसानानामभावे जीवगतरा- निमित्तन द्विधा भवतीति प्रति- गादिभावकर्मणामभाव इत्यादि पादनं ८२ १५५ रूपेण संवरक्रमाख्यानं ९६ १९७ २ शुभाशुभकर्मणोरविशेषेण बंध- इति संवरप्रकरणं समाप्त हेतुत्वोपदर्शनं ८३ १५६ अथास्रवपकरणं ३ मोक्षमार्गविषये द्वयोरपि कर्मणोः १ द्रव्यभावात्रवखरूपाभिधानं ९८ १८९ प्रतिषेधोपदेशः ८३ १५७ / २ ज्ञानिन आस्रवाभावोपदर्शनं ९८ १९० ५ दृष्टांतदाधीतपूर्वकमु भयकर्म- ३ रागद्वेषमाहानामानवत्वनियमापदन९९ १९१ ७७ . .... .... ....

·. . समगप्रामृतस्य विषयानुक्रमणिका । मिया पृ.मं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. ४ गमादिगगनभायोपदर्शनं १.० १९२ | १४ परमात्मपदस्वरूपाख्यानं.... ११३ २१९ ५ निनो मान्नयामावोपर्गनं १०० १९३ १५ ज्ञानिनः परभावग्रहणाभावे ६ निना निराललो हेवाग्ग्यानं १०१ १९४ युक्तिप्रदर्श- ११४ २२० ७ गनगुणपरिणामस्य कुता बंधहंतुन्द १६ ज्ञानिना भेदविज्ञानभावनोप मित्रांनं १०१ १९५ दर्शनं- ११४ २२१ गनगुणपरिणामस्य पंधतुन्य १७ आत्ममुख मतोपोपदेशः- ११५ २२२ फरझानी निगम्बर इन्गुपदर्शनं१.१ १९६ १८ मत्यादिपंचज्ञानाभेदस्वरूप- ९पमाया विशमानय काय नानी परमार्थोपदर्शनं ११५ २२३ निगरतः ! इति निदंगन.... १०२ २०० | १९ स्वसवेदनज्ञानाभावे पंचज्ञानामद १.निरानन्ध समाभायोगदर्शन ९०४ २०२ परमार्थपदं कृतेऽपि व्रतपश्चरणादिके संवदागादिप्रतापाः फया या नातरफर्ग दुर्लभमन्यन्याख्यानं-... ११६ २२४ सनीति योगदारीनकममर्थन ०५ २०४ २० विशेषपरिग्रहत्यागरूपेण इन्यान्नवी निम्मानः ज्ञानगुणविवरणं ११८ २२९ अय निराधिकारः २१ परिग्रहल्यागन्याख्यानोपसं अन्यनिरागमणाल्यानं ... १०६ २०५ हारोपाख्यानं ११८ २३० ৭ নাগদিনানি १०७ २०६ / २२ मानिनो वर्तमानभाविभागाकांक्षा ३ नागरागायनंगहनतानमा- परिहारोपाख्यान ११९ २३१ नामध्यापन १०७ २०७ | २३ अज्ञानी सरागत्याकर्मणा ५ मंसारभरीरविषय गम्य- लिप्यतेन तुज्ञानीवीतरागत्या मामायापदर्शन १०८ २०८ दिति विवेचनं १२० २३३ ५ मेराग्गसमयान्यान १०८ २०९ / २४ सकलकर्मनिर्जराभावे कुतो ६ मम्माधिशरण स्परविक मोक्ष इति प्रश्न दृष्टांत प्रकाणालगानं १०९ २१० पूर्वकं परिहारापादान १२० २३४ ७ सम्पाट युनान प्राधादय- २५ दातिकापादानं २१ २३६ न्यम गतिमान १०९ २११ | २६ ज्ञानिनः शंखदृष्टांतन बंधा- ८ सावमा जानन् परभाव मुंगन् सभ्यग्दृष्टिः भायोपदर्शनं १२१ २४१ सानगम्यायां सपना २७ सरागपरिणामेन बंधावीतरा- भवनाति न्याव्यानं ११० २१२ गपरिणामेन मोक्ष इति दृष्टांत ९ मामान्यन मध्याहः सपरमिंयक- दार्शताभ्यां समर्थनं १२२ २४५ प्रकारापाख्यानं २१० २१३ | २८ घोरोपसर्गसंपातेऽपि सप्तमय- मम्यागगित्याभागप्रकटी रहितत्वेन निर्विकारस्वानुभव- फरणं २११ २१५ स्वरूपं सम्यग्दृष्टयो न यज- ११ निनो भाविभोगांकाक्षामागे तीति व्याख्यानं १२४ २४६ हेतुप्रदर्शन ११२ २१६ | २९ निशकितगुणलक्षणं १२४ २४७ १२ मानी-अपप्यानाध्यनसानान्गीपन ३० निःकांक्षितगुणलक्षणं १२५ २४८ यांनि इन्यायानं .... ११२ २१७ | ३१ निर्विचिकित्सांगलक्षणं १२५ २४९ १३ पुनरपि भदशानयैराग्यशक्तयोः ३२ अन्ददृष्टयंगलक्षणं १२५ २५० प्रकटन ११३ २१८ | ३४ उपगृहनांगलक्षणं १२६ १५१ .... .

·६ १४० १९३ ... सनातनजनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. ३४ स्थितिकरणांगलक्षण १२६ २५२ | १६ अध्यवसानस्य स्वार्थकिया ३९ वात्सल्यांगलक्षणं १२६ २५३ कारिस्वाभावे युक्ति ३६ प्रभावनांगलक्षणं १२७ २५४ निरूपणं १३८ २८५ समाप्तो निर्जराधिकारः १७ अज्ञानिन् ! जीवाः स्वकीय अथ बंधाधिकारः पापादयेन दुःखिता भवति १ दृष्टांतदा तपूर्वकं कर्मबंध- न तु भवदीयपरिणामने प्रकारोपाख्यानं १२८ २५९ त्युल्लेखः १३९ २८९ २ वीतरागसम्यदृष्टंबंधाभावो- १८ सुखिता अपि निश्चयेन स्वकर्मों पदर्शनं १३० २६४ दयेनैवेति निरूपणं १३९ २९० ३ हिंस्यहिंसकभावेन झाना- १९ जीवस्य समस्तपरद्रव्यस्यात्मनि ज्ञानिनोर्लक्षणं १३१ २६५ नियोजनप्रकारोल्लेख १३९ २९२ ४ हिनस्मि हिंस्य इत्यध्यवसायस्या- २० आत्मनः परद्रव्यनियोजकस्य ज्ञानवोपदर्शन १३२ २६७ मोहस्याभावे वास्तविक ५ जीवयायि जीव इति स्वरूपेण ज्ञाना- यतित्वमित्युल्लेखः ज्ञानिनोलक्षणं १३२ १६८] २१ आत्मनि परद्रव्यनियोजनस्य ६ जीवयामि जीव इत्यध्यवसायस्या मर्यादोपदेशः १४१ २९४ ज्ञामत्वोपदर्शन १३२ २७० २२ अध्यवसानस्य नाममालो ७ सुखदुःखाध्यवसायखरूपेण लेखः १४१ २९५ ज्ञानाज्ञानिनोलक्षणं १३३ २७१ | २३ व्ववहारनयस्य निश्चयेन बाध्य ८ सुखदुःखाध्यवसायस्या- त्वोपदेशः-निश्चयनयाश्रितं ज्ञानवोपदर्शनं १३३ २७४ १४१ २९६ ९ परः परस्य मरणदुःखं तदभावं २४ अभव्येन कथमाश्रियते व्यवहार था करोतीत्यादि विकल्पकर्ता नय इति प्रश्नस्योत्तरं १४२ २९७ बहिरात्मेति व्यावर्णन १३४ १७६ | २५ अभव्यस्यैकादशांगश्नुतज्ञान १० मारयामीत्यादि विकल्पो मिथ्या मस्ति कथं सोऽज्ञानीति दृष्टेबंधकारणमित्युल्लेखः... १३९ २७७ प्रश्नस्योत्तरं १४२ २९८ ११ अध्यवसायस्य बंधहेतुत्वेना २६ अभव्यस्य पुण्यरूपधर्मादिश्रद्धा वधारणप्रतिपादनं १६५ २७९ नत्वे कथं तस्याश्रद्धान- १२ हिंसाध्यवसाय एव हिंसेति मिति प्ररूपणं १४३ २९९ प्रतिपादन १३६ १८० | २७ कीदृशौ प्रतिषेध्यप्रतिषेधको १३ अध्यवसायस्य पुण्यपाप- व्यवहारनिश्चयनयाविति हेतुत्वोपदर्शन १३६ १८२ प्रश्नस्योत्तरं १४३ ३०१ १४ वाद्यं वस्तु रागादिपरिणाम २८ आहारग्रहणकृतो ज्ञानिनां कारणंरागादिपरिणामो नारित बंध इत्युपदेशः १४४ ३०३ बंधकारणमिति निरूपणं २३७ २८३ / २९ आधाकर्मप्ररूपणं १४५ ३०५ १५ बंधहेतुत्वेनावधारितत्याध्यवसा ३० रागादीनां बंधकारणत्वे नस्य खार्थक्रियाकारित्वेन हेतुत्वोपदर्शनं १४६ ३ ०७ मिध्यात्वोपदर्शनं १३८ २८४ | ३चिदादनंदैकखखभावनायकज्ञानी फलं च .

·. समयमानस्य विषयानुक्रमणिका । विश्याः पृ.सं. गा.सं. विषयाः पृ.सं. गा.सं. খলনা নন- १२ प्रतिक्रमणादिनैव गतार्थत्वात् फर्मणां कती न भवनीन्युलंखः१४६ ३०८ शुद्धामोपासननरर्थक्योक्ती २९ शुद्धस्वभावस्याशाता अज्ञानी समाधानं १५९ ३३५ भावरागादिनयतर- मोक्षाधिकारः समाप्तः कर्मकर्तति प्ररूपणं १४७ ३०९ सर्वविशुदज्ञानाधिकारः ३३ कया रीत्या अज्ञानी रागादीन् १ निथपेन जीवस्य कर्माकर्त- बध्नाति इत्युपदेशः १४७ ३१० त्योपदेशः ...१६१ ३३९ ३४ सम्यतानिनो रागादीनामकार २ शुद्धजीवस्य प्रतिभिबंधे कत्व हेतूपंदशः १४८ ३१३ ज्ञानमाहात्म्योपदर्शनं १६२ ३४१ ३५ द्रव्यमावयानिमित्तनमित्तिको ३ प्रकृत्यर्थरागादिमोचनाऽमोचन- दाहरणं १४९ ३१५ द्वारा जानित्याज्ञानियो- पंचाधिकारः समाप्तः पदेशः १६२ ३४३ अय मोक्षाधिकारः ४ जीवस्य न भीकृत्वस्वभावः १ सामन्यतया बंधस्वरूपापा अज्ञानदिवायं भक्तियुपदेशः १६३ ३४४ ख्यान १५० ३१८/५ भज्ञानी कणो वेदक एवति २ बंधचंतकस्य जीवस्य दृष्टांतपूर्वक प्रतिपादन १६४ ३४६ माक्षागात्रायः १५१ ३१९/६ ज्ञानी न कर्मणां येदक इति १ बंधाभावस्य मोक्षहेतुन्वी निरूपणं १६५ ३४७ पदर्शन १५१ ३२० ७ सानिनः कर्मणां कतत्यमो- ४चंधाभायातिरिक्तस्य गोक्षहत्य कृत्यनिधोपदेशः १६५ ३४८ सरस्यासंदशाः १५२ ३२१ ८ कर्तृत्वभानवागांव दृष्टांत: १६६ ३४९ ५ भारगरस्य दयाभावपारणी ९ लोकवारीन्यवादिनां मोक्ष- पः १३३ १२२ निधोपदेशः १६८ ३५२ ६ भागबंधी विधाजन्य किंफर्तव्य. १० निधनागनः पुदान समं मित्युपदेशः १२३ ३२३ फर्नुकंगसंधाभांय कर्य ७ भागमहणस्यापायोपदेशः १५४ ३२४ प्रातत्वव्ययहार इति प्रपने ८ चयितृत्वदृष्टयशातृत्वरूपणा उत्तरं १६९ ३५१ मग्रहणप्रकारोपदेशः . १२५ २२७ / ११ द्रव्यार्थिकनयन य एवं कर्ता ९ शुद्धबुद्धफवभावस्य परमात्मनः स एव भोका पर्यायाथि- शुद्धचिद्रूप एफएव भाषा- फनयनान्यः पानाऽन्यागो- नतु रागादय इन्युरहावः... १५६ ३२८ तति स्वीकुर्वन् सम्यग्दृष्टिः १. जीवः मिथ्यात्वरागादिभाव- सद्धिन्ना मिध्यादृष्टिरित्युपदेशः १७१ ३६० खीकरण वध्यते, वीतराग- १२ प्रकृतिकर्तृत्याविषय सांख्यम- परगचतन्यस्वस्थमात्र तानुसरिशिष्यं प्रति पूर्वो- स्वापारण मुच्यत इत्यु त्तरपक्षः १७२ ३६५ पदेशः १९७ ३६१ | १३ एकांतन कर्तृप्यं मन्यमानान् प्रति पूर्वोक्तगाथात्रयस्थापराधपदा नयविभागपूर्वकं कथंचित्क- थस्य स्वगळपोटिखः १५८ ३३३ त्योपदेशः १७५ ३७८ .

·१ .... '८ सनातनजैनग्रंथमालायां- विपयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. २४ आत्मस्वरूंपाज्ञानपूर्वकं शा- २२ शुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मतत्त्वस्य रीरिकक्लेशकर्तारं प्रति देहएव नास्ति कथमाहारा भेदज्ञानशिक्षापदेशः १७९ ३८४ भविष्यतीत्युपदेशः २०५ ४३७ १५सर्वद्रव्याणां स्वभावोत्पत्युपदेशः१८० ३८५ / २३ देहमयद्रव्यलिंगं मुक्तिकारणं १६ व्यवहारनिश्चयाभ्यां कर्तृकर्म- नेति प्रतिपादनं २०५ ४३९ णोर्मेदाभेदोपदेशः १८२ ३९२ | २8 कुतो न द्रव्यालिंगं मुक्तिका- १७ ज्ञेयस्य ज्ञानेऽपि न ज्ञाता शेय- कारणमित्युपदेशः २०६ ४४० मय इत्युपदेशः १८४ ४०२ | २५ द्रव्यलिंगं परित्यज्य दर्शनज्ञानचा- १८निश्चयप्रतिक्रमण-निश्चयप्र- रित्रंष्ववस्थानमित्युपदेशः २०६ ४४१ स्याख्यान-निश्चयालोचन २६ सम्यग्दर्शनाद्यात्मकं तत्त्वमेव माक्षा- परिणत तपोधन एव र्थिना सेवितव्यमित्युपदेशः २०७ १४२ निश्चयचारित्रमित्युपदेशः १८८४०६ २७ द्रव्यलिंग कृतममत्वानां न सम- १९ मिथ्याज्ञानी जीव एवेंद्रिय यसारज्ञानमित्युपदेशः २०७४४३ मनोविपयेपु रागद्वेपौ क- २८ व्यवहारण द्रव्यभावलिंगद्वयं माक्ष- रोतीत्युपदेशः १९० ४१६ मार्गः न तु निश्चयेनेत्युपदेशः २०८ ४४४ १० मिथ्यात्वरागादिपरिणतजीव २९ शुद्धात्मतत्त्वं निर्विकारस्वसंवदन- स्याज्ञानचेतना केवलज्ञा- प्रत्यक्षेण भावयन्नात्मा परमाक्षय- गुणप्रच्छादकं कर्मबंध जन- सुखं प्राप्नोतीत्युपदेशः २१० ४४६ यतीत्युपदेश:- १९३ ४१९ | ३० उपायोपयमावचिंतना (तात्पर्यवृत्ती) २११ २१ ज्ञानं सर्वतो व्यतिरिक्तमित्यु- ३१ उपायोपेयभावचिंतना(आत्मख्याती) २१२ लेखः २०२ ४३४ | ३२ सप्तभंग्यवतरणं २९६ । .... .... TRES STRESers इति विषयानुक्रमणिका समाप्ता। "byCENGLAG" , or ४० प्रकरणसूची १ जीवाजीवाधिकारः २ कर्तृकर्माधिकारः ३ पुण्यपापाधिकारः ४ आस्रवप्रकरणं ५ संवरप्रकरणं पृष्ठादिः पृष्ठांतः प्रकरणसूची ६ निर्जराप्रकरणं ८० ८ ७ बंधप्रकरणं ८८ ८ मोक्षप्रकरणं ९१ ९७९ सर्वविशुद्धिज्ञानाधिकारः ९७ १०६ /१० उपायोपेयभावप्रकरणं पृष्टादिः पृष्ठांतः १०६ १२८ १२८ १५० १५० १६० १६० २११ इति प्रकरणसूची समाप्ता ·नमः सिद्धेभ्यः। सनातनजैनग्रंथमाला। ३. श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्यविरचितं समयमाभृतं । मंगलाचरणं। वंदित्तु सम्वसिद्धे धुवममलमणोवमं गर्दि पत्ते वोच्छामि समयपाहुडमिणमो सुदकेवलीमणिदं ॥१॥ वंदित्वा सर्वसिद्धान् धुवामचलामनौपम्यां गति प्राप्तां । वक्ष्यामि समयमामृतमिदं श्रुतकेवलिभाणितं ॥ १॥ तात्पर्यवृत्तिः। धीतराग जिनं नत्वा ज्ञानानंदैकसंपदं । वक्ष्ये समयसारस्य वृत्ति तात्पर्यसंहिकां ॥१॥ अथ शुद्धपरमात्मतत्त्वप्रतिपादनमुख्यत्वेन विस्तररुचिशिष्यप्रतिबोधनार्थे श्रीकुंदकुंदाचार्यदेवनिर्मित समयसारप्रामृतये अधिकारशुद्धिपूर्वकत्वेन पातनिकासाहितन्याख्यानं क्रियते । तत्रादौ वंदित्तु सव्वसिद्धे इति नमस्कारगाथामादि कृत्वा सूत्रपाठक्रमेण प्रथमस्थले स्वतंत्रगाथापट्कं भवति । तदनंतरं द्वितीयस्थले भेदाभेदरत्नत्रयप्रतिपादनरूपेण चवहारेणुचदिस्सदि इत्यादिगाथाद्वयं अथ तृतीयस्थले निश्चयव्यवहारश्रुत केवलिव्याख्यानमुख्यत्वेन जो हि सुदेण इत्यादिसूत्रद्वयं । अतः परं चतुर्थस्थले भेदाभेदरतत्रयभावनार्थ तथैव भावनाफलप्रतिपादनार्थं च णाणलिभावणा इत्यादिसूत्रद्वयं । तदनंतर पंचमस्थले निश्चयन्यवहार- नयद्वयव्याख्यानरूपेण ववहारो भूदत्यो इत्यादिसूत्रद्वयं । एवं चतुर्दशगाथामिः स्थलपंचकेन समयसार- पीठिकाभ्याख्याने समुदायपातनिका । तद्यथा-अथ प्रथमनस्ताबदाथायाः पूर्वार्दैन मंगलार्थमिष्टदेवतानम- स्कारमुत्तरार्द्धन तु समयसारग्रंथव्याख्यानं करोमीत्यभिप्राय मनसि धृत्वा सूत्रमिदं प्रतिपादयति, वंदित्तु इत्यादि । पदखंडनारूपेण व्याख्यानं क्रियते । बंदित्तु निश्चयनयेन स्वस्मिन्नेवाराध्याराधक भावरूपेण निर्विकल्पसमाधिलक्षणेन भावनमस्कारण, व्यवहारेण तु वचनात्मकद्रव्यनमस्कारेण पंदित्वा कान् सम्वसिद्धे स्त्रात्मोपलब्धिसिद्धिलक्षणसर्वसिॉन् । किं विशिष्टान् पत्ते प्राप्तान को गदि सिद्धगति सिद्ध- परिणति । कथंभूतां धुर्व टंकोत्कीर्णज्ञायकैकस्वभावत्वेन ध्रुवामविनश्वरी । अमलं भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्म- मलरहितत्वेन शुद्धस्वभावसहितत्वेन च निर्मला । अथवा अचलं इति पाठांतरे द्रव्यक्षेत्रादिपंचप्रकारसंसार भ्रमणरहितत्वेन स्वस्वरूपनिश्चलत्वेन च चलनरहितामचला । अणोवमं निखिलोपमारहितत्वेन निरुपमा ·सनातननग्रंथमालायां- स्वभावसहितत्वेन अनुपमा एवं पूर्वार्द्धन नमस्कारं कृत्वापरान संबंधाभिधयप्रयोजनसूचनार्थ प्रतिज्ञां करोति। वक्ष्यामि कि समयपाहुई समयप्राभृतं सम्यक् अयः बोधो यस्य स भवति समय आत्मा । अथवा समं एकी भावेनायनं गमनं समयः । प्राभृतं सारं सारशुद्धावस्था । समयस्यात्मनः प्रामृतं समयप्रांमृतं । अथवा सम- यएव प्राभृतं समयप्राभृतं । इणं इदं प्रत्यक्षीभूतं ओ अहो भन्याः कथंभूतं सुदकेवलीमणिदं प्राकृत- लक्षणवलात्केवलीशव्ददीर्घत्वं । श्रुते परमागमे केवलिमिः सर्वणितं श्रुतकेवलिभणितं । अथवा श्रुतकेव लिमणितं गणधरदेवकथितमिति । संवैधामिधेयप्रयोजनानि कथ्यते । व्याख्यानं वृत्तिग्रंथः व्याख्येयं व्या-, ख्यानतत्प्रतिपादकसूत्रामिति । तयोस्संबंधो व्याख्यानन्याख्येयसंबंधः । सूत्रमभिधानं सूत्रार्थोमिधेयः तयोः संबंधोऽभिधानाभिधेयसंबंधः । निर्विकारस्वसंवेदनहानेन शुद्धात्मपरिज्ञान प्राप्तिर्वाप्रयोजनमित्यभिप्रायः॥१॥ अथ गाथापूर्वार्द्धन स्वसमयमपरार्द्धन परसमयं च कथयामीत्यभिप्रायं मनसि संप्रधार्य सूत्रमिदं निरूपयति- आत्मख्यातिः। नमः समयसाराय स्वानुभूत्या चकासते। चित्स्वभावाय मावाय सर्वभावांतरच्छिदे ॥१॥ अनंतधर्मणस्तत्त्वं पश्यती प्रत्यगात्मनः । अनेकांतमयी मूर्तिनित्यमेव प्रकाशतां ॥२॥ -परपरिणतिहेतोर्मोहनाम्नोऽनुभावा- दविरतमनुभाग्यव्याप्तिकल्माषिताया| मम परमविशुद्धिः शुद्धचिन्मात्रमूर्ते- र्भवतु समयसारव्याख्ययैवानुभूतेः ॥३॥ अथ सूत्रावतारः वंदित्तु इत्यादि- अथ प्रथमत एव खभावभावभूततयाध्रुवत्वमवलंबमानामनादिभावांतरपरपरिवृत्तिविश्रांतिवशेनाचलत्व- मुपगतामखिलोपमानविलक्षणाद्भुतमाहात्म्यत्वेनाविद्यमानौपम्यामपवर्गसंज्ञको गतिमापन्नान् भगवतः सर्वसि- द्धान् सिद्धत्वेन साध्यस्यात्मनः प्रतिच्छंदस्थानीयान् भावदन्यस्तवाम्यां खात्मनि परात्मनिच निघायानादिनि- धनश्रुतप्रकाशितत्वेन निखिलार्थसार्थसाक्षात्कारिश्रुतकेवलिप्रणीतत्वेन श्रुतकेवलिमिः स्वयमनुमवद्भिरभिहि- तत्वेन च प्रमाणतामुपगतस्यास्य समयप्रकाशकस्य प्रामृताह्वयस्याह प्रवचनावयस्य स्वपरयोरनादिमोहप्रहा- णाय भाववाचा द्रव्यवाचा च परिभाषणमुपक्रम्यते ॥१॥ तत्र तावत्समयएवाभिधीयते- जीवो चरित्तदंसणणाणछिद तं हि ससमयं जाण । पुग्गलकम्मुवदेसहिदं च तं जाण परसमयं ॥ २ ॥ जीवश्चारित्रदर्शनज्ञानस्थितस्तं हि स्वसमयं जानीहि । शुद्धलकर्मप्रदेशस्थितं च तं जानीहि परसमयं ॥२॥ तात्पर्यवृत्ति:-जीवो चरिच इत्यादि-जीवो शुद्धनिश्चयेन शुद्धबुद्धकस्वभावनिश्चयमाणेन तथैवा शुद्धानश्चयेन भायोपशमिकाशुद्धभावप्राणैरसद्भूतव्यवहारेण यथासंभवद्रव्यप्राणैश्च जीवति जीविष्यति जीवितपूर्वो वा जीवः । चरित्तदंसणणाणहिद त हि ससमयं जाण सचजीवश्चारित्रदर्शनज्ञानस्थितो यदा भवति तदा काले तमेव जीवं हि स्फुटं स्वसमयं जानीहि । तथा हि-विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिज परमात्मनि यद्धचिरूपं सम्यग्दर्शनं तत्रैव रागादिरहितस्वसंवेदनं ज्ञानं तथैव निश्चलानुभूतिरूपं वीतराग चारित्रमित्युक्तलक्षणेन निश्चयरनत्रयेण परिणतजीवपदार्थ हे शिष्य स्वसमय जानीहि।पुग्गलकम्मुवदेसहिद चत जाण परसमयं पुद्गलकर्मोपदेशस्थितं च तमेव जानीहि परसमयं तद्यथा-पुद्गलकर्मोदयेनं जनिता ये नारकामुपदेशन्यपदेशाः संज्ञाः पूर्वोक्तनिश्चयरत्नत्रयाभावात्तत्र यदा-स्थितो भवत्यय जीवस्तदातंजीव परसमयं.

·समयप्राभृतं । जानीहीति स्वसमयपरसमयलक्षणं ज्ञातव्य ॥२॥अथ स्वगुणैकत्वनिश्चयगतशुद्धात्मैवोपादेयः कर्मबंधेन सहकत्व- गतो हेय इति। अथवा स्वसमय एव शुद्धात्मनः स्वरूपं.न पुनः परसमय इत्यभिप्रायं मनसि धृत्वा । अथवास्य सूत्रस्यानंतरं सूत्रमिदमुचितं भवतीति निश्वत्य विवक्षितसूत्रं प्रतिपादयतीति पातनिकालक्षणं सर्वत्र ज्ञातव्यं । आत्मख्यातिः-योयं नित्यमेव परिणामात्मनि खभावे अवतिठमानत्वात् उत्पादन्ययध्रौव्यक्यानुभूति लक्षणया सत्तयानुस्यूतवैतन्यस्वरूपत्यानियोदितविशदंदशिज्ञप्तिज्योतिरनंतवर्माधिरूद्वैकमित्वादुद्योत- मानद्रव्यत्वः क्रमाक्रमप्रवृत्तविचित्रभावस्वभावत्वादुत्संगितगुणपर्यायः खपराकारावभासनसमर्थत्वादुपात्त- वैश्चलप्पैकरूपः प्रतिविशिष्टावगाहगतिस्थितिवर्तनानिमित्तरूपत्वाभावादसाधारणचिद्रूपतास्वभावसद्भावा चाकाशधर्माधर्मकालपुद्गलेभ्यो भिन्नोऽत्यंतमनंतद्रव्यसंकरेपि स्वरूपादप्रयवनात् टंकोत्कीर्णचित्स्वभावो जीवो नाम पदार्थः स समयः । समयत एकत्वेन युगपज्जानाति गच्छति चति निरुक्तेः । अयं खलु यदा सकल स्वभावमासनसमर्थविद्यासमुत्पादकविवेकज्योतिरुद्गमनात्समस्तपरद्रव्यात्प्रच्युत्य दृशिज्ञप्तिस्वभावनियतवृत्ति रूपात्मतत्तैकत्वगतत्वेन वर्तते तदा दर्शनज्ञानचारित्रस्थितत्वात्स्वमेकत्वेन युगपज्जानन् गच्छंश्च स्वसमय इति । यदा बनायविद्याकंदलीमूलकंदायमानमाहानुवृत्तितया दृशि ज्ञप्तिस्वभावनियतवृत्तिरूपादात्मतत्त्वा- प्रत्युत्य परद्रव्यप्रत्ययमाहरागद्वेषादिभावकगतत्वन वर्तत तदा पुद्गलकर्मप्रदेशस्थितत्वात्परमेकत्वेन युगपज्जा नन् गच्छंच परसमय इति प्रतीयते । एवं किल समयस्य द्वविध्यमुद्धावति ॥२॥ अथैतद्वाध्यते- एयत्तणिच्छयगदो समओ सब्वत्थ सुंदरो लोगे। बंधकहाएयत्ते तेण विसंवादिणी होदि ॥३॥ एकत्वनिश्चयगतः समयः सर्वत्र सुंदरो लोके । बंधकयैकत्वे तेन विसंवादिनी भवति ॥३॥ तात्पर्यत्तिः-एयत्तणिच्छयगदो स्वकीयशुद्धगुणपर्यायपरिणतः, अभेदरनत्रयपरिणतोवा एकत्वं निश्चयगतः समयो समयशब्देनात्मा,कस्माद्धतो. सम्यगयते गच्छति परिणमतिकान् स्वकीयगुणपर्यायानिति व्युत्पत्तेः । सन्चत्यसुंदरो सर्वत्र समीचीनः फ लोगे लोके अथवा सर्वत्रैकोंद्रियाद्यवस्थासु शुद्धनिश्चयन- यन मुंदर उपादेय इति । बंधकहा कर्मबंधजनितगुणस्थानादिपर्यायाः। एयत्ते एकत्वे तन्मयत्वे या बंधकथा प्रवर्तते तेण तेन पूर्वोक्तजीवपदार्थेन सह सा विसंवादिणी विसंवादिनो कोर्थः विसंवादिणी विसंवादिनीकथा प्राशनलक्षणबलात् पलिंगे खीलिंगनिर्देशः । विसंवादिनी असत्या होदि भवति । शुद्धनिश्चयनयेन शुद्धजी- यस्वरूप न भवतीत्यर्थः । ततः स्थित स्वसमयएवात्मनः स्वरूपमिति ॥शा अथैकत्वपरिणतं शुद्धात्मस्वरूपं मुटभ न भवतीन्याव्याति- आत्मख्यातिः-समयशब्देनात्र सामान्येन सर्वएवार्थोऽभिधीयते । समयत एकीमावेन स्वगुणप- यायान्गन्छनीति निरुतस्ततः सर्वत्रापि धर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवद्रव्यात्मनि लोके ये यावंतः केऽप्यास्ते मधएव स्वकीयहन्यांतर्मग्नानंतखधर्मचक्रचुबिनोपि परस्परमचुंबतोत्यंतप्रत्ययासत्तावपि नित्यमेव स्वरूपाद- पनंतः पररूपेणापरिणमनादविनष्टानंतव्यक्तित्वाहकोत्कीर्ण इव तिष्ठतः समस्तविरुद्धाविरुद्धकार्यहेतुतया श- ग्वदेव विश्वमनुगृहतो नियतमेकत्वनिश्चयगतत्वेनैव सौंदर्यमापद्यते । प्रकारांतरेण सर्वसंकरादिदोषापत्तेः । एवमेकत्वे सर्वार्थानां प्रतिष्टिते सति जीवादयस्य समयस्य बंधकथाया एव विसंवादत्वापत्तिः । कुतस्तन्मूल पुगलफर्मप्रदेशस्थितत्वमूलपरसमयोत्पादितमेतस्य द्वैविध्यं । अतः समयस्यैकत्वमेवावतिष्ठते ॥ ३॥ तयैतदं मुलमन्वन विमान्यते- - .१ एतन्मते 'विसंवादियों' पुडिंग एव पाठः।

·सनातनजनग्रंथमालामां-
सुदपरिचिंदाणुभूदा सव्वस्स वि कामभोगवंधकहा ।
एयत्तस्मुवलंभो णवरि ण सुलभो विभत्तस्स ॥४॥
श्रुतपरिचितानुभूता सर्वस्यापि कामभोगवंधकथा ।
एकत्वस्योपलंभः केवलं न सुलभो विभक्तस्य ॥४॥
तात्पर्यवाति:-सुदपरिचिदाणुभूदाइत्यादि । सुदा श्रुता अनंतशो भवति परिचिदा परिचिता
सपूर्वानंतशो भवति । अणुभूदा अनुभूतानंतशो भवति कस्य सच्चस्सवि सर्वस्यापि जीवलोकस्य ।
कासौ कामभोगवंधकहा कामरूपभोगाः कामभोगाः अथवा कामशब्देन स्पर्शनरसनेंद्रियं भागशब्देन
प्राणचक्षुःश्रोत्रत्रय तेषां कामभोगानां बंधः संबंधस्तस्य कथा । अथवा बंधशब्देन प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदे-
शबंधस्तत्फलं च नरनारकादिरूपं भण्यते । कामभोगवंधानां कथा कामभोगबंधकथा यतः पूर्वोक्तप्रकारण
श्नुतपरिचितानुभूता भवति ततो न दुर्लभा किंतु सुलभैव । एयत्तस्स एकत्वस्य सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्र-
क्यपरिणतिरूपनिर्विकल्पसमाधिवलेन स्वसंवेद्यशुद्धात्मस्वरूपस्य तस्यैकत्वस्य उवलंभो उपलंभः प्राप्ति
लाभ णवरि केवलं अथवा नवरि किंतु ण सुलभो नैव सुलभः कथंभूतस्यैकत्वस्य विभत्तस्स विभक्तस्य
रागादिरहितस्य । कथं न सुलभ इति चेत् श्रुतपरिचितानुभूतत्वाभावादिति ॥ ४ ॥ अथ यस्मादेकत्वं सुलभ
न भवति तस्मात्तदेव कथ्यते-
आत्मख्यातिः-इह सकलस्यापि जीवलोकस्य संसारचक्रकोडाधिरोपितस्याश्रांतमनंतद्रव्यक्षेत्र
कालभवभावपरावत्तैः समुपक्रांतभ्रांतेरेकत्रीकृतविश्वतया महता मोहग्रहेण गोरिव बाह्यमानस्य प्रसभोजृमित
तृष्णातंकत्वेन व्यक्तांतराधैरुत्तम्योत्तम्य मृगतृष्णायमानं विषयग्राममुपरुधानस्य परस्परमाचार्यलमाचरंतो
नंतशः श्रुतपूर्वानंतशः परिचितपूर्वाऽनंतशोऽनुभूतपूर्वाचैकत्वविरुद्धत्वेनात्यंतविसंवादिन्यपि कामभोगानुबद्धा
कथा।इदंतु नित्यव्यक्ततयांतःप्रकाशमानमपि कपायचक्रेण सहकीक्रियमाणत्वादत्यंततिरोभूतंसत्स्वस्यानात्मश-
तया परेषामात्मञ्चानामनुपासनाच न कदाचिदीप श्रुतपूर्व न कदाचिदपि परिचितपूर्व न कदाचिदप्यनुभूत-
पूर्व च निर्मलविवेकालोकविविक्तं केवलमेकत्वं अतएकत्वस्य न सुलभत्वं ॥ ४ ॥ अथ एवैतस्य उपदय॑ते-
तं एयत्तविभत्तं दाएहं अप्पणो सविहवेण ।
जदि दाएज पमाणं चुकिज छलं ण चित्तव्वं ॥५॥
तमेकत्वविभक्तं दर्शयेहमात्मनः स्वविभवेन ।
यदि दर्शयेयं प्रमाणं स्खलितं छलं न गृहीतन्यं ॥५॥
तात्पर्यवृत्तिा-तं तत्पूर्वोक्तं एयत्तविभत्र एकत्वविभक्तं अमेदरतत्रयकपरिणतं मिथ्यात्वरागादिरहितं
परमात्मस्वरूपमित्यर्थः । दाएहं दर्शयेहं केन अप्पणो सविहवेण आत्मनः स्वकीयमिति विभवेन आ-
गमतर्कपरमगुरूपदेशस्त्रसंवेदनप्रत्यक्षेणेति । जदि दाएज यदि दर्शयेयं तदा पमाणं स्वसंवेदनज्ञानेन
परीक्ष्य प्रमाणीकर्तव्यं भवद्भिः । चुकिज यदि च्युतो भवामि छलंण पित्तन्वं तर्हि छलं न ग्राह्य दुर्ज-
नवदिति ॥ ५॥ अथ कोर्य शुद्धात्मेति पृष्ट प्रत्युत्तरं ददाति-
आत्मख्यातिः-इह किल सकलोद्भासिस्यात्पदमुद्रितशब्दब्रह्मोपासनजन्मा समस्तविपक्षक्षोदक्षमा-
तिनिस्तुषयुक्तयवलंबनजन्मा निर्मलविज्ञानघनांतर्निमग्नपरापरगुरुप्रसादीकृतशुद्धात्मतत्त्वानुशासनजन्मा अन-
वरतस्यंदिसुंदरानंदमुद्रितामंदसंविदात्मकस्वसंवेदनजन्मा च यः कश्चनापि ममात्मनः स्वो विभवस्तेन
समस्तेनापि यमेकत्वविभक्तमात्मानं दर्शयेहमिति बद्धव्यवसायोस्मि । किंतु यदि दर्शयेयं तदा स्वयमेव स्वानु-
भवप्रसक्षण परीक्ष्य प्रमाणीकर्तव्यं । यदि तु स्खलेयं तदा तु न उलग्रहणजागरूकैर्भवितव्यं ॥६॥

·समयप्राभृतं । कोऽसौ शुद्ध आत्मेति चेत्- णवि होदि अप्पमत्तो ण पमत्तो जाणगो दुः जो भावो । एवं भणंति सुद्धा णादा जो सो दु सो चेव ॥६॥ नापि भवत्यप्रमत्तो न प्रमत्तो ज्ञायकस्तु यो भावः । एवं भणंति शुद्धा ज्ञाता यः स तु स चैव ॥ ६॥ तात्पर्यवृत्ति:-णवि होदि अप्पमत्तो ण पमत्तो शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन शुभाशुभपरिणमनामावान्न भवत्यप्रमत्तः प्रमत्तश्च । प्रमत्तशब्देन मिथ्यादृष्ट्यादिप्रमत्तांतानि षड्गुणस्थानानि, अप्रमत्तशब्देन पुनरप्र- मत्ताद्ययोग्यतान्यष्टगुणस्थानानि गृह्यते । स कः कर्ता जाणगो दु जो भावो ज्ञायको ज्ञानस्वरूपोयोऽसौ भावः पदार्थः शुद्धात्मा । एवं भणंति सुद्धा शुद्धनयावलंबिनः, तर्हि किं भवति णादाजो सोदुसोचेव ज्ञाता शुद्धात्मा यः कथ्यते स तु स चैव ज्ञातवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति स्वतंत्रगाथाषट्केन प्रथमस्थलं गतं । अयानंतरं तथाप्रमत्तादिगुणस्थानविकल्या जीवस्य व्यवहारनयेन विद्यते शुद्रव्यार्थिकनिश्चयेन न विद्यते तथा दर्शनज्ञानचारित्रविकल्पोपीत्युपदिशति- आत्मख्यातिः यो हि नाम स्वतःसिद्धत्वेनानादिरनंतोनित्योद्योतोविशदज्योतियिक एको भावः स संसारावस्थायामनादिबंधपर्यायनिरूपणया क्षीरोदकवत्कर्मपुद्गलैः सममेकत्वेपि द्रव्यस्वभावनिरूपणया दुरंत- कषायचक्रोदयवैचित्र्यवशेन प्रवर्त्तमानानां पुण्यपापनिवर्तकानामुपात्तवैश्वरूप्याणां शुभाशुभभावानां स्वभा- वेनापरिणमनात्प्रमत्तोऽप्रमत्तश्च न भवत्येप एवाशेपद्रव्यांतरभावेम्यो भिन्नत्वेनोपास्यमानः शुद्ध इत्यभिलप्यते। न चास्य ज्ञेयनिष्ठत्वेन ज्ञायकत्वप्रसिद्धेः दाह्यनिष्कनिष्ठदहनस्येवाशुद्धत्वं यतो हि तस्याभवस्थायां शायकत्वेन यो ज्ञातःस स्वरूपप्रकाशनदशायां प्रदीपस्येव कर्तृकर्मणोरनन्यत्वात् ज्ञायक एव ॥६॥ दर्शनज्ञानचारित्रवत्वे- नाशुद्धत्वमिति चेत्- ववहारेणुवदिस्सदि णाणिस्स चरित्तदंसणं णाणं । णवि णाणं ण चरित्तं ण दंसणं जाणगो सुद्धो॥७॥ व्यवहारेणोपदिश्यते ज्ञानिनश्चारित्रं दर्शनं ज्ञानं । नापि ज्ञानं न चारित्रं न दर्शन ज्ञायकः शुद्धः ॥७॥ तात्पर्यवृत्तिः-ववहारेण सद्धृतव्यवहारनयेन उवदिस्सदि उपदिश्यते कथ्यते । कस्य णाणिस्स ज्ञानिनो जीवस्य । किं चरित्चदसणंणाणं चारित्रदर्शनज्ञानस्वरूपं । णविणाणं ण चरित् ण दंसणं शुद्धनिश्चयनयेन न पुनर्ज्ञानं न चारित्रं न दर्शनं । तर्हि किमस्तीति चेत् जाणगो ज्ञायकः शुद्धचैतन्यस्व- भावः । मुदो शुद्ध एव रागादिरहित इति । अयमत्रार्थः यथा निश्चयनयेनाभेदरूपेणाग्निरेक एव पश्चाद्भेद रूपन्यवहारेण दहतीति दाहकः पचतीति पाचकः प्रकाशं करोतीति प्रकाशकः इति व्युत्पत्त्या विषयभेदेन विधा भिद्यते । तथा जीवोपि निश्चयरूपाभेदनयेन शुद्धचैतन्यरूपोपि भेदरूपव्यवहारंनयेन जानातीति ज्ञान, पश्यतीति दर्शनं चरतीति चारित्रमिति व्युत्पत्त्या विषयभेदेन त्रिधा भिद्यते इति ॥७॥ अथ यदि शुद्ध- निश्चयेन जीवस्य दर्शनज्ञानचारित्राणि न संति तर्हि परमार्थएवैको वक्तव्यो न व्यवहार इति चेत्तन- आत्मख्याति:-आस्तां तावद्वंधप्रत्ययात् ज्ञायकस्याशुद्धत्वं दर्शनचारित्राण्येव न विद्यते । यतोनंत धर्मण्येकस्मिन् धर्मिणि निष्णातस्यांतेवासिजनस्य तदवबोधायिमिः कैश्चिद्धभैस्तमनुशासतां सूरीणां धर्मधार्मिणां स्वभावतोऽभेदेपि व्यपदेशतो भेदमुत्पाद्य व्यवहारमात्रेणैव ज्ञानिनो दर्शनं ज्ञानं चारित्रमित्युपदेशः । परमार्थ- तस्त्वेकद्रव्यनिष्पीतानंतपर्यायतयैकं किंचिन्मिलितास्वादमभेदमेकस्वभावमनुभवतो न दर्शनं न ज्ञानं न चारित्रं ज्ञायक एवैकः शुद्धः ॥७॥ तर्हि परमार्थ एवैको वक्तव्य इति चेत्- ·. सनातनननग्रंथमालायां- जह णवि सक्कमणज्जो अणज्जभासं विणा दु गाहे । तह ववहारेण विणा परमत्थुवदेसणमसकं ॥८॥ यथा नापि शक्योऽनार्योऽनार्यभाषां विना तु ग्राहयितुं । तथा व्यवहारेण विना परमार्थोपदेशनमशक्यं ॥८॥ तात्पर्यवृत्तिः-जह णवि सकं यथा न शक्यः कोसौ अणज्जो अनार्यो म्लेच्छः । किं कर्तुं गाडेदु अर्थग्रहणरूपेण संबोधयितुं । कथं अणज्जभासं विणा अनार्यभापा म्लेच्छभापा तां बिना | दृष्टांतो गतः । इदानीं दार्टीतमाह-तह तथा ववहारेण विणा व्यवहारनय विना परमत्थुवदेसणमसकं परमार्थोपदे- शनं कर्तुमशक्यं इति । अयमत्रामिप्रायः । यथा कश्चिद्राह्मणो यतिर्वा म्लेच्छपल्ल्यां गतः तेन नमस्कारे कृते सति ब्राह्मणेन यतिना वा खस्तीति भणिते स्वस्त्यर्थमविनश्वरत्वमजानन्सन् निरीक्ष्यते मेष इव । तथायमना- निजनोप्यात्मेतिभाणते सत्यात्मशब्दस्यार्थमजानन्सन् भ्रांत्या निरीक्ष्यत एव । यदा पुन निश्चयव्यवहारज्ञपुरु- षेण सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि जीवशब्दस्यार्थ इति कथ्यते तदा संतुष्टो भूत्वा जानातीति । एवं भेदा- भेदरतत्रयव्याख्यानमुख्तया गाथाद्वयेन द्वितीय स्थलं गतं ॥८॥ अथ पूर्वगाथायां भणितव्यवहारेण परमार्थों ज्ञायते ततस्तमेवार्थ कथयति- आत्मख्यातिः-यथा खलु म्लेच्छः स्वस्तीत्यभिहिते सति तथाविधवाच्यवाचकसंबंधावबोधवाहिक तत्वान्न किंचदपि प्रतिपद्यमानो मेष इवानिमेषोन्मेषितचक्षुः प्रेक्षत एव । यदा तु स एव तदेतद्भापासंव- धैकार्थज्ञेनान्येन तेनैव वा म्लेच्छभाषां समुदाय स्वास्तिपदस्याविनाशो भवतो भवत्वित्यभिधेयं प्रतिपाद्यते तदा सद्यएवोद्यदमंदानंदमयानुजलझलझललोचनपात्ररतत्प्रतिद्यत एव । तथा किल लोकोप्यात्मेत्यभिहि ते सति यथावस्थितात्मस्वरूपपरिज्ञानवहिष्कृतत्वान्न किंचदपि प्रतिपद्यमानो मेष इवानिमेपोन्मेपितचक्षुः प्रेक्षत एव । यदा तु स एव व्यवहारपरमार्थपथप्रस्थापितसम्यग्बोधमहारथरंथिनान्येन तेनैव वा व्यव- हारपथमास्थाय दर्शनज्ञानचारित्राण्यततीत्यामेव्यात्मपदस्याभिधेयं प्रतिपाद्यते तदा सद्य एवोद्यदमंदानंदतः सुंदरबंधुरबोधतरंगस्तत्प्रतिपद्यत एव । एवं म्लेच्छभाषास्थानीयत्वेन परमार्थप्रतिपादकत्वादुपन्यसनीयोऽय च ब्राह्मणोन म्लेच्छितव्य इति वचनाव्यवहारनयोनानुसतव्यःकथं व्यवहारस्य प्रतिपादकत्वमिति चेत् । जो हि सुदेणभिगच्छदि अप्पाणमिणं तु केवलं सुद्धं । तं सुदकेवलिमिसिणो भणति लोगप्पदीवयरा ॥९॥ जो सुदणाणं सव्वं जाणदि सुदकेवलिं तमाहु जिणा। णाणं अप्पा सव्वं जमा सुदकेवली तझा ॥१०॥ यो हि श्रुतेनाभिगच्छति आत्मानमिमं तु केवलं शुद्ध । तं श्रुतकेवलिनमृषयो, भणति लोकप्रदीपकराः ॥९॥ यः श्रुतज्ञानं सर्वं जानाति श्रुतकेवलिन तमाहुर्जिनाः । ज्ञानमात्मा सर्वं यमाच्छुतकेवली तस्मात् ॥१०॥ तात्पर्यवृत्ति-जो यः कर्ता हि स्फुटं सुदेण भावभुतेन स्वसंवेदनज्ञानेन निर्विकल्पसमाधिना कर- णभूतेन अभिगच्छदि अभि समंताज्जानात्यनुभवति कं अप्पाणं आत्मानं इणं इमं प्रत्यक्षीभूतं तु पुनः किं विशिष्टं केवलं असहायं सुद्धं रागादिरहितं पुरुषं सुदकेवलिं निश्चयश्नुतकेवलिनं इसिणो परम ऋषयः भणति कथयति लोगप्पदीवयरा लोकप्रदीपकराः लोकप्रकाशका इति । अनया गाथया निश्च- ·७ समयप्राभृतं । यश्चतकेवलिलक्षणं । अथ जो-सुदणाणमित्यादि-जो यः कर्ता सुदणाणं द्वादशांगद्रव्यश्श्रुतं सच्वं सर्व परिपूर्णे जाणदि जानाति सुदकेवालि व्यवहारश्रुतकेवलिनं तमाहुजिणा त पुरुषं आहुः नुवंति के ते जिनाः सर्वज्ञाः । कस्मादिति चेत् जमा यस्मात्कारणात् सुदणाणं द्रव्यश्नुताधारणोत्पन्नं भावभुतज्ञानं आदा आत्मा भवति कथंभूतं सव्वं आत्मसंवित्तिविषयं परपरिच्छित्तिविषयं वा तसा तस्मात्कारणात् सुदकेवली द्रन्यश्रुतकेवली स भवतीति । अयमत्रार्थ यो भावश्रुतरूपेण स्वसंवेदनज्ञानेन शुद्धात्मानं जाना ति स निश्चयश्रुतकेवली भवति । यस्तु स्वशुद्धात्मानं न संवेदयति न भावयति बहिर्विषयं द्रव्यश्नुतार्य जानाति स व्यवहारश्रुतकेवली भवतीति । ननु तर्हि स्वसंवेदनज्ञानबलेनास्मिन् कालेपि श्रुतकेवली भवंति तन्न यादृशं पूर्वपुरुषाणां शुक्लध्यानरूपस्वसंवेदनशानं तादृशमिदानीं नास्ति किंतु धर्म्यध्यान योग्यमस्तीत्यर्थः । एवं निश्चयव्यवहारश्रुतकेवलिव्याख्यानरूपेण गाथाद्वयेन तृतीयस्थलं गतं ॥९-१०॥ अथ गाथायाः पूर्वार्द्धन भेदरनत्रयभावनामुत्तरार्द्धनाभेदरतत्रयभावनां च प्रतिपादयति- आत्मख्यातिः-यः श्रुतेन केवलं शुद्धमात्मानं जानाति स श्रुतकेवलीति तावत्परमार्थों यः श्रुतज्ञानं सर्व जानाति स श्रुतकेवलीति व्यवहारः। तदत्र सर्वमेव तावत् ज्ञानं निरूप्यमाणं किमात्मा किमनात्मा, न तावदनात्मा समस्तस्याप्यनात्मनश्चेतनेतरपदार्थपंचतयस्य ज्ञानतादात्म्यानुपपत्तेः । ततो गत्यंतराभावात् ज्ञानमात्मेत्सायासतः श्रुतज्ञानमप्यात्मैव स्यात् । एवं सति यः आत्मानं जानाति स श्रुतकेवलीत्यायाति स तु परमार्थ एव । एवं ज्ञानज्ञानिनो भेदेन व्यपदिश्यता व्यवहारेणापि परमार्थमात्रमेव प्रतिपद्यतेन किंचिदप्यतिरिक्त अथ च यः श्रुतेन केवलशुद्धमात्मानं जानाति स श्रुतकेवलीति परमार्थस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वाद्यः श्रुत- ज्ञान सर्व जानाति स श्रुतकवलीति व्यवहारः परमार्थप्रतिपादकत्वेनात्मानं प्रतिष्ठापयति ॥ ९-१०॥ कुतो व्यवहारनयो नानुसतव्य इति चेत्-- णाणमि भावणा खलु कादवा दंसणे चरित्ते य । ते पुण तिण्णिवि आदा तझा कुण भावणं आदे ॥११॥ ज्ञाने भावना खलु कर्तव्या दर्शने चारित्रे च । वानि पुन: त्रीण्यपि आत्मा तस्मात् कुरु भावना आत्मनि ॥११॥ तात्पर्यवृत्तिः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयभावना खल स्फुट कर्तव्या भवति । पुनस्त्रीण्यपि निश्चये नात्मैव यतः कारणात् तस्मात् कुरु भावनां शुद्धात्मनीति॥११॥ अथ भेदाभेदरनत्रयभावनाफलं दर्शयति- जो आदभावणमिणं णिच्चुवजुत्तो मुणी समाचरदि। सो सव्वदुक्खमोक्खं पावदि अचिरेण कालेणे ॥१२॥ या आत्मभावनांमिमां नित्योद्यतः मुनिः समाचरति । सः सर्वदुःखमोक्ष प्रामोत्यचिरेण कालेन ॥१२॥ तात्पर्यवृत्तिः यः कर्ता आत्मभावनामिमां नित्योद्यतः सन् मुनिः तपोधनः समाचरति सम्यगाचरति भावयति स सर्वदुःखमोक्ष प्रामोत्यचिरेण स्तोककालेनेत्यर्थः । इति निश्चयव्यवहाररनत्रयभावनाभावना- फलव्याख्यानरूपेण गाथाद्वयेन चतुर्थस्थलं गतं । अथ यथा कोपि ब्राह्मणादिविशिष्टोजनो म्लेच्छप्रतिबो- धनकाले एव म्लेच्छमापां ब्रूते न च शेषकाले तथैव ज्ञानीपुरुपोप्यज्ञानिप्रतिबोधनकाले व्यवहारमाश्रयति न च शेषकाले ॥१२॥ कस्मादभूतार्थत्वादिति प्रकाशयति- ववहारो भूदत्यो भूदत्यो देसिदो दु सुद्धणओ। भूदत्थमस्सिदो खलु सम्मादिट्टी हवदि जीवो ॥१३॥ १-१ अतयोरात्मख्यातियाख्या मोपलब्धा । .

·८ सनातनजनप्रथमाला- व्यवहारोऽभूतार्थो भूतार्थो दार्शवस्तु शुद्धनयः । सूतार्थमाश्रितः खलु सम्यग्दृष्टिर्भवति जीवः ॥१३॥ तात्पर्यवृत्तिः-चवहारो व्यवहारनयः अभूदत्यो अभूतार्थः असत्यार्थो भवति । भूदत्यो भूतार्थः सत्यार्थः देसिदो देशितः कथितः दु पुनः कोसौ सुद्धणओ शुद्धनयः निश्चयनयः । तर्हि केन नयेन सम्यग्दृष्ठिर्भवतीति चेत् भूदत्यं भूताथै सत्यार्थ निश्चयनयं अस्सिदो आश्रितो गतः स्थितः । खलु स्फुटं सम्मादिही हवदि जीवो सम्यग्दृष्टिर्भवति जीव इति टीकाव्याख्यानं । द्वितीयव्याख्यानेन पुनः ववहारो अभूदत्यो व्यवहारोऽभूतार्थो भूदत्यो भूतार्थश्च देसिदो देशितः कथितः । न केवलं व्यव हारो देशितः सुद्धणओ शुद्धनिश्चयनयोपि दु शब्दादयं शुद्धनिश्चयनयोपीतिव्याख्यानेन भूताभूतार्थ- भेदेन व्यवहारोपि द्विधा शुद्धनिश्चयाशुद्धनिश्चयभेदेन निश्चयनयोपि द्विधा इति नयचतुष्टयं । इदमत्र ता- त्पर्य यथा कोपि ग्राम्यजनः सकर्दमं नीरं पिवति नागरिकः पुनः विवेकीजनः कतकफलं निक्षिप्य निर्मलो- दकं पिवति । तथा स्वसंवेदनरूपभेदभावनाशून्यजनो मिथ्यात्वरागादिविभावपरिणामसहितमात्मानमनुभवति सदृष्टिजनः पुनरभेदरतत्रयलक्षणनिर्विकल्पसमाधिबलेन कतकफलस्थानीयं निश्चयनयमाश्रित्य शुद्धात्मान- मनुभवतीत्यर्थः ॥१३॥ अथ पूर्वगाथायां भणितं भूतार्थनयाश्रितो जीवः सम्यग्दृष्टिर्भवति । अत्र तु न केवलं भूतार्थो निश्चयनयो निर्विकल्पसमाधिरतानां प्रयोजनवान् भवति । किंतु निर्विकल्पसमाधिरहितानां पुनः षोडषवर्णिकासुवर्णलाभाभावे अधस्तनवर्णिकासुवर्णलाभवत्केपांचित्प्राथमिकानां कदाचित् सविकल्पावस्थायां मिथ्यात्वविषयकषायदुर्ध्यानवंचनार्थ व्यवहारनयोपि प्रयोजनवान् भवतीति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:-व्यवहारनयोहि सर्व एवाभूतार्थत्वादभूतमर्थ प्रद्योतयति । तथा हि यथा प्रबलपंक- संवलनतिरोहितसहजैकार्थमावस्य पयसोनुभवितारः पुरुपाः पंकपयसोविवेकमकुर्वतो बहवोनर्थमेव तदनुभवंति । केचित्तु स्खकरविकीर्णकतकनिपातमात्रोपजनितपंकपयोविवेकतया स्वपुरुषाकाराविर्भावित सहजैकार्थभावत्वादर्थमेव तदनुभवति । तथा प्रबलकर्मसंवलनतिरोहितसहजैकजायकभावस्यात्मनोऽनु- भवितारः पुरुषा आत्मकर्मणोविंटेकमकुर्वतो व्यवहारविमोहितहृदयाः प्रद्योतमानभाववैश्वरूप्यं तमनु- भवंति । भूतार्थदर्शिनस्तु स्वमतिनिपातितशुद्धनयानुवोधमानोपजीनतात्मकर्मविवेकतया स्वपुरुषाका- राविर्भावितसहजैकज्ञायकस्वभावत्वात् प्रद्योतमानैकज्ञायकभावं तमनुभवंति । तदत्र ये भूतार्थमाश्रयंति तएवं सम्यक् पश्यंत सम्यग्दृष्टयो भवंति न पुनरन्ये कतकस्थानीयत्वात् शुद्धनयस्यातः प्रत्यगात्मदर्शिभि र्व्यवहारनयो नानुसतव्यः ॥१३॥ अथ च केषांचित्कदाचित्सोपि प्रयोजनवान् । यतः- सुद्धोसुद्धादेसो णादवो परमभावदरिसीहिं । ववहारदेसिदो पुण जे दु अपरमे हिदा भावे ॥१४॥ शुद्धः शुद्धादेशो ज्ञातव्यः परमभावदर्शिभिः । व्यवहारदेशितः पुनर्ये त्वपरमे स्थिता भावे ॥१४॥ तात्पर्यवृत्तिा-सुदो शुद्धनयः निश्चयनयः कथंभूतः सुद्धादेसो शुद्धद्रव्यस्यादेशः कथनं यत्र स भवति शुद्धादेशः । णादन्यो ज्ञातव्यः भावयितव्यः कैः परमभावदरसीहिं शुद्धात्मभावदर्शिभिः । कस्मादिति चेत् यतः षोडशवर्णिकाकार्तस्वर्णलाभवदभेदरनत्रयस्वरूपसमाधिकाले सप्रयोजनो भवति । नि:प्रयोजनो न भवतीत्यर्थः । ववहारदेसिदो व्यवहारेण विकल्पेन भेदेन पर्यायेण दर्शितः कथित इति व्यवहारदेशितो व्यवहारनयः पुण पुनः अधस्तनवर्णिकसुवर्णलाभवत्प्रयोजनवान् भवति । केषां ने ये पुरुपाः दु पुनः अपरमे अशुद्धे असंयतसम्यग्दृष्ट्यपेक्षया श्रावकापेक्षया वा सरागसम्यग्दृष्टिलक्षणे शुभोपयोग प्रमत्ताप्रमत्तसंयतापेक्षया च. मेदरनत्रयलक्षणे वा ग्दिा स्थिताः कस्मिन् स्थिताः भावे जीव- ·समयमाभृतं । पदार्थे तेपामिति भावार्थः।। एवं निश्चयव्यवहारनयव्याख्यानप्रतिपादनरूपेण गाथाद्वयेन पंचमं स्थलं गतं ।। इति चतुर्दशगाथाभिः स्थलपंचकेन पीठिका समाप्ता ॥ अब कश्चिदासन्नभन्यः पीठिकान्याख्यानमात्रेणैव हेयोपादेयतत्वं परिज्ञाय विशुद्धज्ञानदर्शनखभावं निजस्वरूपं भावयति । विस्तररुचिः पुनर्नवभिरधिकारैः समयसारं ज्ञात्वा पश्चाद्भावनां करोति तद्यथा- विस्तररुचिशिष्यं प्रति जीवादिनवपदार्थाधिकारैः समयसारल्याख्यानं क्रियते । तत्रादौ नवपदार्थाधि- कारगाथाया आर्तरौद्रपरित्यागलक्षणनिर्विकल्पसामायिकस्थितानां यच्छुद्धात्मरूपस्य दर्शनमनुभवनमवलोक नमुपलब्धिः सवित्तिः प्रतीतिः ख्यातिरनुभूतिस्तदेव निश्चयनयेन निश्चयचारित्राविनामावि निश्चयसम्यक्त्वं वीतरागसम्यक्त्वं भण्यते। तदेव च गुणगुण्यभेदरूपनिश्चयनयेन शुद्धात्मस्वरूपं भवतीत्येकापातनिका अथवा नवपदार्थी भूतार्थेन ज्ञाताः संतस्तएव भेदोपचारेण सम्यक्त्वविपयत्वादन्यवहारसम्यक्त्वानिमित्तं भवंति निश्चय- नयेन तु स्वकीयशुद्धपरिणाम एव सम्यक्त्वमिति द्वितीया चेति पातनिकाद्वयं मनसि धृत्वा सूत्रमिदंप्ररूपयति । आत्मख्याति:-ये खलु पर्यंतपाकोत्तीर्णजात्यकार्तस्वरस्थानीयपरमं भावमनुभवति तेषां प्रथम- द्वितीयाद्यनेकपाकपरंपरापन्यमानकावरानुभवस्थानीयापरमभावानुभवनशून्यत्वाच्छुद्धद्रव्यादेशितयासमुद्यो- तितास्वलितकस्वभावकभावः शुद्धनय एवोपरितानेकप्रतिवर्णिकास्थानीयत्वात्परिज्ञायमानः प्रयोजनवान् । अन्ये तु प्रथमद्वितीयाद्यनेकपाकपरंपरापच्यमानकावरस्थानीयमपरमं भावमनुभवंति तेषां पर्यंतपाकोत्तीर्ण जात्यकार्तस्वरस्थानीयपरमभावानुभवनशून्यत्वादशुद्धद्रव्यादेशितयोपदर्शितप्रतिविशिष्टैकभावानेकभावोव्यव- हारनयो विचित्रवर्णमालिकास्थानीयत्वात्परिज्ञायमानस्तदात्वे प्रयोजनवान् तीर्थतीर्थफलयोरित्थमेव व्यवस्थि- तत्वात् । उक्तं च " जइजिणमयं पवजह तामा ववहारणिच्छए मुयह । एकेण विणा छिनइ तित्थं अण्णण उण तछ ।" उभयनयविरोधध्वंसिनि स्यात्पदांके जिनवचसि रमते ये स्वयं वांतमोहाः । सपदि समयसारं ते परं ज्योतिरुचरनवमनयपक्षाक्षुण्णमीक्षत एव ॥४॥ व्यवहरणनयः स्याद्यद्यपि प्राक्पदव्यामिह निहितपदानां हंत हस्तावलंबः । तदपि परममय चिच्चमत्कारमानं परविरहितमंतः पश्यतां नैप किंचित् ॥५॥ एकवे नियतस्य शुद्धनयतो व्याप्तुर्यदस्यात्मनः पूर्णज्ञानघनस्य दर्शनमिह द्रव्यांतरेभ्यः पृथक् । सम्पग्दर्शनमेतदेव नियमादामाच तावानयं तन्मुक्त्वा नवतत्त्वसंततिमिमामात्मायमेकोस्त नः ॥६॥ अतः शुद्धनयायत्तं प्रत्यग्ज्योतिश्चकास्ति तत् । नवतत्त्वगतत्वेपि यदेकत्वं न मुंचति ॥७॥ भूदत्येणाभिगदा जीवाजीवा य पुण्णपावं च । . आसवसंवरणिजरवंधोमोक्सो य सम्मत्तं ॥१५॥ भूतार्थेनाभिगता जीवाजीवौ च पुण्णपापं च । आस्रवसंवरनिर्जरा वंधो मोक्षश्च सम्यक्त्वं ॥१५॥ तात्पर्यवृत्तिः-भूदत्येण भूतार्थेन निश्चयनयेन शुद्धनयेन अभिगदा अभिगता निर्णीता निश्चिता ज्ञाताः संतः के ते जीवाजीवा य पुण्णपावं च आसवसंवरणिज्जरवंधो मोक्खो य नीवाजीव पुण्यपापात्रवसंवरनिर्जराबंधमोक्षस्वरूपा नव पदार्थाः सम्मत्तं तएवाभेदोपचोरण सम्यक्त्वविषयत्वात्कार- णत्वात्सम्यक्त्वं भवति। निश्चयेन परिणाम एवं सम्यक्त्वमिति । नव पदार्थाः भूतार्थेन ज्ञाताः संतः सम्यक्त्वे भवंतीत्युक्तं भवद्भिस्तत्कीदृशं भूतार्थपरिज्ञानमिति पृष्टे प्रत्युत्तरमाह । यद्यपि नव पदार्थाः तीर्थवर्तनानि- मित्तं प्राथमिकशिक्षापेक्षया भूतार्था भयंते तथाप्यभेदरनत्रयलक्षणनिर्विकल्पसमाधिकाले अभूतार्या अस- . २ ·१० सनातनंजैनग्रंथमालायां- त्यार्थी शुद्धात्मस्वरूपं न भवति । तस्मिन् परमसमाधिकाले नवपदार्थमध्ये शुद्धनिश्चयनयेनैक एव शुद्धामा प्रद्योतते प्रकाशते प्रतीयते अनुभूयत इति । या चानुभूतिः प्रतीतिः शुद्धात्मोपलब्धिः साचैव निश्चयसम्य- क्त्वमिति साचैवानुभूतिर्गुणगुणिनोनिश्चयनयेनाभेदविवक्षायां शुद्धात्मस्वरूपमिति तात्पर्य । किं च ये च प्रमाणनयनिक्षेपाः परमादितत्त्वविचारकाले सहकारिकारणभूतास्तेपि सविकल्पावस्थायामेव भूतार्थाः । परमसमाधिकाले पुनरभूतार्थास्तेषु मध्ये भूतार्थेन शुद्धजीव एक एव प्रतीयत इति .नवपदार्थाधिकारगाथा गता । ततो नवाधिकारेषु मध्ये प्रथमतस्तावदष्टाविंशतिगाथापर्यंत जीवाधिकारः कथ्यते । तथा हि-सहजा- नंदैकस्वभावशुद्धात्मभावनामुख्यतया जो पस्सदि अप्पाणमित्यादि सूत्रपाठक्रमेण प्रथमस्थले गाथात्रयं । तदनंतर दृष्टांतदातद्वारेण भेदाभेदरतत्रयभावनामुख्यतया दंसणणाणचरित्ताणि इत्यादि द्वितीयस्थले गाथात्रयं ततः परंजीवस्याप्रतिबुद्धत्वकथनेन प्रथमगाथा, बंधमोक्षयोग्यपरिणामकथनेन द्वितीया,जीवो निश्च- येन रागादिपरिणामाणामेव कति तृतीया, चेत्येवंकम्मेणोकम्मा हि य इत्यादि तृतीयस्थले परस्परसंबंध- निरपेक्षस्वतंत्रगाथात्रयं । तदनंतरमिंधनाग्निदृष्टांतेनाप्रतिबुद्धलक्षणकथनार्य अहमेदामत्यादि चतुर्थस्थले सूत्रत्रयं । अतःपरं शुद्धात्मतत्त्वसम्यश्रद्धानज्ञानानुभूतिलक्षणाभेदरत्नत्रयभावनाविषये योऽसावप्रतिबुद्ध- खप्रतिबोधनार्थ अण्णाणमोहिदमदी इत्यादि पंचमस्थले सूत्रत्रयं । अथ निश्चयरत्नत्रयलक्षणशुद्धात्म- तत्त्वमजानन् देहएवात्मेति योऽसौ पूर्वपक्षं करोति तस्य स्वरूपकथनार्थ नदि जीवो इत्यादि पूर्वपक्षरूपेण गाथैका । तदनंतरं व्यवहारेण देहस्तवनं निश्चयेन शुद्धात्मस्तवनमिति नयद्वयविभागप्रतिपादनमुख्यत्वेन पवहारेण तु भासदि इत्यादि परिहारसूत्रचतुष्टयं । अथ परमोपेक्षालक्षणशुद्धात्मसंवित्तिरूपनिश्चयस्तुति- मुख्यत्वेन जो इंदिए जिणित्ता इत्यादि सूत्रत्रयं । एवं गाथाष्टकसमुदायेन षष्ठस्थलं । ततःपर निर्विकारस्वसं: वेदनज्ञानमेव विषयकषायादिपरद्रव्याणां प्रत्याख्यानमिति कथनेन, णाणं सच्चे भावा इत्यादि सप्तमस्थले गाथाचतुष्टयं । तदनंतरमन्तज्ञानादिलक्षणशुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरतत्रयात्मकस्वसंवे- दनमेव भावितात्मनः स्वरूपमित्युपसंहारमुख्यतया अहमेको खलु सुद्धो इत्यादि सूत्रमेकं । एवं दंडकान्विहायाष्टाविंशतिसूत्रैः सप्तमिरंतरस्थलैर्जीवाधिकारसमुदायपातनिका तद्यथा-अथ 'प्रथमगाथाया मबंधस्पृष्ठमनन्यकं नियतमविशेषमसंयुक्तं संसारावस्थायामपि शुद्धनयेन विसिनीपत्रमृत्तिकावादिसुवर्णोष्ण- रहितजलवत्पंचविशेषणविशिष्टं शुद्धात्मानं कथयति । आत्मख्याति:--अमूनि हि जीवादीनि नवतत्वानि भूतार्थेनाभिंगतानि सम्यग्दर्शनं संपर्यंत एवामीषु तीर्थप्रवृत्तिनिमित्तमभूतार्थनयेन व्यपदिश्यमानेषु जीवाजीवपुण्यपापास्त्रवसंवरनिर्जराबंधमोक्षल- क्षणेषु नवतत्वेष्वेकत्वद्योतिना भूतार्थनयेनैकत्वमुपानीय शुद्धनयत्वेन व्यवस्थापितस्यात्मनोनुभूतेरात्म- ख्यातिलक्षणायाः संपद्यमानत्वात्ततो विकार्यविकारकोभयं पुण्यं तथा पापं । आस्राव्यास्रावकोमयमास्त्रवः, संवार्यसंवारकोमयं संवरः निर्जयनिर्जरकोभयं निर्जरा बंध्यबंधकोभयं बंधः मोच्यमोचकोभयं मोक्षः । स्वयमेकस्य पुण्यपापास्रवसंवरनिर्जराबंधमोक्षानुपपत्तेः । तदुभयं च जीवाजीवाविति । बहिर्दृष्ट्या नवतस्वा- न्यमूनि जीवपुद्गलयोरनादिबंधपर्यायमुपेत्यैकत्वेनानुभूयमानतायां भूतार्थानि अर्थवैकजीवद्रव्यखभावमुपे- यानुभूययानतायामभूतानि । ततोऽमीषु नवतत्त्वेषु भूतार्थनयेनैको जीव एव प्रद्योतते । तथांतर्दृष्ट्या ज्ञायको भावों जीवो जीवस्य विकारहेतुरजीवः केवलजीवविकाराश्च पुण्यपापासवसंवरनिर्जराबंधमोक्षल- क्षणाः । केवलाजीवविकारहेतवः पुण्यपापास्रवसंवरनिर्जराबंधमोक्षा इति । नवतत्वान्यमून्यपि जीवद्रव्यख- भावमपोह्य स्वपरप्रत्ययैकद्रव्यपर्यायत्वेनानुभूयमानतायां भूतानि अथ च सकलकालमेवास्खलंतमेकं जीवद्रव्यखभावमुपेसानुभूयमानतायामभूतार्थानि । ततोऽमीष्वपि नवतत्वेषु भूतार्थनयेनैको जीव एव प्रद्योतते एवमसावकत्वेन धोतमानः शुद्धनयत्वेनानुभूयतएव । यात्वनुभूतिः सात्मख्यातिरेवात्मख्यातिस्तु सम्यग्दर्शनमेवेति समस्तमेव निरंवा ।

·समयप्राभृतं । ११ चिरमिति नवतत्स्वच्छन्नमुन्नीयमानं कनकमिव निमग्नं वर्णमालाकलापे । अथ सततविविक्तं दृश्यतामेकरूपं प्रतिपदमिदमात्मज्योतिरुद्योतमानं ॥८ अयैक्मेकन्वेन द्योतमानस्यात्मनोऽधिगमोपायाः प्रमाणनयनिक्षेपाः ये ते खल्वभूतार्थास्तेष्वप्ययमे- कएव भूतार्थः । प्रमाणं तावत्परोक्षं प्रत्यक्षं च तत्रोपात्तानुपात्तपरद्वारेण प्रवर्त्तमानं परोक्षं केवलात्मप्रति- नियतत्वेन वर्तमानं प्रत्यक्षं च तदुभयमपि प्रमातृप्रमाणप्रमेयभेदस्यानुभूयमानतायां भूतार्थमथ च व्युद- स्तसमस्तभेदैकीवस्वभावस्यानुभूयमानतायामभूतार्थे । नयस्तु द्रव्यार्थिकश्च पर्यायार्थिकश्च तत्र द्रव्यपर्या- यात्मक वस्तुनि द्रव्यं मुख्यतयानुभावयतीति द्रव्यार्थकः पर्यायमुख्यतयानुभावयतीति पर्यायार्थिकः तदुभयमपि द्रव्यपर्याययोः पर्यायेणानुभूयमानतायां भूतार्थ । अथ च द्रव्यपर्यायानालीढशुद्धवस्तुमात्रजीव- स्वभावत्यानुभूयमानतायामभूतार्थे । निक्षेपंस्तु नाम स्थापना द्रव्यं भावश्च । तत्रातद्गुणे,वस्तुनि संज्ञा- करणं नाम । सोयमित्यन्यत्र प्रतिनिधिन्यवस्थापन स्थापना । वर्तमानतत्पर्यायादन्यद्व्यं, वर्तमानतत्पर्यायो- भावस्तच्चतुष्टयं स्वस्वलक्षणवैलक्षण्येनानुभूयमानतायां भूतार्थ । अथ च निर्विलक्षणस्वलक्षणैकजीवस्वभाव- स्यानुभूययानतायामभूतार्थ अथैवममीषु प्रमाणनयनिक्षेपेषु भूतार्थत्वेनैको जीव एव प्रद्योतते । उदयति न नयश्रीरस्तमति प्रमाणं क्वचिदपि च न वियो याति निक्षेपचक्र। किमपरमभिदध्मो धानि सर्वकषेऽस्मिन्ननुभवमुपयाते भाति नं द्वैतमेव ॥९॥ आत्मस्वभावं परभावभिन्नमापूर्णमाद्यतविमुक्तमेकं । विलीनसंकल्पविकल्पजालं प्रकाशयन् शुद्धनयोम्युदेति ॥१०॥ जो पस्सदि अप्पाणं अवद्धपुढे अणण्णयं णियदं । अविसेसमजुत्तं तं सुद्धणयं वियाणीहि ॥१६॥ यः पश्यति आत्मानं अवद्धस्पृष्टमनन्यकं नियतं । अविशेपमसंयुक्तं तं शुद्धनय विजानीहि ॥१६॥ तात्पर्यत्तिः-जो पस्सदि यः कर्ता पश्यति जानाति कं अप्पाणं शुद्धात्मानं कथंभूतं अबद्धपुढे द्रव्यकर्मनोकर्मभ्यामसंस्पृष्टं जले विसिनीपत्रवत् । अणण्णयं अनन्यकं नरनारकादिपर्यायेषु द्रव्यरूपेण तमेव थासकोशकुशूलघटादिपर्यायेषु मृत्तिकाद्रव्यवत् णिययं नियतमवस्थितं निस्तरंगोत्तर- गावस्थासु समुद्रवत् अविसेसं अविशेषमभिन्नं ज्ञानदर्शनादिभेदरहितं गुरुत्वस्निग्धत्वपीतत्वादिधर्मेषु सुव- णवत् असंजुत्तं असंयुक्तमसंबद्धं रागादिविकल्परूपभावकर्मरहितं निश्चयनयेनोष्णरहितजलवदिति तं सुद्धणयं वियाणीहि तं पुरुपमेवाभेदनयेन शुद्धनयविषयत्वाच्छुद्धात्मसाधकत्वाच्छुद्धाभिप्रायपरिणत- त्वाच्च शुद्धं विजानीहीति भावार्यः । अथ द्वितीयगायायां या पूर्व भणिता शुद्धात्मानुभूतिः सा चैव निर्वि- कारस्वसंवेदनज्ञानानुभूतिरिति प्रतिपादयति । आत्मख्यातिः-या खल्ववद्धस्पृष्टस्यानन्यस्य नियतस्याविशेषस्यासंयुक्तस्य चात्मनोऽनुभूतिः स शुनयः सात्वनुभूतिरात्मैवेत्यात्मैकएव प्रद्योतते कयं यथोदितस्यात्मनोनुभूतिरिति चेद्वद्धस्पृष्टत्वादीनाम- भूतार्थत्वात्तथाहि-यथा खल विसिनीपत्रस्य सलिलनिमग्नस्य सलिलस्पृष्टत्वपर्यायेणानुभूयमानतायां सलिल- स्पृष्टचभूतार्थमध्यकांततः सलिलास्पृश्यं विसिनीपत्रस्वभावमुपत्यानुभ्ययानतायामभूतार्थ । तथात्मनोनादि- बद्धस्पृष्टत्वपर्यायणानुभूयमानतायां वद्धस्पृष्टत्वं भूतार्थमप्यकांततः पुद्गलास्पृश्यमात्मस्वभावमुपेत्यानुभूयमा- नतायामभूतार्थं । यथा च मृत्तिकायाः कस्ककरीरकर्करीकपालादिपर्यायणानुभूयमानतायामन्यत्वं भूतार्थ- मपि सर्वतोप्यस्स्वलंतमेकं मृत्तिकास्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ तथात्मनो नारकादिपर्यायेणानु- भूयमानतायामन्यत्वं भूतार्थमपि सर्वतोप्यस्स्वलंतमकमात्मस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ । तथा च ·सनातननग्रंथमालायां- बारिधेतिहानिपर्यायेणानुभूयमानतायामनियत्तत्यं भूतार्थमपि नित्यन्यवस्थितं वारिधिस्वभावमुपेत्यानु भूयमानतायामभूतार्थ तथात्मनो वृद्धिहानिपर्यायेणानुभूयमानतायामनियतत्वं भूतार्थमपि नित्यव्यवस्थित- मात्मस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ । यथा च कांचनस्य स्निग्धपीतगुरुत्वादिपर्यायेणानुभूयमान- तायां विशेषत्वं भूतार्थमपि प्रत्यस्तमितसमस्तविशेषकांचनस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ तथात्मनो ज्ञानदर्शनादिपर्यायेणानुभ्यमानतायां विशेषत्वं भूतार्थमपि प्रत्यस्तमितसमस्तविशेयमात्मस्वभावमुपेत्यानुभू- यमानतायामभूतार्थ । यथा वापा सप्तार्चिःप्रत्ययोष्णसमाहितत्वपर्यायणानुभूयमानतायां संयुक्तचं मृतार्थ- मप्येकांततः शीतस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ तथात्मनः कर्मप्रत्ययमोहसमाहितत्वपर्यायणानुभूय- मानतायां संयुक्तवं भूतार्थमप्येकांततः स्वयंबोधवीजस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभृतार्थ । न हि विदधति वद्धस्पृष्टभावादयोमी स्फुटमुपरितरंतोप्येत्य यत्र प्रतिष्टां । अनुभवतु तमेव द्योतमानं समंतात् जगदपगतमोहीभूय सम्यक्स्वभावं ॥ ११ ॥ भूतं भांतमभूतमेवं रभसानिभिद्य वंवं सुवीर्यातः किल कोप्यहो कल्यति व्याहन्य मोहं हठात् । आत्मात्मानुभवकगम्यमहिमा व्यक्तोयमास्ते ध्रुवं नित्यं कर्मफलंकपंकविकलो देवः स्वयंशास्त्रतः ॥१२॥ आत्मानुभूतिरिति शुद्धनयात्मिका या ज्ञानानुभूतिरियमेव किलेति बुट्वा । आत्मानमात्मनि निवेश्य सुनिष्प्रकंपमेकोस्ति नित्यमवोषधनः समंतात् ।। १३ ।। जो पस्सदि अप्पाणं अवद्धपुढं अणण्णमविसेसं। अपदेसमुत्तमज्झं पस्सदि जिणसासणं सव्वं ॥१७॥ यः पश्यति आत्मानं अवद्धस्पृष्टमनन्यमविशेष । अपदेशसूत्रमध्यं पश्यति जिनशासन सर्व ॥१७॥ तात्पर्यवृत्ति:-जो पस्सदि यः कः पश्यति जानात्यनुभवति कं अप्पाणं शुद्धामानं किं विशिष्टं अवद्धपुढे अवद्धस्पृष्टं । अत्र बंधशब्देन संश्लेपलपबंधो ग्राह्यः । स्पृष्टशब्देन तु संयोगमात्रमिति । द्रव्यकर्मनोकर्मन्यामसंस्पृष्टं जले विसिनीपत्रवत् । अणण्णं अनन्यं मृत्तिकाद्रव्यवत् । अविसेसं अविशेष- माभिन्नं सुवर्णवत् नियतमवस्थितं समुद्रवत् असंयुक्तं परद्रव्यसंयोगरहितं निश्चयनयेनोष्णरहितजलवदिति । नियतासंयुक्तविशेषणद्वयं सूत्रे नास्ति । कथं लभ्यत इति चेत् सामर्थ्यात् तदपि कयं श्रुतप्रकृतसामर्थ्ययुक्तो हि भवति सूत्रार्थः इति वचनात् । स पुरुषः पस्सदिपश्यति जानाति किं तत् जिणसासणं जिनशासन अर्थतमयरूपं जिनमतं सच्चं सर्व द्वादशांगपरिपूर्ण कथंभूतं अपदेससुत्तमझं अपदेशसूत्रमध्यं अप- दिश्यतेों येन स भवत्यपदेशशब्दो द्रव्यश्नुतमिति यावत् सूत्रपरिछित्तिरूपं भावभुतं ज्ञानसमय इति तेन शब्दसनयेन वाच्यं ज्ञानसमयेन परिच्छेद्यमरदेशसूत्रमध्यं भण्यते इति । अयमन भावः यथा लवणखिल्य एकरसोपि फलशाकपत्र शाकादिपरद्रव्यसंयोगेन भिन्नभिन्नास्वादः प्रतिभात्यबानिनां । ज्ञानिनां पुन- रैकरसएव तथ.त्माग्यखंडज्ञानस्वभावोऽपि स्पर्शरसगंधशब्दनीलपीतादिवर्णयपदार्थविषयभेदेनाजानिनां निर्विकल्पसमाधिभ्रष्टानां खंडखंडज्ञानरूपः प्रतिभाति ज्ञानिनां पुनरखंडकेवलज्ञानस्वरूपमेव इति हेतोर- ज्ञानरूपे शुद्धात्मनि ज्ञाते सति सबै जिनशासनं ज्ञातं भवतीति मत्वा समस्तमिथ्यात्वरागादिपरिहारेण तत्रैत्र शुद्धात्मनि भावना कर्त्तव्येति । किं च मिथ्यावशब्देन दर्शनमोहो रागादिशब्देन चारित्रमोह इति सर्वत्र वातव्यं । अथ तृतीयगाथायां सम्यग्ज्ञनादिकं सर्वशुद्धात्मभावनामध्ये लभ्यत इति निरूपयति । आत्मख्याति:-येयमवद्धस्पृष्टस्यानन्यस्य नियतस्व विशेषस्यासंयुक्तस्य चात्मनोनुभूतिः सा खल्वखिलस्य जिनशासनस्यानुभूतिः श्रुतज्ञानस्य स्वयमात्मत्वात्ततो ज्ञानानुभूतिरेवात्मानुभूतिः किंतु तदानी सामान्यविशेषाविर्भावतिरोमावाभ्यामनुभूयमानमपि ज्ञानमबुद्धलुब्धानां न स्वदते । तथाहिन्यथा ·समयप्राभृतं। विचित्रव्यंजनसंयोगोपजातसामान्यविशेषतिरोभावाविर्भावाभ्यामनुभूयमानं लवणं लोकानामवुद्धानां व्यजनलुब्धानां स्वदते न पुनरन्यसंयोगशून्यतोपजातसामान्यविशेषाविर्भावीतरोभावाभ्यां । अथ च यदेव विशेषाविभावेनानुभूयमानं लवणं तदेव सामान्याविर्भावेनापि तथा विचित्रज्ञेयाकारकरवितत्वोप- जातसामान्यविशेषतिरोभावाविर्भावाम्यामनुभूयमानं ज्ञानमबुद्धानां ज्ञेयलुब्धानां स्वदते न पुनरन्यसंयोग- शून्यतोपजातसामान्यविशेषाविर्भावतिरोभावाभ्यां । अथ च यदेव विशेपाविर्भावेनानुभूयमानं ज्ञानं तदेव सामान्याविर्भावनाप्यलुब्धवुद्धानां यथा सैंधवखिल्योन्यद्रव्यसंयोगाव्यच्छेदेन केवल एवानुभूयमानः सर्व- तोप्येकलवणरसत्वाल्लवणत्वेन स्वदते तथात्मापि परद्रव्यसंयोगव्यवच्छेदेन केवलएवानुभूयमानः सर्वतोप्येक- विज्ञानघनत्वात् जानत्वेन स्वदते । अखंडितमनाकुलं बलदनंतमंतर्बहिर्महः परममस्तु नः सहजमुद्विलासं सदा । चिदुच्छलननिर्भरं सकलकालमालंवते यदेकरसमुल्लसल्लवणखिल्यलीलायित ॥ १४ ॥ एप ज्ञानधनो नित्यमात्मसिद्धममीप्सुभिः । साध्यसाधकमावेन द्विधैकः समुपास्यतां ॥ १५ ॥ आदा खु मज्झ णाणे आदा मे दंसणे चरित्ते य। आदा पञ्चक्खाणे आदा मे संवरे जोगे ॥१॥ आत्मा स्फुटं मम ज्ञाने आत्मा में दर्शने चरित्रे च । आत्मा प्रत्याख्याने आत्मा मे संवरे योग ॥१८॥ तत्पर्यवृत्तिः-आदा शुद्धात्मा सु स्फुटं मज्ज्ञ मम भवति क विपये णाणे आदा मे दसणे चरिते य आदा पञ्चक्खाणे आदा मे संवरे जोगे सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रप्रयाख्यानसंवरयोगभावना विषये । योगे कोऽर्थः: निर्विकल्पसमाधी परमसामायिके परमध्याने चेत्येको भावः भोगाकांक्षानिदानबंध- शल्यादिभावरहिते शुद्धात्मनि ध्याते सर्व सम्यग्ज्ञानादिकं लभ्यत इत्यर्थः एवं शुद्धनयव्याख्यान- मुख्यत्वेन प्रथमस्थले गाथात्रयं गतं । इत ऊर्च भेदाभेदरनत्रयमुख्यत्वन गाथात्रयं कथ्यते तद्यथा-प्रथम गाथायां पूर्वार्द्धन भेदरतात्रयभावनामपरार्द्धन चाभेदरनत्रयभावनां कथयति- दसणणाणचरित्ताणि सेविदव्वाणि साहुणा णिच्चं । ताणि पुण जाण तिण्णिवि अप्पाणं चेव णिच्छयदो॥१९॥ दर्शनज्ञानचारित्राणि सेवितव्यानि साधुना निलं । सानि पुनर्जानीहि त्रीण्यप्यात्मानमेव निश्चयतः ॥१९॥ तात्पर्यचतिः-दसणणाणचारिचाणि सेविदन्वाणि साहुणा णिचं सम्यग्दर्शनज्ञानचारि- त्राणि सेत्रितन्यानि साधुना व्यवहारनयेन नित्यं सर्वकालं ताणि पुण जाण तिण्णवि तानि पुनर्जानी हिं त्रीण्यपि अप्पाणं चेव शुद्धत्मानं चैत्र णिच्छयदो निश्चयतः शुद्धनिश्चयतः । अयमत्रार्थः-पंचेंद्रिय- विषयक्रोधकपायादिरहितनिर्विकल्पसमाधिमध्ये सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयमस्तीति । अथ गाथाद्वयेन तामेव भेदाभेदरलत्रयभावना दृष्टांतदाताभ्यां समर्थयति । आत्मख्याति:-येनैव हि भावनात्मा साध्यं सावनं च स्यात्तेनैवाय नित्यमुपास्य इति स्वयमा- कूय परेषां व्यवहारेण साधुना दर्शनशानचारित्राणि नित्यमुपास्यानीति प्रतिपाद्यते । तानि पुनस्त्रीण्यपि परमार्थनात्मक एव वस्त्वंतराभावात् यथा देवदत्तस्य कस्यचित् ज्ञानं श्रद्धानमनुचरणं च देवदत्तस्य स्वभा- यानातिकमाईवदत्त एव न वस्त्वंत्तरं तथात्मन्यप्यात्मनो ज्ञानं श्राद्धानमनुचरणं चात्मस्वभावानतिक्रमादात्मैव नयस्यतरं तत आत्मा एक एवापास्य इति स्वयमेव प्रोतते स किल- ·१४ सनातनजैनग्रंथमालायां- दर्शनज्ञानचारित्रित्वादेकत्वतः स्वयं । मेचको मेचकश्चापि सममात्मा प्रमाणतः ॥१६॥ दर्शनज्ञानचारित्रिभिः परिणतत्वतः । एकोपि त्रिस्वभावत्वाद्व्यहारेण मेचकः ॥१७॥ परमार्थेन तु व्यक्तज्ञातृत्वज्योतिषककः । सर्वभावांतरध्वंसिस्वभावत्वादमेचकः ॥१८॥ आत्मा नश्चितयैवालं मेचकामेचकत्वयोः। दर्शनज्ञानचारित्रः साध्यसिद्धिर्न चान्यथा ॥१९॥ जह णाम को वि पुरिसो रायाणं जाणिऊण सहहदि । तो तं अणुचरदि पुणो अस्थत्थीओ पयत्तेण ॥२०॥ एवं हि जीवराया णादवो तह य सद्दहे दवो। अणुचरिदव्वो य पुणो सो चेव दु मोक्खकामेण ॥२१॥ यथानाम कोपि पुरुषो राजानं ज्ञात्वा श्रद्दधाति ।. ततस्तमनुचरति पुनरार्थिक प्रयत्नेन ।॥ २० ॥ एवं हि जीवराजा ज्ञातव्यस्तथैव श्रदातव्यः । अनुचरितव्यश्च पुनः स चैव तु मोक्षकामेन ॥२१॥ तात्पर्यवृतिः-जह यथा णाम अहो स्फुटं वा कोषि कोपि कश्चित् पुरिसो पुरुषः रायाणं राजानं जाणिऊण छत्रचामरादिराजचिह्वात्वा सद्दडदि श्रद्धत्ते अयमेव राजेति निश्चिनोति तो ततो ज्ञान- श्रद्धानानंतरं तं तं राजानं अणुचरदि अनुचरति आश्रयत्याराधयति कथंभूतः सन् अत्यत्यीयो अर्था- थिको जीवितार्थी पयत्तण सर्वतात्पर्येणेति दृष्टांतगाथा गता एवं अनेन प्रकारेण हि स्फुट जीवराया शुद्धजीवराजा णादवो निर्विकारस्वसंवेदनज्ञानेन ज्ञातव्यः । तह य तथैव सद्दहेव्वद वो अयमेव नित्यानंदैकस्वभावो रागादिरहितः शुद्धात्मेति निश्चतव्यः. अणुचरिदबो य अनुचरितव्यश्च निर्विकल्प समधिनानुभवनीयः । पुनः सो एव स एव शुद्धात्मा दु पुनः मोक्खकामेण मोक्षार्थिना पुरुषेणेति दार्टीतः । इदमत्र तात्पर्य भेदाभेदरनत्रयभावनारूपया परमात्मचिंतयैव पूर्यतेऽस्माकं किं विशेषेण शुभाशुभ रूपविकल्पजालेनेति । एवं भेदाभदरतत्रयव्याख्यानमुख्यतया गाथात्रयं द्वितीयस्थले गतं । अथ स्वतंत्र- व्याख्यानमुख्यतया गाथात्रयं कथ्यते तद्यथा स्वपरभेदविज्ञानाभावे जीवस्तावदक्षानी भवति परं किंतु कियत्कालपर्यतं इति न ज्ञायते एवं पृष्टे सति प्रथमगाथायां प्रत्युत्तर ददाति । आत्मख्याति:-यथा हि कश्चित्पुरुषर्षोऽर्थार्थी प्रयत्नेन प्रथममव राजानं जानीते ततस्तमेव श्रद्धत्तें ततस्तमेवानुचरति । तथात्मना मोक्षार्थिना प्रथममेवात्मा ज्ञातव्यः तत स एव श्रद्धातव्यः ततः सएवानु- चरितव्यश्च साध्यसिद्धस्तथान्यथोपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां । तत्र यदात्मनोनुभूयमानानेकभावसंकरेपि परमवि- वेककौशलेनायमहमनुभूतिरित्यात्मज्ञानेन संगच्छमानमेव तथेतिप्रत्ययलक्षणं श्रद्धानं 'चरणमुत्प्लवमानमा स्मानं साधयतीति साध्यसिद्धस्तथोपपत्तेः यदात्वाबालगोपालमेव सकलकालमेव स्वयमेवानुभूयमानेपि भगव- त्यनुभूत्यात्मन्यनादिबंधवशात् परैः सममेकत्वाध्यवसायेन विमूढ़स्यायमहमनुभूतिरियात्मज्ञानं नोत्प्लवते तदमावादज्ञानखर,गश्रद्धानसमानत्वाच्छ्रद्धानमपि नोत्प्लवते तदा समस्तभावांतरविवेकेन निःशकमेव स्थातुमशक्यत्वादात्मानुचरणमनुत्प्लवमान नात्मानं साधयीति साध्यसिद्धरन्यथानुपपत्तिः । कथमपि समुपात्तत्रित्वमप्यकताया अपतितमिदमात्मज्योतिरुद्गच्छदच्छं। सततमनुभवामांनंतचतन्यचिह न खलु न खलु यस्मादन्यथा साध्यसिद्धिः IR०|| ननु ज्ञानतादात्म्यादात्मात्मानं नित्यमुपास्त एव कुतस्तदुपास्यत्वेनानुशास्यत इति चेन यतो न ·समयप्राभृत। १५ खल्वात्मा शानतादात्म्येपि क्षणमपि ज्ञानमुपास्ते स्वयं बुद्धबोधितवुद्धत्वकारणपूर्वकत्वेन ज्ञानस्योत्पत्तेः । तर्हि तत्कारणापूर्वमज्ञानएवात्मा नित्यमेवाप्रतिबुद्धत्वादेवमेतत् । तर्हि कियंतकालमयमप्रतिबुद्धो भवतीत्यभिधीयतां । कम्मे णोकम्मझिय अहमिदि अहकं च कम्म णोकम्मं । जा एसा खलु बुद्धी अप्पडिबुद्धो हवदि ताव ॥२२॥ कर्मणि नोकर्मणि चाहमित्यहकं च कर्म नोकर्म यावदेषा खलु बुद्धिरप्रतिवुद्धो भवति तावत् ॥२२॥ तात्पर्यवृत्ति:-कम्मे कर्मणि ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मणि रागादिभावकर्मणि च णोकम्माझि य शरीरादिनोकर्मणि च अहमिदि अहमिति प्रतीतिः अहकंचकम्मणोकम्म अहकंचकर्म नोकर्मेतिप्रतीतिः यथा घटे वर्णादयो गुणा घटाकारपरिणतपुद्गलस्कंधाश्च वर्णादिषु घट इत्यभेदेन जा यावंतं कालं एसा एपा प्रत्पक्षीभूता खलु स्फुटं बुद्धी कर्मनोकर्मणा सह शुद्धबुद्धकस्वभावनिजपरमात्मवस्तुनः एका बुद्धिः अप्पडियुद्धो अप्रतिवुद्धः स्वसंवित्तिशून्यो वहिरात्मा हवदि भवति ताव तावत्कालमिति । अत्र भेदविज्ञानमूलं शुद्धात्मानुभूतिः स्वतः स्वयंबुद्धापेक्षया परतो वा बोधितबुद्धापेक्षया ये लभते ते पुरुषाः शुभाशुभवहिन्येषु विद्यमानेष्वपि मुकुरुंदवदविकारा भवतीति भावार्थः । अथ शुद्धजीवे यदा रागादिरहित परिणामस्तदा मोक्षो भवति । अजीवे देहादौ यदा रागादि परिणामस्तदा बंधो भवतीत्याख्याति- जीवेव अजीवे वा संपदि समयझि जत्थ उवजुत्तो। तत्थेव बंध मोक्खो होदि समासेण णिद्दिष्टो ॥२॥ जीवे वा अजीवे वा संपतिसमये यत्रोपयुक्तः। तत्रैव बंधः मोक्षो भवति समासेन निर्दिष्टः ॥२३॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवेव स्वशुद्धजीवे वा अजीवे वा देहादौ वा संपादेसमयहिम वर्तमानकाले जत्य उवजुतो यत्रोपयुक्तः तन्मयत्वेनोपादेयबुद्ध्या परिणतः तत्थेव तत्रैव अजीवे जीवे वा वंधमोक्खो सजावदेहादी बंधी, जीव शुद्धात्मनि मोक्षः इवदि भवति समासेण णिदिहो संक्षेपण सर्वज्ञनिर्दिष्ट इति । अत्रैव ज्ञात्वा सहजानंदकस्वभावनिजात्मनि रतिः कर्त्तव्या । तद्विलक्षणे परद्रव्ये विरतिरित्यभिप्रायः ।। अयाशुद्धनिश्चयेनात्मा रागादिभावकर्मणां कर्ता अनुपचरितासतव्यवहारनयेन द्रव्यकर्मणामित्यावेदयति । जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । णिच्छयदो ववहारा पोग्गलकम्माण कत्तारं ॥२४॥ यं करोति भावं आत्मा का स भवति तस्य भावस्य । निश्चयतः व्यवहारनयात् पुगळकर्मणां का ॥२४॥ तात्पर्यत्तिः- कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स यं करोति रागादि भावमात्मा स तस्य भावस्य परिणामस्य कर्ता भवति । णिच्छयदो अशुद्धनिश्चयनयेन अशुद्धभावानां शुद्धनिश्चयनयेन शुद्धभावानां कचेति भावानां परिणमनमेव कर्तृत्वं । ववहारा अनुपचरितासभृतव्यव- हारनयात् पोग्गलकम्माण पुद्गलद्रव्यकर्मादीनां कत्तारं कर्त्तति कर्तारं इति कर्मपदं कर्तेतिकथं भवती- ति चेत् पाहते क्यापि कारकव्यभिचारोलिंगव्यभिचारश्च । अन्न रागादीनां जीवः कति भणितं ते च .

·१६ सनातनजैनग्रंथमालायां- संसारकारणं ततः संसारभयभीतेन मोक्षार्थिना समस्तरागादिविभावरहिते शुद्धद्रव्यगुणपर्याय स्वरूपे निज परमात्मनि भावना कर्त्तव्येत्यभिप्रायः । एवं स्वतंत्रव्याख्यानमुख्यत्वेन तृतीयस्थले गाथात्रयं गतं । अथ यथाकोप्यप्रतिबुद्धः अग्निरिंधनं भवति इंधनमग्निर्भवति अग्निरिंधनमासीत् इंधनमग्निरासीत् अग्निरिंधनं भविष्यति ईंधनमग्निर्भविष्यतीति वदति तथा यः कालत्रयेपि देहरागादिपरद्रव्यमात्मनि योजयति सोऽप्र- तिबुद्धो बहिरात्मा मिथ्याज्ञानी भवतीति प्ररूपयति । आत्मख्यातिः यथा स्पर्शरसगंधवर्णादिभावेषु पृथुवुधोदराद्याकारपरिणतपुद्गलस्कंधेषु घटोय- मिति घटे च स्पर्शरसगंधवर्णादिभावाः पृथुबुधेोदराद्याकारपरिणतपुद्गलस्कंधाश्चामी इति वस्वभेदेनानुभूति- स्तथा कर्मणि मोहादिष्वंतरंगेषु, नोकर्मणि शरीरादिपु बहिरंगेषु चात्मतिरस्कारिपु पुद्गलपरिणामप्वहमित्या- मनि च कर्ममोहादयोऽतरंगा नोकर्मशरीरादयो बहिरंगाश्चात्मतिरस्कारिणः पुद्गलपरिणामा अमी इति वस्त्वभेदेन यावंतं कालमनुभूतिस्तावंतकालमात्मा भवत्यप्रतिबुद्धः । यदा कदाचिद्ययासपिणा दर्पणस्य स्वपराकारावभासिनी स्वच्छतेच वन्हेंरोष्ण्यं ज्वालां च तथा नीरूपस्यात्मनः स्वपराकारावभासिनी शात्तय पुद्गलानां कर्म नोकर्मचेति स्वतःपरतो वा भेदविज्ञानमूलानुभूतिरुत्पश्यति तदैव प्रतिबुद्धो भविष्यति । कथमपि हि लभंते भेदविज्ञानमूलामचलितमनुभूति ये स्वतो वान्यतो वा । प्रतिफलननिमग्नानंतभावस्वभावैर्मुकुरवदविकारा संततं स्युस्तएव ॥ २१ ॥ ननु कथमयमप्रतिबुद्धो लक्ष्येत- अहमेदं एदमहं अहमेदस्सेव होमि मम एदं । अण्णं जं परदव् सचित्ताचित्तमिस्सं वा ॥२५॥ आसि मम पुज्वमेदं अहमेदं चावि पुव्वकालसि । होहिदि पुणोवि मज्झं अहमेदं चावि होस्सामि ॥२६॥ एयतु असंभूदं आदवियप्पं करेदि संमूढो । भूदत्थं जाणतो ण करेदि दु तं असंमूढो ॥२७॥ अहमेतदेतदहमेतस्यामि ममैतत् । अन्यद्यत्परद्रव्यं सचिचाचित्तमिश्र वा ॥२५॥ आसीन्मम पूर्वमेतदेतत् अहमिदंच पूर्वकाले। भविष्यति पुनरापिमम अहमिदं चैव पुनर्भविष्यामि ॥२६॥ एतत्त्वसद्भूतमात्मविकल्पं करोति संमूदः । भूतार्थ जानन करोति तु तमसंमूढः ॥२७॥ तात्पर्यवृत्तिः अहमेदं एदमहं अहं इदं परद्रव्यं इद अहं भवामि । अहमेदरसेव हि होमि ममएदं अहमस्य संबंधी भवामि मम संबंधीदं । अण्णं जं परद्रव्यं देहादन्यद्भिनं पुत्रकलत्रादि यत्पर द्रव्यं सचिंचाचित्तमिस्सं वा सचित्ताचित्तमित्रं वा । तच्च गृहस्थापेक्षया सचित्तं स्यादि, आचित्तं सुवर्णादि, मिश्र साभरणस्न्यादि । अथवा तपोधनापेक्षया सचित्तं छात्रादि, अचित्तं पिच्छकमंडलुपुस्तकादि मिश्रमुपकरणसहितछात्रादि । अथवा सचित्तं रागादि चित्तं पुद्गलादि पंच द्रव्यरूपं मित्रं गुणस्थानजीव- मार्गणादि परिणतसंसारिजीवस्वरूपमिति वर्तमानकालापेक्षया गाथा गता । आसीत्यादि आसि मम पुब्वमेदं आसीत् मम पूर्वमेतत् । अहमेदं चावि पुवकालझि अहमिदं चैवपूर्वकाले होहिदि पुणोवि ·समयप्राभृतं । मझ भविष्यति पुनरपि मम अहमेदं चावि होस्सामि अहमिदं चैव पुनर्भविष्यामि इति भूतभाविकाला- पेक्षया गाथा गता । एदमित्यादि एवं इमं तु पुनः असंमूदं असद्भूतं कालत्रयपरद्रव्यसंबंधिमिथ्यारूपं आदवियप्पं आत्मविकल्पं अशुद्धनिश्चयेन जीवपरिणामं करेदि करोति संमूढो सम्यङ्मूढः अज्ञानी बहिरात्ना भूदत्यं भूतार्थ निश्चयनयं जाणंतो जानन् सन् ण करेदि न करोति दु पुनः कालत्रय- परद्रव्यसंबंधिमिध्याविकल्यं असंमृढो असंमूढः सम्यग्धष्टिरंतरात्मा ज्ञानी भेदाभेदरतत्रयभावनारतः । किं च यथा फोप्यक्षानी अग्निरिंधनं इंधनमग्निः कालनये निश्चयेनैकांतेनाभेदेन वदति तथा देहरागादिपर- द्रव्यमिदानीमहं भवामि पूर्वमहमासं पुनरने भविष्यामीति यो वदति सोऽज्ञानी बहिरात्मा तद्विपरीतो सानी सम्यग्दृष्टिरंतरामेति । एवं अज्ञानी शानी जीवलक्षणं ज्ञात्वा निर्विकारस्वसंवेदनलक्षणे भेदज्ञाने स्थित्वा भावनां कर्त्तति तामेव भावनां दृढयति यथा कोपि राजसेवकपुरुपो राजशत्रुभिः सह संसर्ग युर्वाणः सन् राजाराधको न भवति तथा परमात्माऽराधकपुरुपस्तत्प्रतिपक्षभूतमिथ्यात्वरागादिभिः परि- णममाणः परमागाराधको न भवतीति भावार्थः । एवमप्रतियुद्धलक्षणकथनेन चतुर्थस्थले गाथात्रयं गतं । स्थाप्रतिबुद्धसंवोधनार्थ व्यवसायः क्रियते । आत्मख्यातिः-यथाग्निरिंधनमस्तीधनमग्निरस्त्यग्नेरिधनमस्तीधनस्याग्निरस्त्यग्नेरिंधनं पूर्वमासीदिध- नस्याग्निः पूर्वमासीदग्गरिंधनं पुनर्भविष्यतींधनस्याग्निः पुनर्भविष्यतीतींधन एवासद्धृताग्निविकल्पत्वेनाप्रतिवुद्धः कभितश्येत वाहमतदस्येतदहमस्ति मर्मतदस्त्येतस्याहमस्मि ममैतत्पूर्वमासीदेतस्याहं पूर्वमासं ममैतत्पुन- भविन्यन्यनस्याहं पुनर्भविण्यामीति परद्रव्यएवासद्धृतात्मविकल्पत्वेनाप्रतिबुद्धो लक्ष्येतात्मा । नाग्निरिधनमस्ति नेपनमशिरस्त्यनिरनिरन्तीधनमिधनमस्ति । नाग्नेरिंधनमस्ति नंधनस्यानिरस्त्यमेरग्निरस्तीधनस्यधनमस्ति । नानिन्धिनं पूर्वमातीनेधनस्यामिः पूर्वमासीदग्नेरग्निः पूर्वमासीदिधनस्येंधनं पूर्वमासीन्नाग्नेरिधनं पुनर्भविष्यति नधनस्याग्निः पुनर्भविष्यत्यग्नेरनिः पुनर्भविष्यतींधनस्येंधनं पुनर्भविष्यतीति कस्यचिदग्नावेव सद्भूताग्नि विकलावनाहीनदस्मि तदहमस्त्यहमहमस्येतदतदस्ति न ममतदस्ति नैतस्याहमस्मि ममाहमस्म्येतस्यैतदस्ति न ममनधर्ममानाननस्याहं पूर्वमा ममाह पूर्वमासमेतस्यैतत्पूर्वमासीन्न ममतत्पुनर्भविष्यति नैतस्याहं पुनर्भवि- प्यामिममा. पुनर्भविष्याम्येतस्यैतएनर्भविष्यतीति स्वद्रव्य एव सद्धृतात्मविकल्पस्य प्रतिबुद्धलक्षणस्यभावात्। माजनु जगदिदानी मोहमाजन्मलीनं रसयतु रसिकानां रोचनं ज्ञानमुद्यत् । . इह कायमपि नामानात्मना साकमेकः किल कलयति काले कापि तादात्म्यवृत्तिं ॥ २२ ॥ अथाप्रनिघुयायनाय व्यवसाय:-- अण्णाणमोहिदमदी मज्झमिणं भणदि पुग्गलं दव्वं । वद्धमवद्धं च तहा जीवो बहुभावसंजुत्तो ॥२०॥ सव्वण्हुणाणदिटो जीवो उवओगलक्खणो णिचं । किह सो पुग्गलदव्वी भूदो जं भणसि मज्झमिणं ॥२९॥ जदि सो पुग्गलदब्बी भूदो जीवत्तमागदं इदरं । तो सत्ता वुत्तुं जे मज्झमिणं पुग्गलं दव्वं ॥३०॥ अज्ञानमोहितपतिर्ममेदं भणति पद्लद्रव्यं । पद्धमवद्धं च तथा जीवो वहुभावसंयुक्तः ॥२८॥ सर्वज्ञज्ञानदृष्टो जीत्र उपयोगलक्षणो नित्यं । कथं स पुदलद्रव्यीभूतो यद्भणास ममेदं ॥२९॥ ३ ·सनातनजैनग्रंथमालायां- यदि स मुद्गलद्रव्याभूतो जीवत्वमागतमितरत् । पच्छक्तो वक्तुं यन्ममेदं पुद्गलं द्रव्यं ॥३०॥ सात्पर्यत्तिः-अण्णाणेत्यादिव्याख्यानं क्रियते अण्णाणमोहिदमदी अज्ञानमाहितमतिः मन्म- मिण भणदि पुग्गलं दव्यं ममेदं भणति पुद्गलं द्रव्यं । कथं भूतं बद्धमवद्धं च बद्धं संबंधदहरूपं अबद्धं च असंबंधं देहाद्भिन्नं पुत्रकलत्रादि तहा तथा जीवे जीवद्रव्ये वहुभावसंजुत्ते मिथ्यात्वरागादि बहुभावसंयुक्ते । अज्ञानी जीवो देहपुत्रकलत्रादिकं परद्रव्यं ममेदं भणतीत्यर्थः । इति प्रथमगाथा गता। अथास्य बहिरात्मनः संबोधनं क्रियते रे दुरात्मन् सवण्हु इत्यादि सब्बण्डणाणदिठो सर्वज्ञज्ञानदृष्टः जीवो जीवपदार्थः कथंभूतो दृष्टः उवओगलक्खणो केवलज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणः णिच्चं नित्यं सर्वकालं। कह कथं सो स जीवः पुग्गलदव्चीभूदो पुद्गलद्रव्यं जातः न कथमपि जं येन कारणेन भणसि भणसि त्वं मज्झमिणं ममेदं पुद्गलद्रव्यं । इति द्वितीया गाथा गता।जदि इत्यादि-जदि यदि चत् सो स जीवः पुग्गलदचीभूदो पुद्गलद्रव्यजातः जीवो जीवः जीवत्तं जीवत्वं आगदं आगतं प्राप्त इदरं इतरत् शरीरपुद्गलद्रव्यं तो सक्का वुत्तुं ततः शक्यं वक्तुं जे अहो अथवा यस्मात्कारणात् मझमिणं पुग्गलं दव्यं ममेदं पुद्गलद्रव्यमिति । नचैवं यथा वसु लवणमुदकी प्राप्मकाले जलं लवणीभवति । तथा यदि चैतन्यं विहाय जीवद्रव्यं पुद्गलद्रव्यस्वरूपेण परिणमति पुगलद्रव्यं च मूर्तत्वमचेतनत्वं विहाय चिद्रूपं चामूर्तत्वं च भवति तदा भवदीयवचनं सत्यं भवति । रे दुरात्मन् न च तथा, प्रत्यक्षाविरोधात् । ततो जीवद्रव्यं देहाद्विन्नममूर्त शुद्धबुद्धकस्वभावं सिद्धमिति । एवं देहात्मनोंर्भदज्ञानं नात्या माहादयोत्पन्न समस्तविकल्पजालं त्यक्त्वा निर्विकारचैतन्यचमत्कारमात्रे निजपरामात्मतत्वे भावना कर्तव्यति तात्पर्य । इत्यप्रतिबुद्धसंबोधनार्थ पंचमस्थले गाथात्रयं गतं । अथ पूर्वपक्षपरिहाररूपेण गाथाष्टकं कथ्यते तत्रैकगाथायां पूर्वपक्षः गाथाचतुष्टये निश्चयव्यवहार- समर्थनरूपेण परिहारः । गाथात्रये निश्चयस्तुतिरूपेण परिहार इति पाठस्थले समुदायपातानका । तद्यथा- प्रथमतस्तावत् यदि जीवशरीरयोरेकत्वं न भवति तदा तीर्थकराचार्यस्तुतिवृथा भवतीत्यप्रतिबुद्धशिष्यः पूर्वपक्षं करोति- आत्मख्याति:-युगपदनेकविधस्य बंधनोपाधेः सन्निधानेन प्रधावितानामस्वभावभावानां संयोग- वशाद्विशेषाश्रयोपरक्तः स्फटिकोपल इवात्यंततिरोहितस्वभावभावतया अस्तमितसमस्तविवेकज्योतिर्महता स्वयमज्ञानेन विमोहितहृदयो भेदमकृत्वा तानेवास्वभावभावान् स्वीकुर्वाणः पुद्गलद्रव्यं ममेदमित्यनुभवति किलाप्रतिवुद्धो जीवः । अथायमेव प्रतिवोध्यते रे दुरात्मन् आत्मपंसन् जहीहि जहीहि परमाविवेकघस्मर- सतृणाम्यवहारित्वं । दूरनिरस्तसमस्तसंदेहविपर्यासानध्यवसायेन विश्वकज्योतिपा सर्वज्ञज्ञानेन स्फुट-कृतं किल नित्योपयोगलक्षणं जीवद्रव्यं । तत्कथं पुद्गलद्रव्यीभूतं येन पुद्गलद्रव्यं ममेदमित्यनुभवति । यतो यदि कथंच- नापि जीवद्रव्यं पुद्गलद्रव्यीभूतं स्यात् । पुद्गलद्रव्यं च जीवद्रव्यीभूतं स्यात् तदैव लवणस्योदकमित्र ममेदं पुद्गलद्रव्यमित्यनुभूतिः किल घटेत तत्तु न कथंचनापि स्यात् तथा हि-यथा क्षारत्वलक्षणं लवणमुदकी- भवत् द्रवत्वलक्षणमुदकं च लवणीभवत् क्षारत्वद्वत्वसहवृत्त्यविरोधादनुभूयते न तथा नित्योपयोगलक्षणं जीवद्रव्यं पुद्गलद्रव्यीभवत् नित्यानुपयोगलक्षणं पुद्गलद्रव्यं च जीवद्रव्यीभवत् उपयोगानुपयोगयोः प्रकाश- तमसोरिव सहवृत्तिविरोधादनुभूयते । तत्सर्वथा प्रसीद विबुध्य स्वद्रव्यं ममेदमित्यनुभव । अयि कथमपि मृत्वा तत्त्वकौतूहली सन् अनुभव भवमूर्तेः पार्थवर्ती मुहूर्त । पृथगथ विलसंतं खं समालोक्य येन संजसि झगिति मूर्त्या साकमेकत्वमोहं ॥२३॥ 'अथाहाप्रतिबुद्धः १ आत्मविनाशका ·ण दु समयप्राभृतं । १९ जदि जीवो ण सरीरं तित्थयरायरियसंथुदी चैव । सव्वावि हवदि मिच्छा तेण दु आदा हवदि देहो ॥३१॥ यदि जीवो न शरीरं तीर्थकराचार्यसंस्तुतिश्चैव । सर्वापि भवति मिथ्या तेन तु आत्मा भवति देहः ॥३१॥ तात्पर्यवृत्तिः-जदि जीवो ण सरीरं हे भगवन् ! यदि जीवः शरीरं न भवति तित्थयरायरिय संधुदीचैव तर्हि "द्वी कुंदेदुतुपारहारधवलावित्यादि" तीर्थकरस्तुतिः "देसकुलजाइसुद्धा" इत्याचार्य- स्ततिश्च सव्वावि इवदि मिच्छा सर्वापि भवति मिथ्या तेण दु आदा हवदि देहो तेन त्वात्मा भवति देहः । इति ममकांतिकी प्रतिपत्तिः । एवं पूर्वपक्षगाथा गता। हे शिष्य यदुक्तं त्वया तन्न घटते यतो निश्चय- व्यवहारनयपरस्परसांध्यसाधकमावं न जानासि त्वमिति । आत्मख्यातिः-यदि य एवात्मा तदेव शरीरं पुद्गलद्रव्यं न भवेत्चदा । कायैव नयंति ये दशदिशो धान्नां निरुंधति ये धामोद्दाममहविना जनमनो मुष्णंति रूपेण ये। दिव्येन घनिना मुखं श्रवणयोः साक्षाक्षरतोऽमृतं वंद्यास्तेऽसहस्रलक्षणधरास्तीर्थेश्वराः सूरयः ॥२॥ इन्यादिका तीर्थकराचार्यस्तुतिः समस्तापि मिथ्या स्यात् ततो य एवात्मा तदेव शरीरं पुद्गलद्रव्यमिति ममेकांतिकी प्रतिपत्तिः । नवं नयविभागानभिज्ञोसि- वहहारणयो भासदि जीवो देहो य हवदि खलु इक्को । णिच्छयस्स जीवो देहो य कदावि एकहो ॥३२॥ व्यवहारनयो भापते जीवो देहश्च भवति खल्वेकः। न तु निश्चयस्य जीवो देहश्च कदाप्येकार्थः ॥३२॥ तात्पर्यत्तिः--ववहारणयो भासदि व्यवहारनयो भापते ब्रूते किं ब्रूते जीवो देहो य हवदि खलु इको जीयो देहश्च भवति नल्यकः ण दु णिच्छयस्स जीवो देहो य कदावि एकहो न तु निश्च- पत्याभिप्रायेण जीवो देहश्च कदाचित्काले एकार्थः एको भवति । यथा कनककलधौतयोः समावर्तितावस्थायां व्यवहारगमपि निश्चयेन भिन्नत्वं तथा जीवदेहयोरिति भावार्थः । ततः कारणात् व्यवहारनयेन देहस्तव- ननामन्तवनं युक्तं भवतीति नास्ति दोपः । तथाहि- आत्मख्याति:--इह ग्वलु परस्परावगाढावस्थायामात्मशरीरयोः समवर्त्तितावस्थायां कनककलधौत- पोरेकस्कंपन्यवहारवयवहारमाणवैकन्वं न पुनर्निश्चयतः। निश्चयतो ह्यात्मशरीरयोरुपयोगानुपयोगस्वभावयोः फनककन्दधौतयोः पीनपांडुरत्वादिस्वभावयोरिवात्यंतव्यतिरिक्तत्वेनैकार्थत्वानुपपत्तेः नानात्वमेव हि किल नय- विभागः । तनो व्यवहारनयेनैव शरीरस्तवनेनात्मस्तवनमुपपन्नं । तथाहि- इणमण्णं जीवादो देहं पुग्गलमयं थुणिन्तु मुणी। मण्णदि हु संथुदो वैदिदो मए केवली भयवं ॥३३॥ इदमन्यत् जीवाद्देई पुद्गलमयं स्तुत्वा मुनिः । मन्यत खलु संस्तुतो वंदितो मया केवली भगवान् ॥३॥ तात्पर्यवृतिः--इणमण्णं जीवादो देई पुग्गलमयं थुणितु भ्रुणी इदमन्यद्भिन्नं जीवात्सका- शाहहं पुद्गलमयं स्तुन्वा मुनिः । मण्णदि हु संथुदो दिदो पए केवली भयवं पश्चाब्यवहारेण मन्यते संस्तुतो वंदितो मया केवली भगवानिति । यथा सुवर्णरजतैकत्वे सति शुक्लं सुवर्णमिति च्यवहारो न निश्चयः - .

·२०
सनातनजैनग्रंथमालायां-
तथा शुक्लरक्तोत्पलवर्णः केवलिपुरुष इत्यादिदेहस्तवने व्यवहारेणात्मस्तवनं भवतिन निश्चयनयेनेति तात्पर्यार्थः ।
अथ निश्चयनयेन शरीरस्तवने केवलिस्तवनं न भवतीति दृढयति ।
आत्मख्याति:-यथा कलधौतगुणस्य पांडुरत्वस्य व्यपदेशेन परमार्थतोऽतत्स्वमावस्यापि कार्ट-
स्वरस्य व्यवहारमात्रेणैव पांडुरं कार्तस्वरमित्यस्ति व्यपदेशः । तथा शरीरगुणस्य शुक्ललोहितवादेः स्तवनेन
परमार्थतोऽतस्वभावस्थापि तीर्थकरकेवलिपुरुषस्य व्यवहारमात्रेणैव शुक्ललोहितस्तीर्थकरकेवलिपुरुष इसस्ति
स्तवनं । निश्चयनयेन तु शरीरस्तवेननात्मस्तवनमनुपपन्नमेव तथाहि-
तं णिच्छये ण जुजदि ण सरीरगुणा हि होंति केवलिणो।
केवलिगुणो थुणदि जो सो तचं केवलिं थुणदि ॥३४॥
तन्निश्चयेन न युज्यते न शरीरगुणा हि भवंति केवलिनः ।
केवलिगुणान् स्तौति यः स तचं केवलिनं स्तौति ॥३४॥
तात्पर्यवृत्तिः- णिच्छयेण जुजदि तत्पूर्वोक्तदेहस्तवने सति केवलिस्तवनं निश्चयेन न
युज्यते कथमिति चेत् ण सरीरगुणा हि होति केवलिणो यतः कारणाच्छरीरगुणा शुक्लकृष्णादयः
केवलिनो न भवंति । तर्हि कथं केवलिस्तवनं भवति केवलिगुणो थुणदि जो सो तच्चं केवलि शुणदि
केवलिगुणान् अनंतज्ञानादीन् स्तौति यः स तत्त्वंवास्तवंस्फुटंवा केवलिनं स्तौति । यथा शुक्लवर्णरजतशब्देन
सुवर्ण भण्यते तथा शुक्लादिकेवलिशरीरस्तवनेन चिदानंदैकस्वभावं केवलिपुरुषस्तवनं निश्चयनयेन न भवती
त्यभिप्रायः । अथ शरीरप्रमुत्वेपि सत्यात्मनः शरीरस्तवनेनात्मस्तवनं न भवति निश्चयनयेन तत्र दृष्टांतमाह ।
आत्मख्यातिः-यथा कार्तस्वरस्य कलधौतगुणस्य पांडुरत्वस्याभावान्न निश्चयतस्तद्व्यपदेशेन न्य-
पदेशः । कार्तस्वरगुणस्य व्यपदेशेनैव कार्तस्वरस्य व्यपदेशात् तथा तीर्थकरकेवलिपुरुपस्य शरीरगुणस्य
शुक्ललोहितत्वादेरभावान्न निश्चयतस्तस्तवनेन स्तवनं तीर्थकरकेवलिपुरुपगुणस्य स्तवनेनैव तीर्थकरकेवलि
पुरुपस्य स्तवनात् । कथं शरीरस्तवनेनं तदधिष्टातृत्वादात्मनो निश्चयेन स्तवनं न युज्यते इति चेत्-
णयरम्मि वण्णिदे जह ण वि रण्णो वण्णणा कदा होदि ।
देहगुणे थुव्वंते ण केवलिगुणा थुदा होति ॥३५॥
नगरे वर्णिते यथा नापि राज्ञा वर्णना कृता भवति ।
देवगुणस्तूयमाने न केवलिगुणाः स्तुता भवति ॥३५॥
तात्पर्यवृत्तिः-यथा प्राकारोपवनखातिकादिनगरवर्णने कृतेपि नैव राज्ञो वर्णना कृता भवति तथा
शुक्लादिदेहगुणस्तूयमानेप्यनंतज्ञानादिकेवलिगुणाः स्तुता न भवंतीत्यर्थः । इति निश्चयव्यवहाररूपेण गाथा-
चतुष्टयं गतं । अथानंतरं यदि देहगुणस्तवनेन निश्चयस्तुतिन भवति तर्हि कीदृशी भवतीति पृष्टे सति द्रव्ये-
द्रियमावेंद्रियपचेंद्रियविषयान्स्वसंवेदनलक्षणज्ञानेन जित्वा योसौ शुद्धमात्मानं संचेतयते स जिन इति जितें-
द्रिय इति साचैव निश्चयस्तुतिपरिहारं ददाति ।
आत्मख्याति:--तथाहि-
प्राकारकवलितांवरमुपवनराजीनिगीर्णभूमितलं ।
पिवतीव हि नगरमिदं परिखावलयेन पातालं ॥२५॥
इति नगरे वर्णितेपि राज्ञः तदधिष्ठातृत्वेपि प्राकारोपवनपरिखादिमत्वाभावाद्वर्णनं न स्यात् तथैव-
नित्यमविकारसुस्थितसर्वांगमपूर्वसहजलावण्यं । .
अक्षोभमिव समुद्रं जिनेंद्ररूपं परं जयति ॥२६॥

·. समयप्राभृतं। २१ इति शरीरे स्तूयमानेपि तीर्थकरकेवलिपुरुषस्य तदधिष्ठातृत्वेपि सुस्थितसर्वांगत्वलावण्यादिगुणा- भावास्तवनं न स्यात् । अथ निश्चयस्तुतिमाह तत्र ज्ञेयज्ञायकसंकरदोपपरिहारेण तावत्- जो इंदिये जिणत्ता णाणसहावाधिकं मुणदि आदं । तं खलु जिदिदियं ते भणंति जे णिच्छिदा साहू ॥३६॥ यः इंद्रियाणि जित्वा ज्ञानसभावाधिकं जानात्यात्मानं । तं खलु जितेंद्रियं ते भणति ये निश्चिताः साधवः ॥३६॥ तात्पर्यवृत्तिः-जो इंदिये जिणताणाणसहावाघि मुणदि आदं यः कर्ता द्रव्येंद्रिय भावेंद्रियपंचेंद्रियविषयान् जित्वा शुझानचेतनागुणेनाधिकं परिपूर्ण शुद्धात्मानं मनुते जानात्यनुभवति संत्रतयति तं खलु निदिदियं ते भणति ज णिच्छिदा साहू तं पुरुषं खलु स्फुटं जितेद्रियं भणंति ते नाधवः के नये निश्चताः निथयज्ञा इति । किंच ज्ञेयाः स्पर्शादिपंचेंद्रियविषयाः ज्ञायकानि स्पर्शनादि- द्रव्येदियभानेंद्रियाणि तपां योसी जीवन सह संकरः संयोगः संबंधः स एव दोपः तं दोपं परमसमाधि- बटन योनी जयनिता चव प्रथमा निश्रयम्नुतिरिति भावार्थः । अथ तामेव स्तुति द्वितीयप्रकारेण भाव्य- भारफफाटोपरिहारेण कथयनि । अथवा उपशमश्रेण्यपेक्षया जितमाहरूपेणाह । आत्मख्यातिः-यः ग्यट निरवधिबंधपर्यायवशेन प्रत्यस्तमितसमस्तस्वपरविभागानि निर्मलभेदा न्यानीमन्यापलब्धांनःस्फुटातिसूरमचिस्वभावावष्टंभवलेन शरीरपरिणामापन्नानि द्रव्येद्रियाणि प्रतिवि- शिष्टम्यन्यविषयव्यवसायितया बंडशः आकति प्रतीयमानाखंडकचिच्छक्तितया भावद्रियाणि ग्राह्यग्राहक- लक्षणसंबंधनत्यानत्तिवशेन मह संविदा परस्परमेकीभूनानि च चिन्छक्तेः स्वयमेवानुभूयमानासंगतया भावें- ट्रियायगामाणान् सशादीनिद्रियाधि सर्वथा स्वतः पृथक्करणेन विजित्योपरतसमस्तज्ञेयज्ञायकसंकरदोप- बनेकाले टंकाकाण विभन्यायुस्पोपरिनरता प्रत्यक्षाद्यानतया नित्यमेवांतः प्रकाशमानेनानपायिना स्वतः निदन परमार्थतना भगवना मानस्वभावन सर्वेभ्यो द्रव्यांतरेभ्यः परमार्थतोतिरिक्तमात्मानं संचेतयते स ग्नल तिदिया जिन इत्यका निश्चयम्नुनिः । अथ भाव्यभावकसंकरदोपपरिहारेण- जो मोहं तु जिणित्ता णाणसहावाधियं मुणइ आदं । तं जिदमोहं साहुं परमवियाणया विति ॥३७॥ यो मोह तु जिवा ज्ञानस्वभावाधिकं जानात्यात्मानं । तं जितमोई साधु परमार्यविज्ञायका विदंति ॥३७॥ तात्पत्तिः-जो मोहं तु जिणित्ता णाणसहावाधियं मुणदि आदं यः पुरुषः उदयागतं माहं सम्यग्दर्शनशानचारित्रैकाग्न्यरूपनिर्विकन्यसमाधिवलेन जित्रा शुद्धज्ञानगुणेनाधिक परिपूर्णमात्मानं मनुतं जानाति भावयति तं जिदमाहं साहुं परमहरियाणया विति तं साधुं जितमोहं रहितमोह परमार्थविनायका त्रुबंति कथयंतीति । इयं द्वितीया स्तुतिरिति । किंच भाव्यभावकसंकरदोपपरिहारेण द्वितीया नुतिर्भवतीति पातनिकायां भणितं भवद्भिस्तत्कथं घटतेति-भाव्यो रागादिपरिणत आत्मा, भावको रंजक उदयागती माहस्तयो भीन्यभावकयोः शुद्धजीयेन सह संकरः संयोगः संबंधः सएव दोपः।तं दोपं स्वसंवे- दनमानबटन योसी परिहरति सा द्वितीया स्तुतिरितिभावार्थः। एवमेव च मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वेपक्रोधमानमा यालीभकर्मनाकर्ममनावचनकायसूत्राण्यैकादश पंचानां श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणामिंद्रियसूत्रेण पृथग्व्या- ख्यातत्वाध्यान्येयानि । अनेनैव प्रकारेणान्यान्यप्यसंख्येयलोकमात्रत्रिभावपरिणामरूपाणि ज्ञातव्यानि । अथवा भाव्यभावकभावाभावरूपेण तृतीया निश्चयस्तुतिः कथ्यते । अथवा तामेव क्षपकनेण्यपेक्षयाक्षीणमोहरूपेणाह- ·- २२ सनातनजैनग्रंथमालायां- आत्मख्याति:-यो हि नाम फलदानसमर्थतया प्रादुर्भूय भावकत्वेन भवंतमपि दूरत एव तदनु वृत्तेरात्मनो भाव्यस्य व्यावर्त्तनेन हठान्मोहं न्यक्कृत्योपरतसमस्तभाव्यभावकसंकरदोषत्वेनैकत्वे टंकोत्कीर्ण विश्वस्याप्यस्योपरितरता प्रत्यक्षोद्योतितया नित्यमेवांतः प्रकाशमानेनानपायिना स्वतः सिद्धेन परमार्थसता भगवता ज्ञानस्वभावेन द्रव्यांतरस्वभावभाविम्यः सर्वेभ्यो भावांतरेभ्यः परमार्थतोतिरिक्तमात्मानं संचेतयते स खलु जितमोहो जिन इति द्वितीया निश्चयस्तुतिः । एवमेव च मोहपदपरिवर्त्तनेन रागद्वेषक्रोधमानमायालो भकर्मनोकर्ममनोवचनकायसूत्राण्येकादश पंचानां श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणामिंद्रियसूत्रेण पृथग्व्याख्या- तत्वान्याख्येयानि । अनया दिशान्यान्यप्यूह्यानि । अथ मान्यभावकमावासावेन । जिदमोहस्स दु जइया खीणो मोहो हविज साहुस्स । तइया हु खीणमोहो भण्णदि सो णिच्छयविदूर्हि ॥३८॥ जितमोहस्य तु यदा क्षीणो मोहो भवेत्साघो। तदा खलु क्षीणमोहो भण्यते स निश्चयविद्भिः ॥३८॥ तात्पर्यवृत्तिः-जियमोहस्स दु जइया खीणो मोहो हविज्ज साहुस्स पूर्वगाथाकथितक्रमण जितमोहस्य सतो जातस्य यदा निर्विकल्पसमाधिकाले क्षीणो मोहो भवेत् कस्य साधोः शुद्धात्मभावकस्य तहिया हुखीणमोहो भण्णदि सो णिच्छयविदूहि तदा तु गुप्तिसमाधिकाले स साधुः क्षीणमोहो भण्यते कैनिश्चयविद्भिः परमार्थज्ञायकैर्गणधरदेवादिभिः । इयं तृतीया निश्चयस्तुतिरिति । भाव्यभावक भावाभावरूपेण कथं जाता स्तुतिरिति चेत्-भाव्योरागादिपरिणत आत्मा भावको रंजक उदयगतो मोह- स्तयोर्भाव्यभावकयोर्भावःस्वरूपं तस्याभावः क्षयो विनाशः सा चैव तृतीता निश्चयस्तुतिरित्यभिप्रायः । एवं रागद्वेप इत्यादि दंडको ज्ञातव्यः । इति प्रथमगाथायां पूर्वपक्षस्तदनंतरं गाथाचतुष्टये निश्चये निश्चयन्यवहार समर्थनरूपेण परिहारस्ततश्च गाथात्रये निश्चयस्तुतिकथनरूपेण च परिहार इति पूर्वपक्षपरिहारगाथाष्टक समुदायेन पष्ठस्थलं गतं । अथ रागादिविकल्पोपाधिरहितं स्वसंवेदनशानलक्षणप्रत्याख्यानविवरणरूपेण गाथाचतुष्टयं कथ्यते । तत्र स्वसंवेदनज्ञानमेव प्रत्याख्यानमिति कथनरूपेण प्रथमगाथा प्रत्यख्यानविषये दृष्टांतरूपेण द्वितीया चेति गाथाद्वयं । तदनंतरं मोहपरित्यागरूपेण प्रथमगाथा क्षेयपदार्थपरित्यागरूपेण द्वितीया चेति गाथाद्वयं एवं सप्तमस्थले समुदायपातनिका । तथाहि-तीर्थकराचार्यस्तुतिनिरर्थिका भव तीति पूर्वपक्षबलेन जीवदेहयोरेकत्वं कर्तुं नायातीति ज्ञात्वा शिष्य इदानी प्रतिबुद्धः सन् हे-भगवन् रागा- दीनां कि प्रत्याख्यानमिति पृच्छति । इति पृच्छति कोर्यः इति पृष्टे प्रत्युत्तरं ददाति । एवं प्रश्नोत्तररूपपात- निकाप्रस्तावे सर्वत्रेतिशब्दस्यार्थो ज्ञातव्यः । आत्मख्यातिः-इह खलु पूर्वप्रक्रांतेन विधानेनात्मनो मोहं न्यक्कृत्य यथोदितज्ज्ञानस्वभावानंतिरि- तात्मसंचेतनेन जितमोहस्य सतो यदा स्वभावभाक्भावनासौष्ठवावष्ठभात्तत्संतानात्यंतविनाशेन. पुनरप्रादुर्भा- वाय भावकः क्षीणो मोहः स्यात्तदा स एव भाव्यभावकभावाभावेनैकत्वे, टंकोत्कीर्णपरमात्मानमवाप्तः क्षीण- सोहो जिन इति तृतीया निश्चयस्तुतिः । एवमेव च मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वेपक्रोधमानमायालोभकर्मनो कर्ममनोवचनकायश्रोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्येयानि । अनया दिशान्यान्यय्यूह्यानि । एकत्वं व्यवहारतो न तु पुनः कायात्मनोनिश्चयान्नुः स्तोत्रं व्यवहारतोस्ति वपुषः स्तुत्या न तत्तत्त्वतः । स्तोत्रं निश्चयतश्चितो भवति चित्स्तुत्यैव सैवं भवेन्नातस्तीर्थकरस्तवोत्तरबलादेकत्वमात्मांगयोः ॥ २७ ॥ इति परिचिततत्वैरात्मकायैकतायां नयविभजनयुक्त्यात्यंतमुच्छादितायां । अवतरति न बोधो बोधमेवाद्य कस्य स्वरसरभसकृष्टः प्रस्फुटनेक एव.॥ २८ ॥ १ तदनुकूलस्य ।। २ भेदवलेन ।

·समयमाभृत। १३ इत्यप्रतिबुद्धोक्ति निरासः । एवमयमनादिमोहसंताननिरूपितात्मशरीरैकत्वं संस्कारतयायतमप्रतिबुद्धोपि प्रसभोजभिततत्त्वज्ञानज्योतिर्नेत्रविकारीव प्रकटोद्घाटितपटलष्टसितिप्रतिवुद्धः। साक्षात् दृष्टारं स्वं स्वयमेव हि विज्ञाय श्रद्धायच तं चैवानुचरितकामः स्वात्मारामस्यास्यान्यद्रव्याणां प्रत्याख्यानं किंस्यादिति पूच्छन्नित्यं वाच्यः। णाणं सब्वे भावे पच्चक्खादि य परेति णादूण । तमा पच्चक्खाणं गाणं णियमा मुणेदव्वं ॥३९॥ ज्ञानं सर्वान् भावान् यस्मात्मत्याख्याति च परानिति शात्वा । तस्मात्मत्याख्यानं ज्ञानं नियमात् ज्ञातव्यं ॥३९|| तात्पर्यवृत्तिः -णाणं सचे भावे पचक्खाई परेति णादूण जानातीति व्युत्पत्त्या स्वसंवेदन ज्ञानमात्मेति भण्यते तं ज्ञानं कर्तृ मिथ्यात्वरागादिभावं परस्वरूपमिति ज्ञात्वा प्रत्याख्याति त्यजति निराकरोति तम्हा पच्चक्खाणं गाणं णियमा मुणेदव्वं तस्मात्काणात् निर्विकल्पस्वसंवेदनशानमेव प्रत्याख्यानं नियमानिश्चयात् मंतव्यं ज्ञातव्यमनुभवनीयमिति । इदमन तात्पर्य-परमसमाधिकाले स्वसंवेदनज्ञानवलेन शुद्रमात्मात्मानमनुभवति तदेवानुभवनं निश्चयपत्याख्यानमिति । अथ प्रत्याख्यानविपये दृष्टांतमाह । आत्मख्याति:- यतो हि द्रव्यांतरस्वभावभाविनोऽन्यानखिलानपि भावान् भगवत्ज्ञातृद्रव्यं स्व- स्वभावभावाव्याप्यतया परत्वेन ज्ञात्वा प्रत्याचष्टे ततो य एव पूर्व जानाति स एव पश्चात्प्रत्याचष्टे न पुनरन्य इत्यात्मनि निश्चित्य प्रत्याख्यानसमये प्रत्याख्येयोपाधिमात्रप्रवर्तितकर्तृत्वव्यपदेशत्वेपि परमार्थेनाव्यपदेश्य मानस्वभावादप्रन्ययनात्प्रत्याख्यानं ज्ञानमेवेत्यनुभवनीयं । अथ ज्ञातुः प्रत्याख्याने को दृष्टांत इत्यत आह ! जह णाम कोवि पुरिसो परदव्वमिणति जाणिदुं चयदि । तह सब्बे परभावे णाऊण विमुंचदे णाणी ॥४०॥ यथानाम कोपि पुरुपः परद्रव्यमिति ज्ञात्वा त्यजति । तथा सर्वान् परभावान् ज्ञात्वा विमुंचति ज्ञानी ॥४०॥ तात्पर्यवृत्तिः-जहणाम कोवि पुरिसो परदनमिणति जाणि९ चयदि यथा नाम अही फुट या कश्चित्पुग्यो वस्त्राभरणदिक परद्रव्यमिदमिति ज्ञात्वा त्यजति तह सच्चे परभावे णाऊण विमंचदे णाणी तथा तेन प्रकारेण सर्वान् मिथ्यात्वरागादि परमावान् पर्यायान् स्वसंवेदनज्ञानवलेन विशेपेण त्रिशुद्ध्या विमुंचति त्यजति स्वसंवंदनज्ञानीति । अयमत्र भावार्थ:-यथा कश्चिदेवदत्तः परकीयचीवरं भ्रात्या मदीयमिति मत्वा रजकगृहादानीय परिधाय च शयानःसन् पश्चादन्येन वस्त्रस्वामिना वस्त्रांचलमादायाच्छोय नग्नीक्रियमाणः सन् वस्त्रलान्छनं निरीक्ष्य परकीयमिति मत्वा तद्वस्त्रं मुंचति तथायं ज्ञानी जीवापि निर्विष्णेन गुरुणा मिथ्यात्वरागादिविभाषा एते भवदीयस्वरूपंन भवंति एकएव त्वमिति प्रतिबोध्यमानः सन्परकीयानिति मात्या मुंचति शुद्धात्मानुभूतिमनुभवतीति । एवं गाथाद्वयं गतं । अथ कथं शुद्धात्मानुभूतिमनुभवतीति पृष्टसति मोहादिपरित्यागप्रकारमाह । आत्मख्यातिः-यथाहि कश्चित्पुरुषः संभ्रांत्या रजकात्परकीयं चीवरमादायात्मीयप्रतिपल्या परि- धाय शयानः स्वयमज्ञानी सन्नन्येन तदंचलमालंव्य वलान्नग्नीक्रियमाणो मैक्षु प्रतिवुध्यस्वार्पय परिवर्तित मतद्वस्त्रं मामकमित्यसकद्वाक्यं शृण्वन्नखिलश्चिन्हैः सुष्टु परीक्ष्य निश्चितमेतत्परकीयमिति चात्वा ज्ञानी सन्मुंचति तचीवरमचिरात् तथा ज्ञातापि संभ्रांत्या परकीयान्भावानादायात्मीयप्रतिपत्त्यात्मन्यध्यास्य शयानः स्वयमज्ञानी सन् गुरुणा परभावविवेकं कृत्वकीक्रियमाणो मंक्षु प्रतिबुध्यस्वैकः खल्वयमात्मेत्यसकृच्छ्रौतं वाक्यं शृण्वन्नग्विन्ट्रश्चिदः मुष्टु परीक्ष्य निश्चितमते परभावा इति ज्ञात्वा ज्ञानी सन् मुंचति सर्वान्भावानचिरात् । १ कोऽपि इसपि ग. पुस्तक पाठः। २ सुप्यमानः। ३ शरिति ।.

·सनातनजनग्रंथमालायां- अवतरति न याववृत्तिमत्यंतवेगादनवमपरभावत्यागदृष्टांतदृष्टिः । झटिति सकलभावरन्यदीयैर्विमुक्ता स्वयमियमनुभूतिस्तावदाविर्वभूव ।। २९ ।। अथ कथमनुभूतेः परभावविवेको भूत इत्याशंक्य भावकभावविवेकप्रकारमाह । णत्थि मम को वि मोहो बुज्झदि उवओग एव अहमिको। तं मोह णिम्ममत्तं समयस्स वियाणया विति ॥४१॥ नास्ति मम कोपि मोहो बुध्यते उपयोग एवाहमेकः । तं मोहनिर्ममत्वं समयस्य विज्ञायकाः विदंति ॥४१॥ तात्पर्यवृत्तिः–णत्थि मम को वि मोहो नास्ति न विद्यते मम शुद्धनिश्चयेन टंकोत्कीर्णज्ञाय- कैकस्वभावस्य सतो रागादिपरभावेन कर्तृभूतन भावयितुं रंजयितुमशक्यत्वात्काश्चिद्व्यभावरूपो मोहः । बुज्झदि उवओग एव अहमिको वुध्यते जानाति स कः कर्ता ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणत्वादुपयोग आत्मैव । किं बुध्यते यतःकारणादहमेकः ततो मोहंप्रति निर्ममत्वोस्मि निर्मोहो भवामि । अथवा बुध्यते जानाति किं जानाति विशुद्धज्ञानदर्शनोपयोग एवाहमकः । तं मोहणिम्ममत्तं समयस्स वियाणया चिंति तं निर्मोहशुद्धात्मभावनास्वरूपं निर्ममत्वं ब्रुवंति वदंति जानंति वा केते समयस्य शुद्धात्मस्वरूपस्स विज्ञापकाः पुरुपा इति किंच विशेपः यत्पूर्व स्वसंवेदनज्ञानमेव प्रत्याख्यानं व्याख्यातं तस्यैवदं निर्मोहत्वं विशेषव्याख्यानमिति । एवमेव मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वेपक्रोधमानमायालोमकर्मनोकर्ममनोवचनकाय- श्रोत्रचक्षु णरसनस्पर्शनसूत्राणि षोडश व्याख्येयानि । अनेन प्रकारेणान्यान्यप्यसंख्येयलोकमात्रप्रमितानि विभावपरिणामरूपाणि ज्ञातव्यानि। अथधर्मास्तिकायादिशेयपदार्था अपि मम स्वरूपंन भवंतीतिप्रतिपादयति । आत्मख्याति:-इह खलु फलदानसमर्थतया प्रादुर्भूय भावकेन सता पुद्गलद्रव्येणाभिनिवर्य- मानष्टकोत्कीर्णैकवायकस्वभावभावस्य परमार्थतः परभावेन भावयितुमशक्यत्वात्कतमोपि न नाम मम माहोस्ति किंचैतत्स्वयमेव च विश्वप्रकाशचंचुरविकस्वरानवरतप्रतापसंपदा चिच्छक्तिमात्रेण स्वभावभावन भगवानात्मैवावबुध्यते । यत्किलाहं खल्वेकः ततः समस्तद्रव्याणां परस्परसाधारणावगाहस्य निवारयितु- मशक्यत्वान्मज्जितावस्थायामपि दधिखंडावस्थायामिव परिस्फुटस्वदमानस्वादभेदतया माहं प्रति निर्ममत्वो- स्मि । सर्वदैवात्मैकत्वगतत्वेन समयस्यैवमेव स्थितत्वात् इतीत्यं भावकभावविवेको भूतः । सर्वतः स्वरसनिर्भरभावं चतये स्वयमहं स्वमिहकं । नास्ति नास्ति मम कश्चन मोहः शुद्धचिद्धनमहोनिधिरस्मि ॥३०॥ एवमेव मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वेषक्रोधमानमायालोभकर्मनोकर्ममनोवचनकायश्रोत्रचक्षुणरसनस्पर्श नसूत्राणि पोडश व्याख्येयानि अनया दिशान्यान्यप्यूह्यानि । अथ डेयभावविवेकप्रकारमाह । णत्थि मम धम्म आदी बुज्झदि उवओग एव अहमिको । तं धम्मणिम्ममत्वं समयस्स वियाणया विति ॥४२॥ नास्ति मम धर्मादिर्बुध्यते उपयोग एवाइमेकः । तं धर्मनिर्ममत्वं समयस्य विज्ञापका विदंति ॥४२॥ तात्पर्यवृत्तिः-पत्थि मम धम्म आदी न संति न विद्यते धर्मास्तिकायादिशेयपदार्था ममेति बुन्झदि बुध्यते ज्ञानी तर्हि किमहं उपओगएव अहमिको विशुद्धज्ञानदर्शनोपययोग एवाहं अथवा ज्ञान दर्शनोपयोगलक्षणत्वादित्यभेदेनोपयोग एवात्मा स जानाति । केन रूपेण, यतोहं टकोत्कीर्णज्ञायकैकस्व- भाव एकः ततो दधिखंडशिंखिरिणीवत् व्यवहारेणैकत्वेपि शुद्धनिश्चयनयेन मम स्वरूपं न भवतीति परद्रव्यं १ असख्येयेष्वपि प्रदेशेषु स्वरसेन ज्ञानेन निर्भरर संपूर्णो भावः स्वरूपं यस्य । OM ·समयप्राभृतं । २५ प्रति निर्ममत्वास्मि त धम्मणिम्ममत्तं समयस्स वियाणया विति तं शुद्धात्मभावनास्वरूपं परद्रव्य निर्ममत्वं समयस्य शुद्धात्मनो विज्ञायकाः पुरुषा ब्रुवंति कथयंतीति । किंच इदमपि परद्रव्यनिर्ममत्वं यत्पूर्व भणितं स्वसंवेदननानमेव प्रत्याख्यानं तस्यैव विशेपव्याख्यानं ज्ञातव्यं इति गाथाद्वयं गतं । एवं गाथाच- तुष्टयसमुदायेन सप्तमस्थलं समाप्त । अथ शुद्धात्मैवोपादेय इति श्रद्धानं सम्यक्त्वं तस्मिन्नेव शुद्धात्मनि स्वसंवेदनं सम्यग्ज्ञानं तत्रैव निजात्मनि वीतरागस्वंसंवेदननिश्चलरूपं चारित्रमिति निश्चयरत्नत्रयपरिणत- जीवस्य कीदृशं स्वरूपं भवतीयावेदयन्सन् जीवाधिकारमुपसंहरति । आत्मख्याति:- अमूनि हि धर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवांतराणि स्वरसविजृमितानिवारितप्र- सरविश्वघस्मरप्रचंडचिन्मात्रशक्तिकवालिततयात्यंतमंतर्मनानीवात्मनि प्रकाशमानानि टंकोत्कीर्णंकज्ञायकस्वमा वचन तत्वतोंतस्तत्त्वस्य तदतिरिक्तस्वभावतया तत्त्वतो वहितत्त्वरूपतां परित्यक्तुमशक्यत्वान्न नाम मम सति । किंचतत्स्वयमेव च नित्यमेवोपयुक्तस्तत्त्वत एवैकमनाकुलमात्मानं कलयन भगवानात्मैवाववुध्यते यत्किलाहं खल्वेकः ततः संवेद्यसंवेदकभावमात्रोपजातेतरेतरसंवलनेपि परिस्फुटखदमानस्वभावभेदतया धर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवांतराण प्रति निर्ममत्वोस्मि । सर्वदेवात्मैकत्वगतत्वेन समयस्यैवमेव स्थितत्वात् इतीर्थ शेयभावविवेकाभूतः । इति सति सह सर्वैरन्यभावविवेके स्वसमयमुपयोगो विभ्रदात्मानमेकं । प्रकटितपरमार्थदर्शनज्ञानवृत्तः कृतपरिणतिरात्माराम एव प्रवृत्तः ॥ ३१॥ अथैवं दर्शनशानचारित्रपरिणतस्यात्मनः कीदृक् स्वरूपसंचेतनं भवतीत्यावेदयन्नुपसंहरति ।। अहमिको खलु सुद्धो दंशणणाणमइओ सदारूवी। णवि अस्थि मज्झ किंचिव अण्णं परमाणुमित्तपि ॥४३॥ अहमेकः खलु शुद्धो दर्शनज्ञानमयः सदारूपी । नाप्यस्ति मम किंचिदप्पन्यत्परमाणुमात्रमपि ॥४॥ तात्पर्यवृत्तिः-- अहं अनादिदेहात्मत्यभ्रांत्याज्ञानेन पूर्वमप्रतिबुद्धोपि करतलविन्यस्तसुप्तविस्मृत पश्चान्निद्राविनाशस्मृतचामीकरावलोकनन्यायेन परमगुरुप्रसादेन प्रतिबुद्धो भूत्वा शुद्धात्मनि रतो यः सोहं वीतरागचिन्मानं ज्योतिः । पुनरपि कथं भूतः इको यद्यपि व्यवहारेण नरनारकादिरूपेणानेकस्तथापि शुद्धनिश्चयेन टंकोत्कीर्णमायकैकस्वभावत्वादेकः । खलु स्फुटं । पुनरपि किंरूपः सुद्धो व्यावहारिकनव पदार्थभ्यः शुद्धनिश्चयनयेन भिन्नः । अथवा रागादिभावेभ्योभिन्नोहमिति शुद्धः । पुनरपि किंविशिष्टः दसणणाणमइओ केवलदर्शनज्ञानमयः । पुनरपि किंरूपः सदारूवी निश्चयनयेन रूपरसगंधस्पर्शा- भावात्सदाप्यमूर्तः। णविअत्यि मञ्झ किंचिव अण्णं परमाणुमित्तं पि इत्थंभूतस्य सतः नैवास्ति ममान्यत्परमाणुमात्रमपि परद्रव्यं किमपि । यदेकत्वेन रंजकत्वेन वा पुनरपि मम मोहमुत्पादयति । कस्मात् परमविशुद्धशानपरिणतत्वान् । इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ स्थलसप्तकेन जो पस्सदि अप्पाण मित्यादि सप्तविंशतिगाथा तदनंतरमुपसंहारसूत्रमेकमिति समुदायेनाष्टाविंशतिगाथाभिर्जीवाधिकारः समाप्तः। इति प्रथमरंगः। आत्मख्याति:-यो हि नामानादिमोहोन्मत्ततयात्यंतमप्रतिबुद्धः सन् निर्विण्णेन गुरुणानवरतं प्रतिवोध्यमानः कथंचनापि प्रतिबुध्य निजकरतलविन्यस्तविस्मृतचामीकरावलोकनन्यायेन परमेश्वरमात्मानं ज्ञात्वा श्रद्धायानुचर्य च सम्यगेकामारामो भूतः स खल्वमात्मात्मप्रत्यक्षं चिन्मात्र ज्योतिः । समस्तकमा- क्रमप्रवर्तमानव्यावहारिकभावश्चिन्मात्राकारेणाभिद्यमानत्वादेको नारकादिजीवविशेषाजीवपुण्यपापास्त्रव- संवरनिर्जराबंधमोक्षलक्षणव्यावहारिकनवतत्त्वेभ्यटकोत्कीर्णकञ्चायकस्वभावभावनात्यतविविक्तत्वाच्छुद्धः J ·२६ सनातनजैनग्रंथमालायां- चिन्मात्रतया सामान्यविशेषोपयोगात्मकतानतिक्रमणादर्शनज्ञानमयः स्पर्शरसगंधवर्णनिमित्तसंवेदनपरिणत- वेपि स्पर्शादिरूपेण स्वयमपरिणमनात्परमार्थतः सदैवारूपीति प्रत्यगयं स्वरूपं संचेतयमानः प्रतयामि । एवं प्रत्ययतश्च मम बहिर्विचित्रस्वरूपसंपदा विश्वे परिस्फुरत्यपि न किंचनाप्यन्यत्परमाणुमात्रमप्यात्मीयत्वेन प्रतिभाति । यद्भावकत्वेन लेयत्वेन चैकीभूय भूयो मोहमुद्भावयति स्वरसतएवापुनःप्रादुर्भावाय समूलंमोह- मुन्मूल्य महतो ज्ञानोद्योतस्य प्रस्फुरितत्वात् । मज्जतु निर्भरममी सममेव लोका आलोकमुच्टालति शांतरसे समस्ताः। प्लाव्य विभ्रमतिरस्करिणीभरेण प्रोन्मन्न एष भगवानवबोधसिंधुः ।। ३२ ।। इति श्रीसमयसारव्याख्यायामात्मख्याती पूर्वरंगः समाप्तः । तात्पर्यवृत्तिः-अथानंतरं श्रृंगारसहितपात्रवज्जीवाजीवावेकीभूतौ प्रविशतः । तत्र स्थलत्रयेण त्रिंशतगाथापर्यंतमजीवाधिकारः कथ्यते । तेषु प्रथमस्थले शुद्धनयेन देहरागादिपरद्रव्यं जीवस्वरूपं न भवतीति निषेधमुख्यत्वेन अप्पाणमयाणंता इत्यादिगाथामादिं कृत्वा पाठक्रमेण गाथादशकपर्यंत व्याख्यानं करोति । तत्र गाथादशकमध्ये परद्रव्यात्मवादे पूर्वपक्षमुख्यत्वेन गाथापंचकं तदनंतरं परिहारमुख्यत्वेन सूत्रमेकं । अथाष्टविधं कर्मपुद्गलद्रव्यं भवतीति कथनमुख्यत्वेन सूत्रमेकं । ततश्च व्यवहारनयसमर्थनद्वारेण. गाथात्रयं कथ्यत इति समुदायपातनिका । तद्यथा । अथ देहरागादिपरद्रव्यं निश्चयेन जीवो भवतीति पूर्वपक्षं करोति। श्रात्मख्यातिः- जीवाजीवविवेकपुष्कलशा प्रत्याययत्पार्षदानासंसारनिबद्धबंधनविधिध्वंसाद्विशुद्ध स्फुटत् । आत्माराममनंतधामसहसाध्यक्षेण नित्योदितं धीरोदात्तमनाकुलं विलसति ज्ञानं मनो ल्हादयत् ॥३३॥ अप्पाणमयाणंता मूढा दु परप्पवादिणो केई । जीवं अज्झवसाणं कम्मं च तहा परूविति ॥४४॥ अवरे अन्झवसाणे सुतिब्वमंदाणुभावगं जीवं । मण्णंति तहा अवरे णोकम्मं चावि जीवोत्ति ॥४५॥ कम्मस्सुदयं जीवं अवरे कम्माणुभागमिच्छति । तिव्वत्तणमंदत्तण गुणेहिं जो सो हवदि जीवोवा ॥४६॥ जीवो कम्मं उहयं दोण्णिवि खलु केवि जीवमिच्छति । अवरे संजोगेण दु कम्माणं जीवमिच्छंति ॥४७॥ एवंविहा बहुविहा परमप्पाणं वदंति दुम्मेहा । ते ण दु परप्पवादी णिच्छयवादीहिं णिदिवा ॥४॥ आत्मानमजानंतो मूढास्तु परात्मवादिनः केचित् । जीवमध्यवसानं कर्म च तथा प्ररूपयति ॥४४॥ अपरेध्यषसानेषु तीब्रमंदानुभागगं जीवं । मम्यते तथाऽपरे नोकर्म चापि जीव इति ॥४५॥ कर्मण पदयं जीषमपरे कर्मानुभागमिच्छति । तीव्रत्वमंदत्वगुणाभ्यां.यः स भवति जीवः ॥४६॥ :.

·समयप्राभृतं । २७ जीवकोभयं वे अपि खलु केचिजीवमिच्छति । अपरे संयोगेन तु कर्मणां जीवमिच्छति ॥४७॥ एवंविधा बहुविधाः परमात्मानं चदंति दुर्मेधसः । ते न परात्पवादिनःनिश्चयवादिभिर्निर्दिष्टाः ॥४८॥ तात्पर्यवति:--अप्पाणमयाणंता मूढा दु परप्पकादिणो केई आत्मानमजानंतः मूढास्तु परद्रव्यमात्मानं वदंतीत्येवंशीलाः केचन परात्मवादिनः जीवं अज्झवसाणं फम्मंच सहा परुर्विति पांगारात् काष्ये भिन्नं नास्ति तथा रागादिभ्यो मिनो जीवो नास्तीति रागाद्यध्यवसानं कर्म च जीवं वदंतीति । अथ अबरे अन्झवसाणे सुतिन्वमंदाणुभावगं जीवं मण्णंति अपरे केचनैकांतवादिनः रागाद्यध्यवसानेषु तीव्रमंदतारतम्यानुभावस्वरूपं शक्तिमाहात्म्यं गच्छतीति तीब्रमंदानुभावगस्तं. जीवं मन्यते। तहा अवर णोकम्मं चावि जीवोत्ति. तथैवावरे चार्वाकादयः कर्मणोकर्मरहितपरमात्ममेदविज्ञान- शून्याः शरीरादिनोकर्म चापि जीवं मन्यते । अथ-कम्मस्सुदयं जीवं. अवरे अपरे कर्मणउदयं जीव- मिच्छंति कम्माणुभागमिच्छति अपरे च कर्माणुभागं लतादावस्थिपाषाणरूप जीवमिच्छति । कथंभूतः सचानुभागः तिब्वत्तणमंदत्तणगुणेहिं जो सोहबदि जीवो तीव्रत्वमंदत्वगुणाभ्यां वर्तते यः स जीवो भवतीति । अथ-जीचोकम्म उहयं दोणिवि खलु केवि जीवमिच्छति जीवकर्मोभयं द्वे अपि जीव- कर्माणि शिखरिणीवत् खल स्फुटं जीवमिच्छति । अवरे संयोगेण दु कम्माणं जीवमिच्छति । अपरे केचन अटकाष्ठखटावदष्ठकर्मणां संयोगेणापि जीवमिच्छति । कस्मात् अष्टकर्मसंयोगादन्यस्य शुद्ध- जीवस्यानुपपत्तेः । अथ एवंविहावहुविहा परमप्पाणं वदति दुम्मेहा एवंविधा वहुविधा बहुप्रकारा देहरागादिपरद्रव्यमात्मानं वदंति दुर्मेधसो दुर्बुद्धयः तेणदुपरप्पवादी णिच्छयवादीहि णिदिहा तेन कारणेन तु पुनः देहरागादिकं पस्द्रव्यमात्मानं बदतीत्येवं शीलगः परात्मवादिनो निश्चयवादिमिः सर्व निर्दिष्टा इति पंचगाथाभिः पूर्वपक्षः कृतः । अथ परिहारं वदति।. आत्मख्याति:-इह खलु तदसाधारणलक्षणाकलनालीवत्वेनात्यंतविमूढाः संतस्ताविकमात्मा- नमजानंतो वहवो बहुधा परमप्यात्मानमिति प्रलपति । नैसर्गिकरागद्वेषकल्माषितमध्यवसानमेव जीक स्तथाविधाध्यवसानात् अंगारस्येव कार्पोदतिरिक्तत्वेनान्यस्यानुपलभ्यमानत्वादिति केचित् । अनाद्यनंत- पूर्वापरीभूतावयवैकसंसरणक्रियारूपेण क्रीडत्कर्मैव जीवः कर्मणोतिरिक्तत्वेनान्यस्यानुपलभ्यमानत्वादिति कोचित् । तीव्रमंदानुभवमिद्यमानदुरंतरागरसनिर्भराध्यवसानसंतान. एव जीवस्ततोतिरिक्तस्यान्यस्यानुपलभ्य- मानत्वादिति केचित् । नवपुराणावस्थादिभावेन प्रवर्त्तमानं नोकमैव जीवः शरीरादतिरिक्तत्वेनान्यस्यानुप- लम्यमानत्वादिति केचित् । विश्वमपि पुण्यपापरूपेणाक्रामन् कर्मविपाक. एव जीवः शुभाशुभमावादति- रिक्तत्वेनान्यस्यानुपलभ्यमानत्वादिति केचित् । सातासातरूपेणाभिव्यातसमस्ततीवमंदत्वगुणाभ्यां भिद्यमानः कर्मानुभव एव जीवः सुखदुःखातिरिक्तत्वेनान्यस्यानुपलभ्यमानत्वादिति केचित् । मजितावदुभयात्मकत्वा- दात्मकर्मोभयमेव जीवः काय॑तः कर्मणोतिरिक्तत्वेनान्यस्यानुपलभ्यमानत्वादिति केचित् । अर्थक्रियास- मर्थः कर्मसंयोग एव जीवः कर्मसंयोगात्खवाया इवाष्टकाष्ठसंयोगादतिरिक्तत्वेनान्यस्यानुपलभ्यमानत्वा- दिति केचित् । एवमेवंप्रकारा इतेरेपि बहुप्रकारा परमात्मेति व्यपदिशति दुर्मेधसः किंतु न ते परमार्थ- वादिभिः परमार्थवादिनः इति निर्दिश्यते । कुतः-- एदे सब्वे भावा पुग्गलदव्वपरिणामणिप्पणा। केवलिजिणेहि भणिदा कह ते जीवो ति उच्चति ।। ४९॥ एते सर्वेभावाः पुद्गलद्रव्यपरिणामनिष्पन्ना।

·सनातननग्रंथमालायां-
केवलिजिनैणिताः कथं ते जीव इत्युच्यते ॥४९॥
तात्पर्यवृत्तिः-एदे सर्वे भावा पुगालदव्वपरिणामणिप्पणा एते सर्वे देहरागादयः कर्म-
जनितपर्यायाः पुद्गलद्रव्यकर्मोदयपरिणामेन निष्पन्नाः । केवलिजिणेहि भणिया कह ते जीवोति
उचंति केवलिाजनैः सर्वज्ञैः कर्मजनिता इति भणिताः कथं ते निश्चयनयेन जीवा इत्युच्यते न कथमपि ।
किंच विशेषः अंगारात् कायॆवद्रागादिभ्यो मिन्नो जीवो नास्तीति यद्भणितं तदयुक्तं कथमिति चेत्
रागादिभ्यो मिन्नः शुद्धजीवोस्तीति पक्षः परमसमाधिस्थपुरुपैः शरीररागादिभ्यो मिन्नस्य चिदानंदैकखभाव-
शुद्धजीवस्योपलब्धेरिति हेतुः किटकालिकास्वरूपात् सुवर्णवदिति दृष्टांतः । किं च अंगारदृष्टांतोपि न
घटते कथमिति चेत् यथा सुवर्णस्य पीतत्वं अग्नेरुष्णत्वं स्वभावस्तथागारस्य कृष्णत्वस्वभावस्य तु पृथक्त्वं
क नायाति । रागादयस्तु विभावाः स्फटिकोपाधिवत् ततस्तेषां निर्विकारशुद्धात्मानुभूतिबलेन पृथक्कत
शक्यते इति । यदप्युक्तमष्टकाष्ठसंयोगखद्वावदष्टकर्मसंयोग एव जीवस्तदप्यनुचितं अष्टकर्मसंयोगात् मिन्नः
शुद्धजीवोस्तीति पक्षवचनं अष्टकाष्ठसंयोगखवाशायिनः पुरुषस्येव परमसमाधिस्थपुरुपैरटकर्मसंयोगात्
पृथग्भूतस्य शुद्धबुद्धकखभावजीवस्योपलव्धेरिति दृष्टांतसहितहेतुः । किं च देहात्मनोरत्यंत भेदः इति पक्षः
भिन्नलक्षणलक्षितत्वादिति हेतुः जलानलवदिति दृष्टांत । इतिः परिहारगाथा गता । अथ चिद्रूपप्रतिभासेपि
रागायध्यक्सानादयः कथं पुद्गलस्वभावा भवंतीति चेत्-
आत्मख्याति:- यंतः एतेऽध्यवसानादयः समस्ता एव भावा' भगवद्भिर्विश्वसाक्षिभिरहद्रिः पुद्गल-
द्रव्यपरिणाममयत्वेन प्रज्ञप्ताः संतश्चैतन्यशून्यात्पुद्गलद्रव्यादतिरिक्तत्वेन प्रज्ञाप्यमानं चैतन्यखभावं जीवद्रव्यं
भवितुं नोत्सहते ततो न खल्वागमयुक्तिस्वानुभवैर्वाधितपक्षत्वात् तदात्मवादिनः परमार्थवादिनः एतदेव
सर्वज्ञवचनं तावदागमः । इयं तु स्वानुभवगर्मिता युक्तिः न खलु नैसर्गिकरागद्वेपकल्मापितमध्यवसानं
जीवस्तथाविधाभ्यवसानाकार्तस्वरस्येव श्यामिकायातिरिक्तत्वेनान्यस्य चिस्वभावस्य विवेचकै स्वयमुपलभ्य-
मानत्वात् । न खल्वनाधनंतपूर्वापरीभूतावयवैकसंसरणलक्षणक्रियारूपेण क्रीडत्कमैव जीवः कर्मणोतिरिक्त-
वेनान्यस्य चित्स्वभावस्य विवेचकैः स्वयमुपलभ्यमानत्वात् । न खलु तीव्रमंदानुभवभिद्यमानदुरंतरागरस-
निर्भराध्यवसानसंतानो जीवस्ततमोतीरक्तत्वेनान्यस्य चित्स्वभावस्य विवेचकैः स्वयमुपलभ्यमानत्वात् । न खलु
नवपुराणवस्थादिभेदेन प्रवर्तमानं नोकर्म जीवः शरीरादतिरिक्तत्वेनान्यस्य चित्वमावस्य विवेचकैः स्वयमुप;
लभ्यमानत्वात्।नखल विश्वमपि पुण्यपापरूपेणाक्रामकर्मविपाको जीवः शुभाशुभमावादतिरिक्तत्वेनान्यस्य चि-
स्वभावस्य विवेचकैः स्वयमुपलभ्यमानत्वात् । न खलु सातासातरूपेणामिव्याप्तसमस्ततीव्रमंदत्वगुणाभ्यां मिद्य-
मानः कर्मानुभावो जीवः सुखदुःखातिरिक्तत्वेनान्यस्य चित्स्वभावस्य विवेचकैः स्वयमुपलभ्यमानत्वात् । न खल
मज्जितावदुभयात्मकत्वादात्मकर्मोमय जीवः काय॑तः कर्मणोतिरिक्तत्वेनान्यस्य चित्वावस्य विवेचकैः स्वय-
मुपलभ्यमानत्वात् । न खल्वर्थक्रियासमर्थः कर्मसंयोगो जीवः कर्मसंयोगात्खदाशायिनः पुरुषस्येवाटकष्ठ-
संयोगादतिरिक्तत्वेनान्यस्य चित्स्वभावस्य विवेचकैः स्वयमुपलभ्यमानत्वादिति । इह खल पुद्गलभिन्नात्मो-
पलब्धि प्रतिविप्रतिपन्नः सानैवैवमनुशास्यः ।
विरम किमपरेणाकार्यकोलाहलेन स्वयमपि निभृतः सन् पश्य पण्मासमेकं ।
हृदयसरसि पुंसः पुद्गलागिन्नधान्नो ननु किमनुपलब्धिर्भाति किंचोपलब्धिः॥३४॥
कथंचिदन्वयप्रतिभासेप्यध्यवसानादयः पुद्गलस्वभावा इति चेत् ।
अहविहं पि य कम्म सव्वं पुग्गलमयं जिणा विति ।
जस्स फलं तं बुचदि दुक्खं ति विपच्चमाणस्स ॥५०॥
अष्टविधमपि च कर्म सर्व पुगलमयं जिना विदति ।
यस्य फलं तदुच्यते दुःखमिति विपच्यमानस्य ॥५०॥

·समयमाभृतं । २९ तात्पर्यत्तिः-अहविहं पि य कम्मं सव्वं पुग्गलमयं जिणं विति सर्वमष्टविधमपि कर्म पुद्गलमयं भवतीति जिना वीतरागसर्वज्ञा त्रुवंति कथयंति। कथंभूतं यत्कर्म जस्सफलं तं वुचदि दुक्खंति विपञ्चमाणस्य यस्य कर्मणः फलं तत्प्रसिद्धमुच्यते किंव्याकुलत्वस्वभावत्वाद्दुःखमिति । कथंभूतस्य कर्मणः विशेषण पच्यमानस्योदयागतस्य । इदमत्र तात्पर्य अष्टविधकर्मपुद्गलस्य कार्यमनाकुलत्वलक्षणपरमार्थसुख- विलक्षणमाकुलत्वोत्पादकं दुःखं रागादयोप्याकुलत्वोत्पादकदुःखलक्षणास्ततः कारणात्पुद्गलकार्यत्वात् शुद्ध- निश्चयनयेन पौद्गलिका इति । अष्टविधं कर्म पुद्गलद्रव्यमेवेति कथनरूपेण गाथा गता । अथ यद्यध्यव- सानादयः पुद्गलस्वभावास्तहि रागी द्वेषी मोही जीव इति कथं जीवत्वेन ग्रंथांतरे प्रतिपादिता इति प्रश्ने प्रत्युत्तरं ददाति। आत्मख्यातिः-अध्यवसानादिभावनिर्वर्त्तकमष्टविधमपि च कर्म समस्तमेव पुद्गलमयमिति किल सकलज्ञज्ञप्तिः । तस्य तु यद्विपाककाष्ठामधिरूढस्य फलवेनाभिलप्यते । तदनाकुलत्वलक्षणसौख्याख्यात्म- खभावविलक्षणत्वात्किल दुःख तदंतःपातिन एव किलाकुलवलक्षणा अध्यवसानादिभावाः । ततो न ते चिदन्वयविभ्रमप्यात्मस्वभावाः किंतु पुद्गलस्वभावाः। यद्यध्यवसानदयः पुद्गलस्वभावास्तदा कथं जीवत्वेन सूचिता इति चेत् । ववहारस्स दरीसणमुवएसो वण्णिदो जिणवरेहिं । जीवा एदे सब्वे अज्झवसाणादओ भावाः ॥५१॥ व्यवहारस्य दर्शनमुपदेशो वर्णितो जिनवरैः। जीवा एते सर्वेऽध्यवसानादयो भावाः॥५१॥ तात्पर्यवृत्तिः-यवहारस्स दरीसणं व्यवहारनयस्य स्वरूपं दर्शितं यत्किं कृतं उवएसो पण्णिओ जिणवरेहिं उपदेशो वर्णितः कथितो जिनवरैः । कथंभूतः जीवा एदे सव्वे अज्झवसा- णादओ भावा जीवा एते सर्वे अध्यवसानादयो भावाः परिणामा भण्यंत इति । किं च विशेषः यद्यप्ययं व्यवहारनयो वहिव्यावलंबत्वेनाभूतार्थस्तथापि रागादिवहिव्यावलंवनरहितविशुद्धज्ञानदर्शनस्वभाव- स्थावलंबनसहितस्य परमार्थस्य प्रतिपादकत्वाद्दर्शयितुमुचितो भवति । यदा पुनर्व्यवहारनयो न भवति तदा शुद्धनिश्चयनयेन सस्थावरजीवा न भवंतीति मत्वा निःशंकोपमर्दनं कुर्वति जनाः । ततश्च पुण्यरूप धर्माभाव इत्येकं दूपणं तथैव शुद्धनयेन रागद्वेपमोहरहितः पूर्वमेव मुक्तोजीवस्तिष्ठतीति मत्वा मोक्षार्थमनु- प्टानं कोपि न करोति ततश्च मोक्षाभाव इति द्वितीयं च दूपणं । तस्मान्यवहारनयन्याख्यानमुचितं भवतीत्यभिप्रायः । अथ केन दृष्टांतेन प्रवृत्तो व्यवहार इत्याख्याति । आत्मख्याति:-सर्वे एवैतेऽध्यवसानादयोभावाः जीवा इति यद्भगवद्भिः सकलज्ञैः प्रज्ञप्तं तदभू- तार्थस्यापि व्यवहारस्यापि दर्शनं । व्यवहारो हि व्यवहारिणां म्लेच्छमापेव म्लेच्छानां परमार्थप्रतिपादकत्वा- दपरमार्थोपि तीर्थप्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयितुं न्याय्य एव । तमंतरेण तु शरीराज्जीवस्य परमार्थतो भेददर्शनात्र सस्थावराणां भस्मनं इव निःशंकमुपमर्दनेन हिंसाभावाद्भवत्येव बंधस्याभावः । तथारक्तद्विष्टविमूढो जीवो- वध्यमानो मोचनीय इति रागद्वेपमोहेभ्यो जीवस्य परमार्थतो भेददर्शनेन मोक्षोपायपरिग्रहणाभावात् भव- सेव मोक्षस्याभावः । अथ केन दृष्टांतेन प्रवृत्तोव्यवहार इति चेत् । राया हु णिग्गदो त्तिय एसो वलसमुदयस्स आदसो। ववहारेण दु उच्चदि तत्थेको णिग्गदो राया ॥५२॥ एमेव य ववहारो अज्झवसाणादि अण्णभावाणं । जीवो ति कदो सुत्ते तत्थेको णिच्छिदो जीवो ॥५३॥ -in- ·सनातनजैनग्रंथमाला- राजा खलु निर्गत इत्येष बलसमुदयस्यादेशः। व्यवहारेण तूच्यते तत्रैको निर्गतो राना ॥ ५२ ॥ एवमेव च व्यवहारोध्यवसानाद्यन्यभावानां । जीव इति कृतः सूत्रे तत्रैको निश्चितो जीवः ॥५३॥ तात्पर्यवत्तिः-राया हु णिम्गदो त्तिय एसो बलसमुदयस्स आदेसो राजा हु स्फुटं नि- र्गत एव बलसमुदयस्यादेशः कथनं ववहारेण दु उपदि तत्थेको णिग्गदो राया बलसमूहं दृष्टांतः । पंच योजनानि व्याप्य राजा निर्गतः इति व्यवहारेणोच्यते । निश्चयनयेन तु तत्रैको राजा. निर्गत इति. दृष्टांतो गतः । इदानी दायतमाह-एमेवयववहारोअज्यवसाणादि अण्णभावाणं एवमेव राजदृष्टांत. प्रकारेणैव व्यवहारः । केषां अध्यवसानादीनां जीवादिन्नभावादीनां रागादिपर्यायाणां जीवोत्तिकदो सुत्ते. कथंभूतो व्यवहारः रागादयो भावाः व्यवहारेण जीव इति कृतं. भणितं सूत्रे परमागमे तत्थेको णिच्छिदो जीवो तत्र तेषु रागादिपरिणामेषु मध्ये निश्चितो ज्ञातव्यः कोसौ जीवः कथंभूतः शुद्भनिश्चयनयनैको. भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्मरहितशुद्धबुद्धकखभावो जीवपदार्थः । इति व्यक्हारनयसमर्थनरूपेण गाथात्रयं गतं । एवमजीवाधिकारमध्ये शुद्धनिश्चयनयेन देहरागादिपरद्रव्यं जीवस्वरूपं न भवतीति कथनमुल्यतया गाथा- दशकेन प्रथमोत्तराधिकारो व्याख्यातः । भथानंतरं वर्णरसादिपुगलस्वरूपरहितोऽनंतज्ञानादिगुणस्वरूपश्च शुद्धजीव. एव उपादेय इतिः भावनामुख्यतया द्वादशगाथापर्यंतं ब्याख्यानं करोति । तत्र द्वादशगाथासु मध्ये परमसामायिकभावना- परिणताभेदरत्नत्रयलक्षणंनिर्विकल्पसमाधिसमुत्पन्नपरमानंदसुखसमरसीभावपरिणतशुद्धजीव एवोपादेय इति. मुख्यत्वेन अरसमरुव इत्यादिसूत्रगाथैका । अथाभ्यंतरे रागादयो वहिरंगे वर्णादयश्च शुद्धजीवस्वरूप न. भवतीति तस्यैव गाथासूत्रस्य विशेषविवणाथै जीवस्सणस्थिवण्णो इत्यादिसूत्रषटुं। ततः परत. एव रागा-- दयो वर्णादयश्च व्यवहारेण संति शुद्धनिश्चयनयेन न संतीति परस्परसापेक्षनयद्वयविवरणाथै ववहारेणदु इत्यादि सूत्रमेकं । तदनंतरमेतेषां रागादीनां व्यवहारनयेनैव जीवेन सह क्षीरनीरवत्संबंधो न च निश्चय-- नयेनेति समर्थनरूपेण एदं हि य संबंधो इत्यादि सूत्रमेकं ततश्च तस्यैव व्यवहारनयस्य पुनरपि व्यक्तार्थ दृष्टांतदार्टीतसमर्थनरूपेण पंथे मुस्संतं इत्यादि गाथात्रयं । इति द्वितीयस्थले समुदायपातनिका । तद्यथा- अथ यदि निश्चयेन रागादिरूपो जीवो न भवति तहिं कथंभूतः शुद्धजीव उपादेयस्वरूप इत्यत्राह । आत्मख्यातिः-यथैष राजा पंच योजनान्यमिव्याप्य निष्क्रामतीत्येकस्य पंचयोजनान्यमिव्या- प्तुमशक्यत्वाब्यवहारिणां बलसमुदाये राजेति व्यवहारः । परमार्थतस्त्वेक एव राजा । तथैष जीवः समग्रं. रागग्रामममिव्याप्य प्रवर्तित इत्येकस्य समग्रं रागग्राममभिव्याप्तुमशक्यत्वान्यवहारिणामध्यवसानादिष्वन्य- भावेषु जीव इति व्यवहारः । परमार्थतस्त्वेक एव जीवः । यद्येवं तर्हि किं लक्षणोसावेकष्टकोत्कीर्णः परमार्थ जीव इति पृष्टः प्राह- अरसमरूवमगंध अव्वत्तं चेदणागुणमसइं। जाण अलिंगग्गहणं जीवमणिदिसंठाणं ॥५४॥ अरसपरूपमगंधमव्यक्तं चेतनागुणमशन्दं । जानीहि अलिंगग्रहणं जीवमनिर्दिष्टसंस्थानं ॥५४॥ तात्पर्यवृत्तिः-अरसपरूवमगंधं अख्यत्वं चेदणागुणमसई निश्चयनयेन रसरूपगंधस्पर्श- शब्दरहितं मनोगतकामक्रोधादिविकल्पविषयरहितत्वेनाव्यक्तं सूक्ष्मं । पुनरपि किं विशिष्टं शुद्धचेतनागुणं पुनश्च किं रूपं जाणमलिंगग्गहणं जीवमणिदिसंठाणं निश्चयनयेन स्वसंवेदनज्ञानविषयत्वादलिंग- -

·समयप्राभृतं ।
३१
ग्रहणं समचतुरस्रादिपसंस्थानरहितं च यं पदार्थ तमेवं गुणविशिष्टं शुद्धजीवमुपादेयमिति हे शिष्य
जानीहि । इदमन तात्पर्य । शुद्धनिश्चयनयेन सर्वपुद्गलद्रव्यसंबंधिवर्णादिगुणशब्दादिपर्यायरहितः सर्वद्रव्ये-
द्रियभावेंद्रियमनोगतरागादिविकल्पाविषयो धर्माधर्माकाशकालद्रव्यशेपजीवांतरभिन्नोनंतवानदर्शनसुखवीर्यश्च
यः स एव शुद्धामा समस्तपदार्थसर्वदेशसर्वकालबाह्मणक्षत्रियादिनानावर्णमेदभिन्नजनसमस्तमनोवचन-
कायच्यापारेषु दुर्लभः स एवापूर्वः सचैवोपादेय इति मत्वा निर्विकल्पनिर्मोहनिरंजननिजशुद्धात्मसमाधिसं-
जातमुखामृतरसानुभूतिलक्षणे गिरिगुहागहरे स्थित्वा सर्वतात्पर्येण ध्यातव्य इति । एवं सूत्रगाथा गता । अथ
चहिरंगे वर्णाद्यभ्यंतरे रागादिभावाः पौगलिकाः शुद्धनिश्चयेन जीवस्वरूपं न भवंतीति प्रतिपादयति ।
आत्मख्याति:- यः खल पुद्गलद्रव्यादन्यत्वेनाविद्यमानरसगुणत्वात् पुद्गलद्रव्यगुणेभ्यो मिन्नत्वेन
स्वयमरसगुणत्यात् परमार्थतः पुद्गलद्रव्यस्वामित्वाभावात् द्रव्योंदियावष्टंभेनारसनात् स्वभावतः क्षायोप-
शमिफभावाभावाद्भावेंद्रियावलंबेनारसनात् , सकलसाधारणकसंवेदनपरिणामस्वभावत्वात्केवलरसवेदनापरि-
णामापनत्वेनारसनात् , सकलज्ञेयज्ञायकतादात्म्यस्य निषेधाद्रसपरिच्छेदपरिणतत्वेपि स्वयंरसरूपेणापरिणम-
नाबारसः । तथा पुद्गलद्रव्यादन्यत्वेनाविद्यमानरूपगुणत्वात् पुद्गलद्रव्यगुणेभ्यो भिन्नत्वेन स्वयमरूपगुणत्वात्
परमार्थतः पुद्गलद्रव्यस्वामित्वाभावात् द्रव्येंद्रियावष्टंभेनारूपणात् , स्वभावतः क्षायोपशमिकभावाभावा-
दार्वेद्रियावलंयनारूपणासकलसाधारणकसंवेदनपरिणामस्वभावत्वात्केवलरूपवेदनापरिणामापनत्वेनारूणात् ,
सकलोयनायकतादात्म्यत्य निषेधाद्रूपपरिच्छेदपरिणतत्वेपि स्वयं रूपरूपेणापरिणमनाचारूपः । तथा पुद्गल-
द्रव्यादन्यत्वेनाविद्यमानगंधगुणत्वात् पुद्गलद्रगुणेभ्यो भिन्नत्वेनस्वयमगंधगुणत्वात् परमार्थतः पुद्गल-
द्रव्यस्वामित्वाभावाद्रव्येद्रियावष्टंभेनागंधनात् , स्वभावतः क्षायोपशमिकभावाभावाद्भावेंद्रियावलंवेना-
गंधनात् सफलसाधारणैकसंवेदनपरिणामस्वभावत्वात्केवलगंधवेदनापरिणामापन्नत्वेनागंधनात् सकलज्ञेय-
शायफतादात्म्यस्य निषेधाद्धपरिच्छेदपरिणतत्वपि स्वयं गंधरूपेणापरिणमनाचागंधः । तथा पुद्गलद्रव्याद-
न्यन्वनाविद्यमानस्पर्शगुणन्त्रात् पुद्गलद्रव्यगुणेभ्यो भिन्नत्वेन स्वयमस्पर्शगुणत्वात् परमार्थतः पुद्गलद्रव्यस्त्रा-
मिन्वाभावाद्व्येद्रियावष्टंभेनास्पर्शनात् स्वभावतः क्षायोपशमिकभावाभावात् भावेंद्रियावलंबनास्पर्शनात्स-
फलमाधारणकसंवेदनपरिणामस्वभावत्वात् केवलस्पर्शवेदनापरिणामापनत्वेनास्पर्शनात् सकलज्ञेयज्ञायकता-
दाम्यत्य निषेधात् स्पर्शपरिच्छेदपरिणतत्वेपि स्वयं स्पर्शस्त्ररूपेणापरिणमनाचास्पर्शः । तथा पुद्गलद्रव्याद-
न्यत्वनाविद्यमानशब्दपर्यायत्वात् पुद्गलद्रव्यपर्यायभ्यो भिन्नत्वेन स्वयमशब्दपर्यायत्वात् परमार्थतः पुद्गलद्रव्य-
स्वामियाभावात् द्रव्येद्रियावष्टंभेन शब्दावणात् स्वभावतः क्षायोपशमिकमावाभावाद्भावेंद्रियावलंबेन
शब्दाश्रवणात् सफटसाधारणकसंवेदनपरिणामस्वभावत्वात् केवलशब्दवेदनापरिणामापन्नत्वेन शब्दा-
यणात् सकाटशेयज्ञायफतादात्म्यस्य निपधाग्छन्दपरिच्छेदपरिणतत्वेपि स्वयं शब्दरूपेणापरिणमनाचाशब्दः ।
द्रव्यांनगरब्धशरीरसंस्थानेनव संस्थान इति निर्देष्टुमशक्यत्वात् नियतस्वभावेनानियतसंस्थानानंतशरीरवर्ति-
वासंस्थाननागकर्मविपाकस्य पुद्गलेषु निर्दिश्यमानत्वात् प्रतिविशिष्टसंस्थानपरिणतसमस्तवस्तुतत्त्वसंवलित-
सहजसंवदनशक्तिन्वपि स्वयमपिललोकसंवलनशून्योपजायमाननिर्मलानुभूतितयात्यंतमसंस्थानत्वाचानिर्दिष्ट-
संस्थानः । पद्व्यात्मकलोकादलेयासक्तादन्यत्वात्कपायचक्राद्भावकाध्यक्तादन्यत्वाचित्सामान्यनिमग्नसमस्त-
व्यक्तित्वात् क्षणिकन्यक्तिमात्राभावात् व्यक्ताव्यक्तविमिश्रप्रतिभासेपि व्यक्तास्पर्शत्वात् स्वयमेव हि वहिरंतः
फुटमनुभूयमानत्वपि व्यक्तापक्षणन प्रद्योतमानत्वाच्चान्यक्तः। रसरूपगंधस्पर्शशब्दसंस्थानव्यक्तत्वाभावेपि
स्वसंवेदनबलेन नित्यमात्मप्रत्यक्ष सत्यनुमेयमानत्वाभावादलिंगग्रहणः। समस्तविप्रतिपत्तिप्रमाथिनी विवे-
चकजनसमर्पितसर्वस्वेन सकलमपि लोकालोकं कवलीकृत्यायंतसौहिल्यमंथरेणेव सकलकालमेव मनागप्य-
विचलितानन्यसाधारणतया स्वभावभूतेन स्वयमनुभूयमानेन चेतनागुणेन नित्यमेवांतःप्रकाशमानत्वात्
चेतनागुणश्च स खलु भगवानमलालोक इकटकोत्कीर्णः प्रत्याज्योतिर्जीवः ।
सकलमपि बिहायाहाय चिच्छतिरिक्तं फुटतरमवगाह्य स्वं च चिच्छक्तिमात्र ।
इममुपरि चरंतं चारुविश्वस्य साक्षात् कलयतु परमात्मात्मानमात्मन्यनंतं ॥३५॥

·सनातनजैनग्रंथमालायां- चिच्छक्तिव्याप्तसर्वस्वस्वसारो जीव इयानयं । अतोतिरिक्ताः सर्वेपि भावाः पौगालिकाअमी॥३६॥ जीवस्स णत्थिवण्णो णवि गंधोणवि रसोणवियफांसो। णवि रूवं ण सरीरंण वि संठाणं ण संहणणं ॥५५॥ जीवस्स णथि रागो णवि दोसो व विजदे मोहो। णो पच्चयाण कम्मं णोकम्मं चावि से णत्थि ॥५६॥ जीवस्स णत्थि वग्गो ण वग्गणा व फड्ढया केई । णो अज्झप्यठाणा व य अणुभायठाणाणि ॥१७॥ जीवस्स णत्थि केई जोयाणा ण बंधठाणा वा। णो व य उदयष्ठाणा ण मग्गणठाणया केई ॥५॥ णो ठिदिवंधाणा जीवस्स ण संकिलेसठाणा वा। व विसोहिडाणा णो संजमलद्धिठाणा वा ।।५९॥ णेव य जीवठाणा ण गुणठाणा य अस्थि जीवस्स । जेण दु एदे सव्वे पुग्गलदव्वस्स परिणामा ॥६॥ जीवस्य नास्ति वर्णो नापि गंधो नापिरसो नापि च स्पर्शः। नापि रूपं न शरीरं नापि संस्थानं न संहननं ॥१६॥ जीवस्य नास्ति रागो नापि पो नैव विद्यते मोहः । नो प्रत्यया न कर्म नोकर्म चापि तस्य नास्ति ॥१६॥ जीवस्य नास्ति वगों न वर्गणा नैव स्पर्द्धकानि कानिचित् । नो अध्यात्मस्थानानि नैव चानुभागस्थानानि ॥१७॥ जीवस्य न संति कानिचिद्योगस्थानानि न वंघस्थानानि वा। नैव चोदयस्थानानि न मार्गणास्थानानि कानिचित् ।।५८॥ नो स्थितिबंधस्थानानि जीवस्य न संक्लेशस्थानानि वा । नैव विशुदस्थानानि नो संयमलन्धिस्थानानि वा ॥५९ नैव च जीवस्थानानि न गुणस्थानानि वा संति जीवस्य । येन त्वेते सर्वे पुद्गलद्रव्यस्य परिणामाः ॥३०॥ तात्पर्यवृत्तिः-वर्णगंधरसस्पर्शास्तु रूपशब्दवाच्याः स्पर्शरसगंधवर्णवती मूर्तिश्च औदारिकादि पंच शरीराणि समचतुरस्रादिपसंस्थानानि वनर्पभनाराचादिपट्संहननानि चेति । एते वर्णादयो धर्मिणः शुद्धनिश्चयनयेन जीवस्य न संतीति साध्यो धर्मश्चेति धर्मपर्मिसमुदयलक्षणः पक्षः आस्थासंधाप्रतिज्ञेति यावत् पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सति शुद्धात्मानुभूतेभिन्नत्वादिति हेतुः । एवमत्र व्याख्याने पक्षहेतुरूपेणा- गद्वयमनुमानं ज्ञातव्यं । अथ रागद्वेपमोहमिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगरूपपंचप्रत्ययमूलोत्तरप्रकृति- भेदभिन्नशानावरणाद्यष्ठविधकौदारिकवैक्रियकाहारकशरीरत्रयाहारादिपट्पर्याप्तिरूपनोकर्माणि इत्यस्य जी- वस्य शुद्धनिश्चयनयेन सर्वाण्येतानि न संति कस्मात्पुद्गलपरिणाममयत्वे सति शुद्धात्मानुभूतेभिन्नत्वात् । अथ परमाणोरविभागपरिच्छेदरूपशक्तिसमूहो वर्ग इत्युच्यते। वर्गाणां समूहो वर्गणा भण्यते । वर्गणासमूह- ·समयप्रावृतं । ३३ लक्षणानि स्पर्टकानि च कानिचिन्न संति । अथवा कर्मशक्तेः क्रमेण विशेषवृद्धिः स्पईकलक्षणं । तथा चोक्तं वर्गवर्गणास्पर्धकानां त्रयाणां लक्षणं- वर्गः शक्तिसमूहोऽणोर्बहूनां वर्गणोदिता । वर्गणानां समूहस्तु सईक स्पर्द्धकापहै। शुभाशुभरांगादिविकल्परूपाध्यवसानानि भण्यते । तानि च संति लतादावस्थिपाषाणशक्तिरूपाणि पातिकर्मचतुष्टयानुभागस्थानानि भण्यंते । गुडखंडशर्करामृतसमानानि शुभाघातिकर्मानुभागस्थानानि भण्यंते । निवकांजारविषहालाहलसदृशान्यशुभाषातिकर्मानुभागस्थानानि च तान्येतानि सर्वाण्यपि शुद्ध- निश्चयनयेन जीवस्य न संति । कस्मात् पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सति शुद्धात्मानुभूतेभिनत्वात् । अथ वीर्यातरायक्षयोपशमजनितमनोवचनकायवर्गणावलंबनकर्मादानहेतुभूतात्मप्रदेशपरिस्पंदलक्षणानि योग- स्थानानि प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशरूपचतुर्बिधबंधस्थानानि सुखदुःखानुभवरूपाण्युदयस्थानानि गत्यादि- मार्गणास्थानानि च सर्वाण्यपि शुद्धनिश्चयनयेन जीवस्य न संति कस्मात् पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सति शुद्धात्मानुभूतेमिन्नत्वात् । अथ-जीवेन सह कालांतरावस्थानरूपाणि स्थितिबंधस्थानानि कषायोद्रेकरूपाणि संशस्थानानि कपायमंदोदयसपाणि विशुद्धस्यानानि कपायक्रमहानिरूपाणि संयमलविस्थानानि च सर्वा- ज्यपि शुद्धनिचपनयेन जीवस्य न संति कस्मात् पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सति शुद्धात्मानुभूतभिन्नत्वात् । अय-जीवस्य शुद्धनिष्क्षयनयेन "पादरसुंहमेइंदी वितिचउरिंदी असणि सण्णाणं । पनचापजत्ता एवं ते चउदसा होति" इति गाथाकथितक्रमण वादरैकेंद्रियादिचतुर्दशजीवस्थानानि मिथ्यादृष्ट्यादिचतुर्दश- गुणस्थानानि सर्वाण्यपि न संति पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सति शुद्धात्मानुभूतेभिन्नत्वात् । कुतः इति चेत् पतः कारणादेत वर्णादिगुणस्थानांताः परिणामाः शुद्धनिश्चयनयेन पुगलद्रव्यस्य पर्याया इति । अयमत्र- भावार्थ:-सिद्धांतादिशाने अशुद्धपर्यायार्थिकनयेनाभ्यंतरे रागादयो बहिरंगे शरीरवर्णापेक्षया वर्णादयोपि जीवाः इत्युक्ताः अत्र पुनरम्यात्मशास्त्रे शुद्धनिश्चयनयेन निषिद्धा इत्युभयत्रापि नयविमागविवक्षया नाति विरोध इति वर्णायभावस्य विशेषव्याख्यानरूपेण सूत्रपटूं गतं । अथ यदुक्तं पूर्व सिद्धांतादौ जीवस्य वर्णादयो व्यवहारेण कथिताः मत्र तु प्राभूतप्रये निश्चयनयेन निषिदाः तमेवार्थ इत्यति । आत्मख्यातिः- यः कृष्णो हरितः पातो रक्तः श्वेतो वर्णः स सर्वोपि नाति जीवस्य पुद्गलद्रव्य- परिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । यः सुरभिर्दुरभिर्वा गंधः स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणा- ममयत्वे सत्यनुभूतेर्मिनत्वात् । यः कटुकः कपायः तिक्तोऽम्लो मधुरो पा रसः स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेर्मिनत्वात् । यः निग्धो रूक्षः शीत: उष्णो गुरुलधुर्मूदुः कठिनो वा स्पर्शः स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । यस्पर्शादिसामान्य- परिणाममात्रं रूपं तन्नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्लनुभूतेर्भिन्नत्वात् । यदौदारिक वैक्रियक- माहारकं तैजसं कार्मणं वा शरीरं तत्सर्वमपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । यत्तमचतुरस्त्रं न्यग्रोधपरिमंडलं स्वाति कुम्जं वामन हुंडं वा संस्थानं तत्सर्वमपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्य- परिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिनत्वात् । यद्वजर्षभनाराचं वजनाराचं नाराचमर्द्धनाराचं कीलिका असंप्राप्ता- सपाटिका वा संहननं तत्सर्वमपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । यः प्रीति- रूपो रागः स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । योऽप्रीतिरूपो द्वेषः स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिमत्वात् । यस्तत्त्वाप्रतिपत्तिरूपो मोहः सं सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेर्भिन्नत्वात् । ये मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगलक्षणाः प्रत्ययास्ते सर्वेपि न संति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेर्भिमत्वात् । यदू ज्ञानावरणीयदर्शनी- परणीयवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रांतरायरूपं कर्म तत्सर्वमपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रज्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिनत्वात् । यत्पटपर्याप्तित्रिशरीरयोग्यवस्तुरूपं नोकर्म तत्सर्वमपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्य- परिणाममयत्वे सत्यनुभूतभिनत्वात् । यः शक्तिसमूहलक्षणो वर्गः स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्य- परिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । या वर्गसमूहलक्षणा वर्गणा सा सर्वापि नास्ति जीवस्य पुदलद्रव्य- ५ ·- ३६ सनातनजैनग्रंथमालायां- तदाधेयभूता जना मुष्यंत इति दृष्टांतगाथा गता। तह जीवे कम्माणं णोकममाणं च परिसद् चण्णं तथा तेन पथि सार्थदृश्यतेन जीवेधिकरणमूते कर्मनोकर्मणां शुक्लादिवर्णं दृष्ट्वा जीवस्स एस वण्णो जिणेहि ववहारदो उचो जीवस्य एष वर्णो जिनैर्व्यवहारतो भणित इति दाष्ट्रीतगाथा गता । एवं रसगंधफासा संभणादीय जे समुदिता एवमनेनैव दृतदाष्टौतन्यायेन रसगंधस्पर्शसंस्थान संहननरागद्वेषमोहादयो ये पूर्वगाथाषट्रेन समुद्दिष्टाः सव्वे वक्हाररस य णिच्छयदा ववदिसंति ते सर्वे व्यवहारनयस्यामिप्रायेण निश्चयका व्युपदिशति कश्यंतीति नास्ति व्यवहारविरोधः । इति दृष्यंत- दाष्टांताभ्यां व्यवहारनयसमर्थनरूपेण गाथात्रयं गतं । एवं शुद्धजीव एवोपादेय इति प्रतिपादनमुख्यत्वेन द्वादशगाथामि द्वितीयांतराधिकारो व्याख्यातः । अतः परं जीवस्य निश्चयेन वर्णादितादात्म्यसंबंधो नास्तीति पुनरपि दृढीकरणाथै गाथाष्टकपर्यंत व्याख्यानं करोति । तत्रादौ संसारिजीवस्य व्यवहारेण वर्णादितादात्म्यं भवति मुक्तावस्थायां नास्तीति शापनाथै तत्थभवे इत्यादिसूत्रमेकं । ततःपरं जीवस्य वर्णदितादात्म्यमस्तीति दुरभिनिवेशे सति जीवा- भावो दूषणं प्रामोतीति कथनमुख्यत्वेन जीवो चेवहि इत्यादिगाथात्रयं । तदनंतरमेकेंद्रियादिचतुर्दशजीव- समासानां जीवेन सह शुद्धनिश्चयनयेन तादात्म्यं नास्तीति कथनार्थ तथैव वर्णादितादात्म्यनिषेधार्थ च एकं च दोषिण इत्यादिगाथात्रयं । ततश्च मिथ्यादृष्ट्यादिचतुर्दशगुणस्थानानामपि जीवेन सह शुद्धनिश्रय नयेन तादाम्यनिसकरणार्थ तथैवाभ्यंतरे रामादितादात्म्यनिषेधार्थ च मोहणकम्म इत्यादिसूत्रमेकं । एक्- मष्टगाथामिस्तृतीयस्थले समुदायपातनिका । तद्यथा-अथ कथं जीवस्य वर्णादिभिः सह तादात्म्यलक्षण- संबंधो नास्तीति पृष्टे प्रत्युत्तरं ददाति । आत्मख्याति:-यथा पथि प्रस्थितं कंचित्साथै मुष्यमाणमवलोक्य तास्थ्यात्तदुपचारेण मुष्यत एष पंथा इति व्यवहारिणां व्यपदेशेपि न निश्चयतो विशिष्टाकाशदेशलक्षणः कश्चिदपि पंथा मुष्येत । तथा जीवे बंधपर्यायेणावस्थितकर्मणो नोकर्मणे वर्णमुत्प्रेक्ष्य तात्स्यात्तदुपचारेण जीवस्यैष वर्ण इति व्यव- हारतोहदेवानां प्रज्ञापनेपि न निश्चयतो नित्यमेवामूर्तस्वभावस्योपयोगगुणाधिकस्य जीवस्य कश्चिदपि वर्णास्ति । एवं गंधरसस्पर्शरूपशरीरसंस्थानसंहननरागद्वेषसोहप्रत्ययकर्सनोकर्मवर्शवर्गणास्पर्द्धकाध्यात्म-- स्थानानुभागस्थानयोगस्थानबंधस्थानोदयस्थानमार्गणास्थानस्थितिबंधस्थानसंक्लेग्रस्थानविशुद्धिस्थानसंयमलब्धि: स्थानजीवस्थानगुणस्थानान्यपि व्यवहारतोहदेवानां प्रज्ञापनपि निश्चयतो नित्यसेवामूर्तखभावस्योपयोग- मुणेनाधिकस्य जीवस्य सर्वाण्यपि न संति तादास्यलक्षणसंबंधाभावात् । कुतो जीवस्य वर्णादिसिः सह तादास्पलक्षणः संबंधो नास्तीति चेत् । तत्वभवे जीवाणं संसारत्थाण होति वण्णादी। संसारपमुक्काणं णयि दु वएणादओ केई ॥६६॥ चत्रं भव जीवानां संसारस्थानां भवंति वर्णादयः। संसारममुक्तानां न संति खलु वर्णादयः केचित् ॥६६॥ तात्पर्यवृद्धि-वस्यमचे जीसणं संसारस्थाण होति षण्णादी सत्रः विवक्षिताविवक्षित भवें संसारस्थानां जीवानामशुद्धनयेन वर्णादयो भवति संसारपमुकाणं संसारप्रमुक्तानां पत्थि आपणादमा केई पुलस्य मणदितादात्म्यक्त्तादात्ममसर्वधामावात केवळबानादिगुणसिद्धत्वादिपाय सह यथा तादात्स्यसंबंधोस्ति तथा वा तादाम्यसंबंधाभावादशुद्धनयेनापि न संवि पुनर्वर्णादयः केपि । इति मर्यादितादाम्यनिषेधरूपेण गाथा, गता । अथ जीवस्य वर्णादितादाम्यदुराप्रहे सति दोषं दर्शयति । मात्मरूपातिर-पक्किल सर्वास्वप्यवस्थास मदात्मकत्वेन व्याप्तं भवति तदात्मकलव्याप्तिशल्य दु ·समयप्राभृतं । म भवति तस्य तैः सह तादाम्पलक्षणः संबंधः स्यात् । ततः सर्वास्वप्यवस्थासु वर्णाद्यात्मकत्वव्याप्तस्य भवतो वर्णाद्यात्मकत्वन्यातिशून्यस्याभवतश्च पुदलस्य वर्णादिभिः सह तादात्म्यलक्षणः संबंधः स्यात् । संसारावस्थायां कथंचिद्वर्णाद्यात्मकल्वव्याप्तस्य मवतो वर्णाचात्मकत्वव्याप्तिशून्यस्याभवतश्चापि मोक्षावस्थायां सर्वथा वर्णाद्यात्मकत्वन्याप्तिशून्यस्य भवतो वर्णाद्यात्मकत्वव्याप्तस्याभवतश्च जीवस्य वर्णादिभिः सह तादात्म्यलक्षणः संबंधो न कयंचनापि स्यात् । जीवस्य वर्णादितादात्म्यदुरभिनिवेशे दोपश्चायं । जीवो चेव हि एदे सब्बे भावत्ति मण्णसे जदि हि । जीवस्साजीवस्स य णथि विसेसो हि दे कोई ॥७॥ जीवश्चैव घेते सर्वे भावा इति मन्यसे यदि हि । जीवस्याजीवस्य च नास्ति विशेषस्तु ते कश्चित् ।। ६७ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवो चत्र हि एदे सन्चे भावात मग्णसे नदि हि यथानंतज्ञानाच्यावाध- सुखादिगुणा एव जीवो भवति वर्णादिगुणा एव पुद्गलस्तथा जीव एव हि रुटमेते वर्णादयः सर्वे भावा गनास मन्यसे यदि चत् जीवस्सानीवसस य णत्यि विसेसोहि दे कोई तदा कि दूपणं विशुद्ध- मानदर्शनस्वभावजीवस्य जडत्वादिलक्षणाजीवस्य च तस्यैवमते कोपि विशेपो भेदो नास्ति । ततश्च जीवाभावदूपणं प्रामातीति सूत्रार्थः । अथ संसारावस्थायामेव जीवस्य वर्णादितादात्म्यसंबंधोस्तीति दुरभि- निवेशेपि जीवाभाव एव दोष इत्युपदिशति । आत्मख्यानि-यथा वर्णादयो भावाः क्रमेण भाविताविर्भावतिरोभावाभिस्तामिःस्ताभिक्तिभिः पुलद्रव्यमनुगच्छंतः पुद्गलस्य वर्णादितादात्म्यं प्रथयंति । तथा वर्णादयो भावाः क्रमेण भाविताविर्भावति- रोमायाभिस्ताभिस्ताभियक्तिमिजीवमनुगञ्छतो जीवस्य वर्णादितादात्म्यं प्रथयंतीति यस्याभिनिवेश: तस्प शेपदव्यासाधारणस्य वांद्यात्मकवस्य पुद्गललक्षणस्य जीवेन स्वीकरणाजीवपुद्गलयोरविशेषप्रसक्ती सत्यां पहलेम्या भिन्नस्य जीवद्रव्यस्याभावाद्भवत्येव जीवाभावः । संसारावस्थायामेव जीवस्य वर्णादितादाम्य- मित्यभिनिवेशप्ययमेव दोषः। जदि संसारत्थाणं जीवाणं तुज्झ होंति वण्णादी। सम्हा संसारत्था जीवा रूवित्तमावण्णा ॥ ६८॥ एवं पुग्गलदव्वं जीवो तह लक्खणेण मूढमदी । णिव्वाणमुवगदो वि य जीवत्तं पुग्गलो पत्तो ॥६९॥ अथ संसारस्थानां जीवानां तव भवंति वर्णादयः। तस्मात्संसारस्था जीवा रूपित्वमापनाः ॥६८॥ एवं पुद्गलद्रव्यं जीवस्त्रयालक्षणेन मूढमते । निर्वाणमुपगतोपि च जीवत्वं पुद्गला मातः ॥ ६९ ॥ नात्पर्यवृतिः-जदि संसारत्याणं जीवाणं तुज्यहोति वण्णादी यदि चेत्संसारस्थजीवानां पुद्रलस्यैव वर्णादयो गुणास्तव मते न तवाभिप्रायेणेकांतेन भक्तीति तम्हा संसारत्या जीवा रूविच- मावण्णा ततः किं दूपणं संसारस्थजीवा अमूर्तमनंतज्ञानादिचतुष्टयस्वभावलक्षणं त्यक्त्वा शुकृष्णादि- लक्षण खपित्वमापना भवति । अथएवं पुरगलदच्वं जीवो तह लक्खणेण मूढमई एवं पूर्वोक्तप्र- कारण जीवस्य रूपित्वे सति पुद्गलद्रव्यमेव जीवः नान्यः कोपि विशुद्धचैतन्यचमत्कारमात्रस्तवलक्षणेन तवाभिमायण हे मूढमते न केवलं संसारावस्थायां पुद्गल एव जीवत्वं प्राप्ताः णिवाणमुवगदो विय ·सनातनजनग्रंथमालायां- ३८ जीवत् पुग्गलो पत्तो निर्वाणमुपगतोपि पुद्गल एव जीवत्वं प्राप्तः नान्यः कोपि चिद्रूपः । कस्मादिति चेत् वर्णादितादात्म्यस्य पुद्गलद्रव्यस्येव निषेधयितुमशक्यत्वादिति भवत्येव जीवाभावः । किं च संसाराव- स्थायामेकांतेन वर्णादितादात्म्ये सति मोक्ष एव न घटते, कस्मादिति चेत् ? केवलज्ञानादिचतुष्टयव्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्यैव मोक्षसंज्ञा सा च जीवस्य पुदलत्वे सति न संभवतीति भावार्थः । एवं जीवस्य वर्णादितादात्म्ये सति जीवाभावदूषणद्वारेण गाथात्रयं गतं । अथैवं स्थितं वादरसूक्ष्मकेंद्रियादिसंशिपचेंद्रि- यपर्यंतचतुर्दशजीवस्थानानि शुद्धनिश्चयेन जीक्वरूपं न भवंति तथा देहगता. वर्णादयोमीत्यावेदयति । आत्मख्याति: यस्य तु संसारावस्थायां जीवस्य वर्णादितादात्म्यमस्तीत्यभिनिवेशस्तस्य तदानी सजीवोरूपित्वमवश्यमवामोति। रूपित्वं च शेषद्रव्यासाधारणं कस्यचिद्न्यस्य लक्षणमस्ति । ततो लपित्वेन लक्ष्यमाणं यत्किंचिद्भवति स जीवो भवति । रूपित्वेन लक्ष्यमाणं पुद्गलद्रव्यमेव भवति । एवं पुद्रलद्रव्यमेव स्वयं जीवो भवति न पुनरितरः कतरोपि । तथा च सति मोक्षावस्थायामपि नित्यस्वलक्षणलक्षितस्य द्रव्यस्य सर्वास्वप्यवस्थास्वनपायित्वादनादिनिधनत्वेन पुगलद्रव्यमेव स्वयं जीवो भवति न पुनरितरः कत- रोपि । तथा च सति तस्यापि पुद्गलेभ्यो भिन्नस्य जीवद्रव्यस्यामानात् भवत्येव जीवाभावः । एवमेतस्थित यवर्णादयो भावा न जीव इति । एकं च दोण्णि तिणि य चत्तारि य पंच इंदिया.जीवा.।. वादरपजत्तिदरा पयडीओ णामकम्मस्स ॥७० ॥ एदेहिय णिवत्ता जीवडाणा दु करणभूदाहिं । पयडीहिं पुग्गलमईहिं ताहिं कह भण्णदे जीवो।।७१॥ एक वा द्वे त्रीणि च चत्वारि च पंचेद्रियाणि जीवो। वादरपर्याप्तराः प्रकृतयो नामकर्मणः ॥ ७० ॥ एताभिश्च निसचानि जीवस्थानानि करणभूताभिः । प्रकृतिभिः पुद्रलमयीभिस्वाभिः कथं भण्यते जीवः ॥ ७॥ तात्पर्यवृत्तिः-एकद्वित्रिचतुःपंचेंद्रियसंझ्यसंज्ञिवादरपर्यासतरभिधानाःः प्रकृतयो भवंति । कस्य संबंधिन्यो नामकर्मण इति । अथ-एताभिरमूर्तीतींद्रियनिरंजनपरमात्मतत्त्वविलक्षणाभिर्नामकर्मप्रकृतिभिः पुलमयीमिः पूर्वोक्ताभिनिवर्णितानि चतुदर्शजीवस्थानानि निश्चयनयेन कयं जीवा भवंति ? न कय- मपि । तथाहि यथा रुक्मेण करणभूतेन निर्वृत्तमसिकोशं रुक्मैव भवति तथा युगलमयप्रकृतिभिनिष्पन्नानि जीवस्थानानि पुद्गलद्रव्यस्वरूपाण्येव भवंति न च जीवस्वरूपाणि । तथा तेनैव जीवस्थानदृष्टांतेन तदा- श्रिता वर्णादयोपि पुदलस्वरूपा भवंति न च जीवस्वरूपा इत्यभिप्रायः । अथ-ग्रंथांतरे पर्याप्तापर्याप्तवा- दरसूक्ष्मजीवाः कथ्यते तत्कथं घटत इति पूर्वपक्षे परिहारं ददाति । आत्मख्यातिः-निश्चयतः कर्मकरप्पयोरभिन्नत्वात् यद्येन क्रियते. तत्तदेवेति कृत्वा यथा कनक- पत्रं कनकेन क्रियमाणं कनकमेव नत्वन्यत् । तथा. जीवस्थानानि वादरसूक्ष्मैकेंद्रियद्वित्रिचतुःपंचेंद्रियपर्या- तापर्याप्ताभिधानाभिः पुद्गलमयीभिः नामकर्मप्रकृतिभिः क्रियमाणानि पुगल एव नतु जीवः । नामकर्मप्रक- तीनां पुद्गलमयत्वं चागमप्रसिद्ध दृश्यमानशरीराकारादिमूर्तकार्यानुमेयं च । एवं गंधरसस्पर्शरूपशरीरसं- स्थानसंहननान्यपि पुद्गलमयनामकर्मप्रकृतिनिर्वृत्तत्वे सति तदव्यतिरेकाजीवस्थानैरेवोक्तानि । ततो न वर्णा- दयो जीव इति निश्चयसिद्धांतः । निर्वर्यते येन यदत्र किंचित्तदेव तत्स्यान कथं च नान्यत् । क्मेण निवृत्तामिहासिकोश पश्यति रुक्मं न कथं च नासि ।। ३८॥ .

·समयप्राभृते। वर्णादिसामग्यमिदं विदंतु निर्माणमेकस्य हि पुद्गलस्य । ततोस्विदं पुगल एव नात्मा यतः स विज्ञानघनस्ततोन्यः ॥ ३९॥ शेपमन्यद्वयवहारमात्रं । पज्जत्तापज्जत्ता जे सुहुमा बादरा य जे चेव । देहस्स जीवसण्णा सुत्ते ववहारदो उत्ता ॥७२॥ पर्याप्तापर्यासा ये सूक्ष्मा वादराश्च ये चैव । देहस्य जीवसंज्ञाः सूत्र व्यवहारतः उक्ताः॥७२॥ तात्पर्यवृत्तिः-पज्जत्तापज्जचा जे सुहुमा वादरा य जे चेव पर्याप्तापर्याप्ता ये जीवाः कथिताः सूक्ष्मयादराश्चैव ये कथिताः देहस्स जीवसण्णा सुचे ववहारदो उचा पर्याप्तापर्यातदेह दृष्ट्या पर्याप्तापर्याप्तवादरसूक्ष्मविलक्षणपरमचिज्योतिर्लक्षणशुद्धात्मस्वरूपात्पृथग्भूतस्य देहस्य सा जीवसंज्ञा कथिता । क सूत्रे परमागमे । कस्मात् व्यवहारादिति नास्ति दोपः । एवं जीवस्थानानि जीवस्थानाश्रिता पादयश्च निश्चयेन जीवखरूपं न भवतीति कयनरूपेण गाथात्रयं गतं । अथ न केवलं बहिरंगवर्णादयो शुद्धनिश्चयेन जीवस्वरूपं न भवंति अभ्यतरमिथ्यात्वादिगुणस्थानरूपरागादयोपि न भवंतीति स्थितं । आत्मख्याति:-यत्किल वादरसूक्ष्मैकेंद्रियद्वित्रिचतुःपंचेंद्रियपर्याप्तापर्याप्ता इति शरीरस्य संज्ञाः सूत्र जीवसंज्ञत्वेनोक्ताः अप्रयोजनार्थः परप्रसिद्धया घृतघटवट्यवहारः । यथा हि कस्यचिदाजन्मप्रास?क- घृतकुंभस्य तदितरकुंभानभिज्ञस्य प्रबोधनाय योयं घृतकुंभः स मृन्मयो न घृतमय इति तत्प्रसिद्ध्या कुंमे घृतकुंभव्यवहारः तथास्यासानिनो लोकस्य संसारप्रसिद्धयाशुद्धजीवस्य शुद्धजीवानभिज्ञस्य प्रबोधनाय योयं वर्णादिमान् जीवः स ज्ञानमयो न वर्णादिमयः इति तत्प्रसिद्ध्या जीवे वर्णादिमन्यवहारः। घृतकुंभाभिधानेपि कुंमा घृतमयो न चेत् । जीवो वर्णादिमनीवजल्पनेपि न तन्मयः ॥४०॥ एतदपि स्थितमत्र यद्रागादयो भावा न जीवा इति । मोहणकम्मस्सुदया दु वण्णिादा जे इमे गुणाणा। ते कह हवंति जीवा ते णिच्चमचेदणा उत्ता ॥७३॥ मोहनकर्मण उदयातु वर्णितानि यानीमानि गुणस्थानानि । तानि कयं भवंति जीवा यानि नित्यमचेतनान्युक्तानि ॥७३॥ तात्पर्यवृत्तिः-मोहणक्रम्मस्सुदया दु पण्णिदा जे इमे गुणहाणा निर्मोहपरमचैतन्यप्रका- शटक्षणपरमात्मतत्त्वप्रतिपक्षभूतानाद्यविद्याकंदलीकंदायमानसंतानागतमोहकर्मोदयात्सकाशात् यानीमानि यणितानि कथितानि गुणस्थानानि तथा चोक्तं "गुणसण्णा सा च मोहजोगमवा" ते कह हवंति जीवा तानि कयं भवति जीवा न कथमपि । कथंभूतानि ते णिचमचेदणा उत्ता यद्यप्यशुद्धनिश्चयेन चेतनानि तथापि शुद्धनिथयेन नित्यं सर्वकालमचेतनानि । अशुद्धनिश्चयस्तु वस्तुतो यद्यपि द्रव्यकर्मापेक्षयाभ्यंतररागा- दयश्चतना इति मन्या निश्रयसंज्ञां लभते तथापि शुद्धनिश्चयापेक्षया व्यवहार एव । इति व्याख्यानं निश्च- यन्यवहारनयरिचारकाले सर्वत्र ज्ञातव्यं । एवमभ्यंतरे यथा मिथ्यादृष्ट्यादिगुणस्थानानि जीवस्वरूपं न भवति तथा रागादयोपि शुद्धजीवस्वरूपं न भवतीति कथनरूपेणाष्टमगाथा गता । एवमष्टगाथाभिस्तृती- यांनराधिकारी व्याख्यानः । ननु रागादयो जीवस्वरूपं न भवंतीति जीवाधिकारे व्याख्यातं अस्मिन्नजीवा- धिकारपि तदेवेति पुनरुक्तमिदं । तन्न विस्तररुचिशिष्यं प्रति नवाधिकारः समयसार एव व्याख्यायते न पुनर- न्यनिति प्रतिज्ञावचनं । तत्रापि समयसारव्याख्यानमत्रापि समयसारख्याख्यानमेव । यदि पुनः समयसारं सन्चान्यज्ञादयायते तदा प्रतिज्ञाभंग इति नास्ति पुनरुक्तं । अथवा भावनामंये समाधिशतकपरमात्म- ·सनातननग्रंथमालायो- प्रकाशादिप्रेथवद्रागिणों श्रृंगारकथावत् पुनरुक्तदोषी नास्ति । अथवा तत्र जीवस्य मुख्यता अत्राजीवस्य मुख्यता । विवक्षितो मुख्य इति वचनात् । अथवा तत्र सामान्यव्याख्यानमंत्र तु विस्तरेण । अथवा तत्र रागादिभ्यो मिनी जीवो भवतीति विधिमुख्यतया व्याख्यानं अत्र तु रागादयो जीवस्वरूपं न भवतीति निषे- धमुख्यतया व्याख्यान किंवत् एकत्वान्यत्वानुप्रेक्षाप्रस्तावे विधिनिषेधव्याख्यानवदिति परिहारपंचकं ज्ञातव्यं । इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतलक्षणायां तात्पर्यवृत्ती स्थलत्रयसमुदायेन त्रिंशद्गाथाभिरजीवाधिकारः समाप्तः । एवं जीवाजीवाधिकाररंगभूमौ शृंगारसहितपात्रवद्व्यवहारेणैकीभूतौ प्रविष्ठौ निश्चयेनं तु श्रृंगाररहित- पात्रवत्पृथग्भूत्वा निष्कांताविति । आत्मख्यातिः- मिथ्यादृष्ट्यादीनि गुणस्थानानि हि पौगलिकमोहकर्मप्रकृतिविपाकपूर्वकत्वे सति नित्यमचेतनत्वात् कारणानुविधायीनि कार्याणीति कृत्वा यवपूर्वका यवा यवा एवेति न्यायेन पुगल एव न तु जीवः । गुणस्थानानां नित्समचेतनत्वं चागंमाञ्चैतन्यस्वभावव्याप्तस्यात्मनोतिरिक्तत्वेन विवेचकैः स्वयम- पलभ्यमानत्वाच्च प्रसाध्यं । एवं रागद्वेषमोहप्रत्ययकर्मनोकर्मवर्गवर्गणास्पर्द्धकाध्यात्मस्थानानुभागस्थानयोग- स्थानबंधस्थानोदयस्थानमार्गणास्थानस्थितिबंधस्थानसंश्लेशस्थानविशुद्धस्थानसंयमलम्धिस्थानान्यपि पुद्गल- पूर्वकत्वे सति नित्यमचेतनत्वात्पुद्गल एव न तु जीव इति स्वयमायातं । ततो रागादयो भावा न जीव इति सिद्धं । तर्हि को जीव इति चेत् । अनाद्यनंतमचलं स्वसंवेद्यमिदं फुट । जीवः स्वयं तु चैतन्यमुच्चैश्चकचकायते ॥४१॥ वर्णाद्यैः सहितस्तथा विरहितो द्वैधास्त्यजीवो यतो नामर्त्तत्वमुपास्य पश्यति जगजीवस्य तत्त्वं ततः । इत्यालोच्य विवेचकैः समुचितं नाव्याप्यतिन्यापि वा व्यक्तं व्यंजितजीवतत्त्वमचलं चैतन्यमालंध्यतां ॥१२॥ जीवादजीवमिति लक्षणतो विभिन्न हानी जनोनुभवति स्वयमुलसंतं । अञ्चानिनो निरवधिप्रविजृमितोयं मोहस्तु तत्कथमहो वत नानटीति ॥ १३ ॥ नानट्यता तथापि- अस्मिन्ननादिनि महत्यविवेकनाट्ये वर्णादिमान्नटति पुद्गल एवं नान्यः । रागादिपुद्गलविकारविरुद्धशुद्धचैतन्यधातुमयमूर्तिरयं च जीवः ॥ ४४ ॥ इत्यं ज्ञानक्रकचकलनापाटनं नाठयित्वा जीवाजीवौ स्फुटविघटनं नैव यावत्प्रयातः । विश्वं व्याप्य प्रसभविकशब्यक्तचिन्मात्रशक्त्या बातद्रव्यं स्वयमतिरसात्तावदुच्चैश्चकाशे ॥४५॥ इति जीवाजीवौ पृथग्भूत्वा निष्कांती- इति समयसारव्याख्यायामात्मख्यातौ प्रथमोकः । अथ कर्तृकर्माधिकारः। तात्पर्यवृत्तिः-अथ पूर्वोक्तजीवाधिकाररंगभूमौ जीवाजीवावेव यद्यपि शुद्धनिश्चयेन कर्तृकर्मभाव- रहितौ तथापि व्यवहारनयेन कर्तृकर्मवेषेण श्रृंगारसहितपात्रवत्प्रविशत इति दंडकान्विहायाष्टाधिकसप्तति- गाथापर्यंत नवमिः स्थलाख्यानं करोतीति पुण्यपापादिसप्तपदार्थपीठिकारूपेण तृतीयाधिकारे समुदाय- पातनिका । अथवा जो खलु संसारत्यो जीवो इत्यादिगाथात्रयेण पुण्यपापादिसप्तपदार्था जीवपुद्गल- संयोगपरिणामनिवृत्ता न च शुद्धनिश्चयेन शुद्धजीवस्वरूपमिति पंचास्तिकायप्रामृते यत्पूर्व संक्षेपेण व्याख्यातं तस्यैवेदानी व्यक्तयर्थ पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां पीठिकासमुदायकथनं तात्पर्य कथ्यत इति द्वितीयपात- निका! प्रथमतस्तावत् जीवणवेदिविसेसं तरं इत्यादिगाथामादिं कृत्वा पाठक्रमेण गाथाषटूपर्यंत व्याख्यानं करोति । तत्र गाथाद्वयमचानीजीवमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं सज्ञानीजीवमुख्यत्वेन कथ्यत इति प्रथमस्थले समुदापपातनिका । तद्यथा-अथ क्रोधाद्यास्रवशुद्धात्मनोर्यापत्कालं भेदविद्यानं न जानाति तावदडानी भवतीत्यावेदयति।

·समयमाभृतं । ४१ आत्मख्याति:-अथ जीवाजीवावेव कर्तृकर्मवेपेण प्रविशतः । एकः कर्ती चिदहमिह मे कर्म कोपादयोऽमी इत्यञ्चानां शमयदमितः कर्वकर्मप्रवृत्ति । ज्ञानज्योतिः स्फुरति परमोदात्तमयंतधीरं साक्षात्कुर्वनिरुपधिपृथग्द्रव्यनि सि विधं ॥४६॥ जाव ण वेदि विसेसंतरं तु आदासवाण दोहंपि । अण्णाणी ताव दु सो कोषादिसु वहदे जीवो ॥७॥. कोषादिसु वदंतस्स तस्स कम्मस्स संचओ होदी। जीवस्सेवं बंधो भणिदो खलु सव्वदरसीहिं ॥७॥ यावन्न वेत्ति विशेषांतरं त्वात्मारवयोईयोरपि । अज्ञानी तावत्स क्रोधादिषु वर्चते जीव: ॥७॥ क्रोधादिषु वर्चमानस्य तस्य कर्मणः संचयो भवति । जीवस्यैवं वंधो भणितः खलु सर्वदर्शिभिः ॥७॥ तात्पर्यवृत्तिः-जावण वेदि विसेसं तरंतु आदा सवाण दोण्हपि यावत्कालं न वेत्ति न जानाति विशेषांतरं भेदज्ञानं शुद्धात्मक्रोधाद्यास्रवखरूपयोईयोः अण्णाणी ताव दु सो तावत्कालपर्य- तमन्नानी बहिरामा भवति । स जीवः अज्ञानी सन्किं करोति कोधादिसु वहदे जीवो यथा ज्ञानमहं इत्यभेदेन वर्तते तथा क्रोधाद्यास्रवराहतनिर्मलात्मानुभूतिलक्षणनिजशुद्धात्मस्वभावात्पृथग्भूतेषु क्रोधादिष्वपि क्रोधोहमित्यभेदेन वर्तते परिणमतीति । अथ-कोषादिसु वतस्स तस्स उत्तमक्षमादिस्वरूपपरमात्म-' विलक्षणषु क्रोधादिपु वर्तमानस्य तस्य जीवस्य किं फलं भवति कम्मस्स संचओ होदी परमात्मप्रच्छाद- फकर्मणः संचयः आलब आगमनं भवति । जीवस्सेवं वंधो भणिदो खलु सचदरसीहिं तैलम्रक्षिते धूलितमागमत्रदानवे सति ततो मलादितैलसंबंधेन मलबंधवप्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशलक्षणः स्वशुद्धात्मावा- प्तिस्वरूपमोक्षविलक्षणो बंधो भवति । जीवस्यैवं खल्ल फुटं भणितं सर्वदर्शिभिः सर्वज्ञैः । किं च यावत्को धाद्यान्ववन्या भिन्नं शुद्धात्मस्वरूपं स्वसंवेदनज्ञानवलेन न जानाति तावत्कालमज्ञानी भवति । अज्ञानी सन् अज्ञानां कर्तृकर्मप्रवृत्ति न मुंचति तस्माद्वंधो भवति । बंधात्संसारं परिभ्रमतीत्यभिप्रायः । एवमज्ञानी- जीवस्वरूपकथनरूपण गाथाद्वयं गतं । अथ कदा कालेऽस्याः कर्तृकर्मप्रवृत्तेनिवृत्तिरित्येवं पृष्ठे प्रत्युत्तरं ददाति। आत्मख्याति: यथायमात्मा तादात्म्यसिद्धसंबंधयोरात्मज्ञानयोरविशेषाद्भेदमपश्यन्न विशंकमात्म- तया ज्ञान वर्तते तत्र वर्तमानश्च ज्ञानक्रियायाः स्वभावभूतत्वेनाप्रतिपिद्धत्वाज्जानाति तथा संयोगसिद्धसंबंध- यारयात्मक्रोधाद्यानवयोः स्वयमज्ञानेन विशेषमजानन् यावद्भेदं न पश्यति तावदर्शकमात्मतया क्रोधादौ वर्तते । तत्र वर्तमानश्च क्रोधादिक्रियाणां परभावभूतत्त्वाप्रतिषिद्धत्वेपि स्वभावभूतत्वाध्यासात्क्रुध्यति रज्यंत मुह्यति चेति । तदत्र योयमात्मा स्वयमज्ञानभवने ज्ञानभवनमानसहजोदासीनावस्थात्यागेन व्याप्रि- यमाणः प्रतिभाति स की । यत्तु ज्ञानभवनव्याप्रियमाणत्वेभ्यो भिन्न क्रियमाणत्वेनांतरुत्प्लवमानं प्रति- भाति क्रोधादि तत्कर्म । एवमियमनादिरज्ञानजा कर्तृकर्मप्रवृत्तिः । एवमस्यात्मनः स्वयमज्ञानात्कर्तृकर्म मावेन क्रोधादिषु वर्तमानस्य तमेव क्रोधादिनिवृत्तिरूपं परिणामं निमित्तमात्रीकृत्य स्वयमेवपरिणममानं पौगलिक कर्म संचयमुपयाति । एवं जीवपुद्गलयोः परस्परावगाहलक्षणसंबंधात्मा बंधः सिद्ध्येत् । सचानकात्मकैक- संतानत्वेन निरस्तेतरेतराश्रयदोपः कर्तृकर्मप्रवृत्तिनिमित्तस्याज्ञानस्य निमित्तं । कदास्याः कर्तृकर्मप्रवृत्ते- निवृत्तिरिति चेत् । ६ ·४२. सनातनजनग्रंथमालायां- जइया इमेण जीवेण अप्पणो आसवाण य तहेव । णादं होदि विसेसंतरं तु तइया ण बंधो से ॥७॥ यदानेन जीवनात्मनः आस्रवाणां च तथैव । ज्ञातं भवति विशेषांतरं तु तदा न वंधस्तस्य ॥७६॥ 'तात्पर्यवृत्तिः-जइया यदा श्रीधर्मलब्धिकाले इमेण जीवेण अनेन प्रत्यक्षीभूतेनजीवन अप्पणी आसवाण य तहेव णादं होदि विसेसंतरं तु यथा शुद्धात्मनस्तथैव कामक्रोधाद्यास्रवाणां च ज्ञातं भवति विशेषांतरं भेदज्ञानं तइया तदा काले सम्यग्ज्ञानी भवति । सम्यग्ज्ञानी सन् किं करोति अहं कर्ता भावक्रोधादिरूपमंतरंगं मम कर्मेत्यज्ञानजां कर्तृकर्मप्रवृत्तिं मुंचति । ततः कर्तृकर्मप्रवृत्तेनिवृत्ती सत्यां निर्विकल्पसमाधौ सतिण बंधो न बंधो भवति से तस्य जीवस्येति । अथ कथं ज्ञानमात्रादेव बंधनिरोध इति पूर्वपक्षे कृते परिहारं ददाति-। आत्मख्याति:-इह किल स्वभावमात्रं वस्तु, स्वस्थ भवनं तु स्वभावः । तेन ज्ञानस्य भवनं खल्वात्मा। क्रोधादेर्भवनं क्रोधादिः। अथ वानस्य यद्भवनं तत्र क्रोधादिरपि भवनं यतो यथा ज्ञानभवने ज्ञानं भवद्विभाज्यते न तथा क्रोधादिरपि । यत्तु क्रोधादेर्भवनं तत्र ज्ञानस्यापि भवनं यतो क्रोधादिभवने क्रोधा- दयो भवंतो. विभाव्यते न तथा ज्ञानमपि इत्यात्मनः क्रोधादीनां च न खल्वेकवस्तुत्वं इत्येवमात्मात्मास्त्रवयो विशेषदर्शनेन यदा भेदं जानाति तदास्यानादिरप्यञ्चानजा कर्तृकर्मप्रवृत्तिनिवर्त्तते तन्निवृत्तावज्ञाननिमित्तं पुद्गलद्रव्यकर्मबंधोपि निवर्त्तते । तथा सति ज्ञानमात्रादेव बंधनिरोधः सिद्धयेत् । कथं ज्ञानमात्रादेव बंध- निरोध इति चेत् । णादूण आसवाणं असुचित्तं च विवरीयभावं च । दुक्खस्स कारणं ति य तदो णियत्तिं कुणदि जीवो॥७॥ ज्ञात्वा आस्रवाणामशुचित्वं च विपरीतभावं च । दुःखस्य कारणानीति च ततो निवृत्तिं करोति जीवः ॥७७॥ तात्पर्यवृत्तिः-क्रोधाद्यास्त्रवाणां संबंधि कालुष्यरूपमशुचित्वं जडत्वरूपं विपरीतभावं व्याकुलत्व- लक्षणं दुःखकारणत्वं च ज्ञात्वा तथैव निजात्मनः संबंधि निर्मलात्मानुभूतिरूपं शुचित्वं सहजशुद्धाखंड- केवलज्ञानरूपं ज्ञातृत्वमनाकुलत्वलक्षणानंतसुखत्वं च ज्ञात्वा ततश्च स्वसंवेदनज्ञानानंतर सम्यग्दर्शनज्ञान चारित्रैकाप्रयपरिणतिरूपे परमसामयिक स्थित्वा क्रोधाद्यास्त्रवाणां निवृत्तिं करोति जीवः । इति ज्ञानमात्रादेव बंधनिरोधो भवति नास्ति सांख्यादिमतप्रवेशः । किं च यच्चात्मास्रवयोः संबंधि भेदज्ञानं तद्रागाद्यास्रवेभ्यो निवृत्तं न वेति वृत्तं चेत्तर्हि तस्य भेदज्ञानस्य मध्ये पानकवदभेदनयेन वीतरागचारित्रं चीतरागसम्यक्त्वं च लभ्यत इति सम्यग्ज्ञानादेव बंधनिरोधसिद्धिः । यदि रागादिभ्यो निवृत्तं न भवति तदा तत्सम्यग्भेदज्ञानमेव न भवतीति भावार्थः । अथ केन भावनाप्रकारेणायमात्माक्रोधाद्यास्रवेभ्यो निवर्तते इति चेत् ? आत्मख्यतिः-जले जंबालवत्कलुषत्वेनोपलभ्यमानत्वादशुचयः खल्वास्रवाः भगवानात्मा तु नित्य- मेवातिनिर्मलचिन्मात्रत्वेनोपलंभकत्वादयंतं शुचिरेव । जडखभावत्वे सति परचेतकत्वादन्यस्वभावाः खल्वा- स्रवाः भगवानात्मा तु नित्यमेव विज्ञानघनखभावत्वे सति स्वयं चेतकत्वादनन्यस्वभाव एव । आकुलत्वोत्पा- दकत्वाद् दुःखस्य कारणानि खल्वास्रवाः भगवानात्मा तु नियमेवानाकुलत्वस्वभावेनाकार्यकारणवाद् दुःख- स्याकारणमेव । इत्येवं विशेषदर्शनेन यदैवायमात्मास्रवयोर्मेदं जानाति तदैव क्रोधादिभ्य आस्रवेभ्यो निव- तते । तेभ्योऽनिवर्त्तमानस्य पारमार्थिकतद्भेदज्ञानासिद्धः। ततः.क्रोधाद्यांनवनिवृत्यविनाभाविनी ज्ञानमात्रा- देवाचानजस्य पौगलिकस्य कर्मणो बंधनिरोधः सिद्धयेत् । किं च यदिदमात्मास्त्रवयोर्मेदज्ञानं तत्किमज्ञानं किं' .

·समयप्राभृतं । वा ज्ञानं ! यद्यज्ञानं तदा तदभेदज्ञानान्न तस्य विशेषः । चानं चेत् किमात्रवेषु प्रवृत्तं किंवास्रवेभ्यो निवृत्तं । आस्रवेषु प्रवृत्तं चत्तदपि तदभेदज्ञानान तस्य विशेषः । आत्रवेषु निवृत्तं चेत्तर्हि कथं न चानादेव बंधनिरोधः इति निरस्तो ज्ञानांशः क्रियानयः । यत्त्वात्मास्त्रवयोर्मेंदज्ञानमपि नास्रवेभ्यो निवृत्तं भवति तज्ज्ञानमेव न भवतीति ज्ञानांशो ज्ञाननयोपि निरस्तः । परपरणतिमुज्झत् खंडयद्भेदवादानिदमुदितमखंडं ज्ञानमुचंडमुच्चैः । ननु कथमवकाशः कर्तृकर्मप्रवृत्तेरिह भवति कथं वा पौद्गलः कर्मबंधः ॥४७॥ केन विधिनायमास्रवेभ्यो निवर्तत इति चेत् । अहमिको खलु सुद्धो य णिम्ममो णाणदंसणसमग्गो । तमि ठिदो तचित्तो सवे एदे खयं णेमि ॥७॥ अहमेकः खलु शुद्धश्च निर्ममतः ज्ञानदर्शनसमग्रः । तस्मिन् स्थितस्तचित्तः सर्वानेतान् क्षयं नयामि ॥७८॥ तात्पर्यवृत्तिः-अहं निश्चयनयेन स्वसंवेदनज्ञानप्रत्यक्षं शुद्धचिन्मात्रज्योतिरहं इको अनाद्यनंत टंकोत्कीर्णायकैकस्वभावत्वादेकः खलु स्फुटं शुद्धोय-कर्तृकर्मकरणसंप्रदानापादानाधिकरणषद्वारकवि- कल्पचक्ररहित्वान्टद्धश्च णिम्ममो निर्मोहशुद्धात्मतत्त्वविलक्षणमोहोदयजनितक्रोधादिकषायचक्रस्वामित्वा- भावात् ममत्वरहितः । णाणदंसणसमग्गो प्रत्यक्षप्रतिभासमयविशुद्धज्ञानदर्शनाम्यां समग्रः परिपूर्णः एवं गुणविशिष्टपदार्थविशेपोस्मि भवामि । तलि ग्दिो तस्मिन्नुक्तलक्षणे शुद्धात्मस्वरूपे स्थितः । तश्चित्तो तश्चित्त: सहजानंदेकलक्षणसुखसमरसीभावेन तन्मयो भूत्वा सव्वे एदे खयं णेमि सर्वानेतान्निरास्रवपर- मात्मपदार्थपृथग्भूतांतान् कामक्रोधाद्यासवान् क्षयं विनाशं नयामि प्रापयामीत्यर्थः । अथ यस्मिन्नेव काले स्यसंवेदनज्ञानं तस्मिन्नेव काले रागाद्यास्त्रवनिवृत्तिरिति समानकालत्वं दर्शयति । आत्मख्यातिः अहमयमात्मा प्रत्यक्षमक्षुण्णमनंतं चिन्मात्रं ज्योतिरनाद्यनंतनित्योदितविज्ञानधन स्वभावभावत्वादेकः । सकलकारकचक्रप्रक्रियोत्तीर्णनिर्मलानुभूतिमात्रत्वाच्छुद्धः । पुद्गलस्वामिकस्य क्रोधादि- भाववरूपस्य स्वस्य स्वामित्वेन नित्यमेवापरिणमनान्निर्ममतः।चिन्मात्रस्य महसो वस्तुस्वभावत एव सामान्य- विशेषाभ्यां सकलत्याद्शानदर्शनसमप्रः । गगनादिवत्पारमार्थिको वस्तुविशेपोस्मि तदहमधुनास्मिन्नेवात्मनि निखिलपरद्रव्यप्रवृत्तिनिवृत्त्या निश्चलमवतिष्ठमानः सकलपरद्रव्यनिमित्तकविशेषचेतनचंचलकल्लोलनिरोधे- नममेव चेतयमानः स्वाज्ञानेनात्मन्युत्लवमानानेतान् भावानखिलानेव क्षपयामीत्यात्मनि निश्चित्य चिरसं- ग्रहीतमुक्तपातपात्रः समुद्रावर्त इव झगित्येवोद्वांतसमस्तविकल्पोऽकल्पितमचलितममलमात्मानमालबमानो विज्ञानघनभूतः खल्वयमात्मास्रवेभ्यो निवर्तते । कथं ज्ञानास्रवनिवृत्त्योः समकालत्वमिति चेत् । जीवणिवद्धा एदे अधुव आणिचा तहा असरणाय । दुक्खा दुक्खफलाणि य णादण णिवत्चदे तेसु ॥७९॥ जीवनिवदा एते अध्रुवा अनित्यास्तथा अशरणाश्च । दुःखानि दुःखफलानि च ज्ञात्वा निवर्त्तते तेभ्यः ॥७९॥ तात्पर्यशतिः-एदे जीवणिवदाएते क्रोधाद्याखवा जीवेन सह निबद्धा संबद्धा औपाधिकाः । न पुनः निरुपाधिस्फटिकवच्छुद्धजीवस्वभावाः । अधुवा विद्युच्चमत्कारवदध्रुवा अतीवक्षणिकाः । धुवः शुद्ध- जीव एप । अणिचा शीतोष्णज्वरावेशवदध्रुवापेक्षया क्रमेण स्थिरत्वं न गच्छंतीत्यनिया विनश्वराः नित्य- श्चिञ्चमत्कारमात्रशुद्धजीव एव । तहा असरणा य तथा तेनैव प्रकारेण तीवकामोद्रेकवत् त्रातुं धर्त रक्षितुं न शक्यंत इत्यशरणाः शरणो निर्विकारबोधस्वरूपः शुद्धजीव एव । दुक्खा आकुलत्वोत्पादकत्वदा ·सनातन नग्रंथमालायां- दुःखानि भवंति कामक्रोधाद्यास्रवाः अनाकुलत्वलक्षणत्वात्पारमार्थिकसुखरूपशुद्धजीव एव । दुक्खफ- लाणि य आगामिनारकादिदुःखफलकारणत्वाद् दुःखफलाः खल्वास्त्रवाः वास्तवसुखफलस्वरूपशुद्धजीव एव । णादण णिवत्तदे तेनु इति भेदविज्ञानांतरमेव इत्थंभूतान्मिथ्यात्वरागाद्यास्त्रवान् ज्ञात्वास्रवेभ्यो यस्मिन्नेव क्षणे मेघपटलरहितादित्यवनिवर्तते तस्मिन्नेव क्षणे ज्ञानी भवतीति भेदज्ञानेन सहास्रवनिवृत्तेः समानकालत्वं सिद्धमिति । ननु-पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां पीठिकाव्याख्यानं क्रियत इति पूर्व प्रतिज्ञा कृता भवद्भिः व्याख्यानं पुनः अज्ञानीसज्ञानीजीवस्वरूपमुख्यत्वेन कृतं पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां पीठिकाव्याख्यानं कथं घटत इति । तन्न । जीवाजीवौ यदि नित्यमेकांतनापरिणामिनौ भवतस्तदा दावेव पदार्थो जीवाजीवा- विति । यदि च एकांतेन परिणामिनौ तन्मयौ भवतस्तदैक एव पदार्थः । किंतु कथंचित्परिणामिनौ भवतः। कथंचित्कोर्थः । यद्यपि जीवः शुद्धनिश्चयेन स्वरूपं न त्यजति तथापि व्यवहारेण कर्मोदयवशादागायुपाधि- परिणामं गृह्णाति । यद्यपि रागाद्युपाधिपरिणामं गृह्णाति तथापि स्वरूपं न त्यजति स्फटिकवत् । तत्रैवं कथंचित्परिणामित्वे सति अज्ञानी बहिरात्मा मिथ्यादृष्टिर्जीवो विषयकषायरूपाशुभोपयोगपरिणामं करोति । कदाचित्पुनश्चिदानंदैकस्वभावं शुद्धात्मानं त्यक्त्वा भोगाकांक्षानिदानस्वरूपं शुभोपयोगपरिणामं च करोति । तदा काले द्रव्यभावरूपाणां पुण्यपापास्त्रवबंधपदार्थानां कर्तृत्वं घटते । तत्र ये भावरूपाः पुण्यपापादयस्ते जीवपरिणामा द्रव्यरूपास्ते चाजीवपरिणामा इति । यः पुनः सम्यग्दृष्टिरंतरात्मा सज्ञानीजीवः स मुख्यवृत्या निश्चयरत्नत्रयलक्षणशुद्धोपयोगबलेन निश्चयचारित्राविनाभाविवीतरागसम्यग्दृष्टिभूत्वा निर्विकल्पसमाधिरूप- परिणामपरिणतिं करोति तदा तेन परिणामेन संवरनिर्जरामोक्षपदार्थानां द्रव्यमावरूपाणां कर्ता भवति । कदाचित्पुनः निर्विकल्पसमाधिपरिणामामावे सति विषयकषायवंचनार्थ शुद्धात्मभावनासाधनाथै बहिर्बुद्धया ख्यातिपूजालाभभोगाकांक्षानिदानबंधरहितः सन् शुद्धात्मलक्षणाईसिद्धशुद्धात्माराधकप्रतिपादकसाधका- चार्योपाध्यायसाधूनां गुणस्मरणादिरूपं शुभोपयोगपरिणामं च करोति । अस्मिन्नर्थे दृष्टांतमाहुः । यथा कश्चिदेवदत्तः स्वकीयदेशांतरस्थितस्त्रीनिमित्तं तत्समीपागतपुरुषाणां सन्मानं करोति, वातौं पृच्छति, तस्त्री- निमित्त तेषां स्वीकारं स्नेहदानादिकं च करोति । तथा सम्यग्दृष्टिरपि शुद्धात्मस्वरूपोपलब्धिनिमित्तं शुद्धा- त्माराधकप्रतिपादकाचार्योपाध्यायसाधूनां गुणस्मरणं दानादिकं च स्वयं शुद्धात्माराधनारहितः सन् करोति। एवमज्ञानीसज्ञानीजीवस्वरूपन्याख्याने कृते सति पुण्यपापादिसप्तपदार्था जीवपुद्गलसंयोगपरिणामनि- देचा इति पीठिकान्याख्यानं घटते । नास्ति विरोधः । एवं सज्ञानीजीवव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं गतं । इति पुण्यपापादिसप्तपदार्थपीठिकाधिकारे गाथाषट्रेन प्रथमांतराधिकारो व्याख्यातः । मतः परं यथाक्रमेणैकादशगाथापर्यंत पुनरपि सज्ञानीजीवस्य विशेषव्याख्यानं करोति । तत्रैकादश- गाथासु मध्ये जीवः कर्ता मृत्तिकाकलशमिवोपादानरूपेण निश्चयेन कर्म नोकर्म च न करोतीति जानन् सन् शुद्धात्मानं स्वसंवेदनजानेन जानाति यः स ज्ञानी भवतीति कथनरूपेण 'कम्मस्स य परिणाम इलादिप्रथमगाथा । ततः परं पुण्यपापादिपरिणामान् व्यवहारेण करोति निश्चयेन न करोतीति मुख्यत्वेन सूत्रमेकं । अथ कर्मत्वं स्वपरिणामत्वं सुखदुःखादिकर्मफलं चात्मा जाननप्युदयागतपरद्रव्यं न करोतीति प्रतिपादनरूपेण 'णविपरिणमदि इत्यादिगाथात्रयं । तदनंतरं पुगलोपि वर्णादिस्वपरिणामस्यैव कती न च ज्ञानादिजीवपरिणामस्येति कथनरूपेण 'णविपरिणमदि' इत्यादिसूत्रमेकं । अतः परंजीवपुद्गलयोरन्यो- न्यनिमित्तकर्तृत्वेपि सति परस्परोपादानकर्तृत्वं नास्तीति कथनमुख्यतया 'जीवपरिणाम' इत्यादि गाथा- अयं । तदनंतर निश्चयेन जीवस्य स्वपरिणामैरेव सह कर्तृकर्मभावो भोक्तभोग्यभावश्चेति प्रतिपादनरूपेण 'णिच्छयणयस्स' इत्यादिसूत्रमेकं । ततश्च व्यवहारेण जीवः पुद्गलकर्मणां कर्ता भोक्ता चेति कथनरूपेण 'ववहारस्स दु' इत्यादिसूत्रमेकं । एवं ज्ञानी जीवस्य विशेषज्याख्यानमुख्यत्वेनैकादशगाथाभिर्द्वितीयस्थले समुदायपातनिका । तद्यथा-अथ कयमात्मा ज्ञानीभूतो लक्षत इति प्रश्ने प्रत्युत्तरं ददाति ।

·.
४६
समयाभृतं ।
आत्मख्यातिः -जतुपादपवद्वध्यघातकस्वभावत्वानीवनिबद्धाः खल्वास्रवाः, न पुनरविरुद्धस्वभा-
यत्वाभावाजीव एव । अपस्माररयवर्द्धमानहीयमानत्वादनुवाः खल्वास्रवाः वश्चिन्मात्री जीव एव । शीत-
दाहज्वरावेशवत् कमेणोखंभमाणत्वादनियाः खल्वास्त्रवाः, नित्यो विज्ञानघनस्वभावो जीव एव । बीजनि-
मोक्षक्षणक्षीयमाणदारुणस्मरसंस्कारवत् त्रातुमशक्यत्वादशरणाः खल्वास्रवाः, सशरणः स्वयं गुप्तः सहज-
चिन्छक्ति व एव । नित्यमेवाकुलस्वभावत्वाद् दुःखानि खल्वास्त्रवाः, अदुःखं नित्यमेवानाकुलस्वभावो जीव
एव । आयत्यामाकुलावोत्पादकस्य पुद्गलपरिणामस्य हेतुत्वाद् दुःखफलाः खल्वास्रवाः, अदुःखफलः सकल-
स्यापि पुद्गलपरिणामस्याहेतुत्वानीव एव । इति विकल्पानंतरमेव शिथिलितकर्मविपाको विघटितघनौषध-
टनोदिगाभोग इव निरर्गलप्रसरः सहजविजृभमाणचिच्छक्तितया यथा यथा विज्ञानघनखभावो भवति
तया तथास्रवेभ्यो निवर्तते । यथा यथास्रवेभ्यश्च निवर्त्तते तथा तथा विज्ञानधनखभावो भवतीति । ताव-
द्विज्ञानघनस्वभावो भवति यावत्सम्यगात्रवेभ्यो निवर्तते । तावदास्रवेभ्यश्च निवर्तते यावत्सम्यग्विज्ञानघन-
खभावो भवतीति ज्ञानात्रवनिवृत्योः समकालत्वं ।
इत्येवं विरचय संप्रति परद्रव्यानिवृत्तिं परां स्वं विज्ञानघनस्वभावमभयादास्तिप्नुवानः परं ।
अज्ञानोत्थितकर्तृकर्मकलनात् क्लेशानिवृत्तः स्वयं ज्ञानीभूत इतश्चकास्ति जगतः साक्षी पुराणः पुमान् ।।
कयमात्मा ज्ञानीभूतो लक्ष्यत इति चेत् ।
कम्मस्स य परिणाम णोकम्मस्स य तहेव परिणाम ।
ण करेदि एदमादा जो जाणदि सो हवदि णाणी ॥८॥
कर्मणश्च परिणाम नोकर्मणश्च तथैव परिणाम ।
न करोत्येनमात्मा यो जानाति स भवति ज्ञानी ॥८॥
तात्पर्यत्ति:-कम्मरस य परिणाम णोकम्मस्स य तहेच परिणाम ण करेदि एदमादा
जो जाणदि यथा मृत्तिकाकलशमुपादानरूपेण करोति तथा कर्मणः नोकर्मणश्च परिणाम पुद्गलेनोपादान-
कारणभूतेन क्रियमाणं न करोत्सात्मेति यो जानाति सो हवदि णाणी स निश्चयशुद्धात्मानं परमसमाधि-
वलेन भावयन्सन् सानी भवति । इति ज्ञानीभूतजीवलक्षणकथनरूपेण गाथा गता । अथ पुण्यपापादिपरि-
णामान् व्यवहारेण करोतीति प्ररूपयति ।
आत्मख्यातिः-यः खलु मोहरागद्वेपसुखदुःखादिरूपेणांतरुत्प्लवमानं कर्मणः परिणाम स्पर्शरस-
गंधवर्णशब्दबंधसंस्थानस्सोल्यसौम्यादिरूपेण वहिरुप्लवमानं नोकर्मणः परिणामं च समस्तमपि परमार्थतः
पुगलपरिणामपुद्गलयोरेय घटमृत्तिकयोरिव व्याप्यव्यापकभावसद्भावात्पुद्गलद्रव्येण का स्वतंत्रव्यापकेन
स्वयं व्याप्यमानत्वात्कर्मत्वेन क्रियमाणं पुद्गलपरिणामात्मनोर्घटकुंभकारयोरिव व्याप्यव्यापकभावाभावात्
कर्तृकर्मत्वासिद्धी न नाम करोत्यात्मा । किं तु परमार्थतः पुद्गलपरिणामज्ञानपुद्गलयोर्घटकुंभकारवयाप्य-
व्यापकभावाभावात् कर्तृकर्मत्वासिद्धावात्मपरिणामात्मनोर्घटमृत्तिकयोरिव व्याप्यव्यापकभावसद्भावादात्म-
द्रव्येण का स्वतंत्रव्यापकेन स्वयं व्याप्यमानत्वात्पुद्गलपरिणामज्ञानं कर्मत्वेन कुर्वतमात्मानं जानाति
सायंतत्रिविक्तनानीभूतो ज्ञानी स्यात् । न चैवं ज्ञातुः पुद्गलपरिणामो व्याप्यः पुद्गलात्मनोनॆयज्ञायकसंबंध-
व्यवहारमात्र सत्यपि पुद्गलपरिणामनिमित्तकस्य ज्ञानस्यैव ज्ञातुर्व्याप्यत्वात् ।
व्याप्यव्यापकता तदात्मनि भवेन्नैवातदात्मन्यपि च्याप्यव्यापकभावसंभवमृते का कर्तृकर्मस्थितिः ।
इत्युद्दामविवेकघस्मरमहो भारेण भिंदस्तमो ज्ञानीभूय तदा स एप लसितः कर्तृत्वशून्यः पुमान् ॥४९॥
पुद्गलकर्मजानतो जीवस्य सह पुद्गलेन कर्तृकर्मभावः किं भवति किं न भवतीति चेत् ।
कत्ता आदा भणिदो ण य कत्ता केण सो उवाएण ।
धम्मादी परिणामे जो जाणदि सो हवदि णाणी ॥१॥

·४६ सनातनजैनग्रंथमालायां- की आत्मा भणितः न च कर्ता केन स उपायेन । धर्मादीन् परिणामान् यः जानाति स भवति ज्ञानी ।। ८१॥ तात्पर्यवतिः-कत्ता आदा भणिदो कर्तात्मा भणितःणय कत्ता सो न च कर्ता भवति स आत्मा केण उवायेण केनाप्युपायेन नयविभागेन । केन नयविभागेनेति चेत् निश्चयेन अकर्ता व्यव- हारेण कति । कान् धम्मादी परिणामे पुण्यपापादिकर्मजनितोपाधिपरिणामान् जो जाणदि सो हवदि णाणी ख्यातिपूजालाभादिसमस्तरागादिविकल्पोपाधिरहितसमाधौ स्थित्वा यो जानाति स ज्ञानी भवति । इति निश्चयनयन्यवहाराभ्यामकर्तृत्वकर्तृत्वकथनरूपेण गाथा गता । अथ पुद्गलकर्म जानतो जीवस्य पुद्गलेन सह तादात्म्यसंबंधो नास्तीति निरूपयति । णवि परिणमदि ण गिलदि उपजादि ण परदवपन्जाये। णाणी जाणतो वि हु पुग्गलकम्मं अणेयविहं ॥८॥ नापि परिणमति न गृहात्युत्पद्यते न परद्वन्यपर्याये । ज्ञानी जानबपि खलु पुद्गलकर्मानेकविधं ॥२॥ तात्पर्यत्तिा-पुग्गलकम्म अणेयविहं कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्येणोपादानकारणभूतेन क्रिय- माणं पुद्गलकर्मानेकविधं भूलोत्तरप्रकृतिभेदभिन्नं जाणतो विहु विशिष्टभेदज्ञानेन जाननपि हुस्फुटं सः कः कर्ता णाणी सहजानंदैकस्वभावनिजशुद्धात्मरागाद्यानवयोर्भेदज्ञानी णवि परिणपदि ण गिण्हदि उप्पजदिण परदचपज्जाये तत्पूर्वोक्तं परद्रव्यपर्यायरूपंकर्म निश्चयेन मृत्तिकाकलशरूपेणेव न परिणमति न तादात्म्यरूपतया गृह्णाति न च तदाकारणोत्पद्यते । कस्मादिति चेत् मृचिकाकलशयोरिव तेन पुद्गल- कर्मणा सह तादात्म्यसंबंधाभावात् । तत एतदायाति पुद्गलकर्म जानतो जीवस्य पुद्गलेन सह निश्चयेन कर्तृकर्मभावो नास्तीति । अथ स्वपरिणाम संकल्पविकल्परूपं जानतो जीवस्य तत्परिणामनिमित्तनोदया- गतकर्मणा सह तादात्म्यसंबंधो नास्तीति दर्शयति । आत्मख्यातिः यतो यं प्राप्यं विकार्य निर्वय च व्याप्यलक्षणं पुद्गलपरिणामं कर्म पुद्गलद्रव्येण स्वयमंतापकत्वेन भूत्वादिमध्यांतेषु व्याप्य तं गृह्णता तथा परिणमता तथोत्पद्यमानेन च क्रियमाणं जान- नपि हि ज्ञानी स्वयमंतापको भूत्वा बहिःस्थस्य परद्रव्यस्य परिणाम मृत्तिकाकलशमिवादिमध्यांतेषु व्याप्य न तं गृह्णाति न तथा परिणमति न तथोत्पद्यते च । ततः प्राप्यं विकार्य निर्वयं च व्याप्यलक्षणं परद्रव्य- परिणाम कर्माकुर्वाणस्य पुद्गलकर्म जानतोपि ज्ञानिनः पुद्गलेन सह न कर्तृकर्मभावः । स्वपरिणामं जानतो जीवस्य सह पुरलेन कर्तृकर्मभावः किं भवति किं न भवति इति चेत् । णवि परिणमदि ण गिदि उप्पजदि ण परदव्वपजाये। णाणी जाणंतो वि हु सगपरिणामं अणेयविहं ॥३॥ नापि परिणमति न गृह्णात्युत्पद्यते न परद्रव्यपर्याये । ज्ञानी जाननपि खलु खकपरिणाममनेकविध ॥८३॥ तात्पर्यवृत्तिः-सगपरिणाम अणेयविहं क्षायोपशमिकं संकल्पविकल्परूपं स्वेनात्मनोपादान- कारणभूतेन क्रियमाणं स्वपरिणाममनेकविधं पाणी जाणतो वि निर्विकारस्वसंवेदनज्ञानीजीवः स्वपरमात्मनो विशिष्टभेदज्ञानेन जानन्नपि हु स्फुटं गवि परिणमदि णगिण्हदि उप्पज्जादि ण परदन्व- पज्जाये तस्य पूर्वोक्तस्वकीयपरिणामस्य निमित्तमूतसमुदायागतं पुदलकर्मपर्यायरूपं मृत्तिकाकळशरूपेणेब शुद्धनिश्चयनयेन न परिणमति न तन्मयत्वेन गृह्णाति न तत्पर्यायेणोत्पद्यते च । कस्मात् मृत्तिकाकलशयारिव हु ·४७ समयप्राभृतं । तेन पुद्गलकर्मणा सह परस्परोपादानकारणाभावादिति । एतावता किमुक्तं भवति स्वकीयक्षायोपशमिक- परिणामनिमित्तमुदयागतं कर्म जानतोपि जीवस्य तेन सह निश्चयेन कर्तृकर्मभावो नास्तीति । अथ पुद्गलकर्मफलं जानतो जीवस्य पुद्गलकर्मफलनिमित्तेन द्रव्यकर्मणा सह निश्चयेन कर्तृकर्मभावो नास्तीति कथयति । आत्मख्याति:-यतो यं प्राप्यं विकार्य निर्वयं च व्याप्यलक्षणमात्मपरिणाम कर्म आत्मना स्वय- मंतापकेन भूत्वादिमध्यांतेषु व्याप्य तं गृह्णता तथा परिणमता तथोत्पद्यमानेन च क्रियमाणं जानन्नपि हि ज्ञानी स्वयमंतापको भूत्वा बहिःस्थस्य परद्रव्यस्य परिणामं मृत्तिकाकलशमिवादिमध्यांतेषु व्याप्य न तं गृह्णाति न तथा परिणमति न तथोत्पद्यते च । ततः प्राप्यं विकार्य निर्वयं च च्याप्यलक्षणं परद्रव्य- परिणामं कर्माकुर्वाणस्य स्वपरिणाम जानतोपि ज्ञानिनः पुरलेन सह न कर्तृकर्मभावः । पुद्गलकर्मफलं जानतो जीवस्य सह पद्लेन कर्तृकर्मभावः किं भवति किं न भवतीति चेत् । णवि परिणमदि ण गिहदि उप्पजदि ण परदब्वपजाए। णाणी जाणतो वि हु पुग्गलकम्मफलमणंतं ॥४॥ नापि परिणमति न गृहात्युत्पद्यते न परद्रव्यपर्याये । ज्ञानी जाननपि खलु पुद्गलकर्मफलमनंतं ॥४॥ तात्पर्यवृत्तिः-पुग्गलकम्मफलमणंतं. उदयागतव्यकर्मणोपादानकारणभूतेन क्रियमाणं सुखदुःखरूपशक्यपेक्षयानंतकर्मफलं गाणी जाणतो वि हु वीतरागशुद्धात्मसंवित्तिसमुत्पन्नसुखामृत- रसतृप्तो भेदज्ञानी निर्मलविवेकभेदज्ञानेन जानन्नपि हि स्फुटं ण परिणमदि ण गिहदि उप्पज्जादि ण परदन्यपज्जाये वर्तमानसुखदुःखरूपं शक्तयपेक्षानिमित्तमुदयागतं परपर्यायरूपं पुद्गलकर्म मृत्तिकाकलश- रूपेणेव शुद्धनयेन न परिणमति न तन्मयत्वेन गृह्णाति न तत्पर्यायेणोत्पद्यते च । कस्मादिति चेत् मृत्ति- काकलशयोरिव तेन द्रव्यकर्मणा सह तादात्म्यलक्षणसंबंधाभावादिति । किं च विशेषः यदि पुद्गलकर्मरूपेण न परिणमति न गृह्णाति न तदाकारेणोत्पद्यते । तर्हि किं करोति ज्ञानी जीवः मिथ्यात्वविषयकषायख्याति- पूजालाभभोगाकांक्षारूपनिदानवंधशल्यादिविभावपरिणामकर्तृवभोक्तृत्वविकल्पशून्यं पूर्णकलशवच्चिदानंदैक- स्वभावेन भरितावस्थं शुद्धात्मानं निर्विकल्पसमाधौ ध्यायतीति भावार्थः । एवमात्मा निश्चयेन द्रव्यकर्मादिकं परद्रव्यं न परिणमतीत्यादिव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथा त्रयं गतं । अथ जीवपरिणाम स्वपरिणाम स्वपरिणाम- फलं च जडस्त्रभावत्वादजानतः पुद्गलस्य निश्चयेन जीवेन सह कर्तृकर्मभावो नास्तीति प्रतिपादयति । आत्मख्यातिः-यतो यं प्राप्यं विकार्य निर्वयं च व्याप्यलक्षणं सुखदुःखादिरूपं पुद्गलकर्मफलं कर्म पुद्गलद्रव्येण स्वयमंतापकेन भूत्वादिमध्यतिषु व्याप्य तद्गृह्णता तथा परिणमता तथोत्पद्यमानेन च क्रियमाणंजानन्नपि हि ज्ञानी स्वयमंतापको भूत्वा बहिःस्थस्य परद्रव्यस्य परिणाम मृत्तिकाकलशमिवादिमध्यां तेषु व्याप्य न तं गृह्णाति न तथा परिणमति न तथोत्पद्यते च । ततः प्राप्यं विकार्य निर्व च व्याप्यल- क्षणं परद्रव्यपरिणामं कर्माकुर्वाणस्य सुखदुःखादिरूपं पुद्गलकर्मफलं जानतोपि ज्ञानिनः पुद्गलेन सह न कर्तृकर्मभावः । जीवपरिणाम स्वपरिणाम स्वपरिणामफलं चाजानतः पुद्गलद्रव्यस्य सह जीवेन कतृकर्मभावः किं भवति किं न भवतीति चेत् । . णवि परिणमदि ण गिढदि उप्पज्जदि ण परदब्वपज्जाए। पुग्गलदव्वं पि तहा परिणमइ सएहिं भावेहिं ॥८॥ नापि परिणमति न रहात्युत्पद्यते न परद्रव्यपर्याये । शुद्गलद्रव्यमपि तथा परिणमति खर्भावैः ॥८॥ .

·सनातनजैनग्रंथमालायां- तात्पर्यवृत्तिः–णविं परिणमदि ण गिलदि उप्पज्जाद ण परदन्वपजाए यथा जीवो निश्चयेनानंतसुखादिस्वरूपं त्यक्त्वा पुद्गलद्रव्यरूपेण न परिणमति न च तन्मयत्वेन गृह्णाति न तत्पर्याये- णोत्पद्यते । पुग्गलदव्वं पि वहा तथा पुद्गलद्रव्यमपि स्वयमंतापकं भूत्वा मृत्तिकाद्रव्यकलशरूपेणेव चिंदानंदेकलक्षणजीवस्वरूपेण न परिणमति न च जीवस्वरूपं तन्मयत्वेन गृहाति न च जीवपर्यायेणोत्प-. द्यते । तर्हि किं करोति परिणमाइ सरहिं भावहिं परिणमति स्वकीयैर्वर्णादिस्वभावैः परिणामैर्गुणधर्म- रिति । कस्मादिति चेत् मृत्तिकाकलशयोरिव जीवेन सह तादात्म्यलक्षणसंबंधाभावादिति । एवं पुद्गलद्रव्य- मपि जीवेन सह न परिणमतीत्यादिव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथा गता । अथ यद्यपि जीवपुद्गलपरिणामयोर- न्योन्यनिमित्तमात्रत्वमस्ति तथापि निश्चयनयेन तयोर्न कर्तृकर्मभावं इत्यावेदयति । आत्मख्यातिः–यतो जीवपरिणाम स्वपरिणाम स्वपरिणामफलं चाप्यजानन् पुद्गलद्रव्यं स्वयमंत- र्व्यापकं भूत्वा परद्रव्यस्य परिणाम मृत्तिकाकलशमिवादिमध्यांतेपु व्याप्य न तं गृह्णाति न तथा परिणमति न तथोत्पद्यते । किं तु प्राप्यं विकार्य निर्वखं च व्याप्यलक्षणं स्वभावं कर्म स्वयमंतापकं भूत्वादिमध्या- तेषु व्याप्य तमेव गृह्णाति तथैव परिणमति तथैवोत्पद्यते च । ततः प्राप्यं विकार्य निर्वयं च व्याप्यलक्षणं परद्रव्यपरिणाम कर्माकुर्वाणस्य जीवपरिणाम स्वपरिणाम स्वपरिणामफलं चाजानतः पुद्गलद्रव्यस्य जीवन सह न कर्तृकर्मभावः। ज्ञानी जाननपीमां स्वपरपरिणतिं पुदलश्चाप्यजानन् व्याप्तृव्याप्यत्वमंतः कलयितुमसही नित्यमत्यंतभेदात् । अज्ञानात्कर्तृकर्मभ्रममतिरनयो ति तावन्न यावत् विज्ञानार्चिश्वकास्ति क्रकचवददयं भेदमुत्पाद्य सद्यः ॥३०॥ जीवपुद्गलपरिणामयोरन्योन्यनिमित्तमात्रत्वमस्ति तथापि न तयोः कर्तृकर्मभाव इत्याह- जीवपरिणामहेहूँ कम्मत्तं पुग्गला परिणमंति । पुग्गलकम्मणिमित्तं तहेव जीवो वि परिणमदि ॥८६॥ णवि कुव्वदि कम्मगुणे जीवो कम्मं तहेव जीवगुणे । अण्णोण्णणिमित्तेण दु परिणाम जाण दोहपि ॥७॥ एदेण कारणेण दु कत्ता आदा सएण भावेण । पुग्गलकम्मकदाणं ण दु कत्ता सब्वभावाणं ॥८८॥ नीवपरिणामहेतुं कर्मत्वं पुद्रलाः परिणमंति । पुद्गलकर्मनिमित्वं तथैव जीवोपि परिणमति ॥८६॥ नापि करोति कर्मगुणान् जीवः कर्म तथैव जीवगुणान् । अन्योन्यनिमिचेन तु परिणाम जानीहि द्वयोरपि ।।८७॥ एतेन कारणेन तु की आत्मा स्वकेन भावेन । पुदलकर्मकृत्तानां न तु कर्चा सर्वभावानां ॥८॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवपरिणामहे, कम्मतं पुग्गला परिणमंति यथा कुंभकारनिमित्तेन मृत्तिकाघटरूपेण परिणमति तथा जीवसंबंधिमिथ्यात्वरागादिपरिणामहेतुं लब्ध्वा कर्मवर्गणायोग्यं पुद्गलद्रव्यं कर्मत्वेन परिणमति पुग्गलकम्मणिमित्तं तहेव जीवो वि परिणमदि यथैव च घटनिमित्तेन एवं घटं करोमीति कुंभकारः परिणमति तथैवोदयागतपुद्गलकर्महेतुं कृत्वा जीवोपि निर्विकारचिच्चमत्कारपरिणति- मलभमानः सन् मिथ्यात्वरागादिविभावेन परिणमतीति । अथ–णवि कुचदि कम्मगुणे जीवो यद्यपि परस्परनिमित्तेन परिणमति तथापि निश्चयनयेन जीवो वर्णादिपुद्गलकर्मगुणान्न करोति । कम्मं तहेव ·सममप्राभूतं। ४९ जीवगुणे कर्म च तथैवानंतज्ञानादिजीवगुणान्न करोति अण्णोग्णणिमित्तेण दु परिणाम जाण दोण्हपि यद्यप्युपादानरूपेण न करोति तथाप्यन्योन्यनिमित्तेन घटकुंभकारयोरिव परिणाम जानीहि द्वयोरपि जीवपुद्गलयोरिति । अथ-एदेण कारणेण दु कत्ता आदा सएण भावेण एतेन कारणेन पूर्वसूत्रद्वयन्याख्यानरूपेण तु निर्मलात्मानुभूतिलक्षणपरिणामेन शुद्धोपादानकारणभूतेनाव्यावाधानंतसुखा- दिशुद्धभावानां कर्ता । तद्विलक्षणेनाशुद्धोपादानकारणभूतेन रागाद्यशुद्धभावानां कर्ता भवत्यात्मा । कथं । यथा मृत्तिकाकलशस्वेति पुग्गलकम्मकदाणं ण दु कचा सञ्चभावाणं पुद्गलकर्मकृतानां न तु कर्ता सर्वभावानां ज्ञानावरणादिपुद्गलकर्मपर्यायाणामिति । एवं जीवपुद्गलपरस्परनिमित्तकारणव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । अथ तत एतदायाति-जीव स्वपरिणामैरेव सह निश्चयनयेन कर्वकर्मभावो भोक्तृभोग्य भावश्च भवति। आत्मख्यातिः-यतो जीवपरिणाम निमित्तीकृत्य पुद्गलाः कर्मत्वेन परिणमंति पुगलकर्मनिमित्ती- कृत्य जीवोपि परिणमतीति जीवपुद्गलपरिणामयोरितरेतरहेतुत्वोपन्यासेपि जीवपुद्गलयोः परस्परं व्याप्य व्यापकभावाभावाज्जीवस्य पुद्गलपरिणामानां पुद्गलकर्मणोपि जीवपरिणामानां कर्तृकर्मत्वासिद्धौ निमित्तन- मित्तकभावमात्रस्याप्रतिपिद्धत्वादितरेतरनिमित्तमात्रीभवनेनैव द्वयोरपि परिणामः । ततः कारणान्मृत्तिक- या कलशस्येव स्वन भावेन खस्य भावस्य करणाजीवः खभावस्य कर्ता कदाचित्स्यात् । मृत्तिकया वसनस्येव स्वेन भावेन परभावस्य कर्तुमशक्यात्वात्पुद्गलभावानां तु कर्ता न कदाचिदपि स्यादिति निश्चयः । ततःस्थित- मेतज्जीवस्य खपरिणामरेव सह कर्तृकर्मभावो भोत्कृभोग्यभावश्च । णिच्छयणयस्य एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि । वेदयदि पुणो तं चेव जाण अत्ता हु अत्ताणं ॥८॥ निश्चयनयस्यैवमात्मात्मानमेव हि करोति । वेदयते पुनस्तं चैव जानीहि आत्मा त्वात्मानं ॥८९॥ सात्पर्यचिः-णिच्छयणयस्य एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि यथा यद्यपि समीरो निमित्तं भवति तथापि निश्चयनयेन पारावार एव कल्लोलान् करोति परिणमति च । एवं यद्यपि द्रव्य- कर्मोदयसद्भावासद्भावात् शुद्धाशुद्धभाषयोनिमित्तं भवति तथापि निश्चयेन निर्विकारपरमखसंवेदनशान- परिणतः केवलज्ञानादिशुद्धभावात् तथैवाशुद्धपरिणतस्तु सांसारिकसुखदुःखाद्यशुद्धभावांश्चोपादानरूपेणा- स्मैव करोति । अत्र परिणामानां परिणमनमेव कर्तृत्वं ज्ञातव्यमिति न केवलं करोति वेदयदि पुणोतं चेव माण अत्ता दु अनाणं वेदयत्यनुभवति मुंक्त परिणमति पुनश्च स्वशुद्धात्मभावनोत्थसुखरूपेण शुद्धो- पादानेन तदेव शुद्धात्मानमशुद्धोपादानेनाशुद्धात्मानं च । स कः कर्ता ! आत्मेति जानीहि । एवं निश्चयकर्त- स्वभोक्तृत्वन्याख्यानरूपेण गाथा गता । अथ लोकव्यवहारं दर्शयति । आत्मख्यानिः यथोत्तरंगनिस्तरंगावस्थयोः समीरसंचरणासंचरणनिमित्तयोरपि समीरपारावारयो व्याप्यव्यापकभावाभावात्कर्तृकर्मत्वासिद्धौ पारावार एव स्वयमंतापको भूत्वादिमध्यांतेषूत्तरंगनिस्तरंगा- वस्थ व्याप्योत्तरंग निस्तरंग त्वात्मानं कुर्वन्नात्मानमेकमेव कुर्वन् प्रतिभाति न पुनरन्यत् । यथा स एव च भाव्यभावकभावाभावात्परभावस्य परेणानुभवितुमशक्यत्वादुत्तरंग निस्तरंग त्वात्मानमनुभवनात्मानमेकमेवा- नुभवन् प्रतिभाति न पुनरन्यत् । तथा संसारनिःसंसारावस्थयोः पुद्गलकर्मविपाकसंभवासंभवनिमित्तयोरपि पुद्गलकर्मजीवयोव्याप्यव्यापकभावाभावात्कर्तृकर्मत्वासिद्धौ जीव एव खयमंतापको भूत्वादिमध्यांतेषु स- संसारनिःसंसारावस्थे व्याप्य ससंसार निःसंसारं वात्मानं कुर्वनात्मानमेकमेव कुर्वन् प्रतिभातु मा पुनरन्यत् । तथायमेव च भाव्यभावकभावाभावात् परभावस्य परेणानुभवितुमशक्यत्वात्ससंसारं निःसंसारं वात्मानमनुः भवन्नात्मानमेकमेवानुभयन्प्रतिभातु मा पुनरन्यत् । अथ व्यवहारं दर्शयति ।

·१० सनातनजैनग्रंथमालायो- ववहारस्स दुआदा पुग्गलकम्मं करेदि अणेयविहं । तं चेव य वेदयदे पुग्गलकम्मं अणेयविहं ॥१०॥ च्यवहारस्य त्वात्मा पुदलकर्म करोति नैकविध । सच्चेव पुनर्वेदयतें पुदलकर्मानेकविधं ॥१०॥ तात्पर्यवृत्तिः-वहारस्स दु आदा पुग्गलकम्मं करेदि अणेयविहं यथा लोके यद्यपि मृत्पिड उपादानकारणं तथापि कुंभकारो घटं करोति तत्कलं च जलधारणमूल्यादिकं मुंक्त इति लोकानामनादि- रूढोस्ति व्यवहारः । तथा यद्यपि कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यमुपादनकारणभूतं तथापि व्यवहारनयस्याभि- प्रायेणात्मा पुद्गलकर्मानेकविध मूलोत्तरप्रकृतिभेदभिन्नं करोति तं चेव यवेदयदे पुग्गलकम्म अणेयविह तथैव च तमेवोदयागतं पुद्गलकर्मानेकविधं इयनिष्ठपंचेद्रियविषयरूपेण वेदयति अनुभवति इत्यज्ञानिना निर्विषयशुद्धात्मोपलंमसंजातसुखामृतरसावादरहितानामनादिरूदोस्ति व्यवहारः । एवं व्यवहारेण सुख- दुःखकर्तृत्वभोक्तृत्वकथनमुख्यतया गाथा यता । इति ज्ञानिजीवस्य विशेपन्याख्यानरूपेणैकादशगायाभि- द्वितीयांतराधिकारो व्याख्यातः । अतः परं पंचविंशतिगाथापर्यंत द्विक्रियावादिनिराकरणरूपेण व्याख्यानं करोति । तत्र चेतनाचेत- नयोरेकोपादनकर्तृत्वं द्विक्रियावादित्वमुच्यते तस्य संक्षेपव्याख्यानरूपेण जदिपुग्गलफम्ममिणं इत्यादि गाथाद्वयं भवति । तद्विवरणद्वादशगाथासु मध्ये पुग्गलकम्माणिमिचं इत्यादिगाथाक्रमेण प्रथमगाथापदं स्वतंत्र । तदनंतरमञ्चानिज्ञानिजीवकर्तृत्वाकर्तृत्वमुख्यतया परमप्पाणं कुन्वी इत्यादिद्वितीयपदं । अतः परं तस्यैव द्विक्रियावादिनः पुनरपि विशेषव्याख्यानार्थमुपसंहाररूपेणैकादशगाथा भवंति । तत्रैकादश- गाथासु मध्ये व्यवहारनयमुख्यत्वेन ववहारस्स दु इत्यादि गाथात्रयं । तदनंतरं निश्चयनयमुख्यतया जो पुग्गलदव्याणं इत्यादिसूत्रचतुष्टयं । ततश्च द्रव्यकर्मणामुपचारकर्तृत्वमुख्यत्वेन जी हि हेदुभूदे इत्यादिसूत्रचतुष्टयमिति समुदायेन पंचविंशतिगाथाभिस्तृतीयस्थले समुदायपातनिका । तद्यथा-अथेदं पूर्वोक्तं कर्मकर्तृत्वभोक्तृत्वनयविभागव्याख्यानं कर्मतापन्नमनेकांतेन सम्मतमप्येकांतनयेन मन्यते । किं मन्यते भावकमवनिश्चयेन द्रव्यकर्मापि करोतीति चेतनाचेतनकार्ययोरेकोपादानकर्तृत्वलक्षणं द्विक्रियावादित्वं स्यात् । तान् द्विक्रियावादिनो दूषयति । आत्मख्यातिः यथांताप्यव्यापकभावेन मृत्तिकया कलशे क्रियमाणे भाव्यभावकभावेन मृत्तिकयैवानुभूयमाने च बहिन्याप्यव्यापकमावेन कलशसंभवानुकूलं व्यापारं कुर्वाणः कलशकृततोयोपयो- गजा तृप्ति भाव्यभावकभावनानुभवंश्च कुलालः कलशं करोत्यनुभवति चेति लोकानामनादिरूढोस्ति ताव- व्यवहारः, तथांताप्यव्यापकभावेन पुद्गलद्रव्येण कर्माण क्रियमाणे भाव्यभावकभावेन पुद्गलद्रव्येणैवा- नुभूयमाने च बहिर्व्याप्यव्यापकभावेनाज्ञानात्पुद्गलकर्मसंभवानुकूलं परिणामं कुर्वाणः पुद्गलकर्मविपाकसंपा- दितविषयसन्निधिप्रधावितां सुखदुःखपरिणतिं भाव्यभावकभावेनानुभवंश्च जीवः पुद्गलकर्मकरोत्यनुभवति चेत्यज्ञानिनामासंसारप्रसिद्धोस्ति तावद्व्यवहारः । अथैनं दूषयति । जदि पुग्गलकम्ममिणं कुम्वदि तं चेव वेदयदि आदा। दो किरियावादित्तं पसजदि सम्मं जिणावमदं ॥११॥ यदि पुद्गलकर्मेदं करोति तच्चैव वेदयते आत्मा । तिक्रियाव्यतिरिक्तः प्रसजति स जिनावमतं ॥११॥ तात्पर्यवृत्तिः-जदि पुग्गलकम्ममिणं कुव्वदितं चेव वेदयदि आदा यदि चेत्पुद्गलकर्मोदय- मुपादनरूपेण करोति तदेव च पुनरुपादानरूपेण वेदयत्सनुभवत्यात्मा दोकिरियावादिचं पसजदि ·समयप्रामृत ५९. तदा चेतनाचेतनक्रियाद्वयस्योपादानकर्तृत्वरूपेण द्विक्रियावादित्वं प्रसजतिं प्राप्नोति । अथवा दो किरि- याविदिरिचो पसनदि सो तत्र पाठांतरे द्वाभ्यां चेतनाचेतनक्रियाभ्यामध्यतिरिक्ताऽभिन्नः प्रसजति प्रामोति स पुरुषः । सम्मं जिणावमदं तच्च व्याख्यानं जिनानां सम्यगसंमतं । यश्चेदं व्याख्यानं मन्यते स निजशुद्धात्मोपादयरुचिरूपं निर्विकारचिच्चमत्कारमात्रलक्षणं शुद्धोपादानकारणोत्पन्नं निश्चयसम्यक्त्वमलभ- मानो मिघ्यााष्टिर्भवतीति । अथ कुतो द्विक्रियावादी मिथ्यादृष्टिर्भवतीति.प्रश्ने प्रत्युत्तरं प्रयच्छंतस्तमेवाथैः प्रकारांतरेण दृढयति। आत्मख्यातिः-इह खलु क्रिया हि तावदखिलापि परिणामलक्षणतया न नाम परिणामतोस्ति मिन्ना, परिणामोपि परिणामपरिणामिनोरमिन्नवस्तुत्वात्परिणामिनो न मिन्नस्ततो या काचन क्रिया किल' सकलापि सा क्रियावतो न भिन्नति क्रियाकोरव्यतिरिक्ततायो. वस्तुस्थित्या प्रतपत्यां यथा व्याप्यव्यापक- मावन स्वपरिणामं करोति, भाव्यभावकभावेन तमेवानुभवति च जीवस्तथा व्याप्यव्यापकमावेन पुद्गल- कर्मापि यदि कुर्यात् भाव्यभावकभावेन तदेवानुभवेच्च ततों यं स्वपरसमवेतक्रियावयाव्यतिरिक्ततायां प्रस- जयां खपरयोः परस्परविभागप्रत्यस्तमनादनेकात्मकमेकमात्मानमनुभवन्मिध्यादष्टितया सर्वज्ञावमतः स्यात् । कुतो द्विक्रियानुभावी मिध्यादृष्टिरिति चेत् । जमा दु अत्तभावं पुग्गलभावं च दोवि कुव्वंति। तेण दु मिच्छादिछी दोकिरियावादिणो हुँति ॥१२॥ यसाचात्मभावं पुद्गलभावं च द्वावपि कुवैति । तेन तु मिथ्याटयो द्विक्रियावादिनो भवति ॥१२॥ तात्पर्यतिः-जमा दु अचमा पुग्गलभावं च दोवि कुवंति यस्मादात्मभावं चिद्रूपं पुद्गलभावं चाचेतनं जडखरूपं द्वयमप्युपादानरूपेण कुर्वति तेणदु मिच्छादिहीदोकिरियानादिणी हुंति ततस्तेन कारणेन चेतनाचेतनक्रियाद्वयवादिनः पुरुषा मिथ्यादृष्टयो भवंतीति । तथाहि-यथा कुंभकारः खकीयपरिणाममुपादानरूपेण करोति तथा घटमपि यद्यपादानरूपेण करोति तदा कुंभकारस्याचेतनत्वं घटरूपत्वं प्रामोति । घटस्य वा चेतनकुंभकाररूपत्वं प्राप्नोतीति । तथा जीवोपि यद्यपादानरूपेण पुद्गल- दन्यकर्म करोति तदा जीवस्याचेतनपुद्गलद्रव्यत्वं प्रामोति । पुद्गलकर्मणो वा चिद्रूपं जीवत्वं प्रामोति । कि च शुभाशुभ कर्म कुर्वेहमिति महाहंकाररूपं तमो मिथ्याज्ञानिनां न नश्यति तर्हि केषां नश्यतीति चेत् विषयसुखानुभवानंदवर्जिते. वीतरागस्वसंवेदनवेद्यं भूतार्यनयनकलव्यवस्थापिते चिदानंदैकस्वभावे शुद्धपर- मात्मद्रव्ये स्थितानामेव समस्तशुभाशुभपरभावशून्येन निर्विकल्पसमाधिलक्षणेन शुद्धोपयोगमावनावलेन सज्ञानिनामेव विलयं विनाशं गच्छति । तस्मिन्महाहंकारविकल्पजाले नष्टे सति पुनरपि बंधो न भवतीति ज्ञात्वा वहिर्द्रव्यविषये इदं करोमि इदं न करोमीति दुराग्रहं त्यक्त्वा रागादिविकल्पजालशून्ये पूर्णकलशव- चिदानंदैकस्वभावेन भरितावस्थे स्वकीयपरमात्मनि निरंतरं भावना कर्तव्येति भावार्थः । इति द्विक्रियावादि- संक्षेपव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाद्वयं गतं । अथ तस्यैव विशेषव्याख्यानं करोति । आत्मख्याति:-यतः किलात्मपरिणामं पुद्गलपरिणामं च कुर्वतमात्मानं मन्यते द्विक्रियावादिन- स्ततस्ते मिथ्यादृष्टय एवेति सिद्धांतः । भावैकद्रव्येण द्रव्यद्रयपरिणामः क्रियमाणः प्रतिभातु । यथा किल कुलालः कलशसंभवानुकूलमारमव्यापारपरिणाममात्मनो व्यतिरिक्तमात्मनोऽव्यतिरिक्ततया परिणतिमात्रया क्रियया क्रियमाणं कुर्वाणः प्रतिभाति न पुनः कलशकारणाहंकारनिर्भरोपि स्वव्यापारानुरूपं मृत्तिकायाः कलशपरिणाम मृत्तिकायाः अव्यतिरिक्तमृत्तिकायाः अव्यतिरिक्ततया परिणतिमात्रया क्रियया क्रियमाणं कुर्वाणः प्रतिभाति । तथात्मापि पुद्गलकर्मपरिणामानुकूलमज्ञानादात्मपरिणाममात्मनोऽव्यतिरिक्तमात्मनो .

·सनातनजनग्रंथमालायां- व्यतिरिक्ततया परिणतिमात्रया क्रियया क्रियमाणं कुर्वाणः प्रतिभातु मा पुनः पुनलपरिणामकरणाहंकार- निर्भरोपि स्वपरिणामानुरूपं पुद्गलस्य परिणाम पुद्गलादव्यतिरिक्तं पुद्गलादन्यतिरिक्तया परिणतिमात्रया क्रियया क्रियमाणं कुर्वाणः प्रतिभातु । यः परिणमति स कर्ता यः परिणामो भवेत्तु तत्कर्म।या परिणतिः क्रिया सा त्रयमपि भिन्नं न वस्तुतया ॥५१॥ एकः परिणमति सदा परिणामो जायते सदैकस्य । एकस्य परिणतिः स्यादनेकमप्येकमेव यतः ॥१२॥ नोमी परिणमतः खलु परिणामो नोभयोः प्रजायत । उभयोर्न परिणतिः स्याद्यदनेकमनेकमेव सदा ॥५॥ नैकस्य हि कर्तारौ द्वौ स्तो द्वे कर्मणी न चैकस्य । नैकस्य च क्रिये द्वे एकमनेकं यतो न स्यात् ॥५४॥ आसंसारत एव धावति परं कुर्वेहमित्युच्चकैः दुर्वारं ननु मोहिनामिह महाहंकाररूपं तमः । तद्भूतार्थपरिग्रहेण विलयं यद्येकवारं व्रजेत् तत्किं ज्ञानघनस्य बंधनमहो भूयो भवेदात्मनः ॥५५॥ बात्मभावान्करोत्यात्मा परभावान्सदा परः । आत्मैव ह्यात्मनो भावाः परस्य पर एय ते ॥५६॥, पुग्गलकम्मणिमित्रं जह आदा कुणदि अप्पणो भावं । पुग्गलकम्मणिमित्तं तह वेददि अप्पणो भावं ॥१३॥ पुद्गलकनिमितं ययात्मा करोति आत्मनः भावं । शुद्गलकर्यनिमित्तं तथा वेदयति आत्मनो भावं ॥९शा नात्पर्यवत्तिः- पुग्गलकम्मणिमित्रं जह आदा कुणदि अप्पणो भावं उदयागतं द्रव्य- कर्मनिमित्तं कृत्वा यथात्मा निर्विकारस्वसंवित्तिपरिणामशून्यः सन्करोल्यात्मनः संबंधिनं सुखदुःखादिभावं परिणाम पुग्गलकम्माणिमित्र तह वेददि अप्पणो भावं तथैवोदयागतद्रव्यकर्मनिमित्तं लब्ध्वा स्वशु- द्धात्मभावनोत्थवास्तवसुखास्वादमवेदयन्सन् तमेव कर्मोदयजनितस्वकीयरागादिभावं वेदयत्यनुभवति । न च द्रव्यकर्मरूपपरभावमित्यभिप्रायः । अथ चिद्रूपानात्मभावानात्मा करोति तथैवाचिद्रूपान् द्रव्यकर्मादि- परभावानु परःपुद्गलः करोतीयाख्याति । मिच्छत्तं पुण दुविहं जीवमजीवं तहेव अण्णाणं । अविरदि जोगो मोहो कोधादीया इमे भावा ॥१४॥ मिथ्यात्वं पुनदिविघं जीवो जीवस्तथैवाझानं । अविरतियोगो मोहः क्रोधाद्या इमे भावाः ॥१४॥ तात्पर्यवृत्तिः-मिच्छत्तं पुण दुविहं जीवमजीव मिथ्यात्वं पुनर्द्विविधं जीवस्वभावमजीवस्व- भावं च तहेव अण्णाणं अविरदि जोगो मोही कोषादीया इमे भावा तथैव चाज्ञानमविरतियोगो मोहः क्रोधादयोऽमीभावाः पर्यायाः जीवरूपा अजीवरूपाश्च भवंति मयूरमुकुरंदवत् । तद्यथा-यथा मयू- रेण भाव्यमाना अनुभूयमाननीलपीतायाहारविशेपा मयूरशरीराकारपरिणता मयूर एव चेतना एव । तथा निर्मलात्मानुभूतिच्युतजीवेन भाव्यमाना अनुभूयमानाः सुखदुःखादिविकल्पा जीव एवाशुद्धनिश्चयेन चेतना एव । यथा च मुकुरंदन स्वच्छतारूपेण भाव्यमानाः प्रकाशमानमुखप्रतिबिंवादिविकारा मुकुरंद एव अचेतना एव तथा कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्येणोपादानभूतेन क्रियमाणा ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मपर्यायाः पुद्गल एव अचेतना एवेति । अथ कतिविधौ जीवाजीवाविति पृष्ठे प्रत्युत्तरमाह । यात्मख्याति:-मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरतिरित्यादयो हि भावाः ते तु प्रत्येक मयूरमुकरंदवनी- बाजीवाभ्यां भाव्यमानत्वाज्जीवाजीवौ । तथाहि-यथा नीलकृष्णहरितपीतादयो भावाः स्वद्रव्यस्वभावत्वेन नयूरेण मान्यमानाः मयूर एवं। यथा च नीलहरितपीतादयो भावाः स्वच्छताविकारमात्रेण मुकुरदेन भाव्यमान

·.
समयप्राभृतं ।
मुकुरंद एम । तथा मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरातिरित्यादयो भावाः स्वद्रव्यस्वभावत्वेनाजीवेन भाज्यमाना अजीव
एव । तथैव च मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरतिरित्यादयो भावाश्चैतन्यविकारमात्रेण जीवेन भाव्यमाना जीव
एव । काविह जीवानीवाविति चेत् ।
पुग्गलकम्मं मिच्छं जोगो अविरदि अणाणमनीवं ।
उवओगो अण्णाणं अविरदि मिच्छत्त जीवो दु ॥१५॥
पुगलकर्म मिथ्यात्वं योगोऽविरतिरक्षानमनीवः ।
उपयोगोऽज्ञानमविरतिमिथ्यात्वं च जीवस्तु ॥१५॥
तात्पर्यवृत्तिः-पुग्गलकम्मं मिच्छ जोगो अधिरदि अणाणमज्जीवं पुद्गलकर्मरूपं मिथ्यात्वं
योगोऽविरतिरज्ञानमित्यजीवः । वओगो अण्णाणं अविरदि मिच्छत्त जीवो दु उपयोगरूपो भाव-
रूपः शुद्धास्मादितत्त्वभावविषये विपरीतपरिच्छित्तिविकारपरिणामो जीवस्याज्ञानं । निर्विकारस्वसंवित्तिविपरी-
तव्रतपरिणामविकारोऽविरतिः । विपरीताभिनिवेशोपयोगविकाररूपं शुद्धीवादिपदार्थविषये विपरीतश्रद्धानं
मिथ्यात्वमिति जीवः । जीव इति कोर्थः । जीवरूपा भावप्रत्यया इति । अथ शुद्धचैतन्यस्वभावजीवस्य कयं
मिथ्यादर्शनादिविकारो जात इति चेत् ।
आत्मख्याति:-यः खलु मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरतिरित्यादिरजीवस्तदमूर्ताचैतन्यपरिणामादन्यत्
मूर्त पुद्गलकर्म, यस्तु मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरतिरित्यादि जीवः स मूर्तात्पुद्गलकर्मणोऽन्यश्चैतन्यपरिणामस्य
विकारः । मिथ्यादर्शनादिचैतन्यपरिणामस्य विकारः कुत इति चेत् ।
उवओगस्स अणाई परिणामा तिण्णिमोहजुत्तस्स ।
मिच्छत्तं अण्णाणं अविरदिभावो य णादव्वो ॥१६॥
उपयोगस्यानादयः परिणामात्रयो मोहयुक्तस्य ।
मिथ्यात्वमज्ञानमविरतिभावश्च ज्ञातव्यः ॥९॥
तात्पर्यवृत्तिः-उवभोगस्स अणाई परिणामा तिण्णिं उपयोगलक्षणत्वादुपयोग आत्मा
तस्य संबंधित्वेनानादिसंतानापेक्षया त्रयः परिणामा ज्ञातव्याः । कथंभूतस्य तस्य मोहजुत्तस्स मोहयुक्तस्य ।
के ते परिणामाः । मिच्छत्तं अण्णाणं अविरदिभावो य मादयो मिथ्यात्वमज्ञानमविरतिमावश्चेति
ज्ञातव्य इति । तथाहि यद्यपि शुद्धनिश्चयनयेन शुद्धबुद्धकस्वभावो जीवस्तथाप्यनादिमोहनीयादिकर्म-
वंधवशान्मिथ्यात्वाज्ञानाविरतिरूपास्त्रयः परिणामविकाराः संभवंति । तत्र शुद्धजीवस्वरूपमुपादेयं मिथ्यात्वा-
दिविकारपरिणामा हेया इति भावार्थः । अथात्मनो मिथ्यात्वादित्रिविधपरिणामविकारस्य कर्तृत्वमुपदिशति ।
आत्मख्यातिः-उपयोगस्य हि स्वरसत एव समस्तवस्तुस्वभावभूतस्वरूपपरिणामसमर्थत्वे सत्य-
नादिवस्त्वंतरभूतमोहयुक्तत्वान्मिध्यादर्शनमज्ञानमविरतिरिति त्रिविधः परिणामविकारः स तु तस्य स्फटिकस्व-
च्छताया इव परतोपि प्रभवन् दृष्टः । यथाहि स्फटिकस्वच्छतायाः स्वरूपपरिणामसमर्थत्वे सति कदाचिन्नील-
हरितपीततमालकदलीकांचनपात्रोपाश्रययुक्तत्वान्नीलो हरितः पीत इति त्रिविधः परिणामविकारो दृष्टस्तथोप-
योगस्यानादिमिध्यादर्शनासानाविरतिस्वभाववस्त्वंतरभूतमोहयुक्तत्वान्मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरतिरिति त्रिविधः
परिणामविकारो दृष्टव्यः । अथात्मनस्त्रिविधपरिणामाविकारस्य कर्तृत्वं दर्शयति ।
एदेसु य उवओगो तिविहो सुद्धो णिरंजणो भावो ।
जं सो करेदि भावं उवओगो तस्स सो कत्ता ॥१७॥

·सनातनजैनग्रंथमालायां- एतेषु चोपयोगविविधः शुदो निरंजनो भावः। यं स करोति भावमुपयोगस्तस्य स कर्चा ॥१७॥ तात्पर्यवृत्तिा-एदेसु य एतेषु च मिथ्यादर्शनज्ञानचारित्रेषूदयागतेपु निमित्तभूतेषु सत्सु उवओगो शानदर्शनोपयोगलक्षणत्वादुपयोग आत्मा तिविहो कृष्णनीलपीतत्रिविधोपाधिपरिणतस्फटि- कवत्रिविधो भवति । परमार्थेन तु सुद्धो शुद्धो रागादिभावकर्मरहितः णिरंजणो निरंजनो ज्ञानावरणादि द्रव्यकर्माजनरहितः । पुनश्च कथंभूतः भावो भाक्पदार्यः । अखंडैकप्रतिभासमयज्ञानस्वभावेनेकविधोफि पूर्वोक्तमिथ्यादर्शनज्ञानचारित्रपरिणामविकारेण त्रिविधो भूत्वा जं सो करेदि भावं परिणामं करोति स आत्मा उवओगो चैतन्यानुविधायिपरिणाम उपयोगो मण्यते तल्लक्षणत्वादुपयोगरूपः । तस्स सो कचा निर्विकारस्वसंवेदनशानपरिणामच्युतः सन् तस्यैव मिथ्यात्वादित्रिविधविकारपरिणामस्य कर्त्ता भवति । न च द्रव्यकर्मण इति भावः । अथात्मनो मिथ्यात्रिविधपरिणामविकारकर्तृत्वे सति कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यं स्वत एवोपादानरूपेण कर्मत्वेन परिणमतीति कथयति । आत्मख्याति:-अथैवमयमनादिवस्त्वंतरभूतमोहयुक्तत्वादात्मन्युप्लवमानेषु मिथ्यादर्शनाचानाविरति- भावेषु परिणामविकारेषु त्रिष्वेतेषु निमित्तमूतेषु परमार्थतः शुद्धनिरंजनानादिनिधनवस्तुसर्वस्वभूतचिन्मात्र, भावत्वेनेकविधोप्यशुद्धसांजनानेकमावत्वमापद्यमानस्त्रिविधो भूत्वा स्वयमज्ञानीभूतः कर्तृत्वमुपढौकमानो विकारेण परिणम्य यं यं भावमात्मनः करोति तस्य तस्य किलोपयोगः कर्त्ता स्यात् । अयात्मनस्त्रिविधपरि- णामविकारकर्तृत्वे सति पुद्गलद्रव्यं स्वत एव कर्मत्वेन परिणमतीसाह । जं कुणदि भावमांदा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । कम्मत्तं परिणमदे तह्मि सयं पुग्गलं दव्वं ॥९॥ यं करोति भावमात्मा का स भवति तस्य भावस्य । कर्मत्वं परिणमते तस्मिन् स्वयं पुद्गलद्रव्यं ॥९॥ तात्पर्यवृत्ति:- कुणदि भावमादा कचा सो होदि तस्स भावस्स यं भावं मिथ्यात्वा- दिविकारपरिणामं शुद्धस्वभावच्युतः सन् आत्मा करोति तस्य भावस्य स कर्ता भवति कम्मत्तं परिण- मदे तम्हि सयं पुग्गलं दव्वं तस्मिन्नेव त्रिविधविकारपरिणामकर्तृत्वे सति कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यं खयमेवोपादानरूपेण द्रव्यकर्मत्वेन परिणमति । गारुडादिमंत्रपरिणतपुरुषपरिणामे सति देशांतरे स्वयमेव तत्पुरुषव्यापारमंतरेणापि विषापहारबंधाविध्वंसस्त्रीविडंबनादिपरिणामवत् । तथैव च मिथ्यात्वरागादिविभाव- विनाशकाले निश्चयरतत्रयस्वरूपशुद्धोपयोगपरिणामे सति गारुडमंत्रसामर्थेन निर्बीजविषवत् । स्वयमेव नीर- सीभूय पूर्वबद्धं द्रव्यकर्म जीवात्पृथग्भूत्वा निर्जरां गच्छतीति भावार्थः । एवं खतंत्रव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाषदं गतं । अथ निश्चयेन वीतरागस्वसंवेदनञ्चानस्याभाव एकाज्ञानं भण्यते । तस्मादज्ञानादेव कर्म प्रभवतीति तात्पर्यमाह। आत्मख्यातिः-आत्मा ह्यात्मना तथापरिणमनन यं भावं किल करोति तस्यायं कर्त्ता स्यात्सा- धकवत् तस्मिन्निमित्ते सति घुद्गलद्रव्यं कर्मत्वेन स्वयमेव परिणमते । तथाहि-यथा साधकः किल तथा- विधध्यानभावेनात्मना परिणममानो ध्यानस्य कर्ता स्यात् । तस्मिंस्तु ध्यानभावे सकलसाध्यभावानुकूल- तया निमित्तमात्रीभूते सति साधकं करिमंतरेणापि स्वयमेव वाध्यते विषयव्याप्तयो, विडंव्यंते योषितो, ध्वंस्यंते बंधास्तथायमज्ञानादात्मा मिथ्यादर्शनादिभावनात्मनो परिणममाने मिथ्यादर्शनादिभावस्य कर्ता स्यात् । तस्मिंस्तु मिथ्यादर्शनादौ भावे स्वानुकूलतया निमित्तमात्रीभूते सत्यात्मानं कर्तारमंतरेणापि पुल- द्रव्यं मोहनीयादिकर्मत्वेन स्वयमेव परिणमते । अज्ञानादेव कर्म प्रभवतीति तात्पर्यमाह ।

·समयप्राभृतं। परमप्पाणं कुव्वदि अप्पाणं पि यं परं करंतो सो। अण्णाणमओ जीवो कम्माणं कारगो होदि ॥१९॥ परमात्मानं कुर्वनात्मानमपि च परं कुर्वन् सः । अज्ञानमयो जीवः कर्मणो कारको भवति ॥१९॥ तात्पर्यवृत्ति:-परंपरद्रव्यंभात्रकर्मद्रव्यकर्मरूपं अप्पाणं कुब्वदि परद्रव्यात्मनोभेदज्ञानामावादा- त्मानं करोति अप्पाणंपिय परं करंतो शुद्धात्मानं च परं करोति यः सो अण्णाणमओ जीवो कम्माणं कारगो होदि स चाज्ञानमयो जीवः कर्मणां कर्ता भवति । तद्यथा-यथा कोपि पुरुषः शीतोष्णरूपायाः पुद्गलपरिणामावस्थायास्तथाविधशीतोष्णानुभवस्य चैकत्वाभ्यासाद्भेदमजानन् शीतोहमुष्णोहमिति प्रकारेण शीतोष्णपरिणतेः कर्ता भवति। तथा जीवोपि निजशुद्धात्मानुभूतेमिनाया उदयागतपुद्गलपरिणामावस्थाया- स्तनिमित्तसुखदुःखानुभवस्य चैकत्वाध्यवसायारोपात् परद्रव्यात्मनोः समस्तरागादिविकल्परहितस्वसंवेदन- ज्ञानाभावाद्भेदमजानन्नहं सुखीदुःखीति प्रकारेण परिणमत्कर्मणां कर्ता भवतीति भावार्थः । अथ वीतराग- स्वसंवेदनज्ञानात्सकाशात्कर्म न प्रभवतीत्याह । आत्मख्याति:-अयं किलाज्ञानेनामा परात्मनोः परस्परविशेषानिर्णाने सति परमात्मानं कुर्वन्ना- मानं च परं कुर्वन्स्वयमज्ञानमयीभूतः कर्मणां कर्ता प्रतिभाति । तथाहि-तथाविधानुभवसंपादनसमर्थायाः रागद्वेषसुखदुःखादिरूपायाः पुद्गलपरिणामावस्थायाः शीतोष्णानुभवसंपादनसमर्थायाः शीतोष्णायाः पुद्गल- परिणामावस्थाया इव पद्लादभिन्नत्वेनात्मनो नित्यमेवासंतभिन्नायास्तन्निमित्तं तथाविधानुभवस्य चात्मनो मिन्नत्वेन पुद्गलान्नित्यमेवात्यंतभिन्नस्याज्ञानात्परस्परविशेपानिर्शाने सत्येकत्वाध्यासात् शीतोष्णरूपेणैवात्मना परिणमितुमशक्येन रागद्वेषसुखदुःखादिरूपेणाज्ञानात्मना परिणममानो ज्ञानस्याज्ञानत्वं प्रकटीकुर्वन्स्वयम- ज्ञानमयीभूत एपोहं रज्ये इत्यादिविधिना रागादेः कर्मणः कर्ता प्रतिभाति । ज्ञानात्तु न कर्म प्रभवतीत्याह । परमप्पाणमकुव्वी अप्पाणं पि य परं अकुव्वंतो। सो णाणमओ जीवो कम्माणमकारगो होदि ॥१०॥ परमात्मानमकुर्वन्नात्मानमपि च परमकुर्वन् । स ज्ञानमयो जीवः कर्मणामकारको भवति ॥१०॥ तात्पर्यवृत्ति:-परं परं परद्रव्यं बहिर्विषये देहादिकमभ्यंतरे रागादिकं भावकर्मद्रव्यकर्मरूपं वा अप्पाणमकुव्वी भेदविज्ञानवलेनात्मानमकुर्वन्नात्मसंबंधमकुर्वन् अप्पाणं पिय परं अकुबंतो शुद्धद्रव्य- गुणपर्यायस्वभावं निजात्मानं च परमकुर्वन् सो णाणमओ जीवो कम्माणमकारगो होदि से निर्म- लात्मानुभूतिलक्षणभेदज्ञानी जीवः कर्मणामकर्ता भवतीति । तथाहि-यथा कश्चित् पुरुषः शीतोष्णरू- पायाः पुद्गलपरिणामावस्थायास्तथाविधशीतोष्णानुभवस्य चात्मनः सकाशाद्भेदज्ञानात् शीतोहमुष्णोहमिति परिणतेः कर्ता न भवति । तथा जीवोपि निजशुद्धात्मानुभूतेभिनायाः पुगलपरिणामावस्थायास्तन्निमित्त- सुखदुःखानुभवस्य च स्वशुद्धात्मभावनोत्यसुखानुभवभिन्नस्य भेदज्ञानाभ्यासात्परात्मनोर्मेदज्ञाने सति रागद्वपमोहपरिणाममकुर्वाणः कर्मणां कर्ता न भवति । ततः स्थितं ज्ञानात्कर्म न प्रभवतीत्यभिप्रायः । अथ कथमज्ञानात्कर्म प्रभवतीति पृष्ठे गाथाद्वयेन प्रत्युत्तरमाह । आत्मख्यातिः अयं किल ज्ञानादात्मा परात्मनोः परस्परविशेषनिर्ज्ञाने सति परमात्मानमकुर्व- नात्मानं च परमकुर्वन्स्वयं ज्ञानमयीभूतः कर्मणामकर्ता प्रतिभाति । तथाहि-तथाविधानुभवसंपादनसम- र्यायाः रागद्वेषसुखदुःखादिरूपायाः पुद्गलपरिणामावस्थायाः शीतोष्णानुभवसंपादनसमर्थायाः शीतोष्णायाः .

·५६ सनातननग्रंथमालायो- पुद्गलपरिणामावस्थाया इव पुद्गलादिभिन्नत्वेनात्मनो नित्यमेवासंतमिन्नीयास्तनिमित्तं तथाविधानुभवस्य चात्मनो भिन्नत्वेन पुद्गलान्नित्यमेवात्यंतभिन्मस्य ज्ञानात्परस्परविशेपनि ने सति नानात्वविवेकाच्छीतोष्ण- रूपेणैवात्मना । परिणमितुमशक्येन रागद्वेषसुखदुःखादिरूपेणाज्ञानात्ममा मनागप्यपरिणममानो ज्ञानस्य ज्ञानत्वं प्रकटीकुर्वन् स्वयं ज्ञानमयीभूतः एषोहं जानाम्येव, रज्यते तु पुद्गल इत्यादिविधिना समप्रस्यापि रागादेः कर्मणो ज्ञानविरुद्धस्याकर्ता प्रतिभाति । कथमज्ञानात्कर्म प्रभवतीति चेत् । तिविहो एसुवओगो अस्सवियप्पं करेदि कोधोहं । कत्ता सस्सुवओगस्स होदि सो अतभावस्स ॥१०॥ त्रिविध एष उपयोग भात्मविकल्प करोति क्रोधोई । की तस्योपयोगस्य भवति स आत्मभावस्य ॥१०॥ तात्पर्यवृत्तिः-तिविहो एसुचओगो त्रिविधस्त्रिप्रकार एप प्रत्यक्षीभूत उपयोगलक्षणत्वादुपयोग आत्मा अस्सवियप्यं करेदि स्वस्थभावस्यामावादसद्विकल्पं मिथ्याविकल्पं करोति । केन रूपेण कोषोई क्रोधोहमित्यादि कत्ता तस्सुवओगस्स होदि सो स जीवः तस्य क्रोधाद्युपयोगस्य विकल्पस्य क भवति। कथंभूतस्य अत्तभावस्स आत्मभावस्याशुद्धनिश्चयेन जीवपरिणामस्येति । तथाहि सामान्येनाज्ञानरूपे- गैकविधोपि विशेषेण मिथ्यादर्शनज्ञानचारित्ररूपेण त्रिविधो भूत्वा एष उपयोग आत्मा क्रोधाद्यात्मनो - व्यभावकभावापन्नयोः । भाव्यभावकभावापन्नयोः कोर्थः? भान्यः क्रोधादिपरिणत आत्मा, भावको रंजक श्वांतरात्मभावनाविलक्षणो भावक्रोधः । इत्थंभूतयोयो:र्देशानाभावाद्भदेमजानानीवकल्पस्वरूपाद् भ्रष्टः सन् क्रोधोहमित्यात्मनो विकल्पमुत्पादयति, तस्यैव क्रोधाद्युपयोगपरिणामस्याशुद्धनिश्चयेन कर्ता भवतीति भावार्थः। एवमेव च क्रोधपदपरिवर्त्तनेन मानमायालोभमोहरागद्वेपकर्मनोकर्ममनोवचनकायश्रोत्रचक्षुणरसनस्पर्श- नसूत्राणि षोडश व्याख्येयानि अनेन प्रकारेणाविक्षिप्तचित्तस्त्रभावशुद्धात्मतत्त्वविलक्षणा असंख्येयलोकमात्र- प्रमिता विभावपरिणामा ज्ञातव्या इति । अथ- आत्मख्याति:-एष खलु सामान्येनाज्ञानरूपो मिथ्यादर्शनाज्ञानाविरतिरूपस्त्रिविधः सविकार- चैतन्यपरिणामः परात्मनोरविशेषदर्शनेनाविशेषज्ञानेनाविशेषविरत्या च समस्तं भेदमपहृत्य भाव्यभावक- भावापन्नयोश्चेतनाचेतनयोः सामान्याधिकरण्येनानुभवनानोवोहमित्यात्मनो विकल्पमुत्पादयति । ततोयमात्मा क्रोधोहमितिभ्रांत्या सविकारेण चैतन्यपरिणामेन परिणमन् तस्य सविकारचैतन्यपरिणामरूपस्यात्मभावस्य कर्ता स्यात् । एवमेव च क्रोधपदपरिवर्तनेन मानमायालोभमोहरागद्वेपकर्मनोकर्ममनोवचनकायश्रोत्रचक्षु- Cणरसनस्पर्शनसूत्राणि षोडश व्याख्येयान्यनया दिशान्यान्यप्यूह्यानि । तिविहो एसुवओगो अस्सवियप्पं करेदि धम्मादि। कत्ता तस्सुवओगस्स होदि सो अत्तभावस्स ।।१०२॥ त्रिविध एष उपयोग आत्मविकल्प करोति धर्मादिकं । कर्ता तस्योपयोगस्य भवति स आत्मभावस्य ।।१०२॥ तात्पर्यवृत्ति:-तिविहो एसुवओगो सामान्येनाज्ञानरूपेणैकविधोपि विशेपेण मिथ्यादर्शनज्ञान- चारित्ररूपेण त्रिविधः सन्नेप उपयोग आत्मा अस्सवियप्पं करेदिधम्मदि परद्रव्यात्मनोईयज्ञायकभावा- पन्नयोरविशेपदर्शनेनाविशेषज्ञानेनाविशेषपरिणत्या च भेदज्ञानाभावाद्भेदमजानन् 'धर्मास्तिकायोहमित्याद्यात्म- मोऽसद्विकल्पमुत्पादयति । कत्ता तस्सुवओगस्स होदि सो अत्तभावस्स निर्मलात्मानुभूतिरहितस्वस्यैव मिष्याविकल्परूपजीवपरिणामस्याशुद्धनिश्चयेन का भवति । ननु धर्मास्तिकायोहमित्यादि कोपि न ते ·५७ समयप्रामृतं । तत्कयं घटत इति अत्र परिहारः । धर्मास्तिकायोयमिति योसौ परिछित्तिरूपविकल्पो मनसि वर्तते सोप्युप- चारेण धर्मास्तिकायो भण्यते। यथा घटाकारविकल्पपरिणतिज्ञानं घट इति । तथा तद्धर्मास्तिकायोयमित्यादि- विकल्पः यदा ज्ञेयतत्त्वविचारकाले करोति जीवः तदा शुद्धात्मस्वरूपं विस्मरति तस्मिन्विकल्पे कृते सति धर्मोहमिति विकल्प उपचारेण घटत इति भावार्थः । ततः स्थितं शुद्धात्मसंवित्तेरभावरूपमञ्चानं कर्मकर्व- वस्य कारणं भवति। आत्मख्यातिः-एप खल्लु सामान्येनाज्ञानरूपो मिथ्यादर्शनाज्ञानाविरतिरूपत्रिविधः सविकारश्चै- तन्यपरिणामः परस्परमविशेपदर्शनेनाविशेपज्ञानेनाविशेषविरत्या च समस्तं भेदमपहत्य ज्ञेयज्ञायकभावाप- नयोः परात्मनोः सामान्याधिकरण्येनानुभवनाद्धर्मोहमधर्मोहमाकाशमहं कालोहं पुद्गलोहं जीवांतरमहमित्या- मनो विकल्पमुत्पादयति । ततोयमात्मा धर्मोहमधर्मोहमाकाशमहं कालोहं पुद्गलोहं जीवांतरमहमिति भ्रांत्या सोपाधिना चैतन्यपरिणामेन परिणमन् तस्य सोपाधिचैतन्यपरिणामत्वरूपस्यात्मभावस्य कर्ता स्यात् । ततः स्थितं कर्तृत्वमूलमज्ञानं । एवं पराणिदव्वाणि अप्पयं कुणदि मंदबुद्धीओ। अप्पाणं अवि य परं करेदि अण्णाणभावेण ॥१०॥ एवं पराणि द्रव्याणि आत्मानं करोति मंदबुद्धिस्तु । आत्मानमपि च परं करोति अज्ञानभावेन ॥१०३।। तात्पर्यवृतिः-एवं एवं पूर्वोक्तगाथाद्वयकथितप्रकारेण पराणि दवाणि अप्पर्य कुणादि क्रोधोहमित्यादिवद्धर्मास्तिकायोहमित्यादिवच्च क्रोधादिस्वकीयपरिणामरूपाणि तथैव धर्मास्तिकायादिज्ञेय- रूपाणि च परद्रयाणि आत्मानं करोति । सः कः कर्ता मंदबुद्धीओ मंदबुद्धिनिर्विकल्पसमाधिलक्षण- भेदविज्ञानरहितः अप्पाणं अविय परं करेदि शुद्धबुद्धकखभावमात्मानमपि च परं स्वस्वरूपाद्भिनं करोति रागादिपु योजयतीत्यर्थः । केनं अण्णाणभावेण अज्ञानभावेनेति । ततः स्थितं क्रोधादिविषये भूतावि- घदृष्टांतन धर्मादिक्षयविषये ध्यानाविष्टदृष्टांतनैव शुद्धात्मसंवित्यभावरूपमज्ञानं कर्मकर्तृत्वस्य कारणं भवति । तद्यथा-यथा कोपि पुल्यो भूतादिग्रहाविष्टो भूतात्मनार्भेदमजानन् सन्मानुपोचितशिलास्तंभचालनादि- कमद्भुतन्यापार कुर्वन्सन् तस्य व्यापारस्य कर्ता भवति । तथा जीवोपि वीतरागपरमसामायिकपरिणतशु- दोपयोगलक्षणभेदज्ञानाभावात्कामक्रोधादिशुद्धात्मनोयोर्भेदमजानन् क्रोवोहं कामोहमित्यादिविकल्पं कुर्व- न्सन् कर्मणः कर्ता भवति । एवं क्रोधादिविषये भूताविष्टदृष्टांतो गतः । तथैव च यथा कश्चिद् महामहि- पादिध्यानाविष्टो महिषाद्यात्मनोईयो दमजानन्महामहिपोहं गरुडोहं कामदेवोहमग्निरहं दुग्धधारासमाना- मृतराशिरहमित्याद्यात्मविकल्पं कुर्वाणः सन् तस्य विकल्पस्य कर्ता भवति । तथा च जीवोपि सुखदुःखादि- समताभावनापरिणतशुद्धोपयोगलक्षणभेदज्ञानाभावाद्धर्मादिशेयपदार्थानां शुद्धात्मानश्च भेदमजानन् धर्मा- स्तिकायोहमित्याद्यात्मविकल्पं करोति, तस्यैव विकल्पस्य कर्ता भवति । तस्मिन् विकल्पकर्तृत्वे सति द्रव्य- कर्मबंधी भवतीति । एवं धर्मास्तिकायादिज्ञेयपदार्थविषये ध्यानदृष्टांतो गतः । हे भगवन् धर्मास्तिकायोयं जीवोयमित्यादिशेयतत्त्वविचारविकल्ये क्रियमाणे यदि कर्मबंधो भवतीति तर्हि ज्ञेयतत्त्वविचारो वृथेति न कर्तव्यः । नैवं वक्तव्यं । त्रिगुप्तिपरिणतनिर्विकल्पसमाधिकाले यद्यपि न कर्तव्यस्तथापि तस्य त्रिगुप्तिध्यान- स्याभावे शुद्धात्मानमुपादेयं कृत्वा आगमभापया तु मोक्षमुपादेयं कृत्वा सरागसम्यक्त्वकाले विषयकषाय- वंचनार्थ कर्तव्यः । तेन तत्त्वविचारेण मुख्यवृत्त्या पुण्यबंधो भवति परंपरया निर्वाणं च भवतीति नास्ति दोपः । किंतु तत्र तत्वविचारकाले वीतरागस्वसंवेदनज्ञानपरिणतः शुद्धात्मा साक्षादुपादेयः कर्तव्यः इति शातन्यं । ननु वीतरागस्वसंवेदनविचारकाले नीतरागविशेषणं किमिति क्रियते प्रचुरेण भवद्भिः। किं ८ ·सनातनजैनग्रंथमालाया- सरागमपि स्वसंवेदनज्ञानमस्तीति ? अत्रोत्तरं । विषयसुखानुभवानंदरूपं स्वसंवेदनज्ञानं सर्वजनप्रसिद्ध सरागमप्यस्ति । शुद्धात्मसुखादिभूतिरूपं स्वसंवेदनज्ञानं वीतरागमिति । इदं व्याख्यानं स्वसंवेदनज्ञानव्या- ख्यानकाले सर्वत्र ज्ञातव्यमिति भावार्थः । ततः स्थितमेतत् शुद्धात्मानुभूतिलक्षणसम्यग्ज्ञानानश्यति कर्मकर्तृत्वं । आत्मख्याति:-यत्किल क्रोधोहमित्यादिवद्धर्मोहमित्यादिवच्च परद्रव्याण्यात्मीकरोत्यात्मानमपि पर- द्रन्यीकरोत्येवमात्मा, तदयमशेपवस्तुसंबंधविधुरनिरवधिविशुद्धचैतन्यधातुमयोप्यज्ञानादेव सविकारसोपाधी- छतचैतन्यपरिणामतया तथाविधस्यात्मभावस्य कर्ता प्रतिभातीत्यात्मनो भूताविष्टध्यानाविष्टस्येव प्रतिष्ठित कर्तृत्वमूलमज्ञानं । तथाहि-यथा खलु भूताविष्टोऽज्ञानाद्भूतात्मानावेकीकुर्वन्नमानुपोचितविशिष्टचेष्टावष्टंम- निर्भरभयंकरारंभगंभीरामानुपव्यवहारतया तथाविधस्य भावस्य कर्ता प्रतिभाति । तथायमात्माप्यनानादेव भाव्यभावको परात्मानावेकीकुर्वन्नविकारानुभूतिमात्रभावकानुचितविचित्रभान्यक्रोधादिविकारकरंचितचैतन्य- परिणामविकारतया तथाविधस्य भावस्य कर्ता प्रतिभाति । यथा वा परीक्षकाचार्यादेशेन मुग्धः कश्चिन्म- हिपध्यानाविष्टो ज्ञानान्महिषात्मानावेकीकुर्वन्नात्मन्य_कपविपाणमहामहिपत्वाध्यासात्प्रच्युतमानुपोचितापव- रकद्वारविनिस्सरणतया तथाविधस्य भावस्य कर्ता प्रतिभाति । तथायमात्माप्यज्ञानाद् ज्ञेयज्ञायकी परात्मा- नावेकीकुर्वन्नात्मनि परद्रव्याध्यासान्नोइंद्रिविषयीकृतधर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवांतरनिरुद्धचैतन्यधातुतय- तथेंद्रियविषयीकृतरूपिपदार्थतिरोहितकेवलबोधतया मृतककलेवरमूछितपरमामृतविज्ञानवनतया च तथा- विधस्य भावस्थ कर्ता प्रतिभाति । ततः स्थितमेतद् ज्ञानानश्यति कर्तृत्वं । एदेण दु सो कत्ता आदा णिच्छयविहिं परिकहिदो। एवं खलु जो जाणदि सो मुंचदि सव्वकत्तित्तं ॥१०॥ एतेन तु स कर्तात्मा निश्चयविद्भिः परिकथितः। एवं खलु यो जानाति स मुंचति सर्वकर्तृत्वं ॥१०॥ तात्पर्यवृत्तिः-एदेण दु सो कचा आदा णिच्छयविहि परिकहिदो एतेन पूर्वोक्तगा- थात्रयव्याख्यानरूपेणाज्ञानभावेन स आत्मा कर्ता भणितः। कैर्निश्चयविद्भिर्निश्चयज्ञैः सर्वक्षैः । तथाहि- वीतरागपरमसामायिकसंयमपरिणताभेदरत्नत्रयस्य प्रतिपक्षमूतेन पूर्वगाथात्रयव्याख्यानप्रकारेणाज्ञानभावेन यदात्मा परिणमति, तदा तस्यैव मिथ्यात्वरागादिरूपस्याज्ञानभावस्य कर्त्ता भवति । ततश्च द्रव्यकर्मबंधो भवति । यदा तु चिदानंदैकस्वभावशुद्धात्मानुभूतिपरिणामेन परिणमति, तदा सम्यग्ज्ञानी भूत्वा मिथ्यात्व- रागादिभावकर्मरूपस्याज्ञानभावस्य कर्ता न भवति । तत्कर्तृत्वाभावपि द्रव्यकर्मबंधोपि न भवति । एवं खलु जो जाणदि सो मुंचदि सबकत्तिचं एवं गाथापूर्वार्द्धव्याख्यानप्रकारेण मनसि योसौ वस्तुस्वरूपं जानाति स सरागसम्यग्दृष्टिः सन्नशुभकर्मकर्तृत्वं मुंचति । निश्चयचारित्राविनाभाविवीतरागसम्य- ग्दृष्टिमूत्वा शुभाशुभसर्वकर्मकर्तृत्वं च मुंचति । एवमचानात्कर्म प्रभवति संज्ञानानश्यतीति स्थितं । इस- ज्ञानिसज्ञानिजीवप्रतिपादनमुख्यत्वेन द्वितीयस्थले गाथापदं गतं । एवं द्विक्रियावादिनिराकरणविशेपव्या- ख्यानरूपेण द्वादशगाथा गताः । अथ पुनरप्युपसंहाररूपेणैकादशगाथापर्यंत द्विक्रियावादिनिराकरणविषये विशेषव्याख्यानं करोति । तद्यथा-परभावानात्मा करोतीति यन्यवहारिणो वदंति स व्यामोह इत्युपदिशति । आत्मख्यातिः -येनायमज्ञानात्परात्मनोरेकत्वविकल्पमात्मनः करोति तेनात्मा निश्चयतः कर्ता प्रतिभाति । यस्त्वेवं जानाति स समस्तं कर्तृत्वमुत्सृजति, ततः स खल्वकर्ता प्रतिभाति । तथाहि-इहाय- मात्मा किलाज्ञानीसन्नज्ञानादासंसारप्रसिद्धन मिलितखादस्वादनेन मुद्रितभेदसंवेदनशक्तिरनादित एव स्यात् ततः परात्मानावेकत्वेन जानाति ततः क्रोधोहमित्यादिविकल्पमात्मनः करोति ततो निर्विकल्पाद- कृतकादेकस्माद्विज्ञानघनात्मभ्रष्टो वारंवारमनेकविकल्पः परिणमन् कर्ता प्रतिभाति । ज्ञानी तु सन् ज्ञाना- ·- समयप्राभृतं । ६९ सदादिप्रसिद्ध्या प्रत्येकखादखादनेनोन्मुद्रितभेदसंवेदनशक्तिः स्यात् । ततोऽनादिनिधनानवरतस्वदमान- निखिलरसांतरविविक्तासंतमधुरचैतन्यैकरसोयमात्मा भिन्नरसाः कपायास्तैः सह यदेकत्वविकल्पकरणं तद- ज्ञानादित्येवं नानात्वेन परात्मानौ जानाति । ततोऽकृतकमेकं ज्ञानमेवाहं न पुनः कृतकोऽनेकः क्रोधादि- रपति क्रोधीहमित्यादिविकल्पमात्मनो मनागपि न करोति ततः समस्तमपि कर्तृत्वमपास्यति । ततो नित्य- मेवोदासीनावस्था जानन् एवास्ते । ततो निर्विकल्पोऽकृतक एको विज्ञानघनो भूतोऽयंतमकर्ता प्रतिभाति। अनानतस्तु सतृणाभ्यवहारकारी ज्ञानं स्वयं किल भवन्नपि रज्यते यः । पीत्वा दधीक्षुमधुराम्टरसातिगृद्ध्या गां दोग्धि दुग्धमिव नूनमसौ रसालं ॥१७॥ अज्ञानान्मृगतृष्णिकां जलधिया धावति पातुं मृगा अज्ञानात्तमसि द्रवति भुजगाध्यासेन रनौ जनाः। अज्ञानाच विकल्पचक्रकरणाद्वातात्तरंगाधिवत् शुद्धज्ञानमया अपि स्वयममी कीभवंयाकुलाः ॥१८॥ ज्ञानाविचकतया तु परात्मनार्यों जानाति हंस इव वाःपयसोविशेपं । चैतन्यधातुमचलं स सदाधिरूढो जानाति एव हि करोति न किंचनापि ॥१९॥ ज्ञानादेव चलनपयसारीष्ण्यरीत्यव्यवस्था ज्ञानादेवोलसति लवणस्वादभेदव्युदासः । ज्ञानादव स्वरसविकसनित्यचतन्यधातोः क्रोधादेश्व प्रभवति भिदा मिंदती कर्तृभावं ॥६or अज्ञानं सानमप्येवं कुर्वन्नात्मानमंजसा । स्यात्कारमात्मभावस्य परभावस्य न कचित् ॥११॥ आत्मा शानं स्वयं ज्ञानं ज्ञानादन्यत्करोति किं । परभावस्य कर्तामा मोहोयं व्यवहारिणां ॥२॥ तथा हि- ववहारेण दु एवं करेदि घडपडरथाणि दव्वाणि । करणाणि य कम्माणि य णोकम्माणीह विविहाणि ॥१०॥ व्यवहारेण स्वात्मा करोति घटपटरथान् द्रव्याणि । करणानि च कर्माणि च नोकर्माणीह विविधानि ॥१०५n तात्पर्यवृत्तिः-चवहारेण दु ऐवं करेदि घडपडरथाणि दवाणि यतो यथा अन्योन्य- व्यवहारणेवं तु पुनः घटपटरथादिवहिव्याणीहापूर्वेण करोत्यात्मा करणाणि य कम्माणि य णोक- म्माणीह विविहाणि तथाभ्यंतरपि करणाणींद्रियाणि च नोकर्माणि इह जगति विविधानि क्रोधादि- द्रव्यकर्माणाहापूर्वणाविशेषेण करोतीति मन्यते, ततोस्ति व्यामोहो मूढत्वं व्यवहारिणां । अथ स व्यामोहः सन्या न भवतीति कथयति । आत्मख्यातिः-व्यवहारिणां हि यतो यथायमात्मात्मविकल्पव्यापाराभ्यां घटादिपरद्रव्यात्मकं वहिःकर्म कुर्वन् प्रतिभाति ततस्तथा क्रोधादिपरद्रव्यात्मकं च समस्तमंत:कर्मापि करोयविशेषादित्यस्ति. व्यामोहः । स न सन्- जदि सो परदव्वाणि य करिज णियमेण तम्मओ होज । जमा ण तम्मओ तेण सो ण तेसिं हवदि कत्ता ॥१०६।। यदि स परद्रव्याणि च कुर्यान्नियमेन तन्मयो भवेत् । यसान तन्मयस्तन स न तेपां भवति कर्ता ॥२०॥ तात्पर्यवृत्तिः-जदि सो परदवाणि य करिज णियमेण तम्मओ होज यदि स आत्मा परद्रव्याणि नियमनकांतरूपेण करोति तदा तन्मयः स्यात् जन्माण तम्मओ तेण सो ण तेसिंहवादि कत्ता यस्मात्सहजशुद्धस्वाभाविकानंतसुखादिस्वरूपं त्यक्त्वा परद्रव्येन सह तन्मयो न भवति । ततः स भित्र भादा इसपि पाठः।

·६० सनातनजैनग्रंथमालायां- आत्मा तेषां परद्रव्याणामुपादामरूपेण कर्ता न भवतीत्यभिप्रायः । अथ न केवलमुपादानरूपेण कर्ता न भवति किंतु निमित्तरूपेणापीत्युपदिशति । आत्मख्यातिः-यदि खल्वयमात्मा परद्रव्यात्मकं कर्म कुर्यात् तदा परिणामपरिणामिभावान्य- थानुपपत्तेनियमेन तन्मयः स्यात् न च द्रव्यांतरमयत्वे द्रव्योच्छेदापत्तेस्तन्मयोस्ति । ततो व्याप्यव्यापकमावन न तस्य कर्तास्ति । निमित्तनैमित्तकमावेनापि न कर्तास्ति । जीवो ण करेदि घडं व पडं णेव सेसगे दव्वे । जोगुवओगा उप्पादगा य सो तेसिं हवदि कत्ता ॥१०७॥ जीवो न करोति घटं नैव पटं नैव शेषकानि द्रव्याणि । योगोपयोगावुत्पादको च तयोर्भवति कर्चा ॥१०॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवो ण करेदि घड व पडं णेव सेसगे दव्वे न केवलमुपादानरूपेण निमित्तरूपेणापि जीवो न करोति घटं न पटं नैव शेषद्रव्याणि । कुत इति चेत् ! निसं सर्वक.ल कर्मकर्तृ- त्वाननुषंगात् । कस्तर्हि करोति जोगुवओगा उप्पादगा य आत्मनो विकल्पव्यापाररूपी विनश्वरौ योगो- पयोगावेव तत्रोत्पादकौ भवतः । सो तेसि हवदि कचा सुखदुःखजीवितमरणादिसमताभावनापरिणता भेदरतत्रयलक्षणमेदविज्ञानाभावाद्यदा काले शुद्धबुद्धकस्वभावात्परमात्मस्वरूपाष्टो भवति तदा स जीव- स्तयोर्योगोपयोगयोः कदाचित्कर्ता भवति । न सर्वदा । अत्र योगशब्देन वहिरंगहस्तादिव्यापारः उपयोग- शब्देन चांतरंगविकल्पो गृह्यते । इति परंपरया निमित्तरूपेण घटादिविषये जीवस्य कर्तृत्व स्यात् यदि पुनः मुख्यवृत्या निमित्तकर्तृत्वं भवति तर्हि जीवस्य नित्यत्वात् सर्वदैव कर्मकर्तृत्वप्रसंगात् मोक्षाभावः । इति व्यवहारव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं अथ वीतरागस्वसंवेदनज्ञानी ज्ञानस्यैव कर्ता न च परभावस्येति कथयति। आत्मख्यातिः–यत्किल घटादिक्रोधादिवा परद्रव्यात्मकं कर्म तदयमात्मा तन्मयत्वानुषंगा व्याप्य- व्यापकभावेन तावन्न करोति नित्यकर्तृत्वानुपंगानिमित्तनमित्तकभावेनापि न तत्कुर्यात् | अनित्यौ योगोप- योगावेव तत्र निमित्तत्वेन कर्तारौ योगोपयोगयोस्त्वात्माविकल्पव्यापारयोः कदाचिदज्ञानेन करणादात्मापि कर्तास्तु तथापि न परद्रव्यात्मककर्मकर्ता स्यात् । ज्ञानी ज्ञानस्यैव कर्ता स्यात् । जे पुग्गलदव्वाणं परिणामा होति णाणआवरणा। ण करेदि ताणि आदा जो जाणदि सो हवदि णाणी ॥१०८ ये पुदलद्रव्याणां परिणामा भवति ज्ञानावरणानि । न करोति तान्यात्मा यो जानाति स भवति ज्ञानी ॥३०॥ तात्पर्याची-जे पुग्गलदवाणं परिणामा होति णाणआवरणा ये कर्मवर्गणायोग्यपु- गलपरिणामाः पर्याया ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मरूपा भवंति ण करेदि ताणि आदा तान् पर्यार्यान् व्याप्य- व्यापकभावेन मृत्तिकाकलशमिवात्मा न करोति गोरसाध्यक्षवत्जो जाणदि सो हवदिणाणी इति यो जा- नाति मिथ्यात्वविषयकषायपरित्यागं कृत्वा निर्विकल्पसमाधौ स्थितः सन्स ज्ञानी भवति । न च परिज्ञानमात्रेण। इदमत्र तात्पर्य । वीतरागस्वसंवेदनज्ञानी जीयः शुद्धनयेन शुद्धोपादानरूपेण शुद्धज्ञानस्यैव कर्ता । किंवदिति चेत्। पीतत्वादिगुणानां सुवर्णवत् उष्णादिगुणानामग्निवत् अनंतज्ञानादिगुणानां सिद्धपरमेष्ठिवदिति । न च मिथ्यात्वरागादिरूपस्याज्ञानभावस्य कति शुद्धोपादानरूपेण शुद्धज्ञानादिभावनामशुद्धोपादानरूपेण मिथ्यात्वरागादिभावनां च तद्रूपेण परिणमन्नेव कर्तृलं जातन्यं । भोक्तत्वं च न च हस्तव्यापारवादीहापूर्वक

·समयमाभृतं ।
घटकुंभकारवदिति । एवमेव च ज्ञानावरणपदपरिवर्तनेन दर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रांतरायसंज्ञैः
सप्तभिः कर्मभेदैः सह मोहरागद्वैपक्रोधमानमायालोमनोर्कममनोवचनकायश्रोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणि
पोडश व्याख्येयानि । अनेन प्रकारेण शुद्धात्मानुभूतिविलक्षणा असंख्येयलोकमात्रप्रमिता अन्येपि विभाव-
परिणामा ज्ञातव्याः। अथाज्ञानी चापि रागादिस्वरूपस्याज्ञानभावस्यैव कर्ता न च ज्ञानावरणादिपरद्रव्य-
स्येति निरूपयति ।
आत्मख्यातिः-ये खलु पुद्गलद्रव्याणां परिणामा गोरसन्याप्तदधिदुग्धमधुराम्लपरिणामवत्पुद्गल-
अन्यन्याप्तत्वेन भवंतो ज्ञानावरणानि भवंति तानि तटस्थगोरसाध्यक्ष इव न नाम करोति ज्ञानी किंतु यथा
त गोरसाध्यक्षस्तदर्शनमात्मन्यातत्वेन प्रभवद्व्याप्य पश्यत्येव तथा पुद्गलद्रव्यपरिणामनिमित्तं ज्ञानमात्मन्या-
प्यत्वन प्रभवयाप्य जानासेव ज्ञानी ज्ञानस्यैव कर्ता स्यात् । एवमेव च ज्ञानाचरणपदपरिवर्तनेन कर्मसूत्रस्य
विभागेनोपन्यासादर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रांतरायसूत्रैः सप्तभिः सह मोहरागद्वेषक्रोधमानमाया-
लोभनोकर्ममनोवचनकायोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्ययानि । अनयादिशान्यान्यप्यू-
पानि | भक्षानी चापि परभावस्य न कर्ता स्यात् ।
जं भावं सुहमसुहं करेदि आदा स तस्स खलु कत्ता।
तं तस्स होदि कम्मं सो तस्स दु वेदगो अप्पा ॥१०९॥
यं भावं शुभमशुभं करोत्यात्मा स तस्य खलु कर्ता ।
तत्तस्य भवति कर्म स तस्य तु वेदक आत्मा ॥१०९॥
तात्पर्यत्तिः-जं भावं मुहममुहं करेदि आदा स तस्स खलु फत्ता सातासातोदयाव-
साम्यां तीनमंदस्वादाभ्यां मुखदुःखरूपाभ्यां वा चिदानंदैकस्वभावेनैकस्याप्यात्मनो द्विधामेदं कुर्वाणः सन्
यं भावं शुभमशुभ वा करात्यात्मनः स्वतंत्ररूपेण ब्यापकत्वात्स तस्य भावस्य खलु स्फुटं कर्ता भवति
तं तस्स हादि कम्मं तदेव तस्य शुभाशुभरूपं भावकर्म भवति । तेनात्मना क्रियमाणत्वात् सो तस्स
दु वेदगो अप्पा स आत्मा तस्य तु शुभाशुभरूपस्य भावकर्मणो वेदको भोक्ता भवति स्वतंत्ररूपेण
भोत्तृत्वात् न च द्रव्यकर्मणः । किं च विशेषः । अज्ञानी जीवो शुद्धनिश्चयनयेनाशुद्धोपादानरूपेण मिथ्या-
त्वरागादिभावानामेव कर्ता न च द्रव्यफर्मणः स चाशुद्धनिश्चयः । यद्यपि द्रव्यकर्मकर्तृत्वरूपासद्भूतव्यव-
हारापेक्षया निश्चयसंगां लभते तथापि शुद्धनिश्चयापेक्षया व्यवहार एव । हे भगवन् रागादीनामशुद्धोपादान-
रूपण कर्तृवं मणितं तदुपादानं शुद्धाशुद्धभेदेन कथं द्विधा भवतीति । तत्कथ्यते। औपाधिकमुपादानमशुद्ध
तप्तायःपिंडवत्, निपाधिरूपमुपादानं शुद्धं पीतत्वादिगुणानां सुवर्णवत् अनंतज्ञानादिगुणानां सिद्धजी-
यवत् उष्णत्वादिगुणानामग्निवत् । इदं व्याख्यानमुपादानकारणव्याख्यानकाले शुद्धाशुद्धोपादानरूपेण
सर्वत्र स्मरणीयमिति भावार्थः । अथ न च परमावः केनाप्युपादानरूपेण कतुं शक्यते ।
आत्मख्यातिः- इह खल्वनादेरज्ञानात्परात्मनोरेकत्वाध्यानेन पुद्गलकर्मविपाकदशाभ्यां मंद-
तीवस्वादाभ्यामचलितविक्षानधनकस्वादस्याप्यात्मनः स्वादं भिंदानः शुभमशुभं वा योयं भावमज्ञानरूप-
मात्मा करोति स आत्मा तदा तन्मयत्वेन तस्य भावस्य भावकत्वाद्भवत्यनुभविता, स भावोपि च तदा
तन्मयन्वन तस्यात्मनो मान्यत्वात् भवस्यनुभाव्यः । एवमज्ञानी चापि परमावस्य न कर्ता स्यात् । न च
परभायः केनापि कर्तु पार्यत ।
जो जहि गुणो दवे सो अण्ण दु ण संकमदि दवे ।
सो अण्णमसंकेतो कह तं परिणामए दव्वं ॥११०॥
यो यस्मिन् गुणो द्रव्ये सोन्यसिस्तु न संक्रामति द्रव्ये ।
सोन्यदसंक्रांतः कयं तत्परिणामयति द्रव्यं ॥१९॥

·.६२ सनातननग्रंथमालायां- तात्पर्यचिः-जो जलि गुणो दवे सो अण्ण दु ण संकमदि दवे यो गुणचेतनस्त- थैवाचतनो वा यस्मिंश्चेतनाचेतने द्रव्ये अनादिसंबंधेन स्वभावत एव स्वत एव प्रवृत्तः सोऽन्यद्रव्ये तु न संक्रमत्येव सोपि सो अण्णमसंकेतो कह तं परिणामए दव्वं स चेतनोऽचतनो वा गुणः कर्ता अन्यदिन्नं द्रव्यांतरमसंक्रांतः सन् कथं द्रव्यांतरं परिणामयेत्तत्कथं कुर्यादुपादानरूपेण न कथमपि । ततः स्थितं आत्मा पुद्गलकर्मणामकर्तेति । आत्मख्याति:-इह किल यो यावान् कश्चिद्वस्तुविशेपोयस्मिन् यावति कस्मिंश्चिच्चिदात्मन्यचिदात्मनि वा द्रव्ये गुणे च स्वरसत एवानादित एववृत्तः सखल्वचलितस्य वस्तुस्थितिसीनो भेत्तुमशक्यत्वात्तस्मिन्नेव वर्तते न पुनः द्रन्यांतरं गुणांतरं वा संक्रामेत । द्रव्यांतरं गुणांतरं वाऽसंक्रामश्च कथं वन्यं वस्तुविशेपं परिणाम- येत् । अतः परभावः केनापि न कर्तुं पार्येत । अतः स्थितः खल्वात्मा पुद्गलकर्मणामकर्ता । दव्वगुणस्स य आदा ण कुणदि पुग्गलमयह्मि कम्मसि । तं उभयमकुव्वंतो तसि कहं तस्स सो कत्ता ॥११॥ द्रव्यगुणस्य चात्मा न करोति पुद्गलमये कर्मणि । तदुभयमकुर्वस्तस्मिन्कयं तस्य स कर्चा (१९९॥ तात्पर्यत्तिः-दचगुणस्स य आदा ण कुणदि पुग्गलमयनि कम्मलि यथा कुंभ- कारः कर्ता मृन्मयकलशकर्मविषये मृत्तिकाद्रव्यस्य संबंधि जडस्वरूपं वर्णादिमृत्तिककलशमिव तन्मयत्वेन न करोति तथात्मापि पुद्गलमयद्रव्यकर्मविपये पुद्गलद्रव्यकर्मसंबंधिजडस्वरूपं वर्णादिपुद्गलद्रव्यगुणसंबंधि- स्वरूपं वा तन्मयत्वेन न करोति तं उभयमकुव्वतो तलि कई तस्म सो कत्ता तदुभयमपि पुद्गल- द्रव्यकर्मस्वरूपं वर्णादितद्गुणं वा तन्मयत्वेनाकुर्वाणः सन् तत्र पुद्गलकर्मविपये स जीवः कथं कर्ता भवति न कथमपि । चेतनाचेतनेन परस्त्ररूपेण न परिणमतीत्यर्थः । अनेन किमुक्तं भवति यथा स्फटिको निर्मलोपि जपापुष्पादिपरोपाधिना परिणमति तथा कोपि सदाशिवनामा सदामुक्तोप्यमूर्तोपि परोपाधिना परिणम्य जगत् करोति तं निरस्तं । कस्मादिति चेत् | मूर्तस्फटिकस्य मूर्तेन सहोपाधिसंबंधो घटते तस्य पुनः सदामुक्तस्यामूर्तस्य कथं मूर्तोपाधिः ? न कथमपि सिद्धजीववत् । अनादिबंधजीवस्य पुनः शक्ति- रूपेण शुद्धनिश्चयेनामूर्तस्यापि व्यक्तिरूपेण व्यवहारेण मूर्तस्य मूर्तोपाधिदृष्टांतो घटत इति भावार्थः । एवं निश्चयनयमुख्यत्वेनगाथाचतुष्टयं गतं । अतः कारणादात्मा द्रव्यकर्म करोतीति यदभिधीयते स उपचारः। आत्मख्यातिः-यथा खल्ल मृन्मये कलशकर्माण मृद्रव्यमृद्गुणयोः स्वरसत एव वर्तमाने द्रव्य- गुणांतरसंक्रमस्य वस्तुस्थित्यैव निपिद्धत्वादात्मानमात्मगुणं वा नाधत्ते स कलशकारः द्रव्यांतरसंक्रममंतरेणा- न्यस्य वस्तुनः परिणमयितुमशक्यत्वात् तदुभयं तु तस्मिन्ननादधानो न तत्वतस्तस्य कर्ता प्रतिभाति । तथा पुगलमयज्ञानावरणादौ कर्मणि पुद्गलद्रव्यपुद्गलगुणयोः स्वरसतएव वर्तमाने द्रव्यगुणांतरसंक्रमस्य विधातुमशक्यन्वादात्मद्रव्यमात्मगुणं वात्मा न खल्वायत्त | द्रव्यांतरसंक्रममंतरेणान्यस्य वस्तुनः परिणमयितु- मशक्यत्वात्तदुभयं तु तस्मिन्ननादधानः कथं तु तत्वतस्तस्य कर्ता प्रतिभायात् । ततः स्थितः खल्वात्मा पुद्गलकर्मणामकर्ता । अतोन्यस्तूपचारः । जीवंशि हेदुभूदे बंधस्स दु पस्सिदूण परिणामं । जीवेण कदं कम्म भण्णदि उवयारमत्तेण ॥११२॥ जीवे हेतुभूते बंधस्य तु दृष्ट्वा परिणामं । जीवेन कृतं कर्म भण्यते उपचारमात्रेण ॥१२॥ .

·समयमाभृतं ।
६३
तात्पर्यवृत्तिः-जीवम्हि हेदुभूदे बंधस्स दु पस्सिदण परिणाम परमोपेक्षसंयममावनाप-
रिणताभेदरसत्रयलक्षणस्य भेदशानस्यामात्र मिध्यात्वरागादिपरिणतिनिमित्तहेतुभूते जीवे सति मेघाडंवर-
चंद्रार्फपरियेपादियोग्यकाले निमित्तभूते सति मेघद्रचापादिपरिणतपुद्गलानामिव कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलानां
सानावरणादिरूपेण द्रव्यकर्मबंधस्य परिणाम पर्यायं दृष्ट्वा जावेण कदं कम्म भण्णदि उवयारमत्तेण
जीवन कृतं कर्मति भण्यंत उपचारमात्रेणेति । अथ तदेवोपचारकर्मकर्तृत्वं दृष्टांतदासताभ्यां दृढयति ।
आत्मख्यातिः-इह खलु पोद्गलिककर्मणः स्वभावादनिमित्तभूतप्यात्मन्यनादेरज्ञानात्तन्निमित्त-
भूननालानभावेन परिणमनानिमितीभूते सति संपद्यमानत्वात् पौगलिकं कर्मात्मनाकृतमिति निर्विकल्प-
विशानधनभष्टानां विकल्पपराणां परयामस्ति विकल्पः । स तूपचारएव न तु परमार्थः । कथं इति चेत् ।
जोधेहि कदे जुद्धे रापण कदंति जं पदे लोगो।
तह ववहारेण कदं णाणावरणादि जीवेण ॥११३॥
योधः कृते युद्धे राज्ञाकृतमिति जल्पते लोकः ।
व्यवहारंण तथा कृतं ज्ञानावरणादि जीवन ।।१३।।
तात्पर्यवृत्तिः-जोधेहि कदे शुद्ध रापण कदति जंपदे कोगो यथा योधैः युद्धे कृते सति
राग युद्धं कृतमिति जत्यति लोकः । तह ववहारेण कदं णाणावरणादि जीवेण तथा व्यवहार-
नयन मृत भण्यते ज्ञानावरणादिकर्म जीवनेति । ततः स्थितमेतत् । यद्यपि शुद्धनिश्चयनयेन शुद्धबुद्धैक-
स्वभावत्वान्नापादयति न करोति न याति न परिणगयति न गृह्णाति च तथापि ।
आत्मख्यातिः यथा युद्धपरिणामेन स्वयं परिणममानैः योधैिः कृते युद्धे युद्धपरिणामेन स्वयम-
परिणनमानस्य गो गक्षा किल कृतं युद्धमित्युपचारो न परमार्थः । तथा ज्ञानावरणादिकर्मपरिणामेन स्वयं
परिणममानन पुगलच्यण भूत ज्ञानावरणादिकणि ज्ञानावरणादिकर्मपरिणामेन स्वयमपरिणममानस्या-
रमनः किलात्मना तं शानावरणादिकर्मत्युपचारो न परमार्थः । अत एतस्थितं ।
उप्पादेदि करेदि य बंधदि परिणामएदि गिण्हदि य ।
आदा पुग्गलदव्वं ववहारणयस्स वत्तव्वं ॥११॥
उत्पादयति करोति च वनाति परिणमयति गृह्णाति च ।
आत्मा पुदलद्रव्यं व्यवहारनयस्य वक्तव्यं ॥११४॥
तात्पर्यवृत्तिः-अनादिबंधपर्याययशेन वीतरागस्वसंवेदनलक्षणभेदज्ञानाभावात् रागादिपरिणाम-
ग्निग्धः सन्नामा कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यं कुंमकारो घटमिव द्रव्यकर्मरूपेणोत्पादयति करोति स्थितिबंध
यभान्यनुभागबंध परिणमयति प्रदेशबंध ततायःपिंडो जलवत्सर्वात्मप्रदेशहाति चेयभिप्रायः । अथैतदेव-
व्याख्यानं दृष्टांतदाष्टीताभ्यां समर्थयति ।
आत्मख्याति:-अयं खल्वात्मा न गृह्णाति न परिणमयति नोत्पादयति न करोति न बध्नाति
व्याप्यन्यापकभावाभावान | प्राप्यं विकार्य निर्वत्यै च पुद्गलद्रव्यात्मकं कर्म यत्तु व्याप्यव्यापकभावाभावेपि
प्राप्यं विकार्य निर्वी च पुद्गलद्रव्यात्मकं कर्म गृहाति परिणमयत्युत्पादयति करोति वनाति वात्मेति
विकल्पः स किलोपचारः । कथमिति चेत् ।
जह राया ववहारा दोसगुणुप्पादगोत्ति आलविदो।
तह जीवो ववहारा दव्वगुंणुप्पादगो भणिदो ॥११५॥

·सनातमजैनग्रंथमाला-
यथा राजा व्यवहाराहोषगुणोत्पादक इत्यालपितः ।
तथा जीवो व्यवहाराद्रव्यगुणोत्पादको भणितः ॥११॥
वात्पर्यवृत्तिः-जहराया घवहारा दोसगुणुप्पादगोति आलविदो यथा राजा लोके
व्यवहारेण सदोषिनिर्दोषिजनानां दोपगुणोत्पादको भणितः तह जीवो ववहारा दवगुणुप्पादगो
भणिदो तथा जीवोपि व्यवहारेण पुद्गलद्रव्यस्य पुण्यपापगुणयोरुत्पादको भणितः । इति व्यवहारमुख्य-
त्वेन सूत्रचतुष्टयं गतं । एवं द्विक्रियावादिनिराकरणोपसंहारल्याख्यानमुख्यत्वेनैकादशगाथा गताः।
ननु निश्चयेन द्रव्यकर्म न करोत्यात्मा वहुधा व्याख्यातं तेनैव द्विक्रियावादिनिराकरणं सिद्धं पुनरपि
किमर्थं पिष्टपेषणमिति । नैवं हेतुहेतुमद्भावव्याख्यानज्ञापनार्थमिति नास्ति दोपः । तथाहि -यत एव हेतो-
निश्चयेन द्रव्यकर्म न करोति ततएव हेतोििक्रयावादिनिराकरणं सिद्ध्यतीति हेतुमद्भावव्याख्यानं ज्ञातव्यं ।
इति पुण्यपापादिसप्तपदार्थपीठिकारूपे महाधिकारमध्ये पूर्वोक्तप्रकारेण जदि सो पुग्गलदव्वं करेज
इत्यादिगाथाद्वयन संक्षेपव्याख्यानं । ततः परं द्वादशगाथाभिस्तस्यैव विशेपव्याख्यानं ततोप्येकादशगाथा-
मिस्तस्यैवोपसंहाररूपेण पुनरपि विशेषविवरणमिति समुदायेन पंचविंशतिगाथाभिः द्विक्रियावादिनिपेध-
कनामा तृतीयोत्तराधिकारः समाप्तः ।
अथानंतरं सामण्णपचया इत्यादिगाथामादिं कृत्वा पाठक्रमेण सप्तगाथापर्यंत मूलप्रत्ययचतुष्टयस्य
कर्मकर्तृत्वमुख्यत्वेन व्याख्यानं करोति । तत्र सप्तकमध्ये जैनमते शुद्धनिश्चयेन शुद्धोपादानरूपेण जीवः,
कर्म न करोति प्रत्यया एव कुवैतीति कथनरूपेण गाथाचतुष्टयं । अथवा शुद्धनिश्चयविवक्षां ये नेच्छंत्ये-
कांतेन जीवो न करोतीति वदंति सांख्यमतानुसारिणः तान्प्रति दूपणं ददाति । कथमिति चेत् । यदि ते
प्रत्यया एव कर्म कुर्वति तर्हि जीवो न हि वेदकस्तेषां कर्मणामित्येकं दूषणं । अथवा तेषां मते जीव
एकांतेन कर्म न करोतीति द्वितीयं दूषणं । तदनंतरं शुद्धनिश्चयेन शुद्धोपादानरूपेण न च जीवप्रत्यययो-
रेकत्वं जैनमताभिप्रायेणेति गाथात्रयं । अथवा पूर्वोक्तप्रकारेण ये नयविभाग नेच्छंति तान्प्रति पुनरपि
दूपणं । कथमिति चेत् । जीवप्रत्यययोरेकांतेनैकत्वे सति जीवाभाव इत्येकं दूपणं । एकांतेन भिन्नत्वे सति
संसाराभाव इति द्वितीयं दूषणमिति चतुर्यांतराधिकारे समुदायपातनिका । तद्यथा-निश्चयेन मिथ्यात्वादि
पौद्गलिकप्रत्यया एव कर्म कुवैतीति प्रतिपादयति ।
आत्मख्याति:-यथा लोकस्य व्याप्यव्यापकभावेन स्वभावत एवोत्पद्यमानेषु गुणदोषेषु व्याप्य-
व्यापकभावाभावेपि तदुत्पादको राजेत्युपचारः । तथा पुद्गलद्रव्यस्य व्याप्यव्यापकभावेन स्वभावत एवोत्प-
द्यमानेषु गुणदोषेषु व्याप्यव्यापकभावाभावेपि तदुत्पादको जीव इत्युपचारः ।
जीवः करोति यदि पुद्गलकर्म नैव कस्तर्हि तत्कुरुत इत्यभिशंकयैव ।
एतर्हि तीव्ररयमोहनिवर्हणाय संकीर्त्यते शृणुत पुद्गलकर्मकर्तृ ॥१३॥
सामण्णपञ्चया खलु चउरो भण्णंति बंधकत्तारो।
मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य बोद्धव्वा ॥११॥
तेसिं पुणोवि य इमो भणिदो भेदो दुतेरसवियप्पो ।
मिच्छादिष्ठीआदी जाव सजोगिस्स चरमंतं ॥११॥
एदे अचेदणा खलु पुग्गलकम्मुदयसंभवा जमा ।
ते जदि करंति कम्म णवि. तेसिं वेदगो आदा ॥११८॥

·समयप्रावृतं । १५ गुणसण्णिदा दु एदे कम्मं कुव्वंति पच्चया जमा। तमा जावो कत्ता गुणा य कुव्वंति कम्माणि ॥११९॥ सामान्यप्रत्ययाः खलु चत्वारो भयंते पंधकारः । मिथ्यात्वमविरमणं कषाययोगौच वोद्धव्याः ॥११६॥ तेषां पुनरपि चायं भणितो भेदस्तु त्रयोदशविकल्पः। मिथ्यादृष्ट्यादिर्यावत्सयोगिनश्वरमांतः ॥११७ एते अचेतनाः खलु पुगलकर्मोदयसंभवा यमात् । ते यदि कुर्वति कर्म नापि तेषां वेदक आत्मा ॥११८॥ गुणसंज्ञितास्तु एते कर्म कुवैति प्रत्यया यस्मात् । तस्मान्जीवो का गुणाश्च कुर्वति कर्माणि ॥११९॥ तात्पर्यवृत्ति:--सामण्णपञ्चयों खलु चउरो भणंति बंधकचारो निश्चयनयेनामेदविवक्षायां पुद्गल एक एव कर्ता भेदविवक्षायां तु सामान्यप्रत्यया मूलप्रत्यया खल-स्फुटं चत्वारो बंधस्य कर्तारो भयंते सर्वज्ञैः उत्तरप्रत्ययाश्च पुनर्बहवो भवंति । सामान्यं कोर्थः । विवक्षाया अभावः सामान्यमिति सामान्यशब्द- स्यार्थः सर्वत्र सामान्यव्याख्यानकाले ज्ञातव्य इति । मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य बोद्धन्वा ते च मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगा वोद्धन्याः । अथ-तेसिं पुणो वि य इमो भणिदो भेदो दु तेरस- वियप्पोतेषां प्रत्ययानां गुणस्थानभेदेन पुनरिमो भणितो भेदस्त्रियोदशविकल्पः केन प्रकारेण मिच्छादिही भादी जावसजोगिरस चरमंतं मिथ्याष्टिगुणस्थानादिसयोगिमारकस्य चरमसमयं यावदिति । अथ एदे अचेदणा खलु पुग्गलकम्मुदयसंभवा जमा एते मिथ्यात्वादिभावप्रत्ययाः शुद्धनिश्चयेनाचेतनाः खल स्फुटं। कस्मात् पुद्गलकर्मोदयसंभवा यस्मादिति । यथा स्त्रीपुरुषाम्यां समुत्पन्नः पुत्रो विवक्षावशेन देव- दत्तायाः पुत्रोयं केचन वदंति । देवदत्तस्य पुत्रोयमिति केचन वदंति दोषो नास्ति । तथा जीवपुद्गलसंयोगे- नोत्पन्नाः मिथ्यात्वरागादिभावप्रत्यया अशुद्धनिश्चयेनाशुद्धोपादानरूपेण चेतना जीवसंबद्धाः शुद्धनिश्चयेन शुद्धोपादानरूपेणाचेतनाः पौद्गलिकाः परमार्थतः। पुनरेकांतेन न जीवरूपाः न च पुद्गलरूपाः शुद्धाहरिद्रयोः संयोगपरिणामवत् । वस्तुतस्तु सूक्ष्मशुद्धनिश्चयनयेन न संत्येवाज्ञानोद्भवाः कल्पिता इति । एतावता किमुक्तं भवति । ये केचन वदंत्येकांतेन रागादयो जीवसंबंधिनः पुद्गलसंबंधिनो वा तदुभयमपि वचनं मिथ्या । कस्मादिति चेत् पूर्वोक्तस्त्रीपुरुपदृष्टांतेन संयोगोद्भवत्वात् । अथ मतं सूक्ष्मशुद्धनिश्चयनयेन कस्येति प्रयच्छामो वयं सूक्ष्मशुद्धनिश्चयेन तेषामस्तित्वमेव नास्ति पूर्वमेवभाणितं तिष्ठति कथमुत्तरं प्रयच्छामः इति । ते जदि करंति कम्मं ते प्रत्यया यदि चेत् कुवैति कर्म तदा कुर्युरेव जीवस्य किमायात शुद्धनिश्चयेन सम्मतमेव 'सव्वे सुद्धा हु सुद्धणया' इति वचनात् । अथमतं । जीवो मिथ्यात्वोदयेन मिथ्यादृष्टिभूत्वा मिथ्यात्वरागादिभावकर्म भुक्ते यतस्ततः कर्तापि भवतीति । नैवं । णवि वेसि वेदगो आदा यतः शुद्धनि- श्चयेन वेदकोपि न हि तेषां कर्मणां । यदा वेदको न भवति तदा कर्त्तापि कयं भविष्यति न कथमपि इति शुद्धनिश्चयेन सम्मतमेव । अथवा ये पुनरेकांतेनाकर्तेति वदति तान्प्रति दूषणं कथमिति चेत् ! यदैकांते- नाकर्ता भवति तदा यथा शुद्धनिश्चयेनाकर्ता तथा व्यवहारेणप्यकर्ता प्राप्नोति। ततश्च सर्वथैवाकर्तृत्वे सति संसाराभाव इत्येकं दूपणं । तेषां मते वेदकोपि न भवतीति द्वितीयं च दूषणं । अथ च वेदकमात्मानं मन्यते सांख्यास्तेपां खमतव्याघातदूपणं प्राप्नोतीति । अथ-गुणसण्णिदा दु एदे कम्म कुन्वंति पच्चया जह्मा ततः स्थितं गुणस्थानसंशिताः प्रत्ययाः एते कर्म कुर्वतीति यस्मादेवं पूर्वसूत्रेण भणितं । तमा जीवो कत्तागुणा य कुन्वति कम्माणि तस्मात् शुद्धनिश्चयेन तेषां कर्मणां जीवः कर्ता न ·Rur सनातनजैनग्रंथमाला- भवति । गुणस्थानसंज्ञिताः प्रत्यया एव कर्म कुर्वतीति सम्मतमेव । एवं शुद्धनिश्चयेन प्रत्यया एव कर्म कुर्वतीति व्याख्यानरूपेण गाथाचतुष्ठयं गतं । अथ न च जीवप्रत्यययारेकत्वमेकांतेनेति कथयति । आत्मख्याति:-पुद्गलकर्मणः किल पुद्गलद्रव्यमेवैकं कर्तृ तद्विशेपाः मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगा बंधस्य सामान्यहेतुतया चत्वारः कर्तारः तएव विकल्प्यमाना मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगकेवल्यंतात्रयोदशकारः। अथैते पुद्गलकर्मविपाकविकल्पत्वादसंतमचेतनाः संतस्त्रयोदशकर्तारः केवला एव यदि व्याप्यव्यापक- भावेन किंचनापि पुद्गलकर्म कुर्युस्तदा कुर्युरेव किं जीवस्यात्रापतितं । अथायं तर्कः । पुद्गलमयमिथ्यात्वादीन् वेदयमानो जीवः स्वयमेव मिथ्यादृष्टिभूत्वा पुद्गलकर्म करोति स किलाविवेको यतो न खल्वात्मा भाव्यभा- वकभावाभावात् । पुद्गलद्रव्यमयमिथ्यात्वादिवेदकोपि कथं पुनः पुद्गलकर्मणः कर्ता नाम । अधैतदायातं यतः पुद्गलद्रव्यमयानां चतुणी सामन्यप्रत्ययानां विकल्पास्त्रयोदश विशेषप्रत्यया गुणशब्दवाच्याः केवला एव कुर्वति कर्माणि । ततः पुद्गलकर्मणामकर्ता जीवो गुणा एव तत्कारस्ते तु पुद्गलद्रव्यमेव । ततः स्थित पुदलकर्मणः पुद्गलद्रव्यमेवैकं कर्तृ । न च जीवप्रत्यययोरेकत्वं । जह जीवस्स अणण्णुवओगो कोधो वितह जदि अणण्णो । जीवस्साजीवस्स य एवमणण्णत्तमावण्णं ॥ १२० ॥ एवमिह जो दु जीवो सो चेव दुणियमदो तहाजीवो । अयमेयत्ते दोसो पञ्चयणोकम्मकम्माणं ॥१२॥ अह पुण अण्णो कोहों अण्णुवओगप्पगो हवदि चेदा। जह कोहो तह पञ्चय कम्मं णोकम्ममवि अण्णं ॥१२२॥ यथा जीवस्यानन्य उपयोगः क्रोधोपि तथा यद्यनन्यः । जीवस्याजीवस्य चैवमनन्यत्वमापनं ॥१२०॥ एवमिह यस्तु जीवः स चैव तु नियमतस्तथाजीवः । अयमेकत्वे दोपः प्रत्ययनोकर्मकर्मणां ॥१२॥ अथपुनःअन्यः क्रोधोऽन्यः उपयोगात्मको भवति चेतयिता। यथा क्रोधस्तथा प्रत्ययाः कर्म नोकर्माप्यन्यत् ।।१२२॥ तात्पर्यवत्तिः-जह जीवस्स अणण्णुवओगो यथा जीवस्यानन्यस्तन्मयो ज्ञानदर्शनोपयोगः । कस्मात् अनन्यवेद्यत्वात् अशक्यविवेचनत्वाच्चानेरुष्णत्ववत् कोहोवि तह नदि अणण्णो तथा क्रोधोपि यद्यनन्यो भवत्येकांतेन तदा किं दूपणं जीवस्साजीवरस य एवमणण्णत्तमावण्णं एवमभेदे सतिसहजशु- द्धाखंडैकज्ञानदर्शनोपयोगमयजीवस्याजीवस्य चैकत्वमापनमिति । अथ–एवमिह जो दु जीवो सो चेव दुणियमदो तहानीवो एवं पूर्वोक्तसूत्रव्याख्यानक्रमेण य एव जीवः स एव तथैवाजीवः भवति निय- मान्निश्चयात्। तथा सति जीवाभावाद् दूषणं प्राप्नोति । अयमेयत्तेदोसोपच्चयणोकम्मकम्माणं अयमेव च दोपोजीवाभावरूपः। कस्मिन् सति। एकांतेन निरंजननिजानंदैकलक्षणजीवेन सहैकत्वेसति । केपां। मिथ्या- त्वादिप्रत्ययनोकर्मकर्मणामिति । अथ-प्राकृतलक्षणबलेन प्रत्ययशब्दस्य हस्खत्वमिति । अह पुण अण्णो कोहो अण्णुवयोगप्पगो हवदि चेदा अथ पुनरभिप्रायो भवतां पूर्वोक्तजीवाभावदूषणभयात् अन्योभिन्नः क्रोधो जीवादन्यश्च विशुद्धज्ञानदर्शनमय आत्माक्रोधात्सकाशात् । जह कोहो तह पच्चय कम्मं णोकम्म मवि अण्णं यथा जडः क्रोधो निर्मलचैतन्यस्वभावजीवागिन्नस्तथा प्रत्ययकर्म नोकर्माण्यपि भिन्नानि शुद्ध- ·सगयप्राभृतं । निश्रयेन सम्मतएव । किंच शुद्धनिश्चयेन जीवस्याकर्तृत्वमभोक्तृत्वं च क्रोधादिभ्यश्च भिन्नत्वं च भवतीति व्याल्याने मृत सति द्वितीयपक्षे व्यवहारेण कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च क्रोधादिभ्यश्चाभिन्नत्वं च लभ्यते एव । फरमात् । निश्यव्यवहारयोः परस्परसापेक्षत्वात् । कथमिति चेत् । यथा दक्षिणेन चक्षुपा पश्यत्ययं देवदत्तः इयुक्त बामेन न पश्यतीत्यनुक्तसिद्धमिति । ये पुनरेवं परस्परसापेक्षनयविभागं न मन्यते सांख्यसदाशिव मतानुसारिणरंतपो मते यथा शुनिश्चयनयेन कर्ता न भवति क्रोधादिभ्यश्च भिन्नो भवति तथा व्यवहा- रेणापि । ततम क्रोधादिपरिगमनाभावे सति सिद्धानामिव कर्मबंधाभावः । कर्मबंधाभावे संसाराभावःसंसा- राभावे सर्वदा मुक्तवं प्राप्नोति से च प्रत्यक्षविरोधः संसारस्य प्रत्यक्षेण दृश्यमानत्यादिति । एवं प्रत्ययजीव- परिकतिनकवनिराकरणकोण गायानयं गतं । अत्राह शिष्यः । शुद्धनिश्चयेनाकर्ता व्यवहारेण कर्तेति. यस्या व्याख्यातं तत्रैवं सति यथा द्रव्यकर्मणां व्यवहारेण कर्तृत्वं तया रागादिभावकर्मणां च द्वयोर्द्रव्य- भाषफर्मणरिकन्यं प्राप्नातीति । नैवं । रागादिभावकर्मणां योसी व्यवहारस्तस्याशुद्धनिश्चयसंज्ञा भवति द्रव्य- कर्मणां भापकर्मभिः सह तारतम्यज्ञापनार्थ । कथंतारतम्यमिति चेत् । द्रन्यकर्माण्यचेतनानिभावकर्माणि च जननानि तथापि शुदनिश्चयापेक्षया अंचंतनान्येव । यतः कारणादशुद्धनिश्चयोपि शुद्धनिश्चयापेक्षया व्यव हारपय । अयमन भावार्थः । प्रत्यकर्मणां कर्तृत्वं भोकृत्रं चानुपचरितासद्धृतव्यवहारेण रागादिभावकर्मणां चाशुद्धनिधयेन । सचाशुदनिश्यापेक्षया व्यवहारएवेति । एवं पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां (1) पीठिकारूपे महा- धिकार सतगाथाभिः चतुर्योत्तराधिकारः समाप्तः । अतः परं जीवेण सयं वद्धं इत्यादि गाथामादि कृत्वा गाथाष्टकात नांग्यमतानुसातिशयसंबोधनार्थ जीवपुद्गलयोरेकांतेन परिणामित्वं निषेधयन्. सन् कथं- निन् परिणामित्र सापयति । तत्र गाथाष्टकमध्ये पुगटपरिणामित्वव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं । तदनंतर जीपरिणामित्वमुख्यत्वेन गाथापंचकमिति पंचमस्यले समुदायपातनिका । अथ सांख्यमतानुयायिशियं प्रति पुलस्य कथंचिरिणामस्वभावत्वं साधयति । आत्मच्याति:-यदि यथा जीवस्य तन्मयत्याजीवादन्य उपयोगस्तथा जडः क्रोघोप्यनन्यएवेति प्रनिपत्तिन्तता चिपजइयोरनन्यत्वाजीयस्योपयोगमयत्ववजडनोधमयत्वापत्तिः। तथा सति तु य एव जीवः सयाजीव इति द्रव्यांतरष्टुतिः । एवं प्रत्ययनीफर्मकर्मणामपि जीवादनन्यत्वप्रतिपत्तावयमेव दोषः । अथै- सारभयादन्यवोपयोगारमा जीयोन्य एव जटवभाव: क्रोधः इत्यभ्युपगमः । तर्हि योपयोगात्मनो जीवा- दन्योजडत्यमावः माधः तथा प्रन्ययनोकर्मफर्माण्यप्यन्यान्यव जडखभावत्वाविशेषान्नास्ति जीवप्रत्यययोरे- फार | अथ पुटद्रव्यस्य परिणामस्वभावत्वं साधयति सांख्यगतानुयायिशिष्यं प्रति । जीवे ण सयं वद्धं ण सयं परिणमदि कम्मभावेण । जदि पुग्गलदव्वमिणं अप्परिणामी तदा होदि ॥१२॥ कम्मइयवग्गणादि य अपरिणमतीहि कम्मभावेण । संसारस्स अभावो पसजदे संखसमओ वा ॥१२॥ जीवो परिणामयदे पुग्गलदव्वाणि कम्मभावेण । तं सयमपरिणमंतं कह तु परिणामयदि णाणी ॥१२५।। अह सयमेव हि परिणमदि कम्मभावेण पुग्गलं दव्वं । जीवे परिणामयदे कम्म कम्मत्त मिदि मिच्छा ॥१२॥ णियमा कम्मपरिणदं कम्मं चि य होदि पुग्गलं दव्वं । ,पदा खाप पाठः। ३ आत्मात्यातीतु ११४-१२५ म गाथाद्वयमधिकं वर्तते ।

·सनातनजनग्रंथमालायां- तह तं णाणावरणाइ परिणदं मुणसु त चेव ॥१२७॥ जीवे न स्वयं वद्धं न स्वयं परिणमते कर्मभावेन । यदि पूछद्रव्पमिदमपरिणामि तदा भवति ॥१२॥ कार्मणवर्गणामु चापरिणममाणासु कर्मभावेन । संसारस्याभावः प्रसजति सांख्यसमयो वा ॥१२४॥ जीवः परिणामयति पुद्गलद्रव्याणि कर्मभावेन । तानि स्वयमपरिणममानानि कथं नु परिणामयति चेतयिता ॥१२५॥ अथ स्वयमेव हि परिणमते कर्मभावेन पुद्गलद्रव्यं । जीवः परिणामयति कर्म कर्मत्वमिति मिथ्या ॥१२६।। नियमात्कर्मपरिणतं कर्म चैव भवति पुगलद्रव्यं । तथा तद्बानावरणादिपरिणतं जानीत तच्चैवं ॥१२७॥ तात्पर्यवृत्तिा-जीवेण सयं वद्धं जीवे अधिकरणभूते न स्वयं खभावेन पुद्गलद्रव्यकर्मवद्धं नास्ति । कस्मात् सर्वदा जीवस्य शुद्धत्वात् ण सयं परिणमदि कम्मभावेण न च स्वयं वयमेव कर्म- भावेन द्रन्यकर्मपर्यायेण परिणमति । कस्मात् सर्वथा नित्यत्वात् । जदि पुग्गलदवमिणं एवमित्यंभूत- मिदं पुद्गलद्रव्यं यदि चेद्भवता सांख्यमतानुसारिणां अप्परिणामी तदा होदि ततः कारणात्तत्पुद्गल- द्रव्यमपरिणाम्येव भवति। ततश्चापरिणामित्वे सति किं दूषणं भवति । अथ-कार्मणवर्गणाभिरपरिणमतीमिः कर्मभावेन द्रव्यकर्मपर्यायेण तदा संसारस्याभावः प्रसजति प्राप्नोति हे शिष्य सांख्यसमयवदिति । अथ मतं । जीवोपरिणामयदे पुग्गलदव्वाणि कम्मभावेण जीवः कर्ता कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्याणि ज्ञानावरणा- दिकर्मभावेन द्रव्यकर्मपर्यायेण हठात्परिणामयति ततः कारणासंसाराभावदूषणं न भवतीति चेत् ते सय. मपरिणमंत कह.तु परिणामयदि णाणी ज्ञानीजीवःस्वयमपरिणममानः सन्तत्पुद्गलद्रव्यं किं स्वयमप- रिणममानं परिणममानं वा परिणमयेत् । न तावदपरिणममानं परिणमयति न च स्वतोसती शक्तिः कर्तु- मन्येन पार्येत । तथा जपापुष्पादिकं कर्तृस्फटिके जनयत्युपाधि तथा काष्ठस्तंभादौ किं न जनयतीति । अथैकांतेन परिणममानं परिणमयति। तदपि न घटते । नहि वस्तुशक्तयः परमपेक्षते तर्हि जीवनिमिचकार- मंतरेणापि स्वयमेव कर्मरूपेण परिणमतु। तथा च सति किं दूषणं । घटपटस्तंभादिपुद्गलानां ज्ञानावरणादि- कर्मपरिणतिः स्यात् । स च प्रत्यक्षविरोधः । ततः स्थितापुद्गलानां स्वभावभूता कथंचित्परिणामित्वशक्तिः तस्यां परिणामशक्तौ स्थितायां स पुद्गलः कर्ता । यं स्वस्य संबंधितं ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मपरिणाम पर्यायं करोति तस्य सएवोपादानकारणं कलशस्य मृत्पिडमिव । न च जीवः स तु निमित्तकारणमेव हेयतत्वमिदं । तस्मा- सुद्गलान्यतिरिक्तशुद्धपरमात्मभावनापरिणताऽभेदरत्नत्रयलक्षणेन भेदज्ञानेन गम्यश्चिदानंदैकस्वभावो निजशुद्धात्मैव शुद्धनिश्चयेनोपादेयं भेदरनत्रयस्वरूपं तु उपादेयो मेदरनत्रयसाधकत्वाद्यवहारेणोपादेय- मिति । एवं गाथात्रयशब्दार्थव्याख्यानेन शब्दार्थों ज्ञातव्यः । व्यवहारनिश्चयरूपेण नयाथों ज्ञातव्यः । सांत्यप्रति मतार्थों ज्ञातव्यः । आगमार्थस्तु प्रसिद्धः। हेयोपादानन्याख्यानरूपेण भावार्थोपि ज्ञातव्यः । इति शब्दनयमतागमभावार्थाः व्याख्यानकाले यथासंभवं सर्वत्र ज्ञातव्याः । एवं पुद्गलपरिणामस्थापनामु- ख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । सांख्यमतानुसारिशिष्यं प्रति जीवस्य कथंचित्परिणामस्वभावत्वं साधयति- आत्मख्यातिः-यदि पुद्गलद्रव्यं जीवे स्वयमबद्धं सत्कर्ममावेनं स्वयमेव न परिणमेत तदा तद- परिणाम्येव स्यात् । तथा सति संसाराभावः । अथ जीवः पुद्गलद्रव्यं कर्मभावेन परिणमयति ततो न संसारा- भावः इति तर्कः ? किं स्वयमपरिणममानं परिणममानं वा जीवः पुद्गलद्रव्यं कर्मभावेन परिणामयेत् । न ·- समयप्राभूतं। तावत्तत्स्वयमपरिणम्ममानं परेण परिणमायितुं पार्येत । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्येत । स्वयं परि- णममानं तु न परं परिणमयितारमपेक्षेत । न हि वस्तुशक्तयः परमपेक्षते । ततः पुद्गलद्रव्यं परिणामस्वभावं स्वयमेवास्तु । तथा सति कलशपरिणता मृत्तिका स्वयं कलश इव जडस्वभावज्ञानावरणादिकर्मपरिणतं तदेव स्वयं ज्ञानावरणादिकर्म स्यात् । इति सिद्धं पुद्गलद्रव्यस्य परिणामस्वभावत्वं । स्थितेत्यविना खल्ल पुद्गलस्य स्वभावभूता परिणामशक्तिः । तस्यां स्थितायां स करोति भावं यमात्मनस्तस्य स एव कर्ता ॥६॥ जीवस्य परिणामित्वं साधयति । ण सयं वदो कम्मे ण सयं परिणमदि कोहमादीहि । जदि एस तुज्झ जीवो अप्परिणामी तदा होदि ॥१२॥ अपरिणमंते हि सयं जीवे कोहादिएहि भावहिं। संसारस्स अभावो पसजदे संखसमयओ वा ॥१२९॥ पुग्गलकम्मं कोहो जीवं परिणामएदि कोहत्तं । तं सयमपरिणमंतं कह परिणामएदि कोहत्तं ॥१३०॥ अह सयमप्पा परिणमदि कोहभावेण एस दे बुद्धी । कोहो परिणामयदे जीवस्स कोहमिदिमिच्छा ॥१३॥ कोहुवजुत्तो कोहो माणुवजुत्तो य माणमेवादा । माउवजुत्तो माया लोहुवजुत्तो हवदि लोहो ॥१३२॥ न स्वयं वद्धः कर्माणि न स्वयं परिणमते क्रोधादिभिः । यधेपः तव नीवोऽपरिणामी तदा भवति ।। १२८ ।। अपरिणममाने स्वयं जीवे क्रोधादिभिः भावैः । संसारस्याभावः प्रसजति सांख्यसमयो वा ।। १२९ ॥ पुद्गलकर्मक्रोधो जीवं परिणामयति क्रोधस्वं । तं स्वयमपरिणममानं कथं तु परिणामयति क्रोधः ॥१३०॥ अथ स्वयमात्मा परिणमते क्रोधभावेन एषा ते वुद्धिः । क्रोधः परिणामयति नीवं क्रोधत्वमिति मिथ्या ।। १३१ ।। क्रोधोपयुक्तः क्रोधो मानोपयुक्तश्च मान एवात्मा । 'मायोपयुक्तो माया लोभोपयुक्तो भवति लोमः ॥ १३२ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-ण सयं वदो कम्मो स्वयं स्वभावेन कर्मण्यधिकरणभूते एकांतेन बद्धो नास्ति सदा मुक्तत्वात । ण सयं परिणामदिकोहमादीहिं न च स्वयं स्वयमेव द्रव्यकर्मोदयनिरपेक्षो भावक्रोधा- दिभिः परिणमति । कस्मादेकांतेनापरिणामित्वात् । जदि एस तुज्झ जीवो अप्परिणामी तदा होदि यदि चेदेय जीवः प्रत्यक्षीभूतः तव मताभिप्रायेणेत्यंभूतः स्यात्ततः कारणादपरिणाम्येव भवति । अपरिणा- मित्वे सति किं दूपणं ! अथ–अपरिणममाने सति तस्मिन् जीवे स्वयं स्वयमेव भावक्रोधादिपरिणामैः तदा संसारस्यामाषः प्राप्नोति हे शिष्य सांख्यसमयवत् । अथ मतं पुग्गलकम्मं कोहो जीवं परिणाम ·सनातनजैनग्रंथमालायां- एदि कोहचं पुद्गलकर्मरूपो द्रव्यकोधउदयागतः कर्ता जीवं कर्मतापन्नं हठात्परिणामयति भावक्रोधत्वेनेति चेत् तं सयमपरिणमंतं कह परिणामएदि कोहत्तं अथ किं स्वयमपरिणममानं परिणममान वा परिणामयेत् । न तावत्स्वयमपरिणममानं परिणामयेत् । कस्मात् । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते। नहि जपापुष्पादयः कर्तारो यथा स्फटिकादिषु जनयंत्युपाधि तथा काष्ठस्तंभादिष्वपि । अथैकांतेन परिण- ममानं वा तर्हि उदयागतद्रव्यक्रोधनिमित्तमंतरेणापि भावक्रोधादिमिः परिणमंतु । कस्मादिति चेत् । नहि वस्तुशक्तयः परमपेक्षते । तथा च सति मुक्तात्मनामपि कर्मोदयनिमित्ताभावेपि भावक्रोधादयः प्राप्नुवंति। न च तदिष्टमागमविरोधात् । अथ मतं । अह सयमप्या परिणमदि कोहभावेण एस देवुद्धी अथ पूर्व- दूषणभयास्वयमेवात्मा द्रव्यकर्मोदयनिरपेक्षौ भावक्रोधरूपेण परिणत्येपा तव वुद्धिः हे शिष्य ! कोहो परिणामयदे जीवं कोहत्तमिदि मिच्छा तर्हि द्रव्यक्रोधः कर्ता जीवस्य भावक्रोषत्वं परिणामयति करोति यदुक्तं पूर्वगाथायां तद्वचनं मिथ्या प्रामोति । ततः स्थितं-घटाकारपरिणता मृत्पिडपुद्गलाः घट इव अमिपरिणतायःपिंडोऽग्निवत् तथात्मापि क्रोधोपयोगपरिणतः क्रोधो भवति मानोपयोगपरिणतो मानो भवति मायोपयोगपरिणतो माया भवति लोभोपयोगपरिणतो लोभो भवतीति स्थिता सिद्धा जीवस्य स्वभावभूता- परिणामशक्तिः । तस्यां परिणामशक्तौ स्थितायां स जीवः कर्ता यं परिणाममात्मनः करोति तस्य स एवोपा- दानकर्ता द्रव्यकर्मोदयस्तु निमित्तमात्रमेव । तथैव च स एव जीवो निर्विकारचिच्चमत्कारशुद्धमावेन परिणत: सन् सिद्धात्मापि भवति । किं च विशेष:-'जावणवेदिविसेसंतरं' इत्याद्यज्ञानिज्ञानिजीवयोः संक्षेपव्या- ख्यानरूपेण गाथाष्ट्रं यदुक्तं पूर्व पुण्यपापादिसप्तपदार्थजीवपुद्गलसंयोगपरिणामनिवृत्तास्ते च जीवपुद्गलयोः कथंचित्परिणामित्वे सति घटते । तस्यैव कथंचित्परिणामित्वस्य विशेपव्याख्यानमिदं । अथवा 'सामाण्णप- चयाखलु चउरो' इत्यादि गाथासप्तके यदुक्तं पूर्व सामान्यप्रत्यया एवंम्शुद्धनिश्चयेन कर्म कुर्वतीति न जीव इति जैनमतं । एकांतेनाकर्तृत्वे सति सांख्यानां संसाराभावदूषणं तस्यैव संसाराभावदूपणस्य विशेपदूपण- मिदं । कथमिति चेत् । तत्रैकांतेन कर्तृत्वाभावे सति संसाराभावदूपणं अत्र पुनरेकातेन परिणामित्वाभावे सति संसाराभावदूषणं । यतः कारणाद्भावकर्मपरिणामित्वमेव कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च भण्यते । इति जीवपरि- णामित्वे व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथापंचकं गतं । एवं पुण्यपापादि सप्तपदार्थानां पीठिकारूपे महाधिकारे जीवपुदलपरिणामित्वव्याख्यानमुख्यत्वेनाष्टगाथामिः पंचमांतराधिकारः समाप्तः । आत्मख्याति: यदि कर्मणि स्वयमवद्धः सन् जीवः क्रोधादिभावेन स्वयमेव न परिणमते तदा स किलापरिणाम्येव स्यात् । तथा सति संसाराभावः । अथ पुगलकर्मक्रोधादि जीवं क्रोधादिभावेन परि- णामयति ततो न संसाराभाव इति तर्कः । किं स्वयमपरिणममानं परिणममानं वा पुद्गलकर्म क्रोधादि जीवं क्रोधादिभावेन परिणामयेत् । न तावत्स्वयमपरिणममानः परेण परिणमयितुं पार्येत नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते । स्वयं परिणममानस्तु न परं परिणमयितारमपेक्षेत। नहि वस्तुशक्तयः परमपेक्षते।ततो जीवः परिणामस्वभावः स्वयमेवास्तु तथा सति गरुडध्यानपरिणतः साधकः स्वयं गरुड इवाज्ञानस्वभावक्रोधादि- परिणतोपयोगः स एव स्वयं क्रोधादिः स्यादिति सिद्ध जीवस्य परिणामस्वभावत्वं । स्थितेति जीवस्य निरंतराया स्वभावभूता परिणामशक्तिः । तस्यां स्थितायां स करोति भावं यं स्वस्य तस्यैव भवेत्स कर्ता ॥६५॥ तथा हि- । अथ-जाव ण वेदि विसेसं तरं तु आदा सवाण दोहंपि । अण्णाणी तावदु इत्यादि गाथाद्वये तावदज्ञानी जीवस्वरूपं पूर्व भणितं स चाचानी जीवो यदा विसयकसाययुगाढ इत्याद्यशुभोपयोगेन परिणमति तदा पापात्रवबंधपदार्थानां त्रयाणां कर्ता भवति । यदा तु मिथ्यात्व- कषायाणां मंदोदये सति भोगाकांक्षारूपानिदानबंधादिरूपेण दानपूजादिनिदानं परिणमति तदा पुण्यपदा- ·समयप्रामृतं । ७१ र्थस्यापि कर्ता भवतीति पूर्व संक्षेपेण सूचितं जइया इमेण जीवेण आदा स वाण दोण्डंपि । णादं होदि विसेसंतरं तु इत्यादिगाथाचतुष्टये ज्ञानीजीवस्वरूपं च संक्षेपेण सूचितं स च ज्ञानी जीवः शुद्धो- पयोगभावपरिणतोऽभेदरतत्रयलक्षणेनाभेदज्ञानेन यदा परिणमति तदा निश्चयचारित्राविनाभाविवीतरागसम्य- ग्दृष्टिभूत्वा संवरनिर्जसमोक्षपदार्थानां त्रयाणां कर्ता भवतीत्यपि संक्षेपेण निरूपितं पूर्व निश्चयसम्यक्त्वस्याभावे पदा तुसरागसम्यक्त्वेन परिणमति तदा शुद्धात्मानमुपादेयं कृत्वा परंपरया निर्वाणकारणस्य तीर्थकरप्रकृत्यादि पुण्यपदार्थस्यापि कर्ता भवतीत्यपि पूर्व निरूपितं तत्सर्वं जीवपुद्गलयोः कथंचित्परिणामित्वे सति भवतीति तत्कचित्परिणामित्वमपि पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां संक्षेपसूचनार्थ पूर्वमेव संक्षेपेण निरूपितं । पुनश्च जीवपुद्गलपरिणामित्वव्याख्यानकाले विशेषेण कथितं । तत्रैवं कथंचित्परिणामित्वे सिद्धे सति अज्ञानिज्ञानि- जीवयोः गुणिनोः पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां संक्षेपसूचनार्थं संक्षेपव्याख्यानं कृतं । इदानीं पुनरज्ञानमय- गुणज्ञानमयगुणयोः मुख्यत्वेन व्याख्यानं क्रियते । नच जीवाजीवगुणमुख्यत्वेनेति । किमर्थमिति चेत् ! त तेषामेव पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां संक्षेपसूचनार्थमिति । तत्र जो संगं तु मुइता इत्यादिगाथामादि कृत्वा पाठक्रमेण गाथानवकपर्यंत व्याख्यानं करोति । तत्रादौ गाथात्रयं ज्ञानभावमुख्यत्वेन तदनंतरं गाथापदं ज्ञानिजीवस्य ज्ञानमयो भावो भवत्यज्ञानिजीवस्याज्ञानमयो भावो भवतीति मुख्यत्वेन कथ्यत इति पष्टोतराधिकारे समुदायपातनिका । तद्यथा-कथंचित्परिणामित्वे सिद्धे सति ज्ञानी जीवो ज्ञानमयस्य भावस्य कर्ता भवतीत्यभिप्रायं मनसि संप्रधाउँदं सूत्रत्रयं प्रतिपादयति । जो संग तु मुइत्ता जाणदि उवओगमप्यगं सुद्धं । तं णिसंगं साहुं परमवियाणया विति ॥१३॥ यासंगं तु मुक्त्वा जानाति उपयोगमयकं शुद्ध । तं निस्संग साधु परमार्थविज्ञायका विदंति ॥१३॥ तात्पर्यवृत्तिः-जो संगं तु मुइत्ता जाणदि उवओग मप्पयं सुद्धं यः परमसाधुर्बाह्याभ्यं- तरपरिग्रहं मुक्त्वा वीतरागचारित्राविनाभूतभेदज्ञानेन जानात्यनुभवति । कं कर्मतापनं आत्मानं । कथं भूतं विशुद्धज्ञानदर्शनोपयोगस्वभावत्वादुपयोगस्तमुपयोगं ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणं । पुनरपि कथं भूतं । शुद्धं भाव- कर्म द्रव्यकर्म नोकर्मरहितं । तं णिस्संग साई परमहवियाणया विति तं साधु निस्संग संगरहितं विदंति जानंति वंति कथयति वा । के ते परमार्थविज्ञायका गणधरदेवादय इति । जो मोहं तु मुइत्ता णाणसहावाधियं मुणदि आदं । तं जिदमोहं साहुं परमट्टवियाणया विति ॥१३४॥ यः मोहं तु मुक्त्वा ज्ञानस्वभावाधिक मनुते आत्मानं । तं जितमोहं साधु परमार्थविज्ञायका विदंति ॥१३४॥ तात्पर्यवृत्तिः-जो मोहं तु मुइत्ता णाणसहावाधियं मुणदि आदं यः परमसाधुः कर्ता समस्तचेतनाचेतनशुभाशुभपरद्रव्येषु मोहं मुक्त्वात्मशुभाशुभमनोवचनकायव्यापाररूपयोगत्रयपरिहारपरि- णताभदरत्नत्रयलक्षणेन भेदज्ञानेन मनुते जानाति के कर्मतापन्नं आत्मानं, किंविशिष्ठं : निर्विकारस्वसंवेदनक्षा- नेनाधिकं परिणतं परिपूर्ण । तं जिदमोहं साहुं परमवियाणया विति तं साधुं कर्मतापन्नं जितमोहं निर्मोहं विदंति जानंति । के ते! परमार्थविज्ञायकास्तीर्थकरपरमदेवादय इति । एवं मोहपदपरिवर्तनेन रा- गद्देपकोषमानमायाटोभकर्मनोकर्ममनोवचनकायबुद्ध्यदयशुभाशुभपरिणामश्रोत्रचक्षुर्माणजिहास्पर्शनसंज्ञानि विशति सूत्राणि व्याख्येयानि । तेनैव प्रकारेण निर्मलपरमचिज्योतिः परिणतेविलक्षणासंख्येयलोकमात्र- विभावपरिणामा ज्ञातव्याः । अथ- ·सनातनजैनग्रंथमाला- जो धम्मं तु मुइत्ता जाणदि उवओगमय्यगं सुद्धं । तं धम्मसंगमुक्कं परमवियाणया विति ॥१३५॥ यः धर्म तु मुक्त्वा जानाति उपयोगमयकं शुदं । ते धर्मसंगमुक्त परमार्थविज्ञायका विदति ॥१५॥ वात्पर्यवृत्तिः-जो धम्मं तु मुइत्ता जाणदि उवयोगमप्पगं सुदं यः परमयोगींद्रः वसं- वेदनज्ञाने स्थित्वा शुभोपयोगपरिणामरूपं धर्म पुण्यसंगं त्यक्त्वा निजशुद्धात्मपरिणताभेदरनत्रयलक्षणेना- भेदज्ञानेन जानत्यनुभवति । कं कर्मतापन्नं आत्मानं । कथंभूतं विशुद्धज्ञानदर्शनोपयोगपरिणतं । पुनरपि कथं- भूत।शुद्धं शुभाशुभसंकल्पविकल्परहितं । तं धम्मसंग मुकंपरमपियाणया विति । तं परमतपोधनं निर्विकारस्वकीयशुद्धात्मोपलंभरूपनिश्चयधर्मविलक्षणभोगांकांक्षास्वरूपनिदानबंधादिपुण्यपरिग्रहरूपव्यवहार धर्मरहितं विदंति जानंति । के ते? परमार्थविज्ञायकाः प्रत्यक्षज्ञानिन इति । किं च कथंचित्परिणामित्वे सति जीवः शुद्धोपयोगेन परिणमति पश्चान्मोक्षं साधयति परिणामित्वाभावे बद्धो बद्ध एव शुद्धोपयोगरूपं परिणा- मांतरस्वरूपं न घटते ततश्च मोक्षाभाव इत्यभिप्रायः । एवं शुद्धोपयोगरूपञ्चानमयपरिणामगुणव्याख्यान- मुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । तदनंतरं यथा ज्ञानमयोऽज्ञानमयभावद्वयस्य कर्ता भवति तथा कथयति । जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । गाणिस्स दुणाणमओ अण्णाणमओ अणाणिस्स ॥१३६॥ यं करोति भावमात्मा कर्ता स भवति तस्य कर्मणः । शानिनः स ज्ञानमयोऽज्ञानिमयोऽज्ञानिनः ॥१३६।। तात्पर्यवृत्तिः-जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स यं भावं परिणाम करोत्यात्मा स तस्यैव मावस्यैव कर्ता भवति णाणिस्स दु णाणमओ स च भावोऽनंतज्ञानादिचतुष्ट- यलक्षणकार्यसमयसारस्योत्पादकत्वेन निर्विकल्पसमाधिपरिणामपरिणतकारणसमयसारलक्षणेन भेदज्ञानेन सरिंभपरिणतत्वाजानिनो जीवस्य शुद्धात्मख्यातिप्रतीतिसंवित्युपलब्ध्यनुभूतिरूपेन ज्ञानमय एव भवति अण्णाणमओ अणाणिस्स अज्ञानिनस्तु पूर्वोक्तभेदज्ञानाभावात् शुद्धात्मानुभूतिस्वरूपाभावे सत्यज्ञान- मय एव भवतीत्यर्थः । अथ ज्ञानमयभावात्फलं भवति किमज्ञानमयाद्भवतीति प्रश्ने प्रत्युत्तरमाह । आत्मख्यातिः-एवमयमात्मा खयमेव परिणामस्वभावोपि यमेव भावमात्मनः करोति तस्यैव कर्मतामापद्यमानस्य कर्तृत्वमापयेत । स तु ज्ञानिनः सम्यक्स्वपरविवेकेनायतोदितविविक्तात्मख्यातित्वात् ज्ञानमय एव स्यात् अज्ञानेन तु सम्यक्सपरविवेकाभावेनात्यंतप्रत्यस्तमितविविक्तात्मख्यातित्वादज्ञानमय एंव स्यात् । किं ज्ञानमयभावात्किमज्ञानमयाद्भवतीत्याह । अण्णाणमओ भावो अणाणिणो कुणदि तेण कम्माणि । णाणमओ णाणिस्स दुण कुणदि तह्मा दु कम्माणि।।१३७॥ अज्ञानमयो भावोऽज्ञानिनः करोति तेन कर्माणि । ज्ञानमयो : ज्ञानिनस्तु न करोति तस्मात्तु कर्माणि ॥१३७॥ तात्पर्यवृत्तिः-अण्णाणमओ भावो अणाणिणो कुणदि तेण कम्माणि खोपलब्धिभावना- विलक्षणत्वेनाज्ञानमयभावो भण्यते । कस्मात् । यस्मात्तेन भावेन परिणामेन कर्माणि करोत्यज्ञानी जीवः । कम्मरस इसपि पास।

·समयमाभृतं । जाणमओ णाणिस्स दुण कुणदि तमा दु कम्माणि ज्ञानिनस्तु निर्विकारचिच्चमत्कारभावनावशेन भानमयो भवति तस्माद् ज्ञानमयभावात् ज्ञानी जीवः कर्माणि न करोतीति । किं च यथा स्तोकोप्यग्निः तुपाकाष्ठराशि महांतमपि क्षणमात्रेण दहति । तथा त्रिगुप्तिसमाधिलक्षणो भेदज्ञानानिरंतर्मुहुर्तेनापि बहुभवं- संचितं कर्मराशि दहतीति ज्ञात्वा सर्वतात्पर्येण तत्रैव परमसमाधौ भावना कर्तव्येति भावार्थः । अथ ज्ञानमय एव भावो भवति ज्ञानिनो जीवस्य न पुनरज्ञानमयस्तथैवाहानमयएव भवत्यचानिजीवस्य न पुननिमयः किमर्थमिति चेत् । आत्मख्यातिः-अज्ञानिनो हि सम्यक्सपरविवेकामावेवासंतप्रत्यस्तमितविविक्तात्मख्यातित्वाय- स्मादज्ञानमय एव स्यात् तस्मिंस्तु सति खपरयोरेकत्वाध्यासेन ज्ञानमात्राखस्मात्मभ्रष्टः पराभ्यां रागद्वेषाम्या सममेकीमूय प्रवर्तिताहंकारः खयं किलैषोहं रज्ये रुण्यामीति रज्यते रुष्यति च तस्मादज्ञानमयभावादज्ञानी परौ रागद्वेपावात्मानं कुर्वन् करोति कर्माणि । ज्ञानिनस्तु सम्यक्सपरविवेकेनासंतोदितविविक्तात्मख्यातित्वा- यस्माद् शानमय एव भावः स्यात् तस्मिंस्तु सति स्वपरयो नात्वविज्ञानेन ज्ञानमात्रे स्वस्मिन्सुनिविष्टः पराभ्यां रागद्वेपाभ्यां पृथग्भूततया स्वरसतएव निवृत्ताहंकारः स्वयं किल केवलं जानास्येव न रज्यते न च रष्यति तस्माद्वानमयाद्भावात् ज्ञानी परौ रागद्वेपावात्मानमकुर्वन करोति कर्माणि । ज्ञानमयएव भावः कुतो भवेदज्ञानिनो न पुनरन्यः । अज्ञानमयः सर्वः कुतोयमज्ञानिनो नान्यः । णाणमया भावाओ णाणमओ चेव जायदे भावो । जम्हा तम्हा णाणिस्स सब्वे भावा दुणाणमया ॥१३०॥ अण्णाणमया भावा अण्णाणो चेव जायए भावो। जम्हा तम्हा भावा अण्णाणमया अणाणिस्स ॥१३॥ ज्ञानमयाभावाद्ज्ञानमयश्चैव जायते भावः । यस्मात्तमामानिनः सर्वे भावाः खलु ज्ञानमयाः ॥१३८॥ अज्ञानमयानावादज्ञानश्चैव जायते भावः । यमातसादावादज्ञानमया अज्ञानिनः ॥१३९॥ तात्पर्यवृचिः-णाणमयाभावाओ णाणमओ चेव जायदे भावो जमा ज्ञानमया भाषा निश्चयरत्नत्रयात्मकजीवपदार्था ज्ञानमय एव जायते भावः स्वशुद्धात्मावाप्तिलक्षणो मोक्षपर्यायो यस्मात्कारणात्. तमा णाणिस्स सम्वे भावा दु णाणमया तस्मात्कारणास्वसंवेदनलक्षणभेदज्ञानिनो जीवस्य सर्वे भावाः परिणामज्ञानमया ज्ञानेन निर्वृत्ता भवंति तदपि कस्मात् उपादनकारणसदृशं कार्य भवतीति वच- नात् नहि यवनालबीजे वपिते राजान्नशालिफलं भवतीति तथैव च-अण्णाणमया भावा अण्णाणो चेव जांयए भावो अज्ञानमयाद्भावाज्जीवपदार्थात् अज्ञानमय एव जायते भावः पर्यायो यस्मात्कारणात् तह्मा सन्चे भावा अण्णाणमया अणाणिस्स यतः एवं तस्मात्कारणात्सर्वे भावाः परिणामा अज्ञा- नमया मिथ्यात्वरागादिरूपा भवंति । कस्य अज्ञानिनः शुद्धात्मोपलब्धिरहितस्य मिथ्यादृष्टीवस्येति । अथ तदेव व्याख्यानं दृष्टांतदाताभ्यां समर्थयति । आत्मख्यातिः-यतोह्मज्ञानमयाद्भावाद्यः कश्चनापि भावो भवति स सर्वोप्यज्ञानमयत्वमनतिवर्त- मानोबानमयएव स्यात् ततः सर्व एवाज्ञानमया अज्ञानिनो भावाः । यतश्च ज्ञानमयाद्भावाद्यः कश्चनापि भावो भवति स सर्वोपि ज्ञानमयत्वमनतिवर्तमानो बानमय एव स्यात् ततः सर्वे एव ज्ञानमया ज्ञानिनो भावाः । ज्ञानिनो ज्ञाननिर्वृत्ताः सर्वे भावा भवंति हि । सर्वेप्यज्ञाननिर्वृत्ताः भवंत्सवानिनस्तु ते ॥६॥ अथैतदेव दृष्टांतेन समर्थयते । . .

·58 . सनातनजैनग्रंथमालाया- कणयमयाभावादो जायंते कुंडलादयो भावा । अयमययाभावादो जह जायंते तु कडयादी ॥१४०॥ अण्णाणमया भावा अणाणिणो बहुविहा वि जायते । गाणिस्स दु णाणमया सव्वे भावा तहा होति ॥१४॥ कनकमयागावाज्जायते कुंडलादयो भावाः । अयोमयकानावाद्यथा जायंते तु फटकादयः ॥१४०॥ शानमयाजावादज्ञानिनो बहुविधा अपि जायते । ज्ञानिनस्तु ज्ञानमयाः सर्वे भावास्तथा भवंति ॥१४॥ तात्पर्यवृत्तिः-कनकमयाद्भावात्पदार्थात् "उपदानकारणसदृशं कार्य भवतीति" कृत्वा कुंडलादयो भावाः पर्यायाः कनकमया एव भवति । अयोमयाल्लोहमयाद्भावात्पदार्थात् अयोमया ‘एव भावा पर्यायाः कटकादयो भवति यथा येन प्रकारणेति दृष्टांतगाथा गता । अथ घाटीतमाह । अण्णाणेति तथा पूर्वोक्त- लोहदृष्टांतेनाज्ञानमयादावाजीवपदार्थादज्ञानिनो भावाः पर्याया वहुविधा मिथ्यात्वरागादिरूपा अमानमया जायते । तथैव च पूर्वोक्तजावूनददृष्टांतेन ज्ञानिनो जीवस्य ज्ञानमयाः सर्वे भावाः पर्याया भवति । किं च विस्तरः वीतरागखसंवेदनभेदज्ञानी जीवः यं शुद्धात्मभावनारूपं परिणामं करोति स परिणामः सर्वोपि ज्ञानमयो भवति । ततश्च येन ज्ञानमयपरिणामेन संसारस्थितिं हित्वा देवेंद्रलोकांतिकादिमहर्द्धिकदेवो भूत्वा घटिकाद्वयेन सतिश्रुतावधिरूपं ज्ञानमयभावं पर्यायं लभते । ततश्च विमानपरिवारादिविभूति जीर्णतणमिव गणयन्पंचमहाविदेहे गत्वा पश्यति । किं पश्यतीति चेत् तदिदं समवसरणं त एते वीतरागसर्वज्ञात एते भेदाभेदरत्नत्रयाराधनापरिणता गणधरदेवादयो ये पूर्व श्रूयते परमागमे ते दृष्टाः प्रत्यक्षेणेति मत्वा, विशेषण दृढधर्ममतिर्भूत्वा तु चतुर्थगुणस्थानयोग्याशुद्धभावनामपरित्यजनिरंतरं धर्मध्यानेन देवलोके कालं गयित्वा, पश्चान्मनुष्यभवे राजाधिराजमहाराजार्द्धमंडलीकमहामंडलीकबलदेवचक्रवर्तितीर्थकरपरमदेवादिपदे लब्धेपि पूर्वभववासनावासितशुद्धात्मरूपं भेदभावनावलेच मोहं न गच्छति रामपांडवादिवत् । ततश्च जिनदीक्षा गृहीत्वा सप्तद्धिचतुर्बानमयभावं पर्यायं लभते । तदनंतरं समस्तपुण्यपापपरिणामपरिहारपरिणताभेदरतत्रय- लक्षणेन द्वितीयशुक्लध्यानरूपेण विशिष्टभेदभावनावलेन स्वात्मभावनोत्यसुखामृतरसेन तृप्तो भूत्वा सर्वाति- शयपरिपूर्णलोकत्रयाधिपाराध्यं परमाचिंत्यविभूतिविशेपं केवलज्ञानरूपं भावं पर्यायं लभत इत्यभिप्रायः । अज्ञानिजीवस्तु मिथ्यात्वरागादिमयमज्ञानभावं कृत्वा नरनारकादिरूपं भावं पर्यायं लभत इति भावार्थः । एवं ज्ञानमयाज्ञानमयभावकथनमुख्यत्वेन गाथापदं गतं । इति पूर्वोक्तप्रकारेण पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां पीठिकारूपेण महाधिकारे कथंचित्परिणामित्वे सति ज्ञानिजीवो ज्ञानमयभावस्य कर्ता तथैव चाचानिजीवोऽ ज्ञानमयस्य भावस्य कर्ता भवतीति, अज्ञानमुख्यतया. गाथानवकेन पष्टोतराधिकारः समाप्तः । अथ पूर्वोक्त एवाज्ञानमयभावो द्रव्यभावगतपंचप्रत्ययरूपेण पंचविधो भवति सचाज्ञानिजीवस्य शुद्धात्मवोपादेय इत्यरोचमानस्य तमेव शुद्धात्मानं स्वसंवेदनज्ञानेनाजानतस्तमेव परमसमाधिरूपेणाभाव- यतश्च बंधकारणं भवतीति सप्तमांतराधिकारे समुदायपातनिका । आत्मख्याति:-यथा खलु पुद्गलस्य स्वयं परिणामस्वभावत्ये सत्यपि कारणानुविधायित्वात्कार्याणां जांबूनदमयाद्भावाज्जावूनदजातिमनतिवर्तमानाजांबूनदकुंडलादय एव भावा भवेयुर्न पुनः कालायसवलया- दयः । कालायसमयानावाच्च कालायसजातिमनतिवर्तमानाः कालायसवलयादय एव भवेयुर्न पुनर्जावूनद- कुंडलादयः । तथा जीवस्य स्वयं परिणामस्वभावत्वे सत्यपि कारणानुविधायित्वादेव कार्याणां अज्ञानिनः स्वयमज्ञानमयादावादज्ञानजातिमनतिवर्तमाना विविधा अप्यज्ञानमया एवं भावा भवेयुर्न पुननिमयाः ·समयमामृतं । शानिनश्च स्वयं ज्ञानमयाद्भावाद्ज्ञानजातिमनतिवर्तमानाः सर्वे ज्ञानमया एव भावा भवेयुं पुनरबानमयाः । अज्ञानमयभावानामबानी व्याप्यभूमिकां । द्रव्यकर्मनिमित्तानां भावनामेति हेतुतां ॥६॥ मिच्छुत्तस्सदु उदयं जं जीवाणां दु अतच्चसहहणं । असंजमस्स दु उदओ जं जीवाणां अविरदत्तं ॥१४२॥ अण्णाणस्स दु उदओ जं जीवाणं अतच्चउवलद्धी । जो दु कलुसोवओगो जीवाणं सो कसाउदओ ॥१४॥ तं जाण जोगउदयं जो जीवाणं तु चिट्ठउच्छाहो । सोहणमसोहणं वा कायव्यो विरदिभावो वा ॥१४॥ एदेसु हेदुभूदेसु कम्मइयवग्गणागर्य जंतु। परिणमदे अविहं णाणावरणादिभावेहिं ॥१५॥ तं खलु जीवणिवद्धं कम्मइयवग्गणागयं जइया । तझ्या दु होदि हेदू जीवो परिणामभावाणं ॥१४॥ अज्ञानस्य स उदयो या जीवानामतत्वोपलन्धिः । मिथ्यात्वस्य तूदयो जीवस्याश्रधानत्वं ॥१४२॥ उदयोऽसंयमस्य तु यज्जीवानां भवेदविरमणं तु । यस्तु कलुपोपयोगी जीवानां स कपायोदयः ॥१४॥ तंजानीहि योगोदयं यो जीवानां तु चेष्टोत्साहा।। शोभनोऽशोभनो वा कर्तव्यो विरतिभावो वा ॥१४॥ एतेषु हेतुभूतेषु कार्मणवर्गणागतं यत्तु । परिणमतेऽष्टविधं ज्ञानावरणादिभावैः ।।१४५॥ तत्खलु जीवनिवर्ट कार्मणवर्गणागतं यदा। तदा तु भवति हेतु वः परिणामभावानां ॥१४॥ तात्पर्यवृतिः-मिच्छत्तस्सदु उदयं जं जीवाणं अत्तच्च सद्दहणं मिथ्यात्वस्यौदयो भवति जीवानामनंतज्ञानादिचतुष्टयरूपं शुद्धात्मतत्त्वमुपादेयं विहायान्यत्र यच्छुद्धानं रुचिरुपादेयबुद्धिः असंजम- स्सदुउदओ जं जीवाणं अविरदत्तं असंयमस्य च स उदयो भवति जीवानामात्मसुखसवित्त्यभावे सति विपयकपायेभ्यो यदनिवर्त्तनमिति । अथ-अण्णाणस्स दु उदओ जं जीवाणं अतच्च उवलद्धी अज्ञानस्योदयो भवति यत्किं भेदज्ञानं विहाय जीवानां विपरीतरूपेण परद्रव्यैकत्वेनोपलब्धिः प्रतीतिः जो दु कसाउवओगो सो जीवाणं कसाउदों स जीवानां कपायोदयो भवति यः शांतात्मोपल- ब्धिलक्षणं शुद्धोपयोगं विहाय क्रोधादिकपायरूप उपयोगः परिणाम इति । अथ तं जाण जोगउदयं जं जीवाणं तु चिउच्छाहो तं योगोदयं जानीहि त्वं हे शिष्य जीवानां मनोवचनकायवर्गणाधारण वीर्यातरायक्षयोपशमजानतः कर्मादानहेतुरात्मप्रदेशपरिस्पंदलक्षणः प्रयत्नरूपेण यस्तु चेष्टोत्साहो व्यापारो- साहः सोहणमसोहणं वा कायन्वो विरदिभावो वा स च शुभाशुभरूपेण द्विधा भवति तत्र ·७६१ सनातनजैनग्रंथमालायो- प्रतादिकर्तव्यरूपः शोभनः पश्चादवतादिरूपी वर्जनीयः सचाशोभनः इति । अथ-पदेस हेदुभूदेख कर म्म इयवगणागयं जंतु एतेषु पूर्वोक्तेषु हेतुभूतेषु स मिथ्यात्वादिपंचप्रत्ययेषु कार्मणवर्गणागतं परिणतं यदमिमतं नवतरं पुद्गलद्रव्यं परिणमदे अहविहंणाणावरणादिभाषेहि जीवस्य सम्यग्दर्शनज्ञानचारि- त्रैकपरिणतिरूपपरमसामयिकाभावे सति ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मरूपेणाष्टविधं परिणमतीति । अथ--- तं खलु जीवणिवदं कम्मइयवग्गणागयं जइया तत्पूर्वोक्तसूत्रोदितं कर्मवर्गणायोग्यमभिनवं पुद्गल- द्रव्यं जीवनिवद्धं जीवसंबद्धं योगवशेनागतं यदा भवति खलु स्फुटं तइया दु होदि हेदू जीवोपरिणा- मभावाणं तदा काले पूर्वोक्तभूदयागतेषु द्रव्यप्रत्ययेषु सत्सु स्वकीयगुणस्थानानुसारेण जीवो हेतुः कारणं भवति केषां परिणामरूपाणां भावाना प्रत्ययानामिति । किंच उदयागतद्रव्यप्रत्ययनिमित्तेन मिथ्यात्वरागादि भावप्रत्ययरूपेण परिणम्य जीवो नवतरं कर्मबंधस्य कारणं भवतीति तात्पर्य । अयमत्र भावार्थः उदयाग- तेषु द्रव्यप्रत्ययेषु यदि जीवः खखभावं मुक्त्वा रागादिरूपेण भावप्रत्ययेन परिणमतीति तदा बंधो भवतीति नैवोदयमात्रण घोरोपसर्गेपि पांडवादिवत्, यदि पुनरुदयमात्रेण बंधो भवति तदा सर्वदैव संसारएव । कस्मा- दिति चेत् संसारिणां सर्वदैव कर्मोदयस्य विद्यमानत्वात् । इति पुण्यपापसप्तपदार्थानां पीठिकारूपे महाधि- कारेऽज्ञानिमावः पंचप्रत्ययरूपेण शुद्धात्मस्वरूपच्युतानां जीवानां बंधकारणं भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन पंचगाथाभिः सप्तमोन्तराधिकारः समाप्तः । अतः परं जीवपुद्गलयोः परस्परोपादानकारणनिपेधमुख्यत्वेन गाथात्रयमित्यष्टमांतराधिकारे समुदाय- पातनिका । अथ निश्चयेन कर्मपुद्गलात्पृथग्भूतएव जीवस्य परिणाम इति प्रतिपादयति । आत्मख्याति:-अतत्त्वोपलब्धिरूपेण ज्ञाने स्वदमानो अज्ञानोदयः । मिथ्यावासंयमकपाययोगो- दयाः कर्महेतवस्तन्मयाश्चत्वारो भावाः । तत्त्वाश्रद्धानरूपेण शाने स्वदमानो मिथ्यात्वोदयः अविरमणरूपेण शाने स्वदमानोऽसंयमोदयः कलुषोपयोगरूपेण ज्ञाने स्वदमानः कपायोदयः शुभाशुभप्रवृत्तिनिवृत्तिव्यापार- रूपेण ज्ञाने स्वदमानो योगोदयः । अथैतेषु पौगलिकेषु मिथ्यात्वाादयेषु हेतुभूतेषु यत्पुद्गलद्रव्यं कर्मवर्ग- णागतं ज्ञानावरणादिभावैरष्टया स्ववमेव परिणमते तत्खलु कर्मवर्गणागतं जीवनिवद्धं यदा स्यात्तदा जीवः स्वयमेवाज्ञानात्परामनोरेकत्वाध्यासेनाज्ञानमयानां तत्त्वश्रद्धानादीनां स्वस्य परिणामभावानां हेतुर्भवति । पुद्गलद्रव्यात्पृथग्भूतएव जीवस्य परिणामः । जीवस्सदु कम्मेण य सह परिणामा दु होति रागादी। एवं जीवो कम्मं व दोवि रागादिमावण्णा ॥१४७॥ एकस्स दु परिणामा जायदि जीवस्स रागमादीहिं । ता कम्मोदयहेदू हि विणा जीवस्स परिणामो ॥१४॥ जीवस्य तु कर्मणा च सह परिणामाः खलु भवति रागादयः। एवं जीवः कर्म च हे अपि रागादित्वमापने ॥१४७॥ एकस्य तु परिणामो जायते जीवस्य रागादिभिः। तत्कर्मोदयहेतुभिविना जीवस्य परिणामः ॥१४॥ वात्पर्यवृत्तिः-जीवस्स दु कम्मेण य सह परिणामा दु होति रागादी यदि जीवस्यो- पादानकारणभूतस्य कर्मोदयेनोपादानभूतेन सह रागादिपरिणामा भवति । एवं जीवो कम्मं च दोषि रागादिमावण्णा एवं द्वयोर्जीवपुद्गलयोः रागादिपरिणामानामुपादानकारणत्वे सति सुधाहरिद्रयोरिवं दूयोरागित्वं प्राप्नोति । तथा सति पुद्गलस्य चेतनत्वं प्रामोति स च प्रत्यक्षविरोध इति । अथ--एकस्स ·समयमासुतं । दु परिणामो जायदि जीवस्स रागमादीहिं अथामिप्रायो भवर्ता पूर्वदूषणभयादेकस्य जीवस्यैका- तेनोपादानकारणस्य रागादिपरिणामो जायते ता कम्मोदयहेद् हि विणा जीवस्स परिणामो तस्मादिदं दूषणं कर्मोदयहेतुभिर्विनापि शुद्धजीवस्य रागादिपरिणामो जायते स च प्रत्यक्षविरोध आगम- विरोधश्च । अथवा द्वितीयव्याख्यानं एकस्य जीवस्योपादानकारणभूतस्य कमोंदयोपादानहेतुभिर्विना रागादि- परिणामो यदि भवति तदा सम्मतमेव । किं च द्रव्यकर्मणामनुपचरितासद्भूतव्यवहारेण कर्ता जीवः रागा- दिभावकर्मणामशुद्धनिश्चयेन सचाशुद्धनिश्चयः यद्यपि द्रव्यकर्मकर्तृत्वविपयभूतस्यानुपचरितासद्भूतव्यवहार- स्यापेक्षया निश्चयसंज्ञां लभते । तथापि शुद्धात्मद्रव्यविषयभूतस्य शुद्धनिश्चयस्यापेक्षया वस्तुवृत्त्या व्यवहार एवेति भावार्थः । अथ निश्चयेन जीवात्पृथग्भूत एव पुद्गलकर्मणः परिणाम इति निरूपयति । आत्मख्याति:-यदि जीवस्य तनिमित्तभूतविपच्यमानपुद्गलकर्मणा सहैव रागाद्यज्ञानपरिणामो भवतीति वितर्कः तदा जीवपुद्गलकर्मणोः सहभूतसुधाहरिद्रयोरिव द्वयोरपि रागाद्यज्ञानपरिणामापतिः । मथ चैकस्यैत्र जीवस्य भवति रागायज्ञानपरिणामः ततः पुद्गलकर्मविपाकाद्धेतोः पृथग्भूतो जीवस्य परिणामः । जीवात्पृथग्भूत एव पुद्गलद्रव्यस्य परिणामः । जइ जीवेण सहच्चिय पुग्गलदव्वस्स कम्मपरिणामों। एवं पुग्गलजीवा हु दोवि कम्मत्तमावण्णा ॥१९॥ एकस्स दु परिणामो पुग्गलदव्वस्स कम्मभावेण । ता जीवभावहेदूहि विणा कम्मस्स परिणामो ॥१५॥ यदि जीवेन सह चैव पुद्गलद्रव्यस्य कर्मपरिणामः । एवं पुदलजीवो खलु द्वावपि कर्मत्वमापन्नौ ॥१४॥ एकस्य तु परिणामः पुद्गलद्रव्पस्य कर्मभावेन । तज्जीवभावहेतुमिर्चिना कर्मणः परिणामः ॥१५०॥ तात्पर्यवृतिः-एकस्स परिणामो पुग्गलदचस्स कम्ममावेण एकस्योपादानभूतस्य कर्म- वर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यस्य द्रव्यकर्मरूपेण परिणामः यत एवं ता जीवभावहेर्ति विणा कम्मरस परिणामो तस्मात्कारणाजीवगतमिथ्यात्वरागादिपरिणामोपादानहेतुभिर्विनापि द्रव्यकर्मणः परिणामःस्यात् । इति पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां पीठिकारूपे महाधिकारे जीवकर्म- पुद्गलपरस्परोपादानकारणनिपेधमुख्यतया गाथात्रये- णाष्टमोतराधिकारः समाप्तः । अथानंतर व्यवहारेण बद्धो निश्चयेनाबद्धो जीव इत्यादिविकल्परूपेण नयपक्षपातेन स्वीकारेण रहितं शुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकन शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन पुण्यपापादिपदार्थेभ्यो भिन्नं शुद्धसमयसारं गाथाचतु- ध्येन कथयतीति नवतराधिकारे समुदायपातनिका । तद्यथा अथ किमात्मनि वद्धस्पृष्टं किमवद्धस्पृष्ट कर्मेति प्रश्ने सति नयविभागेन परिहारमाह । आत्मख्याति:- यदि पुद्गलद्रव्यस्य तन्निमित्तभूतरागाद्यज्ञानपरिणामपरिणतजीवेन सहैव कर्म- परिणामो भवतीति वितर्कः तदा पुद्गलद्रव्यजीवयोः सहभूत हरिद्रासुधयोरिव द्वयोरपि कर्मपरिणामापत्तिः भय चैकस्यैव युद्गलद्रव्यस्य भवति कर्मत्वपरिणामः ततो रागादिजीवाज्ञानपरिणामाद्धेतोः पृथग्भूत एव पुद्गलकर्मणः परिणामः । किमात्मनिवद्धास्पृष्ठं किमवस्पृष्टं कर्मेति नयविभागेनाह । १४९ समा गया न व्याख्याता । किंतु गाथायणवाष्टमोतराधिकारः समापित: .

·- सनातनंजैनग्रंथमालायां- जीवे कम्मं वद्धं पुढे चेदि ववहारणयमणिदं । सुद्धणयस्स दु जीवे अवद्धपुढे हवइ कम्मं ॥१५॥ जीवे कर्म वद्धं स्पृष्टं चेति व्यहारनयमणितं । शुदनयस्य तु जीवे अवद्धस्पृष्टं भवति कर्म ॥१५॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवे कम्मं बद्धं पुढचेदि वबहारणयभाणदं जीवेऽधिकरणभूते पर्द्ध संश्लेषरूपेण क्षीरनीरवत्सबद्धं स्पृष्टं योगमात्रेण लग्नं च कर्मेति व्यवहारनयपक्षो व्यवहारनयामिप्रायः । सुद्धणयस्स दु जीवे अवदपुढं हवइ कम्मं शुद्धनयस्याभिप्रायेण पुनर्जीवधिकरणभूते अवद्धं स्पृष्टं कर्म इति निश्चयव्यवहारनयद्वयविकल्परूपं शुद्धात्मस्वरूपं न भवतीति भावार्थः । अथ यस्माद्धावद्धादि- विकल्परूपं नयस्वरूपमुक्तं तस्माच्छुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन बद्धाबद्धादिनय- विकल्परूपो जीवो न भवतीति प्रतिपादयति । आत्मख्याति:-जीवपुद्गलकर्मणोरेकबंधपर्यायत्वेन तदतिव्यतिरेकाभावान्जीवे चद्धास्पृष्टं कर्मेति व्यवहारनयपक्षः जीवपुद्गलकर्मणोरनेकद्रव्यत्वेनात्यंतव्यतिरेकाजीवेऽवद्धस्पृष्ट कर्मेति निश्चयपक्षः। ततःकि- कम्मं वद्धमवद्धं जीवे एवं तु जाण णयपक्खं । पक्खातिकतो पुण भण्णदि जो सो समयसारो ॥१५२।। कर्म वद्धमवद्धं जीवे एवं तु जानीहि नयपतं । . पक्षातिक्रांतः पुनर्मण्यते यः स समयसारः ॥१५२॥ तात्पर्यवृत्तिः-कम्मं बद्धमवद्धं जीवे एवं तु जाण णयपक्खं जीवेधिकरणभूते कर्म बद्ध- मबद्धं चेति योऽसौ विकल्पः स उभयोपि नयपक्षपातः स्वीकार इत्यर्थः पक्खातिकतो पुण भण्णदि जो सो समयसारो नयपक्षातिक्रांतो भण्यते यः स समयसारः शुद्धात्मा । तद्यथा व्यवहारेण बद्धो जीव इति नयविकल्पः शुद्धजीवस्वरूपं न भवति निश्चयेनावद्धो जीव इति च नयविकल्पः शुद्धजीवस्वरूपं. न भवति निश्चयव्यवहाराभ्यां वद्धावद्धजीव इति वचनविकल्पः शुद्धजीवस्वरूपं न भवति । कस्मादिति चेत् ? श्रुतविकल्पा नया इति वचनात् । श्रुतवानं च क्षायोपशमिकं क्षायोपशमस्तु ज्ञानावरणीयक्षयोप- शमजनितत्वात् । यद्यपि व्यवहारनयेन छमस्थापेक्षया जीवस्वरूपं मण्यते तथापि केवलज्ञानापेक्षयाशुद्ध- जीवस्वरूपं न भवति । तर्हि कथं भूतं जीवस्वरूपमिति चेत् ! योसौ नयपक्षातरहितस्वसंवेदनज्ञानी. तस्याभिप्रायेण वद्धावद्धमूढ़ामूदादिनयविकल्परहितं चिदानंदैकस्वभावं जीवस्त्ररूपं भवतीति । तथा चोक्तं य एव मुक्त्वा नयपक्षपातं स्वरूपगुप्ता निवसति नित्यं । विकल्पजालच्युतशांतचित्तास्तएव साक्षादमृतं पिवंति ॥ ६८ ॥ एकस्य वद्धो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपातौ । यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिचिदेव ॥१९॥ समयाख्यानकाले या बुद्धिर्नयद्वयात्मिका । वर्तते बुद्धतत्त्वस्य सा स्वस्थस्य निवर्तते ।। हेयोपादेयतत्त्वे तु विनिश्चित्य नयद्वयात् । सक्त्वा हेयमुपादेयेवस्थानं साधुसम्मतं ।। अथ नयपक्षातिक्रांतस्य शुद्धीवस्य किं स्वरूपमिति पृष्टे सति पुनर्विशेषेण कथयति । श्रात्मख्यातिः-यः किल जीवे बद्धं कर्मेति यश्च जीवेऽवई कर्मेति विकल्पः स द्वितयोपि हि नयपक्षः। य एवैनमतिकामति स एव सकलाविकल्पातिक्रांतः स्वयं निर्विकल्पैकाविज्ञानघनस्वभावो भूत्वा साक्षात्समयसारः संभवति । तत्र यस्तावज्जीवे बद्धकर्मेति विकल्पयति स जीवेऽवद्धं कर्मेति एक पक्षमति-

·.
समयाभृतं ।
कामनपि न विकल्पमतिकामति । यस्तु जीवेऽबद्धं कर्मेति विकल्पयति सोपि जीवे बद्धं कर्मेत्येकं पक्षमति-
क्रामन्नपि न विकल्पमतिकामति । यः पुनर्जीवे बद्धमबद्धं च कर्मेति विकल्पयति स तु तं द्वितयमपि
पक्षमनतिक्रामन्न विकल्पमतिकामति । ततो य एव समस्तनयपक्षमतिकामति स एव समस्तं विकल्पमति-
कामति । य एव समस्तं विकल्पमतिकामति स एव समयसारं विंदति । यद्येवं तर्हि को हि नाम पक्षसंन्या-
सभावनां न नाटयति।
य एव मुक्त्वा नयपक्षपातं स्वरूपगुप्ता निवसति नित्यं ।
विकल्पजालच्युतशांतचित्तास्तएव साक्षादमृतं पिवंति ॥ ७० ॥
एकस्य वो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपातौ ।
• यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिञ्चिदेव ॥ ७१ ॥
एकस्य मूढो न तथा परस्य चितिद्वयो-विति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खल चिच्चिदेव ।। ७२ ॥
एकस्य रक्तो न तथा परस्य चितिद्वयोाविति पक्षपातौ ।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति निसं खलु चिञ्चिदेव ॥ ७३ ॥
एकस्य दुष्टो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपातौ ।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिञ्चिदेव ॥ ७४ ॥
एकस्य कर्ता न तथा परस्य चितिद्वयो-विति पक्षपातौ ।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ।। ७५ ॥
एकस्य भोक्ता न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नियं खलु चिचिदेव ॥ ७६ ॥
एकस्य जीवो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपातौ ।
यस्ताचवेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ।। ७७ ॥
एकस्य सूक्ष्मो न तथा परस्य चितिद्वयो विति-पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ।। ७८ ॥
एकस्य हेतुर्न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती ।
यस्तत्त्ववेदी व्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ॥ ७९ ॥
एकस्य कार्य न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपातौ ।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिञ्चिदेव ॥ ८० ॥
एकस्य भावो न तथा परस्य चितिद्वयोाविति पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ॥ ८१॥
एकस्य चको न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती ।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिचिदेव ॥ २ ॥
एकस्य शांतो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ।। ८३ ॥
एकस्य नियो न तथा परस्य चितिद्वयोाविति पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति निसं खलु चिचिदेव ॥ ८४ ॥
एकस्य वाच्यो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिच्चिदेव ॥ ५ ॥
एकस्य नाना न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति निसं खलु चिचिदेव ॥ ८ ॥

·सनातनजेनग्रंथमालापा- एकस्य चेयो तथा न परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती। यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्याति नित्यं खलु चिचिदेव ॥ ७॥ एकस्य दृश्यो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती । यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिञ्चिदेव ।। ८८ ॥ एकस्य वेद्यो न तथा परस्य चितिद्वयो-विति पक्षपातौ । यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्याति नित्यं खल्लु चिञ्चिदेव ।। ८९ ॥ एकस्य भातो न तथा परस्य चितिद्वयो-विति पक्षपाती। यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नियं खलु चिञ्चिदेव ॥ ९ ॥ खेच्छासमुच्छलदनल्पविकल्पजालामेवं व्यतीय महतीं नयपक्षकक्षा । अंतर्वहि समरसैकरसस्वमावं खं भावमेकमुपयायनुभूतिमात्रं ।। ९१ ॥ इंद्रजालमिदमेवमुच्छलत्पुष्कलौञ्चलविकल्पवीचिभिः । यस्य विस्फुरणमेव तत्क्षणं कृत्समस्यति तदस्मि चिन्महः ।। १२ ।। पक्षातिकातस्य किं स्वरूपमिति चेत! दोण्हवि णयाण भणियं जाणइ णवरंतु समयपडिवद्धो। ण दु णयपक्खं गिण्हदि किंचिवि णयपक्खपरिहीणो।।१५३॥ द्वयोरपि नययोर्भणितं जानाति केवलं तु समयप्रतिवदः । न तु नयपक्षं गृह्णाति किंचिदपि नयपक्षपरिहीनः ॥१५॥ तात्पर्यत्तिः योसौ नयपक्षपातरहितः स्वसंवेदनशानी तस्याभिप्रायेण बद्धाबद्धमूढामूढादिनय- विकल्परहितं चिदानंदैकस्वभाव । दोण्हवि णयाण भणियं जाणइ यथा भगवान् केवली निश्चयव्यव- हाराभ्यां द्वाभ्यां भणितमर्थ द्रव्यपर्यायरूपं जानाति । णवरं तु समयपरिवदो तथापि नवरि केवलं सह- जपरमानंदैकस्वभावस्य समयस्य प्रतिवद्ध आधीनः सन् णयपक्खमरिहीणो संततसमुल्लसन् केवलज्ञान- रूपतया श्रुताचानावरणीयक्षयोपशमजनितविकल्पजालरूपान्नयद्वयपक्षपातादूरीभूतत्वात् ण दु णय- पक्खं गिण्हदि किंचिवि नतु नयपक्षं विकल्प किमप्यात्मरूपतया गृह्णाति तथायं गणधरदेवादिछम- स्वजनोपि नयहयोक्तं वस्तुस्वरूपं जानाति तथापि नवरि केवलं चिदानंदैकस्वभावस्य समयस्य प्रतिवद्ध आधीनः सन् श्रुतबांनावरणीयक्षयोपशमजनितविकल्पजालरूपान्नयद्वयपक्षपातात् शुनिश्चयेन दूरीभूत- खानयपक्षपातरूपं स्वीकारं विकल्पं निर्विकल्पसमाधिकाले शुद्धात्मस्वरूपतया न गृह्णाति । अथ शुद्धपा- रिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धद्व्यापिकनयेन नयविकल्पस्वरूपसमस्तपक्षपातेनातिक्रांत एव समयसारे इत्येव तिष्ठति । आत्मख्यातिः-यथा खलु भगवान्केवली श्रुतज्ञानावयवभूतयोर्व्यवहारनिश्चयनयपक्षयोः विश्वसा- क्षितयां केवलं स्वरूपमेव जानाति न तु सततमुल्लासितसहजविमलसकलकेवलज्ञानतया नित्यस्वयमेव विज्ञानधनभूतत्वाच्छुतज्ञानभूमिकातिक्रांततया समस्तनयपक्षपरिग्रहदूरीभूतत्वात्कंचनापि नयपक्षं परिगृह्णाति तथा किल यः श्रुतञ्चानावयवभूतयोर्व्यवहारनिश्चयनयपक्षयोः क्षयोपशमविजृमितश्रुतज्ञानात्मकविकल्पप्रत्यु- द्गमनेपि परपरिग्रहप्रतिनिवृत्तौत्सुक्यतया स्वरूपमेव केवलं जानाति न तु खरतरदृष्टिगृहीतसुनिस्तुषनित्यो- दितचिन्मयसमयप्रतिवद्धतया तदात्वे स्वयमेव विज्ञानधनभूतत्वात् श्रुतज्ञानात्मकसमस्तांतर्बहिर्जन्यरूप- विकल्पभूमिकातिक्रांततया समस्तनयपक्षपरिग्रहभूतत्वात्कंचनापि नयपक्षं परिगृह्णाति स खल निखिल- विकल्पेभ्यः परतरः परमात्मा-ज्ञानात्मा प्रत्याज्योतिगमख्यातिरूपोनुभूतिमात्रः समयसारः।

·समयंप्राभृत। १ चित्स्वभावभरभावितभावाऽभावभावपरमार्थतयैकं । बंधपद्धतिमपास्यं समस्तां चेतये समयसारमपारं ॥ १३ ॥ पक्षांतिकांत एव समयसार इत्यवतिष्ठते । सम्मइंसणणाणं पंदं लहदिचि णवरि ववदेसं । सवणयपक्खरहिदो भणिदो जो सो समयसारो ॥१५॥ सम्यग्दर्शनशानमेतल्लमत्त इति केवलं व्यपदेश । सर्वनयपक्षरहितो भणितो यः स समयसारः ॥१४॥ तात्पर्यवृत्तिा-सवणयपक्खरहिदो भणिदो जो सो समयसारो इंद्रियानिद्रियजनित- यहि विषयसमस्तमतिज्ञानविकल्परहितः सन् बद्धाबद्धादिविकल्परूपनयपक्षपातरहितं समयसारमनुभवन्नेव निर्विकल्पसमाधिस्थः पुरुपैश्यते ज्ञायते च यत आत्मा ततः कारणात् सम्मदसणणाणं एवं कहांदचिणवरिषदेसं नवरि केवलं सकंलविमलकेवलंदर्शनज्ञानरूपन्यपदेशं संज्ञां लभते । न च बद्धा- बद्धादिन्यपदशाविति । एवं निश्चयन्यवहारनयद्वयपक्षपातरहितशुद्धसमयसारव्याख्यानमुख्यतया गाथा चतुष्टयेन नवमोतराधिकारसमाप्तः । इत्यनेन प्रकारेण नाव ण वैदि विससं इत्यादिगाथामादि कत्रा पाठक्रमेणाज्ञानिसंज्ञानिजीक्योःसंक्षे- पसूचनार्थ गाथाषट्कं । तदनंतरमज्ञानिसज्ञानिजीक्योर्विशेपव्याख्यानरूपेणैकादशं गाथा। ततश्चेतनाचेत- नकार्ययोरेकोपादानकर्तृत्वलक्षणविक्रियावादिनिराकरणमुख्यत्वेन गाथापंचविंशतिः । तदनंतरं प्रत्यया एव फर्म कुर्वतीति समर्थनद्वारेण सूत्रसप्तकं । ततश्च जीवपुद्गलकीचत्परिणामित्वस्थापनमुख्यत्वेन सूत्राष्टकं । ततः परं ज्ञानमयाज्ञानमयपरिणामकथनमुख्यतया गाथानवकं । तदनंतरमज्ञानमयभावस्य मिथ्यात्वादिपंच- प्रत्ययमेदप्रतिपादनरूपेण गाथापंचकं । ततश्च जीवपुद्गलयोःपरस्परोपादानकर्तृत्वनिषेधमुख्यत्वेन गाथात्रयं। ततः परं नयपक्षपातरहितशुद्धसमयसारकथनपेण गाथाचतुष्टयं चेति समुदायेनाप्टाधिकसप्ततिगाथामि मैंवभिरंतराधिकार समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्ती पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना- संबंधी पीठिकारूपस्तृतीयो महाधिकारः समाप्तः । तत्रैवं सति जीवाजीवाधिकाररंगभूमी नृत्यानंतरं शृंगारपात्रयोः परस्परपृथग्भाववत् शुद्धनिश्चयेन जीवाजीवौ कर्तृकर्मवेयविमुक्ती निष्क्रान्ताविति । मात्मख्याति:-अयमेक एव केवलं सम्यग्दर्शनज्ञानव्यपदेश किलं लभते । यः खल्वखिलनय- पक्षाक्षुण्णतया विश्रांतसमेस्तविकल्पव्यापारः स समयसारः । यतः प्रथमतः श्रुतज्ञानावष्टंभेनं ज्ञानस्वभावमा- त्मानं निथिस ततः खल्वात्मकाख्यातये परख्यातिहेतूनखिला एवेंद्रियानिद्रियबुद्धीरवधार्य आत्माभिमुखीकृत- मतिज्ञानतत्त्वः, तथा नानाविधपक्षालंबनेनानेकविकल्पैरीकुलयंतीः श्रुतज्ञानबुद्धीरप्यवधार्य श्रुतज्ञानतत्त्वमप्या- स्माभिमुखीकुर्वन्नत्यंतमविकल्पो भूत्वा झगित्येव स्वरसत एव व्यक्तीभवंतमादिमध्यांतविमुक्तमनाकुलमेकं केवलमखिलस्यापि विश्वस्योपरितरतमिवाखंडप्रतिभासमयमनंतं विज्ञानवनं परमात्मानं समयसारं विंदनेवात्मा सम्यग्दृश्यते ज्ञायते च ततः सम्यग्दर्शनं ज्ञानं च समयसार एव । आक्रामन्नविकल्पभावमचलं पर्नयानां विना सारो यः समयस्य भाति निभृतैरास्वाद्यमानः खयं । विज्ञानकरसः स एष भगवान्पुण्यः पुराणः पुमान् ज्ञानं दर्शनमप्ययं किमथवा यकिंचनैकोप्ययं ९४॥ दूरं भूरिविकल्पजालगहने भ्राम्यन्निजीवाच्च्युतो दूरादेव विवेकनिम्नगमनानीतो निजौघं बलात् । विज्ञानकरसस्तदेकरसिनामात्मनमात्मा हरन् आत्मन्येव सदा गतानुगततामायात्ययं तोयवत् १५॥ १ केवलज्ञानदर्शनातीयसुखस्वरूपात् । ११ ·- सनातनजैनग्रंथमालायो- विकल्पकः परं कर्ता विकल्पः कर्म केवले। न जातु कर्तृकर्मत्वं सविकल्पस्य नश्यति ।९। यः करोति स करोति केवलं यस्तु वेत्ति स तु वेत्ति केवलं 1 यः करोति न हि वेत्ति स कचित् यस्तु वेत्ति न करोति स कचित् ।९७१ ज्ञप्तिः करोतौ न हि भासतेंत: ज्ञप्ता करोतिश्च न भासतेंतः। ज्ञप्तिः करोतिश्च ततो विमिन्ने ज्ञाता न कर्तेति ततः स्थितं च ९८ कर्ता कर्मणि नास्ति नास्ति नियतं कर्मापि तत्कर्तरि द्वंद्वं विप्रतिपिध्यते यदि तदा का कर्तृकर्मस्थितिः । ज्ञाता ज्ञातरि कर्म कर्माण सदा व्यक्तेति वस्तुस्थितिर्नेपथ्ये वत नानटीति रमसा मोहस्तथाप्येप किं ९९। अथवा नानाव्यतां तथापि कर्ता कर्ता भवति व यथा कर्म कर्मापि नैव ज्ञानं ज्ञानं भवति च यथा पुद्गलः पुद्गलोपि । ज्ञानज्योतिचलितमचलं व्यक्तमंतस्तथोच्चैश्चिच्छत्तीतां निकरभरतोऽत्यंतगंभीरमेतत् ॥१०॥ इति जीवाजीबो कर्तृकर्मवेपविमुक्तौ निष्कांतो। इति समयसारव्याख्यायामात्मख्याती द्वितीयोऽकः । वापर्यवृत्तिः- अथानंतरं निश्चयेवैकमपि पुद्गलकर्म व्यवहारेण द्विपदीभूतपुण्यपापरूपेण प्रवि- शति कम्मममुहं कुसीलं इत्यादि गाथामादिं कृत्वा क्रमेणैकोनविंशतिसूत्रपर्यंतं पुण्यपापव्याख्यानं करोति । तत्र यद्यपि पुण्यपापयोर्व्यवहारेण भेदोऽस्त्रि तथापि निश्चयेन नास्ति इति व्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्रपटकं तदनंतरमध्यात्मभाषायाः शुद्धात्मभावनां विना आगमभापया तु वीतरागसम्यक्त्वं विना व्रतदानादिकं पुण्यबंधकारणमेव नच मुक्तिकारणं । सम्यक्त्वसहितं पुनः परंपरया मुक्तिकारणं च भवति इति मुख्यतया परमष्ठो खल, इत्यादिसूत्रचतुष्टयं । ततःपरं निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गमुख्यत्वेन जीवादीसदहणं, इत्यादिगा- थानवमं कथयतीति पुण्यपापपदार्थाधिकारसमुदायपातनिका । तद्यथा ब्राम्हण्याः पुत्रद्वयं जातं तत्रैक उपनयनवशाहाम्हणो जातः द्वितीयः पुनरुपनयनाभावाच्छुद्र इति । तथैकमपि निश्चयनयेन पुद्गलकर्म शुभाशुभजीवपरिणामनिमित्तेन व्यवहारेण द्विधा भवतीति कथयति । आत्मख्याति:- अथैकमेव कर्म द्विपात्रीभूय पुण्यपापरूपेण प्रविशति- तदथ कर्म शुभाशुभमेदतो द्वितयतां गतमैक्यमुपानयन् । ग्लपितनिर्भरमोहरजा- अयं स्वयमुदत्यवबोध सुधाप्लवः । १०१ । एको'द्रात्यजति मदिरां ब्राम्हणत्वाभिमानादन्यः शूद्रः स्वयमहमिति स्नाति नित्यं तयैव । द्वावप्येतौ युगपदुदरानिर्गतौ शूद्रिकायाः शूद्रा साक्षादथ च चरतो जातिभेदभ्रमेण ॥१०२॥ कम्ममसुहं कुसीलं सुहकम्मं चावि जाण सुहसीलं । किह तं होदि सुसीलं जं संसारं पवेसेदिं ॥१५॥ कर्माशुभं कुशीलं शुभकर्म चापि जानीत सुशीलं । कथं तद्भवति मुशीलं यत्संसारं प्रवेशयति ।।१५५॥ तात्पर्यवृत्तिः -कम्मममुहं कुसीलं सुहकम्मं चावि जाण मुहमीलं. कर्माशुभं कुत्सित कुशीलं हेयमिति । शुभकर्म सुशीलं शोभनमुपादेयमिति केषां चिद्व्यवहारिणां पक्षः सन् निश्चयरूपेण पक्षा- तरेण बाध्यते । कि त होदि सुसीलं जं संसारं पवेसेदि निश्चयवादी ब्रूते कथं तत्पुण्यकर्म सुशीलं | रागादिरूपचिकणतार्या २ मिथ्यात्वाद्यशुद्धपरिणामपरिणतोजीवः ३ ज्ञानावनणादिपलापिंडे- ·- समयमामृतं.। ८३ शोभनं मयति ! यज्जीवं संसारे प्रवेशयति. । हेतुखभावानुभवबंधरूपाश्रयाणां निश्चयेनाभेदात् कर्मभेदो नास्तीति ! तथाहि हेतुस्तावत्कथ्यते शुभाशुभपरिणामो हेतुः । स च शुद्धनिश्चयेनाशुभत्वं प्रति, एक एव द्रव्यं पुण्यपापरूपं पुद्गलद्रव्यस्वभावः । सोऽपि निश्चयेन पुद्गलद्रव्यं. प्रति, एक एव तत्फलं सुखदुःखरूपं स च फलरूपानुभवः । सोप्यात्मोत्थनिर्विकारसुखानंदापेक्षया दुःखरूपणैक एव आश्रयस्तु शुभाशुभबंधरूपः । सोऽपि बंधं प्रत्येक एव इति हेतुस्वभावानुभवाश्रयाणां सदाप्यभेदात् । यद्यपि व्यवहारेण, भेदोऽस्ति. तथापि निश्चयेन सुभाशुभकर्मभेदो नास्ति इति व्यवहारवादिना. पक्षो बाध्यतं. एव । अधोभयं कर्म, अविशेपेण बंधकारणं. साधयति. आत्मख्याति:-शुभाशुभजीवपरिणामनिमित्तत्वे सति कारणमेदात् शुभाशुभपुद्गलपरिणाममयत्वे सति खभावभेदात् शुभाशुभफलपाकत्वे सत्यनुभवभेदात् शुभाशुभमोक्षबंधमार्गाश्रितत्वे सत्याश्रयभेदात् चैकमपि कर्म.किंचिच्छुभं किंचिदशुभमिति केपां चित्किल पक्षः, सतु.प्रतिपक्षः। तथाहि शुभोऽशुभोवा जीव- परिणामः केवलाज्ञानत्वादेकस्तदेकत्वे सति कारणमेदात् एकं कर्म [.शुभोऽशुमो वा पुद्गलपरिणामः केवळ पुद्गलमयत्वादेकस्तदेकत्वे सति स्वभावामेदादेकं कर्म । शुमोऽशुभो वा फलपाकः केवलपुद्गलमयत्वादेकस्त- देकत्वे सत्यनुभवाभेदादेकं कर्म । शुभाशुभौ मोक्षबंधमार्गौ तु प्रत्येक केवलजीवपुद्गलमयत्वादनेकौ तदनेकत्वे सत्यपि केवलपुद्गलमयबंधमार्गाश्रितत्वेनाश्रयाभेदादेकं कर्म ॥ हेतुस्वभावानुभवाश्रयाणां.सदाप्यभेदान्नहि कर्मभेदः। तद्वंधमार्गाश्रितमेकमिष्टं खयं समस्तं खलु बंधहेतुः । १०३.। अयोभयं कर्माविशेपेण बंधतं. साधयति- सौवणियमि णियलं वंधदि कालायसं च, जह पुरिसं । वंधदि एवं जीवं सुहमसुहं वा. कदं कम्मं ॥ १५ ॥ सौतर्णिकमपि निगलं बधाति कालायसमपि. च यथा पुरुष । बधात्येवं नीवं शुभमशुभं. वा कृतं कर्म । १५६ । तात्पर्यवृत्तिः-या सुवर्णनिगलं लोहनिगलं च.अविशेषेण पुरुष बन्नाति तथा शुभमशुभं वा कृतं कर्म अविशेपेण. जीवं वनातीति.। किंच. । भोगाकांक्षानिदानरूपेण रूपलावण्यसौभाग्यकामदेवे- न्द्राहमिंद्रख्यातिपूजालाभादिनिमित्तं यो व्रततपश्चरणदानपूजादिकं. करोति, स पुरुषः तक्रनिमित्तं रन- विक्रयवत्, भस्मनिमित्तरत्नराशिदहनवत, सूत्रनिमित्तं हारचूर्णवत, कोद्रवक्षेत्रवृत्तिनिमित्तमगुरुवनच्छेदनवत्। वृयैव व्रतादिकं नाशयति ।. यस्तु शुद्धात्मभावनासाधनार्थ बहिरंगवततपश्चरणदानपूजादिकं करोति. स पर- परया मोक्षं.लभते इति भावार्थः। अयोभयकर्म विशेषेण.मोक्षमार्गविपये निषेधयति:- आत्मख्याति:-शुभमशुभं च कर्माविशेषेणैव पुरुष वनातिबंधत्वाविशेषात् कैचनकालायसनिंगलवत्- अथोभयं कर्म प्रतिपधयति- तरादु कुसीलेहिय राय माकाहि माव संसग्गं । साधीणो हि विणासो. कुसीलसंसग्गरायेण ॥ १५७ ॥ तस्मात्तु कुशीलराग मा कुरु मा वा संसर्ग । स्वाधीनो हि विनाशः कुशीलसंसर्गगगाभ्याम् । १५७ । । १ सुवर्ण। .

·J समातनवग्रंथमाला- तात्पर्यवृत्तिः-तम्हादु कुसौलेहिय रायं मा काहि मा व सैसग्गे तस्मात् कारणात् कुशीले कुत्सितैः शुभाशुभकर्मभिः सह चित्तगतरागं मा कुरु। बहिरंगवचनकायगतसंसर्ग च मा कुरु. कस्मात् इति चेत् । साधीणोहि विणासो कुसीळसंसरगरायण कुशीलसंसर्गरागाभ्यां स्वाधीनो नियमेन विनाशः निर्विकल्पसमाधिविघातरूपः स्वार्थभ्रंशो हि स्फुटं भवति अथवा स्वाधीनस्यात्मसुखस्य विनाश इति । अथोश्यकर्म प्रति निषेधं स्वयमेव श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवा दृष्टांतदादाताभ्यां समर्थयंति- आत्मख्याति:-कुशीलशुभाशुभकर्मभ्यां सह रायसंसौ प्रतिपिद्धौ बंधहेतुत्वात् कुशीलमनोरमान ऽमनोरमकरेणुकुदिनीरागसंसर्गवत् । अथोभयं कर्म प्रतिपेध्यं स्वयं दृष्यतेन समर्थयते- जहणाम कोवि. पुरिसो कुच्छियसीले जणं वियाणित्ता। बजेदि तेण समयं संसरगं रायकरणं च ॥ १५८ ॥ एमेव कम्मयपडी सीलसहावं हि कुच्छिदं णादु । वजति परिहरंति य तं संसग्गं सहावरदा ॥ १५९ ॥ यथा नाम कश्चित्पुरुषः कुत्सितशीलं जनं विज्ञाय । वर्जयति तेन समकं संसर्ग रागकरणं च । १५८। एवमेव कर्मप्रकृतिशीलस्वभावं च कुत्सितं ज्ञात्वा । घर्जयति परिहरंति च तत्संसर्ग स्वभावरत्ताः । १५९ । बात्पर्यवृत्तिः-यथा नाम स्फुटमहो वा कश्चित्पुरुषः कुत्सितशीलं जनं ज्ञात्वा बजेदि तेण समय संसणं रायकरणं च तेन समकं सह बहिरंगवचनं कार्यगतं संसर्ग मनोगतं राग. च वर्जयतीति दृष्टांत: एमेक कम्मपयडी सीलसहावं हि कुच्छिदं पादु एवमेव पूर्वोक्तदृष्टान्तन्यायेन कर्मणः प्रकृतिशीलं. स्वभावं कुत्सितं हेयं ज्ञात्वा वज्जति परिहरंति य तं संसग्गं सहावरदा इह जगति, वर्जयन्ति तत्संसर्ग वचनकायाम्यां परिहरन्ति मनसा रागं च तस्य कर्मणः के ते. १. समस्तद्रव्यभावगतपुण्यपापपरिणामपरिहारप- रिणताभेदरत्नत्रयलक्षणनिर्विकल्पसमाधिस्वभावरताः साधव इति. दार्थतः । अथोमयकर्म शुद्धनिश्चयेन केवलं बंधहेतुं न केवलं बंधहेतुं प्रतिषष्यं चायमेन साधयतिः- आत्मख्याति:-यथा खल्लू कुशलः कश्चिद्धनहस्ती खस्य बंधाय उपसर्पत्ती चटुलमुखी मनोरमा- ममनोरमा वा करेणुकुट्टिनी तत्त्वतः कुत्सितशील विज्ञाय तया सह रागसंसौ प्रतिषेधयति । तथा किलात्मारागो ज्ञानी स्वस्य बंधाय उपसर्पती मनोरमाममनोरमां पा सर्वामपि कर्मप्रकृति तत्वतः कुत्सि- तशीलां विज्ञाय तया सह रागसंसौ प्रतिषेधयति । भयोभयकर्महेतुं प्रतिषेध्यं चागसेन साधयति- रत्तो बंधदि कम्म मुंचदि जीवो विरागसंपण्णो । एसो जिणोवदेसो तमा कम्मेसु मारन ॥ १६ ॥ रक्तो वनाति कर्म मुच्यते जीवो चिरायसम्पः । एष जिनोपदेशः तस्मात् कर्मसु मारल्यस्व । १६० । चापर्वचितचोदि कम्म मुचदि जीवो विरागसंपण्णो यस्मात् कारणात् रक्तः स कमाणि बनाति।मुच्यतेजीवश्कर्मजनितभावेषुविरागसंपन्नः एसो जियोवदेसोतमा कस्मेसुमारज एष प्रत्यक्षी- सूतो जिनोपदेशः कर्ता, किं करोति उभर्यकर्म बंधहे न केवळं बंधहवं प्रतिष्यं हेच कथयति तस्मात्कारणमा

·.
समयप्राभृत।
शुभाशुभसंकल्पविकल्परहितत्वेन खकीयशुद्धात्मभाक्नोत्पन्ननिर्विकारसुखामृतरसस्वादेन तृप्तीभूत्वा शुभाशुभः
फर्मणि मा रज्यस्व राग मा कुर्विति । एवं यद्यप्यनुपचरितासद्भूतव्यवहारेण द्रव्यपुण्यपापयोर्भेदोऽस्ति अशुद्ध
विश्चयेन पुनस्तद्वयजनितेंद्रियसुखदुःखयोर्भेदोऽस्ति तथापि शुद्धनिश्चयनयेन नास्ति इति व्याख्यानमुख्यः
वेन गाथापट्कं गतं । अथ विशुद्धज्ञानशब्दवाच्यं परमात्मानं सोक्षकारणं कथयति ।
आत्मख्याति:-य: खलु रक्तोऽवश्यमेव कर्म वनीयात् विरक्त एव मुच्यतेत्ययागमः स सामा-
त्येन रक्तुत्वनिमित्त्वाच्छुभाशुभमुभयकर्माविशेषेण बंधहेतुं साधयति तदुभयमपि कर्म प्रतिषेधयतिः ।
कर्म सर्वमपि सर्वविदो यद्वंधसाधनमुशन्यविशेषात् ।
तेन सर्वमपि तत्प्रतिषिद्धं ज्ञानमेव विहितं शिवहेतुः । ३०४
निपिद्धे सर्वस्मिन् सुकृतदुरिते कर्मणि किल प्रवृत्ते नैष्कर्ये न खलु मुनयः संसशरणाः।
तदा ज्ञाने ज्ञान प्रतिचरितमेषां हि शरणं स्वयं विन्दन्त्येते परमममृतं तत्र निरताः ॥५॥
भय ज्ञानहेतू साध्यति-
परमट्टो खलु समओ सुद्धो जो केवली मुणी णाणी।
तमिट्टिदा सभावे मुणिणो पावंति णिब्वाणं ॥ १६१ ॥
परमार्थः खल समयः शुदो यः केवली मुनिज्ञानी।
तस्मिन् स्थिताः स्वभावे मुनिनः प्राप्नुवंति निर्वाणं । १६९ ।
तात्पर्यवृत्ति:-परमही खल्लु समओउत्कृष्यार्थः परमार्थःसकः परमात्मा अथवा धर्मार्थकाममोक्ष
लक्षणेषु परमार्थेषु परम उत्कृष्टो मोक्षलक्षणार्थः परमार्थः सोऽपि स एव । अथवा मतिश्श्रुतावधिमन:पर्ययः
केवलज्ञानभेदरहितत्वेन निश्चयनैकः परमार्थः सोऽपि परमात्मैव खल्लुस्फुट सम्ओसम्यगयति गच्छति शुद्धगु-
णपर्यायान् परिणमतीति समयः। अथवा सम्यगय:संशयादिरहितोबोधोज्ञानं यस्य भवतिस समयः। अथवासमि
त्यकत्वेन परमसमरसीभाक्न स्वकीयशुद्धस्वरूपे अयनं गमनं परिणमनं समयः सोऽपि स एव शुद्धोरागादिभाव
क्रमरहितो यः । सोऽपि सएव केवली परद्रव्यरहितत्वेनासहायः केवली सोऽपि स एव मुणी मुनिः ।
प्रत्यक्षज्ञानी । सोऽपि परमात्मैव । तलिहिदा सहावे मुणिणो पावंति णिव्वाणं । तस्मिन् परमा-
सस्वभावे स्थिता वीतरागस्वसंवेदनज्ञानरता मुनयस्तपोधना निर्वाणं प्राप्नुवंति लसंत इत्यर्थः ।।
अथतास्मिन्नेव परमात्मनि स्वसंवेदनज्ञानरहितानांव्रततपश्वरणादिकंपुण्यबंधकारणमेवेति प्रतिपादयति-
आत्मख्यातिः-ज्ञानं मोक्षहेतुः, ज्ञानस्य शुभाशुभकर्मणोरबंधहेतृत्वे सति मोक्षहेतुत्वस्य तथोपपत्तेः
सत्तु सकलकर्मादिजात्यंतरविविक्तविजातिमात्रः परमार्थ आत्मेति यावत् स तु युगपदेकीभावप्रवृत्तज्ञानगमन
तया समयः। सकलनयपक्षासकीर्णकज्ञानतया शुद्धः। केवलत्रिन्मात्रवस्तुतया केवली। मननमात्रभावमात्रतया
मुनिः स्वयमेवज्ञानतया ज्ञानी स्वस्य भवनमात्रतया स्वखभावः स्वतश्चितो भवनमात्रतया सद्भावो वेति शब्द-.
भेदऽपि न च वस्तुभेदः।
अथ ज्ञानं विध्यापयति-
परमट्टस्मिय अठिदो जो कुणदि तवं वदं च धारयदि ।
तं सव्वं वालतवं वालवदं विति सव्वद ॥ १६२ ॥
परमार्थे चास्थितः करोति तपो व्रतं च धारयति ।
मत्सर्व पालतपो वाकवत विदंवि सर्वज्ञाः ॥१६॥

·र सनातनजनमधमालायां- तात्पर्यटचिः-परमहम्मिय अविदो नो कुणदि तक वदं च धारयदि तस्मिन्नेव पूर्वसूत्रोक्तप- रंमार्थलक्षणे परमात्मस्वरूपे अस्थितो रहितो यस्तपश्चरणः करोति. व्रतादिकं च धारयति तं सवं पालतवं- वालंवदं विति सबह-तत्सर्वं बालतपश्चरणं वालञ्चतं त्रुवंति कथयति के ते? सर्वज्ञाः । कस्मात् ! इति: चेत् पुण्यपापोदयजनितसमस्तेंद्रियसुखदुःखाधिकारपरिहारपरिणताभदरतत्रयलक्षणेन विशिष्टानंदज्ञानेना रहितत्वात् इति । अथ खुसंवेदनज्ञान तथैवाज्ञानं चेति यथाक्रमेण मोक्षपंधहेतू दर्शयति- आत्मख्याति:-ज्ञानमेव मोक्षस्य, कारणं, विहितं परमार्थभूतज्ञानशून्यस्याज्ञानक्तयोर्चततप्तःकर- मणोः बंधहेतुत्वाद्वालव्यपदेशेन, प्रतिषिद्धत्वे सति तस्यैव मोक्षहेतृत्वात् ॥ अय ज्ञानाहानमोक्षबंधहेतू नियमयति.- वदणियमाणिघता सीलाणि तहा तवं च कुव्वंता। परमहवाहिरा जेण तेण ते होति अग्णाणी ॥ १६३ ।। व्रतनियमान धारयंतः शीलानि तथा तपश्च कुर्वाणाः । परमार्यवान पेन वेन ते भवन्त्यज्ञानिनः ॥१३॥ वात्पर्यवृत्तिः-बदणियमाणि धरंता सीलाणि तहा तवं च कुच्छता त्रिगुप्तसमाधिलक्षणा- भेदज्ञानादू बाह्या ये ते व्रतनियमान् धास्यंतः, शीलानि तपश्चरणं च. कुर्वाणा अपि मोक्षं न. लभते. कस्मा- दितिचेत परमहवाहिरा जेण तेण ते होति अण्णाणी येन.कारणेन पूर्वोक्तभेदज्ञानाभावात् परमार्थबाह्या स्तेन कारणेन ते भवंत्यज्ञानिनः। अज्ञानिनां तु कथं मोक्षः १.ये. तु परमसमाधिलक्षणभेदज्ञानसहितास्ते तु व्रतनियमानधारयन्तोऽपि शीलानि तपश्चरणं बाह्यद्रव्यरूपमकुर्वाणा अपि मोक्षं लभते. । तदपि कस्मात् ! येन कारणेन पूर्वोक्तमेदज्ञानसभावातः परम्पर्थादबाह्यास्तेन, कारणेन ते. च. ज्ञानिनो भवंति. । ज्ञानिनां तु. मोक्षो भवत्येवेति । किंच विस्तरः व्रतनियमशीलबहिरंगतपश्चरणादिकं विनापि यदि मोक्षो भवति । तर्हि संकल्पविक- ल्परहितानां विषयव्यापारेऽपि पापं नास्ति तपश्चरणाभावेऽपि मोक्षो भवति इति सांख्यशैवमतानुसारिणो वदन्तीति तेषामेव मतं सिद्धमिति । नैवै निर्विकल्पत्रिगुप्तिसमाधिलक्षणभेदज्ञानसहितानां मोक्षो. भवतीति विशेषेण बहुधा भणितं तिष्ठति । एवंभूतभेदज्ञानकाले शुभरूपाये मनोवचनकायव्यापाराः परंपरया मुक्ति कारणभूतास्तेऽपि न संति । ये पुनरशुभविषयकवायव्यापाररूपास्ते विशेपेण न संति। न हि चित्तस्थे रागभावे विनष्टे सति बहिरंगविषयव्यापारो दृश्यते । तंदुलस्याभ्यंतरे तुषे गते बहिरंगतुप इव । तदपि कस्मात् इतिचेत् निर्विकल्पसमाधिलक्षणभेदज्ञानविषयकषाययोर्द्वयोः परस्परं विरुद्धत्वात शीतोष्णवदिति ॥ अथ वीतरागसम्यक्त्वरूपां शुद्धात्मभावनां विहाय पुण्यामेवैका, तेन, मुक्तिकारणं. ये, वदंति. तेषां प्रतिबाधनाथै पुनरपि दूषणं ददाति- आत्मख्यातिः-ज्ञानमेव मोक्षहेतुस्तदभावस्वयमज्ञानभूतानामज्ञानिनामन्तव॑तनियमशीलतपःप्रमः तिशुभकर्मसद्भावेऽपि मोक्षाभावात् । अज्ञानमेव बंधहेतुः, तदभावे स्वयं ज्ञानभूतानां ज्ञानिनां बहिर्बतनियमः शीलतपः प्रभृतिशुभकर्मासद्भावेऽपि मोक्षसद्भावात् ॥ यदेतज्ञानात्मा ध्रुवमचलमाभाति भवनं शिवस्यायं हेतुः स्वयमपि यतस्तच्छिव इति । अतोन्यव॒धस्य स्वयमपि यतो बंध इति तत् ततो ज्ञानात्मत्वं भवनमनुभूतिहिविहितं.॥.१०६ ॥ अथ पुनरपि पुण्यकर्मपक्षपातिनः प्रतिबोधनायोपक्षिपति- १. आत्मख्यातौ तु णिवाणं ते ण विक्षति इत्सपिपाठः । - ·समयाभूत। परमवाहिरा जे ते अण्णाणेण पुण्णमिछति। संसारगमणहे, विमोक्षहे अयाणता ।। १६४ ॥ परमार्थवाद्या ये ते भज्ञानेन पुण्यमिच्छति । संसारगमनहेतुं विमोक्षहेतुमजानंतः॥१६॥ तात्पर्यवतिः इह हि केचन सकलकर्मक्षयमोक्षमिच्छंतोऽपि निजपरमात्मभावनापरिणताभदर- तंत्रयलक्षणं परमसामायिक पूर्व दीक्षाकाले प्रतिज्ञायापि चिदानंदैकस्वभावशुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानपरिज्ञानानुष्ठान सामर्थ्याभावात्पूर्वोक्तपरमसामायिकमलभमानाः परमार्थवाह्याः संतः संसारगमनहेतुत्वेन बंधकारणमप्यज्ञानभा वैन कृत्वा पुण्यमिच्छति । किं कुर्वन्तः ? अमेदरनत्रयात्मकं मोक्षकारणमजानंतः । अथवा द्वितीयव्याख्यानं चंधहेतुमपि पुण्यं मोक्षहेतुमिच्छति । किं कुर्वन्तः ! पूर्वोक्तमभेदरनत्रयात्मकपरमसामायिक मोक्षकारणमजा- नंतः संतः इति । किं. च निर्विकल्पसमाधिकाले व्रताव्रतस्य स्वयमेव प्रस्तावो नास्तिः। अथवा निश्चयव्रतं तदेवेत्यभिप्रायः। इति वीतरागसम्यक्त्वरूपां शुद्धात्मोपादेयभावनां विना व्रततपश्चरणादिकं पुण्यकारणमेव भवति सद्भावनासहितं पुनर्बहिरंगसाधकत्वेन परंपरया मुक्तिकारणं चेति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं गतं । एवं गाथादशकेन पुण्याधिकारः समाप्तः॥ अय सविकल्पत्वात्पराश्रितत्वाच निश्चयेन पापाख्यानमुख्यत्वेन, अथवा निश्चयव्यवहारमोक्षमार्ग- मुख्यत्वेन जीवादीसदहणमित्यादिसूत्रद्वयं । तदनंतरं मोक्षहेतुभूतो योऽसौ सम्यक्त्वादिजींवगुणस्तत्पच्छा- दनमुख्यत्वेन । वत्थस्ससेदभावो इत्यादि गाथात्रयं । ततः परं पापं पुण्यंच बंधकारणमेवेति- मुख्यतया । सोसवणाण इत्यादि सूत्रमेकं । ततश्च मोक्षहेतुभूतो योसौ जीवो गुणी तत्प्रच्छादनमुख्यतया सम्मच इत्यादि गाथात्रयमिति समुदायेन सूत्रनवकपर्यंतं तृतीयस्थले व्याख्यानं करोति । तद्यथा अथ तेपामज्ञानिनां निश्चयमोक्षहेतुं दर्शयति- आत्मख्यातिः-इह खलु केचिनिखिलकर्मपक्षक्षयसंभावितात्मलाभं मोक्षमभिलपंतोऽपि तद्धेतुभूतं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रस्वभावपरमार्थभूतज्ञानभवनमात्रमैकाग्यलक्षणं समयसारभूतं सामायिकं प्रतिज्ञायापि दुरंतकर्मचक्रोत्तरणक्लीवतया परमार्थभूतज्ञानानुभवनमात्रसामायिकमात्मस्वभावमलभमानाः प्रतिनिवृत्तस्थूल तमसंलशपरिणामकर्मतया प्रवृत्तमानस्थूलतमविशुद्धिपरिणामकर्माणः कर्मानुभवगुरुलापत्रप्रतिपत्तिमात्रसं- तुएचेतसः स्थूललक्ष्यतया सकलं कर्मकांडमनुन्मूलयंतः स्वयमज्ञानादशुभकर्म केवलं बंधहेतुमध्यास्य एवं व्रतनियमशीलतपःप्रमृतिशुभकर्मबंधहेतुमप्यजानंतो मोक्षहेतुमभ्युपगच्छति । अथ परमार्थमोक्षहेतुस्तेषां दर्शयति- जीवादी सद्दहणं सम्मत्तं तेसिमधिगमो गाणं । रागादी परिहरणं चरणं एसो दु मोक्खपहो ॥ १६५ ॥ जीवादिश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं तेषामधिगमो ज्ञान । रागादिपरिहरणं चारित्रं एष तु मोक्षपथः ॥१६५॥ जीवादीसदहणं सम्म जीवादिनवपदार्थानां विपरीताभिनिवेशरहितत्वेन श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं सिमधिगमो णाणं तेपामेव संशयविमोहविभ्रमरहितत्वेनाधिगमो निश्चयः परिज्ञानं सम्यग्ज्ञानं रागादी परिहरणं चरणं तेपामेव संबधित्वेन रागादिपरिहारश्चारित्रं एसोदु मोक्खपहो इत्येव व्यवहारमोक्ष- मार्गः । अथवा तेपामेव भूतार्थेनाधिगतानां पर्दाथानां शुद्धात्मनः सकाशातः भिन्नत्वेन सम्यगवलोकन ·• सनातनजैनयमालायी- निश्चयसम्यक्त्वं । तेषामेव सम्यकपरिच्छितिरूपेण शुद्धात्मनो मिन्नावेन निश्चयः सम्यग्ज्ञानं । तेपामेव शुद्धामनी भिन्नत्वेन निश्चयं कृत्वा रागांदिविकल्परहितत्वेन वशुद्धात्मन्यवस्थानं निश्चयचारित्रमिति निश्चयमोक्षमार्गः। अथ निश्चयमीक्षमागहेतोः शुद्धात्मस्वरूपात् यदन्यच्छुभाशुभमनोवचनकायव्यापाररूपं कर्म तन्मोक्षमार्गों न भवति इति प्रतिपादयति- आत्मख्याति-मोक्षहेतुः किल सम्यग्दर्शनंज्ञानचारित्रं । तत्रै सम्यक्दर्शनं तु जीवादिश्रद्धानस्वभावेन ज्ञानस्य भवनं । जीवादिज्ञानखभावेन ज्ञानस्य भवनं शानं । रागादिपरिहरणस्वभावेन ज्ञानस्य भवनमापातं । ततो ज्ञानमेव परमार्थमोक्षहेतुः। अथपरमार्थमोक्षहेतोरन्यत् कर्म प्रतिषेधयति- मोत्तूण णिच्छयह बवहारे ण विदुसा पवति । परमठमस्सिदाण दु जदीण कम्मक्खओ होदि ॥१६६।। मुफ्स्वा निश्वयार्थ व्यवहारे, न विद्वांसः प्रवर्तते । परमार्थमाश्रितानां तु यतीनां कर्मक्षयो भवति ।। १६६ ।। तापयति मोसूण णिच्छयह ववहारे निश्चयाथै मुक्त्या व्यवहारविषये ण विसा पवति विद्वांसी ज्ञानिनो न प्रवर्तते । कस्मात् ।। परमद्वमासिदाण दु नदीण कम्मक्सओ होदि सम्यग्दर्श- ज्ञानचारित्रकाग्यपरिणतिलक्षणं निजशुद्धात्मभावनारूपं परमार्थमाश्रितानां तु यतीनां कर्मक्षयो भवतीति पतः कारणादिति । एवं मोक्षमार्गकथनरूपेण गाथाद्वयं गतं । अथ मोक्षहेतुभूतानां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां जीवगुणानी वस्त्रस्य मलेनैवं मिथ्यात्वादिकर्मणा प्रतिपक्षभूतेन प्रच्छादनं दर्शयति- आत्मख्याति:-यः खलु परमार्थमीक्षहेतोरतिरिक्तो व्रततपःप्रभृतिशुभकर्मा केषांचिन्मोक्षहेतुः स र्षोऽपि प्रतिषिद्धस्तस्य द्रव्यान्तरस्वभावत्वात् तत्स्वभावेन ज्ञानभवनस्याभवनात् । परमार्थमोक्षहेतोरेवैकद्रव्य- खभावत्वात् तत्स्वभावेन ज्ञानभवनस्य भवनात् । वृत्तं ज्ञानखभावेन ज्ञानस्य भवनं सदा एकद्रव्यस्वभावत्वान्मोक्षहेतुस्तदेवं तत् ॥ १०७॥ वृत्तं कर्मस्वभावेन ज्ञानस्य मवनं न हि द्रव्यांतरस्वभावत्वान्मोक्षहेतुर्न कर्म तत् ॥ १०८ ॥ मोक्षहेतुतिरोधानाद्वंधत्वात्स्वयमेव च मोक्षहेतुतिरोधायि भावत्वात्तन्निषिध्यते ॥ १०९ ॥ अप कर्मणो मोक्षहेतुतिरोधानकरणं साधयति- वत्थस्य सेदभावो जह णासेदि मलविमेलणाच्छण्णो। मिच्छत्तमलोच्छण्णं तह सम्म खु णादव्वं ॥१६७॥ पत्थस्स सेदभावो जह णासेदि मलविमेलणाच्छण्णो। अण्णाणमलोच्छण्णं तह गाणं होदि णादव्वं ॥१६॥ वत्थस्स सेदभावो जह णासेदि मलविमेलणाच्छण्णो। तह दु कसायाच्छण्णं चारि होदि णादव्वं ॥१६९।। वस्त्रस्य-श्वेतमावो यथा नश्यति मलविमेग्नाच्छन्नः । मिथ्यात्वमलावछन्न तथा च सम्यक्त्वं खल ज्ञातव्यं ॥ १५ ॥ - ·समयप्राभृतं। ९ -पखस्य श्वेतभावो यथा नश्यति मलविमेलनाच्छन । अज्ञानमकावच्छन्नं तथा ज्ञानं भवनि ज्ञातव्यं ।। १५८॥ पत्रस्य श्वेतभावो यथा नश्यति मलविमेलनाच्छनः । कपायमळावच्छन्नं तथा चारित्रमपि ज्ञातव्यं ।। १६९।। तात्पर्यवृत्तिः-वनस्य श्वेतभावो यथा नश्यति मलविमेलना, मलस्य विशेषण मेलना संबंधस्तेन छमः । तथैव मिथ्यात्वमलेनोच्छनो मोक्षहेतुमूतो जीवस्य सम्यक्त्वगुणो नश्यतीति ज्ञातव्यं । वस्त्रस्य श्वेत भावो यथा नश्यति सलविमेलना, मलस्य विशेषेण मेलना संबंधस्तनच्छनः। तथैवाज्ञानमलेनोच्छन्नो मोक्ष- हेतुभूतो जीवस्य ज्ञानगुणो नश्यतीति ज्ञातव्यं । वस्त्रस्य श्वेतभावो यथा नश्यति मलविमेलना, मलस्य विशे- पेण मेलना संबंधस्तेनच्छनः । तथा कपायकर्ममलेनोच्छन्नो मोक्षहेतुभूतो जीवस्य चारित्रगुणो नश्य तीति ज्ञातव्यं । इति मोक्षहेतुभूतानां सम्यक्त्वादिगुणानां मिथ्यात्वाज्ञानकषायप्रतिपक्षः प्रच्छादनकथन- रुपेण गाथात्रयं गतं। भय कर्म स्वयमेव बंधहेतुं कथं मोक्षकारणं भवतीति कथयति- भात्मख्यातिः-ज्ञानस्य सम्यक्त्वं मोक्षहेतुः खभावः, परभावेन मिध्यात्वनाम्ना कर्ममलेनावच्छन्नत्वात तिरोधीयते । परभावभूतमलावच्छिन्नश्वेतवस्त्र खभावमूतश्वेतखभाववत् । ज्ञानस्य ज्ञानं मोक्षहेतुः स्वभावः, परमावेनाज्ञाननाम्ना कर्ममलेनावच्छन्नत्वात्तिरोधीयते । परभावभूतमलावच्छनश्वतवस्त्रस्वभावभूतधेतस्व- भाववत् । ज्ञानस्य चारित्रं मोक्षहेतुः स्वभावः, परभावन कषायनाम्ना कर्ममलेनावच्छन्नत्वातिरोधीयते । परभावभूतमलावच्छिन्नम्वेतवस्त्रखभावभूतश्वतस्वभाववत् । अतो मोक्षहेततिरोधानकरणात् कर्म प्रतिषिद्ध । अय कर्मणः स्वयं बंधत्वं साधयति- सो सव्वणाणदरसी कम्मरयेण णियेण उच्छण्णो । संसारसमावण्णो णवि जाणदि सव्वदो सव्वं ॥१७॥ स सर्वज्ञानदी कर्मरजसा निनावच्छिन्नः । संसारसमापनो न विजानाति सर्वतः सर्वे ॥ १७ ॥ सोसवणाणदरसी कम्मरयेण णियेण पच्छण्णो-स शुद्धात्मा निश्चयेन समस्तपरिपूर्णज्ञान- दर्शनस्वभाषोऽपि निजकर्मरजसोच्छन्नो झपितःसन् । संसारसमावण्णो णविनाणदि सन्वदो सच्वं । संसारसमापनः, संसारे पतितःसन् नैव जानाति सर्व वस्तु, सर्वतः सर्वप्रकारेण । ततो ज्ञायते कर्म कर्तृजीवस्य स्वयमेव बंधरूपं कथं मोक्षकारणं भवतीति । एवं पापवत्पुण्यं बंधकारणमेवेति कथनरूपेण गाथा गता। अथ पूर्व मोक्षहेतुभूतानां सम्यक्त्वादिजीवगुणानां मिथ्यात्वादिकर्मणा प्रच्छादनं भवतीति कथितं-इदानी तद्गुणाधारभूतो गुणी जीवो मिथ्यात्वादिकर्मणा प्रच्छाद्यते-इति प्रकटीकरोति- आत्मख्यातिः-यतः यमेव ज्ञानतया विश्वसामान्यविशेषज्ञानशीलमपि ज्ञानमनादिस्वपुरुपाप- राधप्रवर्तमानकर्ममलावच्छन्नत्वादेव बंधावस्थायां सर्वतः सर्वमप्यात्मानमविजानदज्ञानभावनैवेदमेवमवति- टते । ततो नियतं स्वयमेव कर्मव बंधः । अतः स्वयं बंधत्वात्कर्म प्रतिपिद्धं । मथ कर्मणो मोक्षहेतुतिरोधायिभावत्वं दर्शयति- सम्मत्तपडिणिवद्धं मिच्छत्तं जिणवरे हि परिकहिदं । तस्सोदयेण जीवो मिच्छादिहिचि, णादव्वो ॥१७॥ णाणस्स पडिणिवद्धं अण्णाणं जिणवरे हि परिकहिंदं । १२ .

·- सनातनजैनग्रंथमालायो- तस्सोदयेण जीवो अण्णाणी होदि णादवो ॥१७॥ चारित्तपडिणिवद्धं कसायं जिणवरे हि पण्णत्तं । तस्सोदयेणजीवो अचरिदो होदि णादवो ॥१७३॥ सम्यक्त्वप्रतिनिवद्धं मिथ्यात्वं जिनवरैः परिकथितं । सस्योदयेन जीवो मिथ्याधिरिति ज्ञातव्यः ।। १७१ ।। ज्ञानस्य प्रतिनिवद्धं अज्ञानं जिनवरैः परिकथितं । तस्योदयेन जीवोऽज्ञानी भवति ज्ञातव्यः ।। १७२ ।। चारित्रप्रतिनिवद्धं कपायो जिनवरैः प्राप्तः । तस्योदयेन जीवोऽचारित्रो भवति बातम्यः ॥ १७३ ।। तात्पर्यवृत्तिः-सम्यक्त्वप्रतिनिबद्धं प्रतिकूलं मिथ्यात्वं भवतीति जिनवरैः परिकथितं तस्योदयेन जीवो मिथ्यादृष्टिर्मवतीति ज्ञातव्यः । ज्ञानस्य प्रतिनिबद्धं प्रतिकूलमज्ञानं भवतीति जिनवरैः परिकथितं तस्योदयेन जीवश्चाज्ञानी भवतीति ज्ञातव्यः । चारित्रस्य प्रतिनिवद्धः प्रतिकूलः क्रोधादिकपायो भवतीति जिनवरैः परिकथितः तस्योदयेन जीवोऽचरित्रो भवतीति ज्ञातव्यः । एवं मोक्षहेतुभूतो योऽसौ जीवो गुणी तत्प्रच्छादनकथनमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । इति सम्यक्त्वादिजीवगुणा मुक्तिकारणं तद्गुणपरिणतो वा जीवो मुक्तिकारणं भवति तस्माच्छुद्धजीवाद्भिनं शुभाशुभमनोवचनकायव्यापाररूपं, तद्व्यापारेणोपार्जितं चा शुभाशुभकर्म मोक्षकारणं न भवतीति मत्वा हेयं सायमिति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथानवकं गतं । द्वितीयपातनिकाभिप्रायेण पापाधिकारव्याख्यानमुख्यत्वन गतं । अत्राह शिष्यः । जीवादीसदहणमित्यादि व्यवहाररत्नत्रयव्याख्यानं कृतं तिष्ठति कथं पापाधिकार इति । तत्र परिहारः यद्यपि व्यवहारमोक्षमार्गों निश्चयरत्नत्रयस्योपादेयभूतस्य कारणभूतत्वादुपादेयः परंपरया जीवस्य पवित्रताकरणात् पवित्रस्तथापि वहि- दव्यालंबनत्वेन पराधीनत्वात्पतति नश्यतीन्येकं कारणं । निर्विकल्पसमाधिरतानां व्यवहारविकल्पालंबनेन स्वरूपात्पतितं भवतीति द्वितीय कारणं। इति निश्चयनयापेक्षया पापं । भथवा सम्यक्त्वादिविपक्षभूतानां मिथ्यात्वादीनां व्याख्यानं कृतमिति वा पापाधिकारः । इतिसमयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ स्थलत्रयसमुदायेनैकोनविंशतिगाथा- मिश्चतुर्थः पुण्यपापाधिकारः समाप्तः । तत्रैव सति व्यवहारनयेन पुण्यपापरूपेण द्विमेदमपि कर्म निश्चयेन श्रृंगाररहितपात्रवत्पुद्गलरूपे- जैकीभूय निष्क्रांतं ॥ आत्मख्यातिा-सम्यक्त्वस्य मोक्षहेतोः खभावस्य प्रतिबंधकं किल मिथ्यात्वं, तत्तु स्वयं कर्मैव तदुद- यादेव ज्ञानस्य मिथ्यादृष्टित्वं । ज्ञानस्य मोक्षहेतोः स्वभावस्य प्रतिबंधकमज्ञानं तत्तु स्वयं कमैव तदुदयादेव ज्ञानस्याज्ञानत्वं । चारित्रस्य मोक्षहेतोः स्वभावस्य प्रतिबंधकः किल कषायः सतु स्वयं कर्मैव तदुदयादेव ज्ञानस्याचारित्रत्वं । अतः स्वयं मोक्षहेतुतिरोधायिभावत्वात्कर्म प्रतिषिद्धं । सन्यस्तव्यमिदं समस्तमपि तत्कर्मैव मोक्षार्थिना सन्यस्ते सति तत्र का किल कथा पुण्यस्य पापस्य वा। सम्यक्त्वादिनिजस्वभावभवनान्मोक्षस्य हेतुर्भवनैष्कर्म्यप्रतिबद्धमुद्धतरसं ज्ञानं स्वयं धावति ॥ १॥ यावत्पाकमुपैति कर्मविरतिर्ज्ञानस्य सम्यङ् न सा कर्मज्ञानसमुच्चयोऽपि विहितस्तावन्न काचित्क्षतिः । किंवत्रापि समुल्लसत्यवशतो यत्कर्म बंधाय तन्मोक्षाय स्थितमेकमेव परमं ज्ञानं विमुक्तं स्वतः ॥ २॥ मग्नाः कर्मनयावलम्बनपरा ज्ञानं न जानंति ये ममा ज्ञाननयैषिणोऽपि यदतिस्वच्छंदमंदाधमाः । विश्वस्योपरि से तरंति सतवं ज्ञानं भवंतः स्वयं ये कुर्वति म कर्म जातु न पशं यांति प्रमादस्य च ॥

·समयप्राभृत। भेदोन्मादभ्रमरसमरानाटयपीतमोहं मूलोन्मूलं सकलमपि तत्कर्म कृत्वा वळेन ।' हेलोन्मीलत्परमकलया सार्धमारद्धकोलि ज्ञानज्योतिः कवलिततमः प्रोजजृम्मे भरेण ॥ ४ ॥ इति पुण्यपापरूपेण द्विपात्रीभूतमेकपात्रीभूय कर्म निष्क्रांतं ।। इति समयसारव्याख्यायामात्मख्याती तृतीयोंका। तात्पत्तिः- अथ. प्रविशत्याश्रवः । यत्र सम्यग्मेदभावनापरिणतः कारणसमयसार- रूपः संवरो नास्ति तत्राश्रवो भवतीति संवरविपक्षद्वारेण चतुर्दशगाथापर्यंतमाश्रवव्याख्यानं करोति.. तत्रादौ भेदज्ञानात्-शुद्धात्मोपलाभो भवति इति संक्षेपव्याख्यानमुख्यत्वेन उवओगे-इत्यादि गा- थात्रयं । तदनंतरं भेदज्ञानात्कथं शुद्धात्मोपलाभो भवतीति प्रश्ने परिहाररूपेण जहकणयमाग इत्यादि गाथाद्वयं । ततः परं शुद्धभावनया पुनः शुद्धो भवतीति मुख्यत्वेन मुद्धं तु वियाणतो इत्यादि गायकं । ततः परं केन प्रकारेण संवरों भवतीति पूर्वपक्षे कृते सति परिहारमुख्यतया अप्पाणमप्पणा इत्यादि गाथात्रयं । अथारमा परोक्षस्तस्य ध्यानं कथं क्रियतेति पृष्टे सति देवतारूपदृष्टांतेन परोक्षेऽपि ज्ञायत इति परिहाररूपेण उपदेसेण इत्यादि गाथाद्वयं । तदनंतरं, अथोदयप्राप्तप्रत्यागतानां रागाद्यभ्यवसानानाम भावे सलि नीवगतानां रागादिमावाश्रवाणामभावो भवतीत्यादि संवरक्रमाख्यानमुख्यत्वेन तेसि हेदू इत्यादि गाथात्रयं । एवं संवरविपक्षद्वारेणाश्रवव्याख्याने समुदायपातनिका । तद्यथा प्रथमतस्तावच्छु भाशुभकर्मसंवरस्य परमोपायभूतं निर्विकारस्वसंवेदनज्ञानळक्षणं भेदज्ञानं निरूपयति. आत्मख्यातिः-अथ मविशति संवरः। आसंसारविरोधिसंवरजयैकांतावलितास्रवः न्यक्कारात्प्रतिलब्धनित्यविजयं संपादयत्संवरं । न्यावृत्तं पररूपतो नियमितं सम्यक् स्वरूपे स्फुरज्योतिश्चिन्मयमुज्वलं निज़रसप्रारभारमुसम्मते । सत्रादाय सकलकर्मसंवरणस्य परमापायभेदविज्ञानमभिनंदति उवओगे उवओगो कोहादिसु णत्थि कोवि उवयोगो। कोहे कोहो चेव हि उवओगे णत्थि खलु कोहो ॥१७॥ अवियप्पे कम्मे णोकम्मे चावि णत्थि उवओगो। उवयोगझिय कम्मे णोकम्मे चावि णो अस्थि ॥१७॥ पदं तु अविवरीदं गाणं जइया दु होदि जीवस्स । तइया ण किंचि कुन्वदि भावं उवओगसुद्धप्पा ॥१७६।। उपयोगे उपयोगः क्रोधादिषु नास्ति कोप्युपयोगः । क्रोधे क्रोधश्चैव हि उपयोगे नास्ति खलु क्रोधः ॥१७॥ अष्टविकल्पे कर्मणि नोकर्माणि चापि नास्त्युपयोगः । उपयोगेऽपि च कर्म नोकर्म चापि नो अस्ति ॥१७॥ एतत्वविपरीतं ज्ञानं यदा भवति जीवस्य । न किंचित्करोति भावमुपयोगशुद्धात्मा ॥१७६|| १ यासां खलु गायानां समुल्लेखः, आत्मख्यातिकारैः संवरप्रकरणे कृतवासामेव तात्सर्थवृत्तिकारः, भासवप्रकरणे, तत्र संवरप्रतिपक्ष आस्रवइति संवरत्यागपक्षं मुख्यतया कुक्षीकृत्य तात्पर्यवृत्ती संवरस्थाने भाखवः आमवस्थान च. संजय- इति नियं । २ गाथामेकामित्सपि क. पुस्तके पा!'

·९२
सनातनजैनग्रंथमालाया-
वात्पर्पवृत्तिः-उचओगे उपभोगो ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणत्वादभेदनयेनात्मैवोपयोगस्तस्मिन्नुप-
योगाभिधाने शुभात्मन्युपयोग आत्मा तिष्ठति कोहादिसु णत्थि कोवि उवओगो शुद्धनिश्चयेन क्रोधादि-
परिणामेषु नास्ति कोप्युपयोग आत्मा कोहे कोही चेव हि क्रोधे क्रोधश्चैव हि स्फुटं तिष्ठति स्वभोगे
णत्थि खलु कोहो उपयोगे शुद्धात्मनि नास्ति खल स्फुटं क्रोधः ।।
भविपप्पे कम्मे णांकम्मे चापि णस्थि उपओगो तथैव चाष्टविधज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मणि,
औदारिकशरारादिनोकर्मणि चैत्र नास्त्युपयोगः-उपयोगशब्दवाच्यः शुद्धबुद्धकस्वभावः परमात्मा उवयोग-
लिय कम्मे णोकम्मे चाधिणां अस्थि उपयोगे शुद्धात्मनि शुद्धनिश्चर्यन कर्म नोकर्म चैव नास्ति इति।
एदं तु भाषेवरीदं गाणं नइया दु होदि जीवस्म इदं तु चिदानंदैकस्वभावशुद्धात्मसंविधि-
रूपं विपरीताभिनिवेशरहितं मेदज्ञानं यदा भवति जीवस्य तझ्याण किंचि कुवादि भावं उवओग
सुद्धप्पा तस्माद्दविज्ञानात्स्वात्मोपलंभो भवति शुद्धात्मोपलंभे जाते किमपि मिथ्यात्वरागादिभावान
करोति न परिणमति । कथंभूतः सन् ! निर्विकारचिदानंदैकशुद्धोपयोगशुद्धात्मा शुद्धस्वभावः सन्निति । यत्रै
भूतो संवरो नास्ति तत्राश्रयो भवत्यस्मिन्नधिकार सर्वत्र ज्ञातव्यमिति तात्पर्य। एवं पूर्वप्रकारेण मेदविज्ञानात
शुद्धात्मोपलामो भवति । शुद्धात्मोपलंभे सति मिथ्यात्वरागादिभावं न करोति ततो नवतरकर्मसंवरो भव-
तीति संक्षेपव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं ।
अथ कथं भेदहानादेवं शुद्धात्मोपलभो भवतीति पृच्छति-
मात्मख्याविः-नखल्वेकस्य द्वितीयमस्ति द्वयोर्मिनप्रदेशत्वेनैकसत्तानुपपत्तेस्तदऽसत्वे च तेन
सहाधाराधेयसबंधोऽपि नास्त्येव ततः स्वरूपप्रतिष्ठत्वलक्षण, एवाधाराधेयसंबंधोऽवतिष्ठते तेन ज्ञानं जान-
तायां स्वरूपे प्रतिष्ठितं । जानताया ज्ञानादपृथग्भूतत्वात् ज्ञाने एव स्यात् । क्रोधादीनि क्रुध्यतादौ स्वरूप
प्रतिष्ठितानि क्रुष्यतादेः क्रोधादेः पृथग्मूनत्वात्क्रोधादिष्वेव स्युः, न पुनः क्रोधादिषु कर्मणि नोकर्मणि वा
झानमस्ति । नच ज्ञाने क्रोधादयः कर्म नोकर्म वा सति परस्परमत्यंतस्वरूपवैपरीत्येन परमार्थाधाराधेय
संबधशून्यत्वात् । नच ज्ञानस्य जानतास्वरूपं तथा क्रुध्यतादिरपि क्रोधादीनां च यथा क्रुध्यतादि स्व-
रूपं तथा जानतापि कथंचनापि व्यवस्थापयितुं शक्येत जानतायाः क्रुध्यतादेश्व भावभेदेनोद्रासमानत्वात्
स्वमात्रभेदाच वस्तुभेद एवेति नास्ति ज्ञानाज्ञानयोराधाराधेयत्वं । किं च यदा किलैकमेवाकाशं स्वबुद्धिमधि-
रेप्याधाराधेयभावो विभाव्यते तदा शेवद्रव्यांतराधिरोपनिरोधादेव बुद्धेर्न भिन्नाधिकरणापेक्षा प्रभवति । तद-
प्रभवे चैकमाकाशमेवैकस्मिन्नाकाश एवं प्रतिष्ठितं विधायतो न परागराधयत्वं प्रतिभाति ततो ज्ञानमेव ज्ञाने
एव क्रोधादय एव क्रोधादिष्वेवेति, साधु सिद्धं भेदविज्ञानं ।।
चैप्यं जड़रूपतां च दधतोः कृत्वा विभाग द्वयोरंतर्दारुणदारणेन परितो ज्ञानस्य रागस्य च ।
भेदज्ञानमुदेति निर्मलमिदं मोदध्वमध्यासिताः शुद्धज्ञानघनौघमेकमधुना सतो द्वितीयच्युताः ॥
एवमिदं भेदज्ञानं यदा ज्ञानस्य वैपरीत्यकाणकामप्यनासादयदविचलितमवतिष्ठते तदा शुद्धोपयोग-
मयात्मत्वेन ज्ञानं ज्ञानमेव केवलं सन्न. किंचनापि रागद्वेषमोहरूपं भावमारचयति ततो मेदविज्ञानाच्छुद्धात्मो-
पुलंमः प्रभवति । शुद्धात्मोपलंभात् रागद्वेषमोहाभावलक्षणः संवरः प्रभवति । कथं भेदविज्ञानादेव
शुद्धात्मोपलंम ! इतिचेत्-
जह कणय मागतवियं कणयसहावं ण तं परिचयदि ।
तहकम्मोदयतविदो ण जहदि णाणी दुणाणितं ॥१७७॥
एवं जाणदि णाणी अण्णाणी मुणदि रागमेवादं ।
अण्णाणतसोच्छण्णो आदसहावं अयाणंतो॥१७॥

·समयप्राभूतं। पवा कनकमग्नितसमपि कनकभावं न तत्परित्यजति । तथा कर्मोदयततो न महाति हानी तु शानित्वं ॥१७७॥ एवं जानाति ज्ञानी अज्ञानी जानाति रागमेवात्मानं । अज्ञानतमोऽवच्छन्नमात्मस्वभावमजानन् ॥१७८॥ तात्पर्यवत्तिः--जह कणयमम्गितवियं कणयसहावं ण त परिचयदि-न्यथा कनक सुवर्णममितप्तमपि तं कनकखभावं न परित्यजति । तह कम्मोदय तविदोण चयदि णाणीदुणणित्तं तेन प्रकारेण तीव्रपरीपहोपसर्गेण कर्मोदयेन संतप्तोऽपि रागद्वेषमोहपरिणामपरिहारपरिणतो भेदरनत्रय- लक्षणभदज्ञाना न त्यजति । किं तत् ! -शुद्धात्मसंवित्तिलक्षणं जानित्वं पांडवादिवदिति । एवं जाणदि णाणी एवमुक्तप्रकारेण शुद्धात्मानं जानाति वीतरागस्वसंवेदनलक्षणभेदज्ञानी अण्णाणी मुणदि राग- मेवादं अज्ञानी पुनः पूर्वोक्तभेदज्ञानाभावात् मिथ्यात्वरागादिरूपमेवात्मानं मनुते जानाति कथंभूतः सन्। अण्णाणतमोच्छण्णो अज्ञानतमसोच्छन्नः-प्रच्छादितो झपितः । पुनरपि कथंभूतः सन् । आदसहावं अयाणंतो निर्विकारपरमचैतन्यचमत्कारस्वभावं शुद्धात्मानं निर्विकल्पसमाधेरभावादजानन् अननुभवन् इति । एवं भेदजानात्कथं शुद्धात्मोपलंभो भवतीति पृष्टे प्रत्युत्तरकयनरूपेण गाथाद्वयं गतं ! अथ कथं शुद्धामोपलंभात्संवर इति पुनरपि पृच्छति- आत्मख्यातिः-यतो यस्यैव यथोदितभेदविज्ञानमस्तिः स एव तत्सद्भावात् जानी सन्नेवं जानाति। यथा प्रचंडपावकप्रतप्तमपि सुवर्ण न सुवर्णत्वमपोहति तथा प्रचंडविपाकोपष्टब्धमपि ज्ञानं न ज्ञानत्वमपो- हति, कारणसहस्त्रेणापि स्वभावस्यापोद्मशक्यत्वात् । तदपोहे तन्मात्रस्य वस्तुन एवोच्छेदात् । नचास्ति यस्तूच्छेदः सतो नाशासंभवात् । एवं जानश्च कर्माकांतोऽपि न रज्यते न द्वेष्टि न मुह्यति किं तु शुद्धमात्मान- मुपलभते । यस्य तु यथोदितं भेदविज्ञानं नास्ति स तदभावादज्ञानी सन्नऽज्ञानतमसाच्छन्नतया चैतन्यचम- स्कारमात्रमात्मस्वभावमजानन् रागमेवात्मानं मन्यमानो रज्यते द्वेष्टि मुह्यते च न जातु शुद्धमात्मानमुपलभते। ततो भेदविज्ञानादेव शुद्धात्मोपलंभः । कथं शुद्धात्मोपलंभादेव संवर ! इति चेत् । सुद्धं तु वियाणंतो सुद्धमेवप्पयं लहदि जीवो। जाणंतो दु असुद्धं असुद्धमेवप्पयं लहदि ॥१७९॥ शुदं तु विजानन शुदमेवात्मानं लमते जीवः । नानंस्त्वशुदमशुद्धमेवात्मानं लभते ॥१७९॥ तात्पर्यवृत्ति:-सुद्धं तु वियाणतो सुद्धमेवप्पय लहदि जीवो भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्मरहित मनंतनानादिगुणस्वरूपं शुद्धात्मानं निर्विकारसुखानुभूतिलक्षणेन भेदज्ञानेन विजानननुभवन् जानी जीवः । एवं गुणविशिष्टं यादृशं शुद्धात्मानं ध्यायति भावयति तादृशमेव लभते। कस्मात् ! इतिचेत् उपादानसदृशं कार्यमितिहेतोः जाणंतो दु असुदं असुद्धमेवप्पयं लहदि अशुद्धमिथ्यात्वादिपरिणतमात्मानं जानननु- भवन् सन् अशुद्ध, नरनारकादिरूपमेवात्मानं लभते । स कः ।। अज्ञानी.जीव इति । एवं शुद्धात्मोपलं- भादव कथं संवरो भवतीति पृष्टे प्रत्युत्तरकथनरूपेण गाथा गता। अथ केन प्रकारेण संवरो भवतीति पृष्टे टुनरपि विशेपेणोत्तरं ददाति- आत्महताति:-योहि नित्यमेवाच्छिनधारावाहिना ज्ञानेन शुद्धमात्मानमुपलभमानोऽवतिष्ठते स धानमयाद् भावात् ज्ञानमय एव भावो भवतीति कृत्वा प्रत्यगकर्माखवणनिमित्तस्य रागद्वेषमोहसंतानस्य .

·. सनातननग्रंपमाळाया- निरोधाच्छुद्धमेवात्मानं प्राप्नोति । यो हि नित्यमेवाज्ञानेनाशुद्धमात्मानमुपलभमानोऽवतिष्ठते सोऽज्ञानमयास:- वादज्ञानमयो भावो भवतीति कृत्वा प्रत्यक्कर्मास्त्रवणनिमित्तस्य. रागद्वेषमोहसंतानस्यानिरोधादशुद्धमेवात्मानों प्राप्नोति । अतः शुद्धात्मोपलंभादेव. संवरः ।। यदि कथमपिः धारावाहिना. बोधनेन. ध्रुवमुपलभमानः शुद्धमात्मानमालें । तदयमुदयमात्माराममात्मानमात्मा परपरिणतिरोधाच्छुद्धमेवाभ्युपैति ॥ १॥ केन प्रकारेण संवरो भवतीति. च-.. अप्पाणमप्पणोरंभिदूण दो (सु) पुण्णपावजोगेसु । दसणणाणझिठिदो इच्छाविरदो यः अण्णामि ॥१८॥ जो सव्वसंगमुक्को झायदि अप्पाणमप्पणो अप्पा । गवि कम्म णोकम्मं चेदा चिंतेदि एयत्तं ॥१८॥ अप्पाणं झायंतो दंसणणाणमइओ अणण्णमणो । लहदि अचिरेण अप्पाणमेव सो कम्मणिम्मुकं ॥१८२॥ आत्मानमात्मना. सध्या द्विपुण्यपापयोगयोः । दर्शनज्ञाने स्थितः इच्छाविरतश्चान्यस्मिनः ॥१८०॥ पा सर्वसंगमुक्तो ध्यायत्यात्मानमात्मनात्मा । मापि कर्म: नोकर्म चेतयिता चिंतयत्येकत्वं ॥१८॥ आत्मानं ध्यायन् दर्शनज्ञानमयोऽनन्यमनाः। समतेऽचिरेणात्मानमेव स कर्मनिर्मुक्तं ।।१८२॥ सात्पर्यवृत्तिः---अप्पाणमप्पणारंभिगदो (सु) पुण्ण पानजोगेसु आत्मानं कर्मत्वापन्न । आत्मना करणभूतेन । द्वयोः पुण्यपापयोगयोरधिकारभूतयोर्वर्तमानं स्वसंवेदनज्ञानवलेन शुभाशुभयोगाभ्यां सकाशाद्वन्ध्वा व्यावहँ । दसणणाणालि विदो दर्शनज्ञाने स्थितः सन् । इच्छाविरदोय अण्णाभि अन्यस्मिन् देहरागादिपरद्रव्ये, सर्वत्रेच्छारहितश्चेति प्रथमगाथा. गता । जो सवसंगमुक्को झायदि अप्पा- णमप्यणोअप्पा आत्मा, पुनरपि कथंभूतः सन्यसंगमुको निस्संगात्मतत्त्वविलक्षणबाह्याभ्यन्तरसर्व संगमुक्तः सन् । झायदि ध्यायति के, अप्पाणं निजसुद्धात्मानं केन, करणभूतेन, अप्पणो स्वशुद्धात्मना। णवि कम्मं णोकम्म नैव कर्म नोकर्म, ध्यायति, आत्मानं. ध्यायन् ।. किं. करोति. चेदा चिंतेदि एवं गुणविशिष्टश्चेतयितात्मा चिंतयति । किं !, एयर एकोहं निर्ममः शुद्धो ज्ञानी योगीन्द्रगोचरः बाह्याः संयोगजा भावा मत्तः सर्वेऽपि सर्वथा: इत्यायेकलं, इति. द्वितीयगाथा गता सो इत्यादि सो स पूर्वसूत्रद्वयोक्तः पुरुषः अप्पाणं झागंता एवं पूर्वोक्तप्रकारेणात्मानं कर्मतापन्नः चिंतयन् , निर्विकल्परूपेण ध्यायन् सन् । दसणणाणमइओ दशर्नज्ञानमयो भूत्वा । अणण्णमणो अनन्यमनाश्च लहदि लभते। कमेव, अप्पाणमेव आत्मानमेव कथंभूतं, कम्मणिम्मुकं भावक़र्मद्रव्यकर्म नोकर्मविमुक्तं । केन, अचिरेण स्तोककालेन । एवं केन प्रकारेण संवरो भवति, इति प्रश्ने सति. विशेष, परिहारव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं। अथ परोक्षस्यात्मनः कथं ध्यानं भवतीति प्रश्ने सत्युत्तरं ददाति । .

·. समयप्राभूते। आत्मख्याति: याहि नाम रागद्वेपमोहमूले शुभाशुभयोगे वर्तमानः, दृढतरेभेदविज्ञानावष्टमेन, आ- मानं, आत्मनैवात्यंत रुंवा, शुद्धदर्शनज्ञानात्मद्रव्ये सुष्टु प्रतिष्ठितं कृत्वा समस्तपरदन्येच्छापरिहारण सम- असंगविमुक्तो भूत्वा नित्यमेवातिनिष्प्रकपः सन्, मनागपि कर्मनोकर्मणोरसंस्पर्शेण, आत्मीयमात्मान- मेवात्मना ध्यायन् खयं सहजचेतयितृत्वादकत्वमेव चेतयते । स खल्वेकत्वचेतनेनात्यंतविविक्तं चैतन्य चमत्कारमात्मानं ध्यायन् शुद्धदर्शनज्ञानमयमात्मद्रव्यमवाप्तः शुद्धात्मोपलमे सति समस्तपरगन्यमयत्व मतिकांतः सन्, अचिरेणैव सकलकर्मविमुक्तमात्मानमवाप्नोति, एप संवरप्रकारः । निजमहिमरतानां भेदविज्ञानशक्तया भवति नियतमेषां शुद्धमात्मोपलंमः। भचलितमखिलान्यद्रव्यदूरे स्थितानां भवति सति च तस्मिन्नक्षयः कर्ममोक्षः ।। केन क्रमेण संवरो भवतीति चेत्- उवदेसेण परोक्खं रूवं जह पस्सिदूण णादेदि। भण्णदि तहेव धिप्पदि जीवो दिहोय णादोय ॥१८॥ उपदेशेन परोक्षरूपं यया हया जानाति । भण्यते तथैव ध्रियते जीवो दृष्टश्च ज्ञातश्च ॥१८॥ तात्पर्यवृत्तिः-उवदेसेण परोक्खं रूवं जह पस्सिदण णादेदि यया लोके परोक्षमपि देव- तारूपं परोपदेशाल्लिखितं दृष्ट्वा कश्चिद्देवदत्तो जानाति । भण्णदि तहेव धिप्पदि जीवो दिहोय णादोय। तथैव वचनेन भण्यते तथैव मनसि गृह्यते । कोसौ !, जीवः, केन रूपेण !, मया दृष्टो हातश्चेति मनसा संप्रधारयति । तथा चोक्तं । गुरूपदेशादभ्यासात्सवित्तः स्वपरांतरं । जानाति यः स जानाति मोक्षसौख्यं निरंतरं । अथ- कोविदिदिच्छो साहू संपडिकाले भणिज्ज रूवमिणं । पञ्चक्खमेव दिलु परोक्खणाणे पवढतं. ॥१८॥ कोविदितार्थः साधुः संमतिकाले भणेत् रूपमिदं । प्रत्यक्षमेव ; परोक्षज्ञाने प्रवर्तमानं ॥१८॥ सात्पर्यवृत्तिः-अथ मतं भणिज्ज रूपमिण पच्चक्खमेव दिई परोक्खणाणे पपईत । पोसौ प्रत्यक्षणात्मानं दर्शयति तस्य पार्श्वे पृच्छामो वयं । नैवं (१) । कोविदिदिच्छो साहू संपडिकाले भणिज्ज कोविदितार्थ साधुः, संप्रतिकाले ब्रूयात् ! न कोपि । किं ब्रूयात, न कोऽपि । किंतु रूवामिणं पचक्खमेवादिदं इदमात्मस्वरूपं प्रत्यक्षमेव मया दृष्टं । चतुर्थकाले केवलिञ्चानिवत् । अपि तु नैवं कथ- भूतमिदमात्मस्वरूपं । परोक्खणाणे पवहतं केवलज्ञानापेक्षया परोक्षे श्रुतज्ञाने प्रवर्तमान, इति। किंच विस्तरः यद्यपि केवलज्ञानापेक्षया रागादिविकल्परहितं स्वसंवेदनरूपं भावभुतज्ञानं शुद्धनिश्चयनयेन परोक्षं भण्यते। तथापि इंद्रियमनोजनितसविकल्पज्ञानापेक्षया प्रत्यक्षं । तेन कारणेन, आत्मा स्वसंवेदनज्ञाना- पेक्षया प्रत्यक्षो भवति । केवलज्ञानापेक्षया परोक्षोऽपि भवति । सर्वथा परोक्ष एवेति वक्तुं नायाति । किंतु चतुर्थकालेऽपि केवलिनः, किमात्मानं हस्ते गृहीत्वा दर्शयति । तेपि दिव्यध्वनिना भाणित्वा गच्छंति । तथापि श्रवणकाले श्रोतृणां परोक्ष एव पश्चात्परमसमाधिकाले प्रत्यक्षो भवति । तथा, इदानीं कालेऽपीति भावार्थः । एवं परोक्षस्यात्मनः कथं ध्यानं क्रियते, इति प्रश्ने परिहाररूपेण गाथाद्वयं गतं ॥ अथ , उदयप्राप्तद्रव्यप्रत्ययस्वरूपाणां रागायध्यवसानानामभावे सति जीवगतरागादिभावकर्मरूपाणां, अभ्यवसानानां, अमात्रो भवतीयादिरूपेण संवरस्य क्रमाख्यानं कथयति- ·९६ सनातननग्रंथमालाया- तेसि हेदू भाणिदा अज्झवसाणाणि सव्वदरसीहि । मिच्छत्तं अण्णाणं अविरदिभावीय जोगोंय ॥१८॥ अभावे णियमा जायदि णाणिस्स आसवणिरोहो । आसवभावेण विणा जायदि कम्मस्स दु गिरोहो ॥१८॥ कम्मस्साभावेण य णोकम्माणं च जायदि णिरोहो । णो कम्मणिरोहेण य संसारणिरोहणं होदि ॥१८७॥ तेषां हेतवः भणिताः अध्यवसानानि सर्वदर्शिभिः । मिथ्यात्वमज्ञानमविरतिभावश्च योगश्च ॥१८॥ हेत्वभावे नियमाज्जायते ज्ञानिन: आस्रवनिरोधः। आसवभावेन विना जायते कर्मणोऽपि निरोधः ॥१८६॥ कर्मणोऽभावेन च नोकर्मणामपि जायते निरोधः । नोकर्मनिरोधेन तु संसारनिरोधनं भवति ॥१८॥ तात्पर्यवृचिः-तेसिं हे भणिदा अावसाणाणि सव्वदरसीति । तेषां प्रसिद्धानां जीध- गतरागादिविभावकर्मरूपाणां भावात्रवाणां हेतवः कारणानि भणितानि । कानि !, उदयप्राप्तद्रव्यप्रत्यया- गतानि रागायध्यवसानानि। कैः !, सर्वदर्शिभिः । ननु अध्यवसानानि भावकर्मरूपाणि तानि जीवगतान्यैव भवंति उदयप्राप्तद्रव्यप्रत्ययागतानि भावप्रत्ययानि कथं भवतीति ! । नैवं, यतः कारणात्, भावकर्म द्विधा भवति । जीवगतं पुद्गलकर्मगतं च । तथाहि भावक्रोधादिन्यक्तिरूपं जीवभावगतं भण्यते । पुद्गलपिंडशक्ति- रूपं पुद्गलद्रव्यगतं । तथा चोक्तं- पुग्गलपिंडो दवं कोहादी भावदन्वं तु- इति जीवभावगतं मण्यते- पुग्गलापिंडो दवं तस्सची भावकम्मं तु- इति पुद्गलद्रव्यगतं ॥ अत्र दृष्टांतो यथा-मधुरकटुकादिद्रव्यस्य भक्षणकाले जीवस्य मधुरकटुकस्यादन्यक्तिविकल्परूपं जीवभावगतं । तद्व्यक्तिकारणभूतं मधुरकटुकद्रव्यगतं शक्तिरूपं पुद्गलद्रव्यगतं । एवं भावकर्मस्वरूपं जीवगतं पुद्गलगतं च द्विधेति भावकर्मव्याख्यानकाले सर्वत्र ज्ञातव्यं । कानि तानि, अभ्यवसानानि । मिच्छत्तं अण्णाणं भविरदिभावोय जोगोय मिथ्यात्वमज्ञानमविरतियोगश्चेति प्रथमगाथा गता। हेदु अभावे णियमा जायदि णाणिस्स आसवणिरोहो पूर्वोक्तानामुदयागतद्रव्यप्रत्ययानां जीवगत- भावानवहेतुभूतानां वीतरागस्वसंवेदनञ्चानिनो जीवस्य, उदयद्रव्यकर्मरूपाणां, अभावे सति नियमानि- चयात् रागादिभावात्रवनिरोधलक्षणः संवरो जायते। आसवभावेण विणा जायदि कम्मस्स दुणिरोहो निरास्त्रवपरमात्मतत्त्वविलक्षणस्य जीवगतभावाश्रवस्य भावेन स्वरूपेण विना जायते निरोधसंवरः । कस्य ! परमात्मतत्त्वप्रच्छादकनवतरद्रन्यकर्मण इति द्वितीयगाथा गता । कम्मस्साभावेण य णोकम्माणं च जायदि गिरोहो । ततश्च नवतरकर्माभावेन संवरेण शरीरादिनोकर्मणां च जायते, निरोधसंवरः । गोकम्मणिरोहेण य संसारणिरोहणं होदि । नोकर्मनिरोधनेन संवरेण संसारातीतशुद्धात्मतत्व ·समयप्राभृतं । प्रतिपक्षभूतद्रव्यक्षेत्रादिपंचप्रकारसंसारनिरोधनं भवतीति तृतीयगाथा गता, । एवं संवरक्रमांख्यानेन गाथात्रयं गतं । एवं पात्रवत्संवरविपक्षभूत आस्रवो निष्क्रांतः । इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्ती चतुर्दशगाथामिः षट्स्थलैः संवरविपक्षद्वारेण आस्रव नामा पंचमोऽधिकारः समाप्तः । मात्मख्यातिः-संति तावज्जीवस्य, आत्मकर्मकत्वाशयमूलानि मिथ्यात्वाज्ञानाविरतियोगलक्षणानि, अध्यवसानानि। तानि रागद्वेपमोहलक्षणस्यास्रवभावस्य हेतवः । आस्रवभावः, कर्महेतुः, कर्म, नोकर्महेतुः, नोकर्म, संसारहेतुः इति । ततो नित्यमेवायमात्मा, आत्मकर्मणोरेकत्वाध्यासेन मिथ्यात्वाज्ञानाविरतियोगमय- मात्मानमध्यवस्यति। ततोरागद्वेषमोहरूपमास्रवभावं भावयति। ततःकर्म, आस्रवति। तंतोनोकर्म भवति ततः संसारः प्रभवति। यदा तु, आत्मकर्मणार्भेदविज्ञानेन शुद्धचैतन्यचमत्कारमात्रमात्मान, उपलभते। तदा मिथ्या त्वाविरतियोगलक्षणानां, अध्यवसानानां, अस्रवभावहेतूना, भवत्यभावः। तदभावे रागद्वेषमोहरूपावभा- वस्य, भवत्यभावः । तदभावेऽपि भवति कर्माभावः । तदभावेऽपि भवति संसाराभावः । इत्येष संवरक्रमः । संपद्यते संवर एव साक्षात्, शुद्धात्मतत्त्वस्य किलोपलंभात् । स भेदविज्ञानत एव तस्मात्तद्भेदविज्ञानमतीव भान्यं ॥ ११७ ।। भावयेद्भेदविज्ञानमिदमच्छिन्नधारया तावद्यावत्पराच्युत्वा ज्ञानं ज्ञाने प्रतिष्ठितं । भेदविज्ञानतः सिद्धाः सिद्धा ये किल केचन अस्यैवाभावतो वद्धा वद्धा ये किल केचन ॥११॥ भेदज्ञानोच्छलनकलनाच्छुद्धतत्त्वोपलंभात् रागमामप्रलयकरणात्कर्मणां संवरेण । विभ्रत्तोपं परमममलालोकमम्लानमेकं ज्ञानं ज्ञाने नियतमुदितं शाश्वतोद्योतमेतत् ॥११॥ इति संवरो निष्क्रांतः। ॥ इति समयसारव्याख्यायामात्मख्याती पंचमोऽका || तात्पर्यवृत्तिः-अय प्रविशति संवरः । संवराधिकारेऽपि यत्र मिथ्यात्वरागादिपरिणतबहिरात्म- भावनारूप आस्रवो नास्ति । तन संवरो भवतीत्यास्रवविपक्षद्वारण, सप्तदशगायापर्यंतं वतिरागसम्यक्त्व- रूपसंवरव्याख्यानं करोति । तत्र प्रथमतम्तावत्, वीतरागसम्यग्दृष्टीवस्य रागद्वेपमोहरूपा आस्रवा नसं- तीति संक्षेपण व्याख्यानरूपण 'मिच्छत्तं अविरमणं' इत्यादि गाथात्रयं । तदनंतर रागद्वेपमोहास्त्रवाणां पुनरपि विशेषविवरणमुख्यत्वेन 'भावो रागादिजुदो' इत्यादि स्वतंत्रगाथात्रयं । ततः परं केवलज्ञाना- दिव्यक्तिरूपकार्यसमयसारकारणभूतनिश्चयरत्नत्रयपरिणतस्य ज्ञानिजीवस्य रागादिभावप्रत्ययनिषेधमुख्यत्वेन चाविह इत्यादि गाथात्रयं । अतःपरं तस्यैत्र ज्ञानिनो जीवस्य मिध्यावादिद्रव्यप्रत्ययास्तित्वेऽपि वीतरांग: चारित्रभावनावलेन रागादिभावप्रत्ययनिपंधमुख्यतया सव्व पुन्चणिवद्धा इस्यादि सूत्रचतुष्टयं । तद- नंतर नयतरद्रव्यकर्मास्त्रवस्योदयागतद्रव्यप्रत्ययानां जीवगतरागादिभावप्रत्ययाकारणमिति कारणकारण- मुख्यत्वेन रागो दोसो इत्यादिसूत्रचतुष्टयं कथयति, इति समुदायेन सप्तदशगाथाभिः पंचस्थलैः संवरा- धिकारसमुदायपातनिका। अथ द्रव्यभावात्रवस्वरूपं कथयति । मात्मख्याति:-अथ प्रविशत्यास्त्रवः । अथ महामंदनिर्भरमंथरं समररंगपरागतमात्र । अयमुदारगमीरमहोदयो जयति दुर्जयवोधधनुर्धरः ॥२०॥ १ यदनादिकालादारभ्याशुद्धरागादिविभावरूपेण परिणतं तदेव काललब्धिं प्राप्य शुद्धस्वरूपेण परिणतमित्यर्थः । १ ख. पुस्तके कारणव्याख्यानमुख्यत्वेन इत्येव पाठः । १३

·९८०
"
सनातननग्रंथमालायां-
तत्रासवखरूपमभिदधाति-
मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य सण्णसण्णादुः।
वहुविहभेदा जीवे तस्सेव अणण्णपरिणामा ॥१८॥
णाणावरणादीयस्स ते दु कम्मस्स कारणं होति ।
तेसिपि होदि जीवो रागदोसादिभावकरो ॥१८९॥
मिथ्यात्वमविरमणं कपाययोगी च सज्ञासंज्ञास्तु ।
बहुविधमेदा जीव तस्यैवानन्यपरिणापाः ॥ १८८ ॥
शानावरणाघस्य ते तु कर्मणः कारणं भवति ।
तेषामपि भवति जीवः रागद्वेपादिभावकरः ॥ १८९॥
तात्पर्यवृत्तिः-मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य सण्णमण्णा दु सण्णसण्णा इत्यत्र प्राक-
तलक्षणवलात-अकारलापो दृष्टव्यः । मिथ्यात्वाविरातिप्रमादकपाययोगाः, कथंभूताः, भावप्रत्ययद्रव्यप्र-
त्ययरूपेण संचाऽसंज्ञाश्चेतनाचेतनाः । अथवा संज्ञाः, आहारभयमैथुनपरिग्रहरूपाः । असंज्ञाः, ईपत्संज्ञाः,
इहलोकाकांक्षा परलोकाकांक्षाकुधर्माकांक्षारूपास्तिस्रः । कथंभूताः, एते नहुविहभेदा जीवे । उत्तरप्र-
व्ययभेदेन बहुधा विविधाः, क ! जीवे, अधिकरणभूते । पुनरपि कथंभूताः तस्सेव अणण्णपरिणामा
अनन्यपरिणामाः, अभिन्नपरिणामाः तस्यैव जीवस्याशुद्धनिश्चयनयेनेति ।
णाणावरणादीयस्स ते दु कम्मरस कारणं हॉति ते च पूर्वोक्तद्रव्यप्रत्ययाः, उदयागताः
संतः, निश्चयचारित्राविनामूतवीतरागसम्यक्त्वाभावे सति शुद्धात्मस्वरूपच्युतानां जीवानां ज्ञानावरणधष्ट-
विधस्य द्रव्यकर्मास्रवस्य कारणभूता भवंति । तेसिपि होदि जीवो रागदोसादिभावकरो सेषां च
द्रव्यप्रत्ययानां जीवः कारणं भवति । कथंभूतः ? रागद्वेपादिभावकरः, रागद्वेषादिभावपरिणतः । अयमत्र-
भावार्थ:-द्रव्यप्रत्ययोदये सति शुद्धात्मस्वरूपभावनां त्यक्त्वा यदा रागादिभावेन परिणमति सदा बंधो
भवति । नैवोदयमात्रेण, यदि उदयमात्रेण बंधो भवति ? तदा सर्वदा संसार एव । कस्मात् ! इति चत्
संसारिणां सर्वदैव कर्मोदयस्य विद्यमानत्वात् । तर्हि कर्मोदयो वंधकारणं न भवति, ? इति चेत् तत्र नि-
विकल्पसमाधिभ्रष्टानां मोहसहितकर्मोदयो व्यवहारेण निमित्तं भवति । निश्चयेन पुनः, अशुद्धोपादान-
कारणं स्वकीयरागाधज्ञानभाव एव ।
अथ वीतरागस्वसंवेदन ज्ञानिनो जीवस्य रागद्वेषमोहरूपभावात्रवाणाममावं दर्शयति-
आत्मख्याति:-रागद्वेषमोहा आस्रवाः, इह हि जीवे स्वपरिणामनिमित्ताः, अजड़वे सति चिदा-
मासाः, मिथ्यात्वाविरतिकषाययोगाः पुद्गलपरिणामाः, ज्ञानावरणादिपुद्गलकर्मास्रवणनिमित्तत्वात्किलास्रवाः ।
तेषां तु तदात्रवणनिमित्तत्वानिमित्तं, अज्ञानमया आत्मपरिणामा रागद्वेपमोहाः ? । तत स्त्रवणनिमित्त-
त्वनिमित्तत्वात् रागद्वेषमोहा एवास्रवाः, ते चाज्ञानिन एव भवंतीति, अर्थादेवापद्यते ।
अथ ज्ञानिनस्तदभावं दर्शयति-
गत्थि दु आसववंधो सम्मादिहिस्स आसवणिरोहो ।
संते पुन्वाणिवद्धे जाणदि सो ते अवंधतो॥१९॥
नास्ति त्वात्रवबंधः सम्यग्दृष्टेरास्रवनिरोधः ।
संति पूर्वनिषद्धानि नानावि स तान्यपनन् ॥ १९ ॥

·समयमाभूतं। ९९ गत्यि-इत्यादि पदखंडनारूपेण व्याख्यानं क्रियते । णस्थि दु आसववंधो सम्पादिहिस्स भासवणिरोहो न भवतः, न विद्यते । कौ ! तौ आस्रवबंधौ । गाथायां पुनः समाहारद्वन्द्वसमासापेक्षया द्विवचनमप्येकवचनं कृतं । कस्यास्रवबंधौ न स्तः सम्यग्दृष्टर्जीवस्य । तर्हि किमस्ति ? आस्रवनिरोधलक्षण- संवरोऽस्ति सो स सम्यग्दृष्टिः संते संति विद्यमानानि ते तानि पुन्वणिवद्ध पूर्वनिवद्धानि ज्ञानावरणादि कर्माणि । अथवा प्रत्ययापेक्षया पूर्वनिवद्वान् मिथ्यात्वादिप्रत्ययान् जाणदि जानाति वस्तुखरूपेण जानाति किं कुर्वन् सन् ! अवंधवो विशिष्टभेदज्ञानवलानवतराण्यभिनवान्यवनन्-अनुपार्जयन्, इति । भयमत्र भावार्थः । सरागवीतरागभेदेन द्विधा सम्यग्दृष्टिर्भवति तत्र योऽसौ सरागसम्यग्दृष्टिः ।। सोलसपणवीसणभं दसचटछक्कोक वंधवो छिण्णा दुगतीसचदुरपुब्वे पणसोलसजोगिणा इको इत्यादि वंधत्रिभंगकथितबंधविच्छेदक्रमण मिथ्यादृष्ट्यपेक्षया त्रिचत्वारिंशप्रकृतीनामबंधकः । सप्ताधिकसप्ततिप्रकृतीनामल्पस्थित्यनुभागरूपाणां बंधकोऽपि सन् संसारास्थितिच्छेदको भवति । तेन कारणेनाबंधक इति । तथैवाविरातिसम्यग्दृष्टगुणस्थानादुपरि यथासंभवं सरागसम्यक्त्वपर्यंत, अधस्तनगुण- स्थानापेक्षया तारतम्येनाबंधकः । उपरिमगुणस्थानापक्षया पुनर्वधकः । ततश्च वीतरागसम्यक्त्वे जाते साक्षादवंधको भवति, इति मत्वा वयं सम्यग्दृष्टयः सर्वथा बंधो नास्तीति वक्तव्यं । इति आस्रवविवक्ष- द्वारेण संवरस्य संक्षेपसूचनन्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । भय रागद्वेषमोहरूपभावानामास्रवत्वं निश्चिनोति- आत्मख्याति:- यतो हि जानिनोऽज्ञानमयैर्भावैरज्ञानमया भावाः, अवश्यमेव निरुध्यते । ततो मानमयानो भावानां, रागद्वयमोहानां, आस्रवभूतानां निरोधात् ज्ञानिनो भवत्येव आस्रवनिरोधः । अतो बानी नानवनिमित्तानि पुद्गलकर्माणि वनाति, नित्यमेवाकर्तृकत्वान्नवानि न वनन् सदवस्थानि पूर्वबदानि ज्ञानस्वभावत्वात्केवलमेव जानाति । भय रागद्वेपमाहानामास्रवत्वं नियमयति- भावो रागादिजुदो जीवेण कदो दु वंधगो होदि । रागादिविप्पमुक्को अवंधगो जाणगो णवरि ॥१९॥ भावो रागादियुतः जीवेन कृतस्तु बंधको भवति । रागादिविषमुक्तोऽधको ज्ञायको नवरि ॥ १९१ ।। तात्पर्यहात्तिः - भावो रागादिजुदो जीवेण कदो दु वंधगो होदि यथा अयस्कांतोपल संपर्कजो भावः परिणतिविशेषः, कालायससूचिं प्रेरयति । तथा जीवेन कृतो रागाद्यज्ञानजो भावः परिणति- विशेषः कर्ता, शुद्धस्वभावेन सानंदमव्ययमनादिमनंतशक्तिमुद्योतिनं निरुपलेपगुणमपि जीवं शुद्धस्वभावा. अच्युतं कृत्या कर्मबंध कर्तुं प्रेरयति । रागादिविप्पमुक्का अबंधगो जाणगो णवरि रामादिज्ञानविप्र- मुक्ता भावस्थबंधकः सन् नवरि किंतु जीवं कर्मबंधं कर्तुं न प्रेरयति । तर्हि किं करोति ? पूर्वोक्तशुद्धस्वभावेनैव स्थापयति। ततो ज्ञायते निरुपरागचैतन्यचिच्चमत्कारमात्रपरमात्मपदार्थाधिन्ना रागद्वेपमोहा एव बंधकारणमितिः। अथ रागादिरहितशुद्धभावस्य संभवं दर्शयति- आत्मख्यातिः - इह खलु रागद्वेषमोहसंपर्कजोऽज्ञानमय एव भावः, अयस्कांतोपलसंपर्कज इव कालायससूची, कर्म कर्तुमात्मानं चोदयति । तद्विवेकजस्तु ज्ञानमयः, अयस्कांतोपलविवेकज इव कालायस- सूची, अकर्मकरणोत्सुक्यमात्मानं स्वभावेनैव स्थापयति । ततो रागादिसंकीर्णोऽज्ञानमय एव कर्तृत्वे चोद- कल्याव॑धकः । तदसंकीर्णस्तु स्वभावोद्भासकत्वात्केवलं ज्ञायक एव ; न मनागपि बंधकः । अथ रागाधसंकीर्णभावसंभवं दर्शयति- .

·१. .सनातनजनग्रंथमालायां- पक्के फलम्मि पडिदे जह ण फलं वज्झदे पुणो विटे। जीवस्स कम्मभावे पड़िदे ण पुणोदयमुवेहि ॥१९॥ पके फले पतिते यथा न फलं वध्यते पुनर्वृत्त । जीवस्य कर्मभावे पतिते न पुनरुदयमुपैति ॥ १९२ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-पक्के फलम्भि पड़िदे जह ण फलं वज्झदे पुणो विटे यथा पक्कै फले पतित सति पुनरपि तदेव फलं वृत्ते न बध्यते । जीवस्स कम्मभाचे पडिदे ण पुणोदयमुवेहि तथा तत्त्व- शानिनो जीवस्य सातासातोदयजनितसुखदुःखरूपकर्मभावे, कर्मपर्याये पतिते गलिते निर्जीणे सति रागद्वेषमोहाभावात् पुनरपि तत्कर्म बंधं नायाति । नैवोदयं च । ततो रागाद्यभावात, शुद्धभावः संभवति । तत एव च सम्यग्दष्टेर्जीवस्य निर्विकारस्वसंवित्तिवलेन संवरपूर्विका निर्जरा भवतीत्यर्थः । अथ ज्ञानिनो नवतरद्रव्यास्रवाभावं दर्शयति- आत्मख्याति:-यथा खल्ल पक्कं फलं तात्सकृतिलिप्यं सत्, न पुनर्वैतसंबंधमुपैति तथा कर्मोदय- जो भावो जीवभावात्सकृतिश्लिष्टः सन्, न पुनर्जीवभावमुपैति । एवं ज्ञानमयो रागाद्यसंकीर्णो भावः संभवति। भावो रागद्वेषमोहविना यो जीवस्य स्याद् ज्ञाननिर्वृत्त एव । रुधन् सर्वान् द्रव्यकर्मास्त्रवौधान् एपोऽभावः सर्वभावाचवाणां ॥१२१ अथ ज्ञानिनो द्रव्याखवाभावं दर्शयति- -पुढवीपिंडसमाणा पुव्वणिवा दु पञ्चया तस्स । कम्मसरीरेण दु ते वद्धा सव्वेपि णाणिस्स ॥१९॥ पृथ्वीपिंडसमानाः पूर्वनिवद्धास्तु प्रत्ययास्तस्य । कर्मशरीरेण तु ते वद्धा सर्वेऽपि ज्ञानिनः ॥ १९३ ॥ वात्पर्यवृत्तिः-पुददीपिंडसमाणाः पुष्वणिवद्धा दु पच्चया वस्स पृथ्वीपिंडसमानाः, अकिंचित्करा भवंति । के ते ! पूर्वनिवद्धाः मिथ्यात्वादिद्रव्यप्रत्ययाः । कस्य ! तस्य वीतरागसम्यग्दृष्टे वस्य। यतो रागाद्यजनकत्वादकिंचित्करास्ततः कारणात् , नवतरद्रव्यकर्मबंधो न भवति । तर्हि पृथ्वापिंडसमानाः संतः केन रूपेण तिष्ठति ! कम्मसरीरेण दु ते वद्धा सव्वेपि. णाणिस्स कार्मणशरीररूपेणैव ते सर्वे घद्धास्तिष्ठति, नच रागादिमावपरिणतजीवरूपेण । कस्य ? निर्मलात्मानुभूतिलक्षणभेदविज्ञानिनो जीव- स्येति । किंच यद्यपि द्रव्यप्रत्ययाः कार्माणशरीररूपेण मुष्टिबद्धविपत्तिष्ठति तथापि उदयाभावे सुखदुःख विकृतिरूपां वाधां न कुर्वति । तेन कारणेन ज्ञानिनो जीवस्य, नवतरकाशवामाव इति भावार्थः। एवं रागद्वेषमाहरूपानवाणां विशेपविवरणरूपेण स्वंतत्रगाथात्रयं गतं । अथ कथं ज्ञानी निराक्षवः ! इति पृच्छति । आत्मख्याति:-ये खलु पूर्व, अज्ञानेनैव बद्धा मिथ्यात्वाविरतिकपाययोगा द्रव्यास्रवभूताः प्रत्य- याः, ते.ज्ञानिनो द्रन्यांतरभूताः, चतनपुद्गलपरिणामत्वात् पृथ्वीपिंडसमानाः । ते तु सर्वेऽपि स्वभावत एव कार्माणशरीरेणैव संबंद्धा न तु जीवेन, अतः स्वभावसिद्ध एव द्रव्याखवाभावोऽज्ञानिनः । भावासवाभावमयं प्रपन्नो द्रव्याखवेभ्यः स्वत एव भिन्नः । ज्ञानी सदा ज्ञानमयैकभावो निराखत्रो ज्ञायक एक एव ॥१२२॥ कथं ज्ञानी निराखवः । इति चेत्- १ सम्मक्त्वपू. शुद्धस्वरूपानुभवः परिणामः । न्यकर्मणां ज्ञानावरणादीनामाक्षवः प्रतिसमयं धाराप्रवाहरूप- तया मात्मप्रदेवौ सहान्योन्यानुगमः, तस्यौपान् । ? - ·समवप्राभृतं । १०१ चहुविह अणेयभेयं वंधते णाणदंसणगुणेहिं । समये समये जमा तेण अवधुत्ति णाणी दु ॥१९॥ चतुर्विधा अनेकभेदं वनंति ज्ञानदर्शनगुणाभ्यां । समये समये यस्मात् तेनाबंध इति ज्ञानी तु ॥ १९४ ।। तात्पर्यवृत्तिः-चहुविह अणेयभेयं वर्धते गाणर्दसणगुणेहिं चहुविह इति बहुवचने प्राकृत- लक्षणवलेन हस्वत्वं । चतुर्विधा मूलप्रत्ययाः कर्तारः। ज्ञानावरणादिभेदमिन्नमनेकविध कर्म कुर्वति.। काभ्यां कृत्वा ! ज्ञानदर्शनगुणाम्यां । दर्शनज्ञानगुणौ कथं बंधकारणभूतौ भवतः, ! इति चेत्-अयमत्र भावः, द्रव्य- प्रत्यया उदयमागताः संतः जीवस्य ज्ञानदर्शनद्वयं रागाद्यज्ञानभावेन परिणमयंति, तदा रागाद्यज्ञानभाव- परिणतं ज्ञानदर्शनगुणद्वयं बंधकारणं भवति । वस्तुतस्तु रागाद्यज्ञानभावपरिणतं ज्ञानदर्शनगुणद्वयं, अज्ञान- मेव भण्यते तत् । 'अणाणदसणगुणेहि' इति पाठातरं केचन पठति । समए समए जमा तेण अवं- धुत्ति णाणी दु समये समये यस्मात् प्रत्ययाः कर्तारः । ज्ञानदर्शनगुणं रागद्यज्ञानपरिणतं कृत्वा नवतरं कर्म कुर्वेति । तेन कारणेन भेदज्ञानी बंधको न भवति । किं तु ज्ञानदर्शनरंजकत्वेन प्रत्यया एव बंधकाः, इति शानिनो निरास्त्रवत्वं सिद्ध । अथ कथं ज्ञानगुणपरिणामो बंधहेतुरिति पुनरपि पृच्छति- आत्मख्यातिः-ज्ञानी हिं तावदास्रवभावनाभिप्रायाभावानिरास्रव एव । यत्तु तस्यापि द्रव्यप्रत्ययाः प्रतिसमयमनेकप्रकारं पुद्गलकर्म वनंति । तत्र ज्ञानगुणपरिणामहेतुः ।। कथं ज्ञानगुणपरिणामो बंधहेतुरिति चेत्- जमा दु जहण्णादो गाणगुणादो पुणोवि. परिणमदि । अण्णतः णाणगुणो तेण दु सो बंधगो भणिदो ॥१९५॥ यमातु जघन्यात् ज्ञानगुणात् पुनरपि परिणमते । अन्यत्वं ज्ञानगुणः तेन तु स वंधको भणितः ॥ १९५ ॥. तात्पर्यवृत्तिः-जमा दुजहण्णादो गाणगुणादो पुणोवि परिणमदि अण्णत्तंणाणगुणो- यस्मात् यथाख्यातचारित्रात्पूर्व जघन्यो हीनः सकपायो ज्ञानगुणो भवति । तस्मात्-जघन्यत्वादिव ज्ञान. गुणात् सकाशात्, अंतर्मुहूर्तानंतरं निर्विकल्पसमाधौ स्थातुं न शक्नोति जीवः । ततः कारणात्, अन्य- त्वं सविकल्पपर्यायांतरं परिणमति स कः ? कर्ता ज्ञानगुणः । तेण दुसो वंधगो भणिदो तेन सविक- स्पेन कपायभावेन स ज्ञानगुणो बंधको भणितः । अथवा द्वितीयव्याख्यानं । जघन्यात् कोऽर्थः जघन्यात, मिथ्यादृष्टिज्ञानगुणात् काललब्धिवशेन सम्यक्त्वे प्राप्ते सति ज्ञानगुणः कर्ता मिथ्यापर्यायं त्यक्त्वा अन्यत्वं सम्यग्ज्ञानित्वं परिणमति । तेण दु सो बंधगो भणिदो तेन कारणेन ज्ञानगुणो ज्ञानगुणपरिणतजीवोवा अबंधको भणित इत्यभिप्रायः । अथ यथाख्यातचारित्राधस्तादंतर्मुहूर्तानंतरं निर्विकल्पसमाधौ स्थातुं न शक्यत इति भणितं पूर्व । एवं सति कथं ज्ञानी निरानव इति चेत्- आत्मख्याति:- ज्ञानगुणस्य हि यावजवन्यो भावः, तावत् तस्यांतर्मुहूर्तविपरिणामित्वात् पुनः- पुनरन्यतयास्ति परिणामः । स तु यथाख्यातचारित्रावस्थाया अधस्तादवश्यंभाविरागसद्भांवात् , बंधहेतुरेव स्यात् । एवं सति कथं ज्ञानी निरासवः १ इति चेत् । दसणंणाणचरितं जं परिणमदे जहण्णभावेण । णाणी तेण दु वज्झदि पुग्गलकम्मेण विविहेण ॥१९६॥ .

·. १०२ सनातननग्रंथमाला- दर्शनज्ञानचारित्रं यत्परिणमते जघन्यभावेन । ज्ञानी तेन तु वध्यते पुदलकर्मणा विविधन ।। १९ ।। तात्पर्यवृत्तिः-दसणणाणचरितं जं परिणमदे जहण्णभावेण ज्ञानी तावदिहापूर्वरागादि विकल्पकारणाभावान्निरानव एव । किं तु सोऽपि यावत्कालं परमसमाधेरनुष्ठानाभावे सति शुद्धात्मस्वरूपं दृष्टुं ज्ञातुमनुचरितुं वा समर्थं तावत्कालं तस्यापि संबंधि यद्दर्शनं ज्ञानं चारित्रं तज्जघन्यभावेन सकपायमावेन, अनीहितवृत्त्या परिणमति । णाणी तेण दु वज्झदि पुग्गलकम्मेण विविहेण तेन कारणेन सन् भेद ज्ञानी खकीयगुणस्थानानुसारेण परंपरया मुक्तिकारणभूतेन तीर्थकरनामकर्मप्रकृत्यादिपुद्गलरूपेण विवि- धपुण्यकर्मणा बध्यते । इति ज्ञात्वा ख्यातिपूजालामभोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिभावपरिणामपरिहारेण नि- विकल्पसमाधौ स्थित्वा तावत्पर्यंतं शुद्धात्मरूपं दृष्टव्यं ज्ञातव्यमनुचरितव्यं च यावत्तस्य शुद्धात्मस्वरूपस्य परिपूर्णः केवलज्ञानरूपो भावो दृष्टो ज्ञातोऽनुचरितश्च भवतीति भावार्थः । एवं ज्ञानिनो भावानवस्वरूप- निषेधमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं,। अथ द्रव्यप्रत्ययेषु विद्यमानेषु कथं ज्ञानी निराम्रवः । इति चेत्- आत्मख्यातिः-योहि ज्ञानी स बुद्धिपूर्वकरागद्वेषमोहास्रवभावाभावात् , निरास्रव एव किंतु सोऽपि यावद्ज्ञानं सर्वोत्कृष्टभावेन दृष्टुं ज्ञातुमनुचरितुं वाऽशक्तः सन् जघन्यभावेनैव ज्ञानं पश्यति जानात्यनुचरति तावत्तस्यापि जघन्यभावान्यथानुपपत्त्याऽनुमीयमानाऽबुद्धिपूर्वककलंकविपाकसद्भावात् पुद्गलकर्मवंधः स्यात् । अतस्तावद्ज्ञानं दृष्टव्यं ज्ञातव्यमनुचरितव्यं च यावद् ज्ञानस्य यावान् पूर्णोभावस्ता- वान् दृष्टो ज्ञातोऽनुचरितश्च सम्यग्भवति । ततः साक्षात् ज्ञानीभूतः सर्वथा निरासव एवं स्यात् । सन्यस्यन्निजबुद्धिपूर्वमनिशं रागं समग्र खयं वारंवारमबुद्धिपूर्वमपि तं जेतुं स्वशक्तिं स्पृशन् । उच्छिंदन् परिवृत्तिमेव सकलां ज्ञानस्य पूर्णोभवन्नात्मा नित्यनिरासूवो भवति हि ज्ञानी यदा स्यात्तदा । सर्वस्यामेव जीवंत्यां द्रव्यप्रत्ययसंततौ । कुतो निरासवो ज्ञानी नियेमेवेति चेन्मतिः ॥ १२३ ।। सव्वे पुव्वणिवद्धा दु पच्चया संति सम्मदिहिस्स। उवओगप्पाओगं बंधते कम्मभावेण ॥१९७॥ संतीव निरवभोजा वाला इच्छी जहेव पुरुसस्स । वंधदि ते उवभोजे तरुणी इच्छी जह परस्स ॥१९८॥ हेदूण गिरवभोजा तह वंधदि जह हवंति उवभोजा । सत्तविहा भूदा णाणावरणादिभावेहिं ॥१९९॥ एदेण कारणेण दु सम्मादिट्ठी अवंधगो होदि । आसवभावाभावे ण पञ्चया वंधगा भणिदा । चतुष्कं ॥२०॥ सर्वे पूर्वनिबद्धास्तु प्रत्ययाः संति सम्यग्दृष्टेः । उपयोगप्रयोग्यं बधति कर्मभावेन ।। १९७ ।। संति तु निरुपभोग्यानि वाला स्त्री यथेह पुरुषस्य । 1 बुद्धिपूर्वकास्ते परिणामा ये मनोद्वारा बाह्यविषयानालव्य प्रवर्तते । प्रवर्तमानाश्च स्वानुभवगम्याः अनुमानेन परस्यापि गम्बा भवति । अबुद्धिपूर्वकास्तु परिणामा इंद्रियमनोव्यापारमंतरेण केवलमाहं दयानिमित्तास्ते तु स्वानुभक गोचरत्वाद पूर्वका इति विशेषः ।

·समयप्रामृतं ।
१०३
बनाति तानि उपभोग्यानि तरुणी स्त्री यथा पुरुषस्य ॥१९८ ॥
भूत्वा निरुपभोग्यानि तथा बधाति यथा भवंत्युपभोग्यानि ।
समाष्टविधानि भूतानि ज्ञानावरणादिभावैः ।। १९९ ॥
एतेन कारणेन तु सम्यग्दृष्टिरवधंको भणितः ।
आस्रवभावाभावे न प्रत्यया वंधका भणिताः ॥ २० ॥
तात्पत्तिा-सचे पुन्वणिवद्धा दु पञ्चया संति सम्मदिहिस्स सर्वे पूर्वनिबद्धा द्रव्यप्रत्ययाः
संति तावत्सम्यग्दृष्टेः । उवभोगप्पाओगं बंधते कम्मभावेण यद्यपि विद्यते तथाप्युपयोगेन प्रायोग्य
तत्कालोदयप्रायोग्यकर्मतापन्नं कर्म बन्नति । केन कृत्वा ! भावेन रागादिपरिणामेन नचास्तित्वमात्रेण
बंधकारणं भवतीति । संतावि णिरवाज्जा वाला इच्छी जहेव पुरुसस्स विद्यमानान्यपि कर्माणि
कचित्प्राकृते लिंगव्यभिचारोऽपि, इति वचनान्न पुंसकलिंगे पुलिंगनिर्देशः । पुल्लिंगेऽपि नपुंसक लिंग
निर्देशः । कारके कारकांतर निर्देशो भवति, इति । तानि कर्माणि उदयात्पूर्व निरुपभोग्यानि भवति ।
केन दृष्टांतेन ? वाला स्त्री यथा पुरुषस्य । वंधदि ते उवभोजे तरुणी इच्छी जह णरस्स तानि
कर्माणि उदयकाले उपभोग्यानि भवंति । रागादिभावेन नवतराणि च वनंति । कथं ? यथा तरुणी स्त्री
बरस्येति । अथ तमेवार्थ दृढ़यति । उदयापूर्व निरुपभोग्यानि भूत्वा कर्माणि खकीयगुणस्थानानुसारेण,
उदयकाले प्राप्य यथाभोग्यानि भवंति, तथा. रागादिभावन परिणामेन अयुष्कवंधकाले अष्टविधभूतानि
शेपकाले सप्तविधानि ज्ञानावरणारिद्रव्यकर्मभावेन पर्यायेण नवतराणि बनति नचास्तित्वमात्रेणेति ।
रागादिभावावस्याभाव द्रव्यप्रत्यया अस्तित्वमात्रेण बंधकारणं न भवंति। एतेन कारणेन सम्यग्दृष्टिरबंधको
भणित इति । किं च विस्तारः, मिथ्यादृष्टयपेक्षया चतुर्थगुणस्थाने सरागसम्यग्दृष्टिः, त्रिचत्वारिप्रकृतीनाम
बंधकः । सप्ताधिकसप्ततिप्रकृतीनामल्पस्थित्यनुभागरूपाणां बंधकोऽपि संसारस्थितिच्छेदं करोति । तथा
चोक्तं "सिद्धांते द्वादशांगावगमस्तत्तीवभक्तिरनिवृत्तिपरिणामः केवलिसमुद्धातश्चेति संसारस्थितिघातक
रणानि भवंति" तद्यथा तत्र द्वादशांगचुतविपये, अवगमो ज्ञानं व्यवहारेण बहिर्विषयः । निश्चयेन तु
वीतरागस्वसंवेदनलक्षणं चेति । भक्तिः पुनः सम्यक्त्वं भण्यते व्यवहारेण सरागसम्यग्दृष्टीनां परमेष्ठया-
राधनारूपा । निश्चयेन सम्यग्दृष्टीनां शुद्धात्मतत्त्वभावनारूपा चेति । न निवृत्तिरनिवृत्तिः शुद्धात्मखरूपा
दचलनं, एकाग्रपरिणतिरिति । तत्रैवं सति द्वादशांगावगमो निश्चयव्यवहारज्ञानं जातं । भक्तिस्तु निश्च-
यव्यवहारसम्यक्त्वं जातं । अनिवृत्तिपरिणामस्तु सरागचारित्रानंतरं वीतरागचारित्रं जातमिति सम्यग्द-
निज्ञानचारित्राणि भेदाभेदरतत्रयरूपेण संसारविच्छित्तिकारणानि भवंति । केषां ! छमस्थानामिति ।
केवलिनां तु भगवतां दंडकपाटप्रतरलोकपूरणरूपकेवलिसमुद्धातः संसारविच्छित्तिकारणमिति भावार्थः ।
एवं द्रव्यप्रत्यया विद्यमाना अपि रागादिभावानवाभावे बंधकारणं न भवंतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथा
चतुष्टयं गतं । अथ यत एव कर्मबंधहेतुभूतरागद्वेपमोहाः, ज्ञानिनो न संति । तत एव तस्य कर्म-
बंधो नास्तीति कथयति--
आत्मख्याति:-यतः सदवस्थायां तदात्वपरिणीतवालस्त्रीवत् पूर्वमनुपभोग्यत्वेऽपि विपाकावस्थायां
प्राप्तयौवनपूर्वपरिणीतस्त्रीवत् उपभोग्यप्रायोग्यं पुद्गलकर्मद्रव्यप्रत्ययाः संतोऽपि कर्मोदयकार्यजीवभाव-
सद्भावादेव वति । ततो ज्ञानिनो यदि द्रव्यप्रत्ययाः पूर्वबद्धाः संति । संतु । तथापि स तु निरास्रव एव
कर्मोदयकार्यस्य रागद्वेपमोहरूपस्याखवभावस्याभावे द्रव्यप्रत्ययानामबंधहेतुत्वात् ।
विजहति नहि सत्ता प्रत्ययाः पूर्ववद्धाः समयमनुसरंतो यद्यपि द्रव्यरूपाः।
तदपि सकलरागद्वेपमोहन्युदासात्, अवतरति न जातु ज्ञानिनः कर्मबंधः ॥१२॥
रगद्वेषविमोहानां ज्ञानिनो यदसंभवः।
तत एव न नंधोख ते हि बंधस्य कारणं ॥१२॥

·- सनातनजैनग्रंथमालायां- १०४ रागो दोषो मोहो य आसवा णथि सम्मदिहिस्स । तमा आसवभावेण विणा हेदू ण पञ्चया होति ॥२०१॥ हेदू चदुवियप्पो अट्ठवियप्पस्स कारणं होदि। तेसि पिय रागादी तेसिमभावेण वज्झंति ॥२०२।। रागो द्वेषो मोहश्च आस्रवा न संति सम्यग्दृष्टेः । तस्मादास्रवभावेन विना हेतवो न प्रत्यया भवंति ॥२०१ ॥ हेतुश्चतुर्विकल्पः, अष्टविकल्पस्य कारणं भवति । तेपामपि च रागादयस्तेषामभावे न वध्यते ॥ २०२ ।। तात्पर्यवृत्तिः-रागो दोसो मोहो य आस्रवाणस्थि सम्मदिहिस्स रागद्वेपमोहाः सम्य- ग्दृष्टेन भवंति, सम्यग्दृष्टित्वान्यथानुपपत्तेरिति हेतुः । तथा हि, अनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोभमिथ्यात्वोदय जनिता रागद्वेपमोहाः सम्यग्दृष्टेर्न संतीति पक्षः। कस्मात ? इतिचेन् केवलज्ञानाद्यनंतगुणसहितपरमात्मो पदेशत्वे सति वीतरागसर्वज्ञप्रणीतषद्रव्यपंचास्तिकायसप्ततत्त्वनवपदार्थरुचिरूपस्य मूढत्रयादिपंचविशति- दोपरहितस्य- संवेओ णिव्वेओ जिंदा गरहय उवसमो भत्ती। वच्छलं अणुकंपा गुणसम्मत्तजुत्तस्म ॥ इति गाथाकथितलक्षणस्य चतुर्थगुणस्थानवर्तिसरागसम्यक्त्वान्यथानुपपत्तेरिति हेतुः । अथवा, अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानावरणसंज्ञाः क्रोधमानमायालोभोदयजनिता रागद्वेपमोहाः सम्यग्दृष्टेन संतीति पक्षः। कस्मात् ! इति चेत् निर्विकारपरमानंदैकसुखलक्षणपरमात्मोपादेयत्वे सति पदन्यपंचास्तिकायसप्ततत्त्व- नवपदार्थरुचिरूपस्य सूढत्रयादिपंचविंशतिदोपरहितस्य तदनुसारि प्रशमसंवेगानुकम्पादेवधर्मादिविपयास्ति- क्याभिव्यक्तिलक्षणस्य पंचमगुणस्थानयोग्यदेशचारित्राविनाभाविसरागसम्यक्त्वस्यान्यथानुपपत्तेरिति हेतुः । अथवा अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यनप्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमायालोभोदयजनितरागद्वेपमोहाः सम्यग्दृष्टर्नसं- तीति पक्षः । कस्मादिति चेत् चिदानंदैकस्वभावशुद्धोत्मोपादेयत्वे सति पद्व्यपंचास्तिकायसप्ततत्त्वनव- पदार्थरचिरूपस्य मूढत्रयादिपंचविंशतिदोषरहितस्य तदनुसारिप्रशमसंवेगानुकंपादेवधर्मादिविषयास्तिक्या- मिन्यक्तिलक्षणस्य षष्ठगुणस्थानरूपसरागचारित्राविनाभाविसरागसम्यक्त्वस्यान्यथानुपपत्तेरिति हेतुः । अथवा अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनक्रोधमानमायालोभतांवोदयजनिताः प्रमादोत्पा- दकाः, रागद्वेषमोहाः सम्यग्दृष्टेर्न संतीति पक्षः । कस्मात् ! इति चेत्-शुद्धबुद्धकखभावपरमात्मोपादेयत्वे- सति तद्योग्यस्वकीयशुद्धात्मसमाधिसंज्ञातसहजानंदैकस्खलक्षणसुखानुभूतिमात्रस्वरूपाऽप्रमत्तादिगुणस्थानव- तिवीतरागचारित्राविनाभूतवीतरागसम्यक्त्वस्यान्यथानुपपत्तेरिति । तथाचोक्तं- भाद्या सम्यक्त्वचारित्रे द्वितीया नन्त्यणुव्रतं तृतीया सयमं तुऱ्या यथाख्यातं जुधादयः इति गाथापूर्वार्द्ध व्याख्यानं गतं । तमा आसवभावेण विणा हेदू ण पञ्चया होति-यस्मात् गाथायाः पूर्वार्धकथितक्रमण रागद्वेषमोहा न संति तस्मात्कारणात् रागादिरूपभावात्रवेण विना अस्तित्र- मात्रेण, उदयमात्रेण वा, भावप्रत्ययाः सम्यग्दृष्टेन भवंतीति । हेदू चदुवियप्यो अहवियज्यस्स कारणं होदि मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगरूपचतुर्विधो हेतुः, ज्ञानावरणादिरूपस्याष्टविधस्य नवतरद्रव्यकर्मणः कारणं भवति । तेसिंपिय रागादी तेषामपि मिथ्यावादिद्रव्यप्रत्ययानां, उदयागतानां जीक्गतरागादि भावप्रत्ययाः कारणं भवंति । कस्मात् ।

·समयप्राशुतं । १०५ इतिचेत् तेसिमभावेण वज्झति तेषां जीवगतरागादिभावप्रत्ययानाममावे सति द्रव्यप्रत्ययेष्वुदयागतेष्वपि वीतरागपरमसामायिकभावनापरिणतामेदरलत्रयलक्षणमेदज्ञानस्य सद्भावे सति कर्मणा जीषा न बध्यते यतः कारणादिति। ततः स्थितं नक्तरद्रव्यकर्मास्रवस्योदयागतद्रव्यप्रत्ययाः कारण, तेषां च जीवगता रागादिभावप्रत्ययाः कारणमिति कारणकारणव्याख्यानं ज्ञातव्यं । अथ यदुक्तं पूर्व रागादिविकल्पोपाधिरहितपरमचैतन्यचमत्कारलक्षणनिजपरमात्मपदार्थभाषनारहिताना बहिर्मुखजीवानां पूर्वबद्धप्रत्ययाः नघतरकर्म वनंति. तमेवार्थ दृष्टांताभ्यां दृढ़यति- आत्मख्याति:-रागद्वेषमोहा न संति सम्यादृष्टेः सम्यग्दृष्टित्वान्यथानुपपत्तेः । तदभावे न तस्य द्रव्यप्रत्ययाः पुद्गलकर्महेतुत्वं विभ्रति द्रव्यप्रत्ययानां पुद्गलकर्महेतुत्वस्य रागाघहेतुत्वात् । ततो हेत्वभावे हेतुमदभावस्य प्रसिद्धत्वात् ज्ञानिनो नास्ति बंधः । अध्यास्य-शुद्धनयमुद्धतबोधचिन्हमैकाग्यमेव कलयंति सदैव ये ते । रागादिमुक्तमनसः सततं भवंतः पश्यंति वैधविधुरै समयस्य सारं ।। १२६ ॥ प्रध्युत्य शुद्धनयतः पुनरेव ये तु रागादियोगमुपयाति विमुक्तवोधाः । ते कर्म बंधमिह विभ्रति पूर्वबद्धद्रव्यानवैः कृतविचित्रविकल्पजालं ॥ १२७ ।। जह पुरिसेणाहारो गहिदो परिणमदि सो अणेयविहं । मंसवसारुहिरादी भावे उदरग्गिसंजुत्तो ॥२०॥ तह णाणिस्सदु पुव्वं जे वद्धा पच्चया बहुवियप्पं । वझते कम्मं ते णयपरिहीणा दु ते जीवा ॥२०४॥ यथा पुरुषेणाहारो गृहीतः परिणमति सोऽनेकविध मांसवसारविरादीन् भावान्, उदराग्निसंयुक्तः ।। २०३ ।। तथा ज्ञानिनस्तु पूर्व पद्धा ये प्रत्यया बहुविकल्प चनति कर्म के नयपरिहीनास्तु ते जीवाः ।। २०४ ॥ तात्पर्यवचिः-जह पुरिसणाहारो गहिदो परिणमदि सो अणेयविहं यथा पुरुषेण गृही साहारः स परिणमति, अनेकविधं बहुप्रकार, वहुप्रकारं किं : मंसवसारुहिरादी भावे उदरग्गिसंजुत्तो मांसवसारुधिरादीन् पर्यायान् कर्मतापन्नान् परिणमति । कथंभूतः सन् ! उदराग्निसंयुक्तः इति सुशंतो गतः। तह णाणिस्स दु पुन्छ जे पद्धा पचया बहुवियप वझते कम्म ते - तथैव च पूर्वोक्तोद- राग्निसंयुक्ताहारदृष्यंतेन अज्ञानिनश्चैतन्यलक्षणजीवस्य, नच विवेकिनः । पूर्व ये मिथ्यात्वादि द्रव्यप्रत्ययाः, जीवगतरागादिपरिणाममुदराग्निस्थानीयं लब्ध्वा ते बहुविकल्प कर्म बध्नति ।णयपरि- हीणा दु ते जीवा येषां जीवानां संबंधिनः प्रत्ययाः कर्म बध्नति ते जीवाः । कथं भूताः ! परमसमाधि लक्षणभेदज्ञानरूपात् शुद्धनयाद्भ्रष्टाः, च्युताः । अथवा द्वितीयव्याख्यानं । ते प्रत्यया अशुद्धनयन जीवात् सकाशात् परिहीणा भिन्ना न च भवति । इदमत्र तात्पर्य, निजशुद्धात्मध्येयरूपसर्वकर्मनिर्मूलन समर्थशुद्धनयो विवेकिमिर्न त्याज्य इति । एवं कारणब्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टचं गतं । इतिसमयसारव्याख्यानमुख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ सप्तदशगाथामिः पंचस्थलै रानवाविपक्षद्वारेण पष्ठः संवराधिकारः समाप्तः । बद्धाः, -- १४ ·१०६ सनातनजैनग्रंथमालायां- आत्मख्याति:- यदा तु शुद्धनयात् परिहीणो भवति ज्ञानी तदा तस्य रागादिसद्भावात् पूर्वबद्धाः द्रव्यप्रत्ययाः स्वस्य हेतुत्वहेतुसद्भावे हेतुमद्भावस्यानिवार्यत्वात् ज्ञानवरणादिभावैः पुद्गलकर्म बंधं परिणम- यति । न चैतदप्रसिद्धं पुरुषगृहीताहारस्योदराग्निना रसरुधिरमांसादिभावैः परिणामकारणस्य दर्शनात् । इदमेवात्र तात्पर्य हेयः शुद्धनयो नहि नास्तिबंधस्तदत्यागात् तत्त्यागाद्वंध एव हि ॥१२८॥ धीरोदारमहिम्न्यनादिनिधने बोधे निबंधनन् धृति त्याज्य: शुद्धनयो न जातु कृतिभिः सर्वकपः कर्मणां । तत्रस्थाः स्वमरीचिचक्रमचिरात्संहृत्य निर्यद्वहिः पूर्ण ज्ञानवनाघमेवमचलं पश्यति शातं महः ॥१२९॥ रागादीनां झगिति विगमात् सर्वतोप्यास्रवाणां नित्योद्योतं किमपि परमं वस्तु संपश्यतोऽतः । स्फोरस्फारैः स्वरसविसरैः प्लावयत्सर्वभावानालोकांतादचलमतुलं ज्ञानमुन्मग्नमेतत् ॥१३०॥ इति आस्रवो निष्क्रांतः। इति समयसारव्याख्यायामात्मख्यातौ चतुर्थोऽकः ।। तात्पर्यवृत्तिः- तत्रैवं सति रंगभूमेः सकाशात्, शृंगाररहितपात्रवत्-शुद्धजीवस्वरूपेण संवरो निष्क्रांतः । अथ वीतरागनिर्विकल्पसमाधिरूपा शुद्धोपयोगलक्षणा संवरपूर्विका निर्जरा प्रविशति. उपभोनामिदियेहि इत्यादिगाथामादिं कृत्वा दंडकान् विहाय पाठक्रमेण पंचाशद्गाथापर्यंतं पदस्थलैंनि- जेराव्याख्यानं करोति । तत्र द्रव्यनिर्जराभावनिर्जराज्ञानशक्तिवैराग्यक्तीनां क्रमण व्याख्यानं करोति, इति पीठिकारूपेण प्रथमस्थले गाथाचतुष्टयं । तदनंतरं ज्ञानवैराग्यशक्तः सामान्यव्याख्यानार्थ सेवंतोषिःण सेवदि इत्यादि द्वितीयस्थले गाथापंचकं । ततः परं तयोरेव ज्ञानशक्त्योविशपविवरणार्थ परमाणुमित्तियपि इत्यादि तृतीयस्थले सूत्रदशकं । ततश्च मतिश्नुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानमभेदरूपं परमार्थसंज्ञं मुक्तिकारणभूतं यत्परमात्मपदं, तत्पदं येन स्वसंवेदनज्ञानगुणेन लभ्यते तस्य सामान्यव्याख्यानार्थ गाणगुणेहि विहीणा इत्यादि चतुर्थस्थले सूत्राष्टकं । ततः परं तस्यैव ज्ञानगुणस्य विशेषविवरणार्थ गाणी रागप्पजहो इत्यादि पंचमस्थले गाथाः, चतुर्दश । तदनंतरं शुद्धनयमाश्रित्य चिदानंदैकस्वभावशु- द्धात्मभावनाश्रितानां निश्चयनिश्शंकाद्यष्टगुणानां व्याख्यानार्थ सम्मादिहीजीवो इत्यादि पष्ठस्थले सूत्रन- वकं कथयति, इति षड्भिरतराधिकारैः, निर्जराधिकारे समुदायपातनिका । तद्यथा, अथ द्रव्यनिर्जरां कथयति । आत्मख्यातिः-अथ प्रविशति निर्जरा- रागाद्यास्रवरोधतो निजधुरां धृत्वा परः संवरः कर्मागामि समस्तमेव भरतो दूरानिरुधन स्थितः ।. प्राग्बद्धं तु तदेव दग्धुमधुना व्याजृम्भते निर्जरा ज्ञानज्योतिरपावृतं नहि यता रागादिभिर्छति ॥१३१॥ . उवभोजमिदियेहिं दव्वाणमचेदणाणमिदराणं । जं कुणदि सम्मदिही तं सव्वं णिज्जरणिमित्तं ॥२०५॥ सपमोगमिंद्रियः इब्याणामचेतनानामितरेपा । यत्करोति सम्यग्दृष्टिः, तत्सर्व निर्जरानिमित्तं ॥२०५॥ चात्पर्यवृत्तिः--उवभाजमिदियेहिं दब्बाणमचेदणाणमिदराण जं कुणादि संम्मदिही- सम्यग्दृष्टिः कर्ता चेतनाचेतनद्रव्याणां संबंधि यद्वस्तूपभोग्यं करोति । कैः कृत्वा पचेन्द्रियविपयैः तं णिज्ज रणिमित्त तवस्तु मिथ्यादृष्टीवस्य राषद्वेपमोहानां सद्भावेन बंधकारणमपि सम्यग्दृष्टेर्जीवस्य रागद्वेपमोहा १ रागादिसद्भावे । २ आत्मशुद्धत्वानुभवः । ३ ज्ञानाविशेषव्यकिसमूहः । ४ वहिरमात्मपदार्थे निर्यद् भ्राम्यत् । ५ अनंतानतः ६ । स्वरस विदूपत था. विपरैः प्रसरैः । ७ सर्वभावानातानागतवर्तमानान् पदार्थान् प्लावयत्रात्मनि प्रतिपिवतान् कुर्वन् । . - ·. समयंप्राभृतं । १०७ नामभावेन समस्तमपि निर्जरानिमित्तं भवतीति । अत्राह शिष्यः- रागद्वेपमोहामात्र सति निर्जराकरणं भणितं सम्यग्दृष्टस्तु रागादयः संति, ततः कथं निर्जराकारणं भवतीति !:अस्मिन्पूर्वपक्षे परिहारः । अत्र- प्रेथे वस्तुवृत्त्या वीतरागसम्यग्दृष्टेहण, तत्र तु परिहारः पूर्वमेव भणितः । कथमिति चेत् ! मिथ्यादृष्टे सकाशादसंयतसम्यग्दृष्टेः, अनंतानुबंधिक्रोधमानमायालोममिथ्यात्वोदयजनिताः, श्रावकस्य वा प्रत्या- ख्यानक्रोधमानमायालोभोदयजनिता रागादयो न संतीत्यादि । किं च सम्यग्दृष्टैः संवरपूर्विका निर्जरा भवति मिथ्यादृष्टेस्तु गजस्नानवत्, बंधपूर्विका भवति तेन कारणेन मिथ्यादृष्ट्यपेक्षया सम्यग्दृष्टिरबंधकः । एवं द्रव्यनिर्जरान्याख्यानरूपेण गाथा गता। अथ भावनिर्जराखरूपमाख्याति आत्मख्याति:-विरागस्योपभोगो निर्जरायैव रागादिभावानां सद्भावेन मिथ्यादृष्टेरचेतनान्य द्रव्योपभोगो बंधनिमित्तं स्यात् । एतेन द्रव्यनिर्जराखरूपमावेदितं । अथ भावनिर्जराखरूपमावेदयति- दब्वे उवभुजते णियमा जायदि सुहं च दुक्खं च । तं सुहदुःखमुदिण्णं वेददि अह णिजरं जादि ॥२०६॥ द्रव्ये, उपभुज्यमाने नियमाज्जायते मुखं च दुःखं च । तत्सुखदुःखमुदीर्ण वेदयते अथ निर्जरां याति ॥२०६॥ तात्पर्यवृत्तिः-दव्चे उवभुजते णियमा जायदि सुहं च दुक्खं चं उदयागतद्रव्यकर्मणि जीवनोपभुज्यमाने सति नियमात् निश्चयात् सातासातोदयवशेन सुखदुःखं वा वस्तु खभावत एव जायते तावत् । तं सुइदुक्खमुदिणं वेददि निरुपरागस्वसंवित्तिभावेन, उत्पन्नपारमार्थिकमुखानिनं तत्सुख वा दुःखं वा समुदीर्ण सत् सम्यग्दृष्टिीवो रागद्वेषौ न कुर्वन् हेयबुद्ध्या वेदयति । न च तन्मयोमूत्वा, अहं सुखी, दुःखीत्याद्यहमिति प्रत्ययेनानुभवति । अथ णिज्जरं जादि अथ अहो ततः कारणान्विर्जसं याति स्वस्थभावेन निर्जराया निमित्तं भवति । मिथ्यादृष्टेः पुनः, उपादेयबुद्ध्या सुख्यहं दुःल्यहमिति प्रत्य- येन वंधकारणं भवति । किं च यथा कोऽपि तस्करो यद्यपि मरणं नेच्छति । तथापि तलवरण गृहीतः सन् मरणमनुभवति । तथा सम्यग्दृष्टिः, यद्यप्यात्मोत्यसुखमुपादेयं च जानाति । विषयसुखं च हेयं जानाति तथापि चरित्रमोहोदयतलवरेण गृहीतः सन् तदनुभवति, तेन कारणेन निर्जरानिमित्तं स्यात्, इति भावनिर्जराव्याख्यानं गतं । अथ वीतरागखसंवेदनज्ञानसामर्थ्य दर्शयति- आत्मख्याति:-उपमुज्यमाने सति हि परद्रव्ये तन्निमित्तः सातासातविकल्पानतिक्रमणेन वेदनायाः सुखरूपो दुःखरूपो वा नियमादेव जीवस्य भाव उदेति । स तु यदा वेद्यते तदा मिथ्यादृष्टेः, रामादिभावानां सद्भावेन बंधनिमित्तं भूत्वा निर्जीयमाणोप्यजीर्णः सन् बंध एव स्यात् । सम्यग्दृष्टेस्तु रागादिभावाभावेन बंधनिमित्तमभूत्वा केवलमेव निर्जीर्यमाणोप्यजीर्णः सनिर्जरीव स्यात् । तद्ज्ञानस्यैव सामर्थ्य विरागस्य च वा किल ॥१३२॥ यत्कोऽपि कर्मभिः कर्म मुंजानोऽपि न बध्यते । अथ ज्ञानसामर्थ्य दर्शयति- जह विसमुवभुजंता विज्जा पुरिसा ण मरणमुवयंति । पोग्गलकम्मस्सुदयं तह मुंजदि णेव वज्झदे णाणी ॥२०७॥ यथा विषमुपभुंजानाः सतो विद्यापुरुषा न मरणमुपयाति । पुगलकर्मण उदयं तथा भुक्त नैव वध्येत ज्ञानी ।। २०७॥ . - ·सनातननग्रंथमालायां- तात्पर्यवृत्तिः जहं विमभुषभुजता विजापूरिसा ण मवणमुवयंनि पया विषमुपडं- मानाः संतो गारुडविद्यापुरुषाः; अमोघमंत्रसामर्थ्यात्, नैव मरणंमुपयाति । पुग्गलकम्मम्सुदयं तह मुंबदि णव वन्झदे णाणी तथा परमतत्त्वज्ञानी शुभाशुभकर्मफलं भुक्ते तथापि निर्विकल्पसमाधि लक्षणभेदज्ञानामोघमंत्रवलान्नैव बध्यते कर्मणेति ज्ञानशक्तिव्याख्यानं गतं । अथ संसारशरीरभोगविपये वैराग्यं दर्शयति- आत्मख्यातिः - यथा कश्चिद्विषवैद्यः परेषी मरणकारणं विपमुपभुजानोऽपि, अमोघविद्यासामर्थ्येन निरुद्धतच्छक्तित्वान म्रियते, तथा अज्ञानिनां रागादिभावसद्भावेन बंधकारणं पुद्गलकर्मोदयमुपभुजा नोऽपि अमोघज्ञानसामर्थ्यात् रागादिभावानामभावे सति निरुद्धतच्छक्तित्वात् न बध्यते ज्ञानी । अथ वैराग्यसामर्थ्य दर्शयति। जह मजं पिवमाणो अरदिभावेण मजदि ण पुरिसो। दव्वुरभोगे अरदो णाणीवि ण वज्झदि तहेव ॥२०॥ यथा मद्य पिवन अरतिभावेन माद्यति न पुरुपः । द्रव्योपभोगे अरतो ज्ञान्यपि न वध्यते तथैव ||३०८॥ वात्पर्यवृत्तिः - जह मज पिवमाणो अरदिभावेण मन्जदिण पुरिसो यथा कश्चित् पुरुपो व्याधिप्रतीकारनिमित्तं मद्यमध्ये मद्यप्रतिपक्षभूतमौषधं निक्षिप्य मद्यं पिवन्नपि रतेरभावान माद्यति । दव्वुवभोगे अरदो णाणीवि ण वज्झदि तहेव तथा परमात्मतत्त्वज्ञानी पंचेंद्रियविषयभूताशनपानादि- द्रव्योपभोगे सत्यपि यावता यावतांशेन निर्विकारखसंवित्तिशून्यवहिरात्मजीवापेक्षया रागभावं न करोति, तावता तावाशेन कर्मणा न बध्यते । यदा तु हर्षविषादादिरूपसमस्तविकल्पजालरहितपरमयोगलक्षण- भेदजानवलेन सर्वथा वीतरागो भवति । तदा सर्वथा न बध्यते इति वैराग्यशक्तिव्याख्यानं गतं । एवं यथा क्रमण द्रव्यनिर्जराभावनिर्जराज्ञानशक्तिवैराग्यशक्तिप्रतिपादनरूपेण निर्जराधिकारे तात्पर्यव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं गतं । अथैतदेव वैराग्यखरूपं विवृणोति- आत्मख्याति: यथा कश्चित्पुरुषो मैरेयं प्रति प्रवृत्ततीव्रारतिभावः सन् मैरेयं पिवनपि तीव्रारति- 'सामर्थ्यान्न माद्यति तथा रागादिभावानामभावेन सर्वद्रव्योपभोगं प्रति प्रवृत्ततीव्रविरागभावः सन् विषयानुप- मुंजानोऽपि तीव्रविरागभावसामर्थ्यान्न बध्यते ज्ञानी । नाश्नुते विषयसेवनेऽपि यः खं फलं विषयसेवनस्य ना। ज्ञानवैभवविरागतावलात् सेवकोऽपि तदसावसेवकः ॥ १३३ ॥ अथैतदेव दर्शयति- सेवंतोविण सेवदि असेवमाणोवि सेवगो कोवि। पगरणचेटा कस्सवि णयपायरणोति सो होदि ॥२०९॥ सेवमानोऽपि न सेवते, असेधमानोऽपि सेवकः कश्चित् । मकरणचेष्टा कस्यापि न च प्राकरण इति सा भवति ॥२०९॥ "तात्पर्यवृत्तिा-सेवंतीवि ज सेवदि असेवमाणावि सेवगो कोवि निर्विकारत्वंसंवेदन बानी जीवः स्वकीयगुणस्थानयोग्याशनपानादिपंचेंद्रियभोगं सेवन्नपि सेवको न भवति । अन्यः पुनः, अज्ञानी कश्चिद् रागादिसद्भावादसेवन्नपि सेवको भवति । अमुमेवार्थ दृष्टांतेन दृढयति । पगरणचेहा - ·समयप्राभूतं। १०९ कस्सवि णय पायरणोचि सो होदि यथा कस्यापि परगृहादागतस्य विवाहादिप्रकरणचेष्टा ताव- दस्ति तथापि विवाहादिप्रकरणस्वामित्वाभावात् प्राकरणिको न भवति । अन्यः पुनः प्रकरणस्वामी नृत्य- गीतादिप्रकरणब्यापारमकुर्वाणोऽपि प्रकरणरागसद्भावात् प्राकरणिको भवति । तथा परमतत्त्वज्ञानी सेवमानोप्यसेवको भवति । अज्ञानी जीवा रागादिसद्भावादसेवकोऽपि सेवक इति । अथ सम्यग्दृष्टिः स्वपरस्वरूपमेव विशेषेण जानाति- आत्मख्याति:-यथा कश्चित् प्रकरणे व्याप्रियमाणोपि प्रकरणस्वामित्वाभावात्, न प्राकरणिकः । मपरस्तु तत्रान्याप्रियमाणोऽपि तत्स्वामित्वात्माकरणिकः । तथा सम्यग्दृष्टिः पूर्वकर्मोदयसंपन्नान् विषयान् सेवमानोऽपि रागादिभावानामभावन विषयसेवनफलस्वामित्वाभावादसेवक एव । मिथ्याष्टिस्तु विषयान- सेवमानोऽपि रागादिभावानां सद्भावेन विषयसेवनफलस्वामित्वात्सेवकः । सम्यग्दृष्टेर्भवति नियतं ज्ञानवैराग्यशक्तिः खतःस्तुसं कलयितुमयं खान्यरूपाप्तिमुक्त्या । यमाद् ज्ञात्वा व्यतिकरमिदं तत्त्वतः खं परं च स्वस्मिन्नास्ते विरमति परात्सर्वतो रागयोगात्॥१३॥ सम्यग्दृष्टिः विशेपेण स्वपरावेवं तावजानाति- पुगग्लकम्मं कोहो तस्स विवागोदयो हवदि एसो। ण दु एस मज्झभावो जाणगभावो दु अहमिको ॥२१॥ पुद्गलकर्म क्रोधस्वस्य विपाकोदयो भवति एपः । नत्वेप मम भावः, शायकभावः खत्वहमेकः ॥२१०॥ तात्पर्यवृत्तिः-पुग्गलकम्म कोहो तस्स विवागादयो हवदि एसो पुद्गलकर्मरूपो योऽसौ द्रव्यक्रोधी जीवे पूर्ववद्धस्तिष्ठति तस्य विशिष्टपाको विपाकः फलरूम उदयो भवति । स कः? शांतात्मतत्त्वा प्रथग्भूत एपः, अक्षमारूपो भावः क्रोधः णदु एस मज्झभावो जाणगभावो दुअहमिको नवैष मम भावः, कस्मात् ! इति चेत् टंकोत्कीर्णपरमानंदज्ञायकैकभावोऽहं यतः । किं च-पुद्गलकर्मरूपो द्रव्य- क्रोधस्तदुदयजनितो यश्चाक्षमारूपः स भावक्रोधः । इति व्याख्यानं पूर्वमेव कृतं तिष्ठति कथं ! इति चेत् पुग्गलपिंडो दवं तस्सत्तीभावकम्मं तु इत्यादि । एवमेव च क्रोधपदपरिवर्तनेन मानमायालो- भरागद्वेषमोहकर्मनोकर्ममनोवचनकायोत्रचक्षुणरसनस्पर्शनसंज्ञापोडशसूत्राणि व्याख्येयानि । तेनैव प्रकारेणान्यान्यपि, असंख्येयलोकमात्रप्रमितानि विभावपरिणामस्थानानि वर्जनीयानीति । अथ कथं तव स्वरूपं न भवतीति पृष्टे सति भेदभावनारूपेणोत्तरं ददाति- आत्मख्याति:-अस्ति किल रागो नाम पुद्गलकर्म तदुदयविपाकप्रभवोयं रागरूपोमावः, न पुन- मम खभावः । एष टंकोत्कीर्णज्ञांयकस्वभावोहं । एवमेव च रागपदपरिवर्तनेन द्वेषमोहक्रोधमानमायालो- भकमनोकर्ममनोवचनकायोत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्येयानि, अनया दिशा अन्यान्य- प्यूहानि । एवं च सम्यग्दृष्टिः खं जानन् रागं मुंश्च नियमाज्ञानवैराग्याभ्यां संपन्नो भवति । कह एस तुज्झ ण हवदि विविहो कम्मोदयफलविवागो । परदब्वाणुवओगो णदु देहो हवदि अण्णाणी ॥२१॥ कयमेप तव न भवति विविधः कर्मोदयफलविपाक: परद्रव्याणामुपयोगो न तु देहो भवति अज्ञानी ॥२१॥ मात्मख्याती, रागो इत्येप पाठः। २ आत्मख्याती गाथेयं वर्तत एव न ।

·. सनातननग्रंथमालायां- तापर्यवृत्ति:-कह एम तुज्झ ण हदि विविहाँ कम्मोदयफलविवागी कथमेप विविध- कर्मोदयफलविपाकस्तवरूपं न भवतीति केनापि पृष्टः तत्रोत्तरं ददाति परदचाणुवओगो निर्विकारपर- माहादैकलक्षणखशुद्धात्मन्यात्प्रथग्भूतानि परद्रव्याणि यानि कर्माणि जीवे लनानि तिष्ठति तेपामुपयोग उदयायं, औपाधिकस्फटिकस्य परोपाधिवत् । न केवलं भावक्रोधादि ममस्वरूपं न भवति, इति णदु देहो हवादि अण्णाणी देहोऽपि मम स्वरूपं न भवति हु स्फुटं कस्मादिति चेत् , अज्ञानी जडस्वरूपो यतः कारणात् , अहं पुनः, अनंतज्ञानादिगुणवरूप इति । अथ सम्यग्दृष्टिः स्वस्वभावं जानन् रागादींश्च मुचन् नियमाज्ज्ञानवैराग्यसंपन्नो भवति इति कथयति- एवं सम्माइछी अप्पाणं मुणदि जाणगसहावं । उदयं कम्मविवागं च मुअदि तचं वियाणंतो ॥२१२|| एवं सम्यग्दृष्टिः आत्मानं जानाति हायकस्वभावं । उदयं कर्मविपाकं च मुंचति तस्वं विजानन् ।। २१२ ॥ वात्पर्यवृत्तिः-एवं सम्माइही अप्पाणं मुणदि जाणगसहावं एवं पूर्वोक्तप्रकारण सम्यग्द- ष्टिीवः आत्मानं जानाति, कथंभूतं ! टंकोत्कीर्णपरमानंदज्ञायकैकस्वभाव । उदयं कम्मविवागं मुअ- दि तचं वियाणतो उदयं पुनर्ममस्वरूपं न भवति कर्मविपाकोयमिति मत्वा मुंचति । किं कुर्वन् सन् : नित्यानंदैकस्वभावं परमात्मतत्त्वं त्रिगुप्तिसमाधौ स्थित्वा जानन्निति । अथ सम्यग्दृष्टिः सामान्येन स्वपरस्वभावमनेकप्रकारेण जानाति- आत्मख्याति: - एवं सम्यग्दृष्टिः सामान्येन विशेषण च परस्त्रमात्रेभ्यो मावेभ्यो सर्वेभ्योऽपि विविच्य टकोत्कीर्णैकनायकस्वभावमात्मनस्तत्त्वं विजानाति । तथा तत्वं विजानंश्च स्त्रपरभावापादानापोहननिष्पाद्यं स्वस्य वस्तुत्वं प्रथयन् कर्मोदयविपाकप्रभवान् भावान् सर्वानपि मुंचति। ततोयं नियमात् ज्ञानवैराग्याभ्यां सपनो भवति। सम्यग्दृष्टिः स्वयमयमहं जातु बंधो न मे स्यादित्युत्तानोत्पुलकवदना रागिणोप्याचरंतु । आलंबता समितिपरता ते यतोद्यापि पापा आत्मानामावगमविरहात्सति सम्यक्त्वरिक्ताः ॥१३॥ सम्यग्दृष्टिः सामान्येन स्वपरावेवं तावजानाति- उदयविवागो विविहो कम्माणं वण्णिदो जिणवरेहिं । ण दु ते मज्झ सहावा जाणगभावो दु अहमिको ॥२१॥ उदयविपाको विविधः कर्मणां वर्णितो जिनवरैः। न तु ते मम स्वभावाः ज्ञायकमावस्त्वहमेकः ॥ २१३ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-उदयविवागो विविहो कम्माणं वण्णिदो जिणवरेहि उदयविपाको विविधी नानाप्रकारः कर्मणां संबंधी वर्णितः कथितः, जिनवरैः ण दु ते मन्झसहाचा जाणगभावो दु अह- मिको ते कर्मोदयप्रकारा कर्मभेदा मम स्वभावा न भवंति, इति कस्मात् ? इति चेत् टंकोत्कणिपरमानंद ज्ञायकैकत्वमावोऽहं यतः कारणात् । सम्यग्दृष्टिः सामान्येन स्वपरस्वरूपावेवं जानाति इति भणितं । कथं समान्यं ! इतिचेत् क्रोधोहं मानोहमित्यादि विवक्षा नास्तीति । तदपि कथमिति चेत् "विवक्षाया अभावः सामान्यमिति वचनात्" । एवं भेदभावनारूपेण ज्ञानवैराग्ययोः सामान्यन्याख्यानमुख्यत्वेन गाथापंचकं गतं । इत ऊर्ध्व गाथादशपर्यंत पुनरपि ज्ञानवैराग्यशक्तयोविशेषविवरणं करोति । तद्यथा।

·समयप्रामृतं । रागी सम्यादृष्टिम भवतीति कथयति- श्रात्मख्याति:-ये कर्मोदयविपाकप्रभवा विविधा भावा न ते मम स्वभावाः । एष टैकोल्कर्णिक- ज्ञायकस्वभावोहं। कथं रागी न भवति सम्यग्दृष्टिरिति चेत्- परमाणुमित्तियं पि हु रागादीणं तु विजदे जस्स । णवि सो जाणदि अप्पा णयं तु सव्वागमधरोवि ॥२१॥ अप्पाणमयाणंतो अणप्पयं चेव सो अयाणतो। कह होदि सम्मदिट्ठी जीवाजीवे अयाणंतो ॥२१५॥ युग्म परमाणुमात्रमपि खलु रागादीनां तु विद्यते यस्य । नापि स जानात्यात्मानं सर्वागमधरोऽपि ॥ २१ ॥ आत्मानमंजानन् अनात्मानमपि सोऽजानन् । कथं भवति सम्यग्दृष्टिनीवाजीवावजानन ॥ २१५ ।। तात्पर्यवृत्तिः-परमाणुमिचयपि य रागादीणं तु विजदे जस्स परमाणुमात्रमपि रागादीनां तु विद्यते यस्य हृदये हु स्फुटं णवि सो जाणदि अप्पाणयं तु सव्वागमधरोवि सतु परमात्मतत्त्व- ज्ञानाभावान्, शुद्धबुद्धकखभावं परमात्मानं न जानाति, नानुभवति । कथंभूतोऽपि सर्वागमधरोऽपि सिद्धांत सिंधुपारगाऽपि । अप्पाणमयाणतो अणप्पयं चेव सो अयाणतो खसंवेदनज्ञानवलेन सहजानंदैक- स्वभावं शुद्धात्मानमजानन्, तथैवाभावयंश्च शुद्धात्मनो भिन्नरागादिरूपमनात्मानं जानन् कह होदि सम्मदिछी जीवाजीवो अयाणंतो स पुरुपो जीवाजीवस्वरूपमजानन्, सन् कथं भवति सम्यग्दृष्टिः ! न कथमपीति। रागी सम्यग्दृष्टिर्न भवतीति भणितं भवद्भिः । तर्हि चतुर्थपंचमगुणस्थानवर्तिनः, तीर्थंकर कुमर- भरत-सगर-राम-पांडवादयः सम्यग्दृष्टयो न भवंति !, इति । तन्न मिध्यादृष्टयपेक्षया त्रिचत्वारिंशत्प्रकृतीनां बंधाभावात् सरागसम्यग्दृष्टयो भवंति । कथं ! इति चेत् चतुर्थगुणस्थानवर्तिनां जीवानां अनंतानुबंधि क्रोधमानमायालोभमिथ्यात्वोदयजनितानां पापाणरेखादिसमानानां रागादीनाममावात् । पंचमगुणस्थानवर्तिनां पुनर्जीवानां, अप्रत्याख्यानक्रोधमानमायालोभोदयजनितानां भूमिरेखादिसमानानां रागादीनामभावात्, इति पूर्वमेव भणितमास्ते । अत्र तु ग्रंथे पंचमगुणस्थानादुपरितनगुणस्थानवर्तिनां वीतरागसम्यग्दृष्टीनां मुख्य- वृत्या ग्रहणं सरागसम्यग्दृष्टीनां गौणवृत्त्येति व्याख्यानं सम्यग्दृष्टिव्याख्यानकाले सर्वत्र तात्पर्येण ज्ञातव्यं । अथ भाविन भोग ज्ञानी न कांक्षतीति कथयति- आत्मख्याति:-यस्य रागाद्यज्ञानभावानां लेशतोऽपि विद्यते सद्भावः, भवतु स श्रुतकेवलिसह- शोऽपि तथापि ज्ञानमयभावानाममावेन न जानात्यात्मानं । यस्त्वात्मानं न जानाति सोऽनात्मानमपि न जानाति खरूपपररूपसत्तासत्ताभ्यामेकस्य वस्तुनो निश्चीयमानत्वात् । ततो य आत्मानात्मानौ न जानाति स जीवाजीची न जानाति । यस्तु जीवाजीवौ न जानाति स सम्यग्दृष्टिरेव न भवति । ततो रागी ज्ञानामा- यान्न भवति सम्यग्दृष्टिः। आसंसारात्प्रतिपदममी रागिणो नित्यमत्ताः सुप्ता यस्मिन्नपदमपदं तद्धि बुध्यध्वमंधाः । एततेतः पदमिदमिदं यत्र चैतन्यधातुः शुद्धः शुद्धः खरसभरतः स्थायिभावत्वमेति ॥१३॥ कुतोऽनागलं ज्ञानी नाकाक्षतीति चेत्- ·- सनातनजैनबंधमालाया- जो वेददि वेदिजदि समए समए विणस्सदे उहयं । तं जाणगो दु णाणि उभयमवि ण कंखदि कयावि ॥२१॥ यो वेदयते वेधते समये समये विनश्यत्युभयं । तद् ज्ञायकस्तु ज्ञानी, उभयमपि न कांक्षति कदाचित् ।। २१६ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-जो वेदादि वेदिजदि समए समए विणस्सदे उहयं योसौ रागादिविकल्यः फर्ता वेदयत्यनुभवति यस्तु सातोदयः कर्मतापन्नं वेद्यते सेन रागादिविफल्पन, अनुभूयते । तदुभयमपि अर्थपर्यायापेक्षया समय समय प्रति विनश्वरं तं जाणगो दु णाणी उभयपि ण कखदि फयावि तदुभयमपि पेद्यवेदकरूपं वर्तमानं माविनं च विनन्धरं जानन् सन् तत्त्वज्ञानी नाकांक्षति न पछिति कदा चिदपि । अथ तथैवापध्यानरूपाणि निष्प्रयोजनबंधनिमित्तानि शरीरविषय भोगनिमित्तानि च रागाद्यभ्य- वसानानि परमात्मतत्त्ववेदी न वांछति, इति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:-ज्ञानी हि तावदवत्वात् स्वभावभावस्य टंकोत्कीर्णकज्ञायकभावी नित्यो भवति यौ तु वंद्यवेदकमावौ तौ तूत्पन्नप्रध्वंसित्वाद्विभावभावानां क्षणिको भवतः । तत्र यो भावि कांक्षमाणं वेद्य- भावं वेदयते स यावद्भवति तावत्कांक्षमाणो भावो विनश्यति । तस्मिन् विनटे वेदको भावः किं वेदयते ।। यदि काक्षमाणवेद्यभावपृष्ठभाविनमन्यं भावं वेदयते । तदा तद्भवनात्पूर्व विनश्यति कस्तं वेदयते ! । यदि वेदकभावपृष्ठभावी भावोन्यस्तं वेदयते तदा तद्भवनापूर्व स विनश्यति । किं स वेदयते इति कांक्ष्यमाण भाववेदनानवस्था तां च विजानन् डानी किंचिदेव कांक्षति- वेद्यवेदकविभावचलत्वाद्वेचते न खलु कांक्षितमेव तेन कांक्षति न किंचन विद्वान् सर्वतोप्यतिविरक्तिमुपैति । १३७ । तथाहि- बंधुवभोगणिमित्तं अन्झवसाणोदएसु णणिस्स । संसारदेहविसएसु णेव उप्पजदे रागो ॥ २१७॥ बंधापभोगनिमित्तेपु, अध्यवसानोदयेषु ज्ञानिनः । संसाग्देहविषयेषु नैवात्पयते रागः ।। २१७ ॥ तात्पर्यवतिः-पंधुवभोगणिमिचं अज्झवसाणोदयेसु णाणिस्स व उपजदे रागो स्वसंवेदनबानिनो जीवस्य रागायुदयरूपेषु, अध्यवसानेषु वंधनिमित्तं भोगनिमित्वं या नयोत्पद्यते रागः। कथंभूतेष्वध्यवसानेषु ! संसरादेहविसएमु निष्प्रयोजनवंधनिमित्तेषु संसारविषयेषु, भोगनिमितेषु देह- विषयेषु वा । इदमन तात्पर्य भोगनिमित्तं स्तोकमेव पापं करोत्ययं जीवः । निष्प्रयोजनापण्यानेन बद्तरं करोति शालिमत्स्यवत् । तथा चोक्तमध्यानलक्षणं- चंधबधच्छेदादे?षादागाच परकलत्रादेः आध्यानमपण्यानं शासति जिनशासने विशदाः। ॥१॥ इति अपथ्याने कर्म बन्नाति तदप्युक्तमाते- संकल्पकल्पतरसंश्रयाणात्वदीयं चेतो निमज्जति मनोरथसागरेऽस्मिन् । तत्रार्थतस्तव चकास्ति न किंचनापिं पक्षःपरं भवसि कल्मपसंश्रयस्य ॥१॥ दैविध्यदग्धमनसोंऽतरुपात्तमुक्तश्चित्तं यथोल्लसति ते स्फुरितोत्तरंग। धानि स्फुरेवदि तथा परमात्मसंज्ञे कौतस्कृती तव भवेद्विफला प्रसूतिः ॥२॥ आचारशास्त्रे भणित- ·समयप्राभृतं । पंखदि कलसिदभूदो दुकाममोगेहिं मुच्छिदो संतो। णय मुंजंतो भोगे बंधदि भावेण कम्माणि ॥ १ ॥ इति मात्वा, अपप्यानं सक्त्वा च शुद्धामखरूपे स्थातन्यमिति भावार्थः । अथ मिथ्यात्वरागादिरूपमपण्यानं मम परिग्रहो न भवति, इति पुनरपि भेदज्ञानशक्ति वैराग्य- शक्ति प्रकटयति- भात्यख्याति:-इह खल्वघ्यवसानोदयाः कतरेऽपि संसारविषयाः, कतरेपि शरीरविषयाः । तत्र यतरे संसारविषयाः, ततरे बंधनिमित्ताः । यतरे शरीरविषयास्ततरे तूपभोगनिमित्ताः । यतरे बंधनिमित्ता- खतरे रागद्वेपमोहायाः। यतरे तूपभोगनिमित्तास्ततरे सुखदुःखाद्याः । अथामीषु सर्वेष्वपि ज्ञानिनो नास्ति रागः । नानादन्यखभावत्वेन टंकोत्कीर्णकबायकमावखभावस्य तस्य तत्प्रतिषेधात् । ज्ञानिनो न हि परिग्रहभावं कर्मरागरसरिक्ततयैति रागयुक्तिरकपायितवस्त्रं खोकतैव हि वहिलठतीह । १३८ । ज्ञानवान् स्वरसतोऽपि यतःस्यात् सर्वरागरसवर्जनशील: लिप्यते सकलकर्मभिरेप कर्ममध्यपतितोऽपि ततो न । १३९ । मझं परिग्गहो जदि तदो अहमजीविदं तु गच्छेन । णादेव अहं जमा तझा ण परिग्गहो मज्झ ॥ २१८ ॥ मम परिग्रहो यदि ततोऽहमजीवतां तु गच्छेयं । शावैवाई यमाचमान परिग्रहो मम ॥ ११८ ।। वापयति-मज्ज्ञ परिगहो जदि नदो अहमजीविदं तु गच्छेज सहजशुद्धकेषलवान- दर्शनस्वभावस्य मम यदि मिथ्यात्वरागादिकं परद्रव्यं परिग्रहो भवति ततोऽहं, अजीवत्वं जडत्वं गच्छामि । न चाहं अजीबो भवामि । णादेव अहं जमा तह्मा ण परिग्गहो मा परमात्मज्ञानपदमेवाहं यस्मात्ततः परदन्यं मम परिग्रहो न भवतीत्यर्थः। भय किं तत्परमात्मपदमिति पृच्छति- आत्मख्याति:-यदि परगन्यमहं परिगण्हीयां तदावश्यमेवाजीवो ममासौ स्वः स्यात् । अहमप्य- बश्यमेवाजीवत्यामुष्य स्वामी स्यां । अजीवस्य तु यः स्वामी स किलाजीवः । एवमवशेनापि ममाजीवत्वमा- पपेत । मम तु एको ज्ञायक एव मावः, यः स्वः, अस्यैवाह स्वामी, ततो माभून्ममाजीवत्वं ज्ञातवाहं भवि- प्यामि, न परदन्यं परिगण्हामि, अयं च मे निश्चयः । किं तत्पदं !- आदमि दब्वभावे अथिरे मोतूण गिण्ह तव णियदं । थिरमेगमिमं भावं उवलंभंतं सहावेण ॥ २१९ ॥ आत्मनि द्रव्यभावान्यस्थिराणि मुक्त्वा गृहाण तव नियतं । स्थिरमेकमिमं भावं उपलभ्यमानं खभावेन ।। २१९ ।। तात्पर्यदृचि:-आदमि दबभावे अथिरे मोचूण आत्मद्रव्येऽधिकरणभूते, इन्पकर्माणि भावकर्माणि च यानि तिष्ठति तानि विनश्वराणि, इति विज्ञाय मुक्त्वा गिण्ह हे भव्य गृहाण। कर्मता पनं तव णियदं थिरमेगमिमं भावं उपलब्भंतं सहावेण भावं, आत्मपदार्थ कथंभूतं. तब, संबंधिख- १ कम-विपयोपमोगलक्षणा क्रिया, रागात्मनोरंजकपरिणामः स एव रसस्ताहिकनया तद्भिन्नतया। २ सीता संयोगपरिणामपरिणता | ३ भामरयातिरतो, 'नपदे मोपूर्ण' इति पाठः।

·. सनातनजेनग्रंथमालायां- रूपं । नियतं, निश्चितं । पुनरपि कथंभूतं ! स्थिर, अविनश्वरं । एकं, असहायं । इदं प्रत्यक्षीभूतं । पुनरपि किं विशिष्टं ! उपलभ्यमानं, अनुभूयमानं । केन कृत्वा ! परमात्मसुखसंवित्तिरूपखसंवेदनंडानखमावेनेति । अथ ज्ञानी परद्रव्यं जानातीति भेदभावनां प्रतिपादयति- आत्मख्याति:-इह खलु भगवत्यात्मनि वढूनां द्रव्यभावानां मध्ये ये किल, मतत्स्वभावेनोपल- भ्यमानाः, अनियतत्वावस्थाः, अनेके, क्षणिकाः, व्यभिचारिणो भावाः, ते सर्वेऽपि स्वयमस्थायित्वेन स्थातुः स्थानं भवितुमशक्यत्वात् , अपदभूताः। यस्तु तत्स्वभावेनोपलम्यमानः, नियतत्वावस्था, एकः, नित्यः, अव्यभिचारी भावः, स एक एव स्वयं स्थायित्वेन स्थानं भवितुं शक्यत्वात् पदभूतः । ततः सर्वानेवास्थायि.. भावान् मुक्त्वा स्थायिभावभूतं, परमार्थरसतया स्वदमानं ज्ञानमेकमेवेदं स्वाद्यं । एकमेव हि तत्स्वाद्यं विपदामपदं पदं अपदान्येव भासते पदान्यान्यानि यत्पुरः । १४०। एकं ज्ञायकमावनिर्मरमहास्वादं समासादयन् स्वादं द्वंद्वमयं विधातुमसहः स्वां वस्तुचि विदन् । आत्मात्मानुभवानुभावविवशो अश्यविशेपोदयं सामान्यं कलयत्किलैष सकलं ज्ञानं नयत्येकतां ॥१४॥ कुतो शानी न परं गृहातीति चेत्- को णाम भणिज्ज वुहो परदव्वं मममिदं हवदि दव्वं । अप्पाणमप्पणो परिग्गहं तु णियदं वियाणंतो॥२२०॥ को नाम भणेवुषः परद्रव्यं ममेदं भवति द्रव्यं । आत्मानमात्मनः परिग्रहं तु नियतं विजानन् ॥ २२० ॥ तात्पर्य हति:-को णाम भणिज्ज वुहो परदन्वं मममिदं इवदि दवं. परद्रव्यं मम भव- तीति नाम स्फुटमहो वा को ब्रूयात् ! बुधो ज्ञानी न कोपि । किं कुर्वन् । अप्पाणमप्पणो परिग्गहं तु णि- यदं वियाणतो चिदानंदैकस्वभावशुद्धात्मानमेव, आत्मनः परिग्रहं विजानन् नियतं निश्चितमिति । अथायं च मे निश्चयः, देहरागादि मम परिग्रहो न भवतीति भेदज्ञानं निरूपयति- आत्मख्याति:-यतो हि ज्ञानी योहि यस्य स्त्रो भावः स.तस्य स्वः स तस्य स्वामीति खरतरत- स्वदृष्ट्यवष्टंभात्, आत्मानमात्मनः परिग्रहं तु नियमेन जानाति ।.ततो न ममेदं स्खं नाहमस्य स्वामी इति परद्रव्यं न परिगण्हाति । अतोहमपि न तत्परिगण्हामि । छिजदु वा मिजदु वा णिजदु वा अहब जादु विप्पलयं । जझा तमा गच्छदु तहावि ण परिग्गहो मज्झ ॥२२१ ॥ यितां वा भिद्यतां वा नीयतां अथवा यातु.विमलयं । यस्मात्तस्माद् गच्छतु तथापि न परिग्रहो मम ॥ २२१ ॥ तात्पर्यवृत्ति:-छिजदु वा भिज्जदुवा णिजदुवा अहव जादु विप्पलयं छिद्यतां वा द्विधा भवतु, भिद्यता वा छिदी भवतु, नीयतां वा केन चित् । अथवा विप्रलयं विनाशं गच्छतु, एवमेव जमा तमा गच्छदु तहावि ण परिग्गहो मज्झ अन्यस्मात् यस्मात् तस्मात् कारणाद्वा गच्छतु तथापि शरीरं मम परिग्रहो न भवति । कस्मात् । इति चेत् टंकोत्कीर्णपरमानंददायकैकस्वभावाह, यतः कारणात् । अयं च मे निश्चयः। ? १ विपदा चातुर्गातकदुःखानां। २ अपदानि असमावभूतानि चातुर्गातिकपर्या पा-रागद्वेषसुखदुवावस्थाभेदा वा। ३ स्यैवादिधर्मान्वितस्य चैतन्यस्व पुरस्तादद। गौमार्वती ·. संमयमातं। '११५ भयात्मसुखे संतोषं दर्शयति- मात्मख्याति:-छिद्यतां वा भिद्यता वा नीयता वा विप्रलयं यातु वा यतस्ततो गच्छतु षा तथा- पिन परद्रयं परिगण्हामि । यते न परद्रव्यं मम स्वं नाहं परद्रव्यस्य स्वामी । परद्रव्यमेव परद्रव्यस्य स्वं परद्रव्यमेव परदन्यस्य स्वामी । अहमेव मम स्वं अहमेव मम स्वामीति जानाति । इत्थं परिप्रहमपास्य समस्तमेव सामान्यतः स्वपरयोरविवेकहेतुं । मजानमुज्झितुमना अधुना विशेपाद् भूयस्तमेव परिहर्तुमयं प्रवृत्तः ॥ १४२.॥ एदमि रदो णिचं संतुट्ठो होहि णिच्चमेदामि। एदेण होहि तितो तो होहदि उत्तमं सोक्खं ॥ २२२ ।। एतामिन् रतो नित्यं संतुष्टो भव नित्यमेतसिन् । एतेन भव तो तहि भविष्यति तवोचमं सौख्यं । २२२ । तात्पर्यवृचिा-एदमिरदो णिचं संतुहोहोहि णिच्चमेदशि पदेण होहि तिचोहे भव्य पंचेंद्रियसुखनिवृत्ति कृत्वा निर्विकल्पयोगवलेन स्वाभाविकपरमात्मसुखे रतो भव संतुष्टो भव, तृप्तो भव, नित्यं सर्वकालं तो होइदि उत्तमं सुक्खं ततस्तस्मादात्मसुखानुभवनात् तवोत्तममक्षयं मोक्षसुखं भविष्यति । अथ मतिश्रृतावधिमनःपर्ययकेवलजानाभेदरूपं परमार्थसंज्ञ मोक्षकारणभूतं यत्परमात्मपदं तत्समस्त- हर्षविपादादिविकल्पजालरहितं परमयोगाभ्यासादेवात्मानुभवति, इति प्रतिपादयति- आत्मख्यातिः - एतावानेव सत्य आत्मा यावदेतज्ज्ञानमिति निश्चित्य ज्ञानमात्र एव नित्यमेव रति- मुपैहि । एतावत्येव सत्याशीः, यावदेतज्ज्ञानमिति निश्चिय ज्ञानमात्रेणैव नित्यमेव संतोषमुपैहि । एतावदेव सत्यमनुभवनीयं यावदेव ज्ञानमिति निश्चित्य ज्ञानमात्रेणैव नित्यमेव तृप्तिमुपैहि । अथैवं तवं तन्नित्यमेवात्म- रतस्य, आत्मसंतुष्टस्य, आत्मतृप्तस्य च वाचामगोचरं सौख्यं भविष्यति । तत्तु तत्क्षण एव त्वमेव स्वयमेव द्रक्ष्यसि मा अन्यान् प्राक्षीः। अचिंत्यशक्तिः स्त्रयमेव देवश्चिन्मात्रचिंतामणिरेव यस्मात् । सर्वार्थसिद्धात्मतया विधत्ते ज्ञानी किमन्यस्य परिग्रहेण ॥१४॥ आभिणिसुदोहिमणकेवलं च तं होदि एकमेव पदं । सो एसो परमहो ज लहिदुं णिव्वुदि जादि ॥ २२३॥ आमिनिबोधिकश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलं च तद्भवत्येकमेव पदं । स एव परमार्थः, यं लब्ध्वा निवृतिं याति ॥ २२३ ।। वात्पर्यवृत्तिः-आभिणिसुदोहिमणकेवलं च तं होदि एकमेव पदं मतिश्रुतावधिमनःपर्यय- केवलज्ञानाभेदरूपं यत्तनिश्चयेन, एकमेव 'पदं । परं किं तु यथादित्यस्य मेघावरणतारतम्यवशेन प्रकाशमेदा भवति । तथा मतिज्ञानावरणादिभेदकर्मवशेन मतिश्श्रुतज्ञानादि भेदमिन्नं जातं सो एसो परमहो जं कहि णिवुदि नादि स एप लोकप्रसिद्धः पंचज्ञानाभेदरूपः परमार्थः यं परमार्थ लब्ध्वा जीवो निर्वृति याति लभत इत्यर्थः । एवं ज्ञानशक्तिवैराग्यशक्तिविशेपविवरणरूपेण सूत्रदशकं गतं । अत ऊर्श्व गाथाष्टके- पर्यतं तस्यैव परमात्मपदस्य प्रकाशको योसौ ज्ञानगुणः, तस्य सामान्यविवरणं करोति। तद्यथा अथ मत्यादिपंचज्ञानाभेदरूपं साक्षान्मोक्षकारणभूतं यत्परमात्मपदं, तत्पदं शुद्धात्मानुभूतिशून्यं व्रततपश्चरणादिकायकेशं कुर्वाणा अपि स्वसंवेदनज्ञानगुणेन. विना न लमंत इति कथयति- A- ·सनातनजनप्रंथमाला- आत्मख्यातिः-आत्मा किल परमार्थः तत्तु ज्ञानं, आत्मा च एक एष पदार्थः, ततो शोनमप्येक मेव पदं यदेतत्तु ज्ञानं नामैकं पदं स एष परमार्थः साक्षान्मोक्षोपायः । न चामिनिवोधिकादयो मेदा इदमेक पदमिह मिंदति : किं तु तेपीदमेवैकं पदमभिनंदति। तथाहि-यथात्र सवितुर्धनपटलावगुंठितस्य तद्विघटनानु- सारेण प्राकव्यमासादयतः प्रकाशनातिशयमेदा न तस्य प्रकाशस्वभाव भिंदति । तथा, आत्मनः कर्मपट- लोदयावगुंठितस्य तद्विघटनानुसारेण प्राकव्यमासादयतो ज्ञानातिशयभेदा न तस्य ज्ञानस्वभाव भिंाः । किं तु प्रत्युतममिनदेयुः । ततो निरस्तसमस्तभेदमात्मस्वभावभूतं ज्ञानमेवैकमालम्ब्यं तदालंबनादेव भवति पदप्राप्तिः । नश्यति भ्रांतिः । भवत्यात्मलाभः । सिद्धत्यनात्मपरिहारः, न कर्म मूर्छति । न रागद्वेषमोहा उत्प्लवंते ।न पुनः कर्म, आस्रवति । न पुनः कर्म बन्यते । प्राग्बद्धं कर्म, उपमुक्तं निर्जीयते । कृत्सकर्मा- भावात् साक्षान्मोक्षो भवति । अच्छाच्छाः स्वयमुच्छलंति यदिमाः संवेदनव्यक्तयो निष्फीताखिलभावमंडलरसप्राग्भारमत्ता इव । यस्याभिन्नरसः स एष भगवानेकोप्यनेकी भवन् वैल्गत्युत्कालिकाभिरद्धृतनिधिश्चैतन्यरत्नाकरः।१४४॥ किं च-विश्यतां स्वयमेव दुष्करतरैर्मोक्षोन्मुखैः कर्मभिः किश्यतां च पैरे महाव्रततपोभारेण भग्नाश्चिरं । साक्षान्मोक्ष इदं निरामयपदं संवेद्यमानं स्वयं ज्ञानं जीनगुणं विना कथमपि प्राप्तुं क्षमते न हि १४५) गाणगुणेहिं विहीणा एदं तु पदं वहूवि ण लहति । तंगिण्ह अँपदमेदं जदि इच्छसि कम्मपरिमोक्खं ।। २२४ ॥ ज्ञानगुणविहीना एतत् पदं बहवोऽपि न लभते । सद्माण सुपदमिदं यदीच्छसि कर्मपरिमोक्षं ॥ १२४ ॥ तात्पर्यवृत्ति:-णाणगुणेहि विहीणा एदं तु पदं बहुवि ण लहंति निर्विकारपरमात्मतत्त्वो- पलब्धिलक्षणज्ञानगुणेन विहीनाः, रहिताः पुरुषाः, बहवोऽपि शुद्धात्मोपादेयसंवित्तिरहितं दुर्घरकायक्लेशा- दितपश्चरणं कुर्वाणा अपि मत्यादिपंचज्ञानाभेदरूपं साक्षान्मोक्षकारणं खसंवेद्यं शुद्धात्मसंवित्तिविलक्षणमिदं पदं न लभते । तं गिण्ह सुपदमेदं जदि इच्छसि कम्मपरिमोक्खं हे भव्य तत्पदं गृहाण यदीच्छति कर्मपरिमोक्षामिति । मथ विशेषपरिग्रहत्यागरूपेण तमेव ज्ञानगुणं विवृणोति- आत्मख्यातिः-यतो हि सकलेनापि कर्मणा कर्मणि ज्ञानस्याप्रकाशनात् ज्ञानस्यानुपलंभः । केवलेन ज्ञानेनैव ज्ञान एव ज्ञानस्य प्रकाशनाद् ज्ञानस्योपलंमः । ततो बहवोऽपि बहुनापि कर्मणा ज्ञानशून्या नेद- मुपलभते । इदमनुपलभमानाश्च कर्मभिर्विप्रमुच्यते ततः कर्ममोक्षार्थिना केवलज्ञानावष्टंभेन नियतमेवेदमेक पदमुपलंमनीयं । पदमिदं ननु कर्मदुरासदं सहजबोधकलासुलभं किल । तत इदं निजबोधकलावलात्कलयितुं यततां सततं जगत् । १४६ । अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो णाणीय णिच्छदे धम्म । अपरिग्गहो दु धम्मस्सं जाणगो तेण सो होदि ॥२२५॥ अपरिग्रहोनिच्छो प्रणितो ज्ञानी च नेच्छवि धर्म। अपरिग्रहस्तु -धर्मस्य ज्ञायकस्तेन स भवति ।। २२५ ।। १ यावंत: पर्यायास्तभ्योऽभिन्नसत्ताका २ परिणमति। ३ अनादितो मत्याद्यनेकदः। ४ शुद्धखरूमानुभवत्रष्टाः। ५ सांसारिकरूपरहित । । शुद्धखस्मानुभवाशिमंतरेण । ७ गियंदमिसात्मख्यातिवृत्तौ पाठः ।

·समवप्रावृतं । तात्पर्यत्तिः-अपरिग्गहो अणिच्छो भाणदो गाणीय गिच्छदे धम्मं अपरिग्रहो भ- णितः कोसौ अनिच्छः । तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य बहिन्येष्विच्छा वांछा मोहो नास्ति । तेन कारणेन स्वसंवेदनज्ञानी शुद्धोपयोगरूपं निश्चयधर्म विहाय शुभोपयोगरूपं धर्मं पुण्यं नेच्छीत । अपरिग्गहो दु धम्मस्स जाणगो तेण सो होदि ततः कारणात्पुण्यरूपधर्मस्यापरिग्रहः सन् पुण्यमिदं ममखरूपं न भवतीति ज्ञात्वा तद्रूपेणापरिणमन्, अतन्मयो भवन् दर्पणे विम्बस्येव ज्ञायक एव भवति । आत्मख्याति:-इच्छा परिप्रहः तस्य परिग्रहो नास्ति यस्येच्छा नास्ति, इच्छात्वज्ञानमयो भावः, अज्ञानमयो भावस्तु ज्ञानिनो न भवति, ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भावोऽस्ति, ततो जानी, अज्ञानमयस्य भावस्य इच्छाया अभावात् धर्म नेच्छति । तेन ज्ञानिनो धर्मपरिग्रहो नास्ति । ज्ञानमयस्यैकस्य ज्ञायकभावस्य भावाद् धर्मस्य केवलं ज्ञायक एवायं स्यात् । अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो णाणीय णिच्छदि अहम्मं । अपरिग्गडो अधम्मस्स जाणगो तेण सो होदि ॥ २२६ ॥ अपरिग्रहोऽनिच्छो भणितो शानी च नेच्छत्यधर्म । अपरिग्रहोऽधर्मस्य शायकस्तेन स भवति ॥ २२ ॥ तात्पर्यवृत्तिः अपरिग्नहो आणिणे भणिदो गाणीय णिच्छदि अहम अपरिग्रहो भणितः,सकः अनिच्छः-तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य वहिन्येषु, इच्छा कांक्षा नास्ति । तेन कारणेन तत्त्वज्ञानी विषयकपायरूपं अधर्म पापं नेच्छति । अपरिगहो अधम्मस्स जाणगो तेण सो होदि तत एव का- रणात्-विषयकपायरूपस्याधर्मस्याऽपरिप्रहः सन् पापमिदं मम स्वरूपं न भवतीति ज्ञात्वा तद्रूपेणापरि- णमन् दर्पण विम्बस्येव ज्ञायक एव भवति । एवमेव च, अधर्मपदपरिवर्तनेन रागद्वेषकोधमानमायालोम- कर्मनोकर्ममनोवचनकायश्रोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनसंज्ञानि सप्तदशसूत्राणि व्याख्येयानि । तेनैव प्रका- रेण शुभाशुभसंकल्पविकल्परहितानंतज्ञानादिगुणखरूपशुद्धात्मनः प्रतिपक्षभूतानि शेषाण्यप्यसंख्येयलोक- प्रमितानि विभावपरिणामस्थानानि वर्जनीयानि । आत्मख्याति:-इच्छा परिमहः तस्य परिग्रहो नास्ति यस्येच्छा नास्ति, इच्छात्वज्ञानमयो धर्मः । अज्ञानमयो भावस्त हानिनो नास्ति ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भावोऽस्ति । ततो ज्ञानी, अज्ञानमयस्य भावस्य इच्छाया अभावात् अधर्म नेच्छति तेन ज्ञानिनः, अधर्मपरिग्रहो नास्ति ज्ञानमयस्यैकस्य ज्ञायकमावस्य भावादधर्मस्य केवलं ज्ञायक एवायं स्यात् । एवमेव चाधर्मपदपरिवर्तनेम रागद्वेषक्रोधमानमायालोमकर्मनो- फर्ममनोवचनकायश्रीत्रचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्येयानि, अनया दिशाऽन्यान्यप्यूह्यानि । धम्मच्छि अधम्मच्छी आयासं सुत्तमंगपुव्वेसु । संगं च तहा णेयं देवमणुअतिरियणेरइयं ॥२७॥ तात्पर्यवृत्तिः-अपरिग्रहो मणितः कोऽसौ ! अनिच्छः तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य बहिर्दव्येषु आकांक्षा नास्ति तेन कारणेन परमतत्वज्ञानी चिदानंदैकखभावं शुद्धात्मानं विहाय धर्माधर्माकाशा- पंगपूर्वगतनुतबाह्याभ्यंतरपरिप्रहदेवमनुष्यत्तिर्यड्नरकादिविभावपर्यायानच्छति इति ज्ञेयं ज्ञातव्यं । ततः कारणाचद्विपये निष्परिग्रहो भूत्वा तद्रूपेणापरिणमन् सन् दर्पणे बिम्बस्यैव ज्ञायक एव भवति । अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो असणं तु णिच्छदे णाणी। अपरिग्गहो दु असणस्स जाणगो तेण सो होदि ॥ २२८ ॥ १ नयमात्मख्याती गाथा तात्पर्यवृत्तावेव । २ 'मणिदा णाणी गिच्छदे असंण' भात्मख्यात पाठोऽयं ।

·सनातनजनप्रथमालायां- अपरिग्रहोनिच्छो भणितोऽशनं च नेच्छति मानी। अपरिग्रहस्त्वशनस्य बायकतेन स भवति ।। २२८ ।। तात्पर्यवृधिः-अपरिग्गहो आणिच्छो भणिदो असणं च णिच्छदे गाणी अपरिग्रही भणितः स कः अनिच्छः । तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य बहिन्येषु इच्छा मूर्छा ममत्वं नास्ति । इच्छा त्वज्ञानमयो भावः स च ज्ञानिनो न संभवति । अपरिग्गडो दु असणस्स जाणगो तेण सोहोषि तत एव कारणात् मात्मसुखे तृप्तो भूत्वा अशनविपये निष्परिग्रहः सन् दर्पण विम्वस्येव अशनायाहारस्य वस्तुनो वस्तुरूपेण ज्ञायक एव भवति । न च रागरूपेण प्राहक इति । मामख्यातिः- इच्छा परिग्रहः तस्य परिग्रहो नास्ति यस्येच्छा नास्ति, इच्छात्वज्ञानमयो भावः, अज्ञानमयो भावस्तु ज्ञानिनो नास्ति । ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भावोऽस्ति । ततो ज्ञानी, अज्ञानमयस्य भावस्य इच्छाया अमावात, अशनं नेच्छति तेन ज्ञानिनोऽशनपरिग्रहो नास्ति ज्ञानमयस्यैकस्य ज्ञायकमावस्य भावादशनस्य केवलं ज्ञायक एवायं स्यात् । अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो पाणं च णिच्छदे णाणी । अपरिग्गही दु पाणस्स जाणगो तेण सो होदि ॥ २२९ ।। अपरिग्रहो अनिच्छो भणितः पानं च नेच्छति ज्ञानी । अपरिग्रहस्तु पानस्य शायकस्तेन स भवति ।। २२९ । वात्पर्यवृत्तिः-अपरिगहो अणिच्छो भणिदो पाणं तु णिच्छदे णाणी अपरिग्रही भ- णितः कोसौ ! अनिच्छः । तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य बहिर्दव्येश्वाकांक्षा तृष्णा मोह इच्छा नास्ति । इच्छा- त्वज्ञानमयो भावः स च ज्ञानिनो न संभवति अपरिग्यहो दु पाणस्स जाणगो तेण सो होदि ततः कारणात् स्वाभाविकपरमानंदसुखे तृप्तो भूत्वा विविधपानकविषये निष्परिग्रहः सन् दर्पणे विम्बस्येय वस्तुस्वरूपेण ज्ञायक एव भवति, नच रागरूपेण प्राहक इति । तथा चोक्तं- णव लाउ सा दु अटुंण सरीरस्सय वयट्ठते जटुं णाणडं.संज़मळं झाणदं चैव भुजंति ॥१॥ अरकाभरकणिमित्तं इसिणो भुंजंति पाणधारणणिमित्रं पाणाधम्मणिमित्तं धम्मं हिचरति मोक्खडा। अथ परिग्रहत्यागव्याख्यानमुपसंहरति- आत्मख्याति:-इच्छा परिग्रहः, तस्य परिग्रहो नास्ति यस्येच्छा नास्ति, इच्छात्वज्ञानमयो भावः अज्ञानमयो भावस्तु ज्ञानिनो नास्ति । ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भावोऽस्ति । ततो बानी, अज्ञानमयस्य भावस्य इच्छाया अभावात् पानं नेच्छति । तेन शानिनः पानपरिग्रहो नास्ति ज्ञानमयस्यैकस्य ज्ञायकमावस्य भावात् केवलं पानकस्य ज्ञायक एवायं स्यात् । इव्वादु एदु विविहे सव्वे भावेय णिच्छदे गाणी । जाणगभावो णियदो णीरालंवोय सव्वस्थ ॥ २३०॥ इत्यादिकांस्तु विविधान् सर्वान् भावानेच्छति ज्ञानी। सायकभावो नियतः निरालंवश्च सर्वत्र ।। २३०॥ तात्पर्यवृत्तिः-इव्वादु एदु विविहे सव्वे भाषेय णिच्छदे णाणी इत्यादिकान् पुण्यपा- 'मात्मख्यातो-मणिदो गाणी दु णिच्छदे पाण' इति पाठः । २ एवमादु इत्यात्मख्याती । - ·- ? •. समयप्रावृतं। ११९ पान् पानादिवहिनीवात् सर्वतः परमात्मतत्त्वज्ञानी नेच्छति । अनिच्छन् स कथंभूतो भवन् ! जाणग भावो णीयदो णिरावोय सम्वत्य टंकोत्कीर्णपरमानंदज्ञायकैकखभाव एव भवति नियतो नि- चितः । पुनश्च कथंभूतो भवति जगत्त्रये कालत्रयेऽपि मनोवचनकायैः कृतकारितानुमितैश्च बाह्याभ्यंतरपरि प्रहरूपे चेतनाचेतनपरद्रव्ये सर्वत्र निरालंबोऽपि, अनंतज्ञानादिगुणखरूपे खखभावे पूर्णकलश इव सालंबन एव तिष्ठतीति भावार्थः । अय ज्ञानी वर्तमानमाविभोगेषु वांछां न करोतीति कथयति- आत्मख्याति:-एवमादयोऽन्येऽपि बहुप्रकाराः परद्रव्यस्य ये भावास्तान् सर्वानेव नेच्छति ज्ञानी तेन शानिनः सर्वेषामपि परद्रव्यभावानां परिग्रहो नास्ति इति सिद्धं ज्ञानिनोऽत्यंतनिष्परिग्रहत्वं । अथैव मयमशेषभावांतरपरिमहशून्यत्वात् उद्वांतसमस्ताज्ञानः सर्वत्राप्यत्यंतनिरालंबो भूत्वा प्रतिनियतटकोल्की- कज्ञायकमावः सन् साक्षाद्विज्ञानधनमात्मानमनुभवति । पूर्ववद्धनिजकर्मविपाकाद् ज्ञानिनो यदि भवत्युपभोगः । तद्भवत्वथ च रागवियोगान्नूनमेति न परिग्रहभावं ॥ १४७ ।। उप्पण्णोदयभोगे विओगबुद्धीय तस्स सो णिचं । कंखामणागदस्स य उदयस्स ण कुव्वदे णाणी ॥ २३१॥ उत्पन्नोदयभोगे वियोगबुद्ध्या तस्य स नित्यं । कांक्षामनागतस्य चोदयस्य न करोति ज्ञानी ॥ २३१ ॥ तात्पर्यवृचिः-उप्पण्णोदयभोगे वियोगबुद्धीय तस्स सो णिचं उत्पन्नोदयमोगे वियोगबु- द्विच हेयबुद्धिर्भवति तस्य तस्मिन् भोगविषये पष्ठोसप्तम्योरभेद इति वचनात् ' कोसौ निरीहवृत्तिर्भवति स्वसंवेदनज्ञानी निसं सर्वकालं कंखामणागदस्सय उदयस्सण कुव्वदेणाणी स एव ज्ञानी, अनागतस्य निदानबंधरूपमाविभागीदयस्याकांक्षा न करोति । किं च विशेपः य एव भोगोपभोगादिचेतनाचेतनसम- स्तपरद्रव्यनिरालंबनो भावपरिणामः स एव स्वसंवेदनज्ञानगुणो भण्यते । तेन ज्ञानगुणालंबनेन य एव पुल्पः ख्याति-पूजा-लाभ-भोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिविभावरहितः सन् जगत्त्रये कालत्रयेऽपि मनोवचन- कार्यः कृतकारितानुमितैश्च विषयमुखानंदवासनावासितं चित्तं मुक्त्वा शुद्धात्मभावनोत्थवीतरागपरमानंद- सुखेन वासित रंजितं मूर्छितं परिणतं तन्मयं तृप्तं रतं संतुष्टं चित्तं कृत्वा वर्तते स एव मतिश्रुतावधिमनः पर्ययकेवलज्ञानाभेदरूपं परमार्थशब्दाभिधेयं साक्षान्मोक्षकारणभूतं शुद्धात्मसंवित्तिलक्षणं परमागमभापया वीतरागधर्मध्यानशुक्लध्यानस्वरूपं स्वसंवेद्यशुद्धात्मपदं परमसमरसीभावेन अनुभवति न चान्यः । यादृशं पर- मात्मपदमनुभवति तादृशं परमात्मपदस्वरूपं मोक्षं लभते । कस्मात् । इतिचेत् उपादानकारणसदृशं कार्य भवति यतः कारणात् इति । एवं स्वसंवेदनज्ञानगुणं विना मत्यादिपंचज्ञानविकल्परहितमखंडपरमात्मपदं न लभ्यते इति संक्षेपव्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्राटकं गतं । अथानंतरं तस्यैव ज्ञानगुणस्य चतुर्दशगायापर्यंत पुनरपि विशेपव्याख्यानं करोति । तद्यथा-ज्ञानी सर्वद्रव्येषु वीतरागत्वाकर्मणा न लिप्यते सरागत्वादज्ञानी लिप्यते, इति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:-कर्मोदयोपभोगस्तावत् अतीतः प्रत्युत्पन्नो नागतो वा स्यात् । तत्रातीतस्तावत् अती- तत्वादेव सन् परिग्रहमा विभर्ति । अनागतस्तु आकांक्ष्यमाण एव परिग्रहभावं विभृयात् । प्रत्युत्पन्नस्तु स किल रागवुद्ध्या प्रवर्तमान एव तथा स्यात् । नच प्रत्युत्पन्नः कर्मोदयोपभोगो ज्ञानिनो रागबुद्ध्या प्रवर्त- मानो दृष्टः, ज्ञानिनोऽज्ञानमयभावस्य रागबुद्धरभावात् । वियोगबुद्ध्यैव केवलं प्रवर्तमानस्तु स किल न परि- महः स्यात् । ततः प्रत्युत्पन्नः कर्मोदयोपभोगो शानिनः परिग्रहो न भवेत् । अनागतस्तु स किल ज्ञानिनो ? .

·- - .१२० सनातनजैनग्रंथमालाया- न कांक्षित एव, शानिनोऽज्ञानमयभावस्याकांक्षाया अभावात् । ततो नागतोऽपि कर्मोदयोपभोगो शानिनः परिग्रहो न भवेत् । णाणी रागप्पजहो सव्वदव्वेसु कम्ममज्झगदो। णो लिप्पदि कम्मरपण दु कद्दममज्झे जहा कणयं ॥२३२|| अण्णाणी पुण रत्तो सव्वदम्वेसु कम्ममज्झगदो। लिप्पदि कम्मरएण दु कदममज्झे जहा लोहं ॥ २३३ ।। ज्ञानी रागमहायः सर्वद्रव्येषु कर्ममध्यगतः। नो लिप्यते कर्मरनसा तु फर्दममध्ये पथा कनकं ।। २३२ ।। अज्ञानी पुनारक्तः सर्वदन्येषु कर्ममध्यगतः। लिप्यते करणसा कर्दममध्ये यया लाई ॥ २३३ ।। तात्पर्यवृत्ति:-हर्षविषादादिविकल्पोपाधिरहितः स्वसंवेदनज्ञानी सर्वद्रव्येषु रागादिपरित्यागशीलः यसः कारणात् , ततः कर्दममध्यगतं कनकमिव कर्मरजसा न लिप्यते । अज्ञानी पुनः स्वसंवेदनशानामा- धात् सर्वपचेंद्रियादिपरद्रव्ये रक्तः कांक्षितो मर्छितो मोहितो भवति यतः कारणात्, ततः कर्दममध्यलोह- मिव कर्मरजसा बध्यते, इति । अथ सकलकर्मनिर्जरा नास्ति कथं मोक्षो भविष्यतीति प्रश्ने परिहारमाह- आत्मख्यातिः यथा खलु कनकं कर्दममध्यगतमपि कर्दमैन न लिप्यते तदलेपस्वभावत्वात् तथा किल ज्ञानी कर्ममध्यगतोऽपि कर्मणा न लिप्यते सर्वपरद्रव्यकृतरागसागशीलवे सति तदलेपस्वभावत्वात् । यथा लोहं कर्दममध्यगतं सत्कर्दमेन लिप्यते तल्लेपखभावत्वात् तथा किलाज्ञानी कर्ममध्यगतः सन् कर्मणा लिप्येत सर्वपरद्रव्यकृवरागोपादानशीलत्वे सति तल्लेपखमावत्वात । याइक तागिहास्ति तस्य वशतो यस्य स्वभावो हि यः कर्तु नैष कथंचनापि हि परैरन्यादृशः शक्यते । मज्ञानं न कथंचनापि हि भवेत् ज्ञानं भवत्संततं ज्ञानिन् मुंव परापराधजनितो नास्तीह बंधस्तव १४८ णागफणीए मूलं णाइणितोएण गम्भणागेण । णागं होइ सुवण्णं धम्मं तं भच्छवाएण ॥ २३४ ॥ नागफण्या मूळ नागिनीतोयेन गर्भनागेन । नागं भववि सुवर्ण धम्यमानं भत्रावायुना ।। २३४ ॥ तात्पर्यवृत्ति- नागफणी नामौषधी तस्या मूळ नागिनी हस्तिनी तस्यास्तोयं मूत्रं गर्भनागं सिंदूर- द्रव्यं नागं सीसकं । अनेन प्रकारेण पुण्योदये सति सुवर्णं भवति न च पुण्याभावे। कथंभूतः सन् भन्नया धम्यमानमिति दृष्टांतगाथागता। मथ दार्टीतमाह- कम्मं हवेह किट्ट रागादी कालिया अह विभाओ। सम्मत्तणाणचरणं परमोसहमिदि वियाणाहि ॥ २३५॥ कर्म भवति कि रागादयः कालिका अथ विभावाः। सम्यक्त्वज्ञानदर्शनचारित्रं परमौषधमिति विजानीहि ॥ २५ ॥ .

·1, समयप्राभृतं । तात्पर्यवृत्तिः-द्रव्यकर्म किटसंज्ञं भवति रागादिविभावपरिणामाः कालिकासंज्ञा ज्ञातन्याः सम्प- ग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयं भेदाभेदरूपं परमौषधं जानीहि इति । झाणं हवेइ अग्गी तवयरणं भत्तली समक्खादो। जीवो हवेइ लोहं धमियब्वो परमजोईहिं ॥२३॥ ध्यानं भवत्यमिः तपश्चरणे भना समाख्याते। जीवो भवति लोहं धमितव्यः परमयोगिभिः ॥ २३६ ।। वापर्यवृत्तिः-वीतरागनिर्विकल्पसमाधिरूपं ध्यानमग्निर्भवति । द्वादशविधतपश्चरणे मना ज्ञातव्या । आसन्नभव्यजीवो लोहं भवति । स च भव्यजीवः पूर्वोक्तसम्यक्त्वाद्यौषधध्यौनाग्निभ्यां संयोगं कृत्वा द्वादशविधतपश्चरणमस्त्रया परमयोगिभिः धमितव्यो ध्यातव्यः । इत्यनेन प्रकारेण यथा सुवर्ण भवति तथा मोक्षो भवतीति संदेहो न कर्तव्यो भट्टचार्वाकमतानुसारिमिरिति । मथ ज्ञानिनः शेखदष्टांतेन बंधाभाव दर्शयति- भुंजतस्सवि दवे सच्चित्ताचित्तमिस्सिये विविहे । संखस्स सेदभावो णवि सकदि किण्हगो काढुं ॥ २३७ ।। तह णाणिस्स दु विविहे सच्चिचाचिचमिस्सिए दब्वे । भुंजत्तस्सवि णाणं णवि सकदि रागदो णेहूँ ॥२३८ ॥ जइया स एव संखो सेदसहावं तयं पजहिदूण । गच्छेज किण्हभावं तइया सुकत्तणं पजहे ॥ २३९ ।। जह संखो पोग्गलदो जइया सुकत्तणं पजहिदूण । गच्छेज किण्हभावं तइया सुकत्तणं पजहे ॥ २४० ॥ तह णाणी विय जड़या णाणसहावत्तयं पजहिदूण । अण्णाणेण परिणदो तइया अण्णाणदं गच्छे ॥२४१॥ मुंजानस्यापि विविधानि सचिवाचितमिश्रितानि द्रव्याणि । शंखस्य श्वेतभावो नापि शक्यते कृष्णकः कर्तु ॥ २३७ ॥ तथा ज्ञानिनोऽपि सचिचाचित्तमिश्रितानि द्रव्याणि । झुंजानस्यापि ज्ञानं नापि शक्यते रागता नेतु ॥२३८ यदा स एव शंखः श्वेतखभावं तकं प्रहाय । गच्छेत् कृष्णभावं तदा शुक्लत्वं प्रजह्यात् ।। २३९ ।। यथा शंखः पोहालकः यदा शुक्लत्वं पहाय । गच्छेत् कृष्णभावं तदा शुक्लत्वं प्रजह्यात् ।। २४० ॥ तथा ज्ञान्यपि यदि ज्ञानखभावं तक प्रहाय । अज्ञानेन परिणतस्तदा अज्ञानतां गच्छेत् ॥ २४१ ।। १ एतद्गाथांतगाथाचतुष्टयं नात्मख्यातौ । २ख. पुस्तके ध्यानाग्न्यभ्यासादित्यपि पाठः । ३ गाथेयं नात्मख्याती ·. - १२२ सनातननग्रंथमालायां- तात्पर्यहतियया सजीवस्य संखस्य श्वेतभावः कृष्णीकर्तुं न शक्यते । किं कुर्वाणस्यापि । भुजानस्यापि । कानि ! कर्मतापनसचित्ताचित्तमिश्राणि विविधद्रव्याणीति व्यतिरेकदृष्टांतगाथा गता। तथा तेनैव प्रकारेण ज्ञानिनो जीवस्य वीतरागस्वसंवेदनलक्षणभेदज्ञानं, रामत्वमज्ञानत्वं नेतुं न शक्यते 'कस्मात् । स्वमावस्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । किं कुर्वाणस्यापि ! मुंजानस्यापि । कानि खकीयगुणस्थाना- वस्थायोग्यानि सचित्ताचित्तमित्राणि विविधद्रव्याणि । ततः कारणात् चिरंतनबद्धकर्मनिरैव भवति । नवतरस्य संवर इति न्यतिरेकदृष्टांतगाथा अता । अन्वयव्यतिरेकशब्देन सर्वत्र विधिनिषेधौ ज्ञातव्यौ इति । यथा यदा स एव पूर्वोक्तः सजीवशंखः कृष्णपरगन्यलेपवशात् अंतरंगखकीयोपादानपरिणामाधीनः 'सन् श्वेतखभावत्वं विहाय कृष्णभावं गच्छेत् तदा शुक्लत्वं यजति । इत्यन्वयदृष्टांतगाथा गता। तथैव च यथा निर्जीवशंखः कृष्णपरद्रव्यलेपवशात् अंतरंगोपादानपरिणामाधीनः सन् श्वेत- खभावत्वं विहाय कृष्णभाव गच्छेत् तदा शुक्लत्वं यजति । इति निर्जीवशंखनिमित्तं द्वितीयान्वयदृष्ट्यंत- नगाथा गता। तथा तेनैव प्रकारेण ज्ञानी जीवोऽपि हि स्फुटं स्वकीय प्रज्ञापराधेन वीतरागज्ञानखमावत्वं विहाय मिथ्यात्वरागाधज्ञानभावेव परिणबो भवति तदा खस्थभावच्युतः सन्नज्ञानत्वं गच्छेत् । तस्य संवरपूर्विका निर्जरा नास्तीति भावार्थ:-इत्यन्वयदा तगाथा गता। अथ सरागपरिणामेन बंधः, तथैव वीतरागपरिणामेन मोक्षो भवतीति दृष्टांतदाताम्यां समर्थयति- आत्मख्याति:-यथा खल्ल शंखस्य परद्रव्यमुपभुजावस्यापि न परेण श्वेतभावः कृष्णीकर्तुं शक्येत परस्य परमावतत्त्वनिमित्तत्वानुपपत्तेः । तथा किल ज्ञाविनः परद्रव्यमुपमुंजानस्यापि न परेण ज्ञानमज्ञानं क शक्येत परस्य परमावतत्त्वनिमि- स्तत्वानुपपत्तेः ततो ज्ञानिनः परापराधनिमित्तो नास्ति बंधः । यथा च यदा स एष शंखः परद्रव्यमुपमुजानोऽनुपमुंजानो वा श्वेतभावं प्रहाय स्वयमेव कृष्णभावेन परिणमते तदास्य श्वेतभाषः खयंकृतः कृष्णभावः स्यात् । तथा यदा स एव ज्ञानी परद्रव्यमुपभुजानोऽनुपमुंजानो वा ज्ञानं प्रहाय खयमेवाज्ञानेन परिणमेत तदास्य ज्ञानं वयंकृतमज्ञानं स्यात् । ततो शानिनो यदि (!) वापराधनिमित्तो बंधः । ज्ञानिन् कर्म न जातु कर्तुमुचितं किंचित्तथाप्युच्यते मुंदेवे हंत न जातु मे यदि परं दुर्मुक्त एवासि भोः । बंधः स्यादुपभोगतो यदि न तत्किं कामचारोऽस्ति ते ज्ञानं सन्वस बंधमेष्यपरथा स्वस्थापराधाद्भवं ॥१४॥ कतारं खफलेन यत्किल वलात्कर्मैव नो योजयेत् कुर्वाणः फललिप्सुरेव हि फलं प्रामाति यत्कर्मणः ।। ज्ञान संस्तदपास्तरागरचनो नो बध्यते कर्मणा कुर्वाणोऽपि हि कर्म तत्फलपरित्यागैकशीलो मुनिः ॥१४॥ पुरिसो जह कोवि इह वित्तिणिमित्तं तु सेवदे रायं । तो सोवि देदि राया विविहे भोगे सुहप्पादे ॥ २४२ ॥ एमेव जीवपुरिसो कम्मरयं सेवदे सुहणिमित्तं । तो सोवि कम्मरायो देदि सुहप्पादगे भोगे ॥२४३ ॥ जह पुण सो चेव णरो वित्तिणिमित्तं ण सेवदे रायं । तो सो ण देदि राया विविहसुहप्पादगे भोगे ॥२४४ ॥ एमेव सम्मदिही विसयत्वं सेवदे ण कम्मरयं । तो सो ण देदि कम्मं विविहे भोगे सुहुप्पादे ॥२४५॥ १पचंद्रियविषयाननुभवति । २ दुर्भुज एवासि एवमपि भोगो न कर्तव्य इति भावः ।

·समवप्रामृतं । पुरुपो यथा कोपीह वृत्तिनिमित्तं तु सेवते राजानं । तत्सोऽपि ददाति राजा विविधान् भोगान् सुखात्पादकान् ॥२४२॥ एवमेव जीवपुरुषः कर्मजः सेवते सुखनिमित्तं । तत्सोपि ददाति कर्मराजा विविधान् भोगान् सुखोत्पादकान् ॥ २४ ॥ यया पुनः सएव पुरुषो वृत्तिनिमित्तं न सेवते राजानं । तत्सोऽपि न ददाति राजा. विविधान् सुखोत्पादकान्, भोगान् ।। २४४: एवमेव सम्यग्दृष्टि विषयार्थ संवते न कर्मरजः। तत्तन ददाति कर्म विविधान् भोगान सुखोत्पादकान् ।। २४५ ।। तात्पर्यवृत्तिः- यया कश्चित्पुरुषः, वृत्तिनिमित्तं राजानं. सेवते. ततः सोऽपि राजा तस्मै सेवकाफ ददाति, कान् ! विविधमुखोत्पादकान् भोगान् इत्यज्ञानिविषयेऽन्वयदृष्टांतगाथा गता। एवमेवाज्ञानी जीत्रपुरुषः शुद्धामात्थसुखात्प्रच्युतः सन्नुदयागतं कर्मरजः सेवते विषयसुखनिमित्त ततः सोऽपि पूर्वोपार्जितपुण्यकर्मराजा ददाति,. कान् ! विषयसुखोत्पादकान्, भोगाकांक्षान् शुद्धात्मभा- वानाविनाशकान् रागादिपरिणामान् इति.. अथवा द्वितीयव्याख्यान-कोऽपि जीवोऽभिनवपुण्यकर्मनिमित्तं भोगाऽकांक्षानिदानरूपेण, शुभः कर्मानुष्ठानं करोति. सोऽपि पापानुबंधिपुण्यराजा कालांतरें भोगान् ददाति । तेऽपि निदानबंधन प्राप्ता. भोगा. रावणादिवनरकादिदुःखपरंपरां प्रापयंतीति. भावार्थः ।. एवमज्ञानिज़ीवं. प्रत्यत्वयदृष्टांतगाथा गता। यथा स चैव पूर्वोक्तपुरुषो वृत्तिनिमित्त न. सेवते राजानं.। ततः सोऽपि राजा. तस्मै न ददाति, कान् ? विविधान् मुखोत्पादकान् भोगान्, इति.ज्ञानिजीवविपये व्यतिरेकदृष्टांतगाथा गता ।। एवमेव च सम्यग्दृष्टिजीवः पूर्वोपार्जितमुदयागतं कर्मरजः शुद्धात्मभावनोत्थवीतरागसुखानंदापच्युतो: भूत्वा विषयमुग्वार्थ, उपादेयबुझ्या न. सेवते ततस्तदपि कर्म न ददाति, कान् ! विविधसुखोत्पादकान, मोगाकांक्षारूपान् शुद्धात्मभावनाविनाशकान् रागादिपरिणामानिति । अथवा द्वितीयन्याल्यानं.-कोऽपि सम्पग्दृष्टिीवो निर्विकल्पसमाधेरभावात् ,.अशक्यानुष्ठानेन विष- पकयायवंचनार्यः यद्यपि व्रतशीलदानपूजादिशुभकर्मानुष्ठानं. करोति. तथापि भोगाकांक्षारूपनिदानबंधेन तत्पुण्यकर्मानुष्ठानं न सेवतेः। तदपि पुण्यानुवंधिपुण्यकर्म भवांतरे तीर्थंकर-चक्रवर्ती-बलदेवाद्यभ्युदय- रूपेणोदयागतमपि पूर्षभवभावितभेदविज्ञानवासनावलंन. शुद्धात्मभावनाविनाशकान्. विषयसुखोत्पादकान् मोगाकांक्षानिदानरूपान् रागादिपरिणामान ददाति, भरतेश्वरादीनामिव । इति संज्ञानिजीवं प्रति व्यतिरेकदाधी, तगाथा गता । एवं. मतिशुतावधिमनःपर्ययक्रेवलज्ञानाभेदरूपपरमार्थशब्दवाच्यं साक्षान्मोक्षकारणभूतं शुद्धात्मसंवित्तिलक्षणं.स्वसंवेद्यं संवरपूर्विकाया निर्जराया उपादानकारणं पूर्व यद्व्याख्यातं परमात्मपदं, तत्पदं येन निर्विकारस्वमवेदनलक्षणभेदविज्ञानगुणेन विना न. लभ्यते. तस्यैव भेदविज्ञानगुणस्य पुनरपि विशेष- व्याख्यानरूपेण चतुर्दशसूत्राणि गतानि ।। इत उर्च निश्शंकायष्टगुणकथनं गाथानवकपर्यंत व्याख्यानं करोति। तत्र तावत् प्रथमगाथायाः निजपरमात्मपदार्थभावनोत्पन्नमुखामृतरसास्वादतृप्ताः संतः सम्यग्दृष्टयः, घोरोपसर्गेऽपि सप्तभयरहितत्वेना निर्विकारस्वानुभवस्वरूपं खस्थभावं न त्यजन्तीति कथयति- आत्मख्याति:-यथा कश्चित्पुरुषो फलार्थ राजानं सेवते ततःस राजा तस्य फलं ददाति तथाः जीवः फलार्थ कम सेवते ततस्तत्कर्म तस्य फलं ददाति । यथा च स एव पुरुषः फलाथै राजानं न सेवले ततः स राजा तस्य फलं न ददातिः। तथा सम्यग्दृष्टिः फलार्थ कर्म. न सेवते ततस्तत्कर्म तस्य फलंक ददातीति तात्पर्य। ?

·. सनातननग्रंथमालायां- ' १२४ यक्तं येन फलं स कर्म कुरुते नेति प्रतीमो वयं किन्त्वस्यापि कुतोऽपि किंचिदपि तत्कर्मावशेनापतेत् । तस्मिन्नापतिते त्वकंपपरमज्ञानस्वभाव स्थितो ज्ञानी किं कुरुतेऽथ किन कुरुत कर्मेति जानाति कः ॥१४८॥ सम्यग्दृष्टय एव साहसमिदं कर्तुं क्षमंते परं यद्वजेऽपि पतत्यमी भयचलत्रलोक्यमुक्तावनि । सर्वामेव निसर्गनिर्भयतया शंकां विहाय खयं जानतः लमबध्यबोधवपुपंबोधाच्च्यवंते न हि ॥१४॥ समादिट्ठी जीवा णिस्संका होति णिव्भया तेण । सत्तभयविप्पमुक्का जरा तझा दु णिस्संका ॥ २४६ ॥ सम्यग्दृष्टयो जीवा निश्शंका भवंति निर्भयास्तेन । सप्तभयविषमुक्ता यस्मात्तस्मात्तु निश्शंकाः ॥ २४६ ।। तात्पर्यवृत्ति:-सम्मादिही जीवा णिस्संका होति सभ्यग्दृष्टयो जीवाः शुबुद्धकस्यभाष- निर्दोषपरमात्माराधनं कुर्वाणा: संतो निशंका भवंति यस्मात् कारणात्। णिमया तेण तेन निर्भयाभवंति सत्तमयविष्पमुका जला यस्मादेव कारणात् , इहलोक-परलोक-अत्राण-अगुप्ति-मरण-वेदना-आकस्मिक- संज्ञितसप्तभयविप्रमुक्ता भवति तझा दुणिस्संका तस्मादेव कारणात् धौरपरीपहोपसर्गे प्राप्तपि निशंकाः शु- द्वात्मखरूपे निष्कंपाः संतः शुद्धात्मभावनोत्थवीतरागसुखानंदतृप्ताश्च परमात्मस्वरूपान्न प्रध्यवतेशंडवादिवत् । अथानंतरं वीतरागसम्यग्दृष्टिनिशंकाद्यष्टगुणाः नवतरबंधं निवारयति ततः कारणाद्वंधो नास्ति किंतु संवरपूर्विका निर्जरैव भवतीति प्रतिपादयति- थात्मख्याति:-येन नित्यमेव सम्यग्दृष्टयः सकलकर्मनिरमिलापाः संतः, अत्यंतकर्मनिरपेक्षतया वर्तते तेन नूनमेते, अत्यंत निश्शंकदारुणाध्यवसायाः संतोऽत्यंतनिर्भयाः संभाव्यते । लोकः शाश्वत एक एष संकलव्यक्तो विविक्तात्मनः, चिल्लोकं स्वयमेव केवलमयं यल्लोकयत्येककः। लोकोऽयं न तवापरस्तव परस्तस्यास्ति तदीः कुतो निशंकंसततं स्वयं स सहजं ज्ञानं सदा विंदति ॥१४॥ एषैकैव हि वेदना यदचलं ज्ञानं स्वयं वेद्यते निर्भदोदितवेद्यवेदकवलांदकं सदानाकुलः । नैवान्यागतवेदनैव हि मवेत्तद्धीः कुतो ज्ञानिनो निश्शंकः सततं स्वयं स सहजं ज्ञानं सदा विंदति ॥१५०॥ यत्सनाशमुपैति यन्न नियतं व्यक्तेति वस्तुस्थितिमा॑नं सत्स्वयमेव तत्किल ततस्नातं किमस्यापरैः । अस्यात्राणमतो न किंचन भवेजद्धी कुतो ज्ञानिनो निःशंकः सततं स्वयंस सहजंज्ञानं सदा विंदति ॥१५॥ वं रूपं किल वस्तुनोऽस्ति परमा गुप्तिः स्वरूपे न यच्छतः कोऽपि परप्रवेष्टुमकृतं ज्ञानं स्वरूपं च नुः । अस्यागुप्तिरतो न काचन भवेत्तीः कुतो ज्ञानिनो निशंकः सततं स्वयं स सहज ज्ञानं सदाविंदति ॥१२॥ प्राणोच्छेदमुदाहरति मरणं प्राणाः किलास्यात्मनो ज्ञानं तत्स्वयमेव शाश्वततया नो छिद्यते जातुचित् । तस्यातो मरणंन किंचन भवेत्तदीः कुतो ज्ञानिनो निश्शंकः सततं स्वयंस सहजंज्ञानं सदा विंदति ॥१५॥ एकं ज्ञानमनायनंतमचलं सिद्ध किलेतत्स्वतो यावत्तावदिदं सदैव हि भवेन्नात्र द्वितीयोदयः। तन्नाकस्मिकमत्र किंचन भवेत्तद्वीः कुता ज्ञानिनो निश्शंकः सततं स्वयंससहज ज्ञानं सदा विंदति ॥१५४॥ टंकोत्कीर्णस्वैरसनिचितज्ञानसर्वस्वभाजः सम्यग्दृष्टेर्यदिह सकलं नंति लक्ष्माणि कर्म । तस्तस्यास्मिन्पुनरपि मनाकर्मणो नास्ति बंधः पूर्वोपात्तं तदनुभवतो निश्चितं निर्जरैव ।। जो चत्तारिवि पाए छिंददि ते कम्ममोहवाधकरे । सो णिस्संको चेदा सम्मादिट्ठी मुणेदव्वो ॥ २७॥ पश्चतुरपि पादान् छिनति तान् कर्ममोहवाधाकरान् । मनिशंकवेत्तयिता सम्यग्दृष्टिोतव्यः ॥ २४७ ॥ सकलं कालं व्यफः प्रकटः सकलव्यक्त इत्यर्थः । २ एषोऽयं लोक केवलमयं चिल्ला लाकयतीत्यर्थः । सरस: खभाषा स्वपरावधिशक्युपेतत्वं तेन चितं व्याप्तमित्यर्थः ॥ ४ आत्मख्यातो "कम्मबंधमोहकरे" पाठः ।

·समयप्रामृतं १२५ तात्पर्यवृत्तिः-जो चत्तारिवि पाए दिदि ते कम्ममोहवाधकरे यः कर्ता मिथ्यात्वाविरति कषाययोगलक्षणान् संसारवृक्षस्य मूलभूतान् निष्कात्मतत्वविलक्षणत्वेन कर्मकरान् निर्मोहात्मद्रव्यप्रथक्त्वन मोहकरान् अन्यावाधसुखादिगुणलक्षणपरमात्मपदार्थभिन्नत्वेन वा बाधाकरांस्तान् आममप्रसिद्धांश्चतुरः पादान् शुद्धात्मभावनाविषये निश्शंको भूत्वा स्वसंवेदनशनखड्नेन छिनत्ति सोणिस्सको चेदा सम्मा- दिही मुणेदव्यो स चेतयिता आत्मा सम्यग्दृष्चिनिशंको मंतव्यः, तस्य तु शुद्धात्मभावनाविषये शंकाकृतो नास्ति बंधः, किं तु पूर्ववद्धकर्मणो निश्चितं निर्जरैव भवति । आत्मख्याति:- यतो हि सम्यग्दृष्टिः, टंकोत्कीर्णकज्ञायकभावमयत्वेन कर्मबंधशंकाकरमिथ्यात्वादि भावामावानिश्शंकः, ततोऽस्य शंकाकृतो नास्ति बंधः । किं तु निर्जरैव- जो ण करेदि दुकखं कम्मफले तहय सवधम्मसु । सो णिकंखो चेदा सम्मादिट्ठी मुणेदब्बो ॥ २४८ ॥ यो न करोति तु कांक्षा कर्मफलेषु तथा च सर्वधर्मेषु । स निष्कांक्षश्वेतायता सम्यग्दृष्टितिव्यः ॥२४८ ॥ तात्पर्यत्तिः-जो ण करेदि दु कखं कम्मफले तहय सव्वधम्मेसु यः कर्ता शुद्धात्मभा- धनासंजातपरमानंदसुखे तृप्तो भूत्वा काक्षां वाछां न करोति केपु ? पंचेंद्रियविषयसुखभूतेषु कर्मफलंपु तथैव च समस्तवस्तुधर्मेषु स्वभावेषु अथवा विषयसुखकारणभूतेषु नानाप्रकारपुण्यरूपधर्मेपु अथवा इहलोक- परलोककांक्षारूपसमन्तपरसमयप्रणीतकुधर्मेषु । सो णिकंखो चेदा सम्मादिही मुणेदव्यो स चेत- यिता आमा सम्यग्दृष्टिः संसारमुख निष्कांक्षितो मंतव्यः । तस्य विषयसुखकांक्षाकृतो नास्तिं बंधः किंतु पूर्वसंचितकर्मणो निर्जव भवति । आत्मख्याति:-यतो हि सम्यग्दृष्टिः, टंकोत्कीर्णकज्ञायकभावमयत्वेन सर्वेष्वपि कर्मफलेषु सर्वेषु वस्तुधर्मेषु च कांक्षाभावानिष्काक्षस्ततोऽस्य कांक्षाकृतो नास्ति बंधः किं तु निर्जरैव । जो ण करेदि दुगुंछं चेदा सब्वेसिमेव धम्माणं । सो खलु णिविदिगिंछो सम्मादिट्ठी मुणेदवो ॥२४९॥ यो न करोति जुगुप्सां सर्वेषामेव धर्माणां । स खलु निर्विचिकित्सः सम्यग्दृष्टिातव्यः ॥ २४९ ।। तात्पर्यवृत्तिः-जो ण करेदि दु गुंछं चेदा सन्चेमिमेव धम्माणं यश्चेतयिता आत्मा परमात्मतत्त्वभावनावलेन जुगुप्सां निंदां दोपं विचिकित्सान्न करोति, केपां संबंधित्वेन ? सर्वेपामेव वस्तुध- र्माणां स्वभावाना, दुर्गंधादिविषये वा सो खलु णिनिदिगिंछो सम्मादिही मुणेदनो स सम्यग्दृष्टिः स्फुटं मंतन्या ज्ञातन्यः तस्य च परद्रव्यदूपनिमित्तो नास्ति बंधः । किं तु पूर्वसंचितकर्मणो निर्जरव भवति । आत्मख्यातिः-यतोहि सम्यग्दृष्टिः टंकोत्कीर्णेकज्ञायकस्वभावमयत्वेन सर्वेष्वपि वस्तुधर्मेषु जुगु- प्साऽभावानिर्विचिकित्सः ततोऽस्य विचिकित्साकृती नास्ति बंधः किं तु निर्जीव । जो हवदि असम्मूढ़ो चेदा सब्वेसु कम्मभावसु । सो खलु अमूददिट्टी सम्मादिट्ठी मुणेदब्बो ॥ २५० ॥ १ 'जोदुण रेदि कसं पाठयमात्मल्याती।

·१२६ सनातनजनग्रंथमालायां- यो भवति, असंमूढः चेतयिता सर्वेषु कर्मभावेषु । स खलु अमूहृदृष्टिः सम्यम्दृष्टिज्ञातव्यः ।। २५० ।। तात्पर्यवृत्तिः-को इचदि असंमृद्दो चेदा सन्वेसु कम्मभावेसु यश्चेतयिता आत्मा स्वकीय- शुद्धात्मनि श्रद्धानज्ञानानुचरणरूपेण निश्चयरत्नत्रयलक्षणभावनावलेन शुभाशुभकर्मजनितपरिणामरूपे बहिर्विषये सर्वथाऽसमूढो भवति सो खलु अमूढदिही सम्मादिही मुणेदव्यो स खल स्फुटं सम्यग्दृष्टि- रमददृष्टिर्मतव्यो यतन्यः । तस्य च बहिर्विपये मूढताकृतो नास्ति बंधः परसमयकृतो वा । कि तुपूर्वबद्धकर्मणो निश्चितं निर्जरेव भवति। आत्यख्यातिः-यतो हि सम्यग्दृष्टि, टंकोत्कीर्णज्ञायकभावमयत्वेन सर्वेष्वपि भावेषु मोहाभावादमदः- दृष्टिः ततोऽस्य मूढदृष्टिकृतो नास्ति बंधः किं तु निर्जरैव । जो सिद्धभत्तिजुत्तो उवगृहणगो दु सव्वधम्माण । सो उवगृहणगारी सम्मादिही मुणेदव्वो ॥ २९१ ॥ या मिद्धभक्तियुक्त उपगृहनकस्तु सर्वधर्माणां । स उपगृहनकारी सम्यग्दृष्टिातव्या ॥ २५१ ।। तात्पर्यवृतिः-जो सिदभत्तिजुचो उभगोहणगोदु सब्बधम्माण शुद्धात्मभावनारूपपास्मा- र्थिकसिद्धभक्तियुक्तः मिथ्यात्वरागादिविभावधर्माणामुपगृहकः प्रच्छादको विनाशकः सो उपगृहणगारी सम्मादिही मुणेदव्यो स सम्यग्दृष्टिः, उपगृहनकारी मंतव्यो ज्ञातव्यः । तस्य चानुपगृहनकृतो नास्तिा बंधः किं तु पूर्वसंचितकर्मणो निश्चितं निरैव भवति। आत्मख्याति:- यतो हि सम्यग्दृष्टिः, टंकोत्कीर्णेकज्ञायकमावमयत्वेन समस्तात्मशक्तीनामुपवहणा. दुपहकः, ततोऽस्य जीवस्य शक्तिदौर्वल्यकृतो नास्ति. वधः किं तु निर्जरेव । उम्मंगं गच्छंतं सिवमग्गे जो ठवेदि अप्पाणं । सोठिदिकरणेण जुदो सम्मादिही मुणेदवो ॥ २५२ ॥ उन्मार्ग गच्छंतं शिवमार्गे यःस्थापयत्यात्मानं । स स्थितिकरणेन युक्तः सम्यग्दृष्टिातव्यः ।। २५२ ॥ तात्पर्यवृत्तिः--उम्मग्गं गच्छंत सिवमग्गे जो ठवेदि अप्पाणं यः कर्ता मिथ्यावरागादि. रूपमुन्मार्गे गच्छत संतमात्मानं परमयोगाभ्यासवलेन शिवमार्गे स्वशुद्धात्मभावनारूपे निश्चयमोक्षमार्गे निश्चलं. स्थापयति सो ठिदिकरणेण जुदो सम्मादिद्दी मुगेदव्यो स सम्यग्दृष्टिः स्थितिकरणयुक्तो मंतव्यो ज्ञात- व्यः । तस्य चास्थितिकरणकृतो नास्ति बंधः किं तु पूर्वबद्धकर्मणो निश्चितं निर्जरैव भवति.। आत्मख्यातिः- यतो हि सम्यग्दृष्टिः टंकोत्कीर्णंकज्ञायकस्वभावमयत्वेन मार्गे एव स्थितिकरणात् स्थितिकारी ततोऽस्य मार्गच्यवनकृतो नास्ति बंधः किं तु निर्जरैव । जो कुणदि वच्छलत्तं तिण्हे साधूण मोक्खमग्गम्मि । सो वच्छलभावजुदो सम्मादिट्ठी मुणेदवो ॥ २५३ ॥ यःकरोति वल्सलत्वं त्रयाणां साधूनां मोक्षमार्गे। स वात्सल्यभावयुक्तः सम्यग्दृष्टिातव्यः ॥१३॥ १ 'सामग्गे' इत्यात्मख्याती पाठः । - ·समयप्राभृत। वात्पर्यवृत्तिः-जो कुणदि बच्छलत विण्हे साधुण मोक्खमग्गमि यः कर्ता मोक्षमार्ग स्थि- स्खा वत्सलत्वं भक्तिं करोति, केषां ! स्वकीयसम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां, कथंभूतानां साधूनां ! मोक्ष- मार्गे साधकानां अथवा व्यवहारेण तदाधारभूतसाधूनां सो वच्छलभावजुदो सम्मादिद्वी मुणेदवो स सम्यग्दृष्टिः वत्सलभावयुक्तो मंतव्यो ज्ञातव्यः । तस्य चावात्सल्यभावकतो नास्ति बंधः किं तु पूर्वसंचि- सकर्मणो निजैरेव भवति । आत्मख्यातिः-यतो हि सम्यग्दृष्टिष्टकोकीणेकज्ञायकभाषमयत्वेन सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां स्वर' स्मादभेदबुद्ध्या सम्यग्दर्शनान्मार्गवत्सलः, ततोऽस्य मार्गानुपलंभकृतो नास्ति बंधः किं तु निर्जरैव । विजारहमारुढो मणोरहरएसु हणदि जो चेदा। सो जिणणाणपहावी सम्मादिट्ठी मुणेदवो ॥२५४॥ विधारथमारुहः मनोरथरयान् इंति यश्चेतयिता.। स जिनज्ञानमभावी सम्यग्दृष्टिातव्यः ॥२५॥ सात्पर्यत्तिः - विजारहमारुढो मणोरहरएसु हणदि जो चेदा यश्चेतयिता आत्मा खशु- द्वात्मतत्वोपलब्धिखरूपविद्यारथमारुनःसन् ख्यातिपूजालाभभोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिविभावपरिणामरूपान् दन्यक्षेत्रादिपंचप्रकारसंसारदुःखकारणान् शत्रून् मनोरथरयान् वेगांश्चित्तकल्लोलान् खस्थभावसारथिवलेन दृढ़तरध्यानखङ्गेन हंति । सो जिणणाणपहावी सम्मादिही मुणेदवो स सम्यग्दृष्टिर्जिनज्ञानप्रभावी मंतव्यो ज्ञातन्यः । तस्य चाप्रभावनाकृतो नास्ति बंधः किं तु पूर्वसंचितकर्मणो निश्चितं निर्जरैव भवति । एवं संवरपूर्विकाया भावनिर्जराया उपादानकारणभूतानां शुद्धात्मभावनारूपाणां शुद्धनयमाश्रित्य निरशंका- घष्टगुणानां व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथानवकं गतं । इदं तु निश्शंकायष्टगुणव्याख्यानं निश्चयनयमुख्यत्वेन व्याख्यातं । निश्चयरत्नत्रयसाधके व्यवहाररत्नत्र- येऽपि स्थितस्य सरागसम्यग्दृष्टरप्यंजनचारादिकथारूपेण व्यवहारनयेन यथासंभवं योजनीयं । निश्चयं च्याख्याय पुनरपि किमर्थ व्यवहारनयव्याख्यानं ? इति चनैवं । अग्निसुवर्णपाषाणयोरिव निश्चयव्यवहार- नययोः परस्परसाच्यसाधकभावदर्शनार्थमिति तथाचोक्तं- जेइजिणसमई पउंजह तामा ववहाराणिच्छए मुवह । एक्कण विणा छिन्नइ तित्थं अण्णण पुण तच्छ । इति किं च-संवरपूर्विका निर्जरा या व्याख्याता सा सम्यग्दृष्टेजीवस्य शुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपे मुख्यवृत्त्या निश्चयररत्नत्रये सति वीतरागधर्मध्यानशुक्लध्यानरूपे शुभाशुभवहिन्यनिरालंबने निर्विकल्प समाधौ सति भवति स च समाधिरतीव दुर्लभः । कस्मात् ! इति चेत् एकेंद्रियविकलेंद्रियपंचेन्द्रियसंज्ञिपर्याप्त मनुष्यदेशकुलरूपेंद्रियपटुत्वनिाध्यायुष्कवरघुद्धिसद्धर्मश्रवणग्रहणधारणश्रद्धानसंयमविषयसुखव्यावर्तनक्रोधा दिकपायनिवर्तनतपाभावनासमाधिमरणानि परंपरादुर्लभानि यतः । तदपि कस्मात् ? तत्पतिपक्षभूतानां मिथ्यात्वविषयकगायख्यातिपूजालामभोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिविभावपरिणामानां प्रवलत्वात् इति दुर्लभ- परंपरा ज्ञात्वा सर्वतात्पर्येण समाधौ प्रमादो न कर्तव्यः । तदप्युक्तं- इत्यतिदुर्लभरूपां बोधि लब्ध्वा यदि प्रमादी स्यात् । संसृतिभीमारण्ये भ्रमति वराको नरः सुचिरं ॥ इति । इति समयसारख्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ गाथाचतुष्टयं पीठिकारूपेण, गाथापंचकं ज्ञानवैराग्यशक्त्योः सामान्यविवरणरूपेण, गाथादशकं तयोरेव विशेप- विवरणरूपेण, गाथाष्टकं ज्ञानगुणस्य सामान्यविवरणरूपेण, गाथाचतुर्दश तस्यैव विशेषविवरणरूपेण, गाथानवकं निशंकायष्टगुणकथनरूपेण "मणोरहपहिस भमद नो चेदा" पाठोऽयमात्मख्याती। - ·१२८ सनातगजेनग्रंथमाला- चेति समुदायेन पंचाशद्गाथाभिः षडभिःरंतराधिकारः सप्तमो निर्जराधिकारः समाप्तः । तत्रैवं सति शृंगाररहितपानवत् शांतरसरूपेण निर्जरा निष्क्रांता। भात्मख्याति:--यतो हि सम्यग्दृष्टिटंकोत्कीर्णेकज्ञानभावमयत्वेन ज्ञानस्य समस्तशक्तिप्रबोधन प्रभावजननात्प्रभावनकरः ततोस्य ज्ञानप्रभावनाप्रकर्पकतो नास्ति बंधः किं तु निर्जरैव । रंधन बंध नवमिति निजैः संगतोऽष्टाभिरंगैः प्राग्वद्धं तु क्षयमुपनयन् निर्जरोज्जृमणेन । सम्यग्दृष्टिः स्वयमतिरसादादिमध्यांतमुक्तं ज्ञानं भूत्वा नटति गंगनामोगरंगं विगाह्म ॥१५॥ इति निर्जरा निष्कांता इति समयसारण्याख्यायामात्मख्याती पष्टोऽकः । तात्पर्यवृत्ति:-अथ प्रविशति वंधः । तत्र नहणाम कोवि पुगिसो इत्यादि गाथामादिं कृत्वा पाठक्रमेण पपंचाशद्गाथापर्यंत व्याख्यानं करोति । तासु पट्पंचाशद्गाथासु मध्ये प्रथमतस्तावद् बंध- स्वरूपसूचनमुख्यत्वेन गाथादशकं । तदनंतरं निश्चयेन हिंसाहिंसावताव्रतद्वयस्य लक्षणकथनरूपेण जो मण्णादि हिंसामि इत्यादि गाथासप्तकं । ततः परं वहिरंगद्रव्यहिंसा भवतु मा भवतु, निश्चयेन हिंसाध्य- वसाय एव हिंसेति प्रतिपादनरूपेण जो मरदि इत्यादि' गाथापदकं । अथानंतरं निश्चयरतत्रयलक्षणं यद्- भेदविज्ञानं तस्माद्विलक्षणानि यानि व्रतावतानि तळ्याख्यानमुख्यत्वेन एवमलिऐ इत्यादि सूत्रभूत- गाथाद्वयं । तदनंतरं तस्यैव भावपुण्यपापरूपव्रताव्रतस्य शुभाशुभबंधकारणभूतस्य परिणामव्याख्यानमु- ख्यत्वेन वत्थु पहुच्च इत्यादि गाथात्रयोदश । एवं समुदायेन पंचदश । तदनंतरं निश्चये स्थित्वा व्यवहारो निषेध्यत इति कथनरूपेण ववहारणओ इत्यादि सूत्रपदकं । अतः परं रागद्वेपरहितज्ञानिनां प्राशुकान- पानाद्याहारो, बंधकारणं न भवति इति पिंडशुद्धिव्याख्यानरूपेण आघाकम्मादीया इत्यादि सूत्रचतु- ष्टयं । तदनंतरं क्रोधादिकपायाः कर्मबंधनिमित्तं भवति तेपां च चेतनाचेतनवहिर्दव्यं निमित्तं भवतीति प्रतिपादनरूपेण नह फलिहमणि विसुद्धो इत्यादि सूत्रपंचकं । तदनंतरमप्रतिक्रमणमप्रत्याख्यानं च बंधकारणं भवति न पुनः शुद्धात्मेति व्याख्यानमुख्यत्वेन अप्पडिकमणं इत्यादिगाथात्रयं चेति समुदायेन षट्पंचाशद्गाथाभिरष्टांतराधिकरैः बंधाधिकारे समुदायपातानका । तद्यथा बहिरात्मजीवसबंधिनो बैधकारण: भूतस्य शृंगारसहितपात्रस्थानीयस्य मिथ्याज्ञानस्य नाटकरूपेण प्रविशतः सतः शांतरसपारणतं वीतराग- सम्यक्त्वाविनाभूतं भेदज्ञानप्रतिपेधं करोतीति उपदिशति । आत्मख्याति:-अथ प्रविशति वंधः। रौगोद्गारमहारसेन सकलं कृत्वा प्रमत्तं जगत्क्रीडतं रसभारनिर्भरमहानाव्येन बंधं धुनत् । आनंदामृतानियभोज सहजावस्थां स्फुटं नाटयद्वीरोदारमनाकुलं निरुपधिज्ञानं समुन्मजति ॥१५७॥ जह णाम कोवि पुरिसो णेहभत्तोदु रेणुवहुलम्मि । ठाणम्मि ठाइदूणय करेदि सत्येहि वायाम ॥२५५॥ छिंददि भिंदंदि य तहा तालीतलकदलिवंसपिंडीओ। सचित्ताचित्ताणं करेदि दवाणमुवघादं ॥२५६॥ १ गगनलक्षणं यच्छुद्धस्वरूप तस्यामोगो विस्तारः सएव रंगो नाट्यशाला । २ रागशब्द उपलक्षणं तेन द्वेषमो- हादीनामपि प्रहणं तस उदार माधिस्य स एव महारस-उन्मादकरसः तेन रागोद्वारमहारसेन । ३ वेपयत् ।

·समयंप्राभृतं । १२९ उवघादं कुव्वंतस्स तस्स णाणाविहेहि करणेहिं । णिच्छयदो चिंतिजदु किं पञ्चयगोदु तस्स रयवंधो ॥२५७॥ जो सो दु णेहभावो तमि गरे तेण तस्स रयवंधो । णिच्छयदो विग्णेयं ण कायचेढाहिं सेसाहिं ॥२५॥ एवं मिच्छादिही वडंतो वहुविहासु चेवासु । रागादी उवओगे कुव्वंतो लिप्पदि रयेण ॥२५॥ यथा नाम कोऽपि पुरुषः स्नेहाभ्यक्तस्तु रेणुवहुले । स्थाने स्थित्वा करोति शस्त्रैर्व्यायाम ॥२५५॥ छिनचि भिनचि च तथा तालीफलकदलीवंशपिंडी। सचिचाचिचानां करोति द्रव्याणामुपधातं ॥२५॥ उपघातं कुर्वतस्तस्य नानाविधैः करणैः । निश्चयनश्चित्यता किंमत्ययकस्तु तस्य रजोवंधः ॥२५७॥ यः स तु स्नेहभावस्वसिन्नरे तेन तस्य रजोबंधः । निश्चयतो विज्ञेयं न कायचेष्टाभिः शेषाभिः ॥ २५८ ॥ एवं मिथ्याष्टिनमानो बहुविधासु चेष्टासु । रागादीनुपयोगे कुर्वाणो लिप्यते रजसा ॥ २५९ ।। तात्पर्यवृतिः-जहणाम कोवि पुरिसो इत्यादि व्याख्यानं क्रियते-यथा नाम स्फुटमहो वा कश्चि- त्पुरुषः स्नेहाम्यक्तः सन् रजोवहुलस्थाने स्थित्वा शस्त्रैर्व्यायाममन्यासं श्रमं करोति इति प्रथमगाथा गता। छिनत्ति मिनत्ति च तथा, कान् ! तालतमालकदलीवंशाशोकसंज्ञान् वृक्षविशेषान् तत्संबंधिसचित्ता- चित्तद्रव्याणामुपघातं च करोति इति द्वितीयगाथा गता। उपघातं कुर्वाणस्य तस्य नानाविधवैशाखस्थानादिकरणविशेपैनिश्चयतश्चिंत्यतां विचार्यता किंप्रत्ययकः किंनिमित्तकः रजोबंधः । इति पूर्वपक्षरूपेण गाथात्रयं गतं । अत्रोत्तरं- यः नेहभावस्तस्मिन्नरे स पूर्वोक्तस्तैलाम्यंगनरूपः तेन तस्य रजोबंध इति निश्चयतो विज्ञेयं न काया- दिव्यापारचेष्टाभिः शेषामिरित्युत्तरगाथा । एवं सूत्रचतुष्टयेन प्रश्नोत्तररूपेण दृष्टांतो गतः । अथ दाटीतमाह एवं मिच्छादिडी वढतो बहुविहासु चेट्टासु एवं पूर्वोक्तदृष्टांतेन मिथ्यादृष्टिर्जीवः विविधासु कायव्या- पारचेष्टासु वर्तमानः रागादी उवआगे कुन्वंतो लिप्पदि रयेण शुद्धात्मतत्त्वसम्यक्षद्धानज्ञानानुचर- णरूपाणां सम्यादर्शनज्ञानचारित्राणामभावात् मिथ्यात्वरागागुपयोगान् परिणामान् कुर्वाणः सन् कर्म- रजसा लिप्यते वध्यत इत्यर्थः । एवं यथा तैलम्रक्षितस्य रजोबंधो भवति तथा मिथ्यात्वरागादिपरिणतस्य जीवस्य कर्मबंधो भवति इति वंधकारणतात्पर्यकयनरूपेण सूत्रपंचकं गतं । अथ गाथापंचकेन वीतरागसम्यग्दृष्टेबधाभावं दर्शयति- आत्मख्याति:-इह खलु यथा कश्चित् पुरुषः स्नेहाभ्यक्तः स्वभावत एव रजोवहुलायां भूमौ स्थितः शस्त्रन्यायामकर्म कुर्वाणः, अनेकप्रकारकरणः सचित्ताचित्तवस्तूनि निघ्नन् रजसा वध्यते । तस्य कतमो बंध हेतुः ! न तावत्स्वभावत एव रजोवहुला भूमिः, स्नेहानभ्यक्तानामपि तत्रस्थानां तत्पसंगात् । न शस्त्र- न्यायामकर्म, नेहानभ्यक्तानामपि तस्मात् तत्प्रसंगात् । नानेकप्रकारकरणानि, नेहानभिव्यक्तानामपि तैस्त- A- - ·: . १३: सनातमजैनग्रंथमालायो- प्रसंगात् । न सचित्ताचिंत्तवस्तूपघातः, नेहानभिव्यक्तानामपि तस्मिंस्तत्प्रसंगात् । ततोन्यायवलेनैवै- तदायातं यत्तस्मिन् पुरुषे स्नेहाभ्यंगकरणं संबंधहेतुः । एवं मिथ्यांदृष्टिः, आत्मनि रागादीन् कुर्वाणः स्वभावत एव कर्मयोग्यपुद्गलबहुले लोके कायवाङ्मनःकर्म कुर्वाणोऽनेकप्रकारकरणः सचिचाचित्तवस्तूनि विघ्नन् कर्मरजसा बध्यते । नस्य कतमो बंधहेतुः न तावत्खभावत एव कर्मयोग्यपुद्गलबहुलोलोकः, सिद्धानामपि तत्रस्थानां तव्यसंगात् । न कायवाङ्मनःकर्म, यथारख्यातसंयतानामपि तत्प्रसंगात् । नानेकप्रकारकरणानि, केवलज्ञानिनामपि तत्प्रसंगात् । न सचित्ताचित्तवस्तूपघातः, समितितत्पराणामपि त्तत्प्रसंमात् । ततोन्याय- बलेवैतदेवायातं यदुपयोगे रागांदिकरणं संबंधहेतुः । न कर्मबहुलं जगत् न चलनात्मकं कर्म वा न नैककरणानि चा न चिदचिद्वधो धंधकृत् । यदैक्यमुपयोगभूः समुपयाति रागादिमिः, स एव किल केवलं भवति बंधहेतुर्गुणां ॥१५॥ जह पुण सोचेव णसे णेहे सव्वमि अवणिये संते । रेणुवहुलंम्मि ठाणे करेदि सत्येहि वायामं ॥२६०॥ छिंददि भिंददि य तहा तालीतलकदलिवंसपिंडोओ। सचिचाचित्ताणं करेदि दवाणमुवषादं ॥२६॥ उवषादं कुव्वंतस्स तस्स णाणाविहेहिं करणेहिं। णिच्छयदो चिंतिजहु किंपञ्चयगो ण तस्स रयवंधो ॥२६२॥ जो सोदुणेहभावो तसि गरे तेण तस्स रयवंधो। णिच्छयदो विण्णेयं ण कायचेडाहिं सेसाहि ॥२६॥ एवं सम्मादिठी वलुतो वहुविहेसु जोगेसु । अकरंतो उवओगे रागादी व वन्झदि रयेण ॥२६॥ यथा पुनः स चैव नरः नेहे सर्वस्मिन्नपनीते सति । रेणुवहुले स्थाने करोति शस्त्रैर्व्यायाम ॥२६०॥ छिनति भिनसि च तथा तालीतलकदलीवंशपिंडीः । सचिचाचित्चानां करोति इव्याणामुपघातं ॥२६१॥ संपघातं कुर्वतस्तस्य नानाविधैः करणः । निश्चयतो विज्ञेयं किंप्रत्ययको न रजोबंधः ॥२२॥ यः स, अस्नेहभावस्तमिबरे तेन तस्य रजोधः। निश्चयतो विज्ञयं न कायचेष्टाभिः शेषाभिः ॥२६॥ एवं सम्यग्दृष्टिवर्तमानो बहुविधेषु योगेषु । अकुर्वन्नुपयोगे रागादीन् न लिप्यते रजसा ॥२६॥ तात्पर्यवृत्तिा-यथा स एव पूर्वोक्तो नरः स्नेहे सर्वस्मिन्नपनीते सति धूलिबलस्थाने शस्त्रैर्व्यायाम, .अभ्यासं श्रमं करोतीति प्रथमगाथा गतां । छिनति भिनति च तथा, कान् ! तालतमालकदळीवंश पिंडीसंज्ञान वृक्षविशेषान् । तत्सबंधिसचिंत्ताचित्तद्रव्याणामुपघातं च करोति इति द्वितीयगाथा गता। उप मात्मा। - . .', .. . .. - ·. समयप्रामृतं। घातं कुर्वाणस्य तस्य नानाविधैशाखस्थानादिकरणविशेषैः, निश्चयतश्चित्यतां विचार्यतां किंप्रत्ययकः किंनिमित्तकः, तस्य रजांबंधो न भवति । एंव प्रश्नरूपेण गाथात्रयं गतं । अत्रात्तरं यः स्नेहभावस्तस्मिजरे स पूर्वोक्तस्तैलाभ्यंगरूपः, तेन स तस्य रजाबंधः, इति निश्चयतो विज्ञेयं । नकायादिव्यापारचेष्टामिः शेषाभिः, तदभावात् तस्य बंधो नास्तीत्यभिप्रायः, इत्युत्तरमाथा गता। एवं सूत्रचतुष्टयेन प्रश्नोत्तररूपेण दृष्टांतो गतः। भय दाटीतमाह- एवं सम्मादिही वडतो वहुविहेसु जोगेसु एवं पूर्वोक्तदृष्टांतेन सम्यग्दृष्टिर्जीवः विविधयोगेषु नाना प्रकारमनावचनकायव्यापारेषु वर्तमानः । अकरंतो उवओगे रागादी निर्मलात्मतत्त्वसम्यक्त्रद्धान- ज्ञानानुष्ठानरूपाणां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां. सद्भावात् रागाद्युपयोगान् परिणामानकुर्वाणः सन् व वज्झदि रयेण कर्मरजसा न वध्यते । एवं तैलम्रक्षणाभाके यथा रजोबंधो न भवति तथा वीतरागा सम्यग्दृष्टीवस्य रागाद्यभावाद्वंधो न भवति, इति बंधाभावकारणतात्पर्यकथनरूपेण गाथापंचकं गतं । किं च यथात्र पातनिकायां भणितं, संज्ञानिजीवस्य शांतरसे स्वामित्वं, अज्ञानिनस्तु शृंगाराधष्टरसानां स्वामित्वं, तथाध्यात्मविषये नाटकावतारप्रस्तावे नवरसाना खामित्वं ज्ञातव्यं । इति सूत्रदशकसमुदायेन प्रथमस्थलं गतं। अथ वीतरागस्वस्थभावं मुक्त्वा हिंस्यहिंसकभावेन परिणमनमज्ञानिजींवलक्षणं । तद्विपरीतं. संज्ञाजि- उक्षणमिति प्रज्ञापयति- आत्मख्यातिः-यथा स एव.पुरुषः स्नेहे सर्वस्मिन्नपनीते सति तस्यामेव खभावत एव रजीबहु- गयां भूमौ तदेव शस्त्रन्यायामकर्म कुर्वाणतैरेवानेकपकारकरणैस्तान्येव सचित्ताचित्तवस्तूनि निघ्नन् रजसा न बध्यते नेहान्यंगस्य वंधहेतोरभावात् । तथा सम्यग्दृष्टिः, आत्मनि रागादीनकुर्वाणः सन् तस्मिन्नेव खभावत एव कर्मयोग्यपुद्गलबहुले लोके तदेव कायवाटमनःकर्म कुर्वाणः, तैरेवानेकप्रकारकरणैः, तान्येव सचित्ताचित्तवस्तृनि निघ्नन् कर्मरजसा न वध्यते रागयोगस्य बंधहेतोरभावात् । टोकः कर्म ततोऽस्तु सोऽस्तु न परिस्पंदात्मकं कर्म तत् तान्यस्मिन् करणानिसंतु चिदचिव्यापादनं चास्तुतत्। रागादीनुपयोगभूमिमनयन् ज्ञानं भवन् केरलं बंध नैव कुतोप्युपेत्ययमहो सम्यग्गामा ध्रुवः ।।१५९॥ तथापि न निरर्गलं चरितमीक्षते ज्ञानिनां तदायतनमेव सा किल निरर्गला व्यापृतिः । अकामकृतकर्म तन्मतमकारणं ज्ञानिनां यं न हि विरुध्यते किमु करोति जानाति च ॥१६॥ जानाति यः स न करोति करोति यस्तु जानात्ययं न खलु तत्किल कर्मरागः रागं त्यबोधमयमध्यवसायमाहुर्मिध्यादृशः स नियतं स हि बंधहेतुः ॥१६॥ ::: जो मण्णदि हिंसामिय हिंसिजामिय परेहि सत्तेहि । सो मूढो अण्णाणी णाणी एत्तोदु विवरीदो ॥२६५॥ यो मन्यते हिनसिं हिस्ये च परैः सत्वे । स मूढोऽज्ञानी ज्ञान्यतस्तु विपरीतः ॥ २६५ ।। तात्पर्यवृत्तिः-जो मण्णादि हिंसामिय हिंसिज्जामिय परेहि सचेहि सो मूढो अण्णाणी यो मन्यते जीवानहं हिनस्मि परैः सत्वैरहं हिंस्ये इति च योसौ परिणामः स निश्चितमज्ञानः स एव बंधहेतुः, स परिणामो यस्यास्ति स चाज्ञानी । णाणी एत्तोदु विवरीदो एतस्माद्विपरीतो यो जीवितमरणसभा- लाभमुखदुःखशत्रुमित्रानंदाप्रशंसादिविकल्पविषये रागद्वपरहितशुद्धात्मभावनासंजातपरमानंदसुखास्वादरूपे. चा भेदज्ञाने रतः स ज्ञानीत्यर्थः। अथ कयमयमध्यवसायः पुनरज्ञानं ! इति चेत- ·सनातनजैनग्रंथमालायां- आत्मख्याति:-परजीवानहं हिनस्मि परजीवैहिस्से चाहमित्यध्ययसायो ध्रुवमझानं स तु यस्यास्ति सोऽझानित्वान्मिध्यादृष्टिः । यस्य तु नास्ति स ज्ञानित्वात्सम्यग्दृष्टिः। . कथमयमध्यवसायोऽज्ञानं ! इति चेत्- आउक्खयेण मरणं जीवाणं जिणवरेहिं पण्णत्तं । आउं ण हरेसि तुम कह ते मरणं कदं तेसि ॥२६॥ आउक्खयेण मरणं जीवाणां जिणवरेहिं पण्णत्तं । आउं न हरंति तुह कह ते मरणं कदं तेहिं ॥२६॥ आयुःक्षयेंण मरणं जीवानां जिनवरैः प्रज्ञतं । आयुर्न हरसि त्वं कथं त्वया मरणं कृतं तेषां ॥२६॥ आयुःक्षयेण मरणं जीवानां जिनवरैः प्रज्ञान। आयुन हरति तव कथं ते मरणं कृतं तैः ॥२७॥ तात्पर्याचा-आउक्खयेण मरणं जीवाणं जिणवरेहिं पण्ण आयुःक्षयेण मरणं जीवानां जिनवरैः प्रज्ञप्तं कथितं । आ ण हरेसि तुम कहते मरणं कदं तेसिं तेपामायुःकर्म च न हरसि त्वं तस्यायुषः खोपयोगेनैव क्षीयमाणत्वात् कथं ते त्वया तेषां मरणं कृतमिति । आत्मख्याति:-मरणं हि तावनीवानां स्वायुःकर्मक्षयेणैव तदभाव तस्य भावयितुमशक्यत्वात् खायुःकर्म च नान्येनान्यस्य हर्तुं शक्यं तस्य खोपभोगेनैव क्षीयमाणत्वात् । ततो न कथंचनापि, अन्यो- ऽन्यस्य मरणं कुर्यात् । ततो हिनस्मि हिंस्ये चेत्यध्यवसायो ध्रुवमज्ञानं । जीवनाध्यवसायस्य तद्विपक्षस्य का वार्ता ! इति चेत्- जो मण्णदि जीवेमिय जीविजामिय परेहि सत्तेहिं । सो मूढो अण्णाणी णाणी एत्तोदु विवरीदो ॥२६८।।. यो मन्यते जीवयामि जीव्ये चापरैः सत्वैः । स मूढोऽज्ञानी शान्यतस्तु विपरीतः ॥२६॥ आत्मख्याति:-परजीवानहं जीवयामि परजीवैर्जीव्ये चाहमित्यध्यवसायो ध्रुवमज्ञानं स तु यस्यास्ति सोऽझानित्वान्मिध्यादृष्टिः । यस्य तु नास्ति स ज्ञानित्वात् सम्यग्दृष्टिः । कथमयमध्यवसायो ज्ञानमिति चेत् ! आउउदयण जीवदि जीवो एवं भणंति सब्वण्हू । आउंच ण देसि तुम कहतए जीविदं कदं तेसि ॥२६॥ आंऊदयेण जीवदि जीवो एवं भणंति सव्वण्हू । आउं च ण दित्ति तुहं कहं णु ते जीविदं कदं तेहिं ॥२७०।। थायुरुदयेन जीवति जीव एवं भणंति सर्वज्ञाः । आयुश्च न ददासि त्वं कथं त्वया जीवितं कृतं तेषां ॥२६९॥ १ तात्पर्यवृत्तौ नयं गाथा, आत्मख्यातावेव तत एव नैतस्यास्तापयवृत्तष्टीका । २ इयमपि गामा तात्पर्यवृत्ती जाति ३ इयमपि न, भात्मख्यातायेव ।

·१२३ समयप्राभृतं। मायुरुदयेन जीवति जीव एवं भणति सर्वज्ञाः। आयुश्च न ददाति तव कथं तु ते नीवितं कृतं तः ॥२७॥ तात्पर्यवृत्तिः~आउउदयेण जीवदि जीवो एवं भणति सव्वण्हू आयुरुदयेन जीवति जीक एवं भणति सर्वज्ञाः । आउंच णदेसि तुम कहं तए जीविदं कदं वेसि आयुःकर्म च न ददासि त्वं तेषां जीवानां तस्यायुषः स्वकीयशुभाशुभपरिणामेनैव उपाय॑माणवात्, कथं त्वया जीवितं कृतं. न कथ- मपि । किं च ज्ञानिना पुरुषेण खसंवित्तिलक्षणत्रिगुणत्रिगुप्तसमाधौ स्थातव्यं तावत् । तदभावे चाशक्यानु- छानेन प्रमादेन, अस्य मरणं करोमि, अस्य जीवितं करोमि, इति यदा विकल्पो भवति तदा मनसि चिंत- यति अस्य शुभाशुभकर्मोदये सति, अहं निमित्तमात्रमेव जातः इति मत्वा मनसि रागद्वेषरूपोऽहंकारो न कर्तव्य इति भावार्थः। अथ दुःखसुखमपि निश्चयेन वकर्मोदयवशाद् भवति, इत्युपदिशति- आत्मख्यतिः-जीवितं हि तावजीवानां खायुःकर्मोदयेनैव, तदभावे तस्य भावायितुमशक्यत्वात् । मायुः कर्म च नान्येनान्यस्य दातुं शक्यं तस्य स्वपरिणामेनैव, उपाय॑माणत्वात् । ततो न कथंचनापि अन्योऽन्यस्य जीवितं कुर्यात् । अतो जीवयामि जीव्ये चैत्यप्यवसायो ध्रुवमज्ञानं । दुःखमुखकरणाध्यवसायस्यापि, एपैव गति:- जो अप्पणादु मण्णदि दुःखिदसुखिदे करेमि सत्तेति ।' सो मूढो अण्णाणी णाणी एत्तोदु विवरीदो ॥२७॥ य आत्मना तु मन्यते दुःखितसुखितान् करोमि सत्वानिति । स मूढोऽशानी ज्ञान्यतस्तु विपरीतः ।।२७१॥ तात्पर्यवृत्तिः-जो अप्पणादु मण्णादि दुःखिदसुहिदे करेमि सचेति यः कर्ता आत्मनः संबंधित्वेन मन्यते किं ! दुःखितमुखितान् सत्वान् करोम्यहं । सो मूहो अण्णाणी गाणी एत्तोदु विवरीदो यथाहमिति परिणामो निश्चितमज्ञानः स एव बंधकारणं स परिणामो यस्यास्ति स अज्ञानी यहिरामा । एतस्माद्विपरीतः परमोपेक्षासंयमभावनापरिणताभेदरतत्रयलक्षणे भेदज्ञाने स्थितो ज्ञानीति । अथ परस्य मुखदुःखं करोमीत्यध्यवसायकः कथमज्ञानी जातः ! इति चेत्- आत्मख्याति:-परजीवानहं दुःखितान् सुखितांच करोमि । परजीवैर्दुखितः सुखितश्च क्रियेह, इत्यव्यवसायो ध्रुवमज्ञानं। स तुयस्यास्ति सोऽज्ञानित्वान्मिध्यादृष्टिः। यस्य तु नास्ति स ज्ञानित्वात् सम्यग्दृष्टिः। कथमध्यवसायोऽज्ञानमिति चेत् । कम्मणिमित्तं सव्वे दुक्खिदमुहिदा हवंति जदि सत्ता । कम्मं च ण देसि तुमं दुक्खिदसुहिदा कहं कदा ते ॥२७२॥ कम्मणिमित्तं सव्वे दुक्खिदमुहिदा हवंदि जदि सत्ता । कम्मं च ण देसि तुमं कह तं सुहिदो कदो तेहिं ॥२७३॥ कम्मोदयेण जीवा दुक्खिदमुहिदा हवंति जदि सव्वे । कम्मं च ण देसि तुमं कह तं दुहिदो कदो तेहिं ॥२७॥ मात्मख्याती कम्मोदयण जीया दुक्सिदमुहिवा हवंति अदि सब्वे " इति पाठः । ?

·. सनातनजेनग्रंथमालायां- कर्मनिमिचं सर्वे दु:खितमुखिता भवंति यदि सत्वाः। कर्म च न ददासि त्वं दुःखितसुखिताः कयं कृतास्ते ॥२७२।। कर्मनिमित्तं सर्वे दुःखितमुखिता भवंति यदि सत्वाः । कर्म च न ददासि त्वं कथं त्वं सुःखितः कृतस्तैः ॥२७॥ कर्मोदयेन जीवा दुखितमुखिता भपंक्ति यदि सर्वे । कर्म च न ददासि त्वं कथं त्वं दुखितः कृतस्तैः ॥२७॥ तात्पर्यवृत्तिः-कम्मणिमित्तं सम्वे दुक्खिदमुहिदा हवंति अदि सचा यदि चेत् कर्मोदय निमित्त सर्वे सत्वा जीवा सुखितदुःखिता भवति ? कम्मं च ण देसि तुमं दुःखिदसुहिदा कहकदा ते सहि शुभाशुभकर्म च न ददासि त्वं. कथं ते जीवास्त्वया सुखितदुखिताः कृताः ! न कथमपि । कम्मणिमित सव्चे दु:खिदमुहिदा हवंति जदि सत्ता, यदि चेत्कर्मोदयनिमित्तं सर्वे जीवा मुखितदुःखिता. भवंनि कम्मं च ण देसि तुम कहतं सुहिदो कदो तेहिं तर्हि शुभाशुभकर्म च न ददासि त्वं न प्रयच्छसि तेभ्यः कथं त्वं सुखीकृतस्तैः । न कथमपि । कम्मोदयेण जीवा दुःखिदमुहिदा हवंति नदि सच्चे यदि चेत् कर्मोदयेन सर्वे जीवा दुःखित मुखिता भवंति कम्मं च ण देसि तुम कह तं दुहिदों कूदो तेहिं तर्हि शुभाशुभकर्म च न ददासि वं न प्रयच्छसि तेभ्यः कथं त्वं सुखीकृतस्तैः ! न कथमपि । किं च तत्त्वज्ञानी जीवस्तावत् अन्यस्मै परजीवाय सुखदुःखे ददामि, इति विकल्प न करोति । यदा पुनर्निर्विकल्पसमाधैरभाव सति प्रमादेन सुखदुःखं करोमीति विकल्पो भवति तदा मनसि चिंतयति-अस्य जीवस्यांतरंगपुण्यपापोदयो जातः अहं पुनर्निमित्तमात्रमेव, इति, ज्ञात्वा मनसि हर्षविपादपरिणामेन गर्व न करोति, इति । एकं परजीवानां जीवितमरणं सुखदुःखं करोमीति व्यख्यानमुख्यतया माथासप्तकेन. द्वितीयस्थलं गतं। अथ परोजनः परस्य निश्चयेन जीवितमरणसुखदुखं करोतीति योसौ मन्यते स. बहिरात्मेतिः प्रतिपादयति- आत्मख्यातिः-सुखदुःखे हि तावज्जीवानां स्वकर्मोदयेनैव तदभावे तयोर्भवितुमशक्यत्वात् । खकर्म च नान्येनास्य दातुं शक्यं तख्या खपरिणामेनैवोपाळमाणत्वात् । ततो नः कथंचनापि, अन्योन्यस्य सुखदुःखे कुर्यात् । अतः सुखितदुःखितान् करोमि । सुखितदुखितश्च किये चेत्यव्यवसायो ध्रुवमज्ञानं । सर्व सदैव नियतं भवति खकीयकर्मोदयान्मरणजीवितदुःखसौख्यं । अज्ञानमेतदिह यत्तु परः परस्य कुर्यात् पुमान् मरणजीवितदुःखसौख्यं ।।१६२॥ अज्ञानमेतदधिगम्य परात्परस्य पश्यति ये मरणजीवितदुःखसौरख्यं ।। कर्माण्यहंकृतिरसेन चिकीर्पवस्ते मिथ्यादृशो नियतमात्महनो भवति ॥१६॥ जो मरदि जोय दुहिदो जायदि कम्मोदयेण सों सब्यो । तमा दु मारिदोदे दुहाविदो चेदि णहु मिच्छा ॥२७॥ जो ण मरदि णय दुहिदो सोक्यि कम्मोदयेण खलु जीवो। तह्मा ण मरिदोदे दुह्मविदो चेदि णहु मिच्छा ॥२७॥ १ 'सोचिय कम्मोदयेक सीचेव' पाठोयमात्मख्यात ।

·समयप्रामृतं । यो म्रियते चश्च दुःखितो जायते कर्पोदयेन स सर्वः । तस्मातु मारितस्ते दुःखितो चेति न खलु मिथ्या ॥२७॥ यो न म्रियते न च दुखितो भवति सोपि च कर्मोदयन खलु जीवः । तस्मान्न मारितो नो दुःखितो वेति न खलु मिथ्या ॥२७॥ तात्पर्य हतिः-जो मरदि जोय दुहिदो जायदि कम्मोदयेण सो सच्चो पो म्रियते यश्च दुःखितो भवति स सर्वोऽपि कर्मोदयेन जायते तमा दु मारिदोदे दुहाविदो चेदि गहु मिच्छा तस्मात्कारणात, मया मारितो दुःखीकृतश्चेति तवाभिप्रायोयं न खल्ल मिथ्या ? किंतु मिथ्यैव । जोण मरदि णय दुहिदो सोविय कम्मोदयेण खलु जीवो यो न म्रियते यश्च दुःखितो न भवति कोऽसौ ! जीवः खलु स्फुटं स सर्वोऽपि कर्मोदयेनैव तला ण मारिदो दे दुहाविदो चेदि गहु मिच्छा तस्मात् कारणात् न मारितो मया न दुःखीकृतश्चेति तवाभिप्रायोयं न खलु मिथ्या ! अपि तु मिथ्यैव अनेनापध्यानेन स्वस्थभावाच्च्युतो भूत्वा कर्मव बनातीति भावार्थः । अथ स एव पूर्वसूत्रद्वयोक्तो मिथ्याज्ञानभावो मिथ्यादृष्टेबंधकारणं भवतीति कथयति- आत्मख्यातिः-यो हि म्रियते जीवति वा दुःखितो भवति सुखितो भवति च सखल कर्मोदयेनैव तदभावे तस्य तथा भवितुमशक्यत्वात् ततः, मयायं मारितः, अयं जीवितः अयं दुःखितः कृतः, अयं मुखितः कृतः, इति पश्यन् मिथ्यादृष्टिः । मिथ्यादृष्टेः स एवास्य बंधहेतुर्विपर्ययात स एवाध्यवसायोयमज्ञानात्मास्य दृश्यते ॥१६॥ एसा दु जा मदी दे दुःखिदसुहिदे करेमि सचेति । एसा दे मूढमदी सुहासुहं बंधदे कम्मं ॥ २७७ ॥ , एषा तु या मतिस्ते दुःखितमुखितान् करोमि सत्वानिति । एपा ते मूढ़मतिः शुभाशुभं वनाति कर्म ॥ २७७ ॥ तात्पर्यवृत्तिः :-एमादुजा मदी दे दुःखितसहिदे करेमि सत्तेति एपा या मतिते तव दुःखितमुखितान् करोम्यहं सत्वान् एसा दे मृहपदी सुहासुई वंधदे कम्मं सैषा भवदीया मतिः हे मूढमत स्वस्थमावच्युतस्य शुभाशुभं कर्म बधाति न किमप्यन्यत्कार्यमस्ति इति । अथ निश्चयन रागायध्यवसानमेव बंधहेतुर्भवति इति प्रतिपादनरूपेण तमेवार्थ दृढयति- आत्मख्याचि:--परजीवानहं हिनस्मि न हिनस्मि दुःखयामि सुखयामि इति य एवायमज्ञानमयो ऽध्यवसायो मिथ्यादृष्टः स एव स्वयं रागादिरूपत्वात्तस्य शुभाशुभबंधहेतुः । अथाध्यवसायं बंधहेतुत्वनावधारयति- दुक्खिदसुहिदे सत्ते करेमि जं एस मज्झवसिदं ते । तं पाववंधगं वा पुण्णस्स य वंधगं होदि ॥२७८॥ मारमि जीवावेमिय सत्तेज एव मज्झवसिदंते । त पाववंधगं वा पुण्णस्स य वंधगं होदि ॥२७९॥ दुःखितसुखितान् सत्वान् करोमि यदेवमध्यवासितं ते । तत्पापबंधकं वा पुण्यस्य च बंधक वा भवति ॥ १७८ ॥ . - .

·-
सनातनजैनग्रंथमालायां-
मारयामि जीपयामि च सत्वान् यदेवमध्यवसितं ते ।
तत्पापबंधक वा पुण्यस्य बंधकं वा भवति ॥ २७९ ॥
वात्पर्यवृत्तिः-दुःखितमुखितान् सत्वान् करोम्यहं कर्ता यदेवमध्यवसितं रागायध्यबसानं ते सब
शुद्धात्मभावनाच्युतस्य सतः पापस्य पुण्यस्य वा तदेव बंधकारणं भवति नचान्यत् किमपि दुःखादिकं कर्तु-
मायाति । कस्मात् । इति चेत् तस्य सुखदुःखपरिणामस्य जीवस्य स्खोपार्जितशुभाशुभकर्माधीनत्वात् इति ।
मारयामि जीवयामि सत्वान् यदेवमध्यवसितं ते तव शुद्धात्मश्रद्धानज्ञानानुष्ठानशून्यस्य सतः पापस्य
पुण्यस्य वा तदेव बंधकं भवति नचान्यत् किमपि कर्तुमायाति । कस्मात् ! इति चेत् तस्य परजीवस्य जीवित-
मरणादेः खोपार्जितकर्मोदयाधीनत्वात् इति ।
अयैवं निश्चयनयेन हिंसाध्यवसाय एव हिंसेत्यायातं विचार्यमाणं-
आत्मख्याति:-य एवायं मिथ्यादृष्टरज्ञानजन्मारागमयोध्यवसायः स एव बंधहेतुः, इत्यवधारणीयं
न च पुण्यपापत्वेन द्वित्वाद्वंधस्य तद्वित्वंतरमन्वेष्टव्यं ! एकेनैवानेनाध्यवसायेन दुःखयामि, मारयामि, इति
सुखयामि, जीवयामीति च द्विधा शुभाशुभाहंकाररसनिर्भरतया द्वयोरपि पुण्यपापयोधहेतुत्वस्याविराधोत्
एवं हि हिंसाध्यावसाय एव हिंसेत्यायातं-
अन्झवासिदेण वंधो सत्ते मारे हि माव मारे हि ।
एसो वंधसमासो जीवाणं णिच्छयणयस्स ॥ २८ ॥
अध्यवासितेन बंधः सत्वान् मारयतु मा वा मारयतु ।
एष बंधसमासो जीवानां निश्चयनयस्य ॥ २८० ॥
तात्पर्यवृत्ति-अज्झवसिदेण बंधो सचे मारे हि मार मारे हि अध्यवसितेन परिणामेन
बंधो भवति, सत्वान् मारय मा वा मारय एसो बंधसमासो एप प्रत्यक्षीभूतो बंधसमासः वंधसंक्षेपः ।
तद्विपरीतेन निरुपाधिचिदानंदैकलक्षणनिर्विकल्पसमाधिना मोक्षो भवतीति मोक्षसमासः । केपा :
नीवाणां णिच्छयणयस्स जीवानां निश्चयनयस्येति । एवं जीवितमरणसुखदुःखानि परेपां करोमीत्य-
ध्यवसाय एव बंधकारणं, प्राणव्यपरोपरागादिन्यापारो भवतु मा भवतु । एवं सर्वं ज्ञात्वा रागाद्यपध्यानं त्य-
जनीयमिति व्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्रषटकेन तृतीयस्थलं गतं ।
अथ हिंसाध्यवसान पूर्वमुक्तं तावत् इदानीं पुनः असत्याद्यव्रताध्यवसानैः पापं सत्याद्यवसानैश्च पुण्य-
बंधो भवतीत्याख्याति-
आत्मख्याविः-परजीवानां स्वकर्मोदयवैचित्र्यवशेन प्राणन्यपरोपः कदाचिद्भवतु, कदाचिन्मा-
भवतु । य एव हिनस्मीत्यहंकाररसनिर्मरो हिंसायामध्यवसायः स एव निश्चयतस्तस्य बंधहेतुः, निश्रयेन
परभावस्य प्राणन्यपरोपस्य परेण कर्तुमशक्यत्वात् ।
अथाध्यवसायं पापपुण्ययो बैधहेतुत्वेन दर्शयति-
एवमलिये अदत्ते अवह्मचेरे परिग्गहे चेव ।
कीरदि अज्झवसाणं जं तेण दु वझदे पावं ॥२८१ ॥
तहय अचोजे सच्चे वंभे अपरिगहत्तणे चेव ।
कीरदि अन्झवसाणं जं तेण दु वज्झदे पुणं ॥ २८२ ॥
एवमलीकेदोऽयमचर्ये परिग्रहे चैव ।
क्रियतेऽध्वसानं यचेन तु वध्यते पापं ॥ २८१ ॥

·समयप्राभृतं । १३७ तथापि च सत्ये दत्ते ब्रह्मणि, अपरिग्रहत्वे चैव । क्रियतेऽध्यवसानं यत्तेन तु वध्यते पुण्यं ।। २८२ ।। तात्पर्यवृत्तिः एवमसत्येऽचौर्येऽऽब्रह्मणि परिग्रहे चैव यान्क्रियतेऽध्वसानं तेन पापं बध्यते इति प्रथमगाथा गता। यश्वाचौर्ये सत्ये ब्रह्मचर्ये तथैवापरिग्रहत्वे यक्रियतेऽध्यवसानं तेन पुण्यं बध्यते इति व्रताव्रतविषये पुण्यपापबंधरूपेण सूत्रभूतगाथाद्वयं गतं । अतः परमिदमेव सूत्रद्वयं परिणाममुख्यत्वेन त्रयोदशगाथाभिर्वि- वृणोति तद्यथा- बाह्यं वस्तुं रागादि परिणामकारणं परिणामवस्तु बंधकारणमित्यावेदयति- आत्मख्यातिः-एवमयमज्ञानात् यो यथा हिंसायां विधीयतेऽध्यवसायः, तथा असत्यादत्ताब्रह्मपरि- प्रहेषु यश्च विधीयते स सर्वोऽपि केवल एव पापबंधहेतुः यस्तु अहिंसायां यथा विधीयते, अध्यवसायः। तथा यथ सत्यदत्तनदापरिग्रहेषु विधीयते स सर्वोऽपि केवल एव पुण्यबंधहेतुः । न च वाद्यवस्तु द्वितीयोऽपि बंधहेतुरिति शक्यं वक्तुं-- वत्थु पडुच जं पुण अज्झवसाणं तु होदि जीवाणं । ण हि वत्थुदो दु वंधो अज्झवसाणेण वंधोति ॥२८३॥ वस्तु प्रतीत्य यत्पुनरध्यवसानं तु भवति जीवानां । न च वस्तुतस्तु बंघोऽध्यवसानेन वंधोस्ति ॥ २८३ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-पत्थु पदुच्च जं पुण अज्झवसाणं तु होदि जीवाणं बाहावस्तुचेतनाचेतनं पंचेंद्रियविषयभूतं प्रतीत्य आश्रित्य जीवानां तत्प्रसिद्ध रागाद्यध्यवसानं भवति ण हि पत्थुदो दु वंधो न हि वस्तुनः सकाशाद्वंधो भवति । तर्हि केन बंधः ! अज्झवसाणेण वंघोत्ति वीतरागपरमात्मतत्त्व- भिन्नन रागद्यध्यवसानेन वंधो भवति । वस्तुनः सकाशाद्वंधो कथं न भवतीति चेत् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात् । तथा हि वायवस्तुनि सति नियमेन बंधो भवतीति-अन्वयो नास्ति, तदभावे बंधो भवतीति व्यतिरेकोऽपि नास्ति । तर्हि किमर्थं वाह्यवस्तुत्यागः ? इति चेत् रागाद्यध्यवसानानां परिहारार्थे । अयमत्र भावार्थः । वाह्यपंचेंद्रियविषयभूते वस्तुनि सति, अज्ञानभावात् रागाद्यध्यवसानं भवति तस्मादध्यवसाना दंगेभवतीति पारंपर्येण वस्तु, बंधकारणं भवति नच साक्षात् । अध्यवसानं पुनर्निश्चयेन बंधकरणमिति । एवं बंधहेतुत्वेन निर्धारितस्याध्यवसानस्य स्वार्थक्रियाकारित्वाभावेन मिथ्यात्वमसत्यत्वं दर्शयति- आत्मख्याति:--अध्यवसानमेव बंधहेतुर्न तु बाह्यवस्तु तस्य बंधहेतोरध्यवसानस्य हेतुत्वेनैव चरि- तार्थत्वात् । तर्हि किमर्थों बाह्यवस्तुप्रतिपेधः ! अध्यवसानप्रतिषेधार्थः । अध्यवसानस्य हि बाह्यवस्तु, आश्रमूतं । न हि वाद्यवस्वनाश्रित्य, अध्यवसानमात्मानं लभते । यदि वाद्यवस्त्वनाश्रित्यापि, अध्यवसानं जायेत तदा यथा पारसूसुतस्याश्रयभूतस्य सद्भावे वारसूनुं हिनस्मीत्यध्यवसायो जायते, तथा बंध्यासुत- स्याश्रयभूतस्यासद्भावेऽपि बंध्यासुतं हिनस्मीत्यध्यवसायो जायेत । नच जायते । ततो निराश्रयं नास्त्यध्यव- सानमिति नियमः । तत एव चाध्यवसानाश्रयभूतस्य वाद्यवस्तुनोऽत्यंतप्रतिषेधः, हेतुप्रतिपेधेनैव हेतुम- प्रतिषेधात् । नच बंधहेतुहेतुत्वे सत्यपि वा वस्तु बंधहेतुः स्यात् ईर्यासमितिपरिणतयतींदपदव्यापाद्य- मानवेगापतत्कालचोदितकुलिंगवत् बाह्यवस्तुनो वंधहेतुहेतोरबंधहेतुत्वेन बंधहेतुत्वस्यानैकांतिकत्वात् । अतो न वाद्यवस्तु जीवस्यातद्भावो बंधहेतुः । अध्ययसानमैव तस्य तद्भावो बंधहेतुः। एवंविधहेतृत्वन निर्धारितस्याध्यवसानस्य स्वार्थक्रियाकारिल्याभावेन मिथ्याखं दर्शयति- ·सनातैनजनप्रथमालायां- हुक्खिदसुहिदे जीवे करोमि वंधेमि तह विमोचेमि । जा एसा तुज्झ मदी णिरच्छया साहु दे मिच्छा ॥२८॥ दु:खितमुखिवान् जीवान् करोमि वनामि तथा विमोचयामि । सा एषा तव मतिः निरर्थिका सा खलु अहो मिथ्या ॥२८॥ तात्पर्यवृत्तिः- दुक्खिदसुदिहे जीवे फरेमि बंधामि तह विमोचेमि दुःखितसुखितान् जीवान् करोमि, वनामि, तथा विमोचयामि जा एसा तुज्झ मदी णिरच्छया साहु दे मिच्छा या एपा तव मतिः सा निरर्थिका निष्प्रयोजना हु स्फुटं । दे अहो ततः कारणात् मिथ्या वितथा व्यलीका भवति । कस्मात् ! इति चेत् भवदीयाध्यवसाने सत्यपि परजीवानां सातासातोदयाभावात् सुखदुःखाभावः खकीया- शुद्धशुद्धाभ्यवसानाभावात् वंधो मोक्षाभावश्चेति ॥ अथ कस्मादध्यवसानं स्वार्थक्रियाकारि न भवतीति चेत्- आत्मख्यातिः-परान् जीवान् दुःखयामि सुखयामीत्यादि बंधयामि वा यदेतदभ्यवसानं तत्सर्वमपि परभावस्य परस्मिन्नन्याप्रियमाणत्वेन स्वार्थक्रियाकारित्वाभावात् खैकुसुमं लुनामीसध्यवसानव- मिथ्यारूपं केवलमात्मनोऽनर्थायैव । कुतो नाध्यवसान स्वार्थक्रियाकारि ! इति चेत्- अज्झवसाणणिमित्तं जीवा वज्झति कम्मणा जदि हि । मुचंति मोक्खमग्गे ठिदा य ते किंकरोसि तुमं ॥२८५॥ अध्यवसाननिमित्तं जीवा वध्यते कर्मणा यदि हि । मुच्यते मोक्षमार्ग स्थिताश्च किंकरोपि त्वं ॥२८॥ तात्पर्यवृत्तिः--अज्झवसाणणिमित्तं जीवा वझंति कम्मणा जदि हि मिथ्यात्नरागादि खकीयाध्यवसाननिमित्तं कृत्वा ते जीवा निश्चयेन कर्मणा वध्यते इति चेत् मुच्चंति मोक्खमग्गे ठिदा यते शुद्धात्मसम्यक्त्वश्रद्धानज्ञानानुचरणरूपनिश्चयरतत्रयलक्षणे मोक्षमार्ग स्थिताः पुनर्मुच्यते यदि चेत्ते जीवाः किं करोसि तुम तर्हि किं करोपि त्वं हे दुरात्मन्न किमपीति, त्वदीयाध्यवसानं खार्थक्रियाकारिन भवति। अथ दुःखिता जीवाः स्वकीयपापोदयेन भवंति न च भवदीयपरिणामेनेति- आत्मख्यातिः-यत्किल बंधयामि मोचयामीत्यध्यवसानं तस्य हि स्वार्थक्रिया यद्वंधनं मोचनं जीवानां जीवस्तु, अस्याध्यवसायस्य सद्भावेऽपि सरागवीतरागयोः स्वपरिणामयोः, अभावान वध्यते न मुच्यते। सरागवीतरागयोः स्वपरिणामयोः सद्भावात्तस्याध्यवसायस्याभावेऽपि वध्यते मुच्यते च, यतः परत्रा- किंचित्करत्वान्नेदमध्यवसानं स्वार्थक्रियाकारि ततश्च मिध्यैवेति भावः । अनेवाध्यवसानेन निष्फलेन विमाहितः । तत्किचनापि नैवास्ति नात्मात्मानं करोति यत् ॥१६॥ कायेण दुक्खोमिय सत्ते एवं तु जं मर्दि कुणसि । सव्वावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२८॥ वाचाए दुक्खवेमिय सत्ते एवं तु जं मदि कुणसि । सव्वावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२८७॥ इत भारभ्व गाथापचकं नोपलषमात्मरण्यातौ ततो नास्त्यस्य गाथापंचकरसारमख्यातिः।

·- समयप्राभृतं। मणसाए दुक्खवेमिय सत्ते एवं तु जं मर्दि कुणसि । सव्वावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२८॥ सच्छेण दुक्खवेमिय सत्ते एवं तु जं मर्दि कुणसि । सब्बावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२८९॥ कायेन दुःखयामि सत्वान् एवं तु यन्मतिं करोपि । सर्वापि एपा मिथ्या दु:खिताः कर्मणा यदि सत्वाः ॥२८॥ वाचा दुःखयामि सत्वान् एवं तु यन्मतिं करोपि । सर्वापि एपा मिथ्या दुःखिताः कर्मणा यदि सत्वाः ॥२८॥ मनसा दुःखयामि सत्वान् एवं तु यन्मतिं करोपि । सर्वापि एपा मिथ्या दुःखिताः कर्मणा यदि सत्वाः ॥२८॥ शस्त्रेण दुःखयामि सत्वान् एवं तु यन्मतिं करोपि। सर्वापि एपा मिथ्या दुःखिताः कर्मणा यदि जीवाः ॥२८॥ वात्पर्यत्ति:-फायेण इत्यादि स्वकायपापादयेन जीवाः दुःखिताः भवंति यदि चेत् । तेषां जीवाना स्वकीयपापकर्मोदयभावे भवतो किमपि कर्तुं नायाति इति हेतोः मनोवचनकायैः शस्त्रैश्च जीवान् दुःखितान् करोमि इति रे दुरात्मन् त्वदीया मतिर्मिथ्या । परं किं तु स्वस्थभावच्युतो भूत्वा त्वं पापमेव वनासि इति । अथ सुम्खिता अपि निश्चयेन स्वकीयशुभकर्मोदये सति भवंतीति कथयति- कायेण च वायाइव मणेण सुहिदे करेमि सत्तेति । एवंपि हवदि मिच्छा सुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२९०॥ कायेन च वाचा वा मनसा सुखितान् करोमि सत्वानिति । एवमपि भवनि मिथ्या मुखिनः कर्मणा यदि सत्वाः ॥२९॥ मात्पतिः-स्वकीयफौदयेन जीवा यदि चेत् मुखिता भवंति । न च त्वदीयपरिणामेन तर्हि मनीवचनकार्यजीवान् मुखितानहं करोमि इति भवदीया मतिर्मिथ्या । एवं तयाध्यवसानं स्वार्थकं न भवति । परं किं नु निरुपरागपरमचिम्यातिःस्वभावे स्वशुद्धात्मतत्त्वमश्रद्दधानः, तथैवाजानन् अभावयंश्च तेन शुभ- परिणामेन पुण्यमय अनाति इत्यर्थः । अथ स्वस्थभावप्रतिपक्षभूतन च रागाद्यध्यवसानेन मोहितः सन्नयं जीवः समस्तमपि परद्रव्यमात्मनि नियोजयति इन्युपदिशति- सव्वे करेदि जीवो अज्झवसाणेण तिरियणेरेइए । देवमणुवेपि सव्वे पुण्णं पावं अणेयविहं ॥२९१॥ धम्माधम्मं च तहा जीवाजीवे अलोगलोगं च । सब्वे करेदि जीवो अन्झवसाणेण अप्पाणं ॥२९२।। सर्वान् करोति जीवानध्यवसानेन तिर्यदग्नरयिकान् । देवमनुजांश्च सर्वान् पुण्यं पापं च नकविधं ॥२९॥ .

·, .१४० सनातनजैनग्रंथमालायां- धर्माधर्म च तथा जीवाजीवी अलोकलोकं च । सर्वान् करोति जीव: अध्यवसानेन आत्मानं ॥२९॥ तात्पर्यत्ति:-उदयागतनरकगत्यादिकर्मवशेन नारकतिर्यङ्मनुष्यदेवपापपुण्यरूपान् कर्मजनित- भावान् आत्मानं करोति आत्मनः संबंधात्करोति । निर्विकारपरमात्मतत्त्वज्ञानाद् भ्रष्टः सन् नारकोऽहमित्यादि रूपेण, उदयागतकर्मजनितविभावपरिणामान् , आत्मनि योजयतीत्यर्थः। धर्माधर्मास्तिकायजीवाजीवलोकालोकज्ञेयपदार्थान् अध्यवसानेन तत्परिछित्तिविकल्पैनात्मानं करोति, आत्मनः संबंधात करोतीत्यभिप्रायः । किं च यथा घटाकारपरिणतं ज्ञानं घट इत्युपचारेणोच्यते । तथा धर्मास्तिकायादिशेयपदार्थविषये धर्मोऽयमित्यादि योऽसौ परिछित्तिरूपो विकल्पः सोप्युपचारेण धर्मास्तिका- यादिर्भण्यते । कथं : इति चेत् धर्मास्तिकायादिविषयत्वात् । स्वस्थभावच्युतोभूत्वा यदा धर्मास्तिकायोयमि- त्यादिविकल्पं करोति तदा तस्मिन् विकल्पे कृते सति धर्मास्तिकायादिरप्युपचारेण कृतो भवति इति । अथ निश्चयेन परद्रव्याबिन्नोऽपि यस्य मोहस्य प्रभावात् आत्मानं परद्रव्ये योजयति स मोहो येषां नास्ति त एव तपोधना इति प्रकाशयति- आत्मख्याति:-यथायमेव क्रियागर्भहिंसाध्यवसानेन हिंसक, इतराध्यवसानरितरं च; अस्मात्मानं कुर्यात, तथा विपच्यमाननारकाध्यवसानेन नारकं, विपच्यमानतिर्यगध्यवसानेन तियेचं, विपन्यमानमनु- ष्याध्यवसानेन मनुष्यं, विपच्यमानदेवाध्यवसानेन देवं, विपच्यमानसुखादिपुण्याध्यवसानेन पुण्यं, विप- 'ध्यमानदुःखादिपापाध्यवसानेन पापमात्मानं कुर्यात् । तथैव च ज्ञायमानधर्माध्यवसानेन धर्म, झायमाना- लोकाकाशाध्यवसायेनालोकाकाशमात्मानं कुर्यात् । विश्वाद्विभक्तोऽपि हि यत्प्रभावादात्मानमात्मा विदधाति विश्वं । मोहेककंदोध्यवसाय एप नास्तीह येषां यतयस्त एच ॥१६॥ एदाणि णत्यि जेसि अन्झवसाणाणि एवमादीणि । ते असुहेण सुहेण य कम्मेण मुणी ण लिप्पति ॥२९३।। एतानि न संति येषामध्यवसानान्येवमादीनि । तेऽशुभेन शुभेन वा कर्मणा मुनयो न लिप्यति ॥२९॥ तात्पर्यवत्तिा-एदाणि णस्थि जेसि अज्झवसाणाणि एवमादीणि एतान्येवमादीनि पूर्वो- . कानि शुभाशुभाध्यवसानानि कर्मबंधनिमित्तभूतानि न संति येपां ते असुहेण सुहेण य कम्मेण मुणी ण लिप्पंति त एव मुनीश्वराः शुभाशुभकर्मणा न लिप्यते । किं च विस्तरः शुद्धात्मसम्यक्त्रद्वानज्ञा- नानुचरणरूपं निश्चयरतत्रयलक्षणं भेदविज्ञानं यदा न भवति तदाहं जीवान् हिनस्मीत्यादि हिंसाध्यवसानं नारकोहमित्यादि कर्मोदयाध्यवसानं, धर्मास्तिकायोयमित्यादि ज्ञेयपदार्थाध्यवसानं च निर्विकल्पशुद्धात्मनः सकाशाद्भिन्नं जानातीति । तदा जानन् हिंसाध्यवसानविकल्पेन सहात्मानमभेदेन श्रद्दधाति जानाति अनु- चरतिच, ततो मिथ्यादृष्टिर्भवति मिथ्याज्ञानी भवति मिथ्याचारित्री भवति । ततःकर्मबंधो भवतीति भावार्थः। कियंतं कालं परमावानात्मनि योजयतीति चेत्- आत्मख्यातिः-एतानि किल यानि त्रिविधान्यध्यवसानानि समस्तान्यपि शुभाशुभकर्मबंधनि- मित्तानि स्वयमज्ञानादिरूपत्वात् । तथा हि यदिदं हिनस्मीत्यायध्यवसानं तत्वज्ञानमयत्वेन आत्मनः सदहेतु- फाप्यैकक्रियस्य रागद्वेषविपाकमयीना हननादिक्रियाणां च विशेषाज्ञानेन विविक्तात्माऽज्ञानादस्ति तावदज्ञानं विविक्तात्माऽदर्शनादस्ति च मिध्यादर्शनं, विविक्तात्मानाचरणादस्ति चाचारित्रं । यत्पुनरेष धर्मो ज्ञायत १ अज्ञानादर्शनाचारित्रसंज्ञकानि ।

·समयप्राभृतं । १४१ इत्यायध्यवसानं तदप्यज्ञानमयत्वेनात्मनः सदहेतुकज्ञानेकरूपस्य ज्ञेयमयानां धर्मादिरूपाणां च विशेषा- ज्ञानेन विविक्तात्माऽज्ञानादस्ति तावदज्ञानं विविक्तात्मादर्शनादस्ति च मिथ्यादर्शनं विविक्तात्मानाचरणाद- ति चाचारित्रं । ततो बंधनिमित्तान्येवैतानि समस्तान्यध्यवसानानि । येपामैवेतानि न विद्यते त एव मुनि- कुंजराः । केचन सदहेतुकज्ञप्त्यैकक्रिय सदहेतुकज्ञायकैकभावं सदहेतुकज्ञानकरूपं च विविक्तात्मानं जानंतः सम्यक्पश्यतोऽनुचरंतश्च स्वच्छस्वच्छदोद्यदमंदांतोतिपोऽत्यंतमज्ञानादिरूपत्वाभावात् शुभेनाशु- भेन वा कर्मणाखल न लिप्येरन् । जो संकप्पवियप्पो ता कम्मं कुणद असुहसुहजणयं । अप्पसरूवा रिद्धी जाय ण हियए परिप्फुरद ॥२९॥ यावत्संकल्पविकल्पौ तावत्कर्म करोत्यशुमशुभजनक । आत्मखरूपा ऋद्धिः यावत् न हृदये परिस्फुरति ॥२९॥ तात्पर्यहतिः-यावत्कालं वहिर्थिपये देहपुत्रकलत्रादौ ममेतिरूपं संकल्पं करोति अभ्यंतरे हर्ष- बिरादरूपं विकल्यं च करोति तावत्कालमनंतज्ञानादिसमृद्धिरूपमात्मानं हृदये न जानाति । यावत्कालमि- त्यंभूत आत्मा हृदये न परिस्फुरति, तावत्कालं शुभाशुभजनकं कर्म करोतीत्यर्थः । अथाध्यवसानत्य नाममालामाह- बुद्धी ववसाओविय अज्झवसाणं मदीय विण्णाणं । इकटमेव सवं चित्तं भावोय परिणामो ॥२९५॥ घुदियवसायोऽपि वा अध्यवसानं मतिश्च विज्ञानं । एकार्यमेव सर्व चित्तं भावश्च परिणामः ॥२९५॥ तात्पर्यवृत्तिः-बोधनं बुद्धिः, व्यवसानं व्यवसायः, अध्यवसानमध्यवसायः, मननं पर्यालोचन मतिथ, विज्ञायते अनेनेति विज्ञानं, चिंतनं चित्तं, भवनं भावः, परिणमनं परिणामः, इति शब्दभेदेऽपिनार्थ- भेदः किं तु सर्वोऽपि.समभिरूढनयापक्षयाऽभ्यवसानार्थ एव । कथं ! इति चेत् यथेंद्र सक्रः पुरंदर इति। एवं व्रतः पुण्यं अवतः पापमिति कथनन सूत्रद्वयं पूर्वमेव व्याख्यातं तस्यैव सूत्रस्य विशेषविवरणाथै बाह्य पानु रागामध्ययसानकारणं रागाद्यध्यक्सानं तु बंधकारणमिति कथनमुख्यत्वने त्रयोदश गाथा गताः, इति समुदायेन पंचदशसूत्रेश्चतुर्थस्थलं समाप्त । अतः परमभेदरत्नत्रयात्मकनिर्विकल्पसमाधिरूपेण निधयनयेन विकल्पात्मकव्यवहारनयों हि बा- ध्यत इति कथनमुख्यत्वेनं गाथाषट्कपर्यंत व्याख्यानं करोति- आत्मख्याति:-स्वपरयोरांवत्रके सति जीवस्योध्यवसितिमात्रमध्यवसानं । तदेव च बोधनमात्रत्वा- बुद्धिः । व्यवसानमात्रत्वात् व्ययसायः । मननमात्रत्वान्मतिज्ञानं । चेतनामात्रत्वाञ्चित्तं । चितोभवनमात्रत्वाद् भावः। चितः परिणमनमानत्वात् परिणामः । सर्वत्राध्ययसानमेत्रमाग्विलं त्याज्यं यदुक्तं जिनः तन्मन्ये व्यवहार एव निखिलोप्यन्याश्रयस्याजितः । सम्यनिश्चयगकमेव तदमी निष्कंपमाक्रम्य किं शुद्धज्ञानघने महिन्नि न निजे वनंति संतो धृति ॥१६॥ एवं ववहारणओ पडिसिद्धो जाण णिच्छयणयेण । णिच्छयणयसल्लीणा मुणिणो पावंति णिव्वाणं ॥२९॥ १ नेयमात्मात्याती गाथा नात भारमल्यातिव्याल्यतस्याः । २ निश्चितिरित्यर्थः ।

·१४२ सनातनजैनग्रंथमालायां- एवं व्यवहारनयः प्रतिपिद्धो जानीहि निश्चयनयेन । निश्चयनयसंलीना मुनिनः प्राप्नुवंति निर्वाणं ॥२९६॥ तात्पर्यत्ति:--एवं बवहारणो पडिसिद्धी जाण णिच्छयणयेण एवं पूर्वोक्तप्रकारेण परगन्याश्रितत्वाद् व्यवहारनयः प्रतिषिद्ध इति जानीहि । केन ! कर्तृभूतेन शुद्धात्मद्रव्याश्रितनिश्चयनयेन। कस्मात् : णिच्छयणयसल्लीणा मुणिणो परिति णिचाणं निश्चयनयमालीना आश्रिताः स्थिताः संतो मुनयो निर्वाणं लभते यतः कारणादिति । किं च यद्यपि प्राथमिकापेक्षया प्रारंभप्रस्तावे सविकल्पावस्थायां निश्चयसाधकत्वाद् व्यवहारनयः सप्रयोजनस्तथापि विशुद्धज्ञानदर्शनलक्षणे शुद्धात्मनि स्थितानां निष्प्रयोजन इति भावार्थः । कथं निष्प्रयोजनः । इति चेत् कर्ममिरमुच्यमानेनाभव्येनाप्याश्रियमाणत्वात् । आत्मख्याति:--आत्माश्रितो निश्चयनयः, पराश्रितो व्यवहारनयः । तत्रवं निश्चयनयेन पराश्रित समस्तमध्यवसानं बंधहेतुत्वेन मुमुक्षोः प्रतिपेषयता व्यवहारनय एव किल प्रतिषिद्धः, तस्यापि पराश्रितत्वा- विशेषात् । प्रतिषेध्य एवं चाय, आत्माश्रितनिश्चयनयाश्रितानामेव मुच्यमानत्वात् , पराश्रितव्यवहारनयस्यैका- तेनामुच्यमानेनाभव्येनाश्रियमाणत्वाच । कथमभव्येनाप्रियते व्यवहारनयः ? इति चेत् वदसमिदी गुत्तीओ सीलतवं जिणवरेहि पण्णत्तं । कुब्बतोवि अभविओ अण्णाणी मिच्छदिट्रीय ॥२९७॥ अतसमितिगुप्तयः शीलतपो जिनवरैः प्रज्ञप्तं । कुर्वन्नप्यभन्योऽज्ञानी मिथ्यारष्टिस्तु ।।२९७॥ वास्पर्यवृत्तिः-बदसमिदी गुत्तीओ सौलतवं जिणवरेडि परिकहिदै व्रतसमितिगुप्तिशील तपश्चरणादिकं जिनवरैः प्रज्ञप्तं कथितं कुव्वंतोचि अभचो अण्णाणी मिच्छदिहीओ मंदमिथ्यात्वम- दकषायोदये सति कुर्वनप्यभन्यो जीवस्त्वज्ञानी भवति मिध्यादृष्टिश्च भवति । कस्मात् ! इति चेत् मिथ्यात्वा दिसप्तप्रकृत्युपशमक्षयोपशमक्षयाभावात् शुद्धात्मोपादेयश्रद्धानाभावात् । इति अथ तस्यैकादशांगश्रुतज्ञानमस्ति कथमज्ञानी ! इति चेत् आत्मरुतातिः-शीलतपःपरिपूर्ण त्रिगुप्तिपंचसमितिपरिकलितमहिंसादिपंचमहाव्रतरूपं, व्यवहार- चारित्रं,अभव्योऽपि कुर्यात् तथापिस निश्चारित्रोऽज्ञानी मिथ्यादृष्टिरेव निश्चयचारित्रहेतुभूतज्ञानश्रद्धाशून्यत्वात्। तस्यैकादशांगज्ञानमस्ति ! इति चेत् मोक्खं असदहंतो अभवियसत्तो दु जो अधीएज । पाठो ण करेदि गुणं असद्दहंतस्स गाणं तु ॥२९॥ मोक्षमश्रधानोऽभव्यसत्वस्तु योधीयीत । पाठो न करोति गुणमश्रधानस्य ज्ञानं तु ॥२९८॥ तात्पर्यवृत्तिा-मोक्खं असदहतो अभविय सचोदु जो अधीयेज्ज मोक्षमश्रद्दधानः सन्नम- व्यजीवो यद्यपि ख्यातिपूजालाभार्थमेकादशांगश्रुताध्ययनं कुर्यात् पागे ण करेदि गुणं तथापि तस्य शास्त्रपाठः शुद्धात्मपरिज्ञानरूपं गुणं न करोति किंकुर्वतस्तस्य ! असहहंतस्य णाणं तु अश्रद्दधतोऽरोच मानस्य । किं ! ज्ञानं । कोऽर्थः ! शुद्धात्मसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपेण निर्विकल्पसमाधिना प्राप्यं गम्यं पिच्छयणयासिदा पुण पाठायमात्मरख्याती।

·. समयप्रामृतं । १४३ शुद्धात्मखरूपमिति । कस्मान श्रद्धत्ते ! दर्शनचारित्रमोहनीयोपशमक्षयोपशमक्षयाभावात् । तदपि कस्मात् ! अभव्यत्वादिति भावार्थः। अथ तस्य पुण्यरूपधर्मादिश्रद्धानमस्तीति चेत्- आत्मख्यातिः--मोक्षं हि न तावदभव्यः श्रद्धत्त शुद्धज्ञानमयात्मज्ञानशून्यत्वात् । ततो ज्ञानमपि नासी श्रद्धत्ते, ज्ञानमश्रद्दधानचाचाराद्यैकादशांगं श्रुतमधीयानोऽपि श्रुताध्ययनगुणाभावान ज्ञानी स्यान् स किल गुणः श्रुताध्ययनस्य यद्विविक्तवस्तुभूतज्ञानमयात्मज्ञानं तच्च विविक्तवस्तुभूतं ज्ञानमश्रद्दधानस्याभव्यस्य श्रुताध्ययनेन न विधातुं शक्येत ततस्तस्य तद्गुणाभावः, ततश्च ज्ञानश्रद्धानाभावात् सोऽज्ञानीति प्रतिनियतः। तस्य धर्मश्रद्धानमस्तीति चत्- सद्दहदिय पत्तयदिय रोचेदिय तह पुणोवि फासेदि। धम्म भोगणिमित्तं णह सो कम्मक्खयणिमित्तं ॥२९९॥ श्रद्दधाति प्रत्येति च रोचयति तथा पुनश्च स्पृशति । धर्म भोगनिमित्तं न खलु स कर्मक्षयनिमित्तं ॥२९९॥ तात्पर्यवृत्तिः-सद्दहदि श्रद्धत्ते च पत्तेदिय ज्ञानरूपेण प्रत्येति च प्रतीति परिच्छितिं करोति रोचेदिय विशेपथ्रद्धानरूपेण रोचते च तह पुणोवि फासदिय तथा पुनःस्पृशति च अनुष्ठानरूपेण कं: धम्म भोगणिपि अहमिंद्रादिपदवीकारणत्वादिति मत्वा भोगाकांक्षारूपेण पुण्यरूपं धर्म ण हु सो कम्मक्खयणिमिचं नच कर्मक्षयनिमित्तं शुद्धात्मसंवित्तिलक्षणं निश्चयधर्ममिति । अय कीदृशी ती प्रतिपेयप्रतिपेवको व्यवहारनिश्चयनयाविति चेत्- आत्मख्यातिः-अभन्यो हि नित्यकर्मफलचेतनारूपं वस्तु श्रद्धत्ते, नित्यज्ञानचेतनामात्रं न तु अदचे नित्यमेव भेदविज्ञानानहत्वात् । ततः स कर्ममाक्षनिमित्तं ज्ञानमात्रं भूतार्थ धर्म न श्रद्धते भोगनिमित्तं शुभकर्ममात्रमभूनार्थमेव श्रद्धत्ते । तत एवासी, अभूतार्थधर्मश्रद्धानप्रत्ययनरोचनस्पर्शनपरितनप्रैवेय- कभोगमात्रमास्कंदन पुनः कदाचनापि विमुन्यते ततोऽस्य भूतार्थधर्मश्रद्धानाभावात्, श्रद्धानमपि नास्ति एवं सति नु निश्चयनयस्य व्यवहारनयप्रतिपयो युज्यत एव । कादशी प्रतिपथ्यप्रतिषेधको व्यवहारनिश्चयनयाचिति चत्- आयारादीणाणं जीवादीदंसणं च विष्णेयं । छज्जीवाणं रक्खा भणदि चरित्तं तु ववहारो ॥३०॥ आदा खु मज्झणाणे आदा मे देसणे चरित्ते य । आदा पञ्चक्खाणे आदा मे संवरे जोगे ॥३०॥ आचारादिक्षानं जीवादिदर्शनं च विज्ञेयं । पदनीवानां रक्षा भणति चरित्रं तु व्यवहारः ॥३०॥ आत्मा खलु मम ज्ञानमात्मा मे दर्शनं चरित्रं च । आत्मा प्रत्याख्यानं आत्मा मे संवरो योगः ॥३०॥ तात्पर्यवृत्तिः-आयारादीणाण भाचारसूत्रकृतमित्यादि एकादशांगशम्दशास्त्रज्ञानस्याश्रयत्वात्कारण- त्या व्यवहारेण शानं भवति । जीवादी देसणं च विण्णेयं जीवादिनवपदार्थः श्रद्धानविषयः सम्य- मात्मनस्याती उजीवाणं व तहा इति पाठः।

·- १४४ सनातनजनग्रंथमाला- क्वाश्रयत्वानिमित्तत्वाद् व्यवहारेण सम्यक्त्वं भवति । छज्जीवाणं रक्खा भणति चरितं तु ववहारो . षद्जीवनिकायरक्षा चारित्राश्रयत्वात्, हेतुत्वाद् व्यवहारेण चारित्रं भवति एवं पराश्रितत्वेन व्यवहारमोक्ष- मार्गः प्रोक्त इति । आदा खु मज्झ णाणे स्वशुद्धात्मा ज्ञानस्याश्रयत्वानिमित्तत्वान्निश्चयनयेन मम सम्यग्ज्ञानं भवति । भादा मे दसणे शुद्धात्मा सम्यग्दर्शनस्याश्रयत्वात् कारणत्वात् निश्चयेन सम्यग्दर्शनं भवति चरित्तेय शुद्धात्मा चारित्रस्याश्रयत्वाद्धेतुत्वात् निश्चयेन सम्यक्चारित्रं भवति आदा पञ्चक्खाणे शुद्धामा रागादि- परित्यागलक्षणस्याप्रत्याख्यानस्याश्रयत्वात्कारणत्वात् निश्चयेन प्रत्याख्यानं भवति ।। आदा मे संवरे शुद्धात्मा स्वरूपोपलब्धिवलेन हर्पविषादादिनिरोधलक्षणसंवरस्याश्रयत्वान्निश्चयेन संवरोभवति जोगे शुभाशुभचिंतानिरोधलक्षणपरमध्यनिशब्दवाच्ययोगस्याश्रयत्वाद्धेतुत्वात् परमयोगो भवतीति शुद्धात्माश्रितत्वन निश्चयमोक्षमार्गो ज्ञातव्यः । एवं व्यवहारनिश्चयमोक्षमार्गस्वरूपं कथितं तत्र निश्चयः प्रतिपेधको भवति, व्यवहारस्तु प्रतिषेध्य इति । कस्मादिति चेत् निश्चयमोक्षमार्गे स्थितानां नियमेन मोक्षो भवति व्यवहारमो- क्षमार्गे स्थितानां तु न भवति च। कथं न भवति इति चेत् यदि मिथ्यात्वादिसप्तप्रकृत्युपशमक्षयोपशमक्ष- यात्सकाशाच्छुद्धात्मानमुपादेयं कृत्वा वर्तते तदा मोक्षो भवति । यदि पुनः सप्तप्रकृत्युपशमाद्यभावे शुद्धात्मानमुपादेयं कृत्वा न वर्तते तदा मोक्षो न भवति । तदपि कस्मात् ! सप्तप्रकृत्युपशमाद्यभावे सति, अनंतज्ञानादिगुणखरूपमात्मानमुपादेयं कृत्वा न वर्तते न श्रद्धत्ते यतः कारणात् । यस्तु तादृशमात्मानमु- पादेयं श्रद्धचे तस्य सप्तप्रकृत्युपशमादिकं विद्यते स तु भव्यो भवति । यस्य पुनः पूर्वोक्तशुद्धात्मस्वरूपमुपादेयं नास्ति तस्य सप्तप्रकृत्युपशमादिकं न विद्यते इति ज्ञातव्यं । मिध्यादृष्टिरसौ तेन कारणेनाभन्यजीवस्य मिथ्यात्वादिसप्तप्रकृत्युपशमादिकं कदाचिदपि न संभवति इति भावार्थः । किं च निर्विकल्पसमाधिरूप- निश्चये स्थित्वा व्यवहारस्त्याज्यः, किं तु तस्यास्त्रिगुप्तावस्थायां व्यवहारः स्वयमेव नास्तीति तात्पर्यार्थः। एवं निश्चयनयेन व्यवहारः प्रतिषिद्ध इति कथनरूपेण पट्सूत्रैः पंचमं स्थलं गतं । अथाहारविपये सरसविरसमानापमानादिचिंतारूपरागद्वेपकारणाभावादाहारग्रहणकृतो ज्ञानिनां बंधी नास्ति, इति कथयति- आत्मख्याति:-आचारादिशब्दश्नुतं ज्ञानस्याश्रयभूतत्वात् ज्ञानं, जीवादयो नवपदार्था दर्शन- स्याश्रयत्वाद्दर्शनं, पट्जीवनिकायश्चारित्रस्याश्रयत्वात् चारित्रं, व्यवहारः । शुद्ध आत्मा ज्ञानाश्रयत्वाद्ज्ञावं, शुद्ध आत्मा दर्शनाश्रयत्वाद्दर्शनं, शुद्ध आत्मा चारित्राश्रयत्वाचारित्रमिति निश्चयः । तत्राचारादीनां ज्ञाना- श्रयत्वस्यानैकांतिकत्वाद् व्यवहारनयः प्रतिपेभ्यः । निश्चयनयस्तु शुद्धस्यात्मनो ज्ञानाद्याश्रयत्वस्यैकांतिक- त्वात् तत्प्रतिषेधकः । तथाहि- नाचारादिशब्दश्रुतं, एकांतेन ज्ञानस्याश्रयः, तत्सद्भावेष्यभव्यानां शुद्धात्मा- भावेन ज्ञानस्यामावात् । न जीवादयः पदार्था दर्शनस्याश्रयाः तत्सद्भावेप्यभन्यानां शुद्धात्माभावन दर्शन- स्याभावात् । न षट्जीवनिकायः चारित्रस्याश्रयस्तत्सद्भावेप्यभन्यानां शुद्धात्माभावेन चारित्रस्याभावात् । शुद्ध आत्मैव ज्ञानस्याश्रयः, आचारादिशब्दश्रुतसद्भावेऽसद्भावे वा तत्सद्भावेनैव ज्ञानस्य सद्भावात् । शुद्ध आत्मैव दर्शनस्याश्रयः, जीवादिपदार्थसद्भावेऽसद्भावे वा तत्सद्भावेनैव दर्शनस्य सद्भावात् । शुद्ध आत्मैव चारित्रस्याश्रयः षड्जीवनिकायसद्भावेऽसद्धावे वा तत्सद्भावेनैव चारित्रस्य सद्भावात् । रागादयो बंधनिदानमुक्तास्ते शुद्धचिन्मात्रमहोऽतिरिक्ताः आत्मा परो वा किमु तन्निमित्तमिति प्रणुन्ना पुनरेवमाहुः ॥१८॥ आधाकम्मादीया पुग्गलदव्वस्स जे इमे दोसा । कह ते कुम्वदि णाणी परदव्वगुणा हु जे णिचं ॥३०२।। - ·. समयप्रामृतं । आधाकम्मादीया पुग्गलदव्वस्स जे इमे दोसा। कहमणुमण्णदि अण्णेण कीरमाणा परस्स गुणा ॥३०३।। आघाफमायाः पदलद्रव्यस्य ये इमे दोपाः । कथं तान करोति ज्ञानी परद्रव्यगुणाः खलु ये नित्यं ॥३०२।। आषाकर्माद्याः पुद्गलद्रव्यस्य ये इमे दोपाः । कथमनुमन्यते अन्येन क्रियमाणाः परस्य गुणाः ॥३०॥ तात्पर्यवृतिः- स्वयं पाकेनोत्पन्न आहार आधाकर्मशब्देनोच्यते तत्प्रभृतिव्याख्यानं करोति-आ- धाकर्माद्या ये इमे दोषाः, कथंभूताः शुद्धात्मनः सकाशात्परस्याभिन्नस्याहाररूपपुद्गलद्रव्यस्य गुणाः । पुन- रपि कथंभूताः ! तस्यवाहारपद्गलस्य पचनपाचनादिक्रियारूपाः तानिश्चयेन कथं करोतीति ज्ञानीति प्रथम- गाधार्यः । अनुमादयति वा कथामिति द्वितीयगाथार्थः परेणगृहस्थेन क्रियमाणान् , न कथमपि। कस्मात् : निर्विकल्पसमाधी सति आहारविषयमनोवचनकायकृतकारितानुमननाभावात् इत्याधाकर्मव्याख्यानरूपेणं गाथाद्वयं गतं । आहारमहणात्पूर्व तस्य पात्रस्य निमित्तं यत्किमप्यशनपानादिकं कृतं सदीपदेशिकं भण्यते तेना- पदशिकन सह तदेवाधाकर्म पुनरपि गाथायेन कथ्यते आघाकम्म उद्देसियं च पोग्गलमयं इमं दव्वं । कह तं मम होदि कदं जं णिचमचेदणं वुत्तं ॥३०॥ ओघाकम्म उद्दोसियं च पोग्गलमयं इमं दव्वं । कह तं मम कारविदं जं णिचमचेदणं वुत्तं ॥३०॥ आधाकमोपदेशिकं च पुद्गलमयमेतद्रव्यं । फयं तन्मम भवति कृतं यन्नित्यमचेतनमुक्तं ॥३०॥ थापाकौपदशिकं च पुद्गलमयमेतदव्यं । फयं तन्मम पारितं यन्नित्यपचेतनमुक्तं ॥३०५॥ तात्पर्यवृधिः- यदिदमाहारकपुद्गलद्रव्यमाधाकर्मरूपमापदेशिकं च चेतनशुद्धात्मद्रव्यपृथक्त्वेन नित्यमेवाचतनं भणितं तत्कयं मया कृतं भवति कारितं वा कथं भवति ! न कथमपि । कस्माद्धेतोः ! नि- थपरतत्रयलक्षणभेदज्ञाने सति आहारविषये मनोवचनकायकृतकारितानुमानाभावात् । इत्यौपदेशिकव्या- ख्याननुग्न्यत्वेन च गाथाद्वयं गतं । अयमत्रागिप्रायः पचापूर्व संप्रतिकाले वा योग्याहारादिविषये गनोवचनकायकृतकारितानुमतरूपै- नवनिर्विकटयः शुद्धास्तपां परकृताहारादिविषये बंधो नास्ति यदि पुनः परकीयपारिणामेन बंधो भवति तर्हि कापि काल निर्वाणं नास्ति । तथा चोक्तं । णायकोडिकम्ममुद्रो पच्छापुरदाय संपदियकाले । परसुहदुक्वणिमित्तं वझदि जदि णत्थि णिव्वाणं ।। एवं शानिनामाहारग्रहणकृतो बंधो नास्तीति व्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयेन पष्टस्थलं गतं । अथ रागादयः किल कर्मबंधकारणं भणिताः, तेषां पुनः किं कारणं ? इति पृष्ठे प्रत्युत्तरमाह- १ एतद्रायांतगाथाचतुष्टयगत स्थल नोपलब्धमात्मख्याता 1 स्थलांतरें प्रतियुग्मांतगाथाद्वयमुलब्ध तयं तव विसतिप्यते, आत्मच्याती।

·• १४ . दु . सनातनजैनग्रंथमालाया- जह फलियमणि विसुद्धो ण सयं परिणमदिरागमादीहि । राइजदि अण्णेहिं दु सो रत्तादियेहिं दव्वेहि ॥३.६॥ एवं णाणी सुद्धोण सयं परिणमदि रागमादीहि । राइबदि अण्णेहि सो रागादीहिं दोसेहि.॥३०७॥ यथा स्फटिकमणिः शुद्धो न खयं परिणमते रागाथैः । रज्यतेऽन्येस्तु स रक्तादिभिर्देव्यैः ॥३०६॥ एवं ज्ञानी शुद्धो न स्वयं परिणमते रागाथैः । रज्यतेऽन्यैस्तु स रागादिभिदोपैः ॥३०७॥ तात्पर्यवृत्तिः -यथा स्फटिकमाणविशुद्धो बहिरुपाधि विना स्वयं रागादिभावन न परिणमात प. श्चात् स एव रज्यते, कै? जपापुष्पादिबहिर्भूतान्यद्रव्यैरिति दृष्टांतो गतः । एवमनेन दृष्टांतेन ज्ञानी शुद्धो- भवन् स्वयं निरुपाधिचिच्चमत्कारखभावेन कृत्वा जपापुष्पस्थानीयकर्मोदयरूपपरोपाधि विना रागादिविभा- जैन परिणमति पश्चात्सहजस्वच्छभावच्युतः सन् स एव रज्यते, कैः ! कर्मोदयानिमित्तैरागादिदोषः परिणा- मैरिति तेन ज्ञायते कर्मोदयजनिता रागादयो न तु ज्ञानिजीवजनिता इति दार्टीतो गतः। एवं चिदानंदैकलक्षणं स्वस्थभावं जानन ज्ञानी रागादीन करोति ततो नवतररागायुत्पत्तिकारणभूत- कर्मणां कर्ता न भवतीति कथयति- आत्मख्याति:-यथा खल केवलः स्फटिकोपला परिणामखमावत्वे सत्यपि खस्य शुद्धस्वभाव- त्वेन रागादिनिमित्तत्वाभावात् रागादिभिः स्वयं न परिणमते, परद्रव्येणैव स्वयं रागादिमावापन्नतया स्वस्य रागादिनिमित्तभूतेन शुद्धस्वभावात्प्रच्यवमान एव रागादिभिः परिणम्यते । तथा केवलः किलात्मा परिणाम- स्वभावत्वे सत्यपि स्वस्य शुद्धस्वभावत्वेन रागादिनिमित्तत्वाभावात् रागादिभिः स्वयं न परिणमते परद्रव्येणैव स्वयं रागादिभावापन्नतया स्वस्य रागादिनिमित्तभूतेन शुद्धस्वभावाव्यच्यवमान एव रागादिभिः परिणम्येत, इति तावद्वस्तुस्वभावः। न जातु रागादिनिमित्तभावमात्मात्मनो याति यथार्ककांतः तस्मिन्निमित्तं परसंग एच वस्तुस्वभावोयमुदेति तावत् । १६९ । इति वस्तुस्वभावं स्वं ज्ञानी जानाति तेन सः रागादीनात्मनः कुर्वन्नातो भवति कारकः ॥ १७० ॥ णवि रागदोसमोहं कुव्वदि णाणी कसायभावं वा। सयमप्पणो ण सो तेण कारगो तेसि भावाणं ॥३०॥ नापि रागद्वेषमोहं करोति ज्ञानी कपायभावं वा। स्वयमेवात्मनो न स तेन कारकस्तेषां भावानां ॥३०८ तात्पर्यवृत्तिः-णवि रागदोसमोहं कुन्वदि गाणी कसायभावं वा ज्ञानी न करोति । कान् ! रागादिदोषरहितशुद्धांत्मस्वभावात्पथग्भूतान् रागद्वेषमोहान् क्रोधादिकषायभावं वा । कथं न करोति, सयं स्वयं शुद्धात्मभावेन कर्मोदयसहकारिकारंणं विना । कस्य संबंधित्वेन ? अप्पणो आत्मनः ण सो तेण कारगो तेसिं भावाणं तेन कारणेन स तत्त्वज्ञानी तेषां रागादिभावानां कर्ता न भवतीति .: अज्ञानी जीवः शुद्धस्वभावमात्मानमजानन् रागादीन् करोति जतः स भावरागादिजनकनवतरकर्मणां कर्ता भवतीत्युपदिशति-- ·समयप्रामृतं। आत्मख्याति:-यथोकवस्तुस्वभावं जानन ज्ञानी शुद्धस्वभावादेव न प्रच्यवते, ततो रागद्वेषमो- हादिमावैः स्वयं न परिणमते न परेणाफि परिणम्यते, ततष्टंकोत्कीर्णकनायकस्वभावो ज्ञानी रागद्वेषमोहा- दिभावानामकतैवेति नियमः। इति वस्तुस्वभावं स्वं नाज्ञानी वेत्ति तेन.सः । रागादीनात्मनः कुर्यादतो भवति कारकः ॥ १७१ ॥ रागप्रिय दोसहिय कसायकम्मेसु चेव जे भावा। तेहिं दु परिणममाणो रायादी बंधदि पुणोवि ॥३०॥ रागे दोषे च कषायकर्मसु चैव ये भावाः । वैस्तु परिणममानो रागादीन् वध्नाति पुनरपि ॥३०९।। सात्पर्यवृत्तिा-रागझिय दोसझिय कसायकम्मसु चैव मे भावा रागद्वेषकषायरूपी दव्यकर्मण्युदयागते सति स्वस्थभावच्युतस्य तदुदयनिमित्चन के जीवगतरागादिभावाः परिणामा भवति । तेहिंदु परिणममाणो रागादी बंधदि पुणोवि तैः कृत्वा रागादिरहमित्यभेदेनाहमिति प्रत्ययेन कृत्वा परिणमन् सन् पुनरफि माविरागादिपरिणामोत्पादकानि द्रव्यकर्माणि बानाति ततस्तेषां रागादीनामज्ञानी जीवः कर्ता भवतीति । तमेवार्थ दृढयति- आत्मख्याति:-यथोक्तं वस्तुस्वभावमजानस्त्वज्ञानी शुद्धस्वभावादासंसारं प्रच्युत एव । ततः कर्म- विपाकप्रभवैरागद्वेषमोहादिभावैः परिणममानोऽज्ञानी रागद्वेषमोहादिभावाना कर्ता भवन् बध्यत एवेति प्रतिनियमः । ततः स्थितमतत्- रागझिय दोसनिय कसायकम्मेसु चेव जे भावा । ते मम दु परिणमंतो रागादी बंधदे चेदा ॥३१॥ रागे च दोषे च कषायकर्मसु चैव ये भावाः । तन्मम तु परिणममानो रागादीन् वध्नाति चेतविता ॥३१॥ तात्पर्यत्तिर-पूर्वप्रथायामहं रागादीत्यभेदन परिणमन् सन् तानि रागादिभावोत्पादकानि नवत- रद्रव्यकर्माणि बध्नातीयुक्त। अत्र तु शुद्धात्मभावनारहितत्वेन मदीयोरागः इति संबंधन परिणमन् सन् तानि नवतरद्रव्यकर्माणि बध्नाति, इति विशेषः । किं च विस्तर-यत्र मोहरागद्वेषा व्याख्यायंते तत्र मोह- शब्देन दर्शनमोह, मिथ्यात्वादिजनक इति. ज्ञातव्यं । रागद्वेषशद्धन तु क्रोधादिकषायोत्पादकश्चरित्रमोहो ज्ञातव्यः । अत्राह शिष्यः-मोहशब्देन तु मिथ्यात्वादिजनको दर्शनमाहो भवतु दोषो नास्ति द्वेषशब्देन चारित्रमोह, इति कथं भण्यते.! इति पूर्वपक्षे परिहार ददाति-कषायवदनीयाभिधानचारित्रमोहमध्ये कोध- मानौ द्वेषांगौ द्वेषोत्पादकत्वात, मायालोमौ रागांगौ रागजनकत्वात, नोकषायवेदनीयसंज्ञाचारित्रमोह- मध्ये स्त्रीपुनपुंसकवेदत्रयहास्यरतयः पंच नोकषायाः. रामांगा रागोत्पादकत्वात् इत्यनेनाभिप्रायेण मोह- शब्देन दर्शनमोहो मिथ्यात्वं भण्यते रागद्वेषमोहशब्देन पुनश्चारित्रमोह इति.सर्वत्र ज्ञातव्यं एवं कर्मबंधकारणं रागादयः, रागादीनां च कारणं निश्चयेन कर्मोदयो न च ज्ञानी जीव इति व्याख्यानमुख्यत्वेन सप्तमस्थले गाथापंचकंगत। अथ कथं सम्यग्ज्ञानी जीवो रागादीनामकारक इति पृष्टे प्रत्युत्तरमाह- प्रविनियम इत्यपि पाठांतरं । २ बात्मख्याती तु हिंदु परिणममाणो इत्येव पास।

·सनातमजनग्रंथमालायां- ११८ आत्मख्याति:-य इमे किलाशानिनः पुद्गलकर्मनिमित्ता रागद्वपमोहादिपरिणामास्त एव भूयोराग वेषमोहादिपरिणामानिमित्तस्य पुद्गलकर्मणो बंधहेतुरिति । कथमात्मा रागादीनामकारकः । इति चेत्-. अपंडिकमणं दुविहं अपञ्चक्खाणं तहेव विण्णेयं । एदेणुवदेसेण दु अकारगो वण्णिदो चेदा ॥३१॥ अपडिकमणं दुविहं दब्वे भावे अपञ्चखाणंपि । एदेणुवदेसेण दु अकारगो वण्णिदो चेदा ॥३१२॥ जोवण पच्चक्खाणं अपडिकमणं च दव्वभावाणं । कुन्वदि आदा ताव दु कत्ता सो होदि णादब्वं॥३१३॥त्रिकलं अतिक्रमणं द्विविधमप्रत्याख्यानं तथैव विज्ञेयं । एतेनोपदेशेनाकारको वर्णितश्चेतयिता ॥३११॥ अप्रतिक्रमणं द्विविधं द्रव्ये भावे तथैवापत्याख्यान । ऐतेनोपदेशेनाकारको वर्णितश्चेतयिता ॥३१२॥ यापन प्रत्याख्यानमपतिक्रमणं च द्रव्यमावयोः । करोत्यात्मा तावन्तु कर्ता स भवति ज्ञातव्यः ॥३१॥ वात्सर्यत्तिः-अपडिकमणं दुविहं अपञ्चक्खाणं तहेव विणयं पूर्वानुमूतविषयानुभव- रागादिस्मरणरूपमप्रतिक्रमणं द्विविधं, भाविरागादिविपयाकांक्षारूपमप्रत्याख्यानमपि तथैव विविध एदेणु- घदेसेण दु अकारगो वण्णिदो चेदा एतेनोपदेशेन परमागमेन ज्ञायत किं ज्ञायते ? चेतयितात्मा हि द्विप्रकाराप्रतिक्रमणेन द्विप्रकाराप्रत्याख्यानेन च रहितत्वात् कर्मणामकर्ता भवतीति । अपडिकमणं दुवि ई दब्बे भावे अपचखाणंपि द्रव्यभावरूपेण प्रतिक्रमणं प्रत्याख्यानं च द्विविधं भवति एदेणुव- देसेणदु अकारगो बण्णिदो चेदा तदेव बंधकारणमित्युपदेश आगमः तेनोपदेशेन ज्ञायते, किं ज्ञायते ! द्रव्यभावरूपेणाप्रत्याख्यानेनाप्रतिक्रमणेन च परिणतः शुद्धात्मभावनाच्युतो योऽसावज्ञानी जीवः स कर्मणां कारकः। तद्विपरीतोऽज्ञानी चेतयिता पुनरकारक इति। तमेवार्थ दृढयति-जाव ण पञ्चक्खाणं यावत्कालं द्रव्यभावरूपं, निर्विकारस्वसंवित्तिलक्षणं प्रत्याख्यानं नास्ति अपडिकमणं तु दव्वभावाणं कुब्बदि यावत्काळ द्रव्यमावरूपमप्रतिक्रमणं च करोति आदा तावदु कत्ता सो होदि णादयो तावत्काल पर- भसमाघरभावात स चाज्ञानी जीवः कर्मणां कारको भवतीति ज्ञातव्यः । किं चाप्रतिक्रमणमप्रत्याख्यानं च कर्मणां कत, न च ज्ञानी जीवः । यदि स एव कर्ता भवति । तदा सर्वदैव कर्तृत्वमेव ।कस्मात् इति चेत् जविस्य सदैव विद्यमानत्वात् इति । अप्रतिक्रमणमप्रत्याख्यानं पुनरनियं रागादिविकल्परूपं, तच्च स्वस्थ- भावच्युतानां भवति न सर्वदैव । तेन किं सिद्धं ! यदा खस्थभावच्युतः सन् अप्रतिक्रमणाप्रत्याख्यानाभ्यां परिणमति तदा कर्मणां कारको भवति । खस्थभावे पुनरकारकः इति भावार्थः । एवमज्ञानिजीवपरिणति- रूपमप्रतिक्रमणमत्याख्यानं च बंधकारणं नच ज्ञानी जीवः इति व्याख्यानमुख्यत्वेनाष्टमस्थले गाथात्रयं गतं। अथ निर्विकल्पसमाधिरूपनिश्चयप्रतिक्रमणनिश्चयप्रत्याख्यानरहितानां जीवानां योऽसौ बंधो भणितः १ आत्मस्वाती नाव अपाडलमण अपचक्वाणि च दन्वभावाणं, इति पाठः। - ·समयप्रामृतं १४२ सच हेयस्याशेपस्य नारकादिदुःखस्य कारणत्वाद्धयः । तस्य बंधस्य विनाशार्थ विशेषभावनामाह- सहजशुद्धज्ञानानंदैकखभावोऽहं, निर्विकल्पोहं, उदीसीनाहं, निरंजननिजंशुद्धात्मसम्यक्श्रद्धान- ज्ञानानुष्ठानरूपनिश्चयरतत्रयात्मकनिर्विकल्यसमाधिसंजातवीतरागसहजानंदरूपसुखानुभूतिमात्रलक्षणेन ख- संवेदनज्ञानेन संवेद्यो गम्यः प्राप्यः, भरितावस्थोऽहं, राग-द्वेष-मोह-क्रोध-मान-माया-लोम-पंचें- द्रियविषयव्यापार, मनोवचनकायन्यापार-भावकर्म-द्रव्यकर्म-नोकर्म-ख्याति-पूजा-लाभ-दृष्टश्नुता- नुभूतभोगाकांक्षांरूपनिदानमायामिथ्याशल्यत्रयादिसर्वविभावपरिणामरहितः शून्योऽहं, जगत्रये कालत्रयेपि मनोवचनकायैः कृतकारितानुमतैश्च शुद्धनिश्चयेन, तथा सर्वे जीवाः इति निरंतरं मावना कर्तव्या। इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ पूर्वोक्तक्रमेण जह णाम कोवि पुरिसो इत्यादि मिथ्यादृष्टिसदृष्टिव्याख्यानरूपेण गाथादशकं । निश्चयहिंसाकथनरूपेण गाथासप्तकं, निश्चयेन रागादिविकल्प एव हिंसति कथनरूपेण सूत्रपटकं, अव्रतव्रतानि पापपुण्यबंधकारणानीत्यादिकथनेन गाथापंचदश, निश्चयनयेन स्थित्वा व्यवहारस्त्याज्य इति मुख्यत्वेन गाथाषदं, पिंडशुद्धिमुख्यत्वेन सूत्रध- तुष्टयं । निश्चयनयेन रागादयः कर्मोदयजनिता इति कथनमुख्यत्वेन सूत्रपंचक, निश्चयनयेनाप्रतिक्रमण- मप्रत्याख्यानं च बंधकारणमिति प्रतिपादनरूपेण गाथात्रयमित्येवं समुदायेन षट्पंचाशगाथाभिरष्टमिरं- तराधिकारैः, अष्टमो वंवाधिकारः समाप्तः । आत्मख्याति-आत्मा अनात्मनां रागादीनामकारक एव, अप्रतिक्रमणाप्रत्याख्यानयोर्दैविध्योपदे- शान्यथानुपपत्तेः । यः खलु, अप्रतिक्रमणाप्रत्याख्यानयोर्द्रव्यमावभेदेन द्विविधोपदेशः स द्रव्यभावयोनि- मित्तनैमित्तिकभावं प्रथयनकर्तृत्वमात्मनो ज्ञापयति । तत एतत् स्थितं परद्रव्यं निमित्तं नैमित्तिका आ- मना रागादिभावाः । यद्येवं नेष्येत तदा द्रव्याप्रतिक्रमणाप्रत्याख्यानयोः कर्तृत्वनिमित्तत्वोपदेशोऽनर्थक एव स्यात् तदनकवेत्वेकस्यैवात्मनो रागादिभावनिमिचत्वापत्तो नित्यकर्तृत्वानुषंगान्मोक्षामावः प्रसजेच ततः परद्रव्यमेवात्मनो रागादिभावानिमित्तमस्तु तथा सति तु रागादीनामकारक एवात्मा, तथापि यावनि- मित्तभूतं द्रव्यं न प्रतिक्रामति न प्रत्याचष्टे च तावन्नैमित्तिकमूतं भावं न प्रतिक्रामति न प्रत्याचष्टे च,. यावत्तु भावं न प्रतिक्रामति न प्रत्याचष्टे तावत्कर्तेव स्यात् । यदैव निमित्तभूतं द्रव्यं प्रतिक्रामति प्रत्या- चष्टे च तदैव नैमित्तिकभूतं भावं प्रतिक्रामति प्रत्याचष्टे च । यदा तु भावं प्रतिक्रामति प्रत्याचष्टे च तदा साक्षादकतैव स्यात् । द्रव्यभावयोनिमित्तनैमित्तिकभावोदाहरणं चैतत् । आधाकम्मादीया पुगालदव्वस्स जे इमे दोसा । कह ते कुन्वदि णाणी परदव्वगुणादु जे णिचं ॥३१॥ आधाकम्मं उद्दसियंःच पोग्गलमयं इमं दव्वं । कह तं मम होदि कयं जं णिचमचेदणं वुत्तं ॥३१५॥ अधःकर्माद्याः पुदलद्रवन्यस्य य इमे दोपाः । कथं तत्करोति ज्ञानी पारद्रव्यगुणास्तु ये नियं ॥१४॥ अधः कर्मोद्देशिकं च पुगिलमयमिदं द्रव्यं । कयं तन्मम भवति कृतं यन्नित्यमचेतनमुक्तं ॥३१५॥ -- १ गाथाद्वयस्सास तात्पर्यतिः पूर्व निगदिता ·१५० . सनातननग्रंथमालायां- बात्मख्याति-- यथाधःकर्मनिष्पन्नमुद्देशनिष्पन्नं च पुद्गलद्रव्यनिमित्तभूतमात्याचक्षाणो नैमि- त्तिकभूतं बंधसाधकं भावं न प्रत्याचष्टे तथा समस्तमपि परद्रव्यमप्रत्याचक्षाणस्तन्निमित्तकं भावं न प्रत्याचष्टे । यथा चाघःकर्मादीन् पुद्गलद्रव्यदोषान नाम करोत्यात्मा परद्रव्यपारणामत्वे सति, आत्मकार्य- वाभावात् ततोऽधःकर्मोद्देशिकं च पुद्गलद्रव्यं न मम कार्य नित्यमचेतनत्वे सति मत्कार्यत्वाभावात् इति तत्त्वज्ञानपूर्वकं पुद्गलद्रव्यं निमित्तमूतं प्रत्याचक्षाणो नैमित्तिकभूतं बंधसाधकं भावं प्रत्याचष्टे तथा समस्त- मपि परद्रव्यं प्रत्याचक्षाणस्तनिमित्तं भावं प्रत्याचष्टे एवं द्रव्यभावयारस्ति निमित्तनैमित्तिकमावः । इत्यालोच्य विवेच्य तत्किल परद्रव्यं समग्र वलात्तन्मूलं बहुभावसंततिमिमामुद्धर्तुकामः समं ॥ आत्मानं समुपैति निर्मवहत्पूर्णैकसंचिद्युतं येनोन्मूलितंबंध एप भगवानात्मात्मनि स्फूति ।।१७२।। रागावीनामुदयमदयं दारयत्कारणानां कार्य बंधे विविधमधुना सद्य एव प्रणुध ॥ ज्ञानज्योतिः क्षपिततिमिरं साधु सनद्धमतत्तद्वद्यद्वत्प्रसरंमपरः कोऽपि नास्या वृणोति ॥१७॥ इति वंधो निष्क्रांतः। इति समयसारव्याख्यायामात्मख्याती सप्तमोऽकः । तापर्यवृत्तिः-तत्रैवं सति पात्रस्थानीयशुद्धात्मनः सकाशात्प्रथग्भूत्वा श्रृंगारस्थानीयबंधो निष्क्रांतः । अय प्रविशति मोक्ष:-- जहणाम कोवि पुरिसो इत्यादि गाथामादिं कृत्वा यथाक्रमेण द्वाविंशतिगाथापयंत मोक्षपदार्थ व्याख्यानं करोति-तत्रादौ मोक्षपदार्थस्य संक्षेपव्याख्यानरूपेण गाथासप्तकं, तदनंतरं मोक्षकारण- भूतमंदविज्ञानसंक्षेपसूचनार्य बंधाणं च सहावं इत्यादि सूत्रचतुष्टयं अतः परं तस्यैव भेदज्ञानस्य विशेषविवरणार्थ पण्णाए घेत्तन्वो इत्यादि सूत्रपंचकं तदनंतरं वीतरागचारित्रसहितस्य द्रव्यप्रति क्रमणादिकं विषकुंभः सरागचारित्रस्यामृतकुंभ इति युक्तिसूचनमुख्यत्वेन ते यादी अवरोहे इत्यादि सूत्रषद् कथयतीति द्वाविंशतिगाथाभिः स्थल चतुष्टये मोक्षाधिकारे समुदायपातनिका । तद्यथा विशिष्टमेदज्ञानावष्टमेन बंधात्मनोः प्रयकरणं मोक्ष इति प्रतिपादयति- मात्मख्याति:-अथ प्रविशति मोक्षः। द्विधाकृत्य प्रज्ञाक्रकचदलनाद्वंधपुरुषौ नयन्मोक्षं साक्षात्पुरुषमुपलभैकनियतं । इदानीमुन्मजन् सहजपरमानंदसरसं परं पूर्ण ज्ञानं कृतसकलकृत्यं विजयते ॥१७४।। जह णाम कोवि पुरिसो वंधणियामि चिरकालपडिवद्धो। तिव्वं मंदसहावं कालं च वियाणदे तस्स ॥३६॥ जह णवि कुम्वदि छेदं गं मुंचदि तेण कम्मर्वघेण । कालेण बहुएणवि ण सो णरो पावदि विमोक्खं ॥३१॥ इय कम्मघणाणं पयेसपयडिहिदीयअणुभागं । जाणतोवि ण मुंचदि मुंचदि संवेज जदि सुद्धो ॥३१॥ यथा नाम कश्चित्पुरुषो बंधनके पितकाळप्रतिवद्धः । वोत्रं मंदखभावं कालं च विजानाति तस्य ॥३१६।। ११ भुपए तेण बंधणसोच पाठोऽयमालख्याती। S

·समयप्राभृत।
यदि नापि करोति छदं न मुच्यते तेन कर्मबंधेन-
कालेन बहुकेनापि न स नरः पामोति विमोक्षं ॥३१७॥
इति कर्मबंधानां प्रदेशस्थितिमतिमेवमनुमार्ग।
जानन्नपि न मुंचति मुंचति सर्वान् यदिविशुदः ॥३१८॥
तात्यत्तिः-जह णाम इत्यदि यथा कश्चित्पुरुषः बंधनके चिरकालबद्वस्तिष्ठति तस्य बंधस्य
'तोत्रमंदखभावं जानाति दिवसमासादिकालं च विजानाति इति प्रथमगाथा गता। जानन्नपि यदि बंधच्छेद
न करोति तदा न मुच्यते तेन कर्मबंधविशेषेणामुच्यमानः सन् पुरुषो बहुतरकालेऽपि मोक्षं न लभते इति
गाथाद्वयेन दृष्टांतोगतः । अथ इय कम्मवंधणाणं पदेसपयाडहिदीय अणुभाग जाणतोविण मुंचदि
एवं ज्ञानावरणादिमलोत्तरप्रकृतिभेदमिनकर्मबंधनानां प्रदेशं प्रकृतिस्थिती, अनुमागंच जानानति कर्मणान
मुंचति । मुंचदि सब्वे जदि विसुद्धो यदा मिथ्यात्वरागादिरहितो भवति तदाऽनंतज्ञानादिगुणात्मक-
परमात्मस्वरूपे स्थितः सर्वान्कर्मबंधान् मुंचति । अथवा पाठांतरं मुंचदि सम्वे जदि स बंधे मुच्यते कर्मणा
यदि किंसिस्यति छिनत्ति कान् ! सर्वबंधान् । अनेन व्याख्यानम ये प्रकृत्यादिबंधपरिज्ञानमात्रेण संतुष्टास्ते
प्रतिवोध्यते । कयं ! इति चेत् वैधपरिज्ञानमात्रेण खरूपोपलब्धिरूपवीतरांगचारित्ररहिताना स्वर्गादिसुख-
निमित्तभूतः पुण्यबंधो भवति न च मोक्ष इति दाटतगाथा गता।एतेन व्याख्यानेन कर्मबंधप्रपंचरचनाविषये
चिंतामात्रपरिज्ञानेन संतुष्टा निराक्रियंत ।
आत्मख्याति:-आत्मवंधयोधिाकरणं मोक्षः, बंधस्वरूपज्ञानमात्र ततिरिसके तदसत् न कर्म-
बद्धस्य बंधखरूपज्ञानमात्रं मोक्षहेतुः अहेतुत्वात् निगडादिवद्धस्य बंधखरूपज्ञानमात्रवत् एतेन कर्मबंधप्रपंच
रचनापरिज्ञानमात्रसंतुष्टा उत्थाप्यते-
जह बंधे चिंतंतो वंधणवद्धो ण पावदि विमोक्खं.।
तह बंधे चिंततो जीवोवि ण पावदि विमोक्खं ॥३१९॥
यथा वध चितयन् बंधनबद्धो न मामोति विमोक्षं ।
तथा वंघ चितयन् जीवोऽपि न मामोति विमोक्षं ॥३१९॥
तात्पर्यत्ति:---जह बंधे चिंततो पंधणबद्धो ण पावदि विमोक्सं यथा- काश्चपुरुषो बंध-
नबद्धो बंध चिंतयमानो मोक्षं न लभते तह बंधं चिंततो जीवोवि ण पावदि विमोक्खं तथा जीवो-
ऽपि प्रकृतिस्थित्यनुमागप्रदेशबंध चिंतयमानः स्वशुद्धात्मावाप्तिलक्षणं मोक्षं न लमते । किं च समस्त
शुभाशुभवहिर्द्रव्यालंबनरहितचिदानंदैकशुद्धात्मावलंबनखरूपवीतरागधर्मध्यानशुक्लध्यानरहितो जीवः, बंधप्र-
पंचरचनाचिंतारूपसरागधर्मध्यानशुभोपयोगन वर्गादिसुखकारणपुण्यबंध लभते नच मोक्षमितिभावार्थः ।
अथ कस्तर्हि मोक्षहेतुरिति प्रश्ने प्रत्युत्तरं ददाति-
आत्मख्यातिः-वंधचिंताप्रबंधो मोक्षहेतुरित्यन्ये तदप्यसत् न कर्मवद्धस्य बंधचिंताप्रबंधज्ञानमात्रं
मोक्षहेतुरहेतुत्वात् निगडादिबद्धस्य बंधचिताप्रबंधवत् । एतेन कर्मबंधविषयचिंताप्रबंधात्मकविशुद्धधर्म-
ध्यानांधबुद्धयो वोध्यते।
कस्तर्हि मोक्षहेतुः ! इति चेत्
जह वधे मुचूणय वंधणवद्धोदु पावदि विमोक्खं ।
तह वंधे मुत्तूणय जीवो संपावदि विमोक्खं ॥३२०॥

·. १५२ सनातनजनग्रंथमाला- यथा बंश्छित्वा च बंधवद्धस्तु पामोति विमाक्षे । सथा बंधश्छित्वा च जीवः, प्राप्नोति विमोक्षं ॥३२०॥ तात्पर्यवृत्तिः-जह बंधे मुतणय बंधणवद्धोय पावदि विमोक्खं तह बंधे मुत्तूणय जीवो संपावदि विमोक्खं यथा वंधनबद्धः कश्चित्पुरुषो रज्जुबंधं शृंखलावध काष्ठनिगलबंध वा कमपि बंधं छित्त्वा कमपि मित्त्वा कमपि मुक्त्वा खकीयविज्ञानपौरुषवलंन मोक्ष प्रामोति । तथा जीवोऽपि वीत- रागनिर्विकल्पस्वसंवेदन ज्ञानयुद्धेन बंधं छित्त्वा द्विधाकृत्वा मित्त्वा विदार्य मुवत्वा छोटयित्वाच निजशुद्धात्मोपलम- स्वरूपमोक्षं प्रामातीति । अत्राह शिष्यः प्राभृतग्रंथे यनिर्विकल्पस्वसंवेदनज्ञान भण्यते तन्न घटते कस्मात् ! इति चेत् तदुच्यते-सत्तावलोकनरूपं चक्षुरादिदर्शनं यथा जैनमते निर्विकल्पंकथ्यंत तथा बौद्धमते ज्ञानं निर्विकल्पं मण्यते परंतु तन्निर्विकल्पमपि विकल्पजनकं भवति । जनमते तु विकल्पस्यात्पादकं भवत्येवं न किंतु स्वरूपेणैव सविकल्पमिति तथैव स्वपरप्रकाशकं चेति । तत्र परिहारः कथंचित्सर्विकल्पमच कथं चिनिर्विकल्पं च । तद्यथा यथा विपयानंदरूपं सरागस्वसंवेदनज्ञानं सरागसंवित्तिविकल्परूपेण सविकल्पमपि शेषानीहितसूक्ष्मविकल्पानां सद्भावेऽपि सति तेषां मुख्यत्वं नास्ति तेन कारणेन निर्विकल्पमपि भण्यते । तथापि स्वशुद्धात्मसंवित्तिरूपं वीतरागस्वसंवेदनज्ञानमपि स्वसंवित्त्याकारकविकल्पेन सविकल्पमपि वहि- विषयानीहितसूक्ष्मविकल्पानां सद्धावेऽपि सति तेपां मुख्यत्वं नास्ति तेन कारणेन निर्विकल्पमपि भण्यते एत एवेहापूर्वस्वसंवित्त्याकारांतर्मुख्यप्रतिभासेऽपि बहिर्विपयानीहित सूक्ष्मावकल्पा अपि संति तत एवका- रणात् स्वपरप्रकाशकं च सिद्ध इदं निर्विकल्पसविकल्पस्य । तथैव स्वपरप्रकाशकस्य च ज्ञानस्य च व्याख्यानं यथागमाध्यात्मतर्कशास्त्रानुसारेण विशेषेण व्याख्यायते तदा महान् विस्तरो भवति सचाभ्या- मंशास्त्रत्वान कृतः । एवं भोक्षपदार्थसंक्षेपसूचनार्थ प्रथमस्थले गाथासप्तकं गतं । अथ किमयमेव मोक्षमार्ग ! इति चेत्- आत्मख्यातिः-कर्मवद्धस्य बंधच्छेदो मोक्षहेतुः, हेतुत्वात् निगडादिवद्धस्य बंधच्छेदवत् एतेन उभयेऽपि पूर्व आत्मबंधयोधिाकरणे व्यापार्यते । किमययेव मोक्षहेतुः । इतिचेत् । वंधाणं च सहावं वियाणिदुं अप्पणो सहावं च । वंधे सु जोण रजदि सो कम्मविमुक्खणं कुणदि ॥३२१॥ वंधानां च स्वभावं विज्ञायात्मनः स्वभावं च । वषेषु यो न रज्यते स कर्मविमोक्षणं करोति ॥३२॥ तात्पर्यवृत्तिः-बंधाणं च सहावं वियाणिदुं भावबंधानां मिथ्यात्वरागादीनां स्वभावं ज्ञात्वा कथं ज्ञात्वा : मिथ्यात्वस्वभावो हेयोपादेयविषये विपरीताभिनिवेशो भण्यते रागादीनां च स्वभावः पंचेंद्रिय- विषयेष्विष्टानिष्टपरिणाम इति । न केवलं बंधस्वभावं ज्ञात्वा अप्पणो सहावं च अनंतज्ञानादिस्वरूपं शुद्धा- स्मनः स्वभावं च ज्ञात्वा वंधेसु जो ण रज्जदि द्रव्यवंधहेतुभूतेषु मिथ्यात्वंरागादिभावबंधेपु निर्विकल्प- समाधिवलेन यो न रज्यते सो कम्मविमोक्खणं कुणदि स कर्मविमोक्षणं करोति । अथ केन कृत्वात्मवंधो द्विधा भवति ? इतिचेत् ! आत्मख्याति:-य एव निर्विकारचैतन्यचमत्कारमात्रमात्मस्वभावं तद्विकारकारकं वधानां च खमावं विज्ञाय वधेम्यो विरमति- स एव सकलकर्ममोक्षं कुर्यात् । एतेनात्मबंधयोधिाकरणस्य मोक्ष- हेतुत्वं नियम्यते। केनात्मबंधो द्विधा क्रियते । इतिचेत्- ·. ? - समयप्रामृत। जीवो वंधोय तहा छिचंति सलक्खणेहिं णियएहिं । पण्णाछेदणएणदु छिण्णा णाणत्तमावण्णा ॥३२२॥ जीवो बंधश्च सथा छिद्यते स्वलक्षणाभ्यां नियताभ्यां । प्रज्ञाछेदकेन तु छिनौ नानात्वमापनौ ।।३२२॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवो धोय तहा छिज्जति सलक्खणेहिं णियएहि यथा जीवस्तथा वैध तौ द्वौ छियेते पृथक्क्रयते, काभ्यां कृत्वा ? स्वलक्षणरूपाभ्यां निजकाभ्यां पण्णाछेदणएण दुछिण्णा- णाणत्तमावण्णा प्रज्ञाछेदनैकलक्षणेन भेदज्ञानेन छिनौ संती नानात्वमापन्नौ इति । तथाहि-जीवस्य लक्षणं शुद्धचैतन्यं भण्यते, बंधस्य लक्षणं मिथ्यात्वरागादिक, ताभ्यां पृथक्कृतौ। केन ! फरणमूतेन प्रज्ञाछेदनैकेन, शुद्धात्मानुभूतिलक्षणभेदज्ञानरूपा प्रज्ञैव छत्र्येव छुरिका तया एवेत्यर्थः । छिनौ संतौ नानात्वमापन्नौ । आत्मबंधयोर्दिधाकरणे किं साध्य ? इति चेत- मात्मख्यातिः-आत्मबंधयोधिाकरणे कार्ये कर्तुरात्मनः करणमीमांसायां निश्चयतः खतोमिन्न- करणासंभवात् भगवती प्रजैव छेदनात्मकं करणं । तया हि तो छिनौ नानात्वमवश्यमेवापद्यते ततः प्र. वात्मबंधयो_िधाकरणं । ननु कथमात्मबंधौ चेत्यचेतकभावनात्यंतप्रत्यासत्तेरेकीभूतौ भेदविज्ञानाभावा देकचेतकत्रव्यवहियमाणी प्रजया छेत्तुं शक्यते ! नियतस्वलक्षणसूक्ष्मांतःसंधिसावधाननिपातनादिति बुष्येमहि । आत्मनो हि समस्तशेपद्व्यासाधरणत्वञ्चितन्यं स्वलक्षणं तत्तु प्रवर्तमानं यद्यद्यदमिव्याप्य प्रवर्च ते निवर्तमानं च यद्यदुपादाय निवर्तते तत्तत्समस्तमपि सहप्रवृत्तं क्रमप्रवृत्तं वा पर्यायजातमात्मेति लक्ष- णीयं तदेकलक्षणलक्ष्यत्वात्, समस्तसहक्रमप्रवृत्तानंतपर्यायाविनाभावित्वाचैतन्यस्य चिन्मात्र एवात्मा निश्चे- तन्यः, इति यावत् । वेवस्य तु आत्मद्रव्यसाधरणा रागादयः स्वलक्षणं । नचरागादय आत्मद्रव्यासाधारणता विभ्राणाः प्रतिभासते नित्यमेव चैतन्यचमत्कारादतिरिक्तत्वेन प्रतिभासमानत्वात्। नच यावदेव समस्तस्वपर्या- पव्यापि चैतन्यं प्रतिमाति : रागादीनंतरेणापि चैतन्यस्यात्मलामसंभावनात् । यत्तु रागादीनां चैतन्येन सहवोत्सवनं तचेत्यचेतकभावप्रत्यासत्तेरेव नैकद्रव्यत्वात् , चेत्यमानस्तु रागादिरात्मनः प्रदीप्यमानो घटादिः प्रदीपस्य प्रदीपकतामिव चेतकतामेव प्रथयेन पुनारागादीनां, एवमपि तयोरत्यंतप्रत्यासत्त्या भेदसंभाव- नामावनादिरस्त्येकत्वव्यामोहः स तु प्रज्ञयैव छिचत एव । आत्मबंधी द्विधाकृत्वा किं कर्तव्यं ! इति चेत् । प्रज्ञा छेत्री शितयं कथमपि निपुणेः पातिता सावधानः। सूक्ष्मेऽतःसंधिबंधे निपतति रभसादात्मकर्मोभयस्य॥ मात्मानं मनमंतःस्थिरविशदलसद्धाम्नि चैतन्यपूरे। बंधं चाज्ञानभावे नियमितमभितः कुर्वती भिन्नभिन्नौ ॥१७॥ जीवो वंधोय तहा छिजंति सलक्खणेहिं णियएहिं । वंधो छेदेदवो सुद्धो अप्पाय घेत्तव्वो ॥३२३॥ जीवो वंधश्च तथा छियेते स्वलक्षणाभ्यां नियताभ्यां । वंधश्छेत्तव्यः शुद्ध आत्मा गृहीतव्यः ॥३२३॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवो बंधोय तहा छिननि सलक्खणेहिं णियएहि जीवबंधौ द्वौ पूर्वोक्ताभ्या स्वलक्षणाभ्यां निजकाभ्यां । छियेते पूर्ववत् । ततश्छेदानंतरं किं सांध्यं बंध छेदेदब्यो विशुद्धज्ञानदर्शनस्व. भावपरमात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणरूपनिश्चयरत्नत्रयात्मकभेदज्ञानछुरिकया मिथ्यात्वरागादिरूपों घंधश्छेत्तव्यः शुद्धात्मनः सकाशात्पृथकर्तव्यः । सुद्धो अप्पाय घेत्तव्यो वीतरागसहजपरमानंदलक्षणः मुखसमरसीमावेन शुद्धात्मा च गृहीतव्य इत्यभिप्रायः । . ३० ·सनातनजनप्रथमालायां- इदमेवात्मबंधयो_िषाकरणे प्रयोजनं यद्वंधपरिहारेण शुद्धास्मोपादानमित्युपदिशति- आत्मख्याति:-आत्मबंधौ हि तावन्नियतस्वलक्षणविज्ञानेन सर्वथैव छत्तव्यौ ततो रागादिलक्षण समस्त एव बंधो निर्मोक्तव्यः, उपयोगलक्षणशुद्ध आत्मैव गृहीन्यः । एतदेव किलात्मबंधयोद्विधाकरणस्य अयोजनं यद्वंधत्यागेन शुद्धात्मोपादान । कह सो धिप्पदि अप्पा पण्णाए सो हु धिप्पदे अप्पा । . जह पण्णाए विभत्तो. तह पण्णा एव चित्तव्यो ॥३२४॥ कथं स ब्रह्मते आत्मा प्रज्ञया स तु गृह्यते आत्मा । यथा प्रज्ञया विभक्तस्तथा प्रज्ञयैव पृहीतव्यः ॥३२४॥ खात्पत्तिा-कह सो धिप्पदि अप्पा कथं स गृह्यते आत्मा 'दृष्टिविपयो न भवत्यमूतत्वात् । इति प्रश्नः ! पण्णाए सो दु घिप्पदे अप्पा प्रज्ञाभेदज्ञानेन गृह्यते, इत्युत्तरं । कथं ! इति चेत जह पणाए विभवो यथा पूर्वसूत्रे प्रज्ञया विभक्तः, रागादिभ्यः पृथक्कृतः तह पण्णाएव चित्तबो तथा प्रज्ञयैव गृहीतव्यः । ननु केन शुद्धोऽयमात्मा गृहीतव्यः प्रज्ञयैव शुद्धोयमात्मा गृहीतन्यः शुद्धस्यात्मनः स्वयमात्मानं गृण्हतोऽपि विभजत इव प्रककरणत्वात् । अतो यथाप्रज्ञया प्रविभक्तस्तथा प्रज्ञयेव गृहीतव्यः। कथमात्मा प्रज्ञया गृहीतव्य इति चेत् - आत्मख्याति:-ननु केन शुद्धोयमात्मा गृहीतव्यः प्रज्ञयैव शुद्धोयमात्मा गृहीतव्यः, शुद्धस्यात्मनः स्वयमात्मानं गुण्हतो विभजत इव प्र.ककरणत्वात् अतो यथ प्रज्ञया विभक्तस्तथा प्रज्ञयैव गृहीतन्यः । कथमात्मा प्रज्ञया गृहीतव्यः ! इति चेत्- पण्णाए घेत्तव्वो जो चेदा सो अहं तु णिच्छयदो। अवसेसा जे भावा ते मंझपरित्त णादव्वा ॥३२५॥ प्रज्ञया गृहीतव्यो यश्चेतयिता सोऽहं तु निश्चयतः। अवशेषा ये भावाः मम परा इति ज्ञातव्याः॥३२५॥ तात्पर्यवृत्तिः-प्रजया गृहीतव्यो यश्चेतयिता सोहं तु निश्चयतः अवशेपा ये भावास्ते मम परे इति जातव्याः। यो हि निश्चयतःस्खलक्षणावलंबिन्या प्रज्ञया प्रविभक्तश्चेतयिता सोऽयमहं, ये त्वमी अवशिष्टा अन्ये खेलक्षणलक्ष्या व्यवाहियमाणाभावास्ते सर्वेऽपि चेतयितृत्वस्य व्यापकस्य व्याप्यत्वमनायांतोऽत्यंतमत्तो भिन्ना- ततोऽहमेव मयैव मत्त एव मय्येव मामेव गृह्णामि, यत् किल गृहामि तच्चेतनकक्रियत्वादात्मनश्चेतये एव, चतय- मान एव चेतये, चेतयमानेनैव चेतये, चेतयमानायैव चेतये, चेतयमानादेव चेतये, चेतयमान एव चेतये, चेतयमानमेव चेतये । अथवा न चेतय, न चेतयमानश्चतये, न चेतयमानेन चेतये,न चेतयमानाय चेतये, न चेतयमानाचेतये, न चेतयमाने चेतये, न चेतयमानं चेतये, किं तु सर्वविशुद्धचिन्मात्रोभावोऽस्मि । मित्त्वा सर्वमपि स्खलक्षणवलाङ्केत्तुं हि यच्छक्यते चिन्मुद्रांकितनिर्विभागमहिमा शुद्धाश्चिदेवास्म्यहं । भिद्यते यदि कारकाणि यदि वा धर्मा गुणा वा यदि मिद्यतां न भिदास्ति काचन विभौभावे विशुद्धे चिति ॥ आत्मख्यातिः-योहि नियतवलक्षणावलंविन्या प्रज्ञया प्रविभक्तश्चेतयिता सोऽयमहं । ये त्वंमी अव- शिष्टा अन्यखलक्षणलक्ष्या व्यवह्रियमाणा भावाः, ते सर्वेऽपि चेतयितृत्वस्य व्यापकत्वस्य व्याप्यत्वमनायांतों- इत्यंत मत्तो भिन्नाः । ततोऽहमेव मयैव मह्यमेव मत्त एव मय्येव मामेव गुण्हामि । यत्किल गुण्हामि तचेतनै- कंक्रियत्वादात्मनश्चेतये, चेतयमान एव चेतये, चतयमानेनैव चेतये, चेतयमानायव चेतये, चेतयमानादेवं चेतये, चेतयमाने एव चेतये, चेतयमानमेव चेतये। मथवा न चेतये, न चेतयमानश्चेतये, न चैतयमानेन ते ·''समयप्राभृतं। १५५ चेतये, न चेतयमानाय चेतये, न चेतयमानाचेतये, न घेतयमाने चेतये, न चेतयमान चेतो.। किंत. सर्वविशुद्धचिन्मात्री भावोऽस्मि । भित्वा सर्वमपि स्खलक्षणवलादेत्तुं न यच्छक्यते । चिन्मुद्रांकितनिर्विभागमहिमा शुद्धश्चिदेवास्म्यहं ।। भिद्यते यदि कारकाणि यदि वा धर्मा गुणा वा यदि। भियंता न भिदास्ति काचन विभौ भावे विशुद्ध चिति ॥ १७६ ।। पण्णाए चित्तव्यो जो दहा सो अहं तु णिच्छयदो । अवसेसा जे भावा ते मज्झ परेति णादव्वा ॥३२॥ पण्णाए चित्तव्वो जो णादा सो अहं तु णिच्छयदो। अवसेसा जे भावा ते मज्झ परोत्ति णादव्वा ॥३२७॥ युग्मं ।। प्रज्ञया गृहीतव्यो यो दृष्टा सोऽहं तु निश्चयतः । अवशेपा ये भावास्ते मम परा इति ज्ञातव्याः ॥३२६॥ मझया गृहीतव्यो यो ज्ञाता सोऽहं तु निश्चयतः । अवशेपा ये भावास्ते मम परा इति ज्ञातव्याः ॥३२७॥ तात्पर्यवृचिः-प्रज्ञया गृहीतव्यो यो दृष्टा सोहं तु निश्चयतः, अवशेपा मे भावा ते मम परा इति ज्ञातव्याः । प्रज्ञया गृहीतव्यो यो ज्ञाता सोऽहं तु निश्चयतः, अवशेपा ये भावा ते मम परा इति ज्ञातव्या: चेतनाया दर्शनज्ञानविकल्पानतिक्रमणाचतयितृत्वमिव दृष्टत्वं ज्ञातृत्वं चात्मनः खलक्षणमेव । ततोह दृष्टारमात्मानं गृहामि । यत्किल गृहामि तत्पश्याम्येव, पश्यन्नेव पश्यामि, पश्यतैव पश्यामि, पश्यते एव पश्यामि, पश्यत एव पश्यामि, पश्यत्येव पश्यामि, पश्यंतमेव पश्यामि । अथवा-न पश्यामि, न पश्यन् पश्यामि, न पश्यता पश्यामि, न पश्यते पक्ष्यामि, न पश्यतः पश्यामि, न पश्यति पश्यामि, न पश्यंत पश्यामि । किं तु सर्वविशुद्धो दृङ्मात्री भावोऽस्मि । अपि च ज्ञातारमात्मानं गृण्हामि यत्किल गृहामिंतजा- नाम्येव, जाननेव जानामि, जानतव जानामि, जानते एव जानामि, जानत एव जानामि, जानत्येव जा- नामि, जानंतमेव जानामि । अथवा न जानामि, न जानन जानामि, न जानतैब जानामि, न जानते. जानामि, न जानतो जानामि, न जानति जानामि, न जानतं जानामि । किं तु सर्वविशुद्धो ज्ञप्तिमानो. भावोऽस्मि । ननु कथं चेतना दर्शनज्ञानविकल्पो नातिकामति येन चेतयिता दृष्टा ज्ञाता च स्यात् ! उच्यते- चेतना तावत्प्रतिभासरूपा सा तु सर्वेषामेव वस्तूनां सामान्यविशेपात्मकत्वाद् द्वैरूप्यं नातिक्रामति, ये तु सस्या द्वै रूपे ते दर्शनज्ञाने, ततः सा ते नातिकामति । यद्यतिक्रामति ? सामान्यविशेपातिक्रांतत्वानेतनैव न भवति । तदभावे द्वौ दोपौ स्वगुणोच्छेदाचेतनस्याचेतनतापत्तिः, व्यापकाभावे व्याप्यस्य चेतनस्याभावो वा । ततस्तदोपभयादर्शनज्ञानात्मिकैब चेतनाभ्युपगंतव्या । अद्वैतापि हि चेतना जगति चग्ज्ञप्तिरूपं यजेत् तत्सामान्यविशेषरूपविरहात्सास्तित्वमेव त्यजेत् । तत्यागे जहता चितोऽपि भत्रतिव्याप्यो विना व्यापकादात्मा चांतमुपैति तेन नियतं दृग्ज्ञप्तिरूपास्तु चित्। एकश्चितश्चिन्मय एवं भावो भावाः परे ये किल ते परेपां ग्राह्यस्ततश्चिन्मय एव भावो भावाः परे सर्वत एव हेयाः ।। अवशेषा ये रागादिभाषा विभावपरिणामास्ते चिदानंदैकभावस्य ममापेक्षया परा इति ज्ञातव्याः । भग्राह शिष्यः-चेतनाया ज्ञानदर्शनभेदी न स्तः, एकैकचेतना ततो ज्ञाता दृऐति द्विधात्मा कथं घटते १ दर्शनाने इत्यर्थः। ?

·सनातनजनप्रथमाठाया- इति । अत्र पूर्वपक्षे परिहारः-सामान्यग्राहकं दर्शनं, विशेषग्राहकं ज्ञानं । सामान्यविशेषात्मकं च यस्तु । सामान्यविशेषात्मकत्वाभावे चेतनाया अभावः स्यात् । चेतनाया अभाव आत्मना जइत्यं, चतनालक्षणस्य विशेषगुणस्याभावे सत्यभावो वा भवति । नचात्मनो जडत्वं दृश्यते, नचाभावः ! प्रत्यक्षविरोधात् ! ततः स्थितं यद्यप्यभेदनयेनैकरूपा चेतना तथापि सामान्यविशेषविषयभेदन दर्शनज्ञानरूपा भवतीत्यभिप्रायः । अथ शुद्धबुद्धकस्खभावस्य परमात्मनः शुद्धचिद्रूप एक एव भावः न च रागादय इत्याल्याति- आत्मख्यातिः-चेतनया दर्शनज्ञानविकल्पानतिक्रमणाचेतयितृत्वमिय दृष्टवं ज्ञातृत्वं चात्मनः स्खलक्षणमेव ततोहं दृष्टारमात्मानं गृहामि यस्किल गृण्हामि तत्पश्याम्यव, पश्यन्नेत्र पश्यामि, पश्यतेव पश्यामि, पश्यते एव पश्यामि, पश्यत एप पश्यामि, पश्यत्येव पयामि, पइयतमय पश्यामि । अथवान पश्यामि, न पश्यन् पश्यामि, न पश्यता पश्यामि, न पश्यते पक्ष्यामि, न पश्यतः पश्यामि, न पश्यति पश्यामि, न पश्यंतं पश्यामि । किंतु सर्वविशुद्धो दृङ्मात्री भावोऽसि । अपि च-शातारमात्मानं गृहामि यत्किल गृहामि तजानाम्येव, जाननेत्र जानामि, जानतैव जानामि, जानते एर जानानि, जानत पत्र जानामि, जानत्येव जानामि, जानंतमेव जानामि । अथवा-न जानानि, न जानन जानानि, न जानता जानामि, न जानते जानामि, न जानतो जानामि न जानति जानामि, न जानतं जानामि । किंतु सर्वविशुद्धो ज्ञप्तिमात्रो भावोऽस्मि । ननु कथं चतना दर्शज्ञानविकी नातिकामति येन चतयिता दृष्टा ज्ञाता च स्यात् ! उच्यते-चेतना तावत्प्रतिभासरूपा सा तु सर्वेषामेव वस्तूनां सामान्यविशेषाम- कत्वात् द्वैरूप्यं नातिक्रायति। ये तु तस्याद्वे रूपे ते दर्शनज्ञाने, ततःसा नातिकामति । यद्यतिकामति ? सामा- न्यविशेपातिक्रांतत्वाचेतनैव न भवति । तदभाव द्वौ दोप-वगुणान्छेदातनस्याचेतनतापचिः, न्याय- काभावे व्याप्यस्य चेतनस्याभावो वा । ततस्तद्दोपभयादर्शनज्ञानामिव चेतनान्युपगंतव्या । . अद्वैतापि हि चेतना जगति चदृग्ज्ञप्तिरूपं त्यजेत्तत्सामान्यविशेषरूपविरहासास्तित्वमेव सजेत् तत्त्यागे जडता चितोऽपि भवति व्याप्यो बिना व्यापकादात्मा चांतमुपैति तेन नियतं दृग्वातिरूपाति चित्॥ एकश्चितश्चिन्मय एव भावो भावाः परे ये फिल ते परपां। ग्राह्यस्ततश्चिन्मय एव भावो भावाः परे सर्वत एव हेयाः । १७७ ॥ को णाम भणिज़ बुहो णादुं सव्वे पैरोदये भावे । मज्भमिणं तिय वयणं जाणंतो अप्पयं सुद्धं ॥३२८॥ को नाम भणेद् बुधः ज्ञात्वा सर्वान् परोदयान् भावान् । ममेदमिति वचनं जाननात्मानं शुद्धं ॥ ३२८ ॥ तात्पर्यवृत्ति:-को णाम भणिज्ज व्हो को ज्यादुधी ज्ञानी विवेकी नाम स्फुटमहो वा न को- ऽपि । किं ब्रूयात् । मज्झमिणतियवयणं ममेति वचनं किं कृत्वा ? पूर्व णादं निर्मलात्मानुभूतिलक्षणभेद- झानेन ज्ञात्वा । कान् ! सव्वे परोदये भावे सर्वान् मिथ्यात्वरागादिभावान् विभावपारणामान् । कयं- भूतान् ! परोदयान् शुद्धात्मनः सकाशात् परेण कर्मोदयेन जनितान् । किं कुर्वन् सन् ? जाणतो अप्पर्य सुद्धं जानन् परमसमरसीभावेनानुभवन्, कं ! आत्मानं । कथं भूतं ? शुद्ध, भावकमद्रन्यकर्मनोकर्म- रहितं । केन कृत्वा जानन् ! शुद्धात्मभावनापरिणताभेदरतत्रयलक्षणेन भेदज्ञानेनेति । एवं विशेषभेद- भावनान्याख्यानमुख्यत्वेन तृतीयस्थले सूत्रपंचकं गतं । अथ मिथ्यात्वरागादिपरभावस्वीकारेण बध्यते वीतरागपरमचैतन्यलक्षणवस्थभावलीकारण मुध्यते जीव इति प्रकाशयति- ? पराइये सावे पाठोयमात्मख्याती॥

·समयप्रामृतं । १५७ मात्मख्याति:-योहि परात्मनोनियतस्खलक्षणविभागपातिन्या प्रज्ञया ज्ञानी स्यात् स खल्वेकं चि- न्मानं भावमात्मीयं जानाति शेषांश्च सर्वानेव भावान् परकीयान् जानाति । एवं जानन् कथं परभावान्म- मामी इति वयात् परात्मनोनिश्चयेन खस्वामिसंबंधस्यासंभवात् । अतः सर्वथा चिद्भाव एव गृहीतव्यः शेषाः सर्वे एव भावाः प्रहातव्या इति सिद्धांत:- सिद्धांतोऽयमुदाचचित्तचरितर्मोक्षार्थिभिः सेन्यतां शुद्ध चिन्मयमेकमेव परम ज्योतिः सदैवास्म्यहं । एते ये तु समुल्लसति विविधा भावा पृथग्लक्षणाः तेहं नास्मि यतोऽत्र ते मम परद्रव्यं समप्रा अपि ।१७८३ परद्रव्यग्रहं कुर्वन् वध्यते वापराधवान् । वध्येतानपराधेन खद्रव्ये संवृतो मुनिः ॥ १७९ ।। तेयादी अवराहे कुव्वदि जो सो ससंकिदो होदि । मा वज्झेऽहं केणवि चोरोत्ति जणम्मि विवरंतो ॥३२९॥ जो ण कुणदि अवराहे सो णिस्संको दुजणवदे भमदि। णवि तस्स वज्झिदु जे चिंता उप्पनदि कयावि ॥३३०॥ एवं हि सावराहो वज्झामि अहं तु संकिदो चेदा। जो पुण णिरवराहो णिस्संकोहं ण वज्झामि ॥३३१॥ स्तेयादीनपराधान् करोति यः स शंकितो भवति । मा वध्ये केनापि चौर इति जने विकृण्वन् ॥ ३२९ ।। यो न करोत्यपराधान् स निशंकस्तु जनपदे भवति । नापि तस्य वधु अहो चिंतोत्पद्यते कदाचित् ।। ३३० ।। एवं हि सापराधो वध्येऽहं तु शंकितश्चेतयिता । पदि पुनर्निरपराधो निश्शकोऽहं तु वध्ये ॥ ३३१ ।। तात्पर्यवृत्तिः-तयादी अवराहे कुब्वदि जो सो ससंकिदो होदि यस्तेयपरदाराद्यपराधान् करोति स पुरुषः सशंकितो भवति । केन रूपेण ? मा जज्झेई केणवि चोरोत्ति जणमि विवरतो जने विचरन् माहं वध्ये केनापि तलवरादिना । किं कृत्वा ! चौर इति मत्वा । इत्यन्वयदृष्टांतगाथा गता जो ण कुणदि अवराहे सो णिस्संको दुजणवदे भमदि यस्तेयपरदाराद्यपराधं न करोति स निशंको जनपदे लोके भ्रमति । णवि तस्स वज्झिदं चिंता उप्पजदि कयावि तस्य चिंता नोत्पद्यते कदाचिदपि जे अहो यस्मात्कारणात् वा निरपराधः, केन रूपेण चिंता नोत्पद्यते ? नाहं बध्ये केनापि चौर इति मत्वा । एवं व्यातिरेकदृष्ठांतगाथा गता । एवंहि सावराहो वज्झामि अहं तु संकिदो चेदा यो रागादिपरद्रव्यग्रहणं स्वीकार करोति स स्वस्थभावच्युतः सन् सापराधो भवति सापराधोऽत्र शंकितो भवति । केन रूपेण ? बध्येऽहं कर्मतापन्नो ज्ञानावरणादिकर्मणा । ततः कर्मबंधभीतः प्रायश्चित्तं- प्रतिक्रमणरूपं दंडं ददाति जो पुण णिरवराहो णिस्संकाई ण वज्झामि यस्तु पुनर्निरपराधो भवति। फन रूपेण ! इति चेत्-रागाद्यपराधरहितत्वात् नाहं वध्ये केनापि कर्मणेति प्रतिक्रमणादिदंडं विनाप्यनंत- ज्ञानादिरूपनिर्दोपपरमात्मभावनयैव शुद्ध्यति इत्यन्वयन्यतिरेकदार्टीतगाथा गता। अथ को हि नामायमपराधः । इति पृच्छति । १. पुस्तके वापराधाच्छफितो भवतीति पाठः।

·": - . . २५४ सनातनजनग्रंथमाला- आत्मख्यातिः-यथात्र लोके य एव परद्रव्यग्रहणलक्षणमपराधं करोति तस्यैव बंधशंका समवति । यस्तु शुद्धः सन् तं न करोति तस्य सा न संमवति । तथात्मापि य एवाशुद्धः सन् परद्रव्यग्रहणलक्षणमप- राधं करोति तस्यैव बंधशका संभवति यस्तु शुद्धः संस्तं न करोति तस्य सा न संभवति, इति नियमः । मतः सर्वथा सर्वपरकीयभावपरिहारेण शुद्ध आत्मां गृहीतव्यः, तथा सत्येव निरपराधत्वात् । कोहि नामायमपराधः । ससिद्धिरापसिद्धी साधिदमाराधिदं च एयद्यो । अवगदराघो जो खलु चेदा सो होदि अवराहो ॥३२॥ जो पुण णिरवराहो चेदा णिस्संकिओ दु सो होदि । । आराणाए णिचं वढेहिं अहं तु जाणंतो ॥३३॥ संसिद्धिरापसिद्धं साधितमाराधितं चैकार्थ । अपगतराघो याखलु चेतयिता स भवत्यपराधः ॥३३२॥ . यः पुनर्निरपराधश्वेतयिता निशंकितस्तु स भवति । आराधनया नित्यं वर्तते, अहमिति जानन ॥३३३।। तात्पर्यवृत्तिः-संसिद्धिरापसिद्धी साधिदमाराधिदं च एयहो कालत्रयवर्तिसमस्तमिथ्या- त्वविषयकषायादिविभावपरिणामरहितत्वेन निर्विकल्पसमाधौ स्थित्वा निजशुद्धात्माराधनं सेवनं राधइत्यु- च्यते संसिद्धिः सिद्धिरिति साधितमित्याराधितं च तस्यैव राधशब्दस्य पर्यायनामानि । अवगदराघो जो खलु चेदा सो हादि अवराहो अपगतो विनष्टो राधः शुद्धात्माराधना यस्य पुरुपस्य स पुरुष एवा भेदेन भवत्यपराधः । अथवा अपगतोविनप्टो राधः शुद्धात्माराधः शुद्धात्माराधना यस्य रागादिविभावप- रिणामस्य स भवत्यपराधः सहापराधेन वर्तते यः स सापराधः, चेतयितात्मा तद्विपरीतत्रिगुप्तिसमाधिस्यो निरपराध इति। अथ हे भगवन् किमनेन शुद्धात्माराधनाप्रयासेन यतःप्रतिक्रमणाधनुष्टानेनैव निरपराधो भवत्यात्मा, कस्मात् । इति चेतू सापराधस्याप्रतिक्रमणादेर्दोपशब्दवाच्यापराधाविनाशकत्वेन विपकुंभत्वे सति प्रतिक्रमण । देर्दोषशब्दवाच्यापराधविनाशकत्वेनामृतकुंभत्वात् इति तथा चोक्तं चिरंतनप्रायश्चितग्रंथ- अपडिक्रमण अपडिसरणं अप्पडिहारो अधारणा चेव । अणियत्तीय आणिंदा अगरुहा सोहीय विसकुंभो ॥१॥ पडिकमणं पडिसरण पडिहरणं धारणा णियत्तीय । जिंदा गरुहा सोही अट्टविहो अमयकुंभो दु॥२॥ अत्र पूर्वपक्षे परिहारः- ? आत्मख्यातिः-परद्रव्यपरिहारेण शुद्धस्यात्मनः सिद्धिः साधनं वा राधः, अपगतो राधो यस्य भावस्य सोऽपराधस्तेन सह यश्चेतयिता वर्तते स सापराधः स तु परद्रव्यग्रहणसद्भावेन शुद्धात्मसिद्ध्यभावा इंधशंकासंभवे सति स्वयमशुद्धत्वादनाराधक एव स्यात् । यस्तु निरपराधः स समनपरद्रव्यपरिहारेण शुद्धा- स्मासिद्धिसद्भावाद्वधशंकाया असंभवे सति, उपयोगैकलक्षणशुद्ध आत्मैक एवाहमिति निश्चिन्वन् नित्यमेव शुद्धात्मसिद्धिलक्षणयाराधनया वर्तमानत्वादाराधक एव स्यात् । १ नेयं गायात्र मात्पर्यवृत्ती- ·समयमामृतं। १५९ भनवरतमनध्यते सापराधः स्पृशति निरपराधो बंधने जातु नैव । नियतमयमशुद्ध वं मजन् सापराधो भवति निरपराधः साधु शुद्धात्मसेवी ॥१८॥ ननु किमनेन शुद्धात्मोपासनेन यतः प्रतिक्रमणादिनैव निरपराधो भवत्यामा सापराधस्याप्रतिक्रमणा- देस्सदनपोहकत्वेन विपकुंमत्वे सति प्रतिक्रमणादेस्तदपोहकत्वेनामृतकुंभत्वात् । उक्तं च व्यवहार सूत्रे। अपडिकमणे अपरिसरणे अपडिहारो अधारणा चेन । अणियत्तीय आणिंदा अगरुहा सोहीय विसकुंभो ॥१॥ पडिकमणं पडिसरणं परिहारणं धारणा णियत्तीय । जिंदा गरुहा सोही अट्टविहो अमयकुंभो दु॥२॥ भत्रोच्यते- पडिकमणं पंडिसरणं परिहरणं धारणा णियत्तीय । जिंदा गरुहा सोहिय अहविहो होदि विसकुंभो ॥३३॥ अपडिक्कमणं अपडिसरणं अप्पडिहारो अधारणा चेव । अणियत्तीय अजिंदा अगरुहा विसोहिय अमयकुंभो ॥३३५॥ प्रतिक्रमणं प्रतिसरणं परिहारो धारणा निवृत्तिश्च । निंदा गर्दा शुद्धिः अष्टत्रियो भवति विपकुंभः ॥३३॥ अमतिक्रमोऽमतिसरणं परिहारोऽधारणा चैव । अनिवृत्तिश्चानिंदागर्दाशुद्धिरमृतकुंभः ॥३३५॥ तात्पर्यवृत्तिः-पडिकमणमित्यादि पडिकमणं प्रतिक्रमणं कृतदोपनिराकरणं । पडिसरणं प्रतिसरणं सम्यकत्वादिगुणेषु प्रेरणं । पडिहरणं प्रतिहरणं मिध्यात्वरागादिदोपेषु निवारणं धारणा पंचनमस्कारप्रभृतिमंत्रप्रातिमादिबहिन्यालंबनेन चित्तस्थिरीकरणं धारणा । णियत्तीय बहिरंगविषयकषा यादीहागतचित्तस्य निवर्तनं निवृत्तिः । जिंदा आत्मसाक्षिदोपप्रकटन निंदा गल्हा गुरुसाक्षिदोपप्रकटनं गर्दा । सोहिय दोपे सति प्रायश्चित्तं गृहीत्वा विशुद्धिकारणं शुद्धिः। इत्यष्टविकल्पशुरूपशुभोपयोगो यद्यपि मिथ्यात्वादिविषयकपायपरिणतिरूपाशुभोपयोगापेक्षया सविकल्पसरागचारित्रावस्थायाममृतकुंभो भवति । तथापि रागद्वेपमोहल्यातिपूजालाभदृष्टश्रुतानुभूतिभागाकांक्षारूपनिदानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनविभाव- परिणामशून्या, चिदानंदैकस्वभावविशुद्धात्मालंबनभरितायस्था निर्विकल्पशुद्धोपयोगलक्षणा, अपडिकमणं इति गाधाकथितक्रमण ज्ञानिजनाश्रितनिश्चयापतिक्रमणादिरूपा तु या तृतीया भूमिस्तदपेक्षया वीतरागचा रित्रस्थितानां पुरुषाणां विपकुंभ एवेत्यर्थः । किं च विशेपः-अप्रतिक्रमणं द्विविधं भवति ज्ञानिजनाश्रित, अज्ञानिजनाधितं चेति । अज्ञानिजना- श्रितं यदप्रतिक्रमण तद्विपयकपायपरिणतिरूपं भवति । ज्ञानिजीवाश्रितमप्रतिक्रमण तु शुद्धात्मसम्यक्त्व- श्रद्धानज्ञानानुष्ठानलक्षणत्रिगुप्तिरूपं । तच्च ज्ञानिजनाश्रितमप्रतिक्रमण सरागचारित्रलक्षणशुभोपयोगापेक्षया- यद्यप्यप्रतिक्रमणं मण्यते तथापि वीतरागचारित्रापेक्षया तदेव निश्चयप्रतिक्रमण । कस्मात् ! इति चेत् समस्तशुभाशुभास्त्रबदोपनिराकरणरूपत्वादिति । ततः स्थितं तदेव निश्चयप्रतिक्रमणं व्यवहारप्रतिक्रम- णोपक्षया, अप्रतिक्रमणशब्दवाच्यं ज्ञानिजनस्य मोक्षकारणं भवति । व्यवहारप्रतिक्रमणं तु यदि शुद्धात्मा- भारमध्यावी परिदारी धारणा णियत्तीय इति पाठः ।

·१६.. सनातनंजैनग्रंथमालायो- नमुपादेयं कृत्वा तस्यैव निश्चयंप्रतिक्रमणस्य साधकमावेन विषयकषायवंचनार्थं करोति तदपि परपरया मोक्षकारणं भवति, अन्यथा स्वर्गादिसुखनिमित्तपुण्यकारणमेव । यत्पुनरज्ञानिजनसंबंधिमिथ्यात्वविषयकषायप- रिणतिरूपमप्रतिक्रमणं तन्नरकादिदुःखकारणमेव । एवं प्रतिक्रमणाद्यष्टविकल्परूपशभोपयोगो यद्यपि सवि- कल्पावस्थायाममृतकुमा भवति तथापि सुखदुःखादिसमतालक्षणपरमोपेक्षारूपंसयमापेक्षया विषकुंभ एवेति व्याख्यानमुख्यत्वेन चतुर्थस्थले गाथाष्टकं गतं । इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ द्वाविंशतिगाथा- मिश्चतुभिरंतराधिकारैर्नवमो मोक्षाधिकारः समाप्तः । थात्मख्याति:-यस्तावदज्ञानिजनसाधरणोऽप्रतिक्रमणादिः स शुद्धात्मसिद्ध्यभावस्वभावत्वेन स्वय- मेवापराधत्वाद्विषकुंभ एव किं विचारेण । यस्तु द्रव्यरूपः प्रतिक्रमणादिः स सर्वापराधविषापदाकर्षण- समर्थत्वेनामृतकुंभोऽपि प्रतिक्रमणादिविलक्षणाप्रतिक्रमणादिरूपां तार्तीयकीभूमिमपश्यतः स्वकार्यकरणास- मर्थत्वेन विपक्षकार्यकरित्वाद्विषकुंभ एव स्यात् । अप्रतिक्रमणादिरूपा तृतीयभूमिस्तु स्वयं शुद्धात्मसिद्धि- रूपत्वेन सर्वापराधविषदोपाणां सर्वकषत्वात् साक्षात्स्वयममृतकुंभो भवतीति व्यवहारेण द्रव्यप्रतिक्रमणादे रपि, अमृतकुंभत्वं साधयति । तथैव च निरपराधो भवति चेतयिता । तदभावे द्रव्यप्रतिक्रमणादेरप्यपराध एव । अतस्तृतीयभूमिक़यैव निरपराधत्वमित्यवतिष्ठते तत्प्राप्यर्थ एवायं द्रव्यप्रतिक्रमणादिः, ततो मेति मंस्था यत्प्रतिक्रमणादीन् श्रुतिरूपा जयति किंतु द्रव्यप्रतिक्रमणादिना न मुंचति अन्यदीयप्रतिक्रमणा प्रतिक्रमणाद्यगोचराप्रतिक्रमणादिरूपं शुद्धात्मसिद्धिलक्षणमतिदुष्करं किमपि करिष्यति । वक्ष्यते चात्रैव- कम्मं जं पुन्वकयं सुहासुहमणयवित्थरविसेसं । तत्तो णियत्तए अप्पयं तु जो सो पडिकम्मणं इत्यादि । अतो हताः प्रमादिनो गताः सुखासीनतां । प्रलीनं चापलं मुन्मीलितमालंबनं । आत्मन्येवालानितं चित्तमासंपूर्णविज्ञानघनोपलब्धेः ॥१८१॥ यत्र प्रतिक्रमणमेव विषप्रणीतं तत्राप्रतिक्रमणमेव सुधा कुतः स्यात् । तत्किं प्रमाद्यति जनः प्रपतन्नधोऽधः किं नोर्ध्वर्ध्वमधिरोहति निष्प्रमादः ॥१८॥ प्रमादकलितः कथं भवति शुद्धभावोऽलसः कषायभरगौरवादलसतां प्रमादो यतः । अतः स्वरसनिर्भरे नियमितः स्वभावै भवन्मुनिः परमशुद्धतां ब्रजति मुच्यते वाचिरात् ॥१८॥ त्यक्त्वा शुद्धविधायि तत्किल परद्रव्यं समय स्वयं स्वे द्रव्ये रतिमेति यः स नियतं सर्वापराधच्युतः। बंधवंसमुपेत्यनित्यमुदितस्वज्योतिरच्छोच्छलञ्चैतन्यामृतपूरपूर्णमहिमा शुद्धो मवन्मुच्यते ॥१८॥ बंधच्छेदात्कलयदतुलं मोक्षमक्षय्यमेतनित्योद्योतस्फुटितसहजावस्थमेकांतशुद्ध । एकाकारस्वरसभरतोऽत्यंतगंभीरधीरं पूर्णज्ञानज्वलितमचले स्वस्य लीने महिम्नि ॥१८॥ इति मोक्षो निष्क्रांतः इति समयसारव्याख्यायामात्मख्याती, अष्टमोऽकः । वात्पर्यवृत्तिः-तत्रैवंसति शृंगाररहितपात्रवद्रागादिरहितशांतरसपरिणतशुखात्मरूपैण मोक्षी निष्कांतन अथ प्रविशति सर्वविशुद्धज्ञान -संसारपर्यायमाश्रित्याशुद्धोपादानरूपेणाशुद्धनिश्चयनयेन यद्यपि कर्तृत्वभोक्तृत्वबंधमोक्षादिपरिणामसहितो जीवस्तथापि सर्वविशुद्धपारिणामिकपरमग्राहकेण शुद्धोपादानरून पेणशुद्धद्रव्यार्थिकनयेन कर्तृत्व-मोक्तृत्व-बंधमोक्षादिकरणभूतपरिणामशून्य एवेति।. दवियं उप्पजदि ·१६१ समयमाभृतं । इन्यादिगाथामादि कृत्वा चतुर्दशगाथापर्यंत मोक्षपदार्थचूलिकाव्याख्यानं करोति । तत्रादौ निश्चयेन कर्मक- त्वाभावमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं । तदनंतरं शुद्धस्यापि यदज्ञानावरणप्रकृतिबंधो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्य- मिति कथनार्थ चेदा दुपयडिअहं इत्यादि प्राकृतश्लोकचतुष्टयं । अतः परं भोक्तृत्वाभावज्ञापनार्थ मण्णाणी कम्मफलं इत्यादिसूत्रचतुष्टयं । तदनंतर मोक्षचूलिकोपसंहाररूपेण विकणदि इत्यादि सूत्र- यं कथयतीति मोक्षपदार्थचूलिकायां समुदायपातनिका । अथ निश्चयेन कर्मणां कर्ता न भवति-इत्याख्याति- दवियं जं उप्पजदि गुणेहि तंतेहि जाणसु अणण्णं । जह कडयादीहिंदु पन्जएहिं कणयं अणण्णमिह ॥३३६॥ जीवस्साजीवस्सय जे परिणामा दु देसिदा सुत्ते । तं जीवमजीवं वा तेहिमणण्णं वियाणाहि ॥ ३३७ ॥ ण कुदोवि विउप्पण्णो जमा कजं ण तेण सो आदा उप्पादेदि ण किंचिवि कारणमवि तेण ण सो होदि ॥३३८ ॥ कम्मं पडुच्च कता कत्तारं तह पडुच्च कम्माणि । उप्पंजंतिय णियमा सिद्धी दुण दिस्सदे अण्णा ।। ३३९ ॥ न्यं यदुत्पद्यते गुणस्तत्तैनांनीझनन्यत् । यथा कटकादिभिस्तु पर्यायैः कनकमनन्यदिह ॥३३६॥ जीवस्याजीवस्य तु ये परिणामास्तु दर्शिताः सूत्रे । ते जीवमजी वा तैरनन्यं विजानीहि ॥३३७॥ न कुतश्चिदप्युत्पन्ना यसात्कार्य न तेन स आत्मा । उत्पादन न किंचित्कारणमपि तेन न स भवति ।।३३८॥ फर्य प्रतीत्य कर्ता कार तथा प्रनीत्य कर्माणि । उत्पद्यते नियमात्सिद्धिस्तु न दृश्यतेऽन्या ।।३३९॥ तात्पर्यहात्तिः :-यथा कनकगिह कठकादिपर्यायः सहानन्यदभिन्न भवति तथा द्रव्यमपि यदु- स्पद्यत परिणमति । कैः सह ! स्वकीयस्वीकीयगुणैः, तद्रव्यं तैर्गुणैःसहानन्यदभिन्नमिति जानीहि इति प्रथमगाथा गता। जीवरसाजीवस्स य जे परिणामा दु देसिदा सुसे जीवस्य-अजीवस्य च ये परि- णामाः पर्याया देशिताः कथिताः सूत्र परमागमे तैःसह तेनैव पूर्वोक्तसुवर्णदृष्टांतेन तमेव जीवाजीवद्रव्य- मनन्यदमिन्नं विजानीहीति द्वितीयगाथा गता। यस्माच्छुद्धनिश्चयनयेन नरनारकादिविभावपर्यायरूपेण कदा- चिदपि नोत्पन्नः कर्मणान जनितः तेन कारणेन कर्मनोकर्मापेक्षयात्मा कार्य न भवति ।नच तत्कर्मनोकर्मों- पादानरूपेण किमप्युत्पादयति तेन कारणेन कर्मनोकर्मणां कारणमपिन । भवति यतः कर्मणां कर्ता मोचकच न भवति ततःकारणाद्वंधमोक्षयोः शुद्धनिश्चयनयेन कर्ता न भवतीति तृतीयगाथा गता । कम्मं पडुच्च कचा कचार तह पडच कम्माणि उप्पंज्जते णियमा यतः पूर्व भणितं सुवर्णद्रव्यस्य कुंडलपरिणामेनेव सह जीवपुद्गलयोः स्वपरिणामैः सहैवानन्यत्वमाभन्नत्यं । पुनश्चोक्तं कर्मनोकमभ्यां कर्तृभूताभ्यां जीवो नोत्पाद्यत जीवश्च कर्मनाकर्मणां नोत्पादयति ततो ज्ञायते कर्म प्रतीत्योपचारेण जीवः कर्मकर्ता तथा कर्माणि ·१ समातनंजैनग्रंथमाला- धोत्पवंते जीवकर्तारमाश्रित्योपचारेण नियमानिश्चयात् संदेहो नास्ति' सिद्धी दुण दिरसदे अण्णा अनेन प्रकारेण, अनेन कोऽर्थः । परस्परनिमित्तभावं विहाय शुद्धोपादानरूपेण शुद्धनिश्चयेन जीवस्य कर्मकर्तृत्वविषये । सिद्धिनिष्पत्तिर्घटना न दृश्यते कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलानां च कर्मत्वं न दृश्यते ततःस्थितं शुद्धनिश्चयनयेनाकर्ता जीव इति चतुर्थगाथा गता । एवं निश्चयेन जीवः कर्मणां कर्ता न भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन प्रथमस्थले गाथाचतुष्टयं गतं । अथ शुद्धस्यात्मनो ज्ञानावरणादिप्रकृतिभिर्यदुर्बधो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्यमिति प्रज्ञापयति- आत्मख्याति:-जीवो हि तावक्रमानियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानो जीव एव नाजीवः, एवमजी- वोऽपि क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानोऽजीव एव न जीवः, सर्वव्याणां स्वपरिणामैः सह तादरम्यात् कंकणादिपरिणामैः कांचनवत् । एवं हि जीवस्य खपरिणामैरुत्पद्यमानस्याप्यजीवन सह कार्यकारणभावो न सिध्यति सर्वद्रव्याणां द्रव्यांतरेणोत्पाद्योत्पादकभावाभावात् । तदसिद्धौ चाजीवस्य जीवकर्मत्वं न सिक्ष्यति । तदसिद्धौ च कर्तृकर्मणोरनन्यापेक्षसिद्धत्वात्-जीवस्याजीवकर्तृत्वं न सिद्ध्यति, अतो जीवोऽकी अवतिष्ठते । अकर्ता जीवोऽयं स्थित इति विशुद्धः स्वरसतः स्फुराच्चिज्ज्योतिर्भिश्छुरितमुवनाभोगमुवनः । तथाप्यस्यासौ स्यायदिह किल बंधः प्रकृतिभिः स खल्वज्ञानस्य स्फुरति महिमा कोपि गहनः ।१८६॥ चेदा दु पयडियलु उप्पजदि विणस्सदि । पयडीवि चेदयई उप्पजदि विणस्सदि ॥३४०॥ “एवं वंधो दुण्हंपि अण्णोण्णपच्चयाण हवे । अप्पणो पयडी एय संसारो तेण जायदे ॥३४१॥ चेतयिता तु प्रत्यर्थमुत्पद्यत विनश्यति । प्रकृतिरपि चेतकार्यमुत्पद्यते विनश्यति ॥३४०॥ एवं बंधो योरपि-प्रत्यययोभवेत् । मात्मनः पकृतेश्च संसारखेन जायते ॥३४१॥ तात्पर्यवृत्तिः- चेदा आत्मा स्वस्थमावच्युतः सन् प्रकृतिनिमित्तं कर्मोदयनिमित्तमुत्पद्यते । विन- श्यति च विभावपरिणामैः पर्यायैः । प्रकृतिरपि चेतयितृकार्य जीवसंबधिरागादि परिणामनिमित्तं ज्ञानावरणा- दिकर्मपर्यायैरुत्पद्यते विनश्यति च । एवं पूर्वोक्तप्रकारण बंधो जायते द्वयोः-स्वस्थभावच्युतस्यात्मनः, कर्म- वर्गणायोग्यपुद्गलपिंडरूपाया ज्ञानावरणादिप्रकृतेश्च । कथंभूतयोईयोः ? अन्योऽन्यप्रत्यययोः, परस्परनिमि चकारणभूतयोः। एवंरागाद्यज्ञानभावेन बंधो भवति तैन बंधन संसारो जायते, नच खस्वरूपत इत्युक्तं भवति। अथ यावत्कालं शुद्धात्मसंवित्तिच्युतः सन् प्रकृत्यथै प्रकृत्युदयरूपं रागादिकं न मुंचति तावत्का- लमज्ञानी स्यात् तदमाव ज्ञानी च भवतीत्युपदिशति- आत्मख्याति:-अयं हि आ संसारत एवं प्रतिनियतस्वलक्षणानिनेन परमात्मनोरेकत्वाध्यासस्य करणात्कर्ता सन् चेतयिता प्रकृतिनिमित्तमुत्पादविनाशावासादयति । प्रकृतिरपि चेतयितृनिमित्तमुत्पत्ति- विनाशावासादयति । एवमनयोरात्मप्रकृत्योः कर्वकर्मभावाभावेप्यन्योन्यानिमित्तनैमितिकमावन दूयोरपि धो दृष्टः, ततः संसारः, तत एव च तयोः कर्तृकर्मव्यवहारः- जाएसो पयाडियह चेदगो ण विमुंचदि । अयाणओ हवे तावं मिच्छादिही असंजदो ॥३४॥ 4.

·. -- समयप्राभृतं । जदा विमुंचदे चेदा कम्मष्फलमणंतयं । तदा विमुत्तो हवदि जाणगो पस्सगो मुणी ॥३४३॥ यावदेष प्रकृत्य घेतयिता नैव विमुंचति । अज्ञायको भवेत्तापन्मिथ्याष्टिरसंयतः ॥३४२॥ यदा विमुंचति चेतायता कर्मफलमनंतकं । तदा विमुक्तो भवति ज्ञायको दर्शको मनिः ॥३४॥ तात्पर्यवृत्ति:- यावत्कालमेष चेतयिता जीवः, चिदानंदैकस्वभावपरमात्मसम्यक्श्रद्धानज्ञानानु- भवरूपाणां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणामभावात्प्रकृत्यर्थ रागादिकर्मोदयरूपं न मुंचति, तावत्कालं रागादि- रूपमात्मानं श्रद्दधाति जानात्यनुभवति च ततो मिध्यादृष्टिर्भवति, अज्ञानी भवति, असंयतश्च भवति, तथा भूतःसन् मोक्षं न लभते। यदा पुनरयमेव चतयिता मिथ्यात्वरागादिरूपं कर्मफलं शक्तिरूपेणानंतविशेषण सर्वप्रकारेण मुंचति तदा शुद्धबुद्धकस्वभावात्मतत्त्वसम्यश्रद्धानज्ञानानुभवरूपाणां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां सद्भावात् लाभमिथ्यात्वरागादिभ्यो भिन्नमात्मानं श्रद्दधाति जानात्यनुभवति च । ततः सम्यग्दृष्टिर्भवति, संयतो मुनिश्च भवति तथाभूतः सन् विशेषेण द्रव्यभावगतमूलोत्तरप्रकृतिविनाशेन मुक्तो भवतीति । एवं यद्यप्यात्मा शुद्धनिश्चयेन कर्ता न भवति तथाप्यनादिकर्मबंधवशान्मिथ्यात्वरागाद्यज्ञानभावेन कर्म बनातीति अज्ञानसामर्थ्यज्ञापना द्वितीयस्थले सूत्रचतुष्टयं गतं- अथ शुद्धनिश्चयनयेन कर्मफलभोक्तृत्वं जीवस्वभावो न भवति, कस्मात् । अज्ञानस्वभावत्यात्-इति कथयति- आत्मख्याति:-यापदयं चेतपिता प्रतिनियतस्यलक्षणानिर्ज्ञानात् प्रकृतिस्वभावमात्मनो बंधानिमित्तं न मुंचति तायत्स्वपरयोरेकत्वज्ञानेनाज्ञायको भवति । स्वपरयोरेकत्वदर्शनेन मिथ्यादृष्टिर्भवति । स्वपरयोरेक- स्वपरिणत्या चासंयतो भवति । तावदेव परात्मनोरेकत्याच्यासस्य करणाकर्ता भवति । यदा त्वयमेव प्रति- नियतस्वलक्षणनिर्धानात् प्रकृतिस्वभावमात्मनो बंधनिमित्तं मुंचति तदा स्वपरयोविभागानेन ज्ञायको भवति । स्वपरयोर्षिभागदर्शनेन दर्शको भवति । स्वपरयोविभागपरिणत्या च संयतो भवति तदैव च परा- मनोरेफन्त्राभ्यासस्याकरणादकर्ता भवति । भोक्तृत्वं न स्वभावोऽस्य स्मृतः कर्तृत्ववचितः । अज्ञानादेव भोक्तायं तदभावादवेदकः ।। १८७॥ अण्णाणी कम्मफलं पयडिसहावहिदो दु वेदेदि । णाणी पुण कम्मफलं जाणदि उदिदं ण वेदेदि ॥३४॥ अज्ञानी फर्मफलं प्रकृतिस्वभावस्थितस्तु वेदयते । ज्ञानी पुनः कर्मफलं नानाति-उदितं न घेदयते ॥ ३४४ ॥ तात्पर्यवृत्तिः- अण्णाणी कम्मफलं पयडिसहावाहिदो दु वैदेदि विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावा- मतस्त्रसम्यक्त्रदानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरतत्रयात्मकभेदज्ञानस्याभावादज्ञानी जीवः उदयागतकर्मप्रकृति- स्वभाव सुखदुःखस्त्ररूपे स्थित्वा हपविषादाभ्यां तन्मयो भूत्वा कर्मफलं वेदयत्यनुभवति । णाणी पुण कम्मफल जाणदि उदिदं ण वेदेदि ज्ञानी पुनः पूर्वोक्तभेदज्ञानसद्भावात् वीतरागसहजपरमानंदरूप सुखरमाखादेन परमसमरसीभावेन परिणतः सन्, कर्मफलमुदित वस्तुस्वरूपेण जानात्येव नच हर्षविपादाभ्यां तन्मयो भूत्वा वेदयतीति । शिनः इति ख. पाठः ।

·१९७ सनातननग्रंथमालायां- अधांज्ञानी जीवः सापराधः सशंकितः सन् कर्मफलं तन्मयो भूत्वा वेदयति, यस्तु निरपराधी ज्ञानी स कोदये सति किं करोति ? इति कथयति- आत्मख्यातिः-अज्ञानी हि शुद्धात्मज्ञानाभावात् खपरयोरेकत्वज्ञानेन, स्वपरयौरकत्वदर्शनेन, स्वप- रयोरेकत्वपरिणत्या च प्रकृतिस्वभावे स्थितत्वात् प्रकृतिस्वभावमप्यहंतया अनुभवन् कर्मफलं वेदयते । ज्ञानी तु शुद्धात्मज्ञानसद्भावात्स्वपरयोर्विमागज्ञानेन, खपरयोविभागदर्शनेन स्वपरयोरेकत्वापरिणत्या च प्रकृति खभावादपसृतत्वात्-शुद्धात्मस्वभावमेकमेवाहतयानुभवन् कर्मफलमुदितं ज्ञेयमानत्वात्-जानात्येव न पुनस्तस्याहंतयाऽनुभवितुमशक्यत्वाद्वेदयते । अज्ञानी प्रकृतिस्वभावनिरतो नित्यं भवेद्वदको ज्ञानी तु प्रकृतिस्वभावविरतो नो जातु चिद्वेदकः । इत्येवं नियम निरूप्य निपुणैरज्ञानिता सज्यतां शुद्धकात्ममये महस्याचलितैरासव्यतां ज्ञानिता ॥११॥ अज्ञानी वेदक एवेति नियम्यते- जो पुण णिरावराहो चेदा णिसंकिदो दु सो होदि । आराहणाय णिचं वहदि अहमिदि वियाणंतो ॥ ३४५ ॥ यः पुननिरपराधश्चेतायता निश्शंकिनस्तु स भवति । बाराधनया नित्यं वर्तते अहमिति विजानन् ।। ३४५॥ तात्पर्यवृत्तिः-जो पुण मिरवराहो चेदा णिस्संकिदो दु सो होदि यस्तु चैतयिता ज्ञानी जीषः स निरपराधः सन् परमात्माराधनविपये निशंको भवति । निश्शको भूत्वा किं करोति ? आहार- णाय णिचं वहदि अहमिदि वियाणतो निर्दोषपरमात्माराधनारूपया निश्चयाराधनया नित्यं सर्वकालं वर्तते। किं कुर्वन् अनंतज्ञानादिरूपोऽहमिति निर्विकल्पसमाधौ स्थित्वा शुद्धात्मानं सम्यग्जानन् परमसमरसी भावेन वानुभवति इति । अज्ञानी कर्मणां नियमेन वेदको भवतीति दर्शयति- ण मुयदि पयडिमभव्वो सुठुवि अज्झाइदूण सच्छाणि । गुडदुद्धपि पिवंता ण पण्णया णिविसा होंति ॥ ३४६ ॥ न मुंचति प्रकृतिमभव्यः सुष्वपि-अधीय शास्त्राणि । गुडदुग्धमपि पिवंतो न पनगा निर्विषा भवंति ॥ ३४६ ॥ तात्पर्य हात्तिः-यथा पन्नगाः सर्पाः शर्करासहितं दुग्धं पिवंतोऽपि निर्विषा न भवति तथा ज्ञानी जीवो मिथ्यात्वरागादिरूपकर्मप्रकृत्युदयस्खमावं न मुंचति । किं कृत्वापि ? अधीत्यापि । कानि ! शास्त्राणि । कथं सुङ्गु विसुष्वपि । कस्मान्न मुंचति ! वीतरागस्वसंवेदनज्ञानाभावात्-कर्मोदये सति मिथ्यात्वरागादीनां तन्मयो भवति यतः कारणात् इति । ज्ञानी कर्मणां नियमेन वेदको न भवतीति दर्शयति- आत्मख्याति:- यथात्र विषधरो विषभाव स्वयमेव न मुंचति, विषभावमोचनसमर्थसशर्करक्षी. रपानाच न मुंचति । तथा किलाभन्यः प्रकृतिस्वभावं स्वयमेव न मुंचति प्रमोचनसमर्थद्रव्यश्रुतज्ञानाच न मुंचति, नित्यमेव भावश्रुतज्ञानलक्षणशुद्धात्मज्ञानामावेनाज्ञानित्वात् । अतो नियम्यते ज्ञानी प्रकृतिस्वभावे सुस्थित्वाद्वेदक एव । १ प्रकृतज्ञानावरणादिकायाः स्वभाववतुर्गतिशरीररागादिभावसुखदुःखादिका परिणतिस्तत्र निरंत:-भात्मीयबुद्धपी परिणत: । नेयं गापात्रात्मख्याती। - 1 ·समयप्रामृतं । १६५ ज्ञानी खवेदक एवेति नियम्यते- णिव्वेदसमावण्णो णाणी कम्मप्फलं वियाणादि । महुरं कंडवं वहुविहमवेदको तेण पण्णत्तो ॥ ३४७ ॥ निर्वेदसमापनो ज्ञानी कर्मफलं विजानाति । मधुरं कटुकं बहुविधमवेदको तेन प्रज्ञप्तः ॥ ३४७ ।। तात्पर्यहाति:-णिज्वेदसपावण्णो णाणी कम्मप्फलं वियाणादि परमतत्त्वज्ञानी जीवः संसारशरीरभोगरूपत्रिविधवैराग्यसंपन्नो भूत्वा शुभाशुभकर्मफलमुदयागतं वस्तुस्वरूपेण विशषेण निर्वि- कारस्वशुद्धात्मनो मिन्नत्वेन जानाति । कथं भूतं जानाति ! महुरं कडवं बहुविहमवेदको तेण पण्णचो अशुभकर्मफलं निंबकांजीरविपहलाहलरूपेण कटुकं जानाति । शुभकर्मफलं बहुविधं गुडखंड- शर्करामृतरूपेण मधुरं जानाति।नच शुद्धामोत्यसहजपरमानंदरूपमतींद्रियसुखं विहाय पंचेन्द्रियसुखे परि- णमति, तेन कारणेन ज्ञानी वेदको भाक्ता न भवतीति नियमः । एवं ज्ञानी शुद्धनिश्चयेन शुभाशुभकर्म फलभोक्ता न भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन तृतीयस्थले सूत्रचतुष्टयं गतं । आत्मख्यातिः -शानी तु निरस्तभेदभावश्रुतज्ञानलक्षणशुद्धात्मज्ञानसद्भावेन परतोऽत्यंतविविक्त- त्यात प्रतिस्वभावं स्वयमेव मुंचति ततो मधुरं मधुरं वा कर्मफलमुदितं ज्ञातृत्वात् केवलमेव जानाति, नपुनहाने सति परद्रव्यस्याहतयाऽनुभवितुमयोग्यत्वाद्वेदयते। अतो ज्ञानी प्रकृतिस्वभावविरक्तत्वादवेदक एव । ज्ञानी फरोति न न वेदयते च कर्म जानाति केवलमयं किल तत्स्वभाव । जानन्पर करणोदनयोरभावात् शुद्धस्वभावनियतः स हि मुक्त एव ॥१८॥ णवि कुचदि णवि वेददि णाणी कम्माइ बहु पयाराइ । जाणदि पुण कम्मफलं वधं पुण्णं च पावं च ॥ ३४८ ॥ नापि करोति नापि वेदयते ज्ञानी कर्माणि बहुप्रकाराणि । जानाति पुनः कर्मफलं बंधं पुण्यं च पापं च ॥३४८॥ तात्पर्यवृषि:--णवि कुन्वदि णवि वेददि गाणी फम्माह बहुपयाराइ त्रिगुप्तिगुप्तत्वव- हैन ख्यातिपूजालाभदृष्ट्युतानुभूतभोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनशून्येनानंतज्ञानदर्शन- सुखवीर्यस्वरूपण सालंबने भरितावस्थे निर्विकल्पसमाधौ स्थितो ज्ञानी कर्माणि बहुप्रकाराणि ज्ञाना- परणादिमूलोतरप्रकृतिभदभिन्नानि निश्चयनेन न करोति न च तन्मयो भूत्वा घेदयत्यनुभवति । तर्हि किं करोति ! जाणदि पुण फम्मफलं बंधं पुण्णं पावं च परमात्मभावनोत्थसुखे तृप्तो भूत्वा वस्तुस्वरू- पेण जानात्येव । किं जानाति ! सुखदुःखस्वरूपकर्मफलं प्रकृतिबंधादिभेदभिन्नं पुनः कर्मबंध, सद्वेद्य- शुमायुर्नामगोत्ररूपं पुण्यं, अतोऽन्यदसद्वद्यादिरूपं पापं चति । तमेय कर्तृत्वभोक्तृत्यभावं विशेषेण समर्थयति- आत्मख्याति:-मानी हि कर्मचेतनाशून्यत्वेन कर्मफलचेतनाशून्यत्वेन च स्वयमकर्तृत्वादवेद- यितृत्वाच न कर्म करोति न घेदयते च । किंतु ज्ञानचेतनामयत्वेन केवलं ज्ञातृत्वात्कर्मबंध कर्मफलं च शु- भमगुमं या केवलमेव जानाति । कुत एतत् ? दिीजह अण्णार्ण पाठायमात्मण्याती।

·. सनातनजैनपंथमालायां- दिट्ठी सयंपि णाणं अकारयं तह अवेदयं चेव । जाणदिय बंधमोक्खं कम्मुदयं णिजरं चेव ॥ ३४९ ॥ रष्टिः स्वयमपि ज्ञानमकारक तथाऽवेदकं चैत्र । जानाति च बंधमोक्षं कर्मोदयं निर्जरा चैत्र ।। ३४९ ।। तात्पर्यवृत्तिः-दिही सीप णाणं अकारयं तह अवेदयं चैव यथा दृष्टिः की दृश्यमग्नि रूप वस्तुसंधुक्षणं पुरुषवन्न करोति तथैव च तप्तायःपिंडवदनुभवरूपेण न वेदयति । तथा शुद्धज्ञानमप्य- भेदेन शुद्धज्ञानपरिणतजीवो वा स्वयं शुद्धोपादानरूपेण न करोति न च वेदयति । अथवा पाठातरं दिही सयंपि णाणं तस्य व्याख्यान-न केवलं दृष्टिः क्षायिकज्ञानमपि निश्चयेन कर्मणामकारकं तथैवा वेदकमपि । तथाभूतः सन् किंकरोति जाणदि य वंधमोक्खं जानाति च । को ? बंधमोक्षौ । ने केवलं. बंधमोक्षो कम्मुदयं णिज्जरं चैव शुभाशुभरूपं कर्मोदयं सविपाकाविपाकरूपेण सकामाकामरूपेण या द्विधा निर्जरा चैव जानाति इति । एवं सर्वविशुद्धपारिणामिकपरममावग्राहकेण शुद्धोपादानभूतेन शुद्धद्र- व्यार्थिकनयेन कर्तृत्व-भोक्तृत्व-बंध-मोक्षादिकारणपरिणामशून्यो जीव इति सूधितं । समुदाय- पातनिकायां पश्चाद्गाथाचतुष्टयेन जीवस्याकर्तृत्वगुणव्याख्यानमुख्यत्वेन सामान्यविवरणं कृतं । पुनरपि गाथाचतुष्टयेन शुद्धस्यापि यत्प्रकृतिभिर्वधो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्यमित्यज्ञानसामर्थ्यकथनरूपेण विशेष- विवरण कृतं । पुनश्च गाथाचतुष्टयेन जीवस्याभोक्तृत्वगुणव्याख्यानमुख्यत्वेन व्याख्यानं कृतं । तदनंतर 'शुद्धनिश्चयेन तस्यैव कर्तृत्वबंधमोक्षादिककारणपरिणामवर्जनरूपस्य द्वादशगाथाव्याल्यानस्योपसंहाररूपेण गाथाद्वयं गतं । इति समयसारख्याख्यायां शुदात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ मोक्षाधिकारसंबंधिनी चूलिका समाप्ता। अथवा द्वितीयव्याख्यानेनात्र मोक्षाधिकारः समाप्तः । आत्मख्याति:-यथात्र लोके दृष्टिदृश्यादयंताविभक्तत्वेन तत्करणवेदनयारसमर्थत्वात् दृश्य न करोति म वेदयते च, अन्यथाग्निदर्शनासंधुक्षणवत् स्वयं ज्वलनकरणस्य, लोहपिंडवत्स्वयमेवौष्ण्यानुभवनस्य च दुर्निवारत्वात् । किंतु केवलं दर्शनमात्रस्वभावत्वात् तत्सर्वं केवलमेव पश्यति । तथा ज्ञानमपि स्वयं दृष्टित्वात् कर्मणोऽयंतविभक्तत्वेन निश्चयतस्तत्करणवेदनयोरसमर्थत्वात्कर्म न करोति न घेदयंते च। किंतु केवलं ज्ञानमात्रस्वभावत्वात्कर्मबंध मोक्षं वा कर्मोदयं निर्जरां वा, केवलमेव जानाति । येतु कर्तारमात्मानं पश्यति तमसा तताः। सामान्यजनवत्तेषां न मोक्षोऽपि मुमुक्षतां ॥१८॥ तात्पर्यवृचिः-किं च विशेषः-औपशमिकादिपंचभावानां मध्ये केन भावेन मोक्षो भवतीति विचार्यते । तत्रौपशमिकक्षायोपशमिकक्षायिकौदयिकभावचतुष्टयं पर्यायरूपं भवति शुद्धपरिणामिकस्तु द्रव्यरूप इति । तच्च परस्परसापेक्षं द्रव्यपर्यायद्वयमात्मा पदार्थो भण्यते । तत्र तावजीवत्वभव्यत्वाभन्यत्व- त्रिविधपरिणामिकभावमध्ये शुद्धीवत्वं शक्तिलक्षणं । यत्पारिणामिकत्वं तच्छुद्धद्रव्यार्थिकनयाश्रितत्वानिरा- 'धरणं शुद्धपारिणामिकभावसंज्ञं ज्ञातव्यं तत्त्ववंधमोक्षपर्यायपरिणतिरहितं । यत्पुनर्दशप्राणरूपं जीवत्वं भव्या- भव्यत्वद्वयं तत्पर्यायाथिकनयाश्रितत्वादशुद्धपारिणामिकभावसंज्ञमिति । कथमशुद्धमिति चेत् संसारिणां शुद्धनयेन सिद्धानां तु सर्वथैव दशप्राणरूपजीवत्वमव्याभन्यत्वद्वयाभावादिति .। तस्य त्रयस्य मध्ये भव्य- त्वलक्षणपरिणामिकस्य तु यथासंभवं सम्यक्त्वादिजीवगुणघातक देशघातिसर्वघातिसझं मोहादिकर्मसामान्य पर्यायार्थिकनयेन प्रच्छादकं भवति इति विज्ञेयं । तत्र च यदा कालादिलब्धिवशेन भव्यत्वशक्तेर्व्यक्तिर्भवति तदायं जीवः सहजशुद्धपारिणामिकभावलक्षणनिजपरमात्मद्रव्यसम्यक्रद्धानज्ञानानुचरणपर्यायेण परिण- ·समयप्राभृतं । १६७ मति । तच परिणमनागमभापयौपशमिकक्षायोपत्रमिकक्षायिक भावत्रयं भण्यते । अध्यात्मभाषया पुनः शुद्धात्माभिमुखपरिणामः शुद्धोपयोग इत्यादि पर्यायसंज्ञा लभते । स च पर्यायः शुद्धपारिणामिकमावलक्षण- शुद्धात्मद्रव्यात्कथंचिदिन्नः । कस्मात् ! भावनारूपत्वात् । शुद्धपारिणामिकस्तु भावनारूपो न भवति । यद्यकांतेनाशुद्धपारिणामिकादाभिन्नो भवति तदास्य भावनारूपस्य मोक्षकारणभूतस्य मोक्षप्रस्तावे विनाशे जाते सति शुद्धपारिणामिकमावस्यापि विनाशः प्राप्नोति, नच तथा। ततः स्थितं-शुद्धपारिणामिकभाव- विषये या भावना तद्रूपं यदौपशमिकादिभावत्रयं तत्समस्तरागादिरहितत्वेन शुद्धोपादानकारणत्वान्मोक्षका- रणं भवति नच शुद्धपरिणामिकः । गस्त शक्तिरूपो मोक्षः स शुद्धपारिणामिकपूर्वमेव तिष्ठति । अयं तु व्यक्तिरूपमोक्षविचारो वर्तते । तथा चोक्तं सिद्धांते-'निष्क्रियशुद्धपारिणामिक' निष्क्रिय इति कोऽर्थः ! बंध कारणभूता या क्रिया रागादिपरिणतिः, तद्पो न भवति । मोक्षकारणभूता च क्रिया शुद्धभावनापरिण- तिस्तद्रूपश्च न भवति। ततो ज्ञायते शुद्धपारिणामिकमावो ध्येयरूपो भवति ध्यानरूपो न भवति। कस्मात् ? ध्यानस्य यिनश्वरत्वात् । तथा योगींद्रदेवैरप्युक्तं- णवि उपजह णवि मरइ वंधण मोक्खू करेइ । जिउ परमत्ये जोइया जिणवर एउ भणेइ ॥ १॥ किं च विवक्षितेकदेशशुद्धनयाश्रितेयं भावना निर्विकारस्वसंवेदनलक्षणक्षायोपशमिकान्यत्वेन यदा- प्येकदेशव्यक्तिरूपा भवति तथापि ध्याता पुरुषः यदेव सकलनिरावणमखंडैकप्रत्यक्षप्रतिभासमयमविनश्वरं शुद्धपारिणामिकपरममावलक्षणं निजपरमात्मद्रव्यं तदेवाहमिति भावयति नच खंडज्ञानरूपमिति भावार्थः । इदं तु व्याख्यानं परस्परसापेक्षागमाध्यात्मनयद्वयाभिप्रायस्यानिरोधेनैव कथित सिद्ध्यतीति ज्ञातव्यं विवेकिमिः। मतः परं जीवादिनवाधिकारेषु जीवस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिखरूपं यथास्थानं निश्चयव्यवहारविभागेन सामान्येन यापूर्व श्रावितं, तस्यैव विशेषविवरणार्थ लोकस्स कुणदि विह्न इत्यादि गाथामादिं कृत्वा पाठक्रमेण पडधिफनप्रतिगाथापर्यतं धूलिकाव्याख्यानं करोति- चूटिकाशब्दस्यार्थः कथ्यते तथाहि-विशेपव्याख्यान, उक्तानुक्तव्याख्यानं, उक्तानुक्तसंकीर्णव्या क्यानं चेति त्रिधा चूलिकाशब्दास्यार्थो ज्ञातव्यः । तत्र पण्णवतिगाथासु मध्ये विष्णोदेवादिपर्यायकर्तृत्व- निराकरणमुख्यत्वेन लोगस्स कुणदि विद इत्यादि गाथासप्तकं च भवति । तदनंतरं, अन्यः कर्ता, मुंक्त चान्यः-इत्येकातनिषेधरूपेण बौद्धमतानुसारिशिष्यसंवोधनार्थ केहिंदु पज्जयहिं इत्यादिसूत्रचतु- ध्यं । अतः परं सांख्यमतानुसारिशिष्यं प्रति, एकांतन जीवस्य मायमिथ्यात्वकर्तृत्वनिराकरणार्थ मिच्छत्ता जदि पयडी इत्यादि सूत्रपंचकं । ततः परं ज्ञानाज्ञानसुखदुःखादिभावान् कमैंवैकांतन करोति नचामेति पुनरपि सारव्यमतनिराकरणार्थ-कम्मेहि अण्णाणी इत्यादि त्रयोदशसूत्राणि । अयानंतर फोऽपि प्राथमिकशिष्यः शब्दादिपंचेन्द्रियविषयाणां विनाशं कर्तुं वांछति किंतु मनसि स्थितस्य विषयानुरागस्य घातं करोगीति विशेषविवेकं न जानाति तस्य संबोधनार्थ दंसणणाणचरिचं इत्यादि सूत्रसप्तकं । तदनंतरं पथा सुवर्णकारादिशिल्पी कुंडलादिकर्म हस्तकुट्टकाद्युपकरणः करोति । तत्फलं मूल्यादिक भुक्ते च तथापि तन्मयो न भवति । तथा जीवोऽपि द्रव्यकर्म करोति मुंक्ते च तथापि तन्मयो न भवतीत्यादिप्रतिपादनरूपण जद्द सिप्पियो दु इत्यादि गाथा सप्तकं । ततः परं यद्यपि श्वेत- मृत्तिका कुख्यादिकं श्वेतं करोति तथापि निश्चयन तन्मयो न भवति । तथा जीवोऽपि व्यवहारेण ज्ञेयभूतं च प्रन्यमेव जानाति पश्यति परिहरति श्रद्दधाति च तथापि निश्चयेन तन्मयो न भवति इति ब्रह्माद्वैतमतानु सारिशिष्यसंवोधनार्थ जहसेडिया इत्यादि सूत्रदशकं । ततः परं शुद्धात्मभावनारूपनिश्चयप्रतिक्रमण- 'निश्चयपत्याख्यान-निश्चयालोचना-विधयचारित्रव्याख्यानमुख्यत्वेन कस्मं जं पुवायं इत्यादिसूत्र ·१६८ सनातनजभग्रंथमालापा- चतुष्टयं । तदनंतरं रागद्वेषोत्पत्तिविषये ज्ञानरूपस्वकीयधुद्धिरूपदोप एव कारणं नचाचेतनशन्दादिविषया इति कथनार्थ शिंददि सुंथुदि वयणाणि इत्यादि गाथादशकं । अतः परं उदयागतं कर्म वेदयमानो मदीयमिदं मया कृतं च मन्यते स्वस्थभावशून्यः सुखितो दुखितश्च भवति यः सः पुनरम्यष्टविध कर्म दुःख बीजं बनातीति प्रतिपादनमुख्यत्वेन वेदंतो कम्मफलं इत्यादि गाथात्रयं । तदनंतरं आचारसूत्रकृतादि द्रन्यनुतेंद्रियविषयद्रव्यकर्म धर्माधर्माकाशकालाः शुद्धनिश्चयन रागादयोऽपि शुद्धजीवस्वरूपं न भवंतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन सच्छं णाणं ण हवदि इत्यादि पंचदश सूत्राणि । ततः परं यस्य शुद्धनयस्याभिप्रा- येण मूर्तिरहितस्तस्याभिप्रायेण कर्मनोकर्माहाररहित इति व्याख्यानरूपेण अप्पा जस्स अमुत्तो इत्यादि गाथात्रयं । तदनंतरं देहाश्रितद्रव्यलिंगं निर्विकल्पसमाधिलक्षणभावलिंगरहितं यतीनां मुक्तिकारणं न भवति भावलिंगसहितानां पुनः सहकारिकारणं भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन पाखंडी लिंगाणिय इत्यादि सूत्रसप्तकं । पुनश्च समयप्राभृताध्ययनफलकथनरूपेण प्रथसमाप्त्यर्थे जो समय पाहुइमिणं इत्यादि सूत्रमेकं कथयतीति त्रयोदशभिरंतराधिकारैः समयसारचूलिकाधार समुदायपातनिका- इदानीं त्रयोदशाधिकाराणां यथाक्रमेण विशेषव्याख्यानं क्रियते। तद्यथा-एकांतेनात्मानं कर्तारं ये मन्यते तेषामज्ञानिजनवन्मोक्षो नास्तीत्युपदिशति- लोगस्स कुणदि विह्न सुरणारयतिरियमाणुसे सत्ते । समणाणंपिय अप्पा जदि कुव्वदि छविहे काए ॥३५०॥ लोगसमणाणमेवं सिद्धतं पडि ण दिस्सदि विसेसो । लोगस्स कुणदि विण्हू समणाणं अप्पओ कुणदि ॥ ३५१ ।। एवं ण कोवि मुक्खो दीसह दुण्डंपि समण लोयाणं । णिचं कुव्वंताणं सदेव मणुआसुरे लोगे ॥ ३५२ ।। लोकस्य करोति विष्णुः सुरनारकतिर्यमानुपान् सत्वान् । श्रमणानामन्यात्मा यदि करोति पड्डिधान् कायान् ।। ३५० ।। लोकश्रमणानामेवं सिद्धांत प्रति न दृश्यते विशेषः । लोकस्य करोति विष्णुः श्रमणानामप्यात्मा करोति ॥ ३५१ ।। एवं न कोपि मोक्षो श्यते लोकश्रमणानां द्वयेषां । नित्यं कुर्वतां सदैव मनुजान सुरान् लोकान् ॥ ३५२ ।। तात्पर्यवृत्तिः-लोगस्स कुणदि विड़ सुरणारयतिरियमाणुमे सत्ते लोकस्य मते विष्णुः करी- ति । कान् ? सुरनारकतिर्यङ्मानुषान् सत्वान् समणाणपि य अप्पा नदि कुन्चदि छविये काए श्रमणानां मते पुनरात्मा करोति यदि चेत् कान् ? षट्जीवनिकायानिति । लोगसमणाणमेवं सिद्धतं पहिण- दिस्सदि विसेसो एवं पूर्वोक्तप्रकारेण सिद्धांतं प्रति, आगमं प्रति न दृश्यते कोऽपि विशेषः कयोः संबंधी ? लोकश्रमणयोः कस्मात् । इति चेत्-लोगस्स कुणदि विण्हू समणाणं (वि) अप्प- ओ कुणदि लोकमते विष्णुनामा कोऽपि परकल्पितपुरुषविशेषः करोति । श्रमणानां मते पुनरात्मा करोति तत्र विष्णुसंज्ञा श्रमणमते चात्मसंज्ञा नास्ति विप्रतिपत्तिर्नचार्थे । एवं ण कोवि मुक्खो दीसदि दुण्हंपि समणकोयाणं एवं कर्तृत्वे सति को दोषः ! मोक्षः कोऽपि न दृश्यते कयोर्जेकश्रमणयोः। किविशिष्टयोः ? १ सिदं जहण दीसह विसेस, आत्मख्यातावयं पाठः। २ दीखहलोयसमणाण दोण्हपि पाठोयमात्मख्याती। . ?

·समयप्राभृतं । णि कुन्चंताणं सदेव मणुभासुरे लोगे नित्यं सर्वकालं कर्म कुर्वतोः । क ! लोके । कथंभूते । देवमनुष्यासुरसहिते। किंच-रागद्वेपमाहरूपेण परिणमनमेव कर्तृत्वमुच्यते । तत्र रागद्वेषमोहपरिणमने सति शुद्धस्वभावात्मतत्वसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपनिश्चयरतत्रयात्मकमोक्षमार्गाच्च्यवनं भवति ततश्च मोक्षों न भवतीति भावार्थः । एवं पूर्वपक्षरूपेण गाथात्रयं गतं । अथोत्तरं निश्चयेनात्मनः पुद्गलद्रव्येण सह कर्तृकर्मसंबंधो नास्ति कथं की भविष्यतीति कथयति- आत्मख्याति:-ये त्वात्मानं कर्तारमेव पश्यंति ते लोकोत्तरिका पि न लौकिकतामतिवर्तते । गैकिकानां परमात्मा विष्णुः सुरनारकादिकार्याणि करोति, तेषां तु स्वात्मा तानि करोति इत्यपसिद्धांतस्य समत्वात् । ततस्तेषामात्मनो नित्यकर्तृत्वाभ्युपगमात्-लौकिकानामिव लोकोत्तरिकाणामपि नास्ति मोक्षः। नास्ति सर्वोऽपि संबंधः परद्रन्यात्मतत्त्वयोः। कर्तृकर्मत्वसंबंधाभाषे तत्कर्तृता कुतः ॥ १९ ॥ ववहारभासिदेण दु परदव्वं मम भणति विदिदत्था । जाणंति णिच्छयेण दु णय इह परमाणुमित्त मम किंचि ॥३५३॥ जह कोवि णरो जंपदि अह्माणं गामविसयपुररहुँ । णय होति ताणि तस्स दु भणदिय मोहेण सो अप्पा ॥३५४॥ एमेव मिच्छदिठी गाणी णिस्संसयं हवदि एसो। जो परदव्वं मम इदि जाणंतो अप्पयं कुणदि ॥३५५॥ तमा ण मति णचा दोह्र एदाण कत्ति ववसाओ। परदब्बे जाणंतो जाणे जो दिहिरहिदाणं ॥३५६॥ व्यवहारभापितेन तु परद्रव्यं मम भणंत्यविदिताः । जाननि निश्चयेन तु नह परमाणुमात्रमपि किंचित् ॥ ३५३ ॥ यथा कोऽपि नरो जल्पति अस्माकं ग्रामविपयपुरराष्ट्रं । नच भवंति तस्य तानि तु भणति च मोहेन स आत्मा ॥ ३५४ ।। एवमेव मिथ्याष्टिानी निस्पंशयं भवत्येपः । यः परद्रव्यं ममेति जाननात्मानं करोति ।। ३५५ ॥ तस्मान में इति ज्ञात्वा द्वयेषामप्येतेषां कर्तृव्यवसायं । पन्द्रपे जानन् जानीयादृष्टिरहितानां ।। ३५६ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-ववहारभासिदेण दु परदव्वं मम भणति विदिदच्छा पर द्रव्यं मम भणंति। केते। विदितार्थाः-ज्ञातार्थाः तत्ववेदिनः। केन कृत्या भणंति ? व्यवहारभाषितेन व्यवहारनयना जाणंति णिच्छयेणदुणय इह परमाणुमित्त मम किंचि निश्चयेन पुनर्जानंति । कि नचेह परद्रव्यं परमाणुमात्रमपि मगेति।जह कोविणरोजपदि अह्माणं गाम विसयपुररहें यथा नाम स्फुटमहो वा कश्चित्पुरुषो जल्पति। कि जल्यति ! नृत्यावृतो मामः, देशाभिधानो विषयः, नगराभिधान पुरं, देशैकदेशसंज्ञं राष्ट्रमस्माकमिति । गय हुं ति ताणि तस्स दु भणदिय मोहेण सो अप्पा नच तानि तस्य भवति राजकीयनगरादीनि तथाप्यसौ मोहेन ब्रूते मदीयं प्रामादिकमिति दृष्टांतः । अथ दाटीतः-एवं पूर्वोक्तदृष्टांतेन ज्ञानी व्यबहार: . १२ ·। १७० सनातनजैनग्रंथमालाया- मूढो भूत्वा यदि परद्रव्यमात्मीयं भणति तदा मिथ्यात्यं प्राप्तः सन् मिध्यादृष्टिभवनि निस्संशय निधि संदेहो न कर्तव्यः इति । तमा इत्यादि तमा तस्मात् परकीयप्रामादिदृष्टांतन स्वानुभूतिभायनान्युनःसन् योऽसौ परद्रव्यं व्यवहारेणात्मीयं करोति स मिथ्यादृष्टिर्भवतीति भणितं पूर्व तस्मात्कारणाज्ञायते दुहं एदाण कचित्रवसाओ। परद्रव्ये तयोः पूर्वोक्तलौकिकैजनयो:-आमा परद्रव्यं करोतीयनेन रूपेण योऽसौ परद्रव्यविषये कर्तृवव्यवसायः । किं कृत्वा ? पूर्व ण ममेति गच्चा निर्विकारस्त्रपरपरिच्छित्तिता- नेन परद्रव्यं मम संबंधि न भवति इति ज्ञात्वा जाणतो जाणिजा दिहिरहिदाण इमं लौकिकर्जनयो: परद्रव्ये कर्तृत्वव्यवसाय-अन्यः कोऽपि तृतीयतटस्थः पुरुषो जानन् सन् जानीयातासकथंभूतं जानीयान् ? वीतरागसम्यक्त्वसंज्ञायां तु निश्चयद्यष्टिस्तद्रहिताना व्यवसायोऽयमिति । ज्ञानी भूत्वा व्यवहारेण परद्रव्यमारमी यंवदन् सन् कथमज्ञानी भवतीति चत् ? व्यवहारो हि म्लेछानां म्लेच्छभापत्र प्राथमिकजनसंबोधनार्थ काल एवानुसतव्यः । प्राथमिकजनप्रतिबोधनकालं विहाय कतकफलवदात्मशुद्धिकारकान् शुद्धनयाय्युतो- भूत्वा यदि परद्रव्यमात्मीयं करोति तदा मिथ्यादीष्टर्भवति । किं च विशेष:-लोकानां मते विष्णुः करोतीति यदुक्तं पूर्व तलाकव्यवहारापेक्षया भाणित । नचानादिभूतस्य देवमनुष्यादिभूतलाकस्य विष्णुर्या महेश्वरो वा कोऽपि कर्तास्ति । कथमिति चेत् सर्वोऽपि लोकस्ताबदकेंद्रियादिजीतस्तिष्ठति । तेषां च जीवानां निश्चयनयेन विष्णुपर्यायेण ब्रह्मपर्यायेण महश्वरपर्यायण जिनपर्यायण च परिणमन- शक्तिरस्ति तेन कारणेनात्मैव विष्णुः, आत्मैव ब्रह्मा, आत्मैव महेश्वरः, आमेर जिनः। तदपि फयमिति चत् कोऽपि जीवः पूर्व मनुष्यभवे जिनरूपं गृहीत्वा भोगाकांक्षानिदानबंधन पापानुबंधि पुण्यं कृत्वा स्वर्ग समु- त्पय तस्मादागत्य मनुष्यभवे त्रिखंडाधिपतिरईचक्रवर्ती भवति तस्य विष्णुसंज्ञा नचापरः कोऽपि लोकस्य कर्ता विष्णुरस्ति इति । तथा चापरः कोऽपि जीवो जिनदीक्षा गृहीत्वा रत्नत्रयाराधनया पापानुबंधि पुण्या पार्जनं कृत्वा विद्यानुवादसंज्ञं दशमपूर्व पठित्वा चारित्रमोहोदयेन तपश्चरणव्युतो भूत्वा हुण्डायसर्पिणीकाल- प्रभावेण विद्यावलेन लोकस्याहं कर्तेत्यादि चमत्कारमुत्पाद्य मूढजनानां विस्मयं कृत्या महारो भवति न सर्वावसर्पिणीषु । सा च हुण्डावसर्पिणी संख्यातीता तत्सपिण्यवसर्पिणीपु गतानु समुपयाति तथा चोक्तं- संखातीदवसप्पिणि गयासु हुंडावसप्पिणी एय । परसमयहं उप्पत्ती तहि जिणवर एव पभणेइ ॥ १ ॥ नचान्यः कोऽपि जगत्कर्ता महेश्वराभिधानः पुरुषविशपोऽस्ति इति । तथा चापरः कोऽपि पुरुषों विशिष्टतपश्चरण कृत्वा पश्चात्तपःप्रभावेण स्त्रीविपयनिमित्तं चतुर्मुखो भवति तस्य ब्रह्मा संज्ञा । नचान्यः कोऽपि जगतः कर्ता व्यापकैकरूपो ब्रह्माविधानोऽस्ति । तथैवापरः कोऽपि दर्शनविशुदिविनयसंपन्नतेत्यादि षोडशभावनां कृत्वा देवेंद्रादिविनिर्मितपंचमहाकल्याणपूजायोग्यं तीर्थकरपुण्यं समुपायं जिनवराभिधानो वीतरागसर्वज्ञो भवतीति वस्तुस्वरूपं ज्ञातव्यं । एवं यद्येकांतन कर्ता भवति तदा मोक्षाभाव इति विष्णु- दृष्टांतेन गाथात्रयेण पूर्वपक्षं कृत्वा गाथाचतुष्टयेन परिहारव्याख्यानमिति प्रथमस्थले सूत्रसप्तकं गतं । अथ द्रव्यार्थिकनयेन य एव कर्म करोति स एव भुंक्त । पर्यायार्थिकनयन पुनरन्यः करोत्यन्यो भुक्त इति च योऽसौ मन्यते स सम्यग्दृष्टिर्भवतीति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:--अज्ञानिन एव व्यवहारविमूढा परद्रव्यं ममेदमिति पश्यति । ज्ञानिनस्तु निथय- प्रतिबुद्धाः परंद्रन्यकणिकामात्रमपि न ममेदमिति पश्यति । ततो यथात्र लोके कश्चिद्व्यवहारविमूढः परकीय- प्रामवासी ममाय प्राम इति पश्यन् मिथ्यादृष्टिः । तथा ज्ञान्यपि कथंचिद् व्यवहारविमूढो भूत्वा परद्रव्यं ममेदामिति पश्येत् तदा सोऽपि निस्संशयं परद्रव्यमात्मानं कुर्वाणो मिथ्याटिरेव स्यात् । अतस्तत्वं जानन् पुरुषः सर्वमेव परद्रव्यं न ममेति ज्ञात्वा लोकश्रमणानां द्वयेषामपि योऽयं परंद्रव्ये कर्तृव्यवसाय:, स तेषां सम्यग्दर्शनरहितत्वादेव भवति इति सुनिश्चितं जानीयात् । 1.नायंस पुस्तके पाठ.

·. समयप्राभृतं । १७१ एकस्य वस्तुन इहान्यतरेण साई संबंध एव सकलोऽपि यतो निषिद्धः । तत्कर्तृकर्मघटनास्ति न वस्तुभेदे पश्यंत्वकर्तृमुनयश्च जनाश्च तत्त्वं ॥ १९१ ॥ 'ये तु स्वभावनियम कलयंति नेममज्ञानमग्नमहसो वत ते वराकाः । कुंति कर्म तत एव हि भावकमै कर्ता स्वयं भवति चेतन एव नान्यः ।। १९२ ।। केहि चिदु पज्जयेहिं विणस्सदे णेव केहिचिदु जीवो । जमा तह्मा कुव्वदि सो वा अण्णो व णेयंतो ॥ ३५७ ।। केहिचिदु पजयेहिं विणस्सदे णेव केहिंचिदु जीवो। जह्मा तमा वेददि सोवा अण्णो व यंतो ॥ ३५८ ॥ जो चेव कुणदि सोचेव वेदको जस्स एस सिद्धंतो। सो जीवो णादव्वो मिच्छादिही अणारिहिदो ॥ ३५९ ।। अण्णो करेदि अण्णो परिभुजदि जस्स एस सिद्धंतो। सो जीवो णादवो मिच्छादिट्ठी अणारिहदो ॥ ३६० ॥ कैश्चित्पर्यायविनश्यति नैव कैश्चिनु जीवः । यस्माचस्मात्करोति स वा अन्यो वा नैकांता ३५७ ।। कैश्चित्पर्यायैः-विनश्यति नैव कैश्चित्तु जीवः । यस्मात्तस्माद्वेदयति स वा अन्योवा नैकांतः ॥३५८ ॥ य एव करोति सएव वेदको यस्यैष सिद्धांवः । स नीवो ज्ञातव्यो मिथ्याष्टिरनाईतः ॥ ३५९ ।। अन्दा करोत्यन्यः परिसुंक्त यस्य एष सिद्धांतः । स जीवो ज्ञातव्यो मिथ्यादृष्टिरनाईतः ॥ ३६० ।। सापर्यवृत्ति। केहिचिटु पज्जयहिं विणस्सदे णेव केडिचिदु जीवो कश्चित्पर्यायैः पर्या- यार्थिकनयविभागर्देवमनुष्यादिरूपैविनश्यति जीवः । न नश्यति कश्चिद्व्यार्थिकनयविभागैः जमा यस्मादेवं नित्यानित्यस्वभावं जीवरूपं नह्मा तस्मात्कारणात् कुव्वदि सो वा द्रव्यार्थिकनयेन स एव कर्म करोति। स एव कः ! इति चेत ? यो भुक्ते । अण्णो वा पर्यायार्थिकनयेन पुनरन्यो वा । णिंयतो नचैका- तोऽस्ति । एवं कर्तृवमुख्यत्वन प्रथमगाथा गता। केहिचिद् पन्जयहिं विणस्सदे व केहिचिदु नीवो फैश्चिन् पर्यायः पर्यायाधिकनयविभागः देवमनुष्यादिरूपैविनश्यति जीवः न नश्यति कैश्चिद्व्यार्थि कनयविभागैः । जला यस्मादेवं नित्यानित्यस्वभावं जीवस्त्ररूपं तह्मा तस्मात्कारणात् वेददि सोवा निज- शुद्धात्मभावनोत्थसुखामृतरसास्वादमलभमानः स एव कर्मफलं वेदयत्यनुभवति । स एव कः ? इति चेत् येन पूर्वकृतं कर्म । अण्णांचा पर्यायार्थिकनयेन पुनरन्यो वा यंतो नचैकांतोऽस्ति । एवं भोक्तृत्वमुख्यत्वेन द्वितीयगाथा गता । किं च येन मनुष्यभये शुभाशुभं कर्म कृतं स एव जीवो द्रच्यार्थिकनयेन लोक नरके वा भुक्ते । पर्यायार्थिकनयेन पुनस्तद्भवापेक्षया वालकाले कृतं यौवनादिपर्यायातरे भुक्ते । भवांतरापेक्षया तु १ यद्यपीत आरभ्य गाथाचतुष्टयं नानात्मरूयातौ तथापि पुरस्तादर्शना दव तेषामाक्षेवकृतः ।

·१५२ - सनासनजैनग्रंथमालायां- मनुष्यपर्यायेण कृतं देवादिपर्यायेण मुंक्ते इति भावार्थः । एवं गाथाद्वयेनानेकांतव्यवस्थापनारूपेण स्वपक्ष- सिद्धिः कृता। अथैकांतेन य एव करोति स एव मुक्त । अथवान्यः करोत्यन्यो भुक्के इति यो वदति स मिथ्या- दृष्टिरित्युपदिशति- जो चेव कुणदि सोचेव वेदको जस्स एस सिद्धनो य एव जीवः शुभाशुभं कर्म करोति स एव चैकांतेन भुक्ते न पुनरन्यः, यस्यैप सिद्धांत:-आगमः । सो जीवो णादन्चो मिच्छादिही अणारिहदो स जीवो मिथ्याष्टिरनाईतो ज्ञातव्यः । कथ मिथ्यादृष्टिः । इति चेत् यदैकांतेन नित्यकू- टस्थोऽपरिणामी टंकात्कीर्णः सांख्यमतवत् तदा येन मनुष्यभवेन नरकगतियोग्यं पापकर्मकृतं स्वर्ग- गतियोग्यं पुण्यकर्म कृतं तस्य जीवस्य नरके स्वर्गे वा गमनं न प्राप्नोति । तथा शुद्धात्मानुष्ठानेन मोक्षश्च कुतः १ नित्यकांतत्वादिति । अण्णो करेदि अण्णो परिभुजदि जस्स एस सिद्धंतो अन्यः करोति कर्म भुक्ते चान्यः, यद्येकांतेन ते सो जीवो णादन्चो मिच्छादिही अणारिहदो तदा येन मनु- ध्यभवे पुण्यकर्म कृतं पापकर्मकृतं मोक्षार्थ शुद्धात्मभावनानुष्ठानं वा तस्य पुण्यकर्मणां देवलोकेभ्यः कोऽपि भोक्ता प्रामोति न च स जीवः । नरकेऽपि तथैव । केवलज्ञानादिव्यक्तिरूपं मोक्षं चान्यः कोऽपि लभते ततश्च पुण्यपापमोक्षानुष्ठानं वृथेति बौद्धमतदूषणं, इति गाथाद्वयेन नित्यैकांतक्षणिककांतमत निराकृतं । एवं द्वितीयस्थले सूत्रचतुष्टयं गतं । अथ यद्यपि शुद्धनयेन शुद्धबुद्धैकस्त्रमावात् कर्मणां को जीव- स्तथाप्यशुद्धनयेन रागादिभावकर्मणां स एव कर्ता न च पुद्गलं इत्याख्याति-अत्र गाथापंचकेन प्रत्येक गाथापूर्वार्धन सांख्यमतानुसारिशिष्यं प्रति पूर्वपक्षः, उत्तरार्धन परिहार इति ज्ञातव्यं- आत्मख्याति: यतो हि प्रतिसमय संभवदगुरुलघुगुणपरिणामद्वारेण क्षणिकत्वादचलितचैतन्यान्व- यगुणद्वारेण नियत्वाञ्च जीवः कैश्वित्पर्यायैर्विनश्यति, कैश्चित्तु न विनश्यतीति द्विस्वभावो जीवस्वभावः । ततो य एवं करोति स एवान्यो वा वेदयते । य एव वेदयते स एवान्यो वा करोतीति नास्त्येकांतः । एवमनेकां. तेऽपि यस्तत्क्षण वर्तमानस्यैव परमार्थसत्त्वेन वस्तुत्वमिति वस्त्वंशेऽपि वस्तुस्खमध्यास्य शुद्धनयलोभाउजुसूत्र- कति स्थित्वा य एवं करोति स एव न वेदयते । अन्यः करोति अन्यो वेदयते इति पश्यतिस मिथ्यादृष्टिरेव दृष्टव्यः । क्षणिकत्वेऽपि वृत्त्यंशानां वृत्तिमतश्चैतन्यचमत्कारस्य टंकोत्कीर्णस्यैवांतःप्रतिभासमानत्वात् । आत्मानं परिशुद्धमाप्सुमिरतिव्याप्तिं प्रपद्यांधकैः कालोपाधिवलादशुद्धिमधिको तत्रापि मत्वा परैः। चैतन्य क्षणिकं प्रकल्प्य प्रेथुकैः शुद्धर्जुसूत्रेरितैरात्मा व्युज्मित एव हारवदहो निस्सूत्रमुक्तेक्षिाभिः ।। कर्तुर्वेदयतुश्च युक्तिवशतो मेदोऽस्त्वभेदोपि वा कर्ता वेदयिता च मा भवतु वा वस्त्वेव संचिंत्यतां । प्रोता सूत्र इवात्मनीह निपुणैर्तुं न शक्या कचिचिन्चिंतामणिमालिकेयमभितोप्येका चकास्त्येव नः ॥ मिच्छचा जदि पयडी मिच्छादिही करेदि अप्पाणं । तमा अवेदणा दे पयडी णणु कारगो पत्ता ॥ ३६१ ॥ सम्मत्ता जदि पयडी सम्मांदिट्ठी करेदि अप्पाणं । तह्मा अचेदणा दे पयडी णणु कारगो पत्तो ॥ ३६२ ॥ अहवा एसो जीवो पोग्गलदव्वस्स कुणदि मिच्छत्तं । तमा पोग्गलदव्वं मिच्छादिट्ठी ण पुणं जीवो ॥ ३६३ ॥ १ बोरित्यर्थः । २ भवेदणा पाठोयं ख. पुस्तके । ३ नेयमात्मख्याती गाथा ततो नैतस्या भात्मल्याविधीका ।

·. समयप्रांभृतं । अह जीवो पयडी विय पोग्गलदव्वं कुणंति मिच्छंत्तं । तमा दोहिकदत्तं दोण्णिवि मुंजति तस्स फलं ॥ ३६४ ॥ अहण पयडी ण जीवो पोग्गलदव्वं करेदि मिच्छत्तं । तमा पोग्गलदव्वं मिच्छत्वं तंतु णहु मिच्छा ॥ ३६५ ।। मिथ्यात्वं यदि प्रकृतिमिथ्याष्टिं करोत्यात्मानं । तस्मादचेतना ते प्रकृतिर्ननु कारका माप्तः ॥ ३६१ ।। सम्यकत्वं यदि प्रकृतिः सम्यग्दृष्टिं करोत्यात्मानं । तस्मादचेतना ते प्रकृतिर्ननु कारकः प्राप्तः ॥ ३६२ ।। अथवैषः जीवः पुद्गलद्रव्यस्य करोति मिथ्यात्वं । तस्मात्पुद्गलद्रव्यं मिथ्यादृष्टिर्न पुनर्जीवः ॥ ३६३ ।। अथ जीवः प्रकृतिरपि पुद्गलद्रव्यं कुरुते मिथ्यात्वं । तस्मादाभ्यां कृतं द्वावपि झुंजाते तस्य फलं ॥ ३६४ ॥ अथ न प्रकृतिर्न च जीवः पुगलद्रव्यं करोति मिथ्यात्वं । तस्मात्पुदलद्रव्यं मिथ्यात्वं तत् न खलु मिथ्या ॥३६५॥ पंचकलं । तात्पर्यवृतिः-मिच्छता जदि पपडी मिच्छादिही करेदि अप्पाणं द्रव्यमिथ्यात्वप्रकृतिः फर्ता यद्यात्मानं स्वयमपरिणामिनं हठान्मिध्यादृष्टिं करोति तमा अचेदणादे पपडी गणु करगो पत्तो तस्मात्कारणादचेतनातु या द्रव्यमिथ्यात्वप्रकतिः सा तव मते नन्वही भावामिथ्यात्वस्य की प्राप्ताजीवश्चैका- तेनाकर्ता प्राप्तः। ततश्च कर्मबंधाभावः, कर्मबंधाभावे संसाराभावः । सच प्रत्यक्षविरोधः। सम्मत्ता नदि पपड़ी सस्मादिही करेदि अप्पाणं सम्यक्त्वप्रकृतिः क/ यद्यात्मानं खयमपरिणामिनं सम्यग्दृष्टिं करोति तहा अचेदणादे पयडीणणु कारगोपत्तो तस्मात्कारणात अचेतना प्रकृतिः दे तव मते नन्यहो की प्राप्ता जीवकांतेन सम्यक्त्वपरिणामस्याकर्तेति ततश्च वेदकसम्यक्त्वाभावो वेदकसम्यक्त्वाभावे क्षायिक- सम्यक्त्वाभावः स च प्रत्यक्षविरोध आगमाविरोधश्च । अत्राह शिष्यः-प्रकृतिस्तावत्कर्मविशेषः सच सम्य- क्त्वमिथ्यात्वतदुभयरूपस्य त्रिविधदर्शनमोहस्य सम्यक्त्वाख्यः प्रथमविकल्पः सच कर्मविशेषः कथं सम्य- क्वं भवति । सम्यक्त्वं तु निर्विकारसदानंदैकलक्षणपरमात्मतत्त्वादिश्रद्धानरूपो मोक्षवीजहेतुर्मन्यजीवपरि- णाम इति । परिहारमाह-सम्यक्त्वप्रकृतिस्तु कर्मविशेपोभवति तथापि यथा निर्विपीकृतं विपं मरणं न कराति तथा शुद्धात्माभिमुख्यपरिणामेन मंत्रस्थानीयविशुद्धिविशेषमात्रेण विनाशितमिथ्यात्वशक्तिः सन् क्षायोपशामिकादिलाधिपंचकजानतप्रथमोपमिकसम्यक्त्वानंतरोत्पन्नवेदकसम्यक्त्वस्वभावं तत्त्वार्थश्रद्धान- रूपं जीवपरिणाम न हंति तेन कारणेनोपचोरण सम्यक्त्वहेतुत्वाकर्मविशेपोऽपि सम्यक्त्वं भण्यते स च तीर्थकरनामकर्मवत् परंपरया मुक्तिकारणं भवतीति नास्ति दोपः । अहवा एसो जीवो पुग्गलदव्वस्स कुणदि पिच्छत्तं अथवा पूर्वदूषणभयादेप प्रत्यक्षीभूतोजीवः, द्रव्यकर्मरूपस्य पुद्गलद्रव्यस्य शुद्धात्मत- चादिषु विपरीताभिनिवेपजनकं भावमिथ्यात्वं करोति, न पुनः स्वयं भावमिथ्यात्वरूपेण परिणमति इति मतं तमा पुग्गलदव्वं पिच्छादिही ण पुण जीचो तहर्षेकांतेन पुद्गलद्रव्यं मिथ्यादृष्टिर्न पुनर्जीवः । कर्मबंधः तस्यैव, संसारोऽपि तस्यैव, नच जीवस्य, स चं प्रत्यक्ष विरोध इति । अह जीवोपपडीविय पुग्गल- दव्वं कुणंति मिच्छत् अथ पूर्वदूपणभयाज्जीवः प्रकृतिरपि पुद्गलद्रव्यं कर्मतापन्नं भावमिथ्यात्वं कुरुत- इति मतं तह्मा दोहि कदत्वं तस्मात्कारणाजीवपुद्गलाभ्यामुपादानकारणभूताभ्यां कृतं तन्मिध्यात्वं ।

·-
'१७४
सनातननग्रंथमालाया-
दुण्णिवि सुंनंति तस्स फलं तर्हि द्वौ जीवपुद्गलौ तस्य फलं मुंजाते ततश्चाचेतनायाः प्रकृतेरपि भोक्तृत्वं
प्राप्त स च प्रत्यक्षविरोध इति । अहण पपडीण जीवो पुग्गलदव्व करेदि मिच्छत्तं. अथ मतं न
प्रकृतिः करोति नच जीव एकांतेन । किं ! पुद्गलद्रव्य कर्मतापन्नं । कथंभूतं न करोति ? मिथ्यात्वं भावमि-
ध्यात्वरूपं तमा पुग्गलदव्वं मिच्छत्तं तंतु णहु मिच्छा तर्हि यदुक्तं पूर्वसूत्रे अहवा एसो पुग्गल
दव्वस्स कुणदि मिच्छत्वं तद्वचनं तु पुनः हु स्फुटं किं मिथ्या न भवति ! अपि तु भवत्यव । किं च-
यद्यपि शुद्धनिश्चयेन शुद्धोजीवस्तथापि पर्यायार्थिकनयेन कथंचित्परिणामित्वे सत्यनादिकर्मोदयवशादागा
छुपाधिपरिणामं गृह्णाति स्फटिकवत् । यदि पुनरेकांतेनापरिणामी भवति तदोपाधिपरिणामो न घटते ।
जपापुष्पोपाधिपरिणमनश तो सत्यां स्फटिके जपापुष्पमुपाधि जनयति नच काष्ठादौ, कस्मादिति चेत् तदु-
पाधिपरिणमनशक्त्यभावात् इति । एवं यदि द्रव्यामिथ्यात्वप्रकृतिः की एकांतेन यदि भावमिथ्यात्वं
करोति तदा जीवो भावमिथ्यात्वस्य कर्ता न भवति । भावमिथ्यात्वाभावे कर्मबंधाभावः ततश्च संसाराभाव:
सच प्रत्यक्षविरोधः । इत्यादि व्याख्यानरूपेण तृतीयस्थले गाथापंचकं गतं ।
मथ ज्ञानाज्ञानसुखदुःखादिकमकांतन कमैंव करोति नचात्मेति सांख्यमतानुसारिणो वदति तान्प्रति
पुनरपि नयविभागेनात्मनः कथंचित्कर्तृत्वं व्यवस्थापयति-
तत्र त्रयोदशगाथासु मध्ये कमैंवैकांतेन कर्तृ भवति इति कथनमुख्यत्वेन कम्मेहिंदु अण्णाणी
इत्यादि सूत्रचतुष्टयं । ततः परं साख्यमतेप्येवं भणितमास्ते इति संवाददर्शनार्थ ब्रह्मचर्यस्थापनमुख्यत्वेनं
पुरुसिच्छियाहिलासी इत्यादि गाथाद्वयं । अहिंसास्थापनमुख्यत्वेन जमा घादेदि पर इत्यादि गा-
थाद्वयं । प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नचात्मन इत्येकातनिराकरणाथै-अस्यैव गाथाचतुष्टयस्यैव दूपणोपसंहाररूपेण
एवं संखुवदर्स इत्यादि गाथैका इति सूत्रपंचकसमुदायेन द्वितीयमंतरस्थलं । तदनंतरं-आत्मा कर्म न
करोति कर्मजनितभावांश्च कित्वात्मानं करोतीयेकगाथायां पूर्वपक्षो गाथात्रयेण परिहार इति समुदायेन
महवा मण्णसि मज्झ इत्यादि सूत्रचतुष्टयं । एवं चतुरांतराधिकारे स्थलत्रयेण समुदायपातनिका ।
आत्मख्याति: -जीव एव मिथ्यात्वादिभावकर्मणः कर्ता तस्याचेतनप्रकृतिकार्यत्वे चेतनत्वा-
नुषंगात । स्वस्यैव जीवो मिथ्यात्वादिभावकर्मणः कर्ता जीवेन पुद्गलद्रव्यस्य मिथ्यात्वादिभावकर्मणि क्रिय-
माणे पुद्गलद्रव्यस्य चेतनानुषंगात् । नच जीवश्च प्रकृतिश्च मिथ्यात्वादिभावकर्मणो द्वौ कर्तारौ जीववदचेत-
नायाः प्रकृतेरपि तत्फलभोगानुषंगात् । नच जीवश्च प्रकृतिश्च मिथ्यात्वभावकर्मणो द्वौ कर्तारौ स्वभावत
एव पुद्गलद्रव्यस्य मिथ्यात्वादि-भावानुपंगात् । ततो जीवः कर्ता खस्य कर्म कार्यमिति सिद्धं ।
कार्यवादकृत न कर्म नच तजीवप्रकृत्योर्द्वयोरज्ञायाः प्रकृतेः स्वकार्यफलमुग्भावानुषगाकृतिः ।
नैकस्याः प्रकृतरचित्तलसनाजीवोऽस्य कर्ता ततो जीवस्यैव च कर्म तच्चिदनुगं ज्ञाता नयत्पुद्गलः ॥१९॥
कर्मैव प्रवितळ कर्तृहतकैः क्षिप्त्वात्मनः कर्तृता कर्तात्मैव कथंचिदित्यचलिता कैश्चिच्छुतिः कापिता ।
तेषामुद्धतमोहमुद्रितधियां बोधस्य संशुद्धये स्याद्वादप्रतिबंधलब्धविजया वस्तुस्थितिः स्तूयते ॥ १९४ ॥
कम्मेहि दु अण्णाणी किनदि णाणी तहेव कम्मेहिं ।
कम्मेहि सुवाविजदि जग्गाविजदि तहेव कम्महि ॥३६६।।
कम्मेहि सुहाविजदि दुक्खाविजदि तहेव कम्मेहिं ।
कम्मेहिय मिच्छत्तं णिजदिय असंजयं चेव ॥३६७॥
कम्मेहिं भमाडिजदि उड्ढमहं चावि तिरियलोयम्मि ।
कम्मेहि चेव किजदि सुहासुहं जोत्तयं किंचि ॥३६८॥

·१७५ .. समयप्राभृतं। जमा कम्मं कुव्वदि कम्मं देदित्ति हरदि जं किंचि । तझा सब्बे जीवा अकारया हुंति आवण्णा ॥३६९॥ पुरुसिच्छियाहिलासी इच्छी कम्मं च पुरिसमहिलसदि । एसा आयरियपरंपरागदा एरिसी दु सुदी ॥३७०॥ तमा ण कोवि जीवो अवझयारी दु तुह्म मुवदेसे । जमा कम्मं चेवहि कम्म अहिलसदि जं भणियं ॥३७१॥ जमा घादेदि परं परेण धादिजदेदि सापयड़ी। एदेणच्छेण दुकिर भण्णदि परघादणामत्ति ॥३७२॥ तमा ण कोवि जीवो उवधादगो अस्थि तुम उवदेसे । जमा कम्मं चेवहि कम्मं घादेदि जं भणियं ॥३७३॥ एवं संखुवदेसं जेदु परूविंति एरिसं समणा। तेसि पयडी कुवदि अप्पा य अकारया सव्वे ॥३७४॥ अहवा मण्णसि मज्झं अप्पा अप्पाण अप्पणो कुणदि । एसो मिच्छसहावो तुझं एवं भणंतस्स ॥ ३७५ ॥ अप्पा णिचो असंखिन्नपदेसो देसिदो दु समयम्मि । णवि सो सक्कदि तत्तो हीणो अहियोव काहुँ जे ॥ ३७६ ॥ जीवस्स जीवरूवं विच्छरदो जाण लोगमित्तं हि । तत्तो कि सो हीणो अहियोव कदं भणसि दव्वं ।। ३७७ ॥ जह जाणगोदु भावो णाणसहावेण अस्थि देदि मदं । तह्मा णवि अप्पा अप्पयं तु सयमप्पणो कुणदि ॥ ३७८ ॥ फर्मभिस्तु अज्ञानी क्रियते ज्ञानी तथैव कर्मभिः । कर्मभिःस्त्राप्यते जागर्यते तथैव कर्मभिः ।। ३६६ ॥ कर्मभिः सुखीक्रियते दुःखीक्रियते च कर्मभिः । कर्मभिश्च मिथ्यात्वं नीयते नीयतेऽ संयमं च ॥ ३६७ ॥ कर्मभिधीम्यते ऊरमधश्चापि तिर्यग्लाकं च । कर्मभित्रैव क्रियते शुभाशुभं यावत्किंचित् ॥ ३६८ ॥ यस्मात् कर्म करोति कर्म ददाति कर्म हरतीति किंचित् । तस्मात्त सर्वजीवा अकारका भयंत्यापनाः ॥ ३६९ ॥ पुरुषास्न्यभिलापी स्त्रीकर्म च पुरुपमभिलपति । मतस्म क. पुस्तक पाटा.

·१७६ सनातनजनप्रथमालायां- एषाचार्यपरंपरागतेदशी श्रुतिः ॥ ३७० ।। तस्मान कोऽपि जीवोऽब्रह्मचारी युष्माकमुपदेशे । यस्मात्मैव हि कर्माभिलपतीति यद्भणितं ॥ ३७१ ।। यस्मादंति परं परेश हन्यते च सा प्रकृतिः । एतेनार्थेन भण्यते परणतं नामेति ॥ ३७२ ॥ तस्मान कोऽपि जीव उपघातको युष्माकमुपदेशे । यस्मात्कमैंव हि कर्म हत्तीति भणितं ।। ३७३ ।। एवं सांख्योपदेशे ये तु प्ररूपयंतीदृशं श्रमणाः । तेपी प्रकृतिः करोत्यात्मानश्वाकारकाः सर्वे ।। ३७४ ।। अथवा मन्यसे ममात्मात्मानमात्मनः करोति । एष मिथ्यास्त्रभावस्तत्रैतन्मन्यमानस्य ।। ३७५ ॥ आत्मा नित्योऽसंख्येयमदेशो दर्शितस्तु समये । नापि स शक्यते ततो हीनोऽधिकश्च कर्तुं यत् ॥ ३७६ ॥ जीवस्य जीवखरूपं विस्तरतो जानीहि लोकमात्रं हि । ततः स किं होनोऽधिको वा कथं करोति द्रव्यं ॥ ३७७ ॥ अथ ज्ञायकस्तु भावो ज्ञानसभावेन मतं । तस्मानाप्यात्मात्मानं स्वयमात्मनः करोति ॥ ३७८ ॥ तात्पर्यवृत्तिः कर्मभिरज्ञानी क्रियते जीव एकांतेन तथैव च ज्ञानी क्रियते कर्मभिः । स्वापं निद्रा नीयते जागरणं तथैवेति प्रथमगाथा गता । कर्मभिःसुखीक्रियते दुःखीक्रियते तथैव च कर्मभिः । कर्मभिश्च मिथ्यात्वं नीयते तथैवासंयमं चैवैकतिन द्वितीयगाथा गता । कर्मभिश्चैवोद्धीवस्तिर्यग्लोकं च श्राम्यते कर्मभिश्चैव क्रियते शुभाशुभं यदन्यदपि किंचिदिति तृतीयगाथा गता। यस्मादेवं भाणितः कमैव करोति कमैव ददाति कमैंव हरति यत्किंचिच्छुभाशुभं तस्मादेकांतेन सर्वे जीवा अकारका प्राप्ताः, ततश्च कर्मामावः कर्माभावे संसाराभावः सच प्रत्यक्षविरोधः-इति कमैकातकर्तृत्वदूपणमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं गतं । कमैत्र करोयेकांतेनेति पूर्वोक्तमर्थ श्रीकंदकुंदाचार्यदेवाः सांख्यमतसंवाद दर्शयित्वा पुनरपि समर्थयति । अयं ब्रूमो द्वेषेणैव न भवदीयमतेऽपि भणितमास्ते पुवेदाख्यं कर्म कर्तृ स्त्रीवेदकर्माभिलापं करोति, स्त्रीवेदाख्यं कर्म पुवेद- कर्मामिलषत्येकांतेन नच जीवः । एवमाचार्यपरंपरायाः समागता श्रुतिरीदृशी । श्रुतिः कोऽर्थः ! आगो भवतां सांख्यानामिति प्रथमगाथा गता । तथा सति किं दूपणं चेति ? एवं न कोपि जीवोऽस्यब्रह्मचारी- युष्माकमुपदेशे किंतु यथा शुद्धनिश्चयेन सर्वे जीवा ब्रह्मचारिणो भवंति तथैकांतनाशुद्धनिश्चयेनापि ब्रह्मचा- रिण एव यस्मात् वेदाख्यं कर्म स्त्रीवेदाख्यं कर्मामिलषति नच जीव इत्युक्तं पूर्व सच प्रत्यक्षविरोधः । इत्य- ब्रह्मकथनरूपेण गाथाद्वयं गतं । यस्मात्कारणात् परं कर्मखरूपं प्रकृतिः की हंति परेण कर्मणा सा प्रकृति रपि हन्यते न च जीवः । एतनार्थेन किल जैनमते परघातनामकर्मेति भण्यते। परं किंतु जैनमते जीवो हिंसा भाषेन परिणमति परघातनाम साहकारिकारणं भवति इति नास्ति विरोध इति प्रथमगाथा गता । तस्मास्ति दूषणं ! शुद्धपरिणामिकपरममावग्राहकेण शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन तावदपरिणामी हिंसापरिणामरहितो जीवो जैनागमे कथितः, कयं ! इति चेत् सन्चे सुद्धा हु सुद्धणया इति वचनात् व्यवहारेण तु परिणामीति । भवदीयमते पुनर्यथा शुद्धनयेन चाशुद्धनयेनाप्युपघातको हिंसकः कोऽपि नास्ति । कस्मात् ! इति चेम यस्मादेकांतेन कर्म चैवहि फुटमन्यत् कर्म हंति, नचात्मेति पूर्वसूत्रे भणितमिति । एवं हिंसाविचारमुख्य- खेन गाथाद्वयं गतं । एवं संखुवदेश जे दुपसविति एरि संसमणा एवं पूर्वोक्त संख्योपदेशमीदृशमे- ·समयप्राभृतं । १७७ कांतरूपं ये केचन परमागमोक्तं नयविभागमजानंतः समणा श्रमणाभासाः द्रव्यालिंगिनः प्ररूपयंति कथयति । तेर्सि पयडी कुन्चदि अप्पाय अकारया सव्वे तेषां मतेनैकांतेन प्रकृतिः कम् भवति । आत्मानश्च पुनरकारकाः सर्वे । ततश्च कर्तृवाभावे कर्माभावः, कर्माभावे संसाराभावः । ततो मोक्षप्रसंगः। सच प्रत्यक्षविरोध इति । जैनमते पुनः परस्परसापेक्षनिश्चयव्यवहारनयद्वयेन सर्व घटत इति नास्ति दोषः । एवं सांख्यमतसंवाद दर्शयित्वा जीवस्यकांतेनाकर्तृत्वदूषणद्वारेण सूत्रपंचकं गतं । अहवामण्णसिमझं अप्पा अप्पाणमप्पणो कुणदि हे सांख्य ! अथवा मन्यसे त्वं पूर्वोक्तकर्तृत्वदूषणभयान्मदीयमते जीवो ज्ञानी ज्ञानिले च कर्मकर्तृतं न घटते यत: कारणादज्ञानिना कर्मबंधो भवति । कित्वात्मा कर्त्ता आत्मानं कर्मतापन्नं आत्मना करणभूतेन करोति ततः कारणादकर्तृत्वे दूषणं न भवति ! इति चेत् एसो मिच्छ. सहावो तुझं एवं मुणंतस्स अयमपि मिथ्यास्वभाव एवं मन्यमानस्य तव इति पूर्वपक्षगाथा गता। अथ सूत्रत्रयेण परिहारमाह कस्मान्मिध्यास्वभावः । इति चेत् जे यस्मात् कारणात् अप्पा णिचासं खजपदेसो देसिदो दु समयम्मि आत्मा द्रव्यार्थिकनयेन नित्यस्तथा चासंख्यातप्रदेशो देशितः समये परमागमे तस्यात्मनः शुद्धचैतन्यान्वयलक्षणद्रव्यत्वं तथैवासंख्यातप्रदेशत्वं च पूर्वमेव तिष्ठति णवि सो सक्कदि तत्तो हाणो अहियो व काहुँने तद्व्यं प्रदेशत्वं च तत्प्रमाणादधिकं हीन या कर्तुं नायाति-इति हेतोरात्मा करोतीति वचनं मिध्येति । अथ मतं असंख्यातमानं जघन्यमभ्यमोत्कृष्टभेदेन बहुभेदं तिष्ठति तेन कारणेन जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपेण संख्यातप्रदेशत्वं जीरः करोति तदपि न घटते यस्मात्कारणात् जीवस्स जीवस्वं वित्थरदो जाण लोगमित्तं हि जीवस्य जीवरूपं प्रदेशापेक्षया विस्तरतो महाम- स्यकाले लोकपूरणकाले वा अथवा जघन्यतः सूक्ष्मनिगोदकाले नानाप्रकारमध्यमावगाहशरीरग्रहणकाले पा प्रदीपवद्विस्तारोपसंहारवशेन लोकमात्रप्रदेशमेव जानीहि हि स्फुटं तत्चो सो किं हीणो अहिओ व कई भणसि दवं तस्माल्लोकमात्रप्रदेशप्रमाणास जीवः किं होनोऽधिको वा कृतो येन त्वं भणसि आत्म द्रव्यं कृतं किंतु नैवेति । अह जाणगोदु भावोणाणसहावेण अस्थि देदिमदं अथ हे शिष्य ! ज्ञायको भावः पदार्थः आत्मा ज्ञानरूपेण पूर्वमेवास्तीति मतं । सन्मानमेव तला ‘णवि अप्पा. अप्पयं तु सयमप्पणो कुणादि यस्मानिर्मलानंदकज्ञानस्वभावशुद्धात्मा पूर्वमेवास्ति तस्मादात्मा कर्ता आत्मानं कर्मतापन्नं स्वयमेवात्मना कृत्या नैव करोतीत्येकं दूषणं । द्वितीयं च निर्विकारपरमतत्त्वज्ञानी.तु कर्ता न भवतीति पूर्वमेव भणितमास्ते । एवं पूर्वपक्षपरिहाररूपेण तृतीयांतररूपगाथाचतुष्टयं गतं । कश्चिदाह- जीवात्प्राणा भिन्ना अभिन्ना वा यद्यभिन्नास्तदा यथा जीवस्य विनाशो नास्ति तथा प्राणानामापि विनाशो नास्ति कथं हिंसा ? | अथ भिन्नास्तहि जीवस्य प्राणघातेऽपि किमायातं ? तत्रापि हिंसा नास्तीति । तन कायादिपरिणामः सह कथंचिद्भेदाभेदः । कथ ! इति चेत् तप्तायःपिंडवद्वर्तमानकाले पृथक्त्वं कर्तुं ना- याति तेन कारणेन व्यवहारेणाभेदः । निश्चयेन पुनमरणकाले कायादिप्राणा जीयेन सहैव न गच्छति तेन कारणेन भेदः । यद्यकांतन भेदो भवति तर्हि यथा परकीये काये छिद्यमाने भिद्यमानेऽपि दुःखं न भवति । तथा स्वकीयकायेऽपि दुःखं न प्राप्नोति न च तथा १ प्रत्यक्षविरोधात् । ननु तथापि व्यव- हारेण हिंसा जाता नतु निश्चयेनेति ? सत्यमुक्तं भवता व्यवहारेण हिंसा तथा पापमपि नारकादिदुःखमपि व्यवहारेणेत्यस्माकं सम्मतमेव । तनारकादि दुःख भवतामिष्टं चेत्तर्हि हिंसां कुरुत । भीतिरस्ति ! इति चेत् तर्हि सज्यतामिति । ततः स्थितमेतत् एकतिन सांख्यमतवदकर्ता न भवति किं तर्हि रागादिविकल्परहित- समाधिलक्षणभेदज्ञानकाले कर्मणः कर्ता न भवति शेषकाले कर्तेति ब्याख्यानमुख्यतयांतरस्थलनयेण चतु- र्थस्थले त्रयोदश सूत्राणि गतानि । अथ यावत्कालं निजशुद्धात्मानमात्मत्वेन न जानाति पंचेंद्रियविषयादिकं परद्रव्यं च परत्वेन न जानात्ययं जीव-तावत्कालं रागद्वेषाभ्यां परिणमतीत्यावेदयति-अथवा बहिरंगपचेंद्रियविषयमागसहका- २३ ·. १७८ सनातननग्रंथमालायर्या- रित्वेनाविक्षिप्तचित्तभावनोत्पन्ननिर्विकारसुखामृतरसास्वादवलेन विषयकर्मकायानां विघात करोम्यहमिति-अ- जानन् स्वसंवित्तिरहितकायक्लेशनात्मानं दमयति तस्य भेदज्ञानार्थ शिक्षा प्रयच्छति- आत्मख्याति:- कर्मवात्मानमज्ञानिनं करोति ज्ञानावरणाल्यकर्मोदयमंतरेण तदनुपपत्तेः । कमैव ज्ञानिनं करोति ज्ञानावरणाख्यकर्मक्षयोपशममंतरेण तदनुपपत्तेः । कमैव स्वापयति निद्राख्यकर्मो- दयमंतरेण तदनुपत्तेः । कर्मैव जागरयति निद्राख्यकर्मोदयक्षयोपशममंतरेण तदनुपपत्तेः । कमैव सुखयति सद्वेदाख्यकर्मोदयमतरण तदनुपपत्तेः । कर्मैव दुःखयति असदाख्यकमायमंतरेण तदनुपपत्तेः । कर्मव मिथ्यादृष्टिं करोति मिथ्यात्वकर्मोदयमंतरेण तदनुपपत्तेः । कमैवासंयतं करोति चारित्रमोहाख्यकर्मोदयमंत- रेण तदनुपपत्तेः । कमवोधिस्तियग्लोकं भ्रमयति आनुपाख्यकर्मोदयमंतरेण तदनुपपत्तः। अपरमपि यद्यावत्किचिच्छुभाशुभमेद तत्तावत्सकलमपि कमैंव करोति प्रशस्ताप्रशस्तरागाख्यकर्मोदयमंतरण तदनु- पपत्तेः । यत एवं समस्तमपि स्वतंत्र कर्म करोति कर्म ददाति कम हरति च ततः सर्व एव जीवाः नि- त्यमेवैकतिनाकर्तार एवेति निश्चिनुमः । किंच-श्रुतिरप्यनमर्थमाह पुंवेदास्य कर्म स्त्रियमभिलपति स्त्रीवे- दाख्यं कर्म पुमासममिलपति इति वाक्येन कर्मण एव कर्मामिलापकर्तृत्वसमर्थनेनजीवस्याब्रह्मकर्तृत्वसमर्थनन प्रतिषेधात् । तथा यत्परेण हति, येन च परेण हन्यते तत्परघातकर्मेति वाक्येन कर्मण एव कर्मघातकर्तृ- स्वसमर्थनेन जीवस्य घातकर्तृत्वप्रतिषेधाच्च सर्वथैवाकर्तृत्वज्ञापनात् । एवमीदृशं सांख्यसमयं स्वप्रज्ञापराधेन सूत्रार्थमबुध्यमानाः कचिच्छ्रमणामासाः प्ररूपयंति तेषां प्रकृतेरेकांतन कर्तृत्वाभ्युपगमेन सर्वेषामेव जी- वानामेकांतनाकर्तृत्वापत्तेः-जीवः कर्तेति कोपो दुःशक्यः परिह। यस्तु कर्म, आत्मनो ज्ञानादिसर्व- भावान् पर्यायरूपान् करोति, आत्मा त्वात्मानमेवैकं करोति ततो जीवः कर्तेति श्रुतिकोपो न भवतीत्समि- प्रायः स मिध्यैव । जीवो हि द्रव्यरूपेण तावनियोऽसंख्येयप्रदेशो लोकपरिमाणश्च । तत्र न तावन्नित्यस्य- कार्यत्वमुपपन्नं कृतकत्वनित्यत्वयोरेकत्वीवरोधात् । नचावस्थिताऽसंख्येयप्रदेशस्यैकस्य पुद्गलस्कंधस्येव प्रदे- शप्रक्षेपणाकर्षणद्वारेणापि कार्यत्वं प्रदेशप्रक्षेपणाकर्षणे सति तस्यैकत्वव्याघातात् । नचापि सकल लोकवस्तुविस्तारपरिमितानियतनिजाभोगसंग्रहस्य प्रदेशसंकोचनविकाशद्वारेण तस्य कार्यत्वं, प्रदेशसंको- चविकाशयोरपि शुष्काचर्मवत्प्रतिनियतनिजविस्ताराद्धीनाधिकस्य तस्य कर्तुमशक्यत्वात् । यस्तु वस्तु-. स्वभावस्य सर्वथापोढुमशक्यत्वात् ज्ञायको भावो ज्ञानस्वभावेन तिष्ठति, तथातिष्ठश्च ज्ञायककर्तृत्वयोरत्यं- तविरुद्धत्वान्मिथ्यात्वादिभावानां न कर्ता भवति । भवति च मिथ्यात्वादिभावाः ततस्तेषां कमैव कर्तृ प्ररूप्यत इति वासनोन्मेषः स तु नितरामात्मानं करोतीत्यभ्युपगममुपहत्येव ततो ज्ञायकस्य भावस्य सामान्या पेक्षया ज्ञानस्वभावावस्थितत्वेऽपि कर्मजानां मिथ्यात्वादिभावानां ज्ञानसमयेऽनादिज्ञयज्ञानशून्यत्वात् परमात्मेति जानतो विशेषापेक्षया त्वज्ञानरूपस्य ज्ञानपरिणामस्य करणाकर्तृत्वमनुमंतव्यं तावद्यावत्तदादिज्ञयज्ञानभेद- विज्ञानपूर्णत्वादात्मानमेवात्मेति जानतो विशेषापेक्षयापि ज्ञानरूपेणैव ज्ञानपरिणामेन परिणममानस्य केवलं ज्ञातृत्वात्साक्षादकर्तृत्वं स्यात् । मा कर्तारममी स्पृशंतु पुरुष सांख्या इवाप्यारीताः कर्तारं कलयंतु तं किल सदा भेदावबोधादधः। उड़े तूद्धतबोधधामनियतं प्रत्यक्षमेनं स्वयं पश्यतु च्युतकर्तभावमचलं ज्ञातारमेकं परं ॥ ९ ॥ क्षणिकमिदमिहकः कल्पयित्वात्मतत्त्वं निजमनसि विधत्ते कर्तृभोक्त्रोमिदं। अपहरति विमोहं तस्य नित्यामृतौषैः खयमयमभिषिचंश्चिञ्चमत्कार एव ॥१६॥ वृत्त्यंशमेदतोऽत्यंतं वृत्तिमनाशकल्पनात् अन्यः करोति मुंक्तेऽन्यः इत्येकांतश्वकास्तु मा । . ध्याघातात पारोऽयं ख. पुस्तकारमय मिथ्यात्वरूपषिमावपरिणामध्वंसानंतर-उद्धतमविलंबेन जयपाहि योषधाम शानतेजस्खत्र.नियतं तत्पदं ।..

·समयप्रामृतं। १७९ दसणणाणचरितं किंचिवि णत्थि दु अचेदणे विसए । तमा किं घादयदे चेदयिदा तेसु विसएसु ॥३७९।। दसणणाणचरित्तं किंचिवि णाथि दु अचेदणे कम्मे । तह्मा किं घादयदे चेदयिदा तेसु कम्मेसु ॥३०॥ दसणणाणचरितं किंचिवि णथि दु अचेदणे काये। तमा किं घादयदे चेदयिदा तेसु कायेसु ॥३८१॥ णाणस्स देसणस्स य भणिदो घादो तहा चरित्तस्स । णवि तहि कोवि पुग्गलदव्वे घादो दु णिदिवो ॥३८२॥ जीवस्स जे गुणा केई णत्थि ते खलु परेसु दव्वेसु । तह्मा सम्मादिहिस्स पत्थि रागो दु विसएसु ॥३८३॥ रागो दोसो मोहो जीवस्सेवदु अणण्ण परिणामा। एदेण कारणेण दु सहादिसु णत्थि रागादि ॥३८॥ दर्शनशानचरित्रं किचिदपि नास्ति त्वचेतने विपये। तमाकि घातयति चेतयिता तेषु कायेषु ॥३७९॥ दर्शनशानचरित्रं किंचिदपि नास्ति त्वचेतने कर्मणि । तस्माकिं घातयति चेतयिता तेषु कर्मसु ॥३८०॥ दर्शनज्ञानचरित्रं किंचिदपि नास्ति त्वचेतने काये । तस्मात् किं घातयति चेत्तयिता तेषु कायेषु.॥३८॥ ज्ञानस्य दर्शनस्य भणितो घातस्त्रया चरित्रस्य । नापि तत्र पुद्गलद्रव्यस्य कोऽपि घातो निर्दिष्टः ॥३८२॥ जीवम्य ये गुणाः केचित्र संति खलु ते परेषु द्रव्येषु । तस्मात्सम्यग्दृष्टास्ति रागस्तु विपयेषु ॥३८३॥ रागो द्रुपी माहो जीवस्यैव चानन्यपरिणामाः एतेन कारणेन तु शन्दादिषु न संति रागादयः ॥३८४॥ नापत्ति:- दर्शनज्ञानचारित्रं किमपि नास्ति । केपु. शब्दादिपंचेंद्रियविषयेषु ज्ञानावरणादि द्रव्यकर्ममु औदारिकादिपंचकाये । कथंभूतेषु तेषु ? अचेतनेषु । तस्माकिं घातयते चेतयिता आत्मा तेषु जडखरूपविषयकर्मकायेपु? न किमपि । किंच शब्दादिपंचेंद्रियाभिलापरूपो ज्ञानावरणादिदव्यकर्मबंधका- रणभूतः कायममत्वरूपश्च योऽसौ मिथ्यात्वरागादिपरिणामा मनसि तिष्ठति तस्य धातः कर्तव्यः ते च शब्दादया रागादीनां वहिरंगकारणभूनास्त्याज्याः-इति भावार्थः । तस्यैव पूर्वोक्तगाथात्रयस्य विशेषविव- रणं करोति तद्यथा णाणस्ग दंसणस्स य भणिदो घादो तहा चरित्तस्स शब्दादिपंचेंद्रियाभिलाष- रूपण कायममन्त्ररूपण या ज्ञानावरणादिकर्मबंधनिमित्तमनंतानुबंध्यादिरागद्वेपरूपं यन्मनसि मिथ्याज्ञानं सिष्टनि तस्य मिध्यानानस्य निर्विकल्पसमाधिप्रहरणेन सर्वर्घातो मणितः न केवलं मिथ्याज्ञानस्य मिथ्या- ·- सनातनजैनग्रंथमालाया- दर्शनस्य च । तथैव मिथ्यात्वचारित्रस्य च णवि वह्मि कोवि पुग्गलदचे घादो दु णिदिवा नच चै- तने शब्दादिविपयकर्मकायरूप पुद्गलद्रव्ये कोऽपि घातो निर्दिष्टः । किं च यथा घटाधारभूते हते सति घटो हतो न भवति तथा रागादिनिमित्तभूते शन्दादिपंचद्रियहतेऽपि सति मनसि गता रागादयो हता न भवंति नचान्यस्य घाते कृते सत्यन्यस्य घातो भवति । कस्मात् ? अतिप्रसंगादिति भावः । जीवस्स जे गुणा केई णत्यि ते खल परेसु दब्बेसु यस्माज्जीवस्य ये कंचन सम्यक्त्वादयो गुणास्ते परेषु परद्रव्येषु शब्दादिविषयेषु न संति खलु स्फुटं तया सम्मादिष्ठिस्स पत्थि रागो विसयेसु तस्मात्कारणानिर्विपयस्वशुद्वात्मभावानात्थसुखतृप्तस्य सम्यग्दृष्टेर्विषयेषु रागो नास्तीति रागो दोसो मोहो जीवस्स दुजे अणण्णपरिणामा रागद्वेपमोहा यस्मादज्ञानिजीवस्याशुद्धनिश्चयनाभिन्न परिणामाः । एदेण कारणे ण दु सदादिसु पत्थि रागादी तेन कारणेन शब्दादिमनोज्ञामनोज्ञपंचें 'द्रियविपयेष्वचेतनेषु यद्यप्यज्ञानी जीयो भ्रांतिज्ञानेन शब्दादिपु रागादीन् कल्पयत्यारोपयति तथापि शब्दा दिपु रागादयो न संति। कस्मात् शब्दादीनामचेतनत्वात् ततःस्थित तावदेव रागद्वेषद्वयमुदयते बहिरात्मनो यावन्मनसि त्रिगुप्तिरूपं स्वसंवेदनज्ञानं नास्ति । इति गाथापट्कं गतं । एवमेतदायाति शब्दादींद्रियविपया अचेतनाश्चेतना रागाद्युत्पत्ती निश्चयेन कारणं न भवंति- आत्मख्यातिः-यद्धि यत्र भवति तनद्वाते हन्यत एव यथा प्रदीपघाते प्रकाशो हन्यते । यत्र च यद्भवति तत्तद्घाते हन्यते यथा प्रकाशघाते प्रदीपो हन्यते । यत्तु यत्र न भवति तत्तद्घात न हन्यते यथा घटप्रदीपघाते घटो न हन्यते । तथात्मनो धर्मा ज्ञानदर्शनचारित्राणि पुद्गलद्रव्यघातेऽपि न हन्यते, नच दर्शनज्ञानचारित्राणां घातेऽपि पुद्गलद्रव्यं हन्यते, एवं दर्शनज्ञानचारित्राणि पुद्गलद्रव्ये न भवतीत्या- याति अन्यथा तराते पुद्गलद्रव्यघातस्य, पुद्गलद्रव्यघाते तद्घातस्य दुर्निवारत्वात् । यत एवं ततो ये यावंतः केचनापि जीवगुणास्ते सर्वेऽपि परद्रव्येपु नं संतीति सम्यक् पश्यामः । अन्यथा अत्रापि जीवगुण- घाते पुद्गलद्रव्यघातस्य पुद्गलद्रव्यघाते जीवगुणघातस्य च दुर्निवारत्वात् । यद्येवं तर्हि कुतः सम्यग्दृष्टे र्भवति रागो विषयेषु : न कुतोऽपि । तर्हि रागस्य कतरा खानिः रागद्वेपमोहादि जीवस्यैवाज्ञानमयाः परिणामास्ततः परद्रव्यत्वाद्विपयेषु न संति, अज्ञानाभावात्सम्यग्दृष्यै तु न भवंति एवं ते विषयेष्वसंतःसम्य- दृष्टेन भवंतो न भवत्येव । रागद्वेपाविह हि भवति ज्ञानमज्ञानभावात तौ वस्तुत्वं प्रणहितशा दृश्यमानौ न किंचित् । सम्यग्दृष्टिः क्षपयतु ततस्तत्त्वदृष्टया स्फुटतो ज्ञानज्योतिलति सहजं येन पूर्णाचलार्चिः ॥९॥ रागद्वेपोत्पादकं तत्त्वदृष्टया नान्यद् द्रव्यं वीक्ष्यते किंचनापि । सर्वद्रव्योत्पत्तिरंतश्चकास्ति व्यक्तात्यतं स्वस्वभावेन यस्मात् ॥९॥ अण्णदवियेण अण्णदवियस्स णो कीरदे गुणविधादो। तमा दु सव्वदव्वा उप्पजते सहावेण ॥३८५॥ अन्यद्रव्येणान्यद्रव्यस्य न क्रियते गुणोत्पादः । तस्मात्तु सर्वद्रव्याण्युत्पते स्वभावेन ।।३८५।। तात्पर्यवृत्तिः-अण्णदविएण अण्णदवियस्स णो कीरदे गुणविघादो अन्यद्रव्येण बहि- रंगनिमित्तभूतेन कुंभकारादिनाऽन्यद्रव्यस्योपादानरूपस्य मृत्तिकादेर्न क्रियते स कः चेतनस्याचेतनरूपण, अचेतनस्य चेतनरूपेण वा चेतनाचेतनगुणघातो विनाशो न क्रियते यस्मात् । तमा दु सचदधा उप. १ भतम परिणामा; ख. २ नास्त्येप पामख पुस्तकं ।

·समयप्रामृतं । १८१ जंते सहावेण तस्मात्कारणान्मृत्तिकादिसर्वव्याणि कर्ताण घटादिरूपेण जायमानानि स्वकीयोपादान- कारणेन मृत्तिकादिरूपेण जायते नच कुंभकारादिवहिरंगनिमित्तरूपेण । कस्मात् ? इति चेत् उपादानका- रण सदृशं कार्य भवतीति यस्मात् । तेन कि सिद्धं । यद्यपि पंचेंद्रियविपयरूपेण शब्दादीनां बहिरंगनिमि- तभूतेनाज्ञानिजीवस्य रागादयो जायते तथापि जीवस्वरूपा एव चेतना न पुनः शब्दादिरूपा अचेतना भवतीति भावार्थः । एवं कोऽपि प्राथमिकशिष्यचित्तस्थानुरागादीन जानाति बहिरंगशब्दादिविषयाणां रागा- दिनिमित्तानां घातं करोमीति निर्विकल्पसमाधिलक्षणभेदज्ञानाभावाचिंतयति तस्य संवोधनार्थ पूर्व गाथा- पवन तह सूत्रसप्तकं गतं । अथ व्यवहारेण कर्तृकर्मणार्मेदः, निश्चयेन पुनर्यदेव कई तदेव कर्मेत्युपदिशति- आत्मख्याति:-न च जीवस्य परद्रव्यं रागादीन्युत्पादयतीति शक्यं-अन्यद्रव्येणान्यद्रव्यगुणो- स्पादककरणस्यायोगात्। सर्वद्रव्याणां खभावनैवोत्पादात् । तथा हि मृत्तिका कुंभभावेनोत्पद्यमाना किं कुंभ- कार स्वभावनोत्पद्यते कि गृत्तिकाखभावेन ! यदि कुंभकारस्वभावनोत्पद्यते तदा कुंभकरणाहंकारनिर्भरपुरुषाधि- ष्ठितव्यातकरपुरुषशरीराकारः कुंभः स्यात, नच तथास्ति द्रव्यांतरखभावेन द्रव्यपारणामोत्पादस्यादर्शनात् । यद्येवं तर्हि मृत्तिका कुभाकारखभावन नोत्पद्यते किंतु मृत्तिकास्वभावेनैव, स्वस्वभावेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्य दर्शनात । ऐवं च सति स्वस्वभावानतिक्रमान कुंभकारः कुंभस्योत्पादक एव मृत्तिकैव कुंभकारखभावमस्पृ- शंती स्वखभावनोत्पद्यते । एवं सफण्यपि द्रव्याणि स्त्रपरिणामपर्यायेणोत्पद्यमानानि किं निमित्तभूतद्रव्यां- तरस्वभावनात्पर्धेत किं स्वस्वभावेन ? यदि निमित्तभूतद्रव्यांतरखभावनोत्पद्यते तदा निमित्तभूतपरद्रव्या- कारस्तत्परिणामः स्यात् नच तथास्ति द्रव्यांतरवभावेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्यादर्शनात् । यद्येवं तर्हि न सर्वगव्याणि निमित्तभूतपरस्वभावनोत्पर्यते किंतु स्वस्वभावनैव, स्वस्वभावेन द्रव्यपरिपामोत्पादस्य दर्शनात एवं च सति सर्वद्रव्याणां निमित्तभूतद्रव्यांतराणि खपरिणामस्योत्पादकान्येव सर्वद्रव्याण्येव निमित्तभूत- द्रव्यांतरस्वभावमस्पृशति स्वस्वभावेन स्वपरिणामभावनोत्पद्यते अतो न परद्रव्यं जीवस्य रागादीनामुत्पा- दकमुन्पश्यामा यस्मै कुप्यामः । यदिह भवति रागद्वेपदोपप्रसूतिः कतरदपि परेपो दूपणं नास्ति तत्र । स्वयमयमपराधी तत्र सर्पत्यबोधो भवतु विदितमस्तं यात्वबोधोऽस्मि बोधः ॥९९९॥ रागजन्मनि निमित्ततां परद्रव्यमेव कलयंति य तु ते । उत्तरंति न हि मोहबाहिनी शुद्धबोधविधुरांधबुद्धयः ॥१०॥ जह सिप्पिओ दु कम्म कुन्वदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवोवि य कम्मं कुव्वदि णय तम्मओ होदि ॥३८॥ जह सिप्पिओ दु करणेहिं कुबदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवो करणेहिं कुव्वदि णय तम्मओ होदि ॥३८७॥ जह सिप्पिट करणाणि गिलदि णय सो दु तम्मओ होदि । तह जीवो करणाणिय गिहदि णय तम्मओ होदि ॥३८८॥ जह सिप्पिउ कम्मफलं भुजदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवो कम्मफलं भुंजदि णय सोकि तम्मओ होदि ॥३८९॥ एवं ववहारस्स दु वत्तव्वं दसणं समासेण । १ एवं च सति मृत्तकायाः स्वस्वभावेन कुंभमाची नोपवद्यते इति ख. पुस्तके पाठोऽधिकः । --- ·१८२ सनातनजैनग्रंथमाला- सुणु णिच्छयस्स वयणं परिणामकदं तुजं होदि ॥३९॥ जह सिप्पिओ दु चिठं कुव्वदि हरदिय तहा अणण्णो सो । तह जीवोवि य कम्म कुब्वाद हवदि य अणण्णो सो ॥३९१॥ जह चिटं कुव्वंतो दु सिप्पिओ णिच्च दुक्खिदो होदि । तचोसेय अणण्णो तह चेतो दुही जीवो ॥३९२॥ यथा शिल्पिकस्तु कर्म करोति नच स तु तन्मयो भवति । तथा जीवोsपि च कर्म करोति नच तन्मयो भवति ॥३८॥ यथा शिल्पिका करणैः करोति न स तु तन्मयो भवति । तथा जीवः करणेः करोति नच तन्मयो भवति ॥३८७॥ यथा शिल्पिकस्तु करणानि गृह्णाति न स तु तन्मयो भवति । तथा जीवः करणानि च गृह्णाति नच तन्मयो भवति ॥३८८॥ यथा शिल्पिका कर्मफलं सुंक्त नच स तु तन्मयो भवति । तथा जीवः कर्मफलं मुक्त नच तन्मयो भवति ॥३८९॥ एवं व्यवहारस्य तु वक्तव्यं दर्शन समासेन । शृणु निश्चयस्य वचनं परिणामकृतं तु. यद्भवति ॥३९०॥ यथा शिल्पिकस्तु चेष्टां करोति भवति च तथानन्यस्तस्याः। तथा जीवोऽपि च कर्म करोति भवति चानन्यस्तस्मात् ।।३९१।। यया चेष्टा कुर्वाणस्तु शिल्पिको नित्यदुःखितो भवति । तस्माच स्यादनन्यस्तथा चेष्टमानो दुःखी जीवः ॥३९२॥ तात्पर्यवतिः-यथा लोके शिल्पी तु सुवर्णकारादिः सुवर्णकुंडलादिकर्म करोति, कैः कृत्वा ? हस्तकुटकाद्युपकरणैः । हस्तकुटकाद्युपकरणानि च हस्तेन गृह्णाति, तथापि तैः सुवर्णकुंडलादिकर्मह- स्तकुहकादिकरणैरुपकरणैः सह तन्मयो न भवति । तथैव ज्ञानी जीवोऽपि निष्क्रियवीतरागस्वसंवेदन ज्ञानच्युतः सन् ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्माणि करोति । कैः कृत्वा ? मनोवचनकायव्यापाररूपैः कोत्पादक रणैरुपकरणैः तथैव च कर्मोदयवशान्मनोवचनकायव्यापाररूपाणि कर्मोत्पादकरणान्युपकरणानि संश्ले- षरूपेण व्यवहारनयेन गृह्णाति तथापि ज्ञानावरणादिव्यकर्ममनोवचनकायव्यापाररूपकर्मोत्पादकोप- करणैः सह टंकोत्कीर्णज्ञायकत्वेन मिन्नत्वा तन्मयो न भवति। तथैव च स एव शिल्पी सुवर्णकारादिः सुवर्ण. कुडलादिकर्मणि कृते सति यत्किमप्यशनपानादिक मूल्यं लभते मुंक्ते च तथापि तेनाशनपानादिना तन्म- यो न भवति । तथा जीवोऽपि शुमाशुभकर्मफलं बहिरंगेन दृष्टाशनपानादिरूपं निजशुद्धात्मभावनोत्थमनो- हरानंदसुखास्वादमलभमानो मुंक्त न च तन्मयो भवति । एवं ववहारस्स दुबत्तव्वं दसण समासेण एवं पूर्वोक्तप्रकारेण गाथाचतुष्टयेन द्रव्यकर्मकर्तृत्वभोक्तृत्वरूपस्य व्यवहारनयस्य दर्शनं दृष्टांत उदाहरणं हे शिष्य ! वक्तव्यं व्याख्येयं कथनीयं समासेन संक्षेपेण मुणु णिच्छयस्स वयणं-परिणाम कदंतु जं इवदि इदं त्वने वक्ष्यमाणं निश्चयस्य वचनं व्याख्यानं शृणु, कथंभूतं ? परिणामकृतं रागादिविकल्पेनः निष्पादितमिति । जह सिप्पियो दु चेलु कुवादिहवादि यतहा अणण्णोसो यथा सुवर्णकारादिशिल्पी कुंडलादिकमेवमेवं करोमीति.मनसि चेष्टां करोति इति तया चेष्टया सह भवति चानन्यस्तन्मयः तहजीवोविय कम्म कुन्वदि हवादि य अणण्णो सो. तथैवाज्ञानी जीवः केवलज्ञानादिन्यक्तिरूपस्य

·-
समयप्राभृतं ।
१८२
कार्यसमयसारस्य यो ऽसौ साधको निर्विकल्पसमाधिरूपः कारणसमयसारस्तस्याभावे सत्यशुद्धनिश्चयनयेन
भशुद्धोपादानरूपेण मिथ्यात्वरागादिरूपं भावकर्म करोति तेन भाषकर्मणा सह भवति चानन्यः इति भाव-
फर्मकतत्वगाया गता। जह चट्ट कुनतो दु सिप्पिओ णिच दुःखिदो हादि यथा स एव शिल्पी
कुंटलादिकमेवमेव करांमीति मनासे चेष्टां कुर्वाणः सन् चित्तखेदेन नियं दु:खितो भवति । न केवलं
दुःखितः । तत्तासेय अणण्णो तस्मादुःखविकल्पादनुभवरूपेणानन्यश्च स स्यात् वह चेतो दुही जीवो
तथवाज्ञानिजीयोऽपि विशुद्धज्ञानदर्शनादिव्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्य साधका योऽसौ निश्चयरत्न-
प्रयात्मककारणसमयसारः, तस्यालामे सुखदुःखमाक्तृत्वकाले हविषादरूपां चष्टां कुर्वाणः सन्मनसि
दुःखितो भवति इति। तया हर्षविपादचेष्टया सह अशुद्धनिश्चर्यनाशुद्धीपादानरूपेणानन्यश्च भवति इति ।
एवं पूर्वोक्तपकारणाशानिजावो निर्विकल्पस्वसंवदेनज्ञानात् च्युतो भूत्वा सुवर्णकारादिदृष्टांतन व्यवहारनयेन
दव्यकर्म करोति मुंक्त च। तथवाशुदनिश्चयेन भावकम चेति व्याख्यानमुरल्यत्वेन पष्ठस्थले गथासप्तकं गतं ।
अध ज्ञानं यं यस्तु जानाति तथापि धवलकुड्यष्वेतन्मृत्तिकावन्निश्चयेन तन्मयं न भवति इति
निधयमुख्यत्वेन गाथापंचकं । यव च श्वतमृत्तिका कुच्च श्वतं करोतीति व्यवाहियते तथैव च ज्ञानं ज्ञेयं
घस्त जानात्यत्र व्यवहारोऽस्तीति व्यवहारमुख्यत्वेन गाधापंचकं । एव समुदायेन दशकं । तद्यथा-
आत्पख्यातिः-यथा खलु शिल्पी सुवर्णकारादिः कुंडलादिपरद्रव्यपरिणामात्मकं कर्म करोति ।
हस्तकुडकादिमिः परद्रव्यपारणामामकः करणः करोति । हस्तकुहकादीनि परदव्यपरिणामात्मकानि कर-
णानि गृहाति । प्रामादिपरदन्यपरिणामारमकं कुंडलादिककर्मफलं मुंक्त नत्रनेकद्रव्यत्वेन ततोऽन्यत्वे सति
तन्मयो भवति ततो निमित्तनैमित्तिकमावमात्रणव तत्र कर्तृकर्ममोत्तमोग्यत्वन्यवहारः । तथात्मापि पुण्य-
पारादि पुद्गलपरिणामामकं कर्म करोति । कायवाड्मनोमिः पुद्गलद्रव्यपरिणामात्मकः करणैः करोति काय-
पालनांति पुदलपरिणामात्मकानि फरणानि गृह्णाति सुखदुःखादिपुद्गलद्रव्यपरिणामात्मकं पुण्यपापादिकर्म-
फलं भुने च नत्वनेकदन्यत्वेन ततोऽन्यत्वे सति तन्मयो भवति ततीनिमित्तनैमित्तिकभावमात्रेणैव तत्र
फफर्भभोक्तभोग्यत्तव्यबहारः। यथा च स एव शिल्ली चिकीर्षुः चेष्टानुरूपमात्मपरिणामात्मकं कर्म करोति ।
दुःखलनणमात्मपरिणामात्मकं चष्टानुरूपकर्मफल मुंक्त च एकद्रव्यत्वेन ततोऽनन्यत्वे सति तन्मयश्च भवति
ततः परिणमपरिणागिभावेन तत्रैव कर्तृकर्मभोक्तृभोग्यत्वनिश्चयः । तथात्मापि चिकीर्षुश्चेष्टारूपमात्मपरिणा-
मालकं करोति । दुःखटक्षणमात्मपरिणामात्मकं चेष्टारूपकर्मफलं मुंक्त च एकदन्यत्वेन ततोनन्यत्वे सति
तन्मयश्च भवति ततः परिणामपरिणामिमायेन तंत्रव कर्तृकर्मभोक्तभोग्यत्वनिश्चयः ।
नतु परिणामि एव किट फर्मविनिश्चयतः स भवति नापरस्य परिणामिन एव न भवेत् ।
न भयति कर्तृशून्यमिह कर्म चैकतया स्थितिरिह वस्तुनो भवतु कर्तृत्वादेव ततः (१) ॥१.१॥
बहिति यद्यपि फुटदनंतशक्तिः स्वयं तथाप्यपरवस्तुनो विशति नान्यवस्त्रतरं ।
खभावनियतं यतः सफलमेव पस्त्विष्यते स्वभावचलनाकुलः किमिह मोहितः किश्यते ॥१०२॥
यस्त चकमिह नान्यवरतुनो येन तेन खल वस्तु वस्तु तत् ।
निधयोयमपरोऽपरस्य कः किं करोति हि वहिलठन्नपि ॥१०॥
यत्तु वस्तु कुरतेऽन्यवस्तुनः किंचनापि परिणामिनः स्वयं ।
ध्यावहारिकशैव तन्मतं नान्यदस्ति किमपीह निश्चयात् ॥१०॥
जह सेटिया दुण परस्स सेटिया सेटिया य सा होदि ।
तह जाणगो दुण परस्स जाणगो जाणगो सोदु ॥३९३।।
जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया य सा होदि ।
तह पस्सगो दुण परस्स.पस्सगो पस्सगो.सोतु ॥३९॥

·१८४ सनातनजैनग्रंथमालायां- जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया दु सा होदि । तह संजदो दु.ण परस्स संजदो संजदो सोदु ॥३९५|| जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया दु सा होदि । तह देसणं दुण परस्स देसणं दसणं तंतु ॥३९६॥ एवं तु णिच्छयणयस्स भासियं णाणदसणचरित्ते । सुणु ववहारणयंस्सय बत्तव्वं से समासेण ॥३९७॥ जह परदव्वं सेटदि ह सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं जाणदि णादा विसरण भावेण ॥३९८॥ जह परदव्वं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावण । तह परदव्वं पस्सदि जीवोवि सएण भावेण ॥३९९।। जह परदब्वं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्य विरमदि णादावि सएण भावेण ॥४०॥ जह परदव्वं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । . तह परदव्वं सहहदि सम्मादिही सहावेण ॥४०१॥ एसो ववहारस्स दु विणिच्छओ णाणदंसणचरिते। भणिदो अण्णेसु वि पज्जएसु एमेव णादवो ॥४०२।। थथा सेटिका तु न परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । तथा ज्ञायकस्तु न परस्य ज्ञायको ज्ञायकः स तु ॥३९३।। यथा सेटिका तु न परस्य सेरिका सेटिका तु सा भवति । तथा दर्शकस्तु न परस्य दर्शको दर्शकस्तु स भवति ॥३९४॥ यथा सेटिकास्तु न परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । तथा संयतस्तु न परस्य संयता संयतः स तु ॥३९५|| यथा सेटिका तु न परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । तथा दर्शनं तु न परस्य दर्शनं दर्शनं तत्तु ॥३९६॥ एवं तु निश्चयनयस्य भाषितं ज्ञानदर्शनचरित्रे । शृणु व्यवहारस्य च वक्तव्यं तस्य समासेन ॥३९॥ यथा परद्रव्यं सेटयति खलु सेटिकात्मनः खभावेन । तथा परद्रव्यं जानाति ज्ञातापि खकेन भावेन ॥३९८॥ यथा परद्रव्य सेटयति सेटिकात्मनः स्वभावेन । तथा परद्रव्यं पश्यति ज्ञातापि स्वकेन भावेन ॥३९९॥ यथा परदन्यं सेटयति सौटिकात्मनः स्वभावेन ।

·- समयप्राभृतं । १८५ तथा परद्रव्यं विजहाति ज्ञातापि स्वकेन भावन ॥४०॥ यथा पगद्रव्यं सेटयति सेटिकात्मनः स्वभावेन । तथा परद्रव्यं श्रद्धचे ज्ञातापि स्वकेन भावेन ॥४.१॥ एवं व्यवहारस्य तु विनिश्चयो ज्ञानदर्शनचरित्रे । भणितोऽन्येष्वपि पर्यायषु एवमेव ज्ञातव्यः ॥४०२॥ तात्पर्यवृत्तिः :-यथा लोके श्वेतिका श्वेतमृत्तिका खटिका परद्रव्यस्य कुड्यादैनिश्चयेन श्वेतमृत्तिका न भवति तन्मयो न भवति बहिर्भागे तिष्टतीत्यर्थः। तर्हि किं भवति ! श्वेतिका श्वेतिकैव स्वस्वरूपे तिष्ठती त्यर्थः । तथा श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन ज्ञानामा घटपटादिज्ञेयपदार्थस्य निश्चयेन ज्ञायको न भवति तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ! ज्ञायको ज्ञायक एवं स्वस्वरूप तिष्टतीत्यर्थः । एवं ब्रह्माद्वैतवादिवस-ज्ञानं यरूपेण न परिणमति-इति कथनमुख्यत्वेन गाथा गता। तथा तेनैव च श्वेतमृतिकादृष्टांतन दर्शक- भात्मा श्यस्य घटादिपदार्थस्य निश्चयेन दर्शको न भवति, तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? दर्शको दर्शक एव स्वस्थरपेण तिष्ठतीत्यर्थः । एवं सत्तावलोकनदर्शनं दृश्यपदार्थरूपेण न परिणमतीति कथनमुख्यायन गाथा गता। तथा तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतन संयत आत्मा त्याज्यस्य परिग्रहादेः परद्रव्यस्य निश्चयेन त्याजको न भवति, तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? संयतः संयत एव निर्विकार- निजमनोहरानंदलक्षणवस्वरूपे तिष्टतीत्यर्थः । एवं वीतरागचारित्रमुख्यत्वेन गाथा गता । तथैव च तनय श्वसमृत्तिकादृष्टांतन तत्त्वार्थश्रद्धानरूपं सम्यग्दर्शनं श्रद्धेयस्य वहिर्भूतजीवादिपदार्थस्य निश्चयनयेन श्रद्धानकारकं न भवति, तन्मयं न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? सम्यग्दर्शनं सम्यग्दर्शनमेव स्वस्वरूपे तिष्टतात्यर्थः । एवं तत्त्वार्थाश्रदानलक्षणसम्यग्दर्शनमुख्यत्वन गाथा गता। एवं तु णिच्छयणगस्स भासिदं णागदंसणचरिते एवं पूर्वोक्तगाथाचतुष्टयन भाषितं न्या- ल्यानं कृतं । कस्य संधिवन ? निश्चयनयस्य । फ! विषय ज्ञानदर्शनचारित्र। सुषुववहारणयस्सय वत्तन्वं इदानी है. शिष्य ! शृणु समाफर्णय किं ! वक्तव्यं व्याख्यानं । कस्य संबंधित्वेन ? व्यवहारनयस्य । कस्य संबंधिन्यवहारः ? से तस्य पूर्वोक्तज्ञानदर्शनचारित्रत्रयस्या केन ! समासण संक्षेपेण । इति निक्षयनय न्यायानगुड्यन्धन सूत्रपंचकं गतं ! अथ व्यवहारः कथ्यते-यथा येन प्रकारण लोके परद्रव्यं कुड्यादिकं व्यवहारनयेन श्वेतयते श्वेतं कंगति नच कुच्चादिपरद्रव्येण सह तन्गा भवति । का? की श्वतिका श्वेतमृत्तिका खटिका । केन कृत्वा तं गति ! स्वकीयश्वेतगायन । तथा तेन श्वेतमृत्तिकादृष्टांतन परद्रव्यं घटादिकं ज्ञेयं वस्तु न्यवहारण जानाति नच परदन्येण सह तन्मयों भवति । कोऽसौ ! कर्ता ज्ञौतात्मा । केन जानाति! स्वकीय ज्ञानभायनेति, प्रथमगाथा गता । तथैव च तेनव श्वेतमृतिकादृष्टांतन घटादिकं दृश्यं परद्रव्यं व्यवहारेण पश्यति न च परद्रव्येण सह तन्मयो भवति । कोऽसौ ? ज्ञातात्मा । केन पश्यति ? स्वकीयदर्शनभावनेति दिनायगाथा गता। तथैव च तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन परिमहादिकं परद्रव्यं व्यवहारेण विरमति त्यजति न च परदन्यण सह तन्मयो भवति स कः । कती ज्ञातात्मा । केन कृत्वा त्यजति ? स्वकीयनिर्विकल्प समाधिपरिणामेनति तृतीयगाथा गता । तथैव च तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतन जीवादिकं परद्रव्य व्यव- हारण श्रदधाति न च परद्रव्येण सह तन्मयो भवति । स कः ! कर्ता सम्यग्दृष्टिः। केन कृत्वा ! स्वकीय श्रद्धानपरिणामनति चतुर्धगाथा गता । एसो ववहारस्स दु विणिच्छियोणाणदसणचरिते भणिदो गणितः कथितः कोऽसी १ कर्मतापनः, एष प्रत्यक्षीभूतः, पूर्वोक्तगाथाचतुष्टयेन निर्दिष्टो विनिश्चयः, न्यवहारानुयायी निश्चय इत्यर्थः । कस्य संबंधी ! व्यवहारनयस्य । क ! विषये ज्ञानदर्शनचारित्रत्रये । १ अत्र क. पुस्तक ज्ञानात्मेति पामा २ अनापि का ज्ञानात्मेत्येव पाठः। ३ पतष्ये पागेयं न. पुखके।

·१८१ सनातननग्रंथमालायां- अण्णेसु वि पजपसु पमेव णादवो इदमोदनादिकं मया भुक्तं, इदमहिविषकंटकादिकं त्यक्तं, इदं गृहादिकं कृतं, तत्सर्व व्यवहारण । निश्चयेन पुनः स्वकीयरागादिपरिणाम एव कृतो भुक्तश्च । एत्रमित्या- धन्येष्वपि पर्यायपु निश्चयन्यवहारनयविभागो ज्ञातव्य इति । यदि व्यवहारेण परद्रव्यं जानाति ताई निश्चयेन सर्वज्ञो न भवतीति पूर्वपक्षे परिहारमाह - यथा स्वकीय सुखादिकं तन्मयो भूत्वा जानाति तथा बहिर्द्रव्यं न जानाति तेन कारणेन व्यवहारः। यदि पुनः परकीयसुखादिकमात्मसुखादिवत्तन्मयो भूत्वा जानाति तर्हि यथा स्वकीयसंवदने सुखी भवति तथा परकीयसुखदुःखसंवेदनकाले सुखी दुःखी च प्रामोति न च तथा । यद्यपि स्वकीयसुखसंवेदनापेक्षया निश्चयः, परकीयसुखसंवेदनापेक्षया व्यवहारस्तथापि छमस्थजनापेक्षया सोऽपि निश्चय एवेति । ननु सौगतोऽपि ब्रूतं व्यवहारेण सर्वज्ञः, तस्य किमिनि दूष- णं दीयते भवद्भिरिति ! तत्र परिहारमाह-सौगतादिमते यथा निश्चयापेक्षया व्यवहारी मृपा, तथा व्यवहार रूपेणापि व्यवहारो न सत्य इति । जैनमते पुनर्व्यवहारनयो यद्यपि निश्चयापक्षया मृपा तथापि व्यवहार- रूपेण सत्य इति । यदि पुनर्लोकव्यवहाररूपेणापि सत्यो न भवति तर्हि सर्वोऽपि लोकव्यवहारी मिथ्या भवति, तथा सत्यतिप्रसंगः । एवमात्मा व्यवहारेण परद्रव्यं जानाति पश्यति निश्चयेन पुनः खद्रव्यमेवेति । तत एतदायाति प्रामारामादि सर्वं खल्विदं ब्रह्म ज्ञेयवस्तु किमपि नास्ति यद् ब्रह्माद्वैतवादिनी वदंति तन्नि षिद्धं । यदपि सौगतो वदति ज्ञानमेव घटपटादिज्ञेयाकारेण परिणमति नच ज्ञानाद्भिन्नं ज्ञयं किमप्यस्ति तदपि निराकृतं । व. ! इति चेत् यदि ज्ञानं शेयरूपेण परिणमति तदा ज्ञानाभावः प्रामोति यदि वा शेयं ज्ञानरूपण परिणमति तदा ज्ञेयामावस्तथा सत्युभयशून्यत्वं, स च प्रत्यक्षविरोधः । एवं निश्चयव्यवहार- व्याख्यानमुख्यतया समुदायेन सप्तमस्थले सूत्रदशकं गतं । भथ निश्चयप्रतिक्रमणनिश्चयप्रत्याख्याननिश्चयालोचनपरिणतस्तपोधन एवाभेदेन निश्चयचारित्रं भवतीत्युपदिशति- आत्मख्याति: सेटिकात्र तावच्ट्वेतगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण श्वैत्यं कुब्यादिपर द्रव्यं । अथात्र कुड्यादेः परदन्यस्य वत्यस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति तदुभयतत्त्व- संबंधो मीमांस्यते यदि सेटिका कुड्यादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदा- स्मैव भवतीति तत्त्वसबंधे जीवति सेटिका कुड्यादेर्भवती कुड्यादिरेव भवेत् , एवं सति सेटिकायाः खद्रव्यो- च्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिपिद्धत्वाइन्यस्यारत्युच्छेदः, ततो न भवति सेटिका कुड्यादेः । यदि न भवति सोटिका कुड्यादस्तहि कस्य सेटिका भवति ! सटिकाया एव सेटिका भवति । ननु कत. रान्या सेटिका ! यस्याः सेटिका भवति ! न खल्वन्या सेटिका सेटिकायाः। किंतु स्वस्खाम्यंशावेवान्यौ । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि सेटिका, सेटिका सटिकवति निश्चयः । यथा दृष्टांतस्तथायं दाष्टातिकः । चेतयितात्र तावद्ज्ञानगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण ज्ञेयं पुद्गलादि द्रव्यं । अथात्र पुद्गलादेः परद्रव्यस्य ज्ञेयस्य ज्ञायकश्चेतयिता किं भवति किं न भवतीति । तदुभय तत्त्वसंबंधो मीमांस्यते । यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवति इति तत्त्वसंबंधे जीवति, चेतयिता पुद्गलादेर्भवन् पुद्गलादेरेव भवेत् एवं सति चेतयितुः खद्रव्योच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाव्यस्यास्युच्छेदः। ततो न भवति चतयिता पुरादेः । यदि न भवति चेतयिता पुद्गलादेस्तर्हि कस्य चेतयिता भवति । चेतयितुरेव चेतयिता भवति । ननु कतरोन्यश्चेतयिता चेतयितुर्यस्य चेतायता भवति ! न खल्वन्यश्चेतयिता चेतयितुः, किंतु स्वस्वाम्यंशा- वेवान्या । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि ज्ञायकः । ज्ञायको ज्ञायक एवैति निश्चयः। किंचं सैटिकांत्र तावच्छेतगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण श्वसं कुंड्यादि परदव्यं । भयांत्र कुड्यादेः परद्रव्यस्य श्वेतस्य श्वतयिंत्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति । तदुभयतत्त्वसंबंधी १ चौगता वदंति इति व. पुस्तके पासूत्रसप्तक पगिज्य केपुस्तके । त्यस्य पाठोऽयं क. मात्मण्याती। .

·समयप्राभृतं। १८७ मौर्मास्यते । यदि सेटिका कुड्यादेर्भयति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भयति यथात्मनो ज्ञानं भवदास्मैव भवतीति तत्वसंबंधे जीयति सेटिका कुड्यादेर्भवंती कुड्यादिरेव भवेत् एवं सति सेटिकायाः स्वद्रव्योध्छेदः। नच दन्यतिरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिपिद्धत्वादस्त्युच्छेदः । ततो न भवति सेटिका कुञ्यादेः । यदि न भ- पति सैटिका कुड्यादस्तहि कस्य सेटिका भवति ? सेटिकाया एव सैटिका भवति । ननु कतरान्या सेटिका सेटिकायाः यस्याः सेटिका भवति ! न खल्वन्या सेटिका सेटिकायाः किंतु स्वस्त्रम्यंशावेवान्यौ । किमत्र सायं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि सेटिका सेटिका, सेटिकैवेति निश्चयः । यथायं दृष्टांतस्तथायं दाटतिक-चेतयितात्र तावदर्शनगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण दृश्यं पुद्गलादि •परदन्यं । अथात्र पुद्गलादेः परदन्यस्य दृश्यस्य दर्शकश्चेतयिता किं भवति किं न भवतीति ? तदुभयतत्त्वसं. मंधो मीमांस्यते -यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवनि इति तत्संबंधे जीवति चेतयिता पुद्गलादेर्भवन् पुद्गलादिरेव भवेत् एवं सति चेतयितुः स्वद्रव्यो- छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमंत्र प्रतिपिद्धत्वाइन्यस्यास्त्युच्छेदः ? ततो न भवति चेतयिता पुद्गलादेः। यदि न भवति चतयिता पुद्गलादेःस्तर्हि कस्य चेतयिता भवति ? चतयितुरेव चेतयिना भवति । ननु कत- रान्यक्षेतयिता चतयितुर्यस्य चयिता भवति ? न खल्वन्यश्चेतयिता चनायितुः किंतु स्वस्थाम्यंशावेवान्यौ। फिमत्र साध्यं स्वस्त्राम्यंशव्यवहारेण न किमपि । तर्हि न कस्यापि दर्शकः, दर्शको दर्शक एवेति निश्चयः । अपि च सेटिका तावच्छेनगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य नु व्यवहारेण वत्यं कुड्यादि परद्रव्यं अथात्र । कुञ्यादेः परद्रव्यस्य श्वत्यस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति ? तदुभयतत्त्वसंबधो मीमांस्यते । यदि सटिका कुख्यादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति ययात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवति इति तत्वसंबंधे जीवति सटिका कुञ्यादेर्भवती कुड्यादिरेव भवेत् । एवं सति सेटिकायाः स्वद्रव्योच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाद्रव्यस्यास्त्युच्छेदः ! ततो न भवति सेटिका कुड्यादेः । यदि न भयति सेटिका कुख्यादस्तहि कस्य सेटिका भवति ! सेटिकाया एव सेटिका भवति । ननु कतराम्या सटिका सटिकाया यस्याः सेटिका भवतिन स्वल्वन्या सेटिका सेटिकायाः किंतु स्वस्खाम्यंशावेवान्यौ। कि- मत्र साप्यं स्वग्वाम्यंशव्यवहारेण न किमपि तर्हि न कस्यापि सेटिका. सेटिका सटिकैवेति निश्चयः। यथायं पांतस्तथाय दार्टीतिकः-चेतयितात्र तावद् ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनात्मकखभावं द्रव्यं । तस्य तु ध्यत्रहारेणापरावं पुद्गलादिपरगन्यं । अयात्र पुद्गलादेः परद्रव्यस्यापोह्यस्यापोहकः किं भवति किं न भव- तीति ! तदुभयतत्त्वसंबंधी मीमांस्यते। यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथा रमनी नानं भवदात्मय भवति इति तत्त्वसंबंधे जीवति चेतयिता पुद्गलादेर्भवन् पुद्गलादिरेव भवत । एवं सति चयितः स्वदन्याच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिपिद्धत्वाव्यस्यात्युच्छेदः । ततो न भवति चतयिना पुद्गलादः । यदि न भवति चतयिता पुगलांदस्तहिं कस्य चेतयिता भवति ! चेतयितुरेव चैत. यिमा भवति । ननु कतरोऽन्यश्चेतयिता चतयितुर्यस्य चेतयिता भवति ? न खल्वन्यश्चैतयिता चेतयितुः किंतु स्वस्खाम्यंगाववान्यो। किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यशव्यवहारण ! न किमपि । तर्हि न कस्याप्यपोहकः, भपोहकाऽपाहक एवेति निश्चयः । यथा च सैव सेटिका श्वेतगुणनिर्भरस्वभावा स्वयं कुड्यादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममाना कुड्यादि- परव्रव्यनिमित्तकेनात्मनः श्वेतगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मखभावेन श्वेतयतीति व्यवहियते तथा चैतयितापि ज्ञानगुणनिर्भरस्वभावः स्वयं पुद्गलादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चा- त्मस्वभावनापरिणमयन् पुद्गादिपरद्रव्यनिमित्तकैनात्मनो ज्ञानगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानः पद्लादिपरद्रव्यं चेतयितृनिमित्तकनात्मनः स्वभावस्य परिणामनात्पद्यमानमात्मनः स्वभावेन जानातीति ज्यवाहियते । किंच यथा च सेटिका श्वेतगुणनिर्भरखभावा स्वयं कुड्यादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममाना कुख्या- दिपरद्रयं चात्मस्वभावेनापरिणमयंती कुन्यादिपरद्रव्यनिमित्तकेनारमनः श्वेतगुणानर्भरखमावस्य परि- ·१८८ सनातनजैनग्रंथमालायां- णामेनोत्पद्यमाना कुड्यादिपरद्रव्यं सेटिकानिमित्तकेनात्मनः स्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेन श्रेतयतीति व्यवाहियते । तथा चेतयितापि दर्शनगुणनिर्भरस्वभावः स्वयं पुद्गलादिपरद्रव्यस्वभावनापरिणम- मानः पुद्गलादिपरगन्यं चात्मस्वभावनापरिणमयन् पुद्गलादिपरद्रव्यनिमित्तकैनात्मनो दर्शनगुणनिर्भरस्व- भावस्य परिणामेनोत्पद्यमानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चेतयितृनिमित्तकेनात्मनो दर्शनगुणनिर्भरस्त्रभावस्य परिणा- मेनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेन पश्यतीति व्यवाहियते । अपि च यथा च सैव सेटिका श्वेतगुणनिर्भरस्वभावा स्वयं कुब्यादिपरद्रव्यस्वभावनापरिणममाना कुख्यादिपरद्रव्यं चात्मस्वभावेनापरिणामयंती कुड्यादिपरद्रव्यनिमित्तकेनात्मनः श्वेतगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमाना कुड्यादिपरद्रव्यं सेटिकानिमित्तकनान्मनः स्वभावस्य परिणामनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेन श्वेतयतीति व्यवाहियते । तथा चेतयितापि ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनामकस्वभावः स्वयं पुद्ग- लादिपरद्रव्यखभावेनापरिणममानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चात्मस्वभावेनापरिणामयन् पुद्गलादिपरदन्यनिमित्त- केनात्मनो ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापाहनात्मकस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानः पुद्गलाठिपरद्रव्य चेतयित- निमित्तकेनात्मनः स्वमावस्य परिणामेनोत्पद्यनानमात्मनः स्वभावेनापोहतांति व्यवाहियते । एवमयमात्मनो ज्ञानदर्शनचारित्रपर्यायाणां निश्चयव्यवहारप्रकारः । एवमेवान्येषां सर्वेषामपि पर्यायाणां दृष्टव्यः । शुद्धद्रव्यनिरूपणार्पितमतेस्तत्त्वं समुत्पश्यतो नकद्रव्यगतं चकास्ति किमपि द्रव्यांतरं जातचित् । ज्ञानं ज्ञेयमवैति यत्तु तदयं शुद्धस्त्रभावोदयः किं द्रव्यांतरचुंबनाकुलधियस्तत्त्वाञ्च्यवंते जनाः ॥१०॥ शुद्धद्रव्यस्वरसमवनास्कि खभावस्य शेप-मन्यन्यं भवति यदि वा तस्य किं स्यास्वभावः । ज्योत्स्नारूपं स्नपयति मुवं नैव तस्यास्तिभूमिज्ञानं ज्ञेयं कलयति सदा ज्ञेयमस्यास्ति नैव ॥१०॥ रागद्वेषद्वयमुदयते तावदेतन यावद् ज्ञानं ज्ञानं भवति न पुनर्वाध्यतां याति वाध्यं । ज्ञानं ज्ञानं भवतु तदिदं न्यकृताशानभावं भावोभावो भवति तिरयन्यन पूर्णस्वभावः ॥१०॥ कम्मं जं पुवकयं सुहासुहमणेयवित्थरविसेसं । तत्तो णियत्तदे अप्पयं तु जो सो पडिक्कमणं ॥४०३॥ कम्मं जं सुहमसुहं जझिय भावेण वज्झदि भविस्सं । तत्तो णियत्तदे जो सो पक्कक्खाणं हवे चेदा ॥४.४॥ जं सुहमसुहमुदिण्णं संपडिय अणेयवित्थरविसेसं । तं दोसं जो चेददि स खलु आलोयणं चेदा ॥४०५॥ णिचं पञ्चक्खाणं कुब्वदि णिचंपि जो पडिकमदि । णिञ्चं आलोचेयदि सो चरित्तं हवदि चेदा ॥४०॥ कर्म यत्पूर्वकृतं शुभाशुभमनेकविस्तरविशेष । तस्माभिवर्तयत्यात्मानं तु यः स प्रतिक्रमणं ॥४०३॥ कर्म यच्छुभमशुभं यस्मिंश्च भाचे वध्यते भविष्यत् । सम्मानिवर्तते यः स प्रत्याख्यानं भवति चेतयिता ॥४०४॥ यच्छुभमशुभमुदीर्ण संमति चानेकविस्ताविशेषं । संदोष चेतयते स खल्लालोचनं चेत्तयिता ॥४०५|| पददि पागंऽचं ब. पुस्तके। हु ·समयसारप्राभृतं । १८९ नित्यं प्रत्याख्यानं करोति नित्यमपि यः प्रतिक्रामति । नित्यमालोचयति. स खलु चरित्रं भवति 'चेतयिता ॥४०६॥ तात्पर्यवृत्तिः-णियचदे अप्पयंतु जो इहलोकपरलोकाकांक्षारूपख्यातिपूजालाभदृष्टश्च- तानुभूतभोगाकांक्षालक्षणनिदानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनोत्पनशुभाशुभसंकल्पविकल्परहिते शून्ये विशु- द्धज्ञानदर्शनस्वभावात्मतत्त्वसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुभवनरूपाभेदरत्नत्रयात्मनिर्विकल्पपरमसमाधिसमुत्पन्मवीतराग सहजपरमानंदस्वभावसुखरसास्वादसमरसीभावपरिणामेन सालंबने भरितावस्थे केवलज्ञानाद्यनंतचतुष्टय- व्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्योत्पादके कारणसमयसारे स्थित्वा यः कर्ता, आत्मानं कर्मतापचं निव- तयति । कस्मात्सकाशात् ? कम्मं जं पुजफयं सुहासुहमणेयावत्थर विसेसं तत्तो शुभाशुभमूलो- तरप्रकृतिभेदनानेकविस्तरविस्तीर्ण पूर्वकृतं यत्कर्म तस्मात् सो पडिकमणं स पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयप्रतिक्रमणं भवतीत्यर्थः । णियत्तदे जो अनंतज्ञानादिस्वरूपात्मद्रव्यसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुभूति स्वरूपाभेदरतत्रयलक्षणे परमसामायिके स्थित्वा यः कर्ता आत्मानं निवर्तयति । कस्मात्सकाशात् ? कम्म जं सुहमसुई जझियभावेण वज्झदि भविस्सं तत्तो शुभाशुभानेकविस्तरविस्तीर्ण भविष्य- कर्म यस्मिन्मिथ्यात्वादिरागादिपरिणामे सति बध्यते तस्मात् सो पच्चक्खाणं हवे चेदा स एवंगुण- विशिष्टस्तपोधन एवाभेदनयेन निश्चयप्रत्याख्यानं भवतीति विज्ञेयं । जो वेददि नित्यानंदैकस्वभाव शुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरतत्रयात्मके सुखदुःखजीवितमरणादिविषये सर्वोपक्षासंयमे स्थित्वा यः कर्ता वेदयत्यनुभवति जानाति । किं जानाति । 'नं यत्कर्म तं तत् । केन रूपेण ! दोसं दोषोयं मम स्वरूपं न भवति । कथंभूतं कर्म : उदिण्णं उदयागतं । पुनरपि कथभूतं ? सुहममुहं शुभाशुभं । पुनश्च किंरूपं ! भणेयवित्थरबिसेस मूलोत्तरप्रकृतिभेदेनानेकविस्तरविस्तीर्ण । संपडिय संप्रति काले खल्ल स्फुटं । सो आलोयणं चेदा सचेतायता पुरुष एवामेदनयेन निश्चयालोचनं भवतीति ज्ञातव्यं । णिचं पच्चक्खाणं कुचदि णिचंपि जो पडिक्कमदि णिच्चं अलोचेदिय निश्चयरत्नत्रयलक्षणे शुद्धास्मस्वरूपे स्थित्वा यः कर्ता पूर्वोक्तनिश्चयप्रत्याख्यानप्रतिक्रमणालोचनानुष्ठानानि नित्यं सर्वकालं करोति सोदु चरित्तं हवदि चेदा स चेतयिता पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयचारित्रं भवति । कस्मात् ! इति चेत् शुद्धात्मस्वरूपे चरणं चारित्रमिति वचनात् । एवं निश्चयप्रतिक्रमणप्रत्याख्याना लोचनाचारित्रव्याख्यानरूपेणाष्टमस्थले गाथाचतुष्टयं गतं । अथेंद्रियमनोविषयेषु रागद्वेषौ मिथ्याज्ञानपरिणतमेव जीवं करोतीत्याख्याति- आत्मख्यातिः - यः खलु पुद्गलकर्मविपाकभवेभ्यो भावेम्यश्चेतयितात्मानं निवर्तयति स तत्कार णभूतं पूर्वकर्म प्रतिक्रामन् स्वयमेव प्रतिक्रमणं भवति । स एव तत्कार्यभूतमुत्तरं कर्म प्रत्याचक्षाणः प्रत्या- ख्यानं भवति । स एव वर्तमान कर्मविपाकमात्मनोऽयंतभेदेनोपलभमानः, आलोचना भवति । एवमयं नित्यं प्रतिक्रामन् , नित्यं प्रत्याचक्षाणो नित्यमालोचयंश्च पूर्वकर्मकार्येभ्य उत्तरकर्मकरणेभ्यो भावेभ्योत्यंत निवृत्तः, वर्तमानं कर्मविपाकमात्मनोऽत्यंतभेदेनोपलभमानः स्वस्मिन्नेव खलु ज्ञानस्वभावे निरंतरचरणा चारित्रं भवति । चारित्रं तु भवन् स्वस्य ज्ञानमात्रस्य चेतनात् स्वयमेव ज्ञानचेतना भवतीति भावः । ज्ञानस्य संचेतनयैव निसं प्रकाशते ज्ञानमतीव शुद्धं । अज्ञानसंचेतनया तु धावन् बोधस्य शुद्धिं निरुणद्धि बंधः ॥१०॥ णिदिदसंथुदवयणाणि पोग्गला परिणमंति बहुगाणि । ताणि सुणिदण रूसदि तूसदिय अहं पुणो भणिदो ॥४०७॥ पोग्गलदव्वं सदुत्तह परिणदं तस्स जदि गुणो अण्णो ।

·१९. मनातनजेनग्रंथमालायां- तह्मा ण तुमं भणिदो किंचिवि कि रूससे अवुहो ॥४०८॥ असुहो सुहोव सदो ण तं भणदि सुणसु मंति सो चैव । णय एदि विणिग्गहिदुं सोदु विसयमागदं सदं ॥४०९॥ असुहं सुहं च रूवं ण तं भणदि पेच्छ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदुं चक्खुविसयमागदं रूवं ॥४१०॥ असुहो सुहोय गंधो ण तं भणदि जिग्घ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदु घाणविसयमागदं गंधं ॥४११॥ असुहो सुहोय रसो ण तं भणदि रसय मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदु रसणविसयमागदं तु रसं ॥४१२॥ असुहो सुहोय फासो ण तं भणदि फासमंति सो चेव । णय एदि विणग्गहिदु कायविसयमागदं फासं ॥४१३॥ असुहो सुहोव गुणो ण तं भणदि वुज्झ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदु बुद्धिविसयमागदं तु गुणं ॥४१॥ असुहं सुहं च दव्वं ण तं भणदि वुज्झमंति सो चेव । णय एदि विणग्गहिदु वुद्धिविसयमागदं दव्वं ॥१५॥ एवं तु जणि दव्वस्स उवसमेणेव गच्छदे मूढो। णिग्गहमणा परस्सय सयंच बुद्धिं सिवमपत्तो ॥१६॥ निंदितसंस्तुनवचनानि पुद्गलाः परिणमंति बहुकानि । तानि श्रुत्वा रुष्यति तुष्यति च पुनरहं भणितः ॥४०७॥ पुद्गलद्रव्यं शब्दत्वपरिणतं तस्य यदि गुणोऽन्यः । तस्मान्न त्वां भणित: किंचिदपि किं रुष्यस्यबुद्धः ॥४०८॥ अशुभः शुभो वा शब्दः न त्वां भणति शृणु मामिति स एव । नचैति विनिग्रहीतुं श्रोत्रविषयमागतं शब्दं ॥४०९।। अशुभं शुभं वा रूपं न त्वां भणति पश्य मामिनि स एव । नचैति विनिग्रहीतुं चक्षुर्विषयमागतं रूपं ॥४१०॥ अशुभः शुभोवा गंधो न त्वां भणति जिघ्र मामिति स एव । नति विनिहीतुं प्राणविषयमागतं गंधं ॥४९९।। अशुभ: शुभो वा रसो न त्वां भणनि रसय मामिति स एव । नचैति विनिहीतुं बुद्धिविषयमागतं तु रमं ॥४१॥ अशुभः शुभोवा स्पर्शो न त्वां भणति स्पृश मामिति स एव :

·? समयसारप्राभृतं । १९१ नचैति विनिहीतुं कायविषयमागनं तु स्पर्श ॥ ४१३ ॥ अशुभः शुभो वा गुणो न त्वां भणति बुध्यस्त्र मामिति स एव । नचैति विनिग्रहीतुं बुदिविपयमागतं तु गुणं ॥ ४'४॥ अशुभं शुभं वा द्रव्यं न त्वां भणति बुध्वस्व मामिति स एव ।। नचैति विनिगृहीतुं बुद्धिविषयमागतं तु द्रव्यं ॥ ४१५ ॥ एवं तु ज्ञातद्रव्यस्य उपशमेनैव गच्छनि मूढः । विनिग्रहमनाः परस्य तु स्वयं च बुद्धिं शिवामप्राप्तः ॥ ४१६ ॥ तात्पर्यत्तिः.. रूसदि तूसदिय एकेंद्रियविकलेंद्रियादिदुर्लभपरंपराक्रमणातीतानंतकाले दृष्ट- भुतानुभूतमिथ्यात्वविषयकषायादिविभावपरिणामाधानतया अत्यंतदुर्लभेन कथंचित्कालादिलब्धिवशेन मि- ध्यात्वादिसप्तप्रकृतीनां तथैव चरित्रमोहनीयस्य चोपशमक्षयोपशमक्षये सति पद्रव्यपंचास्तिकायसप्ततत्त्व- नवपदार्थादिनदानज्ञानरागद्वेषपरिहाररूपण भदरत्नत्रयात्मकव्यवहारमोक्षमार्गसंज्ञेन व्यवहारकारणसमय- सारेण सायन विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावशुद्धात्मतत्त्वसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरत्नत्रयात्मकनिर्वि- कल्पसमाधिरूपेणानंतकेवलज्ञानादिचतुष्टयन्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्योत्पादकेन निश्चयकारणसमयसारण विना खत्वज्ञानिजीयो रुष्यति तुष्यति च । किं कृत्वा ! सुणिऊण श्रुत्वा । पुनः पश्चात् केन रूपेण ! भई भणिदो अनेनाहं भणित इति । कानि श्रुत्वा ! णिदिदसंधुदवयणाणि निंदितसंस्तुतवचनानि ताणि तानि । किं विशिष्टानि ? पोग्गलापरिणमंति बहुगाणि भापावर्गणायोग्यपुद्गलाः कर्तारा यानि कर्मतापन्नानि बहुविधानि परिणमंति । ज्ञानी पुनर्व्यवहारमोक्षमार्ग निश्चयमोक्षमार्गभूतं पूर्वोक्तद्विविधका- रणसमयसारं ज्ञास्वा बहिरंगेष्टानिष्टविषये रागद्वपी न करोतीति भावार्थः । पुग्गकदवं सदुत्तहपरिणदं भाषावर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यं कर्तृ नियस्वेति जीयस्त्वमिति रूपेण निंदितसंस्तुतब्दरूपत्वपरिणतं तस्स जदि गुणो अपणो तस्य पुद्गलद्रव्यस्य शुद्धात्मस्वरूपाद्यदिगुणाऽन्यो भिन्नो जडरूपः, तर्हि जीवस्य किमायातं ? न किमपि । तस्यैवा निजीवस्य पूर्वोक्तव्यवहारकारणसमयसारनिश्चयसमयसारकारणरहितस्य संबंाधनं क्रियते । कथं ? इति चत यस्मानिंदितसंस्तुतवचनेन पुद्गलाः परिणमंति तह्मा ण तुमं भणिदो कि- चिवि तस्मात्कारणात्वं न भगितः किंचिदपि किं रूपसे अवुहो कि रुष्यसे अबुध ! बहिरात्मानिति । स चैवाशानिजीयो व्यवहारनिश्चयकारणसमयसाराभ्यां रहितः पुनरपि संबोध्यते । हे अज्ञानिन् ! शब्दरूप- गंधरसस्पर्शरूपा मनोज्ञामनोज्ञपंचेंद्रियविषयाः कर्तारः, त्वां कर्मतापन्नं किमपि न भणति । किं न भणति ! हे देवदत्त ! मां कर्मतापनं शृणु, मां पदय, मां जिघ्र, मां स्वादय, मां स्पृशेति । पुनरप्यज्ञानी ब्रूते एते शन्दादयः कर्तारी मां किमपि न भणंति, परं किंतु मदीयश्रोत्रादिविपयस्थानेषु समागच्छंति ! आचार्या उत्तरमाहुः-हे मूढ ! नचायांति विनिर्ग्रहीतु-एते शब्दादिपंचेंद्रियविषयाः । कथंभूताः संतः ! श्रोत्रंद्रि- यादिस्वकीयस्वकीयविषयभावमागच्छंतः । कस्मात् ! इति चेत् वस्तुस्वभावादिति । यस्तु परमतत्त्वज्ञानी जीयः स पूर्वोक्तन्यवहारनिश्चयकारणसमयसाराभ्यां वाह्याभ्यंतररत्नत्रयलक्षणाभ्यां सहितः सन् मनोज्ञामनो- शन्दादिविषयेषु समागतेपु रागद्वेपो न करोति । किंतु स्वस्थभावेन शुद्धात्मस्वरूपमनुभवतीति भावार्थः । यथा पंचेंद्रियविषये मनोज्ञामनोजेंद्रियसंकल्पवशेन रागद्वेपौ करोत्यज्ञानी जीवः । तथा परकीयगुणपरि- प्छेदरूप परद्रव्यपरिच्छंद्यरूपे च मनाविषयेऽपि रागद्वेषौ करोति तस्याचानिजीवस्य पुनरपि संबोधन क्रियते तद्यथा-परकीयगुणः शुभोऽशुभो वा चेतनोऽचेतनो वा । द्रव्यमपि परकीय कर्तृत्वं कर्मतापन्नं न भणति हे मनोबुद्धे हे अशानिजनचित्त ! मां कर्मतापन्नं बुध्यस्व जानीहि । अज्ञानी वदति-एवं न तें किंतु मदीयमनसि परकीयगुणो द्रव्यं वा परिच्छित्तिसंकल्परूपेण स्फुरति प्रतिभाति । तत्रोत्तरं दीयते स चैव परकीयगुणः परकीयदन्यं वा गनोबुद्धिविषयमागतं विनिगृहीतुं नायाति । कस्मात् ! शेयजायकसंबं- ·! १९२ सनातननग्रंथमालायां- धस्य निषेधयितुमशक्यत्वात् इति हेतोः-पद्रागद्वेषकरणं तदज्ञानं । यस्तु ज्ञानी स पुनः पूर्वोक्तव्यवहार- निश्चयकारणं समयसारं जानन् हर्षविपादौ न करोतीति भावार्थः । एवं तु एवं पूर्वोक्तप्रकारेण मनो- हामनोजशब्दादिपंचेंद्रियविषयस्य परकीयगुणद्रव्यरूपस्य मनोविषयस्य वा । कथंभूतस्य ! जाणिदबस्स ज्ञातव्यस्य पंचेंद्रियमनोविषयभूतस्येत्यर्थः । तस्य पूर्वोक्तप्रकारेण स्वरूपं ज्ञात्वापि उवसमेणैव गच्छदे मदो उपशमनैव गच्छति मूढो बहिरात्मा स्वयं कथंभूतः । णिग्गहमणा निग्रहमनाः निवारणबुद्धिः । कस्यसंबधित्वेन ! परस्सय परस्य पंचेंद्रियमनोविषयस्य । कथंभूतस्य ! परकीयशब्दादिगुणरूपस्य । पुनरपि कथंभूतस्य स्वकीयविषयमागतस्य प्राप्तस्य ।पुनरपि किं रूपश्चाज्ञानीजीवः। सयं च बुदि सिरमपचोखयं च शुद्धात्मसंवित्तिरूपां बुद्धिमप्राप्तः । वीतरागसहजपरमानंदरूपं शिवशन्दवाच्यं सुखं चाप्राप्त इति । किंच यथायस्कांतोपलाकृष्टा सूची स्वस्थानात्प्रच्युत्यायस्कतोपलपापाणसमीपं गच्छति तथा शन्दादयचित्त- क्षोमरूपविकृतिकरणाथै जीवसमीपं न गच्छंति । जीवोऽपि तत्समीपं न गच्छति किं तु स्वस्थाने स्वस्वरूपेणैव तिष्ठति। एवं वस्तुस्वभावे सत्यपि यदज्ञानी जीव उदसीनभावं मुक्त्वा रागद्वेपौ करोति तदज्ञानमिति । हे भगवन् पूर्व बंधाधिकारे भणितं- एवं णाणी सुद्धो ण सयं परिणमदि रायमादीहिं । राइनदि अण्णेहिं दु सो रत्तादिएहिं भावहिं ॥ १ ॥ इत्यादि रागादीनामकर्ता ज्ञानी, परद्रव्यजनिता रागादयः इत्युक्तं । अत्र तु स्वकीयबुद्धिदोषजनिता रागादयः परेषां दूपणं नास्तीति पूर्वापरविरोधः । अत्रोत्तरमाह तत्र बंधाधिकारव्याख्याने ज्ञानिजीवस्य मुख्यत्वात् ज्ञानी तु रागादिमिर्न परिणमति तेन कारणेन परद्रव्यजनिता भणिताः । अत्र चाज्ञानिजीवस्य मुख्यता स चाज्ञानी जीवः स्वकीयबुद्धिदोषेण परद्रव्यनिमित्तमात्रमाश्रित्य रागादिभिः परिणमति, तेन का- रणेन परेपा शब्दादिपंचेंद्रियविपयाणां दूषणं नास्तीति भाणतं । ततः कारणात् पूर्वापरविरोधो नास्ति इति । एवं निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गमूतं निश्चयकारणसमयसारव्यवहारकारणसमयसारद्वयमजानन् सन्न- ज्ञानी जीवः स्वकीयबुद्धिदोपण रागादिमिः परिणमति । परेषां शन्दादीनां दूपणं नास्तीति न्याख्यानमु- ख्यत्वेन नवमस्थले गाथादशकं गतं । अथ मिथ्यात्वरागादिपरिणतजीवस्याज्ञानचेतना केवलज्ञानादिगुणप्रध्छादकं कर्मबंध जनयतीति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:-यह बहिरो घटादिः, देवदत्तो यज्ञदत्तमिव हस्ते गृहीत्वा 'मां प्रकाशय' इति स्वप्रकाशने न प्रदीपं प्रयोजयति । नच प्रदीपोप्ययःकांतोपलकृष्टायःसूचीवतं स्वस्थानात्यच्युत्य तं प्रका- शयितुमायाति । किं तु वस्तुस्वभावस्य परेणोत्पादयितुमशक्यत्वात् परमुत्पादयितुमशक्तत्वाच यथा तदसनि- धाने तथा तत्संनिधानेऽपि खरूपेणैव प्रकाशते । स्वरूपेणैव प्रकाशमानस्य चास्य वस्तुस्वभावादेव विचित्रां परिणतिमासादयन् कमनीयोऽकमनीयो वा घटपटादिर्न मनागपि विक्रियाय कल्पते । तथा बाहिरर्यः शब्दो रूपं गंधो रसः स्पर्शो गुणद्रव्ये च देवदत्तो यज्ञदत्तमिव हस्ते गृहीत्वा मां शृणु मां पश्य मां जिघ्र मां रसय मां स्पर्श मा वुध्यस्वेति स्वज्ञाने नात्मानं प्रयोजयति । नचात्माप्ययःकांतोपलकृष्टायःसूचीवत् स्वस्थाना- स्प्रच्युत्य तान् ज्ञातुमायाति । किंतु वस्तुस्वभावस्य परेणोत्पादयितुमशक्यत्वात् परमुत्पादयितुमशक्तत्वाब यथा तदसानिधाने तथा तत्सन्निधानेऽपि स्वरूपेणैव जानीत । स्वरूपेण जानतश्चास्य वस्तुस्वभावादेव विचित्रां परिणतिमासादयंतः कमनीया अकमनीया वा शब्दादयो बहिरा न मनागपि विक्रियायै कम्येरन् । एवमात्मा परं प्रति उदासीनो नित्यमेवेति वस्तुस्थितिः, तथापि यद्रागद्वेषौ तदज्ञानं । पूर्णेकाच्युतशुद्धबोधमहिमा बोधो न बोम्यादयं । यायाकामपि विक्रियां तत इतो दीपः प्रकाश्यादिव।

·र . दु समयप्राभृत। १९३. तद्वस्तुस्थितिवोधवंध्याधिषणा एते किमज्ञानिनो । रागद्वषमयीं भवंति सहजा मुंचत्युदासीनतां ॥ १०९ ॥ रागद्वेषविभावमुक्तमहसो नियं समावस्पृशः पूर्वागामिसमस्तकमविकला भिन्नास्तदात्वोदयात् । दूरारूढचरित्रवैभववलाचंचचिदार्चर्मयी विंदन्ति खरसाभिषिक्तमुवना ज्ञानस्य संचेतना ॥ ११० ॥ वेदंतो कम्मफलं अप्पाणं जो दु कुणदि कम्मफलं । सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अट्टविहं ।। ४१७ ॥ वेदंतो कम्मफलं मयेकदं जो दु मुणदि कम्मफलं । सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अह विहं ॥ ४१८ ॥ वेदंतो कम्मफलं सुहिदो दुहिदो हवदि जो चेदा। सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अट्ठविहं ॥ ४१९ ॥ वेदयमानः कर्मफलमात्मानं यस्तु करोति कर्मफळ । स तत्पुनरपि बध्नाति वीजं दुःखस्याष्टविधं ॥ ४१७ ।। वेदयमानः कर्मफलं मया कृतं यस्तु जानाति कर्मफलं । स तत्पुनरपि बनाति बीजं दुःखस्याष्टविधं ॥ ४१८ ॥ वेदयमानः कर्मफलं सुखितो दुःखितश्च भवति चेतयिता । स तत्पुनरपि वनाति बीजं दुःखस्याष्टविघं ॥ ४१९ ।। तात्पर्यवृत्तिा-ज्ञानाज्ञानभेदेन चेतना तावद्विविधा भवति । इयं तावदज्ञानचेतना गाथात्रयेण कथ्यते-उदयागतं शुभाशुभं कर्म वेदयन्ननुभवन् सन्नज्ञानिजीवः खस्थमावादू भ्रष्टो भूत्वा मदीयं कर्मेति भणति । मया कृतं कर्मेति च भणति । स जीवः पुनरपि तदष्टविधं कर्म बनाति । कथंभूतं ! बीजं कारणं । कस्य ? दुःखस्य । इति गाथाद्वयेनाज्ञानरूपा कर्मभावचेतना व्याख्याता । कर्मचतना कोऽर्थः ? इति चेत् मदीयं कर्म मया कृतं कर्मेत्याद्यज्ञानभावेन-ईहापूर्वकमिष्टानिष्टरूपेण निरुपरागशुद्धात्मानुभूतिच्युतस्य मनो- वचनकायव्यापारकरणं यत्, सा बंधकारणभूता कर्मचेतना भण्यते । उदयागतं कर्मफलं वेदयन् शुद्धा- स्मखरूपमचेतयन् मनोज्ञामनोनेंद्रियविषयनिमित्तेन यः सुखितो दुःखितो वा भवति स जीवः पुनरपि तद- एविध कर्म बन्नाति । कथंभूत वीजं कारणं । कस्य ? दुःखस्य । इत्येकगाथया कर्मफलचेतना व्याख्याता । कर्मफलचेतना कोऽर्थः । इति चेत् स्वस्थमावरहितेनाज्ञानभावेन यथा संभवं व्यक्ता, व्यक्तस्वभावेनेहा- पूर्वकमिष्टानिष्टविकल्परूपेण हर्पविषादमयं सुखदुःखानुभवनं यत, साबंधकारणभूता कर्मफलचेतना मण्यते । इयं कर्मचेतना कर्मफलचेतना द्विरूपापि त्याज्या बंधकारणत्वादिति । तत्र तयोर्द्वयोः कर्मचेतनाकर्मफल- चेतनयामध्ये पूर्व तावन्निश्चयप्रतिक्रमण-निश्चयप्रत्याख्यान-निश्चयालोचनास्वरूपं यत्पूर्व व्याख्यातं तत्र स्थित्वा शुद्धज्ञानचेतनावलेन कर्मचेतनासंन्यासभावनां नाटयति । कर्मचेतनात्यागभावनां कर्मबंधविना- शार्थ करोतीत्यर्थः । तद्यथा- यदमहमका यदहमचीकरं यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समन्वज्ञासिषं । केन ! मनसा वाचा कायेन तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति षड्सयोनेगैकभंगः। यदहमकार्षे यदहमचीकरं यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुज्ञा- सिपं । केन मनसा वाचा तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पंचसंयोगेन, एकैकापनयनेन मंगत्रयं भवति । संयो- गेनेसायक्षसंचारेणैकोनपंचाशद्गा भवंतीति टीकामिप्रायः। अथवा त एव सुखोपायेन कथ्यते । कथं : इति चेत् कृतं कारितमनुमितमिति प्रत्येकं भंगत्रयं भवति । कृतकारितद्वयं कृतानुमतद्वयं कारितानुमत;

·'१९४ सनातनजैनग्रंथमालायां- द्वयामिति विसंयोगेन च मंगत्रयं जातं । कृतकारितानुमतत्रयमिति संयोगेनैको भंग इति सप्तमंगी । तथैव मनसा वाचा कायेनेति प्रत्येकभंगत्रयं भवति । मनोवचनद्वयं मनःकायद्वयं वचनकायद्वयमिति द्विसंयोगेन भंगत्रयं जातं । मनोवचनकायत्रयमिति च त्रिसंयोगेनैको भंग इयमपि सप्तभंगी। कृतं मनसा सह, कृतं धाचा सह, कृतं कायेन सह, कृतं मनोवचनद्वयेन सह, कृतं मनःकायद्वयेन सह, कृतं वचनकायद्वयेन सह, कृतं मनोवचनकायत्रयेण सहेति कृते निरुद्धे विवक्षिते सप्तभंगी जाता यथा । तथा कारितेऽपि तथा अनुमतेऽपि, तथा कृतकारितद्वयेऽपि, तथा कृतानुमतद्वयेऽपि, तथा कारितानुमतद्वयेऽपि, तथा कृतकारितानुमतत्रये चेति प्रत्येकमनेन क्रमेण सप्तमंगी योजनीया । एवं-एकोनपंचाशदंगा भवंतीति प्रतिक्रमणकल्पः समाप्तः। इदानीं प्रत्याख्यानकल्पः कथ्यते-तथाहि-यदहं करिष्यामि यदहं कारयिष्यामि यदहं कुर्वतमप्यन्य प्राणिनं समनुज्ञास्यामि । केन मनसा वाचा कायेन तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति पूर्ववत् पटसंयोगेनको भंगः। पथा यदहं करिष्यामि यदहं कारयिष्यामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुज्ञास्यामि । केन ? मनसा वाचा चेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पूर्ववदेकैकापनयनेन पंचसंयोगेन भंगत्रयं भवति । एवं पूर्वोक्तक्रमण- एकोनपंचाशद्धंगा ज्ञातव्याः । इति प्रत्याख्यानकल्पः समाप्तः। इदानीमालोचनाकल्पः कथ्यते तद्यथा-यदहं करोमि यदहं कारयामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुजानामि । केन ? मनसा वाचा कायेनेति तन्मिथ्या मै दुष्कृतमिति पूर्ववत षसंयोगनैकभंगः । तथा यदहं करोमि यदहं कारयामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुजानामि केन? मनसा वाचति तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति-एकैकापनयनेन पंचसंयोगेन भंगत्रयं भवति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एकोनपंचाशद्धंगा ज्ञात- व्याः । इत्यालोचनाकल्पः समाप्तः। कल्पः पर्व परिच्छेदोऽधिकारोऽध्यायः प्रकरणमित्यायेकार्था ज्ञातन्याः । एवं निश्चयप्रतिक्रमण-निश्चयप्रत्याख्यान-निश्चयालोचनाप्रकारेण शुद्धज्ञानचेतनाभावनारूपेण गाथा- द्वयव्याख्यानेन कर्मचेतनासन्यासमावना समाप्ता । इदानीं शुद्धज्ञानचेतनामावनावलेन कर्मफलचेतना- सन्यासमावनां नाटयति करोतीत्यर्थः। तद्यथा-नाहं मतिज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ? शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचे- तये सम्यगनुभवे इत्यर्थः । नाहं श्रुतज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमा- स्मानमेव संचेतये । नाहमवधिज्ञानावरणीयकर्मफलं भुंजे । तर्हि किं करोमि ? शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचेतये । नाहं मनःपर्ययज्ञानावरणीयफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचे- तये । नाहं केवलज्ञानावरणीयफलं मुंजे । किं तर्हि करोमि ? शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचेतये इति पंचप्रकारज्ञानावरणीयरूपेण कर्मफलसंज्ञाभावना व्याख्याता । नाहं चक्षुर्दर्शनावरणीयफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचेतये । एवं टीकाकथितक्रमण- पण णव दु अट्ठवीसा चउ तिय णउ दीय दुण्णि पंचेव । वावण्णहीण वियसय पयडिविणासेण होति ते सिद्धा ॥१॥ इमा गाथामाश्रित्य अष्टचत्वारिंशदधिकशतप्रमितोत्तरप्रकृतीनां कर्मफलसन्यासभावना नाटयितव्या, कर्तव्येत्यर्थः । किंच जगत्त्रयकालत्रयसंबंधिमनोवचनकायकृतकारितानुमतख्यातिपूजालाभदृष्टश्रुतानुभूत भोगाकांक्षारूपनिधानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनोत्पन्नशुभाशुभसंकल्पविकल्परहितेन शून्येन चिदानंदैक- स्वभावशुद्धात्मतत्त्वसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरतत्रयात्मकनिर्विकल्पसमाधिसंजातवीतरागसहजपरमा- नंदरूपसुखरसास्वादपरमसमरसीभावानुभवसालंबेन भरितावस्थेन केवलज्ञानाद्यनंतचतुष्टयव्यक्तिरूपस्य सा-. क्षानुपादेयभूतस्य कार्यसमयसारस्योत्पादकेन निश्चयकारणसमयसाररूपेण शुद्धज्ञानचेतनाभावानावष्टंभेन कृत्वा कर्मचेतनासन्यासभावना कर्मफलचेतनासन्यासभावना च मोक्षार्थिना पुरुषेण कर्तव्येति भावार्थः । एवं गाथाद्वयं कर्मचेतनासन्यासभावनामुख्यत्वेन, गाथैका कर्मफलचेतनासन्यासभावनामुख्यत्वेनेति दश-: मस्थले गाथात्रयं गतं । .

·. समयसारप्राभृतं । १९५ अथेदानी व्यवहारिकजीवादिनवपदार्थभ्यो मिन्नमपि टंकोत्कीर्णज्ञायकैकपारमार्थिकपदार्थसझं गद्य- पद्यादिविचित्ररचनारचितशास्त्रैः शब्दादिपंचेद्रियाविषयप्रभृतिपरद्रव्यैश्च शून्यमपि रागादिविकल्पोपाधिरहितं सदानंदैकलक्षणसुखं तरसास्वादेन भरितास्थपरमात्मतत्त्वं प्रकाशयति । आत्मख्याति:-ज्ञानादन्यत्रेदमहमिति चेतनं अज्ञानचेतना | सा द्विधा कर्मचेतना कर्मफलचेतना च । तत्र ज्ञानादन्यत्रेदमहं करोमीति चेतनं कर्मचतना। ज्ञानादन्यत्रेदं वेदयेऽहमिति चेतन कर्मफलचेतना। सा तु समरसापि संसारवीजं । संसारवीजस्याष्ठविधकर्मणो बाजत्वात् । तता मोक्षार्थिना पुरुषाज्ञानचेतना प्रलयाय सकलकर्मसन्यासभावनां सकलकर्मफलसन्यासभावनां च नाटयित्वा स्वभावभूता भगवती ज्ञानचेतनैवैका नित्यमेव नाटीयतन्या। तत्र तावत्सकलकर्मफलसन्यासभावनां नाटयति- कृतकरितानुमननैस्त्रिकालविषय मनोषचनकायैः । परिहत्यकर्म सर्व परमं नैष्कर्म्यमवलंबे ॥ १११ ॥ यदहमका यदचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा वाचाच कायेन चेति तन्मिथ्या मे दुष्क- तमिति १ यदहमका यदचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमितिर पद- हमीप यदचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसाच कायेन चेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३ यदहमकार्ष यदचीकर यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिप वाचा च कायेन चेति तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ४ यदहमकार्षे यदचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिंप मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ५ यदहमकार्षे यदचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमिति ६ यदहमकार्ष यदचीकर यत्कुर्वत- मप्यन्यं समन्वज्ञासिपं कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ७ यदहमकाएं यदचीकरं मनसा वाचा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ८ यदहमकार्प यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ९ यदहमचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च वाचा च कायेन तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १० यदहमका यदचाकरं मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ११ यदहमकार्य यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १२ यदहम- चीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च वाचा च तन्मे मिध्या दुष्कृतमिति १३ यदहमकार्ष पदधीकरं मनसा कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति १४ यदहमका यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १५ यदहमचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्त्रज्ञासिषं मनसा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति १६ यदहमकापं यदचीकर वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १७ यदहमकार्प यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं वाचा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति १८ यदहमचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १९ यदहमकाएं यदचीकर मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २० यदहमका यत्कुतमप्यन्यं समन्वज्ञासिप मनसा च तन्मिध्या में दुष्कृतमिति २१ यदहमचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २२ यदहमकार्प यदचीकर वाचा च तन्मिथ्या मे दुप्कृतमिति २३ यदहमकाएँ यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञा- सिपं वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २४ यदहमचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतं २५ यदहमका यदचीकर कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति' २६ यदहमकार्प यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वनासिपं कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतं २७ यदहमचीकरं यत्कु- बैतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं कायेन तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति २८ यदहमकार्प मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २९ यदचीकरं मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतं ३० यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ३१ यदहमका मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ३२ यदहमचीकरं मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३३ यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिपं, मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृत- ·सनातननग्रंथमालायां- -मिति ३४ यदहमका मनसा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३५ यदहमचीकर मनसा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३६ यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिपं मनसा च कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ३७ यदहमकार्ष वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३८ यदहमचीकर वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३९ यत्कुवैतमप्यन्य समन्वज्ञासिपं वाचा च कायेन च. तन्मिध्या में दुष्कृतमिति ६०. यदहमकार्ष मनसा च तन्मिध्या में दुष्कृतं ४१ यदहमचीकर मनसा च तन्मिध्या में दुष्कृतं. ४२ यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिर्फ मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४३. यदहमकार्ष वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ६४ यदहमचीकर वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४५ तत्कुत्तमप्यन्यं सम- बज्ञासिंघ वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति. ४६ पदहमकार्ष कायेन च तन्मिय्या मे दुष्कृतमिति ४७ पदहमचीकर कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमितिः ४८ यत्कुर्वतमप्यन्यं, समन्त्रज्ञासिप कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४९ । योहाघदहमकार्षः समस्तमपि कर्म तत्प्रतिक्रम्य ।। आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्कर्मणि नित्यमात्मना वर्ते॥: ११.२.।।: इति प्रतिक्रमणकल्पः समाप्तः। न करोमि न कारयामि न कुवैतमप्यन्य समनुजानामि मनसा च वाचा च कायेन चेति १ न.करोमिः न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा चेति. २ न. करोमि न कारयामि न कुर्वत- मप्यन्यं समनुजानामि. वाचा च. कायेन चेति ३ न करोमि न. कारयामि. न. कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि. मनसा कायेन चेति ४ न करोमि न कारयामि, न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा चेति ५ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा. चेति ६ नं करोमि न. कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समः नुजानामि कायेन चेति ७ न करोमि न कारयामि मनसा च वाचा च. कायेन. चेति ८ न करोमि न कुर्व- तमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा च कायेन चेति.९ न. कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा च कायेन चेति १०. न. करोमि न कारयामि. मनसा चावाचा चेति. ११ नं, करोमि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा चेति १२ न कारयामि. न कुर्वतमप्यन्य, समनुजानामि मनसा च वाचा. चेति. १३ न करोमि. न कारयामि. मनसा च कायेन चेति. १४ न करोमि न कुर्वतमप्यन्यं सम- नुजानामि मनसा च कायेन चेति १५ न. कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च कायेन चेति १६ न करोमि. न कास्यामि, वाचा च कायेन चेति. १७ न. करोमि.न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा च. कायेन. चेति. १८ नं कारयामि न कुर्वतमायन्यं समनुजानामि. वाचा च कायेन चेति १९ न करोमि न कारयामि मनसा चेति २० न करोमि. न कुवैतमायन्यं समनुजानामि. मनसा चेति २१ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा चेति २२ न. करोमि न. कारयामि. वाचा चेति २३. न करोमि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा चेति २४ न कारयामि नं. कुनैतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा चेति २५. न करोमि न. कारयामि कायेन चेति २६ न करोमि. न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि कायेन चेति. २७ न कारयामि न कुवैतमण्यन्यं समनुजानामि कायेन चेति.२८ न करोमि.मनसा च. वाचा च कायेन चेति २९. न. कारयामि मनसा च वाचा च. कायेन चेति. ३०. न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि. मनसा च. वाचा च कायेन चेति. ३१ नं करोमि मनसा च वाचा च कायेन चेति ३२. न.कारयामि मनसा च वाचा चेति ३३ न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि. मनसा. च वाचा चेति ३४ न करोमि मनसा च. वाचा चेति. ३५ न कार- यामि मनसा च कायेन चेति ३६ न कुबेतमायन्यं समनुजानामि. मनसा च कायेन चेति. ३७ न. करोमि धाचा च कायेन चेति. ३८ न कारयामि वाचा च कायेन चेति ३९ न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा, पं.कायेन चेति ४० न करोमि मनसा घेति ४१ न कारयामि मनसा चेति १२ न कुर्वतमप्यन्यं समनु- जानामि मनसा चेति ४३ नं करोमि वाचा चेति ४४ न कारयामि वाचा चेति ४५ न कुर्वतमप्यन्यं सम-. न करोमि मनसा बाबा पति संशोधित ।

·समयसारप्राभृत। १९७ नुजानामि वाचा चेति ४६ न करोमि कायेन चेति ४७ न कारयामि कायेन चेति ४८ न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि कायेन चेति १९ । मोहविलासविजृमितमिदमुदयत्कर्म सकलमालोच्य । आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्कर्माण नित्यमात्मना वर्ते ॥ ११३॥ इत्यालोचनाकल्पः समाप्तः । न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा व वाचा च कायेन चेति १ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चेति २ न करिष्यामिन कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति ३ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा च कायेन चेति ४ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं सम- नुज्ञास्यामि मनसा चेति ५ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति ६ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति ७ न करिष्यामि न कारयि- ज्यामि मनसा वाचा च कायेन चेति ८ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा च कायेन च ९ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा च कायेन चेति. १० न करिष्यामि न कारयिष्यामि मनसा च चाचा चेति ११ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चेति १२ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चति १३ न करि- ध्यामि न कारयिष्यामि मनसा च कायेन चेति १४ न. करिष्यामि न. कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १५ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १६ न करि- प्यामि न कारयिष्यामि वाचा च कायेन चीन १७ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १८ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा च. कायेन चेति १९ न करि प्यामि न कारयिष्यामि मनसा चैति २० नं करिष्यामि न कुर्वतमप्मन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा चेति २१ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा चेति २२ न करिष्यामि न कारयिष्यामि वाचा चेति २३ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति २४ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति २५ न करिष्यामि न कारयिष्यामि कायेन चेति २६ न करिष्यामि न कुर्वत- मप्यन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति २७ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति २८ न करिष्यामि मनसा वाचा कायेन चति २९ न कारयिष्यामि मनसा वाचा कायेन चेति ३० न कुर्वत- मप्यन्यं जनं समनुज्ञास्यामि सनसा वाचा कायेन चति ३१ न करिष्यामि मनसा वाचा चेति ३२. न. कार- यिष्यामि मनसा वाचा चेति ३३ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा वाचा चेति ३४ न करिष्यामि मनसा च कायेन चेति ३५ न कारयिष्यामि मनसा च कायेन चेति ३६ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति ३७ न करिष्यामि वाचा च कायेन चेति.३८ न कारयिष्यामि. वाचा च कायेन चति ३९ न कुर्वतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि वाचा च कायेन चेति १० न करिष्यामि मनसा चेति ४१ न कारयिष्यामि मनसा चीत ४२ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा चीत ४३ न करिष्यामि वाचा चेति .४४ न कारयिष्यामि वाचा. चीत ४५ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति ४६ न करिष्यामि कायेन चेति ४७ न कारयिष्यामि कायेन चेति ४८ न कुर्वतमप्मन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति ४९ प्रत्याख्याय भविष्यत्कर्म समस्तं निरस्तसंमोहः । . आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्कर्मणि नियमात्मना वर्ते ॥ १.१४ ॥.. इति प्रत्याख्यानकल्पः समाप्तः । समस्तमित्येवमपास्य कर्म त्रैकालिकः शुद्धनयावलंबी । विलीनमहो रहितो विकौश्चिन्मात्रमात्मानमथावलंबे ॥ ११५॥ . 1 ·१९८ सनातनजेनग्रंथमालायां- अथ सकलकर्मफलसन्यासभावनां नाटयति । विगतस्तलं तु कर्म विपतरुफलानि मम मुक्तिमंतरेणैव । संचेतयेऽहमचलं चैतन्यात्मानमात्मानं ॥ ११६ ॥ नाई मतिज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १ नाहं श्रुतज्ञानावरणीयकर्म फलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २ नाहमवधिज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मान मेव संचेतये ३ नाहं मनःपर्ययज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमत्र संचेतये ४ नाहं केवलज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५ नाहं चक्षुर्दर्शनावरणीयक- र्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६ नाहमचक्षुर्दर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मा- नमात्मानमेव संचेतये ७ नाहमवधिदर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८ नाह केवलदर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्म.नमेव संचेतये ९ नाहं निद्रादर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये १० नाहं निद्रानिद्रादर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११ नाहं प्रचलादर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये १२ नाहं प्रचला- प्रचलादर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३. नाहं स्त्यानगृद्धिदर्शनावरणीय कर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४ नाहं सातवेदनीयकर्मफलं भुजे चतन्यात्मानमा- त्मानमेव संचेतये १५ नाहमसातवेदनीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १६ नाहं सम्यक्त्वमोहनीयफलं भजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १७ नाहं मिथ्यात्वमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १८ नाहं सम्यक्त्वमिध्यात्वमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मा- नमेव संचेतये १९ नाहं अनंतानुबंधिक्रोधकपायवेदनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये २० नाहं अप्रत्याख्यानावरणीयक्रोधकपायवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये २१ नाहं प्रत्याख्यानावरणीयक्रोधवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २२ नाहं संज्वलनक्रोधकपायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २३ नाह मनंतानुबंधिमानकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २४ नाहमप्रत्या- ख्यानावरणीयमानकषायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २५ नाहं प्रत्याख्या- नावरणीयमानकपायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २६ नाहं संज्वलन मानकपायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २७ नाहमनंतानुबंधिमायाकपाय वेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २८ नाहमप्रत्याख्यानावरायमायाकपाय वेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मनमेव संचेतये २९ नाहं प्रत्याख्यानावरणीयमायाकपाय वेदनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३० नाहं संज्वलनमायाकपायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३१ नाहमनंतानुबधिलोभकपायवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३२ नाहमप्रत्याख्यानावरणीयलोभकपायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ३३ नाहं प्रत्याख्यानावरणीयलोभकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३४ नाहं संबलनलोमकपायवदनीयमोहनायकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३५ नाहं हास्यनोकषायवेदनीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेष. संचेतये ३६ नाहं रतिनोकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३७ नाहमरातिनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं मुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३८ नाहं शोकनोकपाय वेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३९ नाहं भयनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४० नाहं जुगुप्सानोकपायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मान १ मदखेदखापविनोदाथैः खापो. निद्रा. मस्या उपर्युपरि वृत्तिनिद्रानिद्रा । २ या किया. मात्मानं प्रवलयति सर प्रथला शोकमदनमादसातसापि नेत्रमात्रीवीकयासूत्रिका सैव पुनरावर्समाना प्रचलाप्रचला ।

·समयप्राभृतं। १९९ मात्मानमेव संचेतये ४१ नाहं स्त्रीवेदनोकपायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये ४२ नाहं पुंवेदनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४३ नाहं नपुं- सकवेदनोस्पायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४४ नाहं नरकायुःफलं मुंजे चतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ४५ नाहं तिर्यगायुः फलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ४६ नाहं मानुपायुःफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ४७ नाहं देवायुःफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मा- नमेव संचतये ४८ नाहं नरकगतिनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ४९ नाहं तिर्यग्गतिनाम फलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ५० नाहं मनुष्यगतिनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५१ नाहं देवगतिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ५२ नाहमेकेंद्रियनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५३ नाहं दींद्रियजातिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये ५४ नाहं त्रीद्रियजातिनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतय ५५ नाहं चतुरिंद्रि- यजातिनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव ? संचेतये ५६ नाहं पेंचीद्रयजातिनामफलं मुंजे चैत- नात्मानमात्मानमव संचेतये ५७ नाहमादारिकादिशरीरनामकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ५८ नाहं वैक्रियकशरीरनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५९ नाहमाहारकशरीर- नामकर्मफलं मुंजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १० नाहं तैजसशरीनामफलं भुजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६१ नाहं कार्माणशरीरनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६२ नाहमौदारिकशरीरांगो पांगनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ६३ नाहं वक्रियकशरीरांगोपांगनामफलं भुजे चैतन्यात्मा- नमात्मानमेव संचतये ६४ नाहमाहारकशरीरांगोपांगनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६५ नाहमादारिकशरीरबंधननामफलं भुजे चतन्यामानमारमानमेव संचतये ६६ नाहं वैक्रियकशरीरबंधननामफलं भुजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६७ नाहमाहारकशरीरबंधननामकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६८ नाहं तैजसशरीरबंधननामफलं मुंज चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ६९ नाहं कार्मणशरीर- बंधननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७० नाहमादारिकशरीरसंघातनामफलं भुजे चैतन्या- स्मानगामानमेव संचतये ७१ नाहं वैक्रियकशरीरसंघातनामफलं भुंजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७२ नाहमाहारकशरीरसंघातनामफलं भुंजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७३ नाहं तेजसशरीरसंघातनाम- फलं भुजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७४ नाहं कार्माणशरीरसंघातनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमा- स्मानमव संचतये ७५ नाहं समचतुरसंस्थाननामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ७६ नाहं न्यग्रोधपरिमंडलसंस्थाननामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ७७ नाहं सातिसंस्थाननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७८ नाहं कुब्जसंस्थाननामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतय ७९ नाहं वामननामसंस्थाननामफलं मुंज चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८० नाहं हुंडकसं: स्थाननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८१ नाहं ब्रजभनाराचसहनननामफलं मुंजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८२ नाहं बननाराचसहननामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेवं संचेतये ८३ नाहं नाराचनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ८४ नाहमर्धनाराचसंहनननामफलं मुंजे चैत: न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८५ नाहं कालिकासहनननामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८६ नाहमसंप्राप्तसंहनननामफलं भुजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८७ नाहं निग्धस्पर्शनामफलं भुजे चतन्यामानमात्मानमेव संचंतये ८८ नाहं सूक्ष्मस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८९ नाहं शीतस्पर्शनामफल मुंजे चतन्यात्मानमात्मानमव संचतये९० नाहमुष्णस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मा- नमात्मानमेव सचेतय ९१ नाहं गुरुस्पर्शनामफलं भुजे चतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९२ नाह लघुस्पर्श नामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९३ नाहं मृदुस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९४ नाहं फर्कशस्पर्शनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९५ नाहं मधुररसनामफलं भुजे चैतन्यामानमात्मानमेव संचेतये ९१ नाहमम्लरसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९७ ·सनातनजैनग्रंथमालायां- २०० नाहं तिक्तरसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९८ नाहं कटुकरसनामफलं भुजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९९ नाहं कषायरसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०० नाहं सुरभिनामगंधफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०१ नाहमसुरमिनामगंधफलं भुजे चतन्या- स्मानमात्मानमेव संचेतये १०२ नाहं शुक्लवर्णनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमानमेव संचेतये १०३ नाह रक्तवर्णनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०४ नाहं पीतवर्णनामफलं भुजे चैतन्यामान- मात्मानमेव संचेतये १०५ नाहं हरितवर्णनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०६ नाहं कृष्णवर्ण- नामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०७ नाहं नरकगत्यानुपुर्वानामफलं भुजे चैतन्यात्मानमा- स्मानमेव संचेतये १०८ नाहं तिर्यग्गत्यानुपुर्वीनामफलं भुजे चैतन्यामानमात्मानमेव संचेतये १०९ नाहं मनुष्यगत्यानुपुर्वीनामफल मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११० नाहं देवगत्यानुपुर्वानामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १११ नाहं निर्माणनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११२ नाहमगुरुलघुनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११३ नाहमुपधातनामफलं भुजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११४ नाहं परघातनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११५ नाहमातपनामफलं सुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११६ नाहमुद्योतनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमा. नमेव संचेतये ११७ नाहमुच्छासनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११८ नाहं प्रशस्तविहा- योगतिनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११९ नाहमप्रशस्तविहायोगतिनामफलं भुजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२० नाहं साधारणशरिनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२१ नाहं प्रत्येकनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२२ नाहं स्थावरनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२३ नाहं त्रसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२४ नाहं सुभगनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२५ नाहं दुर्भगनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२६ नाहं सुस्वरनामकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेन संचेतये १२७ नाहं दुःखरनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२८ नाहं शुभनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२९ नाहमशुभनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३० नाहं सूक्ष्मशरीरनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३१ नाहं वादर- शरीरनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये १३२ नाहं पर्याप्तनामफळं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मान मेव संचेतये १३३ नाहमपर्याप्तनामफल मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३४ नाहं स्थिरनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३५ नाहमस्थिरनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३६ नाहमादेयनामफलं मुंजे चैतन्यामानमात्मानमेव संचेतये १३७ नाहमनादेयनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३८ नाहं यशःकार्तिनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३९ नाहमयश कीर्तिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४० नाहं तीर्थकरत्वनामफलं भुजे चैतन्या- स्मानमात्मानमेव संचेतये १४१ नाहमुञ्चर्गोत्रनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४२ नाहं नीचर्गोत्रनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १५३ नाहं दानांतरायनामफलं मुंजे चैतन्यात्मान मात्मानमेव संचेतेये १४४ नाहं लोमांतरायनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४५ नाहं भोगांतरायनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४६ नाहमुपभागांतरायनामफलं मुंजे चैतन्या- मानमात्मानमेव संचेतये ११७ नाहं वीयांतरायनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४८ ॥ निश्शेषकर्मफलसन्यसनान्ममैव सर्वक्रियांतरविहारनिवृत्तवृत्तेः । चैतन्यलक्ष्म भजतो मृशमात्मतत्त्वं कालावलीयमचलस्य वहत्वनंतं ॥ ११७ ॥ १ खर्वे यत्कियांतरं-शुद्धचेतनातिरिकविमावरूप न तु विहरण नाम शुवित्तः सत्वेन भवनं तस्मानियत्ता वृत्ति झानचेतना यस तस तथाभूतस्येत्सर्पः । .

·समयप्राभृतं । २०१ यः पूर्वभावकतकर्मवियगुमाणां मुक्त फलानि न खलु खत एव तृप्तः । आपातकालरमणीयमुदरम्यं निष्कर्मशर्ममयमेति दातरं सः ॥ ११८ ॥ अत्यंतं भावायत्वा विरतिमविरतं कर्मणस्तत्फलाच । प्रस्पष्टं नाटीयत्वा प्रलपनमखिलाज्ञानसंचतनायाः॥ पूर्ण कृत्वा खभावं स्वरसपरिगतं ज्ञानसंचेतनां खां । सानंदं नाटयंतः प्रशमरसमितः सर्वकालं पिवंतु ॥ ११९ ॥ इतः पदार्थप्रथनावगुंठिता विना कृतेरेकमनाकुलं ज्वलत् । समस्तवस्तुन्यतिरेकनिश्चयात् विवेचितं ज्ञानमिहावतिष्ठते ॥ १२०॥ सत्थं गाणं ण हवदि जमा सत्यं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं सत्यं जिणा विति ॥ ४२०॥ सदो णाणं ण हवदि जमा सहो ण याणदे किंचि । तह्मा अण्णं णाणं अण्णं सदं जिणा विति ॥ ४२१ ॥ रूवं गाणं ण हवदि जमा रूवं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं रूवं जिणा विति ॥ ४२२ ।। वण्णो णाणं ण हवदि जमा वण्णो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं गाणं अण्णं वण्णं जिणा विति ॥ ४२३ ।। गंधो णाणं ण हवदि जमा गंधो ण याणदे किंचि । तह्मा णाणं अण्णं अण्णं गंधं जिणा विति ॥ ४२४ ॥ ण रसो दु होदि णाणं जमा दु रसो अचेदणो णिचं । तमा अण्णं णाणं रसं च अण्णं जिणा विति ॥ ४२५ ॥ फासो णाणं ण हवदि जमा फासो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं फासं जिणा विति ॥ ४२६ ॥ कम्मं णाणं ण हवदि जमा कम्म ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं कम्मं जिणा विति ॥ ४२७ ॥ धम्मच्छिओ ण णाणं जमा धम्मो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं धम्म जिणा विति ॥ ४२८ ॥ ण हवदि णाणमधम्मच्छिओ जंण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णमधम्म जिणा विति ॥ ४२९ ॥ १ स्वर्गादिसुखं हि कर्मजन्य मोक्षे तु तदभावात् मनाकुलत्वलक्षणधर्मसद्भावाच निष्कर्मशमर्मयत्वमिति । २ समिति पाठ भामख्याती । ३ धम्मो गाणं ग इषद पाठोयमात्मख्याती । ४ णाणमधम्मो ण हई अक्षा धम्मोहण याणए किंचि, भात्मस्वाती पाठः। २६ ·२०२ सनातनजैनग्रंथमालायर्या- कालोवि णत्थि णाणं जमा कालो ण याणदे किंचि । तमा ण होदि णाणं जमा कालो अचेदणो णिचं ॥४३०॥ आयासपि य णाणं ण हवदि जमा ण याणदे किंचि । तमा अण्णायासं अण्णं णाणं जिणा विति ॥,४३१ ॥ अज्भवसाणं गाणं ण हवदि जमा अचेदणं णिचं । तमा अण्णं णाणं अज्झवसाणं तहा अण्णं ॥ ४३२ ॥ जला जाणदि णिचं तह्मा जीवो दु जाणगो णाणी। णाणं च जाणयादो अव्वदिरित्तं मुणेयव्वं ॥ ४३३ ॥ णाणं सम्मादिही दु संजमं सुत्तमंगपुब्वगयं । धम्माधम्मं च तहा पव्वजं अज्झति वुहा ॥ ४३४ ॥ शास्त्रं ज्ञानं न भवति यस्माच्छास्त्रं न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यच्छास्त्रं जिना वदंति ॥'४२० ॥ शब्दो ज्ञानं न भवति यस्माच्छब्दो न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं शब्दं जिना वदंति ॥४२१ ॥ रूपं ज्ञानं न भवति यस्मापं न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यद्रूपं जिना वदंति ॥ ४२९ ।। वर्गों ज्ञानं न भवति यमाद्वर्णो न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं वर्ण जिना वदंति ।। ४२३ ॥ गंधो ज्ञानं न भवति यस्माद्धो न जानाति किंचित् । तस्माज्जानमन्यदन्यं गंधं जिना वदंति ॥ ४२४ ॥ न रसस्तु भवति ज्ञानं यस्मातु रसो अचेतनो नित्यं । तस्मादन्यज्ज्ञानं रसं चान्यं जिना वदंति ॥ ४२५ ॥ स्पर्शो ज्ञानं न भवति यस्मात्स्पर्शो न जानाति किंचित् । तसादन्यज्ज्ञानमन्यं स्पर्श जिना वदंति ॥ ४२ ॥ कर्म ज्ञानं न भवति यमाकर्म न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ञानमन्यत्कर्म निना वदति ॥ ४२७ ।। धर्मास्तिकायो न ज्ञानं यस्मादों न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं धर्म जिना वदति ॥ १२८ ।। न भवति ज्ञानमधर्मास्तिकायो यस्मान जानावि किंचित् । वस्मादन्यज्ज्ञानमन्यमधर्म जिना वदति ॥ ४२९ ।। १ णज्मवखाणं गाणं अवसाणं अचेदणं जमा पाठः खल्वयमात्मख्याती २ तावाया अस्यास्तात्पर्य इतिटीकायामप्युशेषः तस्याश्चात्मख्यातिच्छाययैव गतार्यत्वानो पार्थक्येनोल्लेखतात्पर्यतीतः । .

·समयप्राभृतं । २०३ कालोपि नास्ति ज्ञानं यस्मारकालो न जानाति किंचित् । तस्मान भवति ज्ञानं यस्मात्कालोऽचेतनो नित्यं ॥ ४३० ॥ आकाशमपि ज्ञानं न भवति यस्मान्न जानाति किंचित् । तस्मादन्याकाशमन्यज्ज्ञानं जिना वदंति ।। ४३१ ।। अध्यवसानं ज्ञानं न भवति यस्मादचेतनं नित्यं । तस्मादन्यज्ज्ञानमध्यवसानं तथान्यत् ।। ४३२ ॥ यसाजानानि नित्यं तस्माज्जीवस्तु ज्ञायको ज्ञानी । शानं च ज्ञायकादन्यतिरिक्तं ज्ञातव्यं ॥४३३॥ मानं सम्यग्दाहिं तु संयम सूत्रमंगपूर्वगतं । धर्माधर्म च तथा प्रज्यामभ्युपयंति बुधाः ।।४३४॥ तात्पर्यवृत्तिः-न श्रुतं ज्ञानं-अचेतनतात ततो ज्ञानश्रुतयोर्व्यतिरेकः । न शब्दो ज्ञानमचेतन- त्वात् ततो ज्ञानशब्दयोर्व्यतिरेकः। न रूपं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरूपयोर्व्यतिरेकः । न वर्णो ज्ञान- मचेतनत्वात् ततो ज्ञानवर्णयोर्व्यतिरेकः । न गंधो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानगंधयोर्व्यतिरेकः । न रसो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरसयोर्व्यतिरेकः। न स्पर्शी ज्ञानमचेतनत्यात तता ज्ञानस्पर्शयोतिरेकः । न कर्म ज्ञानं अचेतनत्वात् ततो ज्ञानकर्मणोर्व्यतिरेकः । न धर्मो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानधर्मयोर्व्यतिरेकः। नाधर्मो ज्ञानमचतनत्वात् ततो जानाधर्मयोर्व्यतिरेकः । न कालो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानकालयोर्व्यति- रेकः । नाकाशं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाकाशयायतिरेकः । नाध्यवसानं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाध्यवसानयोर्व्यतिरेकः । इत्येवं ज्ञानस्य सर्वेरेव परद्रव्यैः सह व्यतिरेकः निश्चयसाधितो दृष्टव्यः । अथ जीव एवैको ज्ञानं चतनत्वात् ततो ज्ञानजीवयोरेवान्यतिरेकः । नच जीवस्य स्वयं ज्ञानत्वात् ततो व्यति- रेकः कश्चनापि शंकनीयः । एवं सति ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टिः, ज्ञानमेव संयमः, ज्ञानमेवांगपूर्वरूपं सूत्रं, ज्ञानमेव धर्माधर्मी, ज्ञानमेव प्रत्येति ज्ञानस्य जीवपर्यायरपि सहाव्यतिरेकोनिश्चयसाधितो दृष्टव्यः । अथैवं सर्वपरद्रव्यन्यतिरेकेण सर्वदर्शनादिजीवस्वभावाव्यतिरेकेण चातिव्याप्तिमन्याप्तिं च परि- हरमाणमनादिविभ्रममूलं धर्माधर्मरूपं परमसमयमुद्दम्य स्वयमेव प्रवृज्यारूपमापाच दर्शनज्ञानचारित्रस्थिति- स्वरूप स्वसमयमवाप्य मोक्षमार्गमात्मन्यव परिणतं कृत्वा समवाप्तसंपूर्णविज्ञानधनभावं हानोपादानशून्यं साक्षात्समयसारभूतं परमार्थरूपं शुद्धज्ञानमेकमयावस्थितं दृएव्यं । अन्येन्यो व्यतिरिक्तमात्मनियतं विभ्रपृथग्यस्ततामादानोञ्झनशून्यमेतदमलं ज्ञानं तथावस्थितं । मध्यायंतविभागमुक्तसहजस्फारप्रमाभास्वरः शुद्धज्ञानघनो यथास्य महिमा नियोदितस्तिष्ठति ॥ २॥ उन्मुक्तमुन्मोच्यमशेषतस्तत्तथात्तमादेयमशेपतस्तत् यदात्मनः संहतसर्वशक्तेः पूर्णस्य संधारणमात्मनीह । तपश्चरणं नयन् केन नयेन एतत्सर्वं ज्ञानं मन्यते ! इति चेत् मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकषायपर्यंतस्वकी- यस्खकीयगुणस्थानयोग्यशुभाशुभशुद्धापयोगाविनाभूनविवक्षिताशुद्धनिश्चयनयनाशुद्धोपादानरूपेणेति । ततः स्थितं शुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धगन्याथिकनयेन शुद्धापादानरूपेण जीवादिन्यावहारिक नवपदार्थेभ्योभिन्नमादिमध्यांतमुक्तमेकमखंडप्रतिभासमयं निजनिरंजनसहजशुद्धपरमसमयसाराभिधानं सर्व- प्रकारोपादेयभूतं शुद्धज्ञानस्वभावं शुद्धात्मतत्त्वमेव श्रद्धेयं ज्ञेयं ध्यातव्यमिति । एवं व्यावहारिकनवपदा- र्थमध्ये भूतार्थनयेन शुद्धजीव एक एव वास्तवास्थित इति व्याख्यानमुख्यत्वेन एकादशमस्थले पंचदश गाथा गताः। किंच-मत्यादिसंज्ञानपंचकं पर्यायरूपं तिष्ठति शुद्धपारिणामिकभावस्तु द्रव्यरूपः । जीवपदार्थो हि न च त्रिलं द्रव्यं, न च पर्यायः, किंतु परस्परसापेक्षद्रव्यपर्यायधर्माधर्मभूतो धर्मी। तत्रेदानी केन ·? तथा चोक्तं २०४ सनातननग्रंथमालायां- धर्मेण मोक्षो भवतीति विचार्यते-केवलज्ञानं तावत्फलभूतमग्रे भविष्यति । अवधिमनःपर्ययज्ञानद्वयश्च रूपिश्ववषेः। तदनंतभागे मनः पययस्य इति वचनात्-मूतविपयत्वादेव मूर्तः मोक्षकारणं न भवति। ततःसा मादेव बहिविषयमतिज्ञानश्नुतज्ञानविकल्परहितत्वेन स्वशुद्धात्माभिमुखपरिच्छित्तिलक्षणं निश्चयनिर्विकल्पमा- वरूपमानसमतिज्ञानश्रुतज्ञानसंज्ञं पंचेदियाविषयत्वेनातींद्रियं शुद्वपारिणामिकभावीवपये तु या भावना तद्रूपं निर्विकारस्वसंवेदनशब्दवाच्यं संसारणां क्षायिकज्ञानामावात।क्षायोपशमिकमपि विशिष्टभेदं ज्ञानं मुक्तिकारणं न भवति कस्मात् ? इति चेत् समस्तमिथ्यात्वरागादिविकल्पोप धिरहितस्वशुद्धात्मभावनोत्थपरमाहादैकलक्षण सुखामृतरसास्वादैकाकारपरमसमरसीभावपरिणामेन कार्यभूतस्यानंतज्ञानमुखादिरूपस्य मोक्षफलस्य विवक्षि- सैकशुद्धनिश्चयनयेन शुद्धोपादानकारणत्वादिति । भंदविज्ञानतः सिद्धाः सिद्धा ये किल के चन । तस्यैवाभावतो बद्धा बद्धा ये किल केचन ॥ १॥ अतः परमेवं सति शुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मतत्त्वस्य देह एव नास्ति कथमाहारो भविष्यत्युपदिशति- आत्मख्यातिः-न श्रुतं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानश्श्रुतयोर्व्यतिरेकः । न शब्दो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानशन्दयोर्व्यतिरेकः।न रूपं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरूपयोन्यतिरेकःान वर्णो ज्ञानमंचतनत्वात् ततो ज्ञानवर्णयोर्व्यतिरेकः । न गंधो ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानगंधयोतिरेकः । न रसो ज्ञानमंचतन- त्वात् ततो ज्ञानरसयोर्व्यतिरेकः । न स्पर्शो ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानपशयोर्व्यतिरेकः । न कर्म ज्ञानमचे तनत्वात् ततोज्ञानकर्मणोय॑तिरेकः।न धर्मो ज्ञानमचेतनखात्ततो ज्ञानधर्मयोव्यतिरेकः। नाधर्मो ज्ञानमचेतन त्वात् ततो ज्ञानाधर्मयोय॑तिरेकः । न कालो ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानकालयोर्व्यतिरेकः । नाकाशं झानमंचतनत्वात् ततो ज्ञानाकाशयोर्व्यतिरेकः । नाध्यवसानं ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानाध्यवसानयाळ- तिरेकः । इत्येवं ज्ञानस्य सर्वेरेव परद्रव्यैः सह व्यतिरेकोनिश्चयसाधितो भवति । अथ जीव एवैको ज्ञानं चेतनत्वात् ततो ज्ञानजीवयोरेवाव्यतिरेकः, नच जीवस्य स्वयं ज्ञानत्वात्ततो व्यतिरेक कश्चनापि शंकनीयः । एवं तु सति ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टिः, ज्ञानमेव संयमः, ज्ञानमेवांगपूर्वरूपं सूत्रं, जानमेव धर्माधर्मो, शानमेव प्रवृज्येति ज्ञानस्य जीवपर्यायैरपि सहाव्यतिरेकानिक्षयसाधितो दृष्टव्यः । अथैवं सर्वद्रव्यव्यतिरेकेण सर्वदर्शनादिजीवस्वभावाव्यतिरेकेण वा अतिव्याप्तिमन्याप्तिं च परिहरमाणम- नादिविभ्रममूलं धर्माधर्मरूपं परमसमयमुद्दम्य स्वयमेव प्रवृज्यारूपमापाद्य दर्शनज्ञानचरित्रस्थितित्वरूपं समयमवाप्य मोक्षमार्गमात्मन्येव परिणतं कृत्वा समवाप्तसंपूर्णविज्ञानघनभावं हानोपादानशून्यं साक्षात्समय- सारभूतं शुद्धज्ञानमेकमेव स्थितं द्रष्टव्यं । अन्येभ्यो व्यतिरिक्तमात्मनियतं विभ्रत्पृथग्वस्तुतामादानोज्झनशून्यमेतदमलं ज्ञानं तथावस्थितं । मध्याद्यतविभागमुक्तसहजस्फारप्रभावं पुरः शुद्धज्ञानघनो यथास्य महिमा नियोदितस्तिष्ठति ॥१२॥ उन्मुक्तमुन्मोच्यमशेषतस्तत्तथात्तमादेयमशेषतस्तत् । यदात्मनः संहृतसर्वशक्तःपूर्णस्य संधारणमात्मनीह ॥१२॥ व्यतिरिक्तं परद्रव्यादेवं ज्ञानमवस्थितं । कथमाहारकं तत्स्यायतदेवाऽस्य शंक्यते ॥१२॥ अत्ता जस्स अमुत्तो णहु सो आहारओ हवदि एवं । आहारो खलु मुत्तो जरा सो पुग्गलमओ दु ॥४३५॥ णवि सक्कदि पित्तं जे ण मुंचदे चेव जं परं दब्वं । सो कोवि य तस्स गुणो पाउग्गिय विस्ससो वापि ॥४३६॥ १ नाचीवएवैको शानमेचतनत्वा ततो ज्ञानाजीवयोतिरेकः ग पु. पाठः। २ अमिव्याप्य पामेऽयं स. पुस्तके। ३ गवि मोतुं मं परं दम्ब पाठगेयमालख्याती।

·-
समयसारप्राभूतं ।
२०५
तह्मा दु जो विसुद्धो चेदा सो णेव गिदे किंचि ।
णेव विमुंचदि किंचिंवि जीवाजीवाणदव्वाणं ॥४३७॥
आत्मा यस्यामूर्तो न खलु स आहारको भवत्येवं ।
आहारः खलु मूर्वो यस्मात्स पुद्गलमयस्तु ॥४३५॥
नापि शक्यते गृहीतुं यन्म मुंचति चैव यत्परं द्रव्यं ।
स कोऽपि च तस्य गुणो प्रायोगिको वैससो वापि ॥४६॥
तस्मात्तु यो विशुदश्वेतयिता स नैव गृह्णाति किंचित् ।
नैव विवंचीत किंचिदपि जीवाजीवयोव्ययोः ॥४३७॥
तापर्यवृत्तिः-अत्ता जस्स अमुत्तो आत्मा यस्य शुद्धनयस्याभिप्रायेण मूर्ती न भवति णहु सो
भारगो इवदि एवं स एवममूर्तत्वे सति हु स्फुटं तस्य शुद्धनयस्याभिप्रायणाहारको न भवति ।
बारा खलु मुत्ती आहारः कथंभूतः ! खल स्फुटं मूर्तः । नमा सो पुग्गलमओ दु यस्मात् स
नोकर्माहारः पुद्गलमयः ।
सो कोविय तस्स गुणो स कोपि तस्य गुणोऽस्त्यात्मनः । कथं ! पाउग्गिय विस्ससो पापि
प्रायोगिको वैनसिकश्चेति । प्रायोगिकः कर्मसंयोगजनितः । वैससिका स्वभावजः । येन गुणेन किं करोति ?
गवि सकादि पितु जे ण सुचि, चैव जं परं दध्वं परद्रव्यमाहारादिकं गृहीतुं मोक्तुं च न शक्नोति ।
अहो भगवन् ! कर्मजनितप्रायोगिकगुणेन आहारं गृहंतस्ते कथमनाहारका भवंति इति। हे शिष्य! भद्रमुक्त
त्वया परं किंतु निश्चयेन तन्मयो न भवनि स व्यवहारनयः । इदं तु निश्चयव्याख्यानमिति ।
तसादु जो विशुदो चदा यस्मानियश्चयनयेनानाहारकः तस्मात्कारणात् यस्तु विशेषेण शुद्धो
रागादिरहितश्चतयितात्मा सोणेव गिद किंचि व विमुंदि किंचिवि जीवाजीवाणदवाणं
कर्माहार-नोकाहार-लेप्याहार-ओजाहार-मानसाहाररूपेण जीवाजीवद्रव्याणां मध्ये सचित्ताचित्ताहारं नैव
किंचिद्गृहाति न मुंचति । ततः कारणानोकर्माहारमयशरीरं जीवस्वरूपं न भवति । शरीराभाव शरीर-
मयदन्यलिंगमपि जीवस्वरूपं न भवति इति । एवं निश्चयेन जीवस्याहारो नारित, इति व्याख्यानमुख्यत्वेन
द्वादशस्थले गाथात्रयं गतं।
अथैवं विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावस्य परमात्मनो नोकर्माहारायभावे सत्याहारमयदेहो नास्ति । देहाभावे
देहमयद्रव्यलिंग निश्चयन मुक्तिकारणं न भवतीति प्रतिपादयति-
आत्मख्यातिः :- ज्ञानं हि परद्रव्यं किंचिदपि न गृह्णाति न मुंचति प्रायोगिकगुणसामर्थ्यात् वैस्रसि-
कगुणसामर्थ्याद्वा ज्ञानेन परद्रव्यस्य गृहीतुं मोक्तुं चाशक्यत्वान् । परद्रव्यं च न ज्ञानस्यामूर्तास्मद्रव्यस्य
मूर्तपुद्गलद्रव्यवादाहारः ततो ज्ञान नाहारकं भवत्यतो ज्ञानस्य देहो नाशंकनीयः ।
एवं शानस्य शुद्धस्य देह एव न विद्यत ।
ततो दहमयं ज्ञातुर्न लिंगं मोक्षकारणं ॥ १२४ ॥
पाखंडियलिंगाणि य गिहलिंगाणिय बहुप्पयाराणी ।
घि वदति मूढा लिंगमिणं मोक्स्वमग्गोत्ति ॥ ४३८ ॥
णय होदि मोक्खमग्गो लिंगं जं देहणिम्ममा अरिहा ।
लिंगं मुइन्तु दंसणणाणचरित्ताणि सेवंति ॥४३९॥

·. २०६ सनातनजैनग्रंथमालायां- पाखंडिलिंगानि च गृहलिंगानि च बहुप्रकाराणि । गृहीत्वा वदंति मूढा लिंगमिदं मोक्षमार्ग इति ॥ ४३८ ।।. न तु भवति मोक्षमार्गो लिंगं यहेहनममका अहंतः। लिंग मुक्त्वा दर्शनज्ञानचरित्राणि सेवते ॥ ४३९ ॥ तात्पर्यवृतिः-पाखंडिलिंगानि गृहस्थलिंगानि बहुप्रकाराणि गृहीत्वा वदंति मूढाः । किं वदंति ! इदं द्रव्यमयलिंगमेव मुक्तिकारणं । कथंभूताः संतः ? रागादिविकल्पोपाधिरहितं परमसमाधिरूपं भाव- लिंगमजानंतः जय होदि मोक्खमग्गोलिंगं भावलिंगरहित द्रव्यालिंग केवलं मोक्षमार्गो न भवति कस्मान् ? इति चेत्-ज यस्मात्कारणात देहणिम्ममा अरिहा अर्हतो भगवंतो देहनिर्ममाः संतः किं कुर्वति ! लिंग मुदत्तु लिंगाधारं यच्छरीरं तस्य शरीरस्य मन्ममत्वं तन्मनोवचनकायैर्मुक्त्वा । पश्चात् दसणणाण चरिचाणि सेवते सम्यग्दर्शनज्ञानचरित्राणि तानि सेवते भावयतीत्यर्थः । अथैतदेव व्याख्यानं विशेषेण दृढयति । आत्मख्यातिः केचिद्रव्यलिंगमज्ञानेन मोक्षमार्ग मन्यमानाः संतो मोहेन द्रव्यलिंगमेवोपाददते । तदप्यनुपपन्नं सर्वेषामेव भगवतामहद्देवानां शुद्धज्ञानमयत्वे सति द्रव्यलिंगाश्रयभूतशरीरममकारत्यागात् । तदाश्रितद्रव्यलिंगत्यागेन दर्शनज्ञानचरित्राणां मोक्षमार्गत्वेनोपासनस्य दर्शनात् । अथैतदेव साधयति णवि एस मोक्खमग्गो पाखंडी गिहमयाणि लिंगाणि । दसणणाणचरिचाणि मोक्खमग्गं जिणा विति ॥ ४० ॥ नाप्येष मोक्षमार्गः पाखंडिगृहमयानि लिंगानि । दर्शनशानचरित्राणि मोक्षमार्ग जिना वदंति ॥ ४४० ॥ तात्पर्यवत्तिः–णवि एस मोक्खमग्गो नवैष मोक्षमार्गः । एष कः ? पाखंडिगिहमयाणि लिंगाणि निर्विकल्पसमाधिरूपमावलिंगनिरपेक्षाणि रहितानि यानि पाखंडिगृहिमयानि द्रव्यलिंगानि । कथंभूतानि ? निथकौपीनग्रहणरूपाणि बहिरंगाकारचिह्नानि । तर्हि को मोक्षमार्गः ? इति चेत् दसण. णाणचरित्चाणि मोक्खमग्गं जिणा विति शुद्धबुद्धकस्वभाव एव परमात्मतत्वश्रद्धानज्ञानानुभूति- रूपाणि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग जिना वदंति कथयति । यत एवं- आत्मख्यातिः - न खलु द्रव्यलिंग मोक्षमार्गः शरीराश्रितत्वे सति परद्रव्यत्वात् । तस्मादर्शनज्ञान- चारित्राण्येव मोक्षमार्गः, आत्माश्रितत्वे सति खद्रव्यत्वात् । यत एवं- जमा जहित्तु लिंगे सागारणगारि एहि वा गहिदे। दसणणाणचरित्ते अप्पाणं झुंज मोक्खपहे ॥ ४४१ ॥ तस्मात्तु हित्वा लिंगानि सागारैरनगारिकैर्वा गृहीतानि । दर्शनज्ञानचारित्रे आत्मानं युंक्ष्व मोक्षपथे ॥ ४४१ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-तमा जहित्तु लिंगे सागारणगारि एहि वा गहिदे यस्मात्पूर्वोक्तप्रकारेण सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग जिनाः प्रतिपादयति तस्मात्यक्त्वा कानि निर्विकारस्वसंवेदनरूपभाव. १चत भयमपि पाठः।

·? समयसारप्रभृतं । २०७ लिंगरहितानि सागारानगारवर्गः समूहैः-गृहीतानि बहिरंगाकारद्रव्यलिंगानि । पश्चात किं कुरु ! दमणः णाणचरिते अप्पाणं झुंज मोक्खपहे हे भव्य ! आत्मानं योजयं संबंध कुरुष्व केवलज्ञानाद्यनंतचतु- ष्टयस्वरूपशुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरत्नत्रयलक्षणे मोक्षपथे मोक्षमार्गे । अथ निश्चयरतत्रयात्मकःशुद्धात्मानुभूतिलक्षणो मोक्षमार्गो मोक्षार्थिना पुरुपेण सेवितव्य इत्युपदिशति- आत्मख्याति:-यतो द्रव्यलिंग न मोक्षमार्गः, ततः समस्तमपि द्रव्यलिंगं त्यक्त्वा दर्शनज्ञानचा- रित्रे चैव मोक्षमार्गत्वात आत्मा योक्तव्य इति सूत्रानुमतिः । दर्शनज्ञानचारित्रत्रयात्मा तत्त्वमात्मनः । एक एव सदा सेव्यो मोक्षमार्गे मुमुक्षुणा ॥१२॥ मुक्खपहे अप्पाणं ठवेहि वेदयदि झायहि तं चेव । तत्थेव विहर णिचं माविरहसु अण्णदव्वेसु ।। ४४२ ॥ मोक्षपणे आत्मानं स्थापय वेदय ध्याय हितं चैत्र । तत्रैव विहर नित्यं मा विहारिन्यद्रव्येषु ॥ ४४२ ॥ तात्पर्यतिः-मोक्खपहे अप्पाणं ठवेहि हे भव्य ! आत्मानं स्थापय क ! शुद्धज्ञानदर्शनस्वभा- वात्मतत्त्वसम्यक्सद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरत्नत्रयस्वरूपे मोक्षपथे । वेदयहि तमेव मोक्षपथं चतयस्व परमसमरसीभावेन अनुभवस्त्र झायहि तं चेव तमेव ध्याय निर्विकल्पसमाधौ स्थित्वा भावय । तत्येव विहर णिचं तत्रैव विहर वर्तनापरिणतिं कुरु । नित्यं सर्वकालं । माविहरसु अण्णदव्वेसु दृष्टश्नुतानु- भूतभागाकांक्षारूपनिदानबंधादिपरद्रव्यालंबनात्पन्नशुभाशुभंसकल्पविकल्प' मा' विहापी, मा गच्छ मा परिणति कुर्विति । अथ सहजशुद्धपरमात्मानुभूतिलक्षणभावलिंगरहिता ये द्रव्यलिंगे ममता कुर्वति तेऽद्यापि समयसारं न जानंतीति प्रकाशयति- आत्मख्याति:-आ संसारात्परद्रव्ये रागद्वपादौ नित्यमेव स्वप्रज्ञादीपणावतिष्ठमानमपि स्वप्रज्ञागुणेनैव ततो व्यावर्स दर्शनज्ञानचारित्रेषु नियमेवावस्थापयति निश्चितमात्मानं । तथा चित्तांतरनिरोधनात्यंतमे- कामो भूत्वा दर्शनज्ञानचारित्राण्येव ध्यायस्व । तथा सकलकर्मकर्मफलचेतनासंन्यासेन शुद्धज्ञानचेतना- मयोभूत्वा दर्शनज्ञानचारित्राण्येव चेतयस्व । तथा द्न्यस्वभाववशतः प्रतिक्षणविजृभमाणपरिणामतया तन्मयपरिणामो भूत्वा दर्शनज्ञानचारित्रेष्वेव विहर । तथा ज्ञानरूपमेकमेवाचलितमवलंबमानो ज्ञेयरूपेणो- पाधितया सर्वत एव प्रधावस्त्रापि परद्रव्येषु सर्वेष्वपि मनागपि मा विहापीः । एको मोक्षपयो य एप नियतो दृग्ज्ञाप्तिवृत्तात्मकस्तत्रैव स्थितिमेति यस्तमनिशं ध्यायेच तं चेतति । तस्मिन्नेव निरंतरं विहरति द्रव्यांतराण्यस्पृशन् सोऽवश्यं समयस्य सारमचिरान्नित्योदयं विंदति ॥१२६|| ये त्वेनं परिहत्य संवृत्तिपथप्रस्थापितेनात्मना लिंगे द्रव्यमये च हंति ममतां तत्त्वावबोधच्युताः । नित्योद्योतमखंडमेकमतुलालोकं खभावप्रभाप्राग्भारं समयस्य सारममलं नाद्यापि पश्यति ते ॥१२॥ पाखंडियलिंगेसु व गिहलिंगेसु व बहुप्पयारेसु । कुवंति जे ममति तेहिं ण णादं समयसारं॥ ४४३ ॥ पाखंडिलिंगेषु वा गृहिलिंगेषु वा बहुप्रकारेषु । कुर्वति ये ममतां तैन ज्ञातः समयसारः ।। ४४३ ।। १ तत्त्वज्ञानवाहिता इत्यर्थः। A ·सनातनजैनग्रंथमालायां- २०८ तात्पर्य वृत्तिः-पाखंडियाकिंगेसु व गिडलिंगेसु व बहुप्पयारेस कुवंति जे ममति वीतरागस्वसंवेदनज्ञानलक्षणभावलिंगरहितेषु निग्रंथरूपपाखंडिद्रव्यलिंगषु कौपीनचिह्नादिगृहस्थालिंगेषु बहुप्रकारेषु ये ममतां कुर्वति तेहिणणादं समयमारं जगनयकालत्रयवर्तिख्यातिपूजालाममिथ्यात्वकाम- क्रोधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनसमुत्पन्न शुभाशुभसंकल्पविकल्परहितः शून्यः चिदानंदैकस्वभावशुद्धात्मतत्त्व- सम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभदरतत्रयात्मनिर्विकल्पसमाधिसंजातवीतरागसहजापूर्वपरमाहादरूपसुखरसा- नुभवपरमसमरसीभावपरिणामेन सालंबनपूर्णकलशवद्भरितावस्थः केवलज्ञानाद्यनंतचतुष्टयव्याक्तिरूपस्य साक्षा दुपादेयभूतस्य कार्यसमयसारस्योत्पादको योऽसौ निश्चयकारणसमयसारः स खलु तैन ज्ञात इति । अथ निर्विकारशुद्धात्मसंवित्तिलक्षणभावलिंगसहितं निर्ग्रथयतिलिंग कोपीनकरणादिबहुभेदसहितं गृहि लिंगं चेति द्वयमपि मोक्षमार्गो व्यवहारनयो मन्यते । निश्चयनयस्तु सर्वद्रव्यलिंगानि न मन्यत इत्याख्याति- थात्मख्याति:-ये खलु श्रमणोऽहं श्रमणोपासकोऽहमिति द्रव्यलिंगममकारेण मिथ्याहंकारं कुर्वति तेऽनादिरुढ़व्यवहारविमूढाः प्रौदविवेकं निश्चयमनारदाः परमार्थसत्यं भगवंतं समयसारं न पश्यति । व्यवहारविमूढदृष्टयः परमार्थ कलयंति नो जनाः। तुपबोधविमुग्धबुद्धयः कलयंतीह तुषं न तंदुलं ॥ १२८ ॥ द्रव्यलिंगममकारमीलितैः दृश्यते समयसार एवन । द्रव्यलिंगमिह यत्किलान्यतो ज्ञानमेकमिदमेव हि स्वतः ॥ १२९ ॥ ववहारिओ पुण णओ दोण्णिवि लिंगाणि भणदि मोक्खपहे। णिच्छयणओ दुणिच्छदि मोक्खपहे सवलिंगाणि ॥४४४॥ व्यावहारिक पुनर्नयो दे अपि लिंगे भणति मोक्षपथे । निश्चयनयस्तु नेच्छति मोक्षपथ सर्वलिंगानि ॥ ४४४ ॥ तात्पर्यवृत्तिः--ववहरिओ पुण णो दोण्णिवि लिंगाणि भणदि मोक्खपहे व्यावहारिकनयो द्वे लिंगे मोक्षपथे मन्यते । केन कृत्वा ? निर्विकारस्वसंवित्तिलक्षणभावलिंगस्य बहिरंग सहकारिकारणत्वेनेति । णिच्छयणओ दुणेच्छदि मुक्खपहे समलिंगाणि निश्चयनयस्तु निर्वि- कल्पसमाधिरूपत्रिगुप्तिगुप्तवलेन अहं नियलिंगी, कोपीनधारकोऽहमित्यादि मनसि सर्वद्रव्यविकल्पं रागादिविकल्पवनेच्छति । कस्मात् ? स्वयमेव निर्विकल्पसमाधिस्वभावत्वात इति । किंच-अहो शिष्य ! पाखंडीलिंगाणि य इत्यादि गाथा सप्तकेन द्रव्यलिंग निषिद्धमेवेति त्वं मा जानाहि. किं तु निश्चयरत्नत्रयात्मकनिर्विकल्पसमाधिरूपं मावलिंगरहितानां यतीनां संवोधनं कृतं । कथं? इति चेत् अहो तपोधनाः! द्रव्यलिंगमात्रेण संतोषं मा कुरुत किं तु द्रव्यलिंगाधारण निश्चयरतत्रया- त्मकनिर्विकल्पसमाधिरूपभावनां कुरुत । ननु भवदीयकल्पनेयं, द्रव्यलिंगनिषेधो न कृत इति ग्रंथे लिखितमास्ते णय होदि मोक्खमग्गो लिंगमित्यादि । नैव णयहोदि मोक्खमग्गो लिंगमित्यादिवचनेन भवलिंगरहितं द्रन्यलिंग निषिद्धं न च भावलिंगसहितं । कथं ? इति चेत् द्रव्यलिंगाधारभूतो योऽसौ देहस्तस्य ममत्वं निषिद्धं । नच द्रव्यलिंग निषिद्धं । केन रूपेण १ इति चेत् पूर्व दीक्षाकाले सर्वसंगपरित्याग एव कृतो न च देहत्यागः । कस्मात् ? देहधारणध्यानज्ञानानुष्ठानं भवति इति हेतोः। नच देहस्य पृथक्त्वं कर्तुमायाति शेषपरिप्रहव- दिति । वीतरागध्यानकाले पुनर्मदीयो देहोऽहं लिंगीत्यादिविकल्पो व्यवहारेणापि न कर्तव्यः । देह निर्ममत्वं कृतं कथं ज्ञायते ? इति चेत् जे देह णिम्ममा अरिहा सणणाणचरिचाणि सेवंते इत्यादि वचननेति । न हि शालितंदुलस्य बहिरंगतुषे विद्यमाने 'सत्यभ्यंतरतुषस्य सागः कर्तुमायाति । .

·समयप्राभृतं । २०९ अभ्यंतरतुषत्यागें सति बहिरंगतुपत्यागो नियमेन भवत्येव । अनेन न्यायेन सर्वसंगपरित्यागरूपे बहिरंग दन्यलिंगे सति भावलिंगं भवति न भवति वा नियमो नास्ति । अभ्यंतरे तु भावलिंगे सति सर्वसंगपरित्याग- रूपं द्रव्यलिंगं भवत्येवेति । हे भगवन् भावलिंगे सति बहिरंग द्रव्यलिंगं भवतीति नियमो नास्ति साहारणासाहारणे त्यादि वचनादिति ? परिहारमाह-कोऽपि तपोधनो ध्यानारुढस्तिष्ठति तस्य केनापि दुष्टभावेन वस्त्रवेष्टनं कृतं । आभरणादिकं वा कृतं तथाप्यसौ निग्रंथ एव । कस्मात् ! इति चेत् बुद्धिपूर्वकममत्वाभावात् पांड- बादिवत् । येऽपि घटिकादयेन मोक्षं गता भरतचक्रवर्त्यादयस्तेऽपि निग्रंथरूपेणैव । परं किंतु तेषां परिप्रह स्यागं लोका न जानंति स्तोककालत्वादिति भावार्थः । एवं भावलिंगरहितानां द्रव्यलिंगमानं मोक्ष कारणं न भवति । भावलिंगसंहितानां पुनः सहकारिकारणं भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन प्रयोदशस्थळे गाथासप्तकं गतं। अत्राह शिष्यः-केवलज्ञानं शुद्धं छमस्थज्ञानं पुनरशुद्ध शुद्धस्य केवलज्ञानस्य कारणं न भवति । कस्मात् १ इति चेत्- सुदं तु वियाणतो सुदमेवप्पय लहदि जीवो इति वचनात् इति ! नैवं छमस्थज्ञानस्य कथं- चिचुद्धाशुद्धत्वं । तद्यथा यद्यपि केवलज्ञानापेक्षया शुद्धं न भवति तथापि मिथ्यात्वरागादिरहितत्वेन वीतराग सम्यक्त्वचारित्रसहितत्वेन घ शुद्ध । अभेदनयेन पुनः छप्रस्थानां संबंधि भेदज्ञानमात्मस्वरूपमेव ततः कारणात्तनैकदेशव्यक्तिरूपेणापि सकलव्यक्तिरूपं केवलज्ञानं जायते नास्ति दोपः । अथ मतं सावरणत्याक्षायोपशमिकत्वाद्वा शुद्धं न भवति तर्हि मोक्षोऽपि नास्ति । कस्मात ! छम- स्थानां ज्ञानं यद्यप्येकदेशेन निरावरणं तथापि केवलज्ञानापेक्षया नियमेन सावरणमेव क्षायोपशमिकमे- रेति । अथाभिप्रायः पारिणामिकभाव शुद्धः तेन मोक्षो भविष्यति तदपि न घटते । कस्मात् १ इति घेस् केवलज्ञानापूर्व पारिणामिकमावस्य शक्तिमात्रेण शुद्धत्वं न व्यक्तिरूपेणेति- तथाहि जीवत्वभन्यत्वाभन्यत्वरूपेण त्रिविधोहि पारिणामिकः। तत्र तावदमव्यत्वं मुक्तिकारणं न भवति यत्पुनर्जीवत्वभव्यत्वद्वयं तस्य द्वयस्य तु यदायं जीवो दर्शनचारित्रमोहिनीयोपशमक्षयोपशमक्षयलामेन गीतरागसम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयेण परिणमति तदा शुद्धत्वं । तच्च शुद्धत्वं-औपशमिकक्षायोपशमिकक्षायि- कभात्रयस्य संबंधि मुख्यवृत्या, पारिणामिकस्य पुनर्माणत्वेनेति । तत्र शुद्धपारिणामिकस्य मंधमोक्षस्य कारणरहितत्यं पंचास्तिकायेऽनेन लोकेन भणितमारते- मोक्षं कुर्वति मिश्रीपशमिकक्षायिकाभिधाः । पंधमादयिको भायो निष्क्रियः पारिणामिकः ॥ १॥ तत एव स्थितं निर्विकल्पशुद्धात्मपरिच्छित्तिलक्षणं वीतरागसम्यक्त्वचारित्राविनाभूतमभेदनयेन तदेव शुद्धात्मशब्दवाच्यक्षायोपशमिकमपि भावश्रुतज्ञानं मोक्षकारणं भवतीति । शुद्धपारिणामिकभावः पुनरेकदे- शव्यक्तिलक्षणायां कथांचिद्भदाभेदरूपस्य द्रव्यपर्यायात्मकस्य जीवपदार्थस्य शुद्धभावनावस्थायां ध्येयभूत- द्रव्यरूपेण तिष्ठति नच ध्यानपर्यायरूपेण, कस्मात् ? ध्यानस्य विनश्वरत्वात् इति । अथेदं शुद्धात्मतत्त्वं निर्विकारस्वसंवेदनप्रत्यक्षेण भावयन्नात्मा परमाक्षयसुख प्राप्नोतीत्युपदिशति- आत्मख्यातिः - यः खलु श्रमणश्नमणोपासकभेदेन द्विविधं द्रव्यालिंग भवति मोक्षमार्ग इति प्ररूपण- प्रकारः स केवलं व्यवहार एव न परमार्थस्तस्य स्वयमशुद्रव्यानुभवनात्मकत्वे सति परमार्थत्वाभावात् । यदेव श्रमणश्रमणोपासकविकल्पानतिक्रांतं घशिज्ञप्तिप्रवृत्तिमात्रं शुद्धज्ञानमेकमेवैकमिति निस्तुपसंचेतनं परमार्थः, तस्यैव स्वयं शुद्धद्रव्यानुभवात्मकत्वे सति परमार्थकत्वात् ततो ये व्यवहारमेन परमार्थबुझ्या घेतयंते ते समयसारमेव न संचेतयंते । य एव परमार्थ परमार्थबुद्धया चेतयंते ते एव समयसारं घेतयंते । - .

·२१० सनातनजैनग्रंथमालायां- अलमलमतिजल्पैर्दुर्विकल्पैरनत्रयमिह परमार्थश्चित्यतां नित्यमेकः । खरसविसरपूर्णज्ञानविस्फतिमात्रान्न खलु समयसारादादुत्तरं किंचिदस्ति ॥ १२९ ॥ इदमेकं जगच्चक्षुरक्षयं याति पूर्णतां । विज्ञानघनमानंदमयमध्यक्षतां नयत् ॥१३०॥ जो समयपाहुडमिणं पठिदूणय अच्छतच्चदो णाहूँ । अच्छे ठाहिदि चेदा सो पावदि उत्तमं सुक्खं ॥१४५॥ यः समयसारमामृतमिदं पठित्वा अर्थतवतो ज्ञात्वा । अर्थ स्थास्यति चेतयिता स मामोत्युत्तमं सौख्यं ॥४४५॥ तात्पर्यवृत्तिः-श्री कुंदक्कुंदाचार्यदेवा समयसारमंथसमाप्तिं कुर्वत: फलं दर्शयंति-तद्यथा- जो समयपाहुणमिणं पठिणय यः कर्ता समयप्राभृतास्यमिदं शास्त्रं पूर्व पठित्वा न केवलं पठित्वा अत्य तच्चदो णादुं ज्ञात्वा च कस्मात् ? ग्रंथार्थतः न केवलं ग्रंथार्थतः ? तत्त्वता भावपूर्वेण अत्ये गहिदि पश्चादुपादेयरूपे शुद्धात्मलक्षणेऽर्थे निर्विकल्पसमाधौ स्थास्यति चेदा सो पावदि उचमं सोक्खं सचेतयितात्मा भाविकाले प्रामोति लभते । किं लभते ? वीतरागसहजापूर्वपरमाहादरूपं आत्मोपादानसिद्ध स्वयमतिशयवद्वीतबाधं विशालवृद्धिहासव्यपेतं विषयविरहितं निःप्रतिद्वंद्वभावं अन्यद्न्यानपेक्षं निरुपम, अमितं, शाश्वतं सर्वकालमुत्कृष्टानंतसारं परमसुखं सिद्धस्य जातमिति । अत्राह शिष्यः-हे भगवन् ! अतींद्रियसुखं निरंतरं व्याख्यातं भवद्भिस्तच जनैन ज्ञायते ! भग- वानाह कोऽपि देवदत्तः स्त्रीसेवनाप्रभृतिपंचेंद्रियविषयव्यापाररहितप्रस्तावे निर्व्याकुलचित्तः, तिष्ठति स केनापि पृष्टः भो देवदत्त ! सुखेन तिष्ठसि त्वमिति ? तेनोक्तं सुखमस्तीति तत्सुखमतीद्रियं कस्मात ! इति चेत् संसारिकसुखं पंचेंद्रियप्रभवं । यत्पुनरतींद्रियसुखं तत्यंचेंद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि दृष्टं यत इदं तावत्सामान्येनातींद्रियसुखमुपलभ्यते । यत्पुनः पंचेद्रियमनोभवसमस्तविकल्पजालरहितानां समाधिस्थ- परमयोगिनां स्वसंवेदनगम्यमतीन्द्रियसुखं ताशेपेणेति । यच्च मुक्तात्मनामतींद्रियसुखं तदनुमानगम्यमगम्यं च । तथाहि-मुक्तानामिंद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि अतींद्रियसुखमस्तीति पक्षः । कस्मात १ इति चेत् इदानीं तेन विषयव्यापारातीतनिर्विकल्पसमाधिरतपरममुनींद्राणां स्वसंवेद्यात्मसुखोपलब्धिरिति हेतुः । एवं पक्षहेतुरूपेण द्वयंगमनुमान ज्ञातव्यं । आगमे तु प्रसिद्धमेवात्मोपादानसिद्धमित्यादि वचनेन । अतः कारणात् अतींद्रियसुखे संदेहो न कर्तव्य इति । उक्तंच- यद्देवमनुजाः सर्वे सौख्यमक्षार्थसंभवं । निर्विशति निराबाधं सर्वाक्षप्रीणनक्षमं ॥१॥ सर्वेणातीतकालेन यच्च भुक्तं महर्द्धिकं । भाविनो ये च भोक्ष्यंति स्वादिष्टं स्वांतरंजकं ॥२॥ अनंतगुणिनं तस्मादत्यक्षं स्वस्वभावजं । एकस्मिन् समये भुक्तं तत्सुखं परमेश्वरः ।। ३ ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारण विष्णुकर्तृत्त्रनिराकरणमुख्यत्वेन गाथासप्तकं । तदनंतरमन्यः करोति अन्यो- मुंक्त-इति बौद्धमतैकांतनिराकरणमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं । ततः परमात्मा रागादिभावकर्म न करोति इति सांख्यमतनिराकरणरूपेण सूत्रपंचकं । ततः परं कर्मैव सुखादिकं करोति न चात्मेति पुनरपि सांख्यमतैकांतनिराकरणमुख्यत्वेन गाथात्रयोदश । तदनंतर चित्तस्थरागस्य घातः कर्तव्य-इत्यजानन्वहिरंग शब्दादिविषयाणां घातं करोमीति यौऽसो चिंतयति तत्संबोधनार्थ गाथासप्तकं । तदनंतरं द्रन्यकर्म व्यव- हारेण करोति भावकर्म निश्चयेन करोतीति मुख्यत्वेन गाथासप्तकं । ततः परं ज्ञानं शेयरूपेण न परिणमति ·२११ - समयमाभृतं । इति कथनरूपेण सूत्रदशकं । तदनंतरं शुद्धात्मोपलब्धिरूपनिश्चयप्रतिक्रमणप्रत्याख्यानालोचनाचारित्र व्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं । तदनंतरं पंचेद्रियविषयनिरोधकथनरूपेण सूत्रदशकं । तदनंतरं कर्म- चेतनाकर्मफलचेतनाविनाशरूपेण मुख्यत्वेन गाथात्रयं । । ततः परं शास्त्रंद्रियविषयादिकं ज्ञानं न भवतीति प्रतिपादनरूपेण गाथापंचदश । ततः परं शुद्धात्मा कर्मनोकर्माहारादिकं निश्चयेन न गृह्णाति इति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं । तदनंतरं शुद्धात्मभावनारूपं भावलिंगनिरपेक्षं द्रव्यलिंगं मुक्तिकारणं न भवतीति प्रतिपादनमुख्यत्वेन गाथासप्तकं । तदनंतरं मुख्यरूपफलदर्शनमुख्यत्वेन सूत्रमेकं । इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्ती समुदायेन पडधिकनवतिगाथाभिस्त्रयोदशाधिकारैः समयसार- चूलिकाभिधानो दशमाऽधिकारः समाप्त:- आत्मख्याति: -यः खलु समयसारभूतस्य भवतः परमात्मनोऽस्य विश्वप्रकाशकत्वेन विश्वसम- यस्य प्रतिपादनात स्वयं शब्दब्रह्मायमाणं शास्त्रमिदमधीत्य विश्वप्रकाशनसमर्थपरमार्थभूतचित्प्रकाशरूप- परमात्मानं निश्चिन्वन् अर्थतस्तत्वतश्च परिच्छिद्य अस्यैवार्थभूतंभगवति एकस्मिन् पूर्णविज्ञानघने परमब्रह्मणि सरिंभेण स्थास्यति चेतयिता, स साक्षात्तत्क्षणविजृभमाणचिदेकरसनिर्भयस्वभावसुस्थितनिराकुलात्म रूपतया परमानंदशब्दवाच्यमुत्तममनाकुलत्वलक्षणं सौख्यं स्वयमेव भविष्यतीति । इतीदमात्मनस्तत्त्वं ज्ञानमात्रव्यवस्थितं । अखंडमेकमचलं स्वसंवेद्यमबाधितं ॥१३१॥ तात्पर्यचि:-- अत्र स्याद्वादसिद्ध्यर्थं वस्तुतच्चन्यवस्थितिः । उपायोपेयभावश्च मनागभूयोऽपि चिंत्यते ।। चिंत्यते विचार्यते कथ्यते मनाक् संक्षेपेण भूयः पुनरपि काऽसौ ! वस्तुतत्त्वव्यवस्थितिः । वस्तुतत्वस्य वस्तुतत्त्वस्वरूपस्य व्यवस्थितियाख्या। किमर्थ ! स्याद्वादशुद्ध्यर्थं स्याद्वादनिश्चयार्थ । अत्र समयसार न्याख्याने समाप्तिप्रस्तावेन केवलं वस्तुतत्वन्यवास्थितिश्चिंत्यते। उपायोपेयभावश्च । उपायो मोक्षमार्गः उपयो मोक्ष इति । अतः परं स्याद्वादशब्दार्थः कः !-इति प्रश्ने सत्याचार्या उत्तरमाहुः-स्पात्कथंचित् विवक्षित- प्रकारेणानेकांतरूपेण वदनं वादो जल्प: कथनं प्रतिपादनमिति स्याद्वादः सच स्याद्वादो भग- वतोऽर्हतः शासनमित्यर्थः। तच्च भगवतः शासनं किं करोति ! सर्व वस्तु, अनेकांतात्मकमित्यनु शास्ति । अनेकांत इति कोय: । इति चेत् एकवस्तुनि वस्तुत्वनिष्पादकं-अस्तित्वनास्तित्वद्वयादिस्वरूपं परस्परविरूद्धसापेक्षशक्तिद्वयं यत्तस्य प्रतिपादने स्यादनेकांतो भण्यते । सचानेकांतः किं करोति ? ज्ञानमात्रो योऽसौ भावो जीवपदार्थः शुद्धात्मा स तदतद्रूप एकानेकात्मकः सदसदात्मको नित्यानित्यादि स्वभावात्मको भवतीति कथयति । तथाहि ज्ञानरूपेण तद्रूपो भवति । ज्ञेयरूपेणातद्रूपो भवति । द्रव्यार्थिकनयनकः । पर्यायार्थिकनयेनानेकः । स्त्रद्रव्यक्षेत्रकालभावचतुष्टयेन सद्रूपः । परद्रव्यक्षेत्रका- लमावचतुष्टयेनासद्रूपः । द्रव्यार्थिकनयेन नित्यः । पर्यायार्थिकनयेनाऽनित्यः । पर्यायार्थिकनयेनः भेदात्मकः द्रन्यार्थिकनयेनाभेदात्मको भवतीत्ययानेकधर्मात्मक इति । तदेव स्याद्वादस्वरूप तु समंतभद्राचार्यदेवैरपि भाणितमास्ते- संदेकनित्यवक्तव्यास्तद्विपक्षाश्च ये नयाः । सर्वथेति प्रदुष्यति पुष्यति स्यादितीह ते ॥१॥ सर्वथानियमत्यागी यदादृष्टमपेक्षकः । स्थाच्छन्दस्तावके न्याये नान्यैषामारमविद्विषां ॥ २॥ . - ·२१२ सनातनजैनग्रंथमाला- अनेकांतोप्यनेकान्तः प्रमाणनयसाधनः । अनकांतः प्रमाणात्ते तदेकांतोऽर्पितालयात् ॥ ३ ॥ धर्मिणोऽनंतरूपत्वं धर्माणां न कथंचन । अनेकांतोप्यनेकांत इति जैनमतं ततः ॥ ४ ॥ एवं कथंचिच्छब्देन वाधकस्यानकांतात्मकवस्तुप्रतिपादकस्य स्याध्छन्दस्यार्थः संक्षेपण जातम्यः । तत्रैवमनेकांतव्याख्यानन ज्ञानमात्रभावो जीवपदार्थः एकानेकात्मको जातः। तस्मिन्नेकानेकात्मके जाले सति ज्ञानमात्रभावस्य जीवपदार्थस्य नयविमागेन भेदाभेदरत्नत्रयात्मकं निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गद्वय- रूपेणोपायभूतं साधकरूपं घटते । मोक्षरूपेण पुनरुपेयभूतं साध्यरूपं च घटत इति मातव्यं । अयः प्राभृताध्यात्मशब्दयोरर्थः कथ्यते । तद्यथा-यथा कोऽपि देवदत्तो राजदर्शनार्थ किंचित्सारभूतं वस्तु राजे ददाति तत्प्रामृतं भण्यते। तथा परमात्माराधकपुरुषस्य निर्दोपिपरमात्मराजदर्शनार्थमिदमपि शास्त्रं. प्राभृतं । कस्मात् सारभूतत्वात् इति प्रामृतशब्दस्यार्थः । रागादिपरद्रव्यनिरालंबनत्वेन निजशुद्धात्मनि विशुद्धाधारम्तेऽनुष्ठानमध्यात्म । इदं प्राभृतशास्त्रं शात्वा किं कर्तव्यं ! सहजशुद्धज्ञानानंदैकस्वभावोऽहं निर्विकल्पोऽहं, उदासीनोऽहं निजनिरंजनशुद्धात्मसम्यश्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपनिश्चयरत्नत्रयात्मकनिर्वि- कल्पसमाधिसंजातवीतरागसहजानंदरूपसुखानुभूतिमात्रलक्षणेन स्वसंवेदनेन संवेद्यो गम्यः प्राप्यो भरिता- वस्थोऽहं । राग-द्वेष-मोह-क्रोध-मान-माया-लोभ-पचेंद्रियविषयव्यापार-मनोवचनकायव्यापार-भावकर्म-द्रव्य- कर्म-नोकर्म-ख्याति-पूजा-लाभ-दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकांक्षारूपनिदानमाया-मिथ्या-शल्यत्रयादिसर्वविभावप- रिणामरहितशून्योऽहं । जगत्रयेऽपि कालत्रयेऽपि मनोवचनकायैः कृतकारितानुमतैश्च शुद्धनिश्चयेन तथा सर्वजीवा । इति निरन्तरं भावना कर्तव्या। अत्र ग्रंथे प्रचुरेण पदानां सधिन कृता वाक्यानि च मिन्नाभिन्नानि कृतानि सुखबोधार्थ । तेन कारणेन लिंग-वचन-किया-कारक-संधि-समास विशेष्य-विशेपेण-वाक्यसमाप्त्यादिकं दूपणं न ग्राह्यं विवेकिभिः । शुद्धात्मादितत्वप्रतिपादनविषये यदज्ञानात् किंचिद्विस्मृतं तदपि क्षमितव्यमिति । जय उरसि पउमणंदी जेण महातच्च पाहुणस्सेलो । बुद्धिसिरेणुद्धरिओ समप्पिो भन्वलोयस्स ॥ १ जं से लीणा जीवा तरंति संसार सावरमपंतं । तं सव्वजीवसरणं णंदउ जिण सासण सुइर ॥ २ ॥ इति श्रीकंदकुंददेवाचार्यविरचितसमसारमामृताभिधानग्रंथस्या संबंधिनी दशाधिकारैरेकोनचत्वारिंशदधिकगाथा शतचतुष्टयेन तात्पर्यचचिः समाप्ता ।। पश्चाभ्यस्यति संशृणोति पठति प्रल्यापयत्यादरात् । तात्पर्याख्यमिदं स्वरूपरसिकैः सर्वर्णितं प्राभृतं । सश्चद्रूपमलं विचित्रसकलं ज्ञानात्मकं केवलं । संप्राप्याप्रपदेऽपि मुक्तिललनारक्तः सदा वर्तते ॥ ॥ इति सतात्पर्यवृत्तिसमयसारमाभृतं समाप्तं ।। . अत्र स्याद्वादशुक्षय वस्तुतचच्यवस्थितिः । उपायोपेयभावश्च मनाम् भूयोऽपि चिंत्यते ॥ १ ॥ स्याहादो हि समस्तवस्तुतत्त्वसाधकमेवमेकमस्खलितं शासनमहत्सर्वज्ञस्य । स तु सर्वमनेकांतात्मकमित्य- नुशास्ति सर्वस्यापि वस्तुनोऽनेकांतस्वभावत्वात् । अत्र वात्मवस्तुनो ज्ञानमात्रतया-अनुशास्यमानेऽपि न ·समयप्रामृतं २१३ तत्परिदोषः ज्ञानमात्रस्यात्मवस्तुनः स्वयमेवानेकांतस्वात् । तत्र यदेव तत्तदेयातत् यदेवैकं तदेवानकं यदेव- सचदेवासत् यदेव निसं तदेवानित्यमित्येकवस्तुवस्तुत्वनिष्पादकं परस्परविरुद्धशक्तिद्वयप्रकाशनमनेकांतः। तस्वात्मकवस्तुनो ज्ञानमात्रत्वेऽप्यंतश्चकचकायमानज्ञानस्वरूपेण तत्वात, बहिरुन्मिपदनंतज्ञेयतापनस्वरूपा- तिरिक्तपररुपेणातत्त्वात्, सहक्रमप्रवृत्तानंतचिदंशसमुदयरूपाविभागद्रव्येणैकत्वात्, अविभागैकद्रव्यन्याप्तस- हामप्रवृत्तानंतचिदंशरूपर्यायरनेकत्वान् स्वद्रव्यक्षेत्रकालभवभवनशक्तिस्वभाववत्त्वेन सत्त्वात् परद्रन्यक्षेत्रका- लभवभवनशक्तिस्वभावत्वेनाऽसत्त्वात् अनादिनिधनाविभागकवृत्तिपरिणतत्वेन नित्यत्वात्, क्रमप्रवृत्तकसम- यावच्छिन्नानेकवृत्यशपरिणतत्वेनानित्यत्वात्तत्तत्त्वमेकानेकत्वं सदसत्वं नित्यानित्यत्वं च प्रकाशत एव । ननु यदि जानमात्रत्वेऽपि आत्मवस्तुनः स्वयमवानकांतःप्रकाशते तर्हि किमर्थमर्हद्भिस्तत्साधनत्वेनाऽनुशास्यतेऽ- नेकांतः ! अशानिनां ज्ञानमात्रात्मवस्तुप्रसिद्धयर्थमिति ब्रूमः । न खलु-अनेकांतमंतरेण ज्ञानमात्रमात्मवस्त्वेव प्रसिद्ध्यति तथाहि इह हि स्वभावत एव बहुभावनिर्भरविश्वे सर्वभावाना स्वभावेनाद्वैतेऽपि दैतस्य निषेद्भुम- शक्यत्वात् समस्तमेव यस्तु स्वपररूपप्रवृत्तिव्यावृत्तिभ्यामुभयभावाध्यासितमेव । तत्र यदाय ज्ञानमात्रो भावः शेषभावैः सह स्मरसभरप्रवृत्तमातृशेयसंबंधतयाऽनादिजेयपरिणमनात् ज्ञानत्वं पररूपेण प्रतिपद्याजानी भूत्वा तमुपैति । तदा स्वरूपेण तत्वं घोतयित्वा शातृत्वेन परिणमनाज्ञानी कुर्वननेकांत एव तमुद्गमयति । यदा तु सर्व वै खल्विदमात्मेति मज्ञानत्वं ज्ञानस्वरूपेण प्रतिपद्य विश्वोपादानेनात्मानं नाशयति तदा पररूपेणातत्वं द्योतयित्वा विश्वाद्विनं ज्ञानं दर्शयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददातिरायदानकशेयाकारैः खंडितसकलंकशानाकारो नाशमुपति तदा द्रव्येणैकत्वं द्योतयन् अनेकांत एव तमुज्जीवयतीति ३ । यदा स्वेकज्ञानाकारोपादानायानेकजेयाकारत्यागेनात्मानं नाशयति तदा पर्यायैरनेकत्वं द्योतयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति ४ । यदा ज्ञायमानपरद्रव्यपरिणमनाद् ज्ञातद्रव्यं परद्रव्यत्वेन प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वद्रव्येण सत्त्वं द्योतयन् अनेकांत एव तमुज्जीवयति ५ । यदा तु सर्वद्रव्याणि अहमेवेति परद्रव्यं मातृद्रव्यत्वन प्रतिपाद्यात्मानं नाशयति तदा परद्रव्येणासत्वं द्योतयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति ६ । यदा परक्षेत्रगत यार्थपरिणमनात् परक्षेत्रण ज्ञानं सत् प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वक्षेत्रणास्तित्व पोतयननकांत एष तमुज्जीवयति ७ यदा नु स्वक्षेत्र भवनाय परक्षेत्रे शेयाकारत्यागेन ज्ञानं तुच्छीकुर्वन्नात्मानं नाशयति तदा स्वक्षेत्र एव ज्ञानस्य. परक्षेत्रगतज्ञेयाकारपरिणमनस्वभावत्वात्परक्षेत्रेण नास्तित्वं द्योतयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति । ८ । यदा पूर्वीलवितार्थविनाशकाले ज्ञानस्यासत्त्वं प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वकालेन सत्त्वं द्योतयननेकांत एव तमुज्जीवयति । ९ । यदा त्वर्थालंबनकाल एव ज्ञानस्य सत्त्वं प्रतिपद्यात्मानं नाशयति तदा परकालेनासत्वं द्योतन्ननकांत एव नाशयितुं न ददाति १०। यदा ज्ञायमान- परभावपरिणमनात् ज्ञायकभावं परभावत्वेन प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वभावेन सत्वं द्योतयन अनेकांत एव तमुज्जीवयति ११ यदा तु सर्वे भावा अहमेवेति परभावं ज्ञायकभावत्वेन प्रतिपाद्यात्मानं नाशयति तदा परभावं द्योतयलनेकांत एवं नाशयितुं न ददाति १२ यदाऽनित्यज्ञानविशेपैः खंडितनित्यज्ञानसामान्यो नाशमुपैति तदा ज्ञानसामान्यरूपेण नित्यत्वं द्योतयननेकांत एव नाशयितुंन ददाति १३ यदा तु नित्यज्ञान सामान्योपादानायानित्यज्ञानविशेपत्यागेनात्मानं नाशयति तदा ज्ञानविशेषरूपेणानित्यत्वं द्योतयननेकांत एवं तं नाशयितुं न ददाति १४ । भवंति चात्र इलोकाः- वावार्थः परिपातमुज्झितनिजप्रव्यक्तिरिक्तीभवद्विश्रांतं पररूप एव परितो ज्ञानं पशोः सीदति । यत्तत्तत्तदिह स्वरूपत इनि स्याद्वादिनस्तत्पुनरान्मग्नघनस्वभावभरतः पूर्णः समुन्मज्जति ॥ १३२ ॥ विष्वं ज्ञानमिति प्रतयं सकलं दृष्ट्वा स्वतत्त्वाशया भूत्वा विश्वमयः पशुः पशुरिव स्वच्छंदमाचेष्टते । तत्तत्तत्पररूपतो न तदिति स्याद्वाददर्शी पुनर्विश्वादिनमविश्वविश्वपरितं तस्य स्वतत्त्वं स्पृशेत् ।। १३३ ।। वाहार्थग्रहणस्वभावभरती विश्वग्विचित्रोल्लसज्ज्ञेयाकारविशीर्णशक्तिरभितस्त्रुटयन् पशुनश्यति । एक द्रव्यतया सदाप्युदितया भेदभ्रमं ध्वंसयनेकं ज्ञानमवाधितानुभवन पश्यत्यनेकांतवित् ॥१३४॥ १ किमपि पाठः ख. पुस्तकें । . .

·सनातननग्रंथमालायां- ज्ञेयाकारकलंकमेचकचितिप्रक्षालनं कल्पयन्नेकाकारचिकिर्षया स्फुटमपि ज्ञानं पशुर्नेच्छेति । वैचित्र्येप्यविचित्रतामुपगतं ज्ञानं स्वतः क्षालितं पर्यायस्तदनकतां परिमृशन पश्यत्यनेकांवित् ।।१३६॥ प्रत्यक्षालिखितस्फुटस्थिरपरद्रव्यास्तितावंचितः वद्रव्यानवलोकनेन परितः शून्यः पशुनश्यति । स्वद्रव्यास्तितया निरूप्य निपुणं सद्यः समुन्मज्जता स्याद्वादी तु विशुद्धबोधमहसा पूर्णोभवन् जीवति||१३६॥ सर्वद्रव्यमयं प्रपद्य पुरुष दुर्वासनावासितः खंद्रव्यभ्रमतः पशुः किल परद्रव्येषु विश्राम्यति । स्याद्वादी तु समस्तवस्तुषु परद्रव्यात्मना नास्तितां जाननिर्मलशुद्धबोधमहिमा स्वद्रव्यमेवाश्रयेत् ॥१३॥ मिनक्षेत्रनिषण्णबोध्यनियतन्यापारनिष्ठः सदा सीदत्येव बहिः पतंतमभितः पश्यन्युमांस पशुः। स्वक्षेत्रास्तितया निरुद्धरमसः स्याद्वादवेदी पुनस्तिष्ठत्यात्मनि खातबोध्यनियतन्यापारशतिर्भवन् ॥१३८॥ स्वक्षेत्रस्थितये पृथग्विधपरक्षेत्रस्थितार्थोज्झना तुच्छीभूय पशुःप्रणश्यति चिदाकारान्महार्वमन् । स्याद्वादी तु वसन् स्वधामिनि परक्षेत्रे विदन्नास्तितां त्यक्तार्थोऽपि न तुच्छतामनुभवत्याकारकी परान्॥१३९॥ पूर्वालंबितबोध्यनाशसमये ज्ञानस्य नाशं विदन् सीदत्येव न किंचनापि कलयनत्यंततुच्छः पशुः । मस्तित्वं निजकालतोऽस्य कलयन् स्याद्वादवेदी पुनः पूर्णस्तिष्ठति बाह्यवस्तुपु मुहुर्भूत्वा विनश्यत्यपि॥१४०॥ अर्यालंबनकाल एव कलयन् ज्ञानस्य सत्त्वं बहियालंबनलालसेन मनसा भ्राम्यन् पशुर्नश्यति । नास्तित्वं परकालतोऽस्य कलयन् स्याद्वादवेदी पुनस्तिष्ठत्यात्मनिखातनित्यसहजज्ञानकपुंजीभवन् ॥१४॥ विश्रांतः परभावभावकलनान्नित्यं बहिर्वस्तुषु नश्यत्येव पंशुः स्वभावमहिमन्येकांतनिश्चेतनः । सर्वस्मानियतस्वभावभवनाज्ञानाद्विभक्तोभवन स्याद्वादी तु न नाशमेति सहजस्पष्टीकृतप्रत्ययः ।।१४२॥ अध्यास्यात्मनि सर्वभावभवनं शुद्धस्वभावच्युतः सर्वत्रापनिवारितो गतभयः स्वैरं पशुः क्रीड़ति । स्याद्वादी तु विशुद्ध एव लसति स्वस्य स्वभाव भरादारूढः परभावभावविरहव्यालोकनिष्कंपितः ॥१४३॥ प्रादुर्भावविराममुद्रितवहन् ज्ञानाशनानात्मतानिर्झनाक्षणभंगसंगपतितः प्रायः पशुनश्यति । स्याद्वादी तु चिदात्मना परिमृशंश्चिद्वस्तु नित्योदितं टंकोत्कीर्णधनस्वभावमहिमज्ञानं भवन् जीवति ।।१४४॥ टंकोत्कीर्णविशुद्धवोधविसराकारात्मतत्त्वाशया वांछत्युच्छलदच्छवित्परिणतेभिन्नः पशुः किंचन । शानं नित्यमनित्यता परिंगमेऽप्यासादयत्युज्ज्वलं स्याद्वादी तदनित्यतां परिमुशंश्चिद्वस्तुवृत्तिकमात् ॥१४५॥ इत्यज्ञानविमूढानां ज्ञानमात्र प्रसाधयन् । आत्मतत्त्वमनकांतः स्वयमेवानुभूयते ॥ १४६ ॥ एवं तत्त्वव्यवस्थित्या स्वं व्यवस्थापयन् स्वयं । भालंब्य शासनं जैनमनेकांतो व्यवस्थितः ॥ १४७॥ नन्वनकांतमयस्यापि किमर्थमन्त्रात्मनो ज्ञानमात्रतया व्यपदेशः ! लक्षणप्रसिद्ध्या लक्ष्यप्रसिद्ध्यर्थे । मात्मनो हि शानं लक्षणं तदसाधारणगुणत्वात्तन ज्ञानप्रसिद्ध्या तल्लक्ष्यस्यात्मनः प्रसिद्धिः। ननु किमनया लक्षणप्रसिद्ध्या लक्ष्यमेव प्रसाधनीयं नाप्रसिद्धलक्षणस्य लक्ष्यप्रसिद्धिः? प्रसिद्धिलक्षणस्यैव तत्प्रसिद्धः। ननु किं तल्लल्यं यज्ञानप्रसिद्ध्या ततो मिन्नं प्रसिद्धयति न ज्ञानाद्भिनं लक्ष्यं ज्ञानात्मनोन्यत्वेनाप्रसिद्धत्वात् तर्हि किं कृतो लक्षणविभागः प्रसिद्धप्रासाध्यमानत्वात्कृतः। प्रसिद्ध हि ज्ञानं ज्ञानमात्रस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात् तेन प्रसिद्धन प्रसाध्यमानस्तदविनाभूतानंतधर्मसमुदयमूर्तिरात्मा ततो ज्ञानमात्राचलितनिखातया दृष्टया क्रमाक्रमप्रवृत्तं तदविनाभूत-अनंतधर्मज्ञानं यद्यावलक्ष्यते तत्तावत्समस्तमेवैकः खल्वात्मा एतदर्थमवात्रास्य ज्ञानमात्रतया व्यपदेशः। ननु क्रमाक्रमप्रवृत्तानंतधर्ममयस्यात्मनः कथं ज्ञानमात्रत्वं परस्परव्यतिरिक्तानंतधर्मसमुदायपरिणैत- कज्ञप्तिमात्रभावरूपेण स्वयमेव भवनात् अत एवास्य ज्ञानमात्रैकमावांतःपातिन्योऽनताः शक्तयः उत्प्लवते । आत्मद्वन्यहेतुभूतचैतन्यमात्रभावधारणलक्षणा जीवत्वशक्तिः। अजडत्वात्मिका चितिशक्तिः । अनाकारोप- योगमयी दृष्टिशक्तिः । साकारोपयोगमयी वानशक्तिः । अनाकुलत्वलक्षणा सुखशतिः । स्वरूपनिर्वतनसा- मर्थ्यरूपा वीर्यशक्तिः । अखंडितप्रतापस्वातंत्र्यशालिवलक्षणा प्रभुत्वशक्तिः । सर्वभावव्यापकैकरूपा विमुत्वशतिः । विन्धविश्वसामान्यभावपरिणाममयी सर्वदर्शित्वशक्तिः । विश्वविश्वविशेषभावपरिणात्मज्ञानमयों ·. समयमाभृतं । सर्वज्ञत्वशक्तिः । नीरूपात्मप्रदेशप्रकाशमानलोकाकारमेचकोपयोगलक्षणा स्वच्छत्वशक्तिः। स्वयंप्रकाशमान विशदस्वसंवित्तिमयी प्रकाशशक्तिः।क्षेत्रकालानवच्छिन्नचिद्विलासात्मिकाऽसंकुचितविकाशत्वशक्तिः । अन्या- क्रियमाणाऽन्याकारकैकद्रव्यात्मिका अकार्याकारणशक्तिः। परात्मनिमित्तकज्ञेयज्ञानाकारणाहणग्रहणस्वभावरूपा परिणम्यपरिणामकत्वशक्ति । अन्यूनातिरिक्तस्वरूपनियतरूपा त्यागोपादानशून्यत्वशक्तिः । षट्स्थानपतित- वृद्धिहानिपरिणतस्वरूपप्रतिष्ठत्वकारणविशिष्टगुणात्मिका-अगलघुत्वशक्तिः । क्रमाक्रमवृत्तिवृत्तित्वलक्ष- णोत्पादव्ययध्रुवत्वशक्तिः । द्रव्यस्वभावभूतधाव्यव्ययोत्पादलिंगितसदृशविसशरूपैकाऽस्तित्वमात्रमयी परि- णामशक्तिः । कर्मबंधव्यपगमन्यंजितसहजस्पादिशून्यात्मप्रदेशात्मिका अमूर्तत्वशक्तिः । सकलकर्मकृत ज्ञातृत्वमात्रातिरिक्तपरिणामकरणोपरमात्मिका अकर्तृत्वशक्तिः । सकलकर्मकृतज्ञातृत्वमात्रातिरिक्तपरिणामा- नुभवोपरमात्मिका अभोक्तृत्वशक्तिः। सकलकर्मोपरमप्रवृत्तात्मप्रदेशनष्पंद्यरूपा निष्क्रियत्वशक्तिः। आसंसार संहरणविस्तरणलक्षितकिंचिदूनचरमशरीरपरिणामावस्थितलोकाकाशसम्मितात्मावयवत्वलक्षणा नियतप्रदे- शत्वशक्तिः । सर्वशरीरकस्वरूपात्मिका स्वधर्मव्यापकत्वशक्तिः । विलक्षणानंतस्वभावमावितैकमावलक्षणानंत धर्मत्वशक्तिः । तदतद्रूपमयत्वलक्षणा विरुद्धधर्मशक्तिः । तद्रूपभवनरूपा तत्त्वशक्तिः । अतद्रूपाऽभवनरूपा अतत्वशानिः । अनेकपर्यायव्यापकैकद्रव्यमयत्ररूपा एकत्वशक्तिः । एकद्रव्यव्याप्यानेकपर्यायमयत्वरूपा अनेकत्वशक्तिः । भूतावस्थत्वरूपा भावशक्तिः । शून्यावस्थवरूपाऽभावशक्तिः। भवत्पर्यायभवनरूपा भावाभावशक्तिः । अभवत्पर्यायाऽभवनरूपाऽभावभावशक्तिः । कारकानुगतक्रियाभिनिष्क्रांतभवनमात्रमयी भावशक्तिः। कारकानुगतमवत्तारूपभावगतक्रियामयी क्रियाशक्तिः । प्राप्यमाणसिद्धरूपभावमयी कर्मशक्तिः। भवत्तारूपसिद्धरूपभावभत्रिकत्वमयी कर्तृशक्तिः । भवद्भावभवनसाधकतमत्वमयी करणशक्तिः। स्वयं दीय- मानभावोपयत्वमयी संप्रदानशक्तिः । उत्पादव्ययालिंगितभावापायनिरपायध्रुवत्वमयी अपादानशक्तिः । भाग्यमानभावाधारवमयी अधिकरणशक्तिः । स्वभावमात्रस्वस्वामित्वमयी संबंधशक्तिः । इत्यायनकनिजशक्तिसुनिर्भरोऽपि यो ज्ञानमात्रमयतां न जहाति भावः। एक क्रमाक्रमविवर्तिीयवर्तचित्रं तव्यपर्ययमयं चिदिहास्ति वस्तु ॥ १४८ ॥ नेकांतसंगतशा स्वयमेव वस्तु तत्वव्यवस्थितिमिति प्रविलोकयंतः। स्याद्वादशुद्धिमाधिकामधिगम्य संतो ज्ञानीभवंति जिननीतिमलंघयंतः ॥ १४९ ॥ अधास्योपायोपेयभावश्चित्यते । आत्मवस्तुनो हि ज्ञानमात्रत्वे ऽप्युपायोपेयभावो विद्यत एव । तस्यैकस्यापि स्वयं साधकसिद्धरूपोभय- परिणामित्वात् । तत्र यत्साधकं रूपं स उपायः । यत्सिद्धं रूपं स उपयः । अतोऽस्यात्मनोऽनादिमिथ्या दर्शनज्ञानचरित्रैः स्वरूपप्रच्यवनासंसरतः सुनिश्चलपरिगृहीतव्यवहारसम्यग्दर्शनचारित्रपाकप्रकर्षपरंपरया क्रमेण स्वरूपमारोप्यमाणस्यांतर्मग्ननिश्चयसम्यग्दर्शनज्ञानचरित्रविशेषतया साधकरूपण तथा परमप्रकर्ष मकरिकाधिरूढरत्नत्रयातिशयप्रवृत्तसकलकर्मक्षयप्रज्वलितास्वलितविमलस्त्रभावभावतया सिद्धरूपेण च स्वयं परिणममानज्ञानमात्रमेकमयोपायोपेयभावं साधयति । एवमुभयत्रापि ज्ञानमात्रस्यानन्यतया नित्यमस्व- लितकवस्तुनो निष्कंपपरिग्रहणात् तत्क्षण एव मुमुक्षणामासंसारालब्धभूमिकानामपि भवति भूमिकालाभः । ततस्तत्र नियदुर्ललितास्ते स्वत एव क्रमाक्रमवृत्तानेकांतमूर्तयः साधकभावसंभवपरमप्रकर्षकोटिसिद्धिभाव भाजनं भवति । ये तु नेमामतीतानेकांतज्ञानमात्रकभावरूपा भुमिमुपलभते ते नित्यमज्ञानिनो भवंतो ज्ञानमात्रभावस्य स्वरूपेणाभवनं पररूपेण भवनं पश्यंतो जानंतोऽनुचरंतश्च मिथ्यादृष्टयो मिथ्याज्ञानिनो मिथ्याचरित्राश्च भवंतोऽन्यतमुपायोपेयभ्रष्टा विभ्रमत्येव । ये ज्ञानमात्र निजभावमयीमकंपां भूमि अयंति कथमप्यपनीतमोहाः । ते साधकत्वमधिगम्य भवंति सिद्धा मूढास्त्रमूमनुपलभ्य परिभ्रमति ॥ १५० ॥ स्याद्वादकौशलसुनिश्चलसंयमाभ्यां यो भावयत्यहरहः स्वमिहोपयुक्तः । : मकरा एष मकरिता मर्यादा इत्यर्थः !

·२१६ सनातननग्रंथमालायां- ज्ञानक्रियानयपरस्परती–मैत्रीपात्रीकृतः श्रयति भूमिमिमां स एकः ॥ १५१ ॥ चिपिंडचंडिमविलासिविकासहासशुद्धप्रकाशभरनिर्भरसुप्रभातः । आनंदसुस्थितसदास्वलितैकरूपस्तस्यैव चायमुदयत्यचलार्चिरात्मा ॥ १५२ ।। स्याद्वाददापितलसन्महसि प्रकाशशुद्धस्वभावमहिमन्युदिते मयीति । किं बंधमोक्षपथपातिमिरन्यभावनियोदयं परमयं स्फुरतु स्वभावः ॥ १५३ ।। चित्रात्मशक्तिसमुदायमयोऽयमात्मा सद्यःप्रणश्यति नयक्षेणखंडचमानः । तस्मादखंडमनिराकृतंखडमेकमेकांतशांतमचलं चिदहं महोऽस्मि ॥ १५४ ॥ नद्रव्येण खंडयामि । न क्षेत्रेण खडयामि । न मावेन खडयामि । सुविशुद्ध एको ज्ञानमात्रभावोऽस्मि । योऽयं भावो ज्ञानमात्रोऽहमस्मि ज्ञेयो ज्ञेयः ज्ञानमात्रः स नैव । शेयो ज्ञेयज्ञानकल्लोलवेलान् ज्ञानज्ञयज्ञातृमद्वस्तुमात्र ।।.१५५ ॥ कचिलसति मेचकं कचिन्मेचकाऽमेचकं कचित्पुनरमेचकं सहजमेव तत्वं मम । तथापि न विमोहत्यमलमेधसां तन्मनः परस्परसुसंहतप्रकटशक्तिचक्रं स्फुरत् ॥ १५६ ।। इतो गतमनेकतां दधदितः सदाप्येकतामितः क्षणविमंगुरंध्रुवमितः सदैवोदयात् । इतः परमविस्तृतं धृतमितः प्रदेशर्निजैरहो सहजमात्मनस्तदिदमद्भुतं वैभवं ॥ १५७ ॥ कषायकलिरेकत स्खलति शांतिरस्त्येकतो भवोपहतिरेकतः स्पृशति मुक्तिरप्येकतः । जगत्रितयमेकतः स्फुरति चिच्चकास्त्येकतः स्वभावमहिमात्मनो विजयते हुतादगुतः ॥ १५८ ।। जयति सहजपुंजः पुंजमज्जत्रिलोकी स्खलदखिलविकल्पोऽप्येक एक स्वरूपः । स्वरसविसरपूर्णाच्छिन्नतत्त्वोपलंमः प्रसमनियमितार्चिश्चिचमत्कार एपः ॥ १५९ ॥ अविचलितचिदात्मन्यात्मनात्मानमात्मन्यनवरतनिमग्नं धारय स्तमोह। मुदितममृतचंद्रज्योतिरेतत्समंताज्ज्वलतु विमलपूर्ण निःसपनस्वभावं ॥ १६॥ मुक्तामुक्तकरूपो यः कर्ममिः संविदादितः । अक्षयं परमात्मानं ज्ञानमूर्ति नमाम्यहं ॥ १६१ ॥ अथ द्रव्यस्यादेशवशेनोक्तां सप्तमंगी मवतारयाम:- स्यादस्ति द्रव्यं १ स्यान्नास्ति द्रव्यं २ स्यादस्ति नास्ति च द्रव्यं ३ स्यादवक्तन्य द्रव्यं ४ स्यादस्ति चावक्तव्यं च द्रव्यं ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यं च द्रव्यं ६ स्यादस्ति च नातिचावक्तव्यं च द्रव्यं ७ इति अत्र सर्वथात्वनिषेधको नैकांतद्योतकः कथंचिदर्थः स्याच्छब्दो निपातः । तत्र स्वदन्यक्षेत्रकालभावैरादि- ष्टमस्ति द्रव्यं । परद्रव्यक्षेत्रकालभावैरादिष्ट नस्ति द्रव्यं । स्वपरद्रव्यक्षेत्रकालभावैरादिष्ठमास्ति च नास्ति च द्रव्यं । स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावैः परद्रव्यक्षेत्रकालभावैश्च युगपदादिष्टमवक्तव्यंस्त्र-द्रव्यं क्षेत्र-काल-भावयुगपत्रूपर द्रव्यक्षेत्रकालमावैश्वादिष्टमस्ति चावक्तव्यं द्रव्यं । परद्रव्यक्षेत्रकालभावैः युगपत्नपरद्रत्यक्षेत्रकालभायै- श्वादिष्टं नास्ति चावक्तव्यं द्रव्यं । स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावैः परद्रव्यक्षेत्रकालभावैश्च युगपत्स्वपरद्रव्यक्षेत्रकालभावै वादिष्टमस्ति च नास्ति चावक्तव्यं च द्रव्यमिति । इति सप्तभंगी समाप्ता । इति समयसारव्याख्यायामात्मख्याती नवोऽकः । यस्मा तमभूत्पुरा स्वपरयोर्भूतं यतोऽत्रांतरं रागद्वेपपरिग्रहे सति यतो जात क्रियाकारैकः । मुंजाना च यतोऽनुभूतिरखिलं खिन्नाक्रियायाः फलं तद्विज्ञानघनौघमग्नमधुना किंचिन्न किंचित्खला १२॥ स्वशक्तिसंसूचितवस्तुतत्वैर्व्याख्या कृतेयं समयस्य शब्दैः । खरूपगुप्तस्य न किंचिदस्ति कर्तव्यमेवामृतचंद्रसूरेः ।। १६३.॥ इत्यामाख्यातिनाम्नी समयसारख्याख्या समाप्ता ।। तात्पर्यवृत्ति-आत्मख्यातीति टीकाद्वयोपेतं श्रीसमयप्राभृतं समाप्तिमगमत्- प्रकाशभरेण निर्भरमसंतं शुद्धो भाता मुष्टो उद्दीताशकल तत्किचिक्रियावाः फलामधुना विज्ञानघनौषमग्नं न किंचित ।

·No text on this page.