·नालिकाधकी। बह सत्यात् शब्दकल्पद्रुमः। 1 अर्थात् एतद्देशस्यस मस्तकोषाशेषशास्त्र सङ्कलिताकारादिवर्णक्रमविन्यस्तशब्द-तम्लिङ्ग-नानार्थ-पाय-प्रमाण-प्रयोग-धातु-तदनुबन्धाभिधेय- सहित-तत्तच्छब्दामङ्गोत्थित-वेद-वेदाङ्ग-वेदान्त-न्याय-पुराणेतिहास-सङ्गीत-शिल्प-रूपकारशास्त्र-ज्योतिष- तन्त्राख्यान-काव्यालङ्कार-च्छन्दःप्रभति-नाम-लक्षणोदाहरण-द्रव्यगुण-रोगनिदानौषध- स्मृत्युकव्यवस्थादिसंयुक्त-सर्वदर्शनमतानुमारि-संस्कृताभिधानग्रन्थः । स्यार-राजा-राधाकान्तदेव-बाहादरेण विरचितः । पाणि निमतानुसारि प्रत्येक शब्दव्युत्पत्ति-मूलग्रस्थातिरिक्तबहुलशब्दार्थ-प्रमाण-प्रयोग-पर्याय-धातुपदेोदाहरणादिभिः नूतनसङ्कलितबहुलशब्द-तदर्थ-तत्त्रमाण-प्रयोगादिसहित- सुप्रशस्तपरिशिष्टेन च साईम् श्रीवरदाप्रसादवसुना तदनुजेन श्रीहरिचरणवसुना च अमेषशालविशारदकोविदछन्दमाहाय्येन मंपरिवर्द्धितः । नागराचरैः प्रकाशितस: द्वितीयः काण्डः। The name --- ------ यञ्जनवर्गः। NAG PUBLISHERS नाग पब्लिशर्स ११ ए/यू. ए. जवाहरनगर :: दिल्ली-७

·This publication has been brought out with the financial assistance from the
Govt. of India, Ministry of Human Resource Development
[ If any defect is found in this book please return per V.P.P. for postage
expences for exchange free of cost
© NAG PUBLISHERS
(i) 11 A/U.A. (Postoffice Building) Jawahar Nagar, Delhi-110007
(ii) 8 AYU.A. 3 Jawahar Nagar, Delhi-110007
(iii) Jalalpurmafi (Chunar-Mirzapur) U.P.
ISBN 81-7081-155-4 (Set)
RBPRINT
1988
5. vols Set PRICE Rs.
Printed in India
Published By Nag Sharan Singh, for Nag Publishers,
11-A/U.A, Jawahar Nagar, Delhi-7 and printed at New Gian
offset Printers, 495 D. D. A Complex, Shahzada Bagh Extn,
Daya Basti, Delhi

·औब्रह्म सायात नास्ति शब्दकल्पद्रुमः। द्वितीयकाण्डम्। क ॥ - - कं क, ककारः। (वर्णस्य खरूपग्रहणाय कारः।) स तु ककारः कामदा कामरूपिणी स्फरदव्यया ॥ (यथा, भागवते ६ । १ । ४२ । व्यञ्जनप्रथमवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं कण्ठः । कामनीया महेशानि ! खयं प्रकृतिसुन्दरी। "सूर्योऽग्निः खं मरुदावः सोमः सन्धाहनीदिशः । इति व्याकरणम् ॥ (तथा चोकम् “तुल्यास्य प्रयत्न माता सा सर्वदेवानां कैव कैवल्यपददायिनी कं कुः कालो धर्म इति ोते दैह्यस्य साक्षिणः"॥ सवर्ण” । १ । १ । ८ । सिद्धान्तकौमुद्याम् । ऊईकोणे स्थिता कामा ब्रह्मशक्ति रितीरिता । कायन्ति अानन्दोत्सवध्वनि कुर्वन्ति यस्मिन् समा- "अकुहविसर्जनीयानाङ्कण्ठः” ॥ इति ॥ * ॥) वामकोणे स्थिता ज्येष्ठा विष्णु शक्तिरितीरिता ॥ गते उपस्थिते इत्यर्थः एहिण इति शेषः । चा- (वङ्गीयभाषायां) तस्य लेखनप्रकारो यथा, दक्षकोणे स्थिता विन्दू रौद्री संहाररूपिणी । नन्दध्वनेस्त सुखानुवर्तित्वात् ।) मुखम् । इति "वामरेखा भवेद्ब्रह्मा विष्णुर्दक्षिणरेखिका । ज्ञानात्मा स तु चावङ्गि ! कलाचतुरयात्मकः ॥ मेदिनी ॥ अधोरेखा भवेद्रुद्रो मात्रा साक्षात् सरखती ॥ इच्छाशक्तिर्भवेद्ब्रह्मा विष्णुश्च ज्ञानशक्तिमान् । (यथा, छान्दोग्योपनिषदि । ४ । १० । ५ । कुण्डली चाशशाकारा मध्यशून्यं सदाशिवः । क्रियाशक्तिर्भवेद्रद्रः सर्वे प्रकृतिमूर्तिमान् ॥ “प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजा- कदम्बगोलकाकारं ककारं भावयेत् सुधीः" ॥ यात्मविद्या शिवस्तव सदा मन्त्रः प्रतिष्ठितः । नाम्यहं यत् प्राणो ब्रह्म कञ्च तु खञ्च न विजा- इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि ग्रासनं त्रिपुरादेव्याः ककारं पञ्चदैवतम् ॥ नामीति ते होचुर्यद् वाव कं तदेव खं यदेव खं यथा,- ईश्वरो यस्तु देवेशि ! त्रिकोणे तस्य संस्थितिः । तदेव कमिति प्राणञ्च हास्मै तदाकाशचोचुः॥ "कः क्रोधीशो महाकाली कामदेवप्रकाशकः। त्रिकोणमेतत् कथितं योनिमण्डलमुत्तमम् ॥ "तमेवमुक्तवन्तं ब्रह्मचारिणं ते ह्यमयः ऊचुः । कपाली तेजसः शान्तिर्वासुदेवो जयानलः ॥ केवलं प्रपदे यस्याः कामिनी सा प्रकीर्तिता । यद्वाव यदेव वयं कमवोचाम तदेव खमाकाशम् चक्री प्रजापतिः सृधिदक्षस्कन्धो विशाम्पतिः । ॐ जवायावकसिन्दूरसदृशीं कामिनी परम् ॥ इत्येवं खेन विशेष्यमाणं कं विषयेन्द्रियसंयोग- अनन्तः पार्थिवो विन्दुस्तापिनी परमात्मकः ॥ चतुर्भुजां त्रिनेत्राञ्च बाहुवल्लीविराजिताम् । जातमुखानिवर्तितं स्यान्नीले नेव' विशेष्यमाण- वर्गाद्यश्च मुखी ब्रह्मा सखाद्योऽम्भः पिशवो जलम् । कदम्बकोरकाकारस्तनदयविभूषिताम् ॥ मुत्पलं रक्तादिभ्यः ॥ यदेव खमाकाशमवोचाम माहेश्वरी तुला पुष्पा मङ्गलश्चरणं करः ॥ रत्नकङ्कणकेयूरमङ्गदैरुपशोभिताम् । तदेव च क सुखमिति जानोहि एवञ्च सुखेन नित्या कामेश्वरी मुख्यः कामरूपो गजेन्द्रकः । रत्नहारैः पुष्पहारैः शोभितां परमेश्वरीम् ॥ विशेष्यमाणं खं भौतिकादचेतनात् खानिवर्तितं श्रीपुरं रमणो रङ्गकुसुमा परमात्मकः” ॥ एवं हि कामिनी ध्यात्वा ककारं दाधा जपेत् । म्यान्नीलोत्पलवदेव" ॥ इति भाव्यम् ॥ कचते दी- इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ प्रफुल्लञ्च ततो ध्यात्वा जपस्य फलभाग्मवेत् ॥ प्यते मस्तकोपरि शोभते इति भावः। यद्दा कच्यते "अधुना संप्रवक्ष्यामि ककारतत्त्वमुत्तमम् । एतत्ते कथितं देवि ! ककारतत्त्वमुत्तमम् ॥ बध्यते संयम्यते कराभ्याम् । कच् बन्धने डः ।) रहस्यं परमाश्चयं त्रैलोक्यानाञ्च संजूटण ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (अनुबन्धविशेषः । यथाह केपाः॥ इति धरणी॥ वामरेखा भवेद्ब्रह्मा विष्णुईक्षिणरेखिका | कविकल्पद्रुमः । “कञ्चुरादिः किस्तु वा"। एतेन कः, पुं, ( कचति दीप्यते खेन ज्योतिघा ज्योति. अधोरेखा भवेद्द्रो मात्रा साक्षात् सरखती। गणत् क संख्याने गणयति कथत् क वाक्यप्रबन्धे मयत्वात् कच् +ड ।) ब्रह्मा ( यथा, भागवते । कुण्डलो अनुशाकारा मध्ये शून्यः सदाशिवः ।। कथयति इत्यादि स्यात् ॥) ३। १२ । ५१ । जवायावकसंकाशा वामरेखा वरानने । ॥ कं, ली, (कायति शब्दो निर्गच्छति यतः यस्मिन् "एवं यक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा । पूरच्चन्द्रप्रतोकापा दक्षरेखा च मूर्त्तिमान् । सतीत्यर्थः सजिवदनस्य शिरोऽन्तर्वर्त्तित्वात् । कस्य रूपमभूद् देधा यत्कायमभिचक्षते"।) अधोरेखा वरारोहे ! महामरकतद्युतिः ॥ यदा कायति वर्णात्मकं ध्वन्यात्मकं वा पाब्द विष्णुः । (यथा महाभारते । १३। विष्णोः सहस्ख- शासकुन्दसमा कीर्तिम्मात्रा साक्षात् सरखती । करोति जीवः यस्मिन् सतीति यावत् ॥ के शब्दे नामकथने । १४६ । ८१ । कुण्डली घडशा या तु कोटिविद्युल्लताकृतिः ॥ "अन्येभ्योऽपि दृश्यते” डः । ३ । २ । १०१ ।) "एको नैकः सवः कः किं यत् तत्पदमनुत्तमम् । कोटिचन्द्रप्रतीकाशो मध्ये शून्यः सदाशिवः । शिरः ॥ (यथा, तन्त्रसारे। प्रजापतिः । यथा भागवते । ८१५ । ३६ । शून्यगर्ने स्थिता काली कैवल्यपददायिनी ॥ "हाभ्यामोठौ हिरनम्ज्य चैकेन क्षालयेत्करम् । "खेभ्यश्च छन्दांस्यूषयो मेहतः कः ककाराज्जायते सव्वं काम कैवल्यमेव च । मुख-घ्राण-नेव-श्रोत्र-नाभ्युरखं भुजौ कमात्” ॥ प्रसीदतां नः स महाविभूतिः" ॥) अर्थश्च जायते देवि । तथा धम्मश्च नान्यथा । अत्र कं शिरः इति तट्टीका ॥ कायति शब्दा दक्षः । (यथा भागवते । । । १० । १.॥ ककारः सर्ववर्णानां मूलप्रकृतिरेव च । यते सोतोवेगेनालोड़नेन वेति यावत् ।) जलम् ॥ "जनेऽद्भुतणवपुमाऽश्रमतोऽपको ""."..........। ..... 1 -- ·कंसका ककुत् मारीचमाशु वितिखेन यथा कमुग्रा) इवि ब्रह्मवैवर्तपुराणम् ॥ णिच् + एषोदरादित्वात् खः तुगागमश्च ।) छ कामदेवः॥ अमिः॥ वायुः ॥ यमः॥ सूर्यः ॥ आत्मा ॥ कंसजित्, पुं, (कंसं जयति जितवान् वा कंस+जि पाङ्गविशेषः । पाँडेर झट् इति भाषा। (यथा, राजा ॥ ग्रन्थिः ॥ मयूरः॥ इति मेदिनी ॥ मनः ॥ +कर्तरि किप ) श्रीकृष्णः । इति हलायधः ॥ अथर्ववेदे । ६ । ८६ । ३। “सम्बाड़स्य सुराम शरीरम् ॥ कालः ॥ धनम् ॥ शब्दः ॥ इत्यनेकार्थ- कंसवती, स्त्री, (कंसः पासनशक्तिरस्त्यस्याः । कंस + ककुन् मनुष्याणाम् । देवानाम भागसि त्वयाको कोषः ॥ प्रकाशः ॥ इत्येकाक्षरकोघः ॥ मतुप मस्य वत्वम् । यहा कंस मारत्वेनास्त्यस्याः।) षो भव" ॥ वन्धभागः ॥ का,त्रि,सर्वनाम । इति विश्वः । के कि इति भाषा। कंसभगिनी । सा उग्रसेनसुता । वसुदेवानुजपत्नी यथा, भागवते ५। २५। ७ । “ध्यायमानः सरा- (यथा विष्णुपुराणे । १ । १७ । २० । च । (यथा भागवते।६।२४।२५ । सुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमद- "तम्टते परमात्मानं तात! कः केन प्रास्यते" ।) "कसा कंसवती कङ्का भूरभू राष्ट्रपालिका । मुदितविकृतविहललोचनः सुललितमुखरिकाम- कंशः, पुं ली, कंसः ॥ पानपात्रम् । इत्यमरटीका ॥ उग्रसेनदुहितरी वसुदेवानुजस्त्रियः।) तेनाप्यायमानः खपार्षदविवधयूथपपतीनपरिला- कंसं, ली पुं, (कामयति काम्यते वा अनेन कंसहा, (न्] पुं, ( कंसं हन्ति हतवान् वा । कंस + नरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकर पातुमितिशेषः। “वदिहनिकमीति” सः । इन् + क्विम् ।) विष्णुः । इति हेमचन्द्रः । बातमधुरगीतश्रियं वैजयन्ती खां वनमालां नील- उणां । ३ । ६२ ।) मद्यादिपानयात्रम् | तत्पर्य्यायः। कंसा, स्त्री, (कंस+टाम् ।) कंसभगिनी। सा उग्र वासा एककुण्डलो हलककुदि कृतमुभगसुन्दरभुजो पानभाजनम् २ । इत्यमरः ॥ २।६।३२ । कंशम् सेनसुता । वसुदेवानुजपत्नी च | भगवान् माहेन्द्रो वारगोन्द्र इव काश्चनों कक्षामु- ३ । कांस्यम् ४ । इति तट्टीका । तैजसद्रव्यम् । (यथा भागवते । ६ | २४ । २५ । दारलीलो बिभर्ति"1) ध्वजः। वरः। इति मेदिनी। खर्णरजतादिनिम्मितमात्रमात्रम्। मानविशेषः "कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्ट्रपालिका । (यथा, ऋग्वेदे।८।४।१६। तत्तु धाकपरिमाणम् । इति मेदिनी ॥ (चतुः उग्रसेनदुहितरी वसुदेवानुजस्त्रियः" ।) "अनि दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम्" ।) पछिपलात्मकारकरूपम् ॥ यथा भावप्रकारे । कंसारातिः, पुं, (कंसस्य भरातिः ।) विष्णुः । इत्य- ककुत्स्थः, पुं,(टपरूपधरस्य देवेन्द्रस्य ककुदि तिष्ठति "पारावोऽसपलं वहज्ज्ञेयमव विचक्षणः । मरः॥ १।१ । २१ ॥ यासः। ककुत् + स्था+कः।) सूर्यवंशीयराजवि. पूरावाभ्यां भवेत् प्रस्थश्चतुः प्रस्यैस्तथाकः । कंसारिः, पु, (कंसस्य धरिः शत्रुः।) श्रीकृष्णाः । इति पोषः। स तु अयोध्याधिपतिः। (पुरञ्जयनामायं।) भाजनं कांसपाचच चतुःषशिपलश्चसः” । शब्दरत्नावली ॥ (यथा राजतरङ्गिणो । १ । १६ । शशादराजमुत्तः । इत्वाकुराजपौत्वञ्च ॥ (येन ताम्रवङ्गमिश्रितधातुविशेषः। काँसा इति भाषा | "साहायकार्थमाइतो जरासन्धेन बन्धुना । चासौ ककुत्स्थनामासीत् तत्कथा हरिवंशे तत्पर्य्यायः । कांस्यम् २ । कंसास्थि ३ । ताम्बाईम् समं ररोध कंसारमथरां एथुभिर्बलेः" ।) ऐलोत्पत्तौ । ११ । १६-२०॥ ४। इति त्रिकाण्डशेषः ॥ ( वर्तुलाकारयज्ञियः कंसास्थि, स्ली, (कंसस्य अस्थि । अस्थि रूपमित्यर्थः।) "प्रशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्.। पावभेदः। यथा शतपथब्राह्मणे ।१४।६।३१ । कांस्यधातुः । इति विकाण्डपोषः ॥ इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थोऽजयतासुरान् । "घौडम्बरे कसे चमसे वा"1) कंसोद्भवा, स्त्री, (कंसात् तैजसधातुविशेषसम्बन्धात् पूर्व देवासुरे युद्धे ककुत्स्थस्तेन सः स्मृतः । कंसः, पुं, ( कामयति पित्रादिबन्धुवर्गान् व्यभिभूय उद्वति या । यदा कंसायाः निभरिण्या उद्भवा बनेनास्तु ककुत्स्थस्य एथुरानेनसः स्मृतः" । पापात्मक राज्यविषयादिभोगं यः। कम् + सः । कंसायां उद्भवो यस्या वा। कंस + उत् + भू+ तथा च महाभारते १ । १.१ २२६ । यहा कले शास्ति एचून् पच् । कंस इव शुभत्वात् उद्भवतीति केचित् ।) "पुरुः कुरुयंदुः शूरो विश्वगश्वो महाद्युतिः । सः । ) विष्णुदेष्ट्रसरविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ सुगन्धिम्टत्तिकाविशेषः । तत्पर्यायः । आड़की २ अणुहो युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः" ।) स तु मथुरादेशराजा। यदुवंशीयोग्रसेनराज तुवरी ३ काक्षी मदापया ५ सौराष्ट्री ६ पा कन्धदेशस्थिते त्रि) पुस्तः। श्रीकृषा मातुलः | तेन बधः प्राप्तः । वती ७ कालिका ८ पर्पटी : सती १० । इति ककुदः, पं क्ली, (कं मुखं उत्कर्षे वा कौति प्रकाश- (एतहिवरणं भागवते । १. १४४ अध्याये विशे- हेमचन्द्रः॥ यति धातूनामनेकार्थत्वात् कुधातुरत्र प्रकाशनार्थः वेग दृश्यम् ॥ कंसनामकारणं हरिवंश यथा, कक इ ७ व्रजने । इति कविकल्पगुमः॥ (वां अन्तयन्तार्थश्च । कु+विप् तुक् च एघोदरादि- "कस्य त्वमिति यच्चाई त्वयोक्तो मत्तकाशिनि । यात्म-सक-सेट् ।) इ कर्माणि कङ्ग्यते। ए कहते । त्वात् तस्य दः । यद्दा कस्य सुखस्य शरीरस्य वा कुं कंसस्तस्माद्विध्वंसी तव पुत्लो भविष्यति"। इति दुर्गादासः ॥ भूभिं मूलं पाकरमिति यावत् ददातीति । ककु + अतएव कंसधातुनिष्पन्नत्वमेव प्रशस्यते ॥) कक इच्छायां । गई। चापले । इति कवि. दा+कः। यहा“ककुदस्यावस्थायां लोप" । ५ । कंसक, सो, ( काम्यतेऽनेन चक्षुर्दृष्ट्यादिकमिति कल्पद्रुमः ॥ (बां-यात्म-सक-धक-च-सेट् ।) 8 | १४६ । घईर्चादि-पां । २ । ४ । ३१ ।) प्राधा- शेषः । कम् + सः। ततो जातौ संज्ञायां वा कन् ।) इच्छेह टष्णा। चापलं चञ्चलीभावः। ७ ककते न्यम् । (यथा अथर्ववेदे । १० । १० । १६ । चक्षुरौषधधातुविशेषः । स तु हीराकसीप्रभेदः । काकः। सटवाश्चञ्चलो वा स्यादित्यर्थः। गर्वः "ऊ विन्दुरुदचर ब्रह्मणः ककुदाधि"। तत्पर्य्यायः । पुष्पकासीसम् २ | नयनौषधम् ३ । कैश्चिन्न पश्यते। इति दुर्गादासः॥ रघुच्च । ६ । ७१॥ इति हेमचन्द्रः॥ ककन्दः, पुं, (कको गर्बश्चापल्यं वा भवत्यस्मात् । "इक्षाकुवंश्यः ककुदं पाणां कंसकारः, पुं, खी, (कंसं.तन्मयपात्रादिकं करोति कक + अन्दच् । यद्दा ककं गवं चापल्यं ढा ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणोऽभूत् । यः । कंस + + "कर्मण्यण" ।३।२।१। केचित्तु वा ददातीति । कक् + दा +डः ।) खः । इत्य काकुत्स्थशब्दं यत उन्नतेच्छाः तालव्यशकारमिच्छन्यत्र ।) जातिविशेषः । काँ यादिकोषः। माध्यं दधत्युत्तरकोशलेन्द्राः" ।) सारि इति भाषा । तस्योत्पत्तिर्यथा । ककुचलः, पुं स्त्री, (कंजलं कूजयति अाश्यते या राजधिहम् । तत्तु श्वेतच्छचादि । ( यथा रघुः । "वैश्यायां ब्राहाणाजातः सम्बष्ठोगान्धिको वणिक । चते इति यावत् । क + कूज + छलच । एषोद ३।७०। कंसकारशसकारौ ब्राह्मणात् सम्बभूवतुः" । रादित्वात् नुम् इखश्च । ) चातकपक्षी। इति "पथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे इति रहद्धर्मपुराणम् ॥ अपि च । नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् " ।) "विश्वकर्मा च शूद्रायां वीर्य्याधानं चकार सः। ककुत्, [६] स्त्री, (कं मुखं कावयति महस्थस्य चौ वृषाङ्गम् । भुट इति भाषा । इत्यमरः ॥ ३ ।। ततो बभूवुः पुत्लाच बड़ेते शिल्पकारिणः । इत्यं प्रापयतीति यावत् । वृषाणां हि ककुत् ११ ॥ (यथा महाभारते । १।१४ | २५१-२३८ । मालाकरः कर्मकारः प्रासकारः कुविन्दकः । मंहस्थस्य सखलक्षणमिति भावः । ककुद्धीनराय "हषरूपधरं साक्षात् क्षीरोदमिव सागरम् । कुम्भकारः कंसकार: घड़ेते शिल्पिनो नराः"। पावने दरिडता इति मरणात् । क++ कृष्णपुएं महाकायं मधुपियनोधनम् । कंस शासने इत्यस्मात् । । । राजवाभः॥

·३ १ । -- ककुम् ककोल कक्षः वच्चसारमयैः पूटोनियतकनकप्रभैः । "भानुर्लम्बा ककुब जामिविश्वा साध्या मरावती") कफवातरोगनायित्वञ्च । इति राजनिघेण्टः ॥ सुतीक्षोर्मदुरक्तारुत्किरन्तमिवावनिम् ॥ ककुभः, पुं, (कस्य वातस्य कुः भूमिः स्थान प्रकाश ("कक्कोलकं लवङ्गच तिनं कटुकफापहम् । जाम्वू नदेन दाना च सर्वतः समलङ्कृतम् । रूपविशेष इति यावत् भात्यस्मात् । ककु +भा + लघुटष्णापहं वनोददौर्गन्यनाशनम्" ॥ सुवनखुरनासश्च मुकर्ण सुकटीतटम् । कः । यहा कं वातं स्कुनाति विस्तारयति । क + इति सुश्रुतः॥ सुपाचं विपुलकन्धं सुरूपं चारुदर्शनम् । कुम्भ +का+ एषोदरादित्वात् सलोपः।) यज- कक्ख हासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-पर-क- ककुदं तस्य चाभाति स्वन्धमायूर्य धिष्ठितम्" ।) नरक्षः। (यथा, चक्रपाणिदत्तकृतसंग्रहे॥ सेट ।) कोपधः । कक्खति । इति दुर्गादासः ॥ पर्वताग्रभागः। इति चमरटीकायां खामी। "गोधूमककुभचूर्ण छागपयोगव्यसपिंधा पक्वम् । कक्खटः, त्रि, ( कक्खति हसति यः॥ प्रफुल्लमुखो ककुमान् [त्] , (ककुदस्यास्तीति । मतुम् इति मधुशर्करासमेतं समयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥ जनः। इति व्युत्पत्त्यर्थः । व्यन्यस्तु रूप्यर्थः। कक्ख "मादुपधायाश्च मनोवा यवादिभ्यः” | CINE | मूलं नागबलायास्तु चूी दुग्धेन पाययेत् । अटन् । अथवा कक्खं प्रसन्नभावं अटति घदयति न मस्य वकारत्वम् ।) वृषः। इति हेमचन्द्रः दोगश्वासकासघ्नं ककुभस्य च वल्कलम् ॥ कर्कशान्तत्तित्वात् कक्स + अट + अच् । यदा (यथा, कुमारे।१ । ५६ । रसायनं पर बल्यं वातभिन्मासयोजितम् । कठिण्यां वर्तते तदा कक्खवि कृच्या प्रकाशयति "तुधारसंघातशिलाः खुराप्रैः संवत्सरप्रयोगेन जीवेत् वर्षशतं नरः" |) वर्णान् । अन्तर्णिजः ।) कठिनः । इत्यमरः । समुल्लिखन् दर्यकलः ककुमान्” ।) वीणानाम् । तत्पर्य्यायः । प्रसेवकः २। इत्यमरः ॥ कक्खट पत्रका, पुं, (कक्खटानि प्रकाशान्धितानि पर्बतः। इत्यमरटीकायां स्वामी । १।७१७॥ वीणाप्रान्तवनकालम् । दण्डाधःप्राब्द पत्राणि यस्य । कम् ।) वृक्षविशेषः । पाट इति (यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । २७ । गाम्भीर्य्यार्थदारमयं भाण्डं यश्चम्मणाच्छाद्य दीयते भाषा। तत्पर्यायः । पट्टः २ वाजशलः ३ पाणिः ४ “ककुद्मान् पर्बतबरः सरिनामानि मे टण" ।) तत्यन्ये । वोणास्थितालाव पले इत्यपरे। इति चिमः ५। इति प्राब्दमाखा॥ ऋषभौषधम् । इति राजनिघण्टः॥ यत्र कचिदप भरतः ॥ रागविशेषः । इति मेदिनी ॥ कक्खटी, स्त्री, (कक्खवि भूकर्षणेन प्रकाशयति वादविषयेऽप्युत्माऽभिनिविशते इति न्यायात् (शिवः । यथा महाभारते १३ । शिवसहस्रनाम वर्णान् । अत्राप्यन्तर्णिच शकादिभ्योऽटन् गौरा- वतुप्राप्तौ मतुप्रत्ययः ॥ इति मुग्धबोधमतम् ॥ कीर्तने १७ । १३० । दित्वात् डीए ।) खटिका | खड़ी इति भाषा । (ऊम्मिः । यथा, यजुर्बेदे । ८ । ६ । "धर्यक्षः ककुभो वची शतजिहः सहखपात्" ।) तत्पर्यायः । वर्णलेखा २ कठिनी ३ खटी ।। इति "ऊर्मिः प्रतूर्तिः ककुद्मान्" 1) ककुभा, स्त्री, (केन यादित्येन कुत्सितानि भानिनक्ष विकाण्डपशेषः॥ ककुद्मती, स्त्री, (ककुदिव उषस्कन्धवत् अतिशयितो त्राण्यस्याम् । टावन्तोऽपीति कश्चित् वन्न । व्यधि- कक्षः, पुं, ( कयतीति । कथ् हिंसायां "तृवाद- मांसपिण्डः अस्त्यस्याम् । मुतुप । यवादित्वात् न करणबहुव्रीहिप्रसङ्गात् ।) दिक् । इत्यमरटीकायां इनिकमिकधिभ्यः सः" । खणां ३ । ६२ । इति मस्य वत्वं स्त्रियां डीप।) कटिः। इत्यमरः ॥ श६ । रायमुकुटः। (केन सूर्येण दिनप्रकाशेनेति भावः सः ।) बाडमूलम् । इत्यमरः ।२।६ । ७८ ॥ ७४ | पाछा इति भाषा। कुत्सिता भावि । भा दीप्तौ । इति धातोः सुपीति काँक वगल् इति च भाषा॥ ककुन्दर,सी,(कस्य शरीरस्य कुं भूमिं नितम्बस्थलवि. कः । भिदाद्या वा। राधावेवास्था माधुर्य्यस्या (यथा, महाभारते४ । ६।१ । शेषं दृणातीति । ककु+ दृ+खच् मुम्च।) कुकु. धिक्य मिति तात्यार्थः ।) रागिणीविशेषः । इति "वदर्यरूपान् प्रतिग्टह्य काश्चना- न्दरम्। नितम्बस्थकूपक दयम् । इत्यमरटीकायां इलायुधः॥ नक्षान् स कक्षे परिरभ्य वाससा"।) रमानाथः राजनिर्घण्टश्च॥ (यथार, याज्ञवल्का। ककुभादनी,स्त्री, (ककुभः अर्जुन इव अद्यतेऽसौ तुल्य टणम् । वीरत् । इत्यमरः ॥ ३।३ । २१८। ३।६६ । गुणत्वात् । ककुभ+पद+कम्मणि (यथा, मनुः ७ | ११. । "कनीनिके चाक्षिकूटे शकुलीकर्णपत्रको। डीप।) नसीनामगन्धद्रव्यम्। इति शब्दचन्द्रिका ॥ "यथोडरति निता कक्ष धान्यच रक्षति"। कौँ प्रसौ भुवौ दन्तवेष्टावोष्ठौ ककुन्दरे"। कका हासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-पर-धक "यथा क्षेत्रे धान्यटणादिकयोः सहोत्पनयोरपि "सकृतिभक्तचतुरखः ककुन्दरविभागशोभी सेट ।) कोपधः । कक्कति । इति दुर्गादासः ॥ धान्यानि लवनका रक्षति टणादिकचोडरति"। रथाङ्गाकारसंस्थितश्च नितम्बभागः" । ककोला, पुंसी, (ककते गच्छति दिशि प्रकाशते इति तट्टीकायां कुलूकभट्टः ॥) शुष्कटयाम् । इति इति दशकुमारे ॥) इत्यर्थः ततः किम् ककोलति संस्त्यायति कुल धरणी ॥ (यथा, माधः ।२।४१ । ककुम्, [] स्त्री, (कं वातं खुनाति विस्तारयति धातोर्चलादित्वात् णः। कक्चासौ कोलश्चेति ! "प्रक्षिप्योदचिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारतम्" ।) या। खुभ इति सौषः। क्विम् । एषोदरादित्वात् "पूगकक्कोलकपूरलवङ्गसममाफलेरियुक्त" ) कच्छः । (यथा महाभारते ।। वारणावतागमने । सलोमः 1) दिक् । इत्यमरः ॥ १।३।१। प्रवेणी । सुगन्धिद्रव्यविशेषः । काकला इति भाषा | चस्य १४६ । २२॥ शोभा । चम्पकमाला । इति मेदिनी शास्त्रम् । गुणाः । कटुत्वम् । 'हृद्यत्वम् । सुगन्धित्वम् । कम "कक्षनः शिशिरताच महाकक्षे विलौकसः । इति विना वातनाशिवञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा रामा न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति सजीवति"" ककुम्, स्त्री, (कं सुखं मानन्दं खानाति विस्तारयति यो ३ कारहे। विलौकसो महाकक्षे इत्कच्छे इत्यर्थः ।) शुष्क या पृषोदरादित्वात् सलोमः ।) रागिणीविशेषः। "वनानि च सुरम्पाणि ककोलानां त्वचस्य च"n) वनम्। पापम् । इति हेमचन्द्रः ॥ धरण्यम् । तस्या नामान्तरम् । कुद्धः । तस्या लक्षणम् । ककोलक,सी, (ककोलस्य +दमर्थे खार्थे वा कन् । इति रुद्रः ॥ (यथा महाभारते १ । खाण्डवदहन- "मीतं वसाना वसनं सुकेशी शाल्मलिदीपान्तर्गतसप्तमवर्षपर्वतः । तद्विवरणं पर्बणि । २३१ ।३। बने रदन्ती पिकनाददूना । विष्णुपुराणे २ अंशे ४ अध्याये द्रव्यम्' ।) "अयममिर्दहन् कक्षमित चायाति भीषण) विलोकयन्ती ककुभोऽतिभीता गन्धद्रव्यविशेषः । काँकला इति ख्यातम् । तत्पर्य्यायः भितिः । पार्थः । इति भरतताजयः॥ मूर्तिः प्रदिशा ककुभस्तथेयम्"। कोलकम् २. कोषफलम् ३। इत्यमरः ॥ कृत- (यथा, रामायणे । ५ । ५ । २५ । इति सङ्गीतदामोदरः॥ (दिक् । यथा, फलम् 8 कटुकफलम् ५ देष्यम् ६ स्थूलमरिचम् "तस्य वानरसिंहस्य क्रममावस्य सागरम् । भागवते । २।७।२५। ७ कक्कोलम् माधवोचितम् ६ कालम् १० कक्षान्तरगतो वायर्जीमूत इव. गर्जति"1) বাৰম্বাৰান্থনবিভুলিন कटफलम् ११ मरिचम् १२। षस्य गुणाः । कक्षरहा, स्त्री, (कक्षे कच्छ जलप्राये रोहति इति । जुष जहासम्" । दक्षकन्या। सैव धम्मपत्नी। कटुत्वम् । तित्वम् । उष्णत्वम् । वक्रजायहर कक्ष+र+क | चस्या बनूपगावत्वात् तथा- यथा तव । ६।६।। खम् । दीपनत्वम् । पाचनत्वम् । गचिकारिखम् । त्वम् ।) नागरमुत्ता । इवि राजनिघण्टः । +- ल्युट+खियां ·४ - : कक्ष्या कङ्कणं कत्रो कक्षा, स्त्री, (कष-हिंसादौ+ सः टाय च ) हस्ति "प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्ण सः । त्यात हस्ताभरणम् । तत्पर्यायः। करभूषणम् ॥ रज्जः । काञ्ची । गेहप्रकोष्ठकः । ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् सद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान्"।) इत्यमरः २ । ६ । १०८ ॥ कौशुकम् ३। इति (यथा, भागवते ३१ १५ । २७ । काञ्ची । इत्यमरः ॥ ३३१५७ । अन्तर्सहमिति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते ६ । १६ । ३० । "तसिन्नतीत्य सुनयः सड़सज्जमानाः मुभूतिः ॥ (यथा, कुमारे ७/७० | "टणालगौरं सितिवासस सुरत् कक्षाः समानवयसावथ सलमायाम्" ।) "कान्तानि पब कमलासनेन किरीटके यरकटिचकङ्कणम्" ।) भित्तिः । साम्यम् । र यभागः । अन्तरीयपश्चिमा- कक्ष्यान्तराण्यद्रियतेर्विवे" ।) हुनत्तसूत्रम् । मण्डनम् । पोखरम् । इति विश्वः ॥ ञ्चलम् । परिधानव स्त्रम्य पछतो लिहिताञ्चलम् । सादृश्यम् । उद्योगः। सहतिका । उत्तरीय- कङ्कणी, स्त्री, (ककि गतौ घन कङ्कः तस्मिन् अणति- उग्राहिणी । इति हेमचन्द्रः ॥ (काका काँचा वस्त्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ गुञ्जा। इति शब्द अण प्राब्दे ततः अच् गौरादित्वात् डीए । शक- घाँचल इत्यादि भाषा॥ यथाह योगियाज्ञवल्काः । रत्नावली ग्ध्वादिवत् सन्धिः। यद्दा कं सुखं कणति इति "परिधानात् वहिः कक्षा निबद्धा यासुरी भवेत्"1) कख रा म हासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-परं कण + पचाद्यच् ।) किङ्किणी । क्षुद्रघण्टिका । "वामे एछे तथा नाभौ कक्षात्रयमुदाहृतम् । -अक सेट ।) रदित् घटादिः इति वोपदेवः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ एभिः कक्षः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः” ॥ पाणिनीमते तु रदित्वं न तेन चकखीत् व्यका कङ्कणीका, स्त्री, (चकण्यते पुनः पुनः कणति । कण- इति स्मृतिः ॥ खीत् इति स्यात् ।) म कखयति ए अकखीत् । शब्दे अस्माद् यलुगन्तात् “चत्रिणः कङ्कण च" ॥ स्पर्द्धापदम् । इति मेदिनी रुद्रश्च ॥ काच्या । हस्ति इति दुर्गादासः ॥ ४ । १८ । उणां इति ईकन् धातोः करणा- मध्यदेशबन्धनरज्जः। इत्यमरटीकायां भरतः ॥ कख्या, स्त्री, (कखति हसतीव प्रकाश ते शोभते । देशश्च ।) क्षुद्रघण्टिका । इति सिद्धान्तकौमुद्या- क्षुद्ररोगविशेषः । तस्य लक्ष गां यथा,- कख् + यत् + स्त्रियां टाय ।) कक्षा । हम्मादि मुगादिवत्तिः ॥ "बाहुपाश्वासकक्षेषु कृषास्फोटा सवेदनाम् । प्रकोष्ठः । इति प्राब्दरत्नावलो॥ कतं, स्ली, (कङ्कते शिरोमलं प्राप्नोतीति । ककि पित्तप्रकोपसम्मतां कक्षामित्यभिनिर्दिपोत्" ॥ कग म ए क्रियासु । क्रियामा।। इति कविकल्प गतौ+ कातच् । ) कङ्कतिका। इत्यमरटीकायां इति माधवकरः॥ तचिकित्सा यथा,- द्रुमः ॥ (वां-परं-सक-अकं च-सेट। घटादि भरतः॥ चिरणी इति ख्यातम् । "कक्षाञ्च गन्धनानीञ्च चिकित्सति चिकित्सकः । रादित् इति बोपदेवः । नैदित् इति पाणिनिः। कङ्गतः, पुं, (कसते भूमि भित्त्वा उद्गच्छति झटिति पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रियया पूर्वमुक्तया" ॥ चकगीत् व्यकागीत् ॥) तेन म कगयति । ए नाशं गच्छति वा । ककि गतौ इति धातोः अतच) इति भावप्रकारः॥ अकगीत् । क्रियामात्रे । कगवि लोकः गच्छती रक्षः। इत्यणादिकोषः ॥ (केशप्रसाधनी करती। कक्षापटः, घु, ( कक्षाकारः हस्ति रज्जतुल्यः पटोव त्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥ चिरुणीइति भाषा। यथा, अथर्ववेदे १४ । २। स्त्रम्।) कौपीनम् । इति हलायुधः ॥ (कक्षायाः काकः, , (कङ्कते उद्च्छति इति । ककि गतौ । कक् १९"कृत्रिमः : कान्तः शतदन्य एषः। अपास्याः ग्रहप्रकोष्ठकस्य पटः इति विग्रहे ग्रहभित्तिस्थ- + अच् + इदित्वान्नम् ।) पक्षिविशेषः। काँक् इति केण्यं मलमपशीर्षण्यम् लिखात्" ॥ अल्पविष- पटः ।) भाषा। तत्पर्यायः । लोहएष्ठः । इत्यमरः२।५। पाणिविशेषः । यथा, ऋग्वेदे ।१ । १६१ ॥१॥ कक्षावान्, [त् ] पुं, ( कक्षा सर्ववस्तुनि साम्यं सा २६॥ सदंशावदनः ३ खरः ४ रणालङ्करणः ५ क्रूरः ६ "कङ्कतो नकङ्गतोऽथो सतीनकङ्कतः"।) विद्यते यस्य । कक्षा+मतुम् मस्य वः ।) मुनि आमिषप्रियः ७ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अरियः कङ्कतिका, स्त्रो, (कङ्कते मूर्द्धजेन सम्बन्ध गर्छतीति । विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ कालपुष्टः ६ किंशारः १० • लोहएटकः ११ । इति ककिगतौ बाहुलकादतच । गौरादित्वात् डीए कक्षावेक्षकः, घु, (कक्षायाः अवेक्षकः यहा शक्षा जटाधरः॥ दीर्घपादः १२ दीर्घयात् १३ । इति स्वार्थ कन् केण इतिहखः । यहा कस्य शिरसो- वनोपवनादिकं राजान्तःधुर वा च्यवेक्षते इति पाब्दरत्नावली ॥ (यथा भागवते ३।१०।२३ । काः । पाकग्ध्वादित्वात् सन्धिः । कषु अतति व्यव + ईक्ष् + ण्वुल । ) शुद्धान्तपालः । उद्यान "करध्रवटश्येनभासभासकवहिणः"1) यमः । ततः कुन् । तत इत्वं टाप् च ।) केशप्रसाधनार्थ- यालः । रङ्गाजीवः । कविः । घिड्गः । हास्थः । छद्मद्विजः । इति मेदिनी ॥ युधिष्ठिरराजः । इति काष्ठादिनिम्मितव्यम् । चिरुणी काकुइ इत्यादि इति मेदिनी ।। विकागडपोधः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ६ । १४ । भाषा। तत्पर्यायः । प्रसाधनी २। इत्यमरः । २ । कक्षोत्था, स्त्री, (कक्षात् जलप्रायदेशात् उत्तिकृति 'घटरावन्तु मे जानपदाः समांगताः १६० ॥ कसती ३ ककतम् । प्रसाधनम् ५। इति जायते या ! कक्ष + उत् + स्था+का टाध् च।) को यथाहं विषये प्रभुस्तथा" ॥ तट्टीका । केशमार्जनम् ६ । इति जटाधरः॥ फली भहमुस्ता | इति राजनिर्घण्टः ।। शाल्मलिदीपान्तर्गत पञ्चमवर्षपब्बतः । ७ फलिका ८ फलिः । इति सूब्दरत्नावली कहा, ली, (कक्षायै साम्याय भवम् । कक्षा + यत् ।) रणं विष्णपुराणे २ अंशे ४ अध्याये द्रश्व्यम् । अस्य गुणाः । धूलोजन्तुमलकण्डशिरोरोगनाशि- एषणिकास्थकटोरा । इति मिताक्षरा ! निक्तिर क्षलियः । इति शब्दमाला ॥ कंसासुरभ्राता। स त्वम्। कान्ति के शरद्धिके शप्रसन्नताकारित्वञ्च । इति वाटी इति भाषा ॥ ( त्रि, कक्षपूरकः । यथा, तु उग्रसेनपुत्रः । (यथा, भागवते ।। २४ । २४ । राजवल्लभः । नागबला । इति वैद्यकम् ऋग्वेदे ५। ४४ । ११ । "कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः पास सुहस्तथा ॥) कङ्कती, स्त्री, (कङ्क ते शिरोरहं प्राप्नोति । ककि "येन यासामदितिः कक्ष्यो मदो- महाराजचूतः । इति राजनिघण्टः ॥ गतौ + बाहुलकादतच् गौरादित्वात् छोघ । ) विश्ववारस्य यजतस्य मायिनः" |) कङ्कटः, पुं, (के देहं कटति बाणोतीति । क + कट कातिका । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ कच्या, स्त्री, ( कक्षे भवा । कक्षा + शरीरावयवात् + अच् । अथवा-ककि लोल्ये इति कङ्गते क्षणोन कम्बोटः, पुं, (कक्षात् पक्षिविशेषात् यात्मानं +यत् टाम् च ।) कक्षरज्जः। काछदड़ी इति नाशतां याति अचिरस्थायित्वात् ककि + अटन्।) त्राति । कङ्क +त्रा + अटन् एषोदरादित्वात् ख्याता। चम्मरज्जः । इत्यन्ये । इति भरतः ॥ (कवचः । इत्युणादिकोषः ॥ प्रतिसंखतेनामरश्च ॥ साधुः । यहा ककवत् त्रोटयति कङ्क+बुट्+ गजमध्यबन्धन चम्मरज्जः। इति सारसुन्दरी ॥ तत् (यथा, रघुः । ७ । ५६ । “सब्वायुधैः कङ्कटभेदि णिच् + कर्तर्यच् ।) मत्स्यविशेषः। काँकिला पय्यार्यः । चूषा २ वरना ३ । इत्यमरः ॥२।४२। भि") इति भावा। तत्पर्य्यायः। जलव्यधः । इति वधा ४ दृश्या ५ दूष्या ६ कक्षा ७ । इति तट्टीका। कङ्कटकः, मु, (ककष्ट + खार्थे कन् । ) सन्नाहः । विकाण्ड पोषः ॥ हमादिप्रकोष्ठः। राजग्टहार्वेधनावच्छिन्नो इत्यमरः । २ । ८ । ६४ । साँजाया इति भाषा ॥ कङ्कचोटिः, पुं, (कङ्कास्य वोटिरिव वोटिश्चञ्चुर्यस्य ।) देवाः । (महल इति भाषा । यथा रामायणे । २। कक्षणं ली, (कं शुभं कणतीति। क + कण पूब्दे+ मत्स्यविशेषः । काँकिला इति भाषा ! ततपर्यायः । २०११ । कतरि अच्-एघोदरादित्वात् णत्वम् !) खनाम जलसूचिः २ | इति जटाधरः । . . “ तद्विव- ॥ . । . " ·५ . कङ्गका . .4 ॥ यपिच । . ककपत्रः, घ, (कङ्कस्य पक्षिविशेषस्य पचमेव पत्र सङ्कीर्ण भूर्बभूव" ।) खार्थे कन् ततया ।) कङ्गः। अस्य गुणाः । पक्षो यस्य ।) बाणविशेषः । इति हलायुधः॥ कपालमाली, [न् ] , (कङ्गालानां माला अस्ति धातुशोषणत्वम् । पित्तम्मनाशिवम् । रूक्षत्वम् । (यथा रामायणे ६ । २८१४. अस्य व्रीह्यादित्वादिनिः ।) महादेवः। इति पूब्द वायुबर्द्धकत्वम् । पुरिकारित्वम् । गुरुत्वम् । भन- "विव्यधुर्घोररूपास्ते कशापत्रैरजिह्मगैः” । रत्नावली॥ सन्धानकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ कङ्कास्य पक्षिविशेषस्य पत्रम् । यथा, कङ्गः, पुं, (कश्ते औद्धत्यं लौल्यं वा प्राप्नोतीति । कडनी, स्त्री, (कंग्वा नीयते काशब्देन ज्ञायते "नखप्रभाभूषितकङ्कपत्चे" ॥ रघुः२ । ३१ ॥) । ककि गतौ+उन् ।) उग्रसेनयुत्तः। स तु कंसा इत्यर्थः । कङ्ग+ नी+ बालकात् कम्मणि डः । कमाला, स्त्री, (कर चापल्यं करचाञ्चल्यं मलते सुरभाता। (यथा, श्रीभागवते । २४।२४॥ गौरादित्वात् डीम् ।) धान्यविशेषः । काङ्गनि धारयति । ककि चापल्ये+घञ् । कङ्क+मल ("कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः कङ्कः सुहस्तथा"1) इति भाषा। तत्पर्य्यायः। प्रियङ्गः २ कङ्गः ३ तौ। मलधातोः उपपदे कम्मण्य टाय ध।) क्वचित् शगुरितिपाठः ।) कङ्गुटणम् । इति दि- चीनकः 8 पीततण्डुलः ५. अत्यन्तसुकुमारः ६ । करतालीवाद्यम् । इति प्राब्दरत्नावली ॥ रूपकोषः ॥ घस्या गणाः । मधुरत्वम् । रुचिकारित्वम् । का मुखुः, धु, (कङ्गस्य मुखमिव मुखं यस्य ।) सन्दंशः । कमुष्ठं, क्ली, (कङ्गस्तृणविशेषः तस्य समीपे तिष्ठति । कषायत्वम् । खादुत्वम् । प्रशीतलत्वम् । वातकारि- इति हेमचन्द्रः ॥ साँडाशि इति भाषा । (ली, क + स्था+क+घत्वम् ।) पर्बतीयम्टत्तिकावि त्वम् । वित्तदाहनाशित्वम् । रूक्षत्वम् । भमास्थि- नाल्योइरणार्थः यन्त्रभेदः। स तु अस्थिविनय शेषः। तत्पर्य्यायः । कालकुटम् २ विरङ्गम् ३ बन्धकारित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ शल्योद्धरणार्थमुपदिश्यते ।) अस्य प्रशंसा यथा, रङ्गदायकम् । रेचकम् ५ पुलकम् ६ शोधकम् ७ कङ्गनीपना, स्त्री, (कन्याः पत्रमिव पत्रमन्याः ।) "निवर्तते साध्ववगाहने च करलपालकम् । तद्दिधा रजताभं स्वर्णाभश्च । पण्यान्धाटणम् । इति राजनिर्धगटः ॥ शल्यं प्रग्रह्योडरते च यस्मात् । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । उषात्वम् । कफवातवणा कङ्गलः, पुं, (कलाति टकाति अनेन कङ्ग+ ला + यन्त्रवतः कङ्कमुखं प्रधानं शूलनायित्वम् । रेचकत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ बाहुलकात् घनर्थे करगो कः ।) पाशिः। इति स्थानेषु सव्वविकारि चैव" ॥ सुश्रुता शब्दचन्द्रिका॥ (त्रि, यथा रामायणे ६ । ७६ | ६६ ॥ "पीतप्रभंगर स्निग्धं श्रेठं काछमादिमम् । कच रखे। इति कविकल्पद्रुमः ॥ ( खां-परं-क- "व्याघ्र-सिंहमुखान् बागान् काककङ्कमुखानपि"॥) श्यामं पीतं लघ त्यक्तसत्त्वं नेयं हि रेणकम् ॥ सेट् ।) कचति । रवः पाब्दः । इति दुर्गादासः ॥ काङ्करं, स्ली, (कं जलं कीर्यतेऽत्र । कं+क आधारे (इदञ्च हिमालयतिवरे जायते । यदुक्त कच इ बन्धे । विधि। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (बां- अम् ।) तक्रम् । इति हेमचन्द्रः॥ "हिमवत् पादशिखरे कठमुपजायते । पर बन्धे सकं दीप्तौ अर्क--इदित्-सेट।) इ कङ्करः, त्रि, (कं सुखं किरति क्षिपतीति । कं+क+ तक नालिकाख्यं स्यात्तदन्य देणुकं स्मृतम्" क क्षति । इति दुर्गादासः ॥ अच्') कुत्सितः । इति हेमचन्द्रः॥ "कङ्ग; रेचनं तिक्तं कटघणं वर्ण कारकम् । कच इ बन्ध । विधि । इति का विकल्पद्रुमः ॥ (वां- करोलः, घु, (कङ्कः इव लोलः लस्य सः ।) निको कमिशोथोदसामानगल्मानाह कथापहम्" ॥) आत्म बन्धे सकं दीप्तौ अर्क-सेट् ।) उ कञ्चते घरक्षः। इति पाब्दचन्द्रिका॥ कांकरोल ! कसरुः, ए, (कङ्गते भक्षणाय लौल्यं गच्छति । ककि कचते । त्विट् दीप्तिः । इति दुर्गादासः ॥ इति ख्याता लता च ॥ + एरुः ।) काकविशेषः । तत्पर्य्यायः। बारबलि- कचः, पुं, (कचते पामते शिरसीति । कच् + पचा- कहलायं, स्ली, (क व लोद्यते चालोद्यते । इति भुक् २। इति त्रिकागड पोषः ॥ द्यच । कच्चते बध्यते इति कच बन्धे+कर्मणि कङ्क + लोड + यत् ।) अङ्कलोयम् | चटिञ्चिता कोलिः, मु, (कं सुखं तस्मै केलिः यत्र 1) अशोक अप वा।) केशः । इत्यमरः ॥२।६ । ६५ ॥ (यथा, चिञ्चोड़मूल इति च भाषा। अम्य गुणाः । गुरु रक्षः। इति राजनिर्घराटः ॥ महाभारत १ । १२० | १६) त्वम् । अजीर्णकारित्वम् । शीतलत्वञ्च । इति कथेल्लः, पुं, (ककि + एल्लप्रत्ययः।) वास्तकम् । इति "कचेघ च निग्रहोलान् निविहत्य बलाटूली । कश्चिद्राजवल्लभः ॥ प्राब्दमाला॥ चकर्ष क्रोश्तो भूमौ घटनानुशिरोंस कान्" ।) कजात्रुः, पुं, (कस यस्य शत्रुः । एनियास्तु कक- कङ्केल्लिः, , (कक + बाहुलकात् गतिः एघोदरादि सहस्पतिपुत्रः । (कच ते दीप्यते तपन्तेन सेति नाताकत्वमाडः अत यस्य तथात्वम् ।) पनि त्वात् लश्च ।) अशोकहनः । इति त्रिकाण्डपावः ॥ कच + दीप्तौ+ पचाद्यच । पुरा किल सुरासुर- पर्णी । इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ का, क्ली, (कं मुखं खलत्यनेन। खल्त + बाहुलकात् संग्रामे असुरागा यानेव देवा निजघ्नस्तांचासुर- कङ्कपशायः, पुं, (कस इव शेते । शीङ् + गाः ।) कुक्कुरः। डः।) भोगः । इति शब्दमाला॥ (कं +खं । ब्रह्म। गुरुरुपानाः सञ्जीवनीविद्यया पुन वयामास । इति पूब्दमाला॥ यथा छान्योगोपनिषदि ४।१०।५। सुरगुरुहस्पतिः पुनस्तद्दिद्यानभिज्ञतया सुरान् काङ्गा, स्त्री, (करते चापल्यं गच्छति या पित्रा. "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति सहोवाच रणनिहतान् जीवयितुं न शाक । तहानभीता द्यादरवशात् । ककि+अच्।) उग्रसेनराजकन्या। विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कञ्चतु खञ्च न विजाना देवा गापुत्रं कचमुपागम्य यांभिर्वाग्मिः सा तु वसुदेवानुजपत्नी। (यथा, श्रीभागवते । मीति ते होचुर्यदेव कं तदेव खं यदेव खं तदेवक सन्तोष्य तं सञ्जीवनीलाभाय शुक्रसका प्रेरया- ६।२।२५। मिति प्राणश्च हास्मै तदाकाचोचुः" ।) मासुः। कचोऽपि सुरकार्यसिद्दये गुरुत्वे नाड़ी "कंसा कंसवती कङ्का भूरभू राष्ट्रपालिका । कङ्गः, स्त्री, (कं सुखं अङ्गति अङ्गयति वा अगि कृत्य नितरां भक्त्या परिचय॑या च काव्यं परितो- उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः" ।) गतौ + एयन्तादस्मात् म्टगवादित्वात् कुः शक घयन् ब्रह्मचर्यमालम्बाधीतवान् । क्रूरप्रकृतयो गोशीपचन्दनम् । तद्यथा । न्ध्वादित्वात् अकारस्य लोपश्च ।) पीततण्डुला । दैत्याः खलु कचाभिसन्धिं विज्ञाय तं वारद्वयं "गोशीष चन्दनं कृषातासमुत्पलगन्धिकम् । काइनि इति भाषा । तत्पर्यायः। प्रियङ्गः २ । निहत्यापि यदा पूर्णकामा नासन् तदा भूयोऽपि कङ्का" इत्यादि शब्दमाला ॥ तन्मांसादिक लवपाः कृत्वा शुक्रमेव मुरयासह इत्यमरः ॥ २ । ६ | २०। कङ्गः ३ प्रियङ्गः ।। कङ्गालः, पुं, (कं सुखं शिरो वा कालयति क्षिप इति तट्टीका ॥ (तथाचोक्तम् । भोजयामासुः शुक्रन्तु खदुहितुर्देवयाभ्याः सस्नेह- तीति कं + कालि + अच् ।) पारीरास्थि । हत्य "स्त्रियां काप्रियङ्ग हे कृष्णरक्तसितास्तथा । निबन्धांतिपायेन खोदरगतं कचं सञ्जीवनीविद्या सरः ।२। ६ । ६६ ॥ समुदितशरीरास्थिसंघात पीता चतुर्विधा कङ्गस्तासां पीता वरा स्मृता"I) प्रदायाजीवयत् | ततः प्रासजीवः कृतार्थश्च कचो- स्वमांसरहितः । इति भरतः ॥ तत्पर्ध्यायः । कङ्गका, स्त्री, (कं सुखं व्यङ्गायति प्रापयति ज्ञापयति ऽतीवाइयचित्तया देवयान्या पतित्वेन व्यनुरुद्धो- करङ्कः २ अस्थिपञ्जरः ३ । इति वैद्यकम् ॥ (यथा, वा। स्थगि गतौ गान्तान् म्हगवादित्वात् कुः ऽपि सम्बन्धानुरोधात् नैव खोचकार । मुतरां सुन्दोपसुन्दोपाख्याने २ ! २४! “अस्थिकङ्काल-! इंदित्वात् नुम् भूकन्ध्यादित्वात् अलाप सन्धिः । शोधपरतन्त्रमा तया नियफलविद्यो भवेत्यभि- --- । . -- ·कच्छपी शप्तस्तेनापि त्वमपि क्षत्रियभार्या भविष्यसीति अच् कोः कदादेशः । अथवा चरेयः।) मलिनम् । कोड़ाः १०। इति शब्दरत्नावली ॥ पञ्चनखः११ प्राप्ता देवयानी। एतदिवरण सविस्तरं महाभार इत्यमरः ॥ १।५५ । कुत्सितम्। इति मेदिनी ॥ गुह्यः १२ पीवरः १३ जलगुल्मः १४ । इति तीयसम्भवपर्बणि १ । ७६ अध्याये दर्शनीयम् ॥) | कचर, ली, ( कु कुत्सितं चर्य ते आचर्यते यत् यहा जटाधरः। यस्य मांसगणाः । बन्धः। शुष्कवणः । इति मेदिनी ॥ मेघः। इति केन जलेन चर्यते व्यवहियते यत् एघोदरादि वातहरत्वम् । शुक्रवद्धिकारित्वम्। चक्षुईित- प्राब्दमाला॥ त्वात् चकारस्य दित्वम् ।) तर्क । इति मेदिनी । त्वम् । बलवईनत्वम् । मेधास्मृतिकारित्वम् । कचषानं, स्ली, (कचस्य जनकोलाहलरवस्य धङ्गमम्। कञ्चित्, व्य, ( कञ्च चिच्च धनयोः समाहारः। काः पथ्यत्वम्। शोथदोषनाशित्वञ्च । तस्य चर्म पित्त- शकन्ध्वादित्वात् सन्धिः ।) विक्रयस्थानम् । तत्य कदादेपाः। अथवा काम्यते इति कद् चीयते नाशकम् । पादः कफहारकः । अण्डं खादु वाजी. संयः। निम्मटः २ पण्याजिरम् ३ । इति त्रि निश्चीयते यस्मात् । कम+विच । चि+किय करञ्च ॥ (अवतारविशेषः। यथाभागवते ७१० काण्ड पोषः॥ ततः एषोदरादित्वात् मस्य दकारत्वम् ।) काम "सुरासुरेन्द्र जवोर्यवेपित कचङ्गलः, \, (कच्यते रुध्यते वेलया अथवा कचते प्रवेदनम् । इएपरिपत्रः। इत्यमरः । ३ । ४।१। परिश्रमन्तं गिरिमगाएषतः । थात्मानं वेलाभूमिं न लङ्घयतीति यावत् बाहुल यथा, “कच्चित् जीवति मे तातः” ॥ (तथा, रघुः । बिभ्रत्तदावर्तनमादिकच्छपी कात् घडलच् ।) समुद्रः । इति चिकाण्डवः ॥ ५1५/ "चापद्यते न व्ययमन्तरायैः मेनेऽङ्गकण्डयनमप्रमेयः" ।) कचपं, ली, (कचते पोमते । “उषिकटिदलिकचि- कञ्चिन्महर्षे विविधं तपस्तत्" ।) नन्दीरक्षः। इति राजनिघण्टः । कुवेरस्य निधि- खजिन्यः कपन्" इति उणां ।३।१४२। कच + कच्छ, ए, ( केन जलेन कृणाति दीप्यते वाद्यते वा, विशेषः। मल्लस्य बन्धचिपोषः। इति मेदिनी। कपन् ।) टणम्। शाकपत्रम् । इत्युणादिकोषः । उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः छुट् वा अन्येष्वपि इति मदिरायन्न विशेषः। इति पूाब्दचन्द्रिका ॥ (ऋषि. कचषक्षः, पुं, (कचानां केशानां पक्षः समूहः।) डः । कं जलं व्यति परिचिनत्ति इति वा, छो विशेषः स तु विश्वामित्रपुलः॥ यथा हरिवंशे केशसमूहः। इत्यमरः ॥२।६।६८॥ छेदने +बातोग्नुपति कः”।३।२।३। इति कः।) २७।४७-५०॥ कचयाशः, पं, ( कचानां केशानां पापः । समूहः ।) अनूपप्रायस्थानम् । इत्यमरः ।।१।१० । काछाड़ "विश्वामित्रस्य पुत्लास्तु देवराजादयः स्मृताः । केशसमूह। इत्यमरः।२।६ । ६८ ॥ इति भाषा । (यथा, किराते १२ । ५४ ! विख्यातास्त्रिघु लोकेषु तेषां नामानि मे यूटणु ॥ कचमालः, \, (कचं कचवत् वर्णं मलते धारयतीति । "कच्छान्ते सरसरितो निधाय सेना देवश्रवाः कतिश्चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः । कच + मल् + कम्मण्यम् ।) धूमः । इति हारा मन्यौतः स कतिपयैः किरातवयः" ।) णालावत्यां हिरण्याक्षो अज्ञे रेणौ तु रेणुमान् ।' वली ॥ खतमाल इति च पाठः॥ सिन्धूनां सरसाञ्च प्रान्तभागः। इति मधुः ॥ साङ्कतिर्गालवश्चैव मुगलचेति विश्रताः । कचरिपुफला, स्त्री, (कचस्य रिपुः फलमस्याः।) अलापायप्रान्तदेपाः। इति रमानाथः। नदी मधुच्छन्दादयश्चैव देवलश्च तथाटकः ॥ शमीरक्षः। इति राजनिघण्टः ।। पर्वतादिसमीपम् । इति साञ्जः । (यथा महा कच्छपः पूरितञ्चैव विश्वामित्रस्य वै सुताः । कचहस्तः, ई, (कचानां हस्तः समूहः।) केपासमूहः । भारते । १ सम्भवपब्र्वणि शाकुन्तले ७० । १६ । तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनां"। इत्यमरः॥२॥६६॥ "नदीकच्छोद्भवं कान्तमुक्रितध्वजसन्निभम्" ।) नागविशेषः । यथा महाभारते १ । १२३ ।६। कचा, स्त्री, ( कच्चते रुध्यते लौहपूटजलादिभिरिति तुनरक्षः । इत्यमरः । २।४।१२८ तुद् इति भाषा । "ककीटकोऽथ सर्पश्च वासुकिश्च मुजङ्गमः । यहा कचते पोभते राजग्टहे इति ।) कच+ परिधानाञ्चलम् । इत्यमरमेदिनीकरौ॥ काछा कच्छपश्चाथ कुण्डश्च तक्षकञ्च महोरगः" ।) छा+टाय।) इस्तिनी इति मेदिनी ॥ शोभा । काँचा कडूसी विभाषा । शेषस्य पर्यायः। कच्छपिका, स्त्री, ( कच्छन पातीति कच्छ + पा+ इति शब्दरत्नावली। कक्षाः २ कच्छा ३ कच्छोटिका । इति हेम डा+खार्थे कन् । अत इत्वं टाम् च । कफ- कचाकु, त्रि, (कच इव अकति वकं गच्छति | अक चन्द्रः॥ कच्छटिका ५ कच्छाटिका ६ । इति वावाभ्यां जातानि कच्छप इव पञ्च घट वा दारु- + उन्।) दुराधर्षम् । दुःशीलम् । इति मेदिनी । शब्दरत्नावली ॥ नौकाङ्गम्। इति हेमचन्द्रः॥ गानि उन्नतानि यस्यां संज्ञायां कन् टापि इत्वं कचाकु, पं. (कच इव कचनिर्मितवेणीवत् कति (देवाविपोषः । यथोक्तश्च । च ।) क्षुद्ररोगविशेषः । तस्य लक्षणम् ! कौटिल्यं यथा तथा गच्छतीति अक + उन् ।)! "गणेश्वरात् पूर्बभागे समुद्रादुत्तरे शिवे । "ग्रथिता पञ्च वा षड़वा दारणाः कच्छपोन्नताः । सर्यः। इति मेदिनी॥ कच्छदेशः समाख्यातस्तन्ले श्रीशक्तिसङ्गमे ।) कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञयाः कच्छपिका बुधैः" । कचाटुरः, पुं, (कधवटति मेघवत् शून्ये विहर कच्छः, त्रि, ( केन जलेन कृणाति दीप्यते इति । प्रमेहोपेक्षया जातदशपिड़कान्तर्गतपिडकावि- तीति । कच + अ + उरच् ।) पक्षिविशेषः । कृ + बाजलकार डः।) जलप्रान्तः । इति नानार्थे शेषः। तस्य लक्षणम् । डाक् इति भाषा । तत्यायः । शितिकण्ठः २ "सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः" । दात्यूहः ३ काकमगुः । । इति त्रिकाण्डशेषः। कच्छटिका, स्त्री, (कच्छ कच्छस्थल अति प्राप्नोति দুনি सुश्रुतः कधामोदं, स्ली, (कचं धामोदयतीति-या-मुद्-णिच शाकम्ध्वादित्वात् अलोपे सन्धिः । घट्यच संज्ञायां ("अवगामालिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा। प) बालकम् । इति राजनिर्वण्टः ॥ बाला कन् यत इत्वं च । यहा कच्छेन पश्चाभागस्थवस्त्रा पक्ष्णा कच्छघरठामा पिड़का कच्छपी मता"॥ इति भाषा। चलविशेषेण अञ्चते प्राप्यते ज्ञायते वा अट् इति चरकः॥ चिकित्सा तु कच्छपीशब्दे दशव्याः।) कचुः, स्त्री, (कचते पोभते । कच् + उन् ।) कची। कर्मणि धम् । ततः कन् इत्वं च ।) कच्छः । इति कच्छयो, स्त्री, (कच्छ कच्छेन वा पाति | मा+ सुपीति खनामख्यातगुल्मः । इति पुराणम् ॥ मूलाक प्राब्दरनावली। काका इति भाषा । कः । ३।२।४ । अथवा कच्छन पिबति । अत्र विधिः । यथा,- कच्छमः, , (कच्छं छात्मनो मुखसम्पुटं पाति सहि तु गापोटक न पिबतेः सुराशीध्योरिति वचमात् "कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मागणक कचुः । किञ्चिदृष्ट्वा शरीरे एव मुखसम्पुटं प्रवेशयति जातेरिति डीए । ४ । १ । ६३ ।) कूर्मी । तत्- विल्वोऽशोको जयन्ती च विज्ञेया नवपत्रिका" ॥ सम्मुटे हि कच्छशब्दः प्रसिद्धः। यहा कच्छ कानूप पायः । डलिः २ दुलिः ३ कमठी ४ । वीणा- इति तिथ्यादितत्त्वे दुर्गोत्सवलत्त्वम् ॥ देशो पाति आत्मानं रक्षतीति । कच्छ+या+ विपोषः। सा तु सरखतीवीणा । इत्यमरः ॥ कञ्चट, ली, (कु कुत्सितं घटतीति । चट् +। कर्तरि डा) खनामग्यातजलजन्तुः । काछिम् इति ३।१३१ । क्षुद्ररोगविशेषः। इति मेदिनी। बाऊलकात् कोः कत्। कुत्सितम् ।) जलपिप्पली। भाषा। तत्पर्य्यायः। कूर्मः २ कमठः ३ । इत्यमरः॥ कच्छपिकारोगः । तचिकित्सा यथा, इति वैद्यकम् ॥ १।१०।२१। गूहाग ४ धरणीधरः ५ कच्छतः "कच्छपी खेदयेत् पूर्व तत रभिः प्रलेपयेत् । कचर, भि, (कु कुत्सितं चरतीति । कु+चर + पल्लावासः ७ कठिनएष्ठकः । पञ्चसप्ताह জীননিযুগুৰিনানারূৰাৰমিঃ। ॥ - ·* । कच्छुः कज्जलं कञ्चार सा पक्कां साधयेच्छीघ्रं भिवगवणचिकित्सया" । कण्डूकच्छप्रशमनं कच्छुपामा विनाशनम्" ॥ कस्तूरिकादिसंयुक्त कज्जलं तैलमिश्रितम्" । इति भावप्रकाशः॥ বুনি দ্বীনহালীন। इति कथासरित्सागरे।४। 8७॥ तथा, भाग- कच्छरहा, स्त्री, (कच्छे रोहति या । कच्छ+रह + इति चक्रपाणिकृतसंग्रहः ।) वते६।२।२०। इगुपधेति कः । ३।१ । १३५ । स्त्रियां टाप् च ।) कच्छुनो,स्त्री, (कच्छं, हन्ति या । ककु+ हन् +टक + "विना विहितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम्" ।) दूर्वा । इति जटाधरः। डीम्।) पटोलः । एषाभेदः। इति राजनिघण्टः ॥ कन्नलः, पुं, (कत् कुत्सितं यथा तथा जालयति कच्छा, स्त्री, ( कचं पश्चात्यदेश छादयतीति । छद् + कच्छुरः, त्रि, (कच्छरस्यस्य । “कच्छा इखत्व बाच्छादयति धावपादिकं । यदा कुत्सितमपि णिच् + डः एषोदरादित्वात् खः । टाम् च । वेति"रः। खश्च । यां। ५।२।१०७। वार्तिके ।) लतागुल्मादिकञ्चति यावत् जाजयति जीवयति कचछाद्यतेऽनया वा।) परिधानापराञ्चलम् । कच्छरोगयुक्तः। खोसरोगी इति भाषा। तत्- বলনিঘুষ। কু + + যিম্ অহ্ ননী इतिहेमचन्द्रः॥ चौरिका। मिमी पोका इति पायः। पामनः । इत्यमरः॥ २६ । ५ खः।) मेधः । इति शब्दमाला ॥ भाषा | वाराही। इति मेदिनी। (श्चतः । इति मेदिनी। कज्जलध्वजः, ए, (कज्जलं ध्वज इव यस्य ।) दीपः । कच्छाटिका, स्त्री, (कच्छ एव बाऊलकात् बटन कच्छुरा, स्त्रो, ( कच्छुकण्डूरोगं राति ददातीति । इति विकाण्हशेषः। ततः खार्थे कन् टाप च । ) कच्छटिका । इति थात इति कः । टाप् च । एषोदरादित्वात् इखः | कब्जलरोचकः, ए की, (कमलं रोषयति । दीपेनो- शब्दरत्नावली पूर्वस्य । यहा कच्छुः साध्यत्वेमास्ति यस्यां ख द्भासयति । कन्जल +रच् + णिच् ततोऽथ खार्थे कच्छुः, स्त्री, (कर्षति देहं । कप हिंसायां + "कषच्छ स्चेति केषाश्चिन्मतम् ।) शूकशिम्बी। शूटी। दुरा कन् । एल् वा । ) दीपाधारः। पिलसञ् श्वेति"हा उ ऊ छान्तादेशच ।) एषोदरा लभा । इति मेदिनो। यवासः। इति राज देरको इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । कौमुदीरक्षर दित्वात् वा खः । रोगविशेषः । तस्य लक्षणम् । निर्घण्टः । ग्राहिणीरक्षः। इति रत्नमाला। क्षी दीपटक्षः ३ शिखातरः ४ दीपध्वजः। इति "सूक्ष्मा बाः पिड़काः स्वाववत्यः रह इति भाषा॥ जटाधरः॥ व्योत्स्नारक्षः। इति त्रिकाहशेषः॥ पामेव्युता कण्डमत्यः सदाहाः कच्छ, स्त्री, (कपति हिनस्ति देहं “कश्छश्च"। कन्जली, स्त्री, (कु कुत्सितं जलति जीवतीति । जल + सैव स्फोटस्तीप्रदाहेरपेता इति ऊः। १।८६ । उणां ।) रोगविशेषः । खोस टक् डीप् च कोः कत् । यदा कुत्सितं रोगयुक्तम् ज्ञेया पाण्योः कच्छुण्यास्किचोच” । पाँच्डा इति भाषा | तत्पर्य्यायः। पाम २ पामा ३ भालयति मारोग्यं नयति। जल+णिच् + घच् इति निदानम्॥ तश्चिकित्सा यथा। विचचिका ४ । इत्यमरः ॥२।६ । ५६ ॥ गौरादित्वात् डीए ऋखश्च । यहा कब्जलमिवाच- "अपचरसे यकं हरिद्राकल्कसंयतम् । कच्छ्रमतो,स्त्री,(कच्छुःसाधनत्वेनास्त्यस्यां अस्त्यर्थेमतुम् रतीति कद + जल + किम् +अच् डीम् च ।) नाशयेत् सार्षपं तैलं पामाकच्छुविचचिकाम्" ॥ ततो डीप ।) शूकशिम्बी । इति शब्दचन्द्रिका मत्स्यविशेषः । तत्पर्यायः । कज्जला २ पनन्ता ३ इति वर्कलम् ॥१॥ कच्छोटिका, स्त्री, ( कच्छ +घटन् वा कन् । चत इति शब्दरत्नावली॥ मिश्रितरसगन्धकम् । (यथा "मनःशिलालं कासीसं गन्धामा सिन्धुजन्म च । इत्वं टाप् च । एघोदरादित्वात् योकारादेशः ।) "गन्धकेन रसं प्राज्ञः सुदृर मईये शिषक् । वर्णक्षीरी शिलाभेदी शुण्ठी कुष्ठश्च मागधी ॥ कच्छः । इति हेमचन्द्रः। काका इति भाषा। कब्जलाभो यथा सूतो विहाय घनचापलम् ॥ लाग्लीरखोरच दहुन्नः कृमिहानलः । कच्छोरं, सी, (केन शिरसा शरीरेण वा कुर्यते दृश्यतेऽसौ तदा शेयो मूछितो रसकोविदः । दन्ती निम्बदलञ्चभिः एथक् कर्षमितैभिषक् । लिप्यते इति । क+कुर लेपे+कम्मणि घम् ।) यसौ रोगधयं हन्यादनुपानस्य योगतः" ॥ कल्कीकृतेः पचेत्तल कटुप्रस्थहयोन्मितम् । पूटी। इति रत्नमाला ॥ इति वैद्यकरसेन्द्र सारसंग्रहः।) अर्कसोडण्डदुग्धेन पृथक पलमितेन च ॥ कची,स्त्री, (कचते दीप्यते शोभते । कच् उन् । ततः | कज्वलं की, (कं ऊईगतं चक्षुषोर्जलं चक्षुरोगविशेषं गोमूत्रस्याकेनापि शनैर्महमिना पचेत् । कचुशब्दात् डीए ।) कन्दविशेषः। कचु इति ज्वालयति शोषयति नाशयतीति यावत् । चल अभ्धन हरेदेतत् कच्छुदुःसाध्यताममि ॥ ख्यावा । तत्पर्यायः । वितण्डा २। इति जटा +णिच् + अच् इस्खश्च ।) कज्जलम् । इमि त्रि- पामानञ्च तथा कराडू त्वग्याधिवधिरामयान् । धरः ॥ अस्या गुणाः । भेदकत्वम् । गुरुत्वम् । काण्डोषः॥ कच्छुराक्षसनामेदं तैलं हारीतभाषितम्" । कटुत्वम् । श्रामवायुपित्तकारित्वम् । पिच्छिल- कञ्चट, सी, (कञ्चते दीप्यते लतादामादिभिः शोभते कच्छुराक्षसनाम तैलम् ॥२॥ इति भावप्रकाशः॥ त्वञ्च | इति राजवल्लभः ॥ इति भावः । कचि+पटच ।) जलजशाकविशेषः। ("कावलगुजं कासमदं चक्रमदं निशायुतम् । ("कच्ची सरा गुरुः सामवासकृत् कटुपित्तला" ॥ काँचड़ादाम इति भाषा। तत्पर्यायः। जलभूः २ माणिमाथेन तुल्या मस्तकाञ्जिकपेषितम् । इति वैद्यकद्रव्यगुणे ।) कक्षु इति हिन्दीभाषा । लागली ३। इति शब्दचन्द्रिका ॥ शारदी । कच्छु कण्हू जयन्त्युग्रां सिद्धत्रयप्रयोगराट । "महिषासरयुद्धेषु कचीरूपासि मुव्रते । तोयपिप्पली ५ शकुलादनी ६ । इति रत्नमाला कोमलं सिंहास्यदलं सनिशं सरभिजलेन पिष्टम् । मम विघ्नविनाशाय पूजां ग्रह प्रसीद मे" जलतण्डलीयम् ७ । इति भावप्रकाशः॥ तस्य गुणाः। दिवसत्रयेण नियतं क्षययवि कच्छं विलेपनतः । इति शारदीयदुर्गा पद्धतिः ॥ लेभकारित्वम् । धारकत्वम् । हिमत्वम् । पित्तरत- हरिद्वाकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्दयम् । कज, रहे । जन्मनि । सौत्रधातुरयम् । इति भाशित्वम् । लघुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ थपि च । पिबेन्नरः कामधारी कच्छुपामाविनाशनम् ॥ कविकल्पद्रुमः ॥ कञ्जारः । रहो जन्म | कृद्धोः तिक्तत्वम्। वायुहरत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ शोथपागलामयहरी गुलामेहकमापहा । कभावे इति भावे कः । इति दुर्गादासः ॥ कच्चड़ः, पुं, (कञ्चते वनाति मध्यगतं मनुष्यादि- कच्छपामाहरी चैव पथ्या गोमूधसाधिता ॥* कजली, (के जले जायते जातं वा । जज + कर्तरि + जीवम् । कचि धातोरड़ बाइलकात् इदिखामुम्। खरसेऽपि च दूर्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् । डः ।) कमलम् । इति राजनिघण्टः ।। कञ्चते शोभते वा।) कञ्चटप्रभेदः । तत्पर्यायः । कछुर्विचर्षिका-पामा अभ्यङ्गादेव नाशयेत्" । कब्जलं, सी, (कु कुत्सितं जलं यस्मात् शुममपि कञ्चटः २ काचः ३ चक्रमः ४ बम्बपः ५। इति इति दूर्बाधं लम् ॥ * ॥ जलं संयोगात् स्ववर्णत्वं नयतीति यावत् यद्दा ब्दचन्द्रिका "सोमराजी इरिने हे सर्वपारग्वधं गदम्। कुत्सितं ऊईगं चक्षुषोर्जलं दूरीभूतं भवत्यस्मात् । कञ्चारः, , (कचेर्भावे घन कच्चं प्रकाशं तं ऋच्छति करनवीजैड़गजं गर्भ दत्त्वा विपाचयेत् । कोः कदादेशः ।). घञ्जनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रापोतीति ऋ+कर्मण्यगा | अथवा के एथ्वी चा- तैलं सर्वपसम्भूतं नाड़ीदुरावणापहम् । काजल इति भाषा। तत्पर्यायः । खोचकः २। रयति चालयति यहा कं जलं चारयति निज- बनेनाशु प्रणश्यन्ति कुकान्यशादशैव तु । इति विकायहरेषः। रश्मिभिरितिशेयः । कचि+मिच घच । कर्मणि नीशिकापि पुरोव्यङ्गगम्भीरं वावशोदितम् । ("ततः साकारयद्भरि चेटीभिः कुराहकस्थितम् । उपपदे षण वा) सूर्य। इति जटाधरः ॥ + ॥ 2 ·८ । । कञ्चलि कटको कञ्चिका, स्ली, (कञ्च ते वेणौ प्रकाशते । कचि +ण्वुल | कञ्चलिकया धत्से मनोहारिणीम् ।) मानेन कटं कदाचित् वन्यदिपेनोम्मथिता स्त्रियां टाप् इत्वञ्च ।) वेणुशाखा। कञ्ची इति कझं, ली, (कम् क्षीरोदधौ जायते सागरस्यापि त्वगस्य" । इति रघः”। २।३७) कटिदेशः भाषा। तत्पर्य्यायः। कुञ्चिका २ कृष्णुः ३ । इति जलमयत्वात् तदति इति सूच्यते । कम् जले तत्पार्श्वश्च । किलिञ्जकः । इत्यमरः॥ माँदुर्दर्मा शब्दचन्द्रिका ॥ क्षुदस्सोटः। इति वैद्यकम् । आतम्। जनेः कर्तरि डः ।) अम्मतम् । पद्मम् । इत्यादि भाषा। काशादिरचितरन्नुः येन कुसूलं कञ्चकः, पुं, (कञ्चते आपुच्छात् सफणमुखपर्यन्तं इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ८।। ३ । वेध्यते। कुसूलच्च मरायि इति टीकान्तरम् ॥ अभितो दीप्यते प्रकाशते शोभते वा कञ्चते “विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शवण तां तनुम् । टणरचितटाटी इतिख्यात इत्यन्ये। इति वट्टी- धाटणोति शत्रुनिक्षिप्तास्त्रादिनिवारणाय | कचि खच्छामरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम्" ।) कायां भरतः॥ + बालकादुकन् ।) सर्वत्वक् । सापेर खोलोस कचः, पुं, (कम् के जले शिरसि च जायते। जनेडः।) (यथा भागवते । १।३।१५। इति. भाषा। तत्पर्य्यायः। निम्मीका। ब्रह्मा । केशः । इति मेदिनी ॥ "चतुर्दशं नारसिंह विभई त्येन्द्रमूर्जितम् । (यथा पञ्चवन्ले । १ । ६६। कञ्चकः, घु, (कञ्जते मनुष्यवत् प्रायेणोच्चारयितुं ददार करजैर्वक्षस्येरकां कटवद्या" ।) "भोगिनः कक्षुकाविद्याः कुटिला क्रूरचेथिताः । शक्रीतीति । कजि + कर्तरि ण्वल ।) यक्षिविशेषः। अतिशयः। शरः। समयः। इति मेदिनी॥ टणम् । सुदुधा मन्त्रसाध्याश्च राजानः पन्नगा इव"1) इति शब्दचन्द्रिका मयना इति भाषा ॥ इति धरणी। (यथा मनु २।२०४। भटादेचोलावतिसन्नाहः । साँजोया इति भाषा। कञ्जनः, पुं, ( कचात् विष्णोनीभिपद्मात् जातः । जन "गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादखस्तरेषु कटेयं च । तत्पर्य्यायः। वारबाणः २ वाणवारः ३१ इत्य +कर्तरि डः 1) ब्रह्मा | इति शब्दरत्नावली ॥ यासीत गुरुणा सार्द्ध शिलाफलकनौष च” । मरभरतौ। (वथा हि रामायणे ६ । ६६ ।२३ । कञ्चनः, पुं, (कं मुखं जनयतीति । कम् + जनि + "कटेषु टणादिनिर्मितेषु” इति कुल्लूकभट्टः।) "कञ्चकोशोषिणस्तत्र वेत्रकर्कशपाणयः । यण ।) कन्दपः । इति त्रिकाण्डशेषः॥ पक्षिवि- शवः । पावरथः। घोषधी | श्मशानम् । इति हेम- उत्सारयन्तः सहसा समन्तात्परिचक्रमुः”।) रेषः । इति पूब्दचन्द्रिका॥ मयना इति भाषा। चन्द्रः ॥ तक्षितकाष्ठम् । वक्ता इति भाषा । चोलकम्। काँचलि इति भाषा। तत्पर्य्यायः । कञ्जरः, पुं, ( के जलं एकार्णवस्थसलिलं जरयति इति प्राब्दरत्नावली ॥ (यथा,-रामायणे । २। चोलः २ कञ्चुलिका ३ कूर्यासकः ४ अङ्गिका ५। शोषयति । कम्. ज्टणाति रश्मिभिराकर्षति । ५६ । २२ । व पकग्टहीताङ्गस्थितवस्त्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ कजि + घरन् ।) ब्रह्मा। सूर्यः । उदरम् । हस्ती । "तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम् । (यथाऽमरशतके १ इत्युणादिकोषः॥ सुश्रूधमाणमेकायमिदं वचनमब्रवीत्" । "सख्यः किं करवाणि यान्ति कञ्जलः, पुं, (कञ्जते उपदिविषयं पठितुं शक्नोति। "बद्धकटां बद्धकवाटाम्" इति तट्टीका । खनाम- शतधा यत् कञ्चुके सन्धयः" ।). कजि+कलच) मदनपक्षी । इति धाब्दचन्द्रिका ॥ प्रसिद्धराक्षसः । यथा,-रामायणे ।५॥ १२ ॥१३ । वस्त्रम् । इत्युणादिकोषः॥ (यथा भागवते ८७.१५॥ मयना इति भाषा॥ "शुकनासस्य वकस्य कटस्य विकटस्य च । “ইৰা মাৰিানমা कारः,,(कम् जलं भुक्तरसादिकं जारयति । कम् + रक्षसो लोमहर्षस्य दंष्ट्रालखकर्णयोः") धमाम्बरखम्वरकञ्चकाननान्" ।) जलं जारयति शोषयति रश्मिभिः । कम् एकाण- कटः,त्रि,(कटयति प्रकाशयति क्रियामितिशेषः। कट- कञ्चकालुः, पुं, (कञ्चकोऽस्त्यस्य ! कछुक + चालुच्।) वस्थप्रलयसलिलं जारयति योगवलेन लाययति । + णिच् + बच्) क्रियाकारः। इति हेमचन्द्रः॥ सर्पः। इति पूब्दचन्द्रिका ॥ कं जलं जारयति शोषयति शुण्डे नेतिरोषः। कटकः, पुं ली, (कटति वर्षति यस्मिन् मेघ इति । कञ्चुकी, [न्] पुं, (कञ्चुकोऽस्यास्तीति । कञ्चक + यस्त्यर्थे कम् ++ णिच् + घण। यहा “कञ्जिम्टजिभ्यां अथवा कयते निर्गम्यते अस्मात् निरिण्या- इनिः।) महल्लरक्षका। अन्तःपुराध्यक्षः । स तु चित्" | इति धारन् । ऊणां ३।१३७ ।) जठ. दिभिः "कृआदिभ्यः संज्ञायां वुन्" ।५ । ३५ । বভিন্নীলা ঘল্পী মহামান रम् । सूर्यः। विरिञ्चिः । वारयः। मुनिः । इति उणां इति वुन् ।) पर्बतमध्यभागः। तत्पर्यायः । वारणाय राज्ञा स्त्रागारे यो वेत्रधरो नियुक्तः । मेदिनी ॥ (मयूरः । व्यञ्जनम् । इत्युणादिकोषः ॥ नितम्बः २ | इत्यमरः॥२।३। ५॥ मेखला ३ तत्पर्य्यायः। सोविदलः २ स्थापत्यः ३ सौविदः । ४ । १३७॥ कम् जलं सागरं जारयति पोष इति भरतः ॥ (यथा रघुः । १६ । २१ । “मार्ग- इत्यमरः ॥२/1॥ (यथा रत्नावलीनाटिकायां यति गण्डधीकृत्य योगबलेन इति विग्रहे छग घिणी सा कटकान्तरेष वैन्येषु सेना बहुधा रंबडे। स्त्यमुनिः।) विभिना"॥) वलयः। चक्रम्। इत्यमरः ।२। "नई वर्षवरैमनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा कञ्जिका, स्त्री, (कञ्जते. तरसा भूमि भित्त्वा उत्प ६ । १०७ । हस्तिदन्तमण्डनम्। सामुद्रलवणम् । मन्ताकञ्चुकिकक्षुकस्य विशति चासादयं वामनः"॥ द्यते। कजि + कर्तरि + गम् +टाम् इत्वच्च ।) राजधानी। इति मेदिनी। नगरी । इति अस्य लक्षणमुक्त भरतेन । ब्राझणयशिकावृक्षः। इति पूब्दरत्नावली ॥ वा शब्दरत्नावली। सेना। इति हेमचन्द्रः॥ (यथा "धन्तःपुरचरो बद्धो विप्रो गुणगणान्वितः । मन्हाटी इति भाषा ॥ हितोपदेश १।३३२। “स च दिगविषयक- सर्वका-र्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते" ।) कट गत्यां । इति कविकल्पद्रुमः॥ (मां-पर-सकं मेणागत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावेशितकटको यवः । चणकः । सर्पः । इति राजनिर्वाण्टः ॥ घिङ्गः। सेट।) कटति । इति दुर्गादासः ॥ वर्तते" ।) सानुः। पर्बतस्य समभूभागः। इति जोजकद्रुमः । इति मेदिनी। कट इगत्यां । इति कविकल्पद्रुमः॥ (बां-परं-सकं- कचुकी, स्त्री, (कञ्चति शरीरकान्त्याादेकं प्रका. सेट-इदित् । इ-कण्ट्यते । इति दुर्गादासः ॥ ("गिरिकूटेषु दुर्गेषु नानाजनपदेषु च । शयति रोगादिकमुपशमयवि वा। कञ्च णिच् कट ई गत्यां। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां-परं-सकं जनाकीर्णेषु देशेषु कटकेषु परेषु च" আন্ধা মীমহিলা ভীম্ সানি- सेट । कटति अकटीत् चकाटीत् चकाट । इति महाभारतम् ४।२४।१२।) कत्वात् डीप वा।) औषधिभेदः । इति मेदिनी। ई कट्टः इति दुर्गादासः ॥ कटकी, [न्] घु, (कटकोऽस्त्यस्य अस्यर्थे इनिः।) क्षीरीशक्षः। इति रत्नमाला ॥ कट ए तो। वृधि । तिरावरणम् । रट वर्षणम् । पर्बतः । इति विकाण्डशेषः॥ कक्षुलिका, स्त्री, (कञ्चते हृदयाद्यङ्गान्यारणोतीति । (खा-परं-सकं अकं च सेट।) कटति । रदित् कटकोलः, घु, (कटति वर्षति सवति इति । कट् + कचि + उलच् + खार्थे कन् गौरादित्वात् खीष चकटोत् चकाट ।) र अकटीत् पटो गात्रम् । बच् । कटस्य निष्ठीवनरूपजलस्य कोलः घनीभावो इखः । टाम् च ) कञ्चकः। स्त्रीणामङ्गरक्षिणी। कटति मेधः । इति दुर्गादासः । यत्र । कुल संस्थाने बधिकरणे घम् ।) निठी- इति हेमचन्द्रः। काँचुलि इति भावा । कटः, पुं, (कटति मदवारि वर्षति यः। कट वनपात्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पिक्दानी इति (यथा बमगणतके । २३ । "वं मुग्धाक्षिविनव- वर्ष-कर्त्तयंच। ) इस्तिगण्डस्थलम्। “कण्ड य- । । विश्वः॥ ॥ भाधा॥

·कटमा कटि कटी ("स्यादाचामनकः प्रोण्ठः कटकोलः पतद्ग्रहा") | कटम्बः, पुं, (कटतीवि "ककदिकड़िकटिभ्योटम्वच्” । इति तट्टीका ॥ कलत्रम् ६ कटीरम् १० काची कटखादक, त्रि, (कटं टणादिकं सर्वमपि खादति उणां । ४ । २। इति अम्बच् धातूनामनेकार्थत्वात् पदम् ११। इति हेमचन्द्रः । करभः १२ । इति इत्यर्थः । कट् + खाद् + एवल् । सर्वभक्षम्।) अत्र वादनेऽपि ।) वाद्यभेदः । ( कयते याब्रियते जटाधरः॥ छात्र पूर्बदयं कटियार्थः । इति भरता खादकम् । भक्षकम् । इति मेदिनी। शत्रनेनेति करणे अम्बच्।) बाणः। इत्युणा- (यथा, भागवते । ३ । १५/२० । कटखादकः, मु, (कटस्थ यावरणस्य खं मध्यस्थित दिकोषः ॥ "येषां वृहत् कटितटाः स्मितशोभिमुखः" । च्छिदं पत्ति। कट +ख + अ +ण्वल ।) काच- कटम्बरा, स्त्री, (कटं गुणातिशयम् रणोति धार कृष्णात्मनां न रज यादधुरवस्मयाद्यैः" ।) कलसः । काकः । जम्बूकः। इति मेदिनी ॥ ( कटं यतीति। व+यच् + टाप च ।) कटुकी। इत्य- | कटिन, ली, (कटिं नायते इति । कटि++क: 1) शवं खादतीति व्युत्पत्त्या शवखादके वि।) मरः।२।४।५॥ कटम्भरा इति च पाठः॥ रसना। कटिवस्त्रम् । कटिवर्मा । इति मेदिनी- कटबाटा, ए, (कटं शवं कटति ज्वालया धारणो- कटम्भरः, पुं, (कटं गुणातिशयं बिभर्ति । श् + धा करहेमचन्द्रौ॥ (यथा भागवते । ६ । १६ । ३० । तीति । कट+कट + बालकात् खच्।) अमिः। रणयोषणयोः संज्ञायां तृनिधारिसहितषि- "म्हणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- यथा,- दमीति खच् मुम् च पां३ । २।४६ ।) श्योना किरीटकेयूरकटित्रकरणम्" ।) "कटष्टाय भीमाय नमः पञ्चपलाय च । कक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ कटभीरक्षः। इति कटिप्रोथः, पुं, (प्रोथतीति प्रोथ + पर्याप्तौ पुंसीवि अधोरघोररूपाय घोरधोरतराय च ॥ वैद्यकम् । धः। कयाः प्रोथः मांसपिण्डः।) कटिदेशस्थास- इति वहिपुराणे अग्निस्तवनामाध्यायः ॥ कटम्भरा, स्त्री, (कटं बिभर्ति या। म+खच मुम् पिण्डम् । गुदपुला पोदेर पेलो इति भाषा । कटाप्टेरी, खी, (कटबाट वहिनं सुवर्णं तत्कान्ति टायच ।) राजबला| इत्यमरः। २18 | १५३ ॥ तत्पर्यायः । स्मिक् २। इत्यमरः ।। । ३५ ॥ मितिशेषः रियति प्रापयति ज्ञापयति वात्मानं प्रसारणी। गन्धमादालिया इति भाषा। रो पूलकः ३ कटीपोथः । इति रभसः ॥ कटिः ५ सुवर्णकान्तितुल्ययीतवर्णत्वात्। कटपट+ईर हिणी | कटकी इति भाया । हस्तिनी। कलम्बिका। प्रोथः ६ । इति केचित् ॥ पूजः ७ । इति भरतः । गसौ+ षण् । डीम् गौरादित्वात् डोष् वा।) गोला । वर्षाभूः। मूर्बा । इति मेदिनी ॥ कटिरोचकः, , (कटिं हस्तिपञ्चाङ्कागं रोहतीति । हरिहा। इति त्रिकाहशेषः ॥ दारहरिहा । कटवणः, ए, (कटः उत्काटो व्रणो युद्धकगडुरस्य ।) कटि+र + एल्।) इतिपश्चादागरोधकः। इति रत्नमाला भीमसेनः। इति त्रिकाहपोषः। इति शब्दमाला॥ कटपू, पुं, (कटे सशाने प्रवते । कटं कटेग वा प्रवते। कटशर्करा, स्त्री, (कटः मलः मिसरसवात् शर्करेव कटिसकः, ए, (कटंति जतायां प्रकाशते उत्पद्यते प्रए गतौ बिम् निपातनात् दीर्घः। पां । ३ । २ । यस्याः।) गाडीलता। इति हारावली || नाटा वा। कट+बाइलकादिक्षप्रत्ययः। ततःखार्थे कम्।) १७। "शिवचिपच्छिश्रिखुद्रप्रयांदी| सम्पसा इति ख्याता। कारवेक्षः । इत्यमरः । करता इति भाषा। रणध" ।) उणां ।। ५७) महादेवः। राक्षसः। कटाकुः ,, (कटति कक्रेण जीविकां निवाहयति । कटिशीर्षक:, , (कटिः शीर्षमिव । संज्ञायां कन् ।) विद्याधरः। वक्षदेवमः। इति मेदिनी। कीटः। कट् जीवने “कटिकषिभ्यां काकुः” उणां ३ । कटिदेशः । इति इलायुधः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादितिः ॥ ७७ । इति काकुः ।) पक्षी। इति सिद्धान्तकौमु- कटिशूलः, पु, (कटिस्था शूनः शूलरोगः।) कटि- कटम एं, (कटानां शस्याना थोषधीनामिवि द्यामुणादित्तिः। देशस्थशूलरोगः । तस्यौषधं यथा । यावत् हस्तेन मन छेदनम् । कटस्य सैन्यसंधस्य कटाक्षः, (, ( कटावतिशयितौ यक्षिणी यत्र "रजनीकदखीक्षारलेपः सिध्नविनाशनः । भाः यस्मात् हेतोः सैन्यमनस्तु राजमरणहेतु कट+पक्षिन् + बच्। यहा कटं गण्डं चक्षति था कुष्ठस्य भागमेकन्तु पथ्याभागइयं तथा । रेव।) शस्थानां हलच्छेदः। हात दिया शस्य प्रोति । अक्षु व्याप्तौ + अच् कर्मण्यण वा।) चपा उष्णोदकेम संपीत्वा कटिशूलविनाशनम्" । केंड़ा कुड़न इत्यादि भाषा । समात्ययः। राजवि श्रदर्शनम् । थाइचके देखन इति भाषा । इत्य- इति गारड़े १८८ अध्यायः॥ नाशः। इति मेदिनी। मरः। २१६ १४॥ (यथा, मेघदूते ३७ । “पामो ("गुड़च्चारग्बधधैव काथमेषां विपाचयेत् । कटभी, स्त्री, (कटवद् भाति । कट +मा+ड| गौ च्यन्ति त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्धान् कटाक्षान्"।) शुण्ठीचूर्णेन संयुक्त पिबेजाकटिग्रहे। रादिखात् डोष्।) ज्योतिभवी लता । इत्यमरः । कटायनं, सी, (कटस्य खनामख्यातासनस्य चयन इति शाधरः ।) २।।१५.। नया पटिकी इति भाषा । अप उत्पत्तिस्थानम् ।) वीरणम् । इति शब्दरलावली ॥ कटिस्टमला, स्त्री, (कचा धापला । यहा राजिता। रक्षभेदः । तत्पर्य्यायः । नाभिका २ कटारः, पु, (कटं कन्दर्पमदं ऋच्छति । कट+ कयाः प्रहला ।) चितिका । बटिधार्यक्षद्र- शौरी ३ पाटली 8 किणिही ५ मधुरेणुः ६ ऋ+चण।) नागरः । कामी। इति शब्दमाला । घण्टिका । इति हारावली। क्षुद्रश्यामा ७ कैडर्य श्यामला है। अस्या गुणाः। कटाहः, पुं, (कटं उत्तामादिकं चाहन्ति निवारय- कटिसूत्र, ली, (कयां धायें सूत्रम् । शाकपार्थिवा कटुत्वम् । उपत्वम् । गुल्मविषामालशूलदोष वीति । कट +आ+ हन् +) कूर्मकपरः ।। दित्वात् मध्यपदलोमः।) कञ्चलबारविशेषः । इति गाशिवम् । वातकपाजीरोगशमताकारित्वम् । दीपप्रभेदः । (कट.कंटुगन्धादिकं चाहन्ति तेला इलायुधः । चन्द्रहार गोट इत्यादि भाषा । श्वेता चेत् गुणयुक्तत्वच । “तत्फलं तग शेयं दिकटुगन्धः पाहन्यतेऽत्र वा ।) तैलादिपाकपा (यथा, भागवते । ५ ।। ४ । “सटकिरय विशेषात् कपाशुक्रवत् । इवि राजनिघण्टः । अम् । (कटं शत्रु चाहन्थसौ जायमानविषाणा प्रवरमणिमयमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेवर (यथा भावप्रकाशे। यमहिधीशावकः । इति मेदिनी। (कटः पापी नूपुराद्याभूषणविभूषितविक्सदस्य चमतयो- "कटभी तु प्रमेहाशेनाडीव्रणविषकिमीन् । पाहन्यते यत्र।) नरकः। इति हारावलो। कबूरः। ज्धनाइव" ) हन्धुण्या कपकुष्ठानो कटुरवा च कीर्तिता" ।) इति जटाधरः। कूपः। इति शब्दरत्नावली। कटी, [न] , (कटः गणस्य प्राशस्वेगास्वातीति रक्षभेदः। काँटाशिरीष इति स्थतः। इति (यथा सिद्धान्तकौमुद्याम् । ५।९।१२। “प्रस्थं अस्त्यर्थे इनिः)हती। इति त्रिकाबशेषः । सम्भवति प्राधिकार कटाह"1) कटी, स्त्री (कश्यते कदरसेबु सह्यतेऽसौ। बच्यते काठमाबिगी, स्त्री, (कटानां विवाद्योषधीनां माला कटिः, पु, स्त्री, (वयते वस्त्रादिना प्रियतेऽसौ सर्व पाप्रियते वस्त्रादिना। सबंधातुभ्यइन् । काठात्. साधगत्वेनाति यस्याः षस्वर्थे इनिः तवो सीम् । धातुभ्य इन् इति कट+इन् ।) शरीरावयव श्रोणिवचन इति गौरादिषु पाठाद वा सौम्। मदिरामादकमायालु किएखाद्योषधीगमप्रभव विशेष काकानि इति भाषा। तत्पर्यायः। कटः२ पां8 (१।४१) पिप्पणी । भोणिदेशः इति त्वात् । “मचादौ विवशक्तिवत् । इति चार्वाक श्रोणिपक्षक योगी 8 ककुमती५ । इत्यमरः। मेदिनी ॥ (यथा, महामारते।३। वववधपर्वयि सईन पध्यायः 1) मदिरा । इति शब्दमाता। २।६108 श्रोणिपनम् ६ कटी मोयिा .. रममावा. 2 ·1. माला॥ । १० कटु कटुका कटुतु • "सत्येन च कटीदेशो ग्रह्य वाससि पाण्डवः। भ्रमयति, कण्ठं परिदहति पूरीरतापमुमजन मनी २५। इति राजनिघण्टः ॥ कटम्बरा २६ तद्रक्षो द्विगुणं चक्रे रुवन्तं भैरवं रवम्” ।) यति, बलं क्षियोति, टष्णां जनयति, वाय्वनिबाड. कटुम्भरा २७ अशोका २८ । इत्यमरः तट्टीका कटीतलः, पुं, (कश्यां तलमास्पदमस्य । व्यस्य कटि ल्याद् भ्रम-मद-दवथु-कम्प-वोद-भेदैश्चरण-भुज च ॥ (अस्य गणाः। देशे धारणप्रसिद्धेस्तथात्वम् ।) न्युजखगः। इति पार्थ-एष्ठप्रतिषु मारतजान् विकारानुपजन "कटुका कटुका पाके विक्ता रूक्षा हिमा लघुः । त्रिकाण्ड पोषः। वाका खाँड़ा इति भाषा ॥ यति ॥ इति चरकः1) चम्पकरक्षः। इति शब्द- भेदिनी दीपनी हृद्या कफपित्तज्वरापहा । कटीरं, क्ली, (कश्यते यात्रियतेऽसौ वाससेविशेषः । चन्द्रिका॥ चीनकर्पूरः। पटोलः । कट्वीलता । इति प्रमेहश्वासकासाखदाहकुष्ठकृमिप्रणुत्" । कट + "कृश कटियटिशौटीभ्यः ईरन्" । उणां । राजनिघण्टः ॥ इति शब्दार्थचिन्तामणितवैद्यकवचनम् ॥) ४१३० ॥ इति ईरन् ।) कटिः । इति हेमचन्द्रः॥ कदुः, स्त्री, (कच्यते कटुवेनाखाद्यते इति । कट + अतिकटुत्वम् । वितत्वम् । शीवत्वम् । पित्तरक्त- कटौरः, पु, (कश्यते यात्रियतेऽसौ अथवा कद्यते उ।) कटुकी । इत्यमरः ॥ प्रियङ्गुरक्षः। रा. दाहबलाशारोचकश्वासज्वरनाशिवम् । रुचिका- गम्यते चनेन .। कम्मणि करणे वा ईरन् । उणां । जिका । इति विश्वमेदिन्यौ रित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः । सारकत्वम् । रूक्ष- ४।३०) जधनम् । कन्दरः। इत्युणादिकोषः । कटुः, त्रि, (कटति पर लक्ष्मीदर्शनेन कृपणतां गच्छ त्वम् । कफनाशिवञ्च। इति राजवल्लभः ॥ ताम्बूली। कटिः। इति जटाधरः ॥ तौति । कट +उः।) मत्सरः। तीक्ष्णः । इत्यमरः । इति शब्दचन्द्रिका । कुलिकरक्षः। इति रत्न- कटीरकः, पुं, (कटीर एव खार्थे संज्ञायां वा कन् ।) ३।३।३५ ॥ (यथा, महाभारते १। पौष्यपर्बणि नितम्बः । इति विकाण्डशेषः ॥ ३।५। "क्षारतितकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकै- | कटुकालावुः ९, (कटुका अलावुः ।) कटुतुम्बी । इति कटु, स्ली, (कटति सदाचारमारणोतीति । कट + चक्षुष्यपहतोऽन्धो बभूव"1) कटुरसयुक्तः। (यथा, रत्नमाला ॥ वित्लाउ इति भाषा । उन् ।) चकार्यम् । इत्यमरः । ३।३। ३५ ॥ दूषणम्। भागवते।३।२६ । ४२। कटुकी, स्त्री, ( कटु +खार्थे कन् । गौरादित्वात् इति विश्वः ॥ "कषायो मधुरस्तितः काल इति नैकधा । डी ।) कटुका। इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ । कटुः, ई, (कटवि तीक्ष्णतया रसनां मुखं वा धारणो भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते"। कटकी इति भाषा ॥ (घस्या गुणाः । वि यदा कटति. वर्षति चक्षुर्मुखनासादिभ्यो जलं सुगन्धिः । इति मेदिनी। (यथा, रघुः ५१४८ "कटुकी तु सरा रूक्षा कफपित्तज्वरापहा"। खावयतीति | कट+उन् । “कटिवटिभ्यां च"। "सप्तच्छदक्षीरकप्रवाह- इति वैद्यकद्रव्यगुणग्रन्थे। उणां । १।६)सविशेषः इत्यमरः । ११५/माल मसामाघ्राय मदं तदीयम्"। "कवी तु कटुका पाके विक्ता रूक्षा हिमा लघः। इवि भाषा॥ यस्य गुणाः कण्ठजदोषशोथमन्दाग्नि अप्रियः। इति त्रिकाण्डशेषः॥ (यथा, रघुः हापू भेदिनी दीपनी हृद्या कफपित्तज्वरापहा । श्वित्ररोगनाशित्वम् । अस्य बहुसेदने क्षयदाट "इति समगुणयोगपीतयस्त व पौराः प्रमेहश्वासकासासदाहकुटक्रिमिप्रणुत्” । त्वम्। वीर्यबलायहत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ श्रवणकटु टपाणामेकवाक्यं विवब्रुः" ।) इति भावप्रकाशः) अपि च । धारोग्यपित्ताग्निवायुकारित्वम् । कृमि दुर्गन्धः । इत्यमरटीकायां खामी ॥ कटुकीटका, पुं, (कटुः तीक्ष्णः दंशनेन दुःखप्रदत्वात् कण्डविधरोगस्तनदुग्धमेदास्थौल्यनाशित्वम् । लघु- कटुक, स्ली, (कटुकानां कटुरसानां त्रयं कटोः कीटः। ततः खार्थ कन्।) मशकः । इति जटाधरः॥ त्वम् । अतिशयभक्षणे श्रमस्थैर्यतालुशोषातिदा- संज्ञायां कन् ।) त्रिकटु । इति मेदिनी ॥ तत्तु कटुक्काणः, पुं, ( कटुः कर्कशः काणः कणनं शब्दो हकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (तथा चोक्तम् । शुगठी पिप्पलो मरिचश्च ॥ (कटु एव । खार्थे कन्। यस्य ।) टिट्टिभपक्षी | इति हेमचन्द्रः॥ भावप्रकाश। इवि विग्रहे वाच्यलिङ्गं । अप्रियम् । यथा, महा- कटुग्रन्थि, जी, (कटुस्तीवो ग्रन्थिमूलमस्य ।) पिप्य. "कट्ररूक्षः स्तन्यमेदःश्लेष्मकण्डूविषापहः । भारते । २ । कानुद्यूतपर्वणि ७७ । १६ । लीमूलम् । शुण्ठी । इति राजनिघण्टः ॥ वातपित्तकृदानेयः शोषी पाचनरोचकृत्” । "दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम् । कदुचातुर्जातक, स्ली, (चतुर्थो जातकं ततः खार्थे अस्य लक्षणं यथाह वाभटः । इति सर्वमिदं राजनाकुलं प्रतिभाति में" ।) अण ततः कर्मधारयः।) एलात्वक्पचकमरिचा- "उद्देजयति जिह्वाग्रं कुबश्चिमिचिमा कटुः । कटुकः, घु, (कटुरेव कटुक खार्थे कन् । ) कटुरसः । त्मकचतुष्कम् । इति राजनिघण्टः । खावयत्यक्षिना सास्यं कपोलो दहतीव च"। (यथा, सश्रुते “यो निहाग्रं वाधते उद्देगं जनयति कटुच्छदः, पुं, (कटुश्छदः पत्रं यस्य ।) तगरक्षः। गुणकर्माणि च यथा, तत्रैव। शिरो ग्टहीते नासिकाश्च खावयति स कटुको इति शब्दरत्नावली। "कटुर्गलामयोदईकुष्कालसकशोफजित् । रसः" ।) पटोलः। इति राजनिघण्टः ॥ सुगन्धि- कटुतिक्तकः, पुं, (कटुश्चासौ तितश्चेति । अल्पार्थे व्रणावसादनः स्नेहमेदालेदोपशोषण टणम्। इति शब्दरत्नावली ॥ कुटनरक्षः । अर्क कन् ।) शणवक्षः । इति राजनिघण्टः । भूनिम्बः। दीपनः पाचनो रच्यः शोषणोऽन्नस्य कर्षणः । रक्षः। इति शब्दचन्द्रिका॥ राजसर्षपः । इति इति वैद्यकम् ॥ छिनत्ति बन्धान् सोतांसि विणोति कफापहः ॥ हारावली। कटुतितका, स्त्री, (विपाके कटुः खादे विक्ता । कुरते सोऽतियोगेन टपणां शुक्रवलक्षयम् । कटुकन्द, , (कटुः कन्दोमूलमस्य ।) शिगुरक्षः। खार्थे कन्। अत इत्वम् ।) कटुतुम्बी। इति मूछीमाकुचनं कम्पं कटीएष्ठादिषु व्यथाम्" ॥ * ॥ बाईकम् । लशुनम् । इति मेदिनी ॥ शब्दरत्नावली। कटुको रसो वक्त शोधयति धमिंदीपयति, मुक्त कटुकफलं, की, (कटुकं फलमस्य ।) ककोलकम् । कटुतुण्डी, स्त्री, (कटु तीनं तुण्डमस्याः ।) लताप्रभेदः । शोधयति, घ्राणमाखावयति, 'चक्षुर्विरेचयति, इति राजनिर्धण्टः ॥ कटुतराइ इतिख्याता । तत्पर्य्यायः। विततुण्डी स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदी- कटुका, स्त्री, (कटु + संज्ञायां कन् । स्त्रियां टाम् ।) २ तिक्ताख्या ३ कटुका ४ कटुवण्डिका ५ विषा भिष्यन्दनेह-श्वेद--लोदमलानुपहन्ति, रोचयत्य क्षुद्रचक्षरक्षः। रक्षविशेषः । कटकी इति भाषा: ६ ॥ अस्या गुणाः । कटुत्वम् । निक्षत्वम् । कप- शनं, कण्डूविनाशयति, व्रणानवसादयति, क्रिमीन् तत्यायः । जननी २ विक्ता ३ रोहिणी ४ वित वान्तिविषारोचकरक्तपित्तनाशित्वम् । सदा पथ्य- हिनस्ति, मांस विलिखति, शोणितसङ्घातं भि रोहिणी ५ चकाङ्गी मत्स्यपित्ता ७ वकुला | त्वम् । रेचनत्वश्च । इति राजनिर्धण्टः ॥ नत्ति, बन्धाञ्छित्ति, मार्गान् विवणोति, स्लेभाणं शकुलादनौ सादनी १० पूतपब्बी ११ विजागी कटुतुम्बी, स्त्री, (कदुश्चासौ तुम्बी चेवि ।) लता- शमयति, लधुराष्णो रूक्षश्च । स एवंगुणोऽप्येक १२ मलभेदिनी १३ अशोकरोहिणी १४ कृष्णा विशेषः। वित्लाउ इति भाषा। वत्यायः । एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पौत्व १५ कृष्णभेदी १६ महौषधी १७ कट्वी १८ इक्ष्वाकु:२। इत्यमरः।२।४।१५६ । कटुका- मुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयवि, ग्लापयति, अञ्जनी १६ काण्डरहा २० कदुः २१ कदुरो लावुः३ नृपात्मना ।इति रत्नमाला । कटुति- सादयति, कर्षयति, मूर्छयति, नमवति, तमयति, हिणी २२ केदारकटुका २३ घरिया २४ या विका ।। इति शब्दरत्नावली। कपणा ·- रत्नमाला॥ (कटु फल । कटु कट्फ कठ तुम्बिनी ७ कटुतुम्बिनी ८ वृहत्फला राजयुत्तो | कटुस्नेहः,, (कटुः तीक्ष्णः स्नेहः रसविशेषो यस्य।) | कटफला,स्त्री, (कटति इति । कट + क्विय् त १० तिक्तवीजा ११ तुम्बिका १२ ॥ अस्या गुणाः । सर्षयः । इति त्रिकाण्ड पोषः । गौरसर्षपः । इति मस्याः।) गम्भारीवक्षः। इति रत्नमाला॥ T- कटुत्वम् । तीक्ष्ण त्वम् । वान्तिकारित्वम् । श्वास- राजनिघण्टः ॥ हती। काकमाची। देवदाली। वार्ताकी। टगे- वातकासशोथवणशूकविषनाशित्वम् । शोधन- | कटूत्कटं, स्ली, (कटुघु उत्कटम् ।) याकम् । इति रुि इति राजनिर्घण्टः॥ त्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ पाण्डुकृमिकफवाय- कङ्गः, पुं, (कट अङ्गमस्य।) श्योनाकरक्षः। इत्य- नाशित्वम् । लघुपाकित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ कटूत्कटकं, ली, (कटुघु उत्कटम् । ततः संज्ञानां मरः । २।४।५६ ॥ कटूनि उग्राणि वीर्यव्यञ्जकानि ("कटुतुम्बी हिमा हृद्या पित्तकासविषामहा। कन् ।) शुण्ठी । इति राजनिर्घण्टः । अङ्गानि यस्य ।) दिलीपराजः। इति त्रिकाण्ड पोषः॥ विक्ता कटुर्विपाके च वातपित्तज्वरान्तकृत्"।) | कटोरं, क्ली, (कश्यते दृष्यते निषिच्यते वा भक्ष्यद्रव्यं कट्वर, ली, (कटति वर्धति रसान्तरम् । “वित्वर- कटुत्रयं, स्ली, (कटूनां कदुरसानां त्रयम् ।) त्रिकटु । यत्र । कट + अधिकरणे बोलच । रलयोरक्यात् च्छत्वरधीवरपीवरमीवरचीवरतीवरनीवरगहर- इति राजनिघण्टः । (यस्य गुणाः । “वयं त्रिक लस्य रत्वम् ।) पात्र विशेषः। कटोरा इति कट्वरसंयदराः" उणां३।१। इति कट+वरच् । टुकं जयेत् । स्थौल्यामि-सदन-श्वास-कास-स्लीपद भाषा । यथा,-मेरतन्त्र पञ्चमप्रकाशः ॥ * ॥ निपातनात् साध ।) दधिसरः । इति रत्नमाला ॥ पीमसान्" । इति वाभटः।) "म्टत्कर्पटे संयुतकाचकूप्यां व्यञ्जनम् । इत्युगादिकोषः। कटुदला, स्त्री, ( कटु दलं पत्रं यस्याः ।) कर्कटी। दत्त्वा मुखं लोहपलोहसूत्रः। तक्रम् । यथा। इति रागनिर्घण्टः । काँकुड़ इति भाषा । निष्कासितो धूमरसस्तु तस्य "दध्रः ससारकस्याच तक कट्सरमुच्यते"। कदुनिष्यावः ।, ( कटुवासौ निष्यावश्चेति।) नदी सौगन्धिकै काचकटोरके य" । इति चक्रपाणितसंग्रहे। निष्पावधान्यम् । इति रामनिर्घण्टः॥ किच्च। ("सुवर्धिका-नागर-कुछ-मूना कटुपत्रः, पुं, (कटु तीनं पत्रं यस्य।) पर्पटः । सिता "रम्यान्नं देवकीदत पात्रे काश्चननिर्मिते । लाक्षा-निशा-लोहितयटिकाभिः । कः । इति राजनिर्धण्टः॥ कटोराणां चतुःषष्टिः पात्रस्योभयतः स्थिता" ॥ तलं ज्वरे घड़गुणतक्रसिद्ध- कटुपत्रिका,स्त्री, (कटु पत्रं यस्याः । ततः कम् । यत इति जैमिनिभारते शाश्वमेधिके पर्बणि व्यध्यायः॥ मभ्यमनाच्छीतविदाहनुत् स्यात्" । इत्वं टाप् च । ) कारीरक्षः। इति राजनिर्धण्टः ॥ कटोरा, स्त्री, (कयते दृष्यते दीयते स्थाप्यते वा इति घटककर तैलम् ॥ कटुफलः, पुं, (कटु फलं यस्य । अस्य पत्रस्थतिक्तत्वेपि भक्ष्यद्रव्यादिकमस्याम् । कट + योलच । लस्य कट्वी, स्त्री, (कच्यते कदुरसतया खाद्यते अनुभूयते फले कटुपाकत्वात्।) पटोलः । इति राजनिघण्टः॥ रत्वम् ।) खनामख्यातपात्रम् । इति ब्रह्मवैवर्त- वा। कट+उन् । ततः स्त्रियां खी। वोतो- कटुफला, स्त्री, ( यस्याः ।) श्रीवल्लीरक्षः । पुराणम् । वाटि इति भाषा ॥ गुणवचनादिति डोष् वा । पां । । । १ ।। ४ ।) इति राजनिघण्टः॥ कटोलः, पुं, (कटति सदाचारं मिष्ठाद्यन्नरसच यार कटका । लताविशेषः । तत्पर्यायः । कटुकवली २ कटुभङ्गः, पुं, (कटुः एकैकदेशभङ्गश्च यस्य ।) शुण्ठी। गोतीति । "कपिगतिगण्डिकटिपटिभ्य यो सुकाष्ठा ३ काछवलिका सुवल्ली ५ महावक्षी इति विकाण्डशेषः॥ लच्" । उणां १ । ६७ । इति बोलच् ।) चण्डालः। ६ पशुमोहनिका ७ कटुः ॥ यस्या गुणाः । मधु- कटुभद्रं झी, (कद्दपि भद्रं सेवनेन हितजनकम् ।) इत्युणादिकोषः ॥ कटुरसः । इति सिद्धान्तकौमु रत्वम् । पीतत्वम् । कफश्वासनानान्धरहारित्वम् । शुण्ठी। इति राजनिर्धण्टः ॥ बाईकम् । इति द्यामुणादित्तिः॥ रुचिकारित्वम् । राजयक्ष्मनिवारणवश्च । इति केचित् । कटोलवीणा, स्त्री, (कटोलस्य चाण्डालस्य वीणा राजनिघण्टः ॥ (कटुकाशम्देऽस्या गुणादयो व्या- कटुमचरिका, स्त्री, (कटुः तीक्ष्णा मारी बस्ति वाद्ययन्त्र विशेषः ।) वीणाविशेषः। इति शब्द ख्याता) अस्याः। अच् गौरादित्वात् डीए संज्ञायां कन् टाप रत्नावली । केन्दुड़ा इति ख्याता ॥ कठ इ कि चाध्याने। उत्कण्ठापूर्वकम्मरणे इति पूर्बखत्वञ्च ।) व्यपामार्गः । इति राजनिघण्टः । कटफस्तः, पुं, (कटति कटुतया अन्यरसमारो- कविकल्पद्रुमः॥ (चुरां-पक्षे यां-पर-सकं-मेट्- कटुमोद, ली, ( कटुरेव मोदः गन्धो यस्य तत् ।) तीति । कट + किम् । कट फलं यस्य सः।) खनाम इदित् ।) कर्मणि कण्यते । कि कण्ठयति । जवादिनामसगन्धिद्रव्यम्। इति राजनिघण्टः ॥ ख्यातफलक्षविशेषः। कायफल इति भाषा । याध्यानं स्म म औरक्ये इत्यत्र व्याख्यातम् । इति . कटुर, ली, (कटति मन्यनेन रसान्तरं गुणान्तरं तत्यायः । श्रीपर्णिका २ कुमुदिका र कुम्भी 8 दुर्गादासः॥ वा वर्षवीति । कट +उरन् । यहा कयते प्रकयते कैटयं ५ । इत्यमरः ।। ४।४० ॥ सोमवरका ६ कठ तने। तवानं दुःखेन जीवनम् । इति कवि- मथनात् रसान्तरेण गुणान्तरेण घ प्रकाश्यते ६ सोमरक्षः ७.रोहिणी ८। इति रत्नमाला ॥ कल्पद्रुमः ॥(वां-परं-थक-सेट।) कठति दीनः । इति ।) तक्रम् । इति जटाधरः। कदर इत्यपि कृष्णगर्भः प्रचेतसी १० भद्रावती ११ महा इति दुर्गादासः। कुम्भी १२ रामसेनका १३ कुमुदा १४ उग्रगन्धः | कठ इ ७ श्राध्याने। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां- कटुरवः, , (कटुः कर्कशो रवः ध्वनियस्य ।) मण्डूकः । १५ भद्रा १६ रजनकः १७ लघुकाश्मर्यः १८ श्री धात्म-सकं-सेट-इदित् ।) र कम्मणि कण्यते । इति राजनिर्धण्टः पणे १६ काफलः २० परधः २१ कुमुदी २२ । छ कर्तरि कण्ठते। "रेवारोधसि वेतसीतगतले कटुरोहिणी, स्त्री, (कटुश्चासौ कवी चासौ वा रो इति शब्दरत्नावली । यपि च । चेतः समुत्कण्ठते" । इति दुर्गादासः । हिणी चेति । केचित्तु कटुः सती रोहतीति + "कट्फलः सोमवल्कञ्च कैटयं कुम्भिकापि च । कठः, (, (कठेन प्रोक्तमधीते यः । कठशाखां पमि- रह+णिनिः ततो डीम्।) कटुकी। इत्यमरः । श्रीपर्णिका कुमुदिका भद्रा भद्रवतीति च ॥ जानाति वा “कठचरकात् लुक"। इति लुक् । २।४।५॥ कटफलस्तुवरस्तिक्तः कटुवातकफचरान्। ४।३।१०७१) मुनिविशेषः। कठशाखाध्ययनकर्ता कटुवार्ताकी, स्त्री, ( कटुः कही वार्ताकी ।) श्वेत इन्ति श्वासप्रमेहाःकासकण्ठामयारचीः" । कठशाखाज्ञः । (यथा महाभारते । १ । पौलमे कण्टकारी । इति राजनिघण्टः । इति भावप्रकाशः॥ यस्य गुणाः। कटुवम् । १२। कटुवीजा, स्त्री, (कटु वीजं यस्याः ।) पिप्पली । इति उध्यत्वम् । कासश्वासज्वरोग्रदाहनाशित्वम् । रचि "उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः"। राजनिर्घण्टः ॥ कारित्वम् । मुखरोगामप्रदत्वछ । इति राजनि- ऋग्भेदः। खरः। कटुटाल ली, (कटूनां घटङ्गाय प्राधान्याय अलति घण्टः ॥ कफरोगनाशित्वम् । इति राजवल्लभः । ("कठो मुनौ तदाख्यातवेदाध्येटयोः खरे"1) पर्थ्यानोतीति । अल+यच् ।) गौरसुवर्ण शा ("कट फनः कफरोगनः कासश्वासन्धरापहः ॥ इति हेमचन्द्रः। ब्राह्मणः। इति त्रिकाहशेषः। कम् । इति राजनिघण्टः॥ इति वैद्यकद्रव्यगुणः ॥) (उपनिषदिशेषः। यदुक्तं मुक्तिकोपनिषदि । पाठः। .

·: यदा न । व्यम्।) . .१२ कठिल्ल "ईशा-केन-कठ-प्रश्न-मुण्ड-माण्डक्य-तित्तिरि" ॥) यति । अतीवतिक्तत्वात् तथात्वं । कठ शोके इति कड़ः, त्रि, ( कड़ति माद्यतीति । कड़ मदे + पचा- कठमई, पुं, (कठं करजीवनं म्ट्रातीति । कठ धातो हुलकादिल्लप्रत्ययः।) कारवेलः । इत्युणा द्यच् ।) मूर्खः । इति हलायधः ॥ म्स + अण) शिवः । इति विकाण्ड पोषः ॥ दिकोषः । करजा इति भाषा ॥ (वाभटे पाकव- कड़क, लो, (कद्यते अद्यते इति । कड अदने + कठरः,त्रि,(कठ+घरन् ।) कठिनः । इति जटाधरः ॥ र्गाणां मध्ये गणितम् ॥ यथा,- यच संज्ञायां कन् । कमणि काप् खार्थे कठशाखा,स्त्री, (यजुर्वेदान्तर्गताकठेन प्रोक्ता शाखा।) "कठिल्लं केम्बुकं शीतं स कोधातक कर्कशम् । संज्ञायां वा कन् ।) लवणविशेषः। करकच इति यजुर्वेदस्य शाखाविशेषः । एतद्दिवरणं वेदशब्दे .तिक्तं पाके कटुग्राहि वावलं कफपित्तजित्" ॥) भाषा ॥ तत्पर्य्यायः। सामुद्रम् २ त्रिकूटम् ३ । द्रष्टव्यम् ॥ कठिल्लकः, यु (कठिल्ल + खार्थ कन् ।) कारवेल्लः । इति रत्नमाला ॥ अस्य गुणः सामुद्राटे द्रव्यः । कठाइका,,(कठं कठिनमाहन्तीति । या + हन् + घुनर्णवा । तुलसी | इति त्रिकाण्डशेषः ॥ कड़ा, पुं, (कडं मादकताशक्तिं गमयति जनयति डः । कठाहः तादृशं कं शिरो यस्य ।) दात्यूह- कठी, स्त्री, (कठेन प्रोतमधीते या शाखाध्येट वा कड़ात् गमेर्डः। अन्तर्भूतो ण्यन्नोवा) सरा- पक्षी। इति शब्दरत्नावली। वाचित्वेन जातित्वात् डीघ् । कठपोक्तमधीयाना विशेषः । इत्यणादिकोषः॥ कठिश्नरः, पुं, (कठिं कठिनं जरयति । जप क्यो इत्यर्थः ।) ब्राह्मणी। इति जटाधरः॥ कड़करः, पुं, (कड़ात् भक्षणीयतण्डुलादेः सकाशात् हानौ तस्मात् अण। एषोदरादित्वात् साधुः। कठेरः, पं, (कठति कृच्छ्रेण जीवति जीविका निा लियते क्षिप्यते दूरीक्रियते इति भावः। कड़+ +णिच् + बाहुलकात् +खच् मुम् च ।) हयति । “पतिकठिकुठिगड़िगुड़िदंशिभ्यएरक्” । गिरतेः कम्मणि खच् । यहा कई भक्षणीयं तुलसीवक्षः। तत्पर्यायः । पर्णसः २ कुठेरकः । उणां (१५६ इति एरक।) चन्द्रजीवी। दरिद्रः। शस्यादि गिरति उहिरति यात्मनः सकाशात् । इत्यमरः । २।४ | ७६ ॥ (“लोणिका-जातुकपर्णि इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः ॥ गु+बच् ।) वुषं इत्यमरः । २।। २२ । बागड़ा का-पत्तूर-जीवक-सवर्चला-कुरुवक-कठिञ्जर-कुन्त- कठोरः, त्रि, (कठति पारुष्यमाचरति । “कठिरकि- इति भाषा॥ लिका-कुरण्टिकाप्रतीनि" ॥ इति सुश्रुते द्रष्ट भ्यामोरन्” उणां १।६५ । इतिकठ+ थोरन् ।) ("नीवारपाकादि कड़गरीयै- कठिनः । इत्यमरः ।३।१ । ७६ ॥ रामश्यते जानपदैन कञ्चित्"। कठिनं, धि, (कठ् +इनन् । उणादिमते तु इनच। (यथा, भागवते ३ । १६ । १५ । इति रधुः । ५ । ८ ॥ कड़करं वुषम् बईन्तीति "बालमन्यत्रापि" | उणां । २18 161) "प्रद्धरोषः स कठोरसहिना कजरीया इति तट्टीकायां मल्लिनाथः।) कठरम्। तत्पर्य्यायः। ककखटम् २ क्रूरम् ३ नदन् प्रहत्यान्तरधीयतासुरः" । कड़त्रं, की, (गद्यते सिच्यतेऽत्र जनादिकम् । गड़ कठोरम् ४ निछुरम् ५ दृम् ६ जठरम् ७ मू दारुणः। तथाहि भागवते । ५ । १३ । ३ । +चवन् गड़ेरादेच कः।) पात्रविशेषः। इति तिमत् ८ मूतम् ८ । इत्यमरः। ३ । २ । ७६ ॥ "कठोरदंशेर्मशकैरपद्रुतः"। यतिविस्तृतः। तत्रैव उणादिकोषः। (गद्यते सिच्यतेऽनेन-गड़ +सेचने खकखटम् १० कठोलम् ११ जरठम् १२। इति ६ । १२ । २। “यगान्तामिकठोरलिई"। "गडेरादेच कः” उणाम् ।।१०६ । इति अवन् तट्टीका । कर्करम् १३ कठरम् १४ । इति जटा पूर्णः । तथाहि। प्रत्ययः डलयोरेकत्वस्मरणात् कलत्रम् ॥ धरः॥ काठरम् १५ कमठायितम् १६ । इति ‘ব নসন্ধানৱসালঃ कड़म्बः, पुं, (कड़ + “कदिकडिकटिभ्योऽम्ब" शब्दरत्नावली ॥ स्तब्धम् । इति मेदिनी ॥ कठोरताराधिपलाच्छनच्छविः" । उणाम् ।।२। इति कडधातोरम्बच्प्रत्ययः।) ("उन्मूलयंश्च कठिनान् पान् वायुरिन इमान्"। इति माधः । १ ।२०॥ "कठोरताराधिपस्य शाकनाडिका । डाँटा इति भाषा॥ वत्ययः । कथासरित्सागरे २६ । ८६ ॥ तथा कुमारे ४।५। पूर्णेन्दोः" इति तट्टीकायां मल्लिनाथः॥) कलम्बः २। इत्यमरः। २।६।३५॥ कोणम् । "न विदीर्य कठिनाः खलु स्त्रियः" । कठोलः, त्रि, (कठ+योलच् “कपिगति गंण्डिकटि . प्रान्तभागः। इति सिद्धान्तकौमुद्यामुग्णादिवत्तिः। यपि च "भक्ष्यांचातिकठिगान् दन्तरोगी विव पटिभ्य योजच्” उणां ।। ६७ ।) कठोरः। इत्य (कलम्बशन्दे विशेषो ज्ञेयः।) जयेत्" । सुश्रुते॥) मरटीकायां नीलकण्ठः॥ कड़म्बी, स्त्री, (कडम्बः कलम्बो भूयसा विद्यते कठिनं, की, स्त्री, (कठ + "बडलमत्रापि" । कड इज दरें। हर्षे इत्यर्थः । इति कविकल्प अस्याः। इति धर्शयादित्वात् बच् सतः गौरा: उण २।४ | इति इनच् ।) स्थाली । इति में द्रुमटीकायां दुर्गादासः। (मां-यात्म-धक-सेट दित्वात् ग्रीष्।) कलम्बीशाकम् । इति शब्द- दिनीशब्दरत्नावल्यौ॥ पक्षे उभं-इदित् ।) इ कर्मणि कण्डाते। अ रत्नावली ॥ (कलम्बीशब्दे गुखादयोऽस्या कठिनएठकः, ए, (कठिनं एठकमस्य । पृष्ठ खार्थे कण्डति कण्डते। कण्हते जनो हृधः स्यादि वक्तव्याः।) सज्ञायां वा कन् ।) कच्छयः । इति राजनिघण्टः ॥ त्यर्थः। अयमात्मनेपदीत्यन्ये। कदाचित् परस्मैप- कड़ारः, ए, (गड़। मेधने इति + "गड़े कच"। कठिना, स्त्री, (कठ+इनच् । स्त्रियां टाप ।) गुड़- दार्थो कारः। अनेकार्थत्वात् तुषापनयने च । उणाम् । ३। १३५ । इति चारन् कड़ादेशच शर्करा । इति विश्वमेदिन्यौ। (वां-यात्म-सकं।) "कण्डते तण्डुलं लोकः" । धातोः।) पिङ्गलवर्णः । तदर्णयुक्त त्रि। इत्यमरः । कठिनिका, स्त्री, (कठ् + इनच् + गौरादित्वात् सी इति दुर्गादासः॥ १।५।१६ ॥ (यथा माघः ।।३। खार्थे कन् । टापि खच।) कठिनी । इति कड पूर पदने । दरें। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (सुदा "सविथुरम्बरविकाशि चमूसमुत्थं हारावली । खड़ी इति भाषा। परं-सकं-दर्प अकं-सेट ।) श कड़ती कड़न्ती। पृथ्वीरजः करभकण्ठकडारमाशा") कठिनी, स्त्री, (कठिन +गौरादित्वात् डीए ।) प्राश्वस्त वेदे तूचारणभेदार्थ वादावप्येवं पठन्ति । कड़ारस्तृणवहिवत् इत्यन्ये इति भरतः । दासः । खड़िका। इति मेदिनी । खड़ी इति भाषा ॥ तथा च । “कड मद इति धातुः पश्यते भूतुदाद्योः इति मेदिनी। तत्पर्य्यायः। पाकशुका २ मिलाधातुः ३ कक् कवि कवि रूपं तुल्यमेव इयोः स्यात् । तदु. कड़ितुला, पं, (कयां तुला तोलनं ग्रहणं यस्य एषो. खटी । खटी५ खड़ी वर्णलेखिका ७। इति भयगणपाठे किं फलं नेति वाचं खरकत इह दरादित्वात् टस्य डः ।).खगः। इति शब्द- रत्नमाला ॥ धातूपला - कठिनिका) इति भेदः शम्शयोरस्ति यस्मात्" इति । खरकत इति रत्नावली। हारावली। (तथा च हितोपदेशे १।१५। उदात्तानुदात्तखरितविरिब्धसंज्ञकचतुर्विधखरकत कडु कार्कश्ये। इति कविकल्पद्रुमः॥ (मां-पर-पक- "गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी सस- : इत्यर्थः । इति दुर्गादासः। मेट् ।) टवर्गरतीयोपधः । विपि संयोगान्तणोपे म्भमाइ यस्य । तेनाम्बा यदि सविनी वद बन्ध्या कड इ क भेदे। रक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः । कन्। कडुति पचमणालं कर्क स्थादित्यर्थः । कीदृशी नाम") (चुरां-परं-सकं-सेट-इदित् ।) इ कण्डयति । इति दुर्गादासः॥ कठिल्ल, पु, (कठति भोजने दुःखं उगंवा जन इति दुर्गादासः॥ कण पाखरे । इति कविकल्पनमः । (गा- -- . ।

·॥ व्याप्ता। भाषा ॥ कणाटी कण्टक कण्ट्रका परं-धक-सेट ।) ऋ अचीकणत् अचकाणत् । कणाटीरकः, इं, (कणाटीर + खार्थे कन् ।) खञ्जन काँटा इति भाषा ॥ (तथा चोक्तं चाणक्वशतके २२ । कणति भीतः। इति दुर्गादासः ॥ पक्षी। इति पूब्दरत्नावली ॥ "उपकारटहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । कण, म गतौ। इति कविकल्पद्रुमः। (खां-परं- कणादः, पुं, ( कणं अत्ति भक्षयति। कण ध्यद + पादलमं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकम्" ।) सक्-सेट-घटादि ।) म कणयति । इति दुर्गा कमणि उपपदे अण् ।) खनामख्यातमुनिविशेषः । केन्द्रम्। इति दीपिका ॥ तत्पर्य्यायः । काश्यपः २। इति त्रिकाण्डशेषः ॥ कण्टकः, पुं, (कटि+ण्वुल ।) सूच्ययम् । क्षुद्रशत्रुः । दासः॥ कण, क निमीलने । इवि कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां स च वैशेषिकदर्शनकता । स्वर्णकारः । कलादो (यथा, मनुः । ६।२५२ । पर-सकं-सेट।) निमीलमं पक्ष्यावरणम् । क सकाकारक इत्यमरोपरि कणाद इत्यपि पाठः ।। “सम्यनिवियदेशश्च कृतदुर्गश्च शास्त्रतः। काणयति चक्षुः पक्ष्माभिरावृतं स्यादित्यर्थः । इति इति सारसुन्दरी॥ कण्ट कोडरणे नित्यमातिछेद्यनमुत्तमम्" ।) दुर्गादासः॥ कणिकः, , (कणैव इति खार्थे कन् अत इत्वम् ।) लोमहर्षः । इत्यमरः३। ५। ३२ ॥ कर्मस्थानम् । कणः, ए, (कणति यतिसूक्ष्मत्वं गच्छति । कण+ कणा। शत्रः । नीराजनविधिः। इति सारखतः॥ दोषः। इति जटाधरः॥ मकरः। इति विश्वः ॥ पचाद्यच् ।) अतिसूक्ष्मः। ("मानन्दाश्रुकणान् शुष्कगोधूमचूर्णम् । इति राजनिघण्टः ॥ (कणा वेणः। इति हेमचन्द्रः ॥ ( लोकोपद्रवकारी । पिबन्ति शकुना निःशमशया"। विद्यतेऽस्य यस्यर्थे ठन् । खार्थे ठन् वा । "नामे यथा, भागवते । ३ । १८ । २३ । इति शान्तिशतकम् ५ ॥) धान्यांशः । इत्यमरः । रभूत् खकणिकाद् वटवन्महावं” इति भाग- | "अन्वेषनप्रतिरथो लोकानटति कण्टक"।) ३।१।६२ ॥ (यथा, मनुः । ११ । ६२ । वतम् । ७ । ८ । ३३ ॥ धृतराष्ट्रमन्त्रिविशेषः । कण्टकद्रुमः, , ( कण्टकप्रधानो द्रुमः । कण्ट के ना- "कणान् वा भक्षयेदब्दं पिन्धाक वा सवनिशि"I) यथा महाभारते । १ । सम्भवपर्बणि १४१ । २ । चितोमो वा ।) शाल्मलिरक्षः। इति राज- तस्य स्त्रीलिङ्ग कणी कणिका । वनजीरकः। "तत चाहूय मन्वशं राजशास्त्रार्थवित्तमम् । निर्घण्टः ॥ (यथा मच्छकटिके । १४० । ४ । इति राजनिर्धण्टः। कणिक मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रोऽब्रवीदचः" ।) "किं कुलेनोपदिशेन शीलमेवात्र कारणम् । कणगुग्गुलुः, पु, ( कणचासौ गुग्गुलुश्चेति । ) गुग्गुलु- | कणिका, स्त्री, (कणाः सन्त्यस्याः। “अत इनठनाविति भवन्ति नितरां स्फीताः सुक्षेत्र कण्टक इमाः" । प्रभेदः। वत्पर्यायः । गन्धराजः २ खर्णकर्णः ३ ठन्" ५।२। ११५ । कणति स्थूलरूपात् क्रमशो "दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः" । सुवर्णः ४ कमकः ५ वंशयीतः ६ सुरभिः ७ गच्छति अत्यन्तसूक्ष्मतां प्राप्नोति इत्यर्थः । पचा "इति भागवतम् । ७।५ । १७॥ शाल्मलीशन्दे पनवमः ॥ अस्य गुणाः । कटुवम् । उष्णत्वम् । द्यच् खार्थे कन् अत इत्वं टाप च ।) अत्यन्त विशेषोऽस्य शेयः॥ सुगन्धित्वम्। वातशूलगुल्मोदराभानकफनाशि सूक्ष्मवस्त । अभिमन्यवक्षः। इति मेदिनी ॥ कणा। कण्टकप्रारता, स्त्री, (कण्टकैः प्रारता खम्। रसायनत्वच। इति राजनिघण्टः । तण्डुलविशेषः । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ कण्टक + प्र+था++ कर्मणि क + टाम् । ) काजीर, पुं, ( कणचासौ जीरश्चेति नित्यकर्मधा (जलादीनां सूक्ष्मांशः। यथा, मेघदूते ६६ । रहकन्या । इति राजनिर्घगटः । घृतकुमारी इति रयः ।) श्वेतजीरकः । इति राजनिघण्टः। (श्वेत “মাম্বা যিহ্মাননালিল जीरकशब्दोस्य गुण्या ज्ञेयाः।) प्रत्याश्वस्तां सममभिनवैर्जालकै र्मालतीनाम्" ॥) कण्टकपालः ए, ( कण्टकैराधितं व्याप्तं फलं यस्य । कणजीरक, की, (कणं क्षुद्रं जीरकम् । कणगीर+ कणितं, झी, (कण धार्तनादे + भावे क्तः।) मीड़ि शाकपार्थिवादिवत् मध्यपदसोपी 'समासः ।) खार्थे कन् ।) क्षुद्रजीरकम् । तत्पर्यायः । हृद्य तानां शब्दः । इति हेमचन्द्रः। पनसरक्षः। इत्यमरटोकायां मरतः ॥ गोक्षुर- गन्धि २ सगन्धम् ३। इति रत्नमाला शब्द- | कणिशं, सी, (कणो विद्यतेऽन्य इति इनिः तं स्यति । क्षः । इति रनमाला.॥ (अस्य गुणादयः कण्टा- चन्द्रिका ॥ कणि+शो+कः। यदा कणिनः भरतेऽस्मिन् । फलान्द याः।) कामक्षकः, पुं, (कणान् भक्षयति भक्षति वा । कण कणिन् +शी+डकणाः सन्त्यस्य इत्यमरटीका कण्टकारन्ताकी, स्त्री, (कण्टकाचिता छन्ताको । +भक्ष +खुल् ।) भारिटपक्षी। इति राज कृत् ।) शस्यमभरी। इत्यमरः । २ । ६ ।। २१ । शाक पार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपश्च ।) वाचाकी। धान्यादिर शिष इति भाषा। इति राजनिघण्टः ॥ कणलाभः, , (कणानां लाभो यस्मात् सः। पेषण- कणी, स्त्री, (कण + स्त्रियां पोप गौरादित्वात् सीष कण्टकश्रेणी, स्त्री, ( कण्टकानां श्रेणियच । श्रेणी साधनयलविशेषः स सादृश्येनास्यस्य । अर्श वा ।) कणिका । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ यस्यां वा ।) कण्टकारी। इति शब्दचन्द्रिका । पादिभ्यः पच।) भावतः । इति विकाण्डशेषः । कणीक, वि, (कण+ईकन् ।) पल्पम् । इत्युणादि- कण्टकागारः, पुं, (कण्टका बागारो यस्य । यहा अखेर पूर्ण इवि भाषा। कण्टकं बागिरति। श्रा+गृ + अच् ।) सरट- कणा, स्त्री, (कण+खियां टाप्।) जीरकम् । कुम्भी- कणीयः, [स] त्रि, (कण + ईयसन् ।) अत्यल्पम् । अन्तुः । इति राजनिघण्टः ॥ रमक्षिका। पिप्पली । इति मेदिनी। इत्यमरः कनिष्ठम् । इति तट्टीका । (यथा हठ- कण्टकाष्यः, पुं, (कण्टकरायः।) कुलकरक्षः। इति ("द्राक्षां कणां पचमूडणापच पचेनले । योगदीपिकायां ।२।१२ । “कणीयसि भवेत् खेदः राजनिर्घण्टः । तेन क्षीरं हवं शीतं पिबेत् समधुपरम्"। कम्पो भवति मध्यमे") कण्टकारिका, स्त्री, (कण्टकान् श्यति अच्छति वा इति पित्तकावचिकित्सायां वामटेगोतम् ।) कोरः पुं, (कण + एरप्रत्ययः ।) कर्णिकारक्षः। कण्टक +ऋ+कसरि +ण्वल । स्त्रियां टाप् तजीरकम् । इति राजनिघण्टः ॥ ("कणा स्या इत्युणादिकोषः। त्वं च । यहा कण्टकं ऋच्छति + ऋ कम्मण्यण दीर्घजीरकः" इति भावप्रकाशः ।।) यल्पम् । कोरा, स्त्री, (कण + एरथाम् च ।) वेश्या । हस्तिनी। ततः कन् च ततः प्राग्वत् । तत्फले तु अणि ते यथा,- इत्युमादिकोषः। हरीतक्यादित्वात् लुक्।) खनामख्यासक्षुद्ररक्षः। "कदलीपलमध्यस्थं कयामात्रमपरकम्"। कणेरः स्त्री, (कण+ए।) वेश्या । करिणी । कर्णि तत्पर्यायः। निदिग्धिका २ स्पभो ३ व्याघ्रो । इवि विथ्यादितत्वम् । कारक्षे । इति मेदिनी। रहती ५ प्रचोदनी ६ कुली क्षुद्रा ८ दुष्पी कखाटोमः, पं, (कणाय घटतीति । कण+पट + कण्टका,पु,की, (कण्टति इति कटि एवल । घर्धािदि ६ राष्ट्रिका १० इत्यमरा अनाकान्ता. ११ हमन् दीर्घवध एषोदरादित्वात्।) खमनपक्षी। पां 18 । ३१) क्षुद्रशत्रुः। (यथा विष्णुपुराणे भण्टाकी सिंही १३ धावनिका इति त्रिकाहशेषः। १।१६। ३१ । “प्रसादः कथ्यतां सम्यक् तथा रत्नमाला॥ कण्टकारी १५ कण्टकिनी १६ दुष्य- कणाटीरः, ए, (कणाय अटति । कण + घट+ कण्टकशोधने' 1) मत्स्याद्यस्थि। नैयायिकादि धर्षिशी १७ निदिग्धा १८ धावनी १८ क्षुद्र- ईरम्।) खननपदी। इति शब्दरत्नावली । दोषोतिः। रोमाञ्चः। दुमालाम् । इति मेदिनी। कण्टिका २० बडकण्टा २१ नुदपला २२ कण्टा• निर्धण्टः॥ . कोषः। - १२ १४। इति ·ण्डपोषः। १४ कण्टका कण्टकु कण्टाफ लिका २३ चित्रफला २४॥ अस्या गुणाः। कटु शोभते। कण्टक + चल + अच् । कण्टं कण्डका भिण्टी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भिण्टीशब्दोऽस्य त्वम् । उद्यात्वम्। दीपनत्वम् । श्वास-काश-प्रति कारं फलं कालयति वा । कल् +अण।) पनस विशेषो ज्ञेयः ।) श्याय-दोष-कफ-वात ज्वर-नाशित्वञ्च । इति राज वृक्षः । इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ कण्टतनुः, स्त्री, (कण्टा कण्टकान्विता तनुर्यस्याः ।) निर्घण्टः ॥ टपणा नाप्रित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ कण्टकालुका, घु, (कण्टकैरलति पर्याप्नोति कण्टंका रहती इति राजनिघण्टः । (एषा हि विक्क- तस्याः फलगुणाः । पित्तकफकण्डकुष्ठकृमिनाशि लयति वा कण्टक+अल + उकञ्।) यवासरक्षः। कटुका । इति वैद्यकद्रव्यगुणः ।) त्वम् । लघुत्वम् । उणत्वम् । कदुत्वम् । तिक्तत्वञ्च । इति राजनिर्धण्टः ॥ (यवास-प्राब्दोस्य गुणादयो कण्टदला, स्त्री, (कण्टं कण्टकाचितं दलं यस्याः । इति राजनिर्धण्टराजवल्लभौ। बोडव्याः।) शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपः ।) केतकी । ("मुस्ताम्टतामलक्यश्च नागरं कण्टकारिका । कण्डंकाशनः, पुं, (कण्टक पत्रातीति । कण्टक + इति राजनिघण्टः । काचूर्णान्वितः बाथस्तथा मधुसमन्वितः । अश ग् भोजने+कर्तरि + ल्युः ।) उष्ट्रः । इति कण्टपत्रः,, (कण्टं कण्टकान्चित पत्रं यस्य ।) विक- एकाहिकंवा वेलाय ज्वरजातं व्यपोहति", त्रिकाण्डपरवः ॥ इतक्षः। इति शब्दमाला | वाचि इवि भाषा, इति हारीतः ॥ * ॥ अस्था विशेषश्च कण्टकारी- कण्टकाठीला, पुं, (कण्टकः अहीलेव यस्य ।) मत्स्य- कण्टपत्रफला, स्त्री, (कण्टं कण्टकान्वितं पत्रं पलच्च शब्दे ज्ञातव्यः।) विशेषः। तत्पर्यायः । कुलिपाम् । इति विका यस्याः । कराहकान्विते पत्रपनेऽस्य वा।) ब्रह्मदण्डी- कण्टकारी,स्त्री, (कण्टकं ऋच्छति। कण्टक+ऋ+ वृक्षः । इति राजनिर्धण्टः॥ घण् + डीप् चा) कण्टकारिकारक्षः। इति कण्डकिनी,स्त्री, ( कण्डकाः सन्त्यस्याः । इनिः। ईम् कण्टपादः, पुं, (कण्टः कण्टकान्वितः पादो मूलं राजनिघण्टः ॥ शाल्मलीरक्षः । इति जटाधरः ॥ च) वात्तीको। शोभिण्टो। मधुख री। यस्य ।) विकसातरक्षः। इति राजनिघण्टः । विककातरक्षः । इति शब्दरत्नावली वैइचि इति इति राजनिर्घण्टः ॥ कण्ठफलः, पे, (कण्टं कण्टकान्वितं फलं यस्य।) क्षुद्र- भाषा ॥ तत्पर्य्यायगुणाः । कण्टकिफलः, पुं, (करटकि कण्टकयुक्तं फलं यस्य ।) गोक्षुरः । पनसः । धुस्तरः । लताकरमः। इति "कण्टकारी तु दुष्पा खुद्रा व्याघ्री निदिग्धिका। वृक्षविशेषः । काँटाल इति भाषा। तत्पर्य्यायः। राजनिघण्टः। तेजाफलः । एरण्डः । इति केचित् । कण्टालिका कण्टकिनी धावनी रहती तथा"। मनसः २ । इत्यमरः । २ । । । ६१ ॥ पलसः३ कण्टफला, स्त्री, (कण्ठं कण्टकाकोणं फलं यस्याः ।) उभे च बहत्यौ । यदाह शाश्वतः ॥ कण्टकीफलः 8 कण्टकफलः ।। इति तट्टीका ॥ देवदालीलता। इति राजनिघण्टः । (देवदाली- "क्षुद्रायां क्षुद्रमण्टाक्यां रहतीति निगद्यते । महासर्जः ६ फलिनः ७ फलरक्षकः ८ स्थूलः ६ शब्द ऽस्या गुणादयो ज्ञेयाः।) श्वेता क्षुद्रा चन्द्रहासा लक्ष्मणा क्षेत्रदूतिका ॥ कण्टाफलः १० मूलफलदः ११ अपुष्पफलदः १२ कण्टलः, एं, (कण्टः कास्यस्य । मत्वर्थे यलच् । यद्दा गर्भदा चन्द्रमा चन्द्रा चन्द्रयुष्या प्रियङ्करी । पूतफलः १३ चम्पकोषः १४ चम्पालुः १५ रसालः कण्टेन कण्ट केन अलति पर्याप्नोति शोभते वा। कण्टकारी सरा विक्ता कटुका दीपनी लघुः ॥ १६ म्दङ्गफलः १७ पानसः १०। इति शब्द- कण्ट+थल+शकन्ध्वादिवत् षस्य लोपः।) মা কাম্বলী জানাজানি। रत्नावली॥ अस्य गुणाः कण्टाफलपूब्दे पनस रक्षविशेषः । वावला ईति भाषा। तत्पयायः । निहन्ति पीनस पार्श्वपीड़ाकृमिकृदामयान् ॥ शब्द च द्रश्याः ॥ समष्ठिलरक्षः। इति राज वावलः २ स्वर्णपुष्यः ३ सूक्ष्मपत्रः ।। इति शब्द- नयोः फलं कदुरसे याके च कटुकं भवेत् । निर्घण्टः ॥ चन्द्रिका शुक्रस्य रेचनं भेदि तिक्तं पित्ताग्निकल्लघु ॥ कण्टकिलः, पुं, (कण्टकोऽस्त्यस्य । कण्टक + अस्त्यर्थे कण्ट वल्ली, स्त्री, ( कण्टा कण्टकान्विता वली ।) हन्यात् कफमरत्कण्डकाशमेदकृमिज्वरान् । इलच ।) वंशविशेषः । इति पूब्दचन्द्रिका | वेड श्रीवल्लीरक्षः । इति राजनिघण्टः । तहत् प्रोक्ता सिता क्षुद्रा विशेषादर्भकारिणी" ॥ वाँश इति भाषा॥ कण्टवक्षः, पुं, (कण्टप्रधानः कण्टकमयः कण्टक- इति भावप्रकाशः॥ (शब्दार्थचिन्तामणित- । कण्टकिलता, स्त्री, (कण्टकिनी चासौ लता चेति ।) बहुलो वा रक्षः। मध्यपदलोपी।) तेजःफलरक्षः। वैद्यकम् । यथा पुषी । इति राजनिघण्टः । शसा इति भाषा । इति रामनिर्घण्टः ॥ "कण्टकारी कण्टकिनी तथा खादुश्च शुक्रला । (पुषीपाब्दे विशेषोऽस्या द्रष्टव्यः ।) कण्टाफलः, पुं, (कटि+भावे+धम् । कण्टा कण्टक- चक्षुष्या क्षतशोथनी ग्राहिणी ज्वरदाहनुत् । कण्टकी, [न् ] घु, (कण्टकोऽत्यस्य अस्त्यर्थे इनिः।) मयवेदनं तदुपलक्षितं फलमस्य।) पनसरक्षः । दोषत्रयहरी लध्वी ग्रहण्यर्थोऽतिसारजित्” । मत्स्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ खदिररक्षः। इति इति शब्दमाला। काँटाल इति भाषा ॥ यस्य "कण्टकार्यम्ताभार्गो नागरेन्द्रयवासकम् । शब्दमाला । मदनरक्षः। इति रत्नमाला । गो- पक्कफलगुणाः। सुमधुरत्वम् । रक्तबईकत्वम् । भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोल कटुरोहिणी ॥ क्षुरक्षः। वंशः। वदरवक्षः । इति राजनिर्धण्टः । खिग्धत्वम् । शीतलत्वम् । दुर्जरत्वम् । वायु- कघायं पाययेदेतत् पित्तम्लेष्मज्वरापहम् । (यथा, महाभारते १। शाकुन्तले ७०७ । पित्तनाशित्वम् । श्लेष्मभुक्रबलप्रदत्वञ्च । इति राज- दाहष्णारचिच्छर्दिकासहृत् पार्श्वभूलनुत्” । "नापुष्यः पादपः कश्चिनाफलो नापि कण्टकी" |) वल्लभः ॥ पिच्छिलत्वम् । गुरुत्वम् । हृद्यत्वम् । इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहः ॥ कण्टकी, स्त्री, (कण्टक + अ अादित्वात् यच् गौ भ्रमदाइविशोषनाशित्वम् । रुचिकारित्वम् । "कण्टकारीतुलां नीरद्रोणे पक्का कषायकम् । रादित्वात् डीए ।) वार्ताकीविशेषः । काँटा वेगुन् ग्राहित्वञ्च। इति राजनिघण्टः ॥ ॥ तदीज- पादपोषं ग्रहीत्वा च तस्मिंचूर्णानि दापयेत् ॥ इति भाषा । अस्था गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । गुणाः । रक्तपित्तनाशित्वम् । खादुत्वम् । फण- पृथक् पलांशान्येतागि गुडुचीचयचित्रकाः । उष्णत्वम् । रक्तपित्तप्रकोपणत्वम् । कण्डकच्छु. तुल्यगुणत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ ईषत् कषा- मुस्तं कर्कटङ्गी च ब्यूषणं धन्वयासकम् ॥ हरत्वम् । दोषलत्वञ्च । इति राजवल्लभः । यत्वम् । मधुरत्वम् । रुचिवायुरद्धिकारित्वम् । भार्गो रास्ता पूठीचैव शर्करा पलविंशतिः । कण्टकीद्रुमः, पुं, ( कण्टकी द्रुमः। एषोदरा गुरुत्वम् । त्वादोषतत्कलविकारनाशित्वञ्च । इति प्रत्येकञ्च पलान्यठौ प्रदद्यात् ततैलयोः ॥ दित्वात् दीर्घः । ) खदिररक्षः। इति रत्न राजनिघण्डः ॥ * ॥ तस्यापकस्य गुणाः। कपा- पक्का लेहत्वमानीय पीते मधुपलायकम् । माला ॥ (खदिरशब्दे विशेषो वक्तव्यः॥ कण्डकी यत्वम् । खादुत्वम् । वायुकारित्वम् । इति राज- चतुष्पलं तु गाक्षी ः पिप्पलीनां चतुष्पलम् ॥ एव द्रुमः । वाताकीरक्षः। वल्लभः ॥ शीतलत्वञ्च ॥ ॥ तयुक्तस्य तस्य गुणाः ॥ क्षिया निदध्यात् सुहम्रण्मये भाजने शुभे । कण्टकीफलः, पु, (कण्टकि कण्टकाचितं फलमस्य । खिग्धत्वम् । हृद्यत्वम् । बलप्रदत्वम् । छर्दिनाशि- लेहोऽयं हन्ति हिक्कार्तिश्वासकासानपोषतः" ॥ एषोदरात् साधुः । ) कण्टकिफलः । इत्यमर त्वम् । थचक्षुष्यत्वम् । शुक्रकारित्वम् । वातपित्त- कण्टकार्यावलेहः ॥ * ॥ इति च शाधरः ।) टीकायां भरतः॥ काँटाल इति भाषा। माशित्वञ्च ॥ तन्मज्जगणाः। शुक्रकारित्वम् । वात- कण्टकालः, , (कण्टकैः कण्टकाकीर्ण फलैः चलति | कण्टकुरण्टः, ए, (कण्टः कण्टकप्रधानः कुरण्टः ।) पित्तकफनाशिवम् च ॥ विशेषात् पनसं वज्य .

·जटाधरः ॥ . १५ काठपा कण्ठेका कण्ड गुल्मिभिमन्दवहिभिः ॥ इति राजनिघण्टः ॥ | कण्ठभूषा, स्त्री, (भूष्यतेऽनया इति भूधा। कण्ठस्य "रष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष. (बन्यत्मब्वे पनसशब्दे अथव्यम् ॥) भूषा ।) ग्रीवालङ्कारः । तत्पर्य्यायः । अवेयकम् २ । योनिः सर्वस्य प्रभावाप्ययो हि भूतानाम्" ॥६॥ कण्टार्तगला, स्त्री, (कण्टा कण्टयुक्ता वार्तगला ॥ इत्यमरः । २ । ६।१०४ ॥ ग्रैवेयम् ३ ग्रैवम् ४ । "नान्तः प्रशंन वहिप्रशं नोभयतः प्रॉन धातः क्षीणः गलदेपो यस्याः।) नीलभिण्टी। इति पाब्दरत्नावली ॥ रुचकः ५ निष्कम् । इति प्रज्ञानधनं न प्रशं नाप्राज्ञमदृष्ठमण्यवहार्थम- इति राजनिघण्टः । (नीलभिीण्टीशब्देस्य गुणा- ग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं दयो झया.) कण्ठमणिः, पु, (कण्ठे कण्ठस्थले धारणीयो मणिः । प्रपञ्चोपशम शान्तं शिवमद्दतं चतुर्थमन्यन्ते स कंण्टालुः,, (कण्टाय कण्टकाय घालति पर्याप्नोति । कण्ठस्य मणिर्वा ।) गलदेशधारणीयमणिः । सत् मात्मा स विज्ञेयः" ॥ ७॥) कण्ड +थल+उन् ।) वंशः । वहती। वात की। पर्य्यायः । काकलम् २ । इंति विकारहशेषः ॥ कण्डन, ली, (कड़ि+भावे ल्युट ।) उदूखलादिना ववरः । इति राजनिघण्टः॥ कण्ठयः, त्रि, (कण्ठे + भवः । शरीरावयवत्वात् यत् । নাইলিনী।নি । ভাল कण्टाक्वयं, ली, (कराटं कण्डकमायते स्पईते । ६।१ । २१३ ।) कण्ठोद्भवाब्दादिः । इति व्या- इति भाषा ॥ कण्ट +या+के+कः।) पद्मकन्दः । इत्ति रा करणम् । “काकुहविसर्जनीयानां कण्ठः" । पां । कराहनी, स्त्री, (कण्यते तुपादिरपनीयतेऽनया । कड़ि जनिघण्टः॥ १।१ । ६ वात्तिके) + करणे ल्युट। डीयच ।) उदूखलम् । इति त्रि- कण्टी, [न् ] , (कण्टः कण्टकः व्यस्त्यस्य । अस्त्यर्थे कण्ठामिः, , ( कण्ठे कण्ठाभ्यन्तरे अग्निः पाचन काण्डपशेषः ॥ (यथा, ममुः। ३.६८। इनिः ।) कलायः। अपामार्गः। खदिरः । गो रूपाभिर्यस्य । ) पक्षी । इति त्रिकाण्डपशेषः॥ "पञ्चसूना ग्राहस्थस्य चुलीपेषण्युपकरम् । क्षुरः। इति राजनिर्घण्टः ॥ कण्ठालः, 'पुं, (कठि+यातच ।) शूरयः । युद्धम् । कण्डगीचोदकुम्भश्च बध्यते यास्तवाहयन्।) कण्ठः, , (कठि+ अ +इदित्वात् नुम् ।) मदन नौका । खनित्रम् । इति विश्वः ॥ क्रमेलकः। कण्डरा, स्त्री, (कड़ि +घरन् टापच्।) महास्वायुः। वृक्षः। इति मेदिनी ॥ होमकुण्डाइहिरालि गोणीप्रभेदः । इति मेदिनी ॥ महानाड़ी । इति हेमचन्द्रः । परिमितस्थानम् । यथा,- कण्ठाला, स्त्री, (कटि + चालच् + टाम् ।) जालगो ("महत्यः स्नायवः प्रोक्ताः कण्डरास्तास्तु षोड़श । "खावाहाह्येऽङ्गुलः कण्ठः सर्वकुण्डेवयं विधिः" । यीका | इति त्रिकाण्डोषो मेदिनी च ॥ प्रसारणाकुचयोर्दर तासां प्रयोजनम् ॥ इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ ( कणशब्द "कणेष्ठः" । कण्ठिका, स्नी, (कण्ठो भृष्यतयास्त्यस्याः। कण्ठ चतखो हस्तयोस्तासां तावत्यः पादयोः स्मृताः। इति ठः। उणं १ । १०५ ।) +ठन् टाम् च । यदा कण्ठयति कण्ठं भूषयति ग्रीवायामपि तावत्यस्तावत्यः एष्ठसङ्गताः" । ग्रीवापुरोभागः॥ तत्पर्यायः । या। कठि+णिच् + एकुल + टाप् बत इत्वञ्च ।) ‘ন যাহরাব কাম লাঃ মাঃ गतः । इत्यमरः।२।६।। कण्ठाभरणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ एकनरी कण्ठी ग्रीवानिबन्धनागामधोभागगतानां प्ररोहा मेषः (यथा, शाकुन्तले । १म अङ्क । इति भाषा। দুলিলা মীহী লিনমুন্ত্রী "विकचसरसिजायाः तोकनिर्मुक्तकण्हं कण्ठी, स्त्री, ( कण्ठ + माल्यार्थे डीम् ।) चश्व कण्ठ स्तनपिण्डाः" ॥ इति भावप्रकाशः ॥ লিমিনবিন্যা জর্জন্তিনা”।) वेशनरन्नुचम्मादि ! इति शब्दमाला ॥ गलः | "तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कगहरा बाऊएष्ठतः । अत्र विशुद्धनामघोड़ादलपद्ममस्ति । यथा, इत्यमरटोकायां भरतः। बाहोः कर्मक्षयकरी विश्वचोति हि सोचते"" "वदूर्धन्तु विशुद्धाख्यं दलघोड़शपङ्कजम् । कण्डीरवः, , (कण्ठयां रखो यस्थ ।) सिंहः । इति इति च सश्रुतः॥) खरैः षोड़शभिर्युक्तं धूमवर्गमहाप्रभम् ॥ त्रिकाण्डशेषः ॥ पारावतः । इति राणनिर्धण्टः ॥ कण्डः, स्त्री, ( कण्डते शरीरं माद्यति अस्मात् विशुद्धपद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महामृतम्" । मत्सहली। इति सारखतः ॥ उष्णशोणितत्वात्। यदा कण्हयति कण्डयुक्त इति गौतमतन्नम् । निकटः। ध्वनिः। इति कण्ठीरवी, स्त्री, ( कण्ठीरव+गौरादित्वात् जातो करोति शरीरम् । कड़ि+मदे । “मगवादयश्च"। मेदिनी। वा डीम् ।) वासकक्षः। इति राजनिर्धण्टा ॥ उणां १ । ३८ । इति कुः ।) कण्डूः । इति राय- कण्ठकूणिका, स्त्री, (कण्ठ इव कण्ठध्वनिरिव कूण- कण्ठेकालः, पुं, (कण्ठे + कालः क्षीरोदमन्थनोव मुकुटः॥ ( ऋषिविशेषः । यतीति। कण्ठ +कूण + एवल । टापि अस इत्वं विषपाननिदर्पनरूपनीलवर्णो यस्य । सप्तम्या - (यथा, विष्णुपुराणे १ । १५ । ११ । च वीणायाः कण्ठतुल्यस्पछध्वनिरितिप्रसिद्धः।) लुक् ।) महादेवः । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ (कण्ठे "कगडर्माम मुनिः पूर्वमासी वेदविदां वरः । वीणा। इति हेमचन्द्रः । जीवानां कण्ठदेशे कालः कालखरूपेण वर्तते। सुरम्ये गोमतीतीरे स तेपे परमं तप". कण्हतलासिका, खी, (कण्ठतले अवानां कण्ठदेशे यदा कण्ठदेशपर्यन्तं थाक्रम्य तमप्रधागा माया तदिवरणं तत्रैव १मांशे १५ बध्याये अवश्यम्।) धास्ते इति । कण्ठ+यास +खुल् + टापि यत अस्त्यस्य । परमात्मनः मायाशवलितत्रिमादत्वात् कण्डरः, ई, (कण्डू राति ददातीति । "मातोरपसर्ग इत्वं च ।) अश्वग्रीवावेशकरजचम्मादि । इति तधात्वम् । एष सर्वज्ञः सर्वान्तर्यामीश्वरः । रत कः" । ३ । २।३। एषोदरादित्वात् सः।) भब्दमाना। मात् पादत्रयादन्यत् तुरीयं निष्कलं निखमा कारवेललता । कुन्दरटणम् । इति राजनिर्धण्टः॥ कण्हनीड़का, पुं, (कण्ठे निकटस्थे नोड़े शत्रून् दृष्ट्वा धिक शिवपादमस्ति । कण्ठुरा,स्त्री,कण्डं राति । कण्ट्र + रा+कः । सच । कायति शन्दायते । कण्ठ+के+कः । यदा कण्ठे यथा, माण्डुक्योपनिषदि। ततधाम् ।) कपिकच्छुः । अत्यनम: । इति राज प्रासादवृक्षादीनां शिरोभागे नीडं यस्य + कम्।) "सव्वं ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा निर्घण्टः ॥ (शूकशिम्बीशब्दे विशेषोऽस्य ववव्यः । चिलपक्षी। इति त्रिकाण्डशेषः। चिम् इति भाषा॥ चतुष्पात्" ॥२॥ कण्डूः, स्त्री (कण्डूय + सम्पदादित्वात् शिप अलोप- कपठनीलका, पुं, (कण्ठं धारकस्य कण्डादिकमूर्द्ध "जागरितस्थानो वहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविं यलोयौ ।) रोगविशेषः। सुस्वानि खोस् इत्यादि स्थानं नीलयति खशिखाकजोग नीलवर्ण करो प्रतिमुखः स्थूलमुक वैश्वानरः प्रथमः पादः" ॥३॥ भाषा। (यथा, भागवते । २।७।१३ । तीति । कण्ड + नील् + णिच् + खुल। अथवा "खप्रस्थानोऽन्तःप्रशः सप्ताङ्ग एकोनविंशति "धछेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्र कण्ठे शिखाग्रभागे नीलवर्णोऽस्य कम् ।) उल्का । मुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः" ॥४॥ निद्राक्षणोऽधिपरिवर्स कमाण काराडू" ) इति शब्दमाला। मसाल इति माया । "यत्र सुमो न कच्चन कामं कामयते न कञ्चन तत्पर्यायः । खनः २ कण्डूया ३ । इत्यमरः ।२ । कण्ठपाशकः,{, (कण्हे पाश व कायवि प्रकाशते । खप्नं पश्यति तन्मुषप्तम् । सयुप्तस्थान एकीभूतः ६ । ५२॥ कण्डूति । इति तट्टीका । कण्ट्रय कण्ठया+के+कः।) इस्तिगलवेशकरजः । प्रज्ञानधन एवानन्दमयो घानन्दभूक चेतोमुखः नम् ५ । इति राजनिर्धण्दः । इति बदमाला प्रांजस्मृतीयः पादः" ॥५॥ तचिकित्सा यथा,- . . । ।

·कण्डोल भाषा ॥ - कतक कत्थ "टूर्बानिशायतो लेपः कण्ट्रपामविनाशनः । भाषा। तत्पर्यायः। पिटः । इत्यमरः । जलस्य तकः हासः प्रकाशः प्रसाद इति यावत् कृमिद्रुहरश्चैव शीतपित्तापहः स्मृतः ॥१॥ २।६ । २६ ॥ पिटका ३ पेटकः । इति यस्मात् 1) वृक्षविशेषः । निम्मली इति भाषा । हरिद्रायाः पलान्यछौ घटपलं हविषस्तथा । भरतः ॥ उष्ट्रः । इत्युणादिकोषः ॥ तत्पर्य्यायः। अम्बुप्रसादः २ कतः ३ तिक्तफलः ४ क्षीरामकेन संयुक्त खण्डस्याईशतं तथा ! कण्डोलकः, पुं, (कड़ि+ बाहुलकादोलच् । खार्थे रुच्या ५ छेदनीयः६ गुच्छफलः ७ कतफलः ति- पचेन्टद्दग्निना वैद्यो भाजने गमये दृढ़े। कन् ।) कण्डोलः। इति हेमचन्द्रः ॥ कमरिचः ॥ अस्य गुणाः। कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । त्रिकटुत्रिजातकञ्चैव कृमिघ्नं त्रिरता तथा ॥ कण्डोलवीणा, स्त्री (कण्डोल इव वीणा। कण्डोलस्य उद्यात्वम् । चक्षुतित्वम् । रुचिकारित्वम् । कृमि- त्रिफला केशरं मुस्तं लौहं प्रति पलं पलम् । নীযা না।) অভাৱৰীয়া। জানি না। दोषणू लदोषनाशित्वच्च । तस्य वीज अम्बुप्रसाद- संचूर्य प्रक्षिपेत्तत्र कर्धमेकन्तु भक्षयेत् ॥ तत्पर्यायः। चाण्डालिका २ चण्डालवलकी ३। नम्। इतिराजनिघण्टः ॥ (यथा, मनुः। ६ । ६७ । कगविष्फोटद्रूणां नाशनं परमौषधम् । इत्यमरः।२११०३२ ॥ चण्डालिका ४ कटोलवीणा "फलं कतकरक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् । प्रततकाञ्चनाभासो देहो भवति नान्यथा ॥ ५ । इति भरतः॥ न नामग्रहणादेव तस्य वारिप्रसीदति"। शीतपित्तोदर्द कोठान् सप्ताहादेव नाशयेत् । कण्डोली, स्त्री, (कण्डोलस्तदाकारोऽस्त्यस्याः । व्यर्श “पयः प्रसादि कतकवातकं तत्फलञ्च त । हरिद्रानामतः खण्डः कण्डनां परमौषधम् । आदित्वात् अच् + गौरादित्वात् डीम् ।) कण्डो कतकस्य फलं नेभ्यं जलनिर्मलता करम् । इति हरिद्राखण्डः ॥२॥ लवीणा । इतिशब्दरत्नावली।। वातम्लेमहरं शीतं मधरं तुवरं गुरु" । "अम्टतरवपटोल मुस्तक सप्तपर्ण कराड्वोघः, पुं, (कण्डू नामोधः संघीयस्मात् शूककोट इति भावप्रकाशः॥) खदिरमसितवेनं निम्बपर्व हरिहे। स्पर्श कण्डूबहुजत्वमिति प्रसिद्धेस्तथात्वम् ।) शूक कतफलः पुं, (कं जलं तनोति प्रसन्नं सम्पादयति । विविधविषविसर्पान् कुष्ठविष्फोटकण्ड कीटः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शूयापोका इति क+तन् +ड । तादृशं फलमस्य ।) कतकरक्षः। रपनयति मसूरी शीतपित्तं ज्वर" ॥ इति राजनिघण्टः ॥ इति कामतादि ॥३॥ इति भैषज्यरत्नावली । करावं, ली, (कण्यते अपाद्यते इति । कण + वन् ।) कतमालः, (तम +घ खः । कस्य जलस्य समाय ("विधा ते कोठपिड़का कण्डू गण्डान् प्रकुर्वते"। पापम् । इति मेदिनी॥ शोषणाय अलति पर्याप्नोति । क+बम+धन इति वाभटः ॥*॥ चन्दननलदकृतमालनक्त- करवः, घु, ( कण + क्वन् ।) मुनिविशेषः। इति +अच् ।) धनिः । इति शब्दमाला ॥ कचमाल: मालनिम्बकुटजसपमधकदारहरिद्रामुस्तानोति मेदिनी ॥ स तु पुरुवंशजावाप्रतिरथनामक्षत्रिय खतमालश्च पाठः॥ दपोमानि कगडघ्नानि भवन्ति"॥ इति चरकः।) पुलः । यथा, कति, त्रि, ( का सङ्ख्या किं परिमाणं वा एषां कण्डकरी,स्त्रो,(कराई करोति इति । कण्ड + + +टः। "सुमतिर्भुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः । "किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति" ५। २। ४१ । स्त्रियां डीप ।) श्रूकशिम्बीरक्षः। इति पाब्द तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रकखाद्या विजातयः"। इति डति ।);कियत्परिमाणम् । इति व्याकरणम्॥ चन्द्रिका॥ इति श्रीभागवते । ६ । २०१६ (धपर ऋषिभेदः। कत इति भाषा । (यथा, अधळवेदे १० ।२।४। कण्डनः, , (कण्डं हन्ति । कण्ड+ हन् +टक् ।) अनेनैव मुनिशार्दू लेन यजुर्वेदीय काण्व शाखा प्र "कति देवाः कतमे त अासन् य उरोग्रीवाश्चिक्या च्यारवधः । गौरसर्षपः । इति राजनिर्धण्टः । गीता। यथा, यजुर्वेदे १७ । ७४ । पुरुषस्य कतिस्तनौ व्यदधुः कः कफोड़ो कति- कण्डविः, स्त्री, ( कण्डय + भावे तिन् । अलोपय “यामस्य कण्वोऽदुहत् प्रयोनां स्कन्धान् कतिएकी रचिन्वन्" ॥ पुं। विश्वामि- लोपौ ।) कण्डूः । इति भरतहलायुधौ। चुल्कनि सहसधारां पयसा महीं गाम्" । वस्य पुत्राणामेकतमः । यवंशोद्भूत सूत्रकृत् इति भाषा ॥("राच्या वप्यटदेव्याः स निर्दयः सुर- तथा, भागवते च १२।६। ७४ | कात्यायनर्षिः।) तोत्मोत्वैः। खराड्यामासकण्डतिम् साप्यस्यार्थे "यजुभिरकरोछाखा दशपञ्चशतैविभुः । कतिपयः, त्रि, (किम् + डति कति धयक पुकच ।) षणां धन" ॥ इति राजतरङ्गिण्याम् । ५ ॥२६॥ जाएऊर्वाजसन्नास्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः"॥ कति । इति व्याकरणम् । कतकगुलि इति भाषा। कण्डूयन, ली, (कण्ड्य + भावे ल्युट ।) कण्टः । इति अयन्तु कश्यपवंशोद्भवः शकुन्तलायाः प्रतिपालक (यथा, मेघदूते २५ । हलायुधः ॥ (यथा, भागवते ७ || B५ । पिता । यथा, महाभारते १। शाकुन्तले ।७०।३० "सम्पत्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसादशा"।) "यन्मथनादि ग्रहमेधिसुखं हि तुच्छ "महर्षि काश्यपं द्रामथ कएवं तपोधनम्"। कत्तणं,ली, (कद कुत्सितं टणं इति । अत्र कद खार्थे कण्डयनेन करयोरिव दुःखदुःखम्" ॥) एतस्य सविस्तरन्तु तत्रैव अध्याये द्रष्टव्यम् । कोः कदादेः "ढणे च जातो"।६।३।१०३।) कण्ड्या, स्त्री. (कण्ड + "करावादिभ्योयक' ३।३।१०२। अयमेव गोत्रप्रवर्तकः । ऋग्वेदे १ । ४४-५० सुगन्धिटणविशेषः । रामकर्पूर इति ख्यातम् । अप्रत्ययात् स्त्रित्वात् टाय च।) कण्डः । इत्यमरः । सूक्तेषु ऋषिगोत्रप्रवर्तक कण्वत्तान्तमवध्येयम् ॥ तत्पर्य्यायः । पौरम् २ सौगन्धिकम् ३ ध्याम ४ देव- २।६।५३ ॥ कण्व इत्यस्यार्थः कण्वः सुखमयः तत्त्वविद्याप्र अग्धकम् ५ रौहिषम् ६ । इत्यमरः।२।४।१६६ ॥ कण्डरा,स्त्री, (कण्डं राति । कण्डू+रा+का। टाप।) भावात् नत्वयं संसारजन्यसुखमयः नहि तत्त्व सुगन्धम् ७ टणशीतम् - सुशीतलम् । इति वृक्षविशेषः । बालकुशी इति भाषा | तत्पर्यायः । ज्ञानिनां क्वचित् संसारासक्तिः विद्याधा रत्नमाला ॥ रोहिषटणम् १० कात्तृणम् १९ यात्मगुप्ता २ जड़ा ३ अव्यण्डा ४ प्रारषायणी ५ भावादिति नीलकण्ठः। विद्या क्रियाकुशलः भूति १२ भूतिकम् २३ श्यामकम् १० ध्यामकम् ऋष्यप्रोक्ता ६ शूकशिम्बिः ७ कपिकच्छः ८ मेधावी च। इति ऋग्वेदभाष्यवद्दयानन्दः । १५ पूति १६ मुद्गलम् १७ देवदग्धकम् १८ । मर्कटी।। इत्यमरः।२।४।६ ॥ अजहा १० खनामाख्याततीर्थविधः । यथा, महाभारते । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । वितरवम् । कफशस्त्र- अव्यण्डा ११ कण्डरा १२ शूशिम्बी १३ शूक ३/२1-881 पाल्यादिदोषबालग्रहविनाशित्वञ्च । इति राज- शिम्बा १४ कमिकच्छुः १५ । इति तट्टीका ॥ ऋ "कण्वाश्रमं ततो गच्छेत् श्रीजुएं लोकपूजितम्। निर्धण्टः ॥ (तुवरत्वम् । हत्कण्ठव्याधिपित्तास- घभः १६ स्वगुप्ता १७ । इति रनकोषः ॥ धम्मारण्यं हि तत्पण्यमाद्यञ्च भरतभ!" ।) शूलकासज्वरनाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः) कराडलः , (कण्ड + अस्त्यर्थे + लच् । कण्डतिकारक- कतः, पुं, मुनिविशेषः । इत्युणादिकोषः ॥ (धयन्तु एनिः। इति मेदिनी ॥ चाकुलिया इति भाषा । त्वात् तथात्वम् ।) शूरणः । इति राजनिघण्टः ।। विश्वामित्रपुत्लानामेकतमः । कं जलं शुद्धं तनोति कत्तोयं, स्ली ( कु कुत्सितं तोयं यत्र।) मद्यम् । इति कण्डूयुक्त त्रि॥ कं+बन+5 1). कतकरक्षः। इति राज त्रिकाण्डोषः। कण्डोलः, पु, ( कड़ि + वाहतकात् बोलच् ।) नल निघण्टः ॥ कत्थ, श्लाघे । इति कविकल्पमः । (मां-यात्म- वादिरचितधान्यादिस्थापनपात्रम् । डोल् इति कतकः, पुं, ( तक + हासे + बाहुलकावः । कस्य सक-सेट् । कचित् व्यकं च।) दन्यवर्गाद्यापधः । ७१ .

·. { -- सद्भाव्यः") गुरुः। १७ कथा कदन कदम्ब लाधः प्रशंसा । ७ कत्यते गुणिनं गुणी । इति । वार्ता । वाक्यम् । यथा, रघुः । ८ । ४३ ! "इति ते भर्टनिर्देशमादाय शिरसादृताः । दुर्गादासः ॥ "अभितप्तमयोऽपि माईवं तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः" ।) कत्र, त् क शैथिल्ये। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- भजते कैव कथा शरीरिघु" ॥ मारणम् । इति भूरिप्रयोगः जटाधरच ॥ पर-श्यक-सेट।) कत्रयति कबापयति । इति विवरणम् । यथा, रामायणे । १ । १६ । कदन्नं स्ली, (कुत्सितं अन्नं । कोः कदादपाश्च ।) कुत्मि- दुर्गादासः॥ "सनत्कमारो भगवान् पुरा कथितवान् कथाम् । तान्नम् । इति व्याकरणम् । कत्मवर,ली, (कट् वैकल्ये + स | कत्मः विक्षलता तया भविष्यं विदुषां मध्ये तव पुत्त्रसमुद्भवम्" ॥) (यथा, भागवते ।५।६ | S| "मियं कदनं वा वियते शिर एवान्तःकरणस्थानं स्कन्धस्य शिरो- कथाप्रसङ्गः, त्रि, (कथायां प्रसङ्गो यस्य । ) ज अभ्धवहरति पर नेन्द्रियग्रीतिनिमित्तम्" ॥ ऽन्तवर्तित्वात् तथात्वम् । कम ++ यम् । ल्पाकः । इति शब्दरत्नावली ("तेन सह नाना "हविविना हरियति विना पीठेन माधवः । स्कन्धः । इति ताब्दचन्द्रिका ॥ कथाप्रसङ्गनाव स्थितः” ॥ इति हितोपदेशः ॥) कदन्नैः पुण्डरीकाक्षःप्रहारेगा धनञ्जयः" इत्युझ्टः॥) कथ, त् क वाक्यप्रबन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां वांतूलः । विधवैद्यः । इति मेदिनी । (किराता- कदम्बं, क्ली, (“वकदिकड़िकटिभ्योऽम्वच्” । उणां । परं-सकं-सेट।) कथयति । इति दुर्गादासः ॥ र्जुनीये । १ । २४ । “कथाप्रसझेन जनै रुदाहृता ४ । २ । इति कद् + च्यम्बच् ।) निकुरम्बम् । ("हन्त ! ते कथयिष्यामि सेतिहासं पुरातनम्" | दनुस्मृताऽखण्डलसूनु विक्रमः" ॥ वार्ता। गोष्ठी समूहः। इति मेदिनी ॥ इति भागवतम् ॥) वचनम् । उक्तञ्च कथासरित्सागरे २२ । १८१ । कदम्बः, पुं,. (कद्यते दर्शगात् विरहिणां चित्तवलव्यं कथं व्य, कथम्। किं प्रकारम् । इति व्याकरणम् ॥ "मिथः कथाप्रसन्न विवादं विल चक्रतुः" ।) जायतेऽनेन । कद् + करगो धम्बच ।) एतविशेषः । (यथा, मनुः५।२। कथाप्राणः, त्रि,(कथया प्राणिति जीवति कथां श्राव कदम् इति भाषा। तत्पर्य्यावः ! नीपः २ प्रियकः३ "कथं म्हत्यः प्रभवति वेदशास्त्रविदां प्रभो" ! ॥) यित्वैव जीवनोपायं करोतीत्यर्थः । प्र+अण + हलिप्रियः । इत्यमरः।२।४।८॥ कादम्बः ५। कथकः, त्रि, (कथयति यः। कथ + कर्तरि ण्वल ।) अच् । यद्दा कथायां प्रागााः जीवनोपायाः यस्य ।) इति तट्टीका || पट्पदेशः ६ प्रारघेण्यः ७ इरि- वक्ता । कथोपजीवी। नाटकवर्णनकर्ता। तत्प कथकः । स तु नाटकवक्ता । इति प्राब्दरत्नावली ॥ प्रियः । इति रत्नमाला॥ उत्तपुष्पः मुरभिः •यः । एकनटः२ कथाप्राणः ३ । इति शब्द- । कथितः, त्रि, (कथ्यतेऽसौ । कथ + कम्मणि + क्तः ।) १० • खलनाप्रियः ११ कादम्बर्दा १२ सीधुपुष्यः १३ रत्नावली ॥ (यथा महाभारते १ । २१५ । ३ । उक्तः । (यथा, श्रीभागवतम् । १० । १ । १। महाक्ष्यः १४ कर्णपूरकः १५ । अस्य गुणाः । "कथकाचापरे राजन् श्रमणाश्च वनौकसः" ॥ "कधितो वंश विस्तारो भवता सोमसूर्ययोः" ।। विक्तत्वम् । कटुत्वम् । कषायत्वम् । वातपित्त- ग्रन्थकर्ट विशेषः । (यथा, प्यनुमानचिन्तामणिः । कथ+भावे क्तः। कथनम् । यथा रघः । ११ । १० कफार्तिनाशित्वम्। शीतलत्वम् । शुक्रबर्द्धनत्वञ्च । "वाद्युक्तसाध्यनियमच्युतोऽपि कथकरुपाधि- "पूर्ववत्तकथितः पुराविदः इति राजनिघण्टः । (यथा भावप्रकारे । सानुजः पिटसखस्य राघवः" ।) "कदम्बो मधुरः शीतो कषायो लवगो कथकथिकः, त्रि, (कथं कमिति प्रसृत्वेनात्यम्य कद, इ रोदने ।. यावाने । वैक्लव्ये । इति कविकल्प सरो विशम्भकक्षः कफस्तन्यानिलप्रदः" ॥ इति । कथंकथं+वाहलकात् ठन् ततशिलोपः।) द्रुमः। (वां-पर-सकं अकं च-सेट्-इदित्।) इ तथा च सुश्रुतः। प्रशा। प्रश्नकर्ता । इति विकाण्डोषभूरिप्रयोगो॥ कर्मणि कन्यते। इति दुर्गादासः ॥ "गरदोषहरनीपं प्राचीनामलकं तथा" |) कथअधिकता, स्त्री, (कथबधिक +भावे तल । )। कद, घम वैजये। विकलीभावे । इति कविकल्प अत्र नीपहलिप्रियो धाराकदम्बवाचिनावपि एच्छा । प्रश्नः। इति हेमचन्द्रः॥ द्रुमः । (वादि-यात्म-का-सेट-घटादि।) घ कदम्बसाम्यात् पठितौ । यथा साञ्जः ॥ कथनं, जी, (कथ्यते इति । कथक वाक्यप्रबन्धे । कदा । म कदयति । ७ कदते । इति दुर्गादासः॥ "नोपो महाकदम्बः स्याडाराकदम्ब इत्यपि । भावे + ल्युट ।) कथा | इति हलायुधः ॥ कहन कदः, पुं, (कं जलं ददाति। क+दा + क !) मेघः । द्वितीयोऽल्पप्रसरच वृत्तपुष्पः कदम्बकः ॥ इति भाषा । (यथा पञ्चतन्ते १ । १३ । इति शब्दरत्नावली॥ इत्यस्य भेदः । तथा रनेऽपि । हारिदस्तु रगो "मिथ्याक्रमकथनं कूटतुलामानम्" ।) कदकः, पु, (कदः मेघ इव कायति प्रकाशते उपरि बलः । यथामरटीकायां भरतः ॥ कथम्, व्य, (कस्मिन् प्रकारे इति' प्रकारार्थ + भागे। कद्+के+क 1) वितानम् । इति हेम "धुलोकदम्बका धारा कदम्बा घट्यदप्रियः ॥ "किमश्चेति" ५।३।२५। थमुः कादेशश्च ।) हर्षः। चन्द्रः ॥ चाँदोया इति भाषा ॥ वृत्तपुष्पः केशरायः पाण्यः कदम्बकः । गर्दा। प्रकारार्थः । सम्भमः । प्रश्नः । सम्भावना । कदक्षरं, सी, (कुत्सितं अक्षरं । कोः कदादेपाः। ) नीमो महाकदम्बोऽपि तथा बफलो मतः" इति मेदिनी। (यथा शाकुन्तले १ अङ्के कुत्सितवर्णः ॥ (यथा, -साहित्यदर्पणम्। “यः कौमारहरःस "कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि कदध्या, [न् ] पुं, ( कुत्सितोऽध्वा । कुगतीति एवं हि वरस्ता एव चैत्रक्षमास्ते चोन्मीलि- कथं वा यात्मापहारं करोमि") समासः । कोः कृत् तत्पुरुषेचेति कदादेशः। ) तमालतीसुरभयः प्रोफाः कदम्बानिला" ॥ कथा, स्त्री, ( कंथ + "चितिपूजिकथिकुम्बिचर्चि निन्दितपथः। तत्पथ्यायः । व्यध्वः २ दुरध्वः३ कविभिस्त प्रायशो वर्धाकाले एव अस्य वर्णन ति" । ३ | ३३ १०५ । काए । टाप च ।) विपथः ४ कापथः५ । इत्यमरः२।१ । १६ ॥ क्रियते । माघे रैवतकपर्वतवर्णने दशव्यम् ॥*॥ ) प्रबन्धकल्पना | इत्यमरः । १ । ६ । ६ । प्रबन्धन कदनं, ली, (कदयति दुःखं वैक्लव्यं वा प्रामोत्यनेन सर्षपः। इति मेदिनी ॥ देवताड़कटणम् । इति कल्पना अथवा प्रबन्धस्य अभिधेयस्य कल्पना कद्यते दुःखं प्राप्यतेऽनेन वा । कद् + णिच् + करतो रत्नमाला॥ खयं रचना इति सारसुन्दरी। "प्रवन्धस्य कल्पना ल्युट ! घटादित्वात् न रद्धिः । कद्यते इति भावे (कं प्रजापत्यधिष्ठाटक औपस्थेन्द्रियं दमयति इति रचना बहतास्तोकसत्या" । इति भरतः ॥ ल्युट । कद्यते पाहन्यते विझलीक्रियते निहन्यते व्युत्पत्त्या जितेन्द्रियतत्त्वज्ञानी । कई कदनं विनाश "प्रबन्धकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कर्थी विदुः । वा यत्र । अधिकरंणे णिच् ल्युट् यदा कद्यते वाति गच्छति प्रलये इति पोषः । इति यत्पत्त्या परम्पराश्रया या स्यात् सा मताख्यायिका कचित्"। मियते यत्र ) पापम् । (यथा, भागवते ७।६।१६ । जगत् । यथा,- इति कोलाहलाचार्यः । ( "नैयायिकमते हि "त्रस्तोऽस्माई कृपणवत्सल ! दुःसहोन- "स एव सौम्य नित्यं राजते मूले विश्व कदम्बस्य नानावक्तकपूर्वपक्षसिद्धान्तवान् वाक्यसन्दर्भ" । संसारचक्रकदनात् ग्रसतां प्रणीतः" ॥) परमो वै पुरुष यात्मा" || इति श्रुतौ ॥) यया; मनुः।३।२३१ । मईः । (यथा, रामायणे । ६ । २८ । २० । कदम्बकं, स्ली, (कदम्ब + संज्ञायां कन् ।) समूहः। "यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः । "क्रोधेन कदनं चक्र वानराणां युयुत्मताम्" ॥) इत्यमरः। २ । ५ । ४० ॥ (यथा, शाकुन्तले २ ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्य्यात्मितणामेतदोभितम् ॥ युद्धम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते ।।२।१३। अङ्क । “गाहन्तां महिया निपानसलिलं है. ।. -- , ॥

·-- . । . १८ कदर्य कदली कद्रय मुहरताड़ित छायाबद्धकदम्बकं म्गकुलं रोम ५। "तेभ्योऽप्राप्तेभ्यः पृथगाणि कारयाचकार वातपित्तहरं शीतं रक्तपित्तक्षयप्रमुत्" ।) थमभ्यस्थतु" ।) सहप्रातः सञ्जिहान उवाच नमस्तेनो जनपदे न . घस्या मूलगुणाः । बलकारित्वम् । वातपित. कदम्बका, पुं, (कदम्ब व कायति प्रकाशते । हरिद्रा कदर्यो न मद्यपोनानाहितानि विवानिति") नाशित्वम् । गरुत्वञ्च ॥ * ॥ पीतवर्णत्वात् कदम्बकोरकोपरिस्थितसूक्ष्मांश- कदलः, पुं, (कद + उघादित्वात् कलच् ।) कदली- "माणिक्यमाम्तचम्पकाद्या तुल्यफलत्वाच सर्यपस्यापि तथात्वम्। उक्षे तु वृक्षः। एश्रीलता। इति मेदिनी। भेदाः कदल्या बहवोऽपि सन्ति। कदम्ब एव खार्थे कन् ।) सर्पयः। हरिछः। इति (यथा, अमरुशतके । ६५ | उक्ता गुणास्तवधिका भवन्ति राजनिघण्टः॥ कदम्बवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ "ऊरदयं म्गदृशः कदलस्य काण्डौ निघता स्याल्लधुता च तेषाम्" । कदम्बदः, पुं, (कदम्बः कदम्बस्योपरिस्थः सूक्ष्मांश मध्यच्च वेणिरतुलं स्तन यग्ममस्या" ।) इति राजनिर्धण्टः ॥ * ॥ चम्पकाख्थकदली- इव दीयतेऽसौ। कदम्ब + दो खण्डने + कर्मणि कदलका, मुं, (कदल + खार्थे कन् ।) कदलीयक्षः । फलगुणाः। वातपित्तहरत्वम् । गुरुत्वम् । शुक्र- + घअर्थे कः । सर्वपस्य कदम्बकोरकोपरिस्थ इति. पाब्दरत्नावली। सद्धिकारित्वम् । अतिशीतलत्वम् । रसे पाके सूक्ष्मांश तुल्यफल वात् तथात्वम् ।) सर्वपः । इति कदला, स्त्री, (कदल+टाय।) एनी। चाकुलिया मधुरत्वञ्च । दुग्धदधिवक्रतालयुक्त कदलं दुर्जरम्। प्राब्दचन्द्रिका॥ इति भाषा । डिम्बिका। शाल्मलीक्षः। इति इति राजवल्लभः ॥ * ॥ हरिणविशेषः। पताका। कदम्बपुष्या, स्त्री, (कदम्बस्येव पुष्पमस्त्यस्याः। अर्श मेदिनी। इति मेदिनी ॥ करिवैजयन्ती । इति हलायुधः ॥ 'चादित्वात् अच् ततछाय।) मुण्डितिकारक्षः । इति कदली, स्त्री, (कदल + गौरादित्वात् डीम् । यद्दा हातिर उपरेर निपान इति भाषा ॥ रत्नमाला | मुण्डिरी इति भाषा ॥ (विशेषोऽस्या काय जलाय दल्यते त्वगस्य गौरादित्वात् डी ।) कदा, व्य, (किम् + काले दा । "सर्वकान्यकिंयत्तदः- मुण्डिविकाशब्दे ज्ञातव्यः।) खनामप्रसिद्धौवधिविशेषः। कला इति भाषा । काले दा” । ५।३।१५।) कस्मिन् काले कदम्बपुष्पी, स्त्री, (कदम्बपुष्पमिव पुष्पमस्थाः। कदम्ब तत्पर्य्यायः। वारणवसा २ रम्भा ३ मोचा ४ इति व्याकरणम्॥ कवे कखन इति भाषा ॥ (यथा, पुष्य+ डीम् ।) महाश्रावणिकारक्षः। इति राज अंशुमत्कला ५ काठीला ६ । इत्यमरः ॥ कदलः ऋग्वेदे १।८४।८। “कदा नः शुश्रवगिर इन्द्रो निर्घण्टा पान्दचन्द्रिका च। मुगिडी इति भाषा ॥ ७ वारणवुधा वारधा। इति तट्टीका ॥ अर' ॥ तथा हितोपदेशे । १ ।१२२ । कदम्वी, स्त्री, (कद् + करणे चम्बच् गौरादित्वात् सुफला १० सुकुमारा ११ सकृत्फला १२ गुच्छ- “जातिव्यबलानाञ्च साम्यमेषां मया सह । डीघ ।) देवदालीलता । इति राजनिघण्टः॥ (देव फला १३ हस्तिविषाणी १४ गुच्छदन्तिका १५ मत्प्रभुत्वफलं ब्रूहि कदा किन्तविष्यति" ।) दालोशन्दे गुणादयोऽस्या ज्ञातव्याः ॥) निःसारा १६ राजेठा १७ बालकप्रिया १८ ऊरु- कदाकारः, पुं, (कुत्सितः आकारः । नैवात्र बहु- कदरं, ली, (कं जलं दृणाति दारयति नाशयतीत्यर्थः। स्तम्मा १६ भानुफला २० वनलमीः २१ । कदलकः ब्रीहिः निषिद्धत्वात् । यथा, “कोः कत्तत्पुरुष- क+दृ + अच् ।) पायसभेदः । इति शाब्दमाला ॥ २२मोचकः २३ रोचकः२४ लो धकः २५ वारषा ऽचि"। ६ । ३ । १०१।) कुत्मिताकारः ॥ (कुत्मि- कदरः, ए, (कंजलं दृणाति श्लेष्मणा संहतजलं नाश २६ । इति प्राब्दरत्नावली ॥ वारणवल्लभा २७ ताकारविशिये, वि) यतीत्यर्थः। क +१+ अच् ।) श्वेतखदिरः । काँटा चर्मण्वती २८ । इति जटाधरः ॥ (यथा, महा- कदाख्यं,ली, (कुत्सिता घाख्या नाम यस्य ।) कुष्ठरक्षः। वावला इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सोमवल्कः । भारते २ । दृतपर्वणि ६६ । १२ । कुड् इति भाषा। तत्पर्य्यायः। कौबेरम् २ दुरम् इत्यमरः ।२।४।४०॥ ब्रह्मशल्यः ३ खदिरोपमः "कदलीशुण्डसट्टां सर्वलक्षणसंयतम् । ३ व्याप्यम् । इति शब्दचन्द्रिका । ४। इति रत्नमाला ॥ (वेवसारः ५। खदिरः६। गजहस्तप्रतीकाशं वचप्रतिमगौरवम्" ।) कदाचन, व्य, (कदा+अनि रिते चमप्रत्ययः ।) सोमवल्कालः ७। इति भावप्रकाशः ॥ यस्याः पक्कफलगुणाः । कवायत्वम् । मधुरत्वम् । कस्मिन् काले । इति व्याकरणम् । कोन समये शीतलत्वम् । पित्ताखविमनत्वम् । गुरतरत्वम् । इति भाषा। (यथा, मनुः । २।५। "कदरो विशदो वो मुखरोगकफाखजित्" । मन्दानले अपथ्यत्वम् । सद्यः शुक्रविबर्द्धनत्यम् । "ब्राझेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । व्यवहारो यथा, चरके। लमटष्णाहरत्वम् । कान्तिदाटत्वम् । दीप्तामो कालवैदशिकाभ्यां वा न पिण कदाचन" ।) "तिन्दुकपियालवदरकदरखदिरसप्तपर्णाश्वकर्णा मुखदत्वम् । कफामयकरत्वम् । सन्तर्पणत्वम् । कदाचित्, य, (कदा + अनिर्धारिते चित् ।) कस्मि- ज्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदईप्रशमनानि दुर्जरत्वञ्च ॥ * ॥ (यथा हारीते। श्चित् काले । तत्पर्य्यायः । जातु २। इत्यमरः । भवन्ति" 1) जकचः | करात् इति भाषा ॥ व्याधि "हृद्यं मनोज्ञ कफद्धिकारि ३ । ४ । ४ ॥ कहिचित् ३। इति हेमचन्द्रः । भेदः। इति मेदिनी ॥ कड़ा जामुड़ा इति भाषा । शीवच्च सन्तर्पणमेव बल्यम् । (यथा, मनुः । ४।७४। तस्य लक्षणम् । यथा निदाने। रक्तं सपित्तं श्वसनवदाई "नाक्षः क्रीड़ेत् कदाचित्तु खयं नोपामहौ हरेत् । "पार्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादितः। रम्भाफलञ्चापि नरस्य हन्ति । पायनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं नचासने"।) ग्रन्थिः कोलवदुत्पनो आयते कदरस्तु सः" अपक्वक याहि च शीतलञ्च कदुषणं, लो, (कद् ईषत् उष्णां ईघदर्थे कोः "कव- ("पर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः । कधायकं वातकफ करोति । चोषणे” ६ । ३ । १०७ । चकारात् । कदादेशः ।) मेदोरक्तानुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम् ॥ विम्भि बल्यं गुरु दुजरच ईघदुष्णम् । तत्पर्य्यायः। कोषाम् २ कवोणम् सकोलः कठिनो ग्रन्थिनिम्नमध्योन्नतोपि वा। भारण्यरम्भाफलमेव तहत्" ।) ३ मन्दोषणम् ४ । (यथा भट्टिः ।३।१०। कोलमात्रः सरक्सावी जायते कदरस्तु सः" । मोचकगुणाः । हृद्यत्वम् । कफकृमिनाशित्वम् । "ससीतयोराघवयारधीयन् इति सुश्रुतः।) तचिकित्सा यथा भावप्रकाशे ॥ कुठलीहज्वरहरत्वम् । अग्निदीपनत्वम् । वस्ति: श्वसन् कदुषणं पुरमाविवेश"।) "दहेत् कदरमुत्य तैलेन दहनेन वा" ॥ शोधनत्वञ्च ॥ * ॥ तद्दति त्रि| इत्यमरः | १ | 8 | ३५ ॥ अशः । इति हारावली ॥ ("मोचाफलं खादु शीतं विधम्भि कपनुदगुरु | कद्ड कार्कश्ये। (वां-पर-व्यक-सेट।) तवर्गटतोयो- कदर्य, त्रि, (कुसितोऽयंः खामी ॥ कुगतीति खिग्धं पित्ताखटड्दाहक्षतक्षयसमीरजित् ॥ पधः। विपि संयोगान्तलोपे कई इति । कडुति समासः ।) क्षुद्रः। कृपणः । इत्यमरः।३।१।४८॥ पक्कं खादु हिमं पाके खादु श्वञ्च हणम् । पद्मम्णालं कर्कशं स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः॥ "अात्मानं धर्मकृत्यञ्च पुत्लदारांश्च पीड़यन् । क्षुत्तष्णानेत्रगदहन्मेहनं रुचिमांसकृत्" ॥ कंद्रथः, पुं, (कुत्सितः रथः। कोः कदादेशः। यो लोभात् सचिनोत्यर्थान् स कदर्य इति स्मृतः॥ इति भावप्रकाशः॥ कदली पुष्पगुणांचाह॥ "स्थवदयो” । ६ । ३।१०२) कुत्सितरथः । इति स्मृतिः ॥ (तथा, छान्दोग्योपनिषदि। ५।११। "कदल्या कुसमं खिग्धं मधुरन्तुवरं गुरु । इति व्याकरणम् । (यथा, भट्टिः५ । १.३ । गुणानाह तत्रैव । .

·१६ निर्धण्टः । कनक कनका कनीया "युधिकद्रथवङ्गीमं वमन ध्वजशालिनम्" ।) कनकप्रभा, स्त्री, (कनकस्य प्रभव प्रमा यस्याः ।) स्पईते वा । कनक +का+के+कः ।) धुस्तर- कए, , (कद+ : I). पिङ्गलवर्णः । तइति त्रि। महाज्योतिष्मती । इति राजनिर्घण्टः ॥ (खनाम हक्षः। इत्यमरः।२।४।७७ ॥ नागके प्राररक्षः । इत्यमरः । १ । ५ । १६ ॥ ख्यातो ज्वरावीसाररोगस्यौषधविशेषो यथा । इति शब्दचन्द्रिका। स्त्री, (कद् + रुः। यद्दा गवादित्वात् साधः ।) "सुवर्णवीज मरिचं विराल- कनमः, त्रि, (कन् + युच् ।) काणः। इति हेमचन्द्रः।। नागमाता। इति मेदिनी ॥ सा तु दक्षकन्या पदं कणा टडयाकं विषञ्च । कनिका, त्रि, (अतिपूयेन युवा चल्यो वा । इएन् । कश्यपपत्नी च । इति पुराणम् ॥ (यथा, रामा गन्धं जयाद्भिस्त्रिदिनं विमा कनादेशश्च ।) अवियुवा । अल्पः । पञ्चाज्जातः । यणम् । ३।२०।२६। गुञा प्रमाणा वटिका विधेया॥ तत्पय्यायः । जघन्यजः २ यवीयान् ३ अवरजः ४ "रोहिण्यां जज्ञिरे गावो गन्धर्थी अजिनस्तथा । रक्तातिसारग्रहणीज्वरामि- धनुजः५ । इत्यमरः । २ । ६ । ४३ ॥ कनीयान् ६ सुरसाऽजनयन्नागान् राम ! कजुश्च पनगान्" ॥) मान्द्यादि हन्यात् कनकप्रमेयम्। कन्यसः ७ यविष्ठः । इति तट्टीकासारसुन्दरी । कमुपुत्तः,,(कद्रोःशुलः!) नायः। इति शब्दचन्द्रिका दध्योदनं भोज्यमनुष्यावारि- (यथा, मनुः । ६ | ११३ । कसुतः, ए, (करोः सुतः।) नागः । तत्पर्यायः । मांसं भजेत्तित्तिरिलावकानाम्" ॥ "ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम् । कालवेयः । इति पूब्दरत्नावली ॥ कञ्चकालुः ३ इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहः ॥ * ॥) येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्थान्मध्यमं धनम्"। कद्रुयुत्तः । इति शब्दचन्द्रिका । कनकप्रसवा, स्त्री, (कनकवत् प्रसवः पुष्पं यस्याः ।) शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७११३१ । कददः, त्रि, (कुत्सितं वदति यः। वदेः पचाद्यच् । वर्णकेतकी । इति राजनिघण्टः ॥ "पवित्र त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृयापिङ्गलः” ।) कुत्सितः वदः इति वा “रथवदयोश्च" १६ ।२। कनकरम्भा, स्त्री, (कनकवर्णवत् रम्भा । यहा कनक- कनिष्ठक, क्ली, (कनिष्ठमिव कायति प्रकाशते । कनि- १०२। इति कदादेशः ।) कुत्मितवक्ता । तम वर्णफणिनी रम्भा।) सुवर्णकदली । इति राज छ+के+ कः।) शूकटगाम् । इति राजगिर्घण्टः ॥ यायः। गह्यवादी २। इत्यमरः । ३ । १ । ३७ ॥ कनिष्ठा, स्वी, (कनिष्ठ +डीपादिकं बाधित्वा दुब्वाक् । यतिकुत्सितः । इति हेमचन्द्रः॥ कनकरसः पुं, (कनकवो रसः ।) हरितालम् । इति अजादित्वात् टाप् ।) दुर्ब लागुलिः । इत्यमरमेदि- (यथा, भट्टिः ६ । ७५। राजनिघण्टः ॥ ("कतमोऽयं यूबीपरसमुद्रावगाठ नोकरौ॥ कड़े याहुल इति भाषा । (यथा, रामा- "सर्वत्र दयिवाधीनं सुव्यक्तं रामणीयकम् । कनकरसनिस्यन्दी सान्ध्य इव मेधपरिघः सानु यणे ३ । ५१ । । येन भात प्रियापाये कददं हसकोकिलम्" ॥) मानालोक्य ते" । इति शाकुन्तले ७ अङ्के ॥) "कनिकायामप्यनुल्यां चातुर्मम स राक्षसः । ईजिप्रीतौ । गतौ । धुवौ । इति कविकल्पन- कनकलोद्भवः, पुं, (कनति दीप्यते इति । कना दीप्ता दुःखं कर्तुमपर्याप्तो देवि! कस्माविधीदसि" ।) मः ॥ (मां-परं-अकं-सक च-सेट ईदित् ।) कला अवयवः तया उद्भवतीति । कनकला + उद् धीरादितिरूणां विधाभेदान्तर्गतनायिकाविशेषः। ई जि कान्तोऽस्ति । इति दुर्गादासः ॥ +भू+अच् ।) रातः । इति राजनिघण्टः । धुना व्यस्या लक्षणम् । परिणीतत्वे सति भ न्यून हा । कनक, जी, ( कनति दीप्यते इति । कनी दीप्तौ+ इति भाषा॥ इति रसमञ्जरी ॥ (वि, मनुः ६ । १२२ ॥ ऋभादिभ्यो बुन्।) वर्णम् । इत्यमरः । २ । ८ । कनकाचला, ए, (कनकमयो अचलः पर्बत।) यस्ता पुलः कनिष्ठो व्येष्ठायां कनिष्ठायाच पूर्वना” । ६४ ॥ (यथा, मेघदूते । २ । चलः । सुमेरुपर्वतः । इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ "यदि प्रथमोकायां कनीयान पुत्लो जातः पञ्चा- "तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबला विप्रयुक्तः स कामी दानविशेषः। इति स्मृतिः ॥ दूफ़ायाश्च व्येष्ठः” ॥ इति कुस्लुकभट्टः।) नीत्वा मासान् कनकवलय,पूरितप्रकोष्ठः" ।) (वस्य परिमाणमुक्त ब्रह्माण्डपुराणे यथा, -- कनी, स्त्री, (कन + व्यच् + गौरादित्वात् सोध।) कनका, घु, (कनति दीप्यते यः। कनी दीप्तौ + कुना "अथ मापहरं वच्चे सवर्णाचलमुत्तमम् । कन्या । इति हेमचन्द्रः॥ दिभ्यो वुन् ।) पनाशवक्षः । नागकेशरवक्षः । यस्य प्रसादावनं विरिश्चर्याति मानवः ॥ कनीचिः, स्त्री, (कन् + बाहुलकात् इचिं प्रत्ययः । धूस्तूररक्षः। (यथा, इन्द्रजालवन्ते । उत्तमः पजसाहसो मध्यमः पञ्चभिः पतिः। एघोदरादित्वात् दीर्घश्च ।) गुञ्जा । इति पाब्दरत्मा- "कपालं मानुषं ग्टह्य कनकस्य फलानि च"1) तदर्द्धनाधर स्तहत् व्यल्पवित्तोऽपि शक्तितः ॥ वली ॥ कुँच इति भाषा ॥ पुष्पयुक्तलता | कटः । काश्चनालरक्षः। कालौघरक्षः। चम्पकवक्षः। इति दद्यादेकपलादुई यथा प्राक्त्या विमत्सरः । इत्यणादिकोषः ॥ भूईन्यणमध्योऽपि पाठः ॥ मेदिनी। कासमई रक्षः। कणगुग्गुलुरक्षः। इवि धान्यपर्वतवत् सव्वं विदध्यात् विधिमुत्तमम् कनीनिका, स्त्री, (कन् +ईन । संज्ञायां कन् । राजनिर्धण्टः । लाक्षातसः । इति शब्दमाला ॥ विष्कम्भशलास्तच ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादयेत्” ॥) ततधाम् + चत इत्वम् ।) चक्षुस्तारा। कनिष्ठा- (शिवः। यथा, महाभारते ।१३।१७। ६२ । कनकाध्यक्षः, पुं, (कनकस्य रक्षणे अध्यक्षः मध्यपद गुलिः । इति मेदिनी ॥ "उपकारः प्रियः सर्वः कनका काश्चनच्छविः॥ लोपः।) सुवर्णरक्षकः । तत्पर्यायः । भौरिकः २। कनीनी, स्त्री, (कन् + ईन् ततो डीय।) कनिष्का- यदुवंशीयस्य दुईमस्य पुतः । इत्यमरः।२।८।७॥ गुलिः । इत्यमरटीका ॥ यथा, हरिवंरे ३३।६। कनकारकः, मु, (कनकं दीप्तवर्णदीप्तिमिव सर्वतो कनीयसं, ली, ( कन् दीप्तौ + अच् । कनः सूर्यः "दुइमस्य सुतो धीमान् कनको नाम नामतः" ।) ऋच्छति व्यानोतीति । कनक++ अण् । तस्येदम् । कन + च्छः कनीयम् । तरूपत्वेन सीयते कनकक्षारः, मु, (कनकस्य द्रावणा) क्षारः।) टणः। खार्थे + कन् ।) कोविदाररक्षः। इति राज वसीयते इति । सो+धजर्थ कर्मणि कः । इति राजनिघण्टः। सोयागा इति भाषा॥ (टङ्गण निर्घण्टः ॥ (कोविदारशब्दस्य गुणादिकं ज्ञात सूर्यदेवाधिष्ठाटकत्वमिति तानस्योक्तः।) तात्रम् । शब्देऽस्य गुणा व्याख्येयाः ॥) इति हेमचन्द्रः॥ कणकदगड़कं, स्ली, (कनकस्य कमकनिम्मितो वा कनकालुका, स्त्री, (कनकनिर्मित धालुः । सलि- कनीयान्, [स] त्रि, (व्ययमनयोरतिश येन युवा दण्डः यत्र। कप खार्थे कन् वा ।) राजच्छन्नम् । लाद्याधारपात्रविशेषः संज्ञायां कन् टाप् च ।) अल्पो वा इत्यर्थे ईयसन् । ततः कनादेशः।) इति त्रिकाण्डशेषः॥ वर्णकलसः । तत्पर्यायः । टङ्गारः २। इत्यमरः । बनुञः ! अतियुवा । अत्यल्पः। इति मेदिनी ॥ कनकायलः, पु, (कनकस्य कर्यचतुष्यरूपमलं तत्परि- २।८।३२॥ (यथा, ऋग्वेदे । ४।२४18 | "स भूयसा कनीयो माणम् ।) पलपरिमाणम् । तत्तु सुवर्णारिपरि- कनकाई, ली, (कनकस्याका नाम यस्य ।) नागकेश नारिरेचीद्दीना दक्षा विदुइन्ति प्रवाणम्" । माणकयोडामाधकम् । तत्पर्यायः। कुरविस्तः२। रपुष्पम् । इति राजनिघण्टः ॥ (नागकेशरशब्द 'मातुः पितुः कनीयांसं न नमेद वयसाऽधिकः । इति हारावली॥ (कनकमिव पलं भांसमस्य इति ऽस्य विशेषो द्रव्यः) प्रणमेच्च गुरोः पत्नी ज्येष्ठभार्थी विमातरम्" ॥ व्युत्पच्या मत्स्यविशेषः।) कनकाइयः, पुं, (कनकं आइयोऽस्य । कनकमाझ्यते इति स्मृतिः।). व्यम् ) ..

·१ २० कन्द कन्दर्प कन्दान्य कन्तुः, एं, ("कंशम्भतां वभयुन्तितुतयसः इति तुः" | पूरयेद्योनिमेतेषां चूर्णैः क्षौद्रसमन्वितैः॥ "साहन्वामभिषेकार्थमवतीण समुद्रगाम् । ५।२।१३८ । कम् + तुः। कामयते इति कम त्रिफलायाः कषायेण सक्षौद्रेण च सेवयेत् । दृष्ट्रैव पुरुषव्याघ्र ! कन्दर्पणाभिमूर्छिता" ।) कान्तौ । व्यर्जिशीत्यादिना कुप्रत्यये तुकि सिद्ध प्रमदा योनिकन्देन व्याधिना परिमुच्यते" ॥ ध्रुवकभेदः । यथा,-सङ्गीतदामोदरः ॥ त्वात् । “कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च" | उणां अन्यत्सवं योनिशब्द द्रष्टव्यम् ।) "त्रयोविंशतिवर्णाध्रुिवः कन्दर्पसंज्ञकः । १॥ ७३ ।) कामदेवः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ कन्दगुडूची, स्त्री, (कन्दोद्भवा गुडूची । शाकयार्थि वीरे वा करणे वा स्यात् खण्डताले विधीयते"। हृदयम् । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ वादिवत् समासः । मध्यप्रदलोपञ्च ।) गुडूची- कन्दर्पकूपः, पुं, (कन्दर्पस्य कूप इव ।) योनिः । इति (चित्रम् । इति उज्जलदत्तः । कं सुखं यस्यास्तीति | विशेषः । तत्पर्य्यायः । कन्दोद्भवा २ कन्दाम्टता.३ : जटाधरः॥ व्युत्पत्त्या सुखी जनः ॥). बहच्छिन्ना ४ बहरहा ५ पिण्डालुः ६ कन्दरो- कन्दर्पजीवः, ए, (कन्दयं जीवयति परिवईयतीति । कन्या, स्त्री, (कम् + बाऊलकात् थन् + टाम् ।) हिणी ७ । इति राजनिघण्टः ॥ कन्दर्य + जीव + अच् ।) कामरद्धिनामरक्षः। इति स्यूतकर्यटः । इति स्त्रीलिङ्गसंग्रहे यमरः ॥ काँथा : कन्दटं, स्ली, (कदि + अटन् ।) श्वेतोत्पलम् । इति. राजनिघण्ट ॥ इति भाषा । (यथा, यतिपञ्चके । "कथामिव शब्दरत्नावली । सादा सुंदि इति भाषा । कण्डयमुघलः , (कन्दर्पस्य मुघल इव।) लिङ्गः । ईति श्रीमपि कुत्मयन्तः कोपोनवन्तः खलु भाग्यवन्तः"1) कन्दफला, स्त्री, (कन्दात् कन्दमारभ्य वा फलं यस्याः।) त्रिकाण्डपोषः॥ मृण्मयभित्तिः । इति मेदिनी । काँथ् इति भाषा ॥ क्षुद्र कारवेल्ली । इति राजनिघण्टः ॥ कन्दर्पष्टङ्सलः, पुं, (कन्दर्यः यूटसलः यत्र । यदा उसीनराख्यजनपदप्रसिद्धग्रामाणां नामसु विषय- कन्दबहुला, स्त्री, (कन्दादारभ्य कन्देन कन्देषु बहुला कन्दपाय टङ्सलः 1) टारबन्धविशेषः। तस्य भूतेषु पद्यन्तात् परा कथा लीवे स्यात् । यथा वा ।) विपर्णिका । इति राजनिघण्टः ॥ लक्षणम् । यथा. रविमञ्जरी । सौसमीनां कन्या सौसमिकथम् । अाहीना कन्दमूलं, क्ली, (कन्द एव कन्दरूपं वा मूलं यस्य ।) "नारी पदवयं स्थाप्य कान्तस्योरुदयोयरि। कथा याहिकायम् । इत्यमरटीकायां भरतः॥ मूलकम् । इति राजनिघण्टः ॥ (मूलकशब्दस्य- कटिच्चेद्दोलयेदाशु बन्धः कन्दर्पष्टसलः" । कन्यारी, स्त्री, (कम् + पारन् । एघोदरादित्वात् गुणा वक्तव्याः) कन्दलं, त्रि, (कदि+छलच।) कपालः । उपरागः। थुक् गौरादित्वात् ली।) वृक्षविशेषः । तत्प- कन्दर, ली, ( केन जलेन दीर्य्यते । द + विदारे + नवाझुरः। कलध्वनिः । इति मेदिनी ॥ अपवादः । व्यः । कथरी २ कश्या ३ दुर्द्धर्षा 8 तीक्षा- कर्मणि अम्। कं जलं श्लेमजनितं दृणाति नाश इति शब्दरत्नावली ॥ (कदलीविशेषः । यथा, यमरुशतके 801 "प्रारम्भे नियवन्ति कन्दल- कण्टका ५ तीदा गन्धा ६ करगन्धा ७ यतीति वा। दु+यच् ।) आईकम् । इति राज- दुष्पवेशा निर्घण्टः ॥ (आद्रकशब्देऽस्य गुणादयो ज्ञेयाः ॥) । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । विक्तत्वम् । उष्णत्वम् । दलोल्लासाः पयोविन्दवः") कफवातशोथरक्तथिज्वरनाशित्वम् । दीपन- कन्दरः, ए स्त्री, (केन जलेन दीर्यते विदीयतेऽसौ । कन्दलः, , (कदि + अलच् ।) कनकम् । युद्धम् । त्वम् । रुचिकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ हु- कपालः । इति धरणी॥ +कर्मणि व्यम् ।) गुहा । इति मेदिनी ॥ कन्दं, स्त्री पुं, (कन्दयति जिवायाः वैलव्यं जनयति "निहादीचेन्मुरज इव ते कन्दरेषु ध्वनिः स्थात्"। कन्दलता, स्त्री, (कन्दप्रधाना लता।) मालाकन्दः । रोदयति वा भक्षयन्तं जनम् । कदि + णिच + इति मेघदूते ५९) कृत्रिमोऽकनिमो वा सजलो इति राजनिघण्टः॥ अच। यद्दा कन्यते कन्द इति नाना ज्ञायते । कदि निर्जलो वा स्टहाकारो गिरिनितम्बदेशः । इति कन्दली, स्त्री, (कन्दल + गौरादित्वात् डीम् ।) +काम्मणि+घञ्।) शूरणः | शस्यमूलम् | इति भरतः॥ तत्पर्यायः । दरीर कन्दरा ३ इत्यमरः । म्गविशेषः । यस्य चम्म व्यवयिते । गुल्मप्रभेदः । मेदिनी । रञ्जनम् । इति राजनिघण्टः ॥ (यथा, २।३।६॥ कन्दरी ४ । इति पञ्जिका ॥ दरः५ । (यथा, मेघदूते २१ । महाभारते १३ । १० १११६ ॥ इति खामी ।। (यथा, भागवते । ४ । ६ । ११ । "याविभूतप्रथममुकुलाः कन्दलीचानुकच्छम्" ।) "वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्" । "नानाऽमलप्रसवणे नाकन्दरसानुभिः” ।) कदली। इति मेदिनी। (यथा, विक्रमोर्वश्यां। ७८। यथा च, शान्तिपातके । २१२० । कन्दरः, पुं, (कं मातङ्गतिरो दीर्यतेऽनेन | द + करणे "बारक्तराजिभिरियं कुसमैनवकन्दलीसलिल- "तीतं निर्भरवारिपानमान कन्दः सहाया न्टगाः"॥ अप शः । इति मेदिनी॥ गमः" । इति) शूरणशब्दस्य विशेषो ज्ञेयः ।) कन्दरा, स्त्री, (कन्दर+टाप् ।) गुहा । इत्यमरः । पताका । इति त्रिकाण्डपशेषः ॥ पद्मवीजम् । इति कन्दः, पुं, (कं जलं ददातीति । क+दा+का । २।३।६) राजनिघण्टः ॥ कन्दति कन्दति कन्यते वा। कदि चाहाने रो- कन्दराकरः, पुं, (कन्दरस्य आकरः ।) पर्बतः । इति कन्दलीकुसुमं, ली, (कन्दल्या इव कुसुममस्य ।) शि- दने च । अच धञ् वा ।) मेधः । इति मेदिनी । हारावली ॥ लीन्धम् । इति जटाधरः। योनिरोगविशेषः । तस्य निदानलक्षणे । यथा,- कन्दराजः, पुं, (कन्दराय यचुराय व्यलतीति । कन्दर । कन्दवर्द्धनः, पुं, (कन्देन वईते इति। ध् + ल्युः।) "दिवाखप्नादतिक्रोधाद्यायामादतिमैथुनात् । + अल+अच् ॥) गईभाण्डरक्षः। प्लक्षरक्षः । शूरणः। इति राजनिघण्टः ॥ (शूरणशब्दस्य क्षताच्च नखदन्ताद्यैर्वाताद्याः कुपिता यदा । इति मेदिनी। घाखोटवक्षः। इति राजनिघण्टः॥ गुणादयो द्रष्टव्याः॥) पूयशोशितसङ्काशं लकुचाकृतिसन्निभम् । कन्दरालकः, पु, (कन्दराल एव खार्थे कन् । ) कन्दवल्ली, स्त्री, (कन्दाकारा+ वल्ली ।) बन्ध्याका- उत्पद्यते यदा योनौ नाना कन्दस्त योनिजः" ॥ अक्षरक्षः। इति शब्दरत्नावली ॥ (लक्षाब्द 'टकी । इति राजनिघण्टः ॥ स चतुर्विधः । वातिकः १ पैत्तिकः २ श्लैष्मिकः ३ विशेषोऽस्य ज्ञातव्यः ।) कन्दवरणः, \, (कन्देषु 'शूरणः श्रेष्ठः।) मोक्षः । सानिपातिकश्च ४ । एषां यथाक्रमं लक्षणानि । कन्दरी, स्त्री, गुहा । इत्यमरः। २ । ३॥ ६॥ इति राजनिर्घण्टः॥ (बोल्नशब्देऽस्य गुणादयो "रूक्षं विवर्ण स्फुटितं वातिक तं विनिर्दिशेत् । कन्दरोद्भवा, स्त्री, (कन्दरे उद्भवतीति । कन्दर +उद व्याख्याताः) दाहरागज्वरयतं विद्यात् पित्तात्मकन्तु तम् ॥ +भू + अच् +टाम् ।) क्षुद्रपाषाणभेदीक्षः कन्दसंज्ञ, स्की, (कन्द इति संज्ञा यस्य कन्दनाना नीलपुष्पप्रतीकाशं कण्डमन्तं कफात्मकम् । इति राजनिर्घण्टः॥ संज्ञायते वा।) योनिरक्तरोगविशेषः। तत्प- सच लिङ्गसमायुक्त सन्नियातात्मकं विदुः । कन्दर्पः, पुं, (कमित्यव्ययं कुत्मायां, के कुत्मितो दर्पः । यिः । योन्याः २। इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तस्य सन्निपातात्मकोऽसाध्यः पोषाः कृच्छ्रप्रसाधना" ॥ यस्मात्। यदा कं सुखं तेन तत्र वादृप्यति । दृम् निदानादि कन्दशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ इति माधवकरः ॥ (अस्य चिकित्सामाइ भाव +बच । 'कं ब्रह्माणं प्रति दर्पितवान् वा ।) कन्दसारं, ली, (कन्दानां सारो यत्र ।) नन्दनवनम् । कामदेवः । इत्यमरः । ११ । २६ ॥ (यथा, महा इति त्रिकाण्डशेषः॥ [रालनिर्घण्टः॥ "गौरिकाम्रास्थि जन्तुघ्नं रजन्यमनकट्फलाः । भारते १ । २१५ । १८ ॥ कन्दाच्यः, पुं, (कन्देन बाध्यः ।) धरणीकन्दः। इति 1) अङ्क .. । प्रकाश ·" - वली ॥ २१ कन्यका कन्या कन्याट कन्दाहः, एं, (कन्देषु अईः यादरणीयः ।) शूरणः । दिविधा परोदा कन्यका च । कन्यायाः पित्राद्य "युवतिगे शशिनि प्रमदाजन- इति राजनिघण्टः॥ धीनतया परकीयत्वम् । पस्या गुप्तव सकला प्रबलकेलिविलासकुतूहलैः। कन्दालुः, पुं, (कन्दमय चालुः ।) कासालुः। धरणी चेष्टा" । इति रसमञ्जरी ॥ विमलशीलयुवा जननोत्सवैः कन्दः। त्रिपर्णिका। इति राजनिघण्टः ॥ कन्यकाजातः, पुं स्त्री, (कन्यकायां अनूफायां जातः । सुविधिना विधिना सहितः पुमान्" ॥ * ॥ कन्दिरी, स्त्री, (कन्द +इरच +गौरादित्वात् डीम् ।) कन्यका + जन + कतरिक्तः।) अविवाहितापुत्तः । तस्या उदये तन्नामकलयं भवति । तस्य गणित- लज्जालुरक्षः। इति वैद्यकम् ॥ (लज्जालुशब्दे तत्पर्य्यायः। कानीनः २। इत्यमरः।२।६।१३७ ॥ प्राप्तपरिमाणं दशव्यङ्गुलाधिकपञ्चाङ्गलप्रभे देशे विशेषोऽस्या ज्ञातव्यः ।) (यथाह याज्ञवल्काः। १२ । १३२ । वर्तमानोनविंशायनांश ऊनविंशत्पलाधिकपञ्चद- कन्दी, [न् ] पुं, (कन्दोऽस्यस्य । अस्त्यर्थे इनिः।) "कानोनः कन्यकाजातो मातामहमुतो मतः" । राडाः। इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । शूरणः । इति राजनिघण्टः ॥ कर्णः । स तु अनूठायां कुन्त्यां जातः ।) "कन्यालमोद्भवो मर्यो नानाशास्त्रविशारदः । कन्दुः, पुं स्त्री, (वन्दति शोषयति जलादिकं स्कन्देः कन्यकापतिः, पुं, (कन्धकायाः पतिः।) जामाता । सौभाग्यगगासम्पन्नः सुन्दरः सुरतप्रियः" । सलो पञ्चेत्युः ।) लौहमयमाकपात्रम् । तायोया इति शब्दरत्नावली ॥ इति कोठीप्रदीयः ॥*। सुता। तस्या विवाह वि- इति लोहता इति च भाषा । तत्पयायः । खेदनी कन्यसः, \, (कन + अनादित्वात् । । । १११ । उणां । नान्यसंस्कारकर्मगि डिभाइनिषेधो यथा,- २। इत्यमरः।२।६।३०॥ निपातनात् कन्यः । कन्यत्वेन काम्यत्वेन सीयते "कन्याया निष्कमो नास्ति द्धिश्राद्धं न विद्यते । कन्दुकः, , (कं सुखं ददातीति । कम् + दा+ अवसीयते इति। कन्य+सो+वजथै कः ।) नामानापानं चूड़ां कुर्यात् स्त्रीणाममन्त्रकम् ॥ मितद्रादित्वात् डुः संज्ञायां कन् ।) गण्डकः । इत्य कनिष्ठमाता । इत्यमरटीकासारसुन्दरी॥ "जातकर्मादिचूड़ान्तं कुमा-श्वाप्यमन्त्रकम् । मरः । २ । ७ । १३८ ॥ गड़ इति भाषा ॥ (यथा, (यथा रामायणम् । ५ । ३३ | १० | कर्त्तव्यं पञ्चभिर्व रेकं निष्कमणं विना" ॥ कुमारे । १ ।२६ । “सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैच"।) "रामस्य कन्यसे। माता सुमित्रा येन सुप्रभाः" ।) इति च महानिर्वाणतन्ले नवमोल्लासः ॥ कन्दुपक्कं, क्ली, (कन्दौ पक्वम् ।) जलोपसेकं विना केव- कन्यसा, स्त्री, (कन्यस +टाम् ।) कनिष्ठभगिनी। (तीर्थविशेषः । यथा महाभारते ३ । ८३ । १०४। लपात्रे यत् वहिना पक्कं भ्टयतण्डुलादि । यथा, - इत्यमरटीका ॥ "ततो गच्छेत धर्मज्ञ ! कन्यातीर्थमनुत्तमम् । "कन्दुपक्कानि तैलेन पायसं दधि शक्तवः । कन्या, स्त्री, (कन् दीप्तौ + अनादित्वात् यक् इत्यु कन्यातीर्थे नरः स्नात्वा गोसहसफलं लभेत्" ॥) द्विजैरेतानि भोज्यानि शूद्रगेहकृतान्यपि" ॥ यादौ ४ । १११ । कन्यायाः कनीन् चेति निर्दे- कन्याका, स्त्री, (कन्यैव इति खार्थे कन् धनुक्तपुं- इति तिथ्यादितत्त्वे कूममपुरागाम् ॥ पशात् पाणिनिमतानुसारेण न डोष् अतछाप ।) स्कत्वात् न खः ।) कुमारी । इति शब्दरत्ना- कन्दोटं, लौ, (कदि+छोटन् ।). नीलोत्पलम् । कुमारो। इत्यमरः॥२।६।८। सा तु दाम- इति शब्दरत्नावली वर्षीया । इति स्मृतिः ॥ (यथा महाभारते कन्याकुब्जः, पं, (कन्याः कुनाः यत्र देशे सः । वायुना कन्दोटः, पुं, (कदि + घोटन् ।) शुलोत्पलम् । इति वनपर्वणि । हि अस्मिन् देशे . कन्याः कुजीकृता अतोऽस्य प्राब्दरलावली। “यस्मात् कामयते सर्वान् कमेर्धातोश्च भाविनि! । तथात्वम् ।) कान्यकुब्नदेशः। इति हेमचन्द्रः । कन्दोतः, पं, (कन्दे मूले उतः । कन्द + वेञ् + क्तः ।) तस्मात् कन्येह सुश्रोणि ! खतन्त्रा वरवर्णिनि!") (यथा, महाभारते । वनपर्वणि । कुमुदम् । इति त्रिकाण्ड पोषः। नारी। घोषधीविशेषः । दृतकुमारी इति ख्याता। "कन्याकुळेऽपिबमोममिन्द्रेण सह कौशिकः" । कन्धः, मु, (कंजलं दधाति धारयति । क + धा+कः।) इति मेदिनी ॥ यथा सुश्रुते निदानस्थाने ॥ वायना हि अस्मिन् देशे पुरा कन्याः कुजीकृताः। मेधः । इति शब्दरत्नावली। ("कान्तैदीदशभिः पत्रैर्मयूराङ्गरहोयमैः । तदिवरणमुच्यते । पुरा किल कुशनाभो राजधि- कन्धरः,पुं, (कं जलं धरति धारयति वा । कम् ++ कन्दना काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी", ईताच्या कन्याशतं जनयामास । रूपयौवनसम्पन्ना- अच् ।) मेघ । इति मेदिनी ॥ मारिषरक्षः। इति "शोथनी कासहा कन्या" ॥ इति वैद्यकद्रव्य- स्तास्तु कदाचित् उद्यानभूमिमागम्य परयानन्द- राजनिघण्टः ॥ (कं शिरो धरतीति ।) ग्रीवा । गुणः ॥ विशेषगुणादयोऽस्या वृतकुमारीशब्दे सन्तत्या चिक्रीडः । अथ सर्वगो वायुचारसा- इत्यमरटीकासारसुन्दरी॥ (भागवते६ । १२ । ३३ । द्रष्टव्याः ॥) स्थूलेला । वाराहीकन्दः । बन्ध्याकर्को गीस्ता अवलोक्य कामशरपीड़ितोऽब्रवीत् । बई “ववस्तु तत्कन्धरमाशु वेगः टकी। इति राजनिघण्टः ॥ - ॥ मेषादिद्वादश वः कामये; भवत्यो मे भार्या भवन्तु । अय ता कृन्तन्समन्तात् परिवर्तमान") राश्यन्तर्गतधष्ठराशिः । सा तु उत्सरफल्गुनीशेष अङ्गनास्तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उच्चैविहस्य वमब्रुवन् कन्धरा, स्त्री, (कं शिरो धरतीति । कम् + + पादत्रय हस्तासमुदाययुक्तचित्राप्रथमा न भवति । भो वायो ! त्वं भूतानां यन्तश्चरसि तत्कथम- अच्+टाप् ।) ग्रीवा इत्यमरः।२।६ । ८८ ॥ तदधिष्ठाट देवतायाः खरूपं यथा। जले नौकास्थ स्माकं मनोभावं न वेसि । वयं किल कुशनाम (यथा, याज्ञवल्काः ।२।२२३ । पास्यामिधारिणी खी। इति दीपिका ॥ अपि च । सुताः कथं पितरं कामतः समतिकम्य स्वयं वर- "कन्धरा बाऊसकनां च भङ्ग मध्यमसाइसः" ।) नीलकण्ठीजातके ॥ मभिलघामः । पिता हि व्यस्मान् यस्मै दास्यति कन्धिः, स्त्री, (कं शिरः समुद्रपक्षे जलं ध्रियते यत्र । “पाण्डुबिपात् स्त्रीदितनुर्यमाशा- स नो भर्ता भविष्यतीति । अतः क्षन्तव्याः खन ध+धिकरणे +किः।) ग्रीवा.। समुद्रे पुं। निशामरुच्छीतसमोदयक्ष्मा । भवन्नियोगं कर्तुम क्वा वयम् । वायुस्तु वासामे- इति राजनिघण्टः ॥ कन्या शब्दा शुभभूमिवैश्य- तद्वचनमाकये कोयसमन्धितः खतेजसा तासां कन्नं, स्ली, (कन्यते प्राप्यते दुःखमनेन । कन गत्यां + रूक्षाल्पसंङ्गप्रसवा-शुभा च" ॥ * ॥ शरीरेषु प्रविश्य मध्ये बभन । ततः प्रति करणे क्तः।) पातकम् । मू । इति शब्दमाला ॥ मतान्तरे सा तु. शीर्षादया । दिनबला । पिङ्गाल देशोऽयं कन्याकुम इत्येव ख्यातः ॥ यस्य विस्त कल्लमिति च पाठःना वर्णा । दक्षिणदिक्खामिनी। वायप्रति। शीत विस्तु रामायणे आदिकागडे ३५ अध्याये इशष्या। कन्यका, स्ती, (कन्या + अज्ञातादौ कन् पूर्वखश्च ।) लखभावा। शुद्धभूमिचरा । वैश्यवर्या । रुक्षा । अपन्तु काशीनदीतटे स्थितः। यधुना कुश- कुमारी । इति त्रिकाण्डपाधः । यथा । स्थाहा । खटच्छब्दा। पल्पसन्ताना। अल्प स्थल इत्याख्यया प्रसिद्धः । इति कनिहामेनो- "अवर्षा भवेगौरी नववर्षा च रोहिणी। पुंसक्रा च ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । वेदशास्त्रे लम् ॥ अस्य समीपे जाह्नवी प्रवहमाना वर्तते दशमे कन्यका प्रोक्ता चत ऊई रजखला" ॥ श्रद्धावान् स्थानरोघे खेदितः भाव्यां| सदा इति महाभारते अनुशासनपर्व ।) इति ति परकीयनायिकाविशेषः। यथा । विरसंच"। इति ज्योतिषम् ॥ * जन्मकालीन- कन्याटा,एं, (कन्या चटर्ति पत्र । कन्या + षट्+प- "धप्रकटपरपुरुषानुरागा परकीया। चन्द्राश्रिततद्राशिफलम् । यथा कोठीप्रदीपः ॥ धिकरणे धम्।) वासम्यहम्। इति निकाण्ड शेषः। ॥ - सा च ·निर्घण्टः ॥ जटाधरः ॥ । २२ कन्यादा कपटी कपाट अन्यादान, लो, (कन्याया दानं वराय सम्प्रदानम् ।) वर्षान्त रामानन्त तिल एको भवेद् यदा। कपटेश्वरी, स्त्री, (कमिव शुभः पटः वसनं तत्तुल्यं फलं ई+प्रेरयतीति । कपट + ईश् + करम् + बराय कन्यासम्प्रदानम् । तद्दानफलादि यथा । सोऽक्षयं लभते तावत् ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ यम उवाच।। स्त्रियां डीम् ।) श्वेतकण्टकारी। इति राज.. पातगव्याः प्रमाणेम सुकृते रोमसञ्चये । "कन्यां ये तु प्रयच्छन्ति यथाशक्या खलाताम् । विशीयंते तु वा लोकं वर्षे पूर्णे सुतापदः । ब्रह्मदेवां दिन श्रेष्ठ। ब्रह्मलोकं ब्रजन्ति ते ॥ वावत् खगं लभेत् सोऽपि यावलोम्नश्च संक्षयः ॥ कपई, पुं, . ( पर्व पूरणे + सम्पदादित्वात् भावे कन्यादानन्तु सर्वेषां दानानामुत्तमं स्मृतम्" *n महीदातुश्च गादातुः कन्यादातुस्त्रयो रथाः । किम् । “रात् लोपः" । ६ । ४ । २१ । इति तग्रहणे दपकुलत्यागो यथा,- कन्यादानुगाः पश्चात्सम यान्ति नया रथाः॥ वलोपे पर पूर्तिः । केन सुखेन जलेन वा परं "महान्यपि सम्रद्वानि गोऽजाविधनधान्यतः । कन्यादानं दरिद्रस्य या ददाति सुसत्कृतैः पूत्तिं ददातीति। क + पर + दा + सुपीति योग- स्त्रीसम्बन्धे दशेमानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥ पूर्व धर्ममवाप्नोति यथावत् विधिकल्पिवम् । विभागात् कः । कस्य गङ्गाजलस्य परा पूरणेन होनशातिधु पापण्डे मुने उद्देगकारिणाम् । तस्मात्कन्या प्रयत्नेन दातव्या श्रेय इच्छता" | दापयति शुध्यति वा। क + पर् +दैम् शोधने छद्मामयसदावाच्यचित्रिकुछिकुलानि च ॥ इत्याचे वहिंपुराणे कन्यादाननाभाध्यायः ॥ "आतोऽनुपसर्गे का" | ३ । २।३ । इति कः ।) यस्थास्तु न भवेत् धाता न च विज्ञायते पिता । शिवजटा। इत्यमरः । १।१।३७॥ (यथा कन्यापतिः, पुं, (कन्यायाः पतिः।) जामाता । इति काशिखण्डे । २६ | 88 | भोपयच्छत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधम्मकया" ॥ * ॥ ततोऽरप्रकारविवाहानन्तरम् । कन्यापालः, पुं, (कन्याप्रधानः पालः। पालाख्य "कमनीयजलाकमा कपर्दिसुकपर्दगा" |) "कन्यां ये तु प्रयच्छन्ति यथाशक्या खलङ्कृताम् । वणिगिति यावत् ।) पालवशिक | शूद्रजातिवि वराटकः । इति मेदिनी ॥ (“पञ्चभिः कपदः. विवाहकाले संप्राप्ते यथोक्त सदृशे वरे। पोषः। इति त्रिकाण्ड शेषः । पच्चिका नाम द्यूतमस्ति" । इति पां २।१। मात् क्रमं क्रतुशतमनुपूर्व लमन्ति ते ॥ कन्यारामः, मुं, बुद्धभेदः । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ १० । सूत्रस्य सरला टीका श्रुत्वा कन्यादानन्तु पितरः प्रपितामहाः। कन्यिका, स्त्री, (कन्या एव खार्थे कन् टाम् अत- कयर्दकः, पुं, (कपई + कन् ।) शिवस्य जटाजूटः । विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोकं ब्रजन्ति ते ॥ इत्वम् ।) कन्यका | इति शब्दरत्नावली ॥ विराटकः । इति मेदिनी । कड़ि इति भावा ।। ब्राझेण तु विवाहेन यस्त कन्यां प्रयच्छति । कन्युपं, ली, (कन+इन् । कन्या दीत्या कान्त्या (“यद्यहमिमं शक्तुशरावं विक्रीय दश कपईकान् ब्रह्मलोकं व्रजेच्छीघ्रं ब्रह्माद्यैः पूजितः सुरैः । तेजसा वा घोषति इव | कनि+उ+ कः ।) प्राप्नोमि" ॥ इति हितोपदेशः।) शेषस्य पर्यायः। दिव्येन तु विवाहेन कन्यां प्रयच्छति । यस्तु हस्तपुच्छः। इति हारावली। हातेर पाँचा वराटः २ कपः ३ वराटिका ४ चराचरः ५ भित्त्वा सूर्यस्य स्वर्गलोकञ्च गच्छति ॥ दारन्तु इति साधा। चरः ६ वधः ७ बालक्रीड़कः । यस्य गुणाः। गान्धर्षंण विवाहेन यस्तु कन्यां प्रयच्छति । कप चलने । सौत्रधातुरयं । इति कविकल्पद्रुमः ॥ कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कर्णशूलत्रणाख्न- गन्धबलोकमासाद्य क्रीड़ते देववच्चिरम् । (वा-परं-अकं-सेट् ।) कपोलः । इति दुर्गा: शूलनेत्रदोषनाशित्वञ्च ॥ तस्य भेदाः । सुवर्णवः शुल्कोन दत्त्वा यः कन्यांना पश्चात् सम्यगर्चयेत् सिंहो १ धूम्रवर्णी व्याघ्री २ पीतएष्ठासितोदरा स किन्नरैश्च गन्धब्बैः क्रीड़ते कालमक्षयम् ॥ कप इ सञ्चलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (खां- म्गी ३ श्वेतवर्णा हंसी ४ नातिदीधिका बिदन्ता म मन्यु कारयेत्तासां पून्याश्च सततं रहे। यात्म-धक-सेट्-इदित् ।) इ कर्मणि कम्पाते ॥ ५। इति । राजनिघण्टः ॥ (वराटकशब्देऽस्य अझदेया विशेषेण ब्राह्मभोंज्या सदा भवेत् ॥ ड कम्पते वायुना रक्षः । इति दुर्गादासः ॥ गुणादया व्याख्येयाः॥ कन्यायां ब्रह्मदेयायाममुन्नन् सखमश्नुते । कपटः, पुं, ली, (पटतीति पटः। पट् + अच् । कस्य कपर्दी, [ पुं, (कपी जटाजूटोऽस्त्यस्य । इनिः ।) अथ भुञ्जति यो मोहात् भुक्त्वा स नरकं व्रजेत् ॥ सतो ब्रह्मणोऽपि पटः आवरकः। यहां कम + शिवः । इत्यमरः। १ । १ । ३४ ॥ (यथा. प्रजायाञ्च कन्यायां न भुञ्जीयात् कदाचन । पटन् ।) अयथार्थष्यवहारः। प्रतारणा । तत्प- महाभारते १३ । १७ । ४५ । दौहित्रस्य मुखं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचसि ॥ र्यायः। व्याजः २ दम्भः ३ उपधिः । छद्म ५ कैत "घनश्च बहुरूपच गन्धधारी कपापि" । महासत्वसमाकीर्णान्नास्ति ते नरकाट्यम् । वम् ६। इत्यमरः।१।७ | ३०॥ कूटम् ७ "कपी कैलासं करिवरमथोऽयं कुलिशभ्रत्। सीर्ण स्वं सर्वदुःखेभ्यः परं वर्गमवास्यसि ॥ कल्कम् कलम् ६ मिघम १० कैरवम् ११ । इति कालिदासः॥ दौहिंत्रस्य तु दानेन नन्दन्ति पितरः सदा । इति शब्दरत्नाक्ली॥ .यथा, ऋग्वेदे । १० । १०२।। यविचित् कुरुते दानं तदानन्त्याय कल्प्यते । ("नरेन्द्रसिंह ! कपट न वा त्वमिहाईसि" ! "शुनमष्ट्रा व्यचरद कपर्दी" ॥) मातापितुश्च विज्ञेयं तच्छुभस्याभिगामिनः । इति महाभारते १ । ७४ । १०१ ॥ दनुपुत्तः। कपाट, त्रि, (कं वायं मस्तकं वा पाटयतीति । पट- मातुः पितुहिरण्यस्य दौहित्रोऽईमवाप्नुते । यथा महाभारते १ । ६ । २५ । गतौ+णिच् +कर्मणि उपपदे घण।) वनाम- दत्वा कन्यां न शोचेत क्षुधितां मुदितां तथा । "निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । ख्यातदाराच्छादककाठफलकविशेषः। तत्पर्यायः। गमा दुःखाभिभूतां वा तथैव कृपणां कृशाम् । एते ख्याता दनविशे दानवाः परिकीर्तिता) घररम् । इत्यमरः ।२।२।१७॥ कवाटः३ कपाटी कुर्यान्मन्य नचैवास्या वागताचापि पोषयेत् ॥ कपटिका, त्रि, (कपटः विद्यतेऽसिन् अन्त्यस्य वा । ४ कवाटी ५ घररी अररिः । इति तट्टीका। यद्भूतमर्थ येत् किञ्चित् सव्वं तत् प्रतिपादयेत् । कृपट + मत्वर्थ+ ठन् ।) कपटविशियः। इति हारकण्टकम् असारम् । इति शून्दरलावली। अप्रयच्छन् पतेत् ब्रह्मन् ! नरके नात्र संपूरयः" * शब्दरत्नावली॥ (यथा महाभारते १ । जतुरटहवासे ।१४८।१७। "शोचन्ति यामयो यत्र विनश्यत्याशुं तत्कुलम् । कपटिनी, स्त्री, (कपटिन् + गौरादित्वात् खीष् ।) "चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहावितम् । न भुनन्ति च यचैव निर्दन्त्यिप्रपूजिताः ॥ चोड़ानामगन्धद्रव्यम् । इति राजनिघण्टः ॥ कपाटयुक्तमज्ञात समं भूम्याच भारत" ! ॥ तस्मादेताः समभ्यया भूषणाच्छादनाशनः । कपटी, स्त्री, (कप + घटन् । गौरादित्वात् डीम् ।) कं शिरः इत्यु मलक्षणेन मनुष्यादीनां ग्रहणमिति भूतिकामैननित्यं सुतयुक्तास्तु सर्वदा । परिमाणविशेषः। इति पूब्दरत्नावली। एक बोध्यम् । कं वातं वा. पाटयति वारयति टह- संटताः स्युस्तथा पूज्याः श्राद्धे चैवोत्सवेषु च । याँकाडू इति भाषा ॥ द्वारदेणं चारणोतीत्यर्थः। मनुष्यवातादीनां गतिं यस्मिन्नेवं कुले नित्यं कल्याणं तत्र ध्रुवम् ॥ कपटी, न्] चि, (कमटोऽस्त्यस्य अस्मिन् वा अस्त्यर्थे रुणद्धि वा। क+मट +णिच् +यण् । यथा, इह कीतिर्भवेत् खर्गे परत्र दिजसत्तम ।। +इनिः 1) कपटविशिः। कपटधारी । इति "द्वाराणि समुपारण्वन् कपांटान्यवघड गन्" । तिनराशिः कतो यावत् दिवाकरसमं अतः ॥ शब्दरत्नावली॥ इति रामायणम् । । दासः॥ -- वै ·. . ७ .. .. । । ८. Hire- २३ कपाली कपिका कपित्य कपालः, ए ली, (कं मस्तकं पालयतीति । क + पालि कपिः, पुं, (कम्यते यः सदा । कपिचलने । “कुण्डि- कपिचूड़ा, स्त्रो, (कपीनां चूड़ा इव । यामातक- +घण् । यहा कम्पवे यः। कपि चलने + "तमि कम्पग्रोनलोयच" उणां । ४ । १४३ । इ प्रत्ययः ।) मुकुलस्य कपिचूड़ातुल्यत्वात् । ) अामातक रक्षः। विशिविडिटणिकुलिकपिपलिपश्चिभ्यः कालन्” । वानरः। इत्यमरः । २ । । ।३॥ इति राजनिघण्टः । (आयातकाब्दे विशेषो- उणां १ । ११७ । इति कालन् । कपिनिर्देशान (यथा, मनुः । ११ । १५४ ॥ ऽस्या ज्ञेयः।) नलोपः।) शिरोऽस्थि। माधार खुलि इति भाषा। "विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । कपिचूतः, , (कपोनां चूत इव अत्यन्तप्रियत्वात् ।) तत्पर्य्यायः । कर्परः इत्यमरः।२।६। ६८ ॥ प्राश्य मूत्रपुरीवाणि दिजचान्द्रायणञ्चरेत्” ।) ग्रामातकटक्षः । इति विकाण्ड पाषः ॥ (यथाह याज्ञवल्काः । ३ ।। सिहकः । मधुसूदनः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कपिजः, पुं, (कपेः शिलायाः जायते । जन् + डः । "दौ शसकौ कयालानि चत्वारि शिरसस्तथा" |) महाभारते १३ । १४६ । १०६ | कपिलम् ॥ ) तुराकः । इति राजनिघण्टः । घटादेः खण्डम् । खापरा खोला इत्यादि भाषा ॥ "सनात्मनातनतमः कपिलः कपिरत्ययः" ।) पितारस इति भाषा ॥ (यथा, भाषापरिच्छेदे । ११ धात्रिका । इति शब्दमाला ॥ करञ्जभेदः । इति कपिजविका, स्त्री, (कपः वानरस्य जङ्घा इव जङ्घा “घटादीनां कपालादौ द्रव्येधु गुणकर्ममणोः । प्राब्दचन्द्रिका ॥ ( कादुदकात् पृथ्वों पाति इति । यस्याः । संज्ञायां कन् । कपिसदृशजवाया दैयात् तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्तितः" ।) वराहः। रक्तचन्दनम् । पिङ्गतम् । तदर्णवति वि ॥) इत्येवम् ।) तैलपिपीलिकाः । इति राजनिघण्टः ॥ समूहः। इति मेदिनी । (टण्मयकपरादिभि- कपिकच्छुः, स्त्री, (कपीनामपि कच्छुर्यस्याः कण्ड- कपिञ्जलः, पुं,(कपिरिव जवते वेगेन गच्छति यदा कम् क्षापात्रम् । यथा, मनुः।६। ४४ | हेतुत्वात् ।) रक्षविशेषः । अालकुशी इति भाषा | श्रुतिसुखदं पाब्दम् पिञ्जयति कपिवत् पिञ्जलो "कपालं सक्षमूलानि कुचेलमसहायता । कव्यायाच इति हिन्दीभाषा । वत्यायः। यात्म वा। ईत्यिङ्गन्लवी हरितालवी वा। एघो- समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्" ॥) गुप्ता २ जड़ा ३ अध्यण्डा 8 कण्डरा ५ प्रावधा दरादित्वात् साधुः ।) चालकपक्षी। तन्मांस- पुरोडाशः। यथा शतपथब्राह्मणे । यणी ६ ऋध्यप्रोक्ता ७ शूकशिम्बिः ८ मर्कटी | गुणाः । लघुत्वम् । शोवत्वम् । कफरक्तपित्तनाशि- "कपालानि चोपदधातिपुरोडाशंचाधियति"I) इत्यमरः।२।।८॥ खगुप्ता १० अनहा ११ कण्डरा त्वम् । अनिदाटत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ पक्षि- कुष्ठरोगविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य लक्ष १२ प्रारघायिणो १३ प्रारषा १४ शूकशिम्बो १५ विरोधः । तत्पर्यायः। तेजलः २॥ तस्य मांस णम् । यथा, माधवकरः॥ शूकशिम्बा १६ कपिकच्छुः १७ । इति भरतः ॥ शुक्ररद्धिकरम् । इति राजनिघण्टः ॥ तित्तिरि- "कृष्णारुणकपालाभं यद्रुक्षं परुषं तनु । खयंगुप्ता १८ महर्घभी १६ लागली २० कुण्डली पक्षी । इति त्रिकाण्डपोधः ॥ (यथा,- कापालं तोदबहुलं तत्कुठं विषमं स्मृतम्" ॥ २१ चण्डा २२ दुरभिग्रहा ·२३ कपिरोमफला "कपिञ्जल इति प्राज्ञः कथितो गौरवित्तिरः । कपालनालिका, स्त्री, (कपालस्य सूत्रसंघस्य ना २४ गुप्ता २५ दुष्पा २६ घजड़ा २७ प्रारषेण्या कपिञ्जल इति ख्यातो लोके कपिपातित्तिमाः" । लिका ।) तकुः। इति त्रिकाण्डपषिः॥ टेको २८ वदरी २६ गुरुः ३० च्यापभी ३१ शिम्बी ३२ इति भावप्रकाशः। इति भाषा॥ वराहिका ३३ तीक्ष्णा ३४ रोमालुः ३५ वन "पित्तश्लेष्माविकारेष सरक्तषु कपिञ्जलाः । कपालभ्टद, पुं, (कपालं भिक्षापात्रं ब्रह्मकपालं वा शूकरी ३६ कोशरोमा ३७ रोमवल्ली ३८ | शूक मन्दवातेषु शस्यन्ते प्रोत्यमाधुर्यलाधवात्"॥ बिभर्ति धारयति | कपाल + + क्विम् तुक् च।) शिम्बिः ३६ वानरी ४० कपीकच्छुः ४१ शुक इति चरकः । तथा सुश्रुतश्च । शिवः । इत्यमरः ।१।१।३४॥ पिण्डी १२ शूकपिराडी ४३ कपिप्रभा ४४। इति "रक्तपित्तहरः शीतो लधश्चापि कपिञ्जलः । कपालिका, स्त्री, (कमाल+कन् + टाप ।) दन्त धाब्दरत्नावली ॥ अस्या गुणाः। खादुरसत्वम् । कफोत्येषु च रोगेषु मन्दवाते च प्रास्यते" ॥ रोगविशेषः । तस्य लक्षणम् । शुक्ररद्धिकारित्वम् । वातक्षयपित्ताखविकृतवण ऋषिकुमारभेदः । व्ययन्तु श्वेतकेतुपुत्त्रस्य पुण्डरी- "कपालेष्विव दीय॑त्सु दन्तानां सैव शर्करा । नाशित्वम् । शीतत्वञ्च । तम्या वीजगुणौ । वाता कस्य बन्धुः । यथा कादम्बयी महाश्वेतोपाख्याने । कपालिकेति पठिता सदा दन्तविनाशिनी" ॥ मनत्वम्। परमवाजीकरत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ "सखे ! कपिञ्जत ! किं मामन्यथा सम्भावयसि"I) इति माधवकरः ॥ तस्याश्चिकित्सा दन्तरोगशब्द (शूकपिाम्बी शब्दोऽस्या विशेषश्च ज्ञेयः।) कपितलं, ली, (कपिभिर्वानः पिलायाः विदारणात् द्रष्टव्या ॥ (घटकपालिका । यथा, विष्णुपुराणे । २ कपिकच्छुफलोपमा, स्त्री, ( कधिकच्छुफलस्य उप. सम्पादितं यत् तेलम् ।) तुरुष्कनामगन्धद्रव्यम् । १२ । ४१। मात्र ।) जतुकालता । इति राजनिघण्टः ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (तथाचोक्तम् । “महीघटत्वं घटतः कपालिका कपिकच्छुरा, स्त्री, (कपिभ्यः कच्छ कण्डू राति ददाति । “सिताकस्त तुरुस्कः स्याद्यतो यवनदेशगः । कपालिकांचूर्णरजस्ततोऽणुः । कपिकच्छु+ रा+कः ।) कपिकच्छुः । इति प्राब्द- कपिलच्च सङ्ख्यातं तथा च कपिनामकः" ।) जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयः माला ॥ (यथा, गारड़े १६७ अध्याये । कपित्यः, पुं, (कपिः तिष्ठति फलप्रियत्वात् लोभात् घालच्यते ब्रुहि किमत्र वस्तु" ॥) "एरण्ड शारिका पर्णो गुडूची कपिकच्छुरा । वा यत्र । कपि + स्था+कः। एषोदरादित्वात् कपालिनी,स्त्री, (कमालोऽस्त्यस्य । कपाल+ इनि+ एघां दपपलान् भागान् वाथयेत् सलिले इमले"।) सलोपे साधुः।) वृक्षविशेषः । कत्वेल.इति भाषा स्त्रियां डीप् ।) दुर्गा । इति हेमचन्द्रः ॥ कपिकन्दुकं, लो, ( कपि + कदि + उकः । अतो तत्पर्यायः । दधित्यः २ ग्राही ३ मन्मथः ४ दधि- कपाली, [न् ] , (कपालोऽस्त्यस्य । कपाल +इनिः।) लोपः । कस्य शिरसः पिकन्दुकं व्यस्थि। यहा फलः ५ पुष्यफलः ६ दन्तशठः ७| इत्यमरः महादेवः । इति हलायुधः ॥ खनामख्यातजाति कपिः परमात्मा विष्णुः कन्दति क्रीडति यत्र तत्रत्यं 2181 २१॥ कगिस्थः ८ । इति भरतः ॥ मालूरः विशेषः । स तु ब्राह्मणकन्यायां तीवराज्जातः । अस्थि ।) शिरोऽस्थि । इति प्राब्दचन्द्रिका | माथार ६ मङ्गल्यः १० नीलमल्लिका ११ ग्राहि फलः १२ इति पराशरपद्धतिः॥ (त्रि, कपालविशियः । खुलि इति भाषा॥ चिरपाकी १३ ग्रस्थिफलः १४ कुचफलः १५ क- यथा, कुमारे । ५ { ७८। कपिका, स्त्री, (कपिरिव कायति यज्ञवराहवत् नील पीएः १६ गन्धफलः १७ दन्तफलः १८ करभव- "कपालि वा स्यादथवेन्दुशेखरं वर्णतया प्रकाशते शोभते वा । रंकदेशसाम्यात् ल्लभः १६ काठिन्यफलः २० करञ्जफलकः २१ । न विश्वमूर्तरवधार्यते वपुः ॥ तथात्वम् ।) नीलसिन्दुवारवक्षः। इति राज यस्यामफलगुणाः । अनत्वम् । उष्णत्वम् । कप- "नटी कपालिनी वेश्या कुलटा नापिताङ्गाना" ॥ निर्धण्टः ॥ (नीलसिन्दुवारशब्दस्या गुणादयो नाशित्वम् । ग्राहित्वम् । वायुवईकत्वम् । कण्ठ- इति च तन्त्रम्॥ योगिविशेषः। यथा, हटयोग व्याख्येयाः ॥) रोगजिहाधिकजड़ताकारित्वम् । विदोषवईक- दीपिकमां १ || कपिकोलिः, ए, (कपीनां प्रियः कोलिः।) कोलि त्वम् । विषहरत्वम्। रोचकत्वञ्च। तत्पकपल- "कयालो विन्दुनाथश्च काकचण्डीश्वराया" ।) विशेषः । इति रत्नमाला। शेयाकुल इति भाषा ॥ गुणाः। दोषत्रयहरत्वम् । मधुरानरसत्वम् । । । १ . - 2 ·.4 माला ॥ कपिल कपिला कपिव गुरुत्वम् । श्वासमिश्रमलमहरत्वम् । हिक्काप ५६ । इलच् । पश्चान्तादेशः ।) मुनिविशेषः । स तु १ । ३ | ४ ॥ भस्मगर्भा शिंशया। रेणुकानाम, नोद'क्षमत्वम् । ग्राहित्वम् । रुचिप्रदत्वम् । ततः ज्ञानभक्तिसांख्ययोगप्रचारार्थभगवदतारः। कई गन्धद्रव्यम् । इत्यमरः । २। ६३-१२०॥ सर्वदा सेव्यम् । इति राजनिघण्टः ।। मप्रजापतेरौरसाद्देवहूतिगर्भजातः। इति श्री (यथाह राजवल्लभः। "कपित्थमामं कण्डघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् । भागवतम् ॥ (यथा गीतायां १० । २६ । "रेणुका राजपुत्ती च नन्दिनी कपिला द्विजा। मधुरास्लकवायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्" "गन्धबाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः"। भस्मगन्धा पाण्डुपुत्त्री स्मृता कौन्ती हरेणका” । इति राजवल्लभः॥ (तथा च चरके ॥ सगरराजसन्तविध्वंसकारी रसातलस्थः कपिलो यस्या गुणादिकं रेणुकाशब्दे अश्व्यम् ।) गो- "कपित्यं विषकण्ठानमामं संग्राहि वातलम् ॥ मुनिः केषाञ्चिन्मते साङ्ख्ययोगप्रचारकर्ता न । विशेषः॥ इति हेमचन्द्रः ॥ सा तु खर्णवर्या । इति मधुरास्नकषायत्वात् सौगन्याच्च रुचिप्रदम् । अयन्तु थपरः कश्चित्. खनामख्यातो मुनिः । पुराणम् ॥ (यथा, महाभरते ३ । ८४ । २ । परिपक्वं सदोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि" ॥ एतदर्थे प्रमाणं यथा, रधुः३।५०। "कपिला सहवत्मा वै पर्बते विचरत्युत" ॥ "कुशदीपेश्वरस्य राज्ञो ज्योतिष्मत्संज्ञकस्य सप्त "अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा दक्षकन्या । यथा, महाभारते १ । ६५ । १२ ॥ पुत्लाणामेकतमः | तवर्षमपि तनमा ख्यातम् । पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः” ।) "क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः" तदिवरणन्तु विष्णुपुराणे २ यांो ४ अध्याये अग्निः । कुक्कुरः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिहकनाम कपिलवर्णयोगात् । अनुदात्तत्वाभावात् वा- हरव्यम्" ) गन्धद्रव्यम् । इति रनमाला ॥ पिङ्गलवर्णः । तद् दिति न डीम्।) ग्रह कन्या। शिंपा। राजरीतिः कपित्यत्वक, ली, (कपित्यस्य मालूरस्थ त्वगिव त्वम् यक्त चि । इत्यमरः । १।५।१६-१६ ॥ नीलपीतः । इति राजनिघण्टः ॥ नदीविशेषः । यथा,-- यस्य ।) एलबालुकम् । इति राजनिघण्टः ।। कपिलः । इति रभसः ॥ “कपिलो रोचनाच्छविरि "कज्जला चलोलात्तु पूर्बस्मिन् शुभ्रपर्बतः । (एलवालुकशब्दस्य विशेषगुणा ज्ञातव्याः ॥) व्यन्ये"। इतिभरतः ॥ (यथा, महाभारते ३।३।२४। पाच्या सह पुरा रेमे यत्र पाकः सरेश्वरः। कपित्यपर्णी, स्त्री, ( कमित्यस्य पर्णमिव पर्ण पत्र "अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः" ॥ तत्य बस्यां महादेवी नदी कपिलसंज्ञिता। यस्याः। कपित्यपर्ण + गौरादित्वात् डीघ ।) महादेवः । यथा तत्रैव १३ ।१७। ६७ । तस्यां खात्वा नरो गङ्गाखानजं फलमाप्नुयात्" ॥ क्षविशेषः । कपित्यानीति ख्यावा। तत्पर्य्यायः । "कपिलः कपिशः शुक्लः यायुश्चैव परोऽपरः” । इति कालिकापुराणे १ अध्यायः ॥ (तीर्थविशेषः। विरजा २ सुरसा ई चित्रपत्रिका ४ । इति रत्न विष्णुः । यथा तत्रैव १३ । १४६ १०६ । यथा, महाभारते ३। ८३ । ४५ । • "सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः" । "कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । कपित्यास्यः, घु, (कपित्यवत् कपित्थफलवत् वा नागविशेषः । यथा, हरिवंशे ३ । ११४ तत्र खात्वाचयित्वा च पितृत् खान् दैवतान्यपि। लाकारं यास्यं मुखं यस्य ।) वानरविशेषः । तत्प "पायच पामपालश्च कपिलो वामनस्तथा" कपिलानां सहसस्य फलं विन्दति मानवः” ॥ ययायः । गोलाङ्गलः २ दधिशोणः ३ नगाटनः । । दानवभेदः । यथा तत्रैव ३ । ८२ | कपिलानां पयखिनीधेनूनाम् इत्यर्थः ॥ पिङ्गल- इति त्रिकाण्डपोषः। "च्चयोमुखः शम्बरश्च कपिलो वामनस्तथा" ।) वर्णा । यथा, विष्णुपुराणे रयांशे । ४ । ३१ । कपिध्वजः, पुं, (कपिहनूमान् ध्वजे यस्य सः। प्रतिज्ञा- कपिलद्युतिः, पुं, (कपिला रक्ता पिडिलवर्णा वा "कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव एथक एथक॥ पालनपरतन्त्रन महावीरेण हनूमताधिष्ठित द्युतिः यस्य ।) सूर्यः । इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ कपिला कन्या नोपयन्तव्या यदुक्तं मनुना ३ ।। ध्वजत्वात् वानरलाञ्छनध्वजत्वाइवा तथात्वम् ।) कपिलद्राक्षा, स्त्री, (कपिला द्राक्षा।) द्राक्षाविशेषः। “नोदहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीन रोगिणीम्"।) अर्जुनः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तत्पर्यायः । मदीका २ गोस्तनी ३ कपिलपला ४ | कपिलाक्षी, स्त्री, (कपिलं बक्षि तहत् पुष्यं यस्याः।) (यथा गीतायाम्। १ । २० । क्याम्टतरसा ५ दीर्घकन्ना ६ मधवल्ली ७ मधुफला मगेवारुः । कपिलशिंशपा । इति राजनिर्घण्टः ॥ "अथ व्यवस्थिवान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः") मधुली र हरिता १० हारहारा ११ सुफला १२ कपिलाश्वः, पुं, (कपिलाः कपिलवर्णाः अश्वाः यस्य।) कपिनामा, [न] पुं, (कर्नामैव नाम यस्य 1) सि मद्दी १३ हिमोत्तरा १४ पथिका १५ हेमवती इन्द्रः । इति त्रिकाण्डोषः। लकः । इति रत्नमाला ॥ (खार्थे कन् प्रत्ययेनास्य १६ पातवीर्या १७ काश्मरी १८ । यस्या गुणाः। कपिलोमफला, स्त्री, (कपिलोमखपि फलति कण्डू- प्रमाणमुक्तं भावप्रकाशे यथा,- मधुरत्वम् । शीतत्वम् । हृद्यत्वम् । मदहर्ष प्रदानाय प्रभवति या ।) कपिकच्छुः । इति राज- "कपिलञ्च संख्या तथा च कपिनामकः" ।) दाटत्वम्। दाइमूछीज्वरश्वासणाहल्लासना निर्घण्टः ॥ (शूकशिम्बीशब्देऽस्या गुणा ज्ञेयाः ॥) कपिपिप्पली, स्त्री, (कपिः कयिवत् रकवर्णा पिप्प शित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ (म्मदीकाशब्दे- कपिलोमा, स्त्री, (कपिलोमवत् लोममञ्जरी यस्याः।) लीव रक्तवर्णपिप्पलीतुल्येति यावत् । ) .रक्ता उस्या गुणादयो ज्ञातव्याः।) रेणुका । इति राजनिघण्टः ॥ (विस्तृतिस्तु रेणुका यामार्गः । इति वैद्यकम् ॥ सूर्यावर्त्तवृक्षः । इति कपिलद्रुमः,, (कपिलः कपिलवर्णो द्रुमः ।) काक्षी- शब्द द्रश्या) नामसुगन्धिकाष्ठम् । इति शब्दचन्द्रिका || कपिलोई, स्ली, (कपिरिव कपिवर्णतुल्यं लोहम् ।) कपिप्रभा, स्त्री, (कपिवपि प्रभा निजप्रमूतगुण- कपिलाधारा,स्त्री, (कपिलानां धारा इव दुग्धधारा पित्तलम् । इति हेमचन्द्रः॥ (पित्तलाब्दस्य प्रसारणं यस्याः । कपीनामपि कण्डूयनादस्या सदृशी शुद्धा धारा यस्याः। यद्दा कपिलानां गुणा ज्ञातव्याः।) स्तथात्वम् ।) कपिकच्छुः । इति शब्दरत्नावली ॥ दुग्धधाराभिः सम्भूता निम्मला धारा यस्याः । कपिलिका, स्त्री, (कपिवर्णा वल्लिका। पृषोदरा- कपिप्रभुः, पुं, (कपीनां हनूमदादीनां प्रभुः संज्ञायां ज्यापोरिति पाणिनिसूत्रानुसारेण दित्वात् वलोपे साधुः ।) गजपिप्पली । इति नियन्ता ।) रघुनाथः । इति शब्दरत्नावली ॥ इखः ।) स्वर्णदी । तीर्थभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ रत्नमाला । (गजपिप्पलीशब्दोऽस्या गुणा ज्ञेयाः) (वानरराजः बाली सुग्रीवश्च ।) कपिलशिंशपा, स्त्री, ( कपिला रक्तपीतमिश्रितवर्णा कपिवत्राः, (कपेनिरस्य वनामिव वक्त्रं यस्य भागि- कपिप्रियः, पुं, (कपीनां प्रियः।) पानातकः । इति शिपा). शिंपूपारक्षविशेषः । तत्पर्यायः । नेयपर्बतमुनिशापप्रभावात् मातुलस्य देवर्षस्तथा- राजनिघण्टः ॥ कपित्थः । इति जटाधरः। कपिला २ पीता ३ सारिणी । कपिलाक्षी त्वम् ।) नारदः। इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा हि कपिरथः, पुं, (कपिईनूमान् रथ इव वहनकारी भस्म गी ६ कुशिंशमा ७ । अस्या गुणाः। तिक्त नारदस्य कपिवत्रत्वं जातम् तदुच्यते । वाहनं वा यस्य ।) श्रीरामः । इति शब्दरत्ना त्वम् । शीतवीर्यत्वम् । छामयवातपित्तज्वरच्छ पुरा किल मातुलभागिनेयौ हाधिसत्तमौ वली। (कपिः महावीरः हनूमान् दिहिक्कानाशित्वञ्च इति राजनिघण्टः ॥ नारदपर्बतौं मानुषेषु सम्प्रीत्या विछत्तुकामौ इति व्युत्पत्त्या कपिलाञ्छितध्वजः पर्जुनः ।) कपिला, स्त्री, (कपिलो वर्णोऽस्त्यस्याः अ याद्यच्। देवलोकादिङ्गागतवन्तौ। यागत्य च सृनयं कपिलः पुं, (कमु कान्तौ “कमेः पञ्च”। उणां १। टाप च !) पुण्डरीकनामदिग्गजपत्नी । इत्यमरः। राजानमभ्येत्य तद्रान्ये उषतुः । यासीच -- रनमाला॥ रथे यस्य ·निर्धगटः ॥ १ पाल . ૨૫ कपीत कपात कफ किलानयोः समयः शुभमशुभं वा हृदि जातं | कपीतनः, पुं, (कपीनां ई लक्ष्मी तनोति विस्तारय- "सर्वदोषहरस्तेषां भेदाशी मलदृषकः । सङ्कल्पं परस्परेण कथनीयमिति । अथ कदाचित् तीति । कपि + ई+तन् + पचाद्यच् । कपीनां कषायखादुलवणो गुरुः काणकपोतक" ॥ राजा तावन्धुपेत्य खसतां तदाराधनाय नियो कपर्वर्णस्य वा तनः। धन्येषामपीति । ६ । ३ । इति सुश्रुतः ॥) जितवान्। अथ गच्छति काले नारदस्तु कन्दर्प १३७ । दीर्घः ।)चाम्रातकरक्षः। गईभाण्डवृक्षः । कपातकं, ली, (कपोत इव कपोतवर्णवत्कायति बाणवशगः राजदुहितरि मनो निदधे । धर्म शिरीषरक्षः। इत्यमरः । २।४।२७॥ अश्वत्य प्रकापते । के + कः ।) सौवीराञ्जनम् । इति राज- विदपि नारदः ब्रीडमानः तीव्रमिदं मनोभावं रक्षः। इति मेदिनी । गुवाकरक्षः । विल्ववृक्षः । भागिनेयाय न शशंस । भागिनेयः पर्बतस्त इङ्गि इति प्राब्दरत्नावली ॥ (अाघातकाब्दे शिरीष- कपोतचरणा, स्त्री, (कपोतचरगाः चरणाकारो तादिभिर्मातुलं कामात्तं वीक्ष्य समयभङ्गादति पूाब्द अश्वत्थाब्दे विल्वशब्द चास्य गुणादयो अस्त्यस्याः 1) नलीनामगन्धद्रव्यं। इति जटाधरः। क्रुद्धः "इयं पसुता तव भाऱ्या भविष्यति त्वमपि ज्ञातव्याः) कपातपालिका, स्त्री, (पालयति इति । वानरमूर्तिधरोऽत्र विचरिष्यति' इति तं शप्त- कपीन्द्रः, पुं, (कपिश्चासौ इन्द्रश्चेति कपिरिन्द्र इव रक्षणे + कर्तरि ण्वस् । कपोतानां पालिका वान् । एतच्छापात् खलु नारदो वानरमुख इति वा ।) हनूमान् । इति प्राब्दरत्नावली ॥ कपातान् पालयति इति वा कम्मण्यण।) विटङ्कः । घासीत् इति पौराणिकी कथा अत्र अनुसन्धेया॥ (कपीनां वानराणामिन्द्रः। सुग्रीवः। बाली । सौधादिप्रान्तकाष्ठादिरचितपक्षिस्थानम् । इत्य- विस्तृतिस्तु महाभारते शान्तिपर्वणि ३० अध्याये इति रामायणम् ॥ विधाः । यथा, महाभारते । मरः।२।२।१५॥ पायरार खेोप इति भाषा। हरव्या ।) १३ | विष्णुसहसनामकीर्तने १४६ । ६६ । कपोतपाली, स्त्री, (कपोलान् पालयति इति । पाल कपिवल्ली, स्त्री, (कपिरिव कपिलोमसदृशी वल्ली।) "शरीरभूतम्झोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः” ।) कम्मण्यण डीप् च । केचित्त पाल + अच् गौरादि- गजपिप्पली। इत्यमरः [१।५।१६ ॥ कपीएः, घु, (कमीना इयः प्रियः ।) राजादनीरक्षः । त्वात् डीम् ।) कपोतपालिका । इति हलायुधः । कपिणः , (कपिः वर्णविशेषः वस्त्यस्य कपिनामा कपित्थः । इति राजनिघण्टः ॥ (कपित्यशब्दस्य (यथा माघे ३ । ५१ । स्थास्ति वा लोमादित्वात् पाः 4) श्यावः। कृष्ण गुणादय उक्ताः॥) "चिक्रसया कृत्रिम पत्रिपक्तः पीतमिश्रितवर्गः । तद्युक्त त्रि। इत्यमरः १।५।१६॥ कपोतः, पुं, (को वायः पोतः नौरिवास्य । यहा कट कयोलपालीघ निकेतनानाम्" ।) (यथा, रघुः १२।२८। वणे + "कवेरोतच् पञ्च" । उणां । १ । ६३ । कपोतवता, स्त्री, (कपोतो वश्चाते प्रतार्यतेऽनया । "सन्ध्यामकपिस्तस्य विराधो नाम राक्षसः । इति योतच् + वस्य पञ्च ।) रहकपोतः । पायरा वन्च+ करणे घञ् कुत्वं टाय च ।) ब्रामीटक्षः । धतिष्ठन्मार्गमात्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः” । इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कलरवः २ पारावत: इति राजनिघण्टः ॥ (यथा सुश्रुते । सर्ववर्णमयत्वात् शिवः । यथा, महाभारते १३ । ३ । इत्यमरः।२ । ५ । १४ ॥ पारापतः 8 छेद्यः "कपोतवनामूलं हि पिबेदम्लसरादिभिः" ॥) शिवसहसनामकीर्तने १७ । ६७ । ५ रक्तलोचनः है । इति रभसः॥ रहकुक्कुटः ७ । कपोतवर्णी, स्त्री, (कपोतस्य वर्णा व वर्णो यस्याः "कपिलः कपिशः शुक्लः यायुश्चैव परोऽपरः" ॥) यथा,- गौरादित्वात् डीम् ।) सूपमैला। इति राज- सिकनाम गन्धद्रव्यम् । इति मेदिनी ॥ "मार्जाररक्षिते दुःखं यादृशं ग्टहकुक्कटे” । निर्घण्टः ॥ (सूमैलाशब्देऽन्या विशेषो शेयः ॥) कपिशाश्मनः, पुं, (कपिणं वचनं कपिशयुक्त अञ्जनं इति प्रयोगात् इति सारसुन्दरी ॥ कपोतवाया, स्त्री, (कपोतपाद व या वाणः तहदा- वा यत्र । अञ्जनस्य कृष्णवर्णतया तस्य श्वेतवर्णत्वाच्च (यथा, रामायणे । ५ । ११ । । । कारोऽस्याः।) नलिकानामगन्धद्रव्यम् । इति राज- एवमुच्यते ।) शिवः । इति विकाण्हषः ॥ "श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । निर्घण्टः ॥ कपिशापुत्तः पुं, (कपिशायाः मदोन्मत्तायाः पिशाच्याः चर्चितश्च यथान्यायं खैश्च मांसैनिमन्त्रितः" ।) कमोतसार, जी, (कपोतः कपोतवर्ण व सारः अया- पुतः ।) पिशाचः | इति पाब्दमाला ॥ वनकपोतः । घुघु इति भाषा। तत्पर्यायः। चित्र वर्णी यत्र ।) स्रोतोऽलनम्। इति राजनिघण्टः ।। कपिशी, स्त्री, (कपिश इति वर्णवाचितया डीए ।) कण्ठः २ । इति मेदिनी ॥ कोकदेवः ३ धूसरः ४ कपोताङ्गिः, स्त्री, (कपोतस्य अथिरिव ।) नलीना- माधवी। मदिरा। इति मेदिनी जटाधरश्च । धूमलेोचनः ५ दहनः ६ बमिसहायः ७ भीषणः मगन्धद्रव्यम् । इत्यमरः। २।४।१२२॥ (हलायुधमतेऽस्य लोवत्वमपि दृश्यते ॥ ८ ग्राहनाशनः ६ । तन्मांसगुणाः। वीर्यवल- | कपोताभः, पुं, ( कपोतस्य धाभा व धाभाऽस्य ।) कपिशीका, स्त्री, (कपिश +खार्थे बाहुलकात् वृद्धिकारित्वम् । खादुत्वम् । कफपित्ताखनाशिल्वञ्च । कपोतवर्णः । इति हेमचन्द्रः ॥ (मूषिकभेदः । ईकन् टाप च ।) मदिरा । इति त्रिकाण्डशेषः॥ इति राजनिघण्टः ॥ मधुरत्वम् । शीतत्वम् । कषा "मूधिकश्च कपोताभस्तथैवाटादश स्मृताः”। कपिशीष, जी, (कपीनां प्रियस्थानं शीर्ष वृक्ष यत्वम्। वातपित्तनाशित्वम्। सार्यपतलमर्जनेन इति सुश्रुतः।) प्राकारादीनां शिदेश एव कपिप्रियत्वात् प्रसि विण्द्धत्वञ्च । इति राजवल्लभः॥ कपोतारिः, पुं, (कपोतानां परिः शत्रुः।) श्येन- डः। शाकयार्थिवादित्वात् समासः ।) प्राकारा (वस्य गुणान्तरं यथा,- पक्षी। इति शब्दरत्नावली ॥ यम्। तत्पर्य्यायः ॥ खोड़कशीर्षकम् २ क्रयशीर्षम् "पारावतो गुरुः खिग्धो रक्तपित्तानिलापहः। कपोलः, पुं, (कम्पते “कपिगण्डि कटिपटिभ्य श्रो- ३। इति त्रिकाण्डोषः। संग्राही शीतलस्तज्ज्ञः कथितो वीर्यवर्द्धनः" । लच्” । उणां १ । ६७ । इति घोलच् कपि कपिशीर्षकं, ली, (कपीनां शीर्षवर्णवत् कायति इति भावप्रकाशः॥ इति निर्देशात् नलोपः। कं मुखं पोलतोति प्रकाशते । के+कः ।) हिलाम् । इति शब्द- "कपोतो हणणे बल्यो वातपित्तविनाशनः । वा पुलमहत्त्वे कम्मण्यम् ।) एकतिर्यकसन्निधि- चन्द्रिका ॥ (हिगुलशब्देऽस्य गुणादयो व्याख्येयाः।) तर्पणः शुक्रजननो हितो तृणां गघिप्रदः" ॥ भागः। गाल इति भाषा | तत्पर्यायः । गण्ड: कपीकच्छुः, , (कपिकच्छुरिति संज्ञायां वादीर्घः ।) इति हारीतः॥ कपोतविशेषस्य गुणाः। यथा, २। इत्यमरः। २।६।६०॥ गक्षः । इति कपिकच्छुः । इति शब्दरत्नावली । "गुरुः सलवश काणकपोतः सर्वदोषवत्" । राजनिघण्टः ॥ (यथा रधुः। 8 | ६ | कपीन्यः, पु, (कपिभिर्वानरैरतिप्रियत्वात् इज्यते इति वाभटः॥ "तत्र इणावरोधानां भर्टघु व्यक्तविकमम् । पूज्यते । कपि +यञ् + क्यम् ।) क्षीरिकारक्षः। "कषायमधराः शीता रक्तपित्तनिवर्हणाः । कपोलपाटलादेशि बभूव रधुचेशितम्" ।) इति जटाधरः । (रामचन्द्रः । इति व्युत्पत्त्यर्थः ।) विपाके मधुराश्चैव कपोता सहवासिनः ॥१॥ कफः, , (केन जलेन पलति इति । पन निष्पत्तो सयौतः, सं, (कं नवं तत्तुल्यश्वेतवर्ण अपि इतः तेभ्यो लघुतराः किचित् कपोता वनवासिनः । "धन्येबपि" ३१२११०१ । इति डा।केशिरसि प्रातः पिरकोपः। यहा कपिभिरितः प्रियवेन शीताः संग्राहिणश्चैव खख्यं मदुतराच ते" ॥२॥ पलति वा प्रागवडः ।) शरीरस्थधातुविशेषः । प्रामः 1) ओतबुहारक्षः। इति रनमाला । तत्पर्य्यायः। श्रेया २ संघातः ३ सौम्यधातु a 2 - ॥ . ।

·२६ कफ দখি कबन्ध धनः ५ बली ६ । अस्य गुणाः । गुरुवम् । सन्धि- संगीतवाद्योऽतिसहिष्णचित्तः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) कफोणिः। इति विश्लेषकारित्वम् । दुत्वम्। प्रमर्दनत्वम् । खिग्ध व्यायामशीलो रतलालसोऽसौ हेमचन्द्रः ॥. त्वम् । कटुत्वम् । शीतत्वम् । जड़ताकारित्वम् । भवेत् कफात्मप्रकृतिर्मनुष्यः ॥ कफवर्द्धनः, पुं, (कर्फ कफजनितं विकारं वईयतीति। शुक्लत्वम् । शीते वसन्ते निशामुखे पूबीहे भुक्त शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलातिनीलकेशो कफ+रध् + णिच् + ल्युः ।) पिण्डीतगरक्षा। च प्रकापणत्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अस्य लक्ष्मीवान् जलदम्टदसिंहघोषः । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ श्लेभरद्धिकारके त्रि। इति प्रकायहेतुः। “गुरुमधुररसातिखिग्धदुग्धेक्षभक्ष्य सुप्तः सन् सकमलहंस चक्रवाकान् वैद्यकं ॥ (दिवाखप्नाव्यायामालसमधरानलवण- द्रवदधिदिननिद्रापूपसर्पिःप्रपुरैः। तुहिनपतनक सम्पश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ॥ शीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवनैध- काले श्लेष्मणः संप्रकोपः प्रभवति दिवसादौ भुक्त रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः धेत्कटमाघमहामाष-गोधूमतिलपिछविकृतिदधि- मात्र वसन्ते"॥ * ॥ तम्य कम्माणि 1 "स्तमित्यं म खिग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः । दुग्धशरापायसेक्षुविकारानुपौदकमांसवसाविस- धुरास्थता शिशिरता शौला प्रसेको मलप्राचुर्य लेशक्षमोमानयिता गुरूणां म्हणालकशेरुकप्टङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्य- स्थिरता रसश्च लवणः कण्डरतिखन्नता | छालस्यं ज्ञेयो बलासप्रकृतिमनुष्यः ॥ शनप्रतिभिः श्लेश्भाप्रकोपमापद्यते ॥ चिरकारिता कठिनता शोथारु चिसिग्धता तन्द्रा- दृाशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः 'सशीतः पूीतकाले च वसन्ते च विशेषतः। टप्नुपपदेहकासगुरुता एताः कफोत्या रुजः” ॥*॥ परिंगण्य चिरात् प्रददाति बहु । यूर्जाहे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति" अस्य प्रणमताकारणम् । परिनिश्चितवाक्यमदः सततं इति सुश्रुतः ।) "गुरुपीतम्दुखिग्धमधुरस्थिरपिच्छिताः । गुरुमानकरश्च भवेत् स सदा ॥ कफविरोधि, ली, (कर्फ विशेषेण रुगद्वीति । नेमणाः प्रशमं यान्ति विपरीतगुण गुणाः" ॥ ब्रह्मण्हेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोरथैः । कफ+ वि + रुध् +णिनिः ।) मरिचम्। इति "रूक्षक्षारकषायतितकटुक व्यायाम निष्ठीवन ताःहंससमानूकाः ओमप्रकृतयो नराः” । राजनिघण्टः ॥ (स्लेष्मनाशके, त्रि। मरिचशब्दे- स्त्रीसेवाध्वनियुद्धजागररतिक्रीड़ापदाघातनम् । নি सुश्रुतश्च ॥ ऽस्य गुणा ज्ञेयाः) धूमात्युशशिरोविरेकवमनखेदोपनाहादिक म्लेष्मस्थानान्यत उद्धं वक्ष्यामः । तत्रामाश्य- कफान्तकः, , (कफस्य अन्तकः नाशकः । यद्दा । पानाहारविहारभेषज मिदं श्लेष्माणमुग्रं जयेत्"। पित्ताशयस्योपरिष्ठात् वत्पत्यनीकत्वादूई गतित्वा कर्फ यन्तयतीति । कफ+यन्त + करोत्यर्थे स च पञ्चविधो यथा,- तेजसञ्चन्द्र इवादितभ्य स चतुर्विधस्याहारस्या णिच् + ण्वुल ।) वळूररक्षः । इति राज- "अवलम्बक इत्येकः लेदकः श्लेषकाऽपरः । धारः । स च तत्रौदकैर्गुणैर तत्रौदकैौराहारः प्रजिनो निर्घण्टः ॥ (अस्य गुणादिकं ववरशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ बोधकस्तपकञ्चेति श्लेष्मा पञ्चविधः स्मृतः" || * ॥ भिन्नसंघातः सुखजरश्च भवति । कफनाशके, वि।) एतेषां लक्षणानि यथा,- "माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्ले दित्वात्तथैव च । कफारिः यु, (कफस्य परिः दमयितेत्यर्थः।, शुण्ठी। "कमधाम्रान्त शेषाणां यत्करोत्यवलम्बनम् । आमाशये सम्भवति श्लेभामधुरशीतलः" ॥ इति राजनिषेण्टः ॥ (श्लेष्मनाशके, त्रि। शुण्ठी- ततोऽवलम्बकाख्याति श्लेष्मा प्राप्नोत्यरःस्थितः ॥१॥ स तत्रस्थ एव खशक्या शेषाणां भस्थानानां पाब्दोऽस्य विशेषो ज्ञेयः।) आमाशयाश्रितः सेोऽनलेदनात् लेोदकः स्मृतः ॥२॥ शारीरस्य चोदककर्मणानुग्रहं करोति। उरस्थः- | कफी, [ न् ] त्रि, (कफोऽस्त्यस्य । कफ + व्यस्त्यर्थे । श्लेषकरलेषणात् सन्धेः स च सन्धौ व्यवस्थितः ॥३॥ खिकसन्धारणमात्मवीय्यानरससहितेन हृद "बन्दोमतापेति'। ५ । २ । १२८ । इनिः।) रसनावस्थितस्त्वेघ बोधको रसबोधनात् ॥ ४ ॥ यावलम्बनं करोति। जिवामूलकण्ठस्थो जिहे श्लेष्मयुक्तः । तत्पर्य्यायः । श्लेष्मलः २ श्लेष्मणः ३ । तिरसि प्रस्थितञ्चासौ तर्पको नेत्रतर्पणात् ॥५॥॥॥ न्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते । शिरस्थः इत्यमरः । २ । ६ । ६० ॥ गजे घु। इति सार- यस्य स्थानानि । स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानु- "उरकण्ठशिरः क्लोमपाण्यामाया रसः । ग्रहं करोति। सन्धिस्थस्त श्लेष्मा सर्वसन्धि- कफेलूः, त्रि, (कर्फ लाति यादत्ते इति । कफ + ला मेदो ब्राणाञ्च जिहा च कफस्थानमुरः परम्" ॥*॥ संशेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ॥ भवति चात्र । यादाने + “धन्दू-दृन्फ-जम्बू-कम्बू-कफेलू-कर्कन्धू- ( सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृत् "श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च । दिधिषु" । उणां १ । ६५ । इति कुप्रत्ययान्तो श्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककम्भणानुग्रहं करो मधुरस्वविदग्धः स्यादिदग्धो लवणः स्मृतः" ॥) निपातितः ।) कफयुक्तः । इति सिद्धान्तकौमुद्या. ति । इति तु प्रकारभेदेनास्य कार्यमुक्तम् ॥ तस्याविकृतस्य कर्म। मुणादिवृत्तिः ॥ (यु, श्लेष्मातकक्षः। छतः परमस्य क्षीण लक्षणमाह । "लेहो बन्धः स्थिरत्वञ्च गौरवं बघता बलम् । "कफेलूः श्लेष्मातकतरौ पुंसीति रूपमनरी"। श्लेभक्षये कक्षतान्तर्दाह आमाशयेतरापाय क्षमा तिरलोभश्च कफकमाविकारजम् ॥ * ॥ इति “उज्वलदत्तकृतवचनात्"।१ । ६५ ॥ शिरसां शून्यता सन्धिपोधिल्यं टष्णा दौर्बल्यं इति सुखबोधः ॥ फेनः । यथा अधिकफः इत्यादि । कफोणिः, पुं, (कं सुखं स्फोरयति । स्फुर फुरणे प्रजागरणञ्च । तत्र खयोनिवर्द्धनद्रव्याण्येव प्रती- कफकूर्चिका, स्त्री, (कर्फ कूर्चति विकृतं करोतीति । सञ्चलने च ण्यन्तात् अच ः। अथवा केन मुखेन कारः॥ यतःपरमम्यातिहौ यल्लक्षणं तदाह ॥ कफ + कूच + विकारे + एवल +टाम् इत्वञ्च ।) फणति स्फुरतीति वा। स्फुर, फण वा+इन् स्लेनबद्धौ शौक्ला पौत्यं स्थैय्यं गौरवमवसाद लाला। लाल थुतु सिक्नि इत्यादि भाषा । उभयतः एषोदरादित्वात् साधुः ।) भुजमध्य- स्तन्द्रानिद्रासन्ध्यस्थिविश्लेषश्च ।) तत्पर्यायः । सृणीका २ स्यन्दिनी ३ लाला 8 ग्रन्थिः । कनुइ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । तत्प्रकृतिकस्य लक्षणम्। खास्यासवः । इति हेमचन्द्रः। कुपरः । इत्यमरः । २ । ६ । ८० ॥ (कुपरशब्दे “गम्भीरबुद्धिः स्थूलागः स्निग्धको महाबलः। कफनो, स्त्री, (कर्फ कफविकृति हन्तीति । कफ + ऽस्य विशेषो ज्ञेयः।) खप्ने जलाशयालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः" ॥ * ॥ हन् +टक् + डीप् ।) इपुषाभेदः । इति राज- कब, ऋ ए स्तुतौ। वर्णे। इति कविकल्पद्रुमः । (वा- (अपरञ्च यथाह हारीतः। निर्घण्टः ॥ (यथा, राजनिघण्टे शताहादिवर्ग यात्म-सकं-सेट्-ऋदित् ।) वर्णः शुक्लादिक्रिया । "मुस्निग्धवर्णः सितनेत्रदीप्तः चतुर्थः । ऋ अचकावत्। कबते कविर्विष्णुम् । कबते श्यामः सकेपो न च दीर्घरोमा। "नीहशत्रुर्विषन्नी च कपनी चापराजिता" 1) प्रविमा चित्रकारः। इति दुर्गादासः । गम्भीराब्दः श्रुतशास्त्रनिद्रा- कफणिः, घु, स्त्री, (केन मुखेन फर्गात बनायासेन कबन्ध, की, (कस्य प्राणवायोः बन्धः बाश्रयः। जब- तन्द्राप्रियस्तितकटूष्णाभोजी। सोचविकाचनत्वं प्राप्नोति स्फुरति वा । पण पानमेव प्राणधारणकारणम्। कदापि प्राय- समांरुलः खिग्धरसप्रियय সনী, কত নম্বর বুনি বা থানা स्थितिः जलं विना नैव स्यात् । यथा, श्रुतिः । ' । १ ॥ ॥ .

·: , . २७ कबिल कमन कमल “पञ्चदशाहानि माऽशीः काममपः पिबापोमयः इति भरतो विरूपकोषश्च ।। कमेर्युच् वा । ) कामुकम् । अभिरूपम् । इति प्राणो न पिवतस्ते विच्छेत्स्यते" |) जलम् । इत्य- कम, उ क ७ स्यहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां मेदिनी ॥ (यथा भागवते १ । ६ । ३३ । . मरः । १ । १० ॥ ४॥ (यथा, ऋग्वेदे५ ।५।३॥ -यात्म-सकं-सेट ।) उ कमित्वा कान्वा । क ७ "त्रिभुवनकमनं तमालवणे "नीचीनवारं वरुणः कबन्धं प्रससर्ज रोदसी अन्त कामयते। अन्यादौ पच्यमानस्याप्यस्य कित्क- रविकरगौरवराम्बरं दधाने" ।) रीक्षम्" ।) रणं कम ऋत इत्यादिना विहितस्य जिडो कमनः, पुं, (काम्यतेऽनेन ।। कमेः + करणे + युच् ।) कबन्धः पुं, (के मुखं बध्यते रुध्यतेऽस्मात्। क + बन्ध ज्ञापनार्थं तेन अरे जिडोऽप्राप्तिपक्षे अचकमत । कामः। अशोकरक्षः। इति मेदिनी। ब्रह्मा । +घञ् ।) राजः । रक्षोविशेषः। (यथा, रघुः चकमे कमिता इत्यादि सिद्धम् । इति दुर्गा इति हेमचन्द्रः॥ १२। ५७। दासः ॥ कमनच्छदः, पु, (कमनः कमनीयः छदः पक्षो यस्य।) "बधनि तशापस्य कबन्धस्योपदेशतः । कम, उ ए कान्तौ । इति मुग्धबोधव्याकरणम् । कङ्कपक्षी । इति हेमचन्द्रः ॥ मुमूर्च्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ ॥ (वां-यात्म-च्यक-सेट ॥) कमनीयं, वि, (काम्य ते यत् कमेः कर्मणि यनीयर) व्यस्य विवरणादिकमुच्यते । पुरा किल दनुनामा कम्, व्य (कमुकान्तौ डिभावे विच् ।) जलम् । कामनायोग्यम् । तत्पर्यायः । चारु २ हारि ३ कश्चिद्दानवः उग्रेण तपसा पितामहं सन्तोषयन् शिरः । सुखम् । मङ्गलम् । पादपुरणम् । इति रुचिरम् ४ मनोहरम् ५ वागु ६ कान्तम् ७ व्यभि- दीर्घमायुः प्राप्तवान् । प्राप्तदीर्घायुरतिगः सुर पाब्दरत्नावली ॥ (यथा ऋग्वेदे । १ १२३ । ११॥ रामम् ८ बन्धुरम् ६ वामम् १० रुच्यम् ११ सुध- राजेन सह थोडुं सुरपुरमगच्छत् । पक्रस्तु रण “सुसंकाशा माटम्टयेव योधा विस्तन्वं कृणुधे मम् १२ शोभनम् १३ मञ्ज १४ मञ्जलम् १५ भूमिगतः प्रमुक्तेन वजेणास्य सक्थिनी शिरश्च दृशे कम्"। "छत्र कमिति पादपुरगो अथवा क मनोरमम् १६ साधु१७ रम्यम् १८ मनोज्ञम् १६ शरीरमध्ये प्रावेशयत् । न त्वसौ पितामहवरप्रभा मिति मुखवचनं सुखं यथा भवतीति" भाष्यम् ॥) पेशलम् २० हृद्यम् २१ सुन्दरम् २२ काम्यम् २३ वतया प्राणान् मुमोच। अथ स एवं विकृत- कमळं, स्ली, (कम + 'कमेरठः” । उणां १ । १०२ । कम्मम् २४ सौम्यम् २५ मधुरम् २६ प्रियम् २७ । विग्रहोऽनाहारादितया लिश्यमानो बहुधा या इति + अठ ।) भाण्डभेदः। तत्तु मुनीनां जल इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कुमारे १।३७ । चमानः सुरपति प्रसादयामास| इन्द्रस्त प्रसन्नो यो पात्रम् । इति मेदिनी । "यारोपितं यगिरिशन पश्चात् जनमायतौ बाहू तीक्ष्णदंष्ट्रञ्च वदनमस्मै वक्षसि कमठः, घु, (के जले मठति वसतीति । क +मठ धनन्यनारीकमनीयमझम्" ॥) प्रादात् । तदा प्रत्येवासौ वने विचरन् सुदीर्घ वासे + पचाद्यच् ।) कच्छपः । इत्यमरः। १ । १० । कमन्धं, 'क्ली, (कम् पिरः छान्धं शून्यं यस्य ।) कब- बाहुभ्यां वनजादीन् प्राणिनो टहीत्वा भक्षयन् २१ ॥ (यथा महानाटके । न्धम् । '(कर्म कान्तिं जीवन वा दधाति विद्धा- विचचार। अथ गच्छति काले दशरथात्मजो "कमठएठकठोरमिदं धनु- तीति। कम + धा+ड | एघोदरादित्वात् साधुः।) रामः ससीतालक्ष्मणः पिटसत्ययालनार्थं वने भ्रम- मधुरमूर्तिरसौ रघुनन्दनः” ॥ जलम् । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः॥ नमुना कबन्धेन सम्माप्तः। प्रभूतबलशालिनानेन मकठात्कामठं मांस रामठेन समन्वितम् । कमरः, त्रि, (कामयते इति । कम् + "अति-कमि- सहीतोऽपि रामः खख नैनं व्यापादयामास । यदि सम्:िसमायुक्त का सुधा वसुधातले" ॥ श्रमीवि" उणां ३ । १३२ । घरश्चित् ।) कामी। अथ रामहस्तनाशात् प्राप्तशापमोचनसमयो- इत्यङ्ग्टः ॥ * गुणादयोऽस्य कच्छप पान्दे इत्यणादिकोषः॥ ऽयं कबन्धः विकृतरूपं विहाय दिव्यमूर्त्तिधरः ज्ञातव्याः॥ भगवद्विषणोदितीयावतारः। यथा कमलं, की, (कमेः गिङ् भावे धादित्वात् कलच् । खकिं ययौ। इति वाल्मीकियरामायणमतम् । हटयोगदीपिकायाम् । १ । १० । कम् जल चलति अलंकरोति वा । घल् +अच। महाभारतमते तु अयं विश्वावसुनामा गन्धर्व “अषतामतप्तानां समाश्रयमठो हठः । अन्तणिजन्तो वा ।) जलजपुष्यविशेषः। तत्पर्यायः। यासीत् ब्राझणशापेन राक्षसयोनि प्राप्तवान् । यशेषयोगयुक्तानामाधारकमठो हटः" ।) पद्मम् २ पाथोज़म् ३ नलम् ४ नलिनम् ५ अम्भो- यदुक्तं तत्रैव ३ । २७८ । ४२ । वंशः । इति शब्दरत्नावली ॥ दैत्यविशेषः । मुनि मम् ६ घम्बजन्म ७ अम्बुजम् ८ श्रीः ६ चम्बुरु- "तस्थाचचक्षे गन्धा विश्वावसुरहं टप!। भाजनम् । इति हेमचन्द्रः॥ पालकी इति धरणी ॥ इम् १० अम्बुपद्मम् ११ सुजलम् १२ चम्भोर- प्राप्तो ब्राह्मणशापेन योनिं राक्षससेविताम्" ॥) (न्टपविपोषः । यथा महाभारते । २। ४ । २२ । हम् १३ सारसम् १४ पङ्कजम् १५ सरसीरहम् उदरम् । इति मेदिनी॥ (केन वायुना बध्यते "काक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकच्चापराजितः । १६ कुटपम् १७ पाथोरहम् १८ पुष्करम् १६ संबध्यते वा । धूमकेतुः । प्रवहवायनोपचीयमान काम्बोजराजः कमठः कम्पनश्च महाबलः" ॥) वाजम् २० तामरसम् २१ कुशेश्यम् २२ कन्नम् त्वात् तथात्वं तस्य च लोकसुखनाशकत्वं प्रसिद्धम्॥) कमठी, स्त्री, (कमठ + योगादिति जातेरिति वा २३ कजम् २४ अरविन्दम् २५ शतपत्रम् २६ कबन्धः, पुं, लो, (केन प्राणवायना पुनर्बध्यते सम्ब डीप प्रत्ययः ।) कच्छपी । इत्यमरः!१ ।१०।२४॥ विसकुसुमम् २७ साहसपत्रम् २८ महोत्पलम् २८ ध्यते मस्तकहीनस्यापि दैवेन प्राणावेशात् जीव (यथा पाान्तिशतके 8 । १३ ।' वारिहम् ३० सरसिजम् ३१ सलिलजम् ३२ तो नरस्येव क्रियाकारित्वशक्तित्वात्तथात्वम् । क+ "इदानीमझाकं जठरकमठीएठकठिना पहम् ३३ राजीवम् ३०। (यथा रघुः । ३।३६ । बन्ध + धञ् ।) क्रियायुक्तापमूर्द्धकलेवरम्। इत्य मनोरत्तिस्तत् किं व्यसनिविमुखैव क्षपयसि" ।) “ অমুল খামিদামিযী मरः२।८।११०॥ यथा, मार्कण्डेये २ । ६३। कमण्डलुः, पु, ली, (कस्य प्रजापतेः जलस्य वा मण्डः नवावतारं कमलादिवोत्पलम्" ॥) "कबन्धाश्छिन्न शिरसः खङ्गशत्यु छिपाणयः" । सारः तं लाति पादत्ते । ला + मितद्रादित्वात् यस्य गणाः शीतलत्वम् । खादुत्वम् । रक्तपित्त- अपि च। “नागानामयुतं तुरङ्गनियु तं साई डुः।) सबासिनां सत्काष्ठादिमयपात्रम् । तत्य भमातिनाशित्वम् । सुगन्धित्वम् । भान्तिसन्ताप- আল মুন অনীলা বন্ধীয়ো লিনিনা : व्यः। कुण्डी २। इत्यमरः ७।२।४६ ॥ करकः३। शान्तिपरमटप्तिकारित्वञ्च । इति राजनिघण्टः । कबन्धो रणे । तादृक्कोटिकबन्धननिविधौ (यथा मनुः२।६॥ (तथाच भावप्रकाशः। खेलञ्चलत् खे शिरस्तेषां कोटिनिपातने रघुपतेः "मेखलामजिनं दण्डमुपवीत कमण्डलुम् । "कमलं पीतलं वयं मधुरं कपपित्तजित् । कोदण्डघण्टास्वः ॥ इति प्राचीनाः । थप्नु प्रास्य विनहानि यहोवान्यानि मन्त्रवित्"।) ढणादाहासविस्फोटविषवीसनाशनम् ॥ कवित्यः, पुं, (कपयस्तिष्ठन्त्यत्र । "सुपिस्थः" इति शक्षरक्षः। इति मेदिनी। विशेषतः सितं पद्म पुण्डरीकमिति मतम् । कः। षोदरादित्वात् साधुः।) कपित्थरक्षः। कमण्डलुतमः, , (कमण्डल्याकारस्तमः।) क्षरक्षः। रक्त कोकनदं ज्ञेयं नौलमिन्दीवरं स्मृतम् । इत्यमरटीका कगिस्यः। इत्यमरमानार्या पाठ इति रत्नमाला धवलं कमलं शीतं मधुरं कपपित्तजित् । कबिलः, पुं, (करवणे + इलच् ।) कपिलवर्णः । कमनं, वि, (कम +निएभावे युच् । अनुदातोति तस्मादल्पगणं किचिदन्यतोत्पलादिकम्" ।) । .

·. कमिता विधाय कम्पाणि मुखानि के प्रति"1) जलम् । ताम्रम् । लोम | औषधम् । इति मे- | कम्पः, पुं, (कपि चलने + भावे धन्।) गात्रादि- दिनी ॥ सारसपक्षी । इत्यमरः ।।१०18॥ चलनम् । तत्पर्य्यायः । वेपथुः २ । इत्यमरः ११७ | कम्ब, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-प कमला, पुं, (कमेः+कलच् । यहा को वायुः तस्य ३८॥ वेपनम् ३ वेपः ४ कम्पनम्५ । इति राजनि सेट् ।) कम्बति । इति दुर्गादासः ॥ अमः गतिः तं लाति यादत्ते । क+बम+ला+ धण्टः ॥ (यथा विक्रमोर्वश्याम् । “मुञ्चति न ताव- कम्बरः, ए, (कम्ब + अरन् ।) चिचवर्णः । कर्व्वर- वर्णः । तदति नि । इति ताब्दरत्नावली ॥ कः ।) म्हगविशेषः । इति मेदिनी ॥ ध्रुवकभेदः | दस्था भयकम्पः कुसुमकोमल हृदयम्” । “न यथा, सङ्गीतदामोदरः॥ कम्पो वायुना विना" | इति वैद्यकम् ।) कम्बलं, स्ली, (कम्यते । इति कमु कान्तौ +कमेवुक "उक्तो मलयतालेन लघुमध्ये स्फुरेद्गुरुः । कम्पनं, त्रि, (कपि चलनशब्दार्थादिति यच ।) कम्प- चेति कलः । कम्बगतौ घादित्वात् कलच् वा ।) सप्तदशाक्षरैर्युक्तः कमलोऽयं भयानक" । युक्तः । कापुने इति भाषा । तत्पर्य्यायः । चल जलम् । इति शब्दरत्नावली। कमला, स्त्री, (काम्यतेऽसौ कमेः सुधादित्वात् कलच् नम् २ कम्पम् ३ चलम् ४ लोलम् ५ चलाचलम् ६ कम्बलः, पु, (कं कुत्सिवं शिरो वा के सलिलं वा कमल अस्त्यस्याः इति वा। अर्श +याद्यच । टाप बलते बल संवरणे सञ्चारणे च घच्। यद्दा चञ्चलम् ७ तरलम् ८ पारिलवम् ६ परिलवम् च) लक्ष्मीः। ("कमला श्रीहरिप्रिया" इत्य- कम्ब + गतौ इति धातोः रघादित्वात् कलच् ।) १०। इत्यमरः। ३।१। ७४ ॥ चपलम् ११ मरः ।१।१२८१) वरस्त्री । इति मेदिनी ॥ चटुलम् १२ । इति तट्टीका ॥ खनामख्यातमेधादिलोमरचितवस्वासनादि । तत् (यथा महाभारते १३ । १४ । ७२ । पर्यायः । रलकः २। इत्यमरः।२।६ । ११६ ॥ खनामख्यात निम्बुकः । कमलालेव इति भाषा। वेाकः ३ रोमयोनिः । रेणुका ५ । इति शब्द- यथा,- "हिरण्यकशिपुर्योऽभूदानवो मेरुकम्पनः ॥ "रम्माफलं तिन्तिडीकं कमला नागरङ्गकम् । यथा सिद्धान्तकौमुद्याम् ॥ "कम्पा कम्पना रत्नावली ॥ प्रावारः ६ । इति जटाधरः ॥ फलान्येतानि भोज्यानि एभ्योऽन्यानि विवर्जयेत् ॥ शाखा"। पां ।२ । १५३॥ कपि + भावे + ल्युट ।) (यथा महाभारते ३।३। ५१ । इति तन्त्र सारे पुरश्चरणप्रकरणम् ॥ कम्पे ली। इति मेदिनी ॥ "न तथा सुखयत्यग्मिन प्रावारा न कम्बलाः। (छन्दोविपोषः । यथा, वृत्तरत्नाकरे। कम्पनः, पुं, (कम्पयति वेपथयुक्तं करोति शिशिरे- प्रीतवातादितं लोकं यथा तव मरीचयः") "द्विगुणन गणसहितः स गण इह हि विहितः। गणेति यावत् कपि + णिच् + युच् । ल्युर्वा ।) शि नागराजः । साक्षा | प्रावारः । कृमिः। इत्यमरः। फणिपतिमतिविमला क्षितिपभवति कमलेति"" शिरऋतुः। इति राजनिघण्टः ।। ३।३ ११६३ । मेदिनो च ॥ उत्तरासङ्गः । इति नर्तकीविशेषः। यथा राजतरङ्गिण्याम् ।। 8२४ । (टपविपोषः । यथा महाभारते २ । ४ । २२ । मेदिनी ॥ म्टगविशेषः । इति जटाधरः॥ "नर्तकी कमला नाम कान्तिमन्तं ददा तम् । "काम्बोजराजः कमठः कम्पनञ्च महाबलः । (नागभेदौ । अनयोरेकः अधस्तात् पाताले वासुकि यसामान्याकृतेः पुंसः सा ददा सविस्मया" । सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः" ।) प्रमुखो निवसति अपरन्तु वरुणदेवसभास्थः । पुरी विधिः । यथा तत्रैव 8 | ४८३ । कम्पलक्ष्मा, [न् ] पुं, (कम्यः चलनं लक्ष्म लक्षणं यस्य ।) यथाक्रमं उदाहरणे द्रश्ये। "राजा महाणपुरकृत् चक्रे विपुलकेशवम् । वाय इति प्राब्दरत्नावली ॥ यथा, भागवते ५।२४ । ३१ । कमला सा खनानापि कमलाख्यं पुरं व्यधात्" || कम्पाकः, पुं, (कम्पया चलनेन कायति प्रकापाते "ततोऽधास्तात् पाताले नागलोकपतयो वासु. गडा । यथा काशीखण्डे २८1881 इति । कम्प +के+कः।) वायुः। इति हेमचन्द्रः॥ किप्रमुखाः पासकुलिकमहाशाश्वेतधनञ्जयत- "कमला कल्पलतिका काली कलुषवैरिणी" ।) कम्पितं, ली, (कपि+भावे + क्तः ।) चलनम् । तत्य राष्ट्र रामचूड़कम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभो. कमलासनः, पुं, (कमलमासनमस्य । विष्णोर्नाभि- संयः । कम्यनम् २ कम्पः ३ वेपनम् ४ वेपथुः ५। गिनो महामर्धा निवसन्ति" ॥ पद्मजातत्वात् तथात्वम् ।) ब्रह्मा । इत्यमरः।१। इति प्राब्दरत्नावली ॥ (कपि+कर्तरि + क्तः ।) यथा महाभारते |२८|| १ । १७ ॥ (यथा भागवते ५/२० । ३० । “यस्मिन् कम्पयुक्त वि ॥ (यथा रधः । २ । १३ । "कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रवलाहको"। शहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपचायुतायुतं "एक्तस्तधारैगिरिनिर्भराणा- कम्बलाधिश्तिप्रयागान्तर्वर्तितीर्थविशेषः । भगवतः कमलासनस्याध्यासन परिकल्पितम्" ॥ मनोकझाकम्पितपुष्पगन्धी' |) यथा, महाभारते ।३। तीर्थयात्रापर्वणि ५।७३। की, कमलाया लक्ष्मणा असनं क्षेपणं दानमि- कम्पिलः, पुं, (कम्प + इलच ।) रोचनी । कमला "प्रयागं सप्रतिछाने कम्बलाश्वतरौ तथा। त्यर्थः । यथा, पाम्भविरचिते राजेन्द्रकर्णपरे ५३ । गुँड़ि इति भाषा । तस्य रूपान्तराणि काम्पिनः । तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः" । "तात्पर्य कमलासने विचरितं गौरिहितैःपालिता" कम्पिल्लः । कम्पीलः । कम्पिल्यः । इत्यमरटीकायां कम्बलिवाहक, स्ली, (कम्बलः साना बस्ति एषाम् "कमलाया लक्ष्मा असने क्षेपण याच केभ्यो दाने इति इनिः। कम्बलिभिषेनह्यते। वह + कर्मणि मुकुटादयः॥ इत्यर्थः । अथच कमलरूपे विवरे ब्रह्मणः पद्मा- कम्पिलका, पुं, (कम्पिल + खार्थे + कन् ।) वृक्षवि एयत् खार्थे संज्ञायां वा कन्।) दृषवहनीय- सनत्वात्" । इति तट्टीका ।) पोषः। कमिला इति देशान्तरभाषा। तत्पर्य्यायः । कटम् । तत्पर्य्यायः । गन्त्री २। इत्यमरः । कमलिनी, स्त्री, (कमलानि सन्यत्र । पुष्करादिभ्यो रक्ताङ्गः २ रेची ३ रेचनका ४ रञ्जकः ५ लोहि २।८ । ५२ ॥ गान्ली ३ । इति तट्टीका ॥ देश इति इनिः ।) पद्मिनी । (यथा रघुः ६।२७ | ताङ्गः ६ कम्पिल्लः ७ रक्तचूर्णकः ८। तस्य गुणाः। कम्बिः, स्त्री, ( कम + बाहुलकात् + विन् । यहा "अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनीमलि विरेचकत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । ब्रणकफ- कम्बति प्राप्रोति जानाति वा चनादि बनया । नीरपतत्रिणः" ॥) पद्माकरः । इति शाब्दरत्ना कासतन्तुकृमिनाशित्वम् । लघुत्वञ्च । इति राज- कम्ब+ करणे इन् ।) दर्बिः । इत्यमरः । २६३४॥ वली ॥ (गङ्गा यथा काशीखण्डे २६ । ४. । निर्घण्टः ॥ (यस्य तेलगुणाः । तुम्बीकोशामदन्ती हाता इति भाषा॥ इति मेदिनी। वंशांशः। "कुमुदती कमलिनी कान्तिः कल्पितदायिनी" |) द्रवन्तीश्यामासप्तता नीलिकाकम्पिलकशसिनी वाशेर पाव् इति भाषा। कमलोत्तर, सी, (कमलमिव उत्तरं । यद्दा कमला खेहातितकदुककषाया अधोभागदोपहराः क्रि- कम्बः, पुं ली, (कमु + जत्रादयश्चेवि निपातनात् । दुत्तरं उत्कृष्ट मिव ।) कुसम्भपुष्पम् । इत्यमरः । मिकपकुछानिलहरा दुरवणविशोधनाच ॥ इति साधुः। कम +उन् वुक्चेति वा ।) शसः । २१६१०६॥ इत्यमरः ।११.२३॥ (यथा भागवते॥७॥२०॥ कमा, स्त्री, (कम गिभावे बाजनकात् स्त्रियां कम्मः, त्रि, (कपि + नमि-कम्पीति रः।) कम्पयुक्तः । "कम्बनचक्रशरचायगदासिधर्म- भावे यः। टाप् ।) शोभा। इति राजनिर्धण्टः । कम्पान्वितः । इत्यमरः ।।१।७४ ॥ व्यगृहिरण्मयभुजैरिव कर्णिकारः" ।) कमिता, [ऋ] त्रि, (कम+णिभावे च ।) का (यथा नैषधे । १ ।१४२। कम्बा, ए, (कम्ब गतौ इवि गवादित्वात् उन् मुकः । इत्यमर।३।१ । २३ ॥ "सता कमाइय चिराय चूमते- बगागमो वा । निपातनात् वा साधुः ) वणवम् । , सश्रुतः ·-- २९ कर करक करघ (यथा महाभारते ३ । २३२ । 88 | खम् । खाजाना इति पारस्यभाषा । तत्यायः । कृणोति फलपत्रादिभिः वायुधित्तादिदोषं नाश- "तं दासीसहखाणि कौन्तेयस्य महात्मनः । भागधेयः २ बलिः३। इत्यमरः ।२।८।२७॥ यति वा कृञ् हिंसायां "कृमादिभ्यः संज्ञायां कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्टयः खलङ्काताः" ।) कारः । इति तट्टीका ॥ प्रत्यायः ५ । · इति बुन्"। उणां ५। ३५ । इति वुन् ।) दाडिमरक्षः। शम्बूकः । हस्ती । इत्यमरः।३।३१३३। मेदिनीच ॥ मेदिनी ॥ * ॥ राजकरः । पक्षिविशेषः । लट्वाकरञ्जरक्षः । इति कवरवर्णः। ग्रीवा | नलकम् । इति हेमचन्द्रः । अथ राज्ञां करग्रहणप्रकारः । क्रयविक्रयादिना हेमचन्द्रः॥ पलाशनः । इति हारावली ॥ फाँया हाड़ इति भाषा । लाभादीन् संप्रेच्य राज्ञा करो ग्रहीतव्यः। कोविदारक्षः । वकुलवक्षः। करीररक्षः। कम्बुका, स्त्री, (कम्बरिव कायति शोभते प्रकाशते यथा, मनुः । ७/१२७-१३३ । नारिकेलास्थि । इति राजनिघण्टः । माला इति वा | के+काटाप च ।) अश्वगन्धारक्षः। इति रत्न "क्रयविक्रयमध्वानं भक्तच्च सपरिव्ययम् । भाषा ॥ (यथा, रामायणे ५ । १४ । ४८ । माला । (गुणादयोऽस्या अश्वगन्धाशब्द ज्ञेयाः ।) योगक्षेमञ्च संप्रेक्ष्य बणिजो दापयेत् करान् ॥ "हिरण्मयैश्च करकै जनैः स्फाटिकैरपि" |) कम्बुकाष्ठा, स्त्री, (कम्बु चित्रवर्ण कार्य यस्याः ।) यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणां । करकच्छपिका, स्त्री, (कच्छपरतदाकृतिरस्त्यस्याः ठन् । अश्वगन्धाक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ तथावेच्य न्टपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान्" ॥*॥ करे स्थिता कच्छपिका कच्छपाकारमुद्रा ।) कम्बुग्रीवा, स्त्री, (कम्बुवत् रेखात्रयशोभिता ग्रीवा ।) राज्ञा राज्यात् वार्षिकः करोऽल्पाल्पं कृत्वा कूर्ममुद्रा। यथा,-कालिकापुराणे ५६ अध्यायः॥ कम्ब्वाकृतिरेखाचय युक्त ग्रीवा । इत्यमरः ।।६।८८|| ग्रहीतव्यः । यथा,- “करकच्छपिकां कुर्य्यात् कूर्ममन्त्रेण साधकः । (कम्बःशसस्तहखात्रययुक्ता ग्रीवा यस्येति विग्रहे “यथाल्पाल्पमदन्त्याचं वा-कोवत्मघट्पदाः । तत्र संस्कृतपुष्येण पूजयेदात्मनो वपुः ॥ वायलिङ्गः । यथा महाभारते । १ । १५३ । १८ । तथाल्याल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राधाज्ञाब्दिकः करः ॥ करकण्टकः, पुं, (करे हस्ते कण्टक इव ।) नखः । "कम्बुग्रीवः पुष्कराक्षो भी युक्तोभवेन्मम" |) मूलादधिकयोः पशुहिरण्ययोः पञ्चाशदागरूपः इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ कम्बुपुष्पो, स्त्री, (कम्बुः शङ्खः तहत् शुलं पुष्पं यस्याः ।) करो ग्राह्यः ॥ धान्यानां भूम्युत्कर्षापेक्षया कर्ष- | करका, स्त्री पुं, (कृणोति हिनस्ति धाम्रादिफलम् । शसपुष्पीरक्षः। इति राजनिघण्टः । (शपुष्पो काणां क्लेशलाघवगौरवापेक्षया च षष्ठोऽयमो "जादिभ्यो वुन्" । वुनन्तात् टापि क्षिपकादि- शब्दऽस्या गुणा व्याख्येयाः॥) दादो वा भागो राज्ञा ग्रहीतव्यः । त्वात् प्रत्ययस्थादिति इत्वं न किरति क्षिपति जलं कम्बुमालिनी, स्त्री, (कम्बुतुल्यपुष्याणां माला समूहः यथा, वा ।) मेघभवशिला | शिल इति भाषा। तत्प- अस्ति यस्याः ।) पासपुष्पी। इति राजनिघण्टः ॥ "पञ्चाशद्भाग यादेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः। वा॑यः । वर्षीपस्तः २। इत्यमरः ।१।३ । १२ ॥ कम्बोजा, पुं, (कम्ब +योज ।) सविशेषः। देश धान्यानामयमो भागः षष्ठो दादा एव वा" ॥*॥ मेघोपलः ३ । इति मेदिनी ॥ वीनोदकम् ४ भेदः । (यथा तन्त्रशास्त्रम् । द्रुमाम्समधसर्पिरादीनां घनकफः ५ मेघास्थि ६ वार्चरः ७ करः ८ “पञ्चनदं समारभ्य स्लेच्छादक्षिणपूर्वतः । घड्भागो लाभात् ग्रहणीयः । यथा, करकः । इति शब्दरत्नावली ॥ राधरः१० कम्बोजदेशो देवेशि ! वाजिराशि परायणः" ।) "यादीताथ षड्भागं झुमाश्समधुसर्पिघाम्। धाराधुरः ११ । इति जटाधरः ॥ मेदिन्यां राध- इस्तिप्रभेदः। इति मेदिनी ॥ (तद्देशवासिनि त्रि॥) गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च । रङ्ग इति पाठः ॥ (यथा मेघदूते पूछ । कम्ब्वातायी, [न्] पुं, (कम्बः शङ्खः स इव यातायो । पत्रशाकटगानाञ्च चम्मणां वैदलस्य च । "तान्कुर्बोथास्तुमुलकरकाररिहासावकीर्यान्" ।) शवतुल्यशुक्लपूर्बकायत्वा यत्वास्तथात्वम् ।) सचिल्लः । मृण्मयानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याममयस्य च" ॥*n करकाम्भाः, [स् ] पुं, (करकावत् शीतलं अम्भो इति महाभारतम् ॥ अतिक्षीणधनोऽपि राजा जलं यत्र ।) नारिकेलरक्षः। इति विकाण्डोषः॥ कम्भारी, स्त्री, (कं जलं बिभर्ति धारयतीति । डु भ् श्रोत्रियब्राह्मणात् करन ग्रहीयात् । यथा, करग्रहः, पु, (करः इयं मम भार्या इति प्रतिक्षया धारणपोषणयोः+कर्मण्यण + डीम् गौरादि- "नियमाणोऽप्याददीत न राजा श्रोत्रियात् करम् । ग्टह्यतेऽत्र वरेणेति यावत् । ग्रह+वधिकरणे त्वात् डीप वा।) गम्भारीरक्षः। इति शब्दमाला न च क्षधास्य संसोदेच्छोत्रियो विषये वसन्” ॥*॥ काम् ।) विवाहः। इति निकाहशेषः ॥ (यथा, राजनिघण्टौ। (गम्भारीशब्देऽस्या गुणादयो व (कीर्यते विक्षिप्यतेऽसौ कम्मणि + अम् । हस्त- मार्यासप्तशती। ६०३ । क्वयाः) करिशुण्डयोस्तु करणेऽपि छाम् ॥) वर्षापलः । "सा गुणमयी खभावखच्छा सुतनुः करग्रहायत्ता। कम्भ, की, (कं जलं तत्तुल्यं पौत्यं विभर्ति। 2 + डुः ।) किरणः । (यथा रामायणे ६।११। ४४ । नमिता बहमन्त्रविदा भवता काश्मीरमालव") उशीरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ "तीक्ष्णः पटुर्दिनकरः करस्तापयते जगत्' ।) करग्रहणञ्च ॥ (यथा, घा-सप्तशती। ६२६ । कमः, त्रि, (कामयतीति । कम् + नमिकम्पीति रः। हस्तः । (अमरः ।३।३ । १६३॥) इस्तिशुण्डः । "सकरग्रहं सरदितं ३ । २ । १६७ ।) कामुकः । मैथुनेच्छाविशिष्टः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते ३ । ११ । २८ । साक्षेपं समखमुशि सजिगीषम्"।) इत्यमरः।३।१।२४॥ "एवन्तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशाम्पते । करग्रहारम्भः, पुं, (करग्रहस्य करादानस्य यारम्भः (स्त्री, गङ्गा । यथा काशीखण्डे २८ । ४४ । ऊरं गजकराकारं करेणाभिजघान सः" ॥) प्रजाभ्यः।) राज्ञां प्रजाभ्यो नववर्षीयकरस्य प्रथमा. "कमनीयजला कमा कपर्दिसकपड़गा" कीपपदे कर्तृवाचकः । यथा । मुखकर इत्यादि। दानम् । तद्दिनं पुण्याह इति ख्यातम् । तस्याप- जहुँ प्रतीपं शान्तनु कामितवती कम्रा कामुका ॥ (यथा, रामायणे ६ । ११ । ४४ । भाषा पुण्या । तस्य शुभदिननिरूपणम् यथा,- इति तट्टीका । काम्यतेऽसौ इति ।) "तीक्ष्णः पटुर्दिनकरः करैस्तापयते जगत् । "वीक्षोग्रवहीतरभेघु लमे कमनीयम् । यथा- प्रतिलोमश्च ते वायुस्त्वत्पराभवलक्षणम्" ।) शीघदये भानुदिने शुभाहे । "लोलां दृष्टिमितस्ततो वितनुते सधूलताविभ्रमा- करकं, ली पुं, (किरति विक्षिपति जलं यस्मात् कुर्य्यादनुक्तानि समीहितानि माभुमेन विवर्तिता बलिमता मध्येन कनस्तनी"। करोति जलमत्र वा । कृ + वा व “कमादिभ्यः करग्रहारम्भमपि प्रजाभ्यः॥ इति शाकुन्तले १ अङ्ग्रे ॥ संज्ञायां वुन्" । उणां ५। ३५ । इति वुन् ।) इति ज्योतिषम् ॥ अस्यार्थः । अमेषाज्येिष्ठा- कयस्था, स्त्री, (को वायुः स इव वेगेन याति अथवा करतः। कमण्डलः। इति मेदिनी। मूलापूर्बफल्गुनीपूबीधामापूर्वभाद्रपदमधाभरणी- कंजलं तस्य सोत व याति । क+या+ः। तत्र (यथा, मनुः । ४।६६ । कृत्तिकाभिननक्षत्रेषु। मिथुनसिंहकन्यातुलाह- विष्ठति । स्था+का टाप् च ।) वयस्था । इत्यमर "उपानहौ च वासच तमन्यैनधारयेत् । विककुम्भमोनलमेषु । रविसोमवुधरहस्पति- टीकायां खामी । काकोली इति ख्याता । उपवीतमलवारं खजं करकमेव च"I) शुक्रवारेषु करयहारम्भः कर्तव्यः । करः, पुं, (कं स राति ददातीति । रा+का) राण- | करकः, , (करोति वाम्बादिजनितदोषामावं | करघर्षणः, #, (कराभ्यां वृष्यतेऽसौ । कर++ Mom - ·३० .. ॥) , करट करण कमणि ल्युट ।) दधिमथनदण्डः । तत्पर्यायः । इत्यमरः।२।४।४७॥ चिरिविल्वः ११ । इति उपस्थाय महानागं करेणुः शूकरं स्पृशेत्” ।) वैशाखः २ दधिचारः ३ तक्राटः ४ । इति हारा तट्टीका ॥ उदकीर्यः १२। इति रत्नमाला ॥*॥ अस्य कुसुम्भरक्षः। निन्द्यजीवनः। एकादशाहादि. वली॥ हस्तवर्षणे ली। फलगुणाः । कटुत्वम् । उष्ण त्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । श्राद्धम् । दुई रूटः। नास्तिक इति यावत् ।। करधर्षी, [न् ] पुं, (कराभ्यां करयोर्वा घर्षः घर्षण वातनापित्वञ्च । इति राजनिघण्टः॥ वातकफ (अयं तु क्षत्रियभेदाभिप्रायेणोक्तः । तथा च अस्ति यस्यास्मिन् वा । करघर्ष+ इनिः ।) मन्था मेहतनाकृमिकुष्ठनाशित्वञ्च ॥ * ॥ तत्पत्रगुणाः । महाभारते ६।८ । ६२ । नदण्डः । इति शब्दमाला ॥ कफवाताः कृमि शोथनाशित्वम्। भेदकत्वम् । "मालवा वल्हवाश्चैव तथैवापरवर्तकाः। करङ्कः, पुं, (कस्य रङ्क व 1) मस्तकम् । (कीर्यते पाके कटुत्वम् । वीर्योपात्वम् । पित्तवर्द्धकत्वम् । कुलिन्दाः कालदाश्चैव दण्डकाः करटास्तथा" |) जलमत्र इति करः । क + अय्। जलहोनः अङ्को लधुत्वञ्च । इति भावप्रकापाः ॥ * ॥ तत्तैलगुणाः । वाद्यविशेषः । इति मेदिनी ॥ गर्भो यस्य कन्ध्यादित्वात् अलोपे साधुः अतिस्निग्धत्वम् । वातनाशित्वम् । स्थिरदीप्ति- करटकः, , (करट + खार्थे कन् ।) काकः । इति वास्थनारिकेलफलास्थि । इति मेदिनी। नारि दाटत्वम् । नयनामयवातरोगकुटकण्डविसूचिका पाब्दरत्नावली ॥ (पिङ्गलकनाम्नः सिंहस्य मन्त्रि - केलेर खोल इति भाषा॥ शरीरास्थि। इति नाशित्वम् । तीक्ष्या त्वम् । उद्या त्वम् । ले पेन नाना पुत्त्रविरोधः पूटगालः । यथा हितोपदेश २।२५, हेमचन्द्रः ॥ इक्षुभेदः। इति राजनिर्घण्ठः ॥ (पात्र विधचम्भदोषनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ "स च तथाविधः करटकदमनकाभ्यां तन्मन्त्रि- विशेषः। यथा, "ताम्बूलकरसवाहिनी” इति किटिमत्वम् । कृसिनामित्वम् । रक्तपित्तदोष पुत्वाभ्यां टगालाभ्यां दृष्टः" ॥ स्त्यशास्त्रप्रवर्तक कादम्बरी) कारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अथ नाटा कसुतः । यथा कादम्बरीटीका। करकशालिः, पुं, (करङ्क इति नाम्ना पालते शोभते करञ्जपर्यायः । प्रकीर्यः १ पूतिकरजः २ पूतिका "कर्णीसुतः करटका क्यास्त्रप्रवर्तकः" इति | करत+पाल +इन् ।) करङ्कनामेञ्जः । ३ कलिकारकः ४ । इत्यमरः २।४।४८ ॥ पूती- करटा, स्त्री, (करट + "अजाद्यताम्" । ४।१।४ इति राजनिघण्टः ॥ करञ्जः ५ सकण्टकः ६ । इति रत्नमाला ॥ * ॥ इति टाम् ।) दुःखदोह्या गवी । इति हेमचन्द्रः। करच्छदः, मु, (करवत् आवरणकारी छदो यस्य ।) घड्ग्रन्थः । काँटाकरञ्ज गाटिया करञ्ज इति करटी, [न् ] पुं स्त्री, (करटः मदक्षरणशीलगण्ड पाखाटरक्षः। शेयोड़ा इतिभाषा ॥ इति भावध भाना ॥ * ॥ मर्कटी। माकड़ाकरञ्ज इति भाषा ॥ प्राशस्येन अस्ति अस्य । करट+इनिः 1) हस्ती । काताः । (अस्य गुणादिकं शाखोटाब्दे द्रष्टव्यम् ॥) ॐ ॥ अङ्गारवल्लरी। इत्यमरभरतौ विघकरञ्ज इति हेमचन्द्रः। (यथा, लकेश्वरविरचितशिव- करच्छदा, स्त्री, (कर इव किरण इव लोहितवर्णः इति भाषा ॥*॥ अथ अन्नकरञ्जपर्यायः स्ततौ। । छदः पुष्य यस्याः। कर इव पावरकश्वदो वा करमर्दो १ वनेक्षुद्रा २ करानः ३ करमद्दकः ।। "कपर्दिनि कुमुद्दतीरमणरवण्डचुडामणौ यस्याः ।) सिन्दूरपुष्पीरक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ इति रत्नमाला, कृष्ण पाकफलः ५ अविग्ना ६ कटीतट पटाभवत्करटिचर्मणि ब्रह्मणि ।) करजं, लो, (करे जायते इति । कर + जन्+ड । सुघेणः ७ । इत्यमरः ।२।४।६७ ॥ अन्य फलगुगाः। करटुः, पु, (क + अटुः ।) पक्षिविशेषः । इति हेम- व्याघनखवदस्याकृतेस्तथात्वम् ।) व्याधनखनाम पिपासानाशित्वम् । रुचिपित्तकारित्वम् । गुरु चन्द्रः । करकटिया ति भाषा ॥ गन्धद्रव्यम् । इत्यमरः ।२।४।११६॥ (नवमीशन्द त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ राजनिघण्टोक्त गुण- करणं, स्ली, (क्रियतेऽनेन । कृ + करणे + ल्युट । ऽस्य गुणा वक्तव्याः॥) पर्यायौ करमईकपूब्द द्रश्यौ । साधकतमम् । इत्यमरः।३।३।५४॥ तत्त करजः, घु, (कं सुखं जलं वा रञ्जयतीति । रञ्जः (यथा, महाभारते ३ । २२६ । ३५ । घटकारकन्तर्गतकारकविशेषः। तस्य लक्षणम् । कम्मण्यण ।) करञ्जरक्षः। (“करञ्जकः स्यात् “पादपानाञ्च या माता करञ्जनिलया हि सा । "क्रियायां साध्यायां बहूनां कारणानां मध्ये कार- करनः पत्रसूची फलाशनः"। इति प्राब्द वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी । णान्तरव्यवधानाभावे यबस्तु क्रियानिष्पत्तिकारणं रत्नावली ॥ करे जायते इति । जन+ड) कर) तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्लार्थिनो नराः” विवक्षित तस्मिन् करणत्वं प्रकीर्तितम् । तेन नखः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ४ । ७०। किरति विक्षिपति धाम्भिकानिति। क विक्षेपे+ दात्रेण धान्यं लुनातीत्यत्र हस्तादेः कारणत्वेऽपि "नम्टल्लोपञ्चम्टीयान्न च्छिन्द्यात् करजैस्तुणम्'।) बाहुलकादौणादिकोऽञ्जन्प्रत्ययः। धर्मदेष्ठरि, दात्रस्यैव करणत्वं विवक्षितम् ॥ तथाचोक्ताम् । करनाख्या, घु, (करजस्याख्या एव चाख्या यस्य ।) नि । यथा ऋग्वेदे । १ १ ५३ । ८ "कारणाव्यवधानेऽपि क्रिया निष्पत्तिकारणम् । नखीनामगन्धद्रव्यम् । इति रत्नमाला ॥ "त्वं करञ्जमुत पण्यं बधी- य? विवक्षितं तेषु करणत्वं प्रकीर्तितम्" ॥ करज्योडिः, पुं, हस्तज्योडियक्षः । इति राज स्तेजिछयातिथिग्वस्य वर्तनी" ।) इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः॥ * ॥ तिथ्य - निर्घण्टः ॥ (केचित् करजोडिरिति वदन्ति ।) करञ्जकः, यु, (करञ्ज+ स्वार्धे कन् ।) करञ्जरक्षः । परिमितववाद्येकादासंजककालविशेषः। तेषां करञ्जः, मु, (कं सुखं शिरो जलं वा रञ्जयतीति । क+ इत्यमरः ।२।४ । ४७॥ भङ्गराजवक्षः । इति नामानि । ववः १ वालवः २ कौलवः ३ तैतिलः । रञ्ज+णिच् + अण् ।) स्वनामख्यातक्षविशेषः । जटाधरः ॥ (यथा महाभारते । १३ । १२८८ गरः ३ बणिजः ६ विधिः ७ शकुनिः ८ चतुष्पदः करम्चा इति भाषा | तत्पर्य्यायभेदो यथा, “यस्तु संवत्सरं पूर्ण दद्याद्दीपं करञ्जके । ६ किन्तुघ्नः १० नागः ११ । तेषां यथाक्रमेणा. "करञ्जकः स्यात् करजः पत्रसूची फलाशनः । सुवचेलामूलहस्तः प्रजास्तस्य विवईते"।) धिष्ठाटदेवाः । इन्द्रः १ कमलजः २ मित्रः ३ अङ्गारमञ्जी घड्ग्रन्थो मध्यङ्गारवल्लरी । करञ्जफलका, पुं, (करञ्जफलमिव फलं यस्य । ततः अर्यमा 8 भूः ५ श्रीः ६ यमः ७ कलिः ८ वृधः करञ्जभेदाश्चत्वारो विज्ञेया लोकतस्वि मे" ॥ खार्थे कन् । करञ्जफलमिव कायते इति वा । के ६ फणी १० मारुतः ११ । एकैकस्मिन् तिथौ इति शब्दरत्नावली ॥ अपि च | +कः ।) कपित्यक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ हे हे करणे भवतः । तेषां ववादयः सप्त अशा- "चिरविल्चो नक्तमालः करजश्च करञ्जकः । करटः, , (क कुत्सितं रटति शब्दं करोतीति । स्ट वृत्त्या शुक्लप्रतिपच्छेवाईमारभ्य कृष्णपक्षीयचतु- सोमवल्कः कलिङ्गस्तु पूतिकः कलिकारकः ॥ शब्दे + पचाद्यच् । ) काकः । (यथा गङ्गास्तोत्रे । ईशीप्रथमाईपर्यन्तं भवन्ति । शेषाश्चत्वारः कृ. प्रकीर्यः पूतिकरजः पट्टिलः मुमना अपि । "वरमिह गङ्गातीरे सरटः करटः" इति । घाचतुर्दशीशेषार्डावधिशुक्ल प्रतिपत्प्रथमाईपूर्य्यन्तं करञ्जभेदाः घडूग्रन्थो मर्कयङ्गारवल्लरी" ॥ किरति विक्षिपति मदवारि इति । क+अटन् ।) नियमेन भवन्ति अतो ध्रुवाणि करणानि । पूइँ इति जटाधरः॥ स घडविधः । तत्र डरकरञ्ज- हस्तिगण्डः। इत्यमरः ।३।३।३४॥ (यथा सप्ताधुवाणि ॥ तेषामानयनक्रमो यथा । पर्यायः । नक्तमालः २ प्रतिकः ३ चिरविल्वकः । महाभारते । ३ । २०७ द्रौपदीहरणपब "तिथिन्निा करोनागशियाकरणमादिमे । पूतिपर्णः ५ बड़फमा ६ रोचनः । इति राज- वि३८॥ परे दले तु सैकं तत्करणं ववपूर्बकम्" ॥ निर्घण्टः ॥ चिरविल्वः ८ करजाई करञ्जकः १.। "कथं हि भिन्नकरटं पद्मिन वनगोचरम् । इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ क्षेत्रम् । गात्रम् । इन्द्रि M .. ॥ . -- -- ·6 .. কানা करभ यम् । इत्यमरः ।३।३ । ५४ ॥ (यथा गीतायां बायतेऽनेन । करण ++ करणे + ल्युट । मस्त अश्वमेधमवाप्नोति प्रजापतिकृतो विधिः ॥) १८११४॥ कस्य प्रधानकरणकादशस्य मनसः स्थलत्वात् । करद्रुमः, पुं, (किरति पारखाः सर्वतः यः । स चासो "अधिष्ठानं तथाकता करणाञ्च एथग्विधम्" ॥) करणहरतादिकम्मेन्द्रियादिभिः त्रायते वा इति द्रुमञ्चेति ।) कारस्करक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ हेतुः। कर्म ! हस्तलेपः । न्त्यप्रभेदः । गीतवि कम्भगिण ल्युट ।) मस्तकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ करपत्र, क्ली, (करेगा करात् वा पततीति । पत+ शेषः। (तले व्यवस्थापकरताड़नविशेषः । कारणीयं,त्रि, (क मुचितं कर्तुमह्यं वा । कृ + अनी "सर्वधातुभ्यः 'ट्रन्” इति ष्ट्रन् ।) क्रकचः । इत्य- यदुक्तं राजकन्दर्पण। यर ।) कर्त्तव्यम् । कार्यम् । इति व्याकरणम् ॥ मरः।२।१० | ३५ ॥ करात् इति भाषा । (करौ "त्यवादित्रगीतानां प्रयोगवाभदिनां । (यथा रामायणे ३ । १४।१०। पत्रमिव नौरिव यत्र ।) जलजीड़ा । इति जटाधरः॥ संस्थानं ताड़न रोधः करणानि प्रचक्षते"। "मया किं करणीवञ्च इत्युक्ते दिजसन्निधौ । करपत्रवान्, त्] , (करपत्राकारपत्रमस्ति यस्मिन् अस्य प्रमाणं यथा कुमारे ६ । ४० | सवरेव च तैरातर्वायियं समुदाहृता" |) मतुम् मस्थ वः।) वातरक्षः । इति प्राब्द- "शिखरासक्तमेघानां व्यज्यत्ते यत्र वेश्मनाम् । करण्डः, पुं, (कृज+"स्टम्सनः" । इत्यराइन् । चन्द्रिका ॥ अनुगर्जितसन्दिग्धाः करणैर्मुरजस्वनाः" । उगां ।१।१२८) मधुकोषः । मौचाक् इति भाषा। करपत्रिका, स्त्री, (करौ पत्र नौरिव यस्याः । पत्र क्रियाभेदः । संवेपानम् । कायस्थः । इति मेदिनी ॥ असिः। कारगडवपक्षी। दलाठकम् । इति मेदिनी +का+टाम् +अत इत्वम् ।) जलक्रीड़ा। इति कायस्थसंहतिः॥ वर्णनां स्परतादि । योगिना हेमचन्द्रश्च ॥ वंशादिरचितभाण्ड विशेषः समुद्गश्च । जटाधरः॥ मासनादि । कृतादि । इति हेमचन्द्रः ॥ (सर्वेषा- इत्यमरः । ३ । ५ । १८॥ साजि झाँपि इत्यादि करपणः, पु, (करो हरतः तत्पयों यस्य ।) भिण्डा- मादिकारणत्वात् विधाः। यथा, विष्णुः। यथा, महाभारते भाषा। ( यथा भागवते ५। १४।४। "एवमेव वृक्षः । रक्तरण्डः । इति राजनिर्धण्टः ॥ (एरण्ड- १३। १६ । ५8 । ग्रहाश्रमः कर्मक्षेत्रं यस्मिन् न हि काण्युत् प्राब्देस्य विशेषः उक्तः ॥) "करणं कारणं कती विकत गहनो गुहः” । सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एव व्यावसथः" ।) करपल्लवः, घु, (करम्य पजब इव।) अङ्गालिः। यथा, लेख्यपत्रसाक्षिदिव्यादि । यथा मनुः ८।४१। करण्डी, [न] (करण्डम्येव चाकारोऽस्यान्तीति । मार्कण्डेये ८४ ।२६ । “व्यर्थेऽपव्ययमानन्तु करणेन विभावितम् । करण्ड + इनिः ।) मत्स्यः । इति त्रिकाण्ड पोषः "कर पल्लवसङ्गीनि रस्मानक्ष सर्वतः" । दापयेडनिकस्याथ दण्डलेपाच पाक्तितः" ॥ (मत्स्यशब्दोऽस्य गुणादिकथनं ज्ञेयम् ॥) करपात्रं, स्ली, (करः पानमिव यत्र ।) जलक्रीड़ा । भावे ल्युट । कृतिः । यथा रामायणे ४/१७/५६ ॥ करतलः, पुं, (करस्य हस्तस्य तलः ।) इस्ततलः । : इति हारावली॥ "धर्मतः पापकरणे प्रतीक्षिष्यामहे वयम्" |) हातेर तेलो इति भाषा । (यथा । जयदेवः ।।४५॥ करपालः, पुं, (करं पालयति रक्षति । पाल + करणः, पुं, द्रावैश्ययोर्जातजातिविशेषः । इत्यमरः । "करतलतालतरलवलया वलिकलितलखनवं" कम्मण्यण ।) खगः । इत्यमरः ।२।८८८ ॥ २।१०।२॥ अयं लिखनवृत्तिः कायस्थ इति अपि च । यथा, श्रीभागवते । ८ ।। ४२ ॥ करपालिका, स्त्री, (करपाल + गवुल + टाम् चत ख्यातः । इति भरतः॥ यथा,-' "ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् | इत्वम् ।) खगदाकारहस्तदण्डः । साँटा इति "शूद्राविशोस्त करणोटम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः" । अभक्षयन् महादेवः कृपया भूतभावनः" ।) ख्यातः। इति भरतः ॥ एकधारास्त्रम् । इति इति ब्रह्मवैवर्त ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥ * ॥ करतालं, क्ली, (कराभ्यां इस्ताभ्यां दीयमानस्तालो खामी। तत्पर्यायः। ईलो २। इत्यमरः । २। छापि च। यत्र ।) वाद्यविधिः । यथा,-- घ८१ ॥ इली ३ इलिः । करवालिका ५। इति "कायस्थे साधने क्लीवं पुंसि शूद्राविशोः सुते" । "शिवागारे भरलकञ्च सूर्यागारे च शशकम् । तट्टीका ॥ इति करणशब्दार्थ मेदिनी ॥ * ॥ अन्यच्च । दुर्गागारे वंशिवाद्यं मधुरीच न वादयेत्” ॥ करबाला, पुं, (करस्य बालः पुत्र इव । नखम्य कर- "भल्लो मल्लञ्च राजन्यात् ब्रात्यानिच्छिविरेव च | झल्लक कांस्यंनिर्मितकरतालकम् । इति तिथ्या जातत्वात् तथात्वम् ।) नखम् । इति शब्दमाला । नटश्च करणम्चैव खसद्रविड़ एव च" ॥ दितत्त्वे रघुनन्दनभट्टाचार्य्यण व्याख्यातम् ॥ ( कर बलति संरणोति बल + अण।) खगः । इति मानवे १० । २२ ॥ झल्लोमल्लञ्चेति । "क्षत्रि- करताली, स्त्री, (करताल + गौरादित्वात् डीघ ।) इत्यमरटीकायां भरतादयः । वरवाल इति भाषा। यात् व्रात्यात् सवर्णीयां झलमल्लनिच्छिविनट- वाद्यविपोषः। करताल खरताल इति ख्याता । (यथा, गीतगोविन्दे । १ । १० ॥ करणखसद्रविड़ाख्या जायन्ते । एतान्यप्येकस्यैव तत्पर्यायः । करद्धिः २। इति त्रिकाण्ड पोषः । "म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करबालम्" ।) नामानि"। इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥ करतलध्वनिः । तथा च । “यथा न स्यादाली- करबालिका, स्त्री, (कर + बल + गवल+टाप् + तस्य कर्मविपाको यथा,- कपटकरतातीपटुरवः" । इति उङ्कटः ॥ यत इत्वम् ।) करपालिका। इत्यमरटीकायां "तेलचौरन्तैलकीटो मूटैि कीटस्त्रिजन्मकम् । करतोया, स्त्री, (करात् शङ्करस्य हस्तात् च्युतं तोयं रायमुकुटादयः ॥ ततो भवेत् स्वर्णकारो जन्मकं दुश्मानसः॥ जलं अस्ति यत्र । अर्श प्राद्यच ।) खनामख्यात- करभः, पुं, (कृणाति कीर्यतेऽनेन वा । कृज हिंसायां तमःकुण्डे वर्षशतं स्थित्वा वर्णवणिक् भवेत् । उत्तरदेशस्थनदीविशेषः । तत्पर्यायः । सदानीरा कृश विक्षेपे वा “कश पालिकलिग दिभ्योऽभच्” । जन्मैकञ्च दुराचारो जन्मैकं करणो भवेत् ॥ २ । इत्यमरः । १ । १० । ३३॥ सदानीरवहा ३ | उगा ।३।१२२ । इति अभच । करे भाति शोभते विश्वैकलिपिकती च भक्ष्यदातुर्धनं हरेत् ॥ इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ गौरीविवाहसमये इति वा । भा+कः।) मणिवन्धावधिकनिष्ठा- कायस्थेनोदरस्थेन मातुमांस न खादितम् । शङ्करकरगलितसंप्रदानतोयप्रभवत्वात्करस्य तोयं पर्यन्तं करस्य वहिर्भागः । (यथा, रघुः । ६।३। तत्र नास्ति कृपा तस्य दन्ताभावेन केवलम् ॥ विद्यतेऽत्र इति करतोया । श्रावणे एतद्दज्ज "धात्री कराभ्यां करभोपमोरुः" |) वर्णकारः वर्णबणिक कायस्थञ्च व्रजेश्वर । सवा नद्यो रजखलाः इयं तु न रजखला अत उष्ट्रशिशुः । इत्यमरः॥ २६/७५ । नरेषु मध्ये ते धत्ताः कृपाहीना महीतले ॥ एव सदा सर्वदा नीरमस्या इतिसदानीरा । करिशावकः। इत्यमरटोकासारसुन्दरी॥ (यथा हृदयं पुरधाराभं तेषाञ्च नास्ति सादरम् । तथा च स्मृतिः। भागवते चारा२२) शतेषु सज्जनः कोऽपि कायस्थो नेतरौ च वौ। "अथादौ कर्कटे देवी व्यहं गङ्गा रजखना। "सधम्मतप्तः करिभिः करेणुभि- सुबुद्धिः शिवयुक्तिश्च शास्त्रज्ञो धर्ममानसः । सर्वा रक्तवहा नद्यः करतोयाम्बवाहिनी" ॥ स्तोमदच्युत्करभैरणुद्रतः।) न विश्वसेत्तेषु तात स्वात्मकल्याणहेतवे" । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (इयं हि तीर्थविशेषः । इति मेदिनी॥ नखनामगन्धद्रव्यम्। इति ब्रह्मवैवर्त श्रीकृष्धाजन्मखण्ड ५ अध्यायः ॥ यथा महाभारते ३। तीर्थयात्रापर्बणि ।५।३॥ इति राजनिघण्टः॥ कटिः । इति जटाधरः । करणत्राणं, ली, (करणं ज्ञानकादिरूपं इन्द्रियं "करतोयां समासाद्य त्रिरात्रीपषितो नरः। करभकारिखका, स्वो, (करमप्रियं काण्डमस्याः। , H ·। ॥ 6. निर्घण्टः॥ , ॥ ३२ करम करम्भ करवी करभकाण्ड + कय् + अत इत्वम् ।) उष्ट्रकाण्डी- करमः २२ पाणिमदः २३ । तद्दालफलगुणाः । "अतुषानिव यवान् कृत्वा तानीषदीवोपतप्य तेघां रक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ तिक्तत्वम् । अस्लत्वम् । दीपनत्वम् । दाहदाटत्वञ्च । करम्भपात्राणि कुर्वन्ति" ॥ उदमश्यः । यथा, करभप्रिया, स्त्री, (करभस्य करिशावकस्य उष्ट्रम्य तत्पक्कफलगुणः । त्रिदोषशमनत्वम् । घरचि- यजुर्वेदे १६ । २१ । वा प्रिया ।) क्षुद्रदुरालभा । इति राजनिघण्टः ।। विषनाशित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ पिपासा "धानाः करम्भः सक्तवः परिवापः पयोदधि"। करभवल्लभः, पुं, (करभस्य हस्तिशावस्य वल्लभः नाशित्वम् । अस्लत्वम् । रुचिपित्तकारित्वम् । "करम्भः उदमन्थः । इति वेददीधितिः ॥ प्रियः।) कपित्यरक्षः। पीलुवृक्षः। इति राज गुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, वाभटः । भरायवमात्रम् । यथा मनुः १२ । ७६ । “गुरूघावीय्यं वातघ्नं सरञ्च करमर्दकम्” ।) "करम्भ वालुकातापान् कुम्भीपाकांश्च दारुणान्” । करभादनी, स्त्री, (करभेन उष्ट्रेन अद्यतेऽसौ। अद् + करमद्दों, स्त्री, (करं मातीति । कर + स्मृट् + करम्भवालुकातापान करम्भर्यवैः सह महा या कर्मणि ल्युट । ततो + डीम्।) क्षुद्रदुरालभा । अण खोप ।) करमर्दकरक्षः। इति रत्नमाला ॥ वालुकाः तहत्तप्तवालुकादीन् इत्यर्थः ॥ मिश्रगन्धः । इति राजनिर्धण्टः॥ करमाल, पुं, (करः करिशुण्डः तदाकारा माला यथा भागवते ३।२६।४५ करभी, [न् ] , (कर इव भाति करभः शुण्डः स समूहः यस्य मेघस्य धूमस्य वा क्रमशः करि "करम्भ मूतिसौरभ्य शान्तोदयादिभिः पृथक् । यस्यास्ति । करभ+इनिः। यहा करभः हस्ता शुण्डवत् प्रसरत्वात् तथात्वम् ।) खतमालः । द्रव्यावयववैधम्याट् गन्ध एको विभिद्यते" ।) वयवविशेषः सोऽस्य शुण्डावच्छेदे यस्तोति इनिः।) धूमः । इति हेमचन्द्रः॥ करम्भकं, ली, (करम्भ एव खार्थे कन् ।) करम्भः । इस्ती। इति राजनिर्घण्टः ॥ करमाला, स्त्री, (कराङ्गुलौभिर्मालयेव जपनात् कर- दधिसक्तवः। तत्पर्य्यायः। कर्कसारम् २। इति करभी, स्त्री, (करभ + डीप ।) उष्ट्रो। तत्पर्यायः । रूया माला । कराङ्गुल्य मालेवं वा ।) करपर्ब हारावली॥ वामी २। इति जटाधरः ॥ रूपमाला | यथा, करम्भा, स्त्री, (केन जलेन रभ्यते सिच्यते इति । करभीरः, पुं, (करभिणं हस्तिनं ईरयति प्रेरयति "अनामिकात्रयं पब कनिष्ठात्रितयं तथा । अथवा केन वायुना रभ्यते मिश्रीक्रियते नानागन्धो मृत्युमुखम् । करभि + ईर+ अण । ) सिंहः । तर्जनीमूलपर्यन्तं करमाला प्रकीर्तिता" । यस्याः । रभे नार्थत्वात् क +रभ + घञ् + नुम् इति प्रब्दरत्नावली॥ इति मुण्डमालातन्त्र सामान्य विषयम् ॥ * ॥ टाप् च।) शतावरी । प्रियङ्गुरक्षः । इति राजनि- करभूषणं, स्ली, (करयोभूषणम् ।) कङ्कणम् । इत्य "तर्जनी मध्यमानामा कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् । घण्टः ॥ (खनामख्याता कलिङ्ग देशोत्पन्ना रमणी। मरः।२।६।१०८॥ हस्ताभरणमात्रञ्च ॥ तिसोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्बाणो मध्यमा चैकपबिका । सा तु पूरुवंशीयस्याकोधनस्य पत्नी । यथा महा- करमट्टः, पुं, (करं करिशुण्डमपि अति तुच्छी- पर्बयं मध्यमाया मेरुत्वेनोपकल्पयेत्” । भारते १ । ६५ । २२ । करोति । अस्य सरलकाण्डत्वात् तथात्त्वम्। घट्ट इति शिवरहस्यीयं शक्तिभिन्न विषयम् ॥ * ॥ "अक्रोधनः खल कालिङ्गों करम्भां नामोपयेमे । घनादरे + खमम् प्रत्ययः ।) गुवाकरक्षः। इति "चनामामूलमारभ्य कनिष्ठादिक्रमेण तु । तस्यामस्य जज्ञे देवातिथिः”।) त्रिकाण्ड पोषः ॥ (गुवाकाब्देऽस्य गणा द्रव्याः ।) तर्जनीमध्यपर्यन्तमठपर्बसु संजपेत् ॥ कररुहः, पुं, (करे रोहति कराजुलीभ्य उत्पद्यते करमरी, [न् ] , (किरति क्षिपति पत्र दण्ड्यान् इति सनत्कुमारसंहितावंचनं शक्तीतरेषामट- इत्यर्थः । कर+रुह +"इगुपधेति” ।३।१। इति करः कारागारः । कृ+ अधिकरणे अप । वारविषयम् ॥ * ॥ १३४ । कः।) नखः । इत्यमरः । २।६। ८३ ॥ तस्मिन् करे मरः मरणं म्रत्युवत् यातना यस्य “अनामिकात्रयं पब कनिष्ठा च त्रिपबिका । (यथा अाऱ्यांसप्तपाती ३७। “यस्याः कररह- बाहुलकात् इनिः। तत्र मियते वा ।) वन्दी । मध्यमायाश्च त्रितयं तर्जनीमूलपबिका ॥ खण्डितकाण्ड-पटप्रकटनिर्गता दृधिः" ॥) इति विकाण्ड पोषः। कयेदी इति भाषा ॥ करमाला समाख्याता धारभ्यानामिकान्तरात् । करहिः, स्त्री, (करस्य ऋद्धिः करेय ऋद्धिर्यस्य वा ! करमदः, , (करं मातीति । करकण्डूप्रदत्वात् । तर्जन्यग्रे तथा मध्ये यो जपेत् स तु पायकृत्" । करसम्पत् ।) करताली । इति विकाण्ड पोषः । मदक्षोदे +कर्मण्यम् । करेण मद्यते इति कर्मणि इति शक्तिविषये मुण्डमालातन्त्रम् ॥ * ॥ तथा। करवालिका, स्त्री, (करं वलते। वल हिंसादानयोः थप वा ।) करमईकरक्षः। इति शब्दरत्नावली॥ "व्यनामामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण तु । पण । करेण वाल्यते वा। णिजन्तादच इः ततः (यथा भावप्रकारे,-अंस्य गणा उक्ताः । मध्यमामूलपर्यन्तं जपेदष्टसु पर्बसु" ॥ कन् +टाप् च ।) करपालिका । इत्यमरटीकायां "लघुदीर्घफलाभ्यान्तु करमद्दयं मतम् । इदमपि शक्तिविषये घटवारपरम् । इति श्या- करमवयं त्वामम गुरुटघाहरम् ॥ मारहस्यम् ॥ करवी, स्त्री, (कस्य वायोः रवो यत्र । गौरादित्वात् उषां रुचिकरं प्रोक्तं पित्तरक्तकफपदम् । करमुक्त, ली, (करेण सुहं कृत्वा पूर्बु प्रति मुच्यते । डीम् ।) कवरी । हिडपत्रम् । इति शब्दचन्द्रिका । तत्पक्वं मधुरं रुज्यं लघुपित्तसमीरजित् ॥ कर + मुच् + कम्मणि क्तः।) अस्त्र विशेषः। इति करवीरः,पु,(करं वीरयति । वीर+विकान्तौ कर्म करमईः सुघेणः स्यात् कृष्णपाकफलस्तथा । हलायुधः । वरची भाला इत्यादि भाषा ॥ ण्यण् ।) खड्गः। दैत्यविशेषः । इति मेदिनी । तस्माल्लघुफलायास्तु सा ज्ञेया करमर्दिका ।) करम्बः, पुं, (कृञ् करणे + "कृकदि कडीत्यम्बच्" । श्मशानम् । इति हेमचन्द्रः॥ ब्रह्मावर्त्त दृशद्वती- करमईकः, पुं, (कर + मद् + ण्वुल । करमर्द एव उणां । 8 | २) करम्भः । इत्यमरटीकायां नदीतीरे चन्द्रशेखरराजपुरम् । इति कालिका- खार्थे कन् इति वा ।) दृक्षविशेषः ! इत्यमर नीलकण्ठः ॥ मिश्रिते त्रि। इति हेमचन्द्रः॥ पुराणे ४६ अध्यायः॥ टीकासारसुन्दरी | पाणि घामला इति भाषा। करम्बितः, चि, (करम्बः मिश्रणं जातोऽस्य । करम्ब + भागवते ५।१६।२८ इति रत्नमालाराजनिर्धण्टादयः । करौन्दा इति इतच्।) मिश्रितः । खचितः । इति निकाण्ड शेषः ॥ "एवमपरेण पवनपारियात्रौ करम्चा इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । कृष्णपाक ("ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे दक्षिणेन कैलास करवीरौ प्रगायतौ”। फलः२ व्यविमः३ सुषेणः । इत्यमरः ।२।३।६७॥ मधुकरनिकरकरम्बितकोकिलकूजितकुञ्जकुटीरे"। नागविशेषः। यथा, महाभारते १ । ३५ । १२ । कृष्णपाका ५ पाकफलः ६ कृष्णफलः७ पाककृषा इति गीतगोविन्दः । १।२॥) "करवीरः पुष्पदंष्ट्रो विल्वको विल्वपाण्डर"1) पलः ८ कृष्णफलयाका ६ पाककृष्णः १० फल- करम्भः, पुं, (केन जलेन रभ्यते मिश्रीक्रियते । रभि उक्षविशेषः। करवी इति भाषा ॥ कृयाः ११ पाकफलकृष्णः १२ वनालयः १३ वला धातोरनेकार्थत्वात् “धकर्तरि चेति" घञ् ।३।३। (यथा रामायणे ३ । १७ | १० | लकः १४ कराम्बका १५ वोलः १६ वशः १७ या १६। रभेरतालिटोः । ७।१।६३ । इति नुम् ।) "दाडिमान् करवीरांश्च धोकांतिलकांस्तथा") विमः १० । इति तट्टीकायां भरतः । करमर्दो दधिमिश्रितशक्तः। इत्यमरः।२।६ 18 तत्पर्य्यायः । प्रतिहासः२ शतप्रासः ३चण्डातः 8 १६ वनेक्षुद्रा २० करानः २१ । इति रनमाला ॥ (यथा शतपथब्राह्मणे । २।५।२।। इयमारकः ५ । इत्यमरः [२।४।७६ ॥ प्रतीहास । . । भरतः॥ .. (पर्बतविशेषः । यथा, ·. ma- . इत्य- करशी कराला करिर ६ । इति तट्टीका ॥ यश्वनः ७ हयारिः सबश्व-! गजा विविमाः करशीकरण"1) अनन्तमूल इति ख्याता। इति रत्नमाला ॥ मारका प्रीतकुम्भः १० तुरङ्गारिः ११ । इति । करशूकः, पुं, (करस्य शूकः सूक्ष्माय इव सूच्यग्र इव (शारिवाशब्दे अस्या गुणा व्याख्येयाः ।) रत्नमाला ॥ अश्वहा १२ वीरः १३ हय मारः १४; वा।) नखः । इति विकाण्डपघः ॥ करालिका, पुं, (कराणां करसदृपाशाखानां शालिः हयन्नः १५ शतकुन्दः १६ अश्वरोधकः १७ वौरकः करहाटः, पुं, (करेण किरणेन सूर्यस्येति यावत् श्रेणियंत्र । कम् ।) रक्षः । इति हेमचन्द्रः ।। १८ कुन्दः १६ शकुन्दः २० श्वेतपुष्पकः २१ अाश्वा हायते दीप्यते इति । हट + णिच् + क्रम- कराली, स्त्री, (कराल +गौरादित्वात् डीए ।) व्यः न्तका २२ नखराइः २३ चश्वनाशनः २४ स्थल एयण ।) पद्ममूलम् । मदनरक्षः । इति मेदिनी ॥ सप्तजितान्तर्गतजिहाविशेषः । इति जटाधरः ॥ कुमुदः २५ दिव्यपुष्यः २६ हरिप्रियः २७ गौरी महापिण्डीतरुः । इति राजनिघण्टः ॥ (यथा मुण्डकोपनिषदि । १ ।२।४ । पुष्यः २८ सिद्धपुष्यः २६ । अस्य गुणाः। कटु- करहाटकः, पुं, (करहाट एव इति खार्थ कन् । कर "काली कराली च मनोजवा च त्वम् । तीक्षात्वम् । कुष्ठकण्ट्रति नाशित्वम् । ब्रणा हाटयतीति एवल बा ।) मदनरक्षः। इत्यमरः । सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । तिविषविस्फोटकामनत्वम् । अश्वम्टतिप्रदत्वञ्च । २। ४ । ५२ ॥ इस्तीयखणे ली । स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी इति राजनिघण्टः ॥ (श्वेत रक्तभेदेन यथा, करामहः, ', (करं याम्टट्रातीति । कर + आ +म्टद् लेलायमाना इति सप्त जिहाः' ।) "करवीरः श्वेतपुष्यः प्रीतकुम्भोऽश्वमारकः । +अण ।) करमर्दरक्षः। इति शब्दरत्नावली ॥ करिकगावल्ली, स्त्री, (करिकगाया इव वली।) चवि. द्वितीयो रक्तपुष्पश्च चण्डातो लगुड़स्तथा ॥ करम्चा इति भाषा ॥ कारक्षः । इति राजनिर्वण्टः । च इति भामा || करवीरवयं तिक्तं कषायं कटुकञ्च तत् । कराम्बुकः, (कीर्यते क्षिप्यते । क+कम्मणि . (चविकाशब्देऽस्या विशंघो ज्ञेयः ॥) व्रणलाघववन्नेत्रकोयकुष्ठवणापहम् । अम् । कर व्यम्बु यस्मात् कम् ।) कृषापाकफल- करिकुसुम्भः, मु, (करीति नागकेशर त्वदत् कुसुम्भः।) वी-घां क्रिमिकण्डूनं भक्षितं विषवन्मतम्" । रक्षः। इति पाब्दचन्द्रिका भरततवाचस्पतिश्च । नागके पार चूर्णकम् । इति हारावली ॥ इति भावप्रकारः ॥ नागविपोषः। इति भारतम् ॥) पाणि यामला इति भावा॥ करिगर्जितं, ली, (करिणः गजित गज्जन । करि+ करवीरकः, पुं, (करवीर इव कायति प्रकाशते । करालकः, युं, (कीर्यते इति कर कीर्यमाणं म्हं गज + भावे क्तः ।) हस्तिगर्जनम् । तत्पर्य्यायः । के+कः। कर वीरयतीति । कर+वीर विक्रा यतः। अम्ल + कप ।) करमरक्षः। इति हंहितम् २ । इत्यमरः । २ । ८।१०७ ॥ न्तौ + एवल ।) छर्जुनवृक्षः। इति राजविर्धण्टः ॥ राजनिघण्टः॥ करिजः, , (करिणो जायते इति । करि+जन् + खड्गः । इति प्राब्दमाला । (करवीर एव स्वार्थ करायिका, स्त्री, (कराविव याचरति उड्डीनादि कर्तरि डः ।) · हस्तिशिशुः । इति शब्दमाला ॥ कन् ।) करवीरः । विधभेदः । स तु करवीरस्य काले करवलम्बमानत्वात्तथान्त्वम् । कर+या करिगी, स्त्री, (करिन् + स्त्रियां डीम् । ) हन्ति- मूलम् । इति हेमचन्द्रः॥ चारे क्या । ततो+ युस्त + टाप् च ।) बलाका- नी। तत्पर्य्यायः । धेनुका २ वा ३ । करवीरकन्दसंज्ञः, पुं, (करवीरकन्दसंज्ञया संज्ञा पक्षी। क्षुद्रवकः, इति भूरिप्रयोगः ॥ मरः । २ । ८।३६ ॥ करणः ४ करेगः ५ करे- यस्य । करवीरकन्द इति संज्ञा यस्य वा ।) तैल- करारोटः, पुं, (करे यारोटते दीप्यते | या + रुट + शाका ६ रेणका ७ वासिता ८ वासा ६ इस्तिनी सन्दः । इति राजनिघण्टः ॥ यच् ।) अङ्गुरीयकम् । इति विकागड पोषः ॥ । इति पाब्दरत्नावली ॥ कटम्भरा ११ पुष्का- करवीरभुजा, स्त्री, (करवीरस्य भुज इव भाखावत् करालं, क्ली, (कराय चक्षुरोगादिनाशाय चलति रिणी १२ कचा १३ गणिका १४ गजयोधिन् भुजः शाखाऽम्याः ।) आकोटक्षः । इति राज पर्याप्नोतीति । अल + च्यच् ।) कृष्णकुठेरकः। इति १५ । 'इति जटाधरः ॥ यामिनी १६ इत्यमरः- निर्घण्टः ॥ अरहर इति भाषा । मेदिनी ॥ काल तुलसी इति भाषा ॥ टीका ॥ (यथा भागवते । ४ । E | ५३ । करवीरी, स्त्री, (किरति क्षिपति राक्षसासुरादीन् करालः, पुं, (करं घालाति ग्रहाति । या+ता+ "धारोप्य करिगों हटः स्तूयमानोऽवित्पुरम्"॥) इति । क+अच करः तादृशः वीरः पुत्रो कः । कराय क्षेपाय अलति पर्य्यानोति वा ।) करिदारकः, (, (करिणं दृणाति हिनस्ति दारय- यस्याः। बडा क सुखं राति ददातीति क+रा+ सर्जरसयुक्तलम् । इति मेदिनी ॥ गर्जनतेल तोत्यर्थः । दृग् विदारे + सवल ।) सिंहः । इति का। सुखप्रदः वीरपत्तो यस्याः।) अदितिः । इति भाषा ॥ तैले ते वा पक्क वेसवारः । इति पाब्दरत्नावलो। श्रेष्ठगवी । पुलवती । इति मेदिनी॥ पाकराजेश्वरः ॥ (क्वचित् क्लीवेऽपि दृश्यते । यथा, करिपत्र, को, (करिणः कावत् पत्रं यम्य ।) तासीधा- करशाखा, स्त्री, (करस्य शाखा इव ।) अङ्गुली । "तप्तस्खेहे पचेत् पूर्व वेसवारकसंज्ञकम् । पत्रम् । इति राजनिघेराटः ।। हत्यमरः ।२।६। ८१॥ तासां परिमाणं यथा । पाकप्रापितसौरभ्य कराल सूदकर्मतम्" ॥ करिपिप्पली, स्त्री, (करिसंज्ञया संज्ञा यस्याः पि- "अहभित्तेर्भवेत् व्यैवं मध्यम सप्तभिर्यवैः । गन्धर्वभेदः ॥ यथा, महाभारते । १ । १२३ । ५४। प्पल्या सा। करिनामिका पिप्पली ।) गजपि- कन्यसं घडूभिरुद्दिछमङ्गुलं मुनिसत्तम ॥ "सद्धा हद्धा सहकः करालश्च महामनाः" ||) प्पली । इत्यमरः ।२।४।१७॥ मानन्तु पार्श्वन । घड्यवाः पार्श्वसम्मिताः । इति । करालः, त्रि, (कराय क्षेपाय भयप्रदर्शनाय चलति करिपोवः, धु, (करिणः पोतः शिशुः ।) करिशा- कात्यायनदर्शनात्” । इति विथ्यादितत्त्वम् ॥ तत् पर्याप्नोति ।) दन्तुरः ।दें तो इति भाषा ॥ (यथा, . वकः । इति हलायुधः । २।६६ ॥ पर्यायः। अग्रवः१ अन्व्यः २ क्षिमः ३ विप्राः ।। "कराल वदनां घोरा मुक्त केशों चतुर्भुजां" । करिबन्धः, , (करी बध्यते रुध्यतेऽत्र । यहा करिण शाः ५ रशनाः ६ धीतयः ७ अथर्य ८ विपः इति चामुण्डाध्यानम् ।) तुङ्गः । उचु इति भाषा ॥ हस्तिनं बध्नाति व्यत्र । बन्ध + अधिकरणे घञ्।) ६ कच्याः १० धवनयः ११ हरितः १२ खसारः भीषणः । इति मेदिनी । भयानक इति यावत् ॥ हस्तिबन्धनस्तम्भः । तत्पर्यायः । प्रारब्धिः २। १३ जामयः १४ सनाभयः १५ योत्राणि १६ (यथा, रघुः । १२ । ६८ इति हारावली॥ योजनानि १७ धुरः१८ शाखाः १८ काभौशवः २० "तयोम्नि पतधा भिनं ददृशे दीप्तिमन्मुखम् । करिमाचलः, मु, ( मच पायदम्भयो रितिधातो: दीधितयः २१ गभस्तयः २२। इति द्वाविंशति वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलम्" ॥) भावे घज। करिणि हस्तिवधविषये माचं सायं रलिनामानि । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥ करालकः, पुं, (कराल एव खार्थे कन् । करालवत् लाति ग्रहातीति । ला+कः।) सिंहः । इति त्रि- करशीकरः, पुं, (करात् करिशुण्डात् निःसृतः कायति वा ।) कृष्णतुलसी । इति रत्नमाला ॥ काण्ड पोषः॥ शौकरः। करम्य गजशुण्डस्य शीकरो वा।) करालशब्दार्थश्चात्र॥ करिमुखः, पुं, (करिणो मुखमिव मुखं यस्य।) गयोशः । हस्तिशुण्डनिर्गतजलक शा। तत्पर्य्यायः। वमथुः ।। करालत्रिपुटा, स्त्री, (करालानि त्रीणि पुटानि इति विकागड़पशेषः॥ इत्यमरः ।२।८।३७॥ (यथा रघुः।७।। यस्याः।) लङ्काधान्यम् । इति राजनिघण्टः । करिरः, पु, ला, (क+ क +इरन् ।) करीरः। इति "उद्यन्तममिं पूभवाम्बभूवः कराला, स्त्री, (करालनामा नाम यस्याः ।) पारिवा शब्दरत्नावली। १ ७ ..

·. . . -- डपोषः॥ करीरी करूण ৰূন্য करिणावका, पुं, (करिणः शावकः शिशुः ।) हस्ति चौरिका | हस्तिदन्तमूलम् । इति मेदिनी ॥ प्रवासाख्यो भेद एवेति केचिदाहुः तदन्ये मरण- शिशुः। तत्पर्यायः। कलभः २ । करम इत्यपि करीषः, पुं ली, (कीर्यते विक्षिप्यते इति । “कत रूपविशेषसम्भवात्तशिन्नमपि मन्यन्ते" ॥ पाठः । इत्यमरः ।२।८।३५॥ करिमोतः ३। भ्यामीषन्" । उणां ४ । २६ । इति क +ईधन् ।) करुणा, स्त्री, ("कदारिभ्य उनन्" ॥ उणां । ३ इति हलायुधः ॥ करिजः ४ । इति शब्दमाला ॥ शुष्कगोमयम् । इत्यमरः । २।८ ! ५१ ॥ घंटे इति ५३ । इति +उनन् । टाप च ।) परदुःखहा- विकाः ५ । धिक्काः । यथा, शब्दरत्नावलो ॥ भाषा । तत्पर्यायः। गोग्रथिः २ काणः ३ । इति नीच्छा। तत्यायः । कारुण्यम् २ घणा ३ कप "यावत् पञ्चाब्दमेतस्मिन् करमः कलमोऽपि च । हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रामायणे । २। १००। ७ । ४ दया ५ अनुकम्पा ६ । अनुक्रोशः ७ । इत्य- विकाधिकौ तथा स्त्री तु करभी कलभीत्यपि" ॥ "ददा च वने तस्मिन् महतः सञ्चयान् कृतान् । मरः । १। ७ । १॥ शूकः । इति हेहचन्द्रः॥ करी, (न् ] पुं, (करः शुण्डः अस्यास्तोति इनिः ।) म्टगाणां महिषीणाञ्च करीधैः पीत कारणात्" ।) (यथा रघुः । ६७ । हस्ती । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥ (यथा भागवते करीषाग्निः, घु, (करीषे करीपस्थितो वा अग्निः ।) "करुणाविमुखेन सत्यना ||२|२२| शुष्कगोमयवह्निः । चूँ टेर यागुन इति भाषा । हरता त्वां वद किं न मे हृतम्" । "स घर्मतप्तः करिभिः करेण भि- तत्पर्यायः । छागणः २। इति निकाण्ड शेषः ॥ गङ्गानामविशेषः । यथा काशीखण्डे २६ । ४३ । तो मदच्युत्कलभैरन्द्रुतः"1) करुणः, पुं, (करोति मनः यानुकूल्याय | F+ "क "कूटस्था करुणा कान्ता कूर्मयामा कलावती" ॥ कोरः, पुंली, (किरति विक्षिपति खदेहजावर वृदारिभ्य उनन्"। उणां । ३।५३ । इति उनन् ।) करुणा दयाखरूपा । इति तट्टीका ॥) णादीनिति । “क श प कटिपटि शौटिभ्य ईरन्" वृक्षविशेषः । करुणा लेवुर गाछ इति भाषा । करुणापरः, त्रि, (करुणा परा यस्य करुणायां पर: उणां । 8 । ३० । इति ईरन् ।) वंशाङ्करः । इत्य- तत्फलगुणः | कफवाय्वाममे दोनाशित्वम् । पित्त अनुरागी वा ।) दयापरः। तत्पर्य्यायः। दयालुः मरः।३।३ । १७३ ॥वॉशेर काँड़ा इति भाषा॥ प्रकोपकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ बुद्धभेदः । इति २ कृपालुः३ सूरतः । इति हेमचन्द्रः॥ (यथा, माघे ४ । १४ । विकाण्ड पोषः ॥ घटङ्गाराद्यहरसान्तर्गतटतीय- करणी, स्त्री, (कृ +उनन् + डीम् ।) पुष्पक्षविरोधः। "रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचंखा- रसः । इत्यमरः । १।७।१७ ॥ तस्य लक्षणादि । ककरखिरणि इति कोकणे प्रसिद्धा । तत्पर्य्यायः। मानिन्थिरे वंशकरीरनीलैः" “इशनाशादनिष्ठाप्ते करणाख्यो रसो भवेत् । ग्रीनपुष्पी २ रक्तपुष्यी ३ चारिणी । राजप्रिया "वंशब्दस्यानानताहेतोरलूनतायाः प्रति पत्य धीरैः कपोतवर्णोऽयं कथितो यमदैवतः ॥ ५ राजपुष्पी ६ सूक्ष्मा ७ ब्रह्मचारिणी | यस्या र्थत्वादपौनरुक्त्यम् । अतएवैकार्थपदमप्रयोज्यमि- शोकोऽब स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनं मतम् । : गुणाः। कटुत्वम् । विक्तत्वम् । उपणत्वम् । कफ- त्युक्ता करिकलभकर्णावतंसादिषु प्रतिपत्तिवियो- तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः ॥ मारताध्भानविषविच्छजिन्तूईश्वासनाशित्वञ्च । घकरेषु न दोष इत्याह वामनः” ॥ इति तट्टी अनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दितादयः । इति राजनिर्घण्टः॥ कायां मल्लिनाथ) वैवर्णाच्छासनिश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ॥ करेटः, पुं, (करे कराङ्गलीषु घटति उत्पद्यते इति व्यस्य गुणाः । लेमनामित्वम् । कषायत्वम् । दाइ निर्वदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः । घट+अच् अलुकसमासः।) नखः । इति त्रिका- जनकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथाह वाभटः । विषादजड़तोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ "करीरमाधानकर कषायखादुतिक्तकम्"। शोच्यं विनशबन्धुप्रभति । यथा राघवविलासे । करेटव्या, स्त्री, (करे अट अटनं व्ययतीति । ये+डा "वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः । विपिने क जटानिबन्धनं ततष्ठाम् ।) धनच्छुपक्षी । इति विकाण्डपोषः ॥ विदाहिनो वातकराः स कपाया विरूक्षणाः" ॥ तव चेदं व मनोहरं वपुः । करेटुः, घु, (के जले वायौ वा रेटतीति । रेट भाषण- इति सुश्रतः॥) छनयोर्घटना विधेः स्फुटं याचनयोः+मगवादित्वात् कुः ।) पक्षिविशेषः । करीरः, पुं, ( कीर्यते क्षिप्यते जलमत्र "कशपक- ननु खड्ड्रेन शिरीषकर्त्तनम् ॥ करकटिया इति भाषा | तत्पर्यायः। कर्करेटुः२। टीति" ईरन् । उणां । ४।३० 1) घटः । इति अत्र रामवनवासजनितोकार्तस्य दशरथस्य इत्यमरः । २। ५ । १६ । करटुःई कर्कराटुकः ४ । मेदिनी ॥ (कीर्यते दूरे निक्षिप्यते दूरतः त्यज्यते एवं बन्धुवियोगवित्तनाशादावपि इति हेमचन्द्रः॥ कण्टकादिभयादिति यावत् ।) मरुभूमिज उष्ट्र उदाहार्य्यम् ॥ परिपोषस्त महाभारते स्त्रीपर्बणि : करेणुः, पुं, ("हृभ्यामेनुः” । उणां ।२।१। इति प्रियः कण्टकिरक्षः । करील इति भाषा ! तत् बोहव्यः" । इति साहित्यदर्पण ३ । १६६ ॥ (सर्व कृ+एनुः । के मस्तके रेणुः पांसूर्यस्य वा । मस्तके पर्यायः। क्रकरः २ ग्रन्थिलः ३। इत्यमरः।२। जीवेषु दयावान् । यथा भागवते । ३। २७ । । शुण्डाकृष्ठधूलीनिक्षेपणात् तथात्वम् ।) हस्ती। ४ । ७७ ॥ क्रकचः ४ । इति तट्टीका। निष्पत्रिका “यदृच्छयोपलनब्धे सन्तलो मितभुग् मुनिः । इत्यमरः । ३।३। ५२ ॥ (यथा माघे १२ । ५। ५ करिरः ६ गूपत्रः ६ गूफ़पत्रः ७ करकः ८ तीक्ष्ण कण्टकः विविक्तपारणः प्रान्तो मैत्रः करुण यात्मवान्" ॥) "उत्क्षिप्तगात्रः स्म विडम्बयनभः ६ | अस्य गणाः । ( यथा भावप्रकाशे । करुणमल्ली, स्त्री, (करुणा करुणाया अर्थी मल्ली।) समुत्पतिष्यन्तमगेन्द्रमुच्चकैः । "करीरः कटुकस्तिक्तः खेद्यष्णो भेदनः स्मृतः । नवमल्लिका । इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ चाकुञ्चितप्रोहनिरूपितक्रम दुर्नामकफवातामगरशोथत्रण प्रणत्" ।) करुणविप्रलम्भः, पुं, (करुणयुक्तो विप्रलम्भः ।) पूर्व करेणुरारोहयते नियादिनम्" ।) आध्मानकारित्वम् । कवायत्वम् । कटुत्वम् । उपा रागादिचतुर्भेदविप्रलम्भष्ट्रङ्गारमध्ये विप्रलम्भवि कर्णिकाररक्षः। इति विश्वः ॥ त्वम्। कतिपयक फकारित्वम् । श्वासानिलारी- शेषः । अस्य लक्षणम् । यथा साहित्यदर्पणे करेणुः, स्त्री, (कृ + एनः।) हस्तिनी। इत्यमरः । ३ चकसर्वशूलविच्छखिर्जवणदोषनाशित्वञ्च । इति ३ परिच्छेदे १६३ । । ३ । ५२ ॥ (यथा रामायणे २।४।२६ । राजनिघण्टः ॥ "यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये । "शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महाखनः । करीरा, स्त्री, (करिर+ “घजाद्यतष्ठाम्”।४।१।४। विमनायते यदैकस्तदा भवेत् करुणविप्रलम्भाख्यः”। यथा नादः करेणूनां बड़े मइति कुञ्जरे" ॥ इति टापा) चौरिका। झिझि पोका इति यथा, कादम्बाम् । “पुण्डरीकमहाश्वेतारत्तान्ते वस्था दुग्धगुणा यथोक्ताः सुश्रुते । भाषा ॥ इस्तिदन्तमूलम् । इत्यु णादिकोषः ॥ शारीरान्तरे वा लभ्ये करुणाख्य "हस्तिन्याः [दुग्धं मधुरं रष्यं कषायानुरसं गुरु। करीरिका, स्त्री, (करीरमिवाकृतिरस्त्यस्याः । करीर एव रसः ॥ किच्चात्राकापूसरखतीभाषानन्तरमेव स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवईनम्" ।) + ठन् + टाम् च ।) हस्तिदन्तमूलम् । इति त्रि- यूटङ्गारः। सङ्गमप्रत्याशायां रतेरुट्रावात् प्रथ- करेणभूः, पुं, (करेणो करेणुविषये भवति इति- मस्तु करण एवेत्यभियक्ता मन्यन्ते यश्चात्र सङ्गम शास्त्रप्रवर्तनाय प्रभवतीत्यर्थः । भू + किम् ।) पाण- करोरी, स्त्री, (क + ईरन् + गौरादित्वात् डीम् ।) प्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भष्टङ्गारस्य काप्यमुनिः । इति हेमचन्द्रः। -- - देवनिन्दा । । पुनरलभ्ये काण्ड पोषः॥

·॥ जेथाः ॥) " । ३५ कर्कट कर्कटि कर्कन्धु बरासुतः, , (करेणशास्त्रकरणाय उत्पन्नः सुतः ।) अऋणित्वश्च । इति ज्योतिषम् ॥ * ॥ कर्कटी, स्त्री, (कर्क कण्टकं घटति गच्छति ! कर्क + मुनिविपोषः। इति विकाण्डशेषः। (करेगोः सुतः। जन्मकालीनचन्द्राश्रिततद्रापिरफलम् । घट् + इन्। कन्ध्वादित्वात् साधुः ततो डीघ । करं इति व्युत्पच्या करभः) "श्रुतकलामलनिर्मलवृत्तयः कटति वा कटे इन् ततो डीप।) शालासिफलम् । करेगा, पुं स्त्री, (a+एनः।) इस्ती। हरितनी। सुकृपागन्धजलाशयकेलयः । इति मेदिनी। सः। इति शब्दरत्नावली। देव- इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ किल नरास्त कुलीरगते विधौ दालीलता। कर्कटटीरक्षः। रवाए । वड़ काँकुडु करेन्दुकः, पुं, (करेण रश्मिना दीप्तया इति यावत् वसुमतः मुमतोऽर्थिलब्धयः" । इति भाषा घोटिकारक्षः। फललताविपाषः इन्दुरिव कायति शोभते । के+कः ।) भूटणम् । इति कोठीपदीपः ॥ ॥ वस्योदये वनामकलग्नं काँकुड़ इति भाषा । लत्पर्यायः । कटुदली र इति राजनिघण्टः ॥ (भूटणाब्देस्य गुणादयो भवति । तस्य गणितप्राप्तपरिमाणं यथा । दश छहपनिका ३ पीनसा ४ मूत्रफला ५ वपुषा व्यङ्गलाधिकपञ्चाङ्गुलप्रभे कलिकाताख्यदेशे वर्त हस्तिपर्णी ७ लोमाकागड़ा ७ मूत्रलाई बह- करेवरः, मुं, (कोयते क्षिप्यते पाषाणः कपिभिरिति मानोनविंशायनांश चत्वारिंपादधिकपञ्चदण्डाः । कन्दा १० । इति राजनिघण्टः ॥ कर्कटाक्षः ११ यावत् करः तस्मिन् वियते उत्पद्यते ।) तुरष्का । इति ज्योतिषम् ॥ तत्र जातफलम् । पशान्तनुः १२ । इति रत्नमाला ॥ चिर्भटी १३ इति राजनिर्धण्टः । शिलारस इति भाषा ॥ “ककिलग्ने समुत्पनो भोगी सर्वजनप्रियः॥ वालुकी १४ राणः १५ अयुधी १६ । इति हेम- करोटं, लौं, (कं वायु अन्तर्वायुम् । रोटते प्रति मिष्ठान्नपानभोगी च जायते खजनप्रियः । चन्द्रः ॥ अस्या गुणाः। मधुरत्वम् । शीतत्वम् । हन्ति के मस्त के रोटते दीप्यते वा । रुट + व्यच् ।) इति कोठीप्रदीपः॥ (नागविशेषः। यथा पुराणम्। तिलायास्तु रक्तपित्तनाशित्वम् । कफदोषकारि- शिरोऽस्थि । इति भरतो दिरूपकोषञ्च ॥ "अनन्तो वासुकीः पद्मो महापद्मस्तु तक्षकः । त्वञ्च । पक्कायास्तु मूत्ररोधातिनाशित्वम् । इति करोटिः, स्त्री, (केन वायना अन्तर्वायुना रुच्यते कुलीरः कर्कटः सञ्चायो नागाः प्रकीर्तिता") राजनिर्धण्टः। (वथा च भावप्रकाशे । प्रतिहन्यते । के शिरसि रोटते दीप्यते शोभते कर्कटकः, घु, (कर्कट एव खार्थे कन् ।) कुलीरः ॥ "कर्कटी शीतला रूक्षा ग्राहिणी मधुरा गुरुः । वा। स्ट+इन् ।) शिरोऽस्थि । इत्यमरः । २ । इत्यमरः । १ । १० । २१ ॥ (यथाह सुश्रुतः । रच्या पित्तहरा सामा पक्का टणामिपित्तकृत्" । ६ । ६ मातार खुलि इति भावा । "कृषाकर्कटकस्तेषां बल्यः कोमोऽनिलापहः । जास्याः पाकप्रकारक्त। करोटी, स्त्री, (करोट + गौरादित्वात् डीए ।) पिश शुक्लः सन्धानकृत् सृप विन्मूत्रोऽनिलपित्तहा" ॥) “লানীসনি। মীঢ়া বাহ্মিাহ্মানি। रोऽस्थि । इति मरतो विरूपकोषच ॥ कर्कटटजिका, स्त्री, (कर्कटतुल्यं घटव्यम्याः कर्कट | तलिता मुहते तो कर्कटो वाऽवलेहिता। कर्क, हासे । सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ घटङ्येव खार्थे कन् ततयापि इत्वम् ।) कर्कट विपाण्डुखण्डं तदुग्धसाई (मां-परं-अकं-सेट।) कर्काशः। इति दुर्गादासः॥ पूटोटक्षः । इति प्राब्दरत्नावली ॥ विभावितं बल्लना कराभ्यां । कर्कः, पुं, (करोति आदिएं पालयति "कृदाधारा ("नोलोत्पलं म्हणालञ्च यथी कर्कटपूङ्गिका। कृतेलवासञ्च कदुष्णमेतत् चिकलिभ्यः कः" । उयां |४०। इति कः। गोक्षीरेश्च द्वितीये च पीत्वा मान्यति वेदना ॥ प्रतिक्षणं रोचनमातनोति ।) बलवचनान्न ककारस्येत् संज्ञा ।) शुक्लाश्वः । इति इन्द्रजाले गर्भश्रावचिकित्सा ॥) कर्कटुः, , (कर्क निपातमात् साधुः । कर्कट + स्मग- इत्यमरः । २ । । ४६ ॥ कुलीरः। दर्यणः । कर्कटपूटङ्गी, स्त्री, (कर्कटस्य घटङ्गमिव दंपकमिवे वादित्वात् कुः वा ।) करेटुपक्षी। इति शब्दरत्ना- (क्रियतेऽसौ) घटः। कर्कटराशिः। (कृणोति त्यर्थः पूटामग्रभागो यस्याः।) क्षविशेषः। कॉक वली॥ करकटिया इति भाषा ॥ हिनस्ति) अग्निः । इतिहेमचन्द्रः शब्दरत्नावली डाशिङ्गी इति भाषा । तत्पर्यायः । कर्कटाख्या २ कर्कन्धः, घु स्त्री, (कर्क कण्टकं दधातीति । धा + च । कर्कटरक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ महाघोषा ३ घटझी । कुलोरङ्गी ५ चकाङ्गो निपातनात् कुः नुम् च ।) कोलिवृक्षः। इत्यमर- कर्कचिभिटी, स्त्री, (कर्कवत् कर्करूपा चिर्भिटी वा। कुलिङ्गी ७ कासनाशिनी । इति रत्नमाला ॥ टीकायां स्वामी। (वदरीफलम् । यस्य पर्याय- कर्कवणी वा चिभिटी )चिभिंटा । कर्कटीभेदः। घोषा ६ वनमूर्द्धा १० चक्रा ११ शिखरी १२ गुणा यथा, भावप्रकाशस्य पूर्वखगड़े १ मभागे । इति राजनियटः ॥ कर्कटाङ्गा१३ कर्कटी १४ विधाणिका १५ कौलीरा "मुसि स्त्रियाच कर्कन्धर्वदरी कोलमित्यपि । कर्कटः, पुं, (कर्क + घटन् प्रत्ययः ।) वृक्षविशेषः। १६ चन्द्रास्पदा २७ बलाका १८ यस्या गुणा । फेमिलं कुबल धोटा सौवीरं वदरं महत् । तत्पर्य्यायः । कर्कः २ क्षुद्रधात्री ३ क्षुद्रामलक- तिक्तत्वम् । गरुत्वम् । उष्णत्वम् । वायहिकाति याप्रिया कुहा कोली विषमोभयकण्टका" || संशः 8 कर्कफलम् ५ ॥ * ॥ जलजन्तुविशेषः । सारकासश्वासपित्तावनाशित्वञ्च । इति राज নস বহবিঘষাঘা বানি ব্যযন্ত্র। काँकड़ा इति भाषा। तत्पर्य्यायः। कर्कटकः २ "पध्धमान समधुरं सौवीरं वदरं महत् । कुलीरः ३ कुलौरकः 8 सदंशकः ५ पनवासः ६ कर्कटाख्या, स्त्री (कर्कटस्याख्यैव व्याख्याऽस्याः ।) सौवीरं वदरं शीतं भेदनं गुरुशीतलम् ॥ तिर्यग्गामी ७.1: (यथाह धाऱ्यांशप्तती । ३२२ । कर्कटटीरक्षः। इति रत्नमाला ॥ रहणं पित्तदाहाखक्षयटशानिवारणम् । "अयमुदृहीतडिशः कर्कट इव मर्कटः पुरतः") कर्कटाङ्कः, पुं, (कर्कटें आश्यते स्पर्द्धते कण्टकमय सौवीरं लघु सम्पक्कं मधुरं कोलमुच्यते । बस्य गुणाः । सृष्टविण्सूचत्वम् । भमसन्धाटत्वम् । त्वात् । था +के+ कः। कर्कट इति नाम्ना बाहयते कोलन्तु वदरं ग्राहि रुच्यमुष्पाञ्च वातलम् । वायुपिशनाशिवञ्च ॥ कृषाकर्कटगणाः। बलका वा।) विल्वरक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ कफपित्तकरचापि गुग सरिकमीरितम् । रित्वम् । ईषदुष्णत्वम्। अनिलापहत्वञ्च । इति कर्कटाक्षा, स्त्री, (कर्कटाक्ष + टाप् ।) कर्कटपटङ्गी कर्कन्धुः क्षुद्रवदरं कथितं पूर्बसूरिभिः । राजनिर्वण्टः ॥ * ॥ पक्षिविशेषः। इति मेदिनी रक्षः । इति वैद्यकम् ॥ अम्लं स्यात् क्षुद्रवदरं कषायं मधुरं मनाक् ॥ करकटिया इति भाषा। पद्मकन्दः। तुम्बी। कर्कटिः स्त्री, (करं कटति प्राप्नोति। कटः + "सर्व खिग्धं गुरु च तिक्तञ्च वातपित्तापदं स्मृतम् । इति जटाधरः ॥ * ॥ मेधादिदादाराश्यन्तर्गव धातुभ्य इन्"। उणां ।११७। इति इन् । ककं परि शुष्कं भेद्यग्निशमलै लघुष्टयपालमाखजित्" । चतुर्थरातिः। स तु पुनर्वसुशेष पादेन सह पुण्या णामे शुलतां घटति गच्छति वा कर्क + घट + क्वचित् कीवेऽपि दृश्यते यच्या, रोषाभ्यां भवति। स्वस्य देवता कुलीराकृतिः | स इन्। शकग्ध्वादिवत् धोये साधुः ।) ककटी। "कर्कन्धुकोलवदरमामं पित्तकमावहम् । तु पृष्ठोदयः। श्वेतवर्णः। कफप्रकृतिः। स्निग्धः । इति शब्दरत्नावली । काकुड़ इति भाषा ॥ पक्कं पित्तानिलहर स्निग्धं समधुरं सरम् ॥ जनधरः। विप्रवर्णः। उत्तरदिक्खामी । बहु- कर्कटिनी, स्त्री, (कर्कटाकारः व्यस्त्यस्याः। कर्कट + पुरातनं टट्शमनं श्रमनं दीपनं लघु । स्त्रीसङ्गः । बसन्तानच। बच जातस्य फलम् । इन् ततो डीप ।) दारहरिद्रा । इति राज सौवीरं वदरं खिग्धं मधुरं वातपित्तजित्" । कपटमनख्यं स्टदुभाषित्वं मन्त्रित्वं प्रवासित्वं इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ४६ अध्याये ।) ॥ निर्घण्टः॥ . निघण्टः॥

·३६ । -- .. } । .. कर्कश कर्कार कर्कोट कर्कन्धः, पुं स्त्री, (कके कण्टकं दधातीति । धा+ विमाने ८ अध्याये। 'कर्कोटकवार्ताकुकर्कश णिच् + उकम् । कर्क हासं हितजनकत्वात् "अन्दू दृन्फू जम्बू कम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिघु"। काकमाचीकारवल्लीत्यादिघु" ।) कासमदः । इक्षुः । चालादकरत्वम् ऋच्छति बा।) कालिङ्गरक्षः। उणां-१ । ६५ । इति कूः निपातनात् साधुः।) (कृणोति हिनस्ति पावं कृञ् हिंसायां + अन्येभ्यो. इति हारावली ॥ (तत्फलगणा यथा, सुश्रुते बदरीरक्षः । इत्यमरः ।२।४ । ३६ ॥ ऽपीति विच । कशति कशशब्दे इति पचाद्यच सूत्रस्थाने १६ अध्याये । (यथा भागवते ।३।३१ ।२। करचर्चासौ काश्चेति । करे काति वा ।) खड्गः ॥ "त्रएधैर्वारुकर्कारकशीसन्तप्रतीनि । "कलनं त्वेकराचेण पञ्चरात्रेण बुबुदम् । इति हेमचन्द्रः ॥ गरविम्भिशीतानि खादूनि कफन्ति च ॥ दशाहेन तु कर्कन्धः पेश्यण्ड वा ततः परम्" ॥ कर्कपः, वि, (कर्कात् लोमादित्वात् पूरः । ततः प्राग ट्रटमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च" ।) कर्कन्धुशब्देऽस्या विवरणं ज्ञेयम् ।) वत् कजादिधातोनिष्पादितार्थे च ।) साहसिकः कर्किः, पु, (कर्क +इन् ।) कर्कटराशिः । इति ज्यो- कर्कर, त्रि, ( कर्क + अरन् । ) कठिनम् । इति कठोरः। (यथा भागवते । ३ । १७१११ । तिषम् । मेदिनी॥ "खराश्च कर्कशैः क्षत्तः खरेन्तो धरातलम्' 1) कर्केतनं, स्ली पुं, (कर्के हास्यादौ तनोतीति । कर्के + कर्कर, ली, (कर्क चूर्ण जनकत्वेन हास्यवत् शुक्लता- अमरगाः । (यथा रघौ । ३। ४५ । तन्+अच् । सप्तन्या अलक 1) रत्नविशेषः। तदु- प्राकाश्यं रातीति । कर्क +रा+कः ।) चूर्णजनक "हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः त्यत्त्यादि यथा, गारड़े ७५ अध्यायः ॥ तुद्रपाषाणखण्डम् । तत्पझ्यः । चूर्गाखण्डम् २ । सुरदिपास्फालनकर्कशालौ" ।) सूत उवाच । इति हारावली । काँकर धुटिं इत्यादि भाषा । दुष्पर्णः। इत्यमरः । ३ । ३ । २१६ ॥ क्रूरः। निर्दयः । "वायनखान् दैत्यपतेर्सहीत्वा ("किन्नोवर्करकर्करैः प्रिय तैराक्रम्य विक्रीयते"॥ इति मेदिनी ॥ (यथा रामायणे । ५। 8६ । ५। चिक्षेप सम्पद्य बनेष हृयः । इति यमरुपात के ७) "तस्य तद्दचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः" ततः प्रसूतं पवनीय पन्न कर्करः, घ, (कर्क हास प्रतिविम्बप्रकाशं राति ।। कृपणः । इति विश्वः॥ कंकतनं पूज्यतमं पृथिव्याम् ॥ रा+कः। कर्क + अरन् वा ।) दर्पणः । इति । कर्कशच्छदः, घु, (कर्क छदः पत्रं यस्य ।) पटोलः । वर्णन तद्रुधिरसोममधुप्रकाश- मेदिनी ॥ (नागभेदः । इति भारते १ । ३५ ॥ १६ ॥) इति पूब्दमाला। पाकोटवृक्षः। शेयोड़ा इति मातामयीवदहनोज्ज्वलितं विभाति । कर्कराङ्गः, मु, (कर्करतुल्यं छाई यस्य !) कालकण्ठ भाषा । इति त्रिकाण्डमाघः ॥ नीलं पुनः खलसितं परुषं विभिन्न पक्षी। इति पूब्दमाला ॥ कर्कच्छदा, स्त्री, (कर्कशः अमहाश्छदो यस्याः ।) व्याध्यादिदोषकरण न तद्विभाति ॥ कर्कराटुः, घु, (कर्क हास रटति प्रकटयतीव । स्ट कोशातकी । भिङ्गाः इति भाषा । दग्धारक्षः । खिग्धा विशुद्धाः समरागिणच +कुः । कुञ् वा । णिजन्तात् कुर्वा ।) कटाक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भिङ्गाकऽस्या विवरणं आपीतवर्ण मुरवो विचित्राः। इति जटाधरः॥ ज्ञातव्यम् ॥) नासवणव्याधिविवर्जिताच कर्कराटुका, घु, (कक कठिनं कर्कशमित्यर्थः रटति कर्कवादलः, (, (कर्कशं दलं पत्रं यस्य ।) पटोलः । कतनास्ते परमाः पवित्राः ॥ रौतीति रट + उकञ् ।) कर्करेटुपक्षी। इति इति रत्नमाला॥ पत्रेण काञ्चनमयेन तु वेययित्वा ब्दरत्नावली। करकटिया इति भाषा ॥ कर्कशदला, स्वी, (कर्कपदलं यस्याः ।) दग्धारक्षः। हस्ते गलेऽथ तमेतदतिप्रकामाम् । कर्करान्धकः, पुं, (कर्करः कठोर चन्धुः इति राजनिर्घण्टः ॥ कोपातकी। झिङ्गा इति হীমুল জলিলামুল कारतया दुर्दत्वात् । संज्ञायां कन् ।) अन्धकूयः | वायुष्कर कुलकरञ्च सुखप्रदञ्च ॥ इति निकाण्डरोधः॥ कर्क पावाक्यं, स्त्री, (कर्कपूर च तत् वाक्यञ्चेति ।) निहु एर्वविधं बहुगुणं मणिमावहन्ति कर्करालः, ए क्ली, (कर्करः रूक्षतया कठिनोपि रवचनम् । परुषा वाक | इति पाब्दरत्नावली ॥ कतनं शुभमलं शतये नराये। अलति पाप्नोति । छल + छन् ।) चूर्णकुन्तलः । कर्कशा, स्त्री, (कर्कब्दात् लोमादित्वात् पाः ततः टाप ते पूजिता बहुधना बजबान्धवाश्च इति हेमचन्द्र च!) दृश्चिकालीरक्षः । इति राजनिघण्टः ।। नित्योञ्ज्वलाः प्रमुदिता अपि ते भवन्ति । कर्करी, स्त्री, (कर्क हासं हास्य प्रकाशवत् निम्मल- कर्कशिका, स्त्री, (कर्कश + संज्ञायां कन् ततसाम् एकेऽपना विकृताकुलनीलभासः सलिलं रातीति। रा+का+गौरादित्वात् सोध।) अत इत्वम् ।) वनकोलिः । इति रत्नमाला ॥ अन्लानरागलुलिताः कलुषा विरूपाः। खल्पवारिधानिका । भारी इति भाषा । तत्य- कर्कसारं, स्ली, (कर्कः कर्कशः कठिनो वा सक्तकादिः तेजोऽतिदीप्तिकुलपुरिविहीनवर्णाः व्यः । पालुः २ गलन्तिका ३। इत्यमरः ।२। सारो यत्र ।) करम्भकम् । दधिसक्तः । इति कर्केतनस्य सदृशं वपुण्डहन्ति ॥ ६ | ३१ ॥ अतुः ४ यारुः ५ । इति तट्टीका ॥ हारावली॥ कतनं यदि परीक्षितवर्णरूपं करीका, स्त्री, (कर्करी + स्वार्थे कन् 'हखो न ।) कर्कारः, मु, (कर्क हास्थवत् शौक्ला ऋच्छति प्राप्नो प्रत्यग्रभाखरदिवाकरसुप्रकाषाम् । कर्करी । इत्युणादिकोषः ॥ तीति । कर्क+ऋ+बाजलकात् उण ।) कुष्माण्डः। तस्योत्तमस्य मणिशास्त्रविदा महिना कर्करेट, स्ली, (कर्क कर्क इतिएब्दं गलेहस्तमाधाय इत्यमरः ।२१।। १५५ ॥ (बस्य प-यो गुणाश्च तुल्यन्तुमूल्यमुदितं तुलितस्य काय्यम्" । दूरीकुरु इत्याकारं रेटते यत्र । रेट + अधिकरणे हस्ते गलेऽथतमेतदतिप्रकाशमित्यत्र वप्तं यदा घञ् ।) गले हस्ताधानम् । गलाटिपि इति "कुष्माण्डी तु भ्शं लध्वी कर्कारुरपि कीर्तिता । हुतवहे भवति प्रकाशमिति पुस्तकान्तरे पाठः ॥ आधा । तत्पर्शायः! अर्द्धचन्द्रम् २ व्यङ्गलितो कारुहिणी पीता रक्तपित्तहरा गुरुः ॥ कर्कोटा, घु, (कर्क +घोटप्रत्ययः।) नागराजविशेषः। रणम् ३ । इति हारावली ।। घका विक्ताग्निजननी सक्षारा कफवातनुत्" । इति चिकारडोषः।। करेटुः, पुं, (कक कर्केतिशब्दं वा रेट ते भांपते इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ मे भागे। रार- कर्कोटकः पुं, (ककं कण्टकमयत्वात् कठोरं घाटति रौति इत्यर्थः । रेट भाषणे याचने च +2 गवा योगेनास्य गुणभेदोऽपि दृश्यते। तथाच सुश्रुते प्राप्नोति तद्रूपतया कायति प्रकाशते । एषोदरा- दित्वात् साधुः ।) करेटुपक्षी । इत्यमरः । २।५। सूत्रस्थाने ७६ अध्याये। दित्वात् अोकारादेशे साधुः।) विल्वरक्षः । १८ । करकटिया इति भाषा ॥ "एरिक सकर्कारु सम्पर्क कफवातहत् । (कौट +संज्ञायां कन् ।) कद्रुपुत्त्रनागराज- कर्कशः, पु, (कर्कशब्दात् मत्वर्थे लोमादित्वात् शाः ।) सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम्" ॥) विपोषः। इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । काम्पिल्यरतः । इत्यमरः । २ । ४ । १४६ । गुंड़ा करिका, पुं, (कक हासं भोजने हितकारित्वात् १ । धास्तीके । ३५। ५। रोचनी इति भाषा॥ (व्यवहारोऽस्य यथा, चरके खादुत्वाच्च धानन्दं अर्ययतीति | कर्क +ऋ+ "ऐरावतस्तक्षकञ्च कर्कोटकधनञ्जयो"।) , । छात्यन्तान्ध- भाषा॥ । १ - यथा, १ -- 6 ·. । । ८ तीत्यर्थः। कर्ण कर्ण कर्णज इक्षुः। इति राजनिघण्टः ॥ फललताविशेषः ॥ यत्यत् समासादितमिति । उपसर्गात्तत्तदर्थानां ज्जुनेन निहत पासीत् ॥) सुवर्णालिवृक्षः । इति काँकरोल इति भाषा। तत्पर्यायः | किला द्योतका एव न तु वाचकाः। केवलधातारनेका मेदिनी ॥ (धृतराष्ट्रपूतपुत्त्रेषु एकः पुत्रः। यथा सनः २ तिक्तपत्रः ३ सुगन्धकः ।। इति हेम र्थत्वेऽवश्यवक्तव्ये उपसर्ग पूर्बस्थाप्यन्यार्थो धातोरेव महाभारते १ । ११७।३ । चन्द्रः॥ यस्य गुणाः । शुक्रकफपित्तनाशित्वम् । कल्यते लाघवात् । क्वचिदुपसर्ग धात्वर्थमेवानु- "दुर्मर्षणो दुर्म खश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च"। रुचिकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“तहत् । वर्तन्ते । तथा च । नौकायाः क्षेपणीविरोधाः । (दाँड़ इति भाषा । कर्कोटक प्रोक्तम्" ॥ इति सुते । शूत्रे । ४६ "धात्वर्थ बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते । यथा रामायणे ६ । २३ । ३० । अध्याये ॥ विशेषश्चास्यैवारकमान्दै प्रदर्शितः ॥) तमेव विपिन म्यन्य उपसर्गगतिस्त्रिधा" || "हतप्रवीरा विध्वस्ता निरुत्साहा निरुद्यमा। कर्कोटकी, स्त्री, (कर्कोटक + गौरादित्वात् डीप ।) इति विन्तरत्तिः ॥ क्रमेणोदाहरणानि । यादत्ते सेना भवति संग्रामे हतकाव नौजले"। पीवघोषा वृक्षः । इति रत्नमाला ॥ (अस्याः ग्रहातीत्यर्थः । प्रसूयतेऽत्र प्रसव एव धात्वर्थः । कर्णः यस्यस्य प्राशस्त्येन । व्या याद्यच् । दीर्घ- पर्यायमाह चरका कल्पे ४ अध्याये । সমুনসবার্থ নিয়নি। মুলনি মক্ষম कर्णेत्रि, यथा यजदे। २ | ४ | ४० "ककोटकी कटु फला महाजालिनिरेव च । नमतीत्यर्थः। केचित्तु अनर्थकोऽन्यः प्रयुज्यते । इति "खङ्गो वैश्वदेवः वाकृष्णा की गहभः" ।) धामार्गवस्य पाया राजकोशातकी यथा", चतुर्थचरणं पठन्ति तञ्चिन्त्यम् । इति दुर्गादासः ॥ कर्णकण्डुः, पुं, (कर्णस्य कर्णे वा जातो कण्डुः ।) कर्ण- विशेष विवरणञ्चास्या धामार्गवशब्दे ज्ञातव्यम् । कर्णः, धु, (कीर्य ते क्षिप्यते । पाब्दो वायुना यत्र ।। रोगविशेषः । तस्य निदानम् | "भारतः कफसं- फललताविशेषः । काँकुड़ इति भाषा ॥ एतद् किरति शब्दग्रहणेन मनमि मुवं क्षिपति ददा युक्तः कर्णकराई करोति च"। इति माधवकरः । फलगुणपाकादि उक्तं वैद्यके । यथा,- कश विक्षेपे + "कटन सीति" नन् ("कफन कराड प्रनितेन कयो- "कर्केटकी फलं कुष्ठहल्लासारचिना प्रामम् । निश्च । उण ३ । १० । यद्दा कयते याकर्ण्यते दशं भवेत् खोतसि कर्णसंज्ञिते” ॥ श्वासकासज्वरान् हन्ति कटुमाकञ्च दीपनम् ॥ अनेन । कर्ण + करणे अप ।) श्रवणेन्द्रियम् । इति शुश्रुते उत्तरतन्त्र २० अध्याये । ईघविभिन्न मरिचैः परिपूर्णगर्भ काण इति भाषा । तत्पर्यायः । पून्दग्रहः २ चिकित्सास्य यथा । तेलेन सन्धितसुसैन्धवपातयोगम् । श्रोत्रम् ३ श्रुतिः । श्रवणम् ५ श्रवः ६ । इत्य "विधिश्च कफ हत्सवः कर्गा कराडमपोहति" ॥ वालींकयुक्तपयसा विहिताभिषेक मरः । २ । ६ । ६४ ॥ श्रोत्रम् । इति तट्टीका॥ इति तत्रैवोत्तरतन्ते २१ अध्याये ।) कर्कोटकीफलमिदं चिक्षातरण्यम्" ॥) वयोग्रहः । इति राजनिघण्टः ॥ काकीटी, स्त्री, (कर्णेस्थितः कर्णस्य भेदकः क्षुद्रः कर्कोटिका, स्त्री, (कर्कोट+खार्थे कन् तत याप (यथा रघः । १ । ६ । कीटी कीटविपोषः। यहा कर्णयति भिनति अत इत्वञ्च ।) कर्कोटकः । काँकरोल इति भाषा । "तगणैः कर्गमागत्य चापलाय प्रचोदितः ।) तादृशी कीटी। की+बच । खल्पः कीटः कोटी तत्पर्यायः । कुष्माण्डी २ कर्कोटी ३। तत्फलम् कर्णन्त श्रवणेन्द्रियम्य गोलकं स्थानम् । तत्र श्रोत्र खल्पार्थ डीघ ततः कर्मधारयः ।) कीटविशेषः । कारवेलकतुल्य गुणम् । इति राजनिर्धण्टः ॥ मिन्द्रियम् । तत्त कर्णशस्वल्यवच्छिन्ननभोभागः । काणकोटारी केइ इत्यादि भाषा । तत्पर्यायः । कचरिका, स्त्री, कं सुखं यथा तथा चर्यते उप तस्य देवता दिक । विषयः प्राब्दः । इति श्री- का जलौका २ पातपदी ३। इतिहेमचन्द्रः। युज्यते यदा कं जलं चुर्यते शून्यी क्रियतेऽत्र । भागवतम् ॥ युधिष्ठिराग्रजः। स तु कुन्त्याः चित्राङ्गी ४ । इति राजनिर्धराटः ॥ एथिका ५ क+च+वा चुर् + एघोदरात् रेफादेशे कन्याकाले सूर्यारस गातः। एतेन जागीन इत्या कर्णादुन्दुभिः ६ । इति प्राब्दमाला ॥ कनादिभिः साधुः 1) पियकविशेषः । इति पाक ख्ययापि प्रसिद्धः । अस्य जन्मादिवितरणन्तु महा- कर्ण खेड़ा, पुं, (कर्णस्य कर्णे जातः क्षेड़ो वा।) कर्ण- राजेश्वरः । कचुरी इति भाषा ॥ भारते ५। १११ अध्याये द्रष्टया लत्यायः। राधेयः रोगविशेषः। (तस्य लक्षणाम् । कङ्घर, स्ली, (कर्ज + खजूरादित्वात् ऊरः। एघो २ वसुधेयः ३ स्पर्क नन्दनः ४ घटोत्कचान्तकः ५ "वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुधोधोपमं खनम् । दरादित्वात् जकारस्य चकारे साधुः 1) कव॒रम् । चाम्येपाः ६ सूदपुलका ७ । इति विकाराइ पोषः ॥ करोति कर्णयोः वेडं कावड़ा स उच्यते" । खर्णम् । कचुरमपिपाठः । इत्यमरटीका ॥ धाम्माधिधः ८ च्याङ्गगाट ८ राधासुतः १० अर्क इति माधवकरः ॥ कर्णरोगशब्देस्यापि विस्तृत- कर्चुरः, पुं, (कंज +ऊरः। एघोदरादित्वात् तनयः ११ । इति हेमचन्द्रः ॥ घणाधिपः १२। समिदानचिकित्मिसादिकं ज्ञेयम् ॥) साधुः।) वृक्षविशेषः । कचूर इति भाषा । तत्प इति भूरि प्रयोगः ॥ ( यथा महाभारते । १ ।। कर्णगूथं, सी, ( कर्णस्य कर्णे स्थितं कर्णनातं वा •यः । द्राविड़ः २ कयः ३ दुर्लभः ४ गन्धमूलकः सम्भवपर्बणि १११ । ३१ । गूर्थ मलम् ।) कर्णमलम् । इति हारावली । ५ वेधमुख्यः ६ गन्धसारः ७ जटालः ८ | यस्य "प्राएनाम तस्य कथितं वसुषेण इति क्षितौ । कायोर खलि इति भाषा ॥ गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उयात्वम्। कफ- की वैकर्तणचव कम्मणा तेन सोऽभवत्" । कर्णगूथका, ए, (कर्णगूथ + संज्ञायां कन् । कर्णगूथ- कासगलगण्डादिदोषनाशित्वम् । मुखवै प्रद्यजनन घयं हि दातणामग्रगण्यः । अस्य किमपि नादेय मिव कायति वा । के + कः ।) कर्णरोगविशेषः । त्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ (यथा चरेके सूत्रे मासीत्। अन्यैरभेद्यं सहनमपि स्वदेशकवचं सस्य निदानम् | यथाह माधवकरः । २७ अध्याये। शरीरात् समुत्कृय ब्राह्मणरूपधारिणे याच "पित्तोमशोषितः श्लेष्मा जायते कर्णगृथकः" । "रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्वविवर्जितः। मानाय इन्द्राय दसवान् तथा उपोषितं द्विज ("विशोषिते मणि पित्ततेजसा कर्चरः कफवातघ्नः श्वासहिकासां हितः" :) रूपधारिणं विष्णु, स्वपुलमांसेन प्रीणयामास | तृणां भवेत् खोतसि कर्णगूथकः" ॥ क—रकः, ए, (कर्चुरं वर्णमिव कायति प्रकाशते । एतद्विवरणन्तु जैमिनिमारते सुष्परमस्त्येव । व्ययं इति सुश्रुते उत्तरतन्त्र २० अध्याये ॥ कर्चुर + कै + कः । क र + खार्थे कन् वा।) परशुरामशिष्यी महावीर्यः भारतयुद्धे दुर्योध चिकित्सास्य वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ॥ यथा, कवरकः । इत्यमरटीकायां खामी। काँचा नपक्षावलम्बी यासीत् । अष्ठादा दिवसथाने "क्लेदयित्वा तु तैलेन खेदेन प्रविलाप्य च । हलुद इति भाषा भारतसंग्रामे भीमदेवः सेनापतिपदमधिरह्य शोधयेत् कर्णगूधन्तु भिषक् सम्यक् शलाकया") कर्ज पीड़े । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-पर-सकं दशाहं यावत् युद्धमकरोत् । ततः शरशय्यां गते कर्णजलूका, स्ती, (कर्णस्य कर्णे वा जानुका इट है) सेट।) कर्जति । इति दुर्गादासः । नस्मिन् द्रोणचतुर्दिनानि अयुध्यत । एतस्मि कर्णकीटी । इति शब्दरलावली। कर्ण त् क भिदि । इति कविकल्पद्रुमः । (बदन्त नेव समयेऽयं कर्णेऽपि खसेनावलमादाय पाण्डवैः । कर्यजलौका, स्त्री, (कर्णे जलौकेव 1) शतपदी। चूरा-परं-सक-सेट।) कर्मयति कर्णपयति । सह युयुधे। ततो गतजीविते द्रोणे सेनापत्य- इत्यमरः।२।५। १३ ॥ बाप्पूोऽयं श्रवणे । देवाकर्यय येन येन सहसा मधिरूपोसौ दिवसइयं वियुध्य कृष्णसहायेगा. कर्णजलौकाः, [स] स्त्री, (कणे जलौका इव ।) .

·, : भाषा माला॥ . " कर्णपि कर्णप्र कर्णरो अलौका | इत्यमरटीकायां भरतः ॥ "रक्तचन्दनबन्धूकजवायुष्यादिकञ्च यत् । इति माधवकरः॥ (अस्य चिकित्सा यथा,-- कर्णजाई, लो, (कर्णस्य मूलम् । “तस्य पाकमूले" अटतं कुरु देवेशि खाहेति प्रोक्षयेज्जलै" । "अथ कर्णप्रतीनाहे नेहखेदो प्रयोजयेत् । ५ । २ । २४ इत्यादिना जाहच् ।) कर्णमूलम् । पूर्बाहे किच्चिज्जया मध्याड़े एकभक्तं निरा ततो विरिक्तशिरसः क्रियां प्राप्तां समाचरेत्" । इति व्याकरणम् ॥ मिषं भुक्ता रात्रावपि तत् संख्यं जपेत् । अन्यत् इति वैद्यक चक्रपाणिसंग्रहे कर्णरोगाधिकारः ॥ कर्णजित्, ए, (कर्ण जितवान् । कर्ण + जि + क्विम् भूते किञ्चिन्न भोक्तव्यं ताम्बलादिकं विना। जपस्य दशांशं कर्णफला, पुं, (कर्णः फलमिव यस्य ।) मत्यविशेषः । वर्तमाने च इति भूते क्विय तुगागमश्च ।) अ तर्पणम्। ओम् कर्णपिशाची तर्पयामि ही काणलि माच् इति भाषा ॥ यस्य गुणः। अजीर्ण- र्जुनः । इति हेमचन्द्रः॥ खाहा । एवं क्रमेण लक्षमेक पुरश्चरणं हात्वा रोगलेभकारित्वम् । इति राजवल्लभः । कर्णदर्पणः, पुं, (कणे दर्पण इव ।) ताडकनामकर्ण दशांश होमयेत् । तदभावे दशांश तर्पणं कृत्वा कर्णमलं, ली, (कर्णस्य मलं गूथम् ।) कर्णजमलम् । সুম। কুনি ৰিহ্মাৰঃ। জানা দুনি वरं प्रार्थयेत्। मूल रक्तचन्दनेन लिखित्वा यन्त्रो. तत्पर्य्यायः । कर्णगूथम् २ । इति हारावली ॥ परि इछदेवतां पूजयेत् ॥ * ॥ कर्णमुकुरः, \, (कर्णे मुकुरः दर्पण इव ।) ताड़ना- कर्णदुन्दभिः, स्त्री, (कर्णे कर्णाभ्यन्तरे प्रविश्य ध्वनि अथ सिद्धिलक्षणमुच्यते । गगने हँकारादिश्रव मकर्णभूषणम् । इति भूरिप्रयोगः ॥ जनकतथा दुन्दुभिरिव ।) कर्णकोटी । इति शब्द णदीर्घामिशिखारूपसन्दर्शनात् सिद्धिर्भविष्य- कर्णमोटी, स्त्री, (कणं कर्णोपलक्षितरोगविशेषं तीति ज्ञात्वा तथाविधमाचरेत् ॥ * ॥ मीटयति नापायतीति | यहा कर्ण शरीरभदिरोग- कर्णधारः, ए, (कर्णं धरति धारयति वा । कर्ण+ मन्त्रान्तरम् । “प्रणवं माया कर्णपिशाचि मे विशेषं मोटयतीति | कर्ण + मुट् +इन् वा डीम्।) + "कर्मण्यण" ३ । २।१। इति अण् ण्यन्तादच् कण कथय हूँ फट् साहा" । इति प्रदीयतेलं चामुण्डादेवी । इति हेमचन्द्रः॥ वा।) नाविकः । इत्यमरः । १११०।१२॥ काण्डारि पादयोर्दत्त्वा रात्रौ लक्षं जपेत् । ततः सर्वज्ञो कणरोगः, पु, (कर्णस्य कर्णे गतः कर्णे जातो वा रोगः।) भाजि इत्यादि भाषा ॥ (यथा हितोपदेशे । ३।४। भवति । नास्याः पूजा ध्यानम् ॥ * ॥ तथा तार श्रवणव्याधिः । यथा । अथ कर्णरोगाधिकारः ! "यदि न स्यानरपतिः सम्यनेता ततः प्रजा ! कामवी जयादेवी खाहा। अस्या अपि ऋष्या तत्र कर्णरोगाणां नामानि सङ्याचाह । भकर्णधारा जलधौ विज्ञवेतेह नौरिव" |) दिन्यासादेरभावः । पूब्ब लक्षं जवा स्टहगोधिकां "कर्णशूलं प्रणादश्च बाधियं वेड़ एव च । कर्णपाली, स्त्री, (कणं पालयति खीयौज्वल्येन निमात्य तदुपरि जयादेवीं यथाशक्ति सम्पूज्य कर्णसावः कर्णकण्डः कर्णगूथस्तथैव च ॥ अतीव शोभा सम्पादयतीति । कर्ण+पाल + तावत् जपेत् यावत् सा जीवति। ततः सिध्यति । प्रतिनाहो जन्तुकर्णो विद्रधिर्विविधस्तथा। "कर्मण्यण" । ३ । २ । १ । इति घण्। गौरा सिद्धिस्त मानसादिप्रश्ने कृते सा आयाति तत कर्णमाकः पूतिकर्णस्तथैवाचितुर्विधम् ॥ दित्वात् डीम् ।) कर्णान्दूः। इति हारावली । स्तस्याः एछे सब भूतभविष्यदादिकं पश्यति । तथाव॒दं सप्तविधं प्रोफश्चापि चतुर्विधः । काणबाला इति भाषा ॥ इति कृष्णानन्दकृततन्त्रसारः ॥ रते कर्णगता रोगा अशाविंशतिरीरिता" ॥* कर्णपिशाची, स्त्री, (कर्ण खरूपं पिनौति । कर्ण + कर्णपुष्पः, पुं, (कर्णवत् कर्णाकृति पुष्यं यस्य । यद्दा तेषु कर्णशूलस्य संप्राप्तिपूर्वक लक्षणमाह । पिण+ क्विम् । कर्णपिट अज्ञानं तदाचयति नाश कर्णभूषणाई पुध्यं यस्य ।) मोरटलता। इति "समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथा चरन् यति स्वरूपदर्शनेन । ततः या+चि+णिच राजनिर्धण्टः ॥ समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः। बच् डीम् च ।) देवीविपोषः । तन्मन्त्रादि यदुक्तं कर्णपूः, र] स्त्री, (कर्णस्य सूर्यारसजातस्य कुन्त्याः करोति दोषैश्च यथाखमारतः तन्त्रान्तरे। प्रथमपुत्त्रम्य पूः पुरम् ।) कर्णराजपुरम् । तत्य स कर्णशूलः कथितो दुराचरः” ॥ "कर्णास्येक्षणलोहितो वकगतोऽनन्तश्चिकारोवदा र्य्यायः । चम्पा २ मालिनी ३ लोमपादपूः ४ । अन्यथाचरन् प्रतिलोमं चरन् । दोषैः पित्तकफ- वीतानागतशब्दयुक्तभुवनेशी वहिजायान्विता । इति हेमचन्द्रः॥ रक्तः। रक्तस्यापि रुजादिकर्तृत्वेन दोषसाम्यात् ताराद्यो मनुरेष लक्षजपतो व्यासेन संसेवितः कर्णपूरः, , (कर्णं पूरयति अलंकरोतीति । कर्ण + दोषत्वमेव । यथाखं यथात्मीयनिदानं कुपितैः सार्वज्ञ लभतेऽचिरेण नियतं पैशाचिकी भक्तितः"। पूर् + उपपदेकम्मण्यण इति व्यण । शिरीषटक्षः। अथवा यथाखमिति शूलविशेषणम् । दुराचरः अस्यार्थः। कर्णः खरूपः । यास्ये यादौ ईक्षणं नीलोत्पलम् । अवतंसः । इति मेदिनी । (यथा, दुरुपचरः मूर्छाद्युपद्रवयोगात् ॥ * ॥ इकारः। तत्युक्तो लोहितः पकारः। वकः मा अमरुशतके १। कर्णशूलस्यासाध्यतां चाह | कारः। स अनन्तयुक्त याकारयुक्तः । चि खरू "ज्याटिबद्धखटकामुखपाणिएछ- "मूर्छा दाहो ज्वरः कायाः स्लमोऽथ वमथुस्त था पम् । वदातीतानागतं खरूपम् । ततोही खाहा । प्रेसनखांशुचयसम्बलितोऽम्बिकायाः । उपद्रवाः कर्णशूले भवन्येते मरि व्यतः” ॥ * ॥ एतेन ॐ कर्ण पिशाचि वदातीतानागतं ही त्वां पातु मञ्जरितपल्लवकर्णपूर- कर्णनादस्य लक्षणमाह ॥ खाहा ॥ * ॥ मन्त्रान्तरम् । लोभभ्रमभ्रमरविचमत्कटाक्षः" ॥) "कर्णसोतःस्थिते वाते टणोति विविधान् खनान् । "कह युग्मं कालिके 'ध टङ्ग युग्मं तथैव च । घोकरक्षः। इति राजनिघण्टः ।। भेरीम्सदङ्गापासानां कर्णनादः स उच्यते” ॥ * ॥ पिण्डं पिशाचि वाहेति नृपाणः कथितः प्रिये"॥ कर्णपूरकः, पुं, (कर्णं पूरयति अवतंसयति । कर्ण + बाधियंलक्षणमाह। कह कह कालिके ग्टह ग्रह पिण्डं पिशाचि पूर +ण्वुल । यहा कर्णपूर खार्थे कन् । शिरीष "यदा शब्दवहो वायुः सोतसारत्य तिष्ठति। खाहा॥ * ॥ ध्यानं यथा । वृक्षः। नीलोत्पलम् । अशोकरक्षः। एतेषां शुद्धलेभान्वितो वापि बाधियं तेन जायते" ॥* "कृषा रक्तविलोचनां निनयनां खर्बाञ्च लम्बोदरी सर्वैरेव कुसुमैः कामिनीनां कर्णाभरणं स्यात् असाध्यबाधिय॑माह। बन्धुकारुणजिविका वरवराभीयुककरामुन्मुखीम् । यतोऽस्य तथा त्वम् ।) कदम्बरक्षः । इति राज "बाधियं बालरद्धोत्यं चिरोत्यच्च विवर्जयेत् ॥*॥ धूम्राचिजटिला कपालविलसत्पाणियां चञ्चला निर्घण्टः ॥ (कदम्बाब्देऽम्य विवरणं ज्ञातव्यम् ।) वेड़माह। सर्वज्ञां शवहृत्कृताधिवसतों पैशाचिकों तां नुमः॥ कर्णप्रतिनाहः, घु, (कर्णे जातः प्रतिनाहः रोग "वायुवित्तादिभियुक्तो वेणुधोषसमखनम् । वध पूजा। विशेषः 1) कर्णरोगविशेषः । तम्य सम्माप्तिरूपे। करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेड़ः स उच्यते" ॥ "निशायामईरात्रौ च हृदि न्यस्य पिशाचिकीम् । "सकर्णगूथो द्रवतां यदा गतो क्ष्वेड़ताब्दार्थ व्यनक्ति । वेण घोषसमखनमिति ! दग्धमीनं बलिं दत्त्वा रात्रौ संपज्य संजपेत् ॥ विलायितो प्राणमुखं प्रपद्यते । यत उक्तम् । वेड वेण घोषवदिति । ननु कर्ण- योम् कर्णपिशाचि दग्धमीनबलिं रह रहू मम तदा स कर्णप्रतिनाइसंज्ञितो नाद कर्णक्ष्वेड़योः को भेदः । उच्यते । कर्णनादः सिद्धिं कुरु कुरु वाहेति दग्धमीनं बलिं दद्यात् । भवेद् विकारः पिरसोऽईभेदक्कत्" । केवलेन वान जन्यते तत्र नानाशब्दांच पूणोति। .. ८ , ·उन्मथकमाह । कर्णरो कर्णरो कर्णक्ष्वेडन्तु पित्तादियुक्तन वातेन जन्यते तत्र एते कर्णरोगा अष्टाविंशतिः सुश्रुतोक्ता उता नियमेन वेणधोषमिव पटणोतीति भेदः ॥ * ॥ इदानों चरकोतकर्णरोगचतुष्टयं वातपित्तकफ- कर्णसावमाह। सन्निपातकृतमाह। तत्र वातजमाह। "शिरोऽभिधातादथवा निमन्नतो “नादोऽतिरक् कर्णतले तु शोथः जलप्रयाकादथवापि विधेः । खावस्तनुश्चासवणच वातात्" ॥*॥ सवेवियूयं श्रवणोऽनिलादितः पित्तजमाह। स कर्णसंसाव इति प्रकीर्तितः" ॥ "शोथः सरागोदरणं विदाहः पूयमित्युपलक्षणं जलं रसञ्च खावयेत् ॥ सपूतिपीतखवणश्च पित्तात्" ॥ * ॥ श्रवणशब्दः पुंलिङ्गोऽप्यस्ति ॥ * ॥ कर्ण कण्डमाह । कफजमाइ । "भारतः कफसंयुक्तः कर्णे कण्डू करोति हि"॥॥ "वैसुत्य कण्डूस्थिरशोथ शुक्ला- कर्णगथमाछ। खिग्धस्वतिखल्पराजः कफाच"। "पित्तोमशोषितः श्लेष्मा कुरते कर्णगूथकम्" ॥ वैसुत्यं अन्यथा सावणम्॥ * ॥ कर्णे गूथं यस्मात् स कर्णगूथव्याधिः । । त्रिदोषजमाह । प्रतिनाहमाह। "सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात् “स कर्णगूथो द्रवतां यदा गतो खावश्च तत्राधिकदोघवर्णः" ||* विलापितो घ्राणमुखं प्रपद्यते । कर्णपाल्याः सकावयवत्वात् तहिकारमप्यत्रैवाछ। तदा स कर्णप्रतिनाहसंजितो तत्र सनिदानं परिपोटकलक्षणमाह ॥ भवेदिकारः शिरसोऽईभेदकत्" । "सौकुमार्य्यात् चिरोत्स्टे सहसैवातिवर्द्धिते । प्राणश्च मुखञ्च एकत्वं दन्दे । शिरसोऽईभेदकत् कर्ण शोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् ॥ बर्डावभेदकाख्यशिरोरोगकृत् ॥ * ॥ कृष्णारणानिभः स्तब्धः सवातात् परिपोटकः" ॥५॥ कृमिकर्णमाह। उत्पातमाह। “यदा तु मूर्च्छत्यथवाघ जन्तवः "गुर्वाभरणसंयोगात् ताडनात् घर्षणादपि । स्टजयपत्यान्यथवामि मक्षिकाः । शोथः पाल्यां भवेत् खावो दाहपाकरमान्वितः ॥ तदननत्वात् श्रवणो निरध्यते रक्त वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदः स्मृतः"* भिषगभिराद्यैः कृमिकर्णको गदः" ॥ तदमणत्वात् कृमिलक्षणत्वात् ॥ श्रवणे कमि- "कर्ण बलाब यतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति । कर्णको गदो निराध्यत इत्यन्वयः ॥ * ॥ कर्फ संग्टह्य कुरुते शोथ स्तब्धमवेदनम् ॥ पतङ्गादिष कर्णप्रविष्ठेषु लक्षणमाह। उन्मन्यका सकराडको विकारः कफवातजः" । "पतङ्गाः पातयद्यश्च कर्णश्रोचं प्रविश्य हि । आवेदन इषवेदनम् ॥ - ॥ दुःखवर्द्धनमाह । घरतिं व्याकुलत्वञ्च शं कुर्वन्ति वेदनाम् ॥ "संवर्धमाने दुर्विद्धे कण्डदाहरजान्वितः । कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते । शोथो भवति पाकच त्रिदोषो दुःखवर्द्धनः" ॥ कोटे चरति रुक् तीव्रा निस्यन्दे मन्दवेदना" ॥ संवर्धमाने दुर्विद्धे कर्ण इति पोषः ॥ * ॥ निस्यन्दे निश्चले ॥ * ॥ विविधकर्णविद्रधिमाह । परिलेहिनमाह। "क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधि- “कफाटक कमयः क्रुद्धाः सर्घपाभा विसारिणः । भवेत्तथा दोवकतोऽकरः पुनः । कुर्वन्ति पिड़का पाल्यां कण्डदाहसमन्विताम् ॥ सरक्तपीतारणमखमाखवेत् कफाटकभिसम्भूतः स विसर्यान्वितस्ततः । प्रतोदधूमायनदाहत्तोषवान्" ॥ लिह्यात् सशस्कुली पाली परिले ही स च स्मतः"॥ क्षतप्रभवोधातप्रभवश्च तयोरथागन्तुणत्वादेक्यम् । स पीड़कात्मकः परिहिसंशो गदः । जिह्यात् अखं भासावमित्यर्थः ॥ ॥ कर्ण पाकमाह । निमांसीकुर्य्यात् ॥ * ॥ "कर्ण पाकस्तु पित्तेन कोथविनोदकृद्भवेत्" । धथ कर्णरोगाणां चिकित्सा। कोथः पूतिभावः । लेद पाता । * ॥ "कर्णशूले कर्णनादे बाधिये वेड़ एव च ॥ चतुर्वपि च रोगेष सामान्य भेष स्मृतम् । "कर्णविधिपाकाहा सको वारिपूरणात् । प्रदङ्गवेरश्च मधु च सैन्धवं तेलमेव च । पूयं सवति यत् पूर्ति स शेयः पूतिकर्णकः" । कदुष्णं कर्णयोर्धार्यमेतत् स्याइदनापहम्" ॥१॥ कर्णसावा दार्थमाह। "लशुनाईकशिग्रूणां वारण्या मूलकस्य च । पूतन्ति नियमेन पूति यथा स्यादेवं सवति ॥ * ॥ कदल्याः खरसः श्रेष्ठः कदुःशाः कर्णपूरणे" । कर्णगतानां शोथाव्वुदासां लक्षणान्याह । वारणी वरणः॥२॥ "कर्ण शोथाबुंदाशीसि जानीयादुक्तलक्षणैः" । “অন্ধবিম্ববিন্তা না বলিনা। कणशोथाश्च चत्वारो वातपित्तकफरतमाः। सनिदध्यात् सुधाकाण्डे कोरिते म्टतयारते ॥ एवमोऽपि चतुर्विधम् । अन्येषां शोधानाम पुटपाकक्रमखिन्नं पीड़येदारसागमात् । साचात्रासम्भव साधारप्रभावात्॥ धबुंदं सप्त- | सखोष्णं तसं कर्णे प्रक्षिपेच्छूलशान्तये" ॥ ३ विधम् । वातपित्तकफरतमांसद सिराजम् ।। "धर्कस्य पत्रं परिणाममीत- कर्णरो माज्येन लिशिखियोगतप्तम् । यापीय तस्याम्बुसखोणमेव कणे निषिक्त हरतेऽतिशूलम्" ॥ 8 ॥ "तीव्रशूलातुरे कर्णे सताब्दे लेदवाहिनि । छागमूत्रं प्रशंसन्ति कोयां सैन्धवसंयुतम् ॥ ५ ॥ तेलं प्रयोणाकमूलेन मन्दोमो विधिना टतम् । हरेदाशु चिदोषोत्यं कर्णशूलं प्रपूरणात् ॥ ६ ॥ हिसैन्धवशुण्ठीभिस्तैलं सर्षपसम्भवम् । विपक्कं हरतेऽवश्यं कर्णशूलं प्रपूरणात् ॥ ७ ॥ कर्णशूले कर्णनादे बाधिवें वड़ एव च । पूरणं कटुतैलेन हितं वातघ्नमौषधम् ॥ ८ ॥ স্মিন্তহীনা ননন্দন জানি নষ। अपहरति कर्णनादं बाधिय॑श्चापि पूरणतः" ॥ शिखरी अपामार्गः ॥ ६॥ "गवां मूत्रेण विल्वानि पिष्ट्वा तैलं विमाचयेत् । सजलश्च सदुग्धश्च तदाधिर्यहरं परम्" । क्षीरमानं ग्राह्यम् । विन्वतलम् ॥ १० ॥ "कर्णवावे पूतिकणे तथैव कमिकर्ण के । सामान्यं कर्म कुर्चीत योगान् वैशेषिकामपि ॥११॥ खर्जिकाचूर्णसंयुक्तवीजपूररसं क्षिपेत् । कर्णसावरजा दाहास्तेन नश्यन्त्यसंशयम् ॥ १२ ॥ धाम्रजम्बप्रबालानां मधुकम्य वटस्य च । एभिन्तु साधितं तैलं पूतिकणंगदं हरेत् ॥ ११ ॥ जातीपत्ररसे तैलं विपक्कं पूतिकर्णजित् ॥ १४ ॥ सृर रसाञ्जनं ना•ः क्षीरं क्षौद्रेण संयुतम्। प्रशस्य ते चिरोत्ये तत् सखावे पूतिकर्णके ॥ १५ ॥ कुष्ठविचादायशताकाविश्वसैन्धवैः । पूतिकर्गापहं तैलं वस्तमूत्रेण साधितम्" ॥ कुष्ठादितैलम् ॥ १६ ॥ "माम्बूकस्य तु मांसेन कटुतलं विपाचयेत् । तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाड़ी प्रशाम्यति" ॥ पाम्बूकाद्यं तैलम् ॥ १७॥ “যাল মিলাহলীল मुख्यंशकेन कटुतैलपणायके तु । धत्तरपत्ररसतुल्य मिदं विप माड़ी जयेचिरभवामपि कर्णनाताम्" ॥ मुशिः पक्षम् । निशा तेलम् ॥१८॥ "कमिकर्यविनाशाय कृमिनीं कारयेत् क्रियाम् । वार्ताकुधुमश्च हितः सार्षपस्नेह एव च ॥ १६ ॥ पूरणं हरितालेन गव्यमूत्रयुतेन च । धूपने कर्णदौर्गन्धे गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते ॥ २० ॥ चिकित्सा कर्णशोथानां तथा कर्णासामपि । कार्बुदानां कुर्बोत शोथार्थोऽधुंदवद्भिषक् ॥ अथ कर्णपालीविकाराणां चिकित्सा। "पालीसंशोषणे कुर्यात् वातकर्ण राजक्रियाम् । खेदयेत्यत्नतस्ताच्च खिना संवर्द्धयेप्तिः ॥१॥ शतावरोवाजिगन्धापयस्यैरण्डवीण। तेल विपकं सक्षीरं पाली संवर्डयेत् सुखम्" । पयस्यत्र क्षीरकाकोली। शतावरीतिजम् ॥ २॥ "जीवनीयस्य कल्केन तैलं दुग्धेन पाचयेत् । चिकित्सेत्तेन तैलेन हतासं परिपोटकम् ॥३॥ शीतलेपेलोकाभिरुत्पातं समुपाचरेत् ॥ ४ ॥ पूतिकर्णमाह। ।

·-- -- कर्ण हलिनीसुरसाभ्याञ्च गोधाकावसाचितम् । तैलं विपक्कमभ्यङ्गादुन्मयं नापायेद्भुवम् ॥ ५ ॥ दुःखवर्द्धनकं सिक्का जम्ब्बामवित्तपत्रः । काथै तैलेन सुस्निग्धं तच्चश्चिावधून येत् । बहुमो गोमयैस्तप्तः खेदित परिले पितम् । धनसार समालिम्मेदजामूत्रेण कल्कितेः ॥ ६ ॥ इति कर्णरोगाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥४॥ ("प्रतिश्यायजलक्रीडाकर्ण कण्डयनेमस्त् : मिथ्यायोगेन ताब्दस्य कुपितोऽन्येच कोपनः । प्राप्य श्रोत्रपिराः कुच्छ्रिलं खोतसि बेगवत् । साविभेदक स्तम्भ शिशिरानभिनन्दनम् ॥ चिराच पाक पक्कन्तु लसिकामल्पशः खवेत् । श्रोत्रं शून्यमकामाच्च स्यात् सञ्चारविचारवत् ॥ शूलं पित्तात् सदाहोघा शीतेच्छाश्वयधु ज्वरम् । पाशुपाकं प्रपतञ्च स पीतलसिकाचुतिः ॥ सा लसीकास्यशोयट्यत्तत्तत्याकमुपैति च । कमाच्छिरोहनुग्रीवा गौरवं मन्दतारजः ॥ कण्डः वयथरुष्णोच्छा पाकात् श्वेवघनासुतिः । करोति श्रवणे शूलमभिवातादिदृधितम् ॥ रक्तं पित्तसमानार्ति किञ्चिदाधिकलक्षणम् भूल समुदितैषिः सशोफज्वरतीवरक ॥ पावादुमा शीतेच्छं जायते श्रुविजाधवत् । पक्कं सितासितारक्तघनपूय प्रवाहि च ॥ शब्दवाहिशिरासंस्थे टणोति पवने मुजः । नादानकस्मादिविधान् कर्णनादं वदन्ति तम् ॥ लेभणानुगतो वायु दो वा समुपेक्षितः । उच्चैः कृच्छ्राच्छ्रुतिं कुर्यादधिरत्वं क्रमेण च ॥ वातेन शोषितः स्लेमा सोतो लिम्पेत्ततो भवेत् । रुग्गौरवं पिधानञ्च सपतीनाह संज्ञितः ॥ कण्डशोपौ कमात् श्रोत्रे स्थिरौ तत्ाज्ञया स्मृतौ। कफो विदग्धः पित्तेन सहज नीरजन्वपि ! धनपूवि बहलेदं कुरुते पूतिकर्णकम् । वातादिदूषितं श्रोत्रं मांसाहकलोदजां राजम् ॥ खादन्तो जन्तवः कुर्य्यस्तीनां सक्रिमिकर्णकः । স্পীকালজ্ঞান দান ভান্ দুল্যঃ विद्रधिः पर्बवञ्चान्यः शोकोऽर्थोऽब्बुदमीरितम् । घुरुक पूतिकर्णत्वं बधिरत्वञ्च बाधते ॥ गर्भेऽनिलात्मङ्घ चिता शस्कुलीकुचिकर्णकः : एको नीरुगनेको वा गर्भे मांसाङ्कुरः स्थिरः ॥ पिप्पली पिप्पलीमानः सन्निपाताद्विदारिका । सवर्णः सरजस्तब्धः श्वयथः स उपेक्षितः ॥ कटुतैलनिभं पक्वः सवेत् कृच्छ्रेण रोहति । सबोधयति रूपा च सा ध्रुवं कर्ण शस्खली । पिरास्थः कुरुते वायुः पालीशोषं तदाझयम् । कृपा दृता च तन्त्रीवत् पालीवातेन तन्त्रिका ॥ सुकुमारे चिरोत्सर्गात् सहसैव प्रवाईते । कर्ण शोकः सरक पाल्यामरुणः परिपोटवान् । परिपोटः सपवनादुत्पातः पित्तशोणितात् । गर्वाभरणभाराद्यैः स्यावो रुग्दाह पाकवान् ॥ श्वयथः स्फोटपिटका रागोधालदसंयतः । माल्या शोफोऽनिलकफात् सर्वतो निव्यैधास्थिरः॥ स्तब्धः सवर्णः कगडमान् उन्मन्थो गहिरश्च सः । कर्णरो दुर्विद्धे वर्द्धिते कर्णेसकण्डदाहपाकरक । श्वयथः सनियातोत्यः : स नाम्ना दुःखवर्द्धनः। कफाहक क्रिमिजाः सूक्ष्माः सकण्डक्लेदवेदनाः ॥ लेह्याख्याः पिटिकास्ताहि लियः पालीमुपेक्षिताः। पिप्पली सर्व शूलं विदारीकुचिकर्णकः ।। एघामसाध्या थाप्यैका तन्त्रिकान्यांक्तु साधयेत् । पञ्चविंशतिरित्युक्ताः कर्णरोग विभागतः" । इत्युत्तरस्थाने सप्तदशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥४॥ अस्य चिकित्सा तेनोक्तावादशेऽध्याये, यथा,- "कर्णशूले पवनजे विबेद्रात्रौ रसाशितः । वातघ्नसाधितं सर्पिः कणं खिन्नञ्च पुरयेत् ॥ पत्राणां प्रधगश्वविचारण्डजन्मनाम् । तैलसिन्धूत्यदिग्धानां खिन्नानां पुटयाकतः ! रसः कवोधोक्तद्दच्च मूलभस्मारतोरपि । गणे वातहरेऽम्नेषु मूत्रेषु च वियाचितः ॥ महास्नेहो इतं इन्ति सुतीनामपि वेदनाम् । महतः पञ्चमूलस्य काठात् क्षौमेण वेष्टितात् । तैलसिक्तात् प्रदीप्तायात् स्नेहः सद्यो रुजापहः । योज्यश्चैवं भद्रकाष्ठात् कुष्ठात् काठाच सारलात्॥ वातव्याधि प्रतिश्याय विहितं हितमच च । वर्जयेच्छिरसा स्नान शीताम्मापानमापि । पित्तथूले सितायुक्त एवसिग्ध विरेचयेत् । द्राक्षायष्टितं स्तन्यं शस्य ते कर्णपूरणम् ॥ যক্ষ্মন মিষ্মিীজান্ধীলীহামলীল। मणालविधमञ्जिष्ठासारिवाभिश्च साधयेत् ॥ यीमधुरसप्रस्थं क्षीरदिप्रस्थसंयुतम् । तैस्तस्य कुड़वं नस्थपूरणाभ्यञ्जनैरिदम् । निहन्ति शूलदाहोषाः केवलं क्षौद्रमेव वा । यच्यादिभिश्च महतैः कर्ण दिह्यात् समन्ततः ॥ वामयेत् पिप्पलीसिद्धसर्यिः खिग्धं कफोद्भवे । धूमनावनगण्डूषखेदान् कुर्यात् कफामहान् ॥ बशुनाकशि ग्रूणां सुरल्या मूलकस्य च । कदल्याः खरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे । अर्काचरानम्लपिशास्तैलाक्ताल्लवणान्वितान् । सन्निधाय नहीकाण्डे कोरिते तच्छदारतान् । खेदयेत् पुटपाकेन स रसः शूलजित्परम् । रसेन वीजपूरस्य कपित्यस्य च पूरयेत् ॥ सूक्तेन पूरयित्वा वा फेनेनान्ववचूर्णयेत् । अनाऽविमूत्रवंशत्वक् सिद्धं तैलञ्च पूरणम् । सिहं वा सार्ध तैलं हि तुम्वरुनागरैः । रक्तपित्तवत् कार्य शिराचाशु विमोक्षयेत् ॥ पक्के पूर्यवहे कणे धूमगण्ड्यनावनम् । युञ्जयानाड़ी विधानञ्च दुचवणहरञ्च यत् ॥ खोतः प्रमृज्य दिग्धन्तु द्वौ कालौ पिचुवर्तिभिः । पूरयेपयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूर येत् ॥ सुरसादिगणवाथफाणिताक्ताञ्च योजयेत् पिचुवतिसुसूधपोश्च तचूर्णैरवचूर्णयेत् ॥ शूललेदगुरुत्वानां विधिरेषनिवर्तकः । प्रिय मधुकाम्बष्ठा धातक्युत्पलपणिभिः ॥ मनिहलोध्रलाक्षाभिः कपित्यस्य रसेन च । पचेरीलं तदासावं निग्रहात्याशु पुरणात् ॥ नादबाधिर्ययोः कुर्यादातलोक्तमौषधम् । कर्णग लेभानुबन्धे लेभागं प्रारजयेदमनादिभिः ॥ एरण्डशिग्रुवरुणमूलकात् पत्रजे रसे । चतुर्गुणे पचेत्तेलं क्षीरे चारगुणोन्मिते ॥ यथ्याङ्काक्षीरकाकोलीकल्कयुक्तं निहन्ति तत् : नादबाधिर्यशूलानि नावनाभ्यङ्गापूरणैः ॥ पक्वं प्रतिविधाहिङ्गमिधित्वक स्वर्जिकोषणैः । ससूक्तः पूरणातलं रुकवावश्रुतिनादनुत् ॥ कर्णनादे हितं तलं सर्धपोत्यञ्च पूरणे । शुष्क मूलकखण्डानां क्षारो हिजमहौषधम् ॥ शत पुष्पावचाकुष्ठदारुशियरसाञ्जनम् । सौवर्चलयवक्षारखजिकौद्भिदसैन्धवम् ॥ भूर्जनश्थिविड़ मुन्ता मधसूक्तं चतुर्गुणम् । मातुलुङ्गरसस्तहत् कदलीखरसश्चतैः ॥ पक्वं ले जय त्याशु सुकृच्छ्रानपि पूरणात् । कण्डं लेदच्च बाधियं पूतिकर्णञ्च रुक्क्रिमीन् ।। क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयेषु च । अथ सुप्ताविवस्यातां की रक्त हरेत्ततः ॥ सशोफलोदयोर्मन्दस्खुतेर्वमनमाचरेत् । बाधियं वर्जयेबालबद्धयोश्चिरजञ्च यत् ॥ प्रतिमाहे परिलेद्य स्नेहखेदैविशोधयेत् । कर्णशोधनके नानु कर्णो तेलस्य पूरयेत् ॥ ससूक्तसैन्धवमधोर्मातुलुङ्गरसस्य वा । शोधनाद्रूक्षतोत्पत्तौतमण्डस्य पूरणम् ॥ क्रमोऽयं मनपूर्णेऽपि कर्णे कगडां कफापहम् । नस्यादित इच्छोफेऽपि कटूयोश्चात्र लेपनम् ॥ कर्णखावोदितं कुर्य्यात् पूतिकृमिणकर्णयोः । पूरणं कटुतेलेन विशेषात् कृमिकर्ण के ॥ वमिपूर्बाहिताकर्ण विद्रधौविद्रधिकिया । पित्तोत्थकर्णशूलोक्तं कर्त्तव्यं क्षतविधौ । योऽर्बुदेषु नासावदामाकर्णविदारिका । कर्णविद्रधिवत्साध्या यथा दोषोदयेन च ॥ पालीशोऽनिलश्रोत्रशूलवनस्य लेपनम् । खेदच्च कुर्यात् खिन्नाञ्च पालीमुद्दतयेत्तिलैः प्रियालवीजयच्याहहयगन्धा यवान्वितैः । ततः पुरिकरः खेहरभ्यङ्गं नित्यमाचरेत् ॥ शतावरी वाजिगन्धा पयस्यैरण्जीवकः । तैलं विपक्कं सक्षीरं पालीनां पुष्कृित्परम् ॥ कल्केन जीवनीयेन तैलं पयसि पाचितम् । घानूपमांसक्काथे च पालीपोषण वर्द्धनम् ॥ पालों छित्त्वातिसंक्षीणां शेषां सन्धाय पोषयेत् ! याप्य तन्तिकाख्यायि परिपाटेऽप्ययं विधिः ॥ उत्याते शीतलैलेपो जलौको हृतशोणिते । जम्ब्वाम्मपल्लवबलायष्टीरोध्रतिलोत्पलैः । सधान्याः समञ्जिष्ठः सकदम्बैः ससारिवैः । सिद्धमभ्यञ्जनं तैलं विसोक्त वृतानि च ॥ उन्मन्थेटभ्यञ्जनं तैलं गोधाकर्कवसान्वितम् । तालपत्राश्वगन्धार्कवाकूचीतिलसैन्धवैः सुरसालाङ्गलीभ्याञ्च सिद्ध तीक्ष्याच नावनम् दुबिद्धेऽमन्तजम्ब्वामपनक्वाथेन सेचितम् ॥ तेलेन पाली स्वभ्यक्तां सुनदोरपि चूर्णयेत् । चूर्णै मधुकमञ्जिष्ठा प्रपुण्डाइनिशोद्भवैः । লাানিভঞ্জলি নলক্সল ছিন। 0 .. ..

·- . कर्णरो खिन्नां गोमयः पिण्डे बहुशः परिलेहिकाम् ॥ विड़नासारैरालिम्पेदुरभीमूत्रकल्कितः । कौटजेजुदकारञ्जवीजशम्याकवल्कलैः ॥ अथवाम्यञ्जने तैर्वा कटुतैलं विपाचयेत् । सनिम्बपत्रमरिचमदनलैहिकात्रणे ॥ च्छिन्नन्तु कर्ण शुद्धस्य बन्धमालोच्य यौगिकम् । शुद्धासं लागयेल्लने सद्यश्छिन्ने विशोधनम् ॥ अर्थ ग्रथित्वा केशान्तं कृत्वा छेदनलेखनम् । निवेश्य सन्धि सुषमं न निम्नं न समुन्नतम् ॥ अभ्यज्य मधुसर्पिभ्यां पिचुनोतावगु गिठतम् । सूत्रेणागाशिथिलं बवा चूर्णेरवाकिरन् । शोणितस्थापनैर्ऋण्यमाचारश्चादिशेत्ततः । सप्ताहादामतलाक्तं शनैरपनयेत् पिचुम् ॥ सुरूजावरोमाणं लिहसन्धिसमस्थिरम् । सुवर्माण सुरागच्च प्रानैः कर्णं विवईयेत् ॥ जलशूकः स्वयं गुप्ता रजन्यौ रहतीदयम् । अश्वगन्धा बला हस्तिपिप्पली गौरसर्वपाः ॥ मूलं कोशातकाश्वघ्नरूपिका सप्तपर्णजम् । कुच्छन्दरी कालम्रता रहं मधुकरीकृतम् ॥ जन्तका जलजन्मा च तथा शावरकन्दकम् । एभिः कल्कः खरं पक्कं सतलं माहियं पृतम् ॥ हस्त्यश्वमूत्रेण परमभ्यङ्गात् कर्णवर्द्धनम् । अथ कुर्यादयस्थस्य छिन्नां शुद्धम्य नासिकाम् ॥ छिन्द्यान्नासासमं पत्रं तत्तुल्यच कपोलतः । त्वमांसं नासिकासने रक्षस्तत्तनुतां नयेत् ॥ सीव्यगण्डं ततः सूच्या से विन्या पिचुयुक्ताया। नासाच्छेदे च लिखिते परिव]।परित्वचम् ॥ कपोलबन्धं सन्दध्यात् सीव्येनासाच्च यत्नतः । नाड़ीभ्यामुक्षिपेदन्तः सुखोलासप्रवृत्तये ॥ व्यामते लेन सिक्का तु पतङ्गामधुकाञ्जनः । शोणितस्थापनैश्चान्यैः सुमक्षौरवचूायेत् ॥ ततो मधुताभ्यक्तं बद्ध्वाचारिकमादिशेत् । ज्ञात्वावस्थान्तरं कुर्यात् सद्यो व्रण विधिन्ततः ॥ छिन्द्याद्रधिकं मांसं नासोपान्ते च चर्मवत् । सीव्येत्ततश्च मुलणं हीनं संवईयेत् पुनः ॥ निवेशिते यथान्यासं सद्यश्छेदेऽप्ययं विधिः । नाड़ीयोगाद्विनौष्ठम्य नासासन्धानवविधिः" ॥ इति वाभटे उत्तरस्थाने १८ अध्यायः ॥ * ॥ "सामान्यं कर्णरोगेषु तपानं रसायनम् । श्वव्यायामो ऽशिरःखानं ब्रह्मचर्य्यमकस्थनम् ॥ कर्णशूले प्रणादे च बाधिर्यक्ष्वेड़योरपि । चतुर्णामपि रोगाणां सामान्य भेषजं विदुः ॥ स्निग्धं वातहरैः खेदैनर स्नेहविरचितम् । नाड़ीखेदैरुपचरेत् पिण्डखेदैस्तथैव च ॥ विल्वेरण्डार्कवर्षाभूदधित्योन्मत्तशिग्रुभिः । वस्तगन्धाश्वगन्धाभ्यां तारीयववेणुभिः ॥ आरनालः पूटतैरेभिर्नाडीखेदः प्रयोजितः । कफवातसमुत्यानं कर्णशूलं निरस्यति ॥ मीनकुक्कुटलावानां मांसः पयसापि वा । पिण्डैः खेदञ्च कुनि कर्णशूलनिवारणम् । अश्वत्यपत्रखरखं वा विधाय बहुपत्रकम् । तलाक्तमस्तसम्पूर्ण निदध्याक्रवणोपरि ॥ ४१ कर्णरो यत्तैलं च्यवते तस्मात् खसादगार साधितात् । तत्प्राप्त श्रवणसोतः सद्यो ग्रहाति वेदनाम् । क्षौमगुग्गुल्वगुरुभिः सस्तेधूपयेच्च तम् । भक्तोपरि हितं सर्विस्तिकर्म च पृजितम् ॥ निरनो निशि तत्सपिः पीत्वोपरि पयः पिबेन् । मूईवस्तिघु नस्ये च मस्तिष्क परिधेचने ॥ तपाक बलातलं प्रशस्तश्चापि भोजने । कण्टकारीमजाक्षीरे पल्ला क्षीरेशा वेन च ॥ विपचेत् कुक्कुटवसां कर्गाधोस्त अपूरणम् । तण्डुलीयकमूलानि फलमङ्गोठ भन्तथा ॥ अहिंसाकेन्द्रकामूलं सरलं देवदार च । लसुन पूटवेरञ्च तथा वंशावलेखनम् ॥ कल्कैरेषां तथालेश्च पचेत् स्नेहूं चतुर्विधम् । वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं हितं तत्काापूर णम् ॥ মানুন্নিসুবা মুক্তা মুহ্ম ম। कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुधाः कर्ग परगणे ॥ पूटवेर रसः क्षौर सैन्धवं तैन्तमेव च । कटुमा कार्यायोग्रमेतदा बदनापहम् ॥ वंशावलेखसंयुक्त मूने चाजाबिके भिषा । सपिः पचेत्तेन की पूर येत् यार्ण लिनः ॥ महतः पञ्चमूलस्य काराइमादशाङ्गुलम् । शोमेगावा संसिध तेले नादीपये ततः ॥ यतैलां च्यवते तेभ्यो तेभ्यो भाजगोपनि । क्षयं तद्दीपिकालेलं सद्यो ग्टहाति बदनाम् ॥ कुर्यादेवं भद्रकाले कुठे काये च सारले । मतिमान्दीपिकातिल का निवर्ह गाम् ॥ अर्काथान म्लपियांतलाक्तान् लावणान्वितान् । सन्निध्यात् स्नुहोला। गडे कोरित तच्छदाटते ॥ पुटपाकक्रमखिमान् पीड़येदार मागमात् । सुखोया तसं झगा दापयेच्छा शान्तये ॥ कपित्यमातुलुङ्गाम्न पाइरसः शुभैः। सुखोपोः पूर येत् का लच्छ लविनिहराये ॥ कों कोयोन चुकेगा पृरयेत् कशूलिनः । समुद्रफेनचूगोन बुला बाप्यव चूर्ण येत् ॥ अष्ठानामिह मूत्रामा मूवेशान्यतमेन वा । कोयोन पुरयेत् कणे कर्णशूलोयपान्तये ॥ मूत्रेवस्ने वातघ्ने गगो च कथिते भिषक् । पचेच्चतुर्विधं स्नेहं पुरणं तश्चकर्णयोः ॥ एता एव क्रियाः कुर्यात् पित्तनः पित्तसंयुते । काकोल्यादौ दाक्षीर विक्तचात्र हितं हविः ॥ क्षीरवक्षप्रबालेघ मधुके चन्दने तथा । कल्कक्वाथे परं पक्कं शर्करामधुकैः सः॥ इङ्गुदीसर्वपक्षे हो सकफे पूरणे हितो। तिक्तौषधानां यूघाच खेदाच कफनाशनाः ॥ सुरसादौ कृतं तैलं पञ्चमूले महत्यपि । मातुलुङ्गरसः शुक्त लसुनाईकयो रसः । एकैकः परणे पथ्यस्तेलं तेष्वथवा कृतम् । तीक्ष्णा मूईविरेकाद्य कवलाश्चात्र पूजिताः ॥ कर्णशूल विधिः कृतसः पित्तघ्नः शोगिताटते । शूलप्रणादबाधिर्यखेड़ानान्तु মীনিন। सामान्यतो विशेषेण बाधिर्य पुरणं पटणु । गवां मूत्रेण विल्वानि पिड्वा वैलं विपाचयेत् ॥ कर्णरो सजनञ्च नदुग्ध बाधिर्य कर्णपूरणम् । सिवामधुकविग्नीभिः सिद्धं वाजे पवस्य थ ॥ मिद्धं वा विल्यनिवाथे शशीतीभूतं तदुद्धृतम् । पुगः पञ्चशक्षीरं सितामधक चन्दनः ॥ विल्वाम्बुगा वत्तेलं बाधिर्ये कापर गाम् । वन्य ते यः प्रतिश्याये विधिः सोऽप्यन पूजितः ॥ वातच्याधिषु वञ्चो हो विधिः स च हितो भवेत् । कर्णसावे पुतिकर्णे तथैव क्रिमिकर्णक ॥ समानं कर्म कुर्वीत योगान् वा धिकागयि । पिरोविरेचनञ्चैव धूमनं पूरणन्तथा । प्रमानं धावनञ्च वीक्षा वीच्यावचारयेत् । राभरनादिलो येन सुरसादिगोन वा ॥ कर्णप्रक्षालन कार्थे चूर्णरेषाञ्च परणम् । चूर्ण पञ्चकधाबोल्धं कपित्थर सयोजितम् ॥ कर्गावावे प्रशासन्ति पर मां मधुना सह । सजत्वक्चूर्णसंयुक्तः कासीमालगो रसः ॥ योजितो मधुना वापि कर्णसावे प्रपास्यते । लाक्षासजसो वापि चूर्णितो कर्णपूरणम् ॥ सशवलमहानगम्चन्नप्रसवायतम् । कुचीर क्षौद्रमगड़की सिद्ध तलाच पूजितम् ॥ तिन्दुकान्यमा मयारोभ्रं समझामन्तक मधु पुरमा यात्र पथ्यं म्यात् कपित्थर सयोजितम् ॥ र समाचकपित्यानां मधूकधवशालजम् । पून गार्थ प्रपामन्ति तदा वा तर्विपाचितम् ॥ प्रियगुमधुकाम्वष्ठा धातकी शीतपर्णिभिः । मनिहालोध्रलाक्षाभिः कपित्यस्य रसेन वा ।। पसल तदासावमवहाति परगाात् । वहं रसाञ्जनं ना- क्षीरेण क्षौदसंयुतम् ॥ प्रशाम्यते चिरोत्येऽपि सासाचे पूतिका के । निगडीखरसे तैलं सिन्धु मरजोगुड़ः । परः पूतिका स्य मनो मधुसंयुतः । क्रमिकर्ण कानाशा, क्रिमिघ्नं योजयेदिधिम् ॥ वाताकुधमय हितः साधपोह एव च । क्रिमिघ्न हरितालेन गवां मूत्र युतेन च ॥ गुग्गुलुः कर्णादोर्गन्धे धूमन श्रेष्ठमुच्यते ॥ छद्दन धमपानश्च कवडस्य च धारणाम् । कर्णदय ड हितं तैलं सार्घपञ्चैव पूरणम् ॥ विद्रधौ वापि कुर्वीत विद्रध्यहां चिकित्सितम् ॥ प्रद्यधीमान्तलेन खेदेन प्रविलाप्य च। शोधयेत् कर्णविटकन्तु भिषक् सम्यक् पालाकया। नाड़ीखेदोऽथ वमनं धमो मूईविरेचनम् । विधिश्च कर्णकृत्सवः कर्णकण्डम पोहति ॥ पथ कर्गाप्रतीनाहे खेहखेदो प्रयोजयेत् । ततोऽतिरिक्तशिरसः क्रियां प्राप्त समाचरेत् ॥ कर्णपाकस्य भैषज्यं कुर्य्यात् पित्तविसर्पवत् । कर्णच्छिद्रे वर्तमानं कीटं लेदमलादि वा ॥ पूटोणापहरेद्धीमानथवापि पालाकया । पोवाणान्तु विकाराणां प्रायचिकित्सितमीरितम्" इति सुश्रुते उत्तरतन्त्र एकविंशतितमोऽध्यायः॥ चिकित्सितस्थाने ४३ अध्याये सनिदानलक्षण- चिकित्सितान्युक्तानि हारोतेन यथा,- "सिक्थेन वा नोयविपूरणेन . - G ·कर्णवे कर्णवे हेमाद्रौ व्यासः । ८ ४२ कीट मलेन वा चाति भवेगुजा च । नक्षत्रे हे हे तिथी वजयित्वा" ॥ ततो डीप् ।) कर्णवेधनास्त्रम् । इति त्रिकाण्डपशेषः ॥ उच्छासरोधावते लथापि अन जन्ममासो वचः । ज्योतिर्निबन्ध गर्गः । कर्णवेयक, ली, (कौँ वेष्ठयति । वेट + एबुल् !) वातादिकैर्वा कुपितरथापि ॥ "मासे धछे सप्तमे वाप्ययमे मासि वत्सरे। कुण्डलम् । इति हेमचन्द्रः॥ संसर्गदोरैरपि सर्वदोषैः कर्णवेधं प्रशंसन्ति पुध्यायुःश्रीविद्धये ॥ कर्णवेयन, ली, (कर्ण वेच्यतेऽनेन । वेश् + करणे क्रिमित्रण नापि तथैव चान्या। मदनरत्ने । ल्युट ।) कुण्डलम् । इत्यमरः । २१.६ । १०३ ॥ सञ्जायते कर्णरजा नरस्य "प्रथमे सप्तमे मासि अष्टमे दामेऽथवा । कर्ण शस्कुली, स्त्री, (कर्णयोः कर्णस्य वा पूस्कुलीव ।) यूटणोति तेनापि बहुखनांश्च ॥ हाद च तथा कुर्यात् कर्णवेधं शुभावहम्" ॥ कर्णगोलकम् । तत्पर्य्यायः। वेष्टनम् २। इति हेम- निखानमेघध्वनिदन्तप्राब्दान् शूलं सदाहच शिरोव्यथा च । "कार्तिके पौषमासे वा चैत्रे वा फाल्गुनेऽपि वा। कर्णशूलः, मु, (कर्णस्य शूलः शूलवत् यन्त्रणादायकः ।) वेणुखनं वत्स ! 'पूणोति सबै कर्णवेधं प्रशंसन्ति शुक्लपक्षे शुभे दिने" ॥ कर्णरोगविशेषः । तस्यौषधं यथा,- पित्तेन तं विद्धि भिषग्वरिछ !॥ श्रीधरः । "हिङ्गतुम्बुरुशुण्ठया च साध्यं तैलन्तु सार्घपम् । तथा च मूछी प्रतनोति शब्द "हरिहरकरचित्रासौम्यपौष्णोत्तरा- एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलापहं परम् ॥ १ ॥ मेघखन वा कफजे मटणोति । दिविवसुघु घटाली सिंहवाच लग्ने । शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिडालनागरम् । किमिदोषे सवेत् पूर्व सरक्त वाति सत्तम ! । शशिगुरुबुधकाव्यानां दिने पर्बरिक्ता शुक्लं चतुर्गुण दद्यात्तैलमेतैर्बियाचयेत् ॥ तथा चैवाभिधान जायते तीब्रवेदना ॥ रहिततिथिव शुद्धे नैधने का वेधः" ॥ बाधिय्यं कर्णशूलञ्च पयसावश्च कर्णयोः । क्षतेन पूयं सवते बाल्यावति चापरः। मदनरत्ने वहस्पतिः । कृमयश्च विनश्यन्ति तैलस्यास्य प्रपूरणात् ॥२॥ तञ्चापिलूविदोषेण जायते कर्णजा रुन्ना । "द्वितीया दशमी षष्ठी सप्तमी च त्रयोदशी । शुष्कमूलकशुष्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् । ল হীন অসুস্থ बादशी पञ्चमी शस्ता टतीया कर्णवेधने ॥ शतपुष्पी वचा कुठं दार शिग्रु रसाञ्जनम् ॥ न चूर्णमेतत् कथितं विधिज्ञैः । सौवर्णी राजपुत्रस्य राजती विप्रवैश्ययोः । सौवर्चलं यवक्षारं सामुद्रं सैन्धवं तथा । तैलं हितं खेदनमेव कर्णे शूद्रस्य चायसी सूची मध्यमाचागुलात्मिका" ॥ भुअग्रन्थि विडं मुस्तं मधु शुक्रञ्चतुर्गुणम् ॥ स वाष्पविन्दुश्च हितो मतश्च ॥ हेमाद्री देवलः । मातुलुङ्गरसञ्चैव कदलीरसमेव च । समुद्रफेनं सिन्धूत्यं सूक्ष्मचूर्णञ्च कारयेत् । "कर्णरन्धं रवेश्छाया न विशेदग्रजन्मनः । तेलभेभिबिपक्तव्यं कर्णशूलापहं परम् । सौवीरकर सेनापि वातिके कर्णपूरणम् ॥ तं दृष्ट्वा विलयं यान्ति पुण्यौघाश्च पुरातनाः"। प्रायः । बाधियं कर्णनादश्च पूयसावञ्च दारुणः। याईसौवीरकरसं शुण्ठीसैन्धवगुग्गुलुम् । "अगुठमात्रशुधिरौ कौँ न भवतो यदि । पूरणादस्य तैलस्य कृमयः कर्णयोः खिलाः। माधकुमाघतोयेन तैलं पवातिचोष्णकम् । तस्मै श्राद्धं न दातव्यं दत्तञ्चेदासुरं भवेत्" ॥ क्षिप्रं विनाशमायान्ति पाशाङ्ककृत पोखर ! तुम्बीरसञ्च धार्य्यत कर्णरोगे प्रपा स्यते ॥ इति निर्णयसिन्धुः । कर्णषट्कदोषनिवारणार्थ क्षारतेलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्ताम यापहम् ॥ ३॥ यशीमधुः कुष्ठमरियपत्र कर्णस्य वेधनम् । सोदरभातृणां संस्काराणाञ्च प्रस्थे हे गण्डमालानां क्वाथयेत् द्रोणमम्भसाम् । निशाविधाला सुमनः प्रबालाः । पौर्वापर्यक्रमः कर्णवेधस्यासंकाररूपत्वात् न चतुर्भागावशेषेण तेलप्रस्थं वियाचयेत् ॥ विपाठितं कर्णभवे च शूले तथा नियमः । यथा,- कानिकस्याकं दत्त्वा पिशान्येतानि दापयेत् । स पैत्तिके वा तमेव प्रास्तम् ॥ ''यदापत्यदयं तिछेत् सम्भवोऽप्यपरस्य च | पुनर्णवा गोक्षुरकं सैन्धवं व्युषणं वचा ॥ जाहीरसं सैन्धवकं विड़ कर्णधटकं विजानीयाद्नहितं तत्त्रयस्य च ॥ सरलं सुरदारश्च रहती कण्टकारिका। सङ्गराजस्य एतेन युक्तम् । इयाशय तयोम्भध्ये शुद्धिर्यस्याथ वत्सरे । नस्य मानाइरत्येव कर्णशूलं हनुग्रहम् ॥ तथैव सौवीररसञ्च पथ्या कर्णवेधो हितस्तस्य तस्य ज्येष्ठविचारणा ॥ बाधियं सर्वरोगांश्च अभ्यङ्गाच्च महेश्वर !"॥४॥ सुतञ्च वस्त्रं परिपूर्णमेतत् ॥ घटकात्पत्तिमाशय भानोः शुद्यास मेऽपि च । इति गारड़े १६८ अध्यायः ॥ (कर्णरोगशब्देऽस्य हितम्भवेत्तत् श्रुतिमरणाय क” वेध्यौ न दोषः स्यादन्यथा मरणं भवेत्" । विवरणं शेयम् ॥) पूयं सरक्त क्रिमिजं निहन्ति । इति मलमासतत्त्वे माण्डव्यवचनम् ॥ अस्य काल- कर्णसंखावः, पुं, ( कर्णस्य कर्णयोर्वा संसावः पय- দল সাঃ মিহীনালালি অ ঘূনালি স্ব। नियमो यथा,-राजमार्तण्डे । शोणितादेः निःसावणम् यत्र रोगे । ) कर्ण जात्याविकान् वा युञ्जीत शिरोरोग विदाम्बरः । "न जन्ममासे न च चैत्रपौधे रोगविशेषः । तस्य निदानसम्पाप्तिरूपाणि । वातहारीणि पथ्यानि विदाहीनि गुरूणि च"11) न वर्षयुग्मे न हरी प्रसुप्ते। "शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो कालतिका, स्त्री, (कर्णस्य लतिका लतेव ।) पालिः । रदौ च दुछे न च कृष्ण पक्षे जले प्रयाकादथवापि विधेः। इति हेमचन्द्रः ॥ कागोर पाता इति भाषा ॥ न जन्मभे कर्णविधिः प्रशस्तः" सद्धि पूर्य श्रवणोऽनिलाहितः कर्णवंताः, , (कर्णाः कर्णाकृतिः कर्णवत् सज्जो वा तथा दीपिकायाम् | सकर्णसंसाव इति प्रकीर्तितः" । वंशो यत्र ।) मञ्चः । इति हारावली ॥ "नो जन्मेन्दुभमाससूर्य्यरविजमाजाहसुप्ताच्युते इति माधवकरः॥ कर्णवर्जितः, पं, (कर्णेन श्रवणेन्द्रियेण वर्जितः हीनः । शरतेऽर्के लघुविघणयुग्मम्मदुभखात्यत्तरादित्यभः । कर्णस्फोटा, स्त्री, (कर्णस्य स्फोटेव स्फोटा विदारणं यस्य दानेन्द्रियेणैव श्रोत्र कार्यकारित्वात् तथा सौम्यैस्त्रायत्रिकोणकण्टकगतैः पापैखिलाभारिगे यस्याः।) लताविशेषः। काणफाटा इति भाषा: त्वम् ।) सर्पः। इति पाब्दचन्द्रिका॥ कर्णहीने त्रि॥ रोगोऽब्दे श्रुतिवेध इज्यसितभे लग्ने तु काले शुभे॥ तत्पर्यायः। श्रुतिस्फोटा २ त्रिपुटा ३ कृष्णत कर्णवेधः, पुं, (कर्णयोः कर्णस्य वा वेधः वेधनम् ।) यत्रापि तिथ्यङ्गादिविद्धम्टक्षं वर्जयेत् ॥ ण्डुला ४ चित्रपर्णी ५ कोपलता ६ चन्द्रिका कर्णयोश्छिद्रकरणम् । काण्वधान इति भाषा । यथाइ गर्गः। घईचन्द्रिका ८ घस्या गुणाः। कटुत्वम् । तस्य विधिर्यथा । मदनरत्ने वशिष्ठश्रीधरौ । "कर्णवेधवते कुर्य्यादुदमार्गस्थिते रवौ । तिक्तत्वम् । हिमत्वम् । सर्वविषग्रहभूतादिदोष- "मासे बछे सप्तमे वायमे वा दक्षिणाशास्थिते भानौ नैव कुर्य्यात् कथञ्चन" ॥ सर्वव्याधिनाशित्वञ्च । इति राजनिर्धण्टः ॥ वध्यौ की हादशे घोड़ोऽहि। इनि ज्योतिषतत्त्वम् ॥ कर्णाटः, पु, ( कर्णेष घटति प्रभूतयाखिन रत मध्येनाङ्गः पूर्बभागे न रात्री कर्णवेधनी,स्त्री, (विध्यतेऽनया । विध+ करण ल्युट् । पास्थराज्ञो गुणादिकीर्तनेन सर्वेषां कणे -- ·। राइपोषः ॥ , वली ॥ । कर्णिका कर्णीर कर्तव्य भ्रमतीति । कर्ण + अट+। शकन्वादिवत् दोषचयासजिदा तिता की च याचनी"। कत्वेन इनिः। कर्णी चासो रथश्च । धन्येषामयीति 1) खनामख्यातदेपा विशेषः । इति प्राब्द- साधुः इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे १ भागे ॥ दीर्घः।) जोड़ार्थनिम्मितखल्परथः । पुरवसन्ध- रत्नावली ॥ यथा कर्णाटवर्णने राशक्तिः । योनिरोगविशेषः। यथा, गीयमानरथः। इति भगीरथः॥ स्खोवहनार्थमु. "छचो यदि गद्य पद्यनिपुणा स्वेतश्चमत्कुर्वते "यकाले वाहमानाया गर्भ पिहितोऽनिलः । परि वस्वाच्छादितरथविशेषः। इति मञ्जरी ॥ নমা মুল্লিকহানি মামলায় জাহালমিয়া”। कार्णिकाञ्जनयद्योनी स्मरतन मूर्छितः" । चतुर्दील इति स्यात इति पिट चरणाः ॥ इति अयं देताः कूम्मविभागे दक्षिणस्यां दिशि वर्तते।) इति चरके चिकित्सास्थाने । ३० अध्याये ।) झारसुन्दरी ॥ स्त्रीरभवहनार्थमुपरिवस्त्राच्छादि- कर्णाटी, स्त्री, (कर्णट + स्त्रियां डीए । पारिभाषिको कणिकाचस्तः, , (कर्णिकायां स्थितः अचलः ।) सु तमनुष्यवाह्ययानविशेषः। इति भरतः ॥ तता- ऽयं शब्दः ।) रागिणीविशेषः । इति हलायुधः ॥ मेरुपर्वतः । इति हेमचन्द्रः॥ (यस्य विवरगां यायः । प्रवहनम् २ इयनम् ३ । प्रत्यमरः । २ । सा तु मालवरागम्य पत्नी । इति सङ्गीत दामोदरः॥ यथा भागवते । ५ । १६ । ७१ “यस्य नाम्चामव ५२॥ अछरगाम् ४ डवनम् ५। इति तट्टीका ॥ हंसपदीरक्षः । इति राजनिघण्टः ।। स्थितः सव्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजो मेरुद्दपा- कर्णमितः, (, (काः सुतः ।) मूलदेवः । इसि कानुजा, पुं, (कर्यास्यानुजः कर्णमनुजातवानित्यर्थः । यामसमुन्नाहः कर्णिकाभूतः कुबलयकमलस्य" ।) विकागडुशेवः ॥ (बधा हारावली ३२ । अनु + जन् + ह।) युधिष्ठिरराजः । इति निका- | कर्णिकारः, j, (कणि भेदन करोतीति । कर्णि+ "कसुतो मूलदेवो मूलभद्रः कलाकरः" ॥ क + कर्मण्यगा । उदरमलभेदकतत्वात् अय तथा च कादम्बरीटीकायाम् । कर्णान्दुः, स्त्री, (कर्णस्य चान्दुरिव ।) कर्णपाली । तथात्वम् ।) क्षविशेषः । कणिधार इति भाषा। "क सुतः करटका स्तेवशास्त्रप्रवर्तकः ।) कातडका इति भाषा। उत्क्षिप्तिका । इति (यथा, महाभारते । १ । सम्भवे । १२५। २ । कर्णाजपा, नि, (क जयति यः । जापादित्वात् तम्ब हेमचन्द्रः। कागकड़ा इति ख्याता । "कगि कारपोक व केशरतिमुक्तकः" ।) कायोरित्यच् हलदन्तादित्यन्तुक ।) प्रकाश- कन्दूिः, स्त्री, कर्णान्दुः । कर्ण पाली । इति हारा तत्पर्यायः । द्रुमोत्यलः २ परिव्ययः ३ । इत्यमरः नानुचितप्रबोधका काल गित्वा पर.पकार बदति २।४ । ६० ॥ रक्षोत्पलः । | इति रत्नमाला ॥ यो जनः । ठक इति ख्यातः। तत्यायः । सूचकः २ काभर याकः, पुं, (कर्यास्य याभरणमिव पुष्यैः (यथा, महाभारते ३:२८1१७ पिशुनः ३ दुर्जनः ४ खलः ५ । इत्यमरः ।३।१ । कायति प्रकाशते । के+कः ।) चारग्वधरक्षः । "तत्शालतानाबमध्वानीप- ४७॥ कगाँजपादियं पापकारवादिनि । पिशुना- इति राजनिर्घण्टः । कदम्बसज्जाजनक गिाकारैः। दिवयं परस्पर भेदनशीले ॥ कागजपादिपञ्चक कारा, स्त्री, (धर्यते विध्यतेऽनया। कर्या + + + तमात्यये पुष्पधरपेत सूचके इति केचित् ॥ श्रयमिति केचित् । प्रति करणे घन टाय च । धातूनामनेकार्थत्वात् ऋधा महाबलं राष्ट्रपतिर्ददर्श" भरतः ॥ तोरव वेधनार्थः ।) कर्णवेधनी । इति त्रिकाण्ड कर्णिकारस्य पुष्पम् । “अवयवे च प्राण्यौषधि कर्णेन्दुः पुं, (कर्णयोः कर्णो या इन्दुरिया) कर्णान्दुः । पोषः। रक्षेभ्यः" । ४ । ३ । १३५ । इति उत्पन्नम्य तद्धि बाईचन्द्राकृतिक भूषणम् । इति शब्दरत्नावली। कर्णारिः , (कर्यास्य धरिः शवः।)यन्जनः। इति तस्य "पुष्यमूलेषु बहलम्"। इति लुक् । पोधिल्ये। इति कविकल्पद्रुमः पुराणम् ॥ नदीसर्जरक्षः। इति राजनिघण्टः । तथा कुमारसम्भवे । ३ । २८ । “वर्णप्रकर्ष सति (अदमधुरां--पर-अक-सेट।) रेफम्याध सकार: ब्याजन् इति भाषा॥ कर्णिकारम्" ॥ कर्णिकारस्य कुसुममित्यर्थः ।) कर्त्तयति कर्तापयति धूलि लेन । रति दुर्गा कर्यास्फालः, {, (कर्यायोरास्फालः आस्फालनम् ।) मारवधविशेषः । कोट सोनालु इति भाषा । दासः॥ মঙ্গ। ভূঙ্গিন্ধিান। ইনি সিন্ধা तत्पर्य्यायः। राजतरः २ प्रग्रहः ३ तमालकः ४. कर्तः, पुं, (कर्स + भावे + अम् ।) भेदः । यथा । सफलः ५ 'चक्रः ६ परियाधा ७ व्याधिरिपुः "सध्या नियम्य यतथो यमकर्तहे ति कर्णिका, स्त्री, (कर्ण + इकन् + टाप च । यद्दा कर्ण पिगड़वीजका लघ्वारवधः १० । अन्य गुणाः । जाः स्वराड़िव निपानखनित्रमिन्द्रः" । +एवल। वताम् अव इत्वम् ।) कर्णाभरण सारकत्वम् । निक्लत्वम्। कटुत्वम्। उपत्यम् । इति श्रीभागवते २ । ७/8 | "कती भेदः तन्नि- विशेषः। काणतड़का इति भाषा । तत्पर्यायः । कफशूतोदरकमिमेहनाशित्वम्। प्रयागुल्मनिवा रासो यकत्र्तः तत्र हेसिं साधनं जाह्य । इति तालमत्रम् २। इत्यमरः ।२।६।१०३ ॥ रणत्वञ्च । इति राजनिघण्टः । तट्टोकायां श्रीधरखामी ॥ (कर्तयति शिथिलीक- ताङ्कः ३ दन्तपत्रम् ४ । इति भरतः ॥ करि- कर्णिकी, [न् ] पुं, (कर्णिका इस्तिशुण्डाग्राङ्गालो रोति भिनत्ति वा । कर्त + अच् । भेदके, वि ॥) इस्ताङ्गुलिः। करिणः शुण्डायवत्यङ्गजातिः । अस्त्यस्य इनिः ।) हस्ती । इति जटाधरः ॥ कतनं, की, (कृत् + भावे + ल्युट) छेदनम् । नारीया पद्मवीजकोषी। इत्यमरः । ३ । ३ । १५ ॥ कर्णी, [न् ] पुं, (कौँ पक्षौ स्तः यस्य । पुरा किल सूचनिम्मितिः। इति मेदिनी। काट्ना काटा । (यथा भागवते । ३।८।१६ । মলনালী অত্যাঃ দলি তুমি সীমিজী কাথা । इति भाषा॥ "तस्यां सचाम्भोरहकर्णिकाया- "तुन्दादिभ्य इलच्च” । ५१२ । ११७। इति चकारा- कर्तरी, स्त्री, (कृन्ततीति। कति छेदने + बालका मवस्थितो लोकमपश्यमानः" ।) दिनिः) वर्षपर्वतसप्तकान्तर्गत पर्वतविशेषः । यथा। दरप्रत्ययः ततो डीम् । यदा कृत् + धम् । क करमध्यागुलिः । क्रमुकादिच्छटांशः । इति मे "हिमवान् हेमकूटश्च निघधो मेरेव च । रातीति । "यातोनु पेति" । ३ । २।३। का। दिनी। बाँटा इति भाषा॥ लेखनी। इति चैत्रः कर्णी च प्रङ्गी च सप्तैते वर्षपर्वताः" ॥ गौरादित्वात् डीम् ।) कृपाणी! इत्यमरः । २ । हारावली ॥ अभिमन्यवक्षः। अजस्ट्रगीरक्षः । इति हारावली ॥ वाणविशेषः । यथा । १० । ३४ ॥ पत्रीकृतवर्णादेः कर्तनास्त्रम् । काति इति राजनिघण्टः ॥ (अमरोभेदः । यथा, महा "करोति कणिनो यस्तु यस्तु खङ्गादिशाबरः। इति ख्यातः॥ केश कनिका | इति भरतः । भारते १ । १२३ । ६१ । प्रयान्ति ते विषासने नरके भादारया"। क्रांचि इति भाषा । काटारी इति ख्याता च । "मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्थला" । इति विष्णुपुराणे २ । ६ । १६ ॥ कर्णिनो वाण (योगविशेषः । यथा, ज्योतिषशास्त्रे । सेवती । गोलाव फुल इति भाषा । विषान् । इति तट्टीका ॥ "क्रूरमध्यगतश्चन्द्रो लयं वा क्रूरमध्यगम् । "शतपत्री तरुणयुक्ता कर्णिका चारकेशरा। कर्णीरथः, पुं, (कर्ण साध्या श्रवणक्रिया उपचारात् कर्तरी नाम योगोऽयं कन्या निधनकारकः" ।) महाकुमारी गन्धाच्या लक्षपुध्यातिमञ्जला"। कर्णः । कर्णेऽस्यास्ति इनिः। कर्ण चासौ रथ- कर्तव्यं, सी, (क + तव्य।) करणोयम्। करणयोग्यम्। वस्था गुणा यथा, चेति प्रब्दमात्रेण रथो न वस्ततः । यहा सामी कार्यम्। इति व्याकरणम् ॥ "तपत्री हिमा हृद्या ग्राहिणी शुक्ला लघुः । আনু कर्णशब्देन स्कन्धो लक्ष्यते । सोऽत्यस्य वाह- कर्तव्यः, त्रि, (कर्नु योग्यं कर्नु उचितं वा। यहा करी, त् क ॥ राहपोषः॥ .. । * । - ·। ॥ । -- । कत्ता कर्दम कर्पर व्यवश्यं करणीयं यत् तत् कर्त्तव्यमिति स्मृतम् । नित्ये अहरहः सन्ध्यासुपासोत इत्य व प्रत्यवाय म्भुवमन्वन्तरे प्रजापतिविशेषः। स तु ब्रह्मण- कृ+योग्याद्यर्थे तव्यः ।) करणे योग्यः । यथा, परिहारार्थिनः कर्तुः प्रत्यई सन्ध्यावन्दनविषयकं । छायाया जातः । तस्य भार्या स्वायम्भवमनुकन्या हितोपदेश ॥ । कार्यम् । न कलशं भक्षयेदित्यत्रापि प्रत्यवाय परि देवहूतिः । पुलः कपिलदेवः कन्याः कलाद्या नव । "हीनसेवा न कर्त्तव्या कर्तव्यो महदाश्रयः । हारार्थिनः कर्तुः कलञ्जभक्षणाभावविषयक कार्य इति श्रीभागवतम् । ३ । १२ । २७ ॥ पापम् । यजा सिंहप्रसादेन वने चरति निर्भयम्" । मित्येवं रूया। इति धम्मदीपिका ॥ इत्युणादिकोषः । ४ । ८४ ॥ छाया । यथा,- कता, [ ऋ] चि, (करोति क्रिया नियादयतीति वा । (महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७।६।। "वेदेषु कर्दमः शब्दश्चायायां वर्तते स्फुटम् । करोति यः कर्मेति धिः । +कर्तरि टच । ) "संग्रहो निग्रहः का सर्पचीरनिवासनः" ॥ बभूव कर्दमाबालः कर्दमस्तेन कोर्तितः" । कारकः । इति मेदिनी ॥ घटकार कान्तर्गतकारक विश्वखर्बह्मणोऽपि कार्टत्वात् प्यादिका विष्णुः ॥ इति ब्रह्मवैवर्त ब्रह्मखण्डे २२ अध्यायः ॥ (नाग- विशेषः । बोपदेवेनास्य घसंज्ञा कृता । अत्र यथा महाभारते २३ । १४६ | १७ | विशेषः । यथा महाभारते १ । ३५ । १६ । उक्तार्थे प्रथमा अनुक्वार्थे टतीया विभक्तिर्भवति ।। "क्रोध हा क्रोधवत् का विश्वबाङमहीधरः" ॥) "कर्दमञ्च महानागो नागश्च बहुमूलका".i) तस्य लक्षणम्। “क्रियानुकूलकृतिमत्त्वम्" । इति कर्ट का, स्त्री, ( कन्तति विनतीति। कृत् + टच्। ' कईमाटकः, , (कदमो मलादिः वद्य ते निक्षि- सारमञ्जरी॥ "यः करोति स"। इति सर्ववमी। खल्यार्थे कन् टाम् च 1) क्षखड्गः । यथा, प्यते यत्र । कदम+यट + घधिकरणे घन् । "त्याश्रयः" । इति तार्किकाः॥ "चेतनान्तरव्या. "हास्यक्तां त्रिनेत्राश्च कपालकटकाकराम्" ततः कय् | यहा कर्दमस्य मलादेः बाटो निक्षेपो- पाराव्यवधानेन धात्वर्थनिष्पादकञ्चेतन: कर्मकर इति तन्त्र सारे प्रयामाध्यानम् ॥ ऽत्र । कर्दमे इव याटोगतिरत्रेति केचित् । गादिकारक चक्रप्रयोक्ता वा" । इति प्रायश्चित्तवि. कटत्व, ली, (कर्तुर्भावः । कर्ट + भावे त्वम् 1) कर्त ततः कय ।) विष्ठादिनिक्षेपस्थानम् । इति शब्द- वेकः ॥ "क्रियामुख्यप्रयोजको कर्ता"। इति क्रम धर्मः । यथा, श्रीभगवगीता। ५ । १३ ॥ रत्नावली ॥ दीश्वरः ॥ स तु पञ्चविधः। क्रियामुख्यः १ हेतुकती "न कर्ट त्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः" ॥ कमी, स्त्री, मुद्ररक्षः। इति वैद्यकम् ॥ २ प्रयोजकः ३ अनुमन्ता ग्रहीता ५ । तथा च । कर्म, त् क भौथिल्ये। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (यदन्त- कटः, \, ( कीर्य्यते क्षिप्यते इति । कृ + कर्मशि "क्रियामुख्यो भवेत् कत्ती हेतुकती प्रयोजकः | चुरां-पर-अक-सेट ।) रेफहययुक्तस्तकारः। कर्व विच् । कर् चासौ पटश्च इति कर्मधारयः । यद्दा अनुमन्ता ग्रहीता च का पञ्चविधः स्मृतः" । यति कार्वापयति धूलि लेन । इति दुर्गादासः करस्थः यटः । कन्धवादित्वात् घलोपे साधुः ।) इति गोयीचन्द्रटीकाकृदोपालचक्रवर्ती ॥ स च की, स्त्री, (करोति या कर्माणीतिशेषः । कृ + टच मलिनत्वादिदुरजीवस्त्रखण्डम् । नेकड़ा इति विविधः। सात्त्विकः १ राजसः २ तामसा ३ । + डीम् च ।) कर्तरी । इति प्राब्दरत्नावली ॥ ख्याता । ( यथा कथासरित्सागरे । । ६१ । सात्त्विको यथा,- कारिका । इति मुग्धबोधयाकरणम् ॥ "चोरखण्डेककर्पटः" ॥) तत्पर्य्यायः । लक्तका २ । "मुक्तसङ्गोऽनईवादी प्रत्युत्माहसमन्चितः । कई, कुत्सितरवे । इति कविकल्पद्रुमः । (भां-पर इत्यमरः।३।५। ३३॥ नक्तका ३॥ इति भरतः । सिद्ध्यसियोर्निर्विकार की सात्त्विक उच्यते ॥ अकं-सेट ।) उदरशब्द। इति रमानाथः ॥ पर्वत विशेषः। यथा, कालिकापुराणे २१ अध्यायः। एकोऽर्थः ! कति काकः । रमानाथस्तु कौक्षे "नीलशैलस्य पूर्वस्मिन् वरूपं पतियादितम् । "रागी कर्मफलप्रेमुलब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । काईतीति भट्टमल्लदर्शनादुदरसम्वन्धि पाब्द एव नाभिमण्डलपूब्बस्यां भस्मकूटस्य दक्षिणे ॥ हर्षशोकान्वितः कत्ती राजसः परिकीर्तितः" । अन्य प्रयोग इति मन्चानः कईति शिशुरिति यदु पूर्बस्यां कर्यटो नाम पर्वतो यमरूपधक । दाजहार तदेयम् । यत्तन्मते कई त्यदरमित्येव तत्र याम्यतिला कृषा नीलाञ्जनसमप्रभा ॥ "अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नै शाति कोऽलसः । स्यात् । इति दुर्गादासः॥ अधित्यकायां राजेन्द्र व्यामपञ्चसु विस्तृता । विघादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ कई घु,(कई + अच् ।) कईमः। इति शाब्दरत्नावली। पूजयेत्तत्र शमनं पाणौ दण्डं सदैव यः । इति श्रीभगवद्गीता । १८ । २६-२८ ॥ कादा इति भाषा धत्ते तु प्रागिनां नित्यं प्राणादण्डस्य साधनम् । की, [] , (करोति सृजति चतुर्दशभुवनानि कटः, , ( कई कईम अटति कारणत्वेन प्राप्नो कृष्णवर्णन्तु द्विभुजं किरीटमुकुटोज्ज्वलम् ॥ यः सर्वलोकवति यावत् । क + स्टच् ।) पर तीति । कई+अट + अच् । कानध्वादित्वात् दधतञ्चासियुत्त्रीच वामपाणौ सदैव हि । मेठी । ब्रह्मा। इति मेदिनी ॥ कियानुकूषा हाति अलोपे साधः ।) करहाटः । पङ्कः । पङ्कारः कृष्णवस्त्रं स्थूलपदं वहिनि हतदन्तकम् ॥ मान् । स च त्रिविधः । यथा,- इति मेदिनी॥ वराभयकर नित्यं नृणां महिधवाहनम् । "त्रिधव ज्ञायते का विशेषेण प्रतिक्रियाम् । कर्दन, ली,(कद्दते इति । कई +भावे ल्युट ।) उदर पूजयेत् परया भक्त्या याम्यवीजेन साधकः ॥ योग्यत्वप्रति घिद्धत्वविपोषण यदान्वय" । पूाब्दः । इति हेमचन्द्रः । पेटेर डाक इति भाषा।। उपान्त्यवर्गस्यादिो वा विन्दिन्दुसंयुतः । यथार्थः । क्रियां प्रति प्रकारत्रयेण कर्ता विज्ञा- । कमं, लो, (कर्द + "कलिकॉरमः" ! उणां १४ यमवीजमिति ख्यातं यमस्य प्रीतिकारकम् । यते तस्य विवरणम्। स्वाध्यायाऽध्येतव्य इत्यत्र ८४ इति यमः । ) मांसम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण शमनं यस्तु पूजयेत् । योग्यत्वेन लब्धविद्यस्वैवर्णिकः ॥ १ ॥ अहर हर्दद्यात् कद्दमः, पुं, (कर्द कुत्सितरवे + “कलिकारमः" । कर्पटाख्येऽचलवरे नापटत्यु समाप्नुयात्" । दीक्षितो न ददातीत्यत्र प्रतिषिद्धत्वेन दीक्षिते उणां । ८४ इति अमः ।) कईः। कादा इति कईः । कादा इति कर्पटधारी, [न् ] त्रि, (कर्षट धरति धारयति वा । तरपरः।२॥ वर्गकामो यजेते त्यत्र विशेषण भाषा । तत्पर्यायः। निषहरः २ जम्बालः३ यतः । कर्पट ++णिनिः।) मलिनजीर्णवस्त्रखण्ड- पदान्वयेन वर्गकामः कर्ता ज्ञायते ॥ ३ ॥ * ॥ शादः ५। इत्यमरः । १ । १० | ६॥ (तथाहि धारी। भिक्षुकः । इति पाब्दरत्नावली ॥ नित्ये निषेधे च यद्यत् साधनं तदभावस्तदभाव याज्ञवल्काः । १ । १६७ | कर्यटिका, बि, (कर्यटोऽस्त्यम्य । कर्मट + वस्त्यर्थे साधनं इत्यनुभवसिद्ध्या नित्याकरगां निषिद्धाचर "रथ्याकीमतोयानि स्पृष्ठान्यन्त्यश्ववायसैः । ठन् ।) कर्पटधारी । इति शब्दरत्नावली । याच प्रत्यवायसाधनं. शास्त्रावगतं अतस्तदभावो मारतेनैव शुध्यन्ति पकेटकचितानि च" ।) कर्पटी, [न] वि, (कर्यटोऽत्यस्य । कर्पट + इनिः।) नित्याचरणं निषिद्धाकरणञ्च प्रत्यवायाभावसाधन अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । रूक्षत्वम् । विष- भिक्षुकः । कर्पटधारी । इति प्राब्दरत्नावली । मिति प्रत्यवायपरिहारार्थों नियोज्योऽन्वेति रोगवेदनादाहशोथनाशित्वम् । वयोधन- कर्मरः, धु, (कम् + बाऊलकात् परन् । तबोधक विशेषणयदाध्याहारादिति बोध्यं ततश्चेयं पणत्वच्च । इति राजवल्लभः ।। भावश्च ।) कपालः । इत्यमरः।२।६।६॥ मातार विधिवाक्यशाब्दधीः । यथा, काम्ये स्वर्गकामो ("कई मो दाहमित्तार्तिशोधनः शीतलः सरः" । खुलि इति भाषा ! शस्त्रभेदः । कटाहः। इति यने ते त्यत्र वर्गकामस्य कर्त्तयोगविषयक कार्यम् । इति भावप्रकाशाम्य पुर्बखण्डे १ भागे ॥) खाय मेदिनी ॥ उड़म्बरः । इति शब्दचन्द्रिका । राजसो यथा,- तामसो यथा -- . लत्वा- ·भाषा॥ खामी॥ . ४५ कर्पूर कर्बुदा की कर्परांशः, ई, ( कर्यरस्य अंशाः । ) शर्करा । इति (तत्रादौ कर्पूरस्य नाम गुणाञ्च । कर्बुदारकः, पुं, (कर्बुदारवत् कायति । कै + कः । शब्दरत्नावली । खोलाकुचि इति भाषा ॥ "कर्पूरः पीतलो रव्यश्चक्षुष्यो लेखनो लघुः यहा कब्बुः सन् कबुरिव वा मेमानं कर्फ दार- कर्परालः, पुं, (कर इवालति पर्याप्नोति । कपर+ सरभिर्मधर स्तिक्तः कफपित्तविषापहः । यति । दृ+ णिच् + एबुल ।) लेमान्तकक्षः । चल + चाच् । कपर अलति इति केचित् ।चल दाहटघणाम्य वैरस्यमेदो दौर्गन्ध्यनाशनः ।। इति राजनिर्धण्टः॥ + कर्मण्यण ।) कन्दरालः । पर्वत जात पोस्लुरक्षः। कर्पूरोद्विविधः प्रोक्तः पक्कापक्कप्रभेदतः । कब्बुर, लो, (कति राबायस्मात् यस्मिन् सति वा इत्यमरटीकायां रमानाथः । घाखरोट इति पक्वात् कर्परतः प्राडरपकं गुणवत्तरम्' । गब्बी भवति कत्यनेन वा। कर्व द इति व्यथ चीनाककर्पूरः । चीनकर्पूर प्रति भाषा | "मगुरादयश्च" उगां ।। १२ । इति उरच् ।) कर्परिकातुत्थं, ली, (कर्पर्सेव इति खार्थे कन्नत "चीनाकसंज्ञः कर्पूरः कफक्षयकरः स्मृतः । खर्णम् । धुस्तूररक्षः । इत्यमरः । २ । ६ । ६४ ॥ हाय प्रत इत्वं कर्परिक व तुत्यम् ।) तुत्पवितीयः । कुष्ठकण्डवमि हरस्तथा तितरसश्च सः" । जलम् । इति मेदिनी कर्परी । इति हेमचन्द्रः ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ म भागे ॥ कब्बुरः, ,. (कति हिनस्ति जीवम् । कब हिं- कर्परी, स्त्री, (कप + वाजल कादरट । लत्वाभावश्च । "सतिक्तः सरभिः शीतः कर्पूरी लघुलेखनः । सायां + “मगुरादयश्च” । उणां । १ । १२ । टित्त्वात् डीप् । कैश्चित्तु कृपधातोररन् प्रत्ययेन यणायां मुखशोधे च वैरस्ये चापि पूजितः" ॥ इति उरच् ।) राक्षमः । ("कब्बुरः श्वेवरक्षसो" निध्यादितोऽयं तन्मते गौरादित्वात् डीम्।) काथो इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ काध्याये ॥). उणाम् । १ । ४२ । कति नानावतां गच्छति । वं तुत्यम्। दारुहरिद्वार क्वाथेर तुतिया इति कर्पूरकः, पुं, (कर्पूर इव कायति प्रकाशते शोभते कचं गतौ + उरच् । उग १ । १२ ।) नानावर्णः । भाषा। तत्पर्यायः । दार्विका २ । इत्यमरः । वा। कर्पूर + 2 + क I) कबुरकः । क रकः । तत्पर्यायः । चित्रम् २ किम्झेरः ३ कल्माषः । २ । ६ । १०१ ॥ तुत्याङ्गनम् । इति तट्टीकायां इति पाब्दचन्द्रिका ॥ शवलः ५ एतः ॥ (यथा कुमारे ! { २७ । कर्पूर विसकाः, पुं, (कर्पूर इव शुझं तिलक ललाट "इति चैनमुवाच दुःखिता कांसः, पं ली, ("कृमः पासः" | उणां ५ । ४५ चिहं यस्य । स्वनामरख्यातो इस्ती। यथा हितो. सहदः पश्य वसन्त ! कि स्थितम् । इति धातोः पासः।) कापसः । इत्यमरटीका। पदेश १ । ३४६ । तदिदं कणशो विकीर्यत कापास् इति भाषा ॥ "व्यस्ति ब्रह्मारण्ये कर्परतिलको नाम इस्ती" ) पवनैर्भस्म कपोतकबुरम्" ।) कर्मासी, स्त्री, (कर्पास इति जातित्वात् गौरा स्त्री, उमासखिभेदः । अया। इति प्राब्दमाका । सहति वि। इत्यमरः । १ । ६ । १७ ॥ पाटी। दित्वात् वा डीम् । ) कार्पासी । इति भरतः ॥ कर्पूरतैला, की, (कर्पूराज्जातं तैलं स्नेहः । कर्पूरस्य इत्यमरटीका ॥ पापम्। इति मेदिनी ॥ नदी- कापासगाव इति भाषा ॥ तेलमिव स्नेहो वा ।) कर्परसेहः । तत्पर्यायः । निमावधान्यम् । इति राजनिर्घटः । कर्पूरः, ए,ली, (कप् + "खजूरादित्वात्"उणां 8 { ६० | हिमतेलम् २ सुधांशुतैलम् ३ शीतांश्रुतलम् । कर्बुर फलः, घु, (कवर चित्रवर्ण फलं यस्य ।) साकु- সুন্নি ত}} নামৰানাচ্ছি। জাদু तुहिनांशुतलम् ५ सितांशुतलम् ६ । व्यस्य गुणाः । राण्डरक्षः। इति राजनिर्धगटः ॥ इति पारस्थ भाषा। कपूर इति हिन्दी भाषा । कटत्वम् । उयात्वम् । कफवातामयमाणित्यम् । कर्बुरा, स्त्री, (कर्बुर + टाप ।) कृया र तारक्षः। (यथा, राजेन्द्र कर्णपूरे ३३ । दन्तदापित्तकारित्वञ्च । इति राजनिर्धण्टः || इति मेदिनी | पाबत इति भाषा ॥ वज़गा। "कर्पूरैरिय पारदरिव सुधास्यन्दैरिवालाविते कर्पूरगातिका, स्त्री, पक्वान्नविशेषः। कर्पूरगारि इति इति जटाधरः ॥ वावुद्ध तुलसी इति भाषा । जाते इन्त ! दिवापि देव ! ककुभां गर्भ भवत्ती नेचोयाला इति च ख्याता । यथा भावप्रकापाः । (সব্বীকাল जातिविशेषः। तिभिः" ॥) तत्पर्यायः । धनसारः २ चन्द्रसंशः ३ "तायया समितया कृत्वा लम्बपुटं ततः । "वम्मिमत्स्यवदायता किमोन्नतकुक्षिः कवुरा" ॥ सितानः ४ हिमवालुका ५। इत्यमरः २।६। लवङ्गोषणका कर्पूरयुत यतया सितधान्वितम् । इति सुबते । १३ अध्याये ।) १३. ॥ सितामः । इति तट्टीका ॥ घनसारकः ७ पचेदाज्येन सिद्धेषा शेषा कर्पूरमालिका। कर्बुरी, स्त्रो, (कर्बुर + गौरादित्वात् सोध ।) दुर्गा । सितकरः - शीतः शाङ्कः १० शिला १.१ संबावसपी सेग' गुगाः करिनास्तिका" ॥ নি শিক্ষামঃ ॥ शीतांशुः १२ हिमवालुकः १३ हिमकरः १४ कर्पूरमणिः, पुं, (कर्पूरवर्गों मणिः ।) पाषाणभेदः । कर्बर, लो, (कर्बति गब्बं प्राप्नोति यस्मात् कचे पीतप्रभः १५ शाम्भवः १६ शुमांशुः १७ स्फटि "कर्पूरमणिनामायं युक्त्या वातादिदोषनुत्" । दर्षे गतौ वा खजूरादित्वात् ऊरः । उयां । कामः १८ कारमिहिका १६ तारामः २ इति राजनिघण्टः ॥ ६० । एघोदरात् दीर्घा वा ।) स्वर्णम् । इति मे- चन्द्राकः २१ चन्द्रः २२ लोकतुषारः २३ गौरः कर्फरः, पुं, (कीर्यते क्षिप्यते इति कृ+विच् । दिनी ॥ हरितालम् । इति त्रिकाहशेषः । २४ कुमुदः २५ हनुः२६ हिमाझ्यः २७ चन्द्र कर। फल्यते इति फलः प्रतिविम्बः। फल + कर्बरः, पुं, (कर्बति गति हिनस्ति वा । कर्व + भस्म २८ वेधकः २६ रेणुसारकः ३० । इति कः। लस्य र कोर्यमायः फलः प्रतिविम्बः यत्र । जरः।) शूटी। इत्यमरः। २रा- शब्दरत्नावली ॥ यस्य गुणाः। शिशिरत्वम् । तिक्त दर्पणे हि मुखादीनां प्रतिविम्बयतनात् तथा क्षसः । इत्यणादिकोषः ॥ प्राविड़कः। इति मन्द- त्वम् । कटुत्वम् । श्लेभरक्तपिसाटणाविदाह बोध्यते ।) दर्पणः । इति जटाधरः ॥ रनावली। काँचहन्दि इति भाषा। कण्ठस्थदोषोपारोगनाशिस्वञ्च ॥ कर्ब गतौ। इति कविकल्पद्रुमः । (वां--पर-सक- करकः, ए, (कर्नूर + खार्थे कन् ।) हरिद्राभवदाः । "कर्पूरो नूतन तिक्तः खिग्धश्चोष्णासदाहदः । सेट् ।) रेपोपधः । कर्बति । इति दुर्गादासः ॥ काँचहल्दि इति ख्यातः। इति भरतः काल- चिरस्थो दाहशोषतः स धौतः शुभकृत्परः" । कन्बुदारः, पुं, (कर्बुरिव कर्बुः सन् वा मान हरिदा। इति सारसन्दरी। कर्पूरहरिहा ! रति इति राजनिर्घण्टा मलं वा दारयतोति। कर्बु+१+ पिच + सारमचरी। काकवसन्तः। इति भगीरथः । अपि च ! पाके शीतलत्वम् । चक्षुस्तिकारित्वम् । अच् ।) कोविदाररक्षः। इति शब्यमाला काणिवा हरिद्रेति ख्याता। इति टीकास+खम् । पक्ककर्पूरादपकस्याधिकगुणत्वञ्च ।। इति राज- श्वेतकाञ्चनः । अस्य गुणौ। ग्राहित्वम् । रक्त हरिद्रामकचोरा इति ख्याता । इति मधुमाधवी बल्लभः । वझेदा यथा। पोतासः भीमसेनः पित्तरोगे विशेषेण पथ्यत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ तत्पर्यायः। द्राविड़का २ काल्पकः ३ वेधमु- सितकरः ३ प्रकारावाससंज्ञः पांशुः ५ मिनः ६ ("प्रणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाला । ख्यकः । इत्यमरः ।२।४।१३५ । काल्यका५ अब्दसारः ७ हिमवालुकः ८ जूतिका : तुषार: पुष्यं ग्राहि प्रशस्तस्य रक्तपित्त विशेषतः । इति टीका सज़खम् । १. हिमः ११ शीतलः १२ पत्रिकाख्या १३ । इति चरके सूत्रस्थाने । २७ अध्याये) कर्म, [न] मो, (यल्कियते तत् । + मनिन् । হৰি হৰিঃ ॥ नीलभिण्टी । इति शन्दचन्द्रिका । আদা জিয়া যায় না গিঘা জনি । १ - ·.. । । : ४६ कर्म कर्मज कर्मभू केचित् । तत्तु मतभेदन विधा चतुर्धेति विभक्त परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि खभावजम्" ॥५॥ वटवृक्षः । इति जटाधरः ॥ क्रियाजन्ये वि। मुच्यते ।) घटकारकान्तर्गतकारकविशेषः। वोप- खकमाभिरतस्य फलं यथा । (यथा, मनुः । १२ । १०१ । देवेनास्य इति संज्ञा कृता । अत्र द्वितीया "खे खे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । "तथा दहति वेदक्षः कम्मजं दोघमात्मनः" ॥ विभक्तिर्भवति । बस्मिन् उक्त प्रथमा । तस्य लक्ष वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ कारणभेदेन रोगभेदो यथा। णम् । “परसमवेतधात्वर्थजन्यफल पाालित्वं कर्म यतः प्रत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । "बहुभिरुपचारस्तु येन यान्ति समन्ततः । त्वम्" । इति सारमञ्जरी ॥ “यत्कियते तत्" । इति स्वकर्मणा तमभ्यर्थ सिद्धि विन्दति मानवः ॥ ते कमजाः समुद्दिठा व्याधयो दारुणाः पुनः" प्रसिद्धम्। करोनिखिलक्रियावाचकत्वात् कर्तु श्रेयान् खधर्मा विगुणः परधमीत् खनुष्ठितात् । इति हारीते चिकित्सितस्थाने २ अध्यायः ।) व्यापारयंत् साध्यते तदित्यर्थः । व्यतरव "क्रिया खभावनियत कम्म कुन्नाप्नोति किल्विधम् ॥ कर्मजगुणः, पुं, (कम्मणो जायते यो गुणः क्रियाहेतो व्याप्यं कर्म । इति क्रमदीश्वरः। तच्चतुर्विधम् सहज कम कौन्तेय सदोधमपि न त्यजेत् । जातो गुण इत्यर्थः ।) क्रियाजन्यगुणः । तद्यथा । निर्वयम् १ यथा घटं करोति पुतं प्रसूते । सौरम्मा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवारताः ॥ "संयोगश्च विभागच वेगश्चैते तु कर्मजाः" । विकार्यम् २ तच्च विविधम् । प्रकृतेरच्छेदक असक्तबुद्धिः सर्वच जितात्मा विगतस्पृहः । इति भाषापरिच्छेदे ॥ ६७ ॥ प्रकृतेर्गुणान्तराधायकञ्च । आद्यं यथा काठं भस्म नष्कम्मासिद्धिं परमां सन्यासेनाधिगच्छति" ॥ कम्मठः, त्रि, (कर्मणि घटते इति । “कर्मणि घटो. करोति । अन्त्यं यथा सुवर्ण कुराहलं करोति । इयि श्रीभगवद्गीतायाम् । १८१ ४२-४६ ॥ ऽठच्"५ । २ । ३५ । इति अठच्।) कर्मकुशलः । यथा चोक्तं भर्तृहरिणा। कम्भकरः, बि, (कर्म करोति मूल्येन। डु यथा । भट्टिः । १ । ११ । "यदसज्जायते पूर्व जन्मना यत् प्रकाशते । कृञ् करणे + “कम्मणि तो” । ३ । २ । "ज्ञाताशयस्तस्य ततो व्यतानीत् तन्निवत्य विकायंच कम्म इंधा व्यवस्थितम् ॥ २२। इति टः।) मूल्यं ग्टहीत्वा कम्म स कम्मठः कर्मसतानुबन्धम्" । प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं विकायं काष्ठभस्मवत् । कारकः। मजुर ठिकाचाकर इत्यादि भाषा । प्रयत्नेन प्रारब्धं कर्म समापयति यः । तत्पर्यायः । अन्यगुणान्तरोत्पत्त्या सवर्णा दिविकारवत्" ॥ तत्पर्यायः । यतकः २ तिभुक् ३ वैतनिकः ४ ॥ कर्मशूरः । इत्यमरः । ३ । १ । १८ ॥ प्राप्यम् ३ यथा ग्रामं गच्छति चन्द्रं पश्यतीत्यादि। वेतनोपजीवी । तत्पर्य्यायः ॥ भरण्यभुक् २ । इत्य- कम्मण्यः, त्रि, (कम्मणि साधुः तब साधुरिति यत् । अनीसितञ्च ४ यथा पापं त्यजति इत्यादि। मरः । ३।१॥ १८ ॥ कर्मण्यम ३ । इति तट्टीका । यदा कर्मणा सम्पादि।) कर्मयोग्यः। क्रियाहः । इति कारके २ मुग्धबोधसूत्रस्य टीकायां दुर्गा कर्मकतमान ॥ (यघा, मिताक्षरायां नारदः । केजुया इति भाषा । कर्मणा भाजते इत्यर्थे य-। दासः॥* "शिध्यान्तवासियतकाश्चतुर्थस्वधिकर्मकृत् । रते प्रत्ययः। इति संक्षिप्तसारव्याकरणम् ॥ (यथा, सप्तपदार्थान्तर्गतटतीयपदार्थः । तत्तु पञ्चविधम् । कम्मैकरा ज्ञयाः" ऋग्वेदे १ । ६१ । २० । “सोमोवीर कम्मै यथा,-भाषापरिच्छेदे ६,७ | कर्मकरः, पुं, (क हिंसायां + मन् । कर्म हिंसा ददाति" "उल्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुच्चनं तथा । करोतीति। कृ + हेत्वादौ टः । यहा, जीवकृत- कर्मण्यभुक, त्रि, (कर्मण्यं वेतनं मुझे। भुज् + क्विम् ।) प्रसारणञ्च गमनं काण्येतानि पञ्च च । कम्माधिकृत्य करोति सुखदुःखयोर्थवस्थां निष्या भरण्यभुक। वेतनोपजीवी। इत्यमरटीकार्या भ्रमणं रेचर्म स्यन्दनोद्धज्वलनमेव च । दयति नरकवादिव्यवस्थां करोति वा। धम्मी- स्वामी॥ तिर्यगमनमप्यन गमनादेव लभ्यते ॥ धात्मकं कर्म समीक्ष्य सवान् शास्तीत्यर्थः । कर्मण्या, स्त्री, (कम्मणा सम्पद्यते तत्र साधुरिति कुसुमाञ्जलिमते याग हिंसादि ॥ वत्त त्रिवि कर्मफलानुसारेण पापात्मनां दण्डपदानरूपहिं. यत् । टाम् च ।) वेतनम् । मूल्यम् । इत्यमरः । २। धम् । सात्त्विकम् १ राजसम् २ तामसम् ३ । सायामधिकारित्वात् अस्य तथात्वम् ।) यमः । इति १०३८॥ सात्विक यथा, मेदिनी ॥ कर्मन्दी, [न् ] पुं, (कर्मन्देन भिक्षुसूत्रकारकेण "नियतं सारहितमरागद्देषतः कृतम् । कर्मकरी, स्त्री, (कर्म + ++ टः ।टित्त्वात् + डीम् ।) स्वनामख्यातऋषिविशेषेण प्रोक्तं भिक्षुसूत्रमधीते अफलप्रेसुगा कम यत्तत् सात्त्विकमुच्यते ॥ मूवी लता । विम्बिका लता । इति मेदिनी ॥ यः। कर्मन्द + इनिः ।) भिक्षुः। सन्यासी । इत्य- राजसं यथा,- दासी। इति शब्दरत्नावली ॥ मरः।२।७/४२॥ “यत्तुकामेमुना कम साइंकारेण वा पुनः । (यथा भागवते ३ । २३ । २७ । कम्मफलं, ली, (कर्मणः जीवकृत शुभाशुभस्य शास्त्र- क्रियते बहुलायास तद्राजसमुदाहृतम्" । "वयं कर्मकरीस्तभ्यं शाधि नः करवाम किम्" ।) विहितस्य निषिद्धस्य वा सुखदुःखादिरूपं फलं कामकारः, घु, (कर्म वेतनं ग्टहीत्वा लोहादिभिः परिणाम इत्यर्थः ।) कर्मविपाकः । (यथा, "अनुबन्ध क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् | खगकर्तरिकादिकं करोति निर्मातीति | कर्म + विष्णु पुराणे १ । १६ । ७१ । मोहादारभ्यते कम यत्तत्तामसमुच्यते" ॥ क+उपपदे "कर्मण्यण" । ३।२।१ । इति "समस्तकर्मभोक्ता च कर्मोपकरणानि च । इति श्रीभगवद्गीता । १८ । २३-२५ ॥ अण।) वर्णसङ्करविशेषः । लौहकारः | कामार इति त्वमेव विष्णो ! सर्वाणि सर्वकर्मफलञ्च यत्" । लग्नात् दशमलमम् । इति ज्योतिषम् ॥ क्रिया । भाषा । स तु शूद्रायां विश्वकर्मणो जातः । इति तथा च मनुः । ११ । २३१ । इत्यमरः॥ तच्च पञ्चविधम् । नित्यनैमित्त्यकाम्य ब्रह्मवैवर्तपुराणम् ॥ सुधः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ "एवं सञ्चित्य मनसा पेत्य कर्मफलोदयम्" ।) प्रायश्चित्तनिषिद्धभेदात् । तत्र याद्यानि चत्वारि कर्मकारः, त्रि, (कर्म करोति तिम्रते । कम + कृ कर्मरङ्गफलम् । इति मेदिनी ॥ कामराङ्गा धम्माणि | अन्त्यं धधम्माम् । तच्च जन्मभेदात् +घण।) वेतनं विना भारवहनादिकर्मकारकः । इति भाषा॥ चतुर्विधम् सञ्चितं प्रारब्धं क्रियमाणं भावि च । वेगार इति भाषा॥ तत्पर्यायः । कर्मक्रियः २ । कर्मभूः, स्त्री, (कम्मणः कृषिकार्य्यस्य कर्मणि वा इति वेदान्तमतम् ॥ * ॥ इत्यमरः।३।१ । १६ । उचिता उपयोगिनी वा या भूः ।) कृष्ठभूमिः । ब्राह्मणादीनां खाभाविककम्माणि यथा । कर्मकीलकः, पुं, (कर्मणा कीलक इव वस्त्रक्षालन तत्पर्यायः। कम्मान्तः इति हेमचन्द्रः ॥ (या-- "पामो दमस्तपः पौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । रञ्जनादिना ग्रहस्थानां मानरक्षाकपाटकीलक वर्त्तदेशः । यथा, विष्णुपुराणम्। ज्ञान विज्ञानमाक्तिक्यं ब्रह्मकर्म खभावजम् ॥ खरूपः।) रजकः। इति त्रिकाण्डशेषः॥ "वत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बुद्दीपे महामुने! । पौयं तेजो विदाक्ष्ययद्धे चाप्यपलायगम् । कमजः, ', (कर्मणो जातः। विषयभोगवासनाव यतो हि कम्मभूरेषा व्यतोऽन्या भोगभूमयः" ।) दानमीश्वरभावश्च क्षत्तकम खभावजम् ॥ शात् क्रमशः मलिनायमानो त्तिभिर्जात इत्यर्थः। कर्मभूमिः, स्त्री, (कम्मणः पुण्यात्मसम्पाद्ययज्ञादि- कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म खभावजम् । जन + ड ।) कलियुगः । इति प्राब्दरत्नावली ॥ रूपक्रियायाः भूमिः ।) याऱ्यावर्त्तदेशः । इति । तामस यथा,- !

·पोषः॥ कर्मयो कमर कर्मवि हेमचन्द्रः ॥ (भारवर्ष यधा, विष्णु पुरागो २।३।१-२ । अात्मन्येव च सन्तु यस्तस्य काय न विद्यते ॥ त्वञ्च । इति साजनिर्धगटः ॥ तीक्ष्क्षा त्वम्। कटुःपाकि "उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । नैव तस्य कृते नार्थी नाकृतेनेह कश्चन । त्वम्। च्यन्न पित्तकामित्वञ्च। इति राजबल्लभः ॥ व तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥ न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥ तत्पवफलगुणः । मधुरातत्वम् । बलयुटिचिपद- नवयोजनसाहसो विस्तारोऽन्य महामुने! । तस्मादसक्तः सततं कायं कर्म समाचर । त्वञ्च । इति राजनिघाटः ।। कर्मभूमिरियं वा मय वर्गस गच्छताम्" ॥ असतो माचरन् कर्मपरमाप्नोति पूरुषः ॥ ('कर्मरहिम ग्राहि स्वादन्न कफवातहत्" || तथा च रामायणे २ । १०६ । २८ । हेमा । कर्मगाव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । इति भावप्रकाशम्य पूब्बग्वाडे १म भागे |) "कम्मभूमिमिमां प्राप्य कर्त्तव्यं कम्भ यत् शुभम्"।) लोकसंग्रह मेवापि संपश्यन् कर्त मर्हसि ॥ कर्मरी, स्त्री, (कर्म भैयज्योपयोगक्रियां राति कम्ममूलं, स्ली, (कम यज्ञादिक्रि याजन्यं सत्कम्म यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो अनः । ददाति । रा+ कः । ततो गौरादित्वात् डीध ।) हेतुकं वा मूलं यस्य । कम्मणो मूल मिव मूलं स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ वंशरोचना । इति राजनिर्धराटः । (वंशरोचना- यस्य वा ।) कुपाटगाम् । इति प्राब्द चन्द्रिका ॥ न मे पारित कर्त्तव्यं त्रिघ लोकेघ किञ्चन । प्राब्दोऽम्या विस्ततितिव्या ॥ कम्मयुगं, स्ली, (क्रिणाति हिनस्ति अन्योन्यं यत्र युगे नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त्त एव च कर्मणि ॥ कर्मवज्रः, पं. (कर्म श्रौतस्मातीद्यनुष्ठानं तत्त. तत् कम। कृ हिंसायां + मनिन्प्रत्ययः । कम यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । शस्त्रादेरध्ययनमाचरणादिकं वा वचं वच्च हिंसाप्रधान युगं इति कम्भधार यः । कलेः हिंसा मम वर्तानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ ! सञ्चाः ॥ तुल्य यस्य । विजेतरजातेः श्रौतादिकर्मा- प्रधानत्वात् तथात्वम्।) कलिय गम् । इति विकागड उत्सोदेयुरिमे लोका न कुयों कर्म चेदहम् । अतिगोचराक्षे यतादिहेतुकत्वात् ववत् कठिनं सङ्करम्य च की स्यानु पाहन्यामिमाः प्रजाः ॥ प्रतिभातीति भावः 1) शूद्रः । इति महाभारतम् ॥ कम्मयोगः, घु, (कम्मसु योग स्तरको पत्रौपालम् ।) चित्त सक्ताः कर्मण्यविदांसो नया कुर्वन्ति भारत । कर्मवाटी, स्त्री, (कर्मणां शास्त्रोक्ततिथिनिमित्ती- शुद्धिजनकवैदिककम! यथा। निष्कामकम्म कुर्य्यादिवस्तिथासक्तश्चिक धुलोकसंग्रहम् ॥ भूतक्रियाणां चन्द्रकलाक्रियाग वा वाटीव । पुष्प- रणात्मज्ञानमित्युक्तं यथा । न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्म सङ्गिनाम् । वाटिका यथा पुय्यादेशाधारस्तवदित्यर्थः। ति- "अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः । योजयेत् सर्वकागि विदान् यक्तः समाचरन् ॥ थोनां हि कर्मनिमित्ततया तथा त्वम्।) विधिः । कम्मयोग विना ज्ञानं कस्यचिन्नव दृश्यते ॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुगी बाम्माणि सर्वशः । इति हेमचन्द्रः ॥ सोऽधि दुरितक्षयद्वारा न साक्षात्"। इति मल बजारविमात्मा काहमिति मन्यते ॥ कर्मविपाकः, पुं, (कर्ममगाः अधर्मममूलकम्य व्यशुभ- मासतत्त्वम् ॥ * ॥ तदनुष्ठानम्यावश्यकत्वं यथा । तत्त्ववित्त महाबाहो गुगाकर्मविभागयोः । फगजन कम्येति यावत् विपाकः परिणामः । इह श्रीभगवानुवाच ॥ गुणा गणेषु वन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ मेगाहिमोगजनकदुग्नमयपरिंगामः। यमुत्र नरः- "लोकेऽस्मिन् द्विविधा निछा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ!। प्रकृतेगंगासमझाः सज्जन्तें गुगा कम्मम् । कमोगादिजनका दुःखमयपरिगामश्च।) अगुभकाम ज्ञानयोगेन सांख्यानां कम्मयोगेण योगिनाम् । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कक्षभिन्न विचालयेत् ॥ जन्यपाल रय विपाकः। रोगादिरूपजन्मान्तरीया- न कर्मणामनारम्मानकम म्भानेकम्मा पुरुषोऽनते। मयि सवागि काम्सागि संन्यन्याध्यात्मचेतसा । शुभकम्भफलभोग अति यावत् । तहिवरगां यथा, न च सन्नासनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥ निगाशी निर्ममो भूत्वा राध्य स्तु विगतज्वरः ॥ "नरकात् प्रतिमतान्त पापयोनिध जायते । न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिछत्यकम्भकृत् । ये मे मत मिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । पतितात् प्रतिरट यायावर योनि बजेद्बुधः ॥ कार्यते यवशः कम्म सर्वः प्रकृतिजेणुगोः ॥ श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्त तेऽपि कर्मभिः ॥ गर कात् प्रतिमुक्त कृमिर्भवति पाकः । कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य यास्ते मनसा स्मरन् । ये त्वतदभ्यसूयन्तो नानु तिन्ति मे मतम्। उपाध्यायव्यलोकन्तु इत्या श्वा भवति द्विजः ॥ इन्द्रियार्थान् विमूफात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ सर्वज्ञानविमूढारतान् विद्रि नयान चेन सः ॥ तज्जाबां मनसा वाञ्छ तदर्थ वाप्यसंगा यम् । यरिवन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ! । सहपां चेयते खग्याः प्रकृतेज्ञानवागम। गर्दभो जायते जन्तु मित्रस्येवापमानकृत् ॥ कर्मेन्द्रियैः कम्मयोगमसक्तः स विपिशष्यते ॥ प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति । सानादीतरमामय शारिका संप्रजायत । नियतं कम्म त्वं कम्म ज्यायो हाकम्मणः । कुरु इन्द्रियस्येन्द्रियम्याथै रागद्वेषो व्यवस्थितो । पितरौ पोयित्वा तु कच्छपत्वञ्च गति ॥ शरीरयात्रापि च ते न प्रसियेदकर्मणः ॥ तयोर्न वशमागच्छत्तो यस्य परिपयिनी ॥ भत्तुः पिण्डमुपाश्वत्तो हित्वान्यानि निधेवयेत् । यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । श्रेयान् स्वधर्मा विगुणः परधम्मात् स्वनुछितात् । सोऽधि मोहसमापनो जायते वानरो मतः ॥ तदर्थं कर्म कौन्तेय ! मुक्तसङ्गः समाचर ॥ खधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मा भयावहः" ।। न्यासाय इत्ता नरकात् विमुक्तो जायते कृमिः । सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । इति श्रीभगवगीतायां कम्म योगो नाम ३ अ असूयकश्च नरकाम्मुक्तो भवलि राक्षसः ।। अनेन प्रसविष्यध्वमेघ वोऽस्त्विष्टकामधुक ॥ ध्यायः ॥ व्यन्यत् भगवन्मदिरादिकर बजि - विश्वासहतच नसेमीनयोनौ प्रजायते । देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । पुराणे यमानुशासन नामाध्याये रब्धम् ।। यवधान्यानि हत्वा तु जायते मूशिको म्टतः ॥ परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाश्यथ । कम्भरङ्गः, घु, ली, (कमो हिंसा क्रियायै तत्फल परदाराभिमर्यात को धोरोऽभिजायते। इछान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः भक्षसाकारिणां रोगादिजननक्रियाय इत्यर्थः भाटभायाप्रसङ्गत्वे कोकिलो जायते नरः ॥ तैर्दत्तानप्रदायेभ्यो यो भुङ्क पत्तेग एव सः ॥ रज्यते पर्याप्यते। कृ हिंसायां इति धातो गुवादिभार्यागमनात् शूकरो जायते नरः । यज्ञपियाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सकिल्विषैः । मनिन् प्रत्ययेन निप्पणत्वात् ततो कम्मन् + रन्ज यज्ञदान विवाहानां विघ्नकर्ता भवेत् कमिः ॥ भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ +घञ्।) फलट क्षविपोषः । कामराङ्गा इति देवतापिटविप्राणामदत्त्वा योऽन्नमश्नुते । यन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः । भाषा ॥ (यथा, रामायणे । ३ । १७ । ८ ।। प्रमुक्तो नर काहामि वायसः स प्रजायते ॥ यज्ञावति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ "सोमक्षान् कम्मरणान् पियालांश्चक्वचित् क्वचित्"।) ज्येष्ठधात्रवमानाच क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । कम्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तत्पर्यायः । शिरालः २ हदम्बः ३ रुजाकरः । शूद्रच ब्राह्मणों गत्वा शामियोनौ प्रजायते ॥ तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् । इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ कारः ५ कम्मरका ६ तस्यामपत्य मुत्पाद्य काष्ठान्तकीटको भवेत् । एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । पीतफलः ७ कर्मरः ८ मुहरकः । मुटूरः १० कृतघ्नः कृमिका कीटः पतङ्गो रश्चिकस्तथा ॥ व्यघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ ! स जीवति ॥ धराफलः ११ कारकः १२। अस्य गुणाः । अपात्रं पुरुष हत्वा नरः संजायते खरः। यस्वात्मरतिरेव स्यादात्मटप्तश्च मानवः । यस्लत्वम् । उष्णत्वम् । वातहारित्वम्। पित्तकारि आमिः स्त्रीवधकर्ता च बाल हन्ता च जायते ॥ .

·कर्मावि भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः। हृत्वान्नञ्चैव मार्जारस्तिलहृच्चैव मूषिकः ॥ घृतं हत्वा च नकुलः काको मद्गुरमा मिघम् । मधु हृत्वा नरो दंशः पूपं हत्वा पिपीलकः ॥ घपो हत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते । हृवे कांस्येच हारीतः कयोतो वा प्रजायते ॥ हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते । कार्यासिके हृते क्रौञ्चो वह्निहर्ता वकस्तथा ॥ मयूरो वर्णकं हत्वा शाकं पत्रञ्च जायते । जीवओवकतां याति रक्तवस्तापहनरः ॥ कुक्कुन्दरिः शुभान् गन्धान् वंशं हत्वा शशो भवेत् । घण्डः कलापहरणे काठहृत् काठकीटकः ॥ पुष्पापहृद्दरिद्रस्तु पर्यावापहनरः । शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः ।। ग्रह नरकान् गत्वा र रौरवादीन् सुदारुणान् । टणगुल्मलतावल्लीत्वक् सारतरुतां व्रजेत् ॥ एष एव क्रमो दृछो गोसुवर्णादिहारिणां । विद्यापहारी मूकश्च गत्वा च नरकान् बहून् ॥ असमिद्धेऽमौ हते च मन्दाग्निः सम्प्रजायते । परनिन्दा कृतघ्नत्वं परमविघातनम् ॥ नैछुय निणत्वञ्च परदारोपसेवनम् । परखहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्मनम् ॥ निकृत्य वञ्चणं नृणां कार्यण्यञ्च न्नृणां बुधः । उपलक्षणादि जानीयात् मुक्तानां नरकादनु । दयाभूतेषु सम्बादः पर लोकं प्रतिक्रिया । कर्मवि सत्यं हितार्थता चोक्तिर्वेदप्रामाण्यदानम् ॥ गुरुदेवर्षिपूजा च केवल साधुसङ्गमः । सत्कृियाभ्यसनं मैत्री खर्गिणां लक्षणं विदुः। अशाङ्गयोगविज्ञानात् प्रापोत्यात्यन्तिकं फलम्" ॥ इति गारड़े कर्मविपाकः २२६ अध्यायः॥ शातातपटगुभरतोक्तः पापरोगप्रायश्चित्तानां विवरणग्रन्थः। प्रायश्चित्तविहीनपापिनां नरकान्ते प्रतिजन्म तत्यापसूचितरोगयुक्तं पारीरं भवति । तृणां दुष्कर्ममजा रोगा जयदेवाचनहोमदाना- दिभिः शमं यान्ति ॥ महापातकजा रोगाः सप्त- जन्मसु जायन्ते । तद्यथा-कुष्ठम् । राजयक्ष्मा । प्रमेहः । ग्रहणी । मूत्रकृच्छम् । यसरी । कासः । अतीसारः। भगन्दरः। दुरावणः। गण्डमाला । पक्षाघातः । अक्षिनाशनम् । इत्यादयः। अत्र सम्पूर्ण प्रायश्चित्तम् ॥ * ॥ उपमापोडूवा रोगाः पञ्चजन्मस जायन्ते । तद्यथा:-~-जोलदरम् । यकृत् । प्लीहा । शूलम् । व्रणः। श्वासः जीर्णज्वरः । छर्दिः । नमः। मोहः । गलग्रहः । रक्ताबुदम् । विसर्पः । इत्यादयः । अत्र अड़ प्रायश्चित्तम् ॥* ॥ पापसमुद्भवा रोगाः त्रिषु जन्मसु जायन्ते । तद्यथा-दण्डापतानका चित्रवधुः। विचर्चिका । वल्मीकः। पुण्डरीकम् । इत्यादयः । अत्र घष्ठां प्रायश्चित्तम् ॥ * ॥ व्यतिपापात् कार्या याद्याः रोगा भवन्ति अन्ये बहुधा रोग- सदराश्च ॥ * ॥ अथ दानादिघु साधारणविधिः। कर्मवि गोदाने सुशीला सवत्सा पयसिनी गौः । वृषदाने शुक्लवस्त्रकाञ्चनसहितः शुभोऽनड्डान् । मूदाने दपा निवर्तनपरिमिता भूः । सुवणदाने पातनिष्क खणं तदोई वा । कावदाने उपस्करसहित- सुशीलाश्वः । महिषदाने खर्णायुधयुक्तमहिषी। गजमहादाने सुवर्णफलसहितगजः । देवार्च ने लक्षोच्चावचपुष्पदानम् । ब्राह्मणभोजने सहस- दिजेभ्यो मिशानदानम् । रुद्रजपे लक्षसयक- पुष्पकरणकन्यम्बकपूजनानन्तरं एकादरुद्रजपः तद्दशांशसतगुग्गुल होमावण्याम न्रभिधेचनञ्च। धान्यदाने घछिसङ्ग्यकखारी परिमितधान्यम् । वस्त्रदाने कर्पूरमिश्रित पट्टवस्त्रदयम् ॥ अथ प्रायश्चित्तग्रहणानुष्ठानादि । दा पञ्चाय- चतुरो वा ब्राह्मणानुप वेश्य तेषामनुजया प्राय- श्चित्तमुपक्रम्य विद्या, सम्पूज्य निजकाग्यया सङ्कल्प्य दिजेभ्यो धेनुपातितो दक्षिणाञ्च दत्त्वा तान् वस्त्रा- लङ्काकोर लत्य दण्डप्रमाणेन प्रायश्चित्तं याचेत । तेषामनुज्ञया प्रायश्चित्तं यथाविधि कृत्वा परिपूसा- र्थान् तान् यथाविधि अर्थयित्वा तेभ्योऽनुज्ञामा- शिषश्च प्रतिग्टह्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा बन्धुभिः सह भोक्तव्यम् । इति पातात पीयकर्मवियाक- प्रथमाध्यायविवरगाम् ॥ ॥ जन्मान्तरीयमहापातक- शोधचिन कुनखादिरोगाणां प्रायश्चित्तं पराकवतं महापातकादतिपातकस्य गुरुत्वात्तच्छेषजन्यगलत् कुयरोगस्य प्रायश्चित्तं दिगुणम् । इति स्मार्ताः ।। कम्प: । श्रथ शातातपातहिंसास्तेयाऽगम्यागमनाऽगतिप्रायश्चित्तानि क्रमेण लिख्यन्ते ॥ मापी होगी प्रायश्चित्तम् १ अनाघाती १ अधिकाः ... ... २ वक्रतुण्डः -- ... ... २ अवहन्ता ३ उरमघाती ... ३ पाण्डुरोगी . ४ विकृत खरः ... ... ५ कर्णहीनः ... .. ५ काकघाती এ হৃালা ७ खरइन्ता ८ गजघाती ६ रूक्षः.. ७ खररोमा सर्वकार्यबसिद्धार्थः ... ६ गोत्रहा १ विचित्रवस्त्रयुक्तां अनां दद्यात् ॥ २ शतपलानि चन्दनानि दद्यात् ॥ ३ ब्राह्मणाय पलपरिमितकस्तूरिकां दद्यात् ॥ ४ कर्पूरकं फलं दद्यात् ॥ ५ ह.वां गां दद्यात् ॥ ६ शुक्लवर्णरघमं दद्यात् ॥ ७ कृष्णगुलिमवत् प्रायश्चित्तं कुर्यात् ॥ ८ प्रासादं कारयित्वा गणेशप्रतिमा स्थापयेत् अथवा कुलत्थ शाकः पूपैश्च गड- शान्तिपूर्वक लक्षसंख्शकगणेशमन्त्र जपेत् ॥ ६ पातप्राजापत्यव्रतञ्चरित्वा ब्राह्मणाय भूमिं दक्षिणां दत्त्वा भारतं प्रणयात् ॥ १० पञ्चपल्लवसंयुक्तपञ्चवर्णसमन्धितरक्तचन्दनलिप्ताङ्गरक्तपुष्याम्बरान्वितैकरतकुम्भं द- क्षिणस्यां दिशि संस्थाप्य तत्र तिलचूर्णपूरितताम्रपात्रं विन्यस्य तदुपरि निम्क्रमित सुवर्ष- निम्मित्यमदेवं पुरुषसक्तमन्त्रेण संपूज्य पायं मे पाम्यतामिति प्रार्थयेत् । ततः सामवि ब्राह्मणस्तत्र कलसे सामपारायणं कुथ्योत् । ततो दशांशं सर्षयं दत्त्वा यात्रमाल्याभि- बेचनं कुर्यात् । ततो "यमोऽपि महिवारूको दण्डपाणिर्भयानकः । दक्षिखाशापतिर्देवो मम पापं व्यपोहतु" ॥ इति मन्त्रेण यजमानो यमं विसृज्य तं प्राचार्याय निवेद्य सद्भक्ति- माचरेत् ॥ ११ गुल्ममयों धेनु दद्यात् ॥ ... ६ कुछी निबपाश्च १० कुष्ठो १० गोवधी ... ११ तरहन्ता.. ११ केकरेक्षणः...

·कर्मवि कर्मवि कर्मवि पापी रोगी- प्रायश्चित्तम् १२ पिहा १२ चेतनाहीनः १३ बालघाती ... १३ मृतवत्सः १४ ब्राहा १४ पाकुडी .. १५ मारहा १५ मूका १२ त्रिशत् प्राजापत्यानि कृत्वा पलपरिमिता सुवर्णनावं कारयित्वा ताम्रपात्र रुप्यमय अम्भं स्थापयित्वा निष्क परिमितखा निम्भितं विष्णु पट्टवस्त्रेण संवेद्य विधानतः पूजयेत् । तत् सव्वं ब्राह्मणाय दत्त्वा ब्राह्मणं विसर्ग येत् । व्यन्येभ्योऽपि विप्रेभ्यो भूयसी दक्षिण दद्यात् ॥ १३ ब्राह्मणोदानं यथाविधि हरिवंशवणच कुर्यात् । महारह नपान् कारयेत् । নাৰ অযুনালো ল চলা হর্ষিানিলিহ্মমহিদিনাবালি हिजानुसारतः एकादशपलानि च दद्यात् । अन्यनामणेभ्यो यथाशक्ति दक्षिणां दद्यात् । तल याचा- वरुणदेवतमन्नर्दम्पतीः वापयेत् । यजमान आचार्याय वस्त्रामवरणानि दद्यात् ॥ १४ यजमानश्चतुर्दिदा पञ्चपल्लवपञ्चवर्णसंयुक्तचतुरः कलसान् संस्थाप्य तन्मध्ये कुम्भोपरि रौप्यमझदलपमं विन्यस्य तदुपरि पला हाईपरिमि(सुवर्णनिर्मितदशहस्तं चतुर्मुखदेव संन्यस्य प्रत्यहं पिकालं पुरुषसूक्तन पूजयेत् । ततः पूर्वादिकुम्भेषु ब्रह्मचारियो माह्मणाः ऋगवेदप्रतीन् खख वेदान् शनैः पठेयुः । ततो मध्यकुम्भे तिलातहतमभिर्ग्रहशान्ति- पुरःसरं दशांशेन होमं कुर्यात् । ततो ब्राह्मणो दादशाहेनेदं कर्म समाप्य तत्र पीठे यथाविधि यजमानमभिषिञ्चेत् । ततो बगमानो बामगोभ्यो यथाशक्ति गोमूहेमतिलोद- कानि दत्त्वा कुम्भादीन् प्राचार्याय निवेदयेत् ॥ १५ चान्द्रायणवतं चरित्वा “सरखलि 'जगन्भातः प्राब्दब्रह्मादिदेवते । दुष्कर्मकर गात् पायात् पाहि मां परमेश्वरि"॥ इमंगलमुच्चार्य पलपरिमित सुवर्णसहितपुस्तकं ब्राझ - याय दत्त्वा तं ब्राह्मणां विसर्जयेत् ॥ १६ निष्कत्रयपरिमित स्वामी प्रति दद्यात् ॥ १७ पिटहवत् प्रायश्चित्तं कुय्यीत् ॥ १८ निष्कमितवा निर्मित पारावत दद्यात् ॥ १६ गोभूहि गट भिसामनलवस्त्राणि प्रतधनु तितधेनुच्च दद्यात् ॥ २० • शुक्षां गां दद्यात् ॥ २१ "वत्वारि प्राजापत्यतानि चरिला मनधान्यानि उत्रनेत् ॥ २२ ब्राह्मणाय सदक्षिणं सच्छास्त्रपुस्तक दद्यात् ॥ २३ सदक्षिणं इतकुम्भं दद्यात् । २४ एक प्राजापत्यप्रतञ्चरित्वा सदनिकाधेनु दद्यात् ॥ २५ खञ्जवत् प्रायश्चित्तं कुर्यात् ॥ २६ दशाश्वत्थर क्षान् रोपयेत् पार्क राधेनु दद्यात् पात बामणांव भोजयेत् ॥ २७ पलपरिमित सुवर्णाश्यं दद्यात् ॥ * ॥ “हिंसायां निष्कृतिरियं ब्राह्मणे समुदाहता । तदाईप्रमाणेन क्षत्रियादिय्वनुक्रमात्" ॥ इति शातातपोक्तकमविपाकद्वितीयाध्याय . हिंसाप्रायश्चित्तविवरणम् ॥ * ॥ ... ... .. १६ महिषीघाती १७ मारहा १८ मार्जारहा २६ राजदा २० वकघाती २९ वैश्यहन्ता २२ शुकशारिकाघाती... २३ शूकरहन्ता... २४ शूदहन्ता २५ पदमाखदा २६ स्त्रीहन्ता २७ हरियाघाती.. १६ कृष्णगुल्मी १७ धन्धः १८ पीवपाणिः... १६ क्षयरोगी २० दोघनसः २१ रक्ताबुदो ३२ स्खलितवाक् २३ दन्तुरः २४ दण्डापतानका २५ विपादकः २६ अतिसारी .4 ... ... ... ... ... २७ खनः RAKARivya Rani RaniREAmetrol १ चमच्यभोक्ता २ अस्पृश्यस्पृष्टान्नभोक्ता ३ गर्भपातकर्ता 8 दावामिदः ५ दुरावाग्मो ( ये सति कदमदः... धूर्तः... परनिन्दावान् ६ परामविघ्नकर्ता १. परोयतापी... ११ परोपहासवत् १ कृमिकोदरः २ कृमिलोदरः ३ यवल्लीहजलोदररोगी ४ रक्तातिसारी ५ खण्डितः ६ मन्दोदरामिः ७ ध्यपस्मारी ८ खलीटः ९ अजीर्णी १ भीमपञ्चकोपवास कुर्यात् । २ त्रिरात्रमुपवसेत् ॥ ३ पलत्रयपरिमितसवर्गारूप्यताम्रान्वित जलधेनुदानं कुर्यात् ॥ 8 उदपानं वटरक्षरोपणच कुर्यात् । ५ दुग्धसमन्वितघटइथं पलव्य परिमितरूप्यञ्च द्विगातये दद्यात् ॥ ६ प्राजापत्यत्रयं कृत्वा पातं दिजान् भोजयेत् ॥ ७ ब्रह्मकूर्चमयींधेनु दत्त्वा सदक्षिणां गां दद्यात् । ८ काश्चनसहित धेनु दद्यात् । ६ यथाविधि लक्षहोमं कुर्यात् ॥ १. अन्नदानं रद्रनपञ्च प्रकुर्वीत ॥ ११ सकाञ्चनां गां दद्यात् ॥ १२ सहसपलसम्मितं हतं दद्यात् । ... ... ... ... ... ... ..: ... ... ... १० शूली १९ काणः १२ श्वासकासी १२ पिशुनः II ·५० कर्मवि कर्मवि कर्मवि --- पापी रोगी यश्चित्तम् १३ प्रतिमाभकारी १३ अप्रतिष्ठः १४ मद्ययः ... १५ मार्गहा १४ रक्तपित्ती १५ पादरोगी १६ कृमिलोदरः १७ छर्दिरोगी ... १३ वत्सरचयपर्यन्तं प्रतिदिनं अश्वत्य सेचनानन्तरं मह्योक्तविधिना समां गम्यामुद्दाह. येत् सुपूजितं विघ्नराजञ्च संस्थापयेत् ॥ १४ सर्पियो घटं सहिरण्यं मधुनोऽईघटञ्च दद्यात् ॥ १५ अश्वं दद्यात् ॥ १६ त्रिरात्रं गोमूत्र यावकं भुञ्जीत ॥ १७ दश पयखिनीगा दद्यात् ॥ १८ सत्यवतिने निष्कत्रयपरिमितं हेम दद्यात् ॥ १६. प्राजापत्यव्रतञ्चरित्वा सप्ततुलापरिभितशर्करा दत्त्वा महारुद्रं जवा तद्दशांशं तिलै- हुत्वा वरुणदेवतमन्त्रैरभिधेकं कुर्यात् ॥ २० मासं व्याप्य सरार्चनं गोद्दयदानं प्राजापत्यमेकच कुर्यात् ॥ इति शातातपोक्तकर्मविपाकटतीयाध्यायप्रकीर्णप्रायश्चित्तविवरणम् ॥ * ॥ १६ रजस्वलादृष्टान्नभोक्ता १७ विषदः १८ सभायां पक्षपाती... १६ सुरापः ... ... १८ पक्षघातवान् १६ श्यावदन्तः ... २० गदरोगी * ॥ २० मुरालये जले वा प्रकृन्मूत्रकारी .. । १ यगम्बाभिगामी ... १ ध्रुवमण्डली २ अश्वयोनिगामी ... २ गुदमम्मी . . ... ... ३ यामानहारी ४ इक्षोर्विकारहारी... ५ ऊर्णाहारी... ६ औषधामह ७ कन्दमूलहारी कांस्यहारी ६ गुरुजायाभिगामी... ३ हीनदीप्तिः 8 उदरगल्मवान् ५ लोमशः ६ सूर्यावर्तरोगी ७ इखपाणिः ८ पुराडरीकसमन्वितः ६ मूत्रकृमी ... ... ... ... ... ॥ -- - .. ... १० हीनमुष्कः ११ प्रमेहगदी १२ अश्मरीगदी ... १ कार्मासभारकांस्यदोहसंयुक्तसवत्मकतिलपरिमितहेमधेनुं “सुरभी वैष्णवी माता मम पापं व्यपोहतु" इमं मन्त्रमुच्चार्य दद्यात् । २ मासं व्याप्य प्रतिदिनं सहखसङ्ख्यकमलकरणकशिरःखानं कुर्यात् । स्त्रीणामपि तत्तत्पुरुषसंसर्गात्तत्तत्त्रायश्चित्तम् ॥ ३ निष्कद्दयखर्णनिर्मिताश्विनीकुमारौ दद्यात् ॥ ४ गड़धेनु प्रदद्यात् ॥ ५ कम्बलान्वितनिष्कमितखणनिर्मितवहिमूर्ति अर्चयित्वा ब्राह्मणाय दद्यात् । ६ मासं व्याप्य सूर्याध्य काञ्चनञ्च दद्यात् ॥ ७ यथाशक्ति देवग्रहं उद्यानञ्च कुर्यात् ॥ ८ ब्राह्मणमलङ्कृत्य तस्मै शतपलं कांस्यं दद्यात् ॥ ६ नीलमाल्यादिभूधितनीलवस्वाच्छन्नघट पश्चिमस्यां दिशि सस्थाप्य तदुपरि ताम्रपाने षणिकवर्णनिर्मितवरुण पुरुषसूक्तेन यजेत । सामवेदी ब्राह्मणस्तत्र सामवेदमाचरेत् विशतिनिष्कमित सुवर्णपुत्तलिकां निष्पापोऽहमित्युच्चार्या ब्राह्मणाय दद्यात् । "यादसा- मधिपो देवो विश्वेषामधिपो वरः । संसारनौकर्णधारो वरुणः पावनोऽस्त मे" ॥ इति मन्त्रेण पाचार्याय स्वर्णवरुणं दद्यात् ॥ १० माटगामिवत् प्रायश्चित्तं कुर्य्यात् ॥ ११ मासं व्याप्य रुद्रं जपेत् यथाशक्ति काञ्चनञ्च दद्यात् ॥ १२ मधुधेणु हिरण्यसहितपतद्रोणपरिमिततिलञ्च दद्यात् । १३ सदक्षिणोत्तमविद्रुमदयं दद्यात् ॥ १४ प्राजापत्यव्रतं शतपलपरिमिततामदानञ्च कुर्यात् ॥ १५ उपोष्य विप्राय तैलघट दयं दद्यात् ॥ १६ उपोष्य विधिवत धेनु दद्यात् ॥ १७ विप्राय दधिधेनु दद्यात् । १८ विदुधे पलद्दयपरिमितकुङ्कभं दद्यात् ॥ १६ प्राजापत्यवयं कुर्यात् ॥ २० ब्राह्मणाय यथाविधि दुग्धधेनु दद्यान् ॥ २१ तत्र ज्वरे कर्णे रुद्रं जपेत् महाज्वरे महारुदं रौद्रवरे अतिरौद्रं वैधाववरे महा. रुद्रातिरौद्रौ च जपेत् ॥ २२ शक्त्यनुसारेणान्नोदकवस्त्राणि हेम च दद्यात् ॥ २३ लक्षसंख्यकगायत्रीं जपेत् तिलकरणकं तद्दशांश होमञ्च कुर्यात् ॥ २४ धेनु दद्यात् ॥ २५ तिलपात्रदयं दद्यात् ॥ २६ पाक्तितः धजां दद्यात्॥ २७ खमनागमनप्रायश्चित्तस्थाई ताततिलकरणकदशांशहोमञ्च कुर्यात् । १३ श्वेतौष्ठः १० चाण्डालीगामी ११ तपखिनीप्रसङ्गो १२ तपखिनीसङ्गमी १३ ताम्बलहारी... १४ तामचौरः १५ तैलचौरः १६ पुहारी १० दधिचौरः १८ दारुहारी १६ दीक्षितस्वीप्रसङ्गी... २० दुग्धशारी २१ देवहारी ... ... १४ औडुम्बरी १५ कगड्वादिपीड़ितः १६ नेत्ररोगवान् १७ मदवान् १८ खिन्नयाणिः १६ दुटरक्तदृक्ररोगी. २० बऊमूत्रका २१ विविधज्वरी ... ... ... ... २२ नानाविधद्रव्य चौरः २३ पक्वान्नहारी २४ पट्टसूत्रहर्ता ২৪ মসুশীলিনী २६ मिटवस्टगन्ता २७ पुलजायाभिगामी .. २२ ग्रहणीयुक्तः २३ जिहारोगी २४ विलोमा २५ मूनाघाती... २६ दक्षिणप्रवणी २७ कृष्णकुष्ठी . ... --- ·कर्मवि कर्मवि कर्मवि पापी रोगी प्रायश्चित्तम् ... ॥ २८ फलहारी २६ माटजायाभिगामी ३० मधुचौरः ३१ मातुलानीगन्ता ३२ माटगामी २८ वणिताङ्गुलिः २६ गुल्मकुष्ठी ३० नेत्ररोगवान् ३१ एष्ठकुब्जा ३२ लिङ्गाहीनः ... : ३३ नाना वणवान् ३४ मतभार्यः ... ३३ माटवसृगन्ता ३४ मतभार्याभिगामी... ३५ रक्तवस्त्रप्रबालहारी ३६ लौहहारी ... ३७ वस्त्रहारी ३८ विद्यायुस्तकहारी ... ३६ विप्ररत्नापहारी ... ३५ रक्तवातवान् ३६ कराङ्गः ३७ कुछी... ३८ मूका ३६ च्यनपत्यः ... ... २८ दिनातये व्ययुतसंख्यकनानाफालं दद्यात् ॥ २६ खसुतागमनप्रायश्चित्तस्याद्धं ताततिलकरणकदशांशहोमञ्च कुर्यात् ॥ ३० उपवासं कृत्वा मधुधेनु दद्यात् ॥ ३१ कृष्णाजिनं प्रदद्यात् ॥ ३२ उत्तरतः कृषामाल्यादिभूषितकृष्णवस्त्रसमाच्छनकुम्भ विन्यस्य तदुपरि कांस्यपात्र निष्कपटकमित सुवर्णनिर्मितनरवाहनकुवेरं पुरुषसूक्तेन यजेत् । अथर्ववेदविब्राह्मण- स्तत्र यथोक्तकर्म कुर्यात् । ब्राह्मणाय विंशतिनिष्कपरिमितसुवर्णनिर्मितपत्रिकां नियापोऽहमिति ब्रवन् दद्यात् । “निधीनामधिपो देवः माङ्करस्य प्रियः सखा । सौम्या- शाधिपतिः श्रीमान् मम पापं व्ययो इतु" ॥ इति मन्त्रेण तं कुवेरं याचार्याय दद्यात् । ३३ दासदानं अगम्यागमनप्रायश्चित्तंच कुर्यात् ।। ३४ एकब्राह्मणं विवाह येत् ॥ ३५ मणिरागसमन्वितां सवस्वां महिषों दद्यात् ॥ ३६ एकदिनमुपोथ्य शातपललोइं दद्यात् ॥ ३७ निष्कमित हेमनिम्मितप्रजापति वस्त्रयुग्मञ्च दद्यात् ॥ ३८ ब्राह्मणाय सदक्षिणं न्यायेतिहासं दद्यात् ॥ ३६ महारुद्रजपादिकं कुर्यात् तद्दशांशपलाशसमिद्भिर्यधाविधि जुद्धयात् तवत्सोक्त- मकर्म च कुर्यात् ॥ ४० चान्द्रायणत्रयानन्तरं सुवर्णशतं दद्यात् ॥ ४१ ब्राह्मणाय महानीलमणि दयं दद्यात् ॥ ४२ उपवासानन्तरं पला शतशक्ति दद्यात् ॥ ४३ व्यग्नौ लक्षसंख्यक पोमं कुर्यात् ।। 88 महिषों दद्यात् ॥ ४५ प्राजापत्यदयं कुर्यात् ॥ ४६ पूर्वतः पीतमाल्यादिभूषितपीतवस्त्रसमाच्छन्नकास संस्थाप्य तस्योपरि वर्ण पात्र निकषट्कमितसुवर्णनिम्मितवासवं पुरुषसूक्तेन यजेत् । नत्र ऋग्यजुःसामानि समा. चरेत् ब्राह्मणं सम्पूज्य निष्यामोऽहमिति अवन् तस्मै शतसवर्णनिर्मित पुत्रिकां दद्यात् । "देवानामधिपो देवो वजी विष्णु निकेतनः । प्रतयज्ञः संहसाक्षः पापं मम निकृन्ततु"। इति मन्त्र पठेत् ॥*॥ इति शातातपीयकम्मविपाके चतुर्थाध्यायातस्तेयप्रायश्चित्तस्य तथा पञ्चमाध्या- योक्तागम्यागमनप्रायश्चित्तस्य च विवरणम् ॥*॥ ... ४० कुलघ्नः ४० विप्रहेमहृत् ४१ शाकाहारी. ४२ शुक्तिहारी.. ४३ सौगन्धिकहारी ४४ खगोत्रस्त्रीप्रसङ्गी ४५ खजातिस्लीगामी ४६ खसतागामी ४१ नीललोचनः ४२ पाण्डमूईजः ४३ दुर्गन्धाइः ४४ भगन्दररोगी ४५ हृदयवणी ... ४६ रक्तकुष्ठी ... ... ... ... : Aortali-Swamwoment - पापयुक्तः-- मरणविशेषविशिरः হজিঙ্কান্ধীনলম্বিশ্বমাত্মিঘান। - e-murdinataMENT.PHT-4HMMMratime ... ... १ बनध्यायेऽध्ययनकर्ता २ अस्पृशी ३ करत्तिः 8 कुमविप्रदः .. ५ कुमारीगन्ता ६ छत्तवासाः निकृन्तनश्च ७ क्रतुनिन्दकः श्रुति- निन्दकोऽपि पाठः ८ गुरुवाती ६ दक्षिणा चौरः १ विद्युदाहतः २ अस्पसतो म्तः... ३ कहतः एषतः 8 विषहतः ५ व्याघ्रादिहतः ६ मिहतः ७ पास्त्रहतः १ विद्यादानं कुर्यात् ॥ २ वेदपारायणं कुर्यात् ॥ ३ यथाशक्ति काचणं दद्यात् ॥ ४ क्षेत्रसंयुतां मेदिनी दद्यात् ॥ ५ परकन्यां विवाहयेत् ॥ ६ दिजाय गोधूमानं दद्यात् ॥ ७ सदक्षिणां महिषों दद्यात् ॥ ... ७ ऋतुनिन्दकः अतिः । ... ... सय्याम्टतः ... ... १० द्रोही ... ... निष्कमितम्रवर्ण निर्मितपात्रस्थितविष्ण्वधिष्ठिततूलीसमन्वितशय्यां दद्यात् । ६ सदने सभां कुर्यात् ॥ १० कुमार विवाहयेत् ॥ ११ सवत्सां पयखिनी गां दद्यात् ।। १२ नवतिं कृच्छ्राणि चरेत् ॥ . ६ वहतः दारुहतः १० संस्कारहीनम्रतः ११ प्रस्तरहतः ... १२ यनपत्यम्मतः ११ दिजनिन्दाकर्ता १२ दिजवस्त्र हृत् ...

·.... कमवि ५२ कर्मवि कर्मवि पापयुक्ताः- मरणविशेषविशिरः- --- आईदेहिकपूर्वकालीनपुत्त्रादिकर्तव्यप्रायश्चित्तम् । १३ निक्षेपहारका ... १३ कुकरहता ... १४ गजातः १५ चौरहतः १६ अरण्ये शूकर हतः १७ शौचहोनम्टसः पतितम्रतः ... ... ... १६ वैरिहतः १६ रवं १४ टपनापाकः... १५ पशुहिंसका १६ पाशिका २७ मत्सरी १८ मद्यविक्रेता... १६ मित्रभेदी २० मेदिनीचौरः २१ यज्ञहानिकर्ता २२ राजकुमारता २३ राजदन्तिहत् २४ लौहहत् २५ विषदः २६ शङ्करद्रोही... १३ अत्र प्रायश्चित्तस्यानुक्तत्वात् व्याघ्रादिहत इत्यत्रादिपददनाञ्च तत्रोक्तप्रायश्चित्तं युक्तम् ॥ १४ चतुनिष्कमितहेमगजं दद्यात् ॥ १५ धेनुं दद्यात् ॥ १६ कुक्कुरहतवत् ॥ १७ विनिम्कखणजहरि दद्यात् ॥ १८ घोड़शप्राजापत्यानि कुयात् ॥ दद्यात् ॥ २० धान्य पर्वतं दद्यात् ॥ २१ स्वशक्तित उपानहं दद्यात् ॥ २२ हिरण्मयपुरुषं दद्यात् ॥ २३ स्वर्णसंयुतं सौवर्णरक्षं दद्यात् ॥ २४ संघतो लक्षसङ्ख्यकगायत्री जपेत् ॥ २५. नागबलिदानं काञ्चनदानञ्च कुर्यात् ॥ २६ वस्त्रसंयुक्तवृषभं दद्यात् ॥ २७ सच्छास्त्रपुस्तकं दद्यात् ॥ २० टगुपात हता २२ वहितः २२ राजाहतः २३ रक्षतः २४ अतीसारम्तः ... ... २५ सयंदयः २७ शास्त्रहत् .... २८ सूचकः २८ सेतुभेदी ३. खदपकार्यकारकः... ... २६ फूट हितः २७ वान्तमाश्रित्य तः- यस्पश्यस्पनिम्तख २७ प्राकट हतः... २९ लहतः ३० साकिन्यादिहतः ३१ उद्धन्धनम्रता ३२ हयाहतः ३३ कपिहतः ३४ विसूचिकाम्टतः ३५ कराठकबलम्टतः ३६ केशरोगम्टतः ३१ हिंसः ... २८ उपस्करान्वितं यश्वं दद्यात् ॥ २६ निष्कत्रयमितवर्णवरुणं दद्यात् । ३० यथोचितं रुई जपेत् ॥ ३१ पयखिनों गां दद्यात् ॥ ३२ निष्कत्रयमितं खणं दद्यात् । ३३ कनकनिर्मिवकपिं दद्यात् ॥ ३४ पातं दिजान् भोजयेत्॥ ३५ तिलधेनुं दद्यात् ॥ ३६ व्यौ कृच्छ्रान् समाचरेत् ॥ * ॥ इति शातात पीयकम्मविपाके धगतीनां विशेषप्रायश्चित्तम् ॥ * ॥ धगतीनां साधारणप्रायश्चित्तम् । "एवं कृते विधानेन प्रकुर्यादौ देहिकम् । सफलसप्तधान्योपरि पञ्चपल्लवसव्वौषधिसंयुक्त ततः प्रेतत्वनिर्मुक्ताः पावितास्तपितास्तथा ॥ कृयावस्त्रसमाच्छन्नमकानमूलं वालसं संस्थाप्य तत्र दद्युः पुत्रांश्च पौत्रांश्च वायुरारोग्यसम्पदः" ॥ महिषासनसंस्थितं चतुर्भु दण्डहस्तं खर्गाकुण्डल इति शावातपीयकर्मविपाकषष्ठाध्यायोक्ता- संयुतं निष्कपरिमितं प्रेतरूपिणं पुरुवं संस्थाप्य गतिप्रायश्चित्तविवरणम् ॥ * ॥ पूजयेत् । प्रत्यहं पुरुषसूक्तेन दुग्धेन तर्पयेत् तत्र (मार्कण्डेयोक्ताः कर्मविपाकाश्च | यथा, वत्रैव कलसे घड़गारुद्र जपेत् । यमसूक्तेन यमपूजादिक १५ अध्याये उक्ताः। श्रात्मविशुद्ध्यर्थं गायत्रीजपं ग्रहशान्तिपूर्वकदशा "पतितात् प्रतिगृह्यार्थ खरयोनि बजेद्दिजः । शतिलहोमच्च कुर्यात् । अज्ञातगोत्रविपाय सति नरकात् प्रतिमुक्तस्तु कृमिः पतितयाजकः ॥ लमुदकं दद्यात् । उपाध्यायव्यलीकन्तु कृत्वा श्वा भवति दिजः । "इमं विस्तमयं पिण्डं मधुसर्पिःसमन्वितम् । • तज्जायां मनसा वान्छन् तद्रव्यं चाप्यसंशयम् ॥ ददामि तस्मै प्रेताय यः पौड़ां कुरते मम" ॥ गर्दभो जायते जन्तुः पित्रोच्चाप्यवमानकः । इति मन्लेण मधुशर्करायुक्तप्रस्थमितकृष्णतिल-। मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्पजायते ॥ पिछपिण्ड प्रेतरूपाय दद्यात् । यजमानः प्रेत भातुः पत्नावमन्ता च कपोतत्वं प्रपद्यते । मुद्दिश्य तिलपात्रसंयुतान् हादशवणकलसान् वामेव पीड़यित्वा तु कञ्छपत्वं प्रपद्यते ॥ विष्णुमुद्दिश्यक कलसच्च दद्यात् । वरायधधरः भर्टपिण्डमुपानन् यस्तदिईन निघेवते शुचिराचार्य वरुणदेवतमन्त्रैः कलसोदकर्दम्पती सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो म्मः ॥ अभिषिश्चेत् । ततो यजमान याचार्याय दक्षिण न्यासापहर्ता नरकात् विमुक्तो जायते कृमिः। दद्यात् नारायणबलिञ्च कुर्यात् ॥ * ॥ असूयकश्च नरकात् मुक्तो भवति राक्षसः॥ विश्वासहन्ता च नरो मौनयोनौ प्रजायते । धान्यं यवास्तिलान्माषान् कुलत्थान् सर्वपांवणान् ॥ कलायान् कस्तमान् मुगान् गोधूमानतसीस्तथा । पास्यान्यन्यानि वा हत्या मोहाज्जन्तु र चेतनः ॥ सञ्जायते महावतो मूषिको बनसनिमः ! परदाराभिमर्यात्तु को घोरोऽभिजायते । श्वा टगाले वको ग्रनो व्याडः कञ्चस्तथा क्रमात् । भाटभाांच दुर्बुद्धिर्योधर्धयति पापकृत् ॥ पुस्खोकिलत्वमाप्नोति स चापि नरकाचातः ॥ सखिभायां गुरोर्भार्थी राजमार्याच पापकृत् । प्रधधैव हि कामात्मा शूकरो जायते नरः। यज्ञदानविवाहानां विघ्नकर्ता भवेत् कृमिः ॥ पुनता च कन्याया कृमिरेवोपजायते । देवता पिटविप्राणामदत्त्वा योऽममत्रुते । प्रमुक्तो नरकात् सोऽपि वायसः सम्मत्रायते । न्यं पिटसमं वापि मातरं योऽवमन्यते । नरकात् सोऽपि विधयः क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । शूद्रश्च ब्राह्मणों गत्वा कृमियोनौ प्रजायते। तस्यामपत्यमुत्पाद्य काठान्तःकोटको भवेत् ।

·.. यते ॥ ५३ कनेवि कर्मावि कर्मवि शूकरः कृमिको मङ्गश्चण्डालश्च प्रजायते । न्तरं परिण्टह्याकिञ्चनत्वमासाद्य जीर्णवस्त्रधरः १० । गलगण्डः । यः खलु मोहाद् गुरुस्त्री- थतज्ञोऽधमः पुंसां विमुक्तो नरकानरः। बडना लोशेनापि खजीविका निध्यादयेत् ॥ कण्ठदर्शनं कृतवान् । स तो यमकिकरे नि- कृतघ्नः कृमिकः कीटः पतङ्गो दृश्चिकस्तथा । २। व्यपुत्रता बहुपुत्लता च । यस्तु गवीमुखात् जल्ले प्रान्तरे देशे दिव्यवर्षायतनयं पात्यते । मत्स्यस्तु वायसः कूम्मः पुक्कामो जायते ततः ॥ भोजनीयद्रव्यं याहृत्य दूरतो विसर्जयेत् । स पुनर्जन्म समासाद्य च गलगण्डरोगाकान्तः अशास्त्र पुरुषं हत्वा नरः सञ्जायते खरः ॥ मन्वन्तरत्रयं निर्जने घोरे मसप्रतिस्थले उषित्वा सीदेत् ॥ कृमिः स्त्रीवधकर्ता च बालहन्ता च जायते ॥ पुनर्जन्मान्तरं प्राप्य पुत्तविहीनो बहुपुत्रो वा ११ । ग्रहणी । ये च धनलब्धकाः प्रभूत- भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः॥ भवेदिति ॥ धनसंग्रहं कृत्वा न यन्ति न चानन्ति न तत्राप्यस्ति विशेषो वै भोजनस्य टणुष्व तत् । ३ । अर्थोरोगः । यः खलु पतिव्रतां धमनियता किमपि धर्मकायं कुर्वन्ति । तथा ये च परस्या- हृत्वानन्तु स मार्जारो जायते नरकाचातः॥ ऋतुस्नातां पत्नी नोपगच्छेत् । यश्च यात्महा पहारिणः तथा अदुष्ठामपतितां भार्या ये च विलपिण्याकसंमिश्रम हृत्वा तु मूषिकः ॥ भ्रूणहा गोहन्ता च स्यात् । स म्टतः गान्ध यौवने परित्यजन्ति ते रताः यूरीघाख्थे नरके हतं हृत्वा तु नकुलः काको मद्गुरजामिषम् ॥ तमसात तामिसाख्यं नरकं गत्वा कम्मक्षयम् कल्पकोटिशतं दरद्धाः कामान्ते मानुषी योनिमा- मल्यमांसापहृत् काकः प्रयेनो मार्गामिघापहृत् । प्राप्य जन्मान्तरेण पुनमानुषयोनिमभिगम्य वशी साद्य ग्रहणीरोगाकान्ता व्यवसीदेयः ॥ वीचीकाकत्वयाहते लवणे दधनि कृमिः ॥ रोगेयाक्रान्ती भवेदिति ॥ १२ । छिन्ननासिकता | श्रुतिस्मृतिकथाविघ्न- चोरयित्वा पयचापि बस्लाका सम्पजायते ॥ ४। अल्पायुःसन्तानता। यो हि पाती कारी देवनिन्दको हि म्टयं प्राप्य नते यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते । वारिपानरतां गां निवारयति । धनेनैव पापेन पश्चिमे भागे स्थितायां पिङ्गले ति नगर्या पिशाचैः मधु हृत्वा नरो दंपाः पूयं हत्वा पिपीलिकः । तस्य पाल्पायुषः सन्ताना भवेयुः ॥ सह बकालमुचित्वा महाघोर दुःस्वञ्च मुल्ला चोरयित्वा तु निष्यावान् जायते ग्रहगोलदः । ५। बामरीरोगः । यस्तु ऋतुस्नातां स्वियं कमान्ते मानुषयोनिमासाद्य छिन्ननासिको जा- यासवञ्चारथित्वा तु वित्तिरित्वमवाप्नुयात् । क्रोधादमीत्या वा नोपगच्छति । स स्टतः पय. अयो हत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते । शोगितसंमिथे नरके प्रपीडितः पुनमानुषत्वं १३ । छिन्नसता, चिन्नपादता च । यस्त हते कांस्ये चहारीतः कपोतो रूप्यभाजने । प्राप्य व्यस्मरीरोगाक्रान्तो जायते इति ॥ पितरौ गुरं विनापराधतो वृद्ध वा ताड़येत् स हत्वा तु काञ्चनं भागडं कृमियोनी प्रजायते ॥ ६ । उन्मादरोगः । यस्त ब्राह्मण वैद्यावं पितरो रतो यमलोक बहनि कशान्य नुभूय विनइस्त- पत्रोणं चोरयित्वा तु करत्वञ्च गच्छति । दिनादिक मानाई नार्च येत् पर निन्देत् म छिन्नपादो वाह जायते ॥ कोषकारच कौये हृते वस्त्रेऽभिजायते ॥ म्यतः पुरीघाख्ये नरके यधपि रा नाना दुःखभाक् १४ । जलोदरः । यदुक्तं पुराणेषु । दुकूले शाङ्गि के पायो हृते चैवांशुके शुकः । भवेत् । ततः कम्मक्षये मानुषी तनुमुपलभ्य "ब्रह्मविधाम पोषु भिन्नभावं करोति यः । तथैवाजाविक हत्वा वस्त्रं क्षौमञ्च जायते ॥ उन्मादरोगवान् जायते । तथा येन च ब्राह्म गोध ग्रहाते स तु दुशात्मा जलोदर राजा ततः" । कार्यासिके हते क्रौद्यो वाल्कहर्ता वकस्तथा । गुरी च दम्भाचारः कृतः तेभ्यः स्मृतिभ्रम १५ । दौर्भाग्यम् । येन च सर्वास टतीयास मयूरो वर्णकान् कृत्वा शाकपत्रञ्च जायते ॥ कराणि द्रव्याणि च दन्सानि सोऽपि जन्मान्तर वेलास तैलस्पीः क्रियते स दुर्भगत्वमामोतीति । 'जीवनीवकतां याति रक्तवस्तापहारः। उन्मादरोगवान् भवेदिति ॥ १६ । नेत्ररोगः। दीपहरणकर्ता परस्त्री- कुकुन्दरिः शुभान् गन्धान् वासो हल्ला शो भवेत्॥ ७ । कासः। कासरत पञ्चविधः । येन कम्मणा प्रेक्षका कामतः पररतिदर्शनकारी च नेत्ररोगे- शण्डः फलापहरणात् काठस्य घुणकीटकः । यदूपो भवेत्तदुच्यते। अतिकठोरेमिथ्यावाक्ययस्त नाकान्तो भवेत् । पुष्पापहनिश्च पार्यानापहमरः ॥ लोकं पीड़येत् स पित्तप्रबलकेन कासेन पी १७ । पक्षरोगः। यो हि सशस्वः सन् पास्त्र- शाकहाच हारीतलोयहां च चातकः । डितो भवेत् । यो हि ब्राह्मणास्थानविनयकारी रहितं पुरुवं हन्ति । स मूः घायुःोष रुक- মুছা না কালো হীৰাহী বান্ स वातकासेग पीड़ितो भवेत् । यस्त जलाशय- राख्ये निरये उषित्वा महादुःखेन पच्यते । ततो रणगुल्मलतावल्लित्वासारतरुतां क्रमात् । ध्वंसकारी स भकासेन पीडितः स्यात् । यो हि रासभयोगौ ततः क्रमशो गयाप्रयोनौ सम्भूय प्राप्य क्षीणाल्पपायस्तु नरो भवति वै ततः ॥ ब्रह्मा विष्णु शिवञ्च भेदबुझ्या पश्यति ससन्नि- शास्त्रेण हन्यते। ततः सारमेयो भूत्वा मत्स्य- कृमिः कीटः पतङ्गोऽथ पक्षी तोयचरो म्टगः । पातोत्यकासपीडितः स्यात् । यज्ञ विना पशुं इत्या योनौ जायते । ततो मानुषीं योनिमासाद्य गोत्वं प्राप्य च चण्डालपुक्काशादि जूगुमितम् । तन्मांसभक्षणकारी सदोषोत्यकासेन रह्यते । चनेनैवरोगेण पीयते। पडम्बन्धो बधिरः कुष्ठी याणा च प्रपीड़ितः यदुक्तं तन्त्र पुराणेच, १९ । पागडुरोगः। यः खलु परभारितः मुखरोगाक्षिरोगैश्च गुदरोगैश्च च बाध्यते ॥ "अयशेन पहुं हत्वा भुक्के मांसन्त यो नरः। परस्त्रीरमणप्रियः स तो यमकिडधा- अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं च स गच्छति ॥ सर्वदोषोत्यकासेन राते ट्णु भूपते!" ॥ दुःखं प्रापितः पुनः कर्मपाकेन मानुषी योनि- एष एव क्रमो दृयो गोमवर्यापहारिणाम् । ८ | कुभत्वम् । यदुक्तं पुरायेषु । मासाद्य पाण्डुरोगेण लिप्यते ॥ विद्यापहारिणचोग्रा निष्कयचंशिनो गुरोः ॥ "देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यस्ता नैवाभिवादयेत् । १८ । प्रदरम् । या योषित् बुभुक्षितं पति आयामन्यस्य पुरुषः पारक्या प्रतिपादयन् । ब्राह्मयाश्च गुरुं श्रेष्ठ ब्रह्माचारितपखिनम् । त्यका पत्यनुमति विना पब्ब मुझे सा मता नरक प्राप्नोति शहता मूतो यातनाभ्यः परिच्युतः । श्मशाने जायते वृक्षः काकग्रघ्रोपसेवितः । भुक्का दशवर्षाणि वायसी ततः भुकी ततो यः करोति नरीहीममसमिद्धे विभावसौ। भुक्ता काममशेषच मानुषत्वममाप्य सः । मानुषी भूत्वा श्वेतप्रदरयुक्षा भवेत् । मोऽजीर्मचाधिखार्ती मन्दाग्निः संप्रजायते"11 कुलत्वमनुते तस्मात् कम्मणो मानुषं ध्रुवम्"। २० । बन्ध्यता । येन जलपिंपासुर्वमः प्रति- नामापुरातकम्मविपाकसंक्षेपमाह। ६ । गर्भखावः। या काचित् नारी हिंसापर निषिद्धः। यस्तु बदक्षिणं व्रतं करोति यो हि १। अकिलनता। यः किल प्रभूतधनवानपि तन्त्रा सती सपत्नप्रादीनामन्यासां स्त्रीणां दुशौ मिछफलादिकं प्राप्य देवायानिवेद्य भुरे या धमनिन्दयों देवामिब्राह्मणदरिद्रेभ्यः किश्चिदपि षधादिभिर्दुमा गर्भ अपत्यानि च नाशयति खलु मैथुनीमावमवलोक्य विघ्नं कुरते ते सर्व धन न इत्तवान् । स तु बायुधोऽवसाने तो यम सा नरकाविमुक्ता पुनर्मानुषों योनिमासाद्य बन्यत्वमाप्नुवन्तीति ॥ दूबै प्रपीड़िती लोलाख्यनरके, सर्ववस्तूनि पश्य पुण्यान्तरेण ऐश्वर्यबपि गर्भवावदुबै प्रपीड़िता २१ । भगन्दररोगः। चाचावभाागतारो- अमि निराः परम दुःखमाप्नोति । ततो जन्मा भवेत् । नराधमाः स्त्रीबाणाधनायडारिशच सालमधि । ।

·५४ . -- कर्मावि कमान्त कर्बुर गम्य विण्मलाख्ये नरके बहदुःखं प्राप्य जन्मान्तरे २७। व्येश्यात्वम्। या नारी मते भर्तरि कारः, पुं, (कर्म लोहनिर्माणादिकायं ऋति মমৗযাঙ্গালা মলি ॥ परयत्यभिलाषिणी सा मता यमलोके तप्तं व्याय गच्छति प्राप्नोति वा । कर्म + + च्यण।) २२ । मूत्रकृच्छ्रम् । येन मून विधवागमन सं पुरुषमालिङ्गन्ती अतिघोरं नरकदुःखमनुभूय कर्मकारः। कामार इतिभाषा॥ (यथा, अथर्व- मद्ययानं वा कृतम् । स मतो नरकं प्राप्य कौन्ते जन्मान्तरे वेश्या भूत्वा अशेषपुरुयः रममाणा वेदे । ३।५।६। धारीरनापाकारिणा अनेन रोगेणाक्रान्तो भवेत् । अपोषक्लेशमधिगच्छेत् ॥ "ये धीवानो रथकाराः कारा ये मनीषिणः" ॥ २३ । म्टवभार्यता। यस्तु ज्येष्ठं भातरमति २८ । वैधव्यम् । या खतु यौवनेनातिगविता तथा, मनु: । ३१२१५ । क्रम्य उद्दहेत् स मतभार्यो जायेत । यस्त सप्तम्यां रमणी विरूपत्वात्मवागं पतिं दिवा निन्दति "कारस्य निषादस्य रङ्गावतारकस्य च" ॥) तैलं स्पशति तस्य ज्येछा भार्थ्या विनश्यति । रात्रौ पाय्यां न भनते प्राज्ञप्ता च रुटा भवति वंपूरः । वाँध इति ख्यातः। कर्मरः । इति राज- २४। मेहः। यदुक्तं पुराणेषु सा जन्मान्तरं प्राप्य वैधव्ययन्त्रणया पीड़िता निर्धण्टः । कामराजा इति भावा । "मेहाचविंशतिः ख्याता पृथक्कम्मप्रभावजाः । भवेत् ॥ काहः, पु, (कर्म ग्रहंतीति । अई + अण।) पुरुषः । तेषां नामान्यहं वक्ष्ये क्रमादुत्पद्यते यतः ॥ २६ । श्वासकासः । श्वासकासस्त महोईच्छिन्न इति राजनिघण्टः । क्रियायोग्ये त्रि ॥ मधमेहः सान्द्रमेहः मुराशुक्रोदकस्तथा । तमकक्षुद्रभेदात् पञ्चधा । १ । यस्त यज्ञमनासाद्य कर्मिष्ठः, त्रि, (अतिशयेन कर्म कर्तुं समर्थः कर्मो इक्षुः सिकतसीधश्च सितमेहस्तथैव च ॥ श्वासं निरुध्य पशुं हन्ति मोहात् तन्मांसादिक वा। कम्म+ इछन्। इनेलुंक।) क्रियावान् । पति- फेनः क्षीरच नीलश्च हारिद्रः कालसंज्ञकः । भक्षयति स महाश्वासेन पीयते । २ । पुराण- पायकर्मविशियः । इति व्याकरणम् ॥ वशारक्तश्च माझिको मज्जाक्षारस्तथा गजः ॥ कथासमये यस्तु अन्यवाक्यं वदेत् स ऊईश्वासेन कर्मी, [न् ] त्रि, (कौस्त्यस्य "बीह्यादिभ्यश्च" | सबैद्यस्योपदेन ज्ञात्वा मेहान् एथक् एथक् । निग्टह्यते । ३ । निषिद्धदानग्रहणात् छिन्नश्वास ५।२।११६ इति इनिः ।) कर्मविशिष्टः । नामानुसारतः पूब कम ज्ञात्वा विधिञ्चरन् । यतो भवेत् । ४ । यो हि शास्त्रार्थ या दूषयति (“यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनातुराः क्षी- पूबै मैथुनकृदयस्तु शौकरीयोनिमाव्रजेत् ॥ स तमकश्वासैः पौड्यते । ५। पाकविघ्नतो हि गलोकाचावन्ते" ॥ इति मुण्डकोपनिषदि । १ । तस्यान्ते मानुषों प्राप्य जलमेहार्दितो भवेत् ॥ जीवः क्षुश्वासैह्यते ॥ २।८ । यथा च, भागवते १ । ३।८। माटगामी बलान्मोहात् मधुमेही भवेन्नरः । ३० | हृद्रोगः। यस्तु लोभात् देघाहा परपीड़ा- "तृतीयमविसर्गच्च देवर्षित्वमुपेत्य सः । रजकीगमनाच्चैव क्षारमेही प्रजायते ॥ प्रदायको भवेत् यस्तु प्रजानां मर्मव्यथां जनयेत् तन्त्र सात्वतमाचशे नैष्कम्मी कर्मिणां यतः" ।) सतीवियर्यायं कृत्वा सान्द्रमेहान्वितो भवेत् । स मतो दुर्वहं नरकमधिगम्य कर्मान्ते अति- कर्मोरः, ए, ( कर्म + ईरन् ।) किम्झेरवर्णः । इत्य- रोगिणीगमनान्मयो भवेन्माञ्जिठमे हवान् ॥ दारुगों द्रोगैः पीड़ितो भवेदिति ॥ * ॥) मरटीका ॥ मित्रस्त्री धर्षिता येन स भवेच्छुक्रमे हवान् ॥ कर्माशीलः, त्रि, (कर्म पीलं कर्ममकरणरूपखभावो कर्मेन्द्रियं, ली, (कर्मणां गमनादिपञ्चविधक्रियाग चतुष्पदाभिगमने भवेत् सिकतमेहवान् । यस्य । कम्म पोलयतीति वा।) यः फलनिरपेक्षः सम्पादनाय इन्द्रियं कर्मनिमित्तं इन्द्रियं वा । स्वर्णहर्ता क्षीरमेही सितमेही सुरारतः । स्वभावतः कम्म करोति सः । तत्यायः। कामः कर्मनिष्पादकविषयियञ्चकम् । यथा । वाक कालमेहो भवेत्सोऽपि पुष्यवत्याच धर्षणात् ॥ २। इत्यमरः । ३।१ । १८ ॥ पाणिः २ पादः ३ पायः ४ उपस्थः ५। रजखलायां रतिकृद्रतामे हार्दितो भवेत् । कम्मशूरः, त्रि, ( कम्मणि पूरः दक्षः । ) कर्मठः । वेदान्तः ॥ (यथा च, मनुः । २ । ६१ । मज्जमेहयुतः सोऽपि योऽन्त्वनागमनञ्चरन् । फलपर्यन्तकर्मसमापकः । इत्यमरः । ३।१।१८॥ "बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैवां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वकाः । इक्षुमेह्यतिदुईत्तो विधवागतिदोषतः । कर्मसचिवः, पुं, (कर्मगि कर्मसु वा सचिवः सहा- कर्मेन्द्रियाणि पञ्चयां पावादीनि प्रचक्षते"।) ब्राह्मणीगमनादेही हस्ति मेहेन मेहति ॥ यः ।) कापयुक्तसचिवः । अक्षपटलाध्यक्षादिः । कज़ दर्प। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-पं-धक-सेट्।) क्षतागमनासको हरिद्राभञ्च मेहति ॥ इत्यमरः । २/८/४॥ कः, पुं, (किरति विक्षिपति चित्तं विषयेष । क+ मातरं येऽभिगच्छन्ति भगिनीञ्चात्मनः सुताम् ॥ कर्मसन्नासिकः, ई, ( कर्मणां सन्नासः स अस्त्यग्य "कग-पग दृभ्यो वः”। उणां । १ । १५५ इति वः ।) श्वश्रूञ्चैवाक्षतारक्तां भाटभा-च मातुलीम् । इति ठन् ।) यतिः। सन्नाासी । इति हला कामः । (कृणाति हिनम्तीति । क+वः।) उन्दुरुः । गुरुस्त्री राजयानीच मित्रस्त्री वा कुटुम्बिनीम् । यधः । २।२३६ ॥ इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः ॥ मता वैवखतपुरी यान्ति भूतैः प्रपोडिताः ॥ कर्मसाक्षी,[ न् ] पुं, (कर्मणां साक्षी । यहा कर्म कर्बर्ट, ली, ( क सुन्दरत्वात् सबै घटति प्राप्नो- ताड्यन्ते तत्र दुर्घत्ता मत्तः स्टा वदामि ते ॥ साक्षात् पश्यति प्रतक्षं करोतिति ।) सूर्यः । वीति । शकन्धादित्वात् अलोपे साधुः ।) पुरम् । बङ्गारराशौ प्रक्षिप्य तान् दहन्ति यमाज्ञया । इति हेमचन्द्रः॥ (उक्तञ्च वैदिकक्रियापद्धतौ यथा, ! नगरम् । इति जटाधरः॥ दूतास्त महती धोरां ज्वलन्तीमायसी शिलाम् । "सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पञ्च च । : कवटः, पं क्ली, (कर्व + घटन्प्रत्ययः।) दिशातग्राम- खादयन्ति च तान् पश्चात् नरके च क्षिपन्ति वै ।। एते शुभाशुभस्थेह कर्मणो नव साक्षिण" ॥ मध्ये मनोरमस्थानम्। ग्रामशतस्थजनाः क्रयवि- नरकान्ते पुनस्तेऽपि म्हताः स्यः शूकरा भाम् ॥ क्रियासाक्षात्कारिणि, नि । यथा,-महाभा- क्रयादिना सेवादिना वा येन ग्रामेण जीवन्ति शूकराः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि कुक्कुराः । रते । १ । ४७/२६ । सः। इति केचित् ॥ चतुःसमग्रामः । इत्येके ॥ चतु:- पिपीलिकास्त्रयो मासा वृश्चिकाचाब्दमात्रकम् । "हृदि स्थितः कम्मसाक्षी क्षेत्रको यस्य तुष्यति"ा) समं टहस्थानम् । इत्यपरे ॥ इत्यमरटीका भूत्वा प्रयान्ति गोयोनौ सरजा विफलेन्द्रियाः ॥ कर्मक्षमः, वि, (कर्मणि कर्मसु वा क्षमः समर्थः । भरतः ॥ चतुःपातग्रामसंग्रहस्थानम् । इति सार- तत्राधम्मक्षयं कृत्वा ततो मानुषयोनिषु । कर्मकरणसमर्थः । तत्पर्यायः । अलंकर्मोणः २ । सुन्दरी ॥ (तथा हि याज्ञवल्क्यः । २ । १६७ । प्रमेहगदवन्तः स्युः प्राप्नुवन्ति मनोव्यथाम्" । इत्यमरः।३।१।१८॥ "धनः शतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् । २५ । यक्ष्मरोगः। विप्रहन्ता न्यासापहर्ता कर्मान्तः, पुं, ( कर्मणः जीवकृतसुकृतदुष्कृत कि दे शते कवंटस्य स्यात् नगरस्य चतुःप्रतम्" ॥ त्तिच्छेदकारी प्रजापीड़को गुरुविद्रोही मूको यायाः धन्तो यत्र । कम्मणः कृषिकार्यस्य तत्फलस्य देशभेदः । यथा, महाभारते ।२ । ३० । २२ । यहाकासाक्रान्तो भवेत् ॥ धान्यादिसंग्रहरूपक्रियायाः अन्तो यत्र वा।) "ताम्रलिप्तं च राजानं कवटाधिपति तथा। २६ । रक्तपित्तम् । यतिदुराचारी परद्रव्या कम्मभूः । कृरभूमिः। इति हेमचन्द्रः॥ सुमानामधिपञ्चैव ये च सागरवासिनः" ।) भिलावी पिटव्यबधूगन्ता अने व रोगेण पीड़ितो ("बहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान् बाहनानि च" ॥ कवंरः, पुं, (कृणाति हिनस्ति प्राणिनः । किरति भवेत् ॥ इति मनुः । ८।४१६ ॥) विक्षिपति जीवानिति वा । क+“कगशवच- ·॥ कर्षफ कल कलक तिभ्यः वरच्” । उणां । २ । १२३ । इति वरच!) शस्य पूर्बखण्डे । १ भागे ।) सकं-सेट ।) क कालयति। नुदिरिति नद जोश राक्षसः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः ॥ कर्धफला, स्त्री, (कर्षपल+टाप् ।) चामलकीरक्षः। प्रेरणे इत्यस्य औगादिककिप्रत्यये रूपम् । इति व्याघ्रः । इति मेदिनी ॥ (यथा, उणादिटीका इति रत्नमाला ॥ (आमलकीशब्देऽस्या गुणादिक दुर्गादासः॥ "कर्बुरो व्याघ्ररक्षसोः”। २ । १२३ ॥) ज्ञातव्यम् ।) कलं, ली, (कड़ति माद्यति अनेन ।कड़ मदे +"हल- कवरी, स्त्री, (कर्व्वर + पित्वात् डीम् ।) शिवा । कर्षाद, स्ली, (कर्षस्य बईम् ।) तोलकपरिमाणम् । छ । ३ । ३।१२१ । इति घज् । संज्ञापूर्बकत्वात् रति विश्वमेदिन्यौ । हिडपत्री । इति जटाधरः॥ इति वैद्यकपरिभाषा॥ ("कर्षाढ़ेंवा कणाशुण्ठयोः"। यभावः । डलयोरे कत्वम् ।) शुक्रम्। इति (व्याघ्री । राक्षसी । इत्युणादिवृत्तिः । २ । १२३ ॥) "कर्षः कर्षाईमथो पल पलयमथाकर्षश्च" ॥ मेदिनी ॥ कोलिरक्षः । इति पाब्दचन्द्रिका । कबुरः,,(कवति हिनस्ति सदो भवति वा । कर्व इति वैद्यकचक्रपाणि संग्रहज्वराधिकारकासाधि- कला, घु, (कल + भावे घञ् दृयभावः।) मधुरास्फुट- दर्प हिंसायाच्च । “मगुरादयश्चेति” + उरच ।) कारयोः।) ध्वनिः । इत्यमरः ।१ । ७१२॥ राक्षसः। इति शब्दावः ॥ चित्रवर्णः । इत्यमरः। कर्षिणी, स्त्री, (कर्षति इति । कृष+णिनिस्ततो ("जगी कलं वामदृशां मनोहरम्” ॥ इति २१६६४॥ शटी । इति भरतः ॥ डीप् ।) क्षीरिणीरक्षः । अश्वमुखवन्धमरन स्थित भागवतम् । १° १२६।३।।) सालक्षः । इति कळूरः, पुं, (कर्व +खजूरादित्वात् ऊरः । उणां १ । लौहम् । तत्पर्य्यायः । खलीनः २ कवीयम् ३ राजनिघण्टः २) राक्षसः। शटी । इत्यमरः ॥२।६।६४ ॥ कविका 8 । इति जटाधरः ॥ (त्रि | मनोहारी । | कलः, वि, (कलयति मान्धं नयति लाठरामिम्। कला कर्पाः, \, (कृश् + यत् ।) कर्जूरः। इति राज यथा रघुः १८ । ११। + णिच् + । धातूनामनेकार्थत्वात् विशेषतः निर्घण्टः । कचूर इति हिन्दीभाषा ॥ "ब्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः कलिहलिरित्युक्तच्च तथात्वम् ।) बजीर्णः । इति कर्षः, पु सी, (कप विलेखने पचायच् । कमवि पामभूमिरचनाः प्रियासखः" ।) मेदिनी। (अव्यक्तमधुरध्वनिः । यथा रभुः । ११४१ । करणे वा घम् ।) षोडशमाषकपरिमाकम् । कः, मु, (कम् + "अबिंघमितमिभमिसगिनिभ्य "सारमैः मिदिः अभिमामिलामनौ”।) अशीतिरत्तिकाः। तत्पर्यायः । चक्षः २ । इत्य- ऊ"। उणां १।२। इति ऊः ।) वाती । करी- कलकः, , (कलते इति । कल + रायल् । खार्थे कन् मरः । २ । ६ । ८६ ॥ वैद्यकमते तोलकद्दयम् । पामिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२१ ॥ वार्ता अत्र वा ।) पाकुलमत्यः । इति हेमचन्द्रः । (शकुल- सत्पर्यायः। सुवर्णम् २ अक्षः ३ विड़ालपदकम् कृषिः। इति रमानाथः॥ जीविका। इति भरतः॥ पशब्दोऽस्य गुणादयोऽवगन्तव्याः ।) ४ पिचुः ५ पाणितलम् ६ उम्बरम् ७ तिन्दुकम् कबूं:, स्त्री, (कृष् विलेखने + "कृषिचमितनीति" कलकण्ठः, घु, (कलप्रधानः कण्टो यस्य ।) कलध्वनिः । ८ कबड़ग्रहः । इति परिभाषा॥ दामाषकः। ऊः उणां १ । २) कुल्या । घल्पा कृत्रिमा हंसः । पारावतः । पिकः । इति मेदिनी (यथा, इति राजनिघण्टः ॥ सरित् । इत्यमरः । ३।३ । २२१ ॥ नदीमात्रम् । राजेन्द्र कर्णपूरे ३ । “युष्माकं रतिकासकामक- ("कोलद्दयश्च कर्षः स्यात् स प्रोला पाणिमामिका इति रत्नकोषः॥ इएखातः। इति मेदिनी ॥ लतालोबगरकान्ते रते, सोकळं कलकारहकराठ- अक्षः पिचुः पासितलं किञ्चिपालिञ्च तिन्दुकम्"। • तद्यथा। चतुरशालाएथ्वीस्तावदन्त रास्तचाधा खाता कुइरोद्भूतेऽपि माभूमनः" :) इति शाङ्गधरे पूर्वखण्डे । १ अध्याये ।) वितस्त्यायतास्तिवः कः कुर्यात् कर्पू तभीपे । कलकलः, पुं, (कलादपि कलः । युगपत्सममुत्थित- कर्षः, पु, (कृष् + भावे घञ्!) कर्षणम् । इति अमित्रयमुपसमाधाय परिस्तीर्य तत्रैकैकसिमना बहुलब्दानामेकीभूततया तुमुलत्वासथात्वम् । मेदिनी। विभीतकरक्षः। इति शब्दरत्नावली ॥ इतित्रयं जुझ्यात् । इति श्राद्धविवेक तविष्णु कलब्दे+घम् । साभावः । यहा कमः प्रकार: कर्षकः, चि, (कर्षति भूमिमिति । कृष् +ण्वुल्।) सूत्रम् ॥ गुणवचनत्वात् प्रकारे दित्वम् ।) कृषिजीवी । कृषाण इति भाषा । कहि, व्य, (किम् + "अनद्यतने हिलन्यतरस्याम्" । कोलाहलः । (यथा, गीतगोविन्दे। १ । ३८ । ("मुखमापतितं सेवेत् दुःखमापतितं सहेत् । ५। ३।२१ इति । हिल कादेशः ।) कदा । कस्मिन् "उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपयाधूतचूतावार- कालप्राप्तमुपासीत प्रस्थानामिव कर्षकः" ॥ काले । इति व्याकरणम् ॥ कखन कवे इति भाषा॥ क्रीड़त्कोकिलकाकलीकलकलैरहोणकर्णज्वराः") इति महाभारते । ३ । २५८।१५ ॥ (यथा, ऋम्वेदे ६ । ३५ ।२। सालनिर्व्यासः । इति मेदिनी ॥ तत्पर्यायः। क्षेत्राजीवः २ कृषिकः३ कृषीवलः ।। "कदिखित्तदिन्द्र यन्नभिनून्धी कलघोषः, ई, (कलो मधुरो घोषो ध्वनिर्यस्य ।) इत्यमरः । २। ६६ ॥ कार्यकः ५ । इति तट्टीका रैवीरान् नीलयासे जयाजीन्" ॥) कोकिलः । इति शब्दरत्नावली ॥ चाकर्षणकर्ता च ॥ कईिचित्, व्य, (कहि च चिच्चेति वियहः। पाणिनि- कलङ्काः, , (कलयति इति । कल + विप् । कल कर्षणं, स्ली, (कृष् + भावे ल्युट ।) कृषिकर्म । लाङ्गा मतानुसारेण भिन्नपदइयम् मुग्धबोधमते तु चासौ अबश्चेति ।) चिहम्। अपवादः । लादिना भूम्यादिखननम् । इति हेमचन्द्रः। चास "किमः क्त्यन्ताच्चिञ्चनौ”। इति चित् ।) कस्मि ("उत्तमस्य विशेषेण कलोत्पादको जनः" । इति भाषा ॥ पाकर्षणम् । टानन् इति भाषा । श्चित् काले । कोनकाले इति भाषा। तत्पर्य्यायः । इति कथासरित्सागरे । २४ । २.81) लौह- (शोषणम् । पीड़गम् । यथा मनुः ७) ११२ । जातु २ कदाचित् ३। इति हेमचन्द्रः। (यथा, मलम् । इति मेदिनी ॥ "शरीकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । भागवते १८8 । १३ । कलवन्धः, मु, (करेण कषति हिनस्ति नाशयति वा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात्"1) “यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके बाऊलकात् खच् मुम् च रस्य ला कलेन गर्जनेन कर्षणिः, स्त्री, (कृष् + चनिः।) असती । इत्युणादि- खधीः कलत्रादिषु भौम इन्यधीः । कति वा ।) सिंहः । इति शब्दमाना। यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कईिचित् कलवाया, स्त्री, (कलमध + टाप् ।) करताली । इति कर्षणी, स्त्री, (कर्षण +गौरादित्वात् डीघ् ।) क्षी जनेवभिशेषु स एव गोखरः" ।) पाब्दरत्नावली। रिणीरक्षः। इति राजनिर्घण्टः । कल, त् क गतौ । सङ्ख्यायाम् । इति कविकल्पद्रुमः॥ कलावी, [न् ] त्रि, (कलकोऽस्त्यस्य । इनिः 1) थप- कर्षफलः, पुं, (कर्षः कर्षमात्र फलं यस्य ।) विभी (अदन्तचुरां-पर-सकं-सेट् । ) यन्त्यस्थटती वादग्रस्तः । यथा,-तिथ्यादितत्त्वे। तकरक्षः। इत्यमरः ।२!४ । ५८॥ (घस्य योपधः । कलयति कालं धीरः । इति दुर्गादासः ॥ "कलङ्की जायते विल्वे तिर्यग्योनिश्च निम्बके"। कल, ह सङ्ख्यारतोः। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां चिह्नयुक्तः। लौहमलविशियः ॥ चन्द्रः ॥ "विभीतकस्त्रिलिङ्गः स्याल्लाक्षः कर्षफलस्त सः | यात्म-सक-अकंच-सेट् ।) कलते दिवसं बडः / कलगुरः, पुं, (कं जलं लसन्यति गमयति मामय- कलिझुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः" ॥ गणयतीत्यर्थः । रुत् प्राब्दः । इति दुर्गादासः ॥ तीत्यर्थः । लकि गतौ + णिच् + उरच् ।) यावर्तः । गुणाश्चास्य विभीतकशब्दे ज्ञेयः । इति भावप्रका- | कल, क नुदौ । इति कविकल्पद्रुमः॥ (चुरां-पर जलनमः । इति विकाराइपोषः। । कोषः॥ । पर्यायाः यथा,- ·Re- । जल्पना व । ५६ পালন कलवि कलना, घु, (कं स्लायति । लजि+अण) विधास्त्र क+ला + कः ।) वेतसक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ ("कलम्बनालिका माईकुटिज्जरकुतुम्बकम्" । हतम्गक्षिणौ। इति त्रिकाण्डशेषः॥ तान- कलना, स्त्री, (कल + भावे यच् । टाम् च ।) वी इत्यादीनां समष्टिगुणा यथा,- कूटः । दोक्ता तामाक् इति भाषा । यथा। विषा भूतत्वम् । वशता । यथा,-अानन्दलाम् ।२६। "शाकं गुरु च रूक्षञ्च प्रायो वियभ्य जीर्यति । सिद्धान्तसारावल्या वैद्यकें । अथ धमपर्णोधूम “करारं यत् वेडं कवलितवतः कालकलना" । मधुरं शीतवीर्यञ्च पुरीषस्य च भेदनम्" ॥ इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ।) पानगुणाः। "कलासंवेछनधूमपानात् कलन्दरः, , (कलं पास्त्रविहितवाक्यं शिटाचार कलम्बकः, मु, (कलम्ब + संज्ञायां कन् ।) धारा- स्याद्दन्तशुद्धिर्मुखरोगहानिः । वा दृणाति । कल+द+खच। मुम् च ।) वर्ण कदम्बः । इति राजनिर्धण्टः ॥ कमाघ्नमासवरहानिकृच्च प्राङ्करजातिविशेषः । स तु लेटात् तीवर कन्यायां कलम्बिका, स्त्री, (कलम्बी एव खार्थे कन् टाम्प गान्धर्वविद्याप्रवणेकसेव्यम् ॥ जातः । इति ब्रह्मवैवर्तपुराणम् ॥ अत इत्वम् ।) कलम्बीशाकः। इति शब्दरत्ना- कलट, ली, (क जलं लटति अाच्छादयति । पारः कलन्दिका, स्लो, (कं सुखं लाति विघयत्वेन इति । वली ॥ (यथा चक्रपाणिवतव्यगुणे शाकवर्ग। मोतीति वा। क + लट् + काच ।) ग्रहाच्छादनम् । कलं कामं सवाभीष्टं ददाति । कल + दा +कः । "कलम्बिका गुरुलच्या कषायास्तन्यरद्धिदा" ॥ इति प्राब्दरत्नावली । चाल इति भाषा · कुटल संज्ञायां कन् । वताम् अत इत्वं एवोदरा कलम्बीव कायते प्रकापाते निधीयते वा। क- मिति च पाठः॥ दित्वात् मुम् च ।) सर्व विद्या । इति हेमचन्द्रः ॥ लम्बी+के+कः । टाप् इत्वञ्च । संज्ञा हेतुत्वात् कलतूलिका, स्त्री, (कं सुखं विषयत्वेन लाति ग्रहा- कलन्धुः, स्त्री, (कलायाः मात्रायाः अन्धुरिव । प्रक एषोदरादित्वात् । इखः । ) ग्रीवापश्चान्नाड़ी। तीति कलः । कलं कामं तूलयति निष्कपति न्ध्वादित्वात् छलोपे साधुः ।) घोलोशाकः । इति तत्यायः । मन्या २। इति हेमचन्द्रः ॥ पूरयति वा था। कल + तूल निष्कर्षे पूरणे राजनिघण्टः ॥ कलम्बी, स्त्री, (के जले लम्बते 1. लवि संसने + अच् वा ण्वुल् । टापि यत इत्वम् ।) इच्छावती । का- कलभः, पं, (कलेन करेण शुण्डेनेति यावत् भाति । डीए ।) जलजलताशाकविशेषः । कलमी इति मुका । तत्पयायः । वाञ्छिनी २ लञ्जिका ३। इति कल +भा + कः । यदा + कल गतौ "कृशाशलि भाषा । तत्पर्य्यायः। कड़म्बी २ कलम्बः ३ कल- त्रिकाण्ड पोषः॥ कलिगदिभ्योऽभच । उणां । ३ ।१२२ । इति । म्बिका ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्या गुणाः। कलत्रं, ली, (गड़ सेचने + "गड़ेरादेश्च का" अभच् ।) करभः । हातिर छा इति भाषा । स तु. स्तन्यदुग्धशुक्रलेभकारित्वम् । मधुरत्वम् । मघा- उणां । ३ । १०६ । अनन् गकारस्य ककारश्च । पञ्चवर्षपर्यन्तम् । इति मुभूतिः ॥ तत्पर्यायः । यत्वम् । गुरुतरत्वञ्च । इति राजवल्लभः॥ डलयो रेकत्वस्मरणात् डस्य लः। यहा कलं करिशावकः २ । इत्यमरः ।२।। ३५ ॥ दुर्दान्तः कलम्बुटं, ली, (के जले लम्बते भासते । क + लम्ब + त्रायते ।+कः । यदा कयते शिव्यते इति ।) ३ व्यालः ४ । (यथा रघौ । ३ । ३२ । बाहुलकात् उटन् ।) हैयङ्गवीनम् । नवनीतम्। कड़-शासने बाहुलकात् अत्रन् । श्रोणिः {भार्या । "महोक्षतां वत्सतरः स्पानिव इति हारावली॥ इत्यमरः।३।३।१७८॥ (यथा मेघदूते । ४. । दिपेन्द्र भावं कलभः श्रयन्निव" ।) कलम्बः, स्त्री, (के जले लम्बते । लम्ब + बाहुलकात् "तां कस्याश्चिद् भवनवड़मो सुप्तपारावतायां धतूरवक्षः । इति राजनिघण्टः ।। ऊ।) कलम्बीशाकः। इति शब्दरत्नावली ॥ नौत्वा रात्रि चिरविलसनात् खिन्न विद्युत्कलत्रा') कलभवल्लभः, , (कलाभम्य इस्तिशावकस्य वल्लभः कलरवः, ई, (कलः मधुरास्फुटो रवः ध्वनिर्यस्य ।। राज्ञां दुर्गस्थानम् । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रियः ।) पीलुरक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ कयोतः। पायरा इति भाषा । इत्यमरः ।२। कलधूतं, की, (कलेन अवयवेन धूतं शुद्धम् ।) रूप्यम्। कलभी, स्त्री, (कं जलं याश्रयतया लभते । लभ + ५ । १४ ॥ (यथा पा-सप्तपाती ५८७ | इति राजनिघण्टः ॥ अच् । गौरादित्वात् डी ।) चञ्चुरक्षः। इति “पोर्णप्रासादोपरि जिगीषुरिव कलरवः कति") कलधौत, ली, (कलेन अवयवेन धौतम् ।) खसम् । राजनिघण्टः ॥ कोकिलः। इति राजनिघण्टः ॥ (यथा, ब्रह्मा- ('कन्येयं कलधौतकोमलरुचिः कीर्तिस्तु नातः मरा। कलमः, \, (कलते कलयति वा अक्षरं प्रकापा यति पुराणे ५२ 1 ३४ । “कोलिलैः कलरवैश्च" ।) इति महानाटकम् । जनयति वा । कल + “कलिकीरमः"। उणां । । । मधुराव्यक्तध्वनिः। इति कलशब्दार्थे यमरः । महाभारते च ४ । गोहरणे ४० । ६ । ८४ इति अमः ।) खनामख्यात लिपिसाधनवस्तु । (कलरव रवः। कर्मधारयः ॥ यथा कलावि. "इमे च कस्य नाराचाः सहसं लीमवाहिनः । तात्पर्यायः। लेखनी २ वर्णतुली ३ अक्षरतूलिका लासे १।६। समन्तात्कलधौताया उपासन हिरण्मये" ।) ४। इति जटाधरः ॥ खनामख्यात पाालिधान्य- "नवविसकिसलयकबलन- रजतम् । इति मेदिनी ॥ कलम्वनिः। इति विश्वः ॥ विशेषः । (यथा, रघुः । ४ । ३७ । कषायकलहंसकलरवो यत्र"।) कलध्वनिः, पुं; (कलः बस्फुटमधुर ध्वनिर्यस्य ।) "चापादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् । कलला, पुंली, (कल्यते वेच्यतेऽनेन । कल+ वृषा- पारावतः । कोकिलः। मयूरः। इति मेदिनी ॥ फलैः संवईयामासुरुतखातप्रतिरोपिता" दिभ्यः कलच् ।) जरायुः । गर्भवेशनधर्म। इत्य- मधुराव्यक्तशब्दः । इति कलशब्दार्थे अमरः । १ अस्य गुणाः। रक्तदोषत्रिदोषनाशित्वम् । चक्षु मरः।२।६। ३८॥ ७ । २ ॥ (यथा महानिर्वाणतन्ले ।१ । ३ । हितकारित्वम् । कषायत्वश्च । इति राजवल्लभः । ("ऋतुस्नाता तु या नारी खप्ने मैथुनमावहेत् । "वसरोगणसङ्गीतकालध्वनिनिनादिते' ।) "रक्तशालिमहाशालिः कलमः परिकोऽपरः” । यार्त्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भ करोति हि । कलनं, सी, (कल्यते लक्ष्यते दुष्यते वा। कल+ इति हारीते प्रथमस्थाने १० अध्याये । मासि मासि विवढेत गर्भिण्या गर्भलक्षणम् । ल्युट ।) चिह्नम् । दोषः। इति हलायुधः ॥ (कल्यते ("शूकजेषु वरतत्र रक्तटणाचिदोबहा ॥ कललं जायते तस्या वर्जितं पैटकैर्गुणैः" । शुक्रशोणिताभ्यामन्योन्यं मिश्यते ।) गर्भे मिश्रितं महांतस्थानुकलमत्तचाप्यनु ततः परे" ॥ इति सुश्रुते शारीरस्थाने २ अध्याये।) शुक्रशोणितम् ॥ यथा, भागवते । ३ । ३१ ।२। इति वाभटे सूत्रखाने ६ अध्याये ।) चौरः । इति कललगः, , (कललमिव जायते । जग+डः ।) "कलनं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुख़ुदम् । मेदिनी। राजः । इति राजनिघण्टः । धुना इति भावा। दपाहेन तु कर्कन्धूः पेभ्यण्ड वा ततः परम्" ॥ कनमोत्तमः, मु, (कलमेभ्यः कलमेबु वा उत्तमः।) कललगोद्भवः, पुं, (इङ्गवत्यस्मात् उद्भवः। कलल- कचित् कललं इत्यपि पाठो दृश्यते । कलयति गन्धशालिः । इति राजनिघण्टः । जस्य उद्भवः ।) सालरक्षः । इति राजनिषंगटः । जानात्धनेन । कल गतौ गत्यर्धा ज्ञानार्थाश्च । कलन्यः, पु, (कल्यते क्षिप्यते शत्रु प्रति । 'कतक्षेप कलविवाः, पुं, (कलं मधुरास्फुटं वक्ते रौति । वकि कल + करणे ल्युट । ज्ञानम् ॥) +पब ।) शरः । शाकनाडिका । इत्यमरः । वा गतौ+ अच् एषोदरादित्वात् पत इत्वे कलना, पुं, (कं जलं लाति। तथा सन् नमति । २१८८७ 1 कदम्बः । इति विश्वः। साधुः।) चटकः । इत्यमरः । २।५।१॥ । ॥) ।

·५७ Cय- (यथा, मनुः । ५।१२। "कलवित लावं हसं चकाङ्गं ग्रामकुक्कटम्" ।) कलिङ्गाकक्षः। इति मेदिनी ॥ कलङ्कः । श्वेत- चामरः । इति सारखतः । (त्वयुक्तविश्वरूपस्य शिरोभेदः। पुरा किल कदाचित् ऐशय॑मत्तेन सुरेश्वरे यदा सभागतः सुराचार्या गोष्यति रसम्मानितोऽन्तरधीयत । तदा ब्रह्मो यदिर्-ि सुरप्रपीडितरमरेल्वाष्ट्र विश्वरूपं पौरिहित्य वरयित्वा भूया समद्धैरसुरा बबाधिरे। विश्वरूपस्त मातामहकुलास्यापेक्षया परोक्षमसुरेभ्योऽपि यज्ञभागं प्रददौ तदभिशाय सुरपति तः क्रुद्धच्छ विश्वरूपस्य शिरांस्यछिनत् । तस्य खस्नु खाष्ट्रस्य कपिललः कलविशस्तित्तिरिरिति त्रीणि शिरा. स्यासन् तेषु सुरापापि शिर एव कलविश इति बोध्यम् । एतहिबरन्तु श्रीमद्भागवते ६ । ६ अ- ध्याये सविस्तरं दर्शमीयम् ।) काल पूरः, भि, (कलं मधुराव्यक्तशब्दं प्रावति जलपूरण- समये प्राप्नोति । कल + शुगतो+डः}) जलाधार- विशेषः । कलगी इति ख्यातः । (यथा चाा- सप्तशती ६६० । "प्रदलो विदरयिष्यति जलकलां नीरले खेव"॥) तत्पर्य्यायः । घटः २ कुट: ३ निपः ४ । इत्यमरः । २।६।३२॥ कलसः ५ कलसिः ६ कलसी ७ कलसम् ८ कलपिः ६ कलीः १० काम् ११ । इति तट्टीका। कुम्भः १२ करोरः १३ । इति हेमचन्द्रः। कलावतीदीक्षाप्रकरणोक्त लक्ष्य परि- माणं । यथा, तन्नसारे । "पञ्चाशदङ्गुलव्याम उत्सेधः घोड़शाङ्गुलः । कलशानां प्रमाणन्तु मुखमशाङ्गुलं स्मृतम् ॥ घट् त्रिंशदाल कुम्भं विस्तारोन्नतिशालिनम् । थोड़ा हादशं वापि ततो न्यून न कारयेत्" ॥ कलपिः, स्त्रो, (कलं शरीरमालिन्यं प्रयति नापायति । कल + शो + बाहुलकात् इन् । कं जलं लाति आदत्ते तथा सती पीर्यते। कल + + डिः।) एशिपर्णी। चाकुलिया इति भाषा । इत्यमरः । २१ ४१६३ ॥ (एनियर्णशब्देऽस्या गुगावलो ज्ञा- तव्या ।) घटः । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः । यथा, माघे ११ । । "कलशिमुदधिगुवो वल्लवा लोड़यन्ति" ॥) कमी, स्त्री, (कलशि वदिकारान्तस्वात् वा डीम् ।) खनामख्यातयात्रम् । एनिपरें । इत्यमरटी- कायां रायमुकुटः॥ कलसः, त्रि, (केन अलेन लसति शोभते । क+ लस् + अच् ।) कलाः । घटः । इति हेमचन्द्रः ।। द्रोणपरिमाणे, । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ ("चनुर्भिराणः कलसो नल्वणोम्मणः" । इति शाधिरें पूबरखगडे १ अध्याये । “स रव कलसः ख्यातो घटस्तून्मानमेव च" । इति घरके कल्पस्थाने १२ अध्याये॥) कलसः, पुं, (केन जलेन लसतौति । लस्+यच !) कुम्भः । यस्योत्पत्त्यादिर्यधा,- "सागरे मध्यमाने तु पीयूषार्थं सरासुरैः। II कलसः पीयूषधारणार्थाय निम्मिता विश्वकर्ममणा ॥ पूवं वदिस्थापितेषु ग्रहाणां कल सेषु च ॥ कलाः कलास्तु देवानामसितास्ताः पृथक् एथक । नवग्रहान् पूजयेत्तु मातुर्माटघटेषु च । यतः कृतास्त काल सारततस्ते परिकीर्तिताः ॥ सर्वे देवा घटे पूज्या घटस्तेषां पृथक् एथक् ॥ नवैव कलसाः प्रोक्ता नामतरतान्निबोधत । नवैव तत्र पूर्वोक्ताः स्मृता मुख्यतमा नृप । गोह्योपगोहो मरतो मयुखश्च तथापरः ॥ भक्ष्यज्यैिश्च पेयेच पुध्यैनानाविधः फलैः मनोहा कृषिभद्रश्च विजयसनुशोधकः | यावकः पायमचापि यथासम्भवयोजितः । इन्द्रियघ्नोऽथ विजयो नवमः परिकीर्तितः ॥ पुष्यस्नानाय न्टपतिः पूजयेत् सवालान् सुभान्" । तेवामेव क्रमाझ्प प नव नामानि यानि तु इति कालिकापुराणों पुध्याभिक णु ताछपराण्येव शान्तिदानि सदैव हि ॥ ध्यायः ॥ * ॥ कान्यत् धार कपाब्दे नष्टव्यम् ॥ हितीन्द्रः प्रथमः प्रोक्तो दितोयो अन्नसम्भवः । कल सिः, पुं, (केन जसेन लसतीति । क+लस+ पवनानी ततो छौ तु यजमानस्ततः परः । इन् ।) एशिपर्णे। इत्यमरटीका प्राब्दरत्नावली कोयसम्भवनामा तु पठः स परिकीर्तितः ॥ च । गर्गरी । इत्यमरटीका हारावलीच ॥ सोमरत सप्तमः प्रोक्तचादि अस्तु तथाटमः । कलसी, स्नी, (कमत स + स्त्रियां सीप।) एनिमगर्यो। विजयो नाम कलसो योऽसौ नवम उच्यते। इति शब्दरत्नावली ॥ (कलसी तोडाक्षेत्यादि- स तु पञ्चमुखः प्रोक्तो महादेवखरूप धक् । वस्या अपहारः॥ इत्युत्तरतन्ये । ३६ अध्याये बटस्य पञ्चवक्त्रेषु पञ्चवक्तः स्वयं तथा ॥ सुश्रुतेनोक्तम् ॥) कलसः । इत्यमरटीका ॥ (खाये यथा काठास्थितः सम्यक बामदेवादिनामतः । कन्प्रत्ययेनोक्तं यथा, नैषधे । २ । ८ | मगइलस्य च पद्मान्तः पञ्चवक्त घटं न्यसेत् । "चलग्वितकोशकुमीकासी र.चयनवोचत" |) क्षितीन्द्रं पूजतो न्यस्य पश्चिमे अलसम्भवम् । कतासीसुतः, पुं, (कलास्यां जातः सुतः ।) अगस्त्य- वायव्ये वायवं न्यस्य याग्नेये ह्यमिसम्भवम् ॥ मुनिः । इत्यमरटीकायां वाचस्पतिः ॥ नेये यजमानन्तु एघान्यां कोषसम्भवम् । कान्तसोदधिः, पु, कलस इव उदधिः । मन्यनाधार- सोममुत्तरतो न्यस्य सौर दक्षिणतो न्यसेत् ॥ त्वात् । समुहः । इति महाभारतम् ॥ यस्यैवं कलसांच्चैव तेधु चैतान् विचिन्तयेत् । काहः, पुंकी, (कल काम हन्यत्र । हन् + अधि. कलसानां मुखे ब्रह्मा ग्रीवायां पाश्रमः स्थितः । करणे डः ।) विवादः । वडा झगड़ा इति मूले तु संस्थितो विधामध्ये माट गणाः स्थिताः । भाषा॥ (बधा मनुः ४ । १२१ । दिक याला देवताः सबै वेष्यन्ति दियो दा । "न विवादे न काहे न सेनायां न सहारे" ।) कुक्षौ तु सागमाः मान सप्तदीपाच संस्थिताः ॥ तथा विष्णु पुरायो १ मांशे । १४५ । नक्षत्राणि ग्रहाः सर्वे तथैव कुलपर्वताः | "व्यलमीः कलहाधागा न तेवास्ते कदाचन") गाद्याः सरितः सा वेदाश्चत्वार सव च । तत्पर्यायः । युद्धम् २ थायोधनम् ३ जन्यम् 8 कलसे संस्थिताः सर्च सेंधु तानि विचिन्तयेत् ॥ प्रधनम् ५ प्रविदारणम् ६ स्टधम् ७ साम्कन्द. रत्नानि सर्वत्रीजानि पुष्पाणि च फलानि च ॥ नम् ८ संख्यम् ६ समीकम् १० साम्यगायिकम् वञ्चमौक्तिकवैटूर्य्यमहापोन्द्रस्फाटिकैः । ११ समरः १२ कानीकः १३ रणः १४ विग्रहः १५ सर्वधाममयं विलं नागरोडम्बरं तथा ॥ सम्म हारः १६ अभिसम्चातः १७ कमिः १८ सं- वीजपूरक जम्बीर कामासात कदाडिमान् । स्फोटः १६ संयुगः २० स्वभ्यामई २१ समा- यवं पालिश्च नीवारं गोधूमं सितसर्प यम् ॥ घातः २२ संग्रामः २३ अभ्यागमः २४ बाहवः २५.. कुझुमागुरुकर्पूरमदनं रोचनं तथा । समुदायः २६ संयत् २७ समितिः २८ चाभिः २६ चदनञ्च तथा मांसी मेला कुठं तथैव च ॥ समित् ३० युध् ३१ । इत्यमरः ।।८।१०४ ॥ कपरपन च गड़ञ्च अलं निर्यासकाम्बुदम् । प्रामीकम् ३२ साम्प रायकम् २३ संस्फेटः ३ लेयं वदरं जातीपत्रपुष्प तथैव च ॥ युत् ३५ । इति तट्टीका ॥ कालशाकं तथा एकां देवीं पर्माकमेव च । कलहः, पुं, (कल + हुन् + "अन्येभ्योऽपीति" ३ । वचां धात्री समञ्जिष्ठां तुरष्क मङ्गलायकम् । २ । १०१ । डः 1) वाटः । खड्गकोषः । भण्डनम् । दूब्बी मोहनिको भद्रां शतमूली शतावरीम् । इति मेदिनी॥ पर्णानां शवलां क्षुद्रा सहदेवां गजानुशाम् ॥ कला हंसः, पुं, (कलेन मधुरासुटध्वनिना विशिको पूर्सकोषां सिता पाठां गुञ्जां सुरसिकालसौ । हंसः। शाकयार्थिवादित्वात् मध्वपदलोपि समासः।) व्यामकं गजदन्तच्च शताव्यां पुनर्सवाम् । इंसविशेषः। बालि हाँस इति भाषा। तत्पर्यायः । লাঞ্চী ইত্ৰী গ্লিা বা বলি না। कादम्बः २ इत्यमरः।२।५२३॥ कलनाद: समाहत्य शुभाने तान् कलसेबुनिधापयेत् ॥ ३ मरालका ४ । इति रामनिर्धण्ट: राजहंसः । कलसस्य यथा देवान् विधि प्राम्भु गदाधरम् । (यथा भट्टिः।२।१८। यथाक्रमं पूजयित्वा शम्भु मुख्यतया यजेत् ॥ "कुन्दावदाताः कलहंसमालाः प्रासादेन तु मन्त्रेण शम्भुतन्लेण प्राङ्करम् । प्रतीयिरे श्रोत्रसुखैनिनादैः") प्रथमं पूजयेन्मध्ये नानानैवेद्यवेदनः । मृपोत्तमः। इति विश्वमेदिन्यौ। परामा! ब्रम। दिक्पालानां घटेवेव दिकपालानपि पूजयेत् । इति पूब्दरत्नावली ॥ (अतिजगती हतिः। सा -- . है 8 ·वली ॥ ५८ कला कलाचि कलाप च त्रयोदशाक्षरा। लक्षणमुक्तं यथा, छन्दोमञ्ज- तत्त्रिंशता भवेद्रागिणो हादपीव ते" ॥ ततशाप यत इत्वञ्च ।) प्रकोष्ठः। स तु कफो. यम् ७ | इति सूर्यसिद्धान्तः ॥ अथ पौवतन्त्रोक्ताश्चतुः गोरधो मणिबन्धपर्यन्तः । इति हेमचन्द्रः ॥ "सजसाः सगौ च कथितः कलहंसः"। वधिकला लिख्यन्ते । गीतम् १ वाद्यम् २ नृत्यम् कलाची, स्त्री, (कलां अचति । कला + अच् + अण। अस्योदाहरण मुक्त तत्रैव । यथा, ३ नाट्यम् ४ अालेख्यम् । विशेषकच्छेद्यम् ६ गौरादित्वात् डीघ ।) कलाचिका । इति हारा- "यमुनाविहारकुतुके कलहंसो तण्डुलकुसुमबलिविकाराः ७ पुष्यास्तरणम् ८ द- ब्रजकामिनी कमलिनीकृत केलिः । शनवसनाङ्गरागाः ६ मणिभूमिकाकर्म १० पायन- कलादः, पुं, (अलङ्कारनिभाणाय ग्रहस्थैः समर्पि- जनचित्तहारिकलकण्ठनिनादः रचनम् ११ उदकवाद्यम् १२ उदक घावः १३ तानां स्वर्णादीनां कलां छ अादत्ते ग्रहाति । प्रमदं तनोतु तव नन्दतनूजा” ॥ चित्रायोगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेख- घलङ्कारनिर्माणहेतुना रहस्थोपार्जितधनांश सिंहनादः कापि ) रापीड़योजनम् १६ नेपथ्ययोगाः १७ कर्ण पत्र वा आदत्ते । या+दा+कः ।) वर्णकारः। इत्य- कलहनामानः, मु, (कलहं नाम यतीति । कलह + भङ्गाः १८ गन्धयुक्तिः १८ भूषणयोजनम् २० मरः ।२।१० । ॥ नपा + णिच् + ल्युः । अस्य कलहनापकता का ऐन्द्रजालम् २१ कौचुमारयोगाः २२ हस्तलाघ- कलानिधिः, पुं, (कलाः निधीयन्तेऽस्मिन् । कला + मणविद्यायां प्रसिद्धा ।) पूतिकरञ्जः । इति वम् २३ चित्रशाकयूपभक्ष्यविकारक्रिया २४ पान- नि+धा+अधिकरणे किः।) चन्द्रः । इत्यमरः। शब्दमाता ॥ करसरागासवयोजनम् २५ सूचीवापकर्माणि २६ १।३ । १४ ॥ (यथाह कश्चित् । कलहप्रियः, पुं, (कलहः प्रियो यस्य ।) नारदः । सूचक्रीड़ा २७ प्रहेलिका २८ प्रतिमाला २६ "अहो महत्त्वं महतामपूब इति महाभारतम् ॥ (कलहप्रिये त्रि।) यथा दुवचकयोगाः ३० पुस्तकवाचनस् ३१ नाटिका विपत्तिकालेऽपि परोपकारः। गोः रामायणे ५ । १७ । २७ । ख्यायिकादनिम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् ३३ यथाऽस्य मध्ये पतितोऽपि राहोः "दुम्मखोः कपिलाः कृष्णाः क्रोधनाः कलहप्रियाः" ।) पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४ तर्कुकमाणि ३५ कलानिधिः पुख्यचयं ददाति" ।) कलहप्रिया, स्त्री, (कलहस्य कलहे वा प्रिया ।) तक्षणम् ३६ वास्तुविद्या ३७ रूप्यरत्नपरीक्षा ३८ कलानुनादी, [न् ', (कलं बनुनदतीति । कल + शारिकापक्षी। इति राजनिघण्टः ॥ धातुवादः ३६ मणिरागज्ञानम् ४० याकरज्ञा खानु +न+णिनिः ।) रोलम्बः । भ्रमरः । कल- कलहान्तरिता, स्त्री, (कलहादन्तरिता पश्चात् नम् ४१ वृक्षायुर्बेदयोगाः ४२ मेघकुक्कुटलावक विङ्कः। चटकः। कपिञ्जलः। चातकः । इति परितापमाप्ता।) नायिकाभेदः । अस्या लक्ष युद्धविधिः ४३ शुकशारिकाप्रलापनम् ४४ उत्मा- मेदिनी॥ गाम् । पतिमवमन्य पश्चात् परितप्ता । अस्याः दनम् ४५ केशमार्जनकौशलम् ४६ अक्षरमुष्किा- कलान्तरं, ली, ली, (चन्या कला अंशः। मुसुपेति क्रिया | भान्तिः। सन्तापः। सम्मोहः। निश्वासः । कथनम् ४७ लेच्छितकविकल्पाः ४८ देशभाषाज्ञा समासः।) वृद्धिः। लाभः । इति लीलावती। सर ज्वरः । प्रलामादिः । इति रसमञ्जरी ॥ (तथा च नम् ४६ पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम् ५० यन्त्र- इति भाषा। (चन्द्रस्य चन्या कला। यथा साहित्यदर्पणे ३१ ८६ । भाटका ५१ धारणामाटका५२ सम्पाद्यम् ५३मान- कुमारे १ । २५। "चाटुकारमपि प्राणनाथं रोषाद पास्य या । सीकाव्यक्रिया ५.४ क्रियाविकल्याः ५५ छलितक- "घुपोष लावण्यमयान् विशेषान् पश्चात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा" । योगाः ५६ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् ५७ वस्त्रगो- ज्योत्स्वान्तराणीव कलान्तराणि" ।) उदाहरणमाह तत्रैव । “नो चाटुश्रवणं कृतं न यनानि ५८ द्यूत विशेषः ५६ याकर्षक्रीड़ा ६० बा- | कलापः, घु, (कलां मात्रां याप्नोति | कला + याम् च दृपा हारोऽन्तिके वीक्षितः, कान्तस्य प्रिय लकक्रीड़नकानिदर वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम् +“कर्मण्यण" १३ । २ | १ | इति अण् । यहा हेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरीकृताः । पादान्ते ६२ वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३ वैतालिकीनां कला याप्यतेऽनेन "हलच" | ३ | ३१ १२१ । विनिपत्य तत्क्षणमसौ गच्छन्मया मूख्या, पाणि विद्यानां ज्ञानम् ६४। इति श्रीभागवतटीकायां इति घञ्।) समूह । (यथा भागवते ४।२४।६२। भ्यामवरुध्य हन्त ! सहसा कण्ठे कथं नापितः।) श्रीधरखामी ॥ कचित् पुस्तके सूचीवापकम्मसूत्र- "क्रियाकलापरिदमेव योगिनः कला, स्त्री, (कलयति तद्धितो धनं संग्टहाति सञ्चि क्रीड़ा इत्येकं पदं तदुत्तरं वीणाडमरकवाद्यानि श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये" ।) नोतीत्यर्थः। कल + यच् + टाम्।) मूलधनरद्धिः । वैतालिकोनामित्यत्र वैयासिकीनामिति च पाठः॥ मयूरपिच्छः। (यथा, गोः रामायणे। ५। ५२ । १३ सद इति भाषा | शिल्पादि। (यथा रामायणे (जिहा। यथा हठयोगप्रदीपिकायाम् ३ । ३७ । "संप्रदीप्तकलापामा विप्रकीर्णाश्च वहिण" ।) २।६।। "कलां पराङ्मुखी कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत्" । काञ्ची । भूषणम् । (यथा कुमारे । १ । १२ । "गीतवादित्रकुशला त्येषु कुशलास्तथा । "कलां जिहां परामखमास्यं यस्याः सा तथा तां "कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य उपायज्ञाः कलाज्ञाश्च वैशिके परिनिष्ठिताः" ।) प्रत्यमुखी कृत्वा तिरूणां नाड़ीनां पन्थाः तस्मिन् मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य" । यंशमात्रम् | चन्द्रम्य घोड़शांशः । (यथा, वक्रोक्ति कपालकुहरे संयोजयेत्” । इति तट्टीका ॥ शिवः । "मुक्ताकलापस्य मुक्ताभूषणस्य"। इति मालनाथः।) सञ्चाशिकायाम् । “सालङ्कारवया त्वया मम यथा महाभारते १३ । १७ । १४० । तूणः । (यथा हेः रामायणे २ । ५२ । ११ । कथं नेन्दोः कला दृश्यते, पश्यामीन्दुकला स्फुटं 'कलाकाष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहः क्षपाक्षमाः॥) "ततः कलापान् सना खतौ बद्ध्वा च धन्विनो"।) पुनरिदं लङ्कारता नास्मि यत्" ॥) कालमानः। | कलाकूलं, जी, (कलया मात्रयापि याकूलयति व्याकू चन्द्रः। विदग्धः। व्याकरणविशेषः। इति मे- स तु विपत्काष्ठात्मकः। इति मेदिनी ॥ ("त्रि लयतीति । याकूलि इति नामधातोः + अच् ।) दिनी ॥ (यथा, इत्कथासारः। पात् काठाः कलाः" । इति सुश्रुते सूबे ६ अः ॥ विधम् । इति राजनिघण्टः ॥ "अधुना खल्पतन्त्रत्वात् कातन्वाख्यं भविष्यति । शरीरस्यांश विपशेषो यथा,- कलाकेलिः, (, (कलाभिः केलिः विलासो यस्य । तहाइनकलापस्य नाना कालापक तथा"।) "मांसासृङ्मेदसां तिसो यकृल्लीहोश्चतुर्थिका । कलास के लियस्य वा ।) कामदेवः । इति त्रिकाण्ड ग्रामविपोषः । यथा, भागवते । ८ । १२ । ६ । पञ्चमी च तथानानां षष्ठीचामिधरा मता। पोषः॥ "देवापिर्योगमास्थाय कलापयाममाश्रितः । रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्तकलाः स्मृताः" । कलागुरः, , (कलानां अडरो यत्र ।) सारसपक्षी | सोमवंशे कलौ नशे कतादौ स्थापयिष्यति" । इति पूर्बखण्डे पञ्चमेऽध्याय प्रशाधरेणोक्तम् ।) (स्तेयास्त्रप्रवर्तककर्णेसतः।) कंसासरः । इति (यस्त्रविशेषः । यथा महाभारते ४।५।२ स्त्रीरजः। नौका। कपटः। इति विश्वः । त्रिकाण्ड पोषः॥ "खगांश्च दीप्तान दीपांश्च कलापांच महाधमान् । रास्त्रिं शद्भागोऽपस्तस्य घरिभागः। यथा,-- कलाचिका, स्त्री, (कलामचति गच्छति प्राप्नोति वा । विपाठान् क्षुरधारांचं धनुर्भिनिदधः सह" ।) "विकलानां कला पथ्या तत्वथ्या भाग उच्यते । कला+ अच्+ उपपदे कर्मण्यम् । ततः खार्थे कन् कलापकः, पुं, (कलाप +संज्ञायां कन् ।) हस्तिकण्ड . । .

·॥) . ५६ कलायः গাৰ बन्धः । इति हेमचन्द्रः ॥ (खार्धे कन् । कलापार्थः। कलायो मधुरः खादुःपाके रूक्षश्च वातलः" क्षी, यस्मिन् काले मयूराः कलापिनी भवन्ति स अस्य शाकगुणाः । मधुरत्वम् । पित्तश्लेमहरत्वम् । उपचारात् कलापी तत्र देयम्टणम् । “कलाप्य- गुरुत्वम् । कषायानुरसत्वम् । रूक्षत्वम् । मल- श्वत्ययववसाहुन् । ४ । ३ । ४८ | ऋण विशेषः । भेदित्वम् । बायुकोपनत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ पद्यविशेषः । यथा, ("भेदनं मधुरं रूक्ष कघायमतिवातलम्" ॥ साहित्यदर्पयो ६ । २४७। इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ४६ अध्याये ॥) "छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनै केम च मुक्तकम् कलायनः, पुं, (कलानां नृत्यगीतादीनां घयन प्राप्ति- दाभ्यान्तु युग्मक सन्दानितकं विभिरिष्यते । यंत्र ।) नर्तकः । इति 'ब्दरत्नावली ॥ कलापक चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं स्मृतम्" ।) कलाया, स्त्री, (कलाय + स्त्रियां टाप ।) गण्ड- कलापिनी, स्त्री, (कलापश्चन्द्रः अस्ति अस्याम् । दूर्वा । इति राजनिघण्टः ॥ (गण्डदृाशब्दे- कलाप + मत्वर्थे इनिः + ततो डीम् ।) रात्रिः । ऽस्या विवरणं ज्ञातव्यम् ॥) नागरमुस्ता । इति राजनिघण्टः ॥ कलालामः, पुं, (कलं मधुरास्फट अालपतीति । कल कलापी, न्] पुं, (कलापाः फलपत्रसमूहाः सन्त्य +आ+ स्लप + उपयदे "कर्मण्यण ।३।२।१। स्मिन् । कलाप + इनिः ।) अक्षरक्षः । (कलापो इति व्यण् ।) भ्रमरः । इति राजनिघण्टः ॥ (मधु- वईः अस्ति अन्य इनिः ।) मयूरः । इति मेदिनी ॥ रालापकर्तरि त्रि ) (यथा रघुः ६ । ६। कलावती, स्त्री, (कला गान्धर्वकलाः संगीतरागा- "पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणां लापादयः सन्ति अम्याम् । कला+मतुय् सम्य कलापिनामुद्धतत्य हेतो" ) वः स्त्रियां डीप ।) तुम्बुरुगन्धर्वस्य वीणा । इति कोकिलः । इति धरणी॥ (त्रि, तूणवान् । कलाप हेमचन्द्रः॥ (यथा माधस्य १ । १० लोकस्य टी- व्याकरणाध्यायी) कायां मल्लिनाथकृत वैजयन्तीवचनम् । कलापूर्णः, पुं, (कलाभिः पूर्णः ।) चन्द्रः। इति शब्द "विश्वावसोक्त सहती तुम्बरोस्तु कलावती। चन्द्रिका ॥ (त्रि, कलापरिपूर्णः । यथा महाभा महती नारदस्य स्यात् सरखत्यान्त कच्छपी" ॥ रते। ४ । २७ । १३ । खनामख्याता दुमिलस्य राज्ञः पत्नी । यथा ब्रह्म- "सदा भवान् फाल्गुनस्य गुणैरस्मान् विकत्यते । वैवर्त ब्रह्मखण्डे । २० । १२ । न चार्जुनः कलापूर्णो मम दुर्योधनस्य वा" |) "कान्यकुठे च देणे च द्रुमिलो नाम राजकः । कलाभत्, \, (कलां विभर्त्ति । कला +++ क्विम् । कलावती तस्य पत्नी बन्ध्या चापि पतिव्रता"।) तुगागमञ्च ।) चन्द्र: । इति हेमचन्द्रः॥ (कलां श्रीराधामाता । सा तु वृषभानुपत्नी। इति ब्रह्म- गीतादिकं बिभर्तीति । गीतादिकलाभिज्ञे वाच्य वैवर्तपुराणम् ॥ अमरोविशेषः । यथा रतिस्तव निजखम् । यथा मनुः २ । १३४ ॥ कलावतीति लिएकाव्ये जयदेवः । "दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभ्यताम् । (कलाः चतुःपरिकलाः विद्यन्ते यस्याः । गङ्गा । न्यष्ट्यूब श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि खयोनिघु" ।) यथा, काशीखगड़े २६ । ४७ 1 कलामकः, पुं, (कलम + कनि प्रयोदरात् साधुः ।) "कूटस्था करणा कान्ता कूर्मयाना कलावती" ।) कलमधान्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (कलमशब्दस्य दीक्षाविशेषः। तस्याः क्रमो मन्तं विना लिख्यते। विशेषो ज्ञातव्यः ।) शिष्यः पूर्वमुपोषितः कृतनित्यक्रियः खस्तिवा- कलाम्बिका, स्त्री, (कला अर्थः विकायते प्रयुज्यते चनपूर्वकं सङ्कल्पं कुर्यात् । ततो गुरु रणुयात् । वस्याम् । कला + वि+के+क+टाम् । एषो वथ गरराचम्य दारदेश सामान्याध्यं कुर्यात् । दरादित्वात् मुमि साधुः ।) स्वर्थानां प्रयोगः । तदय॑जलेन हारमभ्युक्ष्य द्वारपूजां कुर्यात् । ततो ऋणदानम् । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ धार देखोया दक्षिणपादपुरःसरं दारवामशाखां स्पृशन् दक्षि- इति भाषा। णाझं सोचयन् मण्डपान्तः प्रविश्य नैत्यां कलायः, पुं, (कलां चयते । “कर्मण्यण" | ३ । २ वास्तुपुरषं ब्रह्माणश्च संपूज्य देयमन्त्रेण दिव्य- १। इति घण।) शमीधान्य विशेषः। मटर वाँ दृष्यावलोकनेन दिव्यान् विघ्नानुत्सायं धस्त्रमन्त्रण टुसा इति माषा। तत्पर्यायः। सतीलकः २ जलेनान्तरीक्षगान् विघ्नानुत्सायं दामपार्णािघात- हरेणुः ३ खण्डिकः ४ । इत्यमरः ।२।६।१६ ॥ त्रयेण भौमान् विघ्नानुत्सायं सप्तधास्त्रमन्त्राभि- त्रिपुटः ५ प्रतिवर्गलः ६। इति रत्नमाला ॥ मन्त्रितविकिरानादाय भूतनिवारणार्थमन्त्रण मुगडचणकः ७ शमनः ८ नीलका ६ कण्टी १० तान् विकिरेत् । तत यासनशुद्धिं कृत्वा मन्त्रेण सतीलः ११ हरेणुकः १२ सतीनः १३ सती खस्तिकादिक्रमेणोपविशेत् । उपविश्य वा विघ्ना- नकः १४ । (यथा, माघः । १३ । २१ । “विक नुत्सारयेत् । ततः पञ्चगव्येन मूलेन मण्हयं शोध- सत्वलायकुसुमासितद्युतेः" 1) षस्य गणाः। वात येत् । ततः खदक्षिणे पूध द्रव्याणि वामे सुवा- रचिएध्यामदोषकारित्वम् । पित्तदाहकफनाशि सिताम्बपूर्णकुम्भं हस्तप्रक्षालना) पात्रमेक एछ- त्वम् । शीतत्वम् । कवायत्वछ । (अस्य पर्यायो देशे स्थापयेत् । सर्वदिक्षु तपदीपांश्च स्थाप- गुबाश्च यथा, भावप्रकाशस्य पूर्बखण्हे धान्यवर्गे। यित्वा पुटानलिभूत्वा वामे गुरुपरमगुरुपरा- "कनायो वर्तुचः प्रोक्तः सतिलच हरेणकः । परगुरून् प्रणम्य दक्षिणे गणे' मध्ये खेरदेवताच्च कलाव प्रणम्य वस्त्रमन्त्रेण गन्धयुष्याभ्यां करौ संशोध्य ऊोईतालत्रयं दत्त्वा छोटिकाभिर्दशदिग्वग्धनं कृत्वा वहिवीजेन जलधारया वज्ञिप्राकारं विचिन्त्य भूतशुद्धिं कुर्यात् । ततो माटकान्यासः प्राणा- यामः पोठन्यासः ऋष्यादिन्यासः मन्त्रन्यासः । ततो मुद्रां प्रदर्श्य ध्यानं मानसपूजा अर्ध्यस्थापनञ्च कुर्थ्यात् । ततोऽयपात्रात् किश्चित् जलं प्रोक्षणी- पात्रे निक्षिप्य तेनोदकेनात्मानं पूजोपकरगाञ्च मूलेन घिरभ्युच्य पीठमन्त्र गा पारीरे धम्मादीन् पूजयेत् । ततो हृत्पद्मग्य पूर्बादिकेशरेषु पीठ- शक्तीः संपूज्य मध्ये पीठमनु यजेत । तत्र हृदये मूलदेवतां नैवेद्यं विना गन्धाद्यैः पूजयेत् । तत उत्तमाज हृदयमूलाधारपादसाङ्गघु मूलेन पञ्च- पुष्याञ्जलीन् दत्त्वा यथाशक्ति मन्त्र जमा जपं समर्पयेत् । सर्वमेतत् प्रोक्षणीपात्रस्थवारिणा विध्यात् । ततः प्रोक्षास्तोयं विस्टव्य पूर्बवदा- पूर्य्य वहिःपूजामारभेत। तत्र शारदोक्तसर्वतोभद्र- मण्डलाद्यन्यतममण्डलं विधाय तत्र घट संस्थाप्य मण्डलं संयूज्य शालिभिः कर्णिकामायूयं तदुपरि तगडलानास्तीर्य तेषु दर्भानास्तीयं विरारं चाक्षत- संयुक्त तदुपरि न्यसेत् । तती मण्डले पीठोक्त- देवताः पूजयेत् । ततो मरहले प्रादक्षिण्येन बड़े- दंशकला विन्यस्य पूजयेत् । ततो हेमादिरचित कुम्भं अस्त्रमन्त्रेण प्रक्षाल्य चन्दनागुरुकर्पूरैबूं प- यित्वा त्रिगुणतन्तुना संवेथ्य कुम्भं संपन्य तत्र विधाक्षतं नवरत्नानि च प्रक्षिप्य प्रणवमुघरन् कुम्भपीठयोरक्यं विभाव्य पीठे स्थापयेत् । कुम्भे प्रादक्षिण्येन सूर्यस्य दादप्रकला विन्यस्य संयू- जयेत् । ततः क्षीरिदुमकषायेण पलाशत्वग्भवेन वा तीर्थजलैब्वा सुवासितजलवा यात्माभेदेन माटका मन्त्रच प्रतिलोमतो जपन् पूरयेत् कुम्भ देवताधिया। ततश्चन्द्रस्याम्टतादियोड़ा कला जले प्रादक्षिण्येन विचिन्त्य मन्त्रेण संपूज्य शालान्तर क्षीरिझुमकषायादिद्रव्ये यापूर्य गन्धायक विलोध तस्मिन् जले सकलाः कला धावाह्य पूजयेत् । तत्रादौ वरु शकताः पूजयेत् । ततो मूलमन्त्र प्रतिलोमेन जपन् मन्त्रस्य देवतां मनसा ध्यायन् व्यासां प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा गन्धादिभिः पूजयेत् । ततः प्रत्येकेन पूजयेत् । ततः सूर्यस्य सपिन्यादि- हादपाकलाः धावाहनादिकं कृत्वा संपूज्य प्रत्येक पूजयेत् । ततश्चन्द्रस्याम्तादिषोड़शकलाः प्राण- प्रतिष्ठादिकं कृत्वा संपूज्य प्रत्येकेन पूजयेत् । ततः पञ्चाशत्कलाः पूजयेत् । यथा सृष्यादिकचवर्ग- दशकलाः प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा पूर्ववत् संपूज्य प्रत्येकेन पूजयेत् । ततो जरादिटतवर्गदशकवाः प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा संपूज्य प्रत्येकेन पूजयेत् । ततस्तीक्ष्णादिपयवर्गदशकलाः प्राणप्रतिष्ठादिक कृत्वा संपूज्य प्रत्येकेन .पूजयेत् । ततः पीतादिम- वर्गपञ्चकलाः (घ-सं-ई-कर्ष) प्राणप्रति हादिक छत्वा संपूज्य प्रत्येकेन पूजयेत् । ततो नित्यादि- अवर्गघोड़कलाः प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा पूजयेत् । भक्तश्चेत् प्रत्येकमावाच्य पाद्यादिभिः पनवेत् । -- .. .

·। *॥ . ६० कलिः ततः कलात्मकं तत्शसस्थं क्वाथं कुम्भे निक्षिपेत्। कलिः, पुं, (कलते कलेराश्रयत्वेन वर्तते इति । कल ततोऽश्वत्थपनसचूत पल्लवैरिन्द्रवल्लीवेशितैः कल्प + "सर्वधातुभ्य इन्” । उणां ४ । ११७ । इति रक्षबुद्ध्या कुम्भवत्र पिधाय तस्मिन् वने सकला इन् ।) विभीतकरक्षः । (विभीतकस्य कलिछमत्व- क्षतं चधकं कल्पक्षफलबुद्ध्या स्थापयेत् । ततः कारणमुक्तं यथा, वामने २७ अध्याये । कुम्भं निर्मलेन क्षौमयुग्मेन संवेथ्य मूलेन कुम्भे "इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः । मूर्ति समाल्य यथोक्तरूपेण देवतां ध्यात्वा तस्या दीनान् दृष्ट्वा च शक्रादीन् विभीतकवनं ययौ" मावाहनादिकं कृत्वा पूजयेत्। देवताओंच्यङ्गन्यासं स्यस्य गुणादिकं विभीतकशब्दे द्रष्टव्यम् । कृत्वा धेनुमुद्रापरमीकरणमुद्रे प्रदर्य प्राणप्रतिष्ठां कलते स्पर्द्धते इति कल + "सर्वधातुभ्यः इन्” । कृत्वा षोडशोपचारादिभिः पूजयेत्। ततोऽयो उणा-४।११७ इति इन् ।) शूरः । (कलन्ते स्पर्द्ध- सरं सहसं शतं वा संजप्य जपं समर्पयेत् । ततो माना भाषन्तस्मिन्निति । कल + "सर्वधातुभ्य मन्त्रस्य दशसंस्कारान् कृत्वा गुरुः शिध्यमानीय इन्” | उणां ४ । ११७॥ इति इन् ।) विवादः । मन्त्रण शिष्यनेत्रं वस्त्रेणाच्छाद्य शिष्याञ्जलिं पुष्यैः (यथा, भागवते । ६ | ४४ | पूरयित्वा गुरुः खयमेव मन्त्र जपन् कलसे देव "तासां कलिरभूयास्तदर्थे पोह्य सौपदम् । ताप्रीत्यै क्षिपेत् । ततो नेत्रबन्धनं दूरीकृत्य दर्भा समानुरूपो नायं व इति तद्वतचेतसाम्" ।) स्तरे यासीन शिघ्यं खकृतपूजाक्रमाद्भूत शुद्ध्या- युद्धम् । (कल्यते पायेषु निक्षिप्यते धनेन यहा दिकं विधाय तत्तन्मन्त्रोक्त न्यासान् शिष्यस्य देहे कलयति पापेन जड़यति कलुषितं करोति । कुर्यात् । कुम्भस्थां देवतां पुनः पञ्चोपचारैः कल +इन् ।) अन्त्ययुगम् । इति हेमचन्द्रः ॥ संपूज्यालङ्कृतं शिष्यमन्यस्मिन्नुपवेशयेत् । ततो तस्योत्पत्तियथा । मङ्गलाचारपूर्वकं तत्कुम्भं समुद्धृत्य तन्मुखस्थान् "प्रलयान्ते जगत्सया ब्रह्मा लोकपितामहः । सुरडुमरूपान् पल्लवान् शिव्यशिरसि निधाय ससज घोरं मलिनं एष्ठदेशात् सपातकम् ॥ माटकां मनसा जपन् मूलेन साधितैरसोयैर्वशिष्ठ सचाधर्म इति ख्यातस्तस्य वंशानुकीर्तनात् । संहितोक्ताभियेकमन्वैस्तमभिषिञ्चत् । शिष्योऽव- श्रवणात् स्मरणालोकः सर्वपापैः प्रमुच्यते । शिजलेनाचम्य वाससी परिधाय गुरोः सन्निधा- पधर्मस्य प्रिया रम्या मिथ्या मार्जारलोचना । बुपविशेत् । ततम्तामेव गुरुरात्मनो देवतां शिथ्य- तस्याः पुत्लोऽतितेजखी दम्भः परमकोयनः ॥ संक्रान्तां तयोरक्यं विभाव्य गन्धादिभिः पूजयेत्। स मायायां भगिन्यान्तु लोभं पुत्त्रञ्च कन्यकाम्। ततो मन्त्रेण शिष्यस्य शिखां बद्धा संरच्य शिष्य निकृति जनयामास तयोः क्रोधः सुतोऽभवत् । शरीरे कलान्यासं कुर्यात् । ततः शिव्यशिरसि स हिंसायां भगिन्यान्तु जनयामास तत्कलिम् । हस्तं दत्त्वा यशोत्तरशतं जमा अमुकमन्लं तेऽहं वामहस्तकृतोपस्थं तैलाभ्यक्ताञ्जनप्रभम् ॥ ददामीति पिशव्यहस्ते जलं दद्यात् । ददखेति काकोदरं करालाम्यं लोलजिहं भयानकम् । पिय्यो ब्रूयात् । तत ऋव्यादियुक्तं मन्वं गुरु- पूतिगन्धं द्यूतमद्यस्त्रीसुवर्णाकृताश्रयम् ॥ दिजातीनां दक्षिणकर्ण त्रिः श्रावयेत् वामे भगिन्यान्तु दुरुत्यां स भयं पुत्लच कन्यकाम् । सकृत् । स्त्रीशूद्राणां वामकर्णे निः श्रावयेत् मृत्यु संजनयामास तयोञ्च निरयोऽभवत् ॥ दक्षिणे सहात् । ततः शिष्यो गुरुचरणे पलित यातनायां भगिन्यान्तु लोभपुत्लायुतायुतम् । एव तिछेत् । ततो गुरुमन्त्रे गा तमुत्थापयेत् । इत्यं कलिकुले जाता बहवो धम्मनिन्दकाः" ॥ ततः शिष्यो लब्धमन्त्र अटोत्तरशतं जपेत्। ततः इति कल्किपुरणे १ अध्यायः ॥*॥ प्रिथ्यः कुशतिलजलान्यादाय गुरते दक्षिणां सुवर्ण कलिधौ यथा ! काञ्चनं वा दद्यात् । दीक्षाग्रहणसामग्रीश्च निवे “यदा सदान्तं तन्द्रानिद्रा हिंसा विधादनम् । दयेत् । व्यन्यांश्च ब्राह्मणान् परितोषयेत् । गुरुः। शोकमोहभयं दैन्यं स कलिस्तु तदा स्मृतः ॥ खशक्तिरक्षणार्धाय पछाधिकं सहसं शतं वा यस्मिन् जनाः कामिनः म्युः शश्वत्कटुकभाषिणः । मन्वं जपेत् । ततः शिष्यो सिधानपानादिना दस्युकला जनपदा वेदाः पाषण्डदूषिताः ॥ ब्राह्मणान् परितोष्य स्वयं भुञ्जीत। दीक्षादिवसे रामानश्च प्रजाभक्षाः शिनोदरपरा विजाः । गुरुशिष्ययोरुपवासे दोषः । इति तन्त्रसारोक्ता अवता वटवो ऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ॥ कलावतीदीक्षा. समाता ॥ तपखिनो ग्रामवासा न्यासिनो ह्यर्थलोलुपाः । कलाविकः, ए, (कलं चाविकायति विशेषेण रौतीति खकाया महाहाराचौर्थमायोरसाइसाः ॥ कल+या+वि+ 2 + कः।) कुक्कुटः । इति त्रि त्यच्यन्ति झत्याच पति तापसास्वखिलं व्रतं । कारहशेषः॥ शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेशोपजीविनः । कलाविकलः, घु, (कलः मधराव्यक्तः धाविकला रवा उद्विग्नाश्चानलङ्काराः पिशाचसदृशाः प्रजाः । यस्य सः। यहा कलया कामावेपन विकलः অম্বানীসঙ্গিৰৈনানিঘিমুলল। चञ्चलः ।) चटकः । इति प्राब्दरत्नावली ॥ करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पिण्डोदकक्रियाम् । कलाहकः, पुं, (कलमाहन्तीति । कल +या+हन् स्त्रीपराश्च जनाः सर्व शूद्रप्रायाच शौनक । +डः। संज्ञायां कन् ।) काहलवाद्यम् । इति बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः। प्राब्दरत्नावली। शिरकण्डयनपरा याज्ञां भेत्स्यन्ति सत्पतेः ॥ कलिः विष्णुं न पूजयिष्यन्ति पापण्डोपाहता जनाः ॥ कले पनिधेविप्र यस्ति झेको महान् गुणः । कीर्तनादेव कृष्णास्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥ कृते ययायतो विष्णु चेतायां यजतः फलम् । बापरे परिचर्यायां कलौ तहरिकीर्तनात् ॥ तस्माययो हरिनित्यं ध्येयः पूज्यश्च शौनक" इति गारड़े युगधर्मे २२७ व्यध्यायः ॥ (माधिपूर्णिमायां शुक्रवारे कलियुगोत्पत्तिः ।) तद्युगमानम् । द्वात्रिंशत्सहखाधिकचतुर्लक्षवत् - सराः (४३२०००)। (धार्यभट्टमते ऽत्र १५७७६१७५० दिवसाः । सूर्यसिद्धान्तमते १५७७६१७८२ । ४८ दिवसाः। न्योतिषसैद्धान्तिकमते च १५७७६१७२ दिवसाः॥ अतो वर्षमाणमार्यभट्टमते ३६५।१५। ३१ । १५ । दिवसाः। सूर्यसिद्धान्तमते ३६५।१५।३१।३१।२४। दिवसाः। ज्योतिषसैद्धान्तिकमते च ३६५ । १५ । ३१ । ३० दिवसाः।) तस्थातीताब्दाः १८०६ शाकपर्यन्तं ४६८८॥ (कले स्त्रिपञ्चाशदधिकषट्शतमितेषु (६५३ ) वत्सरेषु गतेषु युधिष्ठिरादयो जाताः। यदुक्तं राजतरङ्गिण्यां १ १ ५१ । "पातेषु षट्स साई त्यधिकेषु च भूतले । कलेगतेघु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवाः" ॥ ऋतुपक्षशरदिमितेषु (२५२६) युधिष्ठिराब्देषु कलेहसिध्विन्दुनेत्रमितेषु (३१७८)वत्सरेघुगतेषु च महाविघुवसंक्रान्त्यां शालिवाहनस्य राज्ञो.. जन्मदिनमारभ्य प्रकाब्दः प्रवर्तितः। यदुक्तं तत्रैव १ । ५६ । "अासन् मघासु मुनयः पशासति पृथ्वी युधिडिरे पतौ। घड़ दियञ्चद्दियुतः पाककालस्तस्य रा- ज्यस्य" ॥ अयन्तु महाविधुवसंक्रान्तिमधिगम्य परिगणितो भवति॥ कलेश्चतुश्चत्वारिंशदधिकत्रिसहसपरिमितेषु (३०४४) वत्सरेघु गतेषु चैत्रशुलपतिपदि उज्ज यिनीपतेर्विक्रमादित्यस्य राज्यप्राप्तिकालमारभ्य संवत् इत्याख्यया प्रसिद्धो वत्सरः प्रचलितः ॥ कायन्तु चैत्र शुक्ल प्रतिपत्तिथिमधिगम्य परिगणितो भवति । कलेरेको शताधिकत्रिसहसपरिमितेषु (३१ ०१) वत्सरेषु गतेषु प्रायशो सौरपौषस्य अशा दशदिवसे यीशुनीौयाब्दः प्रचलितः ॥ पञ्चनवत्यूईघट्शताधिकधिसहसपरिमितेषु (३६६५ ) कलेरतीताब्देषु सप्तदशाधिकपश्च- शतमिते (५१७) च शकाब्दे प्रचलति भाद्रशुक्ल द्वादश्यां उत्कलदेशप्रचलितः विलायति इत्या- ख्यया प्रसिद्धो वत्सरः प्रवर्तितः। अयन्तु भाद्र- शुलदादपीमधिगम्य परिगणितो भवति ॥ त्रयोविंशत्यूईसप्तशताधिकत्रिसहसपरिमितेषु (३७२३) कलेरतीताब्देषु पञ्चचत्वारिंशदधिक- पञ्चशतमिते (५४५) च शकाब्दे 'प्रचलति ज्येष्ठस्य विंशतितमदिवसीय शुक्रवारात् महम्मदस्य मक्का- । ।

·। कलिः प्रस्थ निकालमारभ्य “हिहि" इति प्रसिद्धो हायनः प्रचलितः । च्ययन्तु चान्द्रमाणेन परिग- णितो भवति । अतः प्रायाः सौरसप्तनवतितम- बरस्य शततमा वत्सरा भवेयुः ॥ पक्षाशीन्यूई पञ्चशताधिक चतुःसहसपरिमि- तेष कलेरतीताब्देष (४५८५) सप्ताधिक चतु- दशशत परिमिते (१४००) च शकाब्दे प्रचरति फाल्गुनीयोनविंशदिवसे शुक्रवारे पूर्णिमायां भग- वांश्चैतन्यदेवः प्रादुर्बभूव । अस्य जन्मदिनमारभ्य चैतन्यान्दः प्रचलितः॥) अस्मिन् युगे धर्म एकपादः। व्यधर्मश्चतु- ध्यादः। आयुः शतवर्षाणि । अवतारः श्रीकृषाः । तद्यगधे पापिनां विनाशाय भगवद्दामावतारः कल्किर्भविष्यति । तद्युगधर्मो यथा। "कलो तु धम्मपादानां तू-शोऽधम्म हेतुभिः । एधमानः क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनश्यति ॥ तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्कवैरिणः । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तराः प्रजाः" । "यदा मायान्तं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामसः स्मृतः ॥ यस्मात् क्षुद्रदृशो माः क्षुद्रभाग्या महानाः । कामिनो वित्तहीनाश्च वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसतीः ॥ दस्युकृया जनपदा वेदाः पापण्डदूषिताः । राजानव प्रजाभक्षाः शिनोदरपरा विजाः ॥ अवता वटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ! तपखिनो ग्रामवासा न्यासिनो ह्यर्थ लोलुपाः ॥ खकाया महाहारा बड़पत्या गतहियः । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरसाइसाः ॥ पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कुटकारिणः । अनापद्यपि मस्यन्ते वात्ती साधुजुगुप्सिताम् ॥ पतिं त्यक्ष्यन्ति निद्रव्यं भत्या अप्यखिलोत्तमम् । त्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश्चापयर्याखनीः ॥ पितॄन्भ्रातृन् सद्ज्ञातीन् हित्वासौरतसौहृदाः ननान्दृश्यालसम्वादा दीनाः स्त्रैणाः कलौ नराः । शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेशोपजीविनः । धम्म वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा बधिरह्योत्तमासनम् ॥ नित्यमुहिममगसो दुर्भिक्षकरकर्षिताः । निरन्ने भूतले राजन्ननारधिभयातुराः। वासोऽनपानशयनव्यवायखानभूषणैः । होनाः पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजाः । कलौ काकिभिकऽप्यर्थे विसह्य व्यक्तसौहदाः । त्यक्ष्यन्ति हिप्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्खकानपि॥ न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरौ पितरावपि । पुत्लान् भार्थ्याच्च कुलजां क्षुद्राः शिनोदरम्भराः । कलौ न राजन् जगवां परं गम् विलोकनाथानतपादपहजम् । प्रायेण मत्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतसः" । कलिकृतदोषविनाशोपायः । यथा, "यनामधेयं नियमाण चातुरः पतन् स्खलन् वा विवशो एणन् पुमान् । विमुक्तकर्गिल उत्तमां गतिं ६५ कलिः कलिका মাসীনি যলি ল ন জন্ধী সনা। क्षुत्टड्भ्यां व्याधिभिश्चैव सन्तस्यन्ते च चिन्तया॥ पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । त्रिशविंशतिवर्षाणि परमायुः कलौ टणाम्। सान हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषतः । श्रुतः संकीर्तितो ध्यातः पजितवाहतोऽपि वा । वर्णाश्रमवतां धर्म नये वेदपथे न्टणाम् ॥ नृणां क्षिणोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दम्यप्रायेषु राजसु' । यथा हेमि स्थितो वह्निदुर्वणं हन्ति धातुजम् । चौ-तस्थाहिंसानानारत्तिधु वै रघु ॥ एवमात्मगतो विद्यार्थी गिनामशुभाशयम् ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णषु छागप्रायासु धेनुधु । विद्यातयःप्राणनिरोधमैत्री ग्टहप्रायेम्वाश्रमेधु यौनप्रायेषु बन्धुषु । तीर्धाभिषेकवतदानजप्यैः । च्यानुप्रायाखोषधीषु शमीप्रायेषु स्थानुष । नात्यन्त शुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा विद्युत्प्रायेष मेधेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु । यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधम्मिघ । तस्मात् सवात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु के पावम् । धर्मत्राणाय सत्वेन भगवानवतरिष्यति" ॥ नियमाणो ह्यवहितस्ततो याहि परां गतिम्" ॥ (देवगन्धर्वविशेषः । स तु कश्यपात् दक्षकन्यायां "कले घनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुणः । मुनौ जातः । यथा, महाभारते १ । ६५ । ४४ । कीर्तनादेव कृषणस्य मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥ "तथा शालिशिरा राजन् पर्जन्यच चतुर्दा । कृते ययायतो विष्णुं चेतायां यजतो मरखे । कलिः पञ्चदशूरत्वेषां नारदश्चैव घोड़पाः" । दायरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात्" । शिवः । यथा महाभारते । १३ । १७ । ७८ | इति श्रीभागवत महापुराण १२।३यध्यायः ॥*। "दम्भोगदम्भो वैदम्भो वयो वशकरः कलिः'।) धु गोषधर्माः यथोक्तास्तत्रैव १२ ।१ । ३६-४७॥ कलिः, स्त्री, (कलयति ईचत्प्रकाशते उद्भिद्यते वा "सौराष्ट्रावन्त्याभीराश्च शूरा अब्बुदमालवाः । कल + ततः इन् ।) कलिका | इति मेदिनी ॥ ब्रात्या दिजा भविष्यन्ति शृद्रप्राया जनाधिपाः ॥ कलिका, पु, (कलो मन्दगम्भीरध्वगिरस्यास्ति । सिन्धोस्तट चन्द्रभागां कान्तों काश्मीरमगडलम् । कल + मत्वर्थे ठन् ।) क्रौञ्चपक्षी। इति शब्द- भोक्ष्यन्ति शूद्रा व्रात्याद्या क्षेच्छा अब्रह्मवर्चसः ॥ रत्नावली॥ तुल्यकाला इमे राजन् म्लेच्छप्रायाश्च भूभृतः। कलिका, स्त्री, (कलिरेव । खार्थे कन् टाप् च ।) एतेऽधर्मान्त पराः फसगुदास्तीवमन्यवः ॥ बस्फुटितपुष्पम् । तत्पर्ध्यायः । कोरकः २ । इत्य- स्त्रीबालगोदिजन्नाश्च परदारधनादृताः । मरः।२।४।१६ ॥ कतिः ३ कली ४ । कोरकम् । उदितास्तमितप्राया व्यल्पसत्वाल्पकायुषः । ५ इति तट्टीका ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ३ । असंस्कृताः क्रियाहीना रजसा तमसा सताः । प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति स्लेच्छा राजन्यरूपिणः। • "मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले तमाथास्ते जगपदास्तच्छीलाचारवादिनः । व्य कदर्थयसि किं नवमालिकाया") धन्योन्यतो राजभिश्च क्षयं यास्यन्ति पीडिताः"। वीयामूलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ पदसन्ततियुक्त- तत्रैव १२।२।१-१६ । चमाविशेषः । तदिवरणम् यथा,- "ततश्चानुदिनं धर्मः सत्यं शौचं क्षमा दया । "स्युमहाकलिकारम्भे लोकास्त युगशः स्मृताः । कालेन बलिना राजन् नात्यायुनं स्मृतिः ॥ चन्यासां कलिकानान्तु भवन्त्येकैकशो हि ते ॥ वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदयः । पूत्तौं दो कलिकाभिस्तु विश्दास्तुल्यसङ्ख्यकाः" * धमन्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव हि। कलिकालक्षणम् । दाम्पत्येऽभिरचितुर्मायैव व्यवहारिके। "कला नाम भवेत्ताबानियता पदसन्ततिः। स्त्रीत्वे पुंस्वे च हिरतिविप्रत्वे सूत्रमेव हि। कलाभिः कलिका प्रोक्ता तझेदाः षट् समीरिताः। लिङ्गामेवाश्रमाख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । कलिका चण्डवत्तास्था द्विगादिगणरसका। भरत्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वचः । तथा निमगीरमाख्या मध्या मिश्रा, चकेवला"। अनाप्यतेवासाधुत्वे साधत्वे दम्भ एव हि । चडते दशधा संयुक्तवर्णाः । खीकार एव चोदा खानमेव प्रसाधनम् । "चत्र संयुक्तवर्णानां नियमो दशधा च ते । टूरे वार्ययनं तीर्थ लावण्ये केशधारणम् । मधुरं विष्टविनियमिथिलादिनल्लमो। उदरम्भरता खार्थः सत्यत्वे धायमेव हि ॥ भियन्ते खदीर्घाभ्यां ते दयन्ते स्फुटं यथा । दाध्ये कुटुम्बभरणं यशोऽर्थे धम्म सेवनम् । खान्मधुरसंयोगाः शङ्कारानुशाकिशाराः ॥ एवं प्रजाभिर्दुशाभिराकीर्ण क्षितिमण्डले । तस्मात्तु निसंयक्ता दर्पकपरसर्पवत् । ब्रह्मविटक्षत्रशूझायां यो बली भविता नृपः । ततो विलिरसंयुक्ता भनकल्याणचिलयः ॥ प्रजा हि लुब्बै राजन्यनिणैर्दस्युधर्मभिः । सथा. शिथिलसंयुक्ताः पश्य कश्यप वश्यवत् । साच्छिनदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् । प्रोला कादियुता मह्यं सय गुह्यं प्रसावत् । शाकमूलामिषक्षौद्रफलपुष्पारिभोजनाः । गर्यादीन् कादिसंयुक्तभेदान् केचित् समूचिरे । অনানুষ্মা বিনালি বুনিমীনি। दीर्धातुशाणकार्पास बाल्यं वैश्यश्च वाझकम्"। शीतवाततपप्रारड्डिमैरन्योऽन्यतः प्रजाः । कलापरिमाणमुताम्।

·. भाषा ॥ . । ६२ कलिका कलिङ्ग कलिमा "अधिकाञ्चेञ्चतु धचिन्यूंना बादश ताः कक्षाः । करन नाटाकरञ्ज इति च भाषा। इत्यमरः।२। अच् टाम् ।) नितम्बिनी। महिला। इति मेदिनी रताभ्यो नाधिकाः कार्या न्यूनाश्चापि न पण्डितैः' । ४।४८॥ (कलिं कलहं कारयति । कलि++ करहेमचन्द्रौ ॥ विवत् । इति शब्दचन्द्रिका । तत्र तावचण्डटत्तकलिका विधा। नखो विशिख- णिच् +ण्वुल ।) नारदमुनिः । इति हेमचन्द्रः ॥ तेउड़ि इति भाषा॥ श्चेति भेदात् । तत्र रणादि-विंशतिभेदस्य नखस्येच कलिकारी, स्त्री, (कलिं गर्भपाताद्यनिएं करोतीति । कलिनः, पुं, (कं वातं लञ्जवि तिरकरोति रोधने- बर्द्धितादयो नव भेदा ग्रहीताः । कलि +छ+यण् । जावित्वात् डीघ् ।) उप नेति यावत् । क + लजि भर्तीने + “कमण्यण" "वहितं वीरभद्रश्च समग्रोऽच्युत उत्पलम् । विषभेदः। विषलाङ्गजीया इति भाषा । तत्य ३ । २ । १। इति यण । निपातनात् साधुः ।) तुरङ्गः श्रीगुणरतिस्तथा मातङ्गखेलितम् । व्यः । लाली २ इलिनी ३ गर्भपातनी ४ कटः । इति हेमचन्द्रः ॥ चाँच दरमा इत्यादि तिलकश्चेति कलिका नखस्येहोदिता नव"इत्युक्त। दीप्ता ५ विशल्या ६ धमिमुखी ७ हली ८ नक्ता अथ विशिखः। पद्मकुन्दचम्पकवञ्जलभेदात् पञ्च ६ इन्द्रपुष्पिका १• विधुज्वाला ११ अभिजिहा कलितं, त्रि, (कल + कम्मणि क्त I) विदितम् । विधः । तेम्वादिम पनं प्रवेशह सितकक्षपाण्डत्पले १२ वा हृत् १३ पुष्पसौरभा १४ खर्ण पुष्पा याप्तम् । इति मेदिनी ॥ भेदितम् । गणितम् । न्दीवरारुणाम्भोरहककारभेदात् घविधम् । १५ वहिशिखा १६ । चस्या गुणाः । कटुत्वम् । इति शब्दरत्नावली। तम् यथा,- अन्तिमं वकुलन्तु भासुरमङ्गलभेदात् दिविमित्ये उष्णत्वम् । कफवातनापित्वम् । गीन्तःशल्यनि "करकलितकपालः कुण्डली दण्डपाणिः" इति कादाभेदो विशिखः। कामकारित्वम् । परमसारित्वञ्च । इति राज भैरबध्यानम् ॥ “पवनहं सितकचं तथा पाण्डत्पलं परम् । निर्घण्टः ॥ (प्राप्तः। यथा धार्यासप्तशती ३५५ । इन्दीवराराणाम्भोजे कलारञ्चेति घडविधम् ॥ कलिङ्ग, ली, (कलि + गम् +ड । निपातनात् "विशिख इव कलितकर्णः प्रविशति हृद' न ईषनेदेन कथितं पद्ममेव मनीषिभिः । साधुः ।) इन्द्रयवम् ॥ इत्यमरः । २।४ । ६७ ॥ निःसरति"। भावे+क्त । 'हानम् ।) चम्पकं वञ्जलं कुन्दं वकुलं दिविधं तथा" ॥ कलिङ्गः, पुं, (कलिं पूलिगन्धादिकं गच्छति प्राप्नोति कलिद्रुमः, ए, (कलिना चाश्रितो द्रुमः शाकपार्थि- इति पञ्चविधस्यापि विशिखस्येशसायका इत्युक्तः । कलि + गम् +ड । निपातनात् साधुः ।) पूतिक- वादिवत् मध्यपदलोपः ।) विभीतकवक्षः । इत्य- एवं चण्डत्तकलिका विविधा होताः ॥ * ॥ रजक्षः । (के मस्त के लिङ्ग पीतादिचिह्नमस्य ।) मरः । २।४ । १८ । वयड़ा इति भाषा ॥ (अस्य पथ पञ्चधादिगादिगणरत्तकालिका मारी धूम्याटपक्षी। देशविशेषः। इति हेमचन्द्रः । पायो यथा भावप्रकाशस्य पूर्बखण्हे । १ भागे । त्य भिहिता क्रमात् कोरकगुच्छकसंफुल्लकुसुम- (खनामख्यातो नृपतिविशेषः । अस्य नामानुसारे "विभीत कस्त्रिलिङ्गः स्यानाक्षः कर्षफलस्तु सः । गन्धाख्या। तस्याश्चात्र कोरकगुच्छ कुसुमानि गणैव कलिङ्ग इवि देपाख्या जाता। यदुवं महा कलिमुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः" । ग्टहीतानि । कोरको गुच्छकुसमैमञ्जरी विविधाघ भारते । १ । १.४ | 8६,५० । विशेषविवरणमस्य विभौतकशब्दे ज्ञेयम् ।) वित्यक्तः। विभङ्गी कनिका तु शिखरिण्यादि "अहो वङ्गः कलिङ्गच पुण्डः समञ्च ते सुताः। कलिन्दः, घु, (कलिं ददाति यति वा खच मुम् च ।) पूर्बा सोका । तस्याश्चात्र दण्डकपर्वा विदग्धपर्बा तेषां देवाः समाख्याताः खनामप्रथिता भुवि ॥ विभीतकदक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ (विमीतक- च ग्टहीता । दण्डकाख्या विदामाख्या विमङ्गीह अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वक्षस्य च स्मृतः। प्राब्दस्य विशेषो ज्ञातव्यः ।) सूर्यः। पर्वत- द्विधा मवेत्युक्तः ॥ * ॥ अथ मिश्रकलिका तु कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः" ॥) विशेषः । यस्मात् यमुना निर्गता। इति काजि- कलिकागद्यसंपता सप्तविभक्तिका वा । अक्ष. मेदिनीमते जलयदार्थे पुं भूम्नि। (यदुक्तं तत्रैव न्दीशब्दव्युत्पत्तौ भरतः ॥ (यथा रघुः ६ । ४८ । मयी सबलध्वी चेति विभेदा केवला चेत्यौ। "कलिन्दकन्या मथुरां गतापि तदेवं बड़यो महाकलिकाभ्यो ऽशाबिंपतिरिह "कलिङ्गः पूतिकरजे धूम्याटे भूमि नौति" ॥ गनोर्मिसंसक्तजलेव भाति" ।) कलिका रहीताः । रणादय एकादश नखभेदाः । वस्य प्रमाणं यथा, गोरामायणे । 8 । ४० २१ । | कलिन्दकन्या, स्त्री, (कलिन्दस्य पर्वतविशेषस्य कन्या संफुल्लगन्धौ मञ्जरीभदौ । शिखरिण्यादयः त्रिभ "ततः शकयुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्चैव मार्गतः" तदुत्पन्नत्वात् ।) यमुनानदी । इति राजनिर्धण्टः ।। जीभेदा मध्यकलिका च त्यक्ताश्चारुताधिका विर- तद्देशवासिमानवादयः । यथा, महाभारते । ३ । ("कलिन्दकन्यामथुरां गतापि हात् । इति रूपगोखामिकृतगोविन्दविरुदावली १९४।३। गडोम्मिसंसक्तजलेव भाति" ॥ भाध्ये वलदेवविद्याभूषणः ॥ (छन्दोभेदः। यदुक्तं "वतः समुद्रतीरेण जगाम वसधाधिपः । इति रघुः । ६ । ४८॥) उत्तरत्नाकरे ४ अध्याये । भाभिः सहितो वीरः कलिङ्गान् प्रति भारत") कलिन्दनन्दिनी, स्त्री, (कलिन्दं नन्दयति । कलिन्द + "प्रथममपरचरणसमुत्यं कुटरक्षः। (अस्यप-यो यथा भावप्रकारे नन्द +णिनिः डीम् च । कलिन्दस्य नन्दिनी वा ।) श्रयति स यदि लक्ष्म । पूर्बखण्डे १ भागे । यमुनानदी । इति शब्दरत्नावली ॥ इतरदितरगदितमपि यदि च तूर्यम् "उक्तं कुटजवीजन्तु यवमिन्द्रयवन्तथा । कलिप्रियः, पुं, (कलिः कलहः प्रियो यस्य ।) नारद- चरणयुगलकमविकृतमपरमिति कलिका सा"। कलिङ्गाश्चापिकालिम तथा भद्रयवा अमि" ॥ मुनिः। यथा । "कलिप्रियस्य प्रियशिष्यवर्ग:"। कला । यथोक्तं सिदान्तशिरोमणौ । इन्द्रयवशब्देऽस्य गुणावली ज्ञेया ॥ इति रघुः ॥ (कलेः प्रियः । दुराप्रवतिकः ।) वा- "तन्यन्ते कलिका यस्मात्तस्मात्तास्तिथ यः स्मृताः") व्यवहारो यत्र तद्यथा । नरः। इति शब्दरत्नावली ॥ कलिकापू, स्ली, (कलिकया अंशेन जन्यं अपूर्व “वित्वं छागययः सिद्ध सितामोचरसान्वितम् । कलिमारकः, , (कलीनां कलिकानां माला यत्र । घदृष्टम्।) अङ्गप्रधानान्यतरबहकर्मसाध्यवर्गा कलिङ्गचूर्णसंयुक्तं रक्तातीसारनाशनम् ॥ लस्य रः कम् संज्ञायां कन् वा । यहा कलिना दिफलजनकार्बोत्पत्तौ तत्तत्यत्येककर्मजन्यमदृ. इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेऽतीसाराधिकारे ॥) खदेहस्थकण्ठकाघातदुःखेन मारयतीति । कलि ठम् । इति स्मृतिः॥ शिरीषरक्षः। अक्षरक्षः। इति राजनिर्धण्टः ॥ +म्ट + णिच् + ण्वुल ।) कलिकारकः । इत्यमर- कलिकारः, पुं, (कलिं चिचिकुचीतिशब्देन कलहं कलिङ्गका, पुं, (कलिङ्ग + संज्ञायां कन् । कलिङ्ग टीकायां रमानाथः ।२।४।४॥ करोतीति । कलि + कृ + व्यण ।) धूम्घाटयक्षी। इव कायति वा । के+कः 1) इन्द्रयवम् । इति कलिमालकः, , (कलीनां माला यत्र । कम् कलिना पीतमस्तकपक्षी। (कलिं खदेहस्थ कण्टकरनिक रत्नमाला ॥ (यथा, वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह ज्वरा मारयति वा रस्य लः।) कलिकारकः । इति करोतीति ।) मूतिकरञ्जः । इति मेदिनी ॥ धिकारे। खामी इत्यमरटीकायां भरतः । कालिकारकः, पुं, (कलिं कण्टकैरनियं करोति । "कलिङ्गकाः पटोलस्य पाठा कटुकरोहिणी") कलिमाल्यः, ए, (कलीनां माल्यं यत्र ।) पूतिकरमः। कलि + +णिच् + गवल !) पूतिकरच काटा कलिङ्गा, स्त्री, (कं सुखं लिङ्गतीति। क+लिङ्ग इति रामनिर्घण्टः। गविके ३३। ।

·६३ - यथा, swers - कलुषः कल्किा कलियुगं, स्ली, (कलिरेव युगम्। अमेः शिखा राहोः | कलुषः, चि, (कल + उघच ।) अनच्छः । श्राविलः । शिर इति वत् कलेर्युगं वा ।) चतुर्थ यगम्। (यथा इत्यमरः । १ । १० । १४ ॥ ("निर्भुमकलुषे नेत्रे" मनुः १ । ५। इति सुश्रुते उत्तरतन्त्र । ३१ अध्याये ।) "धन्ये कृतयुगे धा स्त्रेतायां द्वापरे परे । कलेवरं, स्ली, (कले शुक्र वरं श्रेठं देशोत्पत्तिहेतु- अन्ये कलियुगे नयाँ युगङ्गासानुरूपतः" ॥) कत्वात् पवित्रम् । सप्तम्या अलुक् ।) शरीरम् । तस्योत्पत्त्यादि यथा । माधोपूर्णिमायां शुक्रवार इत्यमरः । २ । ६ । ७० ॥ (यथा गीतायाम् ।। कलियुगोत्पत्तिः। तत्र अवतारः कल्किः | पुण्य “यं यं भावं स्मरन् देही त्यजत्यन्ते कलेवरम् । मेकपादम् ॥ पायं त्रिपादम् । गङ्गा तीर्थम् । तं तमुपैति कौन्तेय ! सदा तद्भावभावितः" ।) ब्राह्मणो निरमिः । सनगताः प्राणाः । साई- कल्का, पुं क्ली, (कल गतौ+" दाधारार्थि- विहस्तपरिमितो मनुष्यदेहः । बाधिकशत कलिभ्यः कः” । उणां ३ । ४० । इति कः ।) वर्ष परमायुः । भोजनयात्रस्य नियमो नास्ति । वृततैलादिपोषः । (यथा याज्ञवल्काः ।। २७७ । চুনি ঋষি অনুষ। রূলিযুলা "स्वपनं तस्य कर्त्तयं पुण्येऽनि विधिपर्बकम् । ४३२०००। पादौ कलिराजा धम्मपुत्लो यधि गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितस्य च" ॥) ष्ठिरः। हरिश्चन्द्रः मुनिश्चन्द्रः तेजशेखरः विक्र दम्भः । (यथा महाभारते १ । १ । २७१ । मादित्यः विक्रमसेनः लाउसेनः बल्लालसेनः देव "तपो न कल्कोऽध्ययनं न कल्कः पालः भूपालः महीपालः। एते राजचक्रवर्तिनः ॥ खाभाविको वेदविधिर्नकल्कः । तन्माहान्यं यथा,- प्रसह्य वित्ताहरणं न कल्कः 'धर्मः सङ्कचितस्तपो विरहितं सत्यञ्च दूरंगतम् । तान्येव भावोपहतानि कल्कः" 1) लोका धम्महता दिनाश्च जुभिता नारीवशामानवाः'। विभीतकरक्षः। विष्ठा । किट्टम् । पापम् । इति तत्र तारकब्रह्मनाम। मेदिनी ॥ (यथा भागवते २।२१२४ । "हरे कृष्णा हरे कृष्णा या या हरे हरे। "विधूतकल्कोऽथ हरेण्दस्तात् हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे"॥ प्रयाति चक्रं न्हय ! पौं शुमारम्" ॥ इति केचित् । यस्य कस्यचित् वस्तुनो चूर्णम् । यथा कुमारे। कलियुगाद्या, स्त्री, (कलियुगस्य याद्या वाद्यतिथिः।) माघीपौर्णमासी। तत्प्रमाणं युगाद्यापूब्दे द्रव्यम् ॥ "तां लोध्रकल्कन हताङ्गत क्षा- कलिलः, त्रि, (कल्य ते मिश्यते इति । “सलिकलि' माश्यानकालेयकृताङ्गरागाम्" ।) उणां १।५५। इति इलच् ।) गहनः । इत्यमरः। कर्णमलः। इति शब्दरत्नावली ॥ तुरुष्वनाम- ३ । १ । ८५ ॥ (यथा गीतायाम् २ । ५२ । गन्धद्रव्यम् । इति राजनिघण्ठः । तसैलादि- "यदा ते मोह कलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति" ॥) पाके देयमौषधद्रव्यम् । सक्तु पञ्चकघायान्तर्गत- मिश्रः । इत्युणादिकोषः । (यथा भागवते ६ । दृशदि पेषितम् । यस्य पूर्णवीयं याममेकं ति २। ४६ । पुति । यथा,- "न यत्पुनः कर्मस सब्जते मनो "द्रव्यमानं शिलापिएं शुष्कं वा जलमिश्रितम् । रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा" |) तदेव सूरिभिः पूब्बः कल्क इत्यभिधीयते"। कलिरक्षः, पुं, (कलेराश्रयरूपो रक्षः।) क खिद्रुमः । तत्पर्य्यायः। पियः २ विनीयः ३ । इति रत्नमाला॥ वहेडुकसक्षः । इति हेमचन्द्रः । धावायः ४ प्रक्षेपः ५। इति वैद्यकपरिभाषा । कली, स्त्री, (कल् + “सर्वधातुभ्य इन्" ततः वा ("द्रव्यमा शिलापिएं शुष्कं वा सजलं भवेत् । डीम् ।) कलिका | इत्यमरटीकायां भरतः ॥ प्रक्षेपावापकल्कास्ते सन्मान कर्षसम्मितम् ॥ कलुषं, ली, (कं सुखं लुपति हिनस्ति । क + लुष् + इति मध्यखण्ई। ५ । १ । माईधरेणोक्तम् । अण। यहा कल + "पुनकिलिभ्य उपच्” । यस्तु क्षतेधूपयुज्यते सभूयः कल्क इति संज्ञा उणां । । ७५ | इति उषच्।) पापम् । इत्यमरः । लभते निरद्धालेपनसंज्ञस्तनासावसंनिरोधो म- १।४।२॥ (यथा शङ्करायं कृतात्मबोधे । दुता पूतिमांसापकर्षणमन्तर्निदोषतावणशुद्धिव “মালহ্ম সীৰ খালাম্মাৱিলিন্দ। भवति" ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । १८ अध्याये।) कृत्वा ज्ञानं खयं नश्येन्जल कतकरेणवत्" । शाव्यम्। इति मोक्षधर्मटीकायां नीलकण्ठः ॥ मालिन्यं यथा ऋतुसंहारे । ३ । २३ । कल्का, वि, (कलयति पापमाचरति । कल + कः।) “विगतकलुषमम्भः शालिपक्का धरित्री। पापाशयः । पापात्मा । इति मेदिनी। विमलकिरण चनं व्योम ताराविचित्रम्" ।) कल्कफलः, पुं, (कल्कस्य विभीतकस्य फलमिव फलं कलुषः, पं स्त्री, (कस्य जलस्य लुषः हिंसकः । या यस्य अवयवसादृश्यात् ।) दाडिमरक्षः। इति विलकारक इत्यर्थः । क+लुष् + क 1) महिषः । राजनिघण्टः ॥ (दाडिमशब्देऽस्य गुणादयो ज्ञा- इति राजनिघण्टः ॥ (बद्धः। यथा शकुन्तलायां तयाः।) "कण्ठः स्तम्भितवाष्पत्तिकलुषः" । निन्दितः। करिक, मु, (कल्कः पापं हार्यतया अस्ति यस्य । यथा मनुः१।५७ कल्क +इन् ।), विष्णोर्दामावतारः। स तु "वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम्" ।) कलिशेधे पापात्मनां विनाशाय सम्भलयामे भविष्यति । यथा,- "सम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । भवने विष्णुयशसः कल्किः प्रादुर्भविष्यति" ॥ तस्य कम्म 'अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पतिः। असिनाऽसाधुदमनमयैश्वर्यगुणान्वितः ॥ विचरत्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युतिः । न्यलिङ्गच्छदो दस्यून् कोटिशो निहनिष्यति" इति श्रीभागवतम् || तम्योत्यत्तिर्यथा,- "स्तुत्वा प्राइ पुरो अझा देवानां हृदयेसितम् । तं श्रुत्वा पुण्डरीकाक्षो प्रमाणमिदमब्रवीत् । सम्मले विष्यायशसो रहे प्रादुर्भवाम्यहम् । समत्यां मातरि विमो धन्यायां लभिदेशतः । चतुर्मि टभिर्देव करिष्यामि कलिक्षयम् । भवन्तो बान्धवा देवाः खांशनावतरिष्यथ । इयं मम प्रिया लक्ष्मीः सिंहले संभविष्यति । रहनाथस्य भूपस्य कौमुद्यां कमलेक्षणा। भार्यायां मम भार्यघा पद्मा नानी जनिष्यति । यात यूयं भुवं देवाः खांशावतरणे रताः ॥ राजानौ मरदेवापी स्थापयिष्याम्य भुवि । पुनः कृतयुगं कृत्वा धम्मीन् संस्थाप्य पूम्रवत् । कलिव्याल संनिरस्य प्रयास्ये खालयं विमो। रत्युदीरितमाकयं ब्रह्मा देवगगोर्शतः। जगाम ब्रह्मसदनं देवाश्च त्रिदिवं ययुः । महीमावास्य भगवान् निजजन्मतोद्यमः । सम्भलग्रामविप्रधिमाविवेश परात्मकः । सुमत्यां विष्णुयशसा गर्भमाधत्त वैधावम् । ग्रहनक्षत्रराश्यादिवितश्रीमदाम्बुजम् । मारित् समुद्रा गिरयो लोकाः सस्थाय भङ्गामाः । सहर्षा ऋषयो देवा जाते विधौ जगत्मतो। बभूव सर्वसत्वानामानन्दो विविधाश्रयः । नृत्यन्ति पितरो दृष्यास्तुचा देवा भगुयशः । चवीद्यादि गन्धर्वा नन्तुचारोणाः | द्वादश्यां शुलपक्षस्य माधवे मासि माधवः । जाता ददृशतुः पुत्रं पितरौ कृष्धमानसौ। धात्री माता महाषष्ठी नाडीच्छेली तदाम्बिका। गोदकलेदभोक्षा सावित्री माभनोद्यता। तस्य विशोरनन्तस्य वसुधाऽदात् पयः सुधाम् । माटका माजल्यवचः शषाभन्मदिने भवन् । बझा तदुपधाऱ्यांशु खाशगं प्राह सेवकम् । याहीति सूतिकागारं गत्वा विषाणु प्रबोधय । चतुर्भुजमिदं रूपं देवानामपि दुखमम् । त्यता मानुषवद्रूपं कुछ नाथ विचारितम् । इति वझवचः श्रुत्वा पवनः सुरभिः सखम् । सुशीतः प्राह तरसा ब्रह्मणो वचनादृतः। तक्रुत्वा पुण्डरीकाक्षस्तत्क्षणात् दिभुगोऽभवत् । तदा तत्पितरौ दृष्ट्वा विस्मयापनमानसौ। भ्रमसंस्कारवतत्र मेनाते तस्य मायया । ततस्तु सम्भलग्रामे सोत्सवा जीवनातयः ॥ मङ्गलाचारबहलाः मापतामविवर्जिताः। सुमतिस्तं सुत सम्वा विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् । यूर्यकामा विप्रमुख्यानाच्छयादाइवां शतम् ।

·-- । हरेः कल्याणकहिष्णुयशाः शुद्धेन चेतसा ॥ सामवेंजुर्विद्भिरक्तन्नामकरणे रतः । तदा रामः कृयो व्यासो द्रौणिभिक्षुः शरीरिणः ॥ समायाता हरि ९ बालकत्वमुपागतम् । तानागतान् समालोक्य चतुरः सूर्यसन्निभान् । हृधरोमा हिजवरः पूजां चक्रे स ईश्वरान् । पूजितास्ते खासनेषु संविधाः खसुखाश्रयाः । हरिं क्रोडगतं तस्य ददृशुः सत्त्वमूत्तयः ॥ तं बारतकं नराकारं विष्णुं नत्वा मुनीश्वराः । कल्कि कल्कविनाशार्थमाविर्भूतं विदुर्बुधाः । नामाकुवंस्ततस्तस्य कल्किरित्यभिविश्रुतम् ॥ कृत्वा संस्कारकर्माणि ययुन्ते दृष्टमानसाः | ततः स वरधे तत्र सुमत्या परियालितः ॥ कालेनाल्पेन कंसारिः शुक्लपक्षे यथा शशी। कल्केष्ठास्त्रयः शूराः कविप्राज्ञसुमन्त्रकाः ॥ तातमाटप्रियकरा गरविप्रप्रतिछिताः । कल्करंशाः पुरो जाताः साधवो धम्मतत्पराः ॥ गार्यभर्यविशालाद्या ज्ञातयस्तदनुव्रताः । विशाखयूपभूपालपालितास्तापवर्जिताः । ब्राह्मणाः कल्किमालोक्य परां प्रीतिमुपागताः ॥ सतो विष्णुयशाः पुर्व धीरं सर्वगुणाकरम् । कल्कि कमलपत्राक्ष प्रोवाच पठनादृतम् । तात ते ब्रह्मसंस्कारं यज्ञसूधमनुत्तमम् । सावित्रों वाचयिष्यामि ततो वेदान् पठिष्यसि । इति श्रीकल्किमुराणेऽनुभागवते भविष्ये करिक- जन्मोपनयनम् २ प्यध्यायः ॥ कल्की, [ न् ] घु, (बल्कः पापं नाश्यतया अस्ति अस्य । करक+इनि।) कल्किः । भगवतो दशा- यतारेषु चरमोऽवतारः । यथा पुराणे । "मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्चरामश्च बुद्धा कल्की च ते दा"। (व्यस्य जन्मादिविवरणन्तु कल्किशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) कल्पः, पुं, (कल्यते विधीयते असौ। कृप् + कम्मणि घञ्।) विधिः । (यथा मनुः ३ । १६७ । "एष व प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः। अनुकल्पस्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः" ॥ (कल्पयति सृर्षि ना वा पत्र । कृप+णिच + अधिकरणे अप ।) प्रलयः। (“युगानां सातिः सैकामन्वन्तर मिहोच्यते। "ताब्दसंख्य तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलक्षवः" । "ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयाश्चतुर्दश । कृतप्रमाणकल्पादौ सन्धिः पञ्चदपस्मृतः" । ते एकसप्ततियुगरूपा मनवः सायम्भवाद्याः सस- न्धयः खखसन्धिसहिताः कल्पकाले ज्ञातव्याः । ससन्धिरक्तचतुर्दशमनुभिः कल्पो भवेदित्यर्थः । इति सूर्यसिद्धान्तोक्तकल्प परिमाणम् ॥ धाका- लिकनैमित्तिकदैनन्दिनमहाप्रलयानां वितिस्तु ततच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ कल्पते स्वक्रियायै सम भवत्यत्र । कृप+ अधिकरणे धम् ।) ब्राझं दिनम् । तत्तु दैवदिस- खयुगम् । इत्यमरः । १ । ४ । २१ ॥ (यथा * पुराणे १ मांशे १ । १२ । कल्पः कल्पपा "कल्यान् कल्पविकल्पांच चतुर्युग विकल्पितान् । याकरणस्य प्रत्ययविशेषः। स च स्याद्यन्तत्या- कल्पान्तस्य खरूपश्च यगधमाश्चात्नरः"।) धन्तपदाभ्यामीपटूनार्थे भवति । तत्र वाच्यलिङ्गाल्वे त्रिंशत्कल्पैर्ब्रह्मण एको मासो भवति तेषां यथा, ईघदूनो विद्वान् विदत्कल्पः । ईषदून नामानि यथा । श्वेतवाराहः १ नीललोहितः २ पचति पचविकल्पम् । इति मुग्धबोधव्याकरणम् । वामदेवः ३ गाथान्तरः ४ रौरवः ५ प्राणः ६ (तथा महाभारते १ । १२६ । ५ । वृहत्कल्पः ७ कन्दर्पः ८ सत्यः ६ ईशानः १ "ते परस्परमामन्चा देवकल्या महर्षयः" ।) ध्यानः ११ सारखतः १२ उदानः १३ गरुडः १४ | कल्पकः, पुं, (कल्पयति क्षौरकर्मादिना वेशादिक कौम: १५ अयं ब्रह्मणः पौर्णमासी । नारसिंहः रचयतीति । कृप + णिच् +ण्वुल ।) नापितः । १६ समाधिः १७ याग्नेयः १८ विधाजः १६ इति शब्दमाला ॥ कचरः। इति भावप्रकाशः । सौरः२० सोमकल्पः २१ भावनः २२ सुप्तमाली (कल्पयति गद्यपद्यादिकमुद्भाव्य रचयतीति वाक्ये- २३ वैकुण्ठः २४ आर्चिषः २५ वल्मीकल्पः २६ रचयिता । ग्रन्थकर्ता) वैराजः २७ गौरीकल्पः २८ माहेश्वरः २८ कल्पनं, स्ली, (कृय + भावे ल्युट् ।) तृप्तिः । छेदनम् । पिटकल्पः ३० बयं ब्रह्मणोऽमावास्या।। इति इति त्रिकाण्ड पोषः॥ क्रमसन्दर्भ प्रभासखण्डम् । एतादृशे दशमासैन- कल्पना, स्त्री, (कम् + णिच् +भावे युच् टाप् ।) झणः सम्बत्सरो भवति । एवं वर्षशतं ब्रह्मण हस्तिसज्जना। नायकस्यारोहणार्थ गजसज्जी- श्रायुः । तत्र पञ्चाशदीनि व्यतीतानि एकपञ्चा करणम्। इत्यमरः।२।८।४२॥ अनुमितिः। शदारम्भे अधुना श्वेतवाराहकल्पः। इति महा इवि न्यायशास्त्रम् ॥ रचना । यथा “प्रबन्ध भारतम् ॥ (कल्पारम्भकालश्च ब्रह्मसिद्धान्ते उक्त कल्पना कथा" | इत्यमरः।१।६।६। स्तक्ष्यथा,- कल्पनी, स्त्री, (कल्पयति केशानीन् छिनत्ति धनया । "चत्रसितादे नोर्वर्घर्तुमासयुगकल्पाः । कृप् छेदने + करणे ल्युट्। ततो सीम् ।। सृयादौ लङ्कायामिह प्रत्ता दिनैवत्स!" ॥ कर्तनी । इति हेमचन्द्रः ॥ काँचि इति भाषा । चैत्रसितादेश्चैत्रशुमाप्रतिपदमारभ्य इत्यर्थः । कल्पपादपः, पुं, (कल्पयति सर्वकामं सम्पादयति । तथा च ब्रह्मपुराणम् । इति कल्पः । स चासौ पादयश्चेति कर्मधारयः।) "चैत्रे मासि जगत् ब्रह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि । कल्पक्षः। यथा नैषधे । १ । १५ । "म्मघा र शुरूपक्षे समग्रन्तु तदा सूर्योदये सति । चक्रेऽल्पितकल्पपादपः”। प्रवर्तयामास तदा कालस्य गणनामपि" ॥ कल्पपादपदानं,ली, (कल्पपादपस्य सुवर्णनिर्मितमाद- इति कालसामान्यगणनायास्तदारभ्य कथनात् ॥ पाकृतेर्दानम् ।) महादानविशेषः । तबिधानं यथा, एवं चैत्रशुलप्रतिपदि कल्पारम्भेऽपि । "कल्पपादपदानाख्यमतः परमनुत्तमम् । "माघशुमाटतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । महादानं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशनम् । पञ्चमी चैत्रमासाद्या यथैवाद्या तथा परा। पुण्यन्दिनमथासाद्य तुलापुरुषदानवत् । मुला त्रयोदशो माधे कार्तिकस्य तु सप्तमी । पुण्याहवाचनं कृत्वा लोकेशावाहनन्तथा । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मराम्यहम् । ऋत्विमण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् । कल्पनामादयो होता दत्तस्याक्षयकारका"। काञ्चनं कारयेदृक्षं नानाफलसमन्वितम् ॥ इति वराहवाक्यानि समूलानि चेत् तदा कल्पभे नानाविहगवस्त्राणि भूषणानि च कारयेत् । दादविरद्धानि कल्पादित्वेन तत्तत् तिथि श्राद्ध पाक्तितस्त्रिपलादूईमासहखात् प्रकल्पयेत् । कर्तव्यतोपयोगिपारिभाधिकपरत्वेन वा समर्थ अईलप्तं सवर्णस्य कारयेत् कल्पमादयम् । गीयानि । अत एव सूर्यसिद्धान्ते उक्तम् । यथा गुड़प्रस्थोपरियाच सितवस्त्रयगारतम्" ॥ "मरासुराणामन्योन्यमहोरात्रविपर्ययात् । अईकृप्तं यावदुपात्तसुवर्णस्याईन निर्मितम् । यत् प्रोक्तं तद्भवेदिव्यं भानो गणपूरणात् "ब्रह्मविष्णुशिवोपेतं पञ्चशाखं सभाकरम् । मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहतम् । कामदेवमधस्ताच सकल प्रकल्पयेत् । न तत्र द्युनिशोर्भेदो ब्राह्मकल्पः प्रकृर्तितः ॥ सन्तानं पूर्बतस्तदत्तुरीयांशेन कल्पयेत् । इत्यादीनां युगमन्वन्तरकल्पानां सौरत्वेन उक्तिः। मन्दारं दक्षिणे पायें श्रिया साई तोपरि"। सौरमाणे च नियतयगादिकालेषु अनियततिथि सन्तानं पर्बतस्तददिति गुड़प्रस्थस्थं सितवस्त्रयुगा- सम्भवेऽपि सर्वेषां कल्यानामादौ चैत्रसितादि इतमित्यर्थः। कामदेवमधस्ताच्चेति सन्तानरक्षस्या- तिथिरव नियता प्रागक्तवचनप्रामाण्यात् । किन्तु धस्तात् सकल कामदेव प्रकल्पयेदिति योजनम् । प्रागुतमात्स्ये ब्राह्मकल्पानां चान्द्रत्वकथनात् ति मन्दारादिवेकैकदेवतासम्बन्धश्रुतेः ॥ धिभेदसम्भवः। इति सूर्यसिद्धान्तवाक्यं ग्रह "पश्चिमे पारिभदन्तु साविश्या सह जीरके । स्पष्टीकरणोपयोगीत्यविरोधः।) विकल्पः । कल्प सुरभीसंयुतं तद्दत्तिलेष हरिचन्दनम् । रक्षः। न्यायः । शास्त्र विशेषः। स तु वेदघड़ा तीयांशेन कुर्वीत सौम्येन पनसंयुतम् । तर्गतो यागक्रियाणामुपदेशकः । इति हेमचन्द्रः। कौषयवस्त्रसंयुक्तानिचमात्यपलान्वितान्" । (यथा रघः१।६। टतीयांनिसन्तानघटनावस्थितसुवर्णरतीयभागेन। "कल्पवित् कंल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम्"1) चौम्येन उत्तरदिगविभागेन । । ..

·H *. - कल्पपा "तथासपूर्णकलसान् पादुकासनभाजनान् । दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुतम्"। पादुकासनभाजनान् पादुकासनभाजनसहि- ": तानित्यर्थः । बासनपदश्चात्र कलसावस्थानो- चिवासनपरम् । चामरासनसंयुतमिति पुन- रासनपदश्रवणात्। "फलपक्षियुतं तहदुपरिशादितानकम् । तथाटादशधान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् ॥ होमाधिदासनान्ते तु स्वापितो देवपुङ्गवः। त्रिःप्रदक्षिणमाटत्य मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ नमस्ते कल्परक्षाय चिन्तितानप्रदाय च । विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये । यस्मात्त्वमेव विश्वात्मा ब्रह्मा स्थाणुर्दिवाकरः । मूर्तामूर्तपरं वीजमतः पाहि सनातन ! ॥ खमेवाटतसर्बखमनन्तपुरषोऽव्ययः । सन्तानाद्यैरूपेतः सन् पाहि संसारसागरात् ॥ एवमामन्त्रा तं दद्यारगुवे कल्पपादयम् । चतुर्व्यश्चापि ऋत्विग्भ्यः सन्तानादीनि कल्पयेत् ॥ एतेन चत्वार एवविंगः कर्तव्याः। कुशमया- श्चत्वारो ब्रह्माण इत्युक्तं सम्भवति ॥ . "खल्पेष्वेकामिवत् कुर्यात् गुरुरेवाभिपूजितः । न वित्तशाठयं कुर्वीत न च विस्मयवान् भवेत्"। न च विस्मयवान् इदम्मया दत्तमिति माइ- धारवान् भवेदित्यर्थः॥ "बनेन विधिना यस्तु महादानं निवेदयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ अमरोभिः परितः सिद्धचारणकिन्नरैः। भूतान्भव्यांश्च मनुजस्तारयेदात्मसम्मितान् ॥ स्तूयमानो दिवः एछे पुत्व पौत्रप्रपौत्रवान् । विमानेनार्कवणेन विद्यालोकं स गच्छति । दिवि कल्पतं तिछेद्राजराजो भवेत्ततः ॥ नारायणबलोपेतो नारायणपरायणः । नारायणकथासक्तो नारायणपुरं प्रजेत् ॥ यो वा पठेत् कनककल्पतरुप्रदानं यो वा पूणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेहा । सोऽपीन्द्रलोकमधिगम्य सहाप्सरोभि- मन्वन्तरं वसति पापविमुक्तदेहः" ॥ * ॥ चन यजमानः समुपजातकल्पपादपमहादान- दानेच्छुस्ततापुरुषलिखितं खडूगचर्ममयाच्छनस- माहतुलास्थाप्यहरिप्रतिमालङ्कार तुलाहस्तग्राह्य- प्रतिमाऋत्विक्चतुरायवरणादिदक्षिणासामग्री- वहिःसर्वसम्भारं अधिकत्वेन पलत्रयादुईस इस- पलावधियथेषकाञ्चनमुपादाय तस्याईन कल्प- पादपमपाराइन समभागेन सन्तानं मन्दार पारिभद्रं हरिचन्दनमेवं पञ्चतरून् पश्चशाखान् सौवर्णनानाफलपक्षिसवर्णनिर्मितानेकवसनाकार सहितान् केयूरकुण्डलाद्यभिमतालङ्कारभूषितान् एषामाच्छादनार्थे श्वेतवस्त्रयुगपञ्चकं तरूणाम- वस्थापनार्थ गुप्रस्थवयं प्रत्येक प्रस्थपरिमितान् पावस्थतजीरकविलाश्च कल्परक्षाधःस्थापनार्थ- मभीरसुवर्णन्तरयन्त्रोखाटिता ब्रह्मविष्णुशिव- भास्करप्रतिमाः यथोतक्रमतरचतुरायाधास्थाप. II ६५ कल्पपा कल्पपा नार्थमभिमत सुवर्णान्तरयन्त्रोत्खाटिताः सरति-! सौवर्ण लक्ष्मीप्रतिमासितवस्त्रयुगान्वितसौवर्णम- कामदेवलक्षीसावित्रीसुरभिप्रविमाश्च कल्पतरु न्दारसहितं जीरकप्रस्थापितसौवर्गासावित्री- पार्श्वस्थापनार्थमयो कुम्भान् तदधःस्थापनार्थ प्रतिमासितवसनयुगलान्वितसौवर्ण पारिभद्रसहित कुशादिनिर्मितासमाष्टकं कुन्भाच्छादनार्थ कौधेय तिलप्रस्थारोपितसौवर्णसुरभिप्रतिमासितवसन वस्त्रायकं कुम्भपार्श्वस्थापनार्थभिक्षुदण्डाष्टकं पुष्प युगान्वितसौवर्णहरिचन्दनसहित कौघयवस्त्रयुग- मालारकसामग्री यथेरफलाएक पादुकायुगा वेशितग्रोवेक्षुमाल्य फलान्वित कुशासनपादुकायग- एक कांस्यभाजनाएकञ्च कल्पतरुपा पंखार्थे कांस्यभाजनयुतपूर्णकुम्मायक दीपिको पानयुगच्छ- दीपिकोपानद्गुगच्छत्रचामरासनाशादधान्यानि चचामरासनफलमाल्ययतपञ्चवर्णवितानकायादा- च उत्पादयेत् । ततस्तलापुरुषोक्तसमयानामन्य धान्ययुतं कल्पपादपमहादानमई दे॥ प्रति- तमस्य पूर्वतरदिने यममानगुईविरजापकास्तुला ग्रहोतारः खस्तीत्युका सावित्री पठित्वा यथायथं पुरुषवद्धविध्यभोजनादिक कृत्वा निवेदनसल्य यमुकपादपोऽयं विघादेवतमित्य का यथाशाख वाक्ययोस्तुशापुरुषपदस्थाने कल्पपादपपदं प्रक्षिप्य कामस्तुतिं पठेयुः । ततो दक्षिणादानम् । यथायथं निवेदनं सङ्कल्पञ्च कुर्यः । ततोऽपरदिने ॐव्यद्य कृततदान प्रतिष्ठाधे यमभ्यमहन्दक्षिणा यजमानस्तुलापुरुषवदोविन्दाद्याराधनादिमधुपर्क गिमां यदुत्पत्तियाग्यां भूमि मेतानि च रत्नानि- दानान्तं गोविन्दाद्यभ्यर्चनब्राह्मणानुज्ञापनदान ददे ॥ प्रतिग्रहीतारः खस्तीत्युक्ता प्रत्येकं सरून सङ्कल्पपुण्याहादिवाचनवरणवाकोष तुलाएरध मूलेषु स्पृशेयुः । ततो यजमानस्तुणापुरुषवत् जाप- पदस्थाने कल्पयादपपदं प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो केभ्यो दक्षिणादानं दीनानाथादितर्पणं ब्राह्मणा- गुर्ख विग्यजमाननापका उपवसे युः । वाचनञ्च कुर्यात् । ततः कल्पपादपं गुरवे सन्ताम- दिने च कृतनित्यास्तुलापुरुषवद ग्निस्थापनादिमध्य कादोंचतुरो रक्षान् ऋग्वेद्यादिक्रमेण चतुभ्य ब्राह्मणावाचनान्तं कम यथायथं कुर्यः । एवञ्च ऋत्विग्भ्यो निवेदयेत् । खल्पकल्पपादपदाने तु मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म तुन्जापुरधनशं धनु. गुसवैकामिवत् स्वर झोक्तविधिना सव्वं ब्रह्मागह- सन्धायानुष्ठातव्यम् । लत ऋत्विजः कल्पतममा दागवत् कुर्यात् । इति कल्पपादपमहादानं नीय प्रधान वेद्यां निखिलचक्रमध्ये गुइप्रस्थं दत्त्वा : समाप्तम्॥ ॥ इति महाराजाधिराजनिःप्रावासबार- तदुपरि स्थापयेयुः । ततस्तस्याधो गुइप्रस्थोपरि श्रीमदलालसेनदेव विरचिते श्रीदानसागरे महा- पत्रिका मेगा सुवर्णयन्त्रोत्खाटिता ब्रह्मा विष्णुपिशव- दानदानावर्तः ॥ भास्कर प्रतिमाः स्थापयेयुः । तत्पर्ध्वतः अधनादा- कल्पमतादान, लो, (महादानान्तर्गता सुवर्णकल्पिता रोपितसरतिकामदेव प्रतिमा गुडाप्रम्योपरि स लता तस्या दानम् ।) महादान विशेषः । न्तानं कल्पवरुदक्षिणतः अधासनारोपिजतमी- तम्य विधिर्य था। प्रतिमा प्रस्थोपरि मन्दार कल्पतरोः पश्चि "यथातः संप्रवक्ष्यामि महादागमनुत्तमम् । मतः च्यधासमारोपितसावित्रीप्रतिमां जीरक महाकल्पलतं नाम पातकावतिनाशनम् । प्रस्थोपरि पारिभद्रं कल्पतरुतगतः व्यधाममारो पुण्यान्तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । पितसुरभिप्रतिमा तिलप्रस्थोपरि हरिचन्दनचा ऋत्विचाडपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ॥ रोपयेयः । सब्बाश्च दक्षान् प्रत्येक सितवस्त्रयुगे সুধামৰ গ্ৰান্ ফীষ্মৰাহুলবিহ্মন। नाच्छादयेयुः । व्यास दिक्षु प्रत्येक कोषयवस्त्रा- चामीकरमयोः कुर्याद्दशकल्पलताः शुभाः ॥ छादिलान् इक्षुद गर फल्यान्वितान् माल्याजमाता नानापुष्पफसोपेता नानांशुकविभूषिताः । नौ गांकुन्मान् पायोपित पादुकायुगभाज विद्याधरसुपर्णानां मिथुनेरपशोभिताः" । नानासनेवारोप्य कल्पतरूपाचे पूर्वोक्तदीधिका- सुपर्णानां किन्नराणाम् ॥ धुपकरणमारोपयेयुः । ततो मालसूर्यशीतवन्दि "हारानादिभिः सिद्धैः फलानि च विहङ्गमः। घोषेषु सत्स ऋत्विजः कुण्डसमीपस्थकुम्भचतुथ्य लोकपालानुसारिएयः कर्तव्यास्ताच देवता", जलेन यजमानं खापयेयुः। ततो यजमानः शुला लोकपालानुसारिण्य इति लोकपालसमानाक्तयः॥ माल्याम्बरधरोतसालबारः पुष्पाञ्चलिमादाय "ब्राझीमनन्त शक्तिश्च लवणस्योपरि न्यसेत् । कल्पपादयं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य नमस्ते कल्प अधस्ताच्च तयोर्मध्ये महाखड्गधरे शुभे" ॥ दक्षायेत्यादि पाहि संसारसागरादित्यन्तमन्त्रान् पद्मशहकरे इति कचित् पाठः ॥ पठित्वा पुष्पाञ्जलिनाभ्यर्च्य गुर्वत्विाभ्यो यथायथं "स्वासनस्था माहेन्द्री पूर्वतः कुलिशायुधा । दद्यात् ॥ ॐ यधामुकामुकसगोत्रेभ्योऽमुका रजनीसंस्थितामयी श्रुव पाणिरथाचला" मुकवेदामुकामुकशाखाध्यायिभ्यः अमुकामुकदेव- रजनी हरिगा। शमभ्यो युमभ्यं मत्स्यपुराणोक्तकल्पपादपमहा "याम्या तु महिपारूमा गदिनी तगहलोपरि। दानदानफलप्राप्तिकामोऽहं मत्स्यपुराणोताभाग- TAITIIT मामाच छतोपरि व्यवस्थया एतं गुड़प्रस्थापितसौवर्णब्रह्मविषा- महेश्वरभास्करप्रतिमासितवसमयुगान्धित गडप्र- स्थारोपितसौवर्णसरतिकामदेवप्रतिमासि युगान्वितसौवर्णसन्तानसहित वृतप्रस्था - ।

·ई - जटाधरः॥ कल्पपा कल्पितः कल्यं मौलिन्यो वरदास्तहत् कर्त्तव्या बालकान्विताः । मानः पूर्ववगोविन्दाद्याराधनादिमधुपर्कदानान्तं चन्द्रः॥ रचिते त्रि ॥ (यथा, महानिर्वाणोक्ता शत्या पञ्चमलादूर्द्धमासहखात् प्रकल्पयेत्” ॥ कर्म गोविन्दाद्यभ्यचनब्राह्मणानुज्ञापनदानसङ्कल्प- त्मज्ञाननिर्णये। भौजिन्यो मुकुटवत्यः । वरदाः प्रसन्नमूर्तयः । पुण्याहादिवाचनवरणवाज्येय तुलापुरुषपदस्थाने "ब्रह्मादिटणपर्यन्तं मायया कल्पितं जगत् । बालकान्विताः क्रोडनिहितपुत्रकाः। एतेन क्रो महाकल्पलताप प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुर्दू सत्यमेक परं ब्रह्म विदित्वैवं सुखी भवेत्” |) निविश्वामकरतपुत्रका दक्षिण हस्तविकृत विग्यजमानजामका उपवसे युः । व्यपरदिने कृत- कल्मषं, लो, (कम्मै शुभकर्म स्यति नाशयति रस्य यथोक्तशस्त्राः प्रसन्नमूर्तयो नमुकुटाः सवाहना नित्यास्तुलापुरुषवदग्निस्थापनादि मध्यब्राह्मणवाच लत्वे पत्वे च एषोदरादित्वात् साधुः।) पापम् । घटनीयाः । अनुतवाहनानान्तु ब्राह्मामेवी गान्तं कर्म यथायथं कुय्युः । एवञ्च मध्यबाहाण इत्यमरः।१ । ४ । २३ ॥ (यथा, मनुः १२ । २२ ! নীলাদাল্পীঘালনানালি। লীজ দালাল वचनान्तं कर्म तुलापुरुषग्रन्थमनुसन्धायानुष्ठा "यामीस्ता यातनाः प्राप्य सजीवो वीतकल्मषः। सारिण्य इति श्रुतेः । तेन इंसारूका ब्राह्मी तव्यम् । तत ऋत्विजःप्रधानवेद्यां लिखित चक्रोपरि तान्येव पञ्चभूतानि पुनरप्येति भागमाः" ।) छागारू लाग्नेयी नरारूपा नैर्ऋती घटगीया। लतानां मध्ये पूर्बादिदिक्कमेणासौ लताः समा हस्तपुच्छम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (मालिन्यम् । অৰম্ভ র রূৱিালাহলান্ স্বনি रोप्य लतामण्ड वामध्ये लतादयश्चारोप्य तदधो- यथा, हेरामायण २। ३६ । २७। वाहनशून्यैव कर्तव्या ॥ लवणं दत्त्वा तत्र ब्राझीमनन्तशक्तिञ्च भारोप्य "न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणां वयम् । "सासामुपरियाच पञ्चवर्ण वितानकम् । पू दिदिक्कमारोपिताटलताधःक्रमेण गुड़ादि दुर्लभोऽह्यस्य निरयः पाशाङ्कस्येव कल्मषम्" ।) धेनवो दशकुम्भाश्च वस्त्रयुष्याणि चैव हि ॥ द्रव्याणि दत्त्वा तेधु क्रमात् कुक्षिशायुधादिशक्ति- | कलमयः, पुं, (कर्म शुभकर्म स्थति नाशयति । कर्म मध्यमे हे तु गुरवे ऋत्विगभ्योऽन्यास्तथैव च । प्रतिमा समारोप येयुः। लतामार्श्वे दशधेनूः पूर्ण +सो+कः । रस्यः सः सस्य यत्वञ्च निपातनात् ।) ततो मजालशब्देन सातः शुक्लाम्बरो वुधः । कुम्भदशकं दशवस्त्र युगानि च स्थापयेयुः। ततो म नरकविपाषः । इति मेदिनी। मलिने त्रि। इति त्रिः प्रदक्षिणमात्य मन्त्रमेवमुदीरयेत्” ॥ इलगीतवाद्यवन्दिघोषेषु सत्सु कुण्डसमीपस्थकुम्भ- "नमो नमः पापविनापिनीभ्यो चतुथ्यालेन यजमानं सापयेयुः। ततो यजमानः कल्माषः, पुं, (कलयति इति क्विय् कल्। माषयति ब्रह्माण्डलोकेश्वरपालनीभ्यः । शुल्कमाल्याम्बरधरो तसालङ्कारः पुष्पाञ्जलि खभासा अभिभवति धन्यवान् । म इिंसायां यासंगिताधिक्य फलप्रदाभ्यो मादाय लताः निः प्रदक्षिणीलत्य नमो नमः णिच् + अच् । कल चासौ माषञ्चेति।) चित्रवर्णः। दिगभ्य तथा कल्पलताबधूभ्यः पापविनाशिनीभ्य इत्यादिमन्त्रण पुष्याञ्जलिना तदति धि। इत्यमरः।१।६। १७॥ कृषापाण्डर- इति सकल दिगङ्गनाप्रदान भ्यर्चा गुर्व विग्भ्यो दद्यात् । तद्यथा। ॐ यद्या वर्णः। कृषावर्णः। (कलं शुभकर्म माषयति हिन- भवभयसूदनकारियः करोति । मुकामुकसगोत्रेभ्धः अमुकामुकवेदामुकामुक स्ति । कक्ष+मष् + णिच् +अच् वा ।) राक्षसः॥ अभिमत फलदे स नाकलो के शाखाध्यायिभ्योऽमुकामुकदेवशम्म भ्यो युष्मभ्यं मत् इति मेदिनी। गन्धशालाः। इति राजनिघण्टः ॥ মুনি দিনাননাহাবি নি । स्यपुराणोलकल्पलतामहादानदानफलप्राप्तिकामो (नागविशेषः । यथा,महाभारते १ । ३५ । ७ । मिटशतमध तारयेभवाब्धे- ऽहं मत्स्यपुर राणोक्तभागव्यवस्थयता लवण गुड़हरि- "नीलानोलो तथा नागौ कल्माष पावलौ तथा") गुरुदुरितीवविधातशुद्धदेहम् । दातण्डल चतक्षीरशर्करातितनवनीतार्पितकलधौत- कल्माषकण्ठः, पुं, (कल्माषः कृष्णावर्णः कण्ठो यस्य ) सुरपतिवनितास इस संघः ब्रह्मानन्तकुलिशायुधवभिशमननिऋतिवरणवायु - शिवः । इति हारावलो॥ परिवतमम्बुरहोयामिजन्यम् ॥ सोममहेश्वरशक्तिप्रतिमासहिताः पञ्चवर्णविता- कल्माषपादः, पुं, (कलमाषौ शापजलप्रक्षेपणात् कृष्णा- इति विधानमिदं सदिगणना नकधेनुदशककुम्भदएकवसनयुगदशकान्विताः द- वणी पादौ यस्य ।) सौदासराजः। इति श्रीमा- कनककाल्यजताविनिवेदने । कल्पलता सम्पददे ॥ प्रतिग्रहीतारः स्वस्तीत्युका गवतम् ॥ (यथा, महाभारते १ । १७७।१ । पठति यः स्मरतीह तधेनते सावित्री पठेयुः। ततो गुरुः कल्पलतेयं विष्ट "कायाममाद इत्येवं बोकेरामा बभूव छ। स पद मे ति पुरन्दरमे वितम्" ॥ * ॥ दैतेति लूयात् । ऋत्विजस्तु प्रत्येक कल्पलतेयं इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि" ॥) सत्र यजमानः समुपजातमहाकल्पवतामहादान विष्णदेवतेति यः। ततो यथाशाखं कामस्तुति यस्य यथा कल्माषपादत्वं जातं तदुच्यते । दानेच्छ! तुलापुरुषलिखितं खड़गचभ मवाच्छन्न पठेयुः। तत ॐ पद्य कृतैतहानप्रतिष्ठा) यम नलसखस्य ऋतुपर्णस्य वंजः सौदासनामा नृपतिः सन्नाहतुलापुरुषस्थापनीय हरिप्रतिभासालङ्कारतु भ्यमह दक्षिणामिमां यदुत्पत्तियोग्यां भूमिमेतानि पुरा म्गयां चरन् एक राक्षसमवधीत् । लाइस्तग्राध्यप्रतिमावहिः सर्वसम्भारमधिकत्वेन च रत्नागि सम्प्रददे ॥ ब्राह्मणाः स्वस्तीत्युक्त्वा कल्प यस्य रक्षसो भ्राता तु वैरशोधनं चिकीर्षुः पल पञ्चकादृद्ध पलसहसावधिवथेर हेमनिर्मिला: लताः स्पृशेयुः। ततस्तुन्जापुरुषवज्जामकेभ्यो दक्षिणां सूदरूपधरोऽस्य राज्ञो ग्टई प्रत्यवास | एकदा स्थानस्थानघटितविद्याधरकिनरमिथुनसिद्धगमाः दीनानाथादितर्पणं ब्राह्मणवाचनं त्वरया कल्प तु असौं राक्षसः भोक्तुकामाय नृपतेः सौदा- पल्लवाग्रनिम्मि तयथेच्छाकृतिफलकुसुमफलग्रह लतानां यथायथं प्रतिपादनञ्च कुर्यात् । इति कल्प सस्य गरवे वशिष्ठाय नरामिषं पल्ला ददौ। शोभितपक्षिण्यः सिद्धहस्तासक्तयथेच्छसत्यमुक्ता लतामहादानं समाप्तम् । इति दानसागरः ॥ वशिष्ठस्तु तदभोज्यं दृष्ट्वातिक्रुद्धः “राक्षसो हारसहिता नानाविधचित्रनेत्रादिवस्त्रोपशो- कल्परक्षः, , कल्पस्य सङ्कल्पस्य दाता रक्षः । कल्प भविष्यतीति" राजानमश्यत् । राजा तु शाप- भिता दशलताः ! तासामधः स्थापनार्थं यथेच्छ स्थायी रक्षति वा| इति सारसुन्दरी। देवतमः। वृत्तान्तं विदित्वा विनापराधेन प्रदत्तः शापः इति हेमयन्त्रोत्खाटिता यथोक्तरूमा ब्राह्मादिदया- इत्यमरः।१।१ । ५३॥ (यथा, दानसागरे। विचिन्त्य जलमादाय गुरु प्रतिशप्तुं समुद्यतः । प्रतिमाः । तदारोपणाथं लवणगुड़हरिद्रातण्डुल "नमस्ते कल्परक्षाय चिन्तितानप्रदाय च । एतस्मिन्नन्तरेऽस्य पत्नी मदयन्ती दृष्ट्ववम দূনীমুলহানিলনবনীনালি। বনসায়া विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ॥) णीयोद्यतं पति निवारयामास । राजा तु तया नार्थं धेनुदशकं कुम्भदशकञ्च वस्त्रयुगदशकञ्चो- कल्पान्तः, पुं, (कल्यस्य अन्तो यत्र ।) ब्रह्मणो दिनान्तः। निवारितः खपादयोः शापजलं प्रक्षिप्तवान् । त्पादयेत् । ततो यजमानस्तुलापुरुषोलासमयानाम पलयः । इत्यमरः । १ । ४ । २२ ॥ (यथा, गोः एतदारभ्यायं पादयोः कल्माषतां प्राप्तवान् ॥ यस्य न्यतमस्य पूर्वतरदिने गुळ विग्यजमानजायकास्तु रामायणे ३१.१४ । धन्य. विस्तृतिस्तु भागवते । ६ अध्याये, तथा लापुरुषवत्हविष्यभोजनादिकं कृत्वा निवेदनस "उपवासरताश्चैव जले कल्यान्तवासिनः" ।) महाभारते ।। १७७ अध्याये द्रव्या।) इग्ल्यवाक्ययोस्तुलापुरुषपदस्थाने महाकल्पलतापदं कल्पितः, पुं, (कल्यते सज्जीवियते असौ । कृय + कल्यं, ली, (कल्यते धागम्यते । कल गतौ+कम्मणि निवेश्य निवेदनं समल्यच कुयुः । अपरदिने च वज मिच्- वामणि क्तः) सन्जितहस्ती। इति हेम- यत् । प्रत्यूषः । इत्यमरः । १।। २ । (यथा, -- वमकार- -- ·॥ ॥ -- -- ६७ कल्याणी कवचः कवरी भागवते ४।२४। ७८॥ कल्याणवती। यथा महाभारते । ३ । ७8 । ५ कवचानां विनिर्दियः समासाद्दोघसंग्रहः । "इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः । "दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्था झुपेक्षत" ।) पत्र वो विनिर्दियः कमादेवं चतुर्विधः ॥ भूटणुयाच्छावयेन्मा मुच्यते कम्मबन्धनैः” । कल्यापालः, पुं, (कल्यां मद्यं पालयतीति । कल्या+ सितो रक्तस्तथा पीतः कृणो ब्रह्मादिधु व्रामात् । कलयति मिठता सम्पादयतीति । स्वघ्नादित्वात् पालि + अण ।) शौण्डिकः। इति विकाण्डशेषः । केचित् कुर्वन्ति कुशलाः कवचं धातुसम्भवम् ॥ यक् ।) मधु । इति हेमचन्द्रः ॥ करल, ७ कूजने । पाब्दे । यशब्दे। इति कविकल्प कगक रजतं तानं लोहं तेघ यथाक्रमम्" ॥ कल्यः, त्रि, (कलासु साधुः इति यत्।) सज्जः। (यथा, द्रुमः ॥ (बां-यात्मजाक-सेट ।) लद्दयान्तः। 3 इति युक्तिकन्त्पतरुः ॥ * ॥ महाभारते १।५।३। कलते लोकः अव्यक्त शब्दं करोति शब्दं न "यथा स्वपहागगां कवचं प्रति वारणम् । कथयस कथामेतां कल्याः स्म श्रवणे तव"।) करोति वेत्यर्थः । कूजने इति चान्द्रा जोमसाम्य ॥ নগ্রা ধীঘানান তালিবানি না”। निरामयः । इत्यमरः।३।३ । १५६ ॥ वाकश्रुति पाब्दमाने इति केचित् । व्यशब्दे इति कालापाः।। इति मलमास तत्त्वम् ॥ लोहादिवर्मतत् अगादि- वर्जितः । दक्षः। कल्याणवचनम् । उपायवचनम् । इति दुर्गादासः ॥ रक्षणार्थ देवतामन्त्रविग्रहम् । तत्तु पूजायां पायं इति मेदिनी॥ कक्षः, त्रि, (कल्लते पाब्दं न राति इति । कल+ भूज विस्लिख्य कगठादी धाय॑ञ्च । इति तन्त्रम् ॥ कल्यजग्धिः, स्त्री, (कल्ये प्रातग्धिर्भोजनम् ।) प्रात- बच् ।) बधिरः । इति त्रिकाण्डोषः। काला गर्द्धभाण्डरक्षः । पटवाद्यम् । इति मेदिनी ॥ राशः । प्रातर्भोजनम् । इति जटाधरः ॥ इति भाषा॥ कवचपन, की, (कवचलेखनसाधनमामिव पत्रं कल्यत्वं, ली, (कल्य + भावे “ता त्वम्” । इति त्वम्) कक्षत्वं, क्लो, (कालस्य भावः । काल + त्वम् ।) स्वरभेदः । बल्कलं यम्य ।) भूर्जपत्रम् । इति शब्द चन्द्रिका ॥ यारोग्यम् । इति जटाधरः॥ इति हेमचन्द्रः ॥ बधिरता च ॥ कवटी, स्त्री, (कौति पान्दायते इति । कु + घटन् + कल्यपालः, , (कल्यं मधु मद्यमित्यर्थः पालयतीति । कझोलः, (, (कम + बाहुलकात् बोलच । यद्दा गौरादित्वात् डीम्।) कवाटः । इति भरतो कल्य + पाल् + अण् ।) शौण्डिकः । इति हेमचन्द्रः। के जलं लोन्तं चपन्नं यस्मात् निपातनात् साधुः ।) दिरूपकोषशा कल्यपालकः, पुं, (कल्यं पालयति । कल्य+पाल+ महातर नः । वड़ छेउ इति भाषा । तत्पर्यायः। कवयी, स्त्री, (कात् जलात् वयते गच्छति इति । एखुल ।) शौण्डिकः । इति शब्दमाला ॥ उलोलः २ । इत्यमरः । १ । १० । ६ ॥ क + व गती+इन् “शादिकारान्तत्वात्" वा कल्यवतः, पुं, (कल्ये प्रातः वय ते प्राप्यते ग्राह्यते ("कालिन्दीजलका लोलकोलाइमकुतूहली" । डीम् ।) मत्स्य विशेषः । कयी माच् इति भाषा ॥ इति वा यदा वचते जीव्यते धनेन । रत् + णिच इन्युट्टः ।) हर्षः । शत्रौ त्रि । इति मेदिनी ॥ तत्पर्यायः । क्रकचएछी २ । इति विकागर पोषः।। + कर्मणि करणे वा व्यप।) प्रातभाजनम् । इति । कव, ऋ ए स्तुतौ । वर्गो। इति कविकल्पनमः । व्यम्या गुणाः । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । बालकारि:- त्रिकाण्डवः॥ (म्वां-यात्म-सकं-सेट । ऋदित् ।) ऋ थचका त्यम् । वाटाकफनाशित्वञ्च । 'इति राजवल्लभः ॥ कल्या, स्त्री, (कड़यति मादयति। कड़मदे णिच् प वत् । ७ कवते । इति दुर्गादासः ॥ किचित्पित्तकरीति केचित् ॥ ("कवव्यः स्निग्ध- ध्रमादित्वात् यक् टाप् च । डस्य लत्वम् । कलयति कवक, की, (कवते वाच्छादयति विस्तारयति वा ॥ मधुराः" । इति चक्रपाणिवतद्रव्यगुगो |) मादयति वा। कल +णिच् + यक टाम् च ।) क + अच । संज्ञायां कन् ।) कत्राकम् । यथा, --- कवर, नि, (के मस्तके वर पोभमागत्वात् श्रेष्ठम्।) मद्यम् । इति मेदिनी । शुभात्मिका वाणी । कल्याण "देवतार्थ हविः शिग्रं लोहितान् प्रश्चनांस्तथा । केशपाः । इत्यमाटीका ॥ (यथा भागवते वचनम् । इत्यमरः । १ । ६ । १८॥ हरीतकी । स्यनुपाकृतमांसानि विड़जानि कवकानि च" || ५ । २।७। “वनगुस्पन्दन जन कलश कवरभार- इति शब्दरलावली। कवकानि छत्राकाराणि । वर्जयेदिति प्रत्येक रणनां देवीम्" ॥) संपताम् । चितम् । इति कल्याणं, ली, (कल्ये प्रातः पाण्यते प्राब्दाते इति । मभिसम्बध्यते । इति मिताक्षरायामाचाराध्यायः॥ हप्लायधः॥ कल्य + घण + "यकर्तरि चेति' ३ । ३ । १८ । कवकः, पुं, (कव + च्यच् + संज्ञायां कन् ।) कवन्तः। वाधरः, संकी, (कं जलं रणोति । क + + अच् ।) घम् ।) मङ्गलम् । (यथा, विष्णुपुराणे ।१।१२।१०२। ग्रासः इति हेमचन्द्रः ।। लवमाः । अन्नः । इति मेदिनी हेमचन्द्र । (को- "स्थानभ्रंश न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि । कवचः, धुली, (कं देई वञ्चति विपक्षास्त्राणि : तीति । कुणब्दे + "कोररन्"। उणां 8 | १५४ । सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालच जीवति" ॥) वञ्चयित्वा रक्षति इति पोषः। क+वन्च् + व्यच् । इति अरन् । पाठकः । इत्युञ्चलदत्तः ॥ कवुर- तत्पर्यायः । श्वः २ श्रेयसम् ३ शिवम् ४ भद्रम् ५ क वातं वक्षति वा यन्तण्र्थी वा । यहा कवते वर्णः । इति हलायधः । यथा, माघे ५ । १६ । शुभम् ६ भावुकम् ७ भविकम् ८ भव्यम् : कुश इति कुधातोरच् प्रत्यय इति केचित् इत्यु णादि- "दृष्ट्वैव निर्जितकलापभरामधस्ता- लम् १० क्षेमम् ११ शस्तम् १२। तद्युक्त वि । इत्य कोषः ४२ | २१) सन्नाहः । सागोया इति भाषा ।। द्याकीर्णमाल्यकवरां कवरी तरुण्या:" |) मरः।१।४।२५,२६ ॥ (यथा, मनुः | ३९२ । (यथा, विष्णुपुरायो । १ । १३ । ४ ० | कवरकी, स्त्री, (कवर केशपाप किरति विक्षिपति “प्राविवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिदिजे"।) "शाराच दिव्या नभसः कवचच पपात " ॥) यत्र इति । कवर++ बाहुलकात् ड गौरा- वर्णम् । इति मेदिनीकरहेमचचन्द्रौ । तत्पर्य्यायः । तनुत्रम् २ वम्म ३ दंशनम् ॥ उरश्छदः दित्वात् डीघ् । कारावासदुःखेन केशादिपारि- कल्याणवीजा, पुं, (कल्याणं वीजं यस्य ।) मसूरः । ५ काटकः ६ मगरः ७| इत्यमरः ।२६॥ पाद्यराहित्यात् तथात्वम्।) कारागारबद्धः । इति इति राजनिघण्टः ॥ (मसूरशब्दे विशेषोऽस्य दंसनम् जागरः ६ घनगरः १० । इति तट्टीका। हारावली | कयेदी इति भाषा || कटकः ११ योगः १२ सन्नाहः १३ कक्षुकः १४ । कवरा, स्त्री, (कवर + अशादित्वात् टाम् ।) खर- कल्याणिका, स्त्री, (कल्याण +संज्ञायां कन् तत इति जटाधरः ॥ * ॥ तस्य युक्तियथा । पुण्या । इति पान्दचन्द्रिका । वावुद इति भाषा । छाप छत इत्वम् ।) मनःशिला। इति राज खड्गादीनान्तु गणना पूर्वमेव निदर्शिता | कवरी, स्त्री, (कं शिरः रयोति बाच्छादयति। क+ निर्घण्टः । (मनःशिलाशब्देस्या वितिज्ञया ।) यस्वात्मनैव निर्दियकवचादिरपीध्यते । +च+जानपदैत्यादिना डीम् । कु+घरन् कल्याणिनी, स्त्री, (कल्याणमस्यास्तीति इनिः ततः तल्लक्षणं संग्रहेण प्रवक्ष्यामि निबोधत । डीष वा ।) केशविन्यासः। चुलेर खोपा टिकी स्त्रियां डीम् ।) बला। इति राजनिघण्टः ॥ का; चर्म च सकलं त्रयमेतत्तु दुस्तरम् । इति भाषा। तत्पर्यायः। के प्रवेशः २ कवरः । कल्याणविशिये त्रि। यथोत्तरं गुणयुतं तथा पूर्वन्तु निन्दितम् । केशगर्भकः । इति शब्दरत्नावली ॥ कल्याणी, स्त्री, (कल्याण + स्त्रियां डीम् । माषपएँ। शरीरावरकत्वन्तु लघुत्वं दृप्ता तथा ॥ (“गोपीभत्तर्विरहविधुरा काचिदिन्दीवराक्षी गौः । इति राजनिघण्टः ॥ (यथा, रधुः १ । ८७। दुर्भेद्यतेति कथितः कवचे गुणसंग्रहः । उन्मत्तेव स्खलितकवरी निःश्वसन्ती विशालम्" । "उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत्" सच्छिद्रतातिगुरता तनुता मुखभेद्यता। इति पदादू ते ! १॥) वर्वरा इयः । । , । वावुद इति ·. - ॥ ६८ कविः कवोष्णं कशाईः भाषा । कारवी। इत्यमरो मेदिनी च ॥ हिर इति कल्किपुराणे २ अध्यायः ॥ * अपि च । "मत्पर दुर्लभं मत्वा नूनमावज्जितं मया । पाता इति भाषा॥ "विशाख यूपभूपालः प्रायात् साधुजनप्रियः | पयः पूबै स्खनिश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते" ।) कवलः, पुं, (केन जलेन वलते चलतीति । वल + अच् ।) कल्कि द्रमु हरेरंशमाविर्भूतञ्च सम्भले ॥ वदति त्रि । इत्यमरः। १ । ४ ३५ ॥ ग्रासः । इत्यमरः।२।६।५४ ॥ कविं प्राज्ञं सुमन्त्रच पुरस्कृत्य महाप्रभम् । कव्यं, लो, (कूयते पिटभ्यः । पित्रुद्देशेन दीयते यद- ("विकटु कमजमोदा सैन्धवं जीरके हे गार्यभाविशालैश्च ज्ञातिभिः परिवारितम् । मादिकम् । कु + "अचो यत्" ३ । १ । ६७ । समधरणतानामयमो हिगुभागः । विशाखयूपो ददृशे चन्द्रं तारागणैरिव" । इति यत् ।) पित्रनम्। पिटसम्प्रदानकानम् । प्रथमकवलभुक्तं सर्पिघा चूर्णमेत- इति तचैव ३ च्यध्यायः ॥ * ॥ चौरयोद्धा । यथा । इत्यमरः । २।७।२४ ॥ (यथा, मनुः १। ६५ । ब्जनयति जठरामिं वातरोगांच हन्ति । “वेधस्थाने रणे भङ्गो दुर्गे खण्डिः प्रजायते । "यस्यास्येन सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः इति वैद्यक चक्रपाणिसंग्रह अग्निमान्दाधिकारे । कविप्रवेणूनं तत्र योधाधातश्च तत्र वै" ॥ कव्यानि चैव पितरः किम्भूतमधिकं ततः" ॥ "थराजन् कवलानागा गावोवत्सान् न पाययन्" । इति सर्वतोभद्रचक्रे ज्योतिस्तत्त्वम् । कव्यानि तु वेदतत्त्वविद ब्राह्मणाय दातव्यानि इति हेरामायणे । २ । ४१ । ६) मल्यविशेषः। कविः, चि, (कवते लोकान् यथते वर्गायति वा । धन्यथा तदानं निष्पालं स्यात्यदुक्तं मनौ ३ इति प्राब्द चन्द्रिका । वेले माच इति भाषा । क +इन् ।) पण्डितः । इत्यमरः । २ । ७ ॥ ५ ॥ प्राध्याये । कवलितः, त्रि, (कवलं करोति । कवल + णिच् + (यथा मनुः २ । १५१ । "श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दाटभिः । कर्मणि क्तः ।) मुक्तः । इति जटाधरः ॥ ("शश्वत् "अध्यापयामास पितॄन् शिशुरागिरसः कविः"।) अहत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् । कवलितानेकजीवम्" । इति कथासरित्सागरः। कविः, स्त्री, (कवति पान्दायते इति । कुपाब्दे "बच् एकैकमपि विद्वांसं दैवे पिये च भोजयेत् । २६ । १४२) " । उयां । । । १३८ इति इः । अश्वमुखे पा पुष्कलं फलमानोति नामन्त्र ज्ञान् बहनयि । कवसः, पुं, (कौति कवते वा । कुशव्दे + "ऋतनी- ब्दायमानत्वात्तथात्वम् ।) खलीनः । इति मेदिनी। दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् | त्यादिना" उणां ।।२। अस् ।) कवचः । इत्यु लागाम् इति भाषा॥ तीर्थ तहव्यकव्यानां प्रदाने सोतिथिः स्मृतः। यादिकोषः॥ कविक, ली, (कवि+खार्थे कन् ।) खलीनः । इति सहसं हि सहसाणामन्टचा यत्र भुञ्जते । कवाटः, त्रि, (कुशब्दे +भावे अम् । कवं शब्द हलायधः॥ एकस्तान मन्त्रवित् प्रीतः सर्वानईति धर्मतः । घटतीति । कव + चट् + अच् । यद्दा कं वातं कविका, स्त्री, (कवि + खार्थे कन् टाय् च!) खलीनः। ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कयानि च हवींधि ध । वटति रणोति वारयतीत्यर्थः का + वट + प्यगा ।) इत्यमरः । २ ||६ ॥ लागाम इति भाषा। न हि हस्तावरदिग्धौ राधिरेणैव शुध्यतः ॥ कपाटः । इत्यमरटोकायां वाचस्पतिः ॥ (ध था केविकापुष्यम् । इति रामनिर्धण्टः ॥ कवयी मत्स्यः । यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येष्वमन्त्र वित् । हेरामायणे २ । ७१ । ३७ । इति भावप्रकाशः ॥ (अस्या गुणा यथा, तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तशूलीयोगुड़ान् ॥ "असंयतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वाः" ।) "कविका मधुरा स्निग्धा कफघ्ना रुचिकारिणी । ज्ञाननिष्ठा दिजः केचित् तपोनिधास्तथापरे । कवाटवक्र, क्ली, (कवाट वक्र यस्मात् ।) वृक्षविशेषः किञ्चित् पित्तकरी वात-नाशिनी वङ्गिवर्धिनी" । तपस्याध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तधापरे । कवाटवेटु इति भाषा। कवाडवेण्ट्या इति इति च भावप्रकाशस्य पूर्वखगडे मांसवर्गे ।) ললিষ্ট ব্যালি মনিষ্টাম্যালি অনুন। केचित् ॥ तत्पर्य्यायः । वक्रायम् २ कपोतवक्रम् ३ ! कविज्येष्ठः, [, (कविषु ज्येष्ठः ।) वाल्मीकिमुनिः । हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्वपि ॥ यस्वजित् ४ । इति रत्नमाला ॥ इति त्रिकाण्ड पोषः॥ एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः। कवाटी, स्त्री, (कवाट + चल्यार्थ+ डीम् ।) कपा- बाविता, स्त्री, (कवेः रचयितुर्भावः तत् ।) कवि धनुकल्पस्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥ टम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ त्वम् । काव्यम् । यथा,- मातामहं मातुलञ्च खखीयं श्वशुरं गुरम् । कवारं, स्ली, (कं जलं आश्रयत्वेग रणोति । क + T+ "कविता वनिता वापि यायाता सुखदायिनी" । दौहित्रं विटपति बन्धुम्टत्यिग्याज्यौ च भोजयेत् । घण।) पद्मम् । इति त्रिकाण्डशेषः॥ इत्युझ्टः॥ येस्तनपतितस्लीवा ये च नास्तिकत्तयः । कविः, (, (कवते सब जानाति सव्वं वर्ग यति सबै कविवेदी, [न] त्रि, (कविं कवित्वं वेत्ति | कवि + तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननन्मिनुरब्रवीत् ॥ सर्वो गच्छति वा। कदइन् | यहा कुशब्दे+ विद् +fगानिः ।) कविः । इति जटाधरः ॥ चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा । "अचः "। उणां ।। १३८ । इति ।) कविध, सी पुं, (कं सुखं अजति । क+अ+क । विपणेन च जीवन्तो वा स्युईव्यकव्ययोः" । ब्रह्मा । इति हेमचन्द्रः ॥ (अयमादिकविः यथा, अजस्थाने वि।) खलीनः | इति विकागड़ शेषः ।। इत्यादि । विस्तृतिस्तु तत्रैव इश्व्या ।) "तेने ब्रह्महदा य यादिकवये” इति भागवते । कविरामायणः, पुं, (कविना कवितया कविधु काव्येषु कव्यबाला, पुं, (कव्यं बल्यते दीयते चस्म। कथ्य + १ । ११) “वाल्मीकिमुनिः । (एकोऽभून्नलिनात् वा रामः अयन याश्रयो यस्य ।) वाल्मीकिमुनिः । बल दाने + सम्पदाने घन।) पिळगणविशेषः । ततस्तु पुलिनात् वल्मीकतचापरस्त एव प्रथिताः নি মুহনাৰী । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ (यथा, वायुपुराणे । कवीन्द्रगुरवस्तेभ्यो नमखुर्महे" । इत्युङ्कटः ।) कविलासिका, स्त्री, (कं मुखं विलासयति उद्दीपय "कव्यबालोऽनलः सोमः यमचैवार्थमा तथा । शुक्राचार्यः । (यथा महाभारते १ । ६६ । ४२ । तीति । क + वि + लस् + णिच् + एम टाप्त अमिखाता वघिदः सोममाः पिटदेवताः" ।) "ब्रह्मणो हृदयं भित्त्वा निःस्तो भगवान् भगुः । इत्वम् ।) वीणाविपोषः । इति शब्दरत्नावली ॥ कश, शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां-पर-बक- भगोः पुत्रः कविर्विद्वान् शुक्रः कविसुतो ग्रहः।) कविवालमीकिः, पुं, (कविश्चासौ वाल्मीकिश्चेति ।) सेट ।) कशति | इति दुर्गादासः ॥ सूर्यः । काव्यकरः । (यथा रघुः१ । ३ । वाल्मीकिमुनिः । इति शब्दरत्नावली ॥ कशा, स्त्री, (कशति शब्दायते ताड़यति वा । कार "मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्"1) कवी, स्त्री, (कवि वा डीघ ।) खलीनः । इति मेदिनी +करणस्य कटविवक्षया कर्तरि अच टाम् च । खलीने स्त्री। इति मेदिनी ॥ (विष्णुः । यथा [जटाधरः॥ ताडयत्यनया वा ।) अश्वादेस्ताड़नी। इत्यमरः । महाभारते १३ | १४६ ।२७ । कवीयं, ली, (कवि + खार्थे च्छः।) खलोनः । इति २।१०।३१। कोड़ा चावुक इति च भाषा। "वेदो वेदविव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः") | कवेलं, ली, (कं जलं विलति स्तुणाति । क + विल् + ("जधान कशया मोहात् तदा राक्षसवम्मुनिम्"। कल्किदेवस्य ज्येष्ठमाता । यथा,- या ।) कुवलयम् । उत्पलम् । इति शब्दचन्द्रिका॥ इति महाभारते । १ । १७७। १०॥) मांस- "कल्यष्ठास्त्रयः शूराः कविप्राज्ञसमन्त्रकाः । कवोषणां, सी, (कुत्सितं उणं ईघदुषणं वा ।) ईपदु रोहिणी । इति भावप्रकाशः ॥ सावमा प्रियकरा गुरुविषप्रतिषिताः" । धाम् । (यथा रघः १ । ६७ । कशाई, त्रि, (कशां घईति इति । कशा+बई+ । - : . भरतश्च ॥

·.. RPAN . कश्मले कश्यपः कषा घाण ।) कशाघातयोग्यः। कोड़ा मारिवार उप पापम् । इति शब्दमाला ॥ मलिने त्रि। इति य्ययासिद्धेः सिंहः कृतेस्तकुरित्यादिवत् कश्यप युक्त इति भाषा । तत्पर्य्यायः। कश्यः २ । इत्यमरः । हेमचन्द्रः॥ इति हयवरट इत्येतस्योपरि महाभाय्यप्रमाणेन ३।१।१४॥ कश्मीरः, , (कश् + "कशेर्मुट च । उणां ४ । ३० पदं सिध्यति"॥ इति दयानन्दकृतायां वेदभाष्यो- कशिपुः, घु, (कशति दुःखं कश्यते वा कागति इति ईरन् मुट् च ।) काश्मीरदेशः। इति त्रि पक्रमणिकायां २६१ सयकपत्रे । कश्यं अज्ञानं शासनयोः । क + म्टगवादित्वात् निपातनात् काण्डपोधः ॥ (अस्य सीमादि यथा,-शक्ति सङ्ग यविद्यामित्यर्थः । तत्पिबति शोषयति नापा- साधुः ।) भक्तम् । अाच्छादनम् । एकोक्यान्नवस्त्रे मतन्त्रे ७ पटले । यति । यदा कश्यं विज्ञानधनम् पाति रक्षति कशिपू इति दिवचनान्तम् । इति मेदिनी । "शारदामठमारभ्य कुङ्गमादितटान्तकः । खात्मनोति । परब्रह्म। तथा च तापनिश्रुतिः (प्राय्या। यथा, भागवते २।२।। तावत् कश्मीर देशः स्यात् पञ्चायोजनात्मकः"1) २ । ११ ॥ "सत्यां क्षितौ कि कपिपोः प्रयासः" ।) कश्मीरजन्मा, (न] पुं, (कश्मीरे कश्मीरदेश जन्म "सा होवाच गान्धी ऋषिं वै दुर्वाससं कोऽयं कशेग, स्ली पुं, (के देहे शीर्यते। क + + "केश्र यस्य ।) काश्मीरजन्मा। कुडामम् । इत्यमरटी अझन् ! वा एतस्य प्रजालोकस्य पालयिता भी एर चास्य" । उणां १ । ६० । इति उः एरड्- कायां रायमुकुटः॥ वा जगतः। सहोवाच तत्त्ववित् प्रवरो महान् चान्तादेशः ।) पछास्थि। पिठेर दाँडा इति ! कश्यं, स्ली, (कशां बहतीति । कशा + दन्तादित्वात् । दुर्वासाः। तदेव ब्रह्म वा यात्मा रतस्य पाता भाषा | इति इलायधः ॥ (पुं सि उदाहरणं । ५ । १ । ६६ । यत् ।) अश्वमध्यभागः। (कशति हर्ता प्रजानां गोप्ता वावह कश्यपोह योऽयम- "किं कुर्वता वराहेण खाद्यन्ते हि कोरवः” । बनेन । कश + बाहुलकात् करणे यत् ।) मद्यम् । ज्ञानभोक्ता गान्धब्धि" ॥ इत्युणाटिकालचन्द्रवचनम् ।) यथा,-मार्कण्डेय पुराणे १०४ । ३ । कच्छपः । तथा च शतपथब्राह्मणे- कशेग, स्ली, (कं जलं वातं वा घटणाति । क + + "ब्रह्मणस्तनयो योऽभूत् मरीचिरिति विश्रुतः । "स यत्को नाम। प्रजापतिः प्रजा यजत उणादित्वात् उः । एरचान्तादेशः ।) कशेरुका । कश्यपस्तस्य पुत्तोऽभूत् कश्यपानात् स कश्यपः" । यदहजताकरोत्तयदकरोत्तस्मात् कूमः कश्यपो केपुर इति भाषा । इति रत्नामाला ॥ कशाई त्रि । इत्यमरः । ३।। ४३ ॥ वै कूर्मस्तस्मादाः सर्वाः प्रजाः काश्यप्यः” । राजनिघण्टे दन्त्यसकारवान् पुंलिङ्गोऽप्ययं शब्दः। कश्यपः, पुं, (कश्यं सोमरसादिजनितं मद्यं पिब यथा यजुर्वेदे २४ । २७ । ("कशेर विविध तक्त मद्राजकशेरकम् । तीति । कश्य+पा+क। यस्य नामनियक्ति "थपामुद्रो मास कश्यपः"। "कश्यपः कच्छमः"। मुस्ताकतिलघुः स्यात् यत् तच्चिवोटमिति स्मृतम्"॥ यथा मार्कण्डेयपुराणे । १०४ । ३ । इति वेददीधितिः ॥ कश्यं मद्यं पियतीति । इति वैद्यकम् ।) "ब्रह्मणस्तनयो योऽभूत् मरीचिरिति विश्रतः । कभ्य + पा + क । “सुरापः श्यावदन्तः स्यात्" । कोरः, पुं, (क+श +उ+ एर।) जम्बुद्दीपस्य कश्यपस्तस्य पुत्तोऽभूत् कश्यपानात् स कश्यपः") इति वचनाप्सथात्वम् । श्यावदन्ते त्रि, खण्डविशेषः । इति प्राब्दमाला ॥ मुनिभेदः । कलागर्भगो मरीचिमुनेरौरसः पुत्रः । यथा, कात्यायनश्रौतसूत्रे १० १२ । ३५ । कगिक, सी, (कशेर+खार्थे कन् ।) टणकन्दः । यस्य भा• दक्षस्य सप्तदशकन्या: । तासां तत्प "प्रहप्तेभ्यश्चान्यत् कण्वकश्यपयाचमानवजम्" ।) केर इति भाषा । यस्य गुणाः । गुगत्वम् । सायाच नामानि यथा | अदितेवाः १ दिते गविशेषः। इति मेदिनी। मत्स्यभेदः । इति विष्टम्भकारित्वम् । शीतलत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ दैत्याः २ दनोर्दानवाः ३ काष्ठाया अश्वादयः । विधा ("तगठविसशास्तूककोचादनकशेरकम् । अरियाया गन्धर्वाः ५ सुरसाया राक्षसाः ६ कश्यमनन्दमः, पु, (कश्यपस्य मन्दनः ।) गराड़ः । इति घटनाटकं कलोद्यञ्च गुरु विराम्भि शीतलम्"। इलाया वृक्षाः ७ मुनेरसरोगणाः ८ क्रोधवशायाः इलायुधः । (देवासरादयोऽपि ।) इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥) सर्पाः । ताम्रायाः श्येनरध्रादयः १० सरभेो- कप वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां-पर-सक- कशेषका, स्त्री, (कशेर+स्वार्थे कन् टाप् च ।) महिषाः ११ सरमायाः श्वापदाः १२ तिमेर्यादो सेट् ।) कयति । व्ययमुभयपदीति चतुर्भुजुमरौ। एकास्थि । इति रत्नमाला । पिटेर दाँड़ा इति गणाः १३ विनताया गराडारणौ १४ कद्रो गाः रमानाथरामौ तु मं परमपदिन मत्था उभ- १५ पतयाः पतङ्गाः १६ यामिन्याः शलभाः१७ यपदिनं तालव्यान्तं धन्यं मन्ये ते । इति दुर्गा- कशेरू, स्त्री, (क + + “केत्र एरचास्य" उणां इति श्रीभागवतम् ॥ * ॥ दासः॥ १।६० । इति ऊः । रचान्तादेशः ।) दणकन्दः (मार्कण्डेयपुराणमते अस्य त्रयोदशभार्याः । कषः, पुं, (कषत्यत्र अनेन वा । कम् + अच् ।) कष- इति सिद्धान्तकौमुद्यामुग्णादित्तिः । केसर यदुक्तं तत्रैव १०४ अध्याये। अदितिः १ दितिः२ पट्टिका । करिपातर इति भाषा | तत्पर्यायः। इति भाषा। दनुः ३ विनता ४ खसा ५ कदुः ६ मुनिः ७ प्रशानः २ निकषः ३ । इत्यमरः । २ ! १० । ३२ ॥ कश्चन, व्य, (किम् + चन् इति मुग्धबोधमतम् । कोधा - रिया ६ रा १. तामा ११ इला १२ | कषणः, त्रि, ( कष्यते विस्वाद्यते । कम् +कर्मणि पाणिनिमते एथक पदमिति भेदः ।) कश्चित् । प्रधा १३। महाभारतमतेऽपि पस्य त्रयोदश ल्युट । ) अपकः। इति शब्दचन्द्रिका । (, इति व्याकरणम् ॥ कोन । केह रति च भाषा । भार्या । यदुक्तं तत्रैव १।६५।११-१३ । कषत्यत्र । अधिकरणे ल्युट् । निकषो पलम् । (यथा माधः १६ । १। "मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपातुश्माः प्रजाः । यथा, धाऱ्यांसप्तशती ११ । "दमघोषसुतेन कश्चन प्रजज्ञिरे महाभामा दक्षकन्यारत्रयोदशी "भूषणतां भजतः सखि ! कषयविशुद्धस्य जात- प्रतिशिः प्रतिभानवानथ" ) अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा। रूपस्य" । भावे ल्युट । सी, काण्डूयनम् । कश्चित्, व्य (किम् +चित् । पाणिनिमते पृथक क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः। यथा किराते ५। 8७) पदम् ।) कश्चन | इति व्याकरणम् । (यथा मेघ कदुश्च मनुजव्याघ्र ! दक्षकन्यैव भारत" !! "कषणकम्पनिरस्तमहादिभिः परमेश्वरस्यैव कश्यप इति नामास्ति । यथा, क्षणविमत्तमतगणवर्जितैः" । 'कश्चित्वान्ता विरहगुरुया खाधिकारप्रमत्तः।) "तेनैवेमाः सर्वाः प्रजाः उत्पादितास्तस्मात् सव्वा "इहादौ कषयोग कण्डयणेन यः कम्पलेन निरस्ता कसलं, की, (कण गतिशतनयोः+कल । "कुटि इमाः प्रजाः काश्यप्य इत्यच्यन्ते। कश्ययः कस्मात् महायो येभ्यते इति तट्टीकायां मल्लिनाथः।) कशिकौतिभ्यः प्रत्ययस्य मुट्" ॥ उणां १।१०८ पश्यको भवतीति नियत्या पश्यतीति पश्यः कया, स्त्री, (कष्य ते वाद्यते अनया | कम् +बाडल- इति मुट्।) मूर्छा। इत्यमरः । २ । ८।१०६ । सर्वज्ञतया सकलं जगद्विजावाति सः पश्यः । कात् करणे धम् । ततहाम्।) कमा । रायमर- (मोहः । यचा, गीतायाम् २।२। पश्य एव निर्धमतयातिसूक्ष्ममपि बस्न यथार्थ टीकायां रमानाथः ॥ चावक इति भाषा। (यथा "कुतनाकमणमिदं विषमे समुपस्थितम्") जागावातः पश्यक इति । याद्यन्ताक्षरविय. गोराखे । ३७ । ४१ । भाषा। दूते १।

·१ . - कषायः कषाया कस 'उष्ट्रान् हयान् खरान् नागान् जन्नर्दण्डकयासोः ।) "पवन एथिव्यतिरेकात् करायः” । यिकषातः,त्रि, (कषायो रक्तपीतवर्णादिर्जातोऽस्य । कपाकुः, ५, (कध् + चाकुः ।) सूर्य | अमिः । इत्यु इति चर के सूत्रस्थाने २६ अध्याये ॥) कघाय+ तारकादित्वात् इतच् ।) कृतलोहितः । गणादिकोषः॥ निर्यासः । (यथा, महाभारते अनुशासनपर्वणि । (यथा कुमारे ४ । ३४। कघायः, पुं स्ली, (कपति कण्ठम् । कच् + यायः ।) "टो वटकरायेण अनुलिप्तः प्रियगुणा । "अमुनैव कघायितस्तनी रसविपोषः । कथा इति भाषा । पृथिव्यनिल गण क्षीरेश घटिकान् भुक्ता सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥) सुभगेन प्रियगात्रमस्मना") बाहुल्यात्तस्योत्पत्तिः। इति शिवदासः॥ विलेपनम् । (यथा कुमारे ७ । १७ । कघायी, [न् घु, (कषायो विद्यते अस्य । कवाय + (यथा, मनुः ११ । १५३ । “कर्णपितो लोधकवायरूक्षे इनिः ।) शालरक्षः। इति जटाधरः ॥ लकुध- "शुलानि च करायांच पीत्वामेध्यान्यपि बिजः"1) गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे" ॥ वृक्षः । खजूरीवक्षः । इति राजनिघण्टः । तत्पर्य्यायः। तुवरः २ तद्युक्त वि । इत्यमरः । "लोध्रस्य रक्षविशेषस्य करायेण विलेपनेन" । कषिः, त्रि, (कपति हिनस्ति यः। कप + "खनि १। ५। ६ ॥ कुवरः ३ तूरवः ४ । इति तट्टीका। इति मलिनाथः ॥) घरागः। इति मेदिनी ॥ कषि" इत्यादिना । उणां ४ । १३६) हिं. अस्य गुणाः। ब्रणादिरोपगात्वम् । ग्राहित्वम् ।। कयायः, , (कच् + व्यायः ।) श्योणाकरक्षः। इति सकः । इत्युणादिकोषः ॥ शोषणत्वम् । वायुकोपकारित्वञ्च । व्यतियुक्तस्य धरणी ॥ रागः। इत्यमरटोकायां खामी ॥ कधीका, स्त्री, (कवतीति । कप + "कषि दुषिभ्यां तस्य गणः । मलमूत्रग्रहामानहृत्योडाक्षेपणादि (यथा छान्दग्योपनिषदि । ईकन्' । उणां ४ । १६ । इति ईकन् + टापच । रोगकारित्वम् । अन्यच्च । "याहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा पक्षिजातिः । यदुक्तं उणादिकोषे ॥ "कधायः शोषणः स्तम्मी व्रणपाकार्तिनापूनः । स्मृतिः। स्मृतिलम्भे सब्वनाथीनां विप्रमोक्ष "कधीका पक्षिजातौ स्यात् दूषिका नेत्रयोर्मले"। कफशोगितवातघ्नी रूक्षः शीतो गुरुस्तथा" ॥ स्तस्मै टदितकषायाय तमसः पार दर्प यति"। कघरुका, स्त्री, (कप + एरक् + ततः उः। संज्ञायां इति राजवल्लभः ॥ धपि च । "तसमै दितकघायाय वा रादिरिव कषायो कन् टाय च ।) कका। एठास्थि । इत्यमर- "कषायनामा निरुणद्धि शोफं रागद्वेषादिदोषः सत्त्वस्य रञ्जनरूपत्वात् ज्ञान टीकायां रायमुकुटः॥ वर्गान्तनोर्दीपनपाचनश्च । वैराग्याभ्यासरूपक्षारेण क्षालितो मदितो विना- करं, ली, (कथ्यते इति । कम् + भावे वः। सत्त्वापहोऽसौ शिथिलत्वकारी पिरतो यस्य नारदस्य तस्मै" । इति भाष्यम् ॥ "कृच्छ्रगहनयोः कथा"। ७ । २।२२ । इति नेठ । निषेवितः पाराढ़ करोति मात्रम्" ॥ कलियगम् । इयमरटीकासारसुन्दरी॥ (निधि. पीड़ामात्रम् । तत्पर्यायः । पोड़ा २ बाधा ३ इति राजनिघण्टः ॥ * ॥ पाचनादिः। तस्य पर्ण कल्पसमाधेर्विघ्नभेदः। यथा, वेदान्तसारे समा व्यथा ४ दुःखम् ५ प्यमानस्यम् ६ प्रसूतिषम् । वीय याममेकं तिष्ठति । तत्पर्यायः । काथः २ धिकल्पे ८१ । कृच्छम् ८ भाभीलम् । इत्यमरः। १।६। नियूंहः ३ । स तु पञ्चविधो यथा । खरसः १ "लयविक्षेपामावेऽपि चित्तरतरागादिवासनया ३॥ याबाधा १• वेदना११ दुवम् १२ श्यामा- कल्कः २ कथितः ३ शीतः ४ फाण्टम् ५। इति स्तब्धीभावात् अखण्डवस्वनवलम्बनम्" । तत्राने क नस्यम् १३। इति तट्टीकायां भरतः ॥ कला. वैद्यकपरिभाषा |॥ * ॥ जन्मान्धस्त वाह्याभ्यन्तररागाद्यानुभवजनितसंस्कारैः कलम् १४। इति वाचस्पतिः॥ अतिः ("जिहां कण्ठं यसति नितरां ग्राहकश्चातिसारे कलुषीकृतं चित्तं कथञ्चित् श्रवणादिसाधनेनान्त चार्तिः १६ पीड़नम् १७ बाधनम् १८ धाम ग्लेशव्याधेपशमकरः श्वासकासापहत्ती । मुखमपि चेतन्यग्रहणसामर्थ्याभावात् मध्य एव नस्यम् १६ विवाधनम् २० विहेठनम् २१ विधा- हिक्कां शूलं हरति नितरां शेोधनं स्याणानां स्तब्धोभवति यथा राजद पनिाय खग्टहानिर्गत्य, नकम् २२ पीडितम् २३ । इति शंब्दरत्नावली। प्रोक्तचायं समधिकगणो नाम श्रेष्ठः कषायः" । राजमन्दिरं प्रविष्ठस्य कस्यचित् पुरुषस्य दार- काथः २४ अशर्म २५ । इति जटाधरः । (यथा इति हारीते प्रथम स्थाने ७ अध्याये । पालनिरोधेन स्तब्धीभावः तथा परित्यक्त वाह्य महानिर्वाणोक्तात्मज्ञाननिर्णये। "कषायो जड़येज्जिहां कण्ठसोतो विबन्धहत्" । विधयम्य अखण्ड वन्तग्रहणप्रवृत्तस्योद्धरागादि "कुर्वाणः सततं कम्म कृत्वा कशतान्यपि । "कषायः पित्तकफहा गुरुरखविशोधनः । संखारीः स्तब्धोभावादखण्डवस्त्वग्रहणं कवायः॥) तावन लभते मोक्ष यावज्ज्ञानं न जायते" ।) पीड़नो रोपणः शीतः लेदमेदो विशोषणः कघायः, त्रि, (कप + आयः ।) सुरभिः । (यथा मेघ- कष्टः, त्रि, (कथ्यतेऽसौ । कप + कर्मणि + क्तः ।) पी. यामसंस्तम्भनो ग्राही रूक्षोऽतित्वक्प्रसादनः ॥ दूते ३३ डायुक्तः। गहनः। इत्यमरमेदिनीकरौ। (यथा करोति शीलितः सोऽति विशम्भाधानहृद्रुजः । "प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकघायः" ।) मनुः१२ । ७८। ट्कार्य पौरुषभ्रंशसोतोरोधमलग्रहान” ॥ लोहितः । इति मेदिनी ॥ (यथा कुमारे ३।३२ । "बन्धनानि च कठानि परप्रेष्यत्वमेव च। इति वाभटे सूत्रस्थाने १० अध्याये ॥ "चूतागुराखादकषायकराठः यतिकसकरम् । विषादादौप्रयोक्तव्यम् । यथा, "कषायो रसः संपूमनः संग्राही सन्धारणः पुस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज" |) महाभारते १११ १२१५ । पीड़नो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्त रक्तपीतमिश्रितवर्णः। इत्यमरटीकायां खामी । "कलं! युद्धे दशशेषाः श्रुता मे प्रशमनः शरीरक्लेदम्योपयोक्ता रूक्षः पीतो धवरक्षः । इति राजनिर्वण्टः ॥ त्रयोऽस्माकं पाण्डवानाच सप्त" ।) कधायकृत, ए, (कषायं कषायरायं करोति इति । करकारकः, पुं, (कथं करोति उत्पादयति बन्धक स एवं गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयज्यमानः प्रास्यं कषाय ++ + क्विम् तुगागमञ्च ॥) रक्तलोधः । त्वात् । कष्ट + ++ कर्मण्यम् । ततः कन् । कयं. शोषयति, हृदयं पीड़यति, उदरमाध्नापयति, इति जटाधरः॥ करोतीति । कृ +ण्वुल वा | करस्य कारको वा।) वाचां निग्रहाति, खोतांस्यवबध्नाति, प्यावत्व- : कषाययावनालः, पुं, (कषायः रक्तवर्णः यावनालः ।) संसारः । इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ पीड़ाकरे नि । मापादयति, पौत्वमुपहन्ति, विश्भ्य जरां तुवरयावनालधान्यम् । इति राजनिघण्टः ॥ करस्थानं, स्ली, (कई करकरं स्थानम् ।) दुःखजनक- गच्छति, वातमूत्रपुरीषाण्यवग्टह्णाति, कर्घयति, कषाया, स्त्री, (कप + न्याय टाप् च !) तुद्रदुरा स्थानम् । इति हारावली । ग्तापयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविघद लभालता । इति राजनिघण्टः ॥ (यस्याः पर्सायो- कस ज गतौ। इति कविकल्पद्रुमः॥ (म्बा-पर-सक रूक्षत्वात् पक्षवध-ग्रहामतानकातिप्रतींच यथा,-भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ भागे । -मेट्-ज्वलादिः ।). ज कासः कसः । विपूर्बोऽयं वातविकारानुपजनयतीति” । "यासोपवासो दुष्पर्णो धन्वयासः कुनाशकः । प्रफुल्लीभावे । तथा च । "वैषद्यस्तम्भजायों रसनं योजयेद्रसः । दुरालभादुरालम्मा समुद्रान्ता च रोदिनी ॥ "प्रफुल्लोत्फल्लसंफुल्लव्याकोषविकचस्फुटाः । बधातीवच यः कण्ठं कयायः स विकास्यपि। गान्धारी कच्छु रामन्ता कपाया हरविग्रहा" ।) फलश्चैते विकसिते” इत्यमरः । २।। ७-८ | ५ गुरुश्च । . .

·। ।) थपि च । त्तिश्च यथा, - , ७१ कस्तूरी कांस्य विकसित पङ्कजकलिका। इति दुर्गादासः । मदनी १० गन्धकेलिका ११ वेधमुख्या १२ मा- : ४ । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ सौराष्ट्रकम् ५ घोषम् । कस इन छ ध्वंसे । गतौ । इति कविकल्पद्रमः ॥ जारी १३ सुभगा १४ बहुगन्धदा १५ सहसवेधी कांसीयम् ७ वहिलोहकम् ८ दीप्तिलोहम् । शाते च। (अदां-आत्म-सकं-सेट् । इदित् ।) २६ श्यामा १७ कामान्धा १८ टगाजाजा १६ घोरघष्यम् १० दीप्तिकांस्यम् ११ कास्यम् १२ ! इ कस्यते । ल ७ करते हरिः कंसम् । चकारात् कुरङ्गनाभिः२० ललिता २१ श्यामला २२ मोदिनी श्वस्य गुणाः तिक्तत्वम् । उपाध्वम् । चक्षुहितका- गतौ च । पाात इह ध्वंसना । इति दुर्गादासः ॥ । २३ करतरिका २४ कस्तरका २५ नाभी २६ रित्वम् । वातकफविकारनापित्यम् । रूक्षत्वम् । ध्वंसे । गतौ। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (च्यदा लता २७ योजनगन्धा २८ मार्गः २८ गन्धबोधिका कघायत्वम् रुचिकारित्वम् । लधुत्वम् । दीपनत्वम् । शाते च । अात्म-सकं-सेट् ।) ल करते हरिः ३० कालागी ३१ धूपसञ्चारी ३२ मिश्रा ३३ पाचनत्वम् । पथ्यत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ ध्यस्न- कंसम् । चकारात् गतौ च । शात इह ध्वंसना । गन्धपिशाचिका ३४ इति शब्दरत्नावली ॥ अस्या रसत्वम् । विशदत्वम् । लेवन त्वम् । सारकत्वम् । इति दुर्गादासः ॥ गुणाः। सुरभित्वम् । तिक्तत्वम् । चक्षुस्तित्वम् । पित्तनापित्यम् इति राजवल्लभः ॥ देहायुद्ध- कसः, ए, (कसति विकसतीति । कस+सच । कसति मुखरोगकिल्लासकफदोर्गन्ध्यबधालमामलामह - कारित्वम् । इति सुखबोधः ॥ विकसति वर्गादिरन वा । कस+याधारे अच त्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ रक्तपित्तच्छदिनापि ("उपधातुर्भवेत् काम्यं दयोस्तर गिरायोः । कषः इत्यमरटीकायां भरतः ॥ कछिपातर इति त्वम् । इति राजवल्लभः ॥ नझेदाः । खरिका १ काम्यस्य तु गुणा ज्ञेयाः वयोनिसदृशा जनः । भाषा | गोवधात्वर्थोऽप्यत्र ॥ तिलका २ कुलस्था ३ पिण्डा ४ नायिका ५। संयोगजप्रभावेण तम्यान्येऽपि गुणाः साताः ॥ ( यथा नैषधे २ । ६६ । कांस्यशपायन्तितोगा लेखनं विशदं सरम्। "कसपाषाण निभे नभस्तले"।) "कपिला पिङ्गला कृयाा कस्तुरी त्रिविधा क्रमात् । गुरुनेत्रहितं रूक्षं कफपित्तहरम्परम्" ॥ कसनोत्पाटमः, घु, (उत्पाटयतीति उत्पाटनः । उत् नेपालेऽपि च कामोरे कामरूपेऽपि जायते ॥ इति भावप्रकाशम्य पर्बखगड़े १भागे ।) + पाटि + ल्युः । कसनस्य कासरोगस्य उत् कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नेपालो मध्यमा भवेत् । तत्शोधनमारणमाछ। पाटनः नाशकः ।) वासकरक्षः। इति प्राब्द काश्मीर देशासम्भूता कस्तूगी यधमा स्टता" ॥ "चनेनैव विधानेन कांस्यं विगन्धले पितम् । चन्द्रिका॥ इति राजनिघण्टः॥ (अन्याः प-या गुणा उत्य मारयेद्बुद्धिमान् वैद्यो म्टतं भवति चूर्णवत्" । कसिधुः, मु, (काति पशास्ति दुःखम् । का गति- भावप्रकाशस्य पूर्वखण्ड़े १ भागे । ५.५ प्रशासनयोः निपातनात् सिद्धम् ।) कशिपुः । धन्नम् । "मगनाभिर्मगमदः कथितन्तु सहसभित् । "दिक्षा पञ्चलवणं सप्तधाम्नेन भावयेत् । इति जटाधरः॥ कस्तूरिका च कस्तूरी वेधमुख्या च सा स्मृता ॥ कांग्यार कुटपत्रागिण तेन कल्कोन लेपयेत् । कसेशः, , (कं मटणातीति शूगिहिंसायां बालका कामरोकपिलच्छाया कस्तुरी विविधा रभृता। बवा गजपुटे पच्याछद्धिमायाति नान्यथा" दुप्रत्यये प्रकृतेरेरादेशः । . निपातनात् शस्य कामरूपोद्भवा श्रेठा नेपाली मध्यमा भवेत् ॥ न्यच । सत्वम्।) कोरुः । केशुरु इति भाषा। तत्पर्यायः। कामरूपोवा कृष्णा नेपाली नीलवर्णयुक् । "ताम्रवच्छोधनं कृत्वा तामवन्मारयेद्वधः" । गुण्डकन्दः २ क्षुद्रमुस्ता ३ कसेएका ४ शूकरेए।५। कामोरदेशसम्भूता कस्तूरीह्यधमा मता ॥ सुगन्धिः ६ सुकन्दः ७ कसेरुकः । अस्य गुणाः । कस्तूरिका कटुस्तिका क्षारोयणा शुक्रला गमः । "कज्ज्वलीं तत्ममां दत्त्वा मईये मिम्बुकगतः । कवायत्वम् । अल्पमधुरत्वम् । यतिकटुत्वम् । रक्त कफवातविषछर्दिीतदोर्गन्थ्य शोष हत्" ।) एवं पुटत्रयेणैव निरुत्थं भस्म जायते" ॥ पित्तप्रशमनत्वम् । शीतत्वम् । दाह श्रमाप इत्वञ्च । कस्तूरीमल्लिका, स्त्री, (कस्तूरीगन्धयुन्ता मल्लिका ।) इति सुखबोधः॥ इति राजनिर्धण्टः ॥ म्गमदवासा । इति राजनिघण्टः ॥ कांस्यकास, पु, (कांस्यं तत्यानं करोतीति ! काम्य कसेरुका,स्त्री, (कसेररेव । स्वार्थे कन् स्त्रियां टाप।) कमलं, ली, (कश गतिमातनयोः+कल + सुट् च । ++ + व्यय !) कंसकारः। इति जटाधरः । काँ- कसेरः । एषास्थि । इति रामनिर्घण्टः ॥ निपातनात् शस्य सः ।) काम लम् । मोहः । इत्य सारि इति भाषा। कस्तीरं, ली, रङ्गम्। इति हेमचन्द्रः॥ (अस्य मरटीकायां रायमुकुटः॥ कांस्य नीलः, पुं, (कांसेन कृता नीतः।) अननभेदः । पायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । कतार, सी, (कस्य जलम्य हार व के जले लादते नीलतुत्यम् । तत्पर्य्यायः । मूपातुत्यम् २ हेम- "रङ्ग वाच कस्तीरं म्ह पुत्रपिचठम्" ॥) वा इति । क + क्लाद + पचाद्यच् एघोदरादि तारम् ३ वितुम्नकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (कांस्यो- कस्तुरिका, स्त्री, (कसति गन्धोऽस्याः दूरतः । कस त्वात् साधुः ।) श्वेतोत्पलम् । सँदि इति भाषा । झवाञ्जनवनीलः इति विग्रहे वायलिङ्गत्वम् । यथा, +ऊर। तुट् च | खार्थे कन् टाप च एषोदरा तत्पर्यायः। सौगन्धिकम् २ । इत्यमरः १ । १० । गोः रामायणे ।। ३८ । २३ । दित्वात् साधुः ।) कस्तूरी । इति भूरिप्रयोगः ॥ २६ ॥ (कत्तणम् ३। गन्धकञ्च ४ । इति भाव "कांस्य नीलो हरिलः कोटिभिर्दभिर्वत" कस्तूरिका, स्त्री, (कस्तूरी + खार्थे कन् टाम् एषोद प्रकाशस्य पूर्बखण्ड़े द्वितीये भागे ॥ यथा, भागवते क्वचित् कांस्यनील इति पाठः ।) रादित्वात् साधुः ।) कस्तरी । इति रत्नमाला ॥ ४।६।१८ काक, सी, सुरतवन्धः। (काकस्य समूहः इति (यथा,माघे । ४ । ६१ । "कुमुदोत्पलकतार शतपत्रवन डिभिः" ।) सङ्घार्थे व्यण ।) काकसमूहः । इति मेदीगी। "कस्तूरिकाम्टगविमईसुगन्धिरेति" ॥ तत्पुष्पगुणाः । कवायत्वम् । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । (ईषत्कं जलम् कोः कादेशः । ईधजलाम् । इति यस्या गुणादयः कस्तूरीशब्दे ज्ञातव्याः । वैद्यक पित्तकफरक्तनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः॥ व्याकरणम् ॥ रसेन्द्रसारसंग्रहे छज्ज्वरचूड़ामणिरसे अस्याः कहा, , (के जले यति शब्दायते स्पर्द्धते वा । क + काकः, पुं, (कायते शब्दायते । के शब्दे "रणभीका- प्रयोगो यथा “कस्तरिकाविद्रमरौप्य लौह" । के+कः।) वकपक्षी। इत्यमरः ॥२।५।२२॥ पाशल्यतिमचिभ्यः कम्"। उणां-३। ४३ | इति इत्यादि) कांसीयं, ली, (कंसस्य विकारः इति छ ।) कांस्यम् । कन् ।) खनामख्यातपक्षिविशेषः। काग इति कस्तूरी, स्त्री, (कसति गन्धोऽस्थाः । कस+खजूरा- इति राजनिर्धण्टः॥ भाषा। तत्पर्यायः। करटः २ अरिषः ३ बलि- दित्वात् ऊरः। डीप् तुटि एघोदरादित्वात् साधुः।) कांस्यं, क्ली, (कंसाय पानपात्राय हितं कंसीयं तस्य पुयः ४ सयनः ५. धमाङ्गः ६ अात्मघोषः ७ म्टगस्थ नाभौजात मुगन्धिद्रव्यम् । तत्पर्यायः विकारः इति । "कंसीयपरिसययोरिति" ।। परभृत् ८ बलिभुक् ६ वायसः १० । इत्यमरः म्गनाभिः २ म्गमदः ३ । इत्यमरः ।।६।१२। १६८ यञ्छस्य लुक् च । यदा कंसमेव इति साथ ।२।५।२० ॥ वातजवः ११ बलः १२ दीर्घायुः १३ म्टगः 8 टगी ५ नाभिः ६ मदः ७ । इति भरतः ॥ यञ् प्रत्ययः!) ताबरणमिश्रितधातुः। काँसा इति सूचकः १४ कयाः १५ ग्रामीणः १६ पिशुनः १७ वातामोदः ८ योजनगन्धिका इति रभसः । भाषा। तत्पर्यायः। कंसम् २ कसास्थि ३ तामाईम् कटखादकः १० दिकः १६ कागः २०। इति ·७२. काकः जटाधरः। काणः २१ धूलिजङ्गः २२ निमित्त-! कृत् २३ कौशिकारिः २४ चिरायुः २५ मुखरः २६ खरः २७ महालोलः २८ चिरञ्जीवी २६ चलाचलः ३० करटकः ३१ नागवीरकः३२ गाह- मैथुनः ३३ लुण्टाकः ३४ श्रावकः ३५ रत- ज्वरः ३६ । इति शब्दरत्नावली॥ * ॥ अस्य शाकुन काकचरित्रम् । तथ्यथा । "अथोच्यते काकरतं रवानां मू िस्थितं शाकुनभाषितानाम् । अचिन्तितावेदितकार्यसिद्धिं पूबादिकाछापहरक्रमेण ॥ অ াযদালিয়নসূরা काका भवन्त्यन्त्य जमश्चमारते। वर्णाकृतिभ्यां ऋषिभाषिताभ्यां सदाभियुक्तस्यलक्षणीयाः॥ सहत्यमाणो गुरुदीर्घतुण्डो हाखरः कृष्णावपुः स विप्रः। বিজ্ঞানীৰৱৰিনিস্প: स्यात् क्षत्लियस्ती धारवोऽतिशूरः॥ यः पाण्डुनीलः सितनीलचञ्चु- नात्यर्थरूको रटितश्च वैश्यः । भरमच्छविभूरिककार ब्दः शूद्रः कृपााडाचपलो निक्षः ধিনায়নলি यः कन्धरादीप्तनवं बिभक्ति। स्थिरारवः स्थैर्यसमेतबुद्धिः काकोऽन्त्यजातिः खलु पञ्चमोऽत्र ॥ द्रोणाभिधः कृयायपुहिजो यो ग्रायः स काकः खलु मुख्यरत्या । तस्माहते श्यामगलो निरीक्ष्यः श्वेतश्च निन्द्योऽमृतदर्शनोऽसौ ॥ विप्रः स्फूटे जल्पति एच्छामाने न्यून लतः क्षत्रियजातिराकः । याख्यातिवैश्यस्यधिवासनेन ब्रवीति शूद्रो बलिदामलोभात् ॥ प्रश्नं कृतं जल्पति कृपावः सदा समस्तं विहयोऽन्त्य नातिः। सद्यस्त्रिसप्ताहदशाहपक्षः पश्चापि काकाः फलदाः प्रामेण ॥ शान्ते प्रदीप्ते च रटन् विहङ्गः . शुभप्रदो दीपपराङ्मुखः सन् । न क्वापि रोद्रो रटितः प्रशस्तः सवत्र तो मधुरश्च रक्तः ॥ दीप्त स्थितो यः परधखरेख विरौति दीप्ताभिमुखः स कार्यम् । निष्पाद्य निर्माायते च सन्य- ग्दीतोन्मखः शान्तरको हि सिद्ध्यै ।। शान्तप्रदीप्ताभिमुखो विधाय शब्दं प्रविश्याथ पुनः प्रदीप्तम् । यो रोति काको मधरस्वरेण हत्या विरुद्धं स ददाति सिद्धिम् ॥ विधाय दीप्ताभिमुखो दिरावं काका ततः प्रशान्ताभिमुखो विरौति । यो वायसोऽसौ विनिहन्त्यसम्चक कार्याणि सर्वाणि पुनः करोति ॥ सूर्योदये गबदिशि प्रशस्त- स्थाने स्थितो योऽभिमुखं विरौति नाशं रिपोश्चिन्तितकार्यसिद्धिं स्त्रीरत्नलाभं स करोति काकः । धमा प्रभाते यदि वहिभागे विरौति तिष्ठन् रमणीयदेशो । पाचन प्रणश्यत्यचिराविशनः प्रयाति योषित्समवाप्यते तत् ॥ रवन् प्रमाते दिधि दक्षिणस्यां काका समावेदयतेऽतिदुःखम् । रोगाम्टित्यं परुषखरेण रग्बेड चेछागमयोषिदाप्तिम् । नैत्यभागे. यदि च प्रभाते. करोति काकः सहसा विरावम् । क्रूरं ततः कर्म समभ्युपैति दूतागमो मध्यमिका च सिद्धिः ॥ प्रातः प्रतीच्या यदि रौति काको. ध्रुवं तदा वर्धति वारिवाहः। स्त्रीवस्त्रभूभ्टत्युरुषागमञ्च कतिः फलवेण समं तदा स्यात् । धमाकस्य शब्दे पवनालयस्थ वस्त्रानयानाभिमलागमाः मनः। मायागमः प्राक्तनविनाश म्यादन्यदेशे गमनं व देशात् ॥ दिश्यत्तरस्यां सुरवः प्रभाते निरीक्षमागो बलिभुग नरागाम् ददाति दुःखं भुजगाच भीति दरिदतां नरधनेशलाभम् ॥ दिशीणवत्यां यदि रौति काक बागच्छतस्तदनितान्यजाती। व्याधेनिमित्त प्रियवस्त्रलामो भवेत्तदा रोगबलेऽवसानम् । ब्रह्मप्रदेश स्थितवायसन्य সমানার নয়। श्वभीभितार्थागमनं ध्रुवं स्यात् खामिप्रसादो द्रविगास्य लाभः" । इति वसन्तराजे दिकपहरे सूर्यादयः ॥ "पूर्वत्र यामे प्रथमे सपशब्दः काको भवेचिन्तितकार्यसिद्धये। अभीयस्तोकागमनं तधाम्या- नहार्थलामो नियतं नराणाम् । याग्नेयभागे यदि चाद्ययामे स्त्रीलाभविवेषिवधौ भवेताम् । कृतान्तभागे बलिभुग विरावः स्त्रीलामसौख्यप्रियसङ्गकारी। नैऋत्यकोणे प्रिययोधिदाप्ति- र्मिशाशन सिध्यति चिन्तितोऽर्थः । दिणि प्रतीच्या विरुते भवेता- मभ्यर्थनीयागमनाम्नुशी काका वायव्यको करटः शुभः स्यात् न्टपप्रसादोऽध्वगदर्शनं च । सौम्ये च भीस्तस्करणोकवार्ता सौम्या च वार्ता धनलाभवार्ता । ईशानदेपोऽभिमतेन शंस- स्वासो हुताशा बलोकसः। ब्रह्मप्रदेश सुख कामभोगः सम्मानसम्पद्रविणारसिद्धि इति प्रथम प्रहरः॥ * ॥ "प्राच्या द्वितीये प्रहरे विरावैः काकस्य कश्चित् पथिकोऽभ्युपैति । चौराह्मयं व्याकुलता च बही जायेत काचिन्महती च पाया। हुताशदेशे नियवं कलिः स्यात् प्रियागमाकर्णनयोपिदाप्तिः । याम्ये तु रिमंहती च भौतिः प्रियस्य चेयस्य समागमः स्यात् । रक्षोदिशि प्राणभयं तदा स्युः स्त्रीभोज्यलाभाखिलरकप्रणाशाः। भवेत् प्रतीच्या प्रबलावलाप्ति- र्योधागमो वृद्धि कुवर्षणञ्च ॥ समीरभागे ध्वजचौरसङ्गो दूतागमस्त्रीपिशितानलाभः । सौम्ये गणेशागमनं जयश्च रम्ये रवे चौरमयं त्वरये। महेश्वराशाविरुचकाक. चौरामिसनवासविरद्धवार्ताः । ब्रवीति रूझरटनररू सदार्यगुर्वागमनं जयञ्च ॥ ब्रह्मपदेशे पहरे द्वितीये काकः सशब्दो भूपतिप्रसादम् । मिशानभोज्यश्च ददाति पुंसां करोत्यसौ चौरभयं कुशब्द" ॥ इति दितीयप्रहरः ॥ * ॥ "ऐन्द्रमा विरुक्षः प्रहरे हतीये सद्धिं तथा चौरभयं ब्रवीति । कृष्णस्तु राजागमनं जयच करोति यात्रा शुभकार्यसिद्धिम् । अमेर्विभागेऽभिभयं कलिय विरुद्धवाती विफला च यात्रा । भवेदिर लिभुग्पिरावै- जयादिवार्ता च भवेदिशुद्धिः ॥ काकुभ्धवाच्यां कुरुतेऽतितू/ रोग तथाप्तागमनं विहङ्गः । खुद्राणि कार्याणि च यान्ति सिडिं सर्वाणि तन्मुख्यतया नराणाम् । क्रयाददेशे जलदागमः स्या- मियानलाभो रिमवा न सन्ति । शूद्रागमः खामिविरद्धवाती भवन्ति यात्रामुच कार्यनाशः। स्था पश्चिमे नराधनस्य लाभो दूरध्वयानं गुहृदागमश्च । .

·- .. योषागमाऽभीषणयादिवाती यावासु रम्ये रटितेऽर्थसिद्धिः ॥ वातालये दुर्दिनमेव वासी चौराभिमशार्थसमागमश्च । सन्तोषवाती वरयाषिदाप्ति- यात्रा रवे स्यान्मधुरे प्रशस्ता ॥ यामे टतीये विण्वन्त्युदीच्या कार्यार्थलाभो नृपसेवकानाम् । भोग्यप्रयै शुभदा च वाता प्रयाग वैश्यसमागमश्च । दिश्यन्धकारः कुरुते सुश न्दं भोपं जयं हानिकली कुशब्दम् । ब्रह्मप्रदेशे तिलतण्डुलाभ्यां भोव्यं च ताम्बूलयुतं ददाति" ॥ इति टतीयप्रहरः।*॥ ऐन्द्रयां तुरीयप्रहरेऽर्थलाभो भूमीशपूजाभयडिरोगाः। वबिभागे भयरोगम्टत्यः शियागमा वायसरासितेन ॥ याम्ये रवे तस्करवैरिभीती स्यातां विशियागमरोगम्टत्यः । स्यात् यातुधान्यां महती प्रद्धि- रभीषसिद्धिः पथि चौरयुद्धम् ॥ दिशि प्रतीच्या प्रहरे चतुर्थे ব্রিগামিনি নবাগবাল। मायाति योषिविजयाम्बुधिः सिद्धिः प्रयाणे कृपतेवरश्च ॥ वायव्यभागे करटस्य शब्दै- रायाति योषित् प्रियमानिनी या । ध्रुवं प्रवासा दिनसप्तकेन पीघागमः स्यात् गमने आते च ॥ कुवेरभागे पथिकोऽभ्युपैति ताम्बूललाभः कुशलस्य वाती । वैश्याइनाप्तिस्तुरगादिरूका यात्राविमझे मियते च रोगी। स्थाणौ स्थितश्चेद बलिभुग विरौति सुवर्णवाा सरजा विनाशः । ब्रह्मप्रदेश प्रहरे चतुर्थे वाती भवेन्मध्यमिका च सिद्धिः"। इति चतुर्थप्रहरः॥॥ "यद्भाषित शाकुनिकैबिमिश्र शुभाशुभ दिक्प्रहरक्रमेण । तत्राशुभं यच्छति दीप्तशब्दः श्रेयस्करः शान्तरवश्च काकः॥ रम्यं रवं दीप्तदिशि प्रसर्पन् शान्तां दिशं भूरि फलं ददाति । तदेव तुच्छं वितरत्यसौ वै दीप्तस्थितः पश्यति दीप्तकाछाम् ॥ यथोपदिई मलमत्र दुई तथैव तद्दीप्तदिशि स्थितः सन् । ध्वाङ्गोऽधिरूको विरुवन् करोति निरीक्षमासः ककुभ प्रदीप्ताम् । II 10 II काक काकः प्रशान्ताभिमुखोऽतितुच्छ दीप्ताश्रितो दुश्फलं ददाति । शाखाश्रितः शान्तदिगोक्षणेन रूक्षारवाऽल्पं कथयत्यनिष्ठम् ॥ : ঘুমিই तिष्ठन् प्रदीप्तां ककुभच्च पश्यन् । ददात्यभीएं फलमेवमल्पं दीप्तां स पश्यंस्तु तदेव तूर्णम् ॥ धाकारचेठारवभागविज्ञा- चत्वारि काठादिनयाः क्रमेण । सदाभियुक्ताच निरूपयन्ति यस्माच ते काकरतं मनुष्याः" । इति काकरते दिक्चक्रप्रकरणम् । * ॥ “वर्षाकालमधिकृत्य किचन प्रोच्यते बलिभुजेो यथाक्रमात् । मालपाण्डकविचारसुन्दर शाकुनं सकलशाकुनोत्तमम् ॥ वैशाखमासे निरुपद्रवेषु दुमेघु काकस्य शुभाय नोड़म् । निन्द्येषु शुकेषु सकण्टकेषु इमेघु दुर्भिक्षप्रयायहेतुः ॥ प्रशस्तक्षे यदि पूर्व शाखा- माश्रित्य काकेन कृतं कुलायम् । तदृष्टिरिणाशकुनप्रमोदो नीरोगता स्यादिजयश्च राज्ञः॥ बाग्यशाखारचिते घ नीड़े स्यादृष्टिरिशास्ति भयं कनिश्च । दुर्भिक्षशवदेशभङ्गो भवन्ति रोगाश्च चतुष्पदानाम् ॥ याम्घासु शाखासु च वायसेन नीड़े कृतेऽल्पं जलपातमाऊः । व्याधिप्रकार्य मरगां समन्ता- दनक्षयं शत्रुविरोधिताच । नैऋत्यशाखारचिते च नीड़े यस्माच्छनैपति वर्षकाले । पोड़ा मृणां विध्वरचौरभीति- दुर्भिक्षयुद्धानि भवन्त्यवश्यम् । नीड़े कृते पश्चिमक्षशाखा- माश्रित्य काकैः कथिता च रक्षिः। শীরামনাইমমিনুন্ত্রি सम्पत्वमादाश्च भवन्ति.लोके । वायव्यशाखास कृते च नीड़े प्रभूतवाताल्पजलाच मेघाः। सुर्मूधिकोपदवशस्यनाश- पक्षहयोगमहाविरोधाः । कौवेरशाखामधिकृत्य नीड़े कृते भवेत् प्राषि हरिरिया। भवन्ति च क्षमसुभिक्षसौख्य- नीरोगतारद्धिसम्डयोऽस्मिन् । ईशानशाखासु च शिरल्या वैरं प्रजानामुपसर्गदोषः म्याद्वान्धवानां कलहप्रवन्ति- मयांदया हीयत एष लोकः ॥ शक्षाग्रनीड़े त्वतिवर्षकाले मध्ये पुनर्मध्यमतोयपावः । सुच्छापि धिम प्रवत्यधस्तात् स्फुटं दिशोक्तं न दिशः स्फुटत्वम् । साधिरोगादिभयादिवृद्धि विद्याच भूमौ बलिभुककुलाये । शुम्के च रक्षे डमरानमाशो प्राकार रन्धषु भयं प्रभूतम् । निम्रप्रदेपो तरकोटरे वा वल्मीकरग्ने त तिवमीह। काकस्य नीड़े रुगरष्टिदोषै- भवन्ति शून्या नियमेन देशाः" । इति वसन्तराजे काकरतप्रकरणम् ॥ * ॥ पथकाकाण्डविचार। "एकं भवेद्वारणमपिसंच द्वितीयकं मारतकंटतीयम् । ऐन्द्र तथा नाम चतुर्थमेव- मण्हानि काक्याः परिकीर्तितानि । काक्या भवेदारणामण्डकं घेत् एथ्वी तदा भन्दति सर्वपास्यः । मन्दप्रवर्षोऽनलार्स केऽण्डे गोप्तस्य वीजस्य भवेत् प्ररोहः॥ जातानि शस्यानि समीरणेऽण्डे खादन्ति कीटाः पालभाः शुकाद्याः। क्षम सुभिक्षं सखिता धरित्री स्यादन्द्रजेऽऽभिमता च सिद्धिः" । इत्यहप्रकरणम् ॥* “यात्रा निमित्तानि च कीयामः सकलजा शकुनानि तानि । विज्ञाय यानि प्रमहारानी- नांश्च सर्वान् कुरतेऽध्वनीनः । मुझे बलिं पक्षिषु मन्त्रपूतं त्वं प्राणिषु प्राणिषि वर्षलक्षम् । गुप्तेग च स्त्री भजसे नमोऽस्तु तुभ्यं खगेन्द्राय सकृयजाय । विलोक्य का विनिवेद्य तमै मन्त्रेण पूनां दधिभक्तयुक्ताम् । उदीर्य कार्य निजमध्चगेन विजोकनीयं शकुनं तदर्थम् । वामेन शब्दं मधुरं विमुच्छन् । जस्ववामेन करोति काकः । सर्वार्थसिद्धिं पुनरागमञ्च सुभप्रदेशे तु तदन्यरूपः ॥ प्रदक्षिणं संप्रविधाय माग वामेन काको विनिवर्ततेऽसौ । यातुः करोतीहितकार्यसिद्धि क्षेमञ्च शीघ्र पुनरागमञ्च । वामे कल रौत्यनुलोमयायी यो वायसोऽसौ सकलार्थसियै। स्यातां क्रमाद्दक्षिणवामशब्दो सिको विराजो विपरीवभूतो। --- .

·. काका एके विरावं मधुरं विमुच्च- मनुब्रजचापि मतो हिताय । प्रायेण यातारमनुव्रजन्तः सर्वेऽपि काके कथिता विहङ्गाः ॥ कृत्वा रवं यः पुरतः प्रयाति उपस्थितो घो मुदमादधाति । कण्डूयते यः स्खशिरोऽहिष्णासौ पुंसां तदाभीएफलं ददाति ॥ स्तम्भे गजानां नियतं गजाप्ति गजेऽधिरूक एथिवीपतित्वम् । तुरन्मे वाहनभूमिलाभ करोति काको विजयं ध्वजेन । प्रणयलाभ विजयं च कूपे क्षिप्रं नदीरोधसि कार्यसिद्धिम् । पूर्णे घटेन्द्र च धनाप्तिद्धि ध्वाडोऽधिरूः कुरुते सशब्दः ॥ प्रासादधान्योच्छ्यहम्माएछ- निष्पनशस्यावनिशाहलादौ। ध्वाङ्गोऽधिरूको धनसाधनाय रौति श्रियं यच्छति यग्मरावः ॥ एछे पुरो वा यदि गोमयस्थो तथा वटाद्येष तरवपीह। स्थितो सवन् भोजनपानमिई विष्ठां च कुर्वन् वितरत्यवश्यम् ॥ बनाविष्ठाफलमूलपुष्प- मत्स्यादिभिः पूर्णमुखः सदैव । संदृपमात्रोऽभिमतासिय मिशानभोज्याय सदैव काकः ॥ नारीशिरापूर्णस्थितस्य काकस्य शब्दैवनिताधनाप्तिः ॥ शय्याधिरूपस्य च तस्य शब्दः समागमः स्यात् सुजनेन साईम् ॥ गोएछदूवात रुगोमयेष सुण्डानि घर्षनवलोकिताने । आहारमन्यस्य तथा ददानो ददाति भोज्यं बलिभुग्विचित्रम् ॥ धान्यं यवं वा दधि वापि चाज्यं विरौति पश्यन्निधिलाभकारी। करोति नाभं पुरतः स दृष्टो यस्यास्ति वले टणमप्यशुष्कम् ॥ सुक्षेष रम्यारपत्रयुष्य- छायाफलायेषु सकृत्वजस्य । शब्देन सिध्यन्त्यसकन्नराणां सदैव सवाणि समीहितानि ॥ प्रशान्तनादः शिखरे तरूणां स्त्रीसङ्गसौख्यं करटोऽभिधत्ते । धान्यादिकूटेषु तथानलाभो गोएछगो गोवनिताधनाप्तिम् ॥ क्षेमं विधत्ते करभस्य एछे खरस्य एछरिभयं वधश्च । कोड़स्य एछे वधमर्थलाभ तस्यैव एके घनलमम॥ काक सद्यो ज्वरं सरिभष्टयसंस्थो मताइसंस्थो मरणं करोति । कार्यक्षति रिक्तघटस्य संस्थः काकः कलि काष्ठमधियितश्च । यो दक्षिणं कूजति दक्षिणेन प्रयाति यश्चाभिमुखोऽभ्युपैति । यो यातिएछे प्रतिलोमगत्या कृतारवः पातयते स रक्तम् । वामे रखो दक्षिणतस्ततो यः सोऽनर्थ हेतुबलिभोजनस्य । वामप्रदेपो प्रतिलोमयानं विघ्नाय लाभो ग्रह एव तेन ॥ प्रयाति एके यदि दक्षिणोन कृतारवस्तबुधिरं पुरः स्यात् । वल्लीवरनादि च यो ग्रहोत्वा प्रदक्षिणं याति स सर्पभीत्थे। गोपुच्छवमोककृतास्पदश्च रखन् भवेत् सर्पविलोकनाय । स्थानम्रत्यवेऽङ्गारचितास्थिसंस्थः काकः प्रकुर्वन् करचर्वणं च ॥ रुवन् पुरो हानिरुजौ करोति मृत्यु पुनर्निछुरसठशब्दः । प्रसाय्य रिक्तं वदनं य यास्त सर्वत्र निन्द्यो बलिभोजनोऽसौ । वामोऽप्यसृग्यातभयं म्पतिं वा संताडयित्वा रसचमखण्डम् । चञ्चास्थिभङ्ग ध्रवमस्थिभङ्गा- बन्धे वधं जल्पति यध्यमानः ॥ वामोऽपि रोगं कुरुते विशुष्के तिनेऽपि वृक्षे कलिकार्यानाशौ । पक्षौ विधुन्वन् विरवंश्च रूक्षं सकण्टके म्रत्युमुपाददाति ॥ वधो भवेसहभमशाखे बन्धो लताभिः परिवेषिते स्यात् । रम्ये तरी कराटकयुक्तावक्षे सदा भवतां कलिकार्यसिही। छन्नाधिरूको न रवेण यायात् प्रयाति चेत् स्यात् खलु रक्तपातः । व्यवस्करं भृस्तुणकालकूप- भस्मादिसंस्थों विनिहन्ति कार्यम् ॥ वल्लीवरचाकचशुल्ककाछ- चास्थिजीर्णाम्बरबल्कलानि । घङ्गाररतोत्पलकर्यराणि दृष्टानि चेत् काकमुखे तदानीम् ॥ घुण्यक्षयः पापसमागमञ्च महद्भयं रोगसमुद्वश्च । बन्धो वधः सर्वधनापहार इत्यादिकं स्यात् पथि मन्दिरे च ॥ ऊनिनश्चञ्चलपक्षबग्मः काकः कुनादो विदधाति र त्यम् । छायायधच्छवघटास्थियान- वादित्रकाठादिककुट्टकानि ॥ कका सङ्कोचितकाझिरुपेतवित्तो दीप्तखरो भाकरमीक्षते च । काठादिकं कुट्टयतेऽथवा यो यद्धाधिकानर्थकरः खगोऽसौ । तुण्डेन पिच्छ विलिखन् रवेण यो रौति तूर्णञ्च निरीक्षते कम् । एकेन पादेन तथोपवियो ब्रूते स बन्धं पुरतो जनस्य ॥ विङ्गोमयौ न्यस्यति यस्य मूर्ति तस्यानलबासरजौ भवेताम् । यस्यास्थिखण्डं विसृजत्यसो तु प्रयाति तूर्णं नगरों यमस्य । ब्रह्मप्रदेश विरुवन् यियासोः कलत्रदोषं जनयत्यवश्यम् । मनुष्यमातङ्गतुरङ्गमाणां शिरोऽधिरूको निधनाय तेषाम् । नदीतटे वाथ रटमटव्यां खरखरो व्याघ्रभयाय गन्तुः । नैवातुरः कापि मतो हिताय न दुराचेको वितनोति शान्तिम् ॥ यात्रोद्यमे सैन्यवधाय काको दृयो रथे साश्चमस्तकेषु । व्यायाति यस्याभिमुखो बलम्य युद्धोद्यमे तस्य पराजयः स्यात् ॥ सम्भ्रक कटके स्पस्य काकैः प्रविः पिशितं विनापि । संयुध्यमानेररिभिः समं स्या- महाहवः सन्धिरयुध्यमानः। चिध्वजच्छवशताधिरोहः समुद्यतं शत्रुबलं प्रमभ्यन् । खाजी जयं जल्पति भूमिपानां कृतध्वनिः क्षीरतरौ च काकः । गतिखरौ वायससंप्रयुक्ती प्राच्यां फलायोदितवैपरीत्यात् । যৰ অলীয়ানি মসুনী यथोदितं तत्र तथागमार्थम् ॥ दिग्यामचक्रेऽपि शुभाशुभानि फलानि यानि प्रतिपादितानि । प्रतिष्ठमानस्य भवन्ति यानि तथाविधानीति वदन्ति तज्ज्ञाः" इति काकरते यात्राप्रकरणम् ॥ "स्थानस्थितानां कथयन्ति काका- श्वेयाविशेषेण शुभाशुभानि । प्रबोधिताः प्राक्तनकम्मभिर्य तलक्षणाय क्रियते प्रयत्नः। निष्कारणं संवलिता स्वन्तो ग्रामेऽन्ननाशाय भवन्ति काकाः। रोधश्च चक्राकृतयो वदन्ति सव्यापसयचमगाटूयश्च। विधातमाहुबडवर्गसंस्था रात्रौ स्वन्तो जनताविनाशम् । लोकञ्च चञ्चचरणप्रहार- ..- - ·७५ यः साति काक रहेजयन्तः परचक्रवद्धिम् ॥ धूल्यान्तु विलोक्य सैनि सृर्षि समाशंसति वायसोऽसौ। जलस्थलप्राणिविपर्ययेण वर्षासु वृएिं भयमन्यदा तु । मध्यं दिने वेश्मनि यस्य काको विरौति रौद्रं विधुनोति वाङ्गे । সুন্নি দ্বী দৰিষালি নয় ध्रुवं तथान्यो भवति प्रमादः॥ वनदृष्टस्तणपूर्णवतो हताशभीति करटः करोति । स्थात् प्रस्थितस्याप्यथवा स्थितस्य दुखं प्रभूतं दिवसत्रयेण ॥ छायासु लाभं भुवि भूभिलामं विघ्नं जले ग्रावणि कार्यानाशम् । करोति काको विश्वनरस्य प्रास्थायिनः स्थानगतस्य वापि ॥ हारप्रदेशेरुधिरानुलिप्तो विरोति काकः शिशुनापानाय । पक्षौ विधुन्वन् विश्वंच रूक्षं शान्ते च दीप्ते भवने न शस्तः ॥ भूयस्तथोई प्रविधाय पक्षी काकः कुनादं प्रलयं करोति । क्रुद्धोऽधिरू, करटान्तरच रोगेश म्रत्यु कुरुते नराणाम् ॥ द्रव्ये ते वापहते खगेन विनाशलाभावपि तादृपास्य । सकास्य पीते रजतस्य शुक्ल चौलस्य कापसमये भवेताम् ॥ प्रने कृते रोगविनाशबुद्ध्या हन्याभु रोग सुरवः प्रदीप्ते । शान्ते प्रदेश करटश्चिरेण वस्यारवो रोगमपाकरोति ॥ प्रये शुभे शान्तदिगाश्रयस्थः शान्तस्वरो यः शुभमादधाति । यो वायसस्तं शुभदं वदन्ति सद्यत्यये व्यत्ययहेतुगतः। विरोति कुम्भे मणिकेऽथवा यः स गर्भवत्याः सुतमन्महेतुः । उड्डीयते कण्टकिनीच शाखा- मादाय राजागमनाय काकः। धनादिविष्ठापिशितादिभिर्यः पूर्णाननोऽभीरफलप्रदोऽसौ। मन्वादिसिद्धौ बगिजादिलाभे प्रास्तो विवाहादिविधौ च काकः ॥ इद्यार्थदोऽश्वादिकवाहनस्थ- छत्रादिसंस्थस्तदवाप्तकारी। बध्वागर्म जल्पति तोरणस्थो हृद्यार्थदो हृद्यतस्थितश्च ॥ वायसः कुलकुलध्वनि यदा थाहरेद्भवनसंमुखं तदा । अभ्युपैति पथिकस्तदा ध्वनि काक सर्वकार्यशुभदं वदत्यसो इदं विहोत्यातयगं एधिव्यां महाभयं पाकुनिका वदन्ति । यहायसो मैथुनसन्निविडो दृश्येत यदा धवलः कदाचित् ॥ उद्देगविदेषभयप्रवास- धनक्षयव्याधिमयप्रहाराः। बुद्धिप्रणाशाकुलताप्रवादा नृणां भवन्त्यद्भूतदानेन ॥ शमाय तत्सूचितदुःखराशेः नानं वहिस्सत्क्षणमेव कुर्यात् । यात्मीयशत्या च सदक्षिणानि दिजाय दद्यात् वसनानि तानि ॥ नयेदहाराषमपुण्यहान्या शयीत भूमावतानभक्षः। इविष्यभोजी न भजेच्च नागे दिनानि सप्त त्रिगणानि यावत् ॥ अकाकघातत्रतमादधीत बलिं च दद्याद्वलिभोजनेभ्यः । सात्वा प्रभाते विदधीत शान्ति दद्यात् खशक्त्या द्रविणं गुशिभ्यः ॥ देशे तु यत्रामृतमेतदुग्र- मालोक्यते तत्र समापतन्ति । घरशिदुर्भिक्षभयोपसर्ग- चौरामिशवृद्भवधर्मनाशाः ॥ कम्माणि तस्योपामाय राजा प्रवत्तयेत् शान्तिकपौटिकानि । चन्नाद्यगोभूमिवसूनि दद्यात् युद्धं विदध्यान्न च यावदन्दम्" ॥ इति काकरते स्थानस्थितप्रकरणं पञ्चमम् ॥ * ॥ वथ खरविचारः । "ककामिति क्षमविधो विगवः केकामितीयाशनयानहेतुः । करोति कुंकूमिति चार्थलाभ वंध्वनिः काञ्चनमाभमाह। के केमिति स्त्रीवरयोधिदास्य भोगाय कां कामिति शब्दितः स्यात् । अपत्यलाभः कु कु इत्यनेन गन्तुः पलं केकव इत्यनेन । को कोमितीदं शुभलाभकारि कुंकुं निनादः प्रियसङ्गामाय । क्रां क्रूमिति कामिति च योऽमी क्रां कामिति द्वौ च रवौ रणाय । कां कामिति कौमिति च दिसलं ● ऋमिति को कुकु कू इतीदम् एतं प्रदिएं मरणाय नृणां गन्तुः प्रणाशं कुरते खगाख्यः ॥ की कीमितीमार्थविनापानाय स्वलन्चले त्यमिभयाय पाब्दः । कीकीति कोकाविति यः कश्चिन्- मुहर्मुडः स्यात् स मतो वधाय ॥ स्यात् का इतीदं विफलं सदैव काक मित्राप्तये स्यात् क इतीहाच। काका इतीदं तु विघातकारि करोति काको वदति स्वतुण्यै ।। थाहारदोषाय च काकटीति म्यादाकुलं कुक्कुनिभं रणाय । केकेध्वनिष्काकुटि किं टिकीति त्रयं त्विदं स्यात् पुरदृषणाय ।। यत् का इति त्रिस्तदनुस्खरेगा प्राब्दवयं म्यान्महत र गाय | कामित्ययं वाहननाशनच ददाति हर्ष कुकुकुर्वितीदम् ॥ यत्का इतीदं विरुतं सुदीर्घ- कृतवरेणोश्चरितं प्रमादात् । उत्साहहीनः श्रमदैन्ययुक्तः स वायसः कार्यविनापानाय ॥ सामिषं वकवति भोजये- द्वारयेत् कलिकलीति रासनम् । अभ्युपैति खररुक्षभाषिते प्रोधितः पावशवारवे प्रवः ॥ स्थात् कलिः कवकवध्वनी यां आयते कणकणाध्वनौ स्वरः याव्रजेत् कुलुकुलुध्वनी प्रियः सौदन कटकटध्वनौ दधि । एवं प्रकारा बहवोऽपरेऽधि प्रशान्तदीप्तावलिभोजनानाम् । भवन्ति शब्दाः खलु तेषु के चि- दस्माभिरताः खन्तु लक्षणीयाः" ॥ इति काकरते स्वरप्रकरयां षष्ठम् ॥ ४ ॥ "हितं नरेभ्यो मुनिभिः पुरागो- दीनं यदुक्तं बलिपिगट्याया। तदुच्यते संप्रति येन काका वदन्ति नित्यं बलिलामतुष्टाः ॥ बदक्षिगारवां दिपि यत्र काक- य्यतो भवेत् हीरतरः प्रभूतौ । गत्वा निरत्तेऽहनि तत्र काका निमन्त्रणीचा वलिपिराडमाज्ये । प्रातस्ततः क्षीरतरोरधरता- दिशोध्य सिरयेत् सह गोमयेन । भूमिप्रदेशे चतुरखमस्य मध्येऽचयेत् ब्रह्ममुरारिभानून् । इन्द्रामिवैवखतयातुधान- जलेशवायुदविणेश शम्भून् । अभ्यर्च येदधम दिक्षु भात्या क्रमेण चायावपि लोकपालान् ॥ नमोयुतैः सप्रणवैश्च सा- निजाभिधानः प्रयतो मनुष्यः। अर्घासनाले पन पुष्पधूप- नैवेद्यदीपाक्षतक्षिणाभिः॥ धाब्रह्मकाकांस्तरसन्निविटा- नाध्याय तयाक्तनमन्त्रयुक्या। ततस्तदर्थ बलिमान्यसि मन्त्रेण दद्यात् दधिपिण्डयुक्तम्"।

·- भुक्त न यत् काक मन्त्रः इन्द्राय यमाय वरुणाय धनदाय भूतवाय- साय बलिं रहातु में खाहा ॥ "उदीर्य कायं स्वमथावस्मृत्य ततः प्रदेश करटस्य चयाः स्पृष्टीकृताङ्गानि शुभाशुभार्थ संलक्षयेनिश्चलपाणिपादः। पूबण खादन् सुखवित्तरद्धि करोति वहदिशि वडिभीविम् । काकोऽर्थना दिशि दक्षिणस्यां नैऋत्यगो दिग्वरकृत्यदिए । जलेशदेशेऽभिमतार्थसिद्धि- बायोर्दिशीति प्रभवाल्परशियः। सौम्ये सुखारोग्यसमीहितार्थ- मीशानदेश विवरत्वमीयम् ॥ बलौ विलुप्ते करटः समन्तात् कार्ये विमिश्र परिभावनीयम् । बलिं विकीर्यापि न भक्षयन्ति काकास्तदानी भयदा भवन्ति । क्षीरद्रुमारामचतुष्पदेषु सरित्समीपे निदपालयेषु। देयो बलिर्भूतदिनारामीधु कुलमाघदध्योदनतण्डलाद्यैः ॥ इति काकरते पिण्डप्रकरणं सप्तमम् ॥ * ॥ "पिण्डव यस्याथ विधानमेत- दाख्यायते यत् किल नारदाद्यैः । दृएं मुनीन्द्ररशुभं शुभञ्च यथावदस्मिन् कथयन्ति काकाः ॥ गत्वा शुभेऽहि प्रहरे चतुर्थे देशेषु पूर्बप्रतिपादितेषु । নয় দিয়েমীলাঘ काकाः प्रयत्नेन निमन्त्रणीयाः ॥ ततः प्रभाते ह्यपलिप्य भूमि तस्याश्च पूर्बोदितमन्त्रयुक्त्या । ब्रझाच्यतेशाम्यतिलोकपालाः काकाश्च पुंसां क्रमतोनीयाः॥ दध्योदनाद्यैर्विहितं प्रवेश्य पिण्डनये महलकस्य मध्ये अभ्यर्चयेदक्षतपुष्यधूप- मनोहरयत्नपरो मनुष्यः ॥ तेषु क्षिपेत् प्राग्दिगनुक्रमेण पिण्डेषु हेमप्रथमे द्वितीये । रूप्यं तथा लौहलवं टतीये शेषञ्च कुर्याद्वलिपिण्ड तुल्यम् ॥ त्रिसप्तकत्वो विनिवेश्य पिण्डे पिण्डा निवेश्या बलिभोजनेभ्यः । मन्त्रोक्तमावाहनतोषितेभ्यः कायं विचाऱ्यांपसरेत्ततच' । मन्त्रः। ॐ हिवि टिमि विटि काकचाण्डालाय खाहा । इति पिण्डाभिमन्त्रणार्थम् । ॐ ब्रह्मणे विश्वाय काकचण्डालाय स्वाहा। काकाहानमन्त्रः॥ "काकेन भुक्त ससुवर्णपिण्डे ज्ञेयं नरेणोत्तममात्मकार्यम् । ७६ काक भुक्त सरूप्ये खलु मध्यम स्याद्- भुत सलौहे त्वधर्म प्रदियम् ॥ विवादबाणिज्यविवाहरशि- क्षेमाश्च वित्ताः कृधिभोगरोगाः। संग्रामसेवायकायंदेशा इत्यादयोऽस्मिन् परिभावनीयाः ॥ चेठामवामां विदधाति याति प्रदक्षिणं दक्षिणपक्षमुझैः । ग्रीवां वथोहां कुरुते सशब्द स्थानं मनोज्ञ श्रयति द्रुमश्च ॥ एवंविधां यो विदधाति चेष्टां पिण्डं समादाय शुभं खगोऽसौ । अभीष्का-दधिकं करोति चेछाविपर्यासतयान्यथात्वम् ॥ पिराई समादाध यदि प्रधानं प्रशान्तं दिशं गच्छति काकपक्षी । पूर्ण फम् तत् कुरुते नराणां चिकीर्षिते वस्तनि यत्र तत्र ॥ काको सहीत्वा यदि मुख्यपिगडं प्रयाति दीप्तां ककुभं तदानीम् । अत्युत्तमं कार्य्यफलं प्रदर्श्य ततः समन्तं विनिहन्त्यवश्यम् ॥ द्वितीयकं यद्यपहृत्य पिण्ड- मुड्डीयते प्रशान्तदिगाश्रयेण । फलं तदानी शुभदं नराणाम् याप्यं खगो जल्पति कार्यातम् ॥ काके समादाय जघन्य पिण्ड याते प्रदीप्तां ककुभं वदन्ति । कायं जघन्यादधिक जघन्यं स्यान्मध्यमं मध्यमपिण्डभागे"। इति वसन्तराजे पिगड़ जयप्रकरणमटमम् ॥ *" "महर्षयो वायसाकुनम्य बदन्ति सारादपि सारभूतम्। पिण्डाशकं यत्तदोषमेत- दाख्यायते कार्यविनिश्चयार्थम् ॥ शुभेऽहि काकानधिवास्य सायं पिण्डाएकं भोक्तमथ प्रभाते । तत्कालयोग्यानि समलवस्त- न्यादाय यायावहिरप्रमत्तः ॥ एकान्तदेशे तरुपार्श्वभूमी मनोमयाभ्यामुपले पितायाम् । सत्यञ्चगव्येन समुक्षितायां सौम्योपहाररुपशोभितायाम् ॥ विधाय पूजां कुलदेवतानां मध्ये ततोऽरखपि दिक्षु देयम् । भक्केन सर्पिर्दधिमिश्रितेन पिण्डाएक प्राग्दिशनुक्रमेण ॥ पक्षीन्द्रवदन्तकराक्षसेन्द्रान् विष्णुं विरिञ्चिं धनदं महेशम् । पूर्बादिकाठाक्रमयोजितेषु न्यसेत् क्रमादशसु पिण्डकेषु । नमोयुतस्तान् प्रणवञ्च सा- स्ततोऽचयेत्तन्निजनाममन्त्रः। अध्यासनालेपनपुष्पधूप- नैवेद्यदीपाक्षतदक्षिणाभिः॥ अभ्यचितेभ्यो विधिनोदितेग पिण्डारक तत् ददतु दिजेभ्यः । मन्त्रेण समन्ध निवेदनाथ कायं विचिन्यापसरेच किञ्चित्" ॥ अथ मन्त्रः । ॐ नमः खगपतये गरड़ाय द्रोणाय पक्षिराजाय खाहा ॥ "द्रोणाहकसम पिण्ड रहाण त्वमशविन्तः । यथादृठं निमित्तं च कथयखाधमे साटम् । काकेन पिण्डे प्रथमे ग्रहीते तिछन् वजन् वापि भवेत् कृतार्थः । उगशोको विफलः प्रयाये हानिः कलिब्बी भवति द्वितीये॥ याम्ये रुगापद्यरत्यवः पिण्डे चतुर्थे विजयो रणेषु । स्यादेपावेऽभीएमकरसायं भवेत् प्रवासो विफलश्च षछे । লাব্বী মল্লিয়ৰ ব্যায় सिध्यति सौम्यपिण्डे । सन्तापशोको विफला च यात्रा पिण्डेऽरमे वायसभक्षिते च ॥ पिण्द्धं न रहात्यथवा न भुले चचूनखैर्विक्षिपति हिजो यः। कार्येषु सर्बेधु स. न प्रशस्तो ब्रवीति घोरं समरं स पुंसाम्" । इति वसन्तराजे काकरते पिण्डारकप्रकरणं नवमम् ॥ * ॥ "याद्यं पञ्चाशता द्वाभ्यां वृत्तैर्दिक्चक्रमीरितम् । काकालयपरीक्षा च द्वितीये दशभिखिभिः। उत्तेखि भिस्तृतीये च काकाण्डकनिरूपणम् । हाचत्वारिंशता दत्तात्रा तुयें प्रकीर्तिताः । वृत्तानि विंशतिस्त्रीणि स्थानं स्थाप्ये च पञ्चमः । खरप्रकरणं घ; उत्तहादशभिस्ततः । एकादशभिराख्यानं बलिसंज्ञच सप्तमम् । पिण्डत्रयविधानाय चतुर्दशभिरयमम् । पिण्डाएकविधानाय नवमे यदुदाहतम् । अन्यप्रकरणं तच वृत्तान्येकादशैव तु ॥ वसन्तराजशाकुने सदागमार्थशोभने । समस्तसत्वकौतुके विचारितोऽत्र वायसः" समुदायेन १८१ वृत्तानि । इति वसन्तराजशाकु- नान्तर्गतवायसशाकुननामकाकचरित्रं समाप्तम् ॥ काकमांसगुणाः दोषक्षयापहत्वम्। चक्षुस्तित्वम् । रंडणत्वम्। बलायुईितकारित्वम् । लघुत्वम दीपणत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ।। ("काकः कोकिलशूकरावध खरो. ष्ट्राश्वादयो मझुका व्यालाः सौरभयो काटतयो ये चान्यजीवा टणाम् । मण्डकाच सरीरूपादिकगया -- यूका कलिङ्गाव ये ·एते भक्ष्या भक्ष्या न चेष्टा । ma- गुणाः । भाषा। .. ७७ काकज काकति काकप कोकः सारसारिका शुक इसे घस्या गुणाः । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कृमिवण पारावतपदी दासी काका चापि प्रकर्तिवा" ॥ भच्या न पास्तास्तथा। कफबाधिानी नीर्ण विषमज्वरनाशित्वञ्च । इति इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रधमे भागे।) सहचटकचकोराः काकजात्याच प्रयेनाः राजनिघण्टः॥ काकतिन्दुकः, पु, (कं जलं अकति इत्यण । काकः पिकशुकविषष्टकोन्टङ्गदात्यूहकल्काः । ("काकनवा बला श्यामा ब्रह्मदण्डी कृताञ्जलिः । तिन्दुकः काकवी वा तिन्दुका काकप्रियस्तिन्दुका जलकरटकपोता पोतकी खञ्जरीटाः एनिपों त्वपामार्गस्तथा भरगोऽष्टमः ॥ वा ।) वृक्षविशेषः । माकड़ा केन्दु । माकड़ो कलविकमशकाद्या यूकपिङ्गादयोऽन्ये ॥ एषामन्यतमं मूलं घुध्येणोद्धृत्य यत्नतः। गाव् । काकतेंदु इति च भाषा | तत्पर्यायः । का- नैव रक्तसूत्रेण संवेष्य बद्धमेकाहिक जयेत्” । केन्दुः २ कुलकः ३ काकपीलुकः ४ । इत्यमरः ये चाप्यन्येऽनातनामाण्डजाश्च । इति वैद्यक चक्रमाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे । ।२।४ । ३९ काकपीलुः ५ काकाण्डः ६ काक धन्ये चापि श्वापदा ये च निन्द्या- मसीति लोके । अस्याः पाया गुणाश्च यथा,- स्फुर्जः ७ काका ८ काकवीनकः ८ । स्य से चाखाद्या वर्जितायात्र सर्वे". । "काकनवा नदीकान्ता काकतिता मुलोमणा । कषायत्वम् । अक्षत्वम् । गुरुत्वम् । इति हारीते प्रथमस्थाने । ११ यः॥ पारावतपदी दासी काका चापि प्रकीर्तिता। वातविकारनाशित्वच। पकस्य तस्य गणाः । "काककलाकुररचाषभासशधात्युलूकचिलिस्खे काकजङ्घा हिमा तिक्ता कषाया कफपित्तजित् । मधुरत्वम्। किश्चित्कफकारित्वम् । वान्तिपित्त- नम्रध्रप्रभृतयः प्रसहाः ।। निहन्ति उवरपित्तासज्वरकण्ड विषक्रिमीन्" ॥ नाशिवञ्च । इति राजनिर्धगटः ॥ (काकाण्ड पाब्दे- "एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः । इति भावप्रकाशस्य पूर्वखरहे प्रथ मे भागे ॥) इस्य विवरण शेयम् ।) रसवीर्य विपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः" । गुना । इति रत्नमाला ॥ काकतुण्डः, पुं, (काकतुण्डस्येव वाऽस्त्यस्य । अर्ण- इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ४६ अः ॥) पीठसो। काक नम्बुः, स्त्रो, (काकवर्णा अम्बुः ।) भूमिजम्बुः । श्रादित्वात् अच्।) कालागुरु । इति हेमचन्द्रः ॥ खाँडा इति भाषा। दीपविशेषः परिमाणभेदः । तुद्रनम्बः। इति शब्दमाला । वनमाम् इति काकतुण्डिका, स्त्री, (काकतुण्डस्येव वर्णः फलांपोऽस्याः वृक्षविशेषः। शिरोऽवक्षालनम् । इति हेमचन्द्र- इति ठन् । स्त्रियां टाप् च ।) काकचिचा। गुञ्जा। मेदिनीकरौ । विलकः । अतिथयः । इति शब्द- काकंजम्बू, स्त्री, (कं जलं अकति धाश्रयत्वेन ग्रहा इति इलायुधः॥ रत्नावली। तीति । क + क + ाण + टाय च। काका काकतुण्डी, स्त्री, (काकईघदुःखं तुण्हते नाशयतीति ! काककाः, स्त्री, (काकप्रियः कङ्गः ।) चीनकः । इति जम्बूः । यद्वा काकवर्णा जम्बूः ।) अम्बूप्रभेदः । तुड़ि ए बधे + अग् । गौरादित्वात् डीए ।) हेमचन्द्रः॥ तत्पर्य्यायः । काकफला २ मादेयी ३ काकवल्लभा राजरीतिः । राजपितम इति भाषा । इति राज.. काककला, स्त्री, (काकम्यं कस्ता या अवयवः ४ मङ्गोठा ५ काकगीला ६ भाशाजम्बूः ७ धन- निर्घण्टः ॥ (काकतुरहस्ये वाचतिर्विद्यते ऽस्याः ! तहत् अई यस्याः ।) काकजनारक्षः। इति प्रिया चम्या गुणाः । कषायत्वम् । घनत्वम् । धर्ण धादित्वादच । गौरादित्वात् डी ।) यक्ष- पाके मधरत्वम् । गुरुत्वम् । दाहश्रमातिसार- विशेषः । कौमाड़ोड़ी । इति हिन्दी भाषा । जटाधरः॥ काकानी, खी, (काकं हन्तीति । काक+ छन् +टः नामित्वम् । वीर्यद्धिबलप्रदत्वच । इति राज तत्पर्यायः। काकादनी २ काकीलुः ३ काक- शिम्बी ४ रतला ५ भाडादनी ६ वक्रशल्या ७ टित्वात् डीय।) महाकरमः । इति राज- काकणं, सी, (कु ईषत् कणति निमीलति इति । दुर्गेहा ८ वायसादगी ६ माइनखी १० वायसी काकधिचा, स्त्री, (काकवर्णा चचा प्रान्तभागः फसे अच् काकणं गुनाफल तदाकृतिरस्यास्तीति ११ काकदन्तिका १२ भावदन्ती १३ । अस्य यस्याः । एषोदरादित्वात् साधुः १) गुना । इति अय्यारक्तचिड़ितत्यादम्य वथात्वम्।) कुष्ठविशेषः । गुणाः । कटुत्वम् । उपयत्वम् । तिक्तत्वम् । द्रव- शब्दरत्नावली। फॅच इति भाषा । (गुनाशब्दे तम्य लक्षणम् । यथा,- त्वम् । रसायनत्वम् । वातदोषहारित्वम् । सचि- ऽस्या विवरणं बोइव्यम् ।) “यत् काकणन्तिकावर्णमयाकं तीव्रयेदनम् । कारित्वम् । पलितस्तम्भित्वच । इति गज- काकचिचिः, स्त्री, (काकवर्णा चचा प्रान्तभागः फले विदोष लिङ्ग तत्कुठं कायाणं नैव सिध्यति" ॥ निर्घण्टः ॥ यस्थाः । एषोदरादित्वात् साधुः ।) गुआ। इति इति माधवकरः ॥ ("काकणं तीनदाइसक। काकध्वजा, ए, (काकमीवजलं वास्पं ध्वज हवाम्य ।) शब्दरत्नावली। "पूर्व रक्तश्च कृष्णच काकणन्तीफनोपमम् । वाड़वाभिः । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ काकचिच्ची, स्त्री, (काकचिच्चि+ वा डीम् ।) गुना । कुठलियुत सबै न कवणें ततो भवेत् । काकनामा, [न् ] j, (काकस्य नाम नाम यस्य ।) इत्यमरः।२। 818॥ (अस्याः पर्यायो भाव दोषभेदीय विहितैरादिशेलिङ्गकर्मभिः" । वारक्षः। इति रत्नमाला । (काकशीर्ष शन्दे- प्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे । यथा,- इति वामटे निदानस्थाने १.४ यः॥ ऽस्य विवरणं बोध्यम्) "श्वेता रतोचटा प्रोक्ता छाला चापि सा स्मृता। "काकणन्तिका वर्णान्यादौ पश्चात् सर्वकुष्ठ- काकनासः, पं, (काकस्य नासाया वर्णः इव पन्ने यस्य ।) राका सा काकचिच्ची स्यात् काकानन्ती च रक्तिका। लिङ्गसमन्वितानि पापीयसां सबकुछजिङ्गासम्भव विकण्टकरक्षः। इति राजनिर्धगटः ॥ काकादनी काकपीलुः सा स्मता काकवलरी" ॥ नानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात् । काकनासा, स्त्री, (काकस्य भासा व फसमस्याः ।) गुमाशब्दे विवरखान्तरं ज्ञेयम् ।) इति निदानस्थाने ५ । चरकेणोक्तम् ।) काबजारक्षः। रवि जटाधरः। (श्चम्याः पर्याया काकच्छदः, , (काकस्य छदः पक्ष व छदो यस्य ।) काकणन्तिका, स्त्री, (कु ईषत् कणन्ती निमीलन्ती । गुणाच यथा, भावप्रकाशस्य पबखण्डे भागे खमनपक्षी । इति शब्दरत्नावली। कन् निमीलने शट डीप कोकादेशः । ततः कन् "काकनासा तु काकाही काकतुण्डफला च सा । काकच्छदिः, पुं, खननयक्षी। इति ज़िकागड़ाधः । टाम् च पृषोदरादित्वात् साधुः।) गुना । इति काकनासा कषायोचा कटुका रस पाकयोः । (खजरीटशब्दस्य वितिया ।) रत्नमाला । कुँच इति भाषा ॥ कफनी वामनीतिक्ता शोथार्शः श्वित्रकुष्ठहत्" । काकजना, स्त्री, (काकस्य जवेवाततिर्यस्याः ।) (“यत्काकणन्तिकावर्णमपाक तीव्रवेदगम्" । काकनासिका, स्त्री, (काकमासा ततः स्वार्थ कन् खनामख्यातरक्षविशेषः। कोउया ठेडा इति इति चरके चिकित्सास्थाने यः॥) टाम् अत इत्वम् ।) काकजारक्षः । इत्यमरः। भाषा । तत्पर्यायः । काकाकोर काकाची ३ काक- काकतिक्ता, स्त्री, (काकमांसवत् तिक्ता इति मध्यपद २ । । ।११८ ॥ रक्तभिवत् । इति राजनिघण्टः । नासिका 81 इति सूब्दरत्नावली। कृषीवलः । इति लोमि समासः 1) काकचिच्चा । इति रत्नमाला। काकपक्षः, ए, (काकस्य पक्ष इव बाकारोऽस्त्यस्य । रत्रमाला ॥ भावा ६ काकाका ७ मुलोमशा कुँच इति भाषा । (अस्याः प-यो यथा, काकपक्ष + अच् ।) मस्तकयार्थहये कपार चना- ८ पारावतपदी ६ दासी १. नदोकान्ता ११ । "काकजङ्गा नदीकान्ता काकतिक्ता मनोमशा । विशेषः। काणपाटा जुन्यी इति च भाषा। निर्घगटः॥ निघण्टः। - १ .. ram- ·काकब काकमु काकव तत्पर्यायः। शिखगडकः । इत्यमरः ।२।६। वायसाः प्रतिग्रहन्तु भूमौ पिण्डं मयापितम्"। (यस्याः पर्यायो यथा,-- ६६ ॥ शिखाण्डकः ३ शिखण्डः ४ । इति तट्टीका ॥ ॐ काक्येभ्यो नमः । इति दद्यात् तदुपरि अद्भिः "मुहपर्णी काकपर्णी सूर्यपपल्पिका सहा । (यथा, रघुः । ११ । १ । सिभेत् । इत्याहिकाचारतत्त्वम् ॥ * ॥ काकमुहा च सा प्रोक्ता तथा मार्जारगन्धिका" "कौपिकेन स किल क्षितीश्वरी गयायां तदिधिर्यथा,- इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे ॥ गुणा- समसध्वरविघातान्तये । "बलिः काकपिलायाच काकमोक्षणमोक्षदः" । दयोऽस्या मुगपर्णी शब्द ज्ञेयाः ॥) काकपक्षधरमेत्य याचित- इति श्रीवायुपुराणे श्वेतवाराहकल्पे गयामा- काकयवः, पुं, (काकमीषज्जलं यत्र तादृशो यव इव स्तेजस हि न वयः समीक्ष्यवे" ।) हात्म्ये ४ व्यध्यायः ॥ तत्र टतीयदिनकृत्ये काक नीरसत्वात्, यहा काकवनिर्गुणो यवः ।) तण्डल- काकपदः, पुं, (बन्धस्य काकपदवदाकारवत्त्वात् बलिदानं यथा,- शून्यधान्यम् । अागड़ा इति भाषा ॥ काकपद इव प्राकृतिरस्त्यस्य ।) रतिबन्धविशेषः "ततः काकबलिं क्षिमा पुनः सानं समाचरेत् । ("यथा फलाः घण्डतिलाः यथा चम्ममया न्गाः। तस्य लक्षणम् । यथा,- ऐन्द्रवारुणवायव्या याग्या वै नैर्ऋतास्तथा ॥ तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा इव" ॥ इति “पादौ दो स्कन्धयग्मस्थौ क्षिप्ता लिङ्गभगे लघु । वायसाः प्रतिग्रहन्तु भूमौ पिण्डं मयार्पितम्" ॥ महाभारते सभापर्व ॥ तथा पञ्चतन्त्र २ । ६५ । कामयेत् कामुकी कामी बन्धः काक पदो मतः" । इति श्रीवायपुराणे ७ अध्यायः ॥ "यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः। इति रतिमञ्जरी ॥ काकभाण्डी, स्त्री, (काकस्य मुखोद्भवरसकारणास्य नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहोनास्तथा नराः") काकपर्णी, स्त्री, (काक इव कृष्णं पण यस्याः । गौरा ईघज्जलस्य भाण्डी क्षुद्रभाराडमिव । तत्फलभक्ष- काकरहा, स्त्री, (काक इव रोहति मूलशून्यतया दित्वात् डीए ।) मुगपर्णी । इति भावप्रकाशः ॥ गोन मुखात् ईज्जतक्षरणात् अस्यास्तथात्वम्।) रक्षाद्यवलम्बनेन जायते इति। काक+रह+ ("मुद्दपों हिमा रूक्षा तिक्ता खादुश्च शुक्रला। महाकरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ का। काकवत् परपुष्टतयास्यास्तथात्वम् । यहा चक्षुष्या क्षतशोथनी ग्राहिणी ज्वरदाहनुत् । काकभीरः, पुं, (काकात् भीरर्भयशीलः ।) पेचकः । काकपुरीशात् रोइति उत्पद्यते वृक्षोपरीत्यर्थः दोषत्रयहरी साध्वी ग्रहण्योऽतिसारजित्" । इति त्रिकाण्डोषः॥ अतएव तत् संज्ञयाख्यायते ।) वन्दारक्षः। इति इति च भावप्रकाशम्य पूर्बखण्डप्रथमभागे ।) काकमगुः, , ( काक इव कृष्णो मगुर्जलचरपक्षि- त्रिकाण्डपषिः॥ काकपीलुः, पुं, (काकप्रियः पीलुः ।) काकतिन्दुकः । विशेषः।) दात्यूह पक्षी। इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (डा- काकरूकः, पुं, (कु कुत्सितं करोतीति । कु+++ काकतुण्डी । श्वेतगुना । इति राजनिघण्टः । (पर्या उकपाखी इति भाषा ॥ यथा, महाभारते १३ ।। ऊकः । कोः कादेशः ।) स्त्रीजितः । उलूकः । योऽम्य यथा, भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ भागे । दानधर्मे संसारचक्रकथने १११ । १२१ । दम्भः। दिगम्बर भीरकनिर्धनेषु त्रि । इति हेम- "श्वेतां रक्तोच्चटा प्रोक्ता कृष्णाला चापि सा स्मृता । "तं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते" ॥) रक्ता साकाकचिञ्ची स्यात् काकानन्ती च रक्तिका। काकमईः, , (काकं म्हट्रातीति । काक + स्मृद् + काकलं, सी, (ईषत्कलो यस्मात् । कोः कादेशः) काकादनी ककापीलुः सा स्मृता काकवल्लरी"। छण ।) महाकालरज्ञः । इति राजनिर्धण्टः ॥ कण्ठमणिः । इति त्रिकाण्डशेषः । (ग्रीवास्थोन्नत- विशेषविवरणमस्य च गुञ्जा पाब्दे ज्ञेयम् ॥) काकमकः, पुं, (काकमर्द + संज्ञायां कन् ।) महा- देशः । इति सुश्रुतः ॥ हुँटि इति भाषा ।) काकपीलुकः, , ( काकपीलु + संज्ञायां कन् ।) काललता | इति रत्नमाला । माकाल इति भाषा॥ काकलः, पुं, (का इत्याकारः कलो यस्य ।) होय. काकतिन्दुकरक्षः। इत्यमरः ।२। ४ । ३६ । काकमाचिका, स्त्री, (काकमाची+ खार्थे कन् ।) काकः । इति शब्दरत्नावली । माकड़ाकेन्द इति भाषा ॥ काकमाचीरक्षः । इति प्राब्दरत्नावली ॥ काकलकः, पुं, ( काकलं ततः कप पुंस्वञ्च ।) काफपुच्छः, (, (काकस्य पुच्छ इव पुच्छो यस्य ।) काकमाची, स्त्री, (काकान् मञ्चते वर्चयति फल कण्ठमणिः । इति हेमचन्द्रः ॥ कोकिलः। इति शब्दरत्नावली। दानेनेति । मचि + अ + गौरादित्वात् डीए काकलिः, स्त्री, (कल् + इन् कलिः । कु ईषत् कलिः। काकपुष्टः,पु, (काकेन पुष्टः । कोकिल्या हि निजाण्ड एषोदरादित्वात् न लोपः।) क्षुद्रक्षविशेषः । कोः कादेशः।) सूक्ष्ममधुरास्फुटध्वनिः । इत्य- स्फोटनाशक्ततया काकागई तन्नीड़ात् निक्षिप्य गुड़कामा इति भाषा । तत्पर्यायः । वायसी। मरटीकायां भरतः ॥ ("कोकिलकाकलिकूजित- तत्र वकीयाण्डं स्थापयित्वा काकद्वारा खापत्य इत्यमरः । २।४ । १५१ ॥ माङ्गमाची ३ वाय कुलम्" । इति प्रियप्रयोगः ॥) पोषणात् यस्य तथात्वम् ।) कोकिलः । इति साहा ४ सर्वविक्ता ५ बहुफला ६ कटफला ७ काकली, स्त्री, (काकलि + कृदिकारान्तत्वात् वा धिकाण्डषः॥ रसायनी ए गुच्छफला ६ काकमाता १० खादु- डीम् ।) सूक्ष्ममधरास्फुटध्वनिः । इत्यमरः । १। काकपुष्यं, ली, (काकवत् कृष्णं पुष्पमस्य ।) गन्ध पाका ११ सुन्दरी १२ तितिका १३ बहतिक्ता ७। २ ॥ (यथा, गीतगोविन्द। १ । । । ११ । पर्णम्। इति राजनिर्वण्टः ॥ १४ । व्यस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उण "उन्मीलन् मधुगन्धलुब्धमधुपयाधूतचूताङ्कर- काकफलः, पुं, (काकप्रियं पलमस्य) निम्बवृक्षः । त्वम् । कफशूलार्शःशोथदोषकुष्ठकण्डनाशित्वञ्च । क्रीड़त्कोकिलकाकलीकलकलैण्डीर्णकर्णज्वराः। इति राजनिघण्डः ॥ (निम्बाब्देऽस्य गुणादयो। ति राजनिघण्टः ॥ त्रिदोषामताकारित्वम् । नीयन्ते पथिकः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षण ज्ञातव्याः॥ रष्यत्वम् । रसायनत्वम् । नातिशीतत्वम् । नात्यु प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासरा" काकबलिः, , (काकेभ्यो देयो बलिरनादिकम् ।) एणत्वम् । हृद्यत्वम् । भेदकत्वञ्च । इति राज- काकलीद्राक्षा, स्त्री, (काकलीव सूक्षा द्राक्षा।) काकसम्प्रदानकान्नादि । तद्दानविधिर्यथा । वल्लभः (तथाच भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १भागे । द्राक्षाप्रभेदः । किभिष् इति ख्याता। तत्प- ॐयमहारावस्थितनानादिग्देशीयवायसेभ्यो नमः। "काकमाची त्रिदोषनी खिग्धोणाखरशुक्रदा ॥ व्यः। जम्बूका २ फलोत्तमा ३ लघुद्राक्षा इति याद्यादिभिरभ्यचा प्रार्थयेत् । तिक्ता रसायनीशोथकुष्ठाओज्वरमेहजित् । निभा ५ मुरत्ता ६ रसाधिका ७॥ तस्या "ॐ काक त्वं यमदूतोऽसि रहाण बलिमुत्तमम् कटुर्ने चहिता हिकाच्छर्दिहृद्रोगनाशिनी" |) गुणाः । मधुरत्वम्। बलत्वम्। रसालत्वम् । यमलोकगतं प्रेतं त्वमाप्यायितुमर्हसि ॥ काकमाता, स्त्री, (काकम्य मातेव पोधिका । काकस्य रुचिकारित्वम् । शिशिरत्वम् । श्वासहल्लास- ॐ काकाय काकपुरुषाय वायसाय महात्मने । तत्फलप्रियत्वात् ।) काकमाची। इति राजनि नाशित्वम् । जनवल्लभत्वञ्च । इति राजनिघण्टः । अत्र पिण्डं प्रयच्छामि कथ्यतां धर्मराजनि" । घण्ट ॥ (काकमाचीशब्दे पर्यायगुणादिकंद्रष्टव्यं ॥ काकलीरवः, , (काकली मधरास्फुटो रखो यस्य ।) इति पर कपिण्डदानान्ते इलायुधः ॥ काकमुगा, स्त्री, (काकेन ईपज्जलेन मुदं गच्छतीति । कोकिलः। इति राजनिघण्टः ॥ (सूक्ष्ममधुरा. बलिवैश्वदेवान्तर्गततविधिर्यथा,- काकमु + गम् + ड+टाम् ।) मुगपर्णेरक्षः । स्फुटध्वनौ तु कम्मधारयः ।) "ऐन्द्रवाणवायव्याः सौम्या वै नैर्ऋतास्तथा । इत्यमरः । २ | ४ । ११३ । मुगाणी इति भाषा। काकवल्लरी, स्त्री, (काकप्रिया वल्लरी ।) स्वर्णवली । । --- । * ·-- . । ७१ काकाद काकुत् काकोदु इति राजनिघण्टः ॥ रानिर्घराटः ॥ वृक्षविशेषः । कालियाकड़ा इति सामायणम् ॥ (यथा, रघुः १२ । ४६ । काकशीर्षः, पुं, (काकः शोष अग्रेऽस्य । काकस्य भाषा । ततार्यायः । हिंसा २ ग्रधनखी ३ तुगडी ४ "असज्जनेन काकुत्स्थः प्रगतमय दूषणम् । तदने वासयोग्यत्वात् ।) वकरक्षः। इति जटा काला ५ अहिंसा ६ कटुका ७ पाणिः ८ का. न चक्षमे शुभाचारः स दृषणामिवात्मनः" ॥ धरः ॥ (पर्यायोऽस्य यथा,-वैद्यकरत्नमालायाम् । पालः ६ कुलिका १० । इति रत्नमाला ॥ (अम्या ककुत्स्थवंशोङ्गवमाचम् । अगरानार्थे यधा रघ- • "वकपुष्पः काकीर्घः स्थूलयुष्यः पिशवप्रियः। व्यवहागे यत्र तद्यथा,- वंश६।२। वसुकः काकनामा च वमुहट्टः खपूरकः" ।) “विकतारग्वधकाकणन्ती 'काकुत्स्थमालोकयतां नयागां काकस्फूजः, ए, (काकः स्फूर्जति यत्र । काक + काकादनीतापसक्षमूलैः मनो बभूवेन्दमतीनिराशम्" ॥ कर्ज +अाधारे घञ्।) काकतिन्दुकरक्षः । पालेपये देनम्" ॥ दशरथार्थे यथा रामायणे । १०५ । १ । इति राजनिघण्टः॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे गण्डमालाधिकारे ॥ "प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः" ॥ काका, स्त्री, (काकवदाकारोऽस्यस्या इति अच् अम्याः पर्यायो यथा, भावप्रकाशम्य पूर्बखगड़े याकुत्स्थ एव खार्थ यगा । पुरा किल मोक्षरूप- ततष्ठाम् ।) काकनासालता। काकोलोरक्षः॥ १ भागे ॥ धारिगो महेन्द्र म्य ककुदि स्थित्वा यमुगन् काकजङ्घारक्षः। पर्यायो यथा भावप्रकास्य "श्वेता रक्तोचटा प्रोक्ता कृष्णाला चापि सा स्मृता । जितवानतोऽस्य तथात्वम् ।) पुरञ्जयराजः । इति पूर्बखण्डे १ भागे। रक्ता सा काकचिच्ची स्यात् काकानन्तीच रक्तिका॥ विकाण्डपशेष ॥ (विवरणन्तु ककुत्स्यशब्दे द्रव्यम्॥) "काकज नदी कान्ता काकतिक्ता सुलोमशा । काकादनी काकपीलुः सा स्मृता काकवलरी" ॥) काकुदं, स्ली, (काकुं ददातीति । काकु + दा + क ।) पारावतपदी दासी काका चापि प्रकीर्तिता" ॥ काकायुः, पुं, (काकस्य घायुर्यस्मात् ।) वर्णवली । तालु । इत्यमरः २।६ । ६१॥ गुणादयोऽस्याः काकजङ्घाशब्दे बोद्धव्याः ॥) रक्ति इति राजनिघण्टः ॥ काकेक्षुः, ए, (काकमीपज्जलमत्र कोः कादेशः । कालता। मलपूरक्षः। काकमाचौरज्ञः । इति काकारिः, पं, (काकः अरिर्यम्य । काकस्यारिवा ।) ततः कर्मधारयः।) खग्गड़ः । इति रत्नमाला त्रि मेदिनी॥ पेचकः । इति हेमचन्द्रः ॥ कागड पोषश्च ॥ खागड़ा याक् इति भाषा । काकाङ्गा, स्त्री, (काकस्य व्यङ्गं जङ्घवाकारो यस्याः काकालः, घु, (का इति पाब्दं कल ते रौति । का+ कापाः । इति राजनिर्घगटः ।। वा डीघ । पक्षे टाप् ।) काकाङ्गोरक्षः । इत्य कल + पण ।) द्रोणकाकः । इति शब्दरत्नावली ॥ काकेन्दुः, पं. (काकम्य इन्दुशालादकः ।) कुलकरक्षा मरटीकायां रमानाथः ॥ काकिणी, स्त्री,(ककलौल्ये। ककते गणनाकाले चञ्चली माकड़ा केन्दु इति ख्यातः । इत्यमरः ।२।४।३६॥ काकाङ्गी, स्त्री, ( काकस्य व्यङ्ग जवा इव च्याति भवतीति । कक + णिनि + डीम् । एषोदरादि- काकरः, पुं, (काक्रम्य इथः।) निम्बर क्षः । इति राज- यस्याः । डीघ् ।) काकनवावक्षः। इन्यनरः।२। त्वात् नस्य णाः । ) पयाचतुर्थांशः । पाँच गगडा. निर्घटः ॥ (निम्बान्देऽम्य गुणादयो ज्ञेयाः ॥) ४।१८॥ (अस्याः पर्यायो यथा,---भावप्रकाशम्य कड़ि इति भाषा ॥ यथाह लीलावती। काकोचिकः, ५, (कु ईषत् को ची सोचो। कुच + पुर्बखण्डे १ भागे । "वराटकानां दशकद्वयं यत् सा काकिणी" |) णिन् स्वार्थ कन् । कोः कादेशः ।) काकोधी मत्स्यः । "काकनासा तु काकाक्षी काकतुण्ड फला च सा" ) मानदगडः । काठा नल इत्यादि भाषा । कृषाला। इति हारावली। काउची ति भाषा काकाची, स्त्री, (काकं तज्जङ्घाकारं अञ्चति गच्छ कुंच इति भाषा: एकवराटी। एक कड़ा इति काकोची, स्त्री, (काकोच + डीम् ।) काकोचिमत्स्यः। तीति। काक+बन्च + पण + डीप् ।) काक भाषा। इति हारावलो॥ जङ्घारक्षः। इति शब्दरत्नावली ॥ ("तस्मात्पर्ण काकिणी वा फलं पुष्पमथापि वा। काकोड़म्बरः, ए, (काकप्रियः उडम्बरः इति मध्य- काकाण्डः, पुं, (काक्या अण्ड इव पलं यम्य । काकी प्रदद्याद् दक्षिणां यज्ञे यया स सफलो भयेत्" ॥ पदसोपी कर्मधारयः ।) काकोडुम्बरिका । इति त्यस्य पुंचद्भावः ।) महानिम्बः । कातिन्दुः । इति शुद्धितत्त्वे वृहस्पतिः ।) उन्मानस्यांपाकः । पाब्दरत्नावली । काकडुमुर इति भाषा । इति राजनिघण्टः॥ इति मेदिनी ॥ काकोडम्बरिका, स्त्री, (काकोडुम्बरस्ततः खार्थे ("माधैः समानं फलमात्मगुप्त- काकिनी, स्त्री,(ककलौल्ये। कक ते गणनाकाले चञ्चली. टाप् च यत इत्वम् ।) दृक्षविरोधः । कोठडुमुरि मुक्तञ्च काकाण्ड फलन्त भवतीति । कक+णिनि + डीम् ।) काकियो । डमुरि इति च ख्याता । काकडमुर इति भाषा । इति सवें सूत्रस्थाने। ४६ अध्याये ॥ यस्मिन् इत्यमरटीकायां रायमुकुटः । (यथा,-पञ्चतन्ने तत्पर्यायः । फलगः २ मनमः ३ अधनेफला ।। व्यवझियते वद्यथा,- इत्यमरः।२।४।६२ ॥ मलयः ५ फगफला ईका- "काकाण्डमुरसगवाच्या “ईश्वरा भूरिदानेन यक्षमन्त फलं किल । कोडम्बरः ७ । इति शब्दरत्नावली फलवाटिका पुनर्नवा वायसी पिरीषफलैः । दरिदम्तच्च काकिन्या(ण्या)प्राप्नुयादिति नःश्रुतिः॥) बहुफला । इति जटाधरः ॥ अस्या गुणाः । उबुद्धविषजलम्रते काकिलः, पुं, (कु-ईषत् किरतीति । कु+क+कः । काकोदुम्बरिकाशब्टे इराव्याः ॥ (अम्याः व्यवहारो लेपौषधनस्यपानानि" कोः कादेशः रस्य लत्वम् ।) काकलः। कण्ठमणिः। यत्र तद्यथा, वैद्यक चक्रपाणिसंग्रहे मुखरोगा- इति चरके चिकित्सास्थाने । २५ अध्याये ।) যনি মান্না धिकारे। काकाण्डा,स्त्री, (काकस्याण्डमिव वीजमस्याः 1) को- काकुः, स्त्री, (कक लौल्ये + उग 1) शोकभयादिभि "काकोडम्बरिका गोजी पत्रर्विसावयेषिक् । लशिम्बी । इति राजनिघण्टः ॥ निविकारः । इत्यमरः । २।६।१२॥ क्षौद्रयुक्तश्च लवणैः सय्योः प्रतिसाधयेत्” ।) काकाण्डी, स्त्री, (काकाण्ड +गौरादित्वात् पोष् ।) (यथा, साहित्यदर्पणे । २ । २३ । काकोदरः, पुं, (कु कुत्सितं यकति। कु+चक वक्र- महान्योतिष्मती लता। इति राजनिघण्टः ॥ "भिन्नकण्ठध्वनिर्धारः काकुरित्यभिधीयते"। इति गतो+अच् । कोः कादेशः । काकं कुटिनगति- (महाज्योतिष्मतीशब्दस्या गुणादयो ज्ञातव्याः ॥) काकुं लक्ष्मीकृत्य उदाहरणं यथा, तत्रैव कारि उदरं यस्य बब्रोहिः ।) सपः। इत्यमरः काकाण्डोला, स्त्री, (काकाण्डमोरति तत्सादृश्यं वीजे "गुरुपरतन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। १।८॥ (यथा, राघवमागहवीये। प्रामोतीति । उर गतौ+ अच् । रस्य लत्वम् ।) अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभि "यः पूतनामारणलब्धवर्णः कोलशिम्बी। इति राजनिघण्टः ॥ समयेऽसौ ॥ नैष्यति, अपि तु एष्यति एवेति काकोदरो येन विनीतदर्मः । काकादनी, स्त्री, (कारद्यते भुज्यतेऽसौ इति । काका व्यज्य ते") जिहा। इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ यशोदयालङ्कृतमूर्तिरव्या- काक + अद+कर्मणि ल्युट ततो डीप च ।) ! काकुत्स्थः, पुं, (ककुत्स्थस्य नृपतेरपत्यम् । शिवादि- ' माधी यदूनामथवा रघृणाम्" ।) गुञ्जा । इति शब्दरत्नावली ॥ श्वेतगुञ्जा। इति त्वात् ।। १ । २१२। अण।) श्रीरामचन्द्रः । इति : काकोदुम्बरिका, स्त्री, (काप्रिया कयणा वा उदुम्ब. तथैव" । ।

·.. . -- १ काकोलू काचः काचभा रिका ।) काकोडुम्बरिका । काकडुमुरि इति काक्ष इ काङ्गणे । आकाशायामिति यावत् । इति स एव लिङ्गनास्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः” । भाषा। अन्याः पर्यावः। कृष्णोदुम्बरिका २ कविकल्पद्रुमः। (वां-पर-सकं-सेट-इदित् ।) इति माधवकरः॥ स्तरपत्री ३ राजिका ४ क्षद्रोदुम्बरिका ५ इ काङ्गति धनं लोकः। नमध्यपाठे वेरसिद्धे ("प्राप्नोति काचतां दोघे ट तीयपटलाखिते । कुष्ठघ्नो फल गवाटिका ७ अजाजी ८ फल्गुनी : इदनुबन्धो वेदेषञ्चारणभेदार्थः । इति दुर्गा तेनोर्डमीक्षते नाधत्तनुचेलारतोपमम् ॥ मलयः १० चित्रभेषजा ११ धाशनानो १२। दासः ॥ यथावाञ्च रज्येत दृथिहीं येव च क्रमात् अम्या गुणाः । पीतत्वम् । कवायत्वम् । व्रणनाशि- काक्षः, घु, (कु कुत्सितं अक्ष अत्र । "का पथ्यक्षयोः" तथा पेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ॥ त्वम् । गर्भरक्षाहितत्वम् । स्तनदुग्धप्रदत्वञ्च । इति ६।३।१०४। इति कोः कादेशः ।) कटाक्षः। लिङ्गनाशं मनः कुर्वन् छादयेद्दयिमण्डलम् । राजनिघण्टः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भट्टिः । ८ । २४ । तत्र वातेन विमिरे व्याविनामिव पश्यति ।। काकोलं, क्ली, (काकयति लोलयति दुःखदत्वात् । “याज्ञालाभोन्मुखो दृरात् काक्षणानादरेक्षितः"।) चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चक्षते मुजः । काकलौल्ये + णिच् + छोल | काकेन उल्लायते भ- काक्षी, स्त्री, (कक्षे कच्छे भवः । “वत्र भव।। ४ । जालानि केशान् माकान र प्रमोंचोपेक्षितेऽत्र च। च्यते अत्र वा आधारे घअर्थे कः पृषोदरादित्वात् ३५२। इत्या वतो डीप च ।) तुररिका । घड़र काचीभूते दृगरुणापश्यत्यास्यमनासिकम् । साधुः ।) नरकविपोषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, इति भाषा । सौराष्ट्रमत्तिका । इति मेदिनी ॥ चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमज्वपि मन्यते ॥ काक्षीवः, पुं, (कु ईचत् क्षीवयति । क्षीव + णिच् + वृद्धःकाचोदृपां कुर्याद्रजोधूमरतामिव । मनुः ॥ "महानरककाकोलं सञ्जीवनमहायसम्" ।) अच् । कोः कादेशः ।) शोभाञ्जन रक्षः इत्यमरः । स्पधारणामा विस्तीणों सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम् । काकोलः, पुं क्ली, ( कु कुत्सितं तीव्रतरं यथा स्यात् (गौतमात् शूद्रायामौशीनयों जातः पुत्लविशेषः । सलिङ्गानाशो वाते तु सङ्कोचयति दृशिराः । तथा कोलति पीड़यति विहलीकरोति वा यथा महाभारते र पर्वणि । दृमण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसौ स्मृता ॥ ऽनेन करणे घञ्।) कृष्णवर्णस्थावरविघविशेषः । ! "शूद्रायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः । पित्तजे तिमिरे विद्युत् खद्योतोद्योतदीपितम् । इत्यमरः।।१०॥ औशीनामजनयत् काक्षीवाद्यान् सुतान्मुनिः"॥) पिाखितित्तिरिपिच्छाभं प्रायोनीलच पश्यति । "काकोलमुग्रतेजः म्यात् हमाच्छविमहाविषम्"। काक्षीवकः, पुं, (काक्षीव + खार्थे कन् । यहा ईचत् काचे दृक् काचनीलामा तागेव च पश्यति । इति वैद्यकम् ॥ (अस्य पर्यायो यथा,- क्षीवयतीति । एवुल्ल ।) शोभाञ्जनः । इति शब्द अर्कन्दुपरिवेधानिमरीचीन्द्रधनंघि च ॥ "काकोलो गरलक्ष्वेडो वतानाभः प्रदीपनः । रत्नावली॥ स्टनीला निरालोका दृस्निग्धालिङ्गनापूतः। पोलियो ब्रह्मपुत्त्रो विघं स्यागरलो विधः" ॥ कागः पुं, (का इति शब्दं गायतीति । का+गै+ दृयिःपित्तेन इखाख्या सा हवा खदाना। इति वैद्यकरनमाला ।) कः ।) काकः । इति जटाधरः ॥ भवेत्पिण्डविदग्धाख्या पीतापीताभदना । काकोलः, , (कं जलमाकोलति संस्यायतीति । या कागदं, ली, (कागः काकवर्णाः मस्यादिर्दीयते अत्र कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्ववञ्च पश्यति ॥ +कुन्न संस्त्याने + अण् ।) कुलालः । (कक लौल्ये इति । काग+दा+घञर्थे अाधारे कः। कस्य पाझेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम् । खार्थे णिच + बाहुलकात् पोल !) द्रोणकाकः । चित्तस्य यागदो विस्तारितभाषणं यत्र वा।) लेखन काचे तु निष्पभेन्चर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम् ॥ इति मेदिनी । (यथा, मनुः ५ । १५ । पत्रविशेषः ! कागज इति भारी भाषा । यथा, सितामा सा च दृष्टिः स्यालिबानाशे तु लक्ष्यते । "वकञ्चैव बलाकाञ्च काकोल खञ्जरीटकम् । "भूर्जे वा वसने रक्त क्षौमे वा तालपत्रके । मूतः कफोदृष्टिगतः स्निग्धोदनिनापानः ॥ मत्स्यादान् विड्वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः ।) कागदे चायगन्धेन पञ्चगन्धेन वा पुनः ॥ विन्दुर्जलन्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः । सर्पः । शूवारभेदः । इति शब्दरत्नावली॥ काकोली। त्रिगन्धेनाथ केन विलिख्य धारयेन्नरः । उषो सङ्कोचमायाभिश्छायायां परिसर्पति । नाभख्यालौघधिविशेषः । इति धरणी ॥ पञ्च सप्तत्रिलोकवा शोधितं कवचं शुभम्" ॥ शसकुन्देन्दु कुमुदस्फटिकोपमशुक्तिमा । काकोली, स्त्री, (काकोल + गौरादित्वात् डीम् ।) इति श्रीधनानन्दासविरचितमन्त्रकल्पद्रुमे हनू- रतन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्च पश्यति । अपवर्गे प्रसिद्धौषधविशेषः । तत्पर्य्यायः । मधुरा मत्कवचम् ॥ काचेन रक्ता कृषा वा दृरिस्ताहक च पश्यति। २ काकी ३ कालिका ४ वायसोली ५ क्षीरा ६ काङ्गा, स्त्री, (कुत्सितं अहं यस्याः । का+टाप् ।) इति वाभटे उत्तरस्थाने । १२ अध्याये । भाषिका ७ वीरा ८ शुक्ला ६ धीरा १० मेदुरा वचा इति शब्दचन्द्रिका ।। विस्तृत विवरणमस्य नेत्ररोगब्दे ज्ञातव्यम् । ११ भाकोली १२ स्वादुमांसी १३ वयःस्था १४ । काचं, ली, (कच्यते बध्यते अनेन इति। कच बन्धने काचनं, क्ली, (कचबन्धने + स्वार्थे णिच् +भावे ल्युट् जीवनी १५ शुक्षक्षीरा १६ पयखिनी १७। इति + घज न कुत्वम् । तस्य बन्धनहेतुत्वात् तथात्वम्।) पत्रनिबन्धनम् । इति विकाण्डपाधः ॥ काचेल अत्यति राजनिघण्टः ॥ पयस्या १८ शीत पाकी १६ । इति सिक्थकम् । मोम इति भाषा । (काचः क्षार पाठो दृष्टः ॥ (मुग्धबोधमते "किमः क्यन्ताशि रत्नमाला ॥ अस्या गुणाः । शीतत्वम् । मधुरत्वम्। म्पत्तिकाऽस्त्यम्याकरत्वेन इति च ।) काचलवणम् । छनौ” इति । का+ चनप्रत्ययेन) स्त्रीलिङ्गकिम्- क्षयपित्तागिलातिरक्तदाह ज्वरनापित्वम् । कफ इति राजनिघण्टः ॥ पाब्दार्थे व्य । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, प्रबोधः शुक्रवकत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ काचः, पुं, (कच दीप्तौ + णिच् + घज।) मृत्तिका चन्द्रोदये । “व्यूका काचन कन्यका खलु मदः (क्षीरकाकोलीब्दे चास्या विशेष विवरण विशेषः । काच् इति भाषा। तत्पर्यायः । क्षारः तेनास्मि वाताधिकः" ।) ज्ञातव्यम्॥ काकोल्यादिगणोयथा, "काकोली- २। इत्यमरः। २।६/६ ॥ यस्य गुणाः। क्षार- काचनकं, क्ली, काच्यते लेखो निबध्यते येन (कच्+ क्षीरकाकोलीजीवकर्षभक मुद्रपर्णीमाषपर्णीमेदा रसत्वम् । उष्णवीय॑त्वम् । अञ्जनात् दृधिकारि-: णिच् + ल्युट । ततः खार्थे कन् ।) पत्रनिबन्धनम् महामेदाछिनरहाकर्कटपूटङ्गोतुगाक्षीरीपद्मक प्र त्वच। इति राजवल्लभः। पिक्यम्। शिका इति इति हारावली॥ पौण्डरीकर्धिरहिटदीकाजीवन्त्योभधुक क्षेति' । भाषा ॥ मणिविशेषः । (यथा, काचनको, [न] , (काचनक+अस्त्यर्थे इनिः । "काकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनापानः । "याकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः" । लिपिः। तत्पर्य्यायः । वर्णदूतः २ खस्तिसुखः । जीवनो हो वृष्यः स्तन्योमकरस्तथा" । इत्यङ्गटः ।) नेत्ररोगविशेषः । इति मेदिनी ॥ लेखः ४ वाचिकहारकः ५ तालिका ६ । र इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ३८ अध्याये ।) तस्य लक्षणम्। काकोलूकिका, स्त्री, (काकञ्च उलूकच नित्यविरो "अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरू महागदे । काचभाजनं, स्ली, (काचनिम्मितं भाजनम् ।) का धित्वात् इन्दः । ततो वरे बुज स्त्रियां टाम् च ।) चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः ॥ पात्रम् । काँचेर वासन इति भाषा। तत्पर्य्यायः काकोलूकयोर्वैरता। इति शब्दरत्नावली ॥ निर्मलानि च ते जांसि भाजिष्णूनीव पश्यति । शिवानम् २ । इति निकाण्डोषः। - ॥ , जटाधरः॥

·भासा । - .. भाषा॥ ८१ काञ्चनं काञ्चना काजिक काचमलं, जी, (काचस्य क्षारम्पत्तिकाया मलमिव ।) "निले काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति' ।) इति मध्यखगड़े २ यः पशाधरेणोक्तम् ॥) काचलवणम् । इति राजनिघण्टः ॥ काञ्चनः, पुं, (काचते दीप्यते इति कत्तरि ।) | काञ्चनालः, ए, (काञ्चनं काञ्चनवर्ण अलति । काञ्चन काचलवणं, स्ली, (काचात् क्षारम्टत्तिकाया जातं लव खनामख्याल पुष्परनविशेषः। रक्तश्वेतभेदेन स +पल + च्यगा ।) कोविदारक्षः। इति पाब्द- याम् ।) लवणविपोषः। कालालुण इति भाषा । विविधः । याद्यस्य पर्यायः । रक्तपुष्पः२ कोवि मनावली । (काञ्चनारमा ब्देऽस्य गुणादयो ज्ञेयाः ॥ तत्पर्यायः। नीलम् २ काचोद्भवम् ३ काचम् । दारः ३ युग्मपत्रः ४ कुराडन्तः ५ ॥ द्वितीयस्य स्टा विलिः कोविदारपालो प्रयच्या) नोलकम् ५ काचसम्भवम् ६ काचसौवर्चलम् ७ पर्यायः ! वाचनालः २ कर्बुदारः ३ माकारिः ४ । काञ्चनादयः, , (कासनं खरों याहयते रपद्धते ख- कृषालवणम् ८ पाकनम् ६ काचोल्यम् १० हय চুনি হলেমা || অন্ত্র যাপলিব্যায়ামযিৗ व्या+हे+कः । काञ्चन इत्याइयो गन्धम् ११ काल लवणम् १२ कुरुविन्दम् १३ काच- कोविदारमाब्दे दृश्यौ ॥ * ॥ चम्पकः । नाग नाम यम्य वा ।) नाम के पार रक्षः। इत्यमरः । मलम् १४ कृत्रिमम् १५। यस्य गणाः। रचि केशरः। उदुम्बरः । धुम्तरः । इति मेदिनी ॥ २।४।६५॥ कारित्वम् । इयत्क्षारत्वम् । पित्तद्धिकारित्वम् । (पुरूरवसो वंपा उद्भवस्य भीमस्य पुत्रः । यथा, काञ्चनी, स्त्री, (कासते दीप्यते धनधा। कारो' ल्यद दाइदाटत्वम् । कफवातगुल्मशूलनाशित्वम् । अग्नि- भागवते । ६ । १५ । ३ । डीम् ।) हरिद्रा । इति मेदिनी ॥ क्षीरी- दीपनत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ "भीमस्त विजयच्याथ काशनो होर करततः" ॥) वृतः । गोगोचना । अति राजनिषंगटः ॥ काचसम्भवं, सी, (सम्भवत्यस्मादिति सम्भवः । काचः काञ्चनकं, ली, (काञ्चन + रक्षावां कन् ।) हरि कामचनीया, रवी, (काश्चमाय हिता। काञ्चन -- छः क्षारमत्तिका सम्भव उत्पक्तिस्थानमस्य ।) काच तालम् । इति राजनिघण्टः । टाप च ।) गोरोचना । अति राजनिर्धराटः ॥ लवणम् ॥ इति राजनिघण्टः ॥ काञ्चनकः, पुं, (काञ्चन + खार्थे कन् ।) कोविदार- कान्धिः, स्त्री, (काश्चते इति “सर्वधातुभ्य इन्" । काचसौवर्चलं, ली, (काचस्थानिक सौवर्चलं लवणम्।) वृक्षः । इति वैद्यकम् ॥ 3ण ४ । ११७ । इति इन् ।) काची । इत्यादि. काचलवणम् । इति राजनिघण्टः ॥ ("काञ्चनारः काश्च नयाो गगटारिः प्रोगपुप्यकः । कोषः ॥ (यथा धार्यासप्तपाती ६६३ । काचस्थाली, स्त्री, (काचस्य क्षारस्य स्थालीव ।) इति भावप्रकाशम्य पूर्वयगड प्रथमे भागे ॥ गुगा- "हतकाधिवस्ति बमोत्तरनधनादपर भोगभुक्तायाः। । फलेरुहावक्षः। पायल गाछ इति भाषा । इत्य दयोऽस्य कोविदारमा ब्द संधाः ।) उन्नमति सोमाजिः शानशम्भोगमलखव" ।) मरः । २।४ । ५४ ॥ (व्यस्याः पर्यायो यथा काञ्चनकदली, स्त्री, (काञ्चनदा कदली ।) मुवर्ण साचिक, स्की, (काचि+संज्ञायां कन् ।) काशिवाम् । "पाटलिः पाटला मोघा मधुदूती फले रहा । कदली। इति राजगिर्घटः । चापाकला इति अति हेमचन्द्रः॥ कृष्णान्ता कुवेराक्षी कालम्वाल्यलिवल्लभा । काञ्ची, स्त्री, (काञ्चि, "दिकामातत्यात्" वाडीम् ।) ताम्र पुष्पी च कथिता परा स्यात् पाटला सिता। काञ्चनकारिंगी, स्त्री, धनं बमलेन बन्धनं का स्त्रीकन्याभर गाम् । पन्द्रहार गोट्रयादि भाषा। मुष्कको मोक्षकोघण्टा पाटलिः काठपाटला" करोति । काञ्चन ---+- गिनिः । रिलयां डीप ।) तत्पर्यायः ॥ मेखला २ सप्तकी ३ रमना ४ मार • कालस्थालीत्यत्र काचस्थालीत्येके । पालमूली । इति शब्दचन्द्रिका । (घालावी मल्टे सनम् ५ । इत्यमरः ।२।६ । १०८॥ याभिः इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे । ऽस्या विवरण बोझयम् ॥) साना 9 कक्षा बाया. सातका १. सार- गुणादयोऽस्याः पाटलिशब्दे शेयाः॥ काचनिर्मि- काश्चनक्षीरी, स्त्री, (काञ्चनाव क्षीरमग्याः । गौरा निम् ११२मनम् १२ बन्धनम् १३ । इति पाब्द- • ता स्थालो।) काचपात्रम् ॥ दित्वात् डीम् । काञ्चनयतस्य क्षीरभिव चीर सनावली ॥ काचिधः, पुं, (कचते दीप्यते ति बालकात् इन् । मस्य वा ।) क्षीरिणीलता । इति राजनिगटः ॥ (ত্তিালিন নিঃস্বার্মীয় ব্যায়া'। काचि कान्तिं हन्ति गच्छति । हन गतौ+ड।। काञ्चनगिरिः, घु, (काश्चगमयो गिरिः। प्राकयार्थि इति मन्ते । ३० ॥) बचित्त एघोदरादित्वात् हस्य घः।) काञ्चनम्। छेमण्डः । वादित्वात् समासः ।) सुमेरूपवतः । इति केस रामयिभनन् कानो मेग्लम्मा त्वरिका । चिमड़ा । इति भाषा । मूधिकः । इति मेदिनी॥ चन्द्रः । (यथा भागबते । ५ । १६ । २० । र सनापोडमा योगा कालापः पदविंशका" ॥ काचित्, व्य (पाणिनिमते पद्दयमेतत् । मुग्धबोध "जठर देवकूटी में पूर्दो दारयाद योजनाहस अति पठन्ति TT ल्य मेदात् पायला। इति मते "किमात्यन्ताच्चिञ्चनौ” इति का+चित्त मुदगायतौ हिसहसं टचतुझी भवतः । 'राप तही या नोक्षदलान्तर्गतपुतीविरोधः। इति त्ययः।) काचन । कापि स्त्री । इति व्याकरणम् । रेण पवनपारियाचौ दक्षिगोन कैलासकरवारी मंदिनी ॥ (यदुतम् । (यथा, पदावदूते १। মানী হানলি সুহৃৰূখী অগ্রাধি "अयोध्या मथुरा माया काशी काची व्यवन्तिका। "गोपीम विरह विधुरा काचिदिन्दीवराक्षी रेतः परिस्तृतो ऽभिरिव परितकास्ति काञ्चन- गुरी द्वागवती चैव सतता मोक्षदायिकाः" ॥ उन्मत्तेव स्खलितकवरी निःश्वसन्ती विशालम्"।) गिरिः" ॥ दानाय कृतः सुवर्णपर्वतः ॥) इयं हि कूम विभागे दक्षिण त्यां दिशि काचितं, त्रि, (कच्यते बध्यतेऽसौ । कच् + णिच् + । काञ्चनपुष्पक, ली, (काञ्चनमिव यात घुष्यं यस्य । का स्थिते द्राविड़देरे चानुमीयते ॥) गुना। इति कर्मणि क्तः ।) शिक्यितम्। शिक्यारोपितवस्त । ञ्चनपुष्य+कम् ।) पाऊल्यरक्षः । इति गज- इत्यमरः । ३।१ । ८॥ शिकाय तोला द्रव्य निर्घण्टः॥ नाञ्चीपद, की, (माचाः पदं स्थानम् ।) अधनम् । इति भाषा। काञ्चनपुष्पी, स्त्री, (काञ्चनमिव पुष्यं यशाः डीम् ।) इति हलायुधहेमचन्द्रौ ॥ काचिमः, पुं, (कच बन्धे+णिच् + इमन् ।) देव गणिकारीवक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गगिका. काञ्जिक,स्की,(यन्ग + धात्वर्धनिर्देपो गज + टाम् व्यत कुलोद्भवरक्षः। तत्पर्य्यायः । भनरुः २ । इति रिका शब्दे ऽस्या विशेषो जातव्यः।) इत्व र । व्यञ्जिका । कु कुत्सिता अनिका व्यक्तिर्यस्य विकाण्डशेषः॥ काञ्चनारः, घु, (काहनं तशी अच्छति पुष्पैः । काञ्चन कोः कादेशः 1) वारिप!धितानालजलम् । काँनी काञ्चनं, स्ली, (काचते दीप्यते इति। कचि दीप्तौ +ऋ+यण ।) कोविदारक्षः। इति राज इति भाषा | तत्पर्य्यायः । धारनालकम् र सौवीरम् + ल्युः ।) वर्णम् । इत्यमरः । २ । ६ | ६५ ॥ निर्धण्टः॥ कचनार इति हिन्दी भाषा ॥ ("काञ्च ३ कुल्माघम्' 8 अभियुतम् ५ अवन्तिसोमम् (यथा मनुः | २ | २३६ । नारः काञ्चनकः" इत्यादि पर्यायाः काञ्चनका ६ धान्यान्नम् ७ कुञ्जलम् इत्यमरः राहा३९॥ "घमित्रादपि सहत्तममेध्यादपि काञ्चनम्" I) गुणाश्च कोविदारशब्दे ज्ञातव्याः ॥ व्यवहार्यते कुलमासम् : कुल्माषाभियुतम् १० काञ्चिकम् ११ यमकेशरम् । इति मेदिनी ॥ धनम् । नागकेशर यत्र तयथा,- काञ्जीकम् १२ काञ्जिका १३ कचिकम् १४ कानी पुष्पम्। इति राजनिर्धण्टः ॥ (भावे ल्युट । दीप्तिः। "काञ्चनारत्वचः क्वाथः शुगटीचूर्णेन नाशयेत् । १५ भक्तवारि १६ धान्यमूलम् १७ धान्ायोनि काञ्चनमये त्रि, यथा, मनुः । ५ । ११२ । गण्डमालान्तथाक्वाथः क्षौद्रेण वरुणत्वचा" १८ तुषाम्बु १६ । इति तट्टीका ॥ रहास्लम् २० II 11 ." । विश्वः॥ - ·। बै काण: काण्डक कारहवा महारसम् २१ । इति रत्नमाला ॥ तुषोदकम् २२ घञ् ।) एकचक्षः। इति मेदिनी ॥ काणा इति काण्डकाण्डका, पुं, (काण्डस्य शरवक्षस्य काण्डमिव शुलम् २३ चुक्रम् २४ धातुघ्नम् २५ उन्नाहम् र भाषा। (यथा, मनुः ।३।२४२। काण्डं यस्य। काण्डकाबह + कम् ।) काशट शम् । रक्षोत्रम् २७ कुराहगोलकम् २८ सुवीरानम् २६ । "खञ्जोवा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत्।) इति राजनिघण्टः । इति हेमचन्द्रः॥ वीरम् ३० अभिषावम् ३१ अन्न- काणका, पुं, (कणति प्राब्दायते । कण ब्दे + “टक- कागड कारं, ली, (काण्डं स्कन्धं किरति दीर्घतया उत् सारकम् ३२ । यस्य गुगः । वातशोपित्तज्वर णिभ्यामूकोकणौ" | उगां ४ । ३६ । इत्यूकण ।) क्षिपति। कामह + + अण।) गुवाका । इति दाहमूर्छाशूलाभानविबन्धनाशित्वम् । काकः। इत्युगादिकोषः॥ शब्दमाला ॥ (पुंसि तु काहं वाणं करोति इति "कालिकं दधि तैलन्तु बलीयलितनाशनम् । कागडं, की, (कणतीति । कण शब्दे + डः । बाहुला काण्डकारः। वाणकारकः॥) दाहक गावपाथिल्यं बल्यं सन्तर्पणं परम्" ! कात् दोः ।) सन्धिविच्छिन्नैकखण्डास्थि । यथा | काण्डकीलकः, पुं, (काहे स्कन्धे कीलकमिव यस्य । मई नाम च भक्षणात् । इति राजनिष्टः ॥ अ "भग्नं समासाविविधं ताश- काण्डकील + कम्।) लोध्रः । इति राजनिर्धण्टः । मि च। भेदकत्वम् । तीक्षात्वम् । उष्णत्वम् । काण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ । लोधकाठ इति भाषा। पित्तचिवस्तिशुद्ध्यग्निद्धिकारित्वम् । स्पर्श प्री उत्पिर विनियविवर्तितञ्च काण्डगुण्डः, पुं, (काबहेन पुं, (कामहेन गुच्छेन गुहयति वेष्यति तलत्वम् । श्रमसामनाशिस्वञ्च । घुरातनस्य तम्य तिर्यग्गवं क्षिप्तमधश्च घट च"। भूमिम् । कार+गुड़ि वेशने + च्यण ।) गण्ड, गुणः। हत्यागरकमिरोगनाशित्वम्। अग्निरद्धि इति रोगविनिश्चयः ॥ सन्धिविच्छिन्नमेकखण्डमस्थि नामटणम् । इति राजनिघण्टः ॥ कारित्वञ्च । इति राजबहभः ॥ * ॥ काण्डम् | काण्डेन च ललककपालबलयतरुणारच-: काण्डगोचरः, पुं, (कारहस्य वाणस्य गोचर इव गो. "कुल्माघधान्यमगड़ेग चाटतं काञ्जिकं भवेत् ॥ कानां ग्रहणाम् । तत्र भग्नं काण्डमग्रम् | इति चरो यस्य ।) नाराधः। लौहमयवाणः । इति यन्मत्वादिशुचौ भाण्ड़े स गुड़दौद्रकाझिकम् । तट्टीकाव्याख्यामधु कोषः ॥ विकाण्डशेषः॥ धान्यराशी चिरात्रस्य शुक्तं चुकं तदुच्यते ॥ काण्डः, यूं ली, (कणि दीप्तौ + नमन्तात् डः। काण्डणी, स्त्री, (कारहेन स्तम्बेन नीयतेऽसौ काय কুনি নৱজাবিনামা । क्वादिभ्यः कित् अनुनासिकस्येति दीर्घः ।) दण्डः । नयति यात्मानं वा । काण्ड + नी+किम् । एषो. काञ्जिकवटका, पुं, (काञ्जिकयोगेन कृतो वटकः ।) (यथा, कात्यायनश्रौतसूत्रे । ७ । २७ । दरादित्वात् त्वम् ।) सूक्ष्मपर्णलता | रामती वटकविपोषः। काँजि वड़ा इति भाषा । तस्य "एयता वरत्राकाण्डनाहन्ति। इति ख्याता । इति प्राब्दचन्द्रिका। पाकप्रकारो यथा, -- "वरत्राकाण्डेन वादण्डेन" । इति कर्कः।) कारहतिक्तः, ए, (काण्डे स्कन्धे तिक्तः ।) भूनिम्मः। इति "मन्यनी नूतना धा• कटुतैलेन ले पिता। नास्लम् । वाणः । (यथा, महाभारते १३ । ५।३ । राजनिर्धण्टः॥ (यस्य पर्यायो यथा,- निम्मलेनाम्बुनापर्य्य तस्याञ्चूगी विनिक्षिपेत् ।' "विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्कच लुब्धकः । "किराततिक्तः कैरातः कटुतिक्तः किरातकः । राजिकाजीरलवणहिड्शुण्ठीनिशाकृतम् । सविघं काण्डमादाय गयामास मगम्" ।) काण्डवितो नार्यविक्को भूनिम्बो रामसेनकः"। निक्षिपेहटकांस्तत्र भाण्डस्याम्यञ्च मुद्रयेत् ॥ शररक्षः । अवा। कुत्सितः। वर्गः। (वर्गच एक इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे । गुणा ततो दिनत्रयादूईमम्लाः स्युर्वटका ध्रुवम्" । जातीयसमवायः। यथा, भागवते | 8 |२४|| दयोऽस्य किराततिक्तशब्द ज्ञेयाः ॥) घस्य गुणाः। "क्रियाकागडेध नियाातो योगेषु च कुरूदह ।) काण्डतिक्तकः, पं, (काण्डतिक्त + खार्थे कन्।) भूनिम्ब "काञ्जिकवटको रुच्यो वातहरालेमाकारकः पूरीतः। परिच्छेदः। (यथा, अथर्ववेदे १२।३ । ४५ वृक्षः। इति शब्दचन्द्रिका। चिराता इति भाषा। दाहं शूलमजीणं हरते नेनामयेवहितः" ।. "इदं प्रापमुत्तमं काण्डमस्य यस्माल्लोकात्परमेष्ठी काण्डनीलः, पु, (काण्हे कन्धे नीलः ।) लोध्रः। इति इति भावप्रकाशः॥ समाप" |) अवसरः । प्रस्तावः । वारि । जलम् ।। राजनिघण्टः ॥ কাক্সিক্ষা, লী, (কৃষিনা মুৱা সল্লি।) জীবনী- इत्यमरः । ३।३ । ४३ ॥ (यथा, हे: रामायणे काण्डपटः, पुं, (काण्डे कामादिनिर्मितस्तम्भे थावर- लता। पलापशीलता । इति राजनिघण्ट: २। ८८।१८। कत्वात् स्थितः पटः।) यवनी । तिरस्करिणी। काझी, स्त्री (कं जलं अनक्ति । क + अन्ज+कर्मणि "तास्तु गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् । इति हेमचन्द्रः । कानात् इति भाषा में + अण ! गौरादित्वात् डी ) महाद्रोणारक्षः । निरत्ताः काण्ड चित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः” ॥ काण्डपुसा, स्त्री, (काण्डस्य वाणस्य पुस इव पुझो इति राजनिघण्टः ॥ कालिकम् । इत्यमरटीका ॥ "क्रीड़ा) काचित्राणि काण्डे जले चित्राणि यस्याः ।) शरपसा | इति राजनिघण्ठः । ("तुम्बीवीज सौद्भिदन्त काञ्जीपिएं गुड़ीत्रयम् । चित्रगमनानि लक्षुत्वात् क्रियन्ते स्मेत्यर्थः"॥ काण्ड पुष्य, ली, (काण्डात् स्कन्धं व्याप्य पुष्य यस्याः।) अर्शीहरंगदस्यं स्याधिमाहिघमवतः" || इति तट्टीका )स्तम्बः । (यथा, अमरुशतके ६५ । क्षुद्रसगन्धिपुष्पविशेषः । इति शम्दचन्द्रिका ! इति तु काञ्जिकार्थ ज्ञेयम् ॥ इति वैद्यक चक्रपाणि "उरुवयं मगपूरः कदलस्य काण्डौ दोना इति भाषा। संग्रहे थोऽधिकारे।) मध्यच बेणिरतुलं स्तनयुग्ममस्याः" ।) काण्ड एठं, सी, (काण्डं तरस्कन्ध इव स्थूलं एक काठः, , (कायते तक्यते इति । कठ+कर्मणि टणादिगुकः । (यथा, भट्टिः ५ । १८ । यस्य ।) कर्णधनुः । इति महाभारतम् ॥ धन् ।) पाषाणः । इति विकाराहपोषः ॥ "दूर्वाकाण्ड मिव श्यामा न्यग्रोधपरिमगडला" ॥) काण्डएछः, वि, (काण्डः वाणः एठे यस्य ।) काण्ड काठिन्य, की, (कठिनस्य भावः। कठिन + व्यञ् ।) तरकन्धः । गुडि इति भाषा । (यथा, रामायणे। स्पृष्टः । शस्त्राजीवः । इत्यमरटीकायां खामी । कठिनता। यथा । “सौते मा कुरु सम्भमञ्च मदुना "क्षकाण्डुमितो भाति", रक्षाणां शाखा । ("स्त्रीपूर्बाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ!। काठिन्यमङ्गीकृतम्"। इत्युइँटः । यथा, मनुः १.४६ । अजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नाईन्ति केतनम्" । (यथा च कुमारे। ६ । ७३ । "उद्भिजाः स्थावराः सर्व वीजकाण्डप्ररोहिणः" इति महाभारते । १३ । २३ । २२ ।) वैश्यापती "काठिन्य स्थावरे काये भवता सबमर्पितम्" ।) "केचित्काण्डात् शाखा एवरोपिता वृक्षतां यान्ति" पुं । इति दानधर्मः। काठिन्यफलः, पु, (काठिन्यं फले यस्य !) कपित्य रक्षः। इति नट्टीका । सन्दः । समूहः। रहः । निर्जन- काण्डवारिणी, स्त्री, (काण्डान् संग्रामापतितान् वा. इति राजनिघण्टः ॥ (कपित्यशब्दस्य गुणादयो स्थानम् । इति मेदिनी ॥ श्लाघा। इति हेमचन्द्रः गान् स्मरणादेव निवारयतीति । काण्ड +7+ बोड्याः।) पापीयान् । इति धरणिः ॥ णिच् + णिनिः ।) दुर्गा । यथा,- काणः, , (कणति एक चक्षुर्निमौलतीति । कण सं- काण्डकटुकः, , (काण्डे स्तम्बे लतायामित्यर्थः कटुक "महागजघटाटोपसंयुगे नरवाजिनाम् । शायां कर्तरि घम् ।) काकः । इति मेदिनी ॥ स्तितः।) कारवेलः। इति राजनिघण्टः । (का स्मरणाहारते वामान् तेन सा काण्डवारिखी"। काय त्रि, (कणति एक चक्षुषा पश्यति । कण + रवेल्लशब्दोस्य विवरणं ज्ञेयम् ॥) इति देवीपुराणे देवीनिरुतानाम ५ अध्यायः॥ । : । - .

·- काण्डेषुः कात्याय कादम्बा काण्डरहा, स्त्रो, (काण्डात् छिन्नस्कन्धात् रोहतीति । पूर्बखण्डे १ भागे । कादम्बः, (, (कदम्बे समूहे भवः। कदम्ब +यण ।) काण्ड + रुह + कः टाम् च ।) कटुकी। इति "कोकिलाक्षस्तु काकेक्षरिक्षुरः क्षुरकः क्षुरः । कलहंसः । वालि हास् इति भाषा । इत्यमरः । रत्नमाला ॥ (यस्याः पगयो यथा, भिक्षः कागडेक्षुरप्युक्त इक्षुगम्भेक्षु वालिका" ॥ २।५।२३ । (यथा रघुः । १३ । ५.५। "कट्वी तु कटुका तिक्ता कृयाभेदा कटुम्भरा । যাত্ৰ দুৰন্ধ রাঃ । স্বায়ম্। নি "क्वचित् खगानां प्रियमानसानां अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलाद नी॥ राजनिघण्टः ॥ कादम्बसंसर्गवतीव पतिः" ॥) मत्स्यपित्ता काण्डरहा रोहिणी कटुरोहिणी"॥ काण्डेरी, स्त्री, (कागडं वागाकार पुष्पं इत। काण्ड व्यस्य मांसस्य गुणाः। वायुरक्तपित्तनाशित्वम् । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्ड़े प्रथमे भागे ॥ व्यस्याः +ईरङ् गतौ + व्यण। गौरादेराकृतिगणत्वात् भेदकत्वम् । शुक्राकारित्वम् । शीतत्वञ्च । इति गुणाः कटुक शब्दे ज्ञेयाः॥) डोष ।) नागदन्तीरक्षः । इति रत्नमाला ॥ राजवल्लभः ॥ (कदम्ब एव । स्वार्थ अन् ।) कदम्ब- काण्डर्षिः, , (काण्डस्य वेदविभागस्य ऋषिः । यद्दा | काण्डेरुछा, स्त्री, (काण्डे रोहति इति का टाम् । दक्षः। इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (कदन्यस्येदमिति काण्डेषु एकजातीयक्रियादिसमवायेधु ऋषिर्वि. सप्तम्या स्थलुक ।) कटुकी । इति रत्नमाला ॥ व्युत्पत्या ण । कदम्बसम्बन्धिनि, वि | कदम्ब- चारकः ।) वेदकाण्डविशेषाध्यापकमुनिभेदः । स (कटकीशब्दे ऽस्या विशेषो बोध्यः ।) कुसुमम् । यथा रघु १३ । २७ । तु जैमिन्यादिः । इति त्रिकाण्डोषः ॥ (जैमि कातरः, त्रि, (कु करेन तरतोति । कु +तृ + घच् । “गन्धश्च धाराहत्यल्बलानां निस्तु पूर्वमीमांसाशास्त्रप्रणयनेन क्रियाकाण्डस्य कोः कादेशः ।) व्यसनाकुलचित्तः । , व्याकुलः | कादम्बमोडतकेवरच" ॥) विचारकः। तथा वेदव्यासः उत्तरमीमांसारूप तत्पर्यायः । यधीरः २ । इत्यमरः ।३।१।२६ ॥ वाणः । इति मेदिनी ॥ वेदान्तशास्त्रप्रणयनेन ज्ञानकारहस्य विचारकः । (यथा रघुः ११ । ७८ । कादम्बकः, घु, (कादम्ब + साथै कन् ।) वायः । इति इत्यादि सूरिभिनिरुक्तम् ।) "कातरोऽसि यदि वोगतार्चिषा हारावनी॥ काण्डवान्, त्] त्रि, (काण्डः पारम्पहरणतया - तजितः परशुधारया मम"।) कादम्बरं, स्ली, (कादम्बम् कदम्बोदभवं रसं लाति स्यास्ति इति । काण्ड + मतुप । मस्य वः।) का- कातरः, पुं, (कं जलं यातरति । क+या+त+ ग्रहातीति । कदम्ब+ला+का। लस्य रः।) राडीरः। इत्यमरः । २।८।६६ ॥ तीरान्दाज क्यच् ।) कातलमत्स्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ कदम्ब पुष्पोद्भवमद्यम् । इति मेदिनी ॥ इति भाषा॥ कातलः, पुं, (कातर एव रस्य लः । अयं हि रोहि (यथा, माधे। काराइसन्धिः, पुं, (काण्डस्य स्कन्धस्य सन्धिः मेलन तादिवत् न तेजस्वी यतोऽस्य तथात्वम् । यदा, "निधेय मधमाधवाः सरसमत्र कादम्बरम्" |) स्थानम् ।) ग्रन्थिः। इति राजनिघण्टः ॥ पाव् कस्य जलस्य तलं स्पश्यत्वेन न अस्ति अम्य । अश दधिसारः । इति हेमचन्द्रः॥ पीधुः । इति विश्वः॥ गाँट इति च भाषा॥ यादित्यादच ।) मत्स्य विशेषः । काला प्रति (अभातगुड़ादि । इति मल्लिनाथः ॥) काण्डस्पृष्टः, त्रि, (स्पएं ग्टहीतं काण्डं येन निष्ठान्त- भाषा । तम्य गुणाः । उयणत्वम्। मधुरत्वम् । कादम्बरः,पं, (कादम्बं कदम्बरसवत् लाति स्टहातीति । त्वात् परनिपातः 1) काराहएछः। पास्त्रानीवी। गुरुपाकित्वम् । त्रिदोषकारित्वञ्च । इति राज ला+का | लस्य रच ।) दध्ययम् । दधिसरः। इत्यमरः।२।८।६७ ॥ वनभः ॥ (यथा, वैद्यक। इति मेदिनी ॥ काण्डहीनं, सी, (काण्डेन स्कन्धेन हीनम्।) भद्रमु "कातलो मधुरयोणो गुरुपाको त्रिदोषकृत्") कादम्बरी, स्त्री, (कु कृष्णवीं नीलवर्णमित्यर्थः यम्बर स्तकम् । इति शब्दचन्द्रिका। काटगां, स्ली, (कुत्सितंटग क्षदं टणं वा । कोः का- वस्त्रं यस्य । को कदादेशः। कदम्बरी बलरामस्तस्य काण्डिका, स्त्री, (काण्डः गुच्छः प्राशस्त्येन अस्ति देशः ।) रोहिघाटणम् । अति गनिर्घराटः ॥ प्रिया। कदम्बर +ाण ततः स्त्रियां डीम् । अस्याः। काण्ड + ठन् + टाप् ।) लवगनामकधान्य- ! कात्यः, पुं, (कतस्य ऋर्ग:वापत्यं । कत + “गर्गा. यदा कदम्बे जाता रसः कादम्बः । “तत्रजातः" । विशेषः । वालुकीनामकर्कटीभेदः । इति राज दिभ्यो यन" १४।१।१०५ । इति धम् ।) कात्यायन है।३ । २५ । इत्यण । कादम्ब राति ददा- निघण्टः ॥ मुनिः । इति विकाराडोषः ॥ तीति । रादाने + "बातोऽनुपसर्ग क"।३। काण्डीरः, त्रि, (काण्डः वाणः अस्यस्य । काण्ड + कात्यायनः, ए, (कतस्य गोत्रापत्यम् । गर्गादित्वात् २।३। इति कः । गौरादित्वात् छोए ।) मदिरा । "काण्डाण्डादीरनीरचौ”। ५ । २ । १११ । इति यञ् यअन्तत्वात् यनिष्फः ।) धम्भशास्त्रकर्ट मुनि इति मेदिनी ॥ (यथा, इरन् ।) काण्डास्त्रवान् । इत्यमरः । २।८।६६ ॥ विशेषः । (यथोक्तं याज्ञवल्को १ । 3 । ५। "कादम्बरीमदविधूर्णितलोचनस्य तीरान्दाज इति भाषा ॥ (यथा भट्टिः ४ | १० | "मन्वत्रि विष्णुहारीत याज्ञावस्करोशनोऽङ्गिराः ! युक्तं हि लालटतः पतनं एथिव्याम्" । “काण्डीरः खाङ्गिकः शाही रक्षन् विप्रस्तनुचवान्"।) यमापस्तम्वसम्बर्ताः कात्यायनवृहस्पती॥ सत्यद्भटः।) कोकिला। खरखती । शारिकाम- काण्डीरः, पुं, (काण्डः स्तम्बः अस्यास्तीति । काण्ड + সাঘুষঘুষিবিনা হীনমী। क्षिणी । इति मेदिनी ॥ (वाणभट्टविरचितकाव्य- "काण्डाण्डादीरनीरचौ" । ५ । २ । १११ । इति शातातपो वशिवश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः" ॥ विशेषः! खनायिकानामेव प्रसिद्धोऽयं ग्रन्थः । इयं ईरन् ।) अपामार्गरक्षः। लताप्रभेदः । काण्ड वरचिः। इति मेदिनी ॥ कादम्बरी तु वाणभट्टेनासमापिता पुनरस्य पुत्लेग वेल इति ख्यातः । तत्पर्य्यायः। काण्डकटुकः २ कात्यायनी, स्त्री, (कतस्यापत्यं स्त्री । “गर्गादिभ्यो समाप्ति नीता । नायिकाविशेषः । सातु तुम्बुरु- नासासंवेदनः ३ पटुः । अयकाण्डः ५ स्तोमवल्ली प्रमतीला षमा गन्धर्वाण ज्येष्ठस्य हंत इत्याख्यया यम्" । 8 | १ | १०५ । इति यम् । “सर्वत्र- ६ कारवल्ली ७ सकाण्डिका ८। अस्य गुणाः। लोहितादिकतस्तेभ्यः" । ४।१।१८ । इति फा। प्रसिद्धस्य गन्धर्वस्य कन्या । चस्या जननी मोम- कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । सारकत्वम् । षित्वात् डी ।) दुर्गा । (यथा मार्कण्डेय ६१ । २३ । मयूखसम्भवाप्सरसां कुले जाता गौरीति नाना दुश्वणलूतागुल्मोदरजीहशूलमन्दामिनाशित्वञ्च । "एतत् वदनं सौम्यं लौचनत्रयभूषितम् । प्रसिद्धा । अस्या अन्यविवरणन्तु कादम्बखों दर- इति राजनिर्घण्टः। पातु नः सर्वभूतेभ्यः कात्यायणि नमोऽस्तते" ।) काण्डोरी, स्त्री, (काण्डोर + गौरादित्वात् सीए ।) घईवडा काषायवसना विधवा । इत्यमरः ।२ । कादम्बरीवीज, की, (कादम्बयः वीज वासवः ।) मनिष्ठा । इति रत्नमाला॥ काण्डीरा इत्यपि ६।१७ ॥ ( याज्ञवल्कामुनेः पत्नयोरेका पत्नी। सरावीजम् । इति रत्नमाला ॥ पाठः। (मनिष्ठाशब्देस्या गुणादयो ज्ञातव्याः।) यदुक्तं सहदारणकोपनिषदि । “याज्ञवल्कास्य कादम्बयः, , (कादम्बर्ये हितः इति यत् ।) कदम्ब- काण्डेञ्जः, एं, (काण्डे इक्षुरिव ।) कोकिलाक्षरक्षः। हे भायें बभूवतुः मैत्रेयी कात्यायनी च । तयोईि रक्षः। इति जटाधरः। इत्यमरः । २।। १.४॥ कुलिया खाड़ा इति मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रक्षेव तईिकात्या- कादम्बा, स्त्री, (कादम्ब इव आचरति । कादम्ब+ भाषा । (यस्य पय्यायाः । यथा, भावप्रकाशस्य यनी" ॥ पल्या डीए । कात्यायनस्य ऋायो पहली) याचार वि ++टाम्।) काम्बपुष्पीरक्षः। " -- on- । । । व्यम् ।)

·--- निघण्टः ॥ ॥ कान्तं कान्तला कान्तारः इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ सुण्डिरी इति भाषा ॥ पाके दुग्धं भजति शिखराकारतां नैति भूमौ तीक्ष्णं मुण्डं कान्तलोहं निरत्यं जायते भशम्" कादम्बिनी, स्त्री, (कादम्बाः कलहंसाः सन्ति यस्यां । कान्तं लौहं तदिदमुदितं लक्षणोक्तं न चान्यत्” । "ततः कोटिसहखैर्वा कान्तलोई महागुणम्" । कादम्ब +इनि डोम् ।) मेधमाला। मेघश्रेणिः । इति सुखबोधः ॥ अघि च। इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि इत्यमरः।१ । ३।७॥ "यत्पात्रे न प्रसरति जले तैलविन्दुनिधितो कारे ।) कादाचित्का, क्ली, कदाचिद्भवम् । इति सुग्धबोध हिगुर्गन्धं त्यजति भजते खादुतां निम्वकल्काः । कान्ता, स्त्री, (काम्यते असौ। कम् + णिच + कर्मणि व्याकरणम् ७ । १५ ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ३।२७ पाच्यं दुग्धं भवति सितापुञ्ज बन्नति भूमौ त+टाप ।) नारी। (यथा पटङ्गारतिलके ६ । “यद्यपि रसाभिन्नतया चर्चमायापि न कार्यत्वं कृष्णाङ्गः स्यात् सजलचण कः कान्तलौहं वदन्ति"॥ "झटिति प्रविश गेहं मावहिस्तिय कान्ते तथापि तस्य कादाचित्वातया उपचरितेज कार्य इतिवैद्यकम् ॥ (वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रह वृहत्सव ग्रहणसमयवेला वर्तते तीतरम्मः। त्वेन कार्यत्वमुपचर्यते") ज्वरहर लोहेऽस्य व्यवहारो यथा,- अधि! सुविमलकान्तिं वीक्ष्य नूनं स राज- कादयः, पुं, (कद्रोरपत्यं पुमान् । वह + "सुवादि "पारदं गन्धक शुद्ध ताम्नमनञ्च माक्षिकम् । ग्रंसति तव मुखेन्दु पू पूर्णचन्द्रं विहाय" ॥) प्रिय- भ्यञ्च”। ४ | १ | १२३। इति क । “के लोगो हिरण्यं तारतालच्च कर्षभक एथक एथक् ॥ गुरक्षः। इति मेदिनी ॥ सर्लाङ्गसुन्दरी स्त्री। कादाः"। ६ । 8 ।१४। इति न लोपः।) काद म्टतं कान्तं पलं देयं सर्वमेकीकृतं शुभम्" ॥) इत्यमरः ।२।६।३॥ सन्तानः । नागः । इत्यमरः।१।८।४i कान्तः, त्रि, (काममाते इति । वाम् + कम्मणि क्तः “यस्य (गङ्गा यथा, काशीखण्डे २६ । 8३ । (यथा, महाभारते १ । ६५ । ४१ । विभाषा" । ७ । २ ।१५ । इति नेट । यनुनासि "कूटस्था करुणा कान्ता कूर्मयाना कलावती" ।) "घोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकञ्च सुगङ्गमः । कस्येति दीर्घः ।) मनोरमः । शोभनः । इत्यमरमे सहदेला। रेणुका। नागरमुस्ता । इति राज- कूनच कुलिकञ्चैव काद्रवेथाः प्रकीर्तिताः | दिनीकरौ ॥ (यथा, कानक, ली, (कनकं फलमिव उग्रं फलं अमघम्स । "मलिनमपि मगाच्या बल्कलं कान्तरूपं कान्ता शिदोहदः,, (कान्तायाः अङ्घिाणा चरणस्पर्श कनक+यण ।) जयपालबीजम् । अस्य गुणाः । न मनसि रुचिमा खल्पमप्यादधाति"। नेव दोहदः पुष्योटूमो यस्य । “पादाघाताद- तीक्षात्वम् । उष्णत्वम् । सारकत्वम् । उत्कट इति शाकुन्तले १ अङ्क।) गोको विकति" इति कविप्रोमोक्तस्तथात्वम् ।) कारित्वञ्च । इति राजवल्लभः । (वैद्यक चयाशिः कान्तः, ए, (कम् + क्त 1) श्रीकृष्णः। चन्द्रः । इति धशोकरक्षः। इति विकाण्डशेषः ॥ संग्रहे वह सिंहनादगुग्गजो व्यवहारी वाया। शब्दरत्नावली ॥ पतिः । (यथा मेघदूते । १०१ । कान्ताचरणदोहदः, युं, (कान्ताचरणेन रमणीचरण- "सहवं कानक फलं सिझे संग निक्षियत् । 'कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः सङ्गमात् किञ्चिदूनः'।) स्पान दोहदः पुष्योगमा यस्य । “पादाचा ततो माययं जग्ध्वा पित्तप्तबलादिकम्" ।) चन्द्रसूर्याय पर्यायान्तःशिला । यथा । चन्द्रकान्त तादशोको विक शति"। इति कविप्रोफ़ोक्तस्तथा कानन, ली, (कं जलं अननं जीवनमस्य। चहा सूर्यकान्तायस्वान्तादयः । इति मेदिनी ॥ हिज्जल त्वम् ।) अशोकरक्षः । इति भूरिप्रयोगः ॥ कानयति दीपयति । कनदीप्तौ + णिच् + ल्युट ।) रक्षः। वसन्त ऋतुः । इति राजनिघण्टः ॥ कान्तायसं, क्ली, (चंय एव यायसम् । कान्तं कम- वनम् । (यथा, मेघदू ते ४४ (विष्णुः । यथा, महाभारते १३ । १४६ | ४५ । नीयं आयसम् ।) अयस्कान्तः । इति राजनिर्धग्टः । "तीतो वायः परिणमथिता काननोडम्बराणाम्"! "कामहा कामकृत् कान्तः कामः कामप्रदाप्रभुः” कान्तारं, ली, (कस्य सुखस्य अन्तं ऋच्छति गच्छ. कस्य ब्रह्मणः आननं सुखम् ।) ब्रह्मणो मुखम् । शिवः । यथा, बत्रव १३ | १७।१४८ | तीति । कान्त + + + “कर्मण्यण" । ३।२।१३ रहम् । इति मेदिनी॥ “गुहः कान्तो निजः सर्पः पवित्रं सर्वपावनः ॥ इति अण् ।) उपसर्गादि । (कान्तं मनोई काननारिः,, (काननभ्य परिवि । शामीगीत्यि- कात्तिकेयः । यथा, तत्रैव बव २।२३१ । ४ । ऋच्छति प्राप्नोतीति। कर्मण्यण ।) काननम् । तामिना सर्वकाननका दहनात् तथात्वम् ।) शामी "कामजित् कामदः कान्तः सत्यवागभुवनेश्वरः"!) (यथा, हेः रामायणे २ । २८।५। वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (अन्य गुणादयः मामी- शान्तपक्षी, [न् ] पुं, (कान्तस्य कार्तिकेयस्य पक्षी। “सीते विमुच्यतामेधा वनवासकृता मतिः । शब्द बोदव्याः॥ मयूरस्य कार्तिकदाहनत्वात्तथात्वम् ।) मयूरः । बहुदोघं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते") कानीनः, 8 स्त्रो, (कन्यायां चलाया जातः कन्याया इति शब्दचन्द्रिका॥ पद्मविशेषः । इति हेमचन्द्रः॥ जातो वा । कन्या + "कन्यायाः कनीन च" ।।१! कान्तयुष्यः, , (कान्तानि मनोरमाणि पुष्पाण्यस्य ।) कान्तारः, पुं, (कान्तं मनोज्ञं रसं ऋच्छति प्राप्नोति। ११६ । इति ज्या कानीगादेवश्च ।) अनकापुत्रः । कोविदारक्षः । इति राजनिर्धगटः ॥ कान्त +ऋ+ अण।) इक्षुविशेषः । कतारे इति तत्पर्यायः। कन्धकाजातः २ । इत्यमरः।२।६। शान्तलकः, पुं, (कान्तं लक्यते आखाद्यते | कान्त + लक हिन्दी भाषा। (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५अध्याये। २४॥ सा कन्या यद्यनू फर पिटरटह एव तिपति वाखादने+घञर्थकः । यहा कान्यते इति “मति "कान्तार तावसाविक्षुवंश कानुगुणौ मतौ" ।) तदा तत्पुत्लो मातामहस्यैव यथा,- बुद्धिपूजार्थेभ्यश्च क्तः”। ३।२।१८८ । इति क्तः । व्यस्य गुणाः । गुरुत्वम् । शुक्ररभडिकारित्वम् ! "कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः" ॥ कान्तः। ततः लकतीति । लक+अच । कान्त रहणत्वम् । सारकत्वञ्च । इति भावप्रकाशा। इति याज्ञवल्काः॥ याला तदा वोटरेव वधा, चासौल कश्चेति ।) नन्दीवक्षः । इत्यमरः।२।४।१२८॥ कोविदारक्षः । वंशः । इति राजनिघण्टः ॥ "पिटवेश्मनि कन्या तु वं पुत्तं जनयेद्रहः । तुद इति भाषा॥ कान्तारः, घु, स्ली, (कस्य सुखस्य यन्तं ऋच्छति तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोकन्यासमुद्भवम्" ॥ बान्तलोह, क्ली, (कान्तं लौहश्रेष्ठत्वात् कमनीयं यत्र । हिंसक लत्वात् । कान्त +ऋ+ अाधारे इति मनुः ॥ व्यासे कर्ण च । इति मेदिनी। लोहम् ।) ययस्वान्तः । इति राजनिर्धण्टः ॥ (अस्य घज!) महावनम् । (यथा, गाः रामायणे । । कान्तं,ली,(कनते दीप्यते इति । कन + कर्तरि क्तः।) परीक्षाटिकं कान्ताब्दे अश्व्यम् ॥ यस्य निरुत्थी ४३।१२। कुङ्कुमम्। इति राजनिघण्टः ॥ लौहविपोषः । "कैकेयान् सिन्धुसौवीरान् कान्तारगिरयश्च ये। तस्य लक्षणं यथा,- "शुद्धग्य सुतमाजस्य भागो भागदयं बलेः । गिरिजालावतां दुर्गा मार्गध्वं पश्चिमां दिशम् "} "खादुर्यत्र भवेनिम्बकल्को गविन्दिवोषितः । द्वयोः समं लौहचूर्ण मईयेत् कन्यकाद्रवैः ॥ दुर्गमपथः । इत्यमरः।३।३।१०१ ॥ (उक्तञ्च- कान्तं तदुत्तमं यञ्च रूप्येणावर्तितं मिलेत्" ॥ यामदयं ततो गोलं स्थापयेत्तानभाजने । "सिंहक्षुसकरीन्द्रकपोलमूलगलितं रक्ताक्तमुक्ता- तस्य परीक्षा। बथा। आच्छारिण्डजैः पत्रैष्णो वामदयात् ॥ वदरीधमाद्रुतमगानिलस्य पात्रे यसिन् विसरति जले तैलविन्दनिषिक्तो त्रिदिनं धान्यराशिस्थ तत्ततोमईयेट्टम् । पत्नी मुदा" इति ।) विलम् । छिद्रम् । इति विद्धं गन्धं विसृजति निज रूधित निम्बकल्कः । रजस्तहस्वगलितं नीरे वरति हंसवत् ॥ मेदिनी। . - : करणं यथा,॥ द फलम् कान्तारे ·, " "कचिन खलु कान्यकु कापाली कामः कान्तारका,, (कान्तार+खार्थे कन् । इक्षुविशेषः । २ कन्याकुलम् ३ गाधिपुरम् ४ कौशम् ५ कुश- | कापिलः, घु, (कपिलेन प्रोक्तं शास्त्रं वेत्ति अधीते वा इत्यमरः ।२।४।१६३॥ काजले झाक इति भाषा ॥ स्थलम् ६ । इति हेमचन्द्रः । (यथा, महाभरते इति अण।) सायशास्त्रज्ञः । इति हेमचन्द्रः ॥ कान्तारी, स्त्री, (कान्तार+गौरादित्वात् डीम् ।) ३।११५ । १६ (कपिलमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः। यया | कपिलाधि- इक्षुभेदः । काउले याक् इति भाषा | अस्या "एतस्मिनेव काले तु एथिव्याः एथिवीपतिः । कारेण कृत उपपुराणभेदः । यथा कुम्मैपुराणे । गुणाः । मधुरत्वम् । लघुत्वम्। क्षाररसत्वम् । कान्यकुब्जे महानासीत् यार्थिवः सुमहाबलः । "कापिलं मानवञ्चैव वथैवोपानसेरितम्") कफवातकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ गाधीति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम ह" ॥ पिङ्गग्लवर्णः । वदति नि । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ कान्तिः, स्त्री, (कमु कान्तौ कन् दीप्तौ वा+भावे एत रविवरणं कन्याकुब्जाब्दे द्रष्टव्यम् ॥) कायिशं, क्ली, (काधिशा माधवी वत्पुष्पमधूद्भवम् क्तिन् ।) दीप्तिः। तत्पर्य्यायः। शोभा २ द्युतिः ३ कान्यजा, स्त्री, ( कात् जलात् अन्यस्मिन् जायते । कपिशा+अण।) मद्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ कविः ।। इत्यमरः ।१।३।१०॥ शुभा ५ दीप्तिः कान्य + जन + डः +टाम् ।) नलोनामगन्धद्रव्यम् । कापिशायनं, स्ली, (कमिपाव खार्थे च्यगा । तत्र जा- ६ मा ७ श्रीः भासा : भाः १० । इति पूब्द इति प्राब्द चन्द्रिका तम् । “कापिण्याः फक" । ४ ।२।६८ | इति रत्नावली॥ अभिख्या ११ । इति जटाधरः॥ * ॥ कापटिकः, पुं, (कपटेन चरति इति ठक् ।) छात्रः । फक ।) मद्यम् । इति जटाधरः॥ देवता। इति (यथा, विष्णुपुराणे १ मांपो ८ । २३ । अन्यमर्मज्ञः । ("तत्र परमर्मज्ञः प्रगल्भच्छात्रः धरगी। "शशाङ्क: श्रीधर कान्तिःश्रीस्तस्यैवानयायिनी"।) कपटव्यवहारित्वात् कायटिकः। तं वृत्यर्थिन- कापिशेषः, ,(कमिशायाः अपत्यम्। एक।) पिशाचः। कान्तिकारकपर्याया यथा। रश्मि १ उपमसि २ मधमानाभ्यामुपग्टह्य रक्षसि राजा ब्रूयात् यस्य इति विकारायः॥ वेति ३ वेनति 8 वेसवि ५ वाञ्छति ६ वरि७ दुईत्तं पश्यसि तत् तदानोमेव मयि वक्तव्यम्। इति कापुरुषः, \, (कुत्सिवः पुरुषः । “विभाषा पुरुषे" । वनोति ७ जूधते ६ हपति १० याचके ११ उपिएक मनुसंहितायां ७ । १५४ । लोकस्य टीकायां कु ६ । ३ । १०६ । इति कोकादेशः।) कुपुरुषः । १२ मन्यते १३ छन्तसत् १४ चाकनत् १५ चक लूक भट्टः ।) शठे त्रि। इति मेदिनी॥ कुत्सितपुरुषः । इति व्याकरंणाम् ॥ यथा हितो- मानः १६ कमवि १७.कानिषत् १८ इत्यशाद- कायद्यं, ली, (कपटस्य कार्य · भावो वा। कपट पदेपो॥ कान्तिकर्माणः । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥ +व्यञ' ।) कपटता | शठता। कपटप्राब्दात् “उद्योगिणं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- स्त्रीशोभा। इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा साहित्यदर्पणे । भावार्थे याप्रत्ययः ॥ इति मुग्धबोधव्याकरणम् । देवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति" ॥ "रूपयौवनलालित्वं भोगाद्यैरणभूषणम् | कापथः, एं, (कुत्सितः पन्थाः। कु + पधिन् + याच। कापेयः, त्रि, (कपेर्भावः कर्म वा। कपि + । शोभा प्रोक्ता सैव कान्तिर्मन्मथाप्याथिता द्युतिः"") "कापथ्य क्षयोः”।६।३।१०४ । इति कादेयाः ।) कपिसम्बन्धी । इति हलायुधः ॥ (स्त्रियां प्रमाणे इच्छा। स्पृहार्थकमधातो वे क्विन् प्रत्ययः । कुत्सितपथः। तत्पर्यायः । व्यध्वः २ दुरध्वः ३ यथा, गोः रामायणे । ६ । १११ । १६ । दुर्गा । यथा,-देवियराणों देवीनिशक्तनाम ४५ वियथः ४ कदध्वा ५। इत्यमरः ।२।१।१६ ॥ कापेयी सेव ते 'चलचित्तता" ।) ध्याये। कुपथः ६ असत्पथः ७ कुत्सितवन । इति कापोतं, को, (कपोतानां समूहः । अण।) कपोत- "स्ततिः सिद्धिरिति ख्याता श्रिया संश्रयणाच या। पाब्दरत्नावली ॥ (“धास्थातुं कापधं दुःखं विष गणाः । इत्यमरः २ । ५ । ४७ | पाथरार झाँक लक्ष्मीर्वा ललना वापि क्रमात् सा कान्तिरुच्यते" मम् बहुकण्टकम्" ॥ इति हे रामायणे ।२। इति भाषा ॥ (कपोतस्येदम् । “तस्येदम्" | " ! (गङ्गा । यथा, कापीखगड़े गङ्गालो २६ ! ४० | १.९।७) ३।१२ । इत्यया । यथा भागवते । ६.११८।२५ ॥ "कुमुद्दती कमलिनी कान्तिः कन्यितदायिनी" | कापाल, स्ली, (कपालमेव कपालस्येदं वा । कपाल + "दुर्मना भगवान् कान्यः पौरहित्य विगई यन् । "कान्तिश्चन्द्रतेजोरूपा" । इति तट्टीका |) अग।) अष्टादशकुष्ठान्तर्गतवातिककुष्ठम् । इति स्तुवन् उत्तिं च कापोती दुहित्रा स ययौ पुरात्" । कान्तिदं,ली,(कान्तिंद्यति नाश्यतीति। कान्ति+दो माधवकरः ॥ अन्य निदानं कपालपाब्दे द्रष्टव्यम् ॥ कापोती कपोतसम्बन्धिनी वत्ति परस्त्युपजीवित्व- +क।) पित्तम्। इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ (कान्तिं कापालः, पुं, (कपात + अ ।) कर्कटा । इति ताब्द मित्यर्थः ॥) सौवीराञ्जनम् । इति राजनिर्धण्टा ॥ ददातीति । कान्ति + दा+कः।) शोभादायक नि। चन्द्रिका रत्नमालाच ॥ कालिया कड़ा इति कापोतः, ए, (कपोत + काग।) सर्जिकाक्षारः ! कान्तिदा, स्त्री. (कान्तिद+टाम् ।) वाकुचोरक्षः । इत्यमरः ।२।६।१०६ ॥ रचकः । इति मेदिनी। सोमराजी इति ख्याता । इति राजनिर्धराट: कापालिकः, पुं, (कपालेन कपालेन चरति अभ्य कयोवाभवाः । तदति नि । इति हेमचन्द्रः। कान्तिदायक, लो, (कान्तिं ददातीति । कान्ति+दा वहारादिकं करोतीति । कपालं +ठक् ।) वर्ण- कापोताननं, सी, (कापोतञ्च तत् समनश्चेति ।) + एखुल।) कालीयकरक्षः। इति जटाधरः ॥ शो सङ्करजातिविशेषः। इति तन्त्रसारः॥ कपालि सौवीराननम् । सोतोञ्जनम् । इत्यमरः ।२।६/१०० ॥ भादायके त्रि॥ इति भाषा । वामाचारिविशेषः। यथा,-- काप्यकरः, मु, (कुत्सितं काय काप्यं पापं करोतीति । कान्दविकः,त्रि, (कन्दौ संस्कृतं कान्दवं । कन्दु+यया। ‘ঘ নীয়াভযীঃ চান काप्य + + +ताच्छील्यादौ टः।) स्वयं कृतं पापं कान्दवं पण्यं धस्य "तदस्य परयम्"|8| 8 [५१ । कापालिकजालकं विजेतुम्" । चित्तेचाधाय यः कथयति सः । इति प्राब्दरत्ना- इति टक् ।) यापूमिकः । पूपविक्रयकर्ता । इत्य इति शजर विजयः । (योगिविशेषः । यथा हट- मरः। २।४।२०॥ योगदीपिकायां । काप्यकारः, पुं, (काप्यं करोतीति । काप्य+a+अण। कान्दिंगभूतः,त्रि, (कां दिशं गच्छामि इत्याकुलीभूतः। "भानुको नारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तधा"। चित्ते पापं छाधाय यः शंसति सः। इति चिका- कान्दिश+भू+कर्तरि क्तः ।) भयेन पलायितः । तत्सम्प्रदायश्च यथा तत्रैव ३ । ६६ । रह पोषः। श्वपापवता । इति शब्दरत्नावली। इति पुराणम् ॥ "निषेव्यते पीतलमध्यधारा काफलः, ए, (कुत्सितं फर्ण यस्य । को काटेपूर ।) कान्दिशीका, त्रि, (कां दिशं यामि इत्याह । तदा कापालिके खण्डमते ऽमरोली"। कटमलः । इति षाब्दरत्नावली। हेति मा ब्दादिध उपसयानमिति ठक् एषो "कापालिकस्यायं कामालिकस्तस्मिन् कापालिके काम, व्य, अभ्यनुज्ञा । इति विश्वः ॥ दरादिखात् साधुः।) भयद्रुतः । भयेन पलायितः । खण्डकापालिकसम्प्रदाये इत्यर्थः"॥ इतितट्टीका) कामं, स्ली, (कामाय हितम् । कम+धण।) रेतः । इत्यमरः।३।१।४२ ॥ कापाली, स्त्री, (कपाल +डी ।) विड़ा । इति निकामः | काम्यम् । इति मेदिनी ॥ वाम् । अनु- कान्यकुछ, ली, (कन्याः कुना न्यूनीकता वायुना राजनिर्धगटः ॥ (शिवः । यथा महाभारते। १३ । मतिः। इति हेमचन्द्रः। (यथा माघे ॥१३॥ यत्र । ततः खार्थे अण) गङ्गातीरस्थपुरविशेधः । १७११०२। "भनागनभ्यारत्त्या वा कामं क्षाभ्यतु यः क्षमी)" | कानञ् इति भाषा। वत्पय्यायः। महोदयम् "जेकपाच कापाली विशारजितः शिवः" ।) | कामः , (काम्यते बसौ कम्मणि धम् ।) कास्य ॥ भाषा॥ ॥ वली। -- ·. कामः इश। इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा मनुः २ 168 | "न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इविधा कृयणवतव भूय एवाभिवर्द्धते"।) कामस्त ब्रह्मणो हृदयाज्जातः । यथा । "हृदि कामोवोः क्रोधो लोभवाधोरदच्छदात्" । इति श्रीभागवतम् ॥ (काम्यते इति । कम्मार्थे पत्र वरः । यथा रघुः२ । ६५ । "सन्तानकामाय तथेति काम राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयखिनी सा” । कामं पर प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय इत्यर्थः ॥ मनोरथः । यथा तत्रैव ३ । ६७। "तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान् रघोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययो" । महादेवः । यथा महाभारते । १३ । १७ । ४१ । "गणकता गणपतिर्दिवासाः कास एव च" । विश्णुः । यथा तवैव १३ । १४६ । ४५ । "कामहा कामचात् कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः"॥) बलदेवः । इति पाब्दरत्नावली ॥ महाराजचूतः । इति राजनिघण्टः ॥ कामदेवः । (यथा कुमारे ३।६४। "कामस्तु वाणावसरं प्रतीक्ष्य पतङ्गवहनिमुखं विविक्षः" ।) स तु श्रीकृष्णपुत्रः । तत्पर्य्यायः। मदनः २ मन्मथः ३ मारः ४ प्रदानः ५ मीनकेतनः ६ कन्दः ७ दर्मका अनङ्गः ६ पञ्चशरः १० स्मरः ११ पाम्ब- सरिः १२ मनसिजः १३ कुसुमेयुः १४ अनन्यजः १५ पुष्पधन्वा १६ रतिपतिः १७ मकरध्वजः १८ धात्मभूः १८ ब्रह्मसूः २० विश्वकेतुः २१ । इन्धमर: १।१।२६-२८ ॥ * ॥ स तु. पञ्चाशबिधो यथा । कामः १ कामदः २ कान्तः ३ कान्तिमान् । कामगः ५ कामचारः ६ कामी ७ कामुकः कामवर्द्धनः रामः १० रमः ११ रमणः १२ रतिनाथः १३. रतिप्रियः १४. रात्रिनाथः १५ रमाकान्तः १६. रममाणः १७ निशाचरः १८ नन्दकः १८ नन्दनः २० नन्दी २१ नन्दयिता २२ पञ्चवाया.२३, रतिसखः २४ पुष्पधन्वा २५ महा- धनुः २६ मामयाः २७ श्रमणः२८ नममायः २९ प्रमोऽपरः ३० भ्रान्तः ३१ भामका ३२ मङ्गः ३३ भ्रान्तचारः ३६ भ्रमावहः ३५ मोहनः ३६ मोहकः ३७ मोहः ३८ मोहवईनः २६ मदनः ४. मन्मथः ३१ मात ४२ भडनायकः ४३ गायनः १४ गोलिजः ४५ नर्तकः ४६ खेलकः ४७ उन्मत्तोन्मत्तकः 8 विलासः 86 लोभवर्द्धनः ५० ॥ "दाडिमीकुसुमाभाश्च वामा शक्तिसंयुताः । सौम्या रक्ताम्बराः सर्वे पुष्पवाणेतुकार्मुके । विभाणाः सर्वभूधाच्या कामाः पञ्चापूदीरिता"। इति धारदाविलकटीकायां राधवभट्टः ॥ तेषा- मेकपश्चाशत्शक्तयो रविशब्दे द्रव्याः ॥ तस्य स्थानानि यथा। "पादे गुलफे तथोरौ च भगे नाभौ कुचे हृदि । कक्षे कण्ठे च योये च गण्डे नेत्रे अतावपि । ललाटे शोधक शेष कामस्थानं तिथिकमात् ॥ कामः कामाचा दक्षे पुंसां स्त्रिया वामे शुले कृष्ण विपर्यायः । तया स गेलः समधिठितः सदा पादाङ्गुष्ठे प्रतिपदि द्वितीयायाञ्च गुल्फके। सौवर्णगौ-दिसमप्रभाम्रता। ऊरदेशे ढतीयायां चतुर्थी भगदेशतः ॥ सोमेन सन्ध्यासमयोदितेन नाभिस्थाने च पञ्चम्या घटयान्तु कुचमण्डले । यथोदयाद्रिविरराज शश्वत्" । सप्तम्यां हृदये चैव अश्यम्यां कक्षदेशातः ॥ इति कालिकापुराणे १६ वध्यायः ॥ * ॥ नवम्यां कराठदेश च दाभ्यां चोपदेशतः। मार्कण्डेय उवाच । एकादश्यां गण्डदे परे हादश्यां नयने तथा ॥ "अथ तस्याः पारीरन्तु वल्कलाजिनसंरतम् । श्रवणे च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां ललाटके । परिक्षीणं जटावातैः पवित्रं मूर्ति राजितम् । पौर्णमास्यां शिखायाञ्च ज्ञातव्यञ्च इति क्रमात् ॥ हिमानीतजिताम्भोजसदृशं वदनं तदा। यत्र स्थाने वसेत् कामस्तथैव नखचुम्बनम् । निरीक्ष्य कृपयावियो हरिः प्रोवाच तामिदम्"! मन्वेगानेन कर्त्तव्यं ज्ञातव्यं रतिकोविदः" । श्रीभगवानुवाच । इति स्मरदीपिका ॥ मन्त्रस्त प्रणवादिसविन्दुप्र "प्रीतोऽस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै त्येकषोड़शखरयुक्तनमोऽन्तप्रत्येकचन्द्रघोड़पाकला- स्तवेन च शुभे प्रज्ञे वरं वरय साम्प्रतम् ॥ रूपः ॥ उत्पन्नमात्रशरीरिघु कामस्यानुत्पत्ति- येन ते विद्यदे कायं वरेणास्ति मनोगतम् । कारणं यथा । मार्कण्डेय उवाच । तत् करिष्ये च भई ते प्रसन्नोऽई तव व्रतैः” । "ब्रह्मापि तनयां सन्ध्यां दृष्ट्वा पूब्बमथात्मनः । सन्थ्योवाच । कामायाशु मनचक्रे त्यका सा च सुतेति वै ॥ "यदि देव प्रसनोऽसि तपसा मम संप्रति । तस्याश्च चलितं चित्तं कामवाण विलोड़ितम् । इतस्तदायं प्रथम वरो मम विधीयताम् ॥ ऋषीणां प्रेक्षतां तेषां मानसानां महात्मनाम् । उत्पनमात्रा देवेश प्राणिनोऽस्मिन् भुवास्थले । भर्गस्य वचनं श्रत्वा सोपहासं विधि प्रति । न भवन्तु क्रमेणैव सकामाः सम्भवन्तु वै" ! वात्मनश्चलचित्तत्वममादम्टषीन् प्रति ॥ श्रीभगवानुवाच । कामस्य तादृ भावं मुनिमोहकरं मुहुः । "प्रथमं पशवो भावः कौमाराख्यो दितीयका । दृष्ट्वा सध्या खयं तत्र त्रपामापातिदुःखिता ॥ टतीयो यौवनो भावञ्चतुर्थ वाईक तथा । ततस्तु ब्रह्मणा प्राप्ते मदने तदनन्तरम् । टतीयेवथ संप्राप्ने वयोभागे शरीरिणः । धन्तर्भूते विधौ प्राम्भौ गते चापि निजास्पदे । सकामाः स्युदितीयान्ते भविष्यन्ति वञ्चित् क्वचित् । यमर्धवशमापन्ना सन्ध्या ध्यानपराभवत् । तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया । ध्यायन्ती क्षणमेवात्र पर्बत् मनखिनी ॥ उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्युः शरीरिणः"। इदं विममधे सन्ध्या तस्मिन् काले यथोदितम् । इत्यादि श्रीकालिकापुराणे २२ अध्यायः । उत्पनमात्रां मां दृष्ट्वा युवती मदनेरितः ॥ अभिलाघः । तस्य रजोगुणादुत्पत्तियथा,- अकार्षीत्सानुरागोऽयमभिलाचं पितामहः । "काम एष क्रोध रब रजोगुणसमुद्भवः। दृष्ट्व माममयादं सकाममभवन्मनः ॥ महाशना महापामा विझेनमिह वैरिणम्"। ममापि मथितं चित्तं मदनेन दुरात्मना । इवि श्रीभगवद्गौवायां ३॥ ३७॥ येन दृष्ट्वा मुनीन् सनीलितं मन्मनो पाम् ॥ कामकला, स्त्री, (कामस्य कला प्रिया ।) रविः। फलमेतस्य पापस्य मदनः स्वयमाप्तवान् । कामदेवपत्नी । इति शब्दरवावतीचन्द्रस्य या यत्तं प्रशाप कुपितः शम्भोरपितामहः । घोड़शकलास्ता एव कामकला, ममोचितं फलमहमाप्तुमिच्छामि साम्पतम् । कामकूटः, {, (काम रव कूटं प्रधानं यस्य ।) वेखा यन्मां पिता मातरच सकामानपरोक्षतः ॥ प्रियः । वेश्याविषमः । इति मेदिनी। दृष्ट्वा चक्रुः स्पृहां तस्मान्न मत्तः कापि पापकृत् । कामकेलिः, त्रि, (कामे तहेतुकरतो केंजिर्यस्य ।) ममापि कामभावो भूदमादं समीक्ष्य तान् ॥ विक्षः। इति विकारहशेषः। (कामनिमित्ता पत्याविव खके ताते सर्वेषु सहजेम्वपि । केलिः।) सुरते पुं। इति हेमचन्द्रः। करिष्याम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । कामखड्दला, स्त्री, (कामं कमनीयं रखा इव दई धात्मानममौ होष्यामि वेदमार्गानुसारतः । पत्रं यस्याः ।) स्वर्णकेतकी । इति राजनिधण्टः। किन्वेका स्थाययिष्यामि मर्यादामिह भूतले । कामगामी, [न्] घि, (कामं यथेर योनिविचारम- उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्यः पूरीरिणः । कुर्वन्नेव वा गच्छतीति । काम+ गम+खिनिः।) एतदर्थमहं कृत्वा तपः परमदारुणम् ॥ कामगामी । खेच्छागमनशोलः । इत्यमरटीका। मर्यादां स्थापयित्वैव पश्चात् त्यच्यामि जीवितम् कामगुणः, पुं, (कामक्रतो गुणः 1) रागः। विषया यस्मिन् शरीरे पित्रा मे भिलासः खयं कृतः। याभोगः । इति मेदिनी। घाटभिस्तेन कायेन किचिनास्ति प्रयोजनम् । कामनामी, (न] त्रि, (कामं यथेच्छ गमनशीलः । येन खेन शरीरेण तातेऽथ सहने खके ॥ सपीति णिनिः । काममत्राव्ययम् ।) खेच्छागमन- उभावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम् । शीतः । तत्पर्यायः । धनुकामीनः । इत्यमरः ॥ इति संचिन्य मनसा सन्ध्या पोलवरं ततः । २।७६॥ जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागा यतः सृता ।। कामचारी, न त्रि, (कामेन खेच्छया परति । ..

·wo- कामधे काम+घर+णिनिः ।) कामुकः । (यथा "पुरन्दरं च जानोते परस्त्रीकामचारिणम्" ॥ इति महाभारतम् ॥) खच्छन्दः ॥ कलविङ्कः । इति मेदिनी ॥ कामचारी, [न पुं, (कामेन इच्छानुसारेण चरति विहरति । काम+चर+णिनिः ।) गरुड़ः । इति प्राब्दरत्नावली॥ कामजानः, पुं, (कामं जनयति कुडध्वनिना । काम +जन +णिच् + अच् । निपातनात् न खः । यदा कामज कन्दर्पभावं यानयति । कामज + या+नी+ड) कोकिलः। इति ब्दरत्ना. वल्ली ॥ कामजान इति च पाठः॥ कामतालः, पुं, (कामं तालयति प्रतिष्ठापयति । काम+तलप्रतिष्ठायां + णिच् + अगा। ) को- किलः। इति निकाण्ड पोषः ॥ कामदः, नि, (कामं व्यभिलापं ददाति । काम+दा+ । कः ।) कामदाता । अभिलाषदः । इति मेदिनी ॥ (यथा हे : रामायणे २ । ३३ । ७ । "ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामानाञ्चैव कामदः" ॥ काम कामस्य रूपं खसौन्दर्येण द्यति व्यवखण्डु- यतीति । यदा कामं मदनं द्यति नापायतीति । ऊर्द्धरतस्वादस्य तथात्वम् । काम +दो+कः | कार्तिकेयः। यथा, महाभारते ३ | २३१ । ४ । "कामजित् कालदः कान्तः सत्यवाग्भवनेश्वरः" ।) कामदा, स्त्री, (कामं छाभीयं ददाति या । काम +दा +का+टाप् ।) कामधेनुः । इति मेदिनी ॥ कामदुधा, स्त्री, (कामं दोग्धि । काम + दुह+ "गुपधज्ञापीकृषः कः" । ३ । १ । १३५ । इति कः । ततशाम् ।) कामधेनुः । इति मुग्धबोधव्या- करणम् ॥ (यथा, भागवते १ । १० । ४ | "कामं ववर्ष पर्जन्यः सर्वकामदुघा मही" ॥) कामदूतिका,स्त्री,(कामस्य उद्दीपकत्वात् दृतिकेव ।) नागदन्तीरक्षः । इति रत्नमाला। कामदूती, स्त्री, (कामस्य दूतीव कामोद्दीपकत्वात्।) पाटलारक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ कामधरः, पुं, (कामरूपं कामस्य संज्ञा वा धरति धारयति वा । काम++ छन् ।) कामरूपस्य मत्स्यध्वजपर्वतस्थसरोवरः । यथा,- "मणिकूटाचलात् पूर्व मत्स्यध्वजकुलाचलः । निग्धो यत्र मदनो हरनेत्रामिना पुनः ॥ पारीरं प्राप्य तपसा समाराध्य दृषध्वजम् । तत्र मत्स्यखरूपस्तु कामदेवेन संस्थितः ॥ यधित्यकायां एधिवौं वीक्ष्यमागः समन्ततः। तदा तु शाश्वती नाम तत्रास्ते दक्षिणखवा । सरः कामधरो नाम तस्मिन् शैले व्यवस्थितः । शाश्त्यां विधिवत् स्वात्वा पीत्वा कामधराम्भसि ॥ विमुक्तपापः शुद्धात्मा शिवलोके महीयते" इति श्रीकालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ कामधेनुः, स्त्री, (कामप्रतिपादिका धेनुः ।) खनाम- ख्यातगौः । तस्या उत्पत्तिर्यथा,- "दक्षस्य तमया याभूत् सुरभिर्नाम नामतः । गवां माता महाभागा सर्वोकोपकारिणी" ॥ कामधे तस्यान्तु तनया जज्ञे कश्यपात्तु प्रजापतेः । नाना सा रोहिणी शुधा सर्वकामदुधा नृणाम् ॥ तस्यां जज्ञे शूरसेनादसोरतितपोज्ज्वलात् । कामधेनुरिति ख्याता सर्वलक्षासंयुता” ॥ "तस्यां जज्ञे शुनःप्रोफान्मुनेरतितमोज्ज्वलात्" । इति पुस्तकान्तरे पाठः ॥ “सा सिताभप्रतीका चतुर्व्वदचतुष्पदा । स्तनश्चतुर्भिधम्मार्थकामाप्रसवकारिणी” ॥ * ॥ तम्या गर्भे शिववाहनधोत्पत्तिर्यथा, “सा खयम्भुशरीरात्त कालेन महता सती । निम्मलं यौवनं कामधेनुराप मनोहरम् ॥ तां चरन्तीं मेराएछे चाररूपां मनोहराम् । दद स तु वेतालः कामुकश्चाभ्यपद्यत ॥ वं कामुकन्तु वेतालं विदित्वा कामधेनुका । पशुधम्मात् स्वयं भेजे तं पुत्रं पावामृतः ॥ सोऽवाप तस्यां परममामोदं शरात्मजः । सा चापि परमं तस्मिन् मदनात् प्रतिहर्षिता ॥ तयोः प्रत्ते सुरते तस्या गमोऽभवत्तदा । काले प्राप्ते तु सुमुवे कामधेनुर्महारषम् ॥ सोऽचिरेगाव कालेन सुमहान् उपभोऽभवत् । महाककुदसंयुक्तचारपदयान्वितः ॥ उत्क्षिप्त विचलत्कायुगलो दीर्घवाल धिः । ककुदेन च घटङ्गाभ्यां कर्णाभ्यां स सितावत् ॥ विचरन् ददृशे देवैः पृट्टैरिव हिमाचलः । वेतालस्वकरोत्तस्य नाम भङ्ग इति विनाः ! ॥ स तु को ज्ञानशाली समाराधयदीश्वरम् । सोऽपि तुयो वरं तस्मै ददावियं महेश्वरः । तमेव वाहनं चक्र कृत्वा देवत- रघम् । स चिरायुश्च बलवान् पृथिवीधरगाक्षमः ॥ भङ्गो नाम महातेजाः कोतुस्याप्यभवत् पतेः । भ्ङ्गोऽभूदाहनो यस्माच्छङ्करस्य महारषः ॥ छतो ङ्गिमिति ख्याति स च प्राप महेश्वरात्"। इति श्रीकालिकाएरायो ६.१ अध्यायः ॥ * ॥ अभीएपदा धेनुः । तदानफलं यथा, "वर्षी हरिः सर्व एव पवित्र- स्तत्रापि वर्षे पारदेव शुद्धा। तम्यां शुभः कार्तिको नाम मास- स्तत्रापि पुण्यो हि बभूव दर्गः ॥ यम्यां हरे त्यभयादिमुक्ता उरःस्थलं प्राप्य मुखं सुपीते । लक्ष्मीः पुराद्यापि विनिर्मिता वै कामप्रदा धेनव एव यत्र । अहर्मुखे यत्र दिने समस्ताः सधेनवो भूमितले भ्रमन्ति । रहे न यस्मिन् कथयन्ति लीला हानिः क्षयस्तत्र च प्रत्ययो मे । तस्मात्त्वमत्रैव च कामधेनुं दद्याः समुद्दिश्य तु केशवस्य । विप्राय वै सर्वगुणोपपन्नां कृत्वा व्रतं कृच्छ्रमतो हरेस्त । सम्यक् प्रदत्तैस्त गवां सहसः सवमवस्त्रैः सहितच हेमा । कामधे काले फलं यल्लमते मनुष्यो न कामधेनोश्च समं विजेभ्यः ॥ कन्यारथानां करिवाजियुता पातैः सहसः सततं दिजेन्धः । दत्तः फलं यानमते मनुष्यः समं तथा ग्यानतु कामधेनोः" ॥ * ॥ तट्टेदाः तद्दानविधिय यथा,-- "नन्दा सुनन्दा सुरभी सुशीला समनास्तथा । निर्गता मथ्यमाने ऽब्यौ उधानानं शुभप्रदम् ॥ तत्र स्नात्वा समचर्चा धेनुं पज्य प्रयत्नतः । गोदानफलमानोति नमो विगतकामधः ॥ एकादश्याम पोव्याथ नो दिनचतुष्टयम् । हतेन जापयेहिया गव्येन पयसापि वा। नताशी गोरस हव्यैः पूजयेन्मधुसुदनम् । गन्धयुष्यैः मुन वेद्यबस्वामक गणकुराही ॥ प्रामासिचत्रोद्यतबाङ्गविधा- गंदाजहस्तग्य तु पापागः । ৪ সয়ামি সনানয় प्रिया यस्यापि धराधरस्य ।। श्रियः पति श्रीधर मेव कान्तं श्रियाः सरवायं हि श्रियोऽधिमूलम् । नमाम्यहं श्रीधर श्रीनिवास समर्थितो में प्रददातु वामान् ॥ एवं पूज्य विधानेन श्रिया युक्तन्त नामभिः । एथक जागरणं कुर्यात् श्रिया साह जगत्पतेः ॥ या देवी भार्गवं भेजे कुल मर्च पृजिता । ध्यायातु मा ग्रहं नन्दा मुशीता वादा मम || याङ्गिरसञ्च सा देवी मुनन्दा प्रत्यापस्थिता । व्यायातु मे रजे मा तु मुप्रीता वरदा सनी ॥ सुरभी या भरदान कामधेनुः मुकामदा । सदाभवदाट हंसात्र म मावातु सुगचिता ॥ सुपीता कपापं या तु भेजे सर्वत्र कामदा। सा मे भवतु सुग्रीता कामधेनुट हे सदा ॥ सुमना या वशिष्ठन्तु संप्राप्य मु म दे शुभा। सा मे ग्टई सदायातु कामदा देवपूजिता ॥ एवं पूज्य विधानेन प्रभाते विमले शुभे । शुलाम्बरधरः सातः शुलमाल्यानुलेपनः ॥ कृत नित्यक्रियो हृयः कुगरलाइन्दभूषितः । धनुलिप्ते महीएछे कृष्णाजिनमुसंस्तुते ॥ तिलप्रस्थेन चाकीर्ण चतुःस्वर्णविभूषिते । क्षौमवस्वान्विते शुभ्ने मध्वान्यपात्रसंयुते ॥ शुभवस्वैः समात्य सर्वरत्नैरलताम् । सुवर्ण मटातों भुखुरां चतुःस्वणी मनोरमाम् ॥ क्षौराब्धिपयसोपेतां धेनुं मन्त्रैः प्रपूजयेत् । या धेनुः सर्वदेवानां ऋषीयां भावितात्मनाम् । क्षीराब्वे निर्गता या च सा मे भवतु सुस्थिरा । घृतक्षीराभिषेकच कृत्वा विष्णोः प्रयत्नतः॥ समभ्या यथान्यायं गन्धयुष्यादिभिः क्रमात् । गावो ममाग्रतः सन्तु गावः पार्श्वे च एछतः॥ गावो मे हृदये नित्यं गवां मध्ये वसाम्यहम् । प्राङ्मुखोदभुखो वापि सितयज्ञोपवीतिनोम् ॥ इमां त्वं प्रतिग्रहीख देवदेव! जगत्पते । meanipune mmmmmmmm . : । - ·. । । कामधे सवत्सालज,तां धेनुं गोविन्द ! प्रीयतामिति ॥ एवं विप्राय तां दद्यात् कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । व्यनुव्रजेच्च गच्छन्तं पदान्यौ नराधिप ! ॥ अनेन विधिना यरनु कामधेनुं प्रयच्छति । सर्वकामसम्टद्धार्थः स्वर्गलोकञ्च गच्छति ॥ किं दत्त्वा धातो:न्तु राजग्रस्ते दिवाकरे । तत्फलं प्राप्यते राजन् कामधेन्वा यदभुते” ॥ इत्याद्ये बह्निपुराणे कामधेनुप्रदानगामाध्यायः॥ ॥ अन्यत् वालीकीयरामायणे बालकाण्डे ५३ सो महाभारते १ । ११ अध्याये च हरव्यम् ॥ * व्यथ कामधेनुमहादानम् । "यथातः संप्रवक्ष्यामि कामधेनुविधिं परम् । सर्वकामफलं नृणां महापातकनाशनम् ॥ लोकशावाहनं तहडोमकम्माधिवासनम् । तुलापुरुषवत्कायं कुण्डमण्ड्यवेदिकम् ॥ खल्पे होकाग्निवत् कुर्यात् गुरुरेव समाहितः । काञ्चनम्यातिशुद्धस्य धेनुं वत्मञ्च कारयेत्" । धेनुं वत्स त्यनेन धेन्वर्थोपात्त सुवर्णे नैव स्खे- च्छया वत्संकल्पनमुक्तम् ॥ "उत्तमा पलसाहसी तदङ्गतु मध्यमा। कनीयसी तदर्द्धन कामधेनुः प्रकीर्तिता ॥ पतित स्त्रिपलादृमशक्तोऽयीह कारयेत् । वेद्यां कृष्णाजिनं न्यस्य गुड़प्रस्थसमन्वितम् ॥ न्यसेदुपरि तां धेनुं महारत्नैरलङ्कृताम् । कुम्भारकसमोपेतां नानाफलसमन्विताम्" ॥ महारत्नेशत्कृष्ठरत्नैः ॥ "तथाछादश धान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् इक्षुदण्डाष्टक तहन्नानाफलसमन्वितम् । भाजनमासनं तदत्ताम्रदोहनकन्तथा । कौघेयवस्त्रदयसंप्रयुक्तां दीपातपत्राभरणाभिरामाम् । स चामरां कुण्ड्लिनों सघण्टा मणित्रिका चन्द्रकरौप्यपादाम्" मणित्रिका पक्षमाला। "रसैश्च सर्वैः पुरतोऽभिजुलां हरिजया पुष्यफलैरनेकैः। অলিন্ধলঘুমি- वितानकञ्चोपरि पञ्चवर्णम्" : रसैः सर्वरिति लवणादिभिः घडूभिः । यजाजी जीरकः । कुस्तम्बरु धन्याकम् ॥ "स्नातस्ततो मङ्गलवेदघोधेः प्रदक्षिणीकृत्य सपुष्पहस्तः । यावाहयेत्ता गुड़धेनुमन्त्रै- बिजाय दद्यादथ दर्भपाणि" बहतरमत्स्य पुराणपुस्तकेघ गुड़धेनुमन्वैरिति पाठदनात् गुड़धेनूतया लक्ष्मीरित्यादिमन्त्र- पाठश्वान कर्तयः। द्विजाय दद्यादिति श्रतेः कृत्वैव कामधेनुसुरवे देया ऋलिग्भ्यस्त दक्षि- शामाघम् ॥ "वं सर्वदेवगणामन्दिरमहाभूता विश्वेश्वरविपथगोदधिपतानाम् । নাৰমুজৰীকানদানী कामधे कामम् प्राप्तोऽस्मि नितिमतीव परां नमामि ॥ क्षिणीकृत्य या लक्ष्मीरित्यादि देवगणा वदन्ती लोके यधेप्सित फलार्थविधायिनी त्वा त्यन्तं पठित्वा कामधेनुं पुष्पाञ्जलिना सम्पूज्य मासाद्य को हि भवदुःखमुपैति मर्थः । गुरवे दद्यात् । तद्यथा, घों अद्यामुकसगोत्राया- संसारदुःखामनाय यतख कामं मुकवेदामुकशाखाध्यायिने अमुकशम्र्मणे तुभ्य त्वां कामधेनु मिति देवगणा वदन्ति ॥ मत्स्यपुराणोक्तहिरण्यकामधेनुमहादानफलप्राप्ति- बामन्त्रा पशीलकुलरूपगुणान्विताय कामोऽहं रतां कृष्णाजिनन्यस्तगुड़प्रस्थारोपिता विप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् । उत्कृयरत्नसौवर्ण चन्द्रतिलकपट्टककुण्डलयुगलम- प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेवजएं ण्टारौप्यखुरस्फाटिकाक्षमालाचामरालंकृतां को- कन्यागणैः परितः पदमिन्दमौलेः" ॥*॥ धेयवस्त्रयुगाच्छादितां पूर्णकुम्भाटकनानाफलाटा- यत्र यजमानः समुपजात जातकामधेनुमहादानेच्छा दप्राधान्यफ लसहितेषुदण्डाएककांस्यपानासनता. तुलापुरुषलिखितं खजचम्ममयाच्छन्नसन्नाहतुला मदोहनदीपछत्रपादुकायुगसवरसहरिद्रानाना- पुरुषस्थापनीयहरिप्रतिमासालागारतुलाहस्तप्रा. विधकुसमफलजीरक धन्याकशर्करायुतां पञ्चवई सप्रतिमावहिःसर्वसम्भारमधिकत्वेन सुवर्णपल विवानकसहितां सवासस सवाससां हिरण्यकामधे सहसनिर्मितामुत्तमां सुवर्णपलातपञ्चकनिर्मि ददे। गुरुः खस्तीत्युत्ता सावित्री पठित्व तां मध्यमां सुवर्णसाईपलातयनिर्मितां कनी हिरण्यकामधेनुरियं विष्णुदैवतेति उक्वा यथा- यसी अशक्तौ पलत्रयादूद्धं यथाशक्युपात्तसुवर्ण शाखं कामस्तुतिं पठेत् । ततो गुर्वत्विगभ्यां घटितामुत्कयरत्नालङ्घतां सवत्सां धेनुम् । धेन्व दक्षिणान्दद्यात् । यों अद्य कृतैतदानदक्षिण- वस्थापनार्थ कृषणाजिनं गुड़प्रस्थञ्च धेन्वलङ्करणार्थ मिमां उत्पत्तियोग्यां भूमिमेतानि च समाथि यर्थच्छकाञ्चनघटितचन्द्रतिलकललाटपट्टिकाकुण्ड ददे । वस्तीति ब्राह्मणा ब्रूयुः । गुरुस्तु खस्त्यन लयुगघण्टारौप्यखुरचतुथ्यस्फाटिकाक्षमालाचा न्तरं धेनु पुच्छं ग्रहीयात् । ततो यजमानतला मराणि | धेन्वाच्छादनार्थ कौघयवस्त्रयगम् । धेनु पुरुषवज्जायकेन्यो दक्षियां दत्त्वा दीनानाधादों पार्श्वस्थापणार्थं कुम्मायकातिप्रचुरविविधफला स्तययित्वा ब्राह्मणवाचनश्च कृत्वा त्वरया गुरव शादशधान्येक्षुदण्डाप्टककांस्य पात्रासनतामदोह कामधेनुं प्रतिपादयेत् । पलत्रयादृढ़ यथापालि नदीपसामग्रीछत्रपादुकायुगानि। धेन्वग्रतः स्था खन्नुपमहादानदाने तु गुरुरेव खग्टह्योक्तविधि पनाथं मधुरादिरसघटक हरिद्रानानाविधकुसु सव्वं ब्रह्माण्डवत् कुर्यात् ॥ इति हिरण्यका:- माईणद्रव्यनीरकन्याकपार्कराश्चोत्पादयेत् । धेनुमहादानं समाप्तम् । इति दानसागरः । ततस्तुलापुरघोक्तसमयानामन्यतमस्य पूर्बतरदिने कामध्वंसी, [न् , (कामं कन्दय ध्वंसयतीति । का गुत्विगयजमानजापकान्तलापुरुधबद्धविष्यभोज + ध्वन्स + णिच +णिनिः ।) शिवः । इति इ. नादिकं कृत्वा निवेदनसङ्कल्पवाक्ययोस्तलापुरुष- पदस्थाने हिरण्यकामधेनु पदं प्रक्षिप्य निवेदनं कामनः, त्रि, ( कामयति इति । कम् + यि + सङ्कल्पञ्च कुर्युः । अपरदिने च यजमानस्तुलापु युच।) कामुकः । इत्यमरः।२।१ । २8 ।। रुषवद्गोविन्दाद्याराधनादिमधुपर्कदानान्तं गो- | कामना, स्ली, ( कम + अनुदात्तादेश्चेति णिन्तात् विन्दाद्यभ्यर्चनब्राह्मणानुज्ञापनदानसंकल्पपूण्याहा- भावे यच टाप च ।) इच्छा । इति इलायुधः । दिवाचनवरणवाक्येषु तुलापुरुषपदस्थाने हिरण्य- कामन्धमी, [ न् ] , (कामं यथेरं धमति । काम + कामधेनु पदं प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुईत्विग् धमा + णिनिः। बाहुलकात् धमादेशः । निपात यजमान जापका उपवसे यः । अपरदिने च कृत नात् मुमि साधुः।) कांस्यकारः । इति जटाधरः। नित्यास्तुलापुरुषवदग्निस्थापनादिमध्यब्राह्मणवाच- कामपत्नी, स्त्री, (कामस्य पत्नी ।) रतिः । इति शाह नान्तं कम यथायथं कुर्युः। एवञ्च मध्यब्राह्मण रत्नावली॥ वाचनान्तं कभ तुलापुरवग्रन्थमनुसन्धायानुष्ठा- कामपालः, , (कामान् पालयति । काम + पाल + तव्यम् । तत ऋत्विजः सवत्सां धेनं प्रधान वेदी अण।) बलदेवः । इत्यमरः । १।१।२४ ॥ मध्यलिखितचक्रोपरि कृष्णाजिनमास्तीयं तदुपरि कामप्रदः, पु, (कामं कामजरतिभेदं प्रददाति । काम गुड़प्रस्थं निधाय तत्रारोप्य पूर्वोक्तालङ्कारैरल,त्य +प्र+दा+कः।) रतिबन्धविशेषः । यथा,- कोषयवस्त्रयुगेनाच्छाद्य धेनुपार्थे च पूर्णकुम्भारक "हौ पादौ स्कन्धसंलमो क्षिमा लिङ्गभगे तथा ! नानाविधफलानि अछादप्राधान्यानि रत्ननानावि कामयेत् कामुकाप्रीत्या बन्धः काम प्रदो हिस"। धफलमिक्षुदण्डाएककांस्यभाजनपट्टिकातामदो इति स्मरदीपिका । (कामानां सर्वेषां पुर- हनदीपातपत्रपादुकायुगान्यारोप येयुः । धेन्वग्रतः पार्थाणां प्रदः । विष्णुः । यथा महाभारते । १३ । मधुरादिरसघटक हरिद्राविविधपुयाईणसामग्री १४६ ४५ जीरकन्याकश करावारोप्य मङ्गलगीतवाद्यव "कामहा कामकृत् कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ।। न्दिघोषेध यज्ञकुण्डसमीपस्थकुम्भचतुष्टयजलेन ख- कामफलः, पुं, (कामं यथेफलमस्य ।) महाराजा- खवेदोक्ताभिधेचनिकमन्यजमानं सापयेयः । मरक्षः। इति दालनिर्धण्टः । ततो यजमानः शुल्लमाल्याम्बरधरो तसवाल- कामम्, व्य (कमेर्णिजन्तात् धम् ।) व्यकामानुमतिः कारः कुशहस्तः युध्याञ्जलिमादाय कामधेनुं प्रद हाधमरः ।३।४।१३॥ (यथा, शाकुन्तले ५ बजे लायधः ॥

·। । , कामलः कामला कामाख्या "महाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ तस्यारिटलक्षणम् । दग्ध्वाक्षकाठमलमायसन्तु न कश्चिदशनामपथममायोऽपि भजते" ॥) "कृष्णपोताकृन्मूत्रो शूनच मानवः । गोमूत्रनिवापितमझवारान् । घनुमतिः । प्रकामम् । असूया। अनुगमनम् । सरक्ताक्षिमुखछर्दिविण्म बो यश्च ताम्यति ॥ নিষীঢ় নম্বনাদ্বিয় इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। दाहारुचिटड़ाना हवन्द्रामोहसमन्वितः । कुम्मायं पाण्डुगदं निहन्ति" ॥ काममहः, पुं, (कामस्य महः उत्सवो यत्र ।) चैत्री नयति श्वासकासात्ती विड्भेदी कुम्भकामली" ॥ इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ पूर्णिमा । इति त्रिकाण्ड पो घः ॥ इति माधवकरः॥. "मरीचतिलपुष्पाभ्यामञ्जनं कामतापहम्" ॥ कामयिता, ऋ] त्रि, (कामयते । कम् + णिच् + कामतः, पुं, ( कामयते असीट मस्मिन् । कम + का- प्रति गारुड़े १८७ अध्यायः ॥ टच ।) कामुकः । इत्यमरः । ३१ ।२४॥ धिकरणे + कलच ।) वसन्तकालः । मरुभूमिः ।' "तण्डुलीयकगोक्षुरमूलं पीतं पयोऽन्वितम् । कामरूपः, पुं, ( मूलप्रकृतिर्भगवती कामरूपिणी (कामं लाति ग्रहातीति । काम+ ला + कः।) का- कामलादिहरं प्रोक्त मुखरोगहरं तथा"। सती यत्र देणे विराजमाना स देपास्तन्नामा रव मुके त्रि इति मेदिनी ॥ इति तत्रैव १८८ अध्यायः ॥ उच्यते ।) खनामख्यानदेशः। तत्पर्य्यायः। प्राग- कामलता, खी, (कामस्य ल तेव ।) शिनः । इति कामवती, स्त्री, (कामः कमणीयता यस्त्वस्याः । काम ज्योतिषः २। इति चिकाण्डोषः ॥ तत्र काम- हेमचन्द्रः॥ +मतुम् । मस्य वा । डीम् च ।) दामहरिद्रा । गिरौ योनिपीठे कामाख्या देवी वर्तते । यथा । कामला, स्त्री पुं, (कामल + टाम् ।) खनामख्यात- इति राजनिर्धण्टः। (कामः कन्दर्पभावः शास्त्य "योनिपीठं कामगिरी कामाख्या तत्र देवता" । रोगः । अथ पाण्डरोगभेदस्य कामलाया निदान स्याः। मैथुनानुरागयुक्ता स्त्री । यथा महाभारते "सर्वत्र विरला चाहूं कामरूपे रहे रहे" पूर्बिकां संप्राप्तिमाह। १ । शान्तनुपाख्याने ६७ । ५ । इति तन्त्रचूडामणौ पीठमाला ॥ (अयं हि गणेा "पाण्डरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तखानि निघेवते । "त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगतिः"।) गिरिशिखरस्थो देशः । यदुक्तं तन्ने । तस्य पित्तमझांसंदरध्वा रोगाय कल्पते" ॥ कामवल्लभः, पुं, (कामः कमनीयः स्पृहणीय इत्यर्थः "कालेश्वरं श्वेतगिरि पुरं नीलपर्वतम् । पित्तं कर्ट । दग्ध्वा संदृष्य । रोगाय कामला त एव वल्लभः प्रियः । यहा कामस्य कन्दर्यस्य कामरूपाभिधो देशो गयो र गिरिमूर्द्धनि" ॥ रूपाय। पागडरोगिण सवातिशयित मित्तलसे क्या बल्लभः। कन्दर्पप्रियवसन्तकालोद्भवत्वात् तथात्वम्।) कालेश्वरं श्वेतगिरि पुरं नीलपर्वतं यावत् ॥ कामला भवति । नायं नियमः । किन्तु कामला यामः । इति राजनिर्धण्टः ।। अयं खलु वनदेवास्य ईशानभागे अासामप्रदेपास्य खतन्त्रापि भवति । यथा राजयक्षमा कासादुये- कामवल्लभा, स्त्री, (कामस्य कन्दर्पस्य वरनमा प्रिया । पश्चिमभागे वर्तते) क्षिताद्भवति । नायं नियमः । किन्तु राजयक्ष्मा कामोद्दीपकत्वात् तथात्वम् ।) ज्योत्स्ना । इति कामरूपः, त्रि, (कामं काम्यं मनोहरं रूपं यस्य ।) खतन्त्रापि भवति । तदेवापि ॥ * ॥ राजनिघण्टः ॥ मनोज्ञरूपः । खेच्छारूपः । (यथा महाभारते । कामद्धिः, पुं, (कामस्य सद्धियस्मात् ।) क्षुप- कामलाया जदयामाह । १ । सुपर्णस्तुतौ २३ । ६ । "हारिद्रनेत्रः सुभ्टा हारिद्रत्वड्न खाननः । विशेषः । कामन इति कर्णाटके प्रसिद्धः। तत्प- "कामरूपः कामगर्भः कामबो विहङ्गमः" ॥) पीतरक्तशवन्मूची भेकवर्णा इतेन्द्रियः ॥ यायः । स्मरद्धिसंज्ञः २ मनोजद्धिः३ मदना- तथा च । मेघदूते हैं। दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारचिकर्षितः" । युषः ४ कन्यजीवः ५ जितेन्द्रियाः ६ कामैक- "जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां हारिद्रं हरिद्रावर्णम् । पीतरक्तपाकम्भुवः । पीते जीवः ७ जीवसंज्ञः | अस्य वीजगुणाः। मधु- जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः" ॥ रक्त वा शकृन्मूचे यस्य सः। भेकवर्णः वृहद्वेक- रत्वम् । बलवर्द्धनत्वम् । कामद्धिचिकारित्वम् । कामरूपिणी, स्त्री, (कामं मनोज्ञं रूपं छस्त्यस्याः । वगाः। तस्या भेदावाह । “कामला बहुपितषा बलेन्द्रियरविदत्वञ्च । इति राजनिघण्टः । कामरूप+ इनि+ डीम् । ) अश्वगन्धारक्षः। कोठशाखाश्रया मता"। एषा कोठाश्रया अपरा कामरन्ता, स्त्री, (कामं कमनीयं वन्तं यस्याः ।) इति राजनिघण्टः ॥ शाखाश्रया। तत्र कोष्ठकामलामाह ! “कालान्त- पाटलाक्षः । इति पान्दमाला ॥ कामरूपी, [न] पुं, (कामं कमनीयं रुपमस्यास्तीति । रात् खरीभूता कृच्छा स्यात् कुम्भकामला" | कामरक्षः, ए, (कामं यथेच्छ वीजाधन पेक्षतया कामरूप+इनिः) विद्याधरः। इति त्रि হ্মাৱালৰা হীমুনা নিদ্বীনলখায়। उत्पनो वक्षः।) वन्दाका पति राजनिर्धण्टः ॥ काण्डशेषः ॥ जाहकजन्तुः । इति राजनिघण्टः ॥ कुम्भकामला कोष्ठकामले त्यर्थः । सा कृच्छा कष्ट- कामशर, ई, (कामस्य कन्दर्पस्य भार इव कामोद्दीप- (कामेन खेच्छया रूपं धार्यत्वेनास्त्यस्य इनिः।) साध्या ॥ * ॥ कुम्भकामलिनोऽरियलक्षणमाह ॥ कत्वात् ।) यामः । इति राजनिर्धण्टः । मनोज्ञरूपिणि खेच्छारूपिणि च त्रि । यथा, "धरोचक हल्लासज्वरलमनिपीडितः । कामसखः, मुं, (कामस्य सखा ! "राजाहासखि- "सर्वमाशु विचेतयं हरिभिः कामरूमिभिः" । नश्यति श्वासकासात विड्भेदी कुम्भकामली" ॥ भ्यराच्" । ५। 81 ९१ । इति टच ।) वक्षन्त- इति रामायणम् ॥ उभयोरपि कामलयोररियलक्षणमाह । कालः । इति राजनिघण्टः ॥ कामरेखा,स्त्री,(कामानां कामव्यापाराणां रेखाचि "कृष्णपीतशकुन्मूत्रो भृशं शूनच मानवः । कामसुतः, पुं, (कामस्य सतः।) चनिबद्धः । इति लक्षणं राजि, यत्र ।) वेश्या । इति प्राब्दमाला । हेमचन्द्रः ।। सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविन्भूत्रो यश्च ताम्यति ॥ कामलः, पुं, स्त्री, (कम + णिच् + कलच् ।) रोग दाहारचिटड़ानाहतन्द्रामोहसमन्धितः । कामाख्या, स्त्री, ( कामयते भक्तानां कामं पूरयति विशेषः। काबोल कामला इति च प्रसिद्धिः । यदा भक्तः साधकः काम्यतेऽसौ इति कामा । नहात्मसंज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते"॥ ॥ इति मेदिनी ॥ तस्य निदानसम्प्राप्ती यथा, कामा छाख्या यस्याः) देवीविशेषः। तन्नाम- अथ कामलाचिकित्सा । "पाण्डुरोगी च योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते । कारण यथा । "त्रिफलाया गुडूच्या वा दा निम्बस्य वा रसः । तस्य पित्तममांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते । प्राताक्षिकसंयुक्तः शीतलः कामलापहः ॥ श्रीभगवानुवाच । तस्य लक्षणम्। धचने कामलार्तानां द्रोणीपुष्पीरसी हितः । "कामार्थमागता यस्मान्मया साई महागिरी। "हारिद्रनेत्रः सणं हारिइत्वनखाननः । गुडूचीपत्रकल्कं वा पिबेत्तकेण कामली ॥ कामाख्या प्रोच्यते देवी नीलकूठे रहोगता ॥ रक्तपीत शवन्मत्रो भेकवर्णा इतेन्द्रियः ॥ গ্রামীলীৗলীন্যাসলিমাঘীঙ্গাব্দ | कामदा कामिनी कामा कान्ता कामागदायिनी। दाहावियाकदोब्बल्यसदनारचिकर्षितः । लोका निवारयन्त्याशु कामलामुद्धतामपि । कामाननाशिनी यस्मात् कामाख्या तेन चोथते* জানা অমিমা জীবাস্থ্য মনা। कुम्भाख्यकामलायान्तु हितः कामलिको विधिः । तत्पीठकारण यथा- कालान्तरात् खरीभूता इक्रा स्यात्लुम्भकामला"। गोमूत्रेय पिबेत् कुम्भकामलायां शिलाजतु ॥ "अथ काले बतिथे व्यतीते प्राबिसब्जने । ॥ m- । II 12 ·१० . कामाख्या घयहां दक्षतनयां भार्यार्थेऽहं बधूवराम् ॥ सा मेऽभूत् प्रेयसी भाऱ्या प्रदाय समयं पितुः । यनिएकारी त्वञ्चेत् स्याः प्राणांस्त्वक्ष्ये तदा त्वहम्॥ तो यज्ञे समस्तन्तु स च वव्र चराचरम् । न मां नापि सतों वत्रे तदनिछान्मृता तु सा ॥ ततो मोइसमापनस्तामादाय तामहम् । प्राप्तः पीठवरं तन्तु भ्रममाण इतस्ततः ॥ तस्यास्वङ्गानि पर्यायात् पतितानि यतो यतः । तत्तत् पुण्यतमं जातं योगनिद्राप्रभावतः ॥ तसिंस्त कुलिकापीठे सत्यास्तद्योनिमण्डलम् । पतितं तत्र सा देवी महामाया व्यलीयत ॥ लीनायां योगनिद्रायां मयि पर्वतरूपिणि । स नीलवर्णः गेलोऽभूत् पविते योनिमण्डले । स तु पोलो महातुङ्गः पातालतलमाविशत् । वस्या धाक्रमणादाऊं ततस्तं द्रुहिणोऽभ्ययात् ॥ स तु पूर्व ब्रह्मशक्तिशिलां धत्तुं चतुर्मुखः । शैलरूपोऽभवत्तेन शैलरूपेस मामधात् ॥ ब्रह्मा पर्वतरूपेण मयि पर्वतरूपिणि । संसक्तोऽधोऽगमगाठ्माकान्तो मायया विधः ॥ ततो वराहः संसक्तो मयि मां स तु माधवः । शैलरूपः शैलरूपं धतुं समुपचक्रमे ॥ सोऽप्यधोऽयान्मया साई तदा पर्वतरूपिणा। व्याक्रम्य देवों एथिवीं स्थितो मुवि निखातकः ॥ पातं पातं योजनानां तुङ्गमासीनिरित्रयम् । तदाक्रान्तं महादेव्या सर्वमेव ह्यधोगतम् ॥ क्रोशमाने स्थितं तुझं शेषं तचितयस्य तु एका समस्तजगवां प्रकृतिः सा यतत्ततः॥ ब्रह्मविष्णुशिवैर्दै वैभृता सा जगतां प्रसूः । तत्र पूर्बा ब्रह्मशेलः श्वेत इत्युच्यते बुधैः ॥ मद्रूपधारी पौलस्तु नील इत्युच्यते तथा । सत. मध्यगतः पौलस्त्रिकोणोदूखलाकृतिः ॥ विभागमानः सततं मध्ये ब्रह्मवरायो। वराह पोलरूमो यः स चित्र इति कथ्यते ॥ स सर्वेषां स्थितः पश्चात् दीर्घः सर्वेभ्य एव तु । ऐशान्यां योऽभवत् कूम्मः पोलरूपो महाद्युतिः ॥ मणिकर्णः स नाना तु ख्यातो देवौघसेवितः। योऽनन्तरूपः शैलस्त वायव्यां समवस्थितः । मणिपर्वतसंज्ञोऽसौ पर्वतो माधवप्रियः । महामायागिरियस्त नैर्ऋत्यां समवस्थितः ॥ स गन्धमादनो नाम्ना सर्वदा पावरप्रियः । वराहपृष्ठभवने यत्र च्छिन्नौ महासुरौ॥ हरिणा तत्र संजातः पुागडनाथ इति स्मृतः । ब्रह्मशक्तिशिलायास्तु पूर्बभागे तु मध्यवः ॥ यस्तु पर्वतरूपोऽहं स तु भस्माचलाइयः । एवं पुण्यवमे पोठे कुजिकापीठसंज्ञके ॥ नीलकूटे मया साई देवी रहसि संस्थिता । सत्थास्तु पतितं तत्र विशीर्ण योनिमण्डलम् ॥ शिलात्वमगमत् शैले कामाख्या तत्र संस्थिता । संस्पृश्य तां शिला मो ह्यमय॑त्वमवाप्नुयात् ॥ अमयों ब्रह्मसदनं तत्स्थो मोक्षमवाप्नुयात् । वस्थाः पिलाया माहात्म्यं यत्र कामेश्वरी स्थिता। अदभुतं यस्य गुह्ये तु लोहं भस्म भवेद्तम् । कामाख्या सा चामि प्रत्यहं तत्र पञ्चमूर्तिधरा भवेत् ॥ मोहाथं सर्वलोकानां ममापि प्रीतये शिवा। अहं पञ्चमुखेनाशु पञ्चभागे व्यवस्थितः ॥ ईशानः पूर्बभागस्थः कामेश्वर्याः प्रधानतः । ऐशान्यां वै तत्पुरुषो यघोरस्तस्य सन्निधौ ॥ सद्योजातोऽथ वायव्यां वामदेवस्तु सङ्गतः। देव्याश्चापि नरश्रेष्ठ पञ्चरूपाणि भैरव ! ॥ घटणु वेताल ! गुह्यानि देवैरपि सदैव हि । कामाख्या त्रिपुरा चैव तथा कामेश्वरी शिवा ॥ सारदाथ महोत्साहा कामरूपगुणैर्युता । मयि लिङ्गत्वमापन्ने शिलायां योनिमण्डले। सर्वे शिलात्वमगमन् पोलरूपाञ्च निर्जराः । यथाई निजरूपेण रेमे वै सह कामया ॥ शिलारूपप्रतिच्छन्नास्तदा सवास्तु देवताः । शिलारूपप्रतिच्छन्नाः पोले पोले व्यवस्थिताः । रमन्ते च स्वरूपेण नित्यं रहसि सङ्गताः। ब्रह्मा विष्णु रहञ्चात्र दिक्पालाः सर्व एव ते ॥ अन्येऽप्यत्र स्थिता देवाः सानुकूलाः सदा मयि । उपासितुं तदा देवों कामाख्यां कामरूपिणीम् ॥ नीलशैलस्त्रिकोणस्त मध्ये निम्नः सदाशिवः । तन्मध्ये मण्डलं चारु घरिशक्तिसमन्वितम् ॥ गुहा मनोभवा तत्र मनोभवविनिम्मिता। योनिस्तस्यां पिलायान्तु पिलारूपा मनोहरा वितस्तिमात्र विस्तीर्णा एकविंशाअलायता । क्रमसूक्ष्म विनिर्माणभस्म लानुगामिनी ॥ सिन्दूरकुत्भारक्ता सर्वकामप्रदायिनी । तस्यां योनौ पञ्चरूया नित्यं तिष्ठति कामिनी ॥ महामाया जगद्धात्री मूलभूता सनातनी। तवायौ योगिनीनित्यं मूलभूताः सनातनीः ॥ पूर्वोक्ताः पौलपुत्राद्याः स्थिता देव्याः समन्ततः । वासान्तुपीठनामानि फुटण चैकत्र भैरव ! ॥ गुप्तकामा च श्रीकामा वथा च विन्ध्यवासिनी । कटीश्वरी धनस्था तु पाददुर्गा तथापरा ॥ दीर्घश्वरी क्रमादेव प्रकटा भुवनेश्वरी। खयोगिन्यः पीठनाम्ना ख्याता अठौ च देवताः ॥ सर्वतीर्थानि चैकन जलरूपाणि भैरव ।। स्थितानि नामा सौभाग्या वरेण्या प्राणिपुण्यदा ॥ विष्णुस्त तीरे तस्याः स नाम्ना कमल इत्युत । कामुकायास्तु वटुकः कामाख्याभ्यर्णसंस्थितः ।। लक्ष्मीः सरखती देव्यौ देव्या अङ्ग व्यवस्थिते । ललिताख्याऽभवलक्ष्मीर्मातङ्गी तु सरखती। गणाध्यक्षः पूर्बभागे तस्य शैलस्य संस्थितः । सिद्धः स नाम्ना विख्यातो दारिदेव्याः प्रियः सुतः॥ कल्परक्षः कल्यवल्ली तिन्तिड़ी चापराजिता । भूतास्तस्मिन्महापाले स्थिते देव्या इतप्रिये ॥ वराहः पाण्डनाथाख्यः स्थितस्तत्र हरियतः। जघने शिरसी कृत्वा जघान मधुकैटभौ ॥ तस्यासन्ने ब्रह्मकुण्डं ब्रह्मणा निम्मितं पुरा। ईशानाख्य शिरोरत्नं तत् सिद्धेश्वरसंज्ञकम् । शिलारूपं सिद्धकुण्डं मध्यस्थं विद्धि भैरव ।। तस्यासन्न गयाक्षेत्र क्षेत्र वाराणसी तथा । योनिमण्डलसङ्काशं कुण्डं भूत्वा व्यवस्थितम् । कामाख्या तत्रैवाम्मतकुण्डन्तु सुधासंघप्रपूरितम् ॥ मम प्रियामिन्द्रेण स्थापितं सह निर्जर। वामदेवाहयं शीष श्रीकामेश्वरसंज्ञकम् ॥ कामकुण्डं महापुण्यं तस्यासन्ने व्यवस्थितम् । केदारसंज्ञक क्षेत्र मध्यस्थं सिद्धकामयोः ॥ दीर्घ चतुर्दशच्यामं छायाच्छत्राइयं तु तत् । तस्यासन्ने शैलपुत्री गुप्तकामाच्या तु सा ॥ गुप्तकुण्डस्य मध्यस्था कामेशग्राब्णि सङ्गता। कामेश्वरपिलासता कामाख्यासंज्ञिता सदा। पूर्बभागेन संसक्ता योनेस्तु परभागतः । कामकामाख्ययोर्मध्ये कालरात्रिर्व्यवस्थिता । पीठे दीर्घश्वरी नामा सीमाभागे प्रचण्डिका। कामाख्या प्रस्तरप्रान्ते कुष्माण्डी नाम योगिनी । पीठे कोटीश्वरी नामा योनिरूपण संस्थिता। यच्चाघोरावयं शीषं तत् कामायास्त दक्षिणे । पीठे भैरवनामा तु गीयते परमार्थिभिः । चामुण्डाभैरवी नामा भैरवासनसंस्थिता । नायिका कामदा भक्त चण्डमुण्डविनापिनी । कामाभैरवयोर्मध्ये खयं देवी मुरापमा ॥ हिताय सर्वजगतां देव्यास्तु प्रीतये स्थिता । सद्योजातातयं पूरी पीठे त्वाम्नातकेश्वरम् । भैरवाख्ये गहरे तु स्थितं देवर्धिसेवितम् । विद्धि तत्रैव दुर्गाख्या नायिका योगरू पिणीम् । सिद्धकामेश्वरी नाम्ना ख्याता देवेषु नित्यशः । यजीगर्गापत्रः सुच्छायो वक्षस्तत्र तु संस्थितः ॥ ध्यानातकः कल्पक्षः कल्पवहीसमन्वितः । पीठे तु सिद्धगडाख्या खयं गङ्गा समुत्थिता ॥ यानातकस्य निकट मम प्रोतिविरद्धये। पुष्कराख्यन्तु तत् क्षेत्र पीठे वायातकाझ्यम् । ऐशान्यां तत्पुरूघाख्यं मम शीर्ष व्यवस्थितम् । भुवनेश्वरनाम्ना तु पीठे ख्यातञ्च भैरव ! ॥ गहरं भुवनेशस्य भुवनानन्द संज्ञकम् । तस्यासन्ने तु सुरभिः शिलारूपेण संस्थिता ॥ कामधेनुरिति ख्याता पीठे कामप्रदायिनी । योऽसौ सरभमूर्तिममें मध्यखण्डः प्रचण्डकः ॥ महाभैरवनामाभूत् कोटिलिङ्गाझ्यस्तु सः । मूर्तिभिः पञ्चभिः पञ्चभागेषु सममास्थितः ॥ अहं पश्चादतिप्रीत्या भैरवाख्यः स्थितोऽधरे । महागौरी तु या देवी योगिनी सिद्धरूपिणी । सा ब्रह्मपर्वते चान्ते शिलारूपेण चोईतः । अवीवरूपसम्पन्ना नाम्ना सा भुवनेश्वरी। यत्र ब्रह्मा तु संसक्तो मयि पर्वतरूपिणि । कल्पवल्ली तु तत्रास्ते नाना सा वपराजिता ॥ कामधेनोरदूरस्था पूर्बभागे महेश्वरी । श्रीकामाख्या योनिरूया चण्डिका सा तु योगिनी । च्याग्नेय्यां विद्धि तां संस्थां सर्वकामप्रदां शुभाम् । योगिनी चण्डघण्टाख्या पीठेऽभूत् विन्ध्यवासिनी। योगिनी स्कन्दमाता तत्पीठेऽभूदनवासिनी । कात्यायनी पीठनाना पाददुर्गेति गद्यते ॥ नैर्ऋत्यां नीलशैलस्य प्रान्ते सा संस्थिता शिवा। योऽसौ नन्दी मम तनुः स तु पाषाणरूपधक् । संस्थितः पश्चिमदारि हनूमान् पीठनामत"* ·. ॥ -- ++ -- -- ११ कामाख्या कामान्धः कामिनी श्रीअर्व उवाच । देवीतन्त्रे सोऽत्र पूर्व विधेयः" कर्तव्यताज्ञानशून्धः ।) "इति तस्य वचः श्रुत्वा शाम्भोरमिततेजसः । इति श्रीकालिकापुराणे ६१ अध्यायः ॥ कामान्धा, स्त्री, (कामं यथेई बन्धयति । अन्ध + णिच भैरवम्तं तु पप्रच्छ वेतालाऽपि समुत्सकः" । कामाग्मिसन्दीपनमोदक, स्ली, (सन्दीप्यते अनेनेति + अच् +टाम् । ) कस्तूरी । इति राजनिर्घण्टः । श्रीवेतालभैरवावूचतुः । सन्दीपनम् । कामानीनां मन्दीपनमुद्दीपकम्। (स्मरेण अन्धा । कर्त्तव्यज्ञानशून्या । प्रगल्भा- "श्रुतः पीठक्रमस्तात देव्याः पूजाक्रमन्ततः । कामाग्निसन्दीपनञ्च तत् मोदकञ्चेति ।) औषध नायिकाविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे ३ । ७० । श्रोतुमिच्छामि मूर्तीनां पञ्चानामपि पाङ्कर ! ॥ विपोषः। यथा,- "स्मरान्धा गातारुण्या समस्तरतकोविदा । रूपाणि पञ्चमूर्तीनां मन्त्राणि च समन्ततः । "कृर्षी रसो गन्धकमकञ्च भावोन्नता दरब्रीड़ा प्रगल्भाक्रान्तमायका" ॥ तथा यन्त्राणि तन्त्राणि वद नौ उषभध्वन !" ॥ द्विक्षारचित्रे लवणानि पञ्च । यस्या उदाहरणं यथा तत्रैव । ईश्वर उवाच । शटी यमानीदयकीटहारि "धन्यासि या कथयसि प्रियसअमेऽपि "पूटणु वक्ष्यामि वेताल मन्त्रं तन्वं एथक एथक् । तालीता पत्राण्यपरं विकर्षम् ॥ विश्रब्धचाटुकातानि रतान्तरेषु । कामाख्या पञ्चमूर्तीनां रूपं कल्वय भैरव ! ॥ जीरं चतुर्जातलवण जाती- नीबी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रिये कामस्थं काममध्यस्थं कामदेवपुटीकृतम् । फलञ्च कत्रयमेवमन्यत् । सख्यः पापामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि"1) कामेन कमयेत् कामी कामं कामे नियोजयेत् ॥ सरद्धदारं कटुकत्रयञ्च कामायुः [स] पुं, (कामं यथेष्ठं वायुर्यस्य ।) गबड़ः । ज्येष्ठन्तु व्यञ्जनं ब्रह्म म परः शान्त उच्यते । तथा चतुःकर्षमितं निबोध । इति चिकाण्डपषिः॥ प्रथम क्रमतः कुर्यात् तत्संसक्तं सुधामयम् ॥ धन्याकयष्ठीमधुकं कशेरु- कामायुधः, पुं, (कामस्य वायुधमिव मुकुले याकारो- प्रजापतिस्तथा शुक्रवीजसंस्थादिसंयुतम् । कर्षाः एथक पञ्च वरी विदारी। ऽस्ति यस्य । अर्ण च्यादित्वात अच।) महा- चन्द्राईसहित वीज कामाख्यायाः प्रचक्षते ॥ वरेभकोभवलात्मगुप्ता- राजचूतः। यामः । इति राजनिर्धण्टः ॥ काम- इदं धम्मप्रदं काममोक्षार्थानां प्रदायकम् । वीज तथा गोक्षुरवीजयुक्ताम् ॥ देवास्ने सी॥ इदं रहस्यं परममन्यत्र तु सुदुलभम् ॥ सवीजपत्रेन्द्ररजःसमान- कामारण्यं स्ली, (काम मनोहर धरण्यम् ।) ममोक्ष- श्रोत्रेणेदं यः भूटणुयाद्दुरवस्वान्नरोत्तमः । समासिता क्षौद्रतञ्च तुल्यम् । वनम् । इति शब्दमाला॥ स कामानखिलान् प्राप्य शिवलाके महीयते ॥* ॥ कधैकमिन्दोरथमोदकं तत् (कामस्य कारण्यमिति वियह कन्दर्यवनम् ।) "श्रुतिसकलितसार देवकण्ठौघहार कामानिसन्दीपनमेतदुक्तम्" ॥ * ॥ कामारिः, घु, (कामस्य परिः।) विटमाक्षिकधातुः। सकलकलुषहारि श्रीधरामयकारि। "वृष्यं ततः परतरं सततं न दृष्ट- इति हेमचन्द्रः ॥ महादेवः कन्दर्पनाशकत्वात् । सुनयशुभयशोभिोजयेद्यत्तु गाभि- मेनं निघेव्य मनुजः प्रमदासहसम् । कामातः, त्रि, (कामेन ऋतः।) काममीडितः । स्तदिह विसमस्तं विघ्नधम्मागितास्तम् ॥ गच्छन्न लिशिथिलत्वमवाप्नयाञ्च कामातुरः । यथा, मेघदूते ५ । नयनकलितकारि ध्यानिनां दत्तपारि नागाधिपं विजयते वलतः प्रमत्तः ॥ "कामात हि प्रकृतिकपणाखेतनाचेतनेषु"। प्रणयमुनयसंस्थं देवसत्यादिकस्थम् । कान्या हुताशनमपि खरतो मयूरान् कामातुः, पुं, (कामं यथेरू ातति पुष्यविकाशन परमपदविशीण शुद्धदीर्भाग्यजीण वाहं यवेन नयनेन महाविहङ्गम् । पयानोतीति । चल पर्याप्तौ + उग् ।) रक्तका- पूटगा शिवपदरूपं कामदेव्याः स्वरूपम् । बातानशीतिमपित्तगदं समग्रं वनक्षः। इति पाब्दचन्द्रिका। श्रवयागमनमावान्मानित यस्य नाम मेमोत्यविपातिरुनः परममिमान्धम् ॥ कामावसाधिता, स्त्री, (कामेन खेच्छया व्यवसाययति प्रभवति बहुभूत्यै नीतिमार्गकधाम । दुर्नामकामलभगन्दर पाण्डरोग- सवानि अविद्याबासनाजालानि । काम+व+ सुरगणगणसंघा कुरारली यस्य पाक्ति- मेहातिसारकृमि ग्रहणीप्रदोषान् । सो + शिच् णिनि ततो भावार्थ तल ।) कामान् स्तदिह परमरूपं चिन्तनीयं कृतीयाः ।। कासज्वरश्वसनपोनसपावशूस्त- खेच्छया अवसाययितुं शीलमस्य कामावसायी रविश शियतकर्णा कुङ्गामापीतवर्णा गुलाम्लपित्तसहितश्विरनान् समस्तान् ।। तस्य भावः। इति सारसुन्दरी। शिवस्याशिमा- मणिकनकविचित्रा लोलकर्णा त्रिनेत्रा। हत्या गदानपि च तत् पुनरपत्यकारि द्यराधेश्वर्यान्तर्गतश्वर्यविधिः। इत्यमरः शब्द- स्यमयवरदहस्ता साक्षसूचप्रशस्ता सळत्तुपथ्यमथ सर्वसांप्रदायि । रत्नावली च ॥ सा तु सत्यसकाल्पता ॥ (बश्व- प्रगतसुरवरेता सिद्धकामेश्वरी सा। वृष्यं बलीपलितहारि रसायनं स्यात् अरुणकमलसंस्था रक्षापद्मासनस्था श्रीमूलदेवकथितं परमं प्रशास्तम्" । "यणिमा लघिमा व्याप्तिःप्राकाम्यं गरिमा तथा। नवतरुणशरीरा मुक्तकेशी सुहारा । इति भैधन्यरत्नावली॥ ईशित्वञ्च वशित्वञ्च तथा कामावसायिता" ।) शवहदि एथुतुझस्तन्ययुग्मा मनोज्ञा कामाचशः, पुं, (कामे कामोद्दीपने घडश इव । कामावसायित्वं, सी (कामावसायिनो भावः । त्व- पिाशुरविसमवस्त्रा सिइकामेश्वरी सा॥ नखाघातेन कामोद्दीपनादस्य तथात्वम् ।) नखः । प्रत्ययः ।) कामावसायिता । इति हेमचन्द्रः। विपुलविभवदात्री स्मेरवत्रा सुकेशी इति त्रिकाण्डशेषः॥ (कामस्य अवश इव ।) शिश्नः। कामिः, ५, (कामयते इति । कम् +विच् + इम्।) दलितकरकदन्ता सासिचन्द्रावनमा। इति जटाधरः॥ कामुकः । रत्या स्त्री। रति मेदिनी। मनसिजहादिस्था योनिमुद्रा लघन्ती कामाङ्गः, पुं, (कामं कामोद्दीपकं अङ्ग मुकुलं यस्य ।) कामिका, ए, (कामः कास्त्यस्य ठन् ।) कारण्डवपक्षी। पवनचलनशक्ता संश्रुतस्थानभागा । धामवक्षः । इति जटाधरः। इति शब्दरत्नावली ॥ (कामेन नितम्। ठम् । चिन्त्या चैवं विद्युदमिप्रकाशा कामातुरः,त्रि, (कामेन आतुरः।) कामातः । यथा । कामनित्तकम्मणि की। यथा, महाभारते धर्धािः साधिता वाञ्छिताथैः । "बोलाघवमुच्छितो निपतनं कामातुरो लाग्छ छानुशासनमवणि। कल्पं तन्त्र विदं सम्यगर्थे नम्" ॥ इति नवरत्नमध्ये धन्वन्तरिः। “देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं वस्य सिध्यति") वेतालत्वं भैरवत्वं प्रतिछम् ॥ कामान्धः, पु, ( कामेन अन्धयति निजध्वनिजनित- कामिनी, स्त्री, (अतिशयेन कामः अस्या अस्ति इति। तसिवाद्यं महलं विद्धि पश्चात् मन्मथाहोपनेन इतज्ञानं करोतीति । काम + काम + इनिः+खीम्।) अतिशयकामयुक्ता नारी। कायं तदै चन्दनः पुष्यगन्धैः । बन्ध + णिच् + अच।) कोकिलः । इति राज इत्यमरः ।२।६।३। (यथा, मनुः ८।११२ तत्पर्य्यायो लेखने पूर्वमुक्को निर्घण्टः । (कामेन पन्धः। स्मरान्धः । कामवेगेन "कामिनीषु विवाहेषु गवाम्मन्ये तन्धने। - र्याणि यथा, .. :

·॥ । ) १२ कामेश्व काम्पिल्ल कायः ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम्" ॥) तन्वं तस्याः प्रथमतस्ततोऽनुध्यानगोचरम् । काम्पिल्लः । इति हारावली । (क्वचित् स्ली भीरखी। वन्दा। इति मेदिनी ॥ दारुहरिद्रा। ततः पूआक्रमं वक्ष्ये क्रमादेतालभैरव! ॥ ऽपि दृश्यते । यथा सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ वः । मदिरा। स्त्रीसामान्यम् । इति राजनिघण्टः ॥ प्रजापतिस्ततो वहिरिन्द्रवीज ततः परम् ॥ "चूर्ण काम्पिल्लकं वापि तत्पीतं गुटिकाकृतम्" (यथा, या सप्तशती २७० । चूड़ाचन्द्राईसहितं चतुर्थखरसंयुतम् । काम्पीलः, पुं, (काम्पिल + अण निपातनात् साधुः "कर्ण इव कामिनीनां न शोभते निरःप्रेमा"।) इदं कामेश्वरीमन्त्रं सर्वकामार्थसाधनम् ॥ * ॥ काम्पिक्षः। इति पाब्दरत्नावली ॥ ("देवों कामिनीशः, पुं, (कामिन्याः कामिनीप्रियाञ्जनस्य तस्या ध्यानं यथा,- म्पीलवासिनीम्" । इति यजुर्वेदे ॥) ईशः तत्साधनत्वात् ।) शोभाञ्जनवृक्षः। 'इति "रूपन्तु चिन्तयेद्देव्याः कामेश्व- मनोहरम् । काम्पोलका पुं, (काम्पील+खार्थ कन् ।) काम्पिल शब्दचन्द्रिका ॥ प्रभिन्नाञ्जनसंकाश नीलस्निग्धशिरोरुहाम् ॥ इति रत्नमाला ॥ कामी, [न् ] , (अतिशयेन कामयते । कम + णिच षड्वस्त्रां हादशभुजां अछादा विलोचनाम् । काम्बलः, पुं, (कम्बलेनारतः। कम्बल + च्यण ।) ३ +णिनिः ।) चक्रवाकः । पारावतः। कामुकः। प्रत्येक घट्स शीर्धेषु चन्द्रार्द्धकृतशेखराम् ॥ बलातरथः । इत्यमर।।२।८।५॥ इति मेदिनी ॥ (यथा, मेघदूते । ७४ । मणिमुक्तादिमाणित्यकृतां मालामुरास्थले । काम्ब विका, घु, (कम्बुः पाझं भूषणत्वेन शिल्प "सभर प्रहितनयनः कामिलक्ष्येय्वमोधैः” ।) कण्ठे च बिभ्रतीं नित्यं सर्वालङ्कारमण्डिताम् ॥ ठक 1) पासकारः। इत्यमरः ।२।१०१८ चटकः। इति पूब्दरत्नावली ॥ चन्द्रः । इति त्रि पुस्तकं सिद्धसूत्रञ्च यञ्चवाणवरं तथा । पाखारी इति भाषा॥ काण्डशेषः ॥ ऋषभौषधिः । सारसपक्षी। इति खड्गं शक्तिञ्च शूलञ्च बिनतीं दक्षिणः करैः ॥ काम्बका, स्त्री, (कुत्सितं यम्बु यस्याः कम् । ॐ राजनिघण्ठः ॥ (सर्वकामवत्त्वात् विषणुः । यथा, यक्षमालां महापमं कोदण्डञ्चाभयं तथा । कादेशः ।) अश्वगन्धा । इति रत्नमाला। महाभारते १३ । १४६।३ । चम्म पश्चात् पिनाकञ्च बिभ्रतीं वामपाणिभिः ॥ काम्बोजा,, (कम्बोजदेशे भवः इति । अण् ।) का "कामदेवः कामपाल कामी कान्तः कृतागमः" शुक्लं रक्तञ्च पीतच हरितं कृषामेव च । जदेताजघोटकः । इत्यमरः |२||४५ सेर कामीजा, पुं, (काममनुगच्छति इति खः । एषोदरा विचित्र क्रमतः शीर्ष ऐशान्यां पूर्वमेव च ॥ वल्कः । पुन्नागरक्षः। इति मेदिनो । (क दित्वात् साधुः ।) रामगुवाकः । इति भिकाण्ड दक्षिण पश्चिमञ्चैव तथैवोत्तरशीर्षकम् । अभिजनो यस्य सिध्वादित्वात् घण।) सप पोषः ॥ (कामीन इत्यपि दृश्यते ॥) मध्यञ्चेति महाभाग ! कमात् शीर्षाणि वर्णतः ॥ जातिविशेषः । स तु यवनतुल्यः सगररागर कामुकः, चि, (कामयते इति। "लघयतपदे त्या. शुलं माहेश्वरीवत्र कामाख्यारक्तमुच्यते। सर्वशिरोमुण्डनं कृतम् । यथा । हरिवंगे। दिना" | ३ | २ । १५४ । उकञ्।) कामी | तत्य निपुरापीतसंकाशं सारदाहरितं तथा ॥ "अ धाकानां शिरसो मुगडयित्वा व्यसज्जयन क्यः । कमिता २ अनुकः ३ कम्रः ४ कामयिता कृया कामेश्वरीवस्त्रं चण्डायाचित्रमिप्यते । यवनानां शिरः सर्व काम्बोजानां तथैव च" ५ अभीकः ई कमनः ७ कामनः ८ व्यभिकः ६ । धम्मिल्लसंयतकचं प्रतिषीधैं प्रकीर्तितम् । काम्बोजी, स्त्वी (कम्बोजेषु भवः कच्छादित्वात् । इत्यमरः । ३ । १ ।२०। (यथा, भागवते ।। सिंहोपरिसितप्रेतं तस्मिल्लोहित पङ्कजम् । डीप् ।) माषपर्णी । माघाणी इति भाषा। इन २३।१७। कामेश्वरी स्थिता तत्र ईघत्प्रहसितानना ॥ मरः २।४।१३) वलक्षखदिरः । इति मेदिती। "दुष्यन्तः स पुनर्भेजे खवं राज्यकामुकः" ।) विचित्रांशुकसंगीता व्याघ्रचम्माम्बरा तथा । पापिड़ि खएर इति भाषा | गुञ्चा।। कामुकः, पुं, (कम + उकञ् ।) अशोकरक्षः । अति एवं कामेश्वरों ध्यायेद्धम्मकामार्थसिद्धये" ॥ इति भाषा । वाकुची। हाकुच् इति भार मुक्तकलता। इति मेदिनी ॥ चटकः। इति इत्यादि कालिकापुराणे ६३ अध्यायः ॥ इति राजनिघण्टः॥ राजनिघण्टः ॥ कामोदक, ली, (कामेन खेच्छया दत्तं उदकम् ।) काम्यं, त्रि, (काम्यते इति। कम् + णिच् + कमें कामुककान्ता, स्त्री, (कामुकानां कान्ता प्रिया ।) तोद्देपो स्वेच्छया दत्तोदकम् । इति मिताक्षरा॥ यत् ।) कमनीयम् । सुन्दरम् । इति हेमचन्द्र अतिमुक्तकलता । इति राजनिघण्टः ॥ कामोदा, स्त्री, (कुत्सितो मोदो ग्रामोदो यस्याः । ("काम्यानां वफलार्थञ्च दोषघातार्थमेव च। कामुका, स्त्री, (कम + उकज+स्त्रियां टाम् । न . सहृदयमनोहरत्वाभावात् ।) रागिणीविशेषः । अतः काम्यं नैमित्तिकं प्रायश्चित्तमिति स्थिति डीम् ।) धनादीच्छाविशिष्ठा । तत्पर्य्यायः । इच्छा- इति हलायुधः॥ इति जावालः॥) कामनायतव्यक्तिः । कर्त्तव्यका वती२। इत्यमरः।२।६।६॥ काम्पिलः, पुं, (कम्पिलः नदीविपोषः तस्य यदूरे यथा,मुग्धबोधटीकाकृद्रामतर्कवागीशता स्मृति कामुकी, स्त्री, (कम+उकञ्+ "जानपदकुण्टेति" भवः पण।) काम्पिल्यादेशः। इति शब्दरत्नावली॥ “यत् किञ्चित् फलमुद्दिश्य यज्ञदानजपादिकम् । ४ । १ । ४२ । सीए ।) मैथुनेच्छावती। तत्य (अयन्तु पाञ्चालस्य दक्षिणांशे वर्तते । इति क्रियते कायिकं यच्च तत्काम्यं परिकीर्तितम्"। यायः। वृषस्यन्ती २। इत्यमरः । २।६ । ६ ॥ हरिवंशः) काम्यदानं,ली, (काम्यञ्च तत् दानश्चेति ।) कमनीयम (यथा, नैषधे १६ ।२४। काम्पिल्यः, धु, (कम्पिल + जातार्थे व्यम् ।) गुण्डा- वस्तनो वरस्त्रीरत्नादिनी दानं कामनया वादा "यनिशभवदत्यागादेनं जनः खलु कामुकी रोचनीनामसुगन्धिद्रव्यम् । इत्यमरटीकायां भरतः॥ इति भरतः ॥ तत्पर्यायः । प्रवारणम् २ | इ . सुभगमभिधास्यत्युद्दामापराजवदावदः" ॥) (कम्पिलाया अदूरे भवः इति सङ्काशादित्वात् मरः । ३।२।३ ॥ (यथा, गरुडपुराणे । कामेश्वरी, स्त्री, (काम्यन्ते इति कामा विषयास्तेषां एयः ।) उत्तरदेशविशेषः। इति शब्दरत्नावली ॥ "अपत्यविजयैश्वर्यखाधं यत्प्रदीयते । भोग्यानां प्रदायित्वेन ईश्वरी ।) कामाख्यापञ्च (यथा, महाभारते । १ । १३८ ! ६८। दानं तत् काम्यमाख्यातं ऋषिभिर्धर्मचिन्तक"। मूर्त्यन्तर्गतमूर्तिविशेषः । यथा,- "माकन्दीमथगङ्गायास्तोरे जनपदायुताम् । कायं, सी, मनुष्यतीर्थम् । इति मेदिनी ॥ (कः प्रजा- "देव्याश्चापि नरश्रेष्ठ! पञ्च रूपाणि भैरव !। सोऽध्यवात्सीत् दीनमनाः काम्पिल्यञ्च पुरोत्तमम्। पतिर्देवतास्य । “कस्येत्” । ४ । २ । २५ । इत्य पूटण वेताल ! गुह्यानि देवैरपि सदैव हि ॥ दक्षिणांश्चापि पाञ्चालान् यावच्चम॑न्वती नदी" ।) इदन्तादेशच ततः यादिरद्धिः ।) प्राजाप कामाख्या त्रिपुरा चैव तथा कामेश्वरी शिवा । काम्पिालः, पुं, (काम्पिल + घण निपातनात् साधुः।) तीर्थम् । तत्तु खल्पांगुल्योर्मूलम् । सारदाथ महोत्माहा कामरूपगुणैर्युता"। गुण्डारोधनी । कमलागुंड़ी इति भाषा । इत्य नामिकयोरधोभाग इति यावत् । इत्यमरः इति कालिकापुराणे ६१ अध्यायः ॥ * ॥ मरः । २।४।१४६ ॥ तस्य रूपान्तराणि भरतौ ॥ (यथा मनुः २ । ५६ ! व्यस्या मन्त्रं यथा, श्रीभगवानुवाच । कपिलः। कम्पीला। कम्पिलः । काम्पिल्यः। "अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राझं तीर्थं प्रचक्षते । "देव्याः कामेश्वरी मूत्ति पूटणु वक्ष्यामि भैरव ।। इति भरतः॥ कायमङ्गुलिमूले ऽग्रे दैवं पिश्यं तयोरधः ।) यस्याश्चिन्तनमात्रेण साधको लभते प्रियान्॥ काम्पिलका, स्त्री, (काम्पिल्ल +खार्थे कन् टाप च।) कायः, पुं, (को ब्रह्मास्य देवता “कस्येत्" 1.812 . । ब m कनिहा ..

·। कायस्थः मसीशायादीक्षिताय क्षत्रवैश्योपमाय च । अशूद्रायेति वोन ददात्येवासनादिकम् ॥ पार्वत्युवाच । चित्रं ब्रवीधि हे नाथ कायस्थोऽशूद्र एव किम् । आने शूद्रकनिलं तं शूद्रतुल्यः कथं स न ॥ क्षत्रवैश्योपमो ह्युक्तस्वयैध कथमीश्वर ! ॥ ! हर उवाच। ॥ कायस्थः २५ । इत्यण् । इदन्तादेशश्च । यस्येतिलोमात् पर- वादादिद्धिः कदैवतम् । स तु ब्राह्मतीर्थम् । (कायति प्रकाशते इति अच् ।) मूर्तिः । ("कायः सन्निहितापायः सम्पदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः समुत्पादि भजुरम् ॥ इति हितोपदेशः ॥) संघः। लक्ष्यः । खभावः। इति मेदिनी ॥ प्राजापत्यविवाहः । इति स्मृतिः॥ (यथा मनुः ३।३। "धापाजः सुतस्त्रोंस्त्रीन् षट् घट कायोजः सुतः" ।) यस्य लक्षणं उदाहशब्दे द्रव्यम् ॥ मूलधनम् । यथा,-नारदः। "कायाविरोधिनी शश्वत् पणा द्या तु कायिका" कायमानं, क्ली, (कायस्य मानमिव मानमस्य ।) टण- कुटीरः । इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ कायवलनं, ली, (कायो वल्यते याच्छाद्यते छानेन । वलस्ततौ करो ल्युट ।) कवचम् । इति हारा- वली । ७३ ॥ कायस्थान पुं, (कायेषु सर्वभूतशरीरेषु अन्तर्यामि- तया विठतीति । काय + स्था+कः ।) पर मान्मा । (यथा उत्तरगीतायाम् । "कायस्थोऽपि न कायस्थ कायस्थोऽपि न जायते । कायस्थोऽपि न भुनानः कायस्थोऽपि न बध्यते”। काये ब्रह्मकाये तिष्ठतीति। काय+स्था + कः ।) नरजातिविशेषः। इति मेदिनी ॥ तत्पर्यायः । कूटकृत् २ पञ्जीकरः ३। इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ करणः ४ पनिकारक: ५। इति जटाधरः॥ तस्योत्पत्त्यांदियथा । कायस्थः श्रीहर उवाच । "भूयस्तेहं प्रवक्ष्यामि वगले ति मनूत्तमम् । यस्य ग्रहणमात्रेण कायस्थो विप्रसेवकः ॥ पार्वत्युवाच । यतीव चित्रं शम्भो ! त्वमुक्तवानावयोरुप । शूद्रात् कनीयसी जातिरभवहिप्रसेवकः ॥ श्रोष्याम्यादौ हि कायस्थरत्तान्तं ब्रूहि विस्तरात् । कायस्थः क्षलविटशूद्राटते विप्राईकः कथम् ॥ केन प्रकारेगा च वा बगलेति ग्रहीतवान् । ततश्च सिद्धविद्याया वगलाया वरेश्वर ।। श्रोच्यामि महिमानञ्च साधनं त्वत्त एव हि ॥ हर उवाच । ब्रह्मपादांशतो जन्म चातः कायस्थनामटत् । ककारं ब्राह्मणं विद्यादाकारं नित्यसंज्ञकम् ॥ यायन्तु निकटं ज्ञेयं तत्र काये हि तिष्ठति । कायस्थोऽतः समाख्यातो मसी प्रोतवांश्च यम् जीवेक्षणे भ्टगुपदे जन्मत्वात् पोभना धियः । पाठश्च शूरता किश्चिदनेकप्रतिपालकृत् ॥ जन्मावधि दिजा यां मतिरेव निरन्तरम् । कुशासनादि सकलं ग्टहीत्वा मस्तकोपरि ॥ अनुगच्छामि सततमिति चिन्तामनाः सदा। शठत्वाच्चतुरत्वाच्च विप्रसेवामनुक्षयाम् । वाञ्छत्येव मंसीः स सदोदेगीतिमावहन् । ब्राह्मणं हीश्वरं ज्ञात्वा भक्त्या स्तौति पुटाञ्जलिः ॥ यं यं गच्छति विप्रश्च मसीपश्चानुगच्छति । नद्यादौ गत्वा चेदिप्रः स्नात्वा कुत्तियोऽपि च ॥ यावत्तावच तिछेत् स क्षुधया पीड़ितोऽपि च । तथापि नासनं खाति शिरे धर्तु, दिनोऽपि च ॥ ॥ ब्रह्मपादांशतः शूदमसीपौ दो बभूवतुः । शूद्रात् परः कनिष्ठः स चातः कालि ! ऋतच तत् ॥ किन्तु सामादिवेदान् हि क्षत्रो विट शूद्र एव हि । रहीतवान तत् किञ्चिन्मसीपोडलसतः पिधे ! ॥ यतो यज्ञोपवीतीन ते हि यज्ञोपवीतिनः । एते म्युर्वेदिकाचारा मसीशो हि स्वभावतः ॥ मस्या सह तु लेखन्या सन्चे ले रिख तुमीश्वरः । लेखितुं नैव पानोति वैदिक किश्चितं किल । यतो हृदि विचाथि खेदेन विप्रमीश्वरम् । ज्ञात्वा भक्त्यानुगच्छेद्धि यत्र याति धमासुरः ॥ कृत चेताहापरेषु गतेबपि मसीपाकः । तदपि त्यक्तवान्नैव दृां भक्ति दिनेषु च ॥ ततो हि कृपया विप्रः कायस्थमनुस्रा हि । सालसं प्राददविद्यां वगले ति तव प्रिये! ॥ यतो दीक्षामात्रमेव पवित्रः कार्यसिद्धिता । ततः कुशासनादींश्च वो प्रादात् शिरोपनि ॥ एवं प्रकारेण कालि ! विप्राणामनुगाः कलो। कायस्था: कालिके! देवि ! पुनस्तविभव प्रया । कलिप्रथमतो राजा क्षत्रियाणां महाबलः । सुयज्ञनामा गोमेधमखमारब्धवान् यातवांस सवान् स चतुर्थीजनमध्यतः । प्रिये ॥ me * कायस्थोत्यस्यादौ ग्रन्थकता. राज्ञा यानि प्रमाणानि संग्रहौतानि तदितराण्यधुना प्राप्तानि । कतिपय प्रशस्त प्रा- माण्यप्रमाणान्यचोड्नानौति । न यथा,- "क्षण ध्यानस्थितस्यास्य सबकायाद्विनिर्गतः । दिव्यरूपः पुमान् हस्ते मसौपाचच लेखनौ ॥ चित्रगुप्त इति ख्यातो धर्मराजसमौपतः । प्राणिनां सदसत्कर्मोख्याय स निरूपितः। क्षणातौन्द्रियज्ञानौ देवारन्योर्यज्ञभक स वै । भोजनाच सदा तस्मादाऊतिर्दीयते विजः। अझकायोझयो यस्मात् कायस्थी वर्ण उच्यते । नानागोत्राय नवश्याः कायस्था भुवि मन्ति वै" इति पद्मपुराणे सृष्टिखण्डम् ॥ * ॥ दत्तात्रेय उवाच । "विकास महाप्राज्ञं पुलस्त्यमुनिपुश्वम् । अपसाम्य पप्रच्छ भीमः शस्त्रन्टताम्बरः ॥ चतुणामपि वर्णनामाश्रमाणां तथैव च । सम्भवः सकारादीनां श्रुतो विस्तरतो मया ॥ कायस्थोत्पत्नयो लोकख्याताश्चैव महामने । भूय एव महाप्राज्ञ ! श्रोतुमिच्छामि तचनः ॥ वैब्धवादानशीलाच पिटयचपरायणाः। सुषियः सर्वशास्त्रेषु काव्यालङ्कारबोधकाः ॥ पोटारो निजवा ब्राह्मणानां विशेषतः । नामहं श्रोतुमिच्छामि कथयख महामुने ! ॥ तय समयं विप्र! वनुमर्हस्यशेषतः । इस पृष्ठो मुनिप्राशः, गाजेय ! श्णु तत्वतः ॥ पुलस्य उवाच । माय! बच्चामि कायद्योत्पसिकारखम्। CI न श्रुतं यत् स्वया पूयं तन्मे कथयतः पृटण ॥ येनेदं सकलं विश्वं स्थावरं जगाम तथा । उत्पाद्य पाल्यते भूयो निधनाय प्रकल्पते ॥ चव्यक्तः पुरुषः शान्ती अशा लोकपितामहः । यथाऽहजत् परा वि कथयामि तव प्रभो ॥ मुखताऽस्य द्विजा जाना बाभ्यां क्षत्तियास्यथा। जयभ्याच तथा वैश्याः पमयां सादाः समुद्भवाः ।। विचतुःषटपदादीच अवङ्गमसरोहपान्। एककालेऽसजत् सर्व चन्द्रसूर्यग्रहांस्तथा । एवं बडविधानेन विश्वमुत्पाद्य भारत!। उवाच सुतं ज्येष्ठं कश्यपं चातितेजसम् ॥ प्रतियत्नेन भोः पन्त जगत् पालय सुव्रत । इत्याज्ञाप्य सुतं ज्येष्ठं कर षिसम्भवहेतुकम् ॥ ततस्तु अक्षणा तेन यत् कृतं तन्निबोध में"। "दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । समाधिस्थोऽभवत् प्राणान् संयम्य सान्तमानसः ।। ततः समाहितमते यद्भूतं तद्वदामि ते । नच्छरोरान्महाबाह यामः कमलोचनः॥ कम्बुग्रीवो गूढशिराः पूर्णचन्द्रनिभानमः । लेखनौच्छेदनोस्तो मसौभाजनसंयुतः॥ निहत्य दर्शने तथौ ब्रह्मणोऽव्यतजन्मनः । उत्तमः सुविचिचाङ्गः ध्यानस्तिमितलाचनः। त्या समाधि गाय ! संदर्भ पितामहः। अधोऽईस्तनिरोक्ष्याथ पुरुषश्चाग्रतः स्थितः ॥ नामधेर्य हि मे तात ! वनुमर्हस्थतःपरम् । यथोचितच यत् कार्य नत् त्वं मामनुभासय" ॥ पुलख्य उवाच । 'इत्याकी नतो अक्षा पुरुषं स्वशरीरजम् । प्रहष्य प्रत्युवाचेदमानन्दितमतिः पनः ॥ थिरचित समाधाय ध्यान सामनिसुन्दरम् । मरौरात् समुद्भूतस्तस्मात् कायस्य संज्ञकः ।। चित्रगुप्तेति नाम्ना ख्यालो भवि भविष्यामि । धमाधर्मविवेकार्थ धर्मराजपुर मदा ॥ स्थितिर्भवतु ते वय ! ममानां प्राप्य मिपलाम् । क्षत्रणीचिनो धर्मः पासमोथा यथाविधि। प्रजाः प.जख भोः पुत्र भवि भारसमन्विताः । স ৰা ৰ গল্প মানে? पलस्य उवाच । "चित्रगुप्तान्वये जाताः पूटा तानु कथयामि ते । श्रीमद्रा नागरा गौरा श्रीवत्सव माथराः ॥ अहिफणाः सौरमैना भोवसेनासथैव च। वर्णवर्णवयव अम्बष्ठाद्याच सत्तमः ॥ टण तेषाच कमाणि कुरवंशविवईन! पुचाम् वै स्थापयामाम चिनगुप्ता महीतले ॥ धमाधर्मविवेकशचित्रगुप्ता महामतिः । भूस्थानं बेषियामास सर्वसाधनमुनमम् ॥ पूजनं देवतानाञ्च पिट्टणां यजमापनम् । वनां ब्राह्मणानाच मयदातिथिमेवनम् ॥ प्रजाभ्यः करमादाय धर्माधर्मविनोकनम् । कर्तव्य हि प्रयलेम पत्ताः स्वर्गस्य काम्यया ॥ या माया प्रकृतिः भनियको मण्डप्रमहिनौ। तस्यास्त पानं कार्य सिद्धिं प्राप्य दिवं मलाः ॥ खाधिकारमासान यतो यज्ञभुजः सदा। भवद्भिः सा सदा पया ध्यानबा सफलादिभिः ॥ भवनौ सिविदा नित्यं पुत्रदा सातु पचिका।

·कायस्थः ब्राह्मणान् बान्तिवशतः केवलं सुतपस विना ॥ प्राप्ताहानदिजान् यातो दृष्ट्वा मुवयसः प्रिया । धवं तिरस्कृतवती यथैतच्छृणु कालिके ! ॥ हे स्वामिस्त्वां न्टपो मूर्ख मत्वा नाहूतवान् मखे । केवलं तव पाण्डित्यं मत्समीपेन शोभते ॥ सुतपा उवाच । कान्ते ! ब्रवीमि विप्राणां यत् कर्त्तव्यं यूटणव तत् यात्रामाचं वहन्नन्नं काशितव्यं न चाधिकम् ॥ विद्वांश्चेद्विद्या दातव्या कापि नानाजवं चरेत् । मूर्खश्चेत् केवला सन्ध्या सदोपाम्या प्रयत्नतः ॥ प्रिये तेन च वक्तव्यम्टत मेवाप्रियन्वपि । विप्रेण सततं कार्य वैद्यमागमिकञ्च तत् ॥ ऋतौ गच्छेच खां कान्तां मुदा कालच्च मातयेत् काली कालादिक वापि जपेदियो निरन्तरम् ॥ स्वयं स्वभावतो नणां क्षत्रादीनां शिवं वचः । वक्तव्यं चेन्न ग्रहन्ति विप्रहानिर्न तत्क्षतिः ॥ ब्राह्मण्यवाच। समानुषत्वं ते कान्त ! सुविप्रत्वं धव ! त्वयि । तिचत्वेव चिरं विप्र तेऽन्तौ मे मरणं शिवम् | कांस्यकङ्कणवलयौ सजिनौ मे तावधि । सुतपा उवाच । प्रिये ते ह्यधुना ती धनान्तःकरणं सदा । विना निमन्त्रितेनापि गत्वा चानीयते धनम् ॥ इत्युका सुतयाः कान्तां गत्वा राजसभा प्रिये ।। रान्तं सुयशंवरगां प्रोवाच पतिं द्विजः ।। रे सुयज्ञ ! विनाहानरगच्छं ते सभामहम् । विप्राणां वरणं राजन् ! क्षत्रियाग तथैव च ॥ कृतं तदपि नाई रे त्वया दृष्टः स्वचक्षुषा । कायस्थः नको भवतु ते यज्ञः श्रीश्च यातु स्थलान्तरम् ॥ क्रुधैतदुक्का सुतपास्ततो यसदः स्थलात् । विप्रो निम्तवान् राजा भीतेन मनसाब्रवीत् ॥ हे पुरोहित । हे विप्र ! हेगिरोऽसौ गतः स कः। रे इत्युक्त्वा सभामध्ये वृत्तान्तं वद विस्तरात् ॥ याज्ञया क्षत्रियार्थ पट्टादिवस्त्रसंकुलम् । खर्णाङ्गुरीयकमपि चानेतुं गतवान् हि यः । कोधमन्दिरमालोक्य राजान्तिकमथागतः ॥ इत्यब्रवीच राजानं चित्रन्ते कोषमन्दिरे । किञ्चिच्च वस्त दृयं न दृयं भस्मट हादिकम् ॥ श्रुत्वैतत् विस्मितो राजाऽब्रवीच्चैतत् पुरोहितम् । हे पुरोहित ! विप्र ! त्वं कृतवान् यत्त्वभूच तत् ॥ कोऽपराधोऽस्ति मे विप्पः कथं शखा गतः प्रभो।। कोषमन्दिरसंपावसंवादं दत्तवानथम् ॥ कोघे नास्ति धनं किञ्चित् सव्वं भस्मट गादिकम् । श्रुत्वेतदगिरा ब्रूते सुवपा यत्र तत्पट । ततो दुर्गे स राजा च तूर्ण वर्णकुठारकम् । गले बद्ध्वा द्विजकुलैर्गतवान् सतपोऽन्तिकम् ॥ अगिरादिविजाः सर्वं तत्राध्य सुतपोद्विजम् । स्तुतिञ्चः स राजा च दूरस्थो भक्तितोऽस्तवीत् ॥ अहिरप्रभ्टतय ऊचुः । धरामरवर ! प्राज्ञ ! नो वरस्त्वं धरातले । राज्ञः शिवं नो मानं त्वयाचामह उमेश हृत् ! ॥ देवस्त्वं देवताजस्त्वं पण्डितानाञ्च पण्डितः । दयालो । नो दयख ज्ञ ! नमत्ते वरतो वर !॥ ब्रह्म ब्रह्मक्ष एव त्वं ब्राह्मणेश्वर मानद !। राज्ञः पिशवं नो मानं त्वद्याचामह उमेश हृत्"! सुयज्ञराज उवाच । कायस्थ: हे नाथ ! हे धरे शेश ! धर्मकर्म विधायक ।। वर्णेश्वर ! नमस्तुभ्यं वन्दे ते चरणाम्बुजम् ॥ हे ब्रह्मण्य देव ! हे नाथ हे धरामर हे प्रभो !! कृपां कुरु नमस्तुभ्यं प्रणमामि पदं तव । नाहं जानामि ते पूजां नाहं जानामि ते स्तुतिम् । नाहं जानामि ते ध्यानं मूई मां कृपया दय ॥ मुतपा उवाच । किमर्थ स्तथ हे विप्राः किमर्थं स्तौषि हे नृप! गच्छ यात मखं गव्यं सुखेन सफलं कुरु ॥ श्रुत्वेति सुतपोवाक्यं सुयक्षः मुखमानसः । कृताञ्जलिपुटो राजा चाब्रवीदिदमुत्तमम् ॥ राजोवाच । निमन्लणन्तु विप्रेन्द्र ! भोज्यच सकलोत्तमम् । पटकापराधसाहसं क्षमख मे कृपां कुरु ॥ अपराधसाहखाणि कृतवानहमव्यय ! । रह मद्रानती मुद्रामयतां मां कृपां कुरु ॥ मत्सभास्था दिशा ह्येते प्रोचुः पाण्डित्यमङ्गतम् । गुणांश्च ते बहुविधान् श्रत्याहं सुखमानसः । क्षमख नाथ ! मे दोषमेक प्रश्नोत्तरं वद । मत्सभास्थो बुधः कोऽपि न ब्रवीति विदाम्बर!! आगच्छति कलि(रस्तत्र के भक्तितो द्विमान् । अघ्यिन्तीति श्रुत्वा मे वरच मरणं शिवम् । श्रुत्वैतत् सुतया विप्रोऽब्रवीच्च सदयो नृपम् । सुतपा उवाच । हे सुयज्ञ नृपश्रेष्ठ ! बाागातिप्रियो नृपः पश्यैतान विप्रत्यांस्वमासनादिशिरोधतान् । एतबोरकसावेते भविष्यन्ति विजाचकाः । जात्या मसीशाः कायस्था ब्राह्मणेश्वरमानसाः ! ! । तथाचोक्ता सुरापया यानपेया विजातिभिः ।। वैभाव धर्ममाथित्य महाक्यं प्रतिपालय । कर्तव्यं हि प्रयत्न नाकदयहिताय वै ॥ अनुशिष्य सतानेवं चित्रगती दिवं ययौ धर्मराजस्याधिकारी चित्रगुप्ता वभव ह ॥ खयं भौम । मत्पन्नाः कायरया ये प्रकौचिताः ये दृष्टास्ते मया ख्याताः संवादं ष्टण तत्परः ॥ घई वे कथयिष्यामि विचित्रं परमाद्भुतम् । प्रभावं चिचगुप्तस्य समुद्भनं यथा पुनः” ॥ पुलस्त्य उवाच । "सौदासो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले । सदा पापरतः सोऽथ धर्माधर्म न विन्दति ॥ स यथा स्वर्गमामाद्य में पुण्यफलं रण। सर्वपापी दुराचारः सर्वधर्मविवर्जिनः ॥ राजनौनिगतं धर्म न जानाति कथञ्चन । यातिय्यजयकर्माणि तत्तत्याधनमुकामम् ॥ न कर्तव्यं द्विजः कापि मयाजमहौतले। एवमाजप्तवाशाके देवपित्रधर्मणि । परित्यज्य स्खक देश नती देशान्तरं ययौ। ये केचिदसति चोंकेषु ब्राह्मणादिषु ॥ नतः प्रति गाङ्गेय ! न यज्ञहवनं क्वचित् ॥ "न कोऽपि कुरुते भौम ! पुण्यं तब निषेवितम् । ग्रहौत्वा ब्राह्मणादिभ्यः करं कर्मविदूषकः ॥ अहो धर्मनां श्रेष्ठ टण कर्म विपाकजम् ॥ कालेनान्येन गाङ्गेय सौदासो विचरन महौम् । कार्तिक शुक्लपक्षे च द्वितीया चोत्तमा निथिः । तस्यां कार्यच कायस्वैचित्रगुप्तस्य पूजनम् । महसौभक्तिभावन धयदीपादिभिस्तथा ॥ देवयागात्तथायातः मोदामः पर्यटन्महौम् । श्रद्धायुक्त गरेण दृष्टा च पूजनं ततः । कृत्वा सुपूजनं तत्र चित्रगुप्तस्य भक्तितः ।। गतपापा भवत् मद्यः भौदासोऽसी महीपतिः चित्रगतप्रभावेण गनो लोक सुरालयम् । इदं विचित्रमाहात्मा चित्रगुप्तप्रभावजम् । कथितं पशाईल ! किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि ॥ इत्याकी ती भौमः प्रत्युवाच मुनिं ततः । विधिना के न तचापि पूजा कार्यो महामुने ! ॥ की मन्त्रः को विधिस्तव सर्व नवद मे प्रभो। यामासाद्य मुनिश्रेष्ठ ! मौदासः स्वर्गमानवान् ॥ पुलस्त्य उवाच। चित्रगुप्तस्य पूजाया विधानं कथयाम्यहम् । नैवेद्येष्ईतपकैश्च यथाकालावैः फलैः ॥ गन्धपुष्योपहारैश्च धूपदीपैः ममासतः । चिचगुप्तच संपूज्य श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ नवकुम्भं समानौय पानौयपरिपूरितम् । शर्करापूरिनं कृत्वा पाई तस्योपरि न्यस्येत् ॥ पूजान्ने च प्रयत्नेन दातव्य द्विजन्मने । ब्राहाणान् भोजयेतच कायस्थानपि मन्त्र वित्॥ ममौभाजनसंयुक्तः सदा चरसि भूतले । लेखनौच्छेदनौहस्तचित्रगुप्त ! नमोऽस्तु ते ॥ चित्रगुप्त नमस्तभ्यं नमस्ते धर्मरूपिणे । तेषां व पालकां नित्यं नमः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ मन्त्रणानेन राजेन्द्र चित्रगुप्तस्य पूजनम् । एवं संपज्य विधिवत् सौदासो भक्तिभावतः । अचिरात् पापसंमतो राज्य कृत्वा मृतो रूपः । नौतोऽसौ यमदूतैय यमलोकं भयानकम् । चित्रगुप्तन्नदाटच्छद्धर्मराओऽपि भारत ! ॥ धर्मराज उवाच । सौदासोऽसौ दुराचारः पापकर्मसदारतः । यानि कानि च पापानि राजासौ कृतवान् भुवि पृष्ठोऽसौ यमराजेन धमाधर्मविशारदः । धर्मराजं ततः प्राह चिचगुप्तो महामतिः ।। विपाकं धर्म ज्ञात्वा तं प्रस्थानवौदचः ॥ चित्रगत उवाच । जानेऽहं पापकासो राजायं विदितः सदा । त्वत्प्रसादादह सौर ! पूयोऽस्मि वसुधातले ॥ त्वधा दर वर स्थान भक्तस्तेऽहं सदा प्रियः । इति ज्ञात्वा वदाम्यच राजापापोऽस्ति मे मतिः। पूजां चकार राजासौ दृष्ट्वा पूजाच मामकोम् । अतस्तटोऽस्मि हे देव ! यातु विष्णुपदं चपः यमेनाज्ञापितो राजा वैष्णवं पदमाप्तवान्। ये चान्ये पूजयिष्यन्ति चित्रगुप्तं महौतसे ॥ कायस्थाः पापनिर्मुक्ता यास्यन्नि परमां गतिम् । नस्मात् त्वमपि गाङ्गेय! पूर्जा कुर विधानतः ॥ दत्तात्रेय उवाच । मुनेर्वचनमाकर्ण्य भीमः प्रयतमानसः । चकार पूजनं तत्र चित्रगुप्तस्य तत्परः ॥ कार्तिके एलपक्षे तु वितौयायाच्च भारत। यमच चित्रगुप्तञ्च यमदूतांश्च पूजयेत् ॥ अतो यमद्वितीयेति संज्ञा लोके बभूव ह । तेनेव भगिनौहस्ते भोक्तव्यं परिवईनम् ॥

·राजन् वरं ॥ कायस्थ: महाविद्योपासकाश्च गुणतः क्षत्रियोपमाः। कलौ हि क्षत्रियाभावात् वैश्याभावाच्च सुव्रत! । एते भक्त्या भविष्यन्ति विप्रामानसहिषावः। विप्रप्रिया विप्रभक्ता विप्रमानप्रदा यतः ॥ महाविद्याप्तितश्चैते क्षत्रकर्मकृतः कलौ । मस्या एवेषा इत्यस्मात् मसीशोऽसौ निगद्यते ॥ ब्रह्मणो विप्रमूर्तस्तु पादांशे सम्भवन्ति तत् । कायस्था इति संज्ञाः स्युः सुयज्ञेषां शिवा मतिः ॥ श्रुत्वैतत् सकलं राजा वृत्तान्तं सुतपोमुखात् । प्रेमाश्रुभित्यकारी कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत् ॥ राजोवाच । इतः परमधेऽहश्चेत् मिये तदपि मच्छिवम् । श्रुतं यत्तव जातीनां क्षत्रहीनकलौ सुखम् ॥ ततो तितुरः सुतपा उवाच मधरं टपम् । सुयज्ञ ! सुमतिस्त्वं हि त्वत्तो विप्रप्रियो न हि ॥ मानेन ब्राह्मणानां हि वरच मरणं नयेः सुयज्ञोवाच । हे नाथ सुतपो विप्र ! श्रुतं यन्मेऽकृन्मुवात् । कृपया पूटण तत् सव्व ते जातेम्महिमानम् ॥ লাষী লা লালানি নাসানিহিন সুনি। ब्रह्मज्ञानी सदा विप्रो न चेहाह्मणसंज्ञकः ॥ विना प्रयुक्ति यो विप्र उपकारी स्वयं भवेत् । याशीः करोति ब्रूते च क्षत्रादीनां शिवं वचः ॥ स एव साक्षाह्मेति विप्राणां जातिलक्षणम् । ब्राह्मणाज्ञावचो ये न टहन्ति पालयन्ति च ॥ गुज्ञिालङ्घनं पायं स्पृशेत्तेषां शरीरतः । पित्रेति सकलं चोक्तं ते च सन्दिग्धजातयः॥ वशीकारादि सकलं स्टूरिस्थितिलयश्च यत् । नुवन्ति हि कतु ते विप्राः पित्रेति चोक्तमु ॥ विनायासै मुदा यो यत् विप्राय शक्तितो ददत् । मुदा तदेव ग्टह्णाति विप्राणामिलि लक्षणाम् ॥ केषामपि न कापचं कुरुते ब्राह्मणाः क्वचित् । विनापराधैर्न पेदिति तज्जातिलक्षणाम् ॥ हिंसे भवति हिंसः स पाठे पाव्यं समाचरेत् । १५ कायस्थः चार्जवञ्चन्द्रियग्रामान् खवशे स्थाययेचिरम् ॥ दयालुश्च सदा विप्र इति पुत्ल हृदि स्मरन् । भीत्या भक्त्या सदा पूज्य पितेति ब्रूतवांश्च मे ॥ कटूक्त्या यदि ग्टह्णाति हृदा दुःखेन राति चेत् । तविप्रो दुःखं भगते दातु व शिवं क्वचित् ॥ वित्तपाव्यं ग्रहशाव्यं कायं नोभयतः क्वचित् । इत्यप्यात्मज विप्राच्च श्रुतं पशासनसम्मतम् ॥ फूटा पुत्र प्रवक्षामि सावधानं समाचर। घ्नन्तं बजपा पन्तं वा नैव द्रुमति भूसुरम् ॥ सुतपो नाथ मे पित्रा यद्यदुक्तं तदुक्तवान् । त्वचापि ब्राह्मण ब्रह्म यथारूचि तथा कुरु ॥ श्रुत्वंतत् सुतपा विप्र उवाच परमादरम् । रण या यत्ते मनसि वाञ्छितम् ॥ सुयज्ञ उवाच । ऋथे। वरेण ते नैक उपकार इहाधुना । यज्ञे समाप्तो मे मस्तच्छता रामो भविष्यति ॥ सुतपाउवाच । यक्षं समाप्य मुखतः प्रगच्छविध्यनै तिम् ।। तत्र वै वर्गदानद्या मध्ये दोपोऽस्ति मुन्दरः । दादशक्रोशमानी हि तदूत्वा वसतिं कुरु । यदा परशुरामन्त कच्चिच्छत्ता भविष्यति ॥ भविष्यति च कागः स नय ते वाञ्छितं वरम् । ततः पुनः कृते राजन् जम्बरोपेश्वरी भवान् ॥ भविष्यतीति त्वं वोजरूपंगा तिष्ठ तव हि । वरं ते वाञ्छितं ग्रह तुयोऽहं भक्तितस्तव || इहतः परतो यद्यत् परमानन्द मुत्तमम् ॥ मुयज्ञराजोवाच । नाथ ! नाहं वरं याचे याचे केवलमजिते । चिरं मम मतिम्तिछेदिति देहि वशन्तमम् ॥ तेऽङ्गो पवित्रे परमे सर्वत्र मुख किन्त । तदेवास्तु इति प्रोच्य सुतपा गतवान् ग्रहम् ॥ राजापि च मखं कृत्वा विप्रेभ्यो दक्षियां ददत् । परिवारयतोऽगच्छवीपे काञ्चनदान्तरे ॥ वसतिं वरतः प्राप्तां चतुर्दिक्ष जलजुताम् । कायस्थः अत्रस्थाः प्रायटन् विप्राः पण्डिताः खखवासभूम् ॥ एको मसीः सवाख्यः सर्वाशीहृदयदिजात् । कुलप्रदीपः खीयानां जातीनां पूर्वतास्पृहः॥ वगलेति महाविद्या ग्टहीत्वा साधयन् मुदा । सवाणी हृदयाख्यस्य पण्डितस्य प्रसादतः ॥ वरं याचितवान् भक्त्या त्रिलोकाधिपतिं गुरो । कृपया कुछ मां नाथ ! त्वमेव वगला मम ॥ गुरुस्वपि वरं दत्तो राज्यं भुक्ता पुनर्भवन् । त्रिलोकाधिपतिर्भूय मुदा तत्र मुखिष्यसि ॥ गुज्ञिया मसीशः स राज्यभोगी विजाचितः । विहाय देहं भूयश्च विधारुपो बभूव ह ॥ चित्रगुप्तश्चित्रसेनश्चित्रानन्द इति त्रयः । खर्ग मयं च पाताले राजते चिरमुत्तमः ॥ चित्रगुप्तो महाविद्यां प्राप्य कुलाख्यविप्रतः । पुत्रान् याचितवान्नैव गुरोर्देवत्वमावहन् ॥ यमान्तिस्थो बभूवापि खम्भयाधोविवेचकः । चिर शुभाशुभं कम्म विविच्छ पामनान्ति के । यद्ददेव सकलानां तु तदेवाभोजयेत् यमः । चित्रसनो महाविद्या वगलेति गुरोर्नयन् । जधा संतोय पुत्रादीन् याचित्वा प्राप्य मत्तः । राज्यं चकार मुट्युक्तचित्राङ्गद अधोगतः ॥ अधोगतस्य हेतुं त्वं वगले पटगा कालिके! । वगले ति मनुं प्राप्य विप्रोऽस्मि इति वाच्छया ॥ तपश्चकार पश्चाब्दं नान किश्चित् ग्टहीतवान् । फलमूलादिक किश्चित् सायमत्ति यथा मिजेत् ॥ विहाय विप्रस्थ गुरोरपि पूजाञ्च पार्वति ।। जपन्नित्यं हि वगलामन्य विपञ्च नेक्षयन् ॥ ज्ञात्वेति ब्राह्मणाः सर्वे ऊचुचित्राङ्गादं क्रुधा । वचो हि मधुरं किञ्चित् प्रियाद्भक्ताच सन्दरि! ॥ रे चित्राङ्गद ! अज्ञात्वं वत्स विप्रत्वमिच्छसि । कदाप्युपानन्मस्तस्थो नैवेति न हि बुध्यसि । वत्स ! शीघ्रमधो गच्छ चिरं कुरु तपो मुदा । ततः श्रुत्वेति शापं स भक्त्यातिप्रायमानसः ॥ कृताञ्जलिपुटो ब्रूते चित्रानन्द इतीश्वरि ।। । mmer -- नित्यं यशस्यमायथ्यसर्वकामार्थसिद्धिदम् । दानानि दापयेद्यस्त भगिन्यै च विशेषतः ॥ काले तत्र च संपूज्य चित्रगुप्तञ्च लेखकम् चित्रच चित्रपष्यश्च रक्तचन्दनमिश्रितः ।। नैवेद्यं दौयते तस्मै मोदकं गुड़मिश्रितम् ॥ भौमोक्तप्रार्थना यथा. उत्पत्ती प्रलये चैव भोग्ये दाने सतारते । लेखकस्त्वं सदा श्रोमांचित्रगुप्त नमोऽस्तुते ॥ त्रिया सह समुत्पन्न समुद्रमथनोभव चित्रगुप्त महाबाहो ! ममाय वरदे भव ॥ चिचगुप्तस्तु साटो भौमाय च वरं ददौ। मप्रसादान्महाबाहो मृत्युस्ते न भविष्यति । स्मरिष्यसि यदा मृत्यु तदा मृत्युभविष्यति । इति तस्मै वरं दत्त्वा चित्रगुप्तो दिवं ययौ । घनेन विधिना यस्तु चित्रगुप्तस्य पूजनम् । करिष्यति महाबुद्दे नस्य पुण्यफलं टणु । इहैव विपुलान् भोगान् भुत्वा सर्वान् मनोरथान् । अक्षय विद्यालोकच नरा याति न संशयः॥ चिचगतकथां दिव्या कायस्थोत्पत्तिसंज्ञकाम् । भक्तियुक्तेन मतमा ये टण्वन्ति नरोत्तमाः ।। दौर्घायुषी भविष्यन्ति मर्वव्याधिविवर्जिताः । सर्व विमापदं यान्ति यच यानि तपोधनाः" ।। इति भविष्यपुराणे चित्रगुप्तकायस्थोत्पत्तिमाहात्म कथ ममाना॥ "एवं हत्वार्जुन रामः सन्धाध निशितान् शरान् । एक एव ययौ हनुमानवातुगन पान् ॥ कचित् गहनमाश्रित्य केचित् पातालमाविशन् । मगमा चन्द्रसेनस्य भार्या दालभ्याश्रमं ययौ" ॥ "ततो रामः समायानो दालभ्याश्रममनुत्तमम् । पूजितो मुनिना सद्यः पाद्या चमनादिभिः ॥ ददौ मध्यानसमये तस्मै भोजनमादरात् । रामस्तु याचयामास हृदिस्यं खमनोरथम् ॥ याचयामास रामाच्च कामं दालभ्यो महामुनिः । ततस्तो परमप्रौतौ भोजनं चक्रतुमुंदा । भोजनानन्तरं दालभ्यः पप्रच्छ भार्गवं प्रति । यत्त्वया प्रार्थितं देव नत् र मंसितुमर्हसि ।। राम उवाच। तवाप्रमे महाभाग सगभी स्त्री समागता । चन्द्रसेनस्य राज क्षविधस्य महात्मनः ।। नम्मे त्वं प्रार्थितं देहि हिंसेयं सां महामुने । ततो दालभ्यः प्रत्युवाच ददामि तव वाजिनम् ॥ दालभ्य उवाच। स्त्रियो गर्भममु बालं तन्मे लं दातुमर्हसि । ततो रामोऽनवौदालभ्यं यदर्थमहमागतः। क्षत्रियान्तकरयाहं तत् धाचिनवानसि । प्रार्थितय त्वया विप्र कायस्थो गर्भ उत्तमः ।। तस्मात् कायस्थ इत्याख्या भविष्यति शिशोः शभा ॥ एवं रामो महाबाइहित्वा तं गर्भमत्तमम् । निर्जगामाश्रमात् नस्मात् क्षत्रियान्सकरः प्रभुः"। "कायस्थ एष उत्पन्नः क्षत्रिय्यां चचियासतः। रामाज्ञया स दालभ्येन च वधाइद्दिष्कृतः ॥ कायस्थधर्मोऽस्मै दत्तचित्रगुप्तथ यः स्मृतः । नहोत्रजाच कायस्था दालभ्यगोचासनोऽभवन् । दालभ्योपदेशतस्ते व धर्मियाः सत्यवादिनः । सदाचारपरा नित्यं रसा हरिहरार्थने ॥ देव विप्रपिटणाच अतिथौनाच पूजकाः"। इति स्वान्दे रेणुकामाहात्माम् ॥ ।

·.. कुरु॥ कायस्थः चित्राङ्गाद उवाच । "हे ब्राह्मणा हे गरवो ! मामेवातिनिरागसम् । कथं पोपु वन्तो हि विप्ररूपा ह ईश्वराः ॥ मुखातो श्रुतवान् यद्यत्क्षतिः का तत्समाचरन् । उपान्यो यस्तावितुं सर्वे ह्यद्योगिनः म्युरु ॥ जानेऽहं ब्राह्मणो ब्रह्म खेच्छया विविधाकृतिः । नानालीलामाचरितुं मानुषाकतिर प्यभूत् ।। तद्ब्रह्म ब्राह्मणं जाने जाने तत् सर्वरूप'धक् । राजेति संज्ञाधारी का किंवा तच्च प्रजाभिधम् ॥ तदेव सकलस्यायि तदेव सर्वकषु च । तदेव सपाट स्यात्तदेव सर्वहत्तुं च ॥ रूपं चैव स्त्रीरूपं लीवरूधञ्च नान्यथा । यात्मा एकरूपं तत् खमेवानेकमाकरोत् । नानाप्रकारजीवादि चात्मनात्मानमेव हि । स्थावर जङ्गमं विप्रास्तदेव नात्र संशयः॥ भवन्तो हीश्वराः सर्वे किमर्चय थ तत् कथम् । कथं चिन्तयथात्मानं देवमर्चनकालतः ॥ कलेन भूत शुयादि कृत्वा देवाः स्युरेव किम् । इ.पोऽपि मानुधाकृत्या ईत्व प्राप्तये पुनः ॥ यद्युद्योगी भवेत्तत् किं मानुषोऽहं न तच्चरे । अन्यायि न भवेद्बह्म यूयमन्यायिनः कथम् ॥ बगलामि च या नया सा च ब्राह्मण स्व हि। कश्चिविशेषो भेदोऽपि बगलायां द्विजेऽपि न ॥ घातस्तद्भवितुं विप्रा बहमप्येव वापसः । गुवाज्ञा मे पुराभूञ्च त्यता जयं अतोऽहं सकलं त्यक्का केवला वगलां जये । वगलायां द्विजे नैव कश्चिद्देदोऽस्ति शासने ॥ अतो विप्रोऽस्मीति कामं कृतवान् जपकमणि । गुरौ विप्रे मनौ चामि देवे चात्मनि भूसुराः ॥ मसीशजातिः किञ्चिन्च न विपोषं विचिन्तयेत् । ब्राह्मणोऽप्यविशेषश्च तसिंस्तस्मिंश्च भूसुराः । यात्मन्यात्मनि कीटेऽपि चेति वा जातिलक्षणम्। मूर्योऽहं यच्च श्रुतवान् प्रभवा ब्राह्मणान्यतः ॥ तदाचरितवान् मे को दोषोऽस्ति वदत दिना। विनापराधते। विप्रा यूयं वामनरूपतः ॥ बलिञ्चातिप्रियं भक्तमधः प्रास्थापयन् यदि । अहं कीटाऽत्र नाश्चय किमधो न पटे कथम् ॥ कृताञ्जलिपुटेोऽई वच्चरणं पातसंख्यया । प्रणमे स्वग्राइं विप्रा गच्छताहमधः पटे। अधोगच्छाम्यहं तब किश्चित् खेदं करोमि न । वाञ्छयामीति चाज्ञा वो न लङ्घना भवतु कचित् ॥ इत्यादि श्रुत्वा हे कालि लज्जा प्राप्याति खेदिताः। ब्रुवन्ति चातिमधुरं क्रन्दन्त इव ते दिनाः ।। चित्राङ्गाद ! हे विद्दन ! दौर्बल्यं त्या वत्सक !। दुश्चिन्तां कुरु मा तात भद्रं ते कथयामि ते ॥ जनस्तपोबलेनैव सवं भवितुमईति | नाईती विना वात ब्राह्मणो भवितुं किल । इतीश्वराक्षा वेदेऽस्ति प्रतिजानीहि तत्त्वतः । वरं प्राप्नोति देवत्वं ब्राह्मणत्वं कदापि न ॥ यथामरत्वमीपोन विना कापि न पाासने । मा दुःखी त्वमधो गच्छ सुखेन वगलां जप ॥ कलेदशसहस्राणि नागलोकेश्वरो भव । कायस्थः कायस्थः तस्खिलोकनाथस्त्वमिन्द्र तुल्यो भविष्यसि ॥ सृष्ट्वा पातिथ्यतीदं जगदिति प्रकृतिर्थः खयं पुरुष राज्यं भुक्त्वा ततो नैव पुनरावर्तनं तव । वन्देऽहं देवदेवंत्रिगुणमयवरं सव्वे लोकानुकम्पम्" सदा वयं तव शिवं चिन्तयामो न भी कुरु ॥ साथ यादिशूरराजप्रसा। के जानन्तीदृशं त्वां हि भक्त श्रेयं विवेचकम् । "श्रीमहाजादिशूशेभवदवनिपतिर्धर्मराजो व शास्त शापं दारुणा माडवमधुना तन खण्डति ॥ सल्लोकः सदिचाररदितिसुतपतिः स्वयंपासी तात गच्छ सुखं मुत्य नागलोकेऽपि विस्तरात् । तथासीत् । प्रातापादित्यतप्ताखिल तिमिररिक तत अानन्दमनसा गतश्चित्राङ्गदस्तलम् ॥ स्तत्त्ववेत्ता महात्मा जित्वा बुद्धांचकार खया खस्थान बाझरणाश्चापि चागच्छन लज्जितान्तराः । न्टपतिौड़राज्यानिरस्तान्" ॥ * ॥ अयादि भूस्थो मसीशः सोऽपि विपदासाभिधोऽभवत् ॥ शूरस्य पात्रं प्रति क्रतुज्ञब्राह्मणकुलीन शूद्रची विषप्रसादात् शूद्राणामपि श्रेष्ठो बभूव ह । प्रश्नस्तस्योत्तरञ्च । “पात्रं पप्रच्छ पतं परमसुरपर वगलेति महामन्त्रं सर्वेषां सर्वकामदम् ॥ द्वन्दपद्माईकोऽसौ कासन्ते काश्यपीशाः ऋ, केवलेन जपेनैव लक्षण कालि । सिध्यति । कृतिकुशलाः कापि शूद्राः कुलीनाः । पाचन्म वशीकरणकम्मादि दशसाहसतो भवेत् । मवोचत् परिचयमखिलं भूपवाक्यात् दिशा अथ वक्ष्ये महेपानि । वगलासाधनं तव । कोलाञ्चस्थाः कुरा इव किल तपसा नैव कंधा वगले ति मनोः संख्या पुरश्चरणकम्मणि ॥ मधीनाः । कोलाञ्चस्य महीपतिः क्षितिभूः लक्षण मन्त्र सिद्धिः स्यात् नात्यत्र युगसंख्यकम् । मेकप्रधानः प्रधी खेटे निष्ठमतिमहाशया ततो वश्यादि कर्तव्यं दयासाइखसंख्यया ॥ श्रीवीरसिंहः खभूत् । तद्देशवासिनः समाधि शरीरारोग्यतो वापि धनेच्वायतं जपेत् । कृतिनः पापालिसंहारिणः सन्ति व्यासस कलावेतस्य हि मनोः प्रभावं कि ब्रवीमि ते ॥ सभासद इतो गौड़ेन्द्रभूमीश्वराः" ॥ * ॥ सहसमात्रहोमेन सर्वसिद्धिर्न चान्य था । अथ वीरसिंई प्रति लिपिप्रेरणाम् । नास्थपेक्षा हि ऋष्यादेः स्तुतिमाठादिकस्य वा ॥ "भूयोऽभूभवने खचेथितपरः समृत्यभार्यान्वितः स्तुतिबा कवचं वापि ऋष्यादिन्यास एव वा । भूदेवान् बघवान् विचित्रलिखनैरामेतुकामः स्वयम बगले ति खयं सव्वं सिद्धविद्या इति प्रिये ॥ पात्रेण प्रणयप्रमोदरचितां श्रीवीरसिंहे लिपि त्ववाद्यारूपया कालि ! खयमुक्तं पुरकदा । गौड़मापतिरेव पुण्यसुमति तेन प्राम्थापयत्।। पारीरारोग्यतो देवि! वैरिनिग्रहतोऽपि वा ॥ पथ लिपिप्रकारः। दिवा नक्तञ्च कतव्या सहसमानतो अतिः । "मुकृतसुकृतसंघाः सर्वशास्त्रार्थदक्षा केवमातिमात्रेण रात्रावारोग्यतां लभेत् ॥ लपितहतविपक्षाः खस्तिवाक्याः श्रुतिज्ञाः वगले इति यो विश्चाप्यक्वोच्चैर्यत्र वारयेत् । सुजित सुगतरन्दे गौड़राज्ये मदीये पथिस्था विघ्नदाः सव्वं पलायन्ते तमीक्षिताः ॥ दिनकुलवरजाताः सानुकम्पाः प्रयान्तु । भवेद्धि सफलं कर्म वगलेति स्मरन् जनः । पतिसुकृतिसारः खीयवंशावतारः वगलाजापिन स भीतिमवाप्नयः॥ प्रबलबलविचारो वीरसिंहोऽतिवीरः। केवलं पटलमिदं पठन् पूट गवन् मनोरथम् । मयि वरसखितास्ते भूमिदेवान् सशूद्रान् लभेत् कालि! वपुस्यका वगलाच न संप्रायः ॥ पुनरपि मम गौड़े प्रापय त्वं नितान्तम्" ! एषा विद्या मसीन सदोमास्या न संपायः । अथ ब्राह्मणशूद्राणां गौड़देपो गमनेच्छा। ब्राह्मणे वगलायाञ्च चिन्तयेदेकरूपतः ॥ "मुदा गन्तुकामाः पुरावासगौड़ाः विना प्रयुक्तिमपि च मसीशं श्रावयेट्विजः । समाहाय कोलाञ्चदेश क्षितीपाम् । श्रावणायां धनाकानी न भवेदाह्मणोत्तमः॥ न्टपाज्ञाच लब्ध्वा सदारादित्या श्राम स्यादा प्रमादादा श्रावयन्न यदि हिनः । महायोगिनस्ते बभूवुः सशूद्राः ॥ * ॥ मसीपा इत्यामागी स्यान्द्रावयित्वा तव प्रियः ॥ अथादिरसमीपे ब्राह्मणप्रेरणम् । ब्राह्मणोऽपि वरारोहे ! टणुयात् भक्तितत्परः । "महाराजराजादिशूरो महात्मा निर्वाणं लभते कालि! निष्कामी कोऽपि चेत् पठेत्। त्वया वीरसिंहस्य मेऽस्वादिसख्यम् । एतदुक्तेऽपि कायस्थः प्रणयान यदि प्रिये !। तवाज्ञानुसाराद्धि प्रस्थापयामि पटलं काम्यदश्चाशु ब्रह्महत्या फलं लभेत्" । दिजान् पञ्चगोत्रान् सदारादित्यान्" * } इति याचारनिर्णयतन्ते वासुदेवसम्मते हर- अथ ब्राह्मणानां गमनम् । मार्वतीसंवादे सप्तत्रिंशत्तमः पटलः ॥ "चलचञ्चलाश्वालियानाः प्रधाना "चाटचारणचौरेभ्यो वधवन्धभयादिभिः । हत्म्मश्रुगुम्फातिशोभानलाभाः । पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत् कायस्थेभ्यो विशेषतः" ॥ क्रतुज्ञाः श्रतिज्ञाः प्रतिज्ञानसाध्याः इति वहिपुराणे पाशुपतदानाध्यायः ॥ * ॥ सवम्माश्वशस्त्राः प्रयाताः प्रयागम् ॥ गौड़देशे तेषामागमनकारणम् । तत्रादौ ततः खानदानादि कृत्वा च विप्राः मङ्गलाचरणं यथा,- ययस्तेऽपि वाराणसी पञ्चगोवाः । “यस्याभूमिदेवो बदनसरसिजेय जेभूमिपालो ततो विश्वनाथं ममालोक्य दान- यस्यो बैश्य एव विनम जनरतिर्यम्य शूद्रपदाले। यश प्राप्य तस्माद्याभू मिमायुः" । ! * .

·. कायस्थ: अथ ब्राह्मणानां गौड़राज्यप्रवेशो राजसमीपे आशिरथं गमनञ्च । "पितॄन् बान्धवांस्तारयित्वा गयायां गताः शासितं गौड़राज्येशराज्यम् । ततस्तेजसा ते दिशो भासयन्तः श्रुतिं व्याहृतिं भारती पाठयन्तः ॥ ततो हस्ताक्षताः पञ्चगोत्रा नृ पञ्चाघि कत्तुमेव प्रतस्थुः । अमी पञ्च मध्याह्नमार्तण्डतुल्या द्विनाः स्थापिताश्वाः परश्रेयसञ्च" ॥ * ॥ अथैयां वेशं दृष्ट्वा राज्ञोऽवज्ञा तेषां शुष्कटक्षे आशिषो निक्षेपश्च । “दृष्ट्वं वेतामेघामवनिपति- रसौभान्तचित्तो दिजानां रालामं न कृत्वा खग्रहमपि ययौ गन्तु कामाः पुनस्ते। बुवा भू- पालबुद्धिं क्षणमपि च बुधाः शुष्कटक्षाणि वक्ते तद्धस्तात् प्राप्य दूर्बा क्षतमभि स वभौ शुक्ररक्ष सुरक्षः” ॥*॥ अथ राज्ञा ब्राह्मणानां प्रशान्तनं गोत्रनामप्रश्नश्च । "सविस्मया वै गलबद्धवस्त्रा भूपादयस्ते चरणारविन्दम् । पवित्रकीति भुवि भूमराणां श्रुत्वा च पेतुः सकलाः प्रगाम्य ॥ क्षमध्वमस्माकमुच्चित्तवाद मूमात्मनाश्चापराधं हि विप्राः। भो ब्रूत विप्राः किमु नाम गोत्र ततश्च सर्वं गदितुं प्रत्ताः" || अथ पञ्चब्राह्मणानां परिचयः । "अभूवन्द्यवंशोद्भवो भट्टनारायणोऽयञ्च शागिदल्य- गोत्रे गरीयान् । तपखान् यश खान् दयावान् सुविद्वान् विवखानिवास्यां सभायां विभाति ॥ श्रुतितत्त्वतदङ्गविचार करोऽवनिपालक काश्यप- गोत्रवरः । क्रतुदक्षसमः किल दक्षतमहाशयो नाम इति भुवि भाति यतिः ॥ समस्त पास्त्र पगिड़त- स्तथागतप्रखगिडतः प्रचण्ड सर्ववैरिदमंगबरखव- कारकः । सावर्णगोत्रसम्भवोऽत्र भाति वेदगर्भका छान्दड़ः प्रभाति भूप वात्स्यगोत्रसम्भवः ॥ यपा:- सुधाकरोत्तपत्मपत्निसक्योषिताननाम्बुजे महा- तपस्तपोवशीकृतेन्द्रियः ॥ अयं श्रीलह? निशं दान महर्षियथास्यां तपोभिः प्रभाति । नि- तीन्द्र ! क्षितौ यो भरद्वाजगोत्रेश्वरो विश्वये प्रतापारिशौर्यः" ॥ * ॥ अथ शूद्रपरिचयप्रश्नः । "के यूयं नाम किं वा कथयत कृतिनः स्वागताः क्वापि देशात् ? कोलाश्चात् पञ्चशूद्रा वयमपि पते ! किङ्करा भूसुराणाम्। धन्या यूयं एथिव्यां परिचयमखिलं ब्रूत भो विप्रभक्ताः श्रुत्वोचुद्धि- प्रवाः सकल परिचयं भूपतेरन्ति चैषाम् ॥ * ॥ अथ पञ्चशूदाणां परिचयः । "सुकृतालिकताम्बर रष कृती क्षितिदेवपदाम्बुजचाररतिः । मकरन्द इति प्रतिभाति यति- जिवन्द्यकुलोद्भवभट्टगतिः ॥ 13 कायस्थ म च घोषकुलाम्बु नभानुरचं प्रधिमेन्दुयश:मुरलोकवशः सततं नुसखी मुमतिश्च सुधी: शारदिन्दुपयोऽम्बुधिकुन्द घTः वसुधाधिपचक्रवतिनो वसुतुल्या वसुवंशसम्भवाः । वसुधाविदिता मा सागाव- नियतं ते जयिनो भवन्तु नः ॥ दशरथो विदितो जगतीतले दधार थप्रथितः प्रथमः कुले । दमा दिशां शशिनां यशमा जत्री विजयते विभवः कुलसागर ॥ यथास्तिनां यशोधरः सदा हि सर्वभादर: प्रमत्तसत्वतहःपारत्मधांशुवयाः । प्रतापतापनोत्तपहिवालियोषितालिको विभाति मित्रशसिन्धुकालिदास चन्द्रकः ॥ दिजालिपालनार्थकोऽयामा चहर्ष सवकः । कुलाम्बुभप्रकाशको यथावार दीपकः । वयं गुहा लोङ्गयो दश थाभिधागो महान् कुलाम्बुजमधवतो विविधपुण्यरान्वितः । निपाम्य गहभाधितं सकलसभ्यहारा व्यभूत् स बजग मनोधतो विविधमानभरखो यतः ॥ यहच पुरुषोत्तमः कुन्लन्टदग्रगरायः कती मुदत्तकुलसम्मको निखिताणास्त्र विद्योत्तमः ! विलोकितुमिहागतो द्विजवरच राज्यं प्रभो। चकारन्टपतिः स तं विनय हीनतोनिम्कलम्"॥ ॥ अथायौ सिझमौलिकाः। "गोऽसौ कीर्तिमन्तसिस्वसतिसाता मौलिका ये हि मिद्धारने दत्ताः लेनदासाः कस्य हमाहिताः पालिताः सिंहदेवाः । ये वायाद्याभिमुख्याः स्थि- तिविनय जुधः सातिने दिपवी होड़ाद्या वीच्य गज्ञा चरणगुण युता मौलिकत्वेन साध्याः" ॥५॥ यथ दिसप्ततिः साध्यमौलिकाः। "होड़ः खर घर घरगी वाग काइच सोमः पर सामः | भो विन्दो गुह बल लोधः धामी वर्मा हुर भुइ चन्द्रः ॥ रुदो रक्षित राजादित्यो विष्णु- नांगः खिल पिल गतः। इन्द्रो गुप्तः पालो भद्र कोमचाकु बन्धुर नापः ॥ पााँइ हेपाश्च मनो गगड़ो राहा गणा राऊत साना दाहा दाना गण उपमाना। स्वामः क्षोमो घर वैघोषो वीदन्तेज- स्वार्णव प्रातः ॥ प्रातिभूतो ब्रह्मः शानः क्षेमो हेमो बर्द्धन रङ्गः । गुशः कीर्तिर्याः कुगर्नन्दी शीलो धनुर्गुणाः ॥ * ॥ इति दक्षिण रातीयघटक- कारिका॥*** अथ वनजकुलाचार्यकारिका लिख्यन्ते । अथ शूद्रोत्पत्तिः । तथा चामिपुराणोक्तजातिमालाचाम् । "बादौ प्रजापतेीता मुखादिप्राः सदारकाः । बाहोच क्षलिया जाता उाश्या विजज्ञिरे ।। पादाच्छुद्रश्च सम्भूतस्त्रिवर्णस्य च सेवकः । होमनामा सुतस्तस्य प्रदीपस्तस्य पुत्तकः॥ कायस्थस्तस्य पुत्तोऽभूरभूव लिपिकारकः । कायस्थः कायस्थय त्रयः पुत्ताः विख्याता जगतीतले ॥ चित्रगुप्तश्चिन सेनो विचिबम तथैव च । चित्रगुप्तो गतः स्वर्ग विचित्रो नागसन्निधौ ॥ चित्रसेनः दृथिव्यां व इति गृहः चक्ष्यते" ॥ * ॥ अथ चित्रसेनादिमुताः । "वसुर्धाधो गुही मिनो दत्तः करणा एव च । म्युञ्जयश्च मते चित्रसेनमुता मुवि । करण गुता जाता नागो नायव दासका । म्टत्युञ्जयतनमृता देवः मनश्च पालितः । सिंहाचैव तथा ख्यातच ते पद्धतिकारकाः । र.ते पहतिकाराच मुनिभिः कास्थिताः पुरा" ॥ * ॥ हाथ दादाशुद्धबंपा जाः । "वमु यो हो भित्री दत्तो नागश्च नाथकः । दासो देव तथा सेनः पालितः सिंह एव च ॥ रते दादा नामानः प्रसिद्धाः शुद्धबंशनाः" ॥ * ॥ अथ सप्ताशीतिः पद्धतिकाराः । "स्ट न्युजयवंशभूतो नित्यानन्दो चपेश्वरः । तम्यापि वपास जाताः सप्ताशीतिः प्रकीर्तिताः ॥ तऽपि पद्धतिकाराच मुनिभिः कथिताः पुरा"* तेषां नामानि । की मनो धगे नन्दी पालवारदामकः । मागे घर शिहोड़ी च वानचाइचसोमको । 4 गरः शोनकचैव भो विन्दुर्गस्तिथा । मलम लोदकश्चैव समा वर्मा च भूमिकः ॥ जाय मद्रका शव चन्द्रो रक्षितराजको। ग्रादित्यविषाणुगुप्ताश्च खिलाश्च पीलकस्तथा । चामिपाच बधश्च शाजिव सुमनुस्तथा । गगढका सहकद रागाराजतदाहकाः ॥ दाना गमासमानाञ्च वामापतमधारकाः। वैतीधोदकाचन्दञ्चावचावशक्तिकः ॥ भूतो ब्रह्मः मंजः क्षोमो बर्द्धनो हेमरको। मृभिः कीर्यि : सुगा पूर्णिलश्चैव धनुर्गुणः ॥ दाँडिनोरितिश्चेव चाकिश्च नन्दनम्तथा । प्रयानचा ध्यश्च पूनिश्च तेनको नाद एव च ॥ शेडहोमञ्च हास्थिश्च कोलञ्च दूतकस्तथा । रते पद्धतिकाराच सप्तापीतिः प्रकीर्तिताः" एताः सप्ताशीतिपद्धतयः हादशशुद्धपद्धतयश्च मि- लित्या नवाधिकनवतिपद्धतयो भवन्ति ॥ एतेषां पु. महितगोत्रप्रवरेगा गोत्रप्रवरत्वं मुनिभिरक्तम्॥* | আয় হৃাক্কান্ সক্ষ্মানা নিমায় সুধায়া- गमनमाह देवीवरः। "अम्बष्ठकुलसम्मत यादिशूरो टपेश्वरः । गौड़वरेन्द्राश्च वङ्गदेशस्तथैव च ॥ एतेषां न्टपतिश्चैव सर्वभूमीश्वरो यथा । अमात्यैर्वान्धवैश्व मन्त्रिभिजिवन्दकः ॥ एतैः सह महीपाल एकदा स निजालये। उपवियो दिजान् प्रय धर्मशास्त्रपरायणः ॥ केन यज्ञेन भगवतीतिर्भवति निश्चितम् । तत् सर्व श्रोतुमिच्छामि कथयध्वं द्विजोत्तमाः इति श्रुत्वा दिनाः सर्वे खर्वीकृतकलेवराः । कथयन्ति च्याग्रे तु सर्वे विकतमानसाः ॥ केन केन विधानेन यक्षो वा क्रियते बुधैः । ॥ .. ॥ II ·८ कायस्थः कायस्था कारकु वयं स न जानीमो विधान की क्रतो । "तत्र वङ्गेषु यः शूद्र निवासः क्रियतेऽधुना । वृक्षः। इति जटाधरः ॥ काकोली। इत्यमरः इति तेषां वचः श्रुत्वा चिन्ता युक्तो महीपतिः । तेषां निर्णयमाचक्षे कुल्लव विशेषतः ॥ टीकायां भरतः॥ एलादयम् । तुलसी । इति किं करोमि व गच्छामि विललाप पुनः पुनः ।। वमुवंशे च मुख्यौ द्वौ नाम्ना लक्षणपूषणौ । राजनिघण्टः । कायस्थस्त्रीजातिः । कायस्थपत्नया कान्यकुजात् समानीतान् दृतेन विजयञ्चकान् घोघेषु च समाख्यातचतुर्भुजमहाकृती ॥ कायस्थी॥ वेदास्नेष्ववगतान् सर्वास्त्रे च विशारदान् ॥ गुहे दशरथश्चैव मिन्ने तारापतिस्तथा । कायिका, वि, (कायेन निध्यादितः निम्पनो वा गोयानारोहितान् विप्रान् खड्ग चादिभिर्युतान् । दत्ते नारायणश्व एते च वङ्गजाः स्मृताः" ॥ कायेन निर्वत्त इति वा । काय + ठक् ।) शा. पत्तिवेतान् समालोच्य विषादो जायते हृदि ॥ अपरन्तु । रीरिकः । कायनिष्पनः । यथा । अश्रद्धा जायते राज्ञ इति ज्ञात्वा द्विजोत्तमाः। "नागे दशरथश्चैव महानन्दस्त नायकः । "अदत्तानासुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । आपूीर्वादार्थनिम्माल्यं मल्ल काठोपरि स्थितम् ॥ चन्द्रशेखरदासस्तु से ने गङ्गाधरस्तथा ॥ परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविधं स्मृतम्"। तदा कादं सजीवं स्यात् फलपल्लवसंयुतम् । दामोदरकारः ख्यातो दामन्तधापतिस्तथा । इति तिथ्यादितत्त्वम्॥ (स्त्री, पारीरसम्बन्धिनी इति दृष्ट्वा नपस्तस्मिन् कम्पान्वित कलेवरः ॥ पालिते जनसंज्ञः स्यात् चन्द्र नारायणाख्यकः ॥ चक्रवद्धिः । यथा मनुः ८।१५३ । स्तोत्रञ्च बहुधा तेघामकरोत् स न्ट पोत्तमः । पाले प्रावः समाख्यातोराहावं च कृयाकः । "चक्ररद्धि कालरद्धिः कारिता काधिका च या"।) प्यासनं पाद्यमानीय ददौ विनयपूर्बकम् । भन्ने दिगम्बरश्चैव धरे तु व्याससंज्ञकः । कायिकारद्धिः, स्त्री, (गोबलीवदीनां कायपरि- उपविधा विजाः पञ्च तथा च शूद्रपञ्चकाः ॥ प्रभाकरस्त नन्दो स्यात् केपावो देववंशजः। श्रमसाध्या या रद्धिः।) गवादिवलीवादिकर्म राजस्ते कुशलं सब्वं प्रोचुश्चेत्यवदत् स तान् । व्यवीपतिरिति ख्यातः कुण्डवं पो प्रकोर्तितः ॥ युता द्धिः । यथा ! अद्य मे सफलं जन्म जीवित सुजीवितम् ॥ सोमे वाथरव सिंहे रत्नाकरस्तथा । "दोह्यवाहकम्मयता कायिका समुदाहृता"। यूतञ्च भवनं जातं युप्माकं गमनं यतः । नारायणः समाख्यातो रक्षिते च तथापरे । इति व्यासः ॥ मूलधनाविरोधिनी प्रत्यब्ददेययय- च्च क्रियते स्तोत्रं दृष्ट्वान्यत् शूद्रपञ्चके ॥ वेदगीनुरश्चैव दैत्यारिर्विषणसंज्ञकः ! तदीदिरूया रद्धिः । यथा । युध्माकं गोत्रमाख्या च किमर्थं वा हिजः सह । याध्ये त्रिलोचनः ख्यातो. नन्दने च उघापतिः ॥ "कायाविरोधिनी शश्वत् पणाद्धाद्या तु कायिका" तत् सव्वं श्रोतुमिच्छामि ब्रूत भोः शूद्रपुङ्गवाः॥ एते वङ्गाननिर्दिया वल्लाले न महात्मना । इति नारदः ॥ हलायुधस्त पणाडाद्या इत्यत्र इति राक्षो वचः श्रत्वा कथयन् नामगोत्रके। अन्येऽपि शूद्रा विख्यातास्तत्र देशनिवासिनः ॥ पणवाद्येति पठित्वा पणस्य मूलधनस्य यावद- काश्यपे चैव गोत्रे च दक्षनामा महामतिः ॥ ते वङ्गजाः समाख्याताः करणेघ प्रतिष्ठिताः" ॥ * ॥ स्थानं तावत् शश्वत् वर्षसहसमपि उत्तमर्णेन या वस्य दासो गौतमस्य गोत्रे दपारथो वसुः । अथ वङ्गनकुलीनादिनिरूपणम् । वाह्यते प्राप्यते सा काधिकेति व्याख्यातवान् शाण्डिल्यगोत्रे सम्भूतो भट्टनारायणाः कृती ॥ "कुलीन इति संज्ञा स्यात् मध्यन्यश्च तथापरः । तत्राद्या भोगलाभान्तर्गता अपरा च वद्भिना सौकालिनच दासोऽयं घोषः श्रीमकरन्दकः । महापात्रोऽचलञ्चैव इति संज्ञाचतुय्यम्" । इति मिश्राः । इति विवादार्णवसेतुः ॥ भरद्वाजेषु विख्यातः श्रीहर्षी मुनिसत्तमः ॥ तयधा। कारः, घु, (क हिंसायां + भावे घ) वधः। निश्चयः। दासस्तस्य विराटाख्यो गुहकः काश्यपः स्मृतः । "वसुघो गहो मित्रो दत्तो नागश्च नाथकः । (धातूनामनेकार्थत्वात् अत्र निश्चयार्थेऽपि ॥ कं सर्व सावर्ण गोत्रनिर्दियो वेदगर्भमुनिस्वयम् ॥ दासः सेनः करो दामः पालितश्चन्द्रपालको । ऋच्छत्यनेन । क + ऋ + करणे+घम् ।) बलिः तस्य दासो मित्रो विश्वामित्रच गोचकः । राहो भद्रो धरो नन्दी देवः कुण्डश्च सोमकः । यत्नः । यतिः। (कं सुखं निति ऋच्छतीति । के कालिदास इति ख्यातः शूद्रवंशसमुद्भवः ॥ रक्षितावरसिंहाच विष्णुराज्यश्च नन्दनः ॥ +ऋ+ कर्तरि अण।) पतिः। इति पाब्दरत्ना. वात्स्यगोत्रेधु सम्भूतश्चान्दड़श्चेति संज्ञितः । चत्वारोऽग्रास्त्रयो मध्या महापात्राः परे तथा । वली ॥ (कं निष्यन्दजलम्च्छतीति ।) तुषारपोतः मौदगल्यगोचनो दत्तः पुरुषोत्तमसंज्ञकः ॥ सप्तविंशतिः शूद्राणां वल्लालेन प्रशंसिताः" ॥ * ॥ इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ॥ कर्मोपपदे कटवाघ- एतेषां रक्षणार्थाय कागतोऽस्मि तवालये । इति कुलीनमध्यन्यमहापात्राः। अचलान् वक्ष्यामि। कः । यथा कर्मकारः स्वर्णकार इत्यादि । इति इति श्रुत्वा पस्तव मनसा हर्धमागतः ॥ "होच स्मारकश्चैव धरणीवान एव च । व्याकरणम् ॥ क्रिया । यथा करणं कारः क्रिया। विधानेनैव निवर्त्य क्रतुञ्च धर्मसंज्ञितम् । याइचः पैसुरश्चैव शानश्च भञ्जविन्दुकौ ॥ इति रामतर्कवागीशः॥ (अक्षरान्ते तदक्षर ग्रामं सुवर्ण गाञ्चैव वस्त्राणि विविधानि च ॥ गुहश्च वललोधौ च शमा वा च भूमिकः । वाचकः। यथा ककारः। मकारः । इत्यादिः ।) दक्षिणार्थे दिशातिभ्यः प्रदौ स नृपोत्तमः | हुइश्च रुद्रकश्चैव राणादित्यौ च पीलकः ॥ कारकं, ली, (क्रियाभिरन्वितं इति। भाष्यमते तु अत्र देपो कृतावासाः सर्वे च दिनशूद्रकाः ॥ खिलञ्च गुप्तचाजी च बन्धुश्च शामिसंज्ञकः । करोति क्रियां निवर्तयतीति | कृ + कर्तरि एबुल ।) बहवश्व प्रजा जाता नानादेशनिवासिनः" ॥ * हेशश्च सुमनुगण्डो राणारातदाहकाः ॥ क्रियानिमित्तं लोकतः सिद्धम् । इति दुर्गसिंहः । पथ वलालकृतश्रेणिविभागः । दानागणापमानाख्याः खामः क्षेमञ्च तोधकः । फणिभाष्यमते पुं, यथा भवितुः स प्रयोजकः "अथ वलालभूपश्च काम्बरकुलनन्दनः । वैश्वापि घरवेदौ च भूतार्णवकब्रह्मकाः ॥ कारकः । तत्तु घविधम् । कर्म १ यथा रामं कुरातेऽतिप्रयत्नेन कुलशास्त्रनिरूपणम् ॥ एन्दश्च शक्तिसङ्गौ च क्षेमाशौ वर्द्धनस्तथा । नमति। करणम् २ यथा नेवैः शिको दृयः । यादिशूरानीतविप्रान् शूद्रांश्चैव तथापरान् । हेमञ्च बन्धकञ्चैव भूञिः कीर्तिश्च शीलकः ॥ कत्ता ३ यथा जनैः शिवो दृष्टः । सम्पदानम् । एतेषां सन्तती सवा यानयत् स निजालये ॥ धनुर्गुणो यशश्चैव मनोरीतिश्च दाडिकः । यथा हरिः सद्भ्यः सुखं ददातु। अपादानम् ५ यत्र यत्र स्थिता विप्रास्तत्र ग्रामे निरोपिताः । चाकिच श्याम घुसिश्च गण्डको नादकस्तथा। यथा विभीषणः पदाधः। अधिकरणम् ६ यथा श्रेणीदयन्तु निर्णीत राहीवारेन्द्रसंक्षितम् ॥ . रोइश्च होमकश्चैव चाकश्च तथैव च । रेमे पारदि गोविन्दः। इति वोपदेवः ॥ वोप- तथैव विविधं प्रोक्तं कुलश्च सहिजोसमे । कोलश्च दृतकञ्चेति दिसप्तत्य चलाः स्मृताः” । लोद्भवं जलम् । इति राजनिघण्टः ॥ शूद्रस्याथ बतखश्च न्येण श्रेणयः कृताः । एतेषां प्रतिपुरधक्रमेण कुलाचनात् महापात्र- | कारकः, त्रि, (करोति कादिकम् । कृ + “ण्वुल्ट- उदगदक्षिणरामौ च वङ्गवारेन्द्रको तथा । भावो जायते ॥ * ॥ इति वाजघटकरामानन्द चौ" ! ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल ।) कत्ती । इति चतसः संज्ञाः सुस्तत्तद्देश निवासनात् । पाम्मकृतकुलदीपिका। इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः ७१२०४ । कुलं चतुर्विधं तेषां श्रेणोश्रेणीविशेषतः" * कायस्था, स्लो, (कायस्तिछत्यनया । काय+स्था "बादानमप्रियकर दानच प्रियकारकम्" 1) অদ্য লহ্মাষঝিলি। घमर्थे कः ।) हरीतकी । इति मेदिनी ॥ धात्री- | कारकुक्षीयः, पुं, (कारकुक्षि+छ:) शान्वदेशः । .4 ·- 1) ₹8 कारण कारण्ड कारवे (तत्र भवः अण बघु तस्य लुक ।) तद्देशीयजने स्थितिस्थापकसंस्कारः १२ । इति भाषा कारण्डं वदाकारं वाति वा ।) हंसविशेषः बहुवचनान्तः। इति हेमचन्द्रः॥ रिपच्छेदे । ६६ ॥ इत्यमरः | २।५ । ३४ ॥ खड़हास इति भाषा | कारणं, स्ली, (कार्यतेऽनेन । णिजन्तात् जो ल्युट।) कारणशारीर, ली, (कारणं अविद्या सैव पारी (यथा ऋतुसंहारे । भारवर्णयो । येन विना यन्न भवति तत् । तत्पर्य्यावः । हेतुः २ रम् । पनाद्यविद्याऽनिर्वचनीयं शरीरयकारण "कारण्डवाननविघट्टितवीचिमालाः वीजम् ३ । इत्यमरः । १। ४ । २८॥ निमित्तम् मात्रम् । सत्खरूपाज्ञानं यदस्ति तत्कारणा कादम्ब सारसकुलाकुलतीर देशाः" ।) ४ प्रत्ययः ५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, विधा शारीरमित्याहुः ।) सत्त्वप्रधानमज्ञानम् । (किन्तु कारण्डव्यूहः, पुं, बद्धभेदः । इति विकागड पोषः । पुराणे । १ । १७ । ३० । वीजावस्थायां सूक्ष्म रत्तित्वात् विषयव्यापाररहि- (बौद्धशास्त्र विशेयः॥) "यतः प्रधानपुरुषो यतश्चैतत् चराचरम् । तस्यान्तःकरणस्य सुतरां सुखखरूपेणानुभूयतेऽसौ कारन्धमी, [न] पुं, (कर एव कारस्तं धमतीति । भमा कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु" ॥) दया।) तत्पर्यायः । अानन्दमयकोषः२ सुषुप्तिः ३ । + इनिः। एयोदरादित्वात् साधुः।) कांग्यकारः। कारणत्वमाह । अन्यथासिद्धिशून्यत्वे सति नियत (यदुक्तं वेदान्तसारे । १६ । धातुवादरतः इति मेदिनी ॥ पूर्ववर्तित्वम् । तत्रिविधम् । समवायिकारणत्वम् "घस्यापीयमहङ्कारादिकारणत्वात् कारणाश- कारम्भा, स्त्री, (इयत् रम्भा । कोः कादेशः ।) प्रिय. १ कासमवायिकारणत्वम् २ निमित्तकारणत्वम् ३ शरीरं आनन्दप्रचुरत्वात् कोषवदाच्छादकत्वाञ्च गुरक्षः । इत्यमरः।२।४।५६ ॥ परमाणुपरिमाणभिन्नानां कारणत्वम् । इति व्यानन्दमयकोषः सर्वोपरमत्वात् सुघुप्तिः अत- कारवः, ईं, (का इति रखो यस्य । कुत्सितो रवो भाषापरिच्छेदः । १६-१७ ॥ व्याणु परिमाणन्तु न एव स्थूलसूक्ष्यशरीरलयस्थानमिविचोच्यते" ॥ यत्र यस्येति वा ।) काकः । इति विकागड़पोधः ॥ कस्यापि कारणम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली सुबोधनी यथा। कारवल्ली, स्त्री, (कारा इतस्ततो विक्षिप्ता पली (यथा, हे रामायणे । १ । ६४ । ११ । "प्रलयकाले हिरण्यगर्भादिप्रपञ्चोत्पादकेश्वर यस्याः । यद्दा कुत्सित पारो गतिर्यस्याः । सा "बहुभिः कारणदेव ! विश्वामित्रो महामुनिः । गतमूलप्रकृतिवत् मुधुप्तिकाले व्यङ्कारादिश री चासो वली चेति ।) कारवस्तः । काण्डीरः । इति लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवईते" ।) सोत्पादक संस्कारमानावपिराजीवगता ज्ञानस्यापि राजनिघगटः ॥ करणम् । (क वधे + खार्थ णिच् भावे ल्युट् ।) कारणारीरत्वं इन्द्रियतविधयाभावे व्यासहा- कारवी, स्त्री, (कारं वालि । वा+कः । के जलोप- बधः। इति मेदिनी ॥ (च्यादिः। मूलम् । यथा, भावादानन्दमाहुल्यादानन्दमयत्व याच्छादकत्वा लक्षितवधीकाले रखो यग्य । कारवः केकावरी मनुः । ११ / ८४ कोषत्वञ्च युक्तमितिभावः । ननु स्थूलसूक्ष्मपरीक मयूर स्तस्य पुच्छभिवाकारोऽस्त्यस्य छान् । यदा क "ब्राह्मणः सम्भवेनैव देवानामपि दैवतम् । लयस्थानस्य कधं सुषुप्तिशब्दवाच्यत्वमित्याशङ्का हिंसायां स्वार्थ गिण च ततः किम् । कारमवति । कर्म प्रमाणश्चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कार गाम्" ॥ पूर्ववत् संज्ञाभेद इति वक्त तन युक्तिमाह सा गयण । गौरादित्वात् ली।) मधुरा। मौरी इति प्रमाणाम् । यथा, मनुः ||२०० | परमत्वादिति । पञ्चीकृतस्थूलशरीरस्य व्यावहारि भाषा। दीप्यः । मयूरपिरखा । गद्रजटा इति "सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः वचित् । कम्य खानप्रपञ्चम्य स्वकारणेऽज्ञाने लीनत्वात् भाषा । क्षेत्रयमानिका इति केचित् । सुघवी । बागमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः" ।) सवापर तिरित्यर्थः । तथा चोक्तम् । केले जीग इति भाषा । हिमपत्री। विशर पाता इन्द्रियम् । (यथा, गीतायाम् । १३ । २० । "लये फेनस्य तद्धा द्रव्याद्याः म्युस्तरङ्गके। इति भाषा। इत्यमरभरती ॥ क्षुद्रकार वेल्ली । "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। तस्यापि विलये नीरे तिछन्त्येते यथा पुरा । इति राजनिर्धराटः । छोट करता इति भाधा। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तवे हेतुरुच्यते" । व्यवहारिक देहस्य लयः स्यात् प्रतिभासिके । कार वेलं, स्ली, (कार वेल्लति । वेल चलने कर्म- "काय्यं पूरीरं कारणानि सुखदुःखसाधनानी तल्ल ये सच्चिदानन्दाः पय॑वस्यन्ति साक्षिगि' ।) एयगा । यदा कारण वातगमनेन वेतति चलति न्द्रियाणि तेषां कत्तुत्वे तदाकार परिणामे" । कारणा, स्त्री, (क हिंसायाम् । गिजन्तात् कृमो गच्छति वा वेल चलने वाच 1) कठिसकम् । इति तट्टीकायां श्रीधरखामी ॥) देहः। (यथा, "ण्यासथेति' । ३ । ३ । १०७। युच् ततः कर ला इति भाषा | तत्मायगुणाः । धारात्मबोधे । १३। टाम्।) यातना । गामवेदना । इत्यमरः ।१।६।३ ॥ "कारवेल्लं कठिलं स्यात् कारवेली ततो लघुः । "अनाद्यविद्याऽनिवाच्या कारणोपाधिरच्यते । नरकरजा यमयातना। इति केचित् । इति कारवेन हिम भेदि लघ तिक्तमवातलम् । उपाधिषितयादन्यमात्मानमवधारयेत्” ।) ज्वरपित्तकफास पाण्डमेहसमीन् हरेत् । साधनम् । (करणमेव खार्थे व्यण ।) कर्म । कारणिकः, त्रि, (करणैः कारणैर्वा चरति । “चर तणा कारवेली स्याहिशेषाद्दीपनी लधुः" । (यथा, चाणक्ये । २३ । तीति" | 8 | 81 | ठक् ।) परीक्षकः । इत्य इति भावप्रकाशः ॥ अमरे पुंलिङ्गोऽयम् ॥ "न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित् रियुः । मरः।३।१।७॥ कारवेक्षः, पुं, (कारण वायुवत् गत्या वेक्षति चल- कारणेन हि जानाति मित्राणि च रिस्तथा") कारणोत्तरं, सी, (कारणेन उत्तरम् ।) प्रत्यव- कार + वेल+अच।) लताविशेषः । कायस्थः । (करणशब्देस्य विशेषो शेयः।) वाद्य वन्दनम् । सत्यत्वेनाङ्गीकृत्य तत्प्रतिकूलरूप करला इति भाषा। तत्पर्यायः । कठिल्लकः २ प्रभेदः । गीतप्रभेदः। इति भरतरतरत्नकोषः। कारणं ब्रूयात् तदा तदुक्तरम् । तलिविधम् । मुषवी ३ । इत्यमरः ।२।४।१५४॥ शुषवी । (धादिकारणत्वात् विष्णुः । यथा महाभारते। बलवत् १ तुल्यबलम् २ दुर्बलम् ३ । वाद्यं यथा सुशवी ५। इति तट्टीका । कण्डर ६ काइकटुका १३।१४६।५४ मया त्वत्तः शतं महीतमिति सत्यं किन्तु तत् ७ सुकाण्डः उग्रकाण्डः कठिमः १. नासा. "करणं कारणं कर्त्ता विकर्ता गहनो गुहः”। परिशोधितम् । द्वितीयं यथा मदीयेयं भूमिः सम्बेदनः ११ पटुः १२। इति रामनिर्धण्ठः । शिवः । यथा शहरकते वेदसारशिवस्तवे । क्रमागतत्वादिति वाद्युक्त प्रतिवादिनोऽपि तथो तत्पुष्यगुणः । धारकत्वम् । रक्तपित्तरोगे सुपथ्य- "अशाश्वतं कारणं कारणानाम् तरम् । तीयं यथा ममेयं भूमि क्रमागतत्वात् त्वच। तत्कलगुणः! शुक्रवामित्वमाशिवम् । शिवं केवलं भासकं भासकानाम्" ।) इति बाद्युक्तोममेयं भूमि दशवर्षोपमुन्धमानत्वात् राधिकरत्वञ्च । इति राजवल्लभः। कारणगुणोद्भवगुणः, मु, (कारणगुण उद्भवो यस्य । इति प्रत्यत्तरम् । इति व्यवहारतत्त्वम् । कारवेलका, घु, (कारवेक्ष एव । खार्थ का) कार- स चासौ गुणञ्चेति कर्मधारयः ।) कारणगुण- कारण्डवः, एखी, (भमन्नाडड इति रमेर्ड । वेक्षः। इति रत्नमाला। (जीवत्वमपि दृश्यते। पूर्वकगुणः । तव्यथा । रूपम् १ रसः २ गन्धः ३ रहः । ईषत् रण्डः । “ईघदर्थे" ६ । ७ । १०५ । यथा शुश्रुते सूत्रख्याने अध्याये । बयाकणस्पर्शः अवयम् ५ खेहः ६ वेगः ७ गुन ति को कादेशः । कारण्ड वाति । वा गलौ+ "इत् कर्कोटक मोर कारवेशकमेव च ।) त्वम् एकत्वम् एमालम् १० परिमाबा११ "धावोनुपति' । ३ । २ । ३ । कः । करण्डस्येदं कारयेलो, स्त्री, (कारवेक्षक अपार्थे खीम् ।) शुद- भरतः॥ तीति । * ·64 - । कारिः कारुजः कार्तव कारवेल्लम् । करेलो इति हिन्दी भाषा । उच्छे ! कारिका, स्त्री, (धात्वर्थे निर्देशे (धात्वर्थे निर्देपो करोतेण्वल ( कारोः कारुतो जायते। कार+जन + डा।) इति वङ्गभाषा । (यदुक्त पाकराजेश्वरे । णित्त्वाइद्धिः । यद्दा करोतीति ण्वुल प्रत्ययस्था शिल्पिना चित्रम् । खयं जाततिलः | इति "कारवेल्लीकल तक्र श्वेदितं हिषमर्दितम् । दिति इत्वम् ।) नटरनी । कृतिः। विवरणलोकः। हेमचन्द्रः॥ भर्जितं नवनीतेन सैन्धवेन समन्वितम् ॥ (यथा, महाभारते । २१११ । ३३ । कारुणिका, त्रि, (कराणा पीलमस्य । पीलमिति ठक् । विदलितमुखमीषत् कारवेल्लोकठोरं "नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिकारिका"1) दयालुः । इत्यमरः ।३।१ । १५ ॥ (यथा, रघुः पुलकितमिव तैले साधितं रामठेन । शिल्पम् । यातना । इति मेदिनी ॥ द्धिः। इत्य १५। ७१ । रचितमरिचचूर्ण सैन्धवेनातिपूर्णम् मरटीकायां रमानाथः । सुद इति भाषा ॥ ख- "कविः कारुणिको ववे सीतायाः सम्परिग्रहम्"।) सुललितरसना लोलता मातनोति" । ल्पाक्षररच्या बइर्थज्ञापिका कविता । यथा, कारण्डी, स्त्री, (कुत्सिता ईषत् वा रुण्डी मूईशीना अन्यत् कारवेक्षशब्दे द्रष्टव्यम् ।) "कारिका तु खल्यवृत्तौ बहोरर्थम्य सूचनी" বুৰ।) জীহ্মা:। দুণি দুল্কিা। কাক- कारमिहिका, स्त्री, (कारस्य तुषार पौलस्य मिहिका इति हेमचन्द्रः ।। गिड़का इति च पाठः॥ नीहार इव ।) कर्परम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ कारित', त्रि, (क + शिाच् + कर्मणि क्तः ।) कुर्वन् कारुण्यं, क्ली, (करुणाः कण्णावान् । तस्य भावः कारस्कर, पुं, (कारं वधं करोतीति । + "वजो प्रेरितः । कराण इति भाषा । यथा, मार्कण्डेये। करुणैव वा व्यञ् ।) करुणा । इत्यमरः । १ । हेतुताच्छील्यानुलोम्येष" । ३।२।२० । इति टः देवीमाहात्म्ये २१ । ६५ । १८ ॥ (यथा गोः रामायणे १ । २ । १५ । निपातनात् मुट् ।) वृक्षविशेषः । तत्पर्यायः । "विधाः पारीरग्रहणमहमीपशान एव च । "मुनेः शियस हायस्य कारण्यं समजायत" ।) किम्पाकः २ विषतिन्दुः३ करद्रुमः ४ च्यफलः ५ कारितास्ते यतोऽतरवां का स्तोतुं पाक्तिमान् भवेत्"॥ कारूघाः, {, (करूयो अभिजन एषाम् । भगा. कुपीलः ६ कालकूटः ७ । (यथा महाभारते कारिता, स्त्री, (कारित+टाप् ।) ऋणिकेन या दित्वात् यण बहुघु न तस्य लुक ।) करूघटेपा. २ । द्यूतपर्वशि BE | २९। खकार्यसाधकवया अशीतितमभागहिक पातादि वासिनः । तत्पर्य्यायः । रहदहाः२। इति हेमच "ग्रावर्जिता इवाभान्ति नीपाश्चित्रकको कुराः । तोऽधिका विस्थापिता सा। अधिक सुद न्द्रः ॥ बहुवचनान्तोऽयं पाब्दः ॥ (यथा, विमा জাহা লীলা মুখিস্থিলিল”) इति भाषा । यथा, विवादावसेतो कात्यायनः ॥ पुराणे २ । ३ । १६ । कास्य गुणाः। कटुत्वम् । उपालम् । तिक्तत्वम् । "णि केन तु या हिरधिका संप्रकीर्तिता । "कारूघा मालवाव पारियानमिवासिनः") कुछ वातामयाखकण्ड तिकका गानापि वञ्च । आपत्कालता नित्यं दातव्या सा तु कारिता" ॥ कारोत्तमः, पुं, (कारेण सुरागालनेन उत्तमः। मगर इति राजनिघण्टः ॥ (तथा च मनुः ८।१२३ । उत्तमतया तथात्वम् ।) कारोत्तरः! इत्यमर कारस्कराटिका, स्त्री, (कारस्कार इव अति। घट "नाति सम्बत्मरी झिं न चादृष्टां पुनहरेत् । टीकायां खामी॥ +ण्वुल टाग व्यत इत्वञ्च ।) कर्ण जलौका। इति चक्ररद्धिः कालरद्धिः कारिता कायिका च या") कारोत्तरः, पुं, (कारेण सुरागालनक्रियथा उत्तरति त्रिकाण्डपोधः । कर्णो केनुइ इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । कारिका २ कारितारद्धिः ३ । इति उत् +तु+अच् ।) मुराग्रभागः । वत्पर्यायः कारा, स्त्री, (कीर्यते क्षिप्य ते दण्डाही यस्याम् । क मिताक्षरा॥ सुरामण्ड:२। इत्यमरः ।२।१०। ४३ ॥ कृपः इति हारावली ॥ विक्षेपे भिदादित्वात् अए। "टपोऽडोति" कारी, स्त्री, (कृणाति हिनस्ति कण्टकैः । कृ ७ | 8 | १६ । गुगणे दीर्घत्वं निपान्यते ।) कारागा हिमायां + इञ् ततो सोध ) वृक्षविशेषः। कार्कश्यं, लो, (कर्कशम्य भावः। कर्कश + ध्यन् । रम् । तत्पर्यायः । बन्धनालयः २ इयमरः । २। कण्टकारी थाकर्धकागत्ये घा विधा। तत्पर्यायः । कर्कपाता । (यथा, अमरुपातके २४ । ८ ११६ ॥ दूती। प्रसेवकः । सुवर्णकारिका । कारिका २ कार्यो ३ गिरिना ४ बाटुपविका५ । "कार्कश्यंगमिते पि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते"। बन्धनम् । इति मेदिनी ॥ पीड़ा । इति जितागड व्यस्था गमाः । कपायत्वम् ! मधरत्वम् । पित्त- कार्तवीर्यः पुं, (कतवीर्यस्य अपत्यं व्यगा ।) चन्द्र नाशित्वम् । दीपनत्वम् । ग्रामित्वम् । रुचिकराठ वंशीयकृतवीर्य्यराजयुतः । तत्पर्य्यायः । हैहया २ कारागारं, क्ली, (कारैव आगारं कामाय बन्धनाय ! शोषकारित्वम् । गरुत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ सहसत् ३ अर्जुनः ४ । (यथा, भागवते । आगारंवा।) बन्धनारहम् । यथा | "रिपुर कारा- कारीधं, जी, (करीषाणां समूहः । भिदादित्वात् २३ । २४ । गारंकलयति च तं केलिकलया"। इति तननसारे यण ।) करीषसमूहः । इत्यमरः । ३ १ २ । १३ ॥ "न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः श्यामास्तोत्रम् ॥ घुटेर राशि इति भाषा । (यथा, हरिवंशे । यज्ञदानतपोयोगश्रुतवीर्यजयादिभिः ॥ कारागुमः, स्त्रि, (कारायां बन्धनागाणे गनः रद्धः "कारीघेषु प्रतृप्तेषु दीप्यमानेषु सर्वशः" ॥ अन्य खलु माहिती नाम पुरी राजधान्या. रक्षितो वा ।) कारागारस्थः । इति हेमचन्द्रः । कारः, पुं, (करोति इति । "कवापाजिमीति" । सीत् । भुजवीणायं सप्तदीयां धरामजयत् । कयेदी इति भाषा ॥ उणां १ । १ । उण) विश्वकम्मा। इति मे दिनी ॥ दत्तात्रेययोगात् बाहुसहसप्रभावं लब्धवान् । कारायिका, स्त्री, (कं जलं पाराति यादते प्रचरणा (भावे उण ।) शिल्पम्। इति हेमचन्द्रः॥ दिग्विजये आगतो रावणोऽनेन पराजितो निगड़े स्थानतया इति यावत् । पा+रा + गवन्न टाय कारः, त्रि, (करोति इति । क+उण ।उगां । १ ।१।) बद्धः पितामहेन पुलस्यमुनिना तो मोचितः । इत्वच्च।) बलाका । इति जटाधरः ॥ कारकः। (यथा, भट्टिः ७ |२८ अयन्तु जमदनेराश्रमं गत्वा बलात् सवत्सां होम कारावेश्म, [ न् ] क्ली, (कारैब काय वा वेश्म "राघवस्य ततः कायं कारुवानरपुङ्गवः । धेनु जहार। ततः क्रुद्धेन जामदग्रेन सबलोनि- ग्रहम् ।) कारागारम् । तत्पर्य्यायः । वधाङ्गकम् २ ।। सर्ववानरसेनानामाश्वागमनमादिशत्” ।) हतोऽसौ कार्तवीर्यः । अथ वैरशुद्धिं चिकीर्षुभिः इति निकाण्डपशेषः शिल्पी । इति मेदिनी ॥ (यथा, कूर्मपुराणे । दुरात्मभिः कार्तवीर्यपुत्लैरागत्य खाश्रमे ध्यानस्थो कारिः, स्त्री, (क्रियतेऽसौ। कृ + "विभाषाव्यानप "कारयित्वा तु कर्माणि कार पश्चान्न वञ्चयेत्"।) जमदगिनिपातितः । ततोऽनेन पिळवधामर्थात् रिप्रश्नयोरिअच” । ३ । ३ । ११ । इति इज ।) कास्कः, त्रि, (कार + खार्थे कन् ।) शिल्पी । (यथा जातक्रोधेन परशुरामेण सब हैहयाः निमाविताग क्रिया । (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्यां । “त्वं का मनुः।४।२१६। जैनराजचक्रवर्तिविशेषः । तत्पर्य्यायः । मुभूमार । कारिमकार्षीः । सवी कारिमकार्घम्" ।) करो "कारकानं प्रजा हन्ति बलं निर्णाजकस्य च इति हेमचन्द्रः॥ तौति डुकृञ् करणे । “कृत्र उदीचां कार" गणानं गणिकानञ्च लोकेभ्यः परिवन्तति" ।) कार्तखरं क्ली, (कृतखरे याकरभेदे भवम् व्यय उणां । ४ । १२८ । इति इञ् ।) पिल्पिनि त्रि। कारजा, पुं, (कं जलं चारजति । या+रुज+कः ।) कृताः पठिताः खरा येन सः कृतखरः सामगान- इति मेदिनी करभः । फेनः । वल्मीका । नागकेशरः। गैरिकम् ॥ कर्ता तस्मै दक्षिणात्वेन देयं वा । "शेधे"| 8 | २ -.. शेषः॥ दो ·"स . N १०१ कार्तिकः कार्तिक कार्तिक ६.२ इत्यण ।) वाम् । (यथा, माघे १ । २० । वा याकाणे मण्डपे वापि श्रीविषावे दीपदान पंक्षतदेकादश्यादिपञ्चदिनानि शताशकभेदात् तप्तकालखर रभाखराम्बरः") महं करिष्ये । इति संकल्य दामोदरायेत्यादिना पापतारतम्यादा निषिद्धानि । धुस्तरः । इत्यमरः । २ । ७७ ॥ दद्यात् । द्वितीयादिदिने ॐदामोदरायेत्यनेनेति "कार्तिके शौकरं मांस यस्तु भुजीत दुर्मतिः । कान्तिकः, पुं, (कृतान्तं वेत्ति । "क्रतक्यादि विशेषः । विष्णुग्ट हे तु। ॐअद्यत्यादि अमुकति- पछिवर्षसहखाणि रौरवे परिपच्यते" ॥ योल सूत्लान्ताह" | 3 । २ । ३० । इति ठक।) ज्यो थावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं घमुकगोत्रो ! पटोलकदम्बदन्ताककांस्यसन्धिजानि वर्जयेत् । तिवित् । दैवज्ञः । इत्यमरः । २ । ८।१४ ॥ ऽमुकदेवशमायमियोमस हलजन्यफलसमफलप्रा. "पटोलानि कदम्बानि रन्ताकसहितानि च । कार्तिकः, मु, (कृत्तिकानक्षत्रयुता पौर्णमासी यन प्तिकामः श्रीविधाप्रीतिकामो वा श्रीविष्णवेश्मनि भुञ्जानः कार्तिक मासि यावदाहूतनारकी" ॥*॥ मासे इति पाक्षिको अण।) वैशाखादिद्दादा श्रीविष्णवे दीपदानमहं करिष्ये। इति संकल्य भूत चतुर्दशीकृत्यं तत्माब्दे द्रव्यम् । नत्र दीप. मासान्तर्गतसप्तममासः । कृत्तिकानक्षत्रयता ॐ दामोदरायेत्यादिना दद्यात् । द्वितीयादिदिने दाने विशेषो यथा,- पौणमासी यच मासे सः । अयं तुलास्थर विधा. ॐ दामोदरायेत्य नेनेति विशेषः ॥ * ॥ "तबः प्रदोघसमये दीपान्दद्यात् प्रयत्नतः । रब्धशुक्ल प्रतिपदादिदन्तिरूपमुख्यचान्द्रः । सौ- इविष्यानादौ तु ब्रह्मपुरायो । ब्रह्मविद्याशिवादीनां भवनेषु मठेघु च । "व्रतोपवासनियमः कार्तिको यम्य गच्छति । रस्तु तुम्ताराशिस्थरविककालः । इति स्मृतिः । कूटागारेघु चैत्येषु गुहामु च नदीषु च" ॥ तत्पयायः । बाहला २ ऊर्जः ३ कार्तिकिकः ।। देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमं पदम्" । दीपदानमन्त्रः। इत्यमरः । १ । १७॥ कौमुदः ५। इति शब्द तत्र अद्येत्यादि अमुकविथावारभ्य तुलास्थरविं ॐ नमः पिटभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विधावे । रत्नावली ॥ * ॥ यावत् प्रत्यहं वसुकगोत्रोऽमुकदेवधामी वैमा नमो धम्माय सहाय कान्तारपतये नमः अथ कार्तिक कृत्यम् । निकदेवत्वभवनपूर्वकपरमपदप्राप्तिकामः श्रीवि दीपान्वितावत्यं तत्माब्दे द्रष्टव्यम् । तत्र विपोषो पद्मपुरायो। याप्रीतिकामो वा हविष्येतरभोजननिवत्तिमहं यथा । तत्र बालातुरद्धव्यतिरेकेण दिवा न "तुलामकरमेघेषु प्रातःस्नानं विधीयते" । करिष्ये । इत्यादिवाको विपोषः । एवं फलाहारा भोक्तव्यम् । तत्र पार्वण श्राई कृत्या प्रदोघे प्राधी- तत्र संकल्पः अरुयोदयकाले मज्जनं कृत्वाचम्म दावपि ॥ * ॥ हविष्यद्रव्याणि च । नावीती दक्षिणामुखो ज्वादुलकाम् । ॐ वत्सदद्य कार्तिके मासि यमुकपा अमुक- "हैमन्तिक सिताखिन्नं धान्यं मुद्रास्तिता यवाः । “ॐ पूत्राशस्त्र हतानाच सुतानां भूतदर्शयो। विधावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं यमुक कलायकङ्गुनीवारा वास्तूक हिलमोचिका । उज्वलज्योतिषा देहं दहेयं व्योमहिना"। गोत्रः श्री अमुकदेव ताम्मा श्रीविद्याप्रीति कामः यएिका कालशाकञ्च मूलक केमुकेतरत् । इत्यनेन ग्टहीयात् । प्रातःलानमहं करिष्य इति संकल्य यथोक्तवि. लवणे सैन्धवसामुद्रे गये च दधिसर्पिषी ॥ "ॐ व्यमिदग्धाच ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । धिना इतिकर्तव्यतां विधाय- पयोऽनुइतसारश्च पनसामहरीतकी। उज्ज्वलज्योतिषा दग्धास्ते यान्तु परमां गतिम्"। “ॐकार्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्दन ! तिन्तिड़ी जीरकञ्चैव नागरगञ्च पिप्पली ॥ इत्यनेन भूमौ स्थापयेत् । प्रीत्यर्थ तव दवा ! दामोदर ! मया सह" । कदलो लवली धात्री फलान्यगुड़मैक्षवम् । 'ॐ यमलोक परित्यज्य धागता ये महालये। इति लायात् । मया लक्ष्मया । प्रतिदिनसंकल्प स्वतलपक्कं मुनयो हविष्यानं विदुर्बुधाः" । उज्वलज्योतिघा वम प्रपश्यन्तो अजन्तु ते" । तु थारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं इति न हैमन्तिकमित्यभिधायाग स्त्यसंहितायाम् । इत्यनेन पितॄन् विसर्जयेत् । यद्येवं पूर्बदिन एव वक्तव्यम् । किन्तु मासीत्यनन्तरं तुलास्थरवा- "नारिकेलफलञ्चैव कदलों लवलीन्तथा । प्रदोषव्यापिन्यमावास्या तदा पूर्वदिन एव श्राद्ध- वित्यधिक वक्तव्यम् । चान्द्रस्नानवाक्यन्तु वशाख- प्राममामलकञ्चव पन सञ्च हरीतकीम् । मकृत्यापि उल्कादान कर्त्तव्यम् । स्थाचारात् कृत्ये अनुसन्धेयम् । तथा वायुपुरायो । व्रतान्तर प्रशस्तञ्च इविष्यं मन्यते बुधाः" । पञ्चभूतोपाख्यानच श्रोतव्यम् । उभयतः प्रदोष- "यदीच्छहिएलान् भोगान् चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् अन च धारयव्रतोपवासादो फलजलादिभक्षण व्याप्तौ परदिन यत युग्मात् । उभयतः प्रदोषा- कार्तिक सकन्नं व्याप्य प्रातःखायो भवेन्नरः" ॥ * || मप्याहतुरुद्योग पौधायनी । प्राप्तावपि उल्कादानं परदिने पावणानुरोधात् । तथा च गामड़े। "अयौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । यत्रैव पूर्वदिने लक्ष्मी रात्रौ पूज्या । "गवामयुतदानेन यत् फलं लभते खग ! | इवि ह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्" । * "अमावस्या यदा रात्री दिवाभागे चतुर्दशी । तुलसोपत्रकैकेन तत् फलं कार्तिके स्मृतम्" । फलाहारादावपि तुलसीराहित्ये दोघमाघ । पूजनीया तदा लक्ष्योविन्नया सुखराधिका" । ॐाद्येत्यादि तुलसीपत्रकै कसमसंख्यायतधेनु "तुलसी विना या क्रियते न पूजा इति वचनात् । लक्ष्मीपूजाविषयेऽप्येवं व्यवस्था । दानजन्यफलसमपालप्राप्तिकामः एतानि तुलसी खानं न वदयत् तुलसी विना कृतम् । सतो ग्रहमध्ये उत्तराभिमुखो लक्ष्मी पूजयेत् । पत्रायि श्रीविष्णवेऽहं दे। इत्यभिस्लप्य एतानि भुक्तं न तद्यत् तुलसीविवर्जितं ततः खस्तिवाचनथूबकं ॐ सूर्यः सोम इति तुलसीपत्राणि श्रीविष्णवे नमः। इत्यनेन पीतं न तद्यत्तुलसीविवर्जितम्" ॥ * ॥ ঔ নমিৗৰি নি র সঠিলা নিমামলা- नारदीये । दाय ॐ तत्मदित्युच्चार्य ॐ प्रद्येयादि यमुक- ब्रह्माण्डपुपाणे। "न मात्स्य भक्षयेन्मांस न कोम्म नान्यदेव हि गोत्रोऽमुकदेवशर्मा परमविभूतिजाभकामो मम्मी- "विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्तिके मासि दीपकम् । चण्डालो जायते राजन् कार्तिके मांसभक्षणात्" । पूजनमई करिष्ये । इति संकल्प्य शालग्रामे थनिटोमसहस्य फलमानोति मानवः ॥ तथा च महाभारते। घटादिस्थ जले वा भूतशुयादिकं कृत्वा लक्ष्मी- ॐदामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह । "कौमुदन्तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिय!! पूजयेत् । तद्यथा । ॐ पाशाक्षमालिकाम्भोज प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे" || वर्जयेत् सर्वमांसानि धर्मों इत्यादिना ध्यात्वा । ॐ भूर्भुवःख ॐ भूर्भुवःस्वमहालमि! योजया लक्ष्मया। कौमुदं कार्तिकम् । कार्तिकमधिकृत्य ब्रह्म इहागच्छ इत्याद्यावाह्य एतत्पाद्यं समा नमः। "इति मन्लेण यो दद्यात् प्रदीपं सपिरादिना । पुराणाम्। एवमचिमनीयगन्धपुष्यधूपदीपनैवेद्यपुनराधम चाकाशे मण्डये वापि स चाक्षयफलं लभेत्” । "एकादश्यादिषु तथा तासु पञ्चस रात्रिषु । नीयताम्बूलादि प्रत्येक दद्यात् । खानवत् । अद्येवादि अमुकतिथावारभ्य तुला. 'दिने दिने च सातव्यं शीतलास नदीय च । ॐ नमस्ते सर्वदेवानां वरदासि हरिप्रिये !! स्थरविं यावत् प्रधाई अमुकगोनोऽमुकदेवशर्मा वजितन्या तथा हिंसा मांसभोजनमेव च", या गतिस्त्वत्पदानां सा मे भूयात्त्वदच खात्" । श्वक्षयदीपदानपलप्राप्तिकामः श्रीविष्णुप्रीतिकामो ततश्च मांसभोजननिषेधे कार्तिकमासवत्व इत्यनेन पुष्पाअनित्रयं दत्त्वा प्रणमेव A दद्यात् ॥ * ॥ । पत्र विधीयते" M - ·। कार्तिकः "पिण्डदानं पितृणाञ्च पिटपक्षे न वै कृतम् । व्रतं न कार्तिक मासि श्रावण्याधितर्पणम् । चैत्रे नान्दोलितो विषम्भाधस्खानं न सज्जले । न कृता महकी पुष्ये श्रावणे रोहिणायमी। सङ्गमे न कृता येन दादपूरी श्रवणान्विता । कुत्र यास्यन्ति ते मूफा नाहं जानामि नारद!! पाझे च । श्रीसौनकादिमुनिगणसंवादे । "मानुषः कर्मभूमौ यः कार्तिकं नयते मुधा चिन्तामणिं करे प्राप्य क्षिपते कईमाम्बुनि । नियमेन विना विप्राः कार्तिकं यः क्षिपेन्नरः । कृष्णः पराङ्मुखस्तस्य यस्माटूोऽस्य वल्लभ तत्र विशेषेण स्नान दानादिसत्कर्मनित्यता। कान्दे तत्रैव । “येन दत्तं हुतं जप्तं न खानं न हरेवतम् । न कृतं कार्तिके पुत्त ! द्विजास्ते वै नराधमा" किञ्च । "येन दत्तं तं जप्तं कार्तिके न व्रतं कृतम् । तेनात्मा हारितो नूनं न प्राप्तं प्रार्थितं फलम्" किञ्च । "संप्राप्ने कार्तिक मासि ये रता न जनाईने । तेषां सौरिपुरे वासः पिटभिः सह नारद”। मे॥ । किश्च । कार्तिक ॐ विश्वरूपस्य भाासि पद्म पद्मालये! शुभे!। सर्वतः पाहि मां देवि महालक्ष्मि ! नमोऽस्त ते" ॥ ततः। “सुखरात्र्याः प्रदोघे तु कुवेरं पूजयन्ति ये" । इति रुद्रधरवचनात् । कुवेरमपि पाद्यादिभिः पूजयेत् । "ॐ धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपाय च । भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः” । इति पठित्वा । ॐ कुवेराय नम इति निः पूज. येत् । ततो ग्रहादिधु दीपान्दद्यात् । तत्र मन्त्रः । ॐ अग्निज्योती रविज्योतिश्चन्द्रज्योतिस्तथैव च । उत्तमः सर्वज्योतीनां दीपोऽयं प्रतिग्टह्यताम् ॥ ततो ब्राह्मणान् बन्धश्च भोजयित्वा खयं भुञ्जीत । तत्र प्रत्यूचे भविष्योक्तं कर्म कर्त्तव्यम् । गोरोचना- तिलकधारणं प्रदीपवन्दनं कृत्वा लक्ष्यों त्रिः प.- येत् । तत्र मन्त्रः। "ॐ विश्वरूपस्य भार्यासि पद्म पद्मालये ! शुभे । मलालक्ष्मि ! नमस्तुभ्यं सुखरात्रिं कुरव वर्षाकाले महाघोरे यन्मया दुष्कृतं कृतम् । सुखरात्रि! प्रभातेऽद्य तन्मे लक्ष्मीययोहतु ॥ या रात्रिः सर्वभूतानां या च देवेववस्थिता। सम्बत्सरप्रिया या च सा ममास्तु समङ्गला ॥ माता त्वं सर्वलोकानां देवानां स्टूयिसम्भवा । व्याख्याता भूतले देवि! सुखरात्रि ! नमोऽस्तु ते"! ॐ लक्ष्मी नमः इति त्रिः पूजयेत् ॥ व्यन्यत् सुख- रात्रिमाब्दे एव्यम् ॥ * ॥ अथ द्यूतप्रतिपत् । तत्र प्रभाते यक्षक्रीड़ादिक कार्यम् । तत्र जयेवधं शुभम् । पराजये वर्षम- शुभम् । ततः संकलय शालग्रामे जले वा एतत् पाद्यं ॐ बलये नमः । इत्यादि संयूज्य । "ॐ बलिराज ! नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो ! । भविष्येन्द्र सुराराते ! पूजेगं प्रतिग्टह्यताम्" ॥ अनेन पुष्पाञ्जलित्रयं दद्यात् । “यो यो यादृप्राभावेन तिछत्यस्यां युधिष्ठिर ! । हर्षदैन्यादिना तेन तस्य वर्षे प्रयाति हि" ॥ तथा। "महापुण्या तिथिरियं बलिराज्यविवर्द्धिनी। खानं दानं पातगुणां कार्तिकेऽस्यां तिथौ भवेत्॥ ॥ यथ बाटद्वितीया । तत्रारधाविभक्तदिनपञ्चम. यामाईप्राप्तायां द्वितीयायां उभय दिने तथा चेत्परदिने कृत्यं युग्मात् । तत ॐ तत्सदि- त्युच्चार्य ॐ व्ययेत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकदेवशम्मा खरक्षणाकामो यमादिपूजनमहं करिष्ये। इति संकल्प्य शालग्रामे घटादिस्थजले वा पूजयेत् । एतत् पाद्यं ॐ यमाय नमः । एवं क्रमेगा संपूज्य। "रोहि मातराज ! पापहम्त ! यमान्तकालोकधरामरेश !। भाटद्वितीयाकृतदेवपूजा रहाण चाध्य भगवनमस्ते" । 'इदमध्यॐ यमाय नमः तत याचमनीयादिक दत्त्वा प्रण मेत् । ॐधर्मगज ! नमरुभ्यं नमस्ते यमुनाग्रज !। पाहि मां किसाई सूर्यपुत्त्र ! नमोस्तु ते" १०२ कात्तिक तत ॐ चित्रगुप्ताय नमः । इत्यनेन पूजयेत् । तत ॐ यमदूतेभ्यो नमः । इत्यनेन पाद्यादिभिः पूजयेत् । यमुनाञ्च पाद्यादिभिः संपूज्य प्रणमेत् । “ॐ यमखसनमस्तेऽस्तु यमुने ! लोकयूजिते । वरदा भव मे नित्यं सूर्यपुत्ति ! नमोऽस्तु ते" ॥ ततो माटभोजनकाले अन्नादिकं दत्त्वा भगिनी पठेत् । "घातस्तवानुजाताई भुक्ष्व भक्तमिदं शुभम् । प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः" ॥ ज्येष्ठा चेत् तवाग्रजाताहमिति वदेत् । ततः पुष्टिकामो नाता भुञ्जीत । “यत्नेन भगिनीह- स्तात् भोक्तव्यं पुष्टिवईनं” इति वचनात् ॥ * ॥ विष्णत्यानं उत्थानकादशीपाब्दे इराव्यम्। तत्र कार्तिक शुक्लका कादश्यादितिथिपञ्चके वकपञ्चकम् “वकोऽपि तत्र नाश्नीयान्मत्स्यश्चैव कदाचन । इति वचनात् ॥ कार्त्तिक्यां गोदानादौ फलाधि- क्यम् । “कार्तिक्या गोप्रदो भवेत्"। इति वच- नात् । इति कृत्यतत्त्वम् । * ॥ * ॥ अपि च । अथ कार्तिकवतनित्यता । स्वान्देब्रह्मनारदसंवादे । "दुष्पाप्यं प्राप्य मानुष्यं कार्तिकोक्तं चरेन हि । धम्म धम्मतां श्रेछ । स माटपिटघातकः ॥ यवतेन क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदर प्रियम् । तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्वधर्मवहिष्कृतः॥ स ब्रह्महा स गोम्नश्च स्वर्गास्तेयी सदान्ती । न करोति मनि श्रेष्ठ ! यो नमः कार्तिके व्रतम् ॥ विधवा च विशघेणवतं यदि न कार्तिके। कमोति मुनिपाल ! नरकं याति सा ध्रुवम् ॥ वतन्तु कार्तिक मासि यदा न कुरुते रही। श्यावृत्त तथा तम्य यावदाहतनारकी ॥ संप्राप्ने कार्ति के मासे दिनो तपमा झुखः । भवन्ति विमुग्वाः मर्च तस्य देवाः सवासवाः ॥ इवा च बहुभिर्य जैः कृत्वा श्राइमा तानि च । खत्री नाप्नोति विप्रेन्द्र ! अकृत्वा कार्तिके व्रतम् ॥ यतिश्च विधवा चैव विविण वनाश्रमी। कार्तिक नरकं यान्ति अकृत्वा वैषणावं व्रतम् ॥ वैदेरधीतः किं तस्य पुरामा पठनच किम् । कृतं यदि न विप्रेन्द्र ! कार्तिके वैधावं व्रतम् ॥ जन्मप्रति यत्पुगयं विधिवत्सम् पार्जितम् । भस्मी भवति तत्सम कृत्वा कार्तिके व्रतम् ॥ यहत्तच पर जप्त कृतच सुमहत्तपः । सब्बै विफलतामेति वकृत्वा कार्तिके व्रतम् ॥ सप्तजन्मार्जितं पुण्यं वृथा भवति नारद !! अकृत्वा कार्तिक मासि वैष्णवं व्रतमुत्तमम् ॥ पापभूताल ते या लोक मया महामुने ! । वैद्यावाख्यं व्रतं वै हुन कृतं कार्तिके शुभम्" ॥ कि। "वकृत्वा नियम विषणोः कार्तिक यः क्षिपेन्नरः । जन्मार्जितस्य पुग्यस्य फलं नाप्नोति नारद !" | किच। "नियमेन विना चैव यो नयेत् कार्तिकं मुने ! । चातुमास्यं तथा चैव ब्रह्महा स कुलाधमः" ॥ किच। "कार्त्तिके नाञ्चितो यैस्त भक्तिभावेन केशवः। नरकं ते गमिष्यन्ति यमदतैस्तु यन्त्रिताः । जन्मकोटिसहस्त मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । জানি বাঘিনী নিমাইহিন নৰ সল্প । विष्णोः पूजा कथा विष्णोर्वेषणवानाञ्च दर्शनम्। न भवेत् कार्तिके यम्य हन्ति पुण्यं दशाब्दिकम् अथ कार्तिकमाहात्म्यम् । स्वान्दे । "कार्तिकस्य तु माहात्म्यं प्राक् सामान्येन लिख ततो विपतस्तत्र कर्म देपादिभेदतः" अथ सामान्यतः स्कान्दे तत्रैव । ‘ালিকায় না দায় স্বীদ্যনাগি ৰাংৰি सर्वतीर्थेषु यत् स्नानं सर्वदानेषु यत् फलम् । एकतः सर्वतीर्थानि सर्वे यज्ञा सदक्षिणाः। एकतः पकरे वासः कुरक्षेत्र हिमाचले । मेरुतुल्यसुवर्णानि सर्वदानानि चैकतः । एकतः कार्तिको वत्स ! सर्वदा केशवप्रियः। यत् किञ्चित् क्रियते पुण्यं विष्णुमुद्दिश्य कात्ति तदक्षयं भवेत्सब सत्योक्तं तव नारद ! ॥ वै मासं सर्वमासेषु चोत्तमम् । पुण्यानां परमं पुण्यं पावनानाञ्च पावनम् । यथा नदीनां विप्रेन्द्र पौलानाञ्चव नारद !! उदधीनाश्च विप्रर्षे! क्षयो नैवोपपद्यते । पुण्यं कार्तिकमासे तु यत् किश्चित् क्रियते मुने न तस्यास्ति क्षयो ब्रह्मान पापस्याप्येवमेव च । न कार्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम् । न वेदसदृशं शास्त्रं न तीर्थं गया समम् । कार्तिकः प्रवरी मास वैष्णवामां प्रियः सदा । कार्तिकं सकलं यस्तु भक्त्या सेवेत वष्यवः । पितृनुइरते सवान् नरकस्थान् महामुने" !! पानेच तत्रैव। कार्तिकं खलु -- ·॥ किश्च। ॥ १०३ कार्तिक कार्तिकः "दादाखपि मासेषु कार्तिक कृष्णवल्लभः । जागरं पश्चिमे यामे यः करोति महामुने ! ॥ तस्मिन् संपूजितो विष्णुरल्पकैरप्युपायनैः ॥ कार्तिके सन्निधौ विष्णोत्तत्पदं करसंस्थितम् । ददाति वैष्णवं लोकमित्येवं निश्चितं मया । साधुसेवा गवां ग्रासः कथा विष्णोरथार्चनम् । यथा दामोदरो भक्तवत्सलो विदितो जनः जागरः पश्चिमे यामे दुर्लभः कार्तिके कलो" ॥ तस्यायन्तादृशो मासः खल्पमप्युपकारकः । किश्च। दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः । "जलधेनुसहसञ्च वृषसंस्थे दिवाकरे । तत्रापि दुर्लभः कालः कार्तिको हरिवल्लभः । तोयं दत्त्वा यदाप्नोति स्नानं कृत्वा तु कार्तिक । दीपेनापि हि यचासौ प्रीयते हरिरीश्वरः ।। सनिहत्यां कुरुक्षेत्र राहग्रस्ते दिवाकरे । सुगतिश्च ददात्येव परदीपप्रबोधनात्" ॥ * ॥ सूर्य्यवारेण यत्नानं तदेकाडेन कार्तिके ॥ अथ व्रतमाहात्मा कान्दे तत्रैव । पिढनुद्दिश्य यद्दत्तं कार्तिक कृष्ण वल्लभे । "व्रतानामिह सर्वेषामेकजन्मानुगं फलम् । धन्नोदकं मुनिश्रेष्ठ ! अक्षयं जायते णाम्"।*|| कार्तिके तु व्रतस्योक्तं फलं जन्मशतानुगम् ॥ चक्रूरतीर्थ विप्रेन्द्र ! कार्तिक्या समुपोथ्य च । "गीतशास्त्रविनोदेन कार्तिक यो नयेन्नरः । खात्वा यत् फलमाप्नोति तच्छ्रुत्वा वैष्णवं व्रतम् ॥ न तस्य पुनरावृत्तिर्मया दृष्टा कलिप्रिय !" ॥ वाराणस्यां कुरक्षेत्रे नैमिधे पुष्करेऽर्बुदे । किच्च। गत्वा यत् फलमानोति व्रतं कृत्वा तु कार्तिके। "प्रदक्षिणच यः कुर्य्यात् कार्तिके विधासद्मनि । घनिष्वा च सदा यज्ञर्न कृत्वा पिटभिः खधाम् | पदे पदेऽश्वमेधस्य फलभागी भवेन्नरः ॥ व्रतेन कार्तिके मासि वैधावन्तु पदं ब्रजेत् ॥ गीतं वाद्यञ्च मृत्यञ्च कार्तिके पुरतो हरेः । प्रवत्तानाच भक्ष्याणां कार्तिके नियमे क्वते । यः करोति नरो भक्त्या लभते चाक्षयं फलम् । अवश्यं कृष्णारूपत्वं प्राप्यते मुक्तिदं शुभम्" । हरे म सहसाख्यं गजेन्द्रस्य च मोक्षणम् । किच्च। कार्तिके पठते यस्तु पुनर्जन्म न विद्यते ॥ "ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा मुनिसत्तम।। कार्तिक पश्चिमे यामे स्तवं गानं करोति यः । वियोनिन अजयव व्रतं कृत्वा तु कार्तिके" ॥ वसते श्वेतदीये तु पिटभिः सह नारद ! ॥ किञ्च! नैवेद्यदानेन तु हरेः कार्तिके यवसंख्यया । "कार्तिके मुनिशार्दूल ! खात्या वैष्णवं वसम् । । युगानि वसते खर्गे तावन्ति मुनिसत्तम ! ॥ यः करोति यथोक्वन्तु मुक्तिस्तस्य करे स्थिता । गुरुन्तु सकर्पूरं यो दहेत् केशवाग्रतः । सुपुण्ये कार्तिके मासि देवर्षिपिटसेविते । कार्तिके तु मुनिश्रेष्ठ ! युगान्ते न पुनर्भवः” । क्रियमाणे ते नयां स्वल्पेऽपि स्यान्महाफलम्" * ॥ किच्च। अथ कम्मविशेषमाहात्माम् । स्कान्दे तत्रैव । "नियमेन का विष्णोर्ये प्रावन्ति च भाविताः । "दानं दत्तं तं जप्तं तपश्चैव तथा कृतम् । श्लोकादं लोकपादं वा कार्तिके गोशतं फलम् ॥ तदक्षयफलं प्रोक्तं कार्तिके च विजोत्तम"! ॥ सर्वधमान् परित्यज्य कार्तिके केशवाग्रतः । किच्च। शास्त्रस्योञ्चारणं पुण्यं श्रोतव्यञ्च महामुने ! ॥ “यत् किञ्चित् कार्तिके दत्तं विष्णुमुद्दिश्य मानवैः। श्रेयसा लोभबुद्ध्या वा यः करोति हरेः कथाम् । तदक्षयं लभ्यते वै घनदानं विशेषता" ॥ कार्त्तिके मुनिशार्दूल ! कुलामां तारयेच्छतम् ॥ किच। नित्यं शास्त्रविनोदेन कार्तिकं यः क्षिपेनरः । “यस्तु सम्बत्सरं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते । निईहेत् सर्वपापानि यज्ञायुतफलं लभेत् ॥ कार्तिके खस्तिकं कृत्वा सममेलन संशयः॥ न तथा तुष्यते दान यज्ञेोगजादिकैः । कार्तिके या करोत्येवं केशवालयमण्डलम् । यथाशास्त्रकथालापः कार्तिके मधुसूदनः ॥ खर्गस्था शोभते सा तु कपोती पक्षिणी यथा ॥ कार्तिक मुनिशार्दूल! यः पूट णोति हरे कथाम् । यः करोति नरो नित्यं कार्तिके पत्रभोजनम् । स निस्तरति दुर्गाणि जन्मकोटिशतानि च ॥ न स दुर्गतिमानोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ यः पठेत् प्रयतो नित्यं श्लोकं भागवतं मुने!। जन्मप्रति यत्पापं मानवैश्च कृतं भवेत् । अष्टादशपुराणानां कार्तिके फलमाप्नुयात्" । तत्सब नाशमाप्नोति ब्रह्मपत्रेधु भोजनात् ॥ सर्वकामफलं तस्य सर्वतीर्थफलं लभेत् । "सर्वान् धम्मान् परित्यज्य इशापूर्तादिकानरः । न वापि नरकं पश्येत्ब्रह्मपत्रेषु भोजनात् ॥ कात्तिके परया भक्त्या वैधावैः सह संवसेत्" । वेध स्मृतः साक्षात् पलाएः सर्वकामदः । पाझेच तत्रैव। मध्यम वर्जितं पत्रं शूद्रस्य मुनिसत्तम!॥ "कार्ति के भूमिशायी यो ब्रह्मचारी इविष्यभुक् ! भुञ्जनरकमाप्रोति यावदिन्द्राश्चतुई । पलाशपत्रे भुञ्जानो दामोदरमथार्चयेत् ॥ तिलदानं नदीखानं सत्कथा साधुसेवनम् । स सर्वपातकं हित्वा वैकुण्ठे हरिसन्निधौ। भोजनं ब्रह्मपत्रेष कार्तिके मुक्तिदायकम् । मोदते विष्णुसदृशो भजनानन्दनितः" जागरं कार्तिके मासि यः करोत्यरणोदये। किचा दामोदरायविप्रेन्द्र गोसहखफलं लभेत् ।। "कार्तिकं सकलं मासं प्रातःसायी जितेन्द्रियः। कार्तिक जपन् हविष्यमुक् दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ कार्तिकन्तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम् । शूरश्च बहुवीर्यश्च कीर्तिमांश्च स जायते" ॥ किञ्च । "पलाशपत्रभोजो ध कार्तिके पुरुषो नरः । निष्पापः स्यात्तु नैवेद्यं हरेभुका विमुच्यते ॥ मध्यस्थमैश्वरं पत्र वर्जयेग्रामगोतरः" । किच्च। "अपराधसहसाणि पातकानि महान्यपि। क्षमतेऽस्य हरिवः पूजितः कार्तिके प्रभुः ॥ नैवेद्यं पायसं विष्णोः प्रियं खण्डू वृतान्वितम् । विभज्य तच्च भुञ्जाना यक्षसाम्य दिने दिने" | तत्रैव श्रीकृष्णस त्या संवादे । "सानं जागरणं दीपं तुलसीवनपालनम् । कार्त्तिके ये प्रकुर्वन्ति ते नरा विधामूर्तयः || इत्यं दिनत्रयमपि कार्तिके ये प्रकुर्वते । देवानामपि ते वन्द्याः किं राजन्मवत् कृतम् ॥ * ॥ तत्रैव कार्तिकवताङ्गानि । "छरिजागरणं प्रातःखानं तुलसिसे वनम् । उदयापन दीपदानं व्रतान्येतानि कार्तिके" । किच्च। “पञ्चभिर्बतकैरेभिः सम्पूर्ण कार्तिके प्रती । फलमाप्नोति तत् प्रोक्त मुक्तिमुक्ति फलप्रदम् ॥ विष्णोः शिवस्य वा कुर्यादालये हरिजागरम् । कुर्यादश्वत्यमूले वा तुलसीमां वनेषु च ॥ यापद्तो वदाप्यम्भो न लाभेत् सवनाय सः। व्याधितो वा पुनः कुर्य्याहियो मापमार्जनम् ॥ उद्यापन विधि कन्तुमशक्तो यो व्रते स्थितः । ब्राह्मणान् भोगये च्छत्या वतसम्पूर्ण हेतवे । वशक्तो दीपदानस्य परदीपान् प्रबोधयेत् । तेषां वा रक्षणं कुर्यादातादिभ्यः प्रयत्नतः ॥ यभावे तुलसीनाच पूजयेद्देष्यावं द्विजम् । साभावे व्रती कुब्रिाह्मणानां गवाममि ॥ सेवां वा बोधिवट यार्बतसम्पहेतवे" ॥ * ॥ अथ दीपदानमाहात्म्यम् । कान्दे तत्रैव । "कृत्वा कोटिसहसागि पातकानि बन्यपि । निमेषामदीपस्य विलयं यान्ति कार्तिके" ॥ -- - किश्च । किच्च। "पूटा दीपस्य माहात्म्य कार्तिके केशवप्रियम् । दीपदानेन विप्रेन्द्र ! न पुनर्जायते भुवि ॥ रविग्रह कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे । तत् फलं कोटिगुणित दीपदानेन कार्तिक । हतेन दीपको यस्य तिललेलेन वा पुनः ! चलते मुनिशार्दूल ! अश्वमेधेन तस्य किम् । मन्त्रहीन क्रियाहीनं शौचहीन जनाईने । सव्वं सम्पूर्णतां याति कार्तिके दीपदानतः । तेनेयं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् । दीपदानं कृतं येन कार्तिके केशवायतः ॥ तावगर्जन्ति पुण्यानि खर्गे भ] रसातले । यावन्न ज्वलते ज्योतिः कार्तिके केशवाग्रतः ।। श्रूयते चापि पिटभिर्गाथा गीता पुरा बिज!। भविष्यति कुले माकं पिटभका सुबो भुवि ।

·॥ १०४ कार्तिकः मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य परां गतिमवाप सा" ॥ * ॥ अथ शिखरदीपमाहात्म्यम् । कान्दे तत्रैव । “यदा यदा भासयते दीपकः कलसोपरि। तदा तदा मुनिश्रेष्ठ ! द्रवते पापसञ्चयः ॥ यो ददाति दिजातिभ्यो महीमुदधिमेखलाम् । हरेः पिखरदीपस्य कलां नाहसि घोड़तीम् ॥ यो ददाति गवां कोटिं सवत्सां क्षीरसंयुताम् । हरेः शिखरदीपस्य कलां नाईति घोड़ीम् ॥ सर्वखदान कुरते वैधावानां महामुने ! । शिखरोपरि दीपस्य कलां नाईति बोड़शीम्" ॥ ! । किञ्च । ॥ कार्तिकः कार्तिके दीपदानेन यस्तोषयति केशवम् । मुक्ति प्राश्याम हे नूनं प्रसादाचक्रपाणिनः" ॥ किच्च। “मेरमन्दरमात्राणि कृत्वा पापान्य शेषतः । दहते नात्र सन्देहो दीपदानात्तु कार्तिके । ग्रहे वायतने वापि दीपं दद्याच कार्तिके । पुरतो वासुदेवस्य महाफलविधायिनः ॥ स जातो मानुषो लोके स धन्यः स च कीर्तिमान् प्रदत्तः कार्तिक मासि दीपो वै मधुहाग्रतः॥ निमिषाहाईमात्रेण दीपदानेन कार्तिके । न तत् ऋतुशतैः प्राप्यं फलं तीर्थशतैरपि । सर्वानुष्ठानहीनोऽपि सर्वपापरतोऽपि सन् । पूयते नात्र सन्देहो दीपं दत्त्वा तु कार्तिके ॥ तनास्ति पातकं किञ्चित् विष लोकेषु नारद ! । यन्न शोधयते दीपः कार्तिके के पावाग्रतः ॥ पुरतो वासुदेवस्य दीयं दत्त्वा तु कार्तिके | प्राप्नोति पाश्वतं स्थानं सर्वावाधाविवर्जितम् ॥ यः कुर्यात् कार्तिके मासि कर्पूरेण तु दीयकम् । हादश्याच विशेषेण तस्य पुण्यं वदामि ते कुले तस्य प्रसूता ये ये भविष्यन्ति नारद ।। समतीताच ये केचिद् येषां सङ्ख्या न विद्यते ॥ क्रीडित्वा मुचिरं कालं देवलोके यदृच्छया । ते सर्वे मुक्तिमायान्ति प्रसादाचक्रपाणिनः || किञ्च । "तव्याजेन विप्रेन्द्र : कार्तिके केशवालयम् । भोतयेदु यो महाभाग ! घुनात्यासप्तमं कुलम् ॥ कार्तिक दीपदानन्तु कुर्याद् यो वैषावालये । धनं पुत्रो याः कीर्तिर्भवेत्तस्य च सर्वदा ॥ यथा च मथनाशिः सर्वकाठेषु दृश्यते । तथा च दृश्यते धर्मों दीपदाने न संशयः" ! किचा "निईनेनापि विप्रेन्द्र ! कृत्वा चैवात्मविक्रयम् । कर्तव्यं दीपदानन्तु यावत् कार्तिकपूर्णिमा | वैघावो न स मत्यव्यः संप्राप्ते कार्तिके मुने ।। यो न यच्छति मूहात्मा दीपं केशवसानि" ॥ नारदीये श्रीरक्माङ्गदमोहिनीसंवादे । "एकतः सर्वदानानि दीपदानानि चैकतः । कार्तिके न समं प्रोक्त दीपदो ह्यधिकः स्मृतः" पाने च तत्रैव ॥ "कार्तिक खगडदीपं यो ददाति हरिसन्निधौ । दियकान्तिविमानाये रमते स हरेः पुरे" * ॥ अथ तत्र परदीपप्रबोधनमाहात्म्यम् । स्वान्दे तत्रैव । "पिटपक्षेऽनदानेन ज्येष्ठापाच वारिगा। कार्तिके तत् फलं पुंसां परदीपप्रबोधनात् । बोधनात् परदीपस्य वैशावानाच सेवनात् । कार्तिके पशमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ दीयमानन्तु ये दीपं बोधयन्ति हरेर्टहे । परेण पशार्दूल ! निस्तीर्णा यमयातना ॥ न तद्भवति विप्रेन्द्र ! चिरयि महामः । कार्तिके यत् फलं प्रोक्तं परदीपप्रबोधनात् ॥ एकादश्यां पर दीप प्रज्वाल्य मूधिका। कार्तिकः अथ देशविधेि कार्तिकमाहात्म्यविशेषः । पाने तव । "यत्र कुत्रापि देशेऽयं कार्तिकः स्नानदानतः ! अमिहोत्रसमफलः पजायाञ्च विशेषतः ॥ कुरुक्षेत्र कोटिगुणो गङ्गायाञ्चापि तत्समः । ततोऽधिकः पुष्करे स्याद्दारकायाञ्च भार्गव !! कृष्णसालोक्यदो मासः पूजावानेच कात्तिकः अन्याः पूर्यास्तत्ममाना मुनयो मथुरां विना ॥ दामोदरत्वं हि हरेरतत्रैवासीयतः किल । मथुरायां ततश्चोर्जी वैकुण्ठप्रीतिबर्द्धनः। कार्तिको मधुरायां वै परमावधिरिष्यते । यथा माघे प्रयागः स्यादै पाखे जाझवी यथा! कार्तिके मथुरा सेव्या ततोत्कर्षः परोन हि मथुरायां नरैले सात्वा दामोदरोऽचिनः । कृष्णरूपा हि ते ज्ञेया नात्र कार्या विचार दुलभः कार्तिको विष ! मथुरायां गामिन यत्रार्चितः स्खकरूयं भक्तभ्यः संप्रयच्छति । भुति मुक्ति हरिद्दद्यादर्चितोऽन्यत्र मेविनाम भक्तिञ्च न ददात्यष यतो वश्यकरी हरेः । सा त्वचसा हरेभक्तिलभ्यते कार्तिके नरैः। मथुरायां सकृदधि श्रीदामोदर यूजनात् । मन्तद्रव्यविहीनञ्च विधिहीनञ्च पूजनम् । मन्यते कार्त्तिके देवो मथरायां मदर्चनम् ! यस्य पापम्य बज्येत मरगान्ता हि निक तच्छयमिदं प्रोक्तं प्रायश्चित्तं मुनिश्चित कार्तिकें मथुरायां वै श्रीदामोदर पूजनम् । कार्तिक मथरायां वै पूजनाद्दर्शनं ध्रुवः । शीघ्रं संप्राप्तवान् बालो दुर्लभ योगतत्पर मुलभा मथरा भूमौ प्रत्यब्दं कार्तिकम्तथा तथापि संसरन्तीह नरा मूका भवाम्बुधौ कि यः किं तपोभिश्च तीर्थरन्यैश्च सवितः कार्तिके मथुरायाचेदयते राधिकाप्रियः यानि सर्वाणि तीर्थानि नदा नद्यः समास कार्तिके निवसन्त्यत्र माथुरे सर्वमण्डले । कार्तिके जन्मसदने के पावस्य च ये ना सत्प्रविष्टाः श्रीकृष्णां ते यान्ति परमव्ययम् । परोपहासमुद्दिश्य कार्तिके हरिपूजया । मथुरायां लभेति किं पुनः श्रद्धया नरः" "इत्यं कार्तिक कृत्यानि व्यक्तान्येव खतोऽभवन तत्र किश्चिदिपाषेण तहिधिलिख्यतेऽधुना" ! अथ कार्तिक कृत्यविधिः। तत्रोपक्रमकान श्रीकृष्ण सत्यासंवादीयकार्तिकमाहात्म्य । "याविनस्य तु मासस्य या शुलेकादशी भईन कार्तिकस्य व्रतानोह तस्यां कुर्यादतन्द्रितः नित्यं जागरणायान्ते यामे रात्र समुत्थितः ! शुचिर्भूत्वा प्रबोध्याथ स्तोत्रै!राजयेत् प्रभुम् । निशम्य वैधावान् धम्मान् वैष्णवैः सह हर्मित कृत्वा गीतादिकं प्रातर्देवं नीराजयेत् पुनः । नद्यादौ च ततो गत्वाचम्य सङ्कल्पमाचरेत् । प्रभु प्रार्थाथ तस्मै च दद्यादय यथाविधि । "यः करोति पर दीयं मूल्येनायि महामुने । शिखरोपरि मध्ये च कुलानां तारयेच्छतम् ॥ विमानं ज्योतिषा दीप्तं ये निरीक्षन्ति कार्तिके । केशवस्य महाभत्या कुले तेषां न नारकी ॥ दिवि देवा निरीक्षन्ते विष्णुदीपप्रदं नरम् । कदा भविष्य त्यस्माकं सङ्गमः पुण्यकम्मणा ॥ कार्ति के कार्तिकों यावत् प्रासादोपरि दीपकम् । यो ददाति मुनिश्रेष्ठ ! तम्येन्द्रत्वं न दुर्लभम्"।* अथ तत्र दीपमालामाहात्म्यम् । स्वान्दे तत्रैव । "दीपपलेश्च रचनां सवाह्याभ्यन्तरे हरेः । विशोर्विमाने कुरते स नरः पास चक्रए त् ॥ दीपपातश्च रचनां कुरुते के पावालये । तस्यालये प्रसूतानां लक्षाणां नरकं न हि ॥ विष्णोर्विमानं दीपाख्यं सवाह्याभ्यन्तरे मुने ! । दीपोद्यत करे मार्ग तेन प्राप्तं परं पदम्" ॥ भविष्ये च । यः कुर्यात् कार्तिके मासि पोभनां दीपमालिकाम् । प्रबोधे चैव द्वादश्यामेकादश्यां विशेषतः।। सूर्यायत प्रकाशन्तु तेजसा भासयन् दिपाः । तेजोराशिविमानस्थो जगदुद्योतयंस्विषा । यावत्पदीपसङ्ख्या तु तेनापर्य बोधिता । तावदर्घसहखाणि विष्णुलोके महीयते" ॥ * ॥ वथ आकाशादिदीयमाहात्म्यम् । पाझे तत्रैव । "उच्चैः प्रदीपमाकापो यो दद्यात् कार्तिके नरः । सब कुलं समुद्धृय विद्यालोकमवाप्नुयात् ॥ विष्णुकेशवमुद्दिश्य दीयं दद्यात्त कार्तिक । चाकाशस्थं जलस्थञ्च पूटणु तस्यापि यत्फलम् ॥ धनं धान्यं सम्मडिच पुलवानोश्वरो ग्रहे । लोचने च शुभे तस्य विद्वानपि च जायते" किश्च । "विप्रवेशनि यो दद्यात् कार्तिके मासि दीपकम् । स्वमियोमफलं तम्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ चतुष्पथेषु र थ्यासु ब्राह्मणावसथेषु च । वृक्षमूलेष गोछेष कान्तारे गहनेघ च ॥ दीपदानाद्धि सर्वच महाफलमवाप्नयात्" ॥* याकाशदीपदानमन्त्रः । तत्रैव । "दामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह । प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे"। । - तत्र सल्पनन्तः । “জানিজছে জমিয়ামি মানান জনাইল।

·--- कार्तिक नरो भक्तो भवेदिप्रास्तद्धि तस्य प्रतोषणम् ॥ यथा राधा प्रिया विष्णोस्तस्याः कुण्डं प्रियं तथा। सर्वगोपीधु सैवैका विष्णोरत्यन्तवल्लभा" ॥ किञ्च । तत्रैव श्रीराधिकोपाख्यानान्ते । "वृन्दावनाधिपत्यञ्च दत्त तस्याः प्रतुष्यता । कृयोनान्यत्र देवी तु राधा बन्दावने वने ॥ तत्कुण्डे कात्ति कायम्यां स्नात्वा पूज्यो जनार्दनः । सुबोधन्यां यथा प्रीतस्तथा प्रीतस्ततो भवेत्” ॥*॥ अथ तत्र कृष्णत्रयोदशीकृत्यम् । पाझेच तत्रैव । कार्तिक कृष्णपक्षतु त्रयोदश्यां निशामुख। यमदीयं वहिदद्यादपम्थुर्विनश्यति" ॥ - ॥ तन मन्त्रः । । । कार्तिक प्रीत्यर्थं तव देवेश दामोदर ! मया सह"। प्रार्थनमन्तस्तु । "तव ध्यानेन देवेश ! जलेऽस्मिन् खातुमुद्यतः । त्वत्प्रसादाच्च मे पापं दामोदर ! विनश्यतु । व्ययमन्त्रः । "तिनः कात्तिके मासि सातस्य विधिवमम" अध्यं ग्टहाण देवेश ! नमामि त्वां मुरेवर !"॥ काशोखराडे। "तिनः कार्तिक मासि स्वातस्य विधिवन्मम । दामोदर ! रहाणाध्य दनुजेन्द्रनिसूदन ! ॥ नित्ये नैमित्तिके कृत्स्ने कार्तिके पापशोषयो । रहाणाध्यं मया दत्त राधया सहितो हरे!" *॥ "तिलैरालिप्य देहं खं नामोच्चारणपूर्वकम् । खात्वा स विधिना सन्ध्यामुपाम्य ग्रहमानजेत् ॥ उपलिप्याथ देवाग्रे निम्माय स्वस्तिकं प्रभुम् । तुलसीमालतीपद्मागस्त्यपुष्पादिनाचयेत् ॥ नित्यं वैष्णवसङ्गत्या सेवेत भगवत्कथाम् । सर्पिघाहर्निशं दीपं तिलतैलेन चार्जयेत् ॥ विशेषतच नैवेद्यान्वयेदाचरेत्तथा। प्रणामांश्च यथाशक्या एकभक्तादिक ब्रतम्" ॥ तथा च पाने तव । "प्रातरत्याय शौचादि कृत्वा गत्वा मलाशये । कृत्वा च विधिवत् स्नानं ततो दामोदरार्चनम्" ॥ किच। "मौनेन भोजनं कार्य कात्ति के व्रतधारिंगा । हतेन दीपदानं स्यात्तिलते लेन वा पुनः ॥ दिनश्च कृषाकथया वैषणवानाञ्च सङ्गमैः । नीयतां कार्तिके मासि सङ्कल्पव्रतपालनम् ॥ च्याश्विन शुक्लपक्षस्य प्रारम्भो हरिवासरे। अथ वा पौर्णमासीतः संक्रान्तौ वा तुलागमे ॥ दीपदानमखण्डञ्च दद्यादै विषासन्निधौ । देवालये तुलस्यां वा याका वा तदुत्तमम्" ॥ किञ्च । "रजतं कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकम् । दामोदरस्य प्रीत्यर्थं प्रदद्यात् कार्तिके नरः" ॥ स्कान्दे च श्रीरामानन्दमोहिनीसंवादे । "न रहे कार्तिके कुर्य्या दिशेघेण तु कार्तिकीम् । तीर्थे तु कार्तिकी कुर्यात् सवयत्नेन भाविनि!"* ॥ पथ कार्तिके वानि। तत्रैव ब्रह्मनारदसंवादे। 'कातिके तु विशेषेण राजमाघांश्च भक्षयन् । निध्यावान् मुनिशार्दूल! यावदाहूतनारकी। कलिङ्गानि पटोलानि वृन्ताक सन्धितानि च । न त्यजेत् कार्तिके मासि यावदाहूतनारकी ॥ कार्तिके मासि धम्मात्मा मत्स्यमांसं न भक्षयेत् । तत्रैव यत्नतस्त्याज्यं शाशकं शोकर तथा" । किश्च । "परान्नं परशय्याश्च परवादं पराङ्गनाम् । सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञो विशेषेण तु कार्तिके ॥ तैलाभ्यङ्ग तथा पाय्यां परानं कांस्यभोजनम् । कार्त्तिके वर्जयेद्यस्तु परिपूर्णवती भवेत् ॥ संप्राप्तं कात्तिकं दृष्ट्वा परान्नं यस्तु वर्जयेत् । १०५ कार्तिकः दिने दिने तु कृच्छस्य फलं प्राप्नोति मानवः' । तवैव श्रीरकमाङ्गदमोहिनीसंवादे । "कार्तिक वर्जयेत्तन्तं कार्तिके वर्जयेन्मधु। कार्तिके वर्जयेत् कांग्यं कार्तिक शुक्लसन्धितम् ॥ न सात्स्यं भक्षयेन्मांसं स कौम्म नान्यदेव हि । चाण्डालः स भवेत् सुन्न ! कार्तिके मांसभक्षणात्"। अथ श्रीराधादामोदरपूजाविधिः। पाझे तत्रैव । "ततः प्रियतमा विष्णो राधिका गोपिकामु च। कार्तिके पजनीया च श्रीदामोदरसन्निधौ। विजं दामोदरं कृत्वा तत्यानी राधिका तथा । कार्ति के पूजनीयौ तौ वासोऽम्मानगरभोजनैः ॥ राधिकाप्रतिमा विप्राः पूजयेत् कार्तिके तु यः । तम्य तुध्यति तत्त्रीत्यै श्रीमान् दामोदरी हरिः” । "दामोदरायकं नाम स्तोत्रं दामोदराने नित्यं दामोदराकर्घि पठेत् सत्यव्रतोदितम्" * ॥ अथ श्रीदामोदराष्ठकम् । तत्रैव । "नमामीश्वरं सच्चिदानरूपं लसत्कुण्डलं गोकुल्ले बाजमानम् । यशोदाभियोलूखलाडावमानं पराम्टष्टमत्यन्ततो हुत्य गोप्या ॥ रुदन्तं मूहुनत्रयुग्मं म्टजन्तं कराम्भोजयुग्मेन सातङ्कनेत्रम् । मुमा श्वासकम्पत्रिरेखाइकिगठ- स्थित ग्रेवदामोदरं भक्तिवन्धम् ॥ इतीदृक् वलीलाभिरानन्दकुगडे खघोषं निमज्जन्तमाख्यापयन्तम् । तदीये शितोष भक्तजितत्वं पुनः प्रेमतस्त्वां शतात्ति वन्दे । वरं देव मोक्षं न मोक्षावधिं वा न चान्यं गोऽहं वरेशादपीछ । इदन्ते वपर्नाथ गोपालबालं सदा मे मनस्याविरास्तां किमन्यैः ॥ इदन्ते मुखाम्भोजमत्यन्तनीलै- हतं कुन्तलैः स्निग्धरक्तश्च गोप्या । मुजञ्चम्वितं विम्बरक्ताधर मे मनस्याविरास्तामलं लक्षलाभैः ॥ नमो देव ! दामोदरानन्त! विष्णो! प्रसीद प्रभो! दुःख जालाब्धिममम् । कृपादृरिध्यातिदीनं वतानु- रहाणेश मामा मेऽध्यक्षिदृश्यः । कुवेरात्मजो बदमू_व यह- त्वया मोचितौ भक्तिभाजौ कृतौ च । तथा प्रेमभक्ति खकां में प्रयच्छ न मोक्षे ग्रहो मेऽस्ति दामोदरेह । नमस्तेऽस्तु दाने स्फुरद्दीप्तिधाम्ने त्वदीयोदरायाथ विश्वस्य धाने। मनो राधिका त्वदीयप्रियायै- नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम्" ॥ * ॥ अथ तत्र श्रीकृष्णाएमीवयम् । যায় নন। "गोवर्द्धने गिरौ रम्ये राधाकुण्डं प्रियं हरेः । कार्तिक बहुलायम्यां तत्र स्नात्वा हरेः प्रियः। "म्टत्युना पाशदण्डाभ्यां कालः श्यामलया सह । चयोदश्यां दीपदानात् सूर्य्यनः प्रीयतामिति" ॥ ॥ अथ षण चतुर्दशी कृत्यम् । तत्रैव । "चतुर्दश्यां धर्मराजा जियजा कार्या प्रयत्नतः । स्नानमावश्यक कार्य नरैनरकभीरभिः ॥ अशोदयतोऽन्यत्र रिक्तायां हाति यो नरः । तम्याब्दिकभवो धर्मा नयत्येव न संशया" ॥ स्कान्दे च तत्रैव। "कात्ति के कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधूदये। अवश्यमेव कर्तव्यं स्वानं नरकभीवाभिः। किञ्च । पाझे तत्रैव । "ततश्च तर्पण कायं धर्मराजस्य नामभिः । जीवत्पिता न कुर्वीत तर्पणं यमभीनयोः ॥ यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीगावीतिमा तथा । देवत्वञ्च पिटत्वञ्च यमस्यास्ते विरूपता ॥ नक्तं यमचतुर्दश्यां यः कुर्याच्छिवसन्निधौ । न तत् क्रतुशतेनापि प्राप्यते पुण्यमीदृशम् ॥ कुमारीवटुकान् पूज्य तथा शैवतपोधनान् । राजसूयफलं तेन प्राप्यते नात्र संशयः ॥ कार्तिक भौमवारेण चित्रा कृष्णा चतुर्दशी। तस्या भूतेशमभ्यची गच्छेच्छिवपुर नरः" । किच। "अमावस्याचतुर्दश्योः प्रदोषे दीपदानतः । यममार्गान्धकारेभ्यो मुच्यते कात्तिके नरः" ।। अथामावास्याकृत्यम् । पाझे तत्रैव । . "दिवा तत्र न भोक्तव्यं विना बालातुरान् जनान् प्रदोषसमये लक्ष्मी पूजयेच्च यथाक्रमम्" । किञ्च । "प्रदोषसमये विप्राः कतव्या दीपमालिका । दीपदानात् ततः पश्चाहनों सप्तां प्रबोधयेत् ॥ त्वं ज्योतिः श्रीरविचन्द्रो विद्युत् सौर्यतारकाः। सव्वषां ज्योतिषां ज्योतिर्दीपज्योति:स्थिते नमः। मन्त्रेणानेन कमलां दीमहस्ताः श्रियो डिजाः। देवों प्रबोधयेयुश्च ततः कुयुध भोजनम् । प्रदोषसमये सच्चों भोजयित्वा सनक्ति यः। पुमान् संवत्सरं यावत् लक्ष्मी व मुञ्चति" यथामावास्यानिर्णयः। यथा निर्णयामते। उपवासादिश्वमावास्या प्रतिपयुतव ग्रामा तदुक्तम् । . TT ·पूजामन्त्रः । । . तत्रैव । तद्यथा। १०६ कार्तिकः कार्तिक कार्तिके "अमावास्या रतीया च सा उपोथ्या परान्विता"॥ मथुरायां तथा साक्षात् कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । दानोपभोगसुखरजिशताकुलानां इति । चतुर्दशीविद्धानिषेधञ्च निगमे । वैष्णवं धाम संप्राप्य मोदते हरिसन्निधौ" ॥ नूनं प्रयाति सकलं प्रमुदैव वर्षम्"। "भूत विद्या त्वमावास्या निष्फलं स्यात्त यं त्विदम्" अथ यमद्वितीयाकृत्यम् । स्वान्दे पाझे च । कान्देऽपि । "गोवईनधराधार गोकुलचाणकारक!। "ऊर्जे शुलद्वितीयायां मध्याह्ने यममर्चयेत् । "भूतविद्धा त्वमावास्या न ग्राह्या मुनिपुङ्गवः" । विष्णुबाकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव" ॥ इति स्वानं कृत्वा भानुजायां यमलोक न पश्यति । व्यथ शुक्लपतिपत्कृत्यम् । स्वान्दे । गोपूजामन्त्रः । स्वान्दे तत्रैव किच्च। "प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्य द्यूतञ्चैव समाचरेत् । "लक्ष्मी या लोकयालानां धेनुरूपेण संस्थिता । "तस्यां निजग्टहे विष ! न भोक्तव्यं ततो बुधैः । भूषणीयास्तथा गावः पूज्याश्च दोहवाहनाः ॥ तं वहति यज्ञार्थं यमपा व्यपोहतु ॥ मेहेन भगिनीहस्ताभोक्तव्यं पुरिवर्द्धनम् । श्रीकृष्णदासवर्योऽयं श्रीगोवर्द्धनभूधरः । व्यग्रतः सन्तु मे गावो गावो मे सन्तु पछतः । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः। शुकप्रतियदि प्रातः कार्तिकेऽचाऽत्र वैधावैः", : गावो मे पार्श्वतः सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्" ॥ सवा भगिन्यः संपूज्या व्यभावे प्रतिपत्नजा"। "प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्य रात्रौ जागरणं चरेत्"। इति अथ गोकीड़ा तत्रैव । किश्च । क्वचित् पाठः । तस्मात्तदिदं कर्म गोवर्द्धनप्राधा "क्रोधापयेवावयेच्च गोमहिव्यादिकं ततः । "यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः न्येग गोप्राधान्येन च ख्यातमप्ये कमेव ज्ञेयम् । उधान् कर्षापयेद्रोपेरुक्तिप्रत्युक्तिवादनात्" ॥ संभोजितस्वतिशयखस्सौहृदेन । अत्र दिननिर्णयः । यदाह देवलः । पाने च तत्रैव । तस्यां वसुः करतलादिह यो भुनक्ति "प्रतिपद्दसिंयोगे क्रीड़नन्तु गवां मतम् । "महिध्यादेतधा भूघा क्रीड़नं वारणान्तथा" | प्राप्नोति वित्तसुभगं धनमुत्तमं सः" * परविद्धान्तु यः कुर्यात् पुत्रदारधनक्षयः" । तन्माहात्म्यञ्च तः तत्रैव अथ शुक्लायमीकृत्यम्। निर्णयाम्टतहतपुराणान्तरवचनम् । "एवं गोवईनं गाश्च पूजनीया विधानतः । पाझे तत्रैव कूर्मपुराणे च । या कुहूः प्रतिपन्मिश्रा तत्र गाः पूजयेन्नृप !! गोवर्द्धनमखो रम्यः कृणासन्तोषकारकः" * "कार्तिके शुलपक्षे तु स्मृता गोपारामी बुधैः पूजामात्रेण वर्धन्ते प्रजा गावो महीपतेः" । अथ श्रीवलिदैत्यराजपूजा । रदिने वासुदेवोऽभूगोपः पूर्बन्तु वत्सपः । ततः प्रातीवर्द्धन पूज्येति पूर्वाहतात्पर्यकम् । "लिखित्वा श्रीवलिं पट्टे विन्ध्यावल्यान्वितं मुदा । तत्र कुर्सागवां पूजां गोग्रास गोप्रदक्षिणम् । द्वितीयासमये तु सर्वथा निषिद्धम् ! प्रदोघे तत्प्रतिपदो भगवतमचयेत्” । गवानुगमन कार्य सवीन कामानमीमता।" तथा च कान्दे। प्रबोधनीकृत्यं तत्ाब्दे द्रव्यम् । इति श्रो "नन्दायां दर्शने रक्षाबलिदानदशासु च । "बलिमालिख्य दैत्येन्द्र वर्णकः पञ्चरङ्गकैः । पालभट्टविलिखिते लिखिते भगवद्भक्तिविहार भद्रायां गोकुलक्रीड़ा देशनाशाय जायते" सवाभरणसम्पूर्ण विन्ध्यावल्या सहासितम् ॥ श्रीदामोदरप्रियो नाम १६ षोड़शविसरू! पुराणसमुच्चये तु सम्भावितचन्द्रोदयहितीयासं. कुष्माण्डमयजम्भोरु मुरदानवसंतम् । तत्र जातस्य फलम्। योग एव निषिध्यते । सम्पूर्ण दृष्ट्वदनं किरीटोत्कट कुण्डलम् ॥ "दक्षः क्रये विक्रयणे धमायः "गवां कीड़ादिने यत्र रात्रौ दृश्येत चन्द्रमाः । विभुजं दैत्यराजानं कारयित्वाचयेन्नृप !" । स्याहावदूकोऽखिलकौशलज्ञः सोमो रामा पशून् हन्ति सुरभीपूजकांस्तथा" ॥ तत्पूजाकारणम् । पाझे तत्रैव । यः कार्तिके कार्तिकरूपधारी तदुदयसम्भावनञ्च निर्णयाम्टते निर्णतम् । "यथापितं देहमनेन विद्यावे जातो भवेयुद्धविशारदश्च । प्रतिपद्यापराहिकत्रिमुहूत्र्तव्यापिन्यां द्वितीयायां भीतेन मिथ्यावचसो महात्मना । इति कोठीप्रदीपः ॥ ॥ वर्षविशेषः । स च हार चन्द्रदनि सम्भाव्यते। तदुक्त मनग्राधानविषये दैत्येन तेनाथ कठोरचेश्या হৃাযিৗনষ্কি বহুদীবন্ধন रद्धशातात पेन। बडो बलिमिनमूर्तिना वत । सम्बन्धे भवति । इति मलमास तत्त्वम् । काक्ति कर "द्वितीया त्रिमुहर्ता चेत् प्रतिपद्यापरासिकी। बवानीतोऽथ पाताल विमनाः खिन्नमानसः । यथा,-ब्रह्मवैवर्त गणेशखण्डम् ॥ अमाधानञ्चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात्" ॥ इति नाभ्यसूयद्धरि दैत्यस्त्यक्ताईममतः सुधीः ॥ "दृष्ट्वा तान् कृत्तिकाः सा भयविइलमानसा अपराहम पञ्चधाविभक्तस्याहचतुर्थो भागः। तदोवाच हरिः प्रीतस्तस्मै दैत्याय भागकृत् ॥ कार्तिकं कथयामासुचलन्तं ब्रह्मतेजसा"। ततश्च यत्र प्रतिपदि घन्मुहूर्त व्यापिनी द्वितीया अश्रोत्रिये दत्तममन्त्रक हुतं कार्ति किकः, पुं, (कार्तिकी पौर्णमासी अस्थिर वत्र चन्द्रदनसम्भावनमिति | अन्यदा तूत्तरव अतं तथा व्यग्रधिया जनेन यत् । मासे इति । "विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिक प्रतिपत्तत्र ग्टहीता । तथैव पुराणसमुच्चये । तथोनशुलप्रतिपद्दिनेन तु चैत्रीभ्यः” । ४ । २ । २३ । इति ठक।) काचिक "वईमानतिथौ नन्दा यदा साईवियामिका । त्वामचयेत्तत्सुकृतं तवास्तु ॥ मासः । इत्यमरः।१।४।९८॥ द्वितीयारद्धिगामित्वादुत्तरा तत्र चोच्यते" ॥ इति तस्मै वरो दत्तो हरिणा दितिजाय च । कार्तिकेयः, पुं,(कृत्तिकानामपत्यम् । “स्त्रीभ्यो किञ्च । यदा पूर्णप्रतिपत् परब च निष्कामति ततोऽवश्यं प्रपूज्योऽसौ बलिराजदिने मुदा ॥ ४।१।१२० । इति क् ।) शिवपुत्तः। यथा, तदाप्युत्तरैव कार्यो । यथोक्तं भविष्योत्तरे। कृष्णसानिध्यतश्चापि पूजनीयः प्रयत्नतः" । * ॥ "या बभूव रहक्रीड़ा पावतीशिवयोः पुरा। "यथा द्वादशभिमासमासो वृद्धो मलिम्लुचः । अथ बलिपूजाविधिः । स्वान्दे तत्रैव । दृष्यस्य च सुरैः शम्भोवीयं भूमौ पपात ह। तथैवाहोराविद्ध्या तिथिः प्रोक्तो मलिनुचः ॥ 'एहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्चयेत् । भूमिस्तदक्षिमत् वो वहिन शरकामने । यथा मलिस्लुचः पूर्बा मासो दैवस्तथापरः । भाळमाटजमैः साई सन्तुयो बन्धुभिस्तथा ॥ तत्त्वं लब्धावत्तिकाभिरघुना गच्छ सामतम् । त्याच्या तिथिस्तथा पूर्वी ग्राह्या चैव तथोत्तरा" ॥ कमलः कुमुदैः पुष्यैः कलारै रक्तकोत्पलैः । तवाभिधेकं विष्णुच करिष्यति सरैः सह । इति निर्णयाम्टतमतम् । किन्तु बञ्जलीन्यायेन । गन्धपुष्पादिनैवेद्यैरक्षतैर्गुड़पूपकैः”। हनिष्यसि तारकाख्यं सर्वशस्त्रं लमिष्यसि । पूर्वैव मन्तु शक्यते । तदवापि देवलादि वचन- तत्र पूजामन्तः। पुत्त्रत्वं विश्वसंहर्तुत्वां गोप्ठमक्षमा इमाः । प्रामाण्यमस्तीति ॥ "बजिराज ! नमस्तुभ्यं विरोचनसुतप्रभो!। नाग्निं गोतं यथाशक्तः शुष्करक्षः खकोटरे"। पथ गोवर्द्धनपूजाविधिः । पाझे तत्रैद । भविष्येन्द्रसुराराते ! पूजेयं प्रतिग्राह्यताम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्त गणेशखण्डम् ॥ * ॥ "मधुरायां तथान्यत्र कृत्वा गोवर्द्धनं गिरिम् दीपोत्सवैर्जनितसर्वजनप्रमोदः स एव कल्पभेदे अमिपुत्तः । यथा,- गोमयेन महास्थूलं वत्र पूज्यो गिरियथा । कुर्वन्ति ये समतयो बलिराजपूजाम् "कुमारश्चाभवत् तत्र तरुणासमशुतिः । - .

·= १०७ कार्पटः कापास कार्मुकं वह्नितेजोभवः श्रीमान् गङ्गाकुक्षिपरिच्युतः ॥ भाषा ॥ (कर्पट एव ! खार्थे अण् । जीर्णवस्त्र- पूर्वोक्तस्तु विधिः कार्यो दानमन्तपुरःसरः" ॥ तं कुमारं ततो जातं दृष्ट्वा सेन्द्रा मरुद्गणाः । खण्डम् ॥ पूर्वोक्तविधिः लवणधेनूक्तविधिः । तदा क्षीरप्रदानार्थं कृत्तिकाः संन्ययोजयन् ॥ कार्पटिका, पुं, (कार्पट अन्तस्तत्त्वं वेत्ति इति कर्पटेन “यथा देवगयाः सर्वस्त्वया हीनो न वर्तते । ताः क्षीरं तस्य देवस्य समयेन ट्दुस्तदा । चरति इति वा । ठक । कार्पटोऽस्त्यस्य वा ठन् ।) तथा मामुद्धरेवि ! पाहि संसारसागरात्" ॥ स्यादरमाकमयं पुतः ख्यातो नाति राघव ! ॥ मम्मवेत्ता । इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ तीर्थसेवी । इत्यादिवराहपुराणे श्वेतोपाख्याने कार्पासधेनु- छान्योन्यं पिबतस्तासां तनयस्य मुखानि षट् । इति काशीखण्डम् ॥ माहात्म्यम् ॥ समभूवन् महाबाहो ! घण्मुखस्तेन विश्रुतः ॥ ("सायं च तत्रैव वहिः सकुटुम्बस्तरोतले । कार्यासनासिका, स्त्री, (कार्यासस्य नासिका इव ।) ततस्ता देवता ऊचुः कान्ति केय इति प्रभुः । समावसत् कार्याटिक सोऽन्यदेशागतः सह" । तकुः । इति शब्दरत्नावली। टेको इति भाषा ॥ पुत्तोऽयं जगति ख्यातो भविष्यति न संशयः" । इति कथासरित्सागरे।) कार्यासिका, स्त्री, ( कार्पासी + कन् । ततशाम् ।) इति वाल्मीकीयरामायणम् ॥*॥ तत्पर्यायः महा- कार्पण्यं, ली, (कृपणस्य भावः । कृपण + व्यञ् ।) कासी। इति प्राब्दरलावली ॥ (त्रि, कार्या- सेनः २ शरजन्मा ३ घड़ाननः ४ पार्वतीनन्दनः कृपणता। तत्पर्य्यायः। दैन्यम् ।। इति हेमचन्द्रः॥ साब्जातः । कार्यसनिर्मितम् । यथा गोः रामा- ५ खन्दा सेनानी ७ अमिभूः ८ गुहः ६ बाऊ (यथा, भगवद्गीतायाम् २ । ७ । यणे। ५। 8६ । ५। लेयः १० तारक जित् ११ विशाखः१२ शिखिवा- "कार्पण्यदोषोप इतखभावः "ववेष्टयन्त लाल जीर्णैः कार्यासिकै पटैः" ।) हना१३ धारामातुरः १६ शक्तिधरः १५ कुमारः १६ एच्छामि त्वां धर्मसंमूहचेता:" ॥) कापसी, स्त्री, (कार्पास+जातित्वात् डीम् । यहा कौञ्चदारण१७ । इत्यमरः।१।१।११-४३॥ व्याग्नेयः कार्मासः, पुं, ली,(कर्यास एव । स्वार्थे यण् ।) कर्पास कर्पासोऽस्त्यस्याः प्रज्ञाधण ततो डीय।) का १८ दीप्तकीर्तिः १८ अनमेयः २० मयूरकेतुः २१ वृक्षः। कापास् इति भाषा ॥ (घस्य पत्रादिना पसिरक्षः। कायास इति भाषा। तत्पर्यायः । धम्मात्मा २२ भूतेपूरः २३ महिमादमः २४ सर्पदयः पुरुषो नीरोगो भवति । इदानी पत्रा बदरा २ तुगिड़केरी ३ समुद्रान्ता । इत्यमरः । कामजित् २५ कामदः २६ कान्तः २० सत्यवाक् दीनां व्यवहारक्रम उच्यते । २।४ | ११६ ॥ पटद: ५। इति रनमाला ॥ २८ भुवनेश्वरः २९ yिशुः ३० पीघ्रः ३१ शुचिः दंशनानन्तरमेव दर पुरुषं साईदितोलक. सारिणी ६ चव्या ७ तूला गुड़ा ह तुगड़के- ३२ चण्डः ३३ दीप्तवर्णः ३४ शुभाननः ३५ अमोघः परिमितः कार्यासपचरसः पाययितव्यः। अथ रिका १० मरुद्भवा ११ पिचुः १२ बादरः ३६ अनधः ३७ रौद्रः ३८ प्रियः ३६ चन्द्राननः १३ क्षतप्रदेषां विधीतं परिष्कृतञ्च विधाय तत्र पत्र १३ | धम्या गुणाः । मधुरत्वम् । पपीतत्वम् । स्तन. दीपाशक्तिः ४१ प्रशान्तात्मा ४२ भद्रकृत् ४३ रसः प्रदेयः। क्षत स्थानोपरि च कार्पासपत्रः दुग्धकारित्वम् । पित्तकफटणादाहश्रमम्रान्ति- कूटमोहनः ४४ षष्ठीप्रियः ४५ पवित्रा ४६ माट प्रलेपो दातव्यः । एवं कृतेऽपि यदि पारीरस्य मूर्छानाशिवम्। बलकारित्वञ्च । इति राज- वत्सलः ४७ कन्याहर्ता ४८ विभक्तः ४६ खायः कश्चिदंषाः स्फीतो भवेत् तदा तत्रैव एतत्पत्र गिर्घण्टः ॥ तत्पत्रगुणाः। वायुनाशित्वम् । रक्त- ५० रेवतीसतः ५१ प्रभुः ५२ नेता ५३ नैगमेयः रसेन पेषयितव्यम् । यासुस्थात् प्रतिसपाददण्ड. कारित्वम् । मूत्रवर्द्धकत्वम् । कर्णपिगिड़कानाद- मेवं कृते सर्पदयः पुरुषः सुस्थो भविष्यतीति ५४ सदुचर:५५ सुव्रतः ५६ ललितः५७ बाल- प्यास्त्रावनाशित्वञ्च । तद्दीजगुणाः । स्तन्यदत्वम् । क्रीड़नप्रियः ५८ खचारी ५ ब्रह्मचारी६० शूरः निश्चयः ।) इयत्वम् । स्निग्धत्वम् । कफकरत्वम् । गुरुत्वञ्च । ११ शरवणोद्भवः ६२ विश्वामित्रप्रियः ६३ देव- कार्पासं, त्रि, (कर्पास्याः विकारे अवयवे वा अण् इति भावप्रकाशः ॥ सेनाप्रियः ६४ वासदेवप्रियः ६५ प्रियकः । ६६ विरूपाधण वा ।) कार्पासनातवस्त्रादि । तत्पझ्यः। कामः, त्रि, (कम्म शीतं यस्य । छचादित्वात् यः । इति वनपर्व। गाडा ६७ स्वामी फालम् २ वादरम् ३ । इत्यमरः।२।६।१११ ॥ "कार्मस्ताच्छील्ये" । ६ ।। १२ । इति चनः । इतिजटाधरः॥ सिद्धसेनः ७० शम्भु- (यथा, महाभारते २ । ५० । २४ । सूत्रानुसारेण निपातनात् टिलोपः। फमा मम- तनयः ७१ देवसेनापतिः ७२ बालचर्य ७३ कक- "लक्ष्ण वस्त्रमकार्मासमाविकं म्टदु चाजिनम्" ।) पेक्ष्य कर्मस प्रयत्तः ।) कमशीलः। इत्यमरः । वाकुध्वजः ७8 महाबाहुः ७५ युद्धरङ्गः ७६ कार्पासधेनुः, स्त्री, (दानार्थ कल्पिता कार्पासवस्त्र- ३।१ । १८॥ शिखिध्वजः ७७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (पाव- निम्भिता धेनुः ।) दानार्थकासादिनिम्मित- काम्मैयां, स्ली, (कम्मैव इति । कर्मन् + “तयुक्तवात् कात्मनः ७८ । सदसूनुः ७६ | बशिराः ८० । धेनुः । यथा । कर्मणोऽण"। ५। 8 | २६ । इति प्रण। कर्मणे दितिजान्तकः । इति महाभारतम् ॥ * ॥) होतोवाच । हितमिति घण् वा ।) मूलकम्मै । इत्यमरः । ३ । घस्य ध्यानम् । यथा । "अथातः संप्रवक्ष्यामि धेनुं कार्पासिको टप ! । २। ४ ॥ घोषध्यादिमूलेन यत् त्रासनोच्चाटन- "कात्ति केयं महाभागं मयूरोपरिसंस्थितम् । यवदानाबरा यान्ति ऐन्द्रलोकमनुत्तमम् ॥ स्तम्भनवशीकरणादिकर्म तत् । इति भरतः । ततकाचनवमं शक्तिहस्तं वरप्रदम् ॥ विधुवे त्वयने पुण्ये युगादिग्रहणे तथा । (यथा माघे । १०।३०। डिभुजं शत्रुहन्तारं नानालङ्कारभूषितम् । ग्रहपीडास चोग्राम दुःस्वप्नारिषदर्शने || "चाटु चाशतकसम्मममासां प्रसन्नवदनं देवं सबसेनासमायतम्" । पुण्ये ह्यायतने राजन् शुचिदेशे गवां गणे। काम्मैणत्वमगमन् रमणेषु ॥ इति कार्तिकेयपूजापद्धतिः ॥ गोमयेनोपलिप्तायां दर्भानास्तीयं वै तिलान् । तथा 'च, काशीखण्डे ४५। ६ । कार्तिकेयप्रसूः, स्त्री, (कार्तिकेयं प्रसूते या ! प्र+ तन्मध्ये स्थापयेत् धेनुं वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । “জাম্বিনি লক্ষ্মা জামিৗল্কিালিহ্মা”।) सू+किम् । कार्तिकेयस्य प्रसूर्वा ।) दुर्गा । इति | नैवेद्यधूपदीपाद्यैः पूजयेञ्च विमत्सरः । मन्नतन्त्रादियोजनम् । (कर्म साध्यत्वेन अस्वस्थ प्राब्दरत्नावली। उत्तमा चतुर्भि रैस्तदर्द्धन तु मध्यमा । इति अण।) कम्मठे त्रि। इति मेदिनी ॥ कार्सिकोत्सवः, (, (कार्तिक्यां कार्तिकीपौर्णमास्यां भारेण चाधमा प्रोता वित्तशायं विवर्जयेत् । कार्मिकः, त्रि, (कर्मणा चित्रकर्मणा गित्तः। भव उत्सवः । वत्सम्बन्धी तत्कर्तव्यः उत्सवो वा!) चतुर्थांशेन कृत्वा वै वसन्तु परिकल्पयेत् । इति ठक् ।) विचित्रवस्त्रादि । ("काम्भिक कर्मणा कौमुदी। कार्तिकी पूर्णिमा। इति विकाण्ड कर्तव्या रकमष्टरस्तु रजतक्षरसंयुता ॥ चित्रेण निर्मितं यत्र निष्यने पटे चक्रस्वस्तिका. धः। नानाफलमया दन्ता रत्नगर्भसमन्विता । दिक चित्रसूत्रैः क्रियते तत्कार्मिकमित्युच्यते" ।) कार्पटः, पुं, (कार्पेट इव आकारोऽस्त्यस्य । कार्याट इत्येवं सर्वसंपूर्ण कृत्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ इति मिताक्षरा। (तथा च याज्ञवल्करः ।।१३ + पच् ।) अतु । जौ इति भाषा । कार्यो । इति बावाहयेत्तां कार्पासधेनुं मन्वैदिजातये । "कार्मिक रोमबद्धे च विंशशागक्षयो मता") हेमचन्द्रः। दरवारी उमेदोयार इत्यादि पारस्य दद्यादथ दर्भपाणिः प्रयवः श्रद्धयान्वितः । काम्मुकं ली, (कर्मणे प्रभवतीति। "कर्मण ६८ दादा लो- -- .

·. । , १०८ काश्मरी कालः उक"। ५ । । । १०३ । इति उक) धनुः । काश्म तत् राति । ग :- का गौरादित्वात् डीम् ।) कालमियतया गणकः । एतावती धेलेति काँधन इत्यमरः । २:८१.९२ धनुक इति भाषा । कामरी। गम्भारीरक्षः। इत्यमरटीकायां भरतः॥ वानित्यर्थः । इति दुगादासः ॥ (यथा, माधे। २ । ६७ ! काश्यः, पु, (कपा + स्वार्थे घ्यज) शाय । सालवृक्षः। कालं, लो, (ईयत् कृष्णत्वं लाति ग्रहाति ! ला, "कार्मुकेणेव गुगिाना वासः सन्धानमेव्यति' ।) इत्यमरटीकायां भरतः ॥ वानरः । लकूचः । इति का धातुघ कुत्सित रूपमा अलति वा । का कामकः, पं, (कामकं धनुः साध्यले नास्यस्य इति राजनिर्वण्टः ॥ (वास्थ्य भावः । “वदृतादिभ्यः यच । को कादेशः ।) लौहम् । इति वाचा. अच्) वंशः । वाँश इति भाषा । (कर्मणे कार्याध व्यञ्च” ।५।१।१२३ । इति य्या) कृपातायां ली। रित्य मरटीकायां भरतः ॥ कक्कोलकम् । नि प्रभवतीति । कर्मन् + उकास।) कर्मक्षमे त्रि। (यथा, मेघदते ३१ । राजनिर्घण्टः ॥ कालीयकम् । इति पाब्दचन्द्रिका इति मेदिनी॥ श्वेतखदिरः। हिज्जलः । महा “सौभाग्यन्ते सुभग ! विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कालः, पु, ( फलयति यायः । कल संख्याने ५ निम्बः । इति राजनिघण्टः ॥ काश्य येन त्यअति विधिना स त्वमेवोपपाद्यः" !) द्यच ततः प्रज्ञाद्या । यहा कालयति सवार कायं, ली, (क्रियते यत् तत् । कृ + "विभाषा क कार्धकः, पुं, (कर्षति इति । कृष + " कृविच्चो भूतानि | कल् प्रेरणे ण्यन्तात् पचाद्यच् ।) IT योः” । ३।११ १२० । इति क्यभावे "ऋहलो दीचा"। उणा २।३८ । इति कुन् । यदा कृषिः दण्डमुहप्रहरदिनरानिपक्षमासायनवत्सदि एयत्" ! ३।१ । १२५ । इति ण्यत् । ततो रद्धिः।) पीलमस्य छत्रादित्वात् णः खार्थ कन् ।) कर्षकः । इति दुर्गादासः ॥ तत्पर्य्यायः। दियः २ बने। क्रियते इति व्याकरणम् ! काज इति भाषा। इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ यत्। समयः । इत्यमरः ।।४।१॥"जन्यानां जन का काम ("काय॑न्तु तद्यस्याभिनित्तिरभिसन्धाय प्रवर्तते कार्धापणः, स्ली, (कर्थस्यायं तस्येदम्।।३।१२० । जगतामाश्रयो मतः । परापरत्वधीहेतुः क्षमा कर्ता" । इति चरके विमानस्थाने । ८ अध्यायः ॥ इयण। नित्यं 'पणः परिमाणे इत्यप गोचर स्यादुपाधितः" ॥ (यथा विष्णुपुराणे । ११२१ सञ्चरेति यो वा कार्यरय कार्येशा वा व्यापणः "परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथम दिन ! तथा मनुः || २६६ | "धारभेत ततः काय सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम् ॥ व्यवहारो यत्र । यदा कर्षस्येदं खार्थवा अग व्यक्ताव्यक्त तथैवान्ये रुपे कालन्तथा परम्" : कतव्यम् । यथा तत्रैव । ३ । ८० । तेन यापण्यते । आ+ पण कामणि यः ।) का. यस्य गुणाः । सङ्ख्या १. परिमितिः २ एयर "याशास ते कुटुम्बिदन्तभ्यः कायं विमानता" |) धिकः । घोड़पापणः । इति मेदिनी || रू प्यक ३ संयोगः 8 विभागः ५ | इति भाषापरिक्ष तत्प्रति कारणम् त्रिविधम् । समवायिकारणम् १ हातव्यवहारद्रव्यम् । गोके तु न्मूल्ये थोड़पुर- "यनादिनिधनः कालो रुद्रः सब-याः स्मृतः यथा घटकायं प्रति वापालम् | यसमवायिकार पणसमुदाये वापणसोपचारेण प्रतिः । तथा कलनात् सर्वभूतानां स कालः परिकीर्तितः णम् २ यथा घटकाय्य (मति कपालसंयोगादि । हिशास्त्रीयो रगतमाधो हिसायातः । दे कृयाले इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ निमित्तकारणम् ३ यथा घटं प्रति दण्डकादि । समत विन्यो रूप्यमाघकाः । इति मनुः ॥ ("कालस्त विविधो शेयोऽतीतोऽनागत एवम इति तर्कशास्त्रम् ॥ हेतुः । प्रयोजनम् । इति याधे कृतयुगे रजत कमालयोर्दाग राड़ा मूल्य वर्तमानानतीयस्तु वक्ष्यामि पटग्ण लक्षणम् । मेदिनी ॥ ऋणादिविवादः यथा, ----- मिति द्वानिशता कृधालामी रजतकर्धस्य घो कालः कलयते लोकं कालः कलयते जगत् ! “यस्मात् कार्यसमारम्भश्चिरात्तेन विनिश्चितः । डायणा एव मुल्यम् । पुराण पाब्दशाम काधिक कालः कलयते विश्वं तेन कालोऽभिधीयते। तस्मान लभते कालमभि युक्तञ्च कालभाव" ॥ पुरागाच कापण इति बोमान्जितः । इत्यमरः कालस्य वशगाः सर्व देवर्षिसिइकिनराः। इति व्यवहारतत्त्वे कात्यायनः ॥ टीकायां भरतः ॥ (वथा, मनुः | ८ | १३६ । कालो हि भगवान्देवः स साक्षात्परमेश्वरः । (तथा च मनुः | ८४३ । "कार्यापणा स्नु विज्ञेयातान्त्रिकः कार्षिक: पयाः" ॥) सर्गपालनसंहर्ता स कालः सर्वतः समः। "नोत्पादयेत् स्वयं कार्य राजा नाप्यस्य पूरुषः" !) | कार्षिकः, पुं, (कर्ष + स्वार्थे ठक ।) कार्यापणः । इत्य. कालेन कल्यते विश्वं तेन कालोऽभिधीयते । अपूर्वम् । यथा,-- मरः । २।६ | E८॥ (यथा याज्ञवल्काः।१।३६५। येनोत्पत्तिश्च जायेत येन वे कल्यते कला। "विधिप्रत्ययस्य कार्य क्तिरिति मीमांसका" || "निष्कः शुवर्णाश्चत्वारः कार्मिकस्तानिकः पयः ।। सोऽन्तवच भवेत्कालो जगदुत्पत्तिकारकः । व्याकरणमते अादेशप्रत्ययागमाः। इति दुर्गा कर्षः कर्षणं शोलमस्य । कर्य + ठक् ।) कृषकः । यः कम्मणि प्रपश्येत प्रकर्ष वर्तमान के दासः ॥ (त्रि, करणीयम् । कर्त्तव्यम् । यथा मनुः। इति हेमचन्द्रः ॥ (कर्षस्यायम् । कर्ष + ठञ् । शा सोऽपि प्रवर्तको ज्ञेयः कालः स्यात् प्रतिपालक । २१२४८। स्त्रीयपल चतुर्भागः। कर्षः परिमाणमस्य ठक् । येन म्युवशं याति कृतं येन लयं व्रजेत् । "सह पिण्ड क्रियायान्तु वायामस्य धर्मतः । कर्षपरिमितद्रव्यम् । कर्षण क्रीतः। ठञ् । कर्ष संहा सोऽपि विज्ञयः कालः स्यात् कलनापाः । च्यनयैवारता कायं पिण्डनिवपनं सुतः ।) जीतः ॥) कालः जति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । कार्यकुशलः, त्रि, (कार्ये कर्मणि कुशलः निपुणः ।) कार्णािः, पुं, (कृष्णास्यापत्यम् । अत इञ् ।) कामदेवः। काल खपिति जागर्ति कालो हि दुरतिमा कर्मठः । इति भूरिप्रयोगः ॥ इति विकाण्डशेशः । (यथा हरिवंशे १६३।१६ । काले देवा विनश्यन्ति काले चासरपनगाः। कार्यपुटः, पे, (कायऱ्या क्रियायां न पुटति | कारि+ "तामापतन्ती मायान्तु काविर्णः कमललोचनः। नरेन्द्राः सर्वजीवाश्च काले सव्व विनश्यति । पुट संश्लेषणे + कः 1) क्षपणः । उन्मत्तः । अनर्थ- गन्धर्वविशेषः । यथा महाभारते । १११२३ ५३ । त्रिकालात् परतो ज्ञेय चागन्तुर्गवचेटका । करः। इति विश्व मेदिन्यो । "युग पस्तगापः कार्णिनन्दिचित्ररथस्त था" !) तथा वर्षाहिमोषणाख्या स्त्रयः काला हमे मताः । कार्य्यप्रदेधः, घु, (कार्य प्रदेरि अनेन। प्र+द्दिष् कार्की, स्त्री, (काशी + डीम् ।) प्रतावरी। इति तथा त्रयोऽन्येऽपि ज्ञेया उद्यन्मध्यास्तरूमिः। +करणे घन्।) यालस्यम् । इति राजनिघण्टः ॥ राजनिघण्टः ॥ (शतावरीशब्देऽस्या विवरणं ज्ञा सूक्ष्मोऽपि सर्वगः स वै व्यवाद्यततरः संभः" । कार्य्या, स्त्री, (क + एयत्। टाम् ।) कारीरक्षः। इति इति प्रथमस्थाने ४धः । हारीतेनोक्तम् ।) राजनिर्धण्टः ॥ कार्यः, ए, (कृष् + "इशुपधेति'' ३ । १ । १४५ | यमः। (यथा गोः रामायो । ३ । ३५ 1 ३३ कार्यो, [न] एं, (कार्यं व्यस्त्यस्य इति इनिः ।) यस्य कः । चतुर्वर्णादित्वात् खार्थे ष्यण् ।) सालरक्षः। "यायत तीञ्च तां दृष्ट्वा कालदण्डोयमां गदाम्"। निर्दिश्यते कार्य सः। इति दुर्गादासः ॥ क इत्यमरः।२18188॥ (चस्य पायो यथा । कृष्णवर्णः । कृयागुणवति वि। इत्यमरः । १: आर्थों। इति कार्पटाब्दार्थ हेमचन्द्रः। (यथा "पालस्त समकाश्विकर्णिकार स्यसम्बरः” । ५ । १४,१६ । (यथा गोः रामायणे ।६।६७१२ मनुः||२ इति भावप्रकाशस्य पूर्वखाडे प्रथमे भागे।) "उद्यतायधनिस्त्रिंशे रथे च समलते । "विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि काNिणाम् ॥) काश त् क कालोपदेशे। इति करिकल्पद्रुमः । कालाश्वयुक्त मइति स्थितः कालान्तकोपमः" ।) कामरी, स्त्री, (कृपा + स्वार्थे णिच् भावे भनिन् (बदन्तचुरां-पर-सकं-सेट् ।) यथा वचकालत् स्टत्युः । (यथा भागवते । ८1८1। -- . तयम् ।)

·.. । . . : ॥ • - - -- १०४ कालकी कालन कालता "दिलीपस्तत्सुतस्तद्ददशतः कालमेयिवान् । दिक कीलयति धारणोति नाशयति वा। काल त्रिकाण्डपोषः॥ भगीरथस्तस्य पुत्त्रस्ते पे रु सुमहत् नमः" ।) +कील + अण् । कोलाहलस्य सत्कथादिनापाक- कालङ्कृतः, घु, (कुत्सितोऽपि चलतः ईघदन्नन-तो महाकालः । . इति मेदिनी॥ शनिः। इति त्वात् तथालम् ।) कोहाइलः। इति पाब्द वा | कोः कादेशः ।) रक्षविशेषः। कालकासुन्दे दीपिका ॥ कासमईः। रक्तचित्रकः । रालः । रत्नावली इति भाषा । तत्यायः । व्यरिमईः २ कासमई कोकिलः । इति राजनिघण्टः ॥ (सकलनात् कालकुण्ठः, पुं, (कालेन कालरूपिणा परमेश्वरेगा ३ कर्कशः ४ । इति रत्नमाला ॥ शिवः । यथा महाभारते । १३ । १७ । ४७ । कुण्ठाते असौ। कुण्ठ + कमणि धञ्।) वमः । कालचक्र, ली, (कालस्य कालगतेचक्रमिव ।) काज. “गजहा दैत्यहा कालो लोकभाता गुणाकरः" ॥ इति पूब्दमाला ॥ रूपचक्रम् । यथाह-हेमचन्द्रः ॥ कालनियन्तृत्वात् विष्णुः । यथा महाभारते । १३ । कालकुएं, ली, (कालात् कृष्णपर्वतात् कुष्यते "कालो दिविधोऽवमर्पिण्युत्म पिणीधु भेदतः । १ | १६ | पूरा निष्कथ्यते । कुथ् + अ.ग्मे शिा लः ।) कायम् । सागरकोटिकोटीनां विपात्या स समाप्यते "ऋतुः सुदानः कालः परमेष्ठी परिग्रहः” ॥ पर्वतीयत्तिकाविशेषः । इति रामनिर्घण्टः ॥ अवसापरयां पड़ा उत्सर्पिण्या व एव विपरीताः। पर्वतविशेषः । यथा गोः रामायणे । ४।४४ : २१ । कालकूटं, की, (कालं शिवसपि कूटयति अवसा- श्वं दादाभिरविवर्तते कालचक्रमिदम्" ॥ "ततो महाश्रमं गत्वा देवगन्धवसेवितम् । दवति यहा कालन्य ग्टत्योः कूटं यायोजन ज्योतिश्चक्र विशेषः । यथा, ---- कालं नाम सदा शान्तं गमिष्यथ शिलोच्यम्" ॥) । समरिः दृत इव वा ।) वोलम् । विधम्। इति "चिनाभिमति पञ्चार घोमिन्यक्षयात्मक । कालकं, ली, (काल +खार्थे कन् । बदा, बालयति राजनिघण्टः ।। (यथा, भागवते ८।६ । २५ । सम्वत्सरमये कत्खं कालचक्र प्रति रिहतम्" ॥ नोदयति रक्तताम् । कल नोदने + गवन् ।) काल "नभेतव्यं कालकूटात् विधाजलधिसम्भवात्" ॥) इति विष्णपुगणे २ । ८।४ | चक्र मेवोपासना) शाकम् । इति भावप्रकाशाः ॥ (शाल पाकिशब्दे ! कालकूटः, पुं की, (कालण्य म्पत्योः कटः छादूत विपियनाह। निनाभिमतीति। नाभिः स्तम्भः ऽस्य गुणादिकं बोध्यम्॥) यवत् । इति हेमचन्द्रः॥ इव ।) स्थावर विधभेदः । इत्यमरः ॥ १।८।१०। यत्राक्षः प्रोतः स च निमेखलः । यज्ञशान कालका,,(कालयतीति । कलत्काक्षेप + "शवलाट चौ" ' (यघा भागवते ३ । २१२३ । नाभित्वेनोपान्यत्वात् मेखलारू पान्तिसो नाभायः ३ । १ । १३३ इति गवत् ।) जतुयाः । इत्यमरः । “अहो बकी यं स्तनकालपाट पृवाहमध्याहाराहारतद्यक्त । पञ्चारे पञ्च संव- २। 8 । ४६ ॥ जडुर इति माघा । (“वणे चा जिघांसयाऽपाययदप्यसाध्वो” । मरपरिवारादयो वक्ष्यमाणा अराः पालाका नित्ये"। "रक्त" | "कालाच" । ५ । ४ । ३१,३३ ध्यग्य स्वरूपं यथा,- यस्य सः तस्मिन् । घोमिगि पट प्रतवो गेममा इति कन् । कालकः पटः । कालिका पाटी "देवासुररण देवई तम्य पृथुमालिनः । पान्तवलयानि तहति । कालात्मकत्वादन्त यात्मके। कालकं मुखं इति सिद्धान्तकौमुदी ।) अलगद दैत्यम्य मधिराज्जातस्तसर त्यसनिमः ॥ संवत्सरमये संवत्सरावयवमासारम्भकत्वात् संव. सर्पः। इति पाब्दरत्नावती। (राक्षसविशेषः निर्यासः कालकूटोऽग्य मुनिभिः परिकीर्तितः मरत्वे नोपास्यत्वा च तन्मयम् । तदुत मात्स्ये। यथा गोः रामायो ३।२६।३० । सोहि क्षेचे घटङ्गधेरे को भलये भवेत्" । "अहस्तिनाभिः सूर्यस्य त्वे के चक्रम्य व स्मृतम् । "दुर्जयः कालकाव्यश्च परघः कालिकासुवः" ।) इति भावप्रतापारय पञ्चावरे १ भागे शोधन न्याः संवत्सराः पञ्च नेम्यः घड़,तवः गताः" ॥ कालकटाइटः, पुं, (कालरूपः कंटइन्टः ।) पिावः । मारणाधिकारे ॥ * ॥ इति । तस्मिन् कालचक कालोपन्त मागणभूतं हस शालकटकटोऽपि पाठः । इति दानधर्म शिव देषाविणाघः । यथा, महाभारते २ | २० | २६ । ज्योतिका प्रतिष्ठितं याश्रितम् । सूर्यगत्यधीन सहस्रनामसु पठितः ॥ (यथा, महाभारते १३ । "कुरुधः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुमाङ्गलम् । त्वात् काल चाफलस्य । इति तट्टीकायां श्रीधर- शिवसहसनामकथने । १७ । ५.७ | रम्यं पद्मसरो गत्वा कालकृटमतोय च" |) लामी ॥ (स एध निमेधा दिगपर्यन्तः कालश्चक- "वैगावी परावी ताली खली कालबाटङ्कटः ।) कालकूटका,, (कालस्य कटमिव कायति प्रकामाते। वत् परिवत्त मानः भालचमुचात दायेके" || इति कालकण्ठः, घु,. (कालः कृष्णवर्गः नीलो वा कालो- को+कः ।) कारस्कररतः। इति राजनिर्धराटः ॥ सुश्रुते सूचस्याने ६ अध्याये ।) यस्य ।) शिवः । पीतसारः। मवरः। खजनः । (यथा, महाभारते । १ । १२८ | ११ | कालज्ञः, ९ (कालं कालानुयायिकत्तव्यादिक काल कलविङ्कः । दात्यूहपक्षी । इति मेदिनी ॥ "ततो दुर्योधनः पापन्तले कालकूटकम् । गति वा जानातीति। काल + ज्ञा+कः।) कुक्कटः । कालकण्ठकः, पुं, (कालः कृयाः कराठोटस्य । ततः विषं प्रक्षेपयामास भीमसनजिघांसया ॥ इति राजनिगः ॥ (फालतरि त्रि, कप स्वार्थे कन् वा ।) दात्यू हय क्षी । इत्यमरः ।२ कार स्करशब्दम्य गुण पाया ज्ञेयाः ॥) यथा, मनुः ७२२.। ५।२१॥ (दात्यू हशब्देऽस्य गुण पर्याया वक्त याः ॥) बालकत्, j, (कालं करोति । कालम्य परिमाग "तत्रात्मभूतः काल और हाय्यः परिचारकैः ॥) कालकन्दकः, पुं, (काल कृष्णसपं कन्दति स्पर्द्धते यदा उदयास्ताभ्यां दण्डपन्नादिक्रमेण सन्मादयतीति । कालञ्जरः, ५, (कालं जर यति । काल+जु + णिच कालः सन् कन्दते वैलव्यं गच्छति । काल + कदि + किम् तुगागमश्च ।) सूय्यः । इति निकाण्ड +-व्यच । बाहुलाकात् मुम् ।) योगिचक्रमेलकम् । + यच । खार्थे कन् ।) जलसर्पः । इति पाद- (कालं म्रत्यु जरयतीति ।) भैरवः। (कान्लेन रत्नावली॥ कालवतः, , (कालेन परमेश्वरे या कृतः हरः । यदा जीर्य्यति । ज + अच् ।) पर्चतविशेषः । इति कालकर्णिका, स्त्री, (कालस्य कर्णिका इव ।) लालमोः। कालं काष्ठाकलादिमानं कृतः कर्ता| r+करि मेदिनी ॥ (यथा, महाभारत ३। तीर्थयात्रा- इति हेमचन्द्रः॥ +क्तः ।) सूर्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ कालजाते, पर्वणि ८५ । ५६ । कालकर्णी, स्त्री, (कालः कोऽस्याः । अच तत: त्रि । यथा, पुराणे, "अत्र कालञ्जरं नाम पर्वतं लोकविश्रुतम् । स्त्रियां डीप् ।) व्यलक्ष्मीः । इति शब्दरमाइली ॥ "सब्ब कालकृतं मन्ये कालो हि बलवत्तरः" । तत्र देवदे मात्वा गोससफलं लभेत्" ।) कालका, स्त्री, (कालोयाख्यामुराणां माना जा । कालखञ्जनं, ली, (कालेन कालान्तरेण खञ्चति देशविपोषः । इति धरणी ॥ एव कन् । बाऊलकात् न इत्वम् ।) कालकेयनामा विकृति गच्छतीति । काल + खजि + ल्युः।) यकृत् । कालञ्जरी, स्त्री, (कालं जरयति । काल +जु + णिच ऽसुरगणमाता । इति जटाधरः॥ (सा च वैश्वानर. इति हेमचन्द्रः ॥ +यच् । म्रत्युञ्जयः तस्य पत्नी डीप।) चण्डी । कन्या । यथा, भागवते ६ । ६ । ३२। कालखाई, ली, (कालं कृष्णां खण्डम् !) यत् । दक्षि. इति धरणी ॥ (खयमेव कालं जरयतीति व्युत्- "वैश्वानरसुता वाच चतसञ्चारुदर्शनाः । णकुक्षिस्थमांसखण्डम् । इत्यमरः ।२।६ । ६६ ॥ पच्या टावेव।) तदा काजजरा इति रूपान्तरम् ॥ उपदानवी इयतिरा पुलोमा कालका तथा") (यकृत्पाब्देऽस्य विषो ज्ञातव्यः ॥) काल तालः, ए, (कालतायै कृमात्वात् व्यलति पO- कालकोलः, पुं, (कालं प्रकृतकालोपयुक्त सत् प्रसङ्गा- कालग्रन्थिः, , (कालस्य ग्रस्थिरिव ।) वत्सरः । इति नोति | कालता+अल + अच् ।), तमालरक्षः . - -- .... प्रेषः॥ .

·- me कालपु कालमे कालवे इति राजनिर्घण्टः ॥ (यस्य गुणादिकन्तमालशब्दे कानि । ऊरूजानुकजङ्घचरणाविति च राशयो मसूरविदला कोलकैषिकाकालमेविका" ज्ञेयम् ॥ उजाद्याः" । इति दीपिका ॥ * ॥ नराणां शुभा इति भावप्रकाशस्य पुर्बखण्डे १ भागे ।) कालधर्मः, पुं, (कालस्य धर्मः । आयषा परिणाम शुभज्ञानार्थे जन्मलमादिराशिद्रेकाणघटितपुर- | कालमेघी, स्त्री, (कालमेघ + डी ।) सोमराजी काले पञ्चत्वप्राप्तिरूयो धर्मः ।) म्टव्यः । इत्यमरः घाकारः। यथा, "कं दृकश्रोचनसाकपोलहनवो इत्यमरः ।२181९६ ॥ (अस्याः पायो यथा,- । २।८ | ११६ । समयस्य खभावः ॥ (यथा, हे वस्त्रश्च होरादयस्ते कण्ठांश्कबाहुपार्श्व हृदयको "अवगुजो वाकुची स्यात् सोमराजी सपर्णिका रामायणे । २।७२ । ३७ । डानिनाभिस्ततः। वस्तिः शिनगुदे ततश्च बघणा शशिलेखाकृष्णाफला सोमा पुतिफलीति च"। "कालधर्मपरिक्षिप्तः पारिव महागमः" ।) वूरू ततो जानुनी अङ्गालो ह्युभयत्र वाममुदितै सोमवल्ली कालमेषी कुठनी च प्रकीर्तिता। कालनिर्यासः, घु, (कालः कृष्णावर्णो निर्यासः।) काणभागैस्त्रिधा" ॥ इति “कालनरस्याओं सद इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे । गुण गुग्गुलुः । इति रत्नमाला ॥ सग्रहयोगतः। पुंसामपि तदङ्गेष शुभाशुभफलं वास्था वाकुचीशब्दे ज्ञेयाः ॥) मञ्जिष्ठा । इस कालनेमिः, पुं, (कालस्य मृत्योः नेमिरिव चक्रवत् ।) वदेत्" ॥ इति रहज्जातकम्। शब्दरत्नावली ॥ त्रिरत् । इति राजनिघण्टः । खनामख्यात राक्षसः । स च लकामते रावणस्य कालए;, ली, (कालं करणं एवं यस्य ।) कर्णधनुः । कालरात्रिः, स्त्री, (कालः कालरूया ब्रह्मेकदिने घर मातुलः। यथा,- धनुमात्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ ईशमननामधिकारावसाने सृष्टिसंहार हेतु "कालनेमि दुराधर्फे रक्षःपरमदुर्जयम् । कालएष्ठः, यं, (कालं कृष्णवर्णं एम् पृष्ठभागो यस्य।) रात्रिः ।) रात्रिविशेषः । सा तु कालः संहार चतुरास्यं चतुर्हस्तमरनेत्रं भयावहम्" ॥ कापक्षी । म्टगविशेषः । इति हेमचन्द्रः । मरणं तदुपलक्षितारात्रिः कल्पान्तरात्रिरिहाई इति गोः रामायणे ६ । २ । ६४ : दैत्यविशेषः। कालपेपी, स्त्री, (भिष्यते ऽसौ। पिम् + कम्मणि धञ्। इति देवीमाहात्म्यटीकायां विद्याविनोदः । मो. यथा,-श्रीभागवते । पेषः। कालः पेषः। ततः स्त्रियां डीप् ।) श्या- रथी । इति हारावली ॥ दुर्गायाः शक्ति विशेष "आत्मानमिह संजातं जानन् प्राविष्णुना इतम् । मालता। इति रत्नमाला ॥ (वस्या पर्याया यथा। यथा,- महासुरं कालनेमि यदुभिः स व्यराध्यत" । "कालपेषी महाश्यामा सुमद्रोत्पलशारिवा । "सा दूी शक्तिभिः साई काशी रक्षति सन्दर स तु हिरण्यकशिपुपुत्रः। इति हरिवंशः ॥ दीर्घमूला च पालिन्दीमसूरविदला च सा" ) ताः प्रयत्नेन संपूज्याः कालरात्रिमुखा नरे"। (कालचक्रम् ।) कालप्रमातं, सी, (कालं कृष्णं प्रभातं यत्र ।) पार- इति काशीखण्डम् । (दीपावली । यथा,- कालनेमिरिपुः, पु, (कालनेमेः कालनेमिसंज्ञका- हतुः । शरत्कालः । इति विकाण्डशेषः ॥ "दीपावली तु या प्रोक्ता कालरात्रिम मा मह सुरस्य रिपुः इन्ता ।) विषणः । इति प्राब्दरमा- कास्तभागिडका, स्त्री, (कालभायै कृष्णप्रभायै कण्डति इत्यागमवचनात् । वली ॥ (कालनेमे रावणमातुलस्य रिपुः हन्ता । उद्यच्छति । अडि + एवल टाम् इत्वञ्च ।) मझिया। क्रियायोग्यकाल विशेषः । यदुक्तं दीपिकाया हनूमान् । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ।) अति राजनिघण्टः । "रवौ धर्म विधौ वेदं कुजवारे द्वितीयकम कालनेमिहा, [न] पुं, (कालनेमि तन्नामानं घसुरं कालमानः, पुं, (कालो मन्यते यः जनैरितिपोषः । वुधे सप्त गुगै पञ्च गु टतीयकम् । हतवान् । हन् + क्विम् ।) विष्णुः । इति निकाण्ड काल + मन + कर्मणि घम् ।) कृष्णाजकः । इति पानावाद्यं तथा चान्तं रात्रौ कालं विवर्जयेत् । पोषः॥ (यदुक्तं महाभारते १३ । १४६।२। रत्नमाला ॥ कालतुलसी इति भाषा । राजनिघण्टे कालरुद्रः, पुं, (कालः कालरूपः सर्वसंहारको "कालनेमिनिहा वीरः पौरिः शूरजनेश्वरः" साम्तशब्दोऽयम् ॥ ( लकारान्तस्यास्य व्यवहारो कालामिण्द्रः । यथा, देवीपुराणे- कालनेमि खनामख्यातरावणमातुलं हतवानिति यत्रतक्ष्य था । सुश्रुते सूत्रस्थाने । ३८ यः ॥ "येषु नः कालरुद्रस्य नानास्त्रीशतसङ्ग वा । व्यत्पत्या हनूमान् ।) "सुरसा-श्वेत शुरसा-फशिझकार्जक-भूस्तण-सुग- विचित्रहमाविन्यासा कुतस्से मेराएठतः । कालनेमी, [न् ] पुं, (कालस्येव ने मिरस्यस्य ब्रीह्या न्धक-सुमुख-कालमाल कासमई-क्षवक-खरपुष्पा सा एव कालराद्रस्य तनुरूपेण संस्थिता"। देराकृतिगणत्वात् इनिः ।) कालनेमिः । इति विड़ा-कट्फल सुरसीत्यादयः, सरसादिगणे॥) काललवणं, सी, (कावं कृष्णवर्ण लवणम् ।) हि हिरूपकोषः। कालमुकका, पु, (कालो मुष्क इव कायति प्रका लवणम् । इति रत्नमाला। कालनेम्यरिः, पं, (कालनेमेः अरिः पनुः 1) विष्णुः । पूते । के+कः ।) घण्टापारलिरक्षः । इति रत्न ("न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाच ते"। इति विकाण्डवः ॥ माता ॥ (यस्मिनस्य व्यवहारस्तट्यथा, इति चरके सूत्रस्थाने २७ था।) कालपर्णः, घु, (कालं कृष्णं पस पत्त्रं यस्य ।) तगर "प्रशस्सेऽहनि नक्षत्रे कृतमङ्गलपूर्बकम् । काललोई, जी, (कालं क्वां लोहं घायसमिावर्ष वृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ कालमुककमाहत्य दग्ध्वा भस्म समाहरेत्" । कालायसम् । तिखा इति भाषा । तपार कालपालक, क्ली, (कालं कृष्णवर्ण पालयति धार इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे योऽधिकारे कुत्र कृष्णायसम् २ राम् ३ तीक्ष्णम् । इति रक यतीति। काल + पाल + एव ल ।) कश सम्मत्तिका। चित्क्षारनामकौषधे) माला । (कालायसमन्दोस्य विवरणं चावश्यम् । इति राजनिर्धण्टः ॥ काणमूला, पुं, (कालं मूलं यस्य ।) रक्तचित्ररक्षः। कालवलनं, ली, (कलयति उपभुनक्ति विषयं । कर . कालपीलुकः, पं, (कालः कृयाः पीतुः। खार्थे कन् ।) इति राजनिघण्टः ॥ णिच् + अच्। काल्यते प्रेर्यवेऽसौ कालेन वाशि कुपीलुः । इति भावप्रकाशः ॥ (गुणाः पर्याया- कालमेशिका, स्त्री, (कालः मिश्यते कालोऽयमिति कर्मणि धम् । कालः कायः तस्य वसनं बार वास्य कुपीलुशब्दे बोदव्याः ।) कथ्यते जनैरिति शेषः। मिश+ कर्मणि घ रणम् । वल संवरणे + करणे ल्युट ।) वर्म । कालपुरुषः पुं, (कालः काल चक्रं पुरुष इव ।) यम गौरादित्वात् खी ततः कन् टाम् रुखश्च ।) त्रिकाण्ड शेषः। कायवलनमिति साधुपाठः । सहायः । इति जटाधरः ॥ ज्योतिशास्त्रम् । यथा कालमेषिका। इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ कालरन्तः, पुं, (कालं यन्तं यस्य ।) कुलत्यवह "किन्त्वस्य कालपुरुषाख्यमहार्णवस्य कालमेशी, स्त्री, (कलमेश + डीष) कालमेधिका । इति रनमाला॥ गच्छेत् कदाचिदधिर्मनसापि पारम्" ॥ इत्यमरटीकायां भरतः॥ कालवन्ती, स्त्री. (कालरन्त +गौरादित्वात् डोर कालपुरुषः स चाख्या नाम यस्यासौ तस्य कालमेषिका, स्त्री, (कालं मिषति स्पर्द्धते खकाण्डेन । पाटलारक्षः। इति राजनिघण्टः ज्योतिशास्त्र विस्तीर्ण समुद्रस्य । इति भट्टोत्पतः।* मिष + अ । गौरादित्वात् डीघ खार्थेकन् टाप् कालवेला, स्त्री, (कालस्य वेला ।) क्रियानई काहनि नराणां शुभाशुभज्ञानार्थे जन्मल मादिद्दादशरा हखश्च।) मञ्जिष्ठा । कृष्णविरता । इत्यमरः । शेधः । सा तु रथादिवारे कालस्य पानेहए. पिकल्पितपुरुषाकारः। यथा,- ४ | १०६ ॥ यस्याः पाया यथा,- यामाईरुपवेला । यथा। रवौ दिवा पञ्चमयामा "तीर्घमुख्बाहृदयोदराणि कटिवस्तिगासह "त्रिरत्न्यामाईचन्द्रा च पालिन्दी च सुषेणिका । नक्तं घठयामाईम्। सोमे दिवा द्वितीययाम = । । - ·॥ -- १११ कालक कालाग्नि कालानु नक्तं चतुर्थयामाईम् । कुजे दिवा पछयामाई काला, स्त्री, (कालो वर्णोऽस्त्यस्य यादिभ्य अच् विद्युतश्चनशीघ्रश्च प्रसन्नः शान्तसौम्पदृक् । नक्कं सप्तमयामाईम् । वुधे दिवा टतीय यामा टाय च । यत्र वर्णस्याविवक्षायां जानपदेति न सर्वज्ञो विविधो बुद्धो द्युतिमान् दीप्तिमप्रभः । मक्तं सप्तमयामाईम् ॥ गुरौ दिवा सप्तमयामाई डी। अर्श आद्यजन्तात् न डीम् इत्यर्थः ।) रते रुद्रा महात्मानः कालिकाशतिरहिताः ॥ नक्तं पञ्चमयामाईम् । शुक्र दिवा चतुर्थयामाई नीलिनी । कृपाभिवता। कृषाजीरकः । इत्यमरः। संहरन्ति समस्तेदं ब्रह्माद्यं सचराचरम् । नलं टतीययामाईम् । नौ दिवा प्रथमाछम २।४ । ६४ ॥ मनिष्ठा इति मेदिनी। कुलिक कालामिभुवनीशोऽयं बकोटिभिरारतः ॥ यामाई नक्तं तदेव । इति दीपिका ॥ वृक्षः। कालियाकड़ा इति भाषा। इति रन तस्याः पुरस्य विस्तारं शतकोटिमुवतला कालशाक, ली, (कालं कृष्णं शाकम् ।) वनामख्यात माला ॥ व्यश्वगन्धाक्षः। इति राजनिघण्टः । देवगन्धर्वसिद्धानां तत्र भोगाः सुदुलभाः। शाकम् । नरचा इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । पाटलारक्षः। इति भावप्रकाशः ॥ (दक्षकन्या पूर्वोत्तरपरा पतिर्याम्योत्तरस्थिता परा । नाडिकम् २ श्राद्धशाकम् ३ कालकम् । कास्य विपोषः। सा तु कश्ययपत्नी। यथा महाभारते অলানি স্ব স্ব নক্ষনীলuহ गुणाः। सारकत्वम् । रचिवायुबलकारित्वम् । १ । सम्भवपर्वणि ६५ ! १२ । एतेषां मध्यतो राजन् कालदस्तु शोभने । कफशोथरक्तपित्तनाशित्वम् । मेध्यत्वम् । हिम "धदितिर्दिविर्दनुः काला दनायुः सिंहिका पायाकारैः पुरैः सर्वं कटकं तस्य संस्थितम् ॥ स्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ विक्तपूतिका । कुलत्थ- तथा" ।) समन्ताद्देशितवनं प्राकाराट्टालगोपुरैः। शाकं इति केचित् । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । कालागुरु, स्ली, (कालं कृष्णं अगुरु ।) कृष्णागुरु । वजेन्द्रनीलवैदूर्य: प्राकारैः सर्वतोऽन्वितम् । यमिदीपनत्वम् । गुरुत्वम् । पोथनाशित्वञ्च । इत्यमरः । २१६ । १२७ ॥ (यथा रघुः ४ । ८१ । कालामिनरकान्ते तु पुरं कालस्य संस्थितम् । इति राजवल्लभः ॥ (यथा च वाभटे सूत्रस्थाने । "चकम्प तीर्यस्लौहित्ये तस्मिन् प्रागज्योतिधेश्वरः । पञ्चाशलक्षविस्तारं समन्तात् परिवालम् । ६ अध्याये । तद्गजालानतां प्राप्तः सइ कालागुणगुमैः" । जाम्बूनदमयेईमः खचितं रत्नधातुभिः । "वर्षीयौ कालशाकञ्च सक्षारं कटुतितकम् । कृष्णागुराशब्देऽस्य पर्यायः गुणाचशेयाः॥) प्रमदानसंजुएं नानावर्णसमारतम् । दीपनं भेदन हन्ति गरशोफकफानिलान् ।) कालामिः, पुं, (कालः सर्वसंहारकः धमिः । प्रल कामोन्मत्तप्रमत्तश्च तट्टाति जनसंकुलम् । काल शालिः, घु, (कालः कृष्णः शालिः उत्कृष्धान्य यामिः। यथा महाभारते १ । ५४ । २५ । कालस्य भुवनं दिव्यं सत्ताकारं मनोहरम् ॥ विपोषः ।) कृषाशालिः । इति राजनिघण्टः ॥ "ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् । वेलितं हेमप्राकारैर्योजनायतमुष्कृितम् । कालपीयं, स्ली, (कलश्यां भवम् । कलशी+ ढक् ।) नाशयिष्यामि मात्र त्वं भयं का? कधश्चन" प्राकारावहिदगान्ते अन्तरं योजनायुतम् । कालसेयम् । घोलम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तदधिष्ठाटरद्रदेवस्य प्रियत्वात् पञ्चमुखरुद्राक्षो- अमिचाच निविड़ेभयदैः किंशुकप्रमः । कालसंरोधः, पुं, (कालस्य संरोधः ।) चिरकालाव ऽपि कामायिनाम्नाख्यायते ।) पञ्चमुखरद्राक्षः। হিনাকালিমা তালা বিন্ধিাসা। स्थानम् । इति मिताक्षरा ॥ यथा । यथा स्कान्दे। अत उद प्रनग्धाल वातोडूतामिभाखरा । "न चाधेः कालसंरोधाग्निसर्गाऽस्ति न विक्रयः” | "पञ्चवक्त्रः स्वयं रहा कालामिनाम नामतः । वीचितराकरलोलच्चालामालाकुलाम्बरा । इति याज्ञवल्काः॥ अगम्यागमनाच्चैव अभक्ष्यस्य च भक्षणात् । प्रत्तास्ता प्रमाणेन योजनदयकोटयः। कालसर्पः, पुं, (कालः कृष्णः सर्पः ।) कृष्णासर्पः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः पञ्चवक्तस्य धारणात्" । শ্যালবনিদ্ধাফি তালা তজ্জনন: ঘিষা। नत्पर्य्यायः । अज्ञगईः २ महाविषः ३ । इति इति तिथ्यादितत्त्वम्॥ वश्वभूता सदा तप्ता तस्य तेमोनियामिका। चिकाण्डमोघः ॥ (यथा काशीखण्डे १०० अध्याये । कालामिण्द्रः, पुं, (काला संहारका अभिः सम्बत লাহি জ্বীবিন্নান জাহান ব ামিনা। "स दशः कालसर्पण स दयो स्टच्युना स्फुटम् । कामिरित्यर्थः। तस्याधिष्ठाता रहा। कालामि तस्यार्द्धन भवेत् किञ्चित् कोयश्चत्वारि वासव ! । स मुशस्तत्र दिवसे विश्वेशो यत्र नेक्षितः" ।) रिव रुद्रो वा ।) संहारकारिदः। यथा । एवं कानामिरुद्रस्य माहात्म्य कीति तं मया। कालसारं, ली, (कालः सारः प्रधानं यस्य ।) पीत कालामिण्द्र ऋषिरित्यादि वैदिकसन्ध्यायां सदो श्रवणात् सर्वपापानि शाम्यन्ति कालजान्यपि" । चन्दनम् । इति भावप्रकाशः ॥ (कालीयकशब्दोऽस्य पस्थानम् ॥ * ॥ वहिवरगा यथा,- इत्याद्ये देवीपुराणे कालामिद्रपुरकथनम् । गुणादयो बोद्धव्याः) शक्र उवाच। (कृष्णयजुर्वेदगतोपनिषदिशेषः । यथा, मुक्ति- कालतारः, पु, (शालः सारः प्रधानं यस्य ।) खनाम "भगवंस्तव वाक्यानां न टप्तिर्भवते मम । कोपनिषदि। ख्यातहरिणः । तत्पर्यायः। कृयासारः २ । इति कालामिपार्थिवं मानं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः" । "कालानिरुद्रमैत्रेयी सुवानक्षरिमन्लिका" । प्राब्दरत्नावली। भगवानुवाच। वटिकौषधविशेषः । यथा,- कालसूत्र, लो, (कालस्य यमस्य वन्धन हेतुकायाः " न हि पार्थिवदीपेषु मेरुएछेऽपि वासव !। "सूतकान्तामलौहानां भस्ममाक्षिकगन्धकम् । सूत्रमिव ।) नरकविपोषः। इत्यमरः ।१ । ८।२॥ भोगालादकरा नणां तथा पातालवासिघु ॥ भूधराख्ये पुटे पश्चानिक तदिपाचयेत् । तत्तु कुलालचक्रसूचच्छेदनरूपम् । इति मनुः ॥ येषु नः कालरुद्रस्य नानास्त्रीशतसंकुला। दामांश विघं योज्यं माषमात्रञ्च भक्षयेत् । (यथा मार्कण्डेये १४ । । विचित्रहमाविन्यासा कुतस्ते मेरुएएतः ॥ एसः कालाग्निद्रोऽयं दशाहेन विसपनुत्" । "कालसूत्रे तथाच्छेदमनेकाश्चैव यातनाः । सा एव कालदस्य तनुरूपेण संस्थिता। कालायिरद्रोरसः। प्राप्य निष्कृतिमेतस्मात् न वेनि कथमेष्यति" ।) सा पराशिवभावेन परमापददायिका ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे वीसपर्णाधिकारे *1) कालसेयं, ली, (कलस्यां भवम् । कलसी+क् ।) तस्या यदुःसहं तेजो ब्रह्मादीनां क्षयं करम् । कालाननी, स्त्री, (बज्यतेऽनया। पन्ज् + करणे घोलम् । इत्यमरः ।२।६ । ५३ ॥ तं विद्धि कालराति सौम्यरूपं सदाशिवम् ॥ ल्यूट + डीम् । काली अझनी ततः मुंवद्भावः ।) कालखन्धः, , (कालः कृष्णः स्कन्धो यस्या) तमाल कालामिव्यसनं साक्षं योजनानां प्रमायातः। दुपविशेषः । कालिकर्षसिकिनी इति ख्याता ! रक्षः। तिन्दुकरक्षः। जीवकामः । इति मेदिनी॥ अनोक्रयतस्तस्य पादाः पादन वासव !॥ तत्पर्य्यायः। अञ्जनी २ रेचनी ३ शिवानी : दुधखदिरः । उदुम्बरः। इति राजनिघण्टः ॥ सिंहरूपा महाधोरा महानका महाबलाः। नीलाञ्जनी ५ कृयामा ६ काली कव्वाचनी। (अस्य व्यवहारो यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने । कालामिण्द्ररूपो यो बडरूपसमारतः॥ चस्या गुणाः । कटुवम् । उपवम् । थमलत्वम् । १८ अध्याये सालसादिवर्गे। धनन्स पद्मरूपश्च धावार: कारणेश्वरः। कृमिशोधनत्वम् । अयानावत शमनत्वम् । जाठरा- "सालसाराजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्ज दास्यामिश्च सद्रम यमहन्ता क्षमान्तकः । मयनाशिवञ्च । इति राजनिघण्टः । मेषङ्गीत्यादिषु"। लोहितः क्रूरतेजात्मा घनो दरिलाहकः । कालानुनादी, [न् पुं, (कल एव काणाचव्यक्तमधुर. - ।

·-- भावप्रकापाः ॥ ११२ कालिका कालिका कालिका ध्वनिः । अनुनदतीति । अनु+न+णिनिः ।) चलति पात्रोति । अल+बाऊलकात् इकन् हेमचन्द्रः॥ कुञ्झटिका । इत्यमरटीकायां भरतः! रोलम्बा । भमरः । कलविङ्कः । चटा इति भाषा | हिमाचलभवा विशिरा हरीतकी । सा गन्ध वा।) क्रौञ्च । इति शब्दरत्नावली ॥ कपिञ्जलः । चातकपक्षी । इति मेदिनी ॥ कालिका, स्त्री, (कालो वर्णोऽस्त्यस्याः इनिठनाविति योगकरणे प्रशस्ता । इति राजवल्लभः ॥ (नदी. कालानुशारित्रा, स्त्री, ( कालेन कृष्णवर्णन अनु ठन् । यद्दा, काल + जानपदात् डीघ स्वार्थे कन् विशेषः । यथा महाभारते ३ | ८४ । १४६ । कृता शारिवा ।) तगरपादिकम् । तगरमूल इति खश्च । चण्डिकाभेदः। काली । तन्नामकारण यथा। "कालिकासनामे सात्वा कौशिक्यारुणयोर्यतः । 'भाषा । शीतलीजटा । इति रत्नमाला। शीउली "सर्वे सुरगणाः सेन्द्रास्ततो गत्वा हिमाचलम् । त्रिरात्रोपधितो विद्वान् सर्वपापैः प्रमुच्यते" ।) छोप् इति भावा ॥ (गरशब्दे ऽस्या गुणादयो गङ्गावतारनिकटे महामायांप्र तुयुवः ॥ कालिकाव्रतं, ली, (कालिकायाः प्रीतये यव्रत वि. बोध्याः ॥) अनेकसंस्तुता देवी तदा सामरोत्करैः । हिनियमादिकम् ।) मावास्यायां स्त्रोकर्तव्य कालानुसारक, ली, (कालं कृष्णवर्ण म्टगमदं प्यनुस मातङ्गवनितामूतिभूत्वा देवानएच्छत ॥ व्रत विशेषः । यथा,- रति गन्धेन । अनु + P + रावुन्न ।) तगरम् । इति युध्माभिरमरैरव स्तूयते का च भाविनो। युधिष्ठिर उवाच । राजनिघण्टः ॥ पीतचन्दनम् । इति भावप्रकाशः ॥ किमर्थमागता यूयं मातङ्गस्याश्रमं प्रति । "कालिकात्रतमाहात्म्यं वद वेदविदाम्बर।। कालानुसारिः, पुं, (कालं कृष्णवर्ण म्गमदं अनुसर एवं ब्रुवन्त्या मातवास्तस्यास्तु कायकोयतः । किमेतस्य फलं देव को वा तदिधिरेव च ॥ तीति । काल + अनु + + इञ् । ) पोलेयम् । समुताब्रवीदेवी मां स्तुवन्ति सुरा इति ॥ कस्मातमिदं भूतं मर्थे केन प्रकाशितम् । पोलजनामगन्धद्रव्यम् । इति शब्दरत्नावली॥ शुम्भो निशुम्भो ह्यसुरौ वाधेते सकलान् सुरान् । त्वत्तस्तत् श्रोतुमिच्छामि तत्मवं ब्रूहि केशव !"। कालानुसायं, ली, ( कालेन म्टगमदेनानुखियते । तस्मात्तयोबंधायाहं स्तुयेऽद्य सकले सुरैः ॥ श्रीक्षया उवाच । अनु + P गतौ + "ऋहलोण्येत्” ।३। १ ।१२४ । विनिःहतायां देव्यान्तु मातयाः कायतस्तदा । "पुरा भविष्यशास्त्रेषु यदुक्तं धर्मसंहितम् । इति त् । ) पालेयम् । शैलज इति भाषा । भिन्नाञ्जननिमा कृष्णा साभूत् गौरी क्षणापि ॥ तत्सव्वं पृटणु राजेन्द्र ! कालिकाव्रतमुत्तमम् ॥ कालीयकम् । कालीयानाम पीतवर्णमुगन्धिका कालिकाख्याऽभवत्सापि हिमाचलकृताश्रया। खपुरन्दरश्वासीत्तस्यैव राजसद्मनि । छम् । इत्यमरः । २।४ । १२२॥ शिपारक्षा ! तामुग्रतारां ऋषयो वदन्तीह मनीषिणः। यदृत्तान्तमभूत्तत्र तच्छणव युधिष्ठिर ! इति मेदिनी । शिशु इति भाषा ॥ तगरम् । इति उग्रादपि भयात्राति यस्माद्भक्तान् सदाम्बिका ॥ सभायां संस्थितो राजा त्यासतो हि निवाः एतम्याः प्रथमं वो कथितं तन्त्रमेव च । दिनकस्य च वृत्तान्तं श्रुत्वा इयो बभूव मः। कालानुसायंक, क्ली, (काजानुसायं + कम् ।) पोले एकमटा ख्याता यस्मात्तस्या जटेकिका। व्यत्या मादं समभ्येत्य पुष्पष्टिरभुत्तदा । यम् । इति राजनिघण्टः ॥ यूटगातं चिन्तनं चास्याः सम्यग्वेतालभैरवौ ! ॥ पुरन्दरः खयं प्राप्य पारिजातं ग्रहीतवान् । कालान्तरविषः,, (कालान्तरे दंपानादन्यस्मिन् काले यथा ध्यात्वा महादेवी भक्तः प्राप्नोत्यभीप्सितम् । घ्रात्वा राज्ञा तदा पुष्यं प्रदत्तं तट्विजातये। विषं विकृतिकारि यस्य ।) मूधिकादिः । इति चतुर्भुजां कृष्णवणा मुगडमालाविभूषिताम् ॥ लज्जितो ब्राह्मणः मोऽपि मानहीनोऽभवका हेमचन्द्रः॥ खडं दक्षिणयाणिभ्यां बिभ्रतीन्दीवरं त्वधः । क्रोधेन महताविष्टः पातुं कामसमन्वितः । कालापः, \, ( कालः म्रत्युराप्यते यस्मात् । काल + कर्बोच्च खर्परञ्चैव क्रमाद्दामेन बिभ्रतीम् ॥ क्षणं विम्घ्य चेन्द्राय शापो दत्तः सुदारणः । व्याय् + छापादाने घञ् । ) सर्पभोगः। राक्षमः । खं लिखन्ती जटामेकां बिभ्रती शिरसा खयम् । याधालयेघ मार्जारो हादपाब्दं भविष्यसि इति धरणी॥ ( कलामं स्वनामख्यातं व्याकरणं मुण्डमालाधरां शीर्ष ग्रोवायामपि सर्वदा ॥ ते न कम्मविपाकेन मदयुक्तो विचेतनः ॥ वेत्तीति । अण।) कलापव्याकरणावेतरि त्रि। वक्षसा नाग हारन्तु बिनती रक्तलोचनाम् । प्राप्तमार्जार देहोऽसौ राजा विपिनमास्थितः (ऋषिविशेषः । यथा महाभारते । २ । । । १७ । कृषा वस्त्रधरां कयां व्याघ्राजिनसमन्विताम् ॥ पत्नी तस्य च तत्रासीत् पत्युः सर्वाधिकारियों "कुकुरो बेणजवेगऽय कालायः कठ एव च ! वामपादं प्राव हृदि संस्थाप्य दक्षिणं पदम् । ततो व्याधग्रहे राजा माजरीभूय तिष्ठति । मुनयो धम्म विदांसो तात्तानो जितेन्द्रियाः" ।) विन्यस्य सिंहएछे तु लेलिहानासवं खयम ॥ ततः पुरन्दरपुरं राजशून्यमभूत्तदा ॥ कालायसं, स्ली, (कालञ्च तत् अयश्चेति । "छनो साट्टहासमहाघोररावयुक्तातिभीषणा | पाची तु चिन्तायामास धनपानं विहाय सा मायः सरसां जातिसंज्ञयो। ५ ।। ६8 । चिन्त्योग्रतारा सततं भक्तिमद्भिः सुखे मुभिः । उपवासं समाचर्य मासमेकन्तु तिष्ठति ॥ इति टच् ।) लौहम् । इत्यमरः । २ । ६ । ६८ एतस्याः संप्रवक्ष्यामि या अहौ योगिनीस्तु ताः । ततो देवगणाः सर्वे चिन्तया व्याकुलेन्द्रियाः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ४६ । ३२ । महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च ॥ गत्वा तु राजभवनं व्याकुलां तां विलोक्य च । "ददर्श वीक्षमाणश्च परिधं तोरणाश्रयम् । घोरा च धामरी चैव महारात्रिश्च सप्तमी। विमध्य चामराः सर्वे शथै वाक्यमुदाहरन् ! तमादाय महाबाजः कालायसमयं हाम्" ॥ भैरवी चायमी प्रोक्ता योगिनीस्ताः प्रपूजयेत्” ॥ पाचि ! त्वं राजजायासि कथमेतत् करोषि छ । अस्य पर्याया यथा, -- इति कालिकापुराणे उत्तरतन्ले ६० अध्यायः । मासमेकमनाहारं कृत्वा तिष्ठसि सुव्रते! । "लोहोऽस्त्री प्रास्त्रकंतीनां पिण्ड कालायसायसी" कार्णाम् । वृश्चिकपत्ररक्षः । क्रमदेयवस्तुमूल्यम् । किंवा त्वदीभितं देवि ! सत्येन वद परिहते अस्य सप्तदोषा यथा,--- धूसरी। नवमेघः । पटोलशाखा । रोमाली । तच्छ्रुत्वा तु तदा देवी कृताञ्जलिरभाषत । "गुरुता दृतोल्लेदः कश्मलं दाहकारिता । मांसी। काकी। शिवा । मेघावलिः । इति मे- यमदोषः सुदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसस्य तु" ॥ यूयमेव जगन्नाथाः सृरिस्थित्यन्तकारकाः । दिनी ॥ (यथा रघुः ११ । १५ । वगतो मम भा च तन्न जानामि कस्यताम् इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे ।) "ताड़का चलकपालकुण्डला परिचिन्त्यामराः सर्व ध्यानमास्थाय संस्थिताः। कालिक, ली, (कालः कृष्णो वर्णोऽस्त्यस्य इति ठन् ।) कालिकेव निविड़ा वलाकिनी" .) मार्जाररूपमास्थाय स्थीयते चान्त्यनाश्रमे । कृष्णचन्दनम् । तत्पर्यायः । कालोयम् २ काला वर्ण दोषः । इति जटाधरः॥ क्षीरकीटः। इति तच्छ्रुत्वा राजपत्नी च वेपमाना मुहर्मुहुः । यकम् ३ हरिप्रियम् ।। इति प्राब्दचन्द्रिका । हारावली। मसी। इति प्राब्दरत्नावली ॥ का उवाच कुशल प्रश्नं राजार्थं किं करोम्यहम् । (काले भवम् ! ठञ्। कालेन निर्वत्तं ठक् वा।) कोली । श्यामापक्षी । इति राजनिघण्टः । प्रति पत्युर्यथा विमोक्षः स्यात् तत् कुरध्वं सुधाशन । सामयिके नि। (यथा, भाषापरिच्छेदे १२२ । मासीया वृद्धिः । यथा,- "देशिक कालिकञ्चापि मूर्त एव तु दैशिकम्"1) प्रत्यूचुच्चामराः सव्वे याहि त्वं हिजसनिधिम् । "प्रतिमासं सवति या रद्धिः सा कालिका मता"। संभाव्य मधुरं प्रश्नं दिनसेवां समाचर। कालिका, पं, (काले वर्षाकाले चरति ठञ् । के जले इति विवादार्णवसेतो नारदः ॥ सुरा। इति हिजगेई समागत्य दिजसेवामराऽभवत् । ।

·॥ । J कालिका स तम्या प्रियकार्यगण सन्तुको दिजसत्तमः । हिंसाद्रोहविमुक्तश्च बलिहोमपरायणः। शान्तो दान्तः क्षमावतः सदा मधुरभाधितः सर्वप्राणिहितार्थी च लोभमोहविवर्जितः । जितेन्द्रियो जितक्रोधो रद्धोऽसौ ब्राह्मणोत्तमः । राजपत्नत्राः सुसेवाभिः प्रीतोऽसौ द्विजसत्तमः । प्रत्युवाच स तां प्रीत्या शचि ! त्वं चातिदुल्लभे । किंवा त्वदीभितं देवि | सत्येन वद पण्डिते" शच्युवाच "पापं यज्ञानतो भर्ना समस्तं कम्मणा कृतम् . तत् क्षमख महाभाग ! रक्षख सुरपाल कम्। वासवस्तव शापेन मारित्वमुपागतः । इन्द्रो व्याधग्रहे देव ! विद्यते हि न संप्रायः । पुरन्दरस्य पापान्तः केनेपायेन सिध्यति" ॥ ब्राह्मगा उवाच । "चि। त्वं पतिभक्तासि महाक्यमवधारय । पतिव्रते। महामागे ! कालिकावतमाचर ॥ दारुणं यत् कृतं तेन व्रतेनैव विमुच्यते । कापात् पापो मया दत्तो तन्मोक्षं कुरु सुव्रते!"। प्राच्यवाच । "विधानं ब्रूहि मे ब्रह्मन् कालिकाया प्रतस्य च । तदा तव प्रसादेन करोमि तहतं विज!" ॥ बामगा उवाच । "अश्वस्थतरुमूलेऽस्ति वटको नाम हिंसकः । तस्यैव भवनं गच्छ पापान्मोक्षं च कारय । पत्नी मुभद्रा तम्यास्ति पतिशुश्रूषणे रता । तस्याः कुल व्रतं कम तत्परा भव शोभने । ततश्च प्रामाखीभूय गता सा तस्य मन्दिरम् ।। या व्याधः प्राची देवी प्रत्यवाच सुभद्रिकाम् । पायान्तीय प्राची देवी तस्याः सम्भाधा कुरु ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा सुभद्रा हृधमानसा | तस्याः सम्भाषणार्थन्तु सुभद्रा चागता वहिः । ताच दृष्ट्वा पाचों देवों साय॑याद्यादिकं ददौ पाचि ! त्वं राजभाासि करमादागमनं तव । किं काय्यं कथय त्वं हि इत्युवाच पूर'ची प्रति ॥ प्रत्युवाच शची तान्तु भर्ता मे सुरपालकः । স্ব স্ব লঙ্কান নাৰিষ্কামৰনম্ | का गतः प्रायानाथोऽसाविति चिन्तापरानिशम् । ज्ञात्वा केमाप्युपायेन प्राता च भवतीग्टहम् ॥ इत्युक्ता राजपत्नया च दृष्टो मार्जारकस्तदा । साक्षात्वा तं प्रियं एकं चिन्तां प्राप्ता दुरत्ययाम्॥ दृष्ट्वा मार्जारतां प्राप्तं विलला पाकुलेन्द्रिया। विलपन्ती पाची दृष्ट्वा सुभद्रा प्रत्यवाच ताम् । पतिव्रते महाभागे ! त्वमेव राजगहिनी। त्वं दुःखेन विलिप्तासि सन्देहो नास्ति तत्र कित तस्याप्युपायोऽस्ति कालिकावतमाचर। स्थतिप्रत्यक्षरूमा सा अस्माकं कुलदेवता । कालिका सा महादेवी शुभसन्ततिदायिनी। व्रतस्यास्य प्रभावेण साकल्यमुपजायते" । शच्यवाच । "विधानं चास्य मे हि कालिकाया व्रतस्य च | ममोपदिश्यतामेव तहतच करोम्यहम् । ११३ कालिङ्ग कालिन्दी शुद्धकाले समारभ्य कृया पक्षे चतुईगतिम् ॥ वातनाशित्वञ्च । तत्पत्रगुणौ । रुधिरस्थापनत्वम् । संकल्प्य विधिना पूर्बममावास्यां व्रत तरेत् । तिक्तत्वञ्च । इति पथ्यापथ्यविवेकः ॥ समारभ्य गुणेकेन द्विगुणं परिशोधयेत् ॥ कालिङ्गः, पुं, (केन अलेनालियते इति । क+या न रात्री भोजनं काय वामहस्ते भुजिक्रिया । लिगि+ कर्मणि घञ् ।) भूमिकाः। (कं जल- सिद्धमन्नं रात्रिकाले दग्धमीनच सर्वदा ॥ मालिङ्गाति । था+ लिगि+कर्मण्या ।) हस्ती। वर्जयेत् पिएक किञ्चित् रक्त शाकस्य चालकम् । (कं वातं यालिङ्गति हाति अनाति इत्यर्थः ।) द्दिषटका विषनायाञ्च सधवां भोजयेत्ततः॥ सर्पः। इति मेदिनी ॥ (कुत्सित लिङ्ग बाङ्गादि- एवं क्रमेण कृत्वा तु कतिकालं नयेद्दतम् । चिई यस्येति कोः कादेशः ।) लौहभेदः । यस्य ततः शुद्ध दिने प्राप्ते भौमाहे मन्दवासरे ॥ लक्षणम् । “कालिङ्गो लिङ्गवान् यः स्याट्सनः यथाशक्त्यपचारच पूजां कुर्य्यादिधानतः । सूक्ष्मानको मतः" । इति सुखबाधः ॥ (कलिने तथापाकाले तुसन्धोपसमये तथा ।। भवः। घण। कलिङ्गदेशोद्भवः । यथा महा- रात्री तु कदलीकागदे ग्टहं निम्माय प्राङ्गणे । भारते । कर्णाल्यसंवादे ४५ । १४ । तम्य मध्ये समारोप्य कालिकां पूजयेत् सदा ॥ "कुरवः सहपाञ्चालाः शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः। पाद्यायाचमनीयैश्च गन्धपुष्यादिभिस्तथा । कोमला:काशयोऽङ्गाश्च कालिका मागधा तथा"। धुपैर्दिव्यप्रदीपैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ শাস্ক্রিয় কলা। অ্যা। সংক্কিাস। पियकं चैव सिद्धान्नं व्यञ्जनं दग्धमीनकम् । यथा रघः।। ४० निवेद्य सकलं देव्यै बलिं दत्त्वा प्रणग्य च ॥ “মনিসা জাষি নীলাম্বল। तदन्नं व्यञ्जनं सर्व नैवेद्यादिबलिं तथा । पक्षच्छेदोद्यत शक्र शिलावर्षीव पर्वता" :) महारण्य प्रदातव्यं कृत्वैतत् प्रतमुत्तमम् ॥ कालिङ्गिका, स्त्री, (कालिन + गौरादित्वात् डीम् । वैणावे कट्लीमूले या कुर्यात् कालिकाब्रतम् । खार्थे संज्ञायां वा कन् टाप हस्खच 1) त्रिरत् । कार्यसिद्धिर्भवेत् तम्या भविता गतिरुत्तमा ॥ इति राजनिघण्टः । एतद्वत विधानन्त कृत्वा सिद्धिर्भविष्यति । कालिङ्गी, स्त्री, (कालिङ्ग + गौरादित्वात् डीए ।) एतद्वतमिदं भद्रे कुरा गत्वा निजालयम् ॥ राजकर्कटो । इति मेदिनी ॥ (कालिनदेशोद्भवा । तस्यास्तवचनं श्रुत्वा सा पाची हर्षमानसा ! यथा महाभारते ५। ६५ । २२ । ग्रहमागत्य सा तस्या वार्षिक व्रतमाचरत् ॥ "वक्रोधनः खलु काजिजों करम्भा नामोपयेमे') गन्धयुष्येधूपदीपनवेद्यरत्तमैस्तथा । कालिदासः,यं, (काल्याः दासः । संज्ञायां खः।) खना- कृत्वा चाममयीं देवीं पूजयेत् भक्तिसंयुता ॥ भख्यातकविः । तत्पर्य्यायः । रघुकारः २ मेधारद्रः नानासुगन्धिपुष्याणि दिव्यरत्नाद्यन्तकृतम् । ३ कोटिजित् । इति विकागड़पोषः । स तु सिद्धान पायसञ्चैव शर्करान्वितपिटकम् । रघुकुमारसम्भवश्रुतबोधमेघदूताभिज्ञानशाकुन्तल- अाम्टतायतहावञ्च दीयते च प्रधानतः । नलोदयटारतिलकादिग्रन्थकर्ता विक्रमादित्य- लुलापच्छागमेषादिवलिं दत्त्वा प्रभूतकम् ॥ राजसभास्थनवरत्नमध्ये सप्तमरत्नश्च ॥ (धदुक्तम् । नानावाद्योद्यमैगीतः प्रणि पत्य पुनः पुनः । "धन्वन्तरिक्षयणकामरसिंहपाल- कृताञ्जलिपुटा स्तोत्रं भक्तिनना चकार सा॥ वेतालभट्टघटकपरकालिदासाः। तुटा प्राह महाकाली वरं वगा शुभानने ।। ख्यातो वराहमिहिरोन्टपतेः सभायां तत् श्रुत्वा राजपत्नी सा बभाषे च मुदान्विता ॥ रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य" 1) मप्रभुराखुभुक् भूतन्तन्मोदं कुरु चेश्वरि ।। कालिदासकः, ६, (कालिदास + साथै कन् ।) काति- वरं दत्त्वा हैमवती बभूवान्तहिता नृप ! दासः इति प्राब्दरत्नावली॥ बादशाब्दाच तत्शापान्मोचितो वत्सरे तदा । कालिनी, स्त्री, (कालः शिवः अधिष्ठाटतया यहा मार्जाररूपं सन्त्यज्य स गतोऽन्तेऽमरावतीम् । कालः पुरुघाकारः व्याकाशस्थो लुब्धका सनिबार- पुष्यधिश्च दुन्दुभ्या वाद्यं देवगणैः कृतम् । त्वेन च्यख्यस्याः !) स्थानिक्षत्रम् । इतिहेमचन्द्रः । कालिकायाः प्रसादेन गतः पाक्रो निजालयम् । कालिन्दक, की, (कालिं जलराशि ददातीति । दा+ बनेनैव विधानेन या कुर्यात् कालिकाव्रतम् । कः । खार्थे कन् ।) कालिङ्गम्। इति राजनिर्धण्टः । सत्वर कार्यसिद्धिः स्यात्तस्या यत्र न संशयः ॥ कालिन्दी, स्त्री, (कलिन्दाख्यपर्वते तत्सविहितदे इति भविष्यपुराणे कालिकाव्रतकथा समाना। वा जाता । कलिन्दात् निःसृता वा “तत्र भवा"। कालिङ्ग, ली, (केन जलेन यानियतेऽसौ। व्या+ 8।३।५३ । इति घण ततो डीम् ।) यमुना नदो। लिगि+ कर्मणि धम् !) फलविशेषः। तरभुज इत्यमरः। १।१० । ३२ ॥ (यथा रघुः १५ । २८ । इति ख्यातम् । तत्पर्य्यायः । कालिन्दकम् २ कृष्ण "उपकूलं स कालिन्द्याः पुरों पौरवभूषणः । वीजम् ३ फलवर्तुतम् 8 | घस्य गुणाः । पीतल निर्ममे निम्ममोऽर्थेषु मथुरा मधुराततिः" ।) त्वम् । ग्राहित्वम् । स्वादुपाकरसत्वम् । गुरुत्वम् । रलविरत् । इति राजनिघण्टः । विधम्भित्वम् । स्थन्दित्वम् । दृक्शुक्रपित्तनाशि- | कालिन्दीकर्षणः, पु, (कालिन्दी कर्षति यः । प+ त्वम् । कफवातकारित्वश्च । पकस्य तस्य गुणाः । कर्तरि स्युः । कालिन्द्याः कर्षशो वा ।) बखदेवः ।। पित्तद्धिकारित्वम् । उष्णत्वम् । क्षारत्वम् । कप- इति हलायुधः॥ । .. वै II ·! काली (कालिन्दीसकर्षणकथा हरिवंशे १०२ अध्याये उता। तद्यथा- "रामस्तु यमुनामाइ खातुमिच्छे महानदि ! । एहि मामभिगच्छख रूपिणी सागरमे। सङ्कास्य मत्तोकां भारती परिभूय सा । नाभ्यवर्तव तं देव स्त्रीखभावेन मोहिता ॥ ततश्चक्रोध बलवान् रामो मदसमीरितः । चकार स ह हस्ते कर्षणाधोमुखं बली ॥ वस्थामुपरि मेदिन्यां पेतुस्तामरसमजः । मुमुचुः पुष्यकोषैश्च पुष्परेवरुणं जलम् ॥ स हलेनानताग्रेण कुले ग्रय महानदोम् । चकर्म यमुनां रामो व्युस्थितां वनितामिव । सा विज्ञलजलखोता इदस्थितसश्या । व्यावर्तत नदी भौता हलमार्गानुसारिणी॥ लालादिशमार्गा सा वेगगा वक्रगामिणी। सङ्घसमयवस्ता योघेवाकुलतां गता । युलिनश्रोथिविम्बोठी टदितै स्तोयताडितः । पेनमेखलसूत्रैश्च वेगगाम्बुदगामिनी ॥ तरङ्गाविषमापीड़ा चक्रवाकोन्मुखस्तनी । वेगगम्भीरवक्राजी वस्तमीनविभूषगा ॥ सितईसेक्षणापाडी काशक्षौमोच्छिताम्बरा । तीरजोद्भूतकेशान्ता जलस्खलितगामिनी ॥ लागलोलिखितापाङ्गी क्षुभिता सागरणमा ! मत्तेव कुटिला नारी राजमागण गच्छती। छष्यते सा म वेगेन खोतास्वलितगामिनी। उन्मार्गा नीतमार्गा सा येन वृन्दावन वनम् ।। उन्दावनस्य मध्येन सा नीता यमुना नदी। रोल्यमाणेव खगैरन्विता तोयवासिमिः ॥ सा यदा सममिक्रान्ता नदी उन्दावन वनम्। तदा स्त्रीरूपिणी भूत्वा यमुना राममब्रवीत् ॥ प्रसीद नाथ ! भौतारिस प्रतिलोमेन कर्मणा । विपरीतमिदं रूपं तोयश्च मम जायते ॥ असत्वई नदीमध्ये रोहिणेय ! त्वया कृता । कर्षन महाबाहो खमार्गव्यभिचारिणी ॥ प्राप्तां मां सागरे नूनं सपना वेगगविताः । पेनहास हसिष्यन्ति तोयव्याहत्तगामिनीम् ॥ प्रसादं कुरु मे वीर ! याचे त्वां कृष्णयज है। सुप्रसन्नमना नित्यं भव त्वं सुरसत्तम ! कर्षणायुधष्ठामि रोषोऽयं विनिवर्त्यताम् ॥ गच्छामि चरणौ मूर्दा तवैधा लाडलायुध !। मार्गमादिमिच्छामि क गच्छामि महाभुज!") कालिन्दीभेदनः, मु, ( कालिन्दी भिनत्ति। भि + कर्तरि ल्युः। कालिन्छा भेदनो वा ।) बलदेवः । इत्यमरः ॥११॥२५॥ ("कालिन्दीभेदनो हलीति" पुराखम् ।) कालिन्दीसू,स्त्री,(सूते इति । सू+विप । कालिन्द्याः यमुनायाः सूः माता प्रसवित्रीत्यर्थः । कालिन्दी सूते सूतववी वा।) सूर्यपत्नी । यमुनामाता। इति त्रिकाहशेषः॥ कालिन्दीसादर, पुं, (कालिन्द्याः सेोदर सहोदरः।) यमः। इति हेमचन्द्रः। वाली,स्त्री, (कालवणावोऽस्त्यस्याः । काल + "ना- ११४ काली नपदकुण्डगोलस्थलभाजनागकालनीलेत्यादिना" । ४।९।१२। डीए।) प्रान्तनुराजपत्नी। इवि त्रि- काण्डशेषः॥ (कालः शिवः । तस्य पनीति डीए ।) कालिका । अम्बिकाललाटनिष्कान्ता देवी। यथा, "ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति । को पेन चास्या वदनं मसीवर्णमभूत्तदा ॥ भुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्भुतम् । काली करालवदना विनिश्कान्तासिपाशिनी ॥ इति मार्कण्डेयपुराणे ७।५॥ * ॥ अन्यच्च । "देव्या ललाटनिष्कान्ता या कालीति च विश्रुता। वस्यास्तन्त्र प्रवक्ष्यामि कामदं पूटणु भैरव ! ॥ समाप्तिसहितो दन्त्यः प्रान्त्यस्तस्मात् पुरासरः पठखरामिविन्दिन्दुसहितो मादिरेव च ॥ कालीतन्त्रमिति प्रोक्तं धर्मकामाथदायकम् । एतन्मत्ति प्रवक्ष्यामि वत्सैकाग्रमनाः पूटण ॥ नीलोत्पलदलण्यामा चतुर्बाजसमन्विता । खटहाङ्ग चन्द्रहासच बिभ्रती दक्षिणे करे । वामे चर्म च पाच ऊ धो भावतः पुनः । वती मुण्डमालाच व्याघ्रचर्मवराम्बरा ॥ कृशाङ्गी दीर्घदंष्ट्रा च अतिदीर्धाविभीषणा । लोलजिना निमरतनयना नादभैरवा ॥ कवन्धवाहना पीनविस्तारश्रवणानना। एघा ताराहया देवी चामुण्डेति च कथ्यते ॥ एतस्या योगिनीचाडौ पूजयेञ्चिन्तयेदपि । त्रिपुरा भीषणा चण्डी कत्रों हन्त्री विधाटका ॥ कराला शूलिनी चेति ययौ ताः परिकीर्तिताः । एघातिकामदा देवी जाधहानिकरी सदा ॥ एतस्याः सदृशी काचित् कामदा न हि विद्यते" इति श्रीकालिकापुराणे उत्तरतन्ते ६० अध्यायः। क्षीरकीटः । माटभेदः । उमा। नवमेधसमूहः । परीवादः । इति हेमचन्द्रः ॥ कालाञ्जनी । तुवरी। विवत् । रात्रिः। इति राजनिघण्टः॥ चमि- शिखाभेदः । इति जटाधरः ॥ (यथा, मुण्डकोप- निषदि १।२।। "कालीकराली च मनोजवा च मुलोहिता या च. सधूम्रवर्ण । स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लेलायमाना इति सप्त जिहा"। वृश्चिकालीरक्षः। इति रत्नमाला। (कालिया विछाटी इति भाषा ॥ लता | यथा वैद्यके । "सप्तपर्णस्तथा काली गुडुची पिचुमद्दकम्" ॥*n भीमसेनस्य पत्नीभेदः। यथा, भागवते ॥२२॥३१॥ "युधिष्ठिरात्तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कचः । भीमसेनात् हिडिम्बायां, काल्यां सर्वगतस्ततः" । माटकाध्यानं चामुण्डाशब्दे द्रव्यम् । कालिकाया ध्यानं लिख्यते यथा- "करालवदनां धोरां मुक्तकेशौं चतुर्भुजाम्। कालिका दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभूषिताम् । सद्यश्चिमशिरःखङ्गवामाधोईकराम्बुजाम् । धभयं वरदश्चैव दक्षिणो धपाणिकाम् । महामेघप्रभां श्यामां तथा चैव दिगम्बरीम्। कण्ठावसतमुखालीगणदुधिरचर्चिताम् । काली कर्णावतंसतानीत पावयुग्मभयानकाम् । धोरदंष्ट्रां करावास्यां पीनोन्नतपयोधराम् ॥ शवानां करसंघातः कृतकाञ्चों हसन्मुखीम्। सृवद्दयगलद्रतधाराविष्फुरिताननाम् ॥ घोररावां महारौद्री सशानालयवासिनीम् । बालार्कमण्डलाकारलोचनधितयान्विताम् ॥ दन्तुरां दक्षिणव्यापिमुक्तालम्बिकचोच्चयाम् । शावरूपमहादेवहृदयोपरिसंस्थिताम् ॥ शिवाभिर्धाररावभिश्चतुर्दिक्षु समन्विताम् । महाकालेन च समं विपरीतरतातुराम् ॥ सुखप्रसन्नवदनां मेराननसरोरुहाम् । एवं सञ्चिन्तयेत् काली सर्वकामार्थ सिद्धिदाम्"। इति तन्त्रसारतकालतन्त्रम् ॥ (कालपत्या सर्वमिदं जगत् परिचालयति सेव काली प्रकीर्तिता यदा कालयति कलयति वा उत्पादयति पालयति प्रलये पुनरात्मन्येव विला- पयतीति काली याद्या मूलप्रकृतिः महत्तवा. देशत्पत्तिलयादीनामाधारभूता। कलिइलि का. मधेनुरिति कलधातुः बर्थबोधिनी खरूपतः ब्रह्मणः सकाशात् नानाविधजगदिचित्र निम्माय. समर्था बुद्धिरूमा ब्रह्मशक्तिरेव प्रकृतिः कालीति संज्ञया प्रकीय॑ते । एतत् प्रबोधनाय समासतः कविययवचनान्यत्रोद्धृतानि यथायथं द्रष्टव्यानि । तथाहि ज्ञानसञ्चालिनीतन्ते । भागवते च । “सा माया पालिनीशक्तिः स्टूरिसंहारकारिखी। सा वा रतस्य संखछुः शक्तिः सदसदात्मिका। माया नाम महाभाग ! ययेदं निम्ममे विभुः" । एषैव पारमेश्वरी मूलशक्तिः दुर्बलाधिकारिया- मुपासनासौकर्याय तन्त्रादिशास्त्रेष कालीभ्यामा- तारादिविविधनामरूपः कल्पिता ॥ यथा, "या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता" । चितिरूपेगा या कल्खमेतद्याप्य स्थिता जगदिति"। इति मार्कण्डेयपुराणीयदेवीमाहाग्य देवकृत. देव्याः स्तुतौ । ८५ । १२,३९ । तथा च महा. निवाणोतर्थ उल्लासे। देवों प्रति सदाशि वोक्तिः। "त्वं परा प्रकृतिः साक्षात् ब्रह्मणः परमात्मनः । महत्तत्त्वादिभूतान्त स्वया सहमिदं जगत् । निमित्तमात्र तझ सर्वकारण कारणम् । तस्येच्छामात्रमालम्बा त्वं महायोगिनी परा। करोषि पासि इंस्यन्ते जगदेतचराचरम् । জালা নমুনাল মজা মহ্মীনি। महाकालस्य कलनात् त्वमाद्या बालिकापरा। कालत्वादादिभूतत्त्वादाद्या कालीति गीयते । ध्यानन्तु दिविधिं प्रोक्तं स्वरूपारूपभेदतः। खरूपं तव यड्यानमवाङ्मनसगोचरम् । मनसोधारमार्थाय शीघ्रं खामीशसिइये। सूक्ष्मध्यानप्रबोधाय स्थूलध्यानं वदामि ते । अरूपायाः कालिकायाः कालमातुर्महाद्युतेः । गुणक्रियानुसारेण क्रियते रूपकल्पना"। वस्या धरूपाया महाकाज्या अथमेव कप- - . - ·शोधः ॥ ११५ कालो कालीय कावचि জাহিনিনি সিম্ভাষিনবনী যানী খনি प्रतिपादकशास्त्रेषु विशेषतोनिश्चितं किञ्च प्रक- सैवकालीयकः प्रोक्तस्तथा कालेयकोऽपि च । भगवतः शिवस्योत्तरदानं तत्रैव १३ उल्लासे ॥ तिपुरुषयोरपि तत्तच्छास्त्रे भूयोभूयोऽविनश्वर पीत दुश्च हरिश्च पीतदारुकपीतकम् ॥ "उपासकाना कार्याय पुरैव कथितं प्रिये !। त्वमनादित्वं चाङ्गीकृतम् । इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) गुणक्रियानुसारेण रूपं देव्याः प्रकल्पितम् ॥ "प्रकृति पुरुषश्चैव बियनादी उभावपीत्यादि" । काले यं, लो, (कं सुखं चालेयं श्रादेयं यस्मात् श्वेतपीतादिको वर्णी यथा कृष्णे विलीयते । भूरिभूरि प्रमाणाणि सन्ति बाहुल्यभिया नैवा कालियानामपीतवर्णसुगन्धिकाष्ठम् । इति व्याडि प्रविशन्ति तथा काल्यां सर्वभूतानि पौलजे!। स्मनिस्तान्युद्धतानि ॥) रमानाथश्च ॥ (यथा, कुमारे ७ | ६ | স্বনাঃ স্কালস্নলিখিয়ে নিন। कालीकः, पुं, (के जले अलति पर्याप्नोति प्रभवती "तां लोध्रकल्केन हताङ्गला- हितायाः प्राप्तयोगामा वर्णः कृष्णो निरूपितः ॥ व्यर्थः । यल + इकन् एषोदरादित्वात् दीर्घः । माश्यानकालेयकृतारागाम्" ॥ निधायाः कासरूयाया अव्ययायाः शिवात्मनः । यदा के जले+यलोकः मत्स्यलाभाय कपटशान्त- कलायै रक्तधारिण्यै हितं इति छ ।) काल- अम्टतत्वात् ललाटेऽस्याः शशिचिहं निरूपितम् ॥ मूर्तिरिवा) क्रौञ्चः । इति शब्दरत्नावली ॥ खण्डनम् ।. यकृत् इति यावत् इति मेदिनी । মুখিনিমিনি হৰি জাধি সন্। कालोची, स्त्री, ( काल्या यमभगिन्या चीयतेऽच । कालेयः, पु, (कालाया धपत्यं क_1) दैत्यभेदः। इति सम्पश्यति यतस्तस्मात् कल्पितं नयनत्रयम्" । चिञ् + बाऊलकात् घधिकरणे डः । गौरादि मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते १ । ६५ । ३४ । तस्याः स्थूलध्यानं यथा तत्रैव ५म उल्लासे । त्वात् डीए ।) यमविचारभूमिः । इति, विकागह "कालायाःप्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः। "मेघा, पाणिपोखरां त्रिनयनां रक्ताम्बरं प्रविख्याता महावी- दानवेषु परन्तपाः । विनती पाणिभ्यामभयं वरक्ष विलसद्रतारविन्द | कालीतनयः, पुं, (काल्याः यमरूपाया यमभगिन्याः विनाशनश्च क्रोधच क्रोधचन्ता तथैव च । स्थिताम् ॥ यमत्वशक्त वन यः इव यमवाहनत्वात्तथात्वम् । क्रोधशत्रुस्तथैवान्यः कालेया इति विश्रुताः" ।) मेघाङ्गीमिति वर्णनेनास्याः कृषा वर्णत्वं सूचित यद्दा, कालों इतः ज्ञातः सन् बलिदानाय यात्मानं | कालेयक, सी, (कालेय + स्वार्थे कन् ।) कालीयकम्। परंथरूपाया निराकृतेः काल शक्तरेव ध्याना नयति प्रापयति । नी+अच् । कालों प्रति कालियानाम पीतवर्णसुगन्धिकारम् । इत्यमर- सम्बनतया ज्ञापकत्वमिति यावत् । उद्दिश्य वा इतः प्राप्तः उपस्थित इत्यर्थः यात्मनो হীহ্মা। (“নাহ্মবঙ্গাব্দীনহ্মান্ধ- शशिशेखरेत्युक्या पापी चन्द्रः जीवसमयिः नयः प्रापणं यस्य । महिषस्य कालीसन्निधाने कुसुमकुमलेषु" । इति कादम्बरी ।) सर्वजीववीजखरूपो हिरण्यगर्भो अधा एव बलिदानाय नीयमानतया तथात्वम् ।) महिषः । कालेयकः, ए, (कालेय + संज्ञायां खार्थे वा कन् ।) चन्द्रनामाख्यायते चतरवास्या देव्या ललाटे आई इति हेमचन्द्रः॥ दामहरिद्रा । हत्यमरः २।४।१०१ ॥ (यथा, सुश्रुते देश इति निर्देशात् समस्तजड़पूक्तिभ्यः पृथक् कालोयं, ली, (कालस्य कृष्णवर्णस्यायं कालस्था माने सूत्रस्थाने २६ अध्यायः । “काले यकागुतिल- कृत्या जीवरक्कोणत्कर्ष बोधयति यथा,-- भवं वा “वृद्धाच्छा"। ४ | २ । ११४ । इति छः।) पर्णो कुछ हरिद्रेति" | कालीयकशब्दस्य विव- "भूमिरापोऽनलो वायुः : खं मनो बुद्धिरेव च । कृषा चन्दनम् । इति पादचन्द्रिका ॥ (अस्य व्यव रणं ज्ञातव्यम् ॥ कल ये विवादाय साधुः । कल + यार हतीयं मे भिन्ना प्रतिरकृया ॥ हारो यथा, वैद्यक चक्रपाणिसंग्रहे एकादश क् + संज्ञायां कन्। कुक्राणां हि अन्योन्य- अपरेयमितत्वन्यां प्रकृतिं विद्धि में पराम् । तिकप्रसारणीतैले । “कालीयोत्पलपझकाइय कलह परलं प्रसिद्धम् । ) कुकारः । इति राम- जीवरूपां महाबाहो ! ययेदं धार्यते जगत्" । नित्यादि") निर्धण्टः॥ चतोऽस्था जीवशक्तयाधायकतया सैव परमात्म- कालीयक, सी, (कालीय + स्वार्थे कन् । कालीयमिव | काल्पः, ए, (कल्ल्पे विधौ भवः । “तत्र भवः' ४ ।। सपिणी चिदानन्दमयीति प्रबोध्यते। यदि च कायति वा । के+क: 1) कालिया इति ख्यात ५३ । इति घण।) हरिद्राविशेषः। काँचा हलुद् स्थानभेदे कचित् परब्रह्मणः सकाशादस्याः पा पीतवर्णसुगन्धिकाष्ठम्। इत्यमरटोकासारसुन्दरी॥ इति भाषा। तत्पर्य्यायः । कवरः २ द्राविड़का ३ र्थक्यं दृश्यते तत्तु केवलमज्ञानां क्रियाविशेषबोध (यथा, महाभारते २.५१ । १० । द्राविड़भूतिकः ।। इति शब्दरत्नावकी। नायव खरूपतः अमेछिकाशक्तिवत् सर्वत्रैव "चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान् कालीयकस्य च । काल्पका,, (कल्पे विधौभवः। “तध मवा" ३५३। शास्त्रवद्भिस्तयोरभेदः प्रतिपादितः। विनयन चम्मरत्नसवर्णानां गन्धानाचैव राशयः" ।) इत्यणन्तात् संज्ञायां सार्थ वा कन् ।) कवर कः। मित्युक्त्या सर्वज्योतिःपदार्थानां प्रधानभूता तत्पर्य्यायः । जायकं २ कालानु सायं ३ । इत्यमरः। इत्यमरः २।४।१२५ ॥ काँचा हलु इति भाषा ॥ चन्द्रसूर्यामयः प्रकाशशक्तराधिक्यात् वैरेवास्या २। ६ । १२६ ॥ जाधकम् ४ । इति टीकासवखम्॥ काल्पनिकः, त्रि, (कल्पनायाः चागतः। ठम् ।) देव्या नयनवितयत्वेन प्रकल्पितं वस्तुतः : सब- कालेयम् ५ वर्णकम् ६ कान्तिदायकम् ७ । इति कल्पनाभवः । कल्पितः । यथा। "रसः खाद्यते प्रकाशकानां सूर्यादीनां सैवान्तर्यामितयाधिष्ठा भरततव्याडिः ॥ राजनिघण्टोक्तगुण पायौ पी इति काल्पनिक भेदमुरीकृत्य कर्मकर्तरि वा श्रीदेवतात्मरूपिणीति बोध्यम् ॥ तचन्दनपब्दे द्रययौ ॥ कृष्णचन्दनम् । तत्पर्यायः । प्रयोगः" । इति साहित्यदर्पणम् । रक्ताम्बरं विश्वतों इति सृष्टिकरणार्थ सैव परमा कालीयम् २ कालिकम् ३ हरिप्रियम् ४ । इति काल्यं, सी, (कलयति चेठाम्। पादयोति त्मरूपिणी रजोगुणोद्रेकरूपमम्बरं वस्त्रं यावरण शब्दचन्द्रिका॥ दारहरिद्रा। इति राजनिघण्टः ॥ कले र्यक् । ततः प्रज्ञाद्या ।) प्रत्यूषः। इति हेम- शक्तिमिति भावः विनती धारिणीं। पाणिभ्या (अस्य व्यवहारो यत्र तद्यथा, "सालसाराज चन्द्र। (यथा हे रामायणे २ । ३४ । ३४ 1 ममय बरच इति भक्कसाधकानां रक्षार्थ कुशला कर्ण खदिरकदरकालस्कन्धकमुकभूर्जमेष टङ्गीति "तर्पितः सर्वकामै त्वं श्वः काल्ये साधयिष्यसि") र्थच वराभयदानरूपशक्तिद्दयस्य पाणियत्वेन निशचन्दनकुचन्दनशिंशपा शिरीषासनधवाजु- काल्यकः, , (काले साधुः । तत्र साधुरिति यत् । कल्पितं रखारविन्दस्थितामिति रजोगुणसमुद्भ লমাকান্ধলক্কনাৰমুনীজাসুন্ধৰি জাৰী खार्धे कन् ।) काल्पकः । इति शब्दरत्नावली। वाया इच्छाशक्तरेवारविन्दत्वेन प्रकल्पनं कृतमिति यकच्चेति" ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ३८ काल्या, स्त्री, (काः प्राप्तोऽस्याः । कालाश्यत् । बोध्यम् । पातः स्थमध्यानादीनां यदिचापाततः च्यध्यायः ।) टाप च ।) गर्भग्रहणप्राप्तकाला ऋतुमतो गौः। स्यूतदृष्ट्या नामरूपादिस्थूलजड़भावो लच्यते परं कालीयकः, , (कालीय + संज्ञायां खार्थे वा कन् ।) सत्पर्य्यायः। उपसा इत्यमरः।२।६१७.. सर्वत्रैव तेषां सूक्ष्मार्थरूपपरमात्मन्येव गूढ़ता दारिद्रा। इति शब्दरत्नावली। (यस्य पाया ("उपसा काल्या प्रज़ने" इति पाणिनिः । ३। त्याः प्रतिफलत्वेद विजानटिरेव तत्सर्वतो यथा- ज्ञातुं शक्यते । न ह्येतदस्माकं केवलं स्वकपोल "दा: दामहरिद्रा च पजन्यापजनीति च । श्रावधिक, सी, (कवचिनां समूहः। “ठ कव- अल्पनामा श्रीमदभगवडीताप्रतितत्त्वज्ञान कटबटेरी पोता च भवेत् सैव पचम्पचा । घिनश्च" | 8 | २१ । इति ठम्।) वर्मम्तां । १ । १०४) ·. = -- . A काव्यं काशः गणः । कवचधारियोडसमूहः । इत्यमरः । २ । "शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं ववरं स्मृतम्"। ८।६६॥ इति काव्यप्रकापाः॥ कावारं, ली, (कं जलं ग्रावणोतीति । पा+T+ "एतेषां विवरणानि तत्तच्छब्दे द्रव्यानि" ॥ काण् ।) पीवलः । इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ काव्यः,,(कवेः भगोरपत्यं पुमान् इति "कुर्वाद्दिभ्यो कावारी, स्त्री, (कावार + ङीष् ।) टणादिच्छत्रम् । ण्यः" ।। १ । १५१ । इति ण्यः। यज इति केचित्।) तत्पर्य्यायः! जङ्गमकुटी २ ममत्कुटी ३। इति शुक्राचार्यः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते विकाण्डवः ॥ १। सम्भवपर्वणि ७६ । ६ । कारकः, (, (कुत्सितः एक इव ईषत् एक इव वा । "जिगीषया ततो देवा वबिरेरिसं मुनिम् । को कादेपाः ।) कुक्कुटः। चक्रवाकः । पीतमस्तक पौरहित्येन याव्यत्वे काव्यं तूपानसं परे" ॥ पक्षी । इति विश्वमेदिन्यौ। तामसमन्वन्तरीयऋषिविशेषः। यथा, मार्कण्डेये कावेर, ली, (कस्य सूर्यस्येव था ईषत् वेरं अहं ७४ । ५६ । यस्य । ज्योतिर्मयत्वात् तथात्वम् ।) कुवामम् । इति "ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽमिलकस्तथा । जटाधरः ॥ (कुञ्जमशब्देऽस्य विवरणं ज्ञातव्यम् ।) पीवरच तथा ब्रह्मन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्" ।) कावेरी, स्त्री, (के जलमेव वेरं पूरीरं । तस्येयम् । काव्यचौरः, पुं, (काव्यस्य चौर इव | अन्यरचितकावस्य "तस्येदम्" । ४।३।१२० । इति व्यण । डीम् ।) खकीयत्वेन प्रख्यापकत्वात् तस्य तथात्वं बोध्यम् ।) नदीविशेषः । इत्यमरः । १ । १० १३५ ॥ (यथा, चन्द्ररेः । इति बिकाण्डपोधः ॥ महाभारते ३।५।२२। काव्या, स्त्री, (कववर्णने स्तुतिगाने च। बाडलका- "ततो गच्छेत कावेरी तामसरसां गणः । दित्वात् ण्यत् । टाप च । पतनाया हि वाक्- तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहसफलं लभेत्” । विलासविन्यासादिना नारीणां मनो मोहयित्वा इयं हि सह्याने मलय पर्वतस्य च सानुसन्नि ताभ्यो शिशूनाकृष्य नाशकारितया वथात्वं बो- कटस्था । इति रघः ॥ कुत्सितं अपवित्र वेर ध्यम् ।) पूतना । बुद्धिः । इति मेदिनी । शरीरं यस्याः । कोः कादेपाः ।) वेश्या । हरिद्रा काश ऋ छ धुतौ । कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-यात्म- इति मेदिनी॥ व्यक-सेट ।) ऋ व्यचकाशत् । कार ते चन्द्रः । काव्यं, ली, (कवेरिदं कर्म भावो वा | व्यञ् ।) ग्रन्थः । दन्त्यान्त इति केचित् । इति दुर्गादासः ॥ इति मेदिनी । रसयुक्तवाक्यम् । यथा,-- काश य उ ऋ ए द्युती। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां- "वाक्यं रसात्मकं काव्यं दोधास्तस्थापकर्षकाः । यात्म-धक-सेट ।) घ काश्यते । उ काशित्वा उत्कर्षहेववः प्रोक्ता गणालङ्काररीतयः" । काष्ट्वा । ऋ यचकापात् । इति दुर्गादासः ॥ एषां प्रत्येक लक्षणानि लिख्यन्ते । तत्रादौ वाक्य- काशः, क्ली, (काश ते दीप्यते शोभते इति यावत् । लक्षणं यथा,- काट रु दीप्तौ + पचाद्यच् ।) तृणभेदः । केश्या "वाक्यं स्याद्योग्यताकासासत्तियुक्तः पदोचयः" । इति भाषा । इति मेदिनी ॥ (यथा रघुः ४ । १७ । रसलक्षणं यथा,- "पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत् काश चामरः । "विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्रियम्" ॥) रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥ तत्पर्यायः॥ इक्षुगन्धा २ पोटगलः ३ । इत्यमरः । दोषलक्षणं यथा,- २।४।१६२। कासः । इति भरतः॥ काशी। रसापकर्षका दोषास्ते पुनः पञ्चधा मताः । ५। इति मुकुटादयः । काशा ६ । इति नयना- पदे तदंश वाक्यार्थे सम्भवन्ति रसेऽपि यत्" । नन्दः ॥ वायसेक्षुः ७ काण्डेक्षुः ८ यमरपुष्पकः । गुणलक्षणं यथा, इति रत्नमाला ॥ काशकः १० वनहासका ११ । "रसस्याङ्गित्वमाप्तस्य धर्माः शौदियो यथा। इति शब्दरत्नावली ॥ इक्ष्वारिः१२ काकेक्षुः १३ गणा माधुर्य्यमोजोऽथ प्रसाद इति ते विधा" ॥ इचुरः १४ इक्षुकाण्डः १५ शारदः १६ सित- अलङ्कारलक्षणं यथा,- पुष्पकः १७ नादेयः १८ दर्भपत्रः १६ लेखनः २० "पूाब्दार्थयोरस्थिरा ये धाः शोभाविशायिनः ॥ कारकाण्डकः २१ कच्छलकारक: २२ । यस्य रसादीनुपकुबन्तोऽलङ्कारास्तेऽङ्गदादिवत्" ॥ गुणाः। शिशिरत्वम् । गौल्यत्वम् । चिकारित्वम् । रीतिलक्षणं यथा,- पित्तदाहनाशित्वम् । टमिबल शुक्रकारित्वम् । श्रम- "पदसंघटनारीतिरङ्गसंस्थाविशेषवत् । शोधकफापहत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ कण्ठक- उपकी रसादीनां सा पुनः स्थाच्चतुर्विधा । ण्डूयनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ तत्पर्य्यायगुणाः। वैदर्भी चाथ गौड़ी च पाञ्चाली लाटिका तथा"। "काशः काकेक्षुरदियः स स्यादिक्षुरसस्तथा । इति साहित्यदर्पणम् ॥ * ॥ तत् काव्यं विविधं इवालिकेक्षुगन्धा च तथा पोटगलः स्मृतः ॥ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यचित्रभेदेन । तत्राद्यस्य लक्षणम्। काशः स्यान्मधुरस्तितः खादुपाके हिमः सरः । "इदमुत्तममनियिनि, व्यङ्ग्य वाच्यात् ध्वनिबंधैः मूवष्काश्मदाहाखक्षयपित्तजरोगजित्” । कथितः" । द्वितीयस्य लक्षणम् । इति भावप्रकाशः॥ "बतादृशि गुणीभूतव्ययं व्यये तु मध्यकम् ॥ काशः, पु, (केन जलेन कफात्मकेन बायते व्याप्यते- इन। क+श+अधिकरणे धम्।) क्षतम् । काशा इति शब्दरत्नावली ॥ खनामख्यातरोगविशेषः। काशी इति भाषा । इत्यमरटीकायां भरतः॥ तत्- पर्यायः । क्षवथुः२ काशिका ३ । इति पूब्दरत्ना. वली ॥ कासः ४ । इत्यमरः ।२।१६१॥ कासयति कुत्सितशब्दं कारयति कासः । कासृष् कुशब्दे जान्तात् पचाद्यन् कासो दन्त्यान्तः। कर शब्द इत्यस्मात् बान्तात् पचाद्यनि कापास्तालव्यान्तय। शालूरकाशाल्नक्य इत्युष्यभेदे दन्त्यतालव्यान्तम पाठात् । "वाराणस्यां भवेत् काशी क्षवधौ ना टणे स्त्रिया" मिति तालव्यान्तेषु रभसः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ तस्य निदानं यथा,- धन्वन्तरिवाच । "याशुकारी यतः कारः स एवातः प्रवक्ष्यते । पञ्च काशाः स्मृता वातपित्तम्लेष्मक्षतक्षयः । क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् । तेषां भविष्यतां रुपं कण्ठे कण्डूररोचकः ॥ शूककास्यकण्ठत्वं तबाधो विहितोऽनिलः । ऊद्धं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसृजन् । शिरः श्रोतांसि संपूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च। क्षिनिवाक्षिणी एठमुरः पाव च पीड्यन् । प्रवर्तते स वक्त्रोण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हृत्पारि शिरःशूलमोहक्षोभखरक्षयान् । करोति शुष्ककारच महावेगरजा खनम् । सोऽहर्षी कर्फ शुष्कं कृच्छान्मुक्तोऽल्पतां व्रजेत् ॥ पित्तातु पीताक्षिकता तिक्तास्यत्वं ज्वरो नमः । पित्तासंग्खमनं टष्णा वैखय्यं धूमको मदः ॥ प्रततं काशवेगे च ज्योतिषामिव दानम् । कफादुरोऽल्पसमूईहृदयं स्तिमितं गुरु ॥ कण्ठे प्रलेपदमनं पीनसच्छरोचकः । रोमहर्षघनस्निग्धरलेभणच प्रवर्द्धनम् ॥ युद्धाद्यैः साहसैस्तस्तैः सेवितरयथावलम् । उरस्यन्तःक्षितो वायः पित्ते चानुगतो बली ॥ कुपितः कुरुते काशं कफ तेन सशोणितम् ।। पीतश्यावञ्च शुष्कच ग्रथितं कणितं बड़। सीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तद्यमानेन शूलिना ॥ पवभेदज्वरश्वासटपणावैखर्यकम्पवान् । पारावत इवोत्कूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च । कफाद्यैर्वमनं पतिर्बलं वर्णश्च हीयते । क्षीणस्य साहमूत्रत्वं प्याबएछकटीग्रहः । वायप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मणः । कुर्वन्ति यमायतनैः काशं छीवेत् कफ ततः। पूतिपूयोपमं पीतं विसं हरितलोहितम् । लुप्यते तुद्यत व हृदयं पचतीव च ॥ अकस्मादुष्णं शीतेच्छा बहाशित्वं बलक्षयः । स्निग्धप्रसन्नवक्तत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । ततोऽस्य क्षयरूपाणि सीण्याविर्भवन्ति च । इत्येवं क्षयजः काशः क्षीणानां देहनाशनः । याप्यो वा बलिना तहत् क्षतमोऽपि नवौ च तो। सिध्येतामपि सामर्थात् साध्यादौ च एथक्क्रमः । मिश्रायाप्याशु ये सबै नरसा स्थविरस्य च। -- - " R- Pawan हतीयस्य लक्षणम् ।

·.. ॥ प्रत्येकाच्च . ११७ काशः काशः काशिः काशश्वासक्षयच्छर्दिखरसादादयो गदाः ॥ "बदरीदलमालिप्तं शिलाया धर्मशोषितम् । "कण्टकारीतुलां नीरद्रोणे पक्का कयायकम् । भवन्त्युपेक्षया यस्मात् तस्मात्तं त्वरया जयेत् । तद्भूमपानं सक्षीरं महाकाशनिवारणम् ॥ पादपाधं ग्टहीत्वा च तत्र चूर्णानि दापयेत् ॥ इति गारड़े काशरोगनिदानं १५४ अध्यायः॥ * ॥ कण्टकारिकृतवाथः सलमाः सर्वकाहा। एथक पलाशान्येतानि गुडूचीचव्यचित्रकाः । अथ काशस्य चिकित्सा । कण्टकार्याः कणायाश्च चूर्ण समधु काश हृत् ॥ मुस्तं कर्कटपूटङ्गी च व्यषणं धन्वयामकः ॥ तत्र वातकापास्य चिकित्सा ॥ लवजातीफल पिप्पलीनां भार्गो राला सटी चैव पार्कश पलविंशतिः । "वास्तको वायसीशाकं मूलकं सुनिषण कम् । भागान् प्रकल्याक्षसमानमीयाम् । पलान्यो प्रदद्यात् ततैलयोः ॥ स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षरसगौड़िकाः ॥ पलाईमानं मरिचं प्रदेयं पक्वा लेहत्वमानोय पीते मध पलायकम् । दध्यारणालालफलं प्रसन्नापानमेव च । पलानि चत्वारि महौषधस्य ॥ चतुष्पन्न तुगाक्षी- पिप्पलीञ्च चतुष्पलाम् ॥ पास्य ते वातकाशेषु खादललवणानि च ॥ सितासमस्तेन समाप्य चूर्ण क्षिा निदध्यात् मुले म्टग्मये भाजने शुभे । बायसी काकमाची कवई इति लोके । मुनिघणक रोगानिमानाशु बलानिहन्ति । लेहोऽयं हन्ति हिक्कार्तिकासश्वासानपोषतः" सिनुयारि इति लोके शाकविशेषः । चाडरी कामज्वरारोचकमेहगुल्म- कण्टकाविलेहः। इति कासाधिकारः। इति सदृशचतुष्पत्रा सजलदेशे भवति। चौपति इति श्वासाग्निमान्द्यग्रहणीविकारान्" ॥ भावप्रकामाः॥ ॥ अपि च । लोके ॥ समशर्करचूर्ण वटिका वा ॥ "हरीतकीकणा शुगठी मरिचं गुड़संयुतम् । "ग्राम्यानूपोदकः शालियवगोधमपष्टिकान् । "कुनटीसैन्धवव्योषविड़यामयहिङ्गुभिः । काशघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ रसैम्भाधात्मगुप्तानां यूधैवा भोजयेद्धितान्' ॥ लेहः साज्यमधः काशश्वासहिकानिवारण" * कण्टकारीगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलादसे । ग्राम्यानूपोदकः रसैरित्यन्वयः। यात्मगुप्ता कि "हरीतकीकणा शुण्ठी मरिचं गुड़संयुतम्। प्रस्थसिद्धो तादातकापानुदशिदीपनः" । वाछ इति लोके ॥ काशघ्नो मोदकः प्रोक्तः परं वह प्रदीपन" *॥ इति गामड़े १७४ ाध्यायः ॥ "दशमूलीकृता काशश्वासहिक्कार जापाहा । "कर्षः कर्कशौ पलं पलद्धयं स्यात्ततोऽईकर्षश्च । "मनःशिला बलामूलं काकपर्गाच्च गुग्गुल्लुम् । यवागर्दीपनी दृष्या वातरोगविनाशिनी ॥ मरिचम्य पिप्पलीनां दाडिमगुड़यावशूकानाम् ॥ जातिपत्र कोलिप तथा चैव मनःशिला ॥ रसः ककोटकानां वा इतम्यः स नागरः। बायधैरसाध्याः काशा ये वैद्यनिर्मक्ताः । एभिलेव कृता वर्तिबंदरामौ महेश्वर ! । वातकाप्रशमनः पूङ्गिमत्स्यस्य वा पुनः" * ॥ अपि यूयं छर्दयतां तेषाभिदमौषधम्" ॥ धूमपानं काशहरं नाव काय विचारगा" ॥ यथ पित्तकापास्य चिकित्सा। पथ्यम् ॥ वङ्गासेगस्तु कपीश इति पाठे कांशः इति च गारड़े १६४ अध्यायः ॥ "कण्टकारीयगद्राक्षावासाकर्चरवालकः । कर्षा मिति व्याच॥ "कतकस्य फलं पाझं सैन्धवं व्यघां व'चा । नागरेण च पिप्पल्या कथितं सलिलं पिबेत् ॥ "मरिचं कर्षमात्र पिप्पली कर्घसंमिता। स्यात् फेगोरसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला । पार्करामधुसंयुक्त पित्तकाशहरं परम्” ॥ अर्द्धक( यवक्षारः कर्षयरमञ्च दाडिमम् ॥ एघा वतिईन्ति का तिमिरं पटलं यथा" ॥ वथ कपकाशस्य चिकित्सा । एतच्चर्णीकृतं युञ्जयादरकर्धगुडेन हि । इति तवैव १६८ यध्यायः॥ "पिप्पली कटफलं शुण्ठी घटणी भार्गी तथोषणम् । शाणप्रमाणां गटिकां कृत्वा वो विधारयेत् ॥ "अभयामलकं द्राक्षा पिप्पली कण्ट कारिका । कारवी कण्टकारी च सिन्धुवारी यवानिका ॥ यस्याःप्रभावात् सर्वेऽपि कासा यान्त्येव संक्षयम्" । यूटर पुनर्नवा शुराठी जग्धा का निहन्ति वै" ॥ चित्रको वासकश्चैघां कषायं विधिवत् कृतम् दाडिमं दाडिमफलवल्कलं ग्राहाम् । मरिचादि- इति च तत्रैव १८६ अध्यायः ॥ कफकाश विनाशाय पिबेत् कृष्णार जोयुतम्" ॥ वटिका ॥ * ॥ काशकः, पुं, (काशते दीप्यते इति । काश + कतरि पिप्पल्यादिवाथः॥ "समूलवल्कच्छदकराटका - गवल । ) काशः । इति शब्दरत्नावली ॥ केश्या व्यथ क्षतजकाशस्य चिकित्सा । रत्तुलां ततो द्रोणमितं जलञ्च । इति भाषा॥ "इविक्षुरालिकापद्मटणालेात्पलचन्दनम् । हरीतकीनां प्रातमेकपा काशमईः, पुं, (काशं मटूाति उपशमयति नाश- मधुकं पिप्पली द्राक्षा लाक्षा पटङ्गी शतावरी ॥ विपच्य कुर्याचरणाम्बुशेषम् ॥ यति वा। मट् + "कम्मण्यण" । ३।२।१। द्विगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्वचतुर्गणा । तस्मिन् कषाये तनुवस्त्रपूते इति य ।) कासमक्षः । इत्यमरटीकायां लियात्तन्मधुसर्पिभ्यां क्षतकाशनिवृत्तये" ॥ हरीतकीभिः सहितो गुडस्य । रायमुकुटः ॥ (कासमईशब्दे ऽस्य गुणाः पर्या- इक्षुरालिका इक्षुभेदः । चन्द्र इति लोके । पञ तुलां विनिःक्षिप्य पचेत् सुपक्क- याच क्षेयाः) पद्मकाष्ठम्। म्हणालं विशम् । उत्पलं कमलम् । मेतत् समुत्ताऱ्या मुशीतले च ॥ काशा, स्त्री, (काश्ते इति । का+अच्+टाम् ।) चन्दनमत्र धवलम् चूर्णत्वात् । टङ्गी कर्कट- पल पलञ्चापि कटुवयञ्च काभटगाम् । इत्यमर-टीकायां भरतः ॥ भूटनी। तुगाक्षीरी वालोचना। सा चेक्षोईि तथा चतुर्जातपलं विचूर्ण्य । काशाल्मलिः, स्त्री, (कुत्सिता शाल्मलिः। कोः गुणा ॥*॥ अथ क्षयकाशचिकित्सा | "चूर्ण काकु पलानि षट् पुष्परसस्य चापि कादेशः ।) कूटशाल्मलिः । इति जटाधरः ।। भमिई वासकरसभावितं वहन् वारान् । मधु विनिःक्षिपेत्तत्र विमिश्रयेच्च ॥ काशिः, स्त्री, (काश् + "सर्वधातुभ्य इन्" | उणां वृतसितोपलाभिलेह्यं क्षयकाशरतपित्तहरम् ॥ प्रयुज्यमानो विधिनघ लेहो ४।११७। इति इन्।) काशी । इत्युणादिकोषः ॥ काकुभं चूर्ण ककुभत्वक्चूर्णम् ॥ * ॥ यथाबलञ्चापि यथानलञ्च । (यथा हेः रामायणे १ । १३ । २३ । यथ कास्यं सामान्यतश्चिकित्सा । वातात्मक पित्तकृतं कफोत्यं "तथा काशिपति स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । "ताम्यमानस्य काशेन नासासावे खरे जड़े। विदोषजातानपि च त्रिदोषम् । सदृत्तं देवसङ्काशं खयमेवानयख हि" ।) क्षवधौ गन्धनाशे च धूमपानं प्रयोजयेत् ॥ নাৰ লক্ষ্ম জাস্থা काशिनगरोपतक्षितेजनपदे भूनि । मनःशिलालमरिचं मांसीमुस्तेङ्गु दैः पिबेत् । श्वासच हन्यात् सह पीनसेन । यथा महाभारते ६ ६ । ४१ । धूमं यहं च तस्यानु पयश्च सगुडं पिबेत् ॥ यच्माणमेकादामुग्ररूपं "यत ऊद्धं जनपदान्निबोध गदतो मम"। एष काशान् एथक् इन्दसर्वदायसमुद्भवान् । हरीतकीयं गणोपदिशा' ॥ "बोधा मद्राः कलिङ्गाश्च काशयो परकाशयः" । शतैरपि प्रयोगाणामसाध्यान् साधयेत् ध्रुवम्" ॥ पुष्परसो मधु.। चतु तं त्वगेलापत्र नागकेशराः। मुधिः । इति निरूक्तिः। यथा ऋग्वेदे ७।१.४ घालं हरितालम् ॥ इङ्गुदमिह पुत्रजीवकपलम् । गुहरीतकी ॥ * ॥ ||"बाप इव काशिना संग्टभीतो असनस्वा- ·काशी ११८ काशी तदा विहर्तुमीन क्षेत्रमेतत् विनिम्भितम् ॥ इति काशीखण्डम् ॥ तत्र कर्तव्ययात्राविधान यथा, काशी सत इन्द्र वक्ता" | "काशिना मुशिना" इति भाष्यम् ॥) सूर्य पं । इति जुमरव्याकरणम् ॥ काशिका, स्त्री, (काश् ि+ खार्थे कन् टाम् । यहा काशयति ज्ञानं भक्तानां इति। काश+णिच +ण्वुल टाय् अत इत्वञ्च ।) काशी। इति शब्द- रत्नावली ॥ (पारिभाषिककापिकाया लक्षण- मुक्तं यथा पाकराचार्येण । "मनोनिवृत्तिः परमोमान्तिः सा तीर्थवा मणिकर्णिका वै। ज्ञानप्रवाहा विमला हि गङ्गा सा काशिकाऽहं निजबोधरूप" ॥ * ॥ वामनकता पाणिनित्तिः ।) काशिकाप्रियः, पुं, (काशिकाप्रिया यस्य । काशि- कायाः प्रियो वा ।) दिवोदासः । इति शब्दरत्ना- बली॥ ॥ .. काशिराजः, पु, (काश्याः राजा । “राजाहः सखि- भ्यराच" | ५ | ४ । ६१ इति टछ ।) वाराणसी- राजः। तत्पर्य्यायः । धन्वन्तरिः २ दिवोदासः ३ सुधोद्भवः ४ । इति त्रिकाण्ड पोषः ।। (यदि च क्रमावयेन तत्र बहवोराजान यासन् । तथापि तत्स्थानाधिकारित्वात् यदा योऽधि- कारी स एव काशिराजः अतो नासाधुप्रयोग इति मन्यामहे ॥ “अथ खलु भगवन्तममरवर- षिगणपरितमाश्रमस्थं काशिराज दिवोदास धन्वन्तरिमौपधेनव वैतरणौरचपोकलावतकर- वीर्यगोपुररक्षितमुश्रुतप्रभतय ऊचुः” ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थांने १ यः ॥) कापूी, स्त्री, (काशते शिवत्रिशूलोपरि । काट दीप्तौ + अच् गौरादित्वात् सीघ् । काश + इन् डीम् वा । अथवा काशयति प्रकाशयतीदं व्वं या । काश् + णिच् यच् गौरादित्वात् डीप ।) खनामख्याततीर्थम् । शिवपुरी। तत्प- •यः । वाराणसी २ तीर्थराजी ३ तपस्थली ४ । इति जटाधरः ॥ कापिका ५ । इति प्राब्दरना- वलो॥ काशिः ६ । इत्युणादिकोषः ॥ अविमुक्तम् ७ च्यानन्दवनम् ८ यानन्दकाननम् । पुनर्भवभूमिः १० रुद्रावासः ११ महामशानम् १२ । तस्या उत्पत्तिर्यथा,- "ततस्तदैकलेनापि खैरं विहरता मया । खविग्रहात् खयं स्ट्रछा खपारीरानमायिनी ॥ प्रधान प्रकृतिं त्वां तु मायां गुणवती पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुविकृतिवर्जिताम् ॥ युगमञ्च त्वया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । मयाद्य पुरुषेणैतत् क्षेत्रश्चापि विनिम्मितम्" ॥ स्कन्द उवाच । सा शक्ति प्रकृतिः प्रोक्ता स पुमानीश्वरः परः । ताभ्याञ्च रममाणाभ्यां तस्मिन् क्षेत्र घटोद्भव ! ॥ परमानन्दरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणि ।। पञ्चक्रोशपरीमाणे खपादतलनिम्भिते ॥ मुने प्रलयकालेऽपि न तत् क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं न शिवाभ्यां यदविमुक्कं ततो विदुः॥ न यदा भूमिवलयं न यदायां समुद्भवः । .. समारभ्य प्रतिपदं थावत्कृषणां चतुर्दशीम् । एतत्कमेण कर्त्तव्यान्येवदायतनानि वैः। इमां याचां नरः कृत्वा न भूयोऽप्यपिजायते" "अन्या यात्रा प्रकर्तव्यैकादशायतनोद्भवा । कानीध्रकुण्डे सुखातः पश्येदनीध्रमीश्वरम् ॥ उर्वशीशं ततो गच्छेत्ततस्तु नकुलीश्वरम् । धापाठीशं ततो दृष्ट्वा भारभूतेश्वरं ततः ॥ लागलीशमथालोक्य ततस्तु त्रिपुरान्तकम् । ततो मनाप्रकामे प्रीतिके शमथो व्रजेत् ॥ मदालसेश्वरं तस्मात् तिलपर्णेश्वरंततः । यात्रैकादशलिङ्गानामेघा कार्या प्रयत्नतः ॥ इमां यात्रां प्रकुर्वाणो रुद्रत्वं प्राप्नुयानरः"01 "यतः परं प्रवक्ष्यामि गौरीयावामनुत्तमाम् । शुक्लपक्षटतीयायां या याचा विश्ववद्धिका । गोप्रेक्ष्यतीर्थ सुखाय मुखनिर्मालिकां प्रजेत् । ज्येष्ठवाप्यां नरः सात्वा ज्येष्ठा गौरों समर्चयेत् । सौभाग्यगौरी संपूज्या ज्ञानवाप्यां कृतोदकैः । ततः पृङ्गारगौरीच तत्रैव च कृतोदकः । सात्वा विशालगडायां विशालाक्षों ततो व्रजेता सुखातो ललितातीर्थे ललितां पूजयेत्ततः । खात्या भवानीतीर्थे तु भवानी परिपूजयेत् । मङ्गला च ततोऽभ्य विन्दुतीर्थकृतोदकः । ततो गच्छेन्महालक्ष्मी स्थिरलक्ष्मीसम्रद्धये । इमां यात्रां नरः कृत्वा क्षेत्रेऽस्मिन् मुक्तिन न दुःखैरभिभूयेत इहामुत्रापि कुत्रचित् । कुर्यात् प्रतिचतुर्थीह पूजां विघ्नेशितुः सदा : ब्राह्मणेभ्यस्तदुद्देशाध्या वै मोदका मुदे" 101 "भौमे भैरवयात्रा च कार्या पातकहारिणी रविवारे रवेर्यावां घयां वा रविसंयुभि । तथैव रविसप्तम्यां सर्वविघ्नोपशान्तये । नवम्यामथवा बयां चण्डीयात्रा शुभावहा" *1 "कान्तहस्य यात्रा कर्तव्या प्रतिवत्सरम् प्रातः मान विधायादौ नत्वा पञ्च विनायकान् । नमस्कृत्याथ विश्वेशं स्थित्वा निर्वाणमण्ड ये चन्तहस्य यात्रा हि करिध्येऽधौधशान्तये रहीत्वा नियमति गत्वाथ मणिकर्णिकाम् । स्नात्या मौनेन चागत्य मणिकर्णोशमर्च येत् । कम्बलाश्तरी नत्वा वासुकीशं प्रणम्य च । पर्वते ततो दृष्ट्वा गङ्गाकेशवमप्यथ ॥ ततस्तु ललितां दृष्ट्वा जरासन्धेश्वरं ततः। ततो वै सोमनाथञ्च वराहच ततो व्रजेत् ॥ ब्रोवरं ततो नवा नवागस्तीश्वरंततः । कश्यपेशं नमस्कृत्य हरिकेशवनन्ततः ॥ वैद्यनाथं ततो गत्वा ध्रवेशमथ वीक्ष्य छ । गोकर्ण ततोऽभ्यचा हाटकेशमथो व्रजेत् । अस्थिक्षेपतड़ागच्च दृष्ट्वा वै कोकणेश्वरम् । भारभूतं ततो नत्वा चित्रगुप्तेश्वरं ततः ॥ चित्रघण्टां प्रणम्याथ ततः पश्यतीश्वरम् । पितामहेश्वरं गत्वा ततस्त कलसेश्वरम् । যুগ্ম লীৗ বিমান্সেী হন্ত । नागेश्वरो हरिचन्द्रश्चिन्तामणिविनायक सेनाविनायकश्चाथ इश्व्यः सर्वविघ्नहत् । सूत उवाच। “यात्रापरिक्रमं ब्रूहि जनानां हितकाम्यया । यथावत् सिद्धिकामानां सत्यवत्याः सुवोत्तम !! व्यास उवाच। निशामय महाप्राज्ञ लोमहर्षण : वनिते। यथा प्रथमतो यात्रा कर्तव्या यात्रिकर्मुदा । सचेलमादौ संसाय चक्रपुष्करिणीजले । सन्तर्प्य देवान् सपितॄन् ब्राह्मणांश्च तपखिनः ॥ यादित्यं द्रौपदों विष्णु दण्डपाणिमहेश्वरम् । नमस्कृत्य ततो गच्छेत् द्रष्टुं छुणिविनायकम् ॥ ज्ञानवापीमुपस्पृश्य नन्दिकेशं ततोऽर्चयेत् । तारकेशं समभ्यच्चा महाकालेश्वरं ततः । ततः पुनर्दण्डपाणिमित्येषा पञ्चतीथिका। दैनन्दिनी विधातव्या महाफलमभीमुभिः ॥ "ततो वैश्वेश्वरी यात्रा कार्या सर्वार्थसिद्धये । द्विसप्तायतनानाञ्च कार्या यात्रा प्रयत्नतः॥ कृष्णां प्रतिपदं प्राप्य भूतावधि यथाविधि ! स्वथवा प्रतिभूतञ्च क्षेत्रशुद्धिमभीमुभिः ॥ तत्तत्तीर्थकृतस्नानस्तत्तलिङ्गकतानः | मौनेन यात्रां कुवायः फलं प्राप्नोति यात्रिकः ॥ योद्धार प्रथमं पश्येन्मत्स्योदयां कृतोदकः । त्रिपिठ महादेवं ततो वै कृत्तिवाससम् ॥ रत्नेशचाथ चन्द्रेशं केदारश्च ततो ब्रजेत् । धमेश्वरच वीरां गच्छेत् कामेश्वर ततः ॥ विश्वकर्मेश्वर चाथ मणिकर्णीश्वरं ततः । अविमुक्तेश्वर दृष्ट्या ततो विश्वेशमचयेत् ॥ एषा याचा प्रयत्नेन कतव्या क्षेत्रवासिभिः । यस्तु क्षेत्रमुचित्वापि नैतां यात्रा समाचरेत् ॥ विघ्नास्तस्योपजायन्ते क्षेत्रोच्चाटनसूचकाः" ॥ * ॥ "प्रयायतनयाधान्या कर्तव्या विघ्नशान्तये । दक्षेशः पार्वतीशश्च तथा पशुपतीश्वरः । गडगो नम्मदेशश्च गभस्तीपः सतीश्वरः ।। काष्ठमस्तारकेशश्च प्रत्ययमि विशेषतः। दृश्यान्येतानि लिङ्गानि महापापोपशान्तये" * ॥ "अपरापि शुभा यात्रा योगक्षेमकरी सदा । सर्वविघ्नोपहन्त्री च कर्तव्या क्षेत्रवासिमिः ॥ शैलेशं प्रथमं वीच्य वरणास्त्रानपूर्बकम् । खानन्तु सङ्गामे कृत्वा द्रष्टव्यः सङ्गमेश्वरः ।। खर्भालतीर्थे सुखातः पश्येत् खर्नीलमीश्वरम् । खात्वा मन्दाकिनीतीर्थे एव्यो मध्यमेश्वरः ॥ पश्येहिरण्यगर्भ तत्र तीर्थकृतोदकः । पञ्चचूड़दे स्नात्या ज्येष्ठस्थानं ततोऽचयेत् । चतुःसमुद्रकूपे तु स्नात्वा देवं ततोऽचयेत् । देवस्याग्रे तु या वापी घोपस्पाने कृते ॥ शुक्रेश्वरं ततः पश्येत् तत्कूपविहितोदकः । दण्डखाते नरः सात्वा व्याघ्रशं पूजयेत्ततः ॥ मौनकेश्वरकुण्डे तु वानं कृत्वा ततोऽचयेत् । अम्बकेशं महालिङ्ग कृत्वा मात्रामिमां नरः ॥ कचिन जायते भूयः संसारे दुःखसागरे ।।

·११६. काशी कायरी काश्मोरा वशिलवामदेवौ च मूर्तिरूपधरावुभौ ॥ "तदिदं मन्ये देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां २ । ७५ । 'इति वनिए “वनोरच"। 8 ।१ । ७ । द्रष्टव्यौ यत्नतः काश्यां महाविघ्नविनापानौ । ब्रह्मसदनं अत्र हि जन्तोः प्राणेशत्क्रममावास्य इति डीवो । एघोदात् वस्य मत्वम् ।) गम्भारी- सीमाविनायकं नाथं करुगोपू ततो व्रजेत् ॥ सदस्तारकं ब्रह्म व्या चछे येनासावटतीभूत्वा मोक्षी रक्षः । इत्यमरः।२।। ३५ ॥ (अस्याः पाया त्रिसन्ध्येशी विशालाक्षी धम्मशो विश्वबाहुका। भवति तस्मादविमुक्तमेव निघेवेत अविमुक्तां न यथा,- व्यापाविनायकवाध वृद्धादित्यस्ततः पुनः ॥ विमुञ्चेदेवमेवैतद्याज्ञवलक्यः । अध हैनमत्रिः “गम्भाशरी भद्रपर्णी च श्रीपर्णी मधुपर्णिका ॥ चतुवनेश्वर लिङ्ग ब्रह्मेपास्तु ततः परम् । पप्रच्छ याज्ञवल्का । य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा काश्मीरी काश्मरी हीरा काश्मयः पीलरोहिणी। ततो मनःप्रकामे ईशानेशस्ततः परम् ॥ कथमहमिमं विजानीयामिति सोऽविमुक्त उपास्य कृषाटन्ता मधुरसा महाकुसुमिकापि च" ॥ चण्डी चण्डेश्वरी दृश्यौ भवानीशी ततः । इति सोऽविमुक्तः कास्मिन् प्रतिकित इति वरगा इति भावप्रकापास्य पूब्बखण्ड़े प्रथमे भागे ॥ गणा- पुगिन प्रणम्य च ततो राजराजेशमच्चयेत् ॥ यामस्याश्च प्रतिष्ठित इति का च वरमा भवति स्थाम्या यथाव লাঞ্জলীস্থানীম্বা নন লন্ত্রী। का चासिर्भवति । सान् इन्द्रियकृतान् दोधान् 'काश्मी तु वरा तिता वीय्यायाणा मधुरा गरुः । घरानेपामधो नत्वा यरद्रव्येश्वरं ततः ॥ वारयति तेन वरमा भवति सर्वागि इन्द्रियकृतानि दीपनी पाचनी मेध्या भेदिनी मम शोषजित् ॥ प्रतिग्रहेश्वरश्चापि निकलशपामेव च | पापानि धन्यति तेनासि भवति कतममस्याः दोघट्यापाऽमलार्णविघदाह ज्वापहा । मार्कण्डेये मामभ्य ततश्चाभर मेश्वरम् ॥ स्थानं भवति इति भुवोwणस्योभयसन्धिः स द्यौ- तत्फलं लंहगं वृष्यं गरुके श्यं रसायनम् ॥ गङ्गशोऽस्ततो ज्ञानवाप्यां स्वानं समाचरेत् । किस्य परम्य च सन्धिर्भवति। एवमेवैनं सन्धि वातपित्तट पारक्तक्षयमूत्रविवचनुन् । नन्दिकेशं तारके महाकालेश्वर ततः ॥ सन्ध्यां ब्रह्मविद उपाम ते कोऽसौ रुद्र इति रुद्र- खाद पाके हिमं विग्धं तुवराविधिकृत् ॥ दण्डपाणि महेशच माक्षे प्रणामेत्ततः । तापत्रयात्मकं संसारावं तद्धेतुर्वा तत्मत्वं द्राव- हन्याहाहटयावात रक्तपित्तक्षयान् तथा" ॥ वीरभदेश्वरं नत्वा अविमुक्तेश्वरं ततः ॥ यति पारणागतानामुपासकानामिति चतरव चि- यथा, महाभारते ३ । १५८ । ३४ | विनायकांक्ततः पञ्च विश्वनाथं ततो ब्रजेत् । छक्तिमयः सर्वज्ञः परमेश्वर राव रुद्रः। तथा हि "विन्वान् कपिल्यान् जन्वश्च का धमीदगीम्तथा"!) ततो मौनं विस्टज्याथ मन्त्रमेनभुदीरयेत् । "एको हो न द्वितीयाशावतस्थुः" ॥ इति श्रीश्री- कामयंः, पुं, (कामरीति पाव्दोऽस्त्यस्य छास्मिन् वा । अन्तहस्य धात्रेयं यथावत् या मया कृता । मद्भगवत्पूज्यपादपरमहंसपरिव्राजकाचार्यमुरे- धन्येभ्योपीति यम् । स्वार्थ व्यञ् इति केचित् ।) न्धूनातिरिक्तया शाम्भः प्रीयतामनया विभुः ॥ श्वरमूरिप्रगीतकाशीमुक्तिविवेकः ॥) गम्भारी । इत्यमरः । २ । ४ । ३६ ॥ स्लीवलिङ्गो- इति मन्त्र समुच्चार्य क्षयां वै मुक्तिमगइपे । कापाटगाम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (मुहिः । ऽप्ययम् । इति भरतः॥ विश्राम्य यायात् भवनं निष्पापः पुण्यवान् नकः॥* इति निशक्तिः) ("हृद्यं मृविवन्धनं पित्ताम्वातनापानम् । "संप्राप्य वासरं विघयोर्विघातीर्थेध सर्वतः कापी, न्] त्रि, (काशोऽस्यास्ति इति । इनिः । केयं रसायन मेध्यं कामय्यं फलमुच्यते" || कायी यात्रा प्रयत्नेन महापुग्यमम्मद्धये ॥ कापारोगयुक्तः । इति राजवल्लभः ॥ (काशते इति सुश्रुते सूचग्थानं । B६ व्यध्यायः ॥) নমঘমল্লা স্কুল কার্ল লবন্। इति काश गिनिः । प्रकाशीलः ॥) काश्मीर, ली, (कश्मीसे कामी वा भवं "कच्छा- दुःखं रुद्रपिशाचत्वं न भवेद्यम्य पूजनात् ॥ काशीनाथः, पु, (काश्याः नाथः ।) शिवः । इति दिभ्यश्च" । ४ । २ । १३३ । इति अगा।) मुकर- श्रद्धापूर्वमिमा यात्राः कर्तव्याः क्षेत्रवासिभिः । पान्दरत्नावली ॥ (यथा काशीखगडे,-- मूलम् । इयमरः ।२ | B | १४५॥ टाः । कु. पर्वखपि विपण काय याचाच सर्वतः ।। "काशीनाथं समाश्रित्य कुतः कालभयं नृणाम्"।) इभम् । इति मेदिनी ॥ (शोधनमम्य यथा, न वन्ध्यं दिवसं कुर्य्यादिना यात्रां क्वचित् कृती । काशीराजा, मु, (काभ्याः काशीप्रदेपास्य राजा । "काश्मीरचापि सर्पिधा" ॥ याचादयं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं प्रतिवासरम् ॥ "जाहः सखिभ्यरच" ५। । ६.१ । इति इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे वातव्याध्यधिकार।) झादौ स्वर्गतरङ्गिगटासतो विश्वेशितुर्भुवम् । टच् ।) दिवोदासः । इति शब्द रमावली॥ (अयं कामोर, ए, (कश्मीरः एव स्वार्थ व्यण । काश्मीर यस्य वन्ध्यं दिन यातं कायां निवसतः सतः ॥ हि योगरूध्यर्थः । यौगिकार्थेन तु मस्मिन्नेव इति नानाख्याय ते बा ।) खनामध्यानदेशाः । निराशाः पितरम्तम्य तस्मिन्नेव दिने भवेत् । काशीदेपाधिकारिगि प्रयोगो दृश्यते । इति जटाधरः । (उक्तश्च शक्तिसङ्गमतन्ने । स दयः कालसर्पमा स दयो म्रत्युना स्फुटम् ॥ यथा गीतायाम् १ । ५ । "पारदामठमारभ्य कुसमादितटान्तकम् । स मुठस्तत्र दिव से विश्वेशो यत्र नेक्षितः । "घरकेतुश्चेकितानः कापीराजश्च वीर्यवान्" ॥) तावत्काश्मीरदेशः स्यात्पञ्चाशत्योजनात्मकः” । सर्वतीर्थेषु ससौ स सर्व यात्रा व्यधात् स च ॥ काशी, लो, (कुत्सितं ईषत् वा शीशमिव । को पत्र कपिलेश्वरनामा महादेवी वर्तते , शि- मणिकर्यान्तु यः स्नातो यो विश्वेपा निरक्षत । कादेशः । काशिं दीप्तिं इथे इति केचित् । वनामकीर्तग "काश्मीरे कपिलेश्वरः ॥ इति सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः ॥ ईश + कः ।) उपधातुविपोषः । हिराकसी इति वचनात् ॥ (यथा गोः रामायणे 8 | 8३ । २२ । दृश्यो विश्वेश्वरो नित्यं सातव्या मणिकर्णिका' भाषा । तत् दिविधम् । धातुकाशीम् १ । तत् "कामोरमगड चैव शमीपीलुवनानि च । इति श्रीस्कन्दपुराणे काशीखगड़े १०० अध्यायः ।। हरिहणं लोहितञ्च । पुष्यकाशीशम् २ । तत् ষােযাি ঘ মগ্ন লালি বিলি বলী: (चिच्छक्तिः । सुघुनाख्या नाड़ी च | अन्या शुलवा कृषाच । इति रत्नमाला ॥ तद्देशवासिनि त्रि । यथा, महाभारते ६।८1५३॥ - नाड़ी चिट्रासया सम्यगाभासिता सती प्रकाशते (घस्य पाया गुणाश्च यथा,- 'काश्मीरा सिन्धुसौवीरा गन्धारा दर्प कालथा।) धतरव इयं हि ब्रह्मप्रकाशरूपिणी चिन्मयी "काशीशं धातुकापशीशं पांशुकापीशमित्यपि । काश्मीरज, स्ली, (काश्मीरे जायते । जन + "सन- ज्ञानप्रकााकतया अस्यास्तथात्वं वेदतन्त्रादि तदेव किञ्चित् पीतन्तु पुष्यकाशीशमुच्यते ॥ म्यां जने । ३।२।६७ । इति डा।) कुष्ठम् । ज्ञानप्रतियादकशास्त्रैः सुनाया एव ब्रह्मनाडीत्वं कापूरीमस्तमुधाच तिलञ्च तुवरन्तथा । कुडामम् । इति मेदिनी ॥ पुष्करमूलम् । इति प्रतिपादितं तथा सर्वप्रकाशकतया चिच्छक्तरेव वातम्भ हरयं नेत्रकण्डविषप्रणत् ॥ विश्वः ॥ (गुणाः पर्यायाचाम्य कुष्ठशब्दे कुछमाब्दे स्वरूपकाशीव विज्ञाप्यते यथा,- मूत्रकृच्छामरीश्वित्रनाशनं परिकीर्तितम्" । च ज्ञातव्याः) "ययेदं काश्यते सवं सा काशी परिकीच ते" । इति भावप्रकाशम्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) काश्मीरजन्म, [न सी, (काझीरे जन्म यख तत् ।) यदि चिच्छक्तिरेव काश्या स्वरूपार्थवाचिका द्विदन्त्यसकारोऽपि पाठः ॥ (काशीदेशाधिपतो कुतमम् । इत्यमरः।२।६।१२॥ নন্থি নয়া নাহযীশ্রয়া জানিহিনি वेिच पुं) काश्मीरा, स्त्री, (कामोरे भवः ! सत्र मवः" ।। संपायचेत् ततोऽवधीयताम्। कामरी, स्त्री, (काशते इति । "बनेम्धोऽपि"।३। ३ । ५३ । इत्यम् । बाम उत्पत्तिस्थानले. ॥ - " ॥ -- ·॥ . । । ) . ..१२० काश्यपिः काष्ठत काष्ठाम्बु नास्ति यम्याः । यच् टाप च इति केचित् ।) तपसा वालिखिल्यानां मम सङ्कल्पजौ तथा" ।) रथकारः। ५। इत्यमरः।२।१०।६॥ ध्यतिविषा । इति भेदिनी ॥ कपिलद्राक्षा । इति काश्यपी, स्त्री, (कश्यपस्येय । “तस्येदम्" । ४ । ३ । काठतन्तुः, घु, (काछे तन्तुरिव विस्तृततबावस्थितः शनिपटः। १२० । इत्यण स्त्रियां खोप ।) एथिवी । इत्य त्वात् ।) काष्ठकमिः । तत्पर्य्यायः । कोषकार।२। काश्मीरी, स्त्री, (काश्मीरदेषो भवः । “वत्र भवः" मरः।२ । १ ।२॥ इति हारावली॥ 8 ।३ । ५३ । इत्यण । स्त्रियां डीम् ।) गम्भारी । ("अधागन्य महाराज ! नमस्कृत्य च कश्यपम् । काछदारः, पं, (काठं दारुसंक। काठप्रधानो दारु. इति भावप्रकाशः ॥ (यस्याः पर्यायगुणाः काम एथिवी काश्यपी जजे सुता तस्य महात्मनः रिति केचित् ।) देवकाशम् । इति राजनिर्धण्टा । रीशब्दे जेथाः।) इति महाभारते ॥ दानधर्मे । १३ । १५४ । ७ ॥ कारागुः, पुं, (काष्ठप्रधानो द्रुर्टक्षः।) पलाश क्षः। काश्य, स्ली, (कुत्सितं या यत्र । के जलंध्याश्यं वा प्रजा । एतद्दिषयकप्रमाणं कूर्माब्दे द्रव्यम् ।) इति राजनिर्धण्टः । यत्र। (मद्यम् । इति राजनिर्धगटः॥) पविशाधे पुं। काश्यपेयः,, (कश्यपस्येवम् । कश्यप + च्या डीप च कारधात्रीफलं, क्ली, (काष्ठमिव शुष्कं धात्रीफलम्।। यथा महाभारते १ । १०२ | ४६ | कश्यपी कश्यपपनी अदितिः। तत्र भवः इति यामलकम् । इति राजनितण्टः । "यक्षतः क्षययित्वारीन् संख्येऽसंख्येयविक्रमः | ठक ।) सूर्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, काठपाटला, स्त्री, (कावत् कठिना पाटला।) थानयामास काश्यम्य सुताः सागरमामुतः” ।) "जवाकुसुमसङ्काशं काश्यपेयं महाद्युतिम् । सितपाटलिका। इति राजनिघण्टः ॥ (यस्याः काश्यपं, स्ली, (काश्यं मद्य पिवयत्र । या+घञर्थ ध्वान्तारि सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम्" ॥ पाया यथा ॥ "अपरा स्यात्याटला सिता। कः। मांसम्य हि मद्यपानाङ्गत्वेन प्रसिद्धेतधा इति सूर्यप्रणामः॥ देवमात्र। कश्यपीमुतत्वात् ।) मुष्कको मोक्षको घण्टा पाटलिः काठपाटला"। त्वम् ।) मांसम् । इति हेमचन्द्रः ॥ काश्वरी, स्त्री, (काश + वनिए "वनोरच"। ४ । २ १७ इति भावप्रकाशम्य पूर्बखण्डे १ म भागे ।) काश्ययः, , (कश्यपस्य गोत्रापत्यम् । विदाद्यञ् इति डीप रन । जाती डोष ता!) का- काठमठी, स्त्री, (काष्ठरचिता मठीव ।) चिता। कणादमुनिः । इति त्रिकाण्डोषः ॥ महाभेदः । प्रमरी । इति भरतो दिम्पकोषश्च ॥ इति विकाण्डोषः॥ इति मेदिनी ॥ गोत्रविपोषः। तत्पवरान्तर्गत कार्य, ली, (काभते दीप्यते कापात्यनेन वा| कापा काठमलः, पुं, (काळं मल्लः वाहक इव यत्र ।) पाव. मुनिविशेषः। इति स्मृतिः ॥ कम्यपस्यापत्य +"हनिकुघोत्यादिना" उणां । २ । २ । क्थन् । यानम् । इति हारावली ॥ मात्रञ्च ॥ (विभाण्डकमुन्यथ यथा, महाभारते ब्रश्चेति षत्वम् तितुति नेट ।) दारु । इत्यमरः । काठलेखकः, पुं, (काठं लिखति । कर्तनेन लेखना ३।१११॥ २०॥ २ । ४ | १३ ॥ काठ इति भाषा । (उक्तश्च । कारं करोतीति । लिख + ण्वल ।) घुणः । इति "खाध्यायवान् वृत्तसमाधियुक्तो "संसारमतिशुल्कं यत् मुरिमध्ये समेष्यति । हारावलो। विभागड़कः काश्यपः प्रादुरासीत्" ॥ * ॥ तत्कार काष्ठमित्याजः खदिरादिसमुद्भवम्" ॥) काठलोही, [न् पुं, (काष्ठेन युक्त लोहं विद्यते खनामख्यातो बिजविशेषः । अयं हि विध- काठक, स्ली, (का; सत्कायति । काष्ठ + के + कः यत्र । यद्दा काठं च लोहं च ते स्तोऽत्र । इनिर) विद्यापारदर्शी । अन्य विवरगामुच्यते । केचित्तु काठ विद्यतेऽन्य नड़ादित्वात् छः कुक लोहयुक्तमुद्गरः। तत्पर्य्यायः । वातदिः । इति यदा पामीकानेग टङ्गिणा ‘स कौरवासमः च विल्वकादित्वात् छमात्रम्य तुक । अपातका निकाण्डपोषः॥ सप्तमेऽहनि सर्पराजेन तक्षकन दयो यमसदनं मृत्वात् व्यस्य तथात्वं!) व्यगुरु | इति राजनिघण्टः॥ कालवल्लिका, स्त्री, (काष्ठवत् शुष्का वल्लिक गमिष्यतीति' शप्तः परीक्षित, तदा राज एतच्छाय- काष्ठकदली, स्त्री, (कारवत् कठिना कदली ।) कटुका । इति वैद्यकम् ॥ (कट्वीशब्देऽस्या गुहा वृत्तान्तमाकण्र्यासौ काश्यपो नाम ब्राह्मणाः राजानं कदलीभेदः । काटकला इति भाषा । तत्पर्यायः । दयो बोडव्याः।) परीक्षितं तक्षकविधात् रक्षितुं धनार्थी हस्तिना सुकाष्ठा २ वनकदली ३ काठिका शिलारम्भा काठपारिवा, स्त्री, (काठमिव शुष्का शारिवा।) पुरमुद्दिश्य प्रस्थितः । गच्छन्तमेनं पथि तक्षको ५ दाएकदली ६ फलाछा! 9 बनमोचा ८ प्रम शारिवा । इति राजनिघण्टः | अनन्तमूल इति दृयवानाह च को भवान् कुत्र वा गच्छति। अथ कदली ६ । अस्या सुमाः । चिकारित्वम् । रक्त- तक्षकनैवमुक्तोऽसौ काश्य यः सव्यं निवेदयामाम । पित्तनाभि त्वम् । हिमालम् । गुरुत्वम् । मन्दाग्नि- काष्ठा, स्त्री, (काशते प्रकाशते । काश दीप्तौ । एवमुक्त वति तु काय पे तक्षकस्तस्य विद्याप्रभावं जनकत्वम् । दुर्जरत्वम् । मधरत्वस् । हितत्वञ्च । "हनिकुषिनीर मिकाशिभ्याक्थन्" । उणां २१२ दिदृक्षः सम्मखस्यमेकं न्यग्रोधं व्यद शत् । दलो इति राजनिघण्टः । इति क्थन् । ब्रञ्चेति पत्वं ततः टाप ।) दिक। नम्न प्रचगडविधतेजसा क्षणात् प्रजज्वाल । काठकीटः, पुं, (काले जातः कीटः । काठलेखकः (यया, माघे ११ । १२। गम्भतेऽसौ काश्यपः स्व विद्याप्रभावं विज्ञापयितु कीटो वा ।) गाः । इति हेमचन्द्रः ॥ "स्फरति विशदमेषा पूर्वकाष्ठानमायाः" ।) कामो न्यग्रोधमम्मकगामादाय तरसा मन्वनले न कामुकुट्टः,,(कायं कुतीति । कुट्ट + अगा !) पक्षि स्थितिः । सीमा । उत्कर्षः । (यथा, कठश्रुतौ। पुनर्वनस्पति जीवयामास । अथ नागराजशक्षक विशेषः । काट्टोकग इति भाषा | तत्पर्य्यायः | "इन्द्रियाणि पराण्यारिन्द्रियेभ्यः परं मनः। गतदालोक्य सविस्मयस्तरमै प्रभूत धनं दत्त्वा प्रतच्छदः२ । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ विसर्जयामास ॥ एतद्विवरगान्तु महाभारते १ । काठकुद्दालः, पुं, (कु मलं उद्दान्तयति विदारयति महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात् पुरुषः परः । ४३ ! अध्याये द्रव्यम् ।) निपातनात् साधुः। काष्ठम्य कुद्दालः काछन पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काठा सा परा गतिः", काभ्यपिः, ए, (कश्यपस्यापत्यं बाहुलकात् इञ् ।) निर्मितः काष्ठमयः कुद्दालो वा ।) नौकादेमला पादपा निमेघात्मककालः । इत्यमरः।१।४।११॥ घरुणाः । “काम्यपिर्गरुड़ाग्रजः" । इत्यमरः ११३ पनयना) काठघटित कुद्दान्तः । तत्पर्यायः । ध (यथा मनुः १ । ६४ । ३२॥ गरुड़ः । इति हेमचन्द्रः ॥ (महाभारत वभिः । इत्यमरः॥ "निमेघा दा चायौ च काटा त्रिंशत्तु वा कला" १ पर्वगिग तयोरुत्पत्तिविवरगाम् । यथा, ---- काठजम्बूः, स्त्री, (काठप्रधाना जम्बूः ।) भूमिजम्बूः । विषणुपुराणमते पञ्चदशनिमेषात्मकः कालः । "एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी गुमा । इति राजनिघण्टः ॥ यदुक्तं, तत्रैव १ । ३ । ७। विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशखिनी ॥ काठनक्षकः, पुं, (कार्य तक्षति । काठ + तक्ष+ "काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा मुनिसत्तम !!) तपातप्ता व्रतपरा खाता पुंसवने शुचिः । रावल । ) काष्ठतट । इति शब्दरत्नावली ॥ दामहरिद्रा। इति मेदिनी ॥ (कश्यपपत्नीभेदः । उपचकाम भरि तामवाचाथ कश्यपः ॥ काष्ठतट, [क्ष ] घु, (कार्य तक्षति । तक्ष तनूकरयो । यथा, भागवते ६।६ । २५ । यारम्भः सफलो देवि ! भविता यन्वयेभितः । विप ।) वर्णसङ्करजातिविशेषः । कुतार इति "अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा परिहा सुरसा इला जनयिष्यसि पुत्त्री हौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ । भाषा । तत्पर्यायः । तक्षा २ बईकिः ३ त्वष्टा : काठाम्बुवाहिनी, स्त्री, (चम्बूनां जलानां वाहिनी । . भाषा॥ । ..

·.. कासः व्यम्बुवाहिनी । काठेन निम्मिता काठस्य वा यम्बुवाहिनी।) काठादिकृतच्छिन्नाग्रनौकाकृति जलसेचनौ। सेंमोत् इति भाषा। तत्पर्य्यायः । द्रोणी २। इत्यमरः । १ । १० । ११ ॥ काठीलः, पुं, (काछिना इल्यते क्षिप्यते इति । काठि + इल क्षेपणे + कम्मणि घम् ।) राजार्कः । इति राजनिघण्टः ॥ काठीला, स्त्री, (कुत्सिता ईघवा छठीलेव । क्षुद्रा- छीलेव इति वा ।) कदलीरक्षः। इत्यमरः । २। 8 | ११३॥ कास, ऋ ए कुशब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां- आत्म-अकं-सेट-ऋदित् ।) कुश्ब्द इह रोग- हेतुककुत्सितपूब्दः । ऋ अचकासत् । ७ कासवे रद्धः । इति दुर्गादासः॥ कासः, घु, (कासतेऽनेनं । काट पाब्दकुत्मनयोः । "हलच"३।३।१२१ । इति घञ्।) रोगविशेषः। कासी इति भाषा। तत्पर्य्यायः । क्षवथुः २ । इत्यमरः ।२।६। ५२ ॥ तस्य निदानं यथा,- "धूमोपघातादजसस्तथैव व्यायामरूक्षाननिषेवणाच्च । विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव" । सम्पाप्तिर्यया । “प्राणो [दानानुगतः प्रदुष्टः" ॥ लक्षां यथा । "संभिन्नकांस्यख नतुल्य घोषः । निरेति वलात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदियः" । स च पञ्चविधो यथा,- "पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तोपक्षतक्षयैः । क्षयायोपेक्षिताः सर्व्व बलिनश्चोत्तरोत्तरम्" । तेषां पूर्वरूपं यथा,- "पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता । कण्ठे कण्डञ्च भोज्यानामवरोधश्च जायते" ॥ वातिको यथा,- "हृच्छशमूर्होदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणवलखरौनाः। प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नखरः कासति शुष्कमेव" ॥ १२१ कातः करटेन जतात्यय विमग्नेव चोरसा ॥ सूचीभिरिव तीक्षगाभिन्द्यमानेन शूजिना । दुःखस्पर्शेन शुलेन भेदपीड़ाभिलापिना || पर्वभेदज्वरश्वासटमा विस्वयंपीडितः । पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात्" । क्षयनो यथा,- "विघमासात्माभोज्यातिव्यवायादेगनिग्रहात् । राणिनां शोचतां नणां व्यापन्नेऽमौ त्रयो मलाः । कुपिताः क्षयजं कासं कुयुई इक्षयप्रदम् ॥ सगात्रलज्वरदाह मोहान् प्रायक्षयचोपलभेत कासी॥ शुष्यन् विनिसीवति दुर्बलस्त प्रक्षीणामांसो रुधिरं सपूयम् । तं सर्वलिङ्ग पादुश्चिकित्स्य चिकित्सित ज्ञाः क्षयनं वदन्ति ॥ इत्येषः क्षयजः कासः क्षीगानां देहनापानः । साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्वेवं क्षतोत्थितः ॥ नवौ कदाचित् सिध्येतामधि पादगुणान्वितौ । स्थविराणां जराकासः सा याप्यः प्रकीर्तितः । श्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांक्त याम येत्" ॥ इति माधवकरः ॥ * ॥ ("याशुकारी यतः कासत्तमेवातः प्रवक्ष्यति" || अस्य प्राग्रपसहितासं प्राप्ती रूपाणि च यथा । "तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कगडर रोचकः ॥ शूकपूर्णाभकण्टत्वं, तत्राधो विहतोऽनिन्तः । अई परन्तः प्राप्योर स्तम्मिन् कण्ठे च संसजन् ॥ पिरः खोतांसि संपूर्य ततोऽङ्गान्युक्षिपनिव । क्षियनिवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्व च पीड़यन् ॥ प्रवर्तते सवलोण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हेतुभेदात् प्रतीघातभेदो वायोः साहसः ॥ यद्रुमा पाब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः । कुपितो वातलवातः शुष्कोरकगठवन्त्रताम् ॥ हृत्पा र शिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान् । करोति शुष्कं कासञ्च महावेगास्वनम् ॥ सोऽङ्गाहर्वा कफ शुष्क क्रान्मुक्कादयतां व्रजेत् । पित्तात् पीताक्षि कफता विक्ताम्यत्वं ज्वरोधमः॥ पित्ताम्वमनंटयणा वैखय्यं धूमको मदः । प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दपूनम् ॥ कफादुरोऽन्न्परुपमूई हृदयं स्तिमित गुरु | कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छरोचकाः ॥ रोमहर्षीधनखिग्धश्वेतम्भेष्मप्रवर्त्तनम् । युद्धाद्यैः साहसन्तैस्तैः मेवितैर यथावलम् ॥ उरस्यन्ताक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली। कुपितः कुरुते कासं कर्फ तेन सशोणितम् ॥ पीतं श्यामश्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुथितं बह । छीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा ॥ सूचीभिरिव तीक्षणाभिस्तद्यमानेन शूलिना। पबभेदज्वरश्वासटपणावैवर्यकम्पवान् ॥ पारांवत इवाकूजन् पार्श्वभूली ततोऽस्य च । कमादीयं रुचिः पतिर्बलं वर्णच हीयते । क्षीणस्य सारणमूत्रत्वं म्याच एठकटौग्रहः । वायप्रधानाः कुपिता धातवो राजयमियः ।। कासः कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं छीवेत् ककं ततः । पूतिपूयोपमं पीतं विसं हरितलोहितम् । तुझेरते इव पार्थं च हृदयं पततीव च । धकस्मादुषणशीतेच्छा बहाशित्वं बलक्षयः ॥ सिग्क्षप्रसन्नवक्तत्वं श्रीमद्दपाननेत्रता । ततोऽस्य क्षयरूपाणि सवाण्याविर्भवन्ति च ॥ इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः। याप्यो वा बलिनां तहत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ ॥ सिध्येतामपि सानाथ्यात् साध्यादोधैः पृथकवयः । मिश्रा याप्या हयात् सर्च जरसा स्थविरस्य च ॥ कासाच्छासक्षयच्छईि खरसादादयो गदाः । भवन्त्वपेक्षया यस्मात् तस्मात्तं त्वरया जयेत् ॥ इति वाभटे निदानस्थाने । ३ अध्याये ॥ * ॥ यथ कासस्य चिकित्सा यथा ॥ "केवलानिलनं कासं स्नेहेरादावुपाचरेत् । वातघ्नमिक खिग्धैश्च पेयायघरसादिभिः । लेहेंधू मैस्तथाभ्यङः खेदसेकावगाहनैः । वस्तिभिर्बद्धविड्वातं सपित्तन्तुर्द्धभक्तिकैः ॥ वृतः क्षीरेश्च सकर्फ जयेत् स्नेह विरेचनः । गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथकत्रिंशत्पलादसे ॥ प्रस्थः सिद्धो तादातकासनुत् वहिदीपनः । क्षाररास्त्रावचाहिङ्गापाठायथ्याइधान्यकः ॥ दिपागः सर्पिधः प्रस्थं पञ्चकोलयतः पचेत् ॥ दशमूलग्य निर्यहे. पोतोमण्डानुपायिना ॥ सकासश्वासहत्पार्श्वग्रहगीरोगगुलमनुत् । द्रोगोऽयां साधयेद्राला दमा मूलपातावरीः ॥ पलोन्मितादिकुड़वं कुलत्यं वदरं यवम् । तुलाईञ्चाजमांसस्य तेन साध्यं ताकम् ॥ ममक्षीरं पलांश्च जीवनीयः समीक्ष्य तत् । प्रयुक्त वातरोगेषु पाननावनतिभिः ॥ पञ्चकासान् शिरःकम्यं योनिवङ्गणवेदनाम् । साकारोगांश्च सप्ली होहानिसान्जयेत्" ।। "दुरालमा घटङ्गवेरं पाठी द्राक्षां सितोपलाम् । लिल्ह्यात् कर्कटपूटगीच कामे लेन वातजे । दुष्यपी पियनी मुस्तां भार्गो कर्कटकं शठीम् ॥ पुराणगुड़तैलाभ्यां चूर्णिताण्यवले हयेत् । तहत् सकृष्णां शुण्ठीश्च सभार्गी तहदेव च ॥ पिबेच्च कृष्णां कोयोन सलिलेन ससैन्धवाम् । मस्तना ससितां शुण्ठों दधा वा कणरेणुकाम् । पिबंददरमझो वा मदिरा दधिमस्तुभिः । अथवा पिप्पलीकल्क तभ्यं ससैन्धवम् ।। कासीसपीनसोधूमं स्वैहिकं विधिना पिवेत् । “यवानीपिप्पलोविल्वमध्यनागरचित्रकः । रास्नानाजी एथकपणे पलाशशठीपौष्करः । सिद्धां खिग्धास्नलवणां पेयामनिलजे पिवेत् । বিন্ আস্বরূৗষ্ঠানিস্বাৰছিজামী”। "पित्तकासे तनुकफे त्रितां मधुरैर्युताम् । यञ्जनादिरेकाययुतां धनमणि तिक्तः । हृतदोषो हिम खादु स्निग्धं संसर्जनं भजेत् । घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तितोपसंहितम्। लेहः पत्ते सिता धात्री क्षौद्राक्षा हिमोत्पलैः । सकफे साब्दमरिचः सतः सानिले हितः। .. --- ८ पैत्तिको यथा,- *- - "उरोविदाहचरवक्तशोधे- रभ्यतिस्तिक्तमुखस्तृषातः पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डः परिदह्यमानः" । श्वमिको यथा,- “प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरजातः कफपर्णदेहः । च्यभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेमशं सान्द्रकफः कफेन" । "चतिव्यवायभाराभायुद्धाश्वगजविग्रहः । रूक्षस्योरः क्षतं वायुम्रहीत्वा कासमावहेत् । स पूर्व कासते शुष्कं ततः छीवेत् सशोणितम् । क्षतजो यथा- - II 16 ·। ॥ ॥ म्सद्दीकाईपातं त्रिंश पिप्पलीः पार्करापलम् । लेहयेन्मधना गोवा क्षौरयम्य प्राकृद्रसम् ॥ त्वगेलाव्योपटदीका पिप्पलीमूलपौटकरः । लाजमुस्ता पाठीराखा धात्रीफलविभीतके पार्कराक्षौद्रसर्विभिलाहो हृद्रोगकामहा । मधुरैजीडन्तरसवश्यामाककोद्रवाः । मुद्गादिशुधैः शाकश्च तिक्तकै मात्रया हिताः । घनम्मणि लेहाच तिक्तकामधुसंयुताः ॥ पशालयः स्युम्तनुकफे धरिकास रसादिभिः । शर्कराम्भोऽनुपाना) द्राक्षेक्षस्वरसाः पयः ॥ काकोली रहतीमेदादयः स उघनागरः। पित्तकासे रसक्षीरपेयायूषान् प्रकल्प येत्” । "पुनर्नवा शिवाटिका सरलकासमामता। पटोलहतीफशिज्जकरसः ययः संयतः ॥ वृतं त्रिकटुना च सिद्धमुपयज्य सञ्जायते । न कासविषमज्वरक्षयगुदाकरेग्यो भन्यम्" ॥ * ॥ "दशमूलं स्वयगुप्तां पाशमष्यों पाठी बस्ताम् ॥ इस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् । भार्गी पुष्करमूलञ्च हिपन्तां पाान् यवाहकम् ॥ हरीतकीपातचक जलेपचा के पचेत् । यवखिन्ने कवायं तं पूतन्तच्चाभयाशात्म् ॥ पचेगड़तुलां दत्त्वा कुड़वञ्च पृथगलात् । तैलात् सपिप्पलीचात् सिद्धशीते नजातिकात्॥ लेह हे चाभये नित्यमतः खादेद्र साधनात्। तद्दलीपलितं हन्यादयुर्वलवईनम् ॥ पञ्चकासान् क्षयं श्वासं महिक विधमञ्चरम् । मेहगुल्मग्रहण्य होगामचिपीगमान् । अगस्तिविहितं धन्यमिदं श्रीलं रसायनम्" ॥ इति यागस्त्यरसायनम् ॥ "विधिश्च यया विहितो यथावस्थं च हितः ॥ निवत्त क्षतदोधे तु कफे रद्धे उस शियः । दाल्यते कासिनो यम्य सधूमानाचित्रे दिमान् ॥ हिमेदा द्विवलाययीकल्क होमे ममाबिते । वत्तिं कृत्वा पिबेङ्घ जीवनीयतानुमः ।। मनःशिला पलासानान्धात्व कहीरनाम:। तद्ददेवानुपानन्तु पाझरेक्षगुड़ोदकम् । घिष्ट्वा मनःशिलां तुल्या माईया वटारङ्गया। ससर्पिष्कं पिबेडमं तित्तिस्पितिमोजनम् ॥ क्षयने ढंहगं पृब्वं कुर्यादग्नेश्च बर्द्धनम् । बदोघाय सस्नेहं मदुटद्याबिरेचनम् ॥ शम्याकेन विरतया म्ही कारसयतया । तित्वकस्य कषाये विदारीखरमेन च । सपिः सिद्ध पिबेदयुक्त्या ज्ञोणदेहो विशोधनम् । पित्ते कफे धातुषु च क्षीगोप नयकामवान् ॥ घृतं कर्कटकीक्षीरदिवलासाधितं पिबेत् । विदारीभिः कदम्बा बालशान्यैश्च साधितम् ॥ कृतं पयश्च मूत्रम्य ववर्गा कृच्छनिर्गमे । शूने सवेदने मोठे पायौ मश्रोणिवङ्गयो । तमण्डेन लघनानु वाम्यो मिश्रकेण वा । जाङ्गले प्रतिभुक्तम्य वर्तकाद्या चिन्तेपायाः ॥ कामपाः प्रसहाम्तहत् पयोव्याः पिशिताशिनः। आयागात्प्रमाधिभावात खोलोभ्यासावयन्तिवे॥ १२२ कासः कफ शुद्धश्च ताकि कुर्यात्सम्यग्वहन् रसः । निधीस्तनतो दैन्यदौर्बल्यक्षयमोहकृत् ॥ चविकात्रिफलाभार्गी दशमूलः स चित्रका शुष्ककासः कर्फ शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्ताल्पतां व्रजेत् । कुलस्ययिष्पलीमूलपाठाकालयवैले । स्निग्धास्नलवणोषणश्च भुक्तमात्र प्रशाम्यति । पूटतै गरदुसा पिप्पली पाठिपौष्करैः ॥ ऊईवातस्य जीर्णोऽन्ने वेगवान्मारुतो भवेत् । पिछैः कर्कटपूटङ्ग्या च समः सर्धिर्विपाचयेत् । कटुकोष्ण विदाह्यस्वक्षाराणामति सेवनम् ॥ सिडेऽस्मिंश्चर्णितो क्षारौ दो पञ्च न्तवगानि च ।। पित्तकासकर क्रोधः सन्तायचामिमूर्यगः । दत्त्वा युक्त्या पिबेन्माना क्षयकासनिपीडितः । पीतनिछीवनाक्षित्वं तिक्तास्यत्वं खरामयः । कासमोऽमयामुन्नापाठाकटफन्तनागरीः । उरोधमायनं टमाा दाहोमोहोऽगचित्रमः । पिप्पल्या कटुरोहिया का मायाः स्वर सेन च । प्रततं कासमानञ्च ज्योतीषीव च पश्यति । अक्षमाधुत प्रस्थं सीरद्राक्षा साहके ॥ माशं पित्तसंस्टयं निलीवति च पैत्ति के ॥ पचेच्छोघवरजीह मायकासह शिवम्" ॥ गुवभिष्यन्दिमधुरस्निग्धस्वप्नाविचेशनैः । "वृषव्यानी गुड़चीनां यक्षमूलप लाइन् । वृद्धः श्लेष्मानिलं कावा कफकासं करोति हि। उसकलेत पकं हन्ति कामनगरुचीः । मन्दाग्मित्वारुचिच्छदि पीनसोतलेशगौरवैः । "म्युोधन हुः कगटोमः सोतसाच विशुद्धये ॥ लोमहर्षास्यमाधुर्यकदसंसदनय्युतम् ॥ प्रस्थोन्मिते यवक्ताधे विंशतिर्विजयाः पचेत् । ठंहगां मधुर स्निग्धं निष्ठीवति धन कफम् । खिन्नाम्मदिवा ताम्तस्मिन् पुराणात्पट पन्नं गुड़ात् ॥ कासमानोऽतिरुवक्षः सम्पूर्णमिव मन्यते" । पिपल्या विपन कषं मनोहाया रमाननात् । "दुर्गन्ध हुरितं रक्त छीवेत् पयोपमं कफम् । दत्यायक्ष पचेट्टयः सलेहः श्वासकासनुत्' । स्थानादुकासमानश्च हृदयं मन्यते च्युतम् । "त हन्मनि चचूगी वा सध्यमदीद्रार्करम् । अकस्मादुःषणापशीताती बहाशीदुर्बलः कृशः। पथ्याशुनाठी धनगुडेटिकां धाम येन्मावे ॥ स्निग्धाच्छमुखवर्गात्वक श्रीमद्दा नलोचनैः । কলম স্মাহ্মাম আঁশ বা ভিীন। पाणिपादतलौ मणौ सततासूयकोघणी। पत्र करक वृत्तभ्यं तिबका सपार्करम् ॥ ज्वरो मिश्राकृतिस्तस्य पाश्वरक पीनसोऽधिः । पथावोल्वारिकाईि टटकासामातिसारनुत् । भिन्न सङ्घातवर्चस्त्वं स्वरभेदोऽनिमित्ततः । कराटकारीरले सिद्धो मुद्दषः मुसंस्कृतः ॥ इत्येधः क्षयजः कासः क्षीयानां देहनाशमा"। स गोगमनकः साम्नः मक्कास भिग्जितम् ॥ "रूक्षम्यानिलज कासं यादी स्नेहपाचरेत् । वातघ्नौषधनिःक्वाथे तौर युधान् रसान पि । सपिर्विस्तिभिः पेयायपक्षीरसादिभिः । वैष्किरान् प्रातुदान बलान् दापयेत् नयकामिने । वातघ्नसिद्धैः स्नेहाकुंडूंमल हैश्च युक्तितः । नतका च येधमाः सानुधानानि दर्शिताः । ध्यभ्यङ्गः परिधेकैच स्निग्धैः स्वेदैश्च बुद्धिमान् । क्षयकापोऽपि ते योज्या वच्यन्ते यञ्च यक्ष्माण ॥ वस्तिभिर्वद्धविड्वातं शुष्कोई चोर्द्धभक्तिकः । टहणं दीपञ्चायकालमा विमोचनम् । वृतः समित्त सक फं जयेत् स्नेहविरेचनैः” । व्यत्यामात्नयकासिभ्यो बल्छ म प्रास्यते । "पिप्पली पिप्पलीमूलचयचित्र कनागर । सन्निपातोवो घोर नायकालो दलस्ततः धान्य पाठावचाराना यछ्याइक्षारहिङ्गभिः । वधादोषवलन्तम्य मनिपाततिं हिम्"। कोलमात प्रस्थाद्दशमूली रसास्के ॥ इति वाम चिकित्मास्याने ३ अध्याये ॥2॥ सिद्धां चतुर्थिकां पीत्वा पेयामण्ड पिबेदनु । यम्य सकारणसम्माप्तिकं लगा चिकित्मिच तच्छामकासहृत्पार्श्वग्रहणीदोषगुल्मनुत्" । "राधणं त्रिफलां द्राक्षां काश्मर्याणि परूपकम् । "तपसावमासा त्या धिन्धा च पश्यान्चितः । दे पाटे सरल व्याघ्री स्वगुप्ताचित्रकं शठीम् । यात्रयः कामपान्त्यर्थ सिई प्राह चिकित्सितम् । ब्रामों तामलकी मेदां काकनासां पातावरीम् । वाताभिस्तमो ये च बातजः नयजस्तथा । त्रिकण्टकां विदारीच पिष्टा कर्वसमं तात् ॥ पञ्चत म्यटगा कामा वर्डमानाः क्षयपदाः" । प्रस्थं चतुर्गुणं क्षीरं सिहं कासहरं पिवेत् । "अवाप्रति हतो वायुरू खोतः समाश्रितः । ভযাত্মিীঘিালাস্মসুলন্ । उदानभावमापनः कराठ मतस्तथोगसि ॥ कामलाशोऽनिलाठीला क्षतशोषक्षयापहम् । प्राविश्य पिारसः खनि सर्वाणि प्रति पूरयन् । । व्यपणं नाम विख्यातमेतद्वतमनुत्तमम्" । याभमन्नाक्षिपन्देहं हनुमन्य तथाक्षिणी ॥ इति ब्यूषणाद्यं कृतम् ॥ * ॥ न पृष्ठमुर : पार्श्व निमज्य स्तम्भयग्नतः । "द्रोणेऽपां साधयेद्रास्त्रां दामूली शतावरीम् । शुष्को वा सकफो वापि कसनात् कास उच्यते । पलिका माणिकां पाग्नु कुलत्यान् वदरान् यवान्। प्रतिघातविघण तम्य बायोः सरंहसः । तुलार्द्धञ्चाजमांसम्य पादशेषेण तेन च । वेदनाशब्दवैधम्यं कासानामुय जायते । ताठक समक्षीरं जीवनीयैः पलान्मितैः । रूक्ष पीतकघायापप्रमितानसून स्त्रियः । सिद्ध ताभिः कल्कः नस्य पानानुवासनैः । वेगधारणमायासो वातकासप्रवर्तकाः । मामीच्य वातरोगेषु यथावस्थं प्रयोजयेत् । हृत्पारि शिरःशूल स्वरभेद को झपाम् ॥ पञ्च कासान् शिर कम्यं शूलं वङ्गगयोनिजम् । शुस्कोर कराठवतास्य हएन्नोनः प्रताग्यतः । सङ्गिकाङ्गरोगांश्च सप्तीहोर्द्धानिलान् जयेत्” । यथा ।

·.. १ कासः "दशमूलों खयगुप्तां शासपुष्पों पाठौं बलाम् । इस्तिपिप्प ल्यमामार्गमिष्यलीमूलचित्रकान् ॥ भार्गी पुष्करमूलञ्च दिपलांशयवाहकम् । हरीतकीशतञ्चैक जलपञ्चाके पचेत् ॥ यवे खिन्ने कवायन्तम्मूतन्तच्चाभयाशतम् । पचेत् गुड़तुलां दत्त्वा कुड़वञ्च पृथग तात् ॥ लात् सपिप्पलीचूर्णत् सिद्धपीते चमाक्षिकात्॥ लिह्यादे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात् ॥ तद्दलीपलितं हन्ति वर्णायुबलवईनम् । पञ्चकासान् क्षयं कासं हिकां सविषमज्वराम् । हन्यात्तथा ग्रहणोद्रोगारुचिपीनसान् । अगस्यविहितं श्रेष्ठं रसायन मिदं शुभम्" || इत्य गस्त्वहरीतकी ॥ * ॥ "पिरसः सदने खावे नासाया हृदि तावति । कासप्रतिश्यायर से धुमं वैद्यः प्रयोजयेत् ॥ दशाङ्गुलोन्मितां नाड़ी अथवाधाजुलोन्मिताम् । पूरावसंपुटच्छिद्रे कृत्वान्टझा विचक्षणः ॥ वैरेचनं मुखेनैव कासवान् धूममामिवेत् । मुरः केवल प्राप्तं मुखनैवोद्धमेत् पुनः ॥ सह्यस्य तेक्षाादिक्षिप्य श्लेष्माणामुरसि स्थितम् । निष्कृष्य शमयेत् कासं वात रोमसमुद्भवम्” ॥ "मनःशिक्षालमधुकमांसीमुस्तेङ्गदैः पिबेत् । धूमं तस्यानु च क्षीरं मुखोष सगुडं पिबेत् ॥ एघ कासान् एथग्दोघसन्निपातोद्भवान् जयेत् । प्रसह्य पर्यासंसिद्धानन्य-गातेर पि" ॥ "मनःशिलैलामरिचक्षाराञ्जनकुटन्नट। - १२३ कासः सदाहं कासिनो रक्तछीवतः सबलेऽनिले । मांसोचितेभ्यः कामेभ्यो तावादीनां रसा हिताः। "निघते क्षतदोधे तु कके वृद्ध उरः शिरः। दाल्यते कासिनो यस्य सधूमानापि बेदिमान् ॥ हे मेदे मधुकं हे च बलेतैः क्षौममतकैः। वर्तितेधूममापीय जीवनीयवृतं पिबेत्” । "सम्पूर्णरूयं क्षयजं दुर्बलस्य विवर्जयेत् । नवोत्थितं बलवतः प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्" ॥ "पित्ते कफे च संक्षीणे परिक्षोणेधु धातुषु । वृतं कर्कटकीक्षीरहिवलासाधितं पिबेत्" || "क्षत कासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः । क्षतकामेऽपि तानेव यथावस्थं प्रयोजयेत्” ॥ "सन्निपातभवोऽप्येष क्षयकासः सुदारुणाः । सन्निपातहितं तस्मात् सदा काय भिग्जितम् ॥ : दोषानुबलयोगाच्च हरेद्रोगबलाबलम् । कासेवेष गरीयांसं जानीयादुत्तरोत्तरम्' । इति चिकित्सास्थाने २२ अध्याये घर के- णोत्तम् ॥ * ॥ कासस्य निदानसम्प्राप्तिलक्षणासहितं प्रायू चिकित्सितञ्च यथा,- "उक्ता ये हेतवो नृणां रोगयोः श्वासहिकायोः । कासस्यापि च ते झयास्तत्र वोत्पत्तिहेतवः ॥ "स वातपित्तप्रभवः कपाञ्च क्षतात्तथान्यः क्षयनोऽपरश्च । पञ्चप्रकार: कथितो मियग्भि- विवड़ितो या विकारकृत्स्यात् ॥ भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्ड- भोज्योपरोधोगलतालुलेपः। खशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्नि- सादञ्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि" ॥ "वृद्धत्वमासाद्य भवत्यथो वे याप्यन्तमाधिनस्त कासम् ॥ घटडीवचा कट्फलक त्याब्द- धान्याभयाभाग्यमराविश्वम् । उष्णाम्बुना हिड्युतं तु पीत्वा- बद्धास्यमप्याशु जहाति कासम् ॥ फलचिकव्योधविडङ्गटङ्गी रानावचायाकदेवकार्छ । लेहः समैः क्षौदसिताचताक्तः कासं निहन्यादचिरादुदीर्णम् ॥ पथयां सितामामलकानि लानां समागधीश्चापि विच गई शुण्ठोम् । सर्पिर्मधुभ्यां विलिहीतकामी स सैन्धवां वोमाजलेन कृषणाम् । खादेदगुड़ नागरपिप्पलीभ्यां द्राक्षाञ्च सर्पिमधुनावलिह्यात् । द्राक्षां सितां मागधिकाञ्च तुल्याम् सफ्टवेरं मधकन्तुगाच ॥ लिह्यादतक्षौद्रयुतां समांसा सितोपला वा मरिचांशयक्ताम् । धात्रीकणाविश्वसितोपलाञ्च सञ्चय मण्डेन मिच धा कासः हरेगका मागधिकाच तुल्याम् दध्धा पिबेत् कासगदाभिभूतः" । "पिबेच्च सीधु मरिचान्वितं वा तेनाशु कासं शममभ्युपेति । द्राक्षाम्बुमनिष्ठपुराक्षयाभिः क्षीरं श्रुतं माक्षिकसंप्रयुक्तम् ॥ निदिग्धिकानागरपिप्पलीभिः खादेच मुगान् मधुना सुसिद्धान् । उत्कारिकां सर्पिधि नागराष्याम् पक्का समूलस्युटिकोलपत्रः॥ एभिनिधेवेत कृताञ्च पेयाम् तन्वों सुप्रीतां मधना विमिश्राम् । यत्झी हि सपिविहितं घड़गम् नद्वातकासं जयति प्रसह्य ॥ विदारि गन्धादिवतं कृतं वा रसेन वा वासकजेन पक्कम् । विरेचन हिकमत्र चोक्त- मास्थापनचाप्यनुवासनञ्च ॥ धूमं पिबेत् स्लैहिकमप्रमत्तः पिबेत् सखोयां तमेव चात्र । हिता यवाग्वश्च रसेषु सिद्धाः पयांसि ले हाः स वृतास्तथैव ॥ प्रच्छद्दनं कायशिरो विरका स्तथैवधूमाकबर कबलग्रहाचा उषणाश्च ले हाः कटुकानि हन्यः कफ विशेषगा विशोषणं वा" । "खज़रभार्गीमगधापियात- मधुलिकलामलको समांशैः । সু নিনান্ধীনতা- न्लीन् हन्ति कासानुपयुज्यमानः" ।। "प्रस्थ त्रयेणामलकीरसम्य शुद्धस्य दत्त्वाईतुलां गुडम्य ॥ चूर्गीकृतश्यिकचव्यजीर- व्योमकृष्णा ह पुधाजमोदः । विडङ्ग सिन्धुत्रिफलायमानी पाठानिधान्यैश्च पिचुप्रमाणः ॥ दत्त्वा त्रिचूर्ण पलानि चाया- वो च तैलस्थ पचेद्यथावत् । तम्भक्षयेदक्ष फलप्रमाणम् यधेएचई त्रिसुगन्धि युक्तम् ॥ अनेन सर्व ग्रहणी विकाराः स श्वासकासखरभेदशोधाः । शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्ग- हतस्य पुंस्त्वम्य च द्धि हेतुः ।। स्त्रीयाच्च बन्छामयनापानः स्यात् कल्याणको नाम गुड़ः प्रतीतः ॥ इति कल्याणको गुड़ः ॥ * ॥ "कुलीर शुक्ती चटकणलावा- निक्वाथ्य वर्गमधुरैस्तथान्धैः ॥ पचेष्टतं तत्तु निघेव्यमानम् हन्यात् क्षतोत्यं क्षयजञ्च काशम् ॥ इति मुश्रुते उत्तरतन्त्र । ५२ अध्याये ॥ * : वालन त हिः . पूर्बकल्पेन धमोऽयं सानुपानो विधीयते । छालं मनःपिला वहत् पिप्पलीनागरैः सह ॥ त्वगैङ्गुदीरइत्यौ । तालमूलं मनःशिला | कार्पासास्थाश्वगन्धा च धूमः कासविनाशनः" ॥ “पैत्तिके स कफे कासे वमनं सर्पिषा हितम् । तथा मदन काममयंमधूकक्क थिजलैः यथ्याइफलकल्का विदारीक्षरसायतैः । हृतदोषस्ततः शीतं मधुरञ्च क्रम भजेत् ॥ पेत्ते तनुकफे कासे विरतां मधुरैर्युताम् । दद्यापनकफे तिक्तैर्विरेकार्थे युतां भिषक् ॥ "शर्कराचन्दनद्राक्षा मधुधात्रीफलोत्पलैः । पैत्तेसमुस्तमरिचः सकफे सतोऽनिले । म्सद्दीकाईशतं त्रिंशत् पिप्पलीशर्करायलम् । नेहयेन्मधुना गोर्खा क्षीरपस्य कृदसम्" ॥ "वलिनं वमनैरादौ शोधयेत् कफकासिनम् । यवान्नैः कटुरक्षोयोः कफनैश्चाप्युपाचरेत् । पिप्पलीक्षारिकर्यघः कोलस्यं मूलकस्य च । लधून्यन्नानि भुञ्जीत रसैर्वा कटुकान्वितैः । कासमश्विबिट्टङ्गराजोवा कुजारसाः । सक्षौद्राः कफकासघ्नाः मुररस्यासितस्य च ॥ "क्षतकासाभिभूतानां दत्तिः स्यात् पित्तकासिकी। क्षीरसमिधुप्राया संसर्ग तु विशेषणम् ॥ वातपित्तार्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदेईितः । तेर्मास्तरोगनैः पीड्यमाने च वायुना ॥ हृत्पार्तिघ पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पियः । - 6 ·कासः "पारदं गन्धक शुद्धं स्टत जोहच टकशाम् । रास्ता विडङ्गत्रिफला देवदारक चित्रकाम् । घम्टतां पद्मकं क्षौड़ विवञ्चत्र विच गयेत् । दिगुझं वातकासान्तिः सेवायेदमतार्णवम्" ॥ इति अन्तार्णवो रसः ॥ * ॥ "भस्मतामाभ्रकान्तानां कासमत्वदचो रसः । मुनिजैर्वेतसाम्नेन दिन मधे प्रयत्नतः ॥ निष्काई पित्तकासाती भक्षयेन दिनत्रयम् । श्वासकासानिमान्द्यञ्च क्षयकास निकृन्तति" || इति पित्तकासान्तको रसः॥ * ॥ “सुशुद्धं पारदं गन्धं प्रत्येक मुक्तिसम्मितम् । ततः कजलिका छाला मर्द येच्च पृथक पृथक ॥ विश्वामित्यायोनाककापमर्यः पाटला बला । मुस्तं पुनर्नवा धात्री रहतीपपत्रकम् ॥ विदारी बहात्ती च एघां कर्षरसः पृथक । सुवर्ण रजत ताम्र प्रत्येक सामानकम् ॥ पलमात्रन्तु कृष्णानं तदईन्त मिलाइयम् । जातीकोषफलं मांसी तालीशेला लवडकम् । प्रत्येक कोलमानन्तु वासानी विमर्द येत् । शोधयित्वा ततः पश्चादिदारी रसमर्दितः ॥ विगञ्जां वां वटों खादेत्पिपली मधुसंयुताम् । नाम्ना नित्योदयश्चायं रसो विया विनिम्भितः ॥ पञ्च कासान्निहन्याशु चिरकालसमुद्भवम् । राजयक्ष्माणमत्यग्रमित्यादि बहवो गुगाः" | इति नित्योदयो रसः ॥ * ॥ ''शुद्धं कृष्णानचूर्णपिलपरिमित १२४ कासः कासरः गव्यदुग्धञ्च भूयः । लाजा दिवसनिद्रा च लघून्यन्नानि यानि च ॥ भोज्यो योज्यो यधेई ललितललनया पथ्यमेतद्यथा दोषमुक्तं कासगदातुरे" ॥ दीयमानो सुदा यत् अधायथ्यमाह। घटङ्गाराने याकामी यवतिजनशता "वलिं नस्यममोक्ष व्यायामं दन्तघर्षणम् । भोगयोगादतुरः॥ यातपं दुटपवनं रजोमार्गनिघेवणम् ॥ वज्य कानमादौ न च कतिपयचित् वियम्भीनि विदाहीनि रूक्षाणि विविधानि च। लेच्छया भोज्यमानः" ॥ शकृन्मूत्रोद्गारकासवमिवेगनिधारणम् ॥ इति पटङ्गारामः ॥ * ॥ मत्स्यं कन्दं सर्वपञ्च तुम्बीफन्तमुपोदिकाम् । "जीम सुवर्ण लोई वा यात्रैव प्रदीयते । दुशाम्बु चानपानञ्च विरुद्धान्यशनानि च । तदायं सर्वरोगाणां सार्वभौमो न संशयः" ॥ गुरुपीतञ्चान्नपानं कासरोगी परित्यजेत्" । इति सार्वभौमो रसः ॥ * इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधौ कासरोगाधिकारः ॥1) "त्रिकटु त्रिफलाधान्यं चव्यं चित्रकसैन्धवम् । काशटणंम् । इत्यमरटीकायां भरतः॥ शोभाञ्जनः । दिव्यो घधिहतचापि सर्वतुल्य ज्वयोरजः ॥ इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ नवाजाप्रमाणोन बटिका कारयेटियक् । कासकन्दः, पुं, (कासहेतुः कन्दः ।) कासालुः। इति प्रातःकाले शुचिर्भूत्वा चिन्तयित्वाम्टतेश्वरीम् ॥ राजनिघण्टः ॥ एक का वटिकां वादेत् रक्तोत्पलर साताम् । कासनी, स्त्री, (कासं हन्ति । कास + हुन् + टक् । नीलोत्पलरसैवापि कुलस्थस्य रमेन वा ॥ स्त्रियां डीम् ।) कगटकारी । इति प्राब्दचन्द्रिका निहन्ति विविधं कासं दोवत्रयसमुद्भवम् । (कण्टकारीशब्देऽस्या गुणादिविवरणं ज्ञेयम् ।) वातिक पेत्तिकञ्चव गरदोधसमुद्भवम् । कासजित्, स्त्री, (कासं जयतीति । कास + जि+ सरक्त मथवा रक्तं कासश्वाससमन्वितम् ।। क्विम् ।) भार्गी । इति राजनिघण्टः ॥ टड्दाइभ्रमशूलनी सच्चा वसिप्रदीपनी । कासनाशिनी, स्त्री, (कासं नापायतीति । कास+ बलवर्णकीच्या जीपञ्चरविनाशिनी ।। नश + णिच् + णिनिः।) कर्कटटीरक्षः । इति इयं चन्द्राभ्टता नाम्ना चन्द्रनाथेन निर्मिता। रनमाला॥ वासागुडूचिका भार्गो मुस्तकं कराटकारिका ॥ कासन्दीवटिका, स्त्री, (कासं द्यति नाशयतीति । भोजनान्ते प्रकर्तया वटिका कार्यसिद्धये ॥ दो + कः ततो डीघ् । कासन्दों वटति वक्ति इति श्रीचन्द्राम्ता वटी॥ चन्द्राम्हतं लौहमि तन्नाना प्रकाशते इत्यर्थः । वट + ग्वुल् । टा त्यपि पाठः ॥ * ॥ अत इत्वम् । कासन्दीवटिका इति पारिभाषिक- "रसगन्धकलौहानां प्रत्येक कार्षिकं क्षिपेत् । नाम्ना व्याख्यायते वा ।) वेसवारविशेषः। गोटा टङ्गगास्य पन्नं दत्वा मरिचम्य पलार्द्धकम् ॥ कासुन् इति भाषा। यम्या गुणाः । इयत्वम् । त्रिकटुत्रिफलाचष्य धान्यजीरकसैन्धवम् । वातम्लेमरोगनाशित्वम् । रच्यग्निकारित्वम्। वायु- प्रत्येक तोलक ग्राह्यं छागीदुग्धेन पेषयेत् ॥ मलानुलोमकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ नवगुञ्जाप्रमाणेन बटिकां कारयेषिक् । कासमईः, j, (कासं महाति । कास + मद् + “कर्म- प्रातःकाले शुचिर्भूत्वा चिन्तयित्वाम्ट तेश्वरीम् ॥ रायण” । ३।२।१। इति यणा ।) पेषित जल एकीका वटिकां खादेत रक्तोत्यलरसताम् । मिश्रितवस्नगलित सवारः। इति पाकराजेश्वरसा नीलोत्पनरसेनापि कुलत्यस्य रसेन वा ॥ कासुन्दी इति ख्यातः। गुल्मभेदः। इत्यमरभरतौ । निहन्ति विविध कासं वातरक्तकफोद्भवम् । काल कासुन्दा इति भाषा। शेषम्य पर्यायः सरक्तमथवा रक्तं ज्वरश्वाससमन्वितम् ॥ अरिमईः २ कासारिः ३ कासमर्दकः ४ कालः ५ हृच्छतं पार्श्वभूलच जीर्ण ज्वरविनाशनः । कनकः ६ जरणः ७ दीपनः । यस्य गमा चन्द्रातरसो नाम चन्द्रनाथेन भाषितः" ॥ तिक्तत्वम् । उघात्वम् | मधुरत्वम् । कफवाता- इति यहचन्द्राम्तो रसः । जीर्णकासपित्तनाशित्वम् । पाचकत्वम् । कण्ठ- इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे कासरोगाधि शोधनत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ व्यमिदीपन- कारे ॥ * || * ॥ त्वम् । खादुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ यस्य पत्र- अथ कासपथ्यम् ॥ गुणाः । रुचिकारित्वम् । शुक्रवईकत्वम् । कास- "खेदो विरेचनं चर्दि ममानं समाशनम् । विषरक्तकफवातपित्तनाशित्वम् । मधुरत्वम् । पा- शालिघठिकगोधूमश्यामाकयवकोद्रवाः ॥ चनत्वम् । कण्ठ शोधनत्वम् । लधुत्वम् । विशेषतः यात्मगुप्ता माषमुगकुलत्थानां रसाः पृथक् । कासहरत्वम्। ग्राहकत्वञ्च । इति राजनिघण्टः । ग्राम्यौदकान्पधन्चमांसानि विविधानि च ॥ कासमर्दनः, पुं, (कासं म्दाति । कास+म+ सरा पुरातनं सर्पिश्छागञ्चापि पयो पृतम् | कर्तरि ल्युः । कासस्य मनो वा ।) पटोलः । वास्तुकं वायसी शाकं वार्ताकुं बालमूलकम् ॥ इति राजनिघण्टः ॥ कण्टकारी कासमझे जीवन्ती सुनिघणकम् । कासरः, पुं, (के जले थासरति । मा+र+अच। द्राक्षाविम्बी मातुल्लुझं पौष्करं वासकस्युटिः ॥ महिषस्य प्रायेण अनवासात्तथास्वम् ।) महिषः गोमूत्रं शुनं प य योरनु णोरक मधु । इत्यमरः ।२।५।७n (यथा, या-सप्तशती ५२१ । ॥ पाागणमानं यदन्यत् कर्पूर जातिको सजलमिमकणा- तेजपत्रं लवङ्गम् । मांसीतालीशचोचं गजकुसुमगदं - धातकोचेति तुल्यम् पथ्याधात्री विभीतं त्रिकटुरपि एथक त्वद्धशारा दिशाणम् ॥ रला जावीपालाख्यं तितितलविधिना शुद्धगन्धस्य कोलम् कोलाई पारदम्य प्रतिपदविहितं पिरमेकन मिश्रम् । पाणी येनवकार्याः परिणतच गाक- खिन्नतुल्याश्च वकाः प्रातःखाद्याश्चतखस्तदनु खनु कि यत् भूङ्गवेरं सपर्णम् ॥ पाणीयं पीतमन्ते ध्रवमयहरति- क्षिप्रमेतान् विकारान् कोरे दुशाग्निजातान् ज्वरमुदरमज राजयमक्षतञ्च। कासं श्वासं सोपं नयनपरिभवं. मेहमेदो विकारान् हन्यादामानिलोत्थान् कफपवन कृतान पित्तरोगान् विशेषान् ॥ बल्योरव्यश्च योगतरुण करवर:- सर्वरोगप्रशस्तः पथ्यं मांसेच यूटतपरिलुलित- ॥

·-- - . । । १२५ काहला किंशुकः किङ्किणी "प्यारो मानिन्यास्तमादिवः कासरं कलमभूमेः। करोति । हल + अच् टाप च ।) वाद्यभागहभेदः । वृक्षः । इत्यमरः ।२।४।२६ ॥ (बस्य पायो वहममि च नलिन्याः प्रभातसन्यापसारयति" |) (ईचदपि न हलं कुत्सितं व्यङ्ग यग्याः । कोः का यथा,-भावप्रवाशम्य पूर्वखण्ड़े प्रथमे भागे | कासार,, (कास + "तुषारादयश्च" उगा ३१३६ देशः।) यमरोविशेषः । इति मेदिनी। "पलाशः किंशुकः पर्यो। यज्ञियो रक्तपुष्पकः । इति यारन् प्रत्ययः । कस्य जलस्य आसारो यन्त्र काह लापुष्पः, पुं, (काहन्ताशतिरिव पुष्यमस्याः ।) क्षार श्रेष्ठो वातहरो ब्रह्मरक्षा समिदरः" ॥ वा । अथवा कासं पूब्दं ऋच्छति प्राप्नोति जल- धुक्त्तरः । इति पाब्दमाला ॥ यथा गोः रामायगे । ६८ | ३१ । गमनपतनादिकाले । ऋ+ "कम्भेण्यगा” ।३।२१। काइली,स्त्री, (कं सुखं चाहतति ददातीति । या+ "तयोः कृतवणो देहो शुशुभाते महात्मनोः। इति घण।) सपझो निष्पमो वा महाजलाशयः । हल +इन् । ततो डोम् ।) तरुणी । युवती । इति पुष्पिताविव निध्यत्रौ यथा शाल्मलिकिंशुको” । सरोबरः। इत्यमरः । १ । १० । २८ ॥ (वथा, मेदिनी॥ तत्पुष्पादयोऽपि । यथा चाणक्य ७ । गीतगोविन्दे २१२० काहारका, पुं, (कुत्सितं शिविकादिकमालम्बा जी "रूपयौवन सम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः । “ৰীৰূদ্ৰৗৰূনৰূলী লনিন্দা वनयात्रामाहरति । च्या+ह + रावल ।) पिवि. विद्याहीना न शोभन्ते निगन्धा इव किंशुकाः") विकाशः कासारोपवनमवनोऽपि व्यथयति") कावाहकजातिः । काहार इति वेहारा इति च विवरणामस्थान्यत् पला शब्दे ज्ञातव्यम् ॥ नन्दी कासारिः, पु, (कासस्य व्यरि नाशकः ।) कासमईः । माधा। यथा, रक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ "तथा गाडिका वीराः क्षुरकोपजीवकाः । किंशुलुकः, \, (किंशुक + निपातनात् साधुः ।) कासालुः, पुं, (कास हेतुः कासजनको वा अालुः ।) याधा का हारकाः पुयाः कृष संवाहयन्ति ये"। पलाशवक्षविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ कन्दविशेषः। कोकादेशे प्रसिद्ध यालु विशेषः । इति जैमिनिभारते श्राश्वमेधिके पर्वणि १ . छ. किकिः, पुं, (कक + इन् । एघोदरादित्वात् यादे- तत्पर्यायः। कासकन्दः २ कन्दालुः ३ घालुकः । ध्यायः॥ रित्वम् ।) किकीदिविः। इति पाब्दमाला । धातुः ५ विशालपत्रः ६ पत्रालुः ७ } यस्य काही, स्त्री, (केन वायना याहन्यते । या+ हन् + नारिकेलः । इति राजनिघण्टः ॥ गुणाः । उग्रत्वम् । कागडुवातम्लेमामयारोचक- डः डीप् । यहा के मुवं याहन्ति ददाति प्राप- किकिदिविः, ए, (किकीति यस्फुटगादेन दीव्यतीति । नाशित्वम् । खादुत्वम् । पय्यत्वम् । अमिदीपन यति । या+हन् + अन्तगिजन्तात् डः। डोप च ।) दिव+इन् ।) चायपक्षो । इति पाब्दमाला ॥ त्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ कुटजवक्षः। इति मननिर्वगटः ॥ किकीदिवः, पुं, (किकीति अव्यक्तशन्देन दीव्यति । कासीसं,ली, (कासी क्षुद्रकासं स्यति नाशयतीति । कि र लि हाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्वादि- दिव+कः।) चायपक्षी । इति शब्दमाला ॥ सो+कः ।) उपधातुविशेषः । हिराकसी इति पर-सक-सेट ।) र वैदिकः । लि चिकेति । इति किकीदिविः, , (किकी इति अस्फटनादं कुर्वन् भाषा । (यथा सुश्रुते सूत्रे ३६ अध्याये । दुर्गादासः ॥ दीव्यति। "कृविधविच्छ विस्थवि किकीदिविः” । "कासीसकटुरोहिण्योगांतीकन्दरिद्रयोः" ।) वि, व्य, किम् । इति मेदिनी ॥ (यथा विष्णुपुराणों उणां ४ । ५६ इति किन् निपातनात् सिद्धम् ।) तत्पर्यायः । धातुकासीसम् २ खेचरम् ३ धातु १ मांशे १७।२४। खचातकः । सोणाचड़ा इति भाषा। नीलकण्ठ पोखरम् । इति हेमचन्द्रः । केसरम् ५ हंस- "न केवल तात ! मम प्रजानां इति क्वचित् ख्यातः । इति भरतः ॥ तत्पर्यायः । लोमशम् ६ पोधनम् ७ पांशुकासीसम् ८ शुभम् स ब्रह्मभूतो भवतश्च विद्याः । चाषः । इत्यमरः ।२।५।२६॥ चासः ३ ६। वस्य गुणाः। कयायत्वम् । शिशिरत्वम् । धाता विधाता परमेश्वरच किकीदीविः ।। इति भरतः॥ किकी ५ दिविः । विषकुछकृमिखजूंना शित्वम् चक्षुस्तित्वम् । प्रसीद कोयं कुरुधे किमर्थम्" ।) इति खामी॥ किकिः७ किकिदिवः पकिकिदीवि: कान्तिवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विस्तृत- किं, म्] त्रि, जिज्ञासार्थम् । कि इति भाषा । ६ । इति शब्दमाला ॥ किकीदिवः १० वर्ण- विवरणमस्य काशीपशब्दे ज्ञेयम् ।) सर्वनामकिम्शब्दस्य जीवलि) रूपमिदम्। इति चूड़ः ११ अति जटाधरः ॥ कासूर, स्त्री, (कशति कुत्सित मन्दं गच्छतीति । व्याकरणम् ॥ अस्यार्थान्तराणि किम्शब्दे द्रा- किकीदीविः, , (किकी इत्यव्य ताब्देन दीन्यति कश' गतौ+ "णित् कपिपद्यतेः"। उणां १ । ८७ । व्यानि ॥ (सर्वशब्दमयत्वात् विष्णुः । यथा, महा क्रीड़ति | निपातनात् दीर्घत्वे साधुः ।) चाप . इति ऊः पृषोदरादित्वात् सत्वम् ।) विकलवाक् । भारते १३ । १३८ । ६१ । 'पक्षी। इति पाब्दमाला ॥ शत्यस्त्रम् । इति मेदिनी॥ (कासते प्रकाशाते इति "एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम्" 1) किखिः, स्त्री, (खति हिनस्ति । खद् हिंसायां कास् +31) दीप्तिः | भाषा । इति पान्दरत्ना- किंवदन्तिः, स्त्री, (कि+वद + झिच ।) किंवदन्ती । निपातनात् साधुः ।) लघटगालः । इति हेम- वली ॥ रोगः । बुद्धिः । इति हेमचन्द्रः ॥ इत्यमरटीकायां भरतः ॥ चन्द्रः ॥ ख्याँकयालि इति भाषा | काइका, स्त्री, (काहला इति । एषोदरादित्वात् किंवदन्ती,स्त्री,(किम् + वद + मिच् डीष् च ।) जन- किखिः, (, (किखिरिति कुत्सित पाब्दं करोति यः ।) लस्य कः ।) काहलावाद्यम् । इति विरूपकोमः ॥ श्रुतिः। सत्यमसत्यं वा लोकवादः। इत्यमरः । कपिः । इति भूरि प्रयोगः ॥ काहलं, क्ली, (कुत्सितं अस्पथमव्यक्त हलं वाक्यं १। ६ । ७॥ (“अस्ति किलैया किंवदन्ती व्यस्माकं किङ्कारः, त्रि, (किञ्चित् करीति | दिवाविभेत्यत्र किं • ध्वनिर्वा यत्र । विलेखनार्थकस्यापि हलधातो कुले कालरात्रिकन्या विद्या नाम राक्षसी समु-! यत्तटूहुवित्यच् ।) दासः । इत्यमरः । २ । १० । रचधातूनामनेकार्थत्वात् तधात्वम् ।) अव्यक्तवा त्पत्स्यते" । इति प्रबोधचन्द्रोदयनाटकम् ॥) १७॥ (यदुक्तं पुराणे। क्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ किंवा, व्य, (किम् च वा च । इति दन्दसमासः ।) "विप्रस्य किङ्करो भूपो वैश्योभूपस्य भुमिप! । काहलः, , (कुत्सितं यथा स्यात् तथा हलति । विकल्पः । यथवा। तत्पर्य्यायः । उताहो २ यदि सबषां किङ्काराः शूद्रा ब्राह्मणस्य विशेषतः" ॥) लिखति नखैर्भूमिमिति शेषः । हल + अच् । वा ३ यदा ४ नेति । इति विकागड़पोषः । किविणी, स्त्री, (किमपि किञ्चिद वा कति । कोः कादेशः ।) कुक्कटः । शब्दमात्रम् । इति किंशारः, पुं, (किं किञ्चित् कुत्सितं वा पटणातीति कण पाब्दे+इन् + डीप् च। एघोदरात् साधुः ।) मेदिनी ॥ विड़ालः । इति पाब्दमाला ॥ यहड् श हिंसायां+ "किञ्जरयोः श्रिणः" । उणां कयाभरणाविपोषः। घाघर इति भाषा। तत्प- का। तत्पर्य्यायः ! महानादः २ । इति हारा १ । ४ । इति जण ।) पास्यशूकम् । शुंया इति व्यः । क्षुद्रण्टिका २ । इत्यमरः ।।६।११० ॥ भाषा । इत्यमरः ।२।६।२१।। वाया। कङ्क कङ्कणी। इति भरतः॥ किदिणिका । कि काहलः, त्रि, (केन जलेन अहला व्यस्पृष्टः ।) शुष्कः। पक्षी । इति मेदिनी ॥ किणिः ५ । इति केचित् ॥ क्षुद्रघण्टी ६ प्रतिसरा भाम् । खलः । इति मेदिनी ॥ किंशुक्रः, ए, (किञ्चित् अवयवैकदेशः शुक इव शुक ७ किङ्किणीका ८ कजाणिका ६ क्षुद्रिका १० । काइला, स्त्री, (कुत्सित अव्यक्तं वा हलति पूब्द तुण्डाभपुष्यत्वात् वयात्वमिति बोध्यम् ।) पला इति शब्दरत्नावली। घर्घरी ११ । इति जटा. । . . वली॥

·। निघणाजव्यथा. , . -- १२६ किञ्चिलि किट्टव कितवः 'धरः ॥ (यथा, महाभारते १३ । ५३ । ३१ । किचुलुकः, , (किञ्चित् चुलुम्पति। चुलुम्म् + डा+ शुक्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ "किङ्किणीखननिधीषो वक्तस्तोरणकल्पनैः" ।) संज्ञायां कन्।) कीटविशेषः। के चो इति भाषा । किट्टालः, पुं, (किट्टन मलेन अलति पर्याप्नोति।। विकङ्कत वक्षः। इति राजनिघण्टः ॥ तत्पर्यायः । महीलता २ गण्डू पदः ३ । इत्यमरः । बल + यच् ।) तामकलसः। लोहगूथकम् इति किङ्किर, स्ली, (किं कुत्सितं मदवारि किरति विक्षि १।१०।२२। (“वाह्या यूकाः प्रसिद्धाः स्युः किञ्च मेदिनी॥ पति । क+का।) गजकुम्भः । इति सारखतः ॥ लूकास्थथान्तराः" ॥ इति हारीते चिकित्सित- किणः, पुं, (कण गतौ + अच् । एषोदरादिलात् किङ्किरः, पुं, (किमपि अनिर्वचनीयं मधरास्फट स्थाने ५ अध्याये ॥) बात इत्वम् ।) मांसग्रथिः । किरति रौति । किञ्चित् किरति क्षिपति चित्तं किझं, ली, (किञ्चिञ्जलं यत्र। एघोदरादित्वात् ल लो चिह्नम् । इति लिङ्गादिसंग्रहे अमरभरतौ । विरहिणां वा ।) कोकिलः । अमरः । घोटकः । पे साधः ।) किञ्ज ल्कम् । इति राजनिघण्टः । कड़ा इति भाषा ॥ (यथा, रघुवंशे । १६ । ८४ । कामदेवः । इति सारखतः ॥ किञ्चलः, पुं, (किञ्चित् जलं अत्र ।) किञ्चल्कः । इति "तदेतदाजानु विलम्बिना ते किङ्किरा, स्त्री, (किञ्चित् कुत्सितं वा किरति शरी प्राब्दरत्नावली॥ ज्याघात रेखाकिणलावनेन । नि:सरति । किं+के+का टाप च ।) रक्तम्।। किञ्चल्क, ली, (किश्चित् अलति । जल अपवारणे रात् भुजेन रक्षापरिघेण भूमे- इति सारखतः। + बालकात् कः ।) नागकेशरपुष्पम् । पद्मा रुपैतु योगं पुनरंसलेन" ॥ किकिरातः, ए, (किद्धि रक्तवर्णत्वं सति पुष्य भ्यन्तरस्थं के शाकारं करहाटकवेष्ठनम् । केसर यषा चवाभटे उत्तरस्थाने ३० अध्याये। काले निरन्तरं प्राप्नोति । अत + अण।) लाशोक इति ख्यातम् । (यथा, रघुः १५ । ५२ । "राजकोषातकी मूलं कियो वा मथितोद्भवः ।। वक्षः । कामदेवः । शुकपक्षी । कोकिलः । इति "स तदत्र हिमलिरकिझल्कमिव पङ्कजम् । घणः । इति हारावलो॥ सारखतः ॥ रक्ताम्लानः। रागा झाटी इति ज्योतिष्कणाहतास कण्ठनालादयातयत्" ।) किणिः, स्त्री, (किणाय तनिटत्तये प्रभवति । वा. भाषा | इति जटाधरः॥ पुष्परक्षविशेषः । तत्प तत्पर्य्यायः । मकरन्दम् २ केशरम् ३ पद्मके शरम् लकात् इन् ।) अपामार्गः । इति पाब्दरत्नावली । यायः । हेमगौरः २ पीतकः ३ पीतभद्रका । ४ किनम् ५ पीत परागम् ६ तुङ्गम् ७ चाम्ये (अपामार्ग ब्देस्या गादयो ज्ञातव्याः ।) विप्रलोभी ५ पीताम्लानः ६ षट्पदानन्दः ७ | यकम् ८ | यस्य गुणाः ! मधुरत्वम् । रूक्षत्वम् । किणिही, स्त्री, (किरणः अस्यस्मिन् अस्य वा इति अस्य गुणाः । कघायत्वम् । उष्णत्वम् । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । याम्य ब्रणामहत्वम् । शिशिरत्वम् । इनिः। किणिनो ब्रणान् हन्ति । हन् + डः गौरा ध्यमिदीपनत्वम् । कफवायुकण्डशोथरक्तत्वग्दोष रुच्यत्वम्। पित्तटमाादाहविनाशित्वञ्च। इति दित्वात् ङीष् ।) अपामार्गट रक्षः। इत्यमरः।२। नाशित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ तत्प-यगुणाः । राजनिघण्टः । ४ | I(यचास्य व्यवहारक्तद्यथा,-- "किदिरातो हेमगौरः पीतकः पीतभद्रकः । किञ्जल्कः, ए, (किम् + जल + वाजलकात् कः ।) "रसं शिरीषा किणिही पारिभद्रका कम्बकात्" किङ्किरातो हिमस्तितः कषायश्च हरेदसौ ॥ केशरः । इत्यमरः । १ । १० । ४७ ॥ पद्मकेशरः । इति वाभटे चिकित्सास्थाने २१ व्यध्याये । कफपित्तपिपासाखदाहशोधमिक्रिमीन्" ॥ तत्पर्यायगुणाः । अस्याः पाया यथा,- इति भावप्रकााः ॥ "किचल्कः केशरः प्रोक्तचाम्पेयश्चापि स स्मृतः । "अपामार्गस्तु शिखरी ह्यधः शल्यो मयूरकः । किकिराला, पुं, (किङ्किराय रक्तत्वाय अलति। पर्या किचल्का पीतलो रूक्षः कषायोग्राहकोऽपि सः॥ मर्कटी दुर्घहा चापि किणिहो खरमरी" । प्रोति। बल+अच। किङ्किरण रक्तत्वेनालति कफपित्तटयादाहरक्ताविधशोथजित्' । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्ड़े प्रथमे भागे !) वा । वरवक्षः। इति वैद्यकम् ॥ इति भावप्रकाशः। (वैद्यचक्रपाणिसंग्रहे रक्त किण्वं, सी, (कण + "उवादयश्च"। उणां ।। ८५ किविरी, [न् ] \, (किङ्किरं रक्तवर्ण फलमस्त्यस्मिन् पित्ताधिकारे दूवाद्यतेले व्यवहारो यथा, इति साधुः । यद्दा “अशृपुधि लटोति” | उण अस्य वा 1 किङ्किर + इनिः ।) विकवतरक्षः । "दुर्वासोत्पलकिञ्चल्कमञ्चिछासलवालुकाः" ।) ११ १५१ । इति कन् बहुलवचनादित्वम् ।) सुश. इति जटाधरः ॥ वइचि इति भाषा ॥ (विकत- किट गतौ। भयभीषयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां वीजम् । (यथा, मनुः | ८ | ३२६ । शब्दोऽस्या गुणादिकं बोद्धव्यम् ॥) पर-सकं अकञ्च-सेट।) भीघा खतो भयोत्पादना। "सूचकार्यासकिण्वानां गोमयस्य गुड़स्य च") किञ्च,व्य, (किम् च, च च । इन्दसमासः ।) घारम्भः।। केटति अनो व्याघ्रो जनं भीषयतीत्यर्थः । इति । पापम् । इति मेदिनी साकल्यम् । इति मेदिनी॥ अवान्तरम् । इति दुर्गादासः ॥ किण्वः, मुं, ली, (कणं + "यशूप्रषीति" उणां १ । जटाधरः ॥ किटिः, पुं, (केटति शत्रु प्रति वेगेन गच्छति मजा १५१ । इति न् बहुलवचनादित्वम् ।) सुरा- किञ्चन, व्य, (किम् च चन च। मुग्धबोधमते तु दीनुद्दिश्य गच्छति वा। किट-गतौ इन् इगुप- बीजम् । इति वाचस्पतिरित्यमरटीकायां भरतः । "किमः त्यन्तात् चित् चनौ"। इति चनप्रत्ययः ।) धात् कित् च ।) शूकरः । इत्यमरः । २।५।२॥ कित संशये । इच्छायां । वासे । यारोग्ये। इति घसाकल्यम् । काकानाम् । इत्यमरः । ३।४।३ किटिभः, , (किटिरिव भाति । भा+कः।) केश कविकल्पद्रुमः ॥ ( वां-पर-यक-सकञ्च-सेट् ।) किञ्चनः, पुं, (किम् + चन् + अच् ।) हस्ति कर्णप कीटः । इति हेमचन्द्रः । उकुरण इति भाषा ॥ विचिकित्सति मनः संशेते इत्यर्थः। चारोग्य लाशः। इति प्राब्दरत्नावली ॥ किट्ट', क्ली, (केटति लोहादिधात्ववयवात् निर्गच्छ चिकित्मत्यातुरं वैद्यः । इच्छानिवासयोस्त कत- किञ्चित् य, (किम्च चित्च पाणिनिमते पदव्यम् । तीति । गत्यर्थेतिक्तः । यागमपास्वस्यानित्यत्वात् तीति वोपदेवः ॥ तत्र तिवादयो न प्रयुज्यन्ते । मुग्धबोधमते तु "किमः क्तयन्तात् चिच्चनौ" । रति नेट ।) मनः । इत्यमरः । ६ । २ । ६५ ॥ इति रमानाथः॥ इति न वनितामेतां हन्तुं मनो चित्प्रत्ययः ।) अल्पम् । तत्पर्यायः । ईषत् २ (यदुक्तं चिन्तामणौ। विचिकित्सते । इति तु अन्तर्भूतार्थतया कम्म- मनाक ३ । असाकल्यम् । यथा । असाकल्ये तु "भायमानस्य लोहस्य मलं मगरमुच्यते । कर्तरि सन्न्यग्रन्थ इत्यादिना यनिधे सि- चिच्चन | इत्यमरः । ३811 यल्लोहं यद्गुणं प्रोक्तं तकिट्टमपि तद्गुणम्" ॥ द्धम् । इति दुर्गादासः । (यथा विवेकचूडामणौ ११ । यस्य कस्यापि आसारांश । यथा,-) कित र लि मतो। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (हादि- "चित्तस्य शुद्धये कर्म " तु वस्तूपललब्धये । "याहारस्य रसः सारः सारहीनो मलद्रवः । परं सक-सेट् ।) र वैदिकः । लि चिकत्ति । इति वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित् कम्मकोटिभिः") शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तिं मूत्रत्वमा नुयात् । दुर्गादासः । किपिलिकः, पुं, (किञ्चित् चुलुम्पति । चुलुम्प इति शेध किट्टश्च यत्तस्य तत्पुरीषं निगद्यते" || कितवः, पुं, (कितं वायति कितेन वाति वा । कित सौधधातुः । डः संज्ञायां कन् । एषोदरात् उभ इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे ॥) +वा+कः 1) अक्षदेवी । (यथा, मनुः । ३।१५५ यत्र उस्याने इत्वम् ।) किचलुकः । इत्यमरटीका॥ किट्टवर्जितं, क्ली, (किट्टेन मलेन वर्जितम् ।) "जटिलञ्चानधीयानं दुर्बलं कितवन्तथा । -- - , ·जटाधरः॥ । ..... १२७ किन्नरः किमिच्छ याजयन्ति च ये पूगांस्तांच श्राद्धे न भोजयेत्"।)। इति महाभाते । ९ । ६६ । ७ ।) धुस्तरः। इत्यमरः ।२।४ । ७७ ॥ व्यहंदुपासकविशेषः ॥ इति हेमचन्द्रः । ("कितवाड़शयोर्वोज नागरं सहरीतकम् । किन्नरेषाः, पु, (किन्नराणां शो राजा ।) कुवेरः । चूर्णोकृत्याकरसैः” ॥ इति वैद्यककधायसंग्रहे इत्यमरः । १ । १ । ७२ ॥ कासाधिकारे शाम्भरीगुड़िकायाम् ।) मत्तः । किन्नरेश्वरः, , (किन्नराणां ईश्वरः ।) कुवेरः। इति वश्वकः । इति मेदिनी॥ हलायधः॥ (यथा, भागवते । ८।२०।३। किन्नु, व्य, (किं च नु च । इति इन्दसमासः ।) प्रश्नः ॥ "स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं दिनम् । (यथा हे रामायणे । २ । ७४ । ३ । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राहादिः कितवो यथा" “किन तेऽदोषयद्राजा समो वा धार्मिकः । धूतः । यथा, धा-सप्तशती ३३ । ययोमत्युर्विवासश्च त्वत्कृते त्युल्यमागतौ" ।) "अस्थिररागः कितवो मानी चपतो विदूषक स्व वितर्कः । (यथा शकुन्तलायां १ अङ्क । मसि। मम सख्याः पतसि करे पश्यामि यथा "किन्नु खलु यथा वयमस्यामेवमियमस्मान् प्रति ऋजुभवसि') खलः । इति शब्दरत्नावली ॥ स्यात्" ॥) स्थानम् । सादृश्यम् । करणम् । इति (यथा महाभारते ।१।१ । १५६ । “यदाश्रौषं वासस तत्र राशि किम्, व्य, (कु + बालकात् डिम् ।) कुत्मा । समाक्षिपत् कितवो मन्दबुद्धिः" |) (यथा गोः रामायणे । १ । २२ । २१ । रोचननामगन्धद्रव्यम् । इति जटाधरः राज- "देवदानवगन्धवा यक्षाः पतगपन्नगाः । निधण्टश्च ॥ न शक्ता रावणं सोडं किं पुनर्मानवा युधि" ।) किन्तनुः, पुं, (किं कुत्सिता तनुरस्य ।) काठपादः । वितकः । (यथा, हितोपदेशे। इति विकाण्डशेषः | माकड़मा इति भाषा ॥ "किमनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति शा- किन्तमाम्, व्य, (कुत्सितार्थे किम् । बहूनां मध्ये म्यामि तावत्" ) निषेधः । प्रश्नः। इतिमेदिनी। एकस्य अतिप्राये तमम् । “किमेत्तिज्व्ययेति" । ५ किम्, त्रि, क्षेपः । वितर्कः । निन्दा । परिप्रश्नः । ४ । ११ । इति चामुः।) एकतमम् । इति इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः ११ । १६५ । शब्दरत्नावली॥ इदमेषामतिपयन किम् । इति "प्रणतं परिपृच्छेयुः साम्यं सौम्येच्छसीति किम्"॥ याकरणम् ॥ किमपि अनिर्वचनीयम् । यथा, विष्णुपुराणे किन्तरां,व्य,(इयोर्मध्ये एकस्यातिशये तर यामुन।) १। १६ । ७५। एकतरम् । इति शब्दरत्नावली॥ इदमनयो "तसाच सूक्ष्मादिविशेषाणां रतिशयेन किम् । किम् प्राब्दोऽत्र कुत्सार्थः । खगोचरे यत् परमात्मरूपम् । धतिकुत्सितं रूपमित्यर्थः । इति मुग्धबोध विमप्यचिन्त्यं तव रूपमति टीकायां दुर्गादासः ॥ तम् नमस्ते पुरुषोत्तमाय" ।) किन्तु, व्य, ( किं च तु च इति द्वन्द्वसमासः ।) कि- किमिच्छकः, , (किमिच्छसीति प्रग्नेन दामार्थ का- म्पनः । प्रागु क्तिविरुद्धार्थम् । यथा, यति शब्ददायतेऽत्र । नियातनात् साधुः।) व्रत- "भृत्याभावे भवति मरणं किन्तु सम्भावितानाम्"। विशेषः । तदिवरणं यथा- इति प्राचीनाः॥ मार्कण्डेय उवाच । किन्तुनः, इं, ववाद्येकादश करणान्तर्गतशेषकरणम् । "थथ साऽवीक्षितो माता वीरा वीरप्रजावती। इति दीपिका ॥ तत्र जातफलम्। पुण्यऽहनि समाइय प्राह पुनमवीक्षितम् ॥ "मिधामित्रे नैव किञ्चित् विशेषी पुत्राहमभ्यनुज्ञाता,तव पित्रा महात्मना। धर्माधर्मे तुल्यता मानवस्य । उपवासं करिष्यामि दुष्करोऽयं किमिच्छवाः । स्तोत्रे वादे सर्वदा प्रीतियुक्तः स चायत्तस्तव पितुस्त्वया साध्यो मयापि वा। किन्तुनाख्ये यस्य नूनं जनिः स्यात्" । प्रतिज्ञाते त्वया पुल ! ततस्तत्र यताम्यहम् । इति कोठीप्रदीपः। द्रव्यस्थाई महाकोषास् तव दास्थाम्यहं पितुः । किन्धी, न्] धु, (किं कुत्सिता धीरस्त्यस्य । इनिः। धन ते पितुरायतमनुज्ञातास्मि तेन च । बश्वः । इति त्रिकाहपोषः ॥ सशसाध्यो ममायत्तः स हि श्रेयो भविष्यति । किन्नरः, पुं स्वी, (किं कुत्सितो नरः । अश्वमुखत्वा साध्यो भविष्यो यदि ते कश्चिहलपराक्रमैः । तथास्वम् ।) खनामख्यातदेवयोनिः । स तु स ते साध्योऽन्यथा वापि दुःखसाध्यो भविष्यति। अश्वमुखत्वात् कुत्सितनरः स्वर्गगायकः तुम्बर तत्त्वं प्रतिज्ञां कुरुषे यदि पुत्त्रात्र वै व्रते ॥ प्रतिः । तत्पर्य्यायः । किम्पुरुषः २ तुरङ्गवदनः ३ तदेवदहमारपये कथ्यतां यन्मतं तव । मयः । इत्यमरः । १.१।७४ ॥ स्वीक्षिदुवाच । अश्वमुखः ५ गौतमोदी ६ हरिण नर्तकः । वित्तं मे पितुरायत्तं ममेशत्वं न तत्र वै । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा,- यमच्छरीरनिष्पाद्यं तत् करिष्ये त्वयोदितम् । "राक्षसाच पुलस्त्यस्य वानराः किमरास्तथा। किमिच्छकं तं मातनिश्चित्य भव निर्थथा। यक्षाश्च मनुजन्यानं ! पुस्तास्तस्य च धीमतः राजा पित्राभ्यनुज्ञातं यदि विक्वरेण मे। किमिच्छ मार्कण्डेय उवाच । ततः सा राजमहिधी तहुतं समुपोषिता । यथोक्तं साऽकरोत् पूजा राजराजस्य संयता ॥ निधीनामप्यशेषाणां निधिपालबलस्य च । समाच परया भत्या यतवाकायमानसा ॥ विविक्त तु हान्त स्थः सोऽथ राजा करन्धमः । चासीन उक्त सचिवैौतिशास्त्रविशारदः। सचिवा ऊचुः। राजन् वयःपरिणतं तवैवं शासतो महीम् । एकस्ते तनयोऽवीक्षित् त्यक्तदारपरिग्रहः॥ अपुत्तः स वने निछां यदा भूप ! गमिष्यति । तदारिपक्ष एथिवी निश्चितं तव यास्यति । वंपाक्षयस्ते भविता पिढपिराहोदकक्षयः । एतन्महन्त विवरं क्रिया हान्या भविष्यति । तस्मात् कुरु तथा भूप ! यथा ते तनयः पुनः । करोति सततं बुद्धिं पितृणामुपकारिणीम् ॥ श्रीमाकण्डेय उवाच । নন্নিাই সুস্থ সুগাৰ পানীয়নি। पुरोहितस्य वीराया गदतोऽर्थिजन प्रति कः किमिछति दुःसाध्य कस्य किं साध्यवामिति । करन्धमस्य महिषी किमिच्छकमुपोषिता । राजपुत्त्रोऽप्यवीक्षितु श्रुत्वा पौरोहितं वचः । प्रत्युवाचार्थिनः सर्वान् राजदारमुपागतान् ॥ मया साध्यं भारीरेण यस्य किचित् ब्रवीतु सः । मम माता महाभागा किमिच्छकमुपोषिता । घटण्वन्तु मेऽर्थिनः सर्वे प्रतिज्ञातं मयान च । किमिच्छथ ददाम्येष क्रियमाणे किमिके। मार्कण्डेय उवाच। ततो राजा निशम्यैतत् वाक्यं पुलमुखाचुतम् । समुपेत्याब्रवीत् पुत्रमदमों प्रयच्छ मे । घवीक्षिदुवाच । दातव्यं धन्भया तास ! भवते तब्रवीदि माम् । कर्तव्यं दुष्करं वा ते साध्यं दुःसाध्यमेव च ॥ राजोवाच । यदि सत्यप्रतिज्ञस्वं ददासि च किमिकम् । पौलस्य दर्णय मुखं ममोत्सणागतस्य सत् ॥ चवीक्षिदुवाच । यह तवैव सनयो ब्रह्मचर्याश्च मे टप ! । न मे पुलोऽस्ति पौत्रस्य दर्शयामि कथं मुखम् । राजोवाच । पापाय अक्षय्य ते यदिदं धार्यते त्वया। तस्मात्त्वं मोचयात्मानं मम पौत्र प्रदर्शय । अवीक्षिदुवाच । विरमामान्महारान ! यदन्यत् समादिश । वैराग्येणं मया त्यक्तः खीसम्भोगक्तया रसा॥ रागोवाच बडभियुध्यमानस्य न दृष्टो वैरिमियः तत्रामि यदि वैराग्यमुपैषि सदपण्डितः । किंवा नो बहनोतन अझचयं परित्या। मातुमिच्छया व पौलस्य मम दर्शय ॥ मार्कण्डेय उवाच । यदा सबहुशन प्रोस पुगेण मार्थिवः ।

·ध्यायः॥ महः। - ॥ १२८ कियत् किरात किरिटी नान्यत् प्रार्थयते किञ्चित् वदा पुत्लोऽब्रीत् पुनः ॥ (“गन्तव्यमस्ति कियदित्यसक्छवाणा" वृक्षविशेषः। चिराता इति भाषा | तत्पादः दावा किमिटाकं तुभ्यं प्राप्तोऽहं तात ! सबटम् । इति साहित्यदर्पणम् ।) भूनिम्बः २ घनाय॑तिक्तः ३ । इत्यमरः । २ ।। तत् करिष्यामि निर्लजोभूयो दारपरिग्रहम् ॥ कियदेविका, स्त्री, उत्साहः । उद्योगः । इति १४३ ॥ कैरातम् 8 काण्डतितका ५। इति रस स्त्रियाः समदं विजितः पवितो धरणीतले । हेमचन्द्रः। माला। किरातका ६ इति जटाधरः। चिरति स्त्रीपतिर्भविता भूयस्तावैतदतिदुष्करम् ॥ कियाहः, पुं, (कियान् रक्तवर्णः इयः । एषोद ७ चिरातितः ८ विक्तकः ६ सुतिक्तका ॥ तथापि किं करोम्येष सत्यपाशवपाङ्गतः । रादित्वात् निपातनात् साधः ।) रक्तवर्ण घोटकः इति शब्दरत्नावली ॥ कदुतिक्तः ११ रामसेमय करिष्यामि यथात्य वं भुज्यतां निजशासनम्" । इति हेमचन्द्रः॥ १२॥ यस्य गुणाः। वायुरद्धिकारित्वम् । रूक्षणम् इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वीक्षिचरितनामा- किरः, पुं, (किरति विक्षिपति मलोपलक्षितस्थलम् । कफपित्तज्वरनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभा क+कः ।) शूकरः । इत्यमरः । २ । ५। २ ॥ "किरातकोऽन्यो नेपालः साईतिको ज्वरान्तक किमु, व्य, (किम् च उच इति बन्दसमासः।) सम्भा- किरकः, पं, (किरति लिखतीति । क + एल।) किरातः सारको रूक्षः शीतलस्तितको वना । विमर्षः। इति मेदिनी। (यथा,- लेखकः। इति चिकाण्ड पोषः ॥ सन्निपातज्वरश्वासकफपित्तासदाहनुत् । "निवाणदीपे किमुतैलदान" इति शियोक्तिः।) किरणः, पुं, (कीर्यन्ते विक्षिप्यन्ते रश्मयः यस्मात् काश शोषटघाकुष्ठश्वरव्रणकमिप्रणुत्" । किमुत, व्य, (किम् च उत् च इति इन्दसमासः ।) "कृपरजिमन्दिनिधाअः क्युः” । उणां २.१८१ । इति भावप्रकाशः ॥ राजनिघण्टोक्तगणपया प्रश्नः। वितर्कः। विकल्पः । 'अतिशयः। इति इति क्युः।) सूर्यः । इति हेमचन्द्रः ॥ (कीर्यते भूनिम्बाब्दे एव्यौ॥ मेदिनी॥ परितः क्षिप्यतेऽसौ । कृ + कम्मणि क्युः ।) सूर्य (“किराततिक्तमम्मतां द्राक्षामामलकों ाठी। किम्पधा, त्रि, (किं कुत्सितं आतिथ्यादिभ्योऽप्रदाय रश्मिरिवि भगीरथमाधयो॥ चन्द्रसूर्ययोरश्मि निघवाथ्य पित्तानिलजे कायन्तं सगु पिवेत् । केवलं खोदरमात्रपूरणायैव पचतीति । किम् + रिति रायमुकुटः ॥ रत्नरमौ गभस्तिशाब्दप्रयो इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह ज्वराधिकारे ।) पच् + अच्) किम्पचानः । इत्यमरटीकायां राय गात् सामान्यरश्मिः । तथा च भट्टिः ।१ । । किरातापी, [ न् ] पुं, (किरातान् निधादान् अ. मुकुटः॥ “अईस्फरनगभस्तिभिर्या" । इति मन्नरी | नातीति । यश भोजने+णिनिः ।) गरड़ किम्पचामः, चि, (किं कुत्सितं कस्मैचिदपि न दत्त्वा इत्यमरटोकासारसुन्दरी॥ तत्पर्यायः । यसः इति शब्दरत्नावली ॥ (घस्य विवरणं यथा मा. केवलं यात्मार्थं पचतीति । पच् + धानच्।) मयूखः ३ अंशुः ·४ गभस्तिः ५ णिः ६ वृष्णिः भारते १।२८ अध्याये। कृपणः इत्यमरः।३।१ | " भानुः ८ करः ६ मरीचिः१० दीधितिः११ ॥ "इत्युक्तो गरडः सर्प स्ततो मातरमब्रवीत् । किम्पाकः, चि, (किं कथमपि पाकः शिक्षाप्रकारो इत्यमरः ।१।४।३३॥ विट १२ द्युतिः १३ व्याभा गच्छाम्यम्तमाहत्तुं भक्ष्यमिच्छामि वेदितुम् । यस्य ।) मारशासितः। इति जटाधरः॥ १४ प्रभा १५ विभा १६ र १७ रुचिः १८ भाः विनतोवाच । किम्माका, ई, ( कुत्सितः पाकः परिणामो यस्य ।) १६ छविः २० दीप्तिः २१ रमिः २२ अभीषुः २२ समुद्रकुच्यावेकान्ते निघादालयमुत्तमम् । महाकालखता। इति रत्नमाला । माकान इति महः २४ ज्योतिः २५ सहः २६ रोचिः २७ निषादानां सहसाणि तान् भुक्ताऽमृतमानय । भाषा ॥ (यथा, हे रामायणे २ । ६६ । ६ । शोचि:२८ विघा २६ एनिः ३० प्रकाशः ३१ नच ते ब्राह्मणं हन्तु काया बुद्धिः कथञ्चम" "न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्माकमिव भक्षयन्”॥ धातपः ३२ द्योतः ३३। इति शब्दरत्नावली ॥ किरातिः, स्त्री, (किरेण समन्तात् जलक्षेपेण महाकालशब्देऽस्य विवरणं बोद्धव्यम् ।) पादः ३४ अालोकः ३५ वसुः ३६ ऋषिः ३७ गच्छतीति । यत + इन्।) गङ्गा । इति जटाधर किम्पुरुषः, पुं, (कुत्सितः पुरुषः ।) किन्नरः। इत्य भामः ३८ धर्मः ३६ लोकः ४० वर्चिः ४१ भासः किरातिनी, स्त्री, (किरातदेश उत्पत्तिस्थानवेर मरः । १ ।१।७४ । (यथा, कुमारे ३ | ३८ । ४२ वीचिः ४३ हेतिः ४४ धाम ४५ वर्चः १६ स्त्यस्याः। इनिः । डीप ।) जटामांसी। "पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि शुभ ४७ तेजः ४८ योजः ४६ । इति जटाधरः ॥ शब्दरत्नावली ॥ (जटामांसीशब्देऽस्या गुणादिः प्रियासुखं किम्मुरुषश्चचुम्बे" ।) (यथा, रघुवंशे ५ । ७४। षयो ज्ञेयः॥) लोकभेदः । इति मेदिनी ॥(अग्निध्रम्य नवपुत्रा- "भवति विरलभक्तिानपुष्पोपहारः किराती, स्त्री, (किराति + वा डी।) दुर्गा । म णामेकः । यथा, विष्णुपुराणे २ । १ । १६, १६ | खकिरणपरिवेघोट्टेदशून्याः प्रदीयाः" ।) कुट्टिनी। इति मेदिनी ॥ वर्गगा। इस "जम्बुद्दीपेश्वरो यस्तु धामीनो मुनिसत्तम ! । किरणमाली, [ ] घु, (किरगाणां माला अस्त्यस्य। शब्दमाला॥ तस्य पुत्ला बभूवुस्ते प्रजापतिसमा नव ॥ किरणमाला+इनिः ।) सूर्यः । इति हारावली ॥ किरिः, पुं, (किरति समलभूमिम् । नाभिः किम्पुरुषश्चैव हरिवर्ष इलावतः" || किरातः, मु, (किर अवस्कारादेनिक्षेपस्थानभूमि कुटिभिदिच्छिदिभ्यः" । उणां ।। १४२। "हेमकूटं तथा वर्ष ददौ किम्पुरुषाय सः" पतति सततं अटतोति । अव + षण् । यहा इप्रत्ययः ।) शूकरः। इत्यमरः । २।५।२। किंपुरुष इति संज्ञा यस्य वर्षस्य ।) जम्बूदीपस्य नव किर शूकरादिकं अतति हिनस्तीति। अच्।) किरिटि, स्ली, (किरिणा शूकरेण टल्यते विकायते खण्डान्तर्गतं हिमाचलहेमकूटयोर्मध्यवर्ति वर्षम् । स्वच्छभेदः ॥ (निषादः । यथा, किराते १२१५५ । टल विलवे + डिः।) हिन्तालपनम् । इति इति श्रीभागवतम् । कुत्सितपुरुषः । इति व्युत्प "कच्छन्ते सुरसरितो निधाय सेना- त्रिकाण्डशेषः॥ तिब्धोऽर्थः॥ मन्दीतः स कतिपयैः किरातयः" ।) किरीटः, पुं लो, (किरति कीर्यतेऽनेन वा! বিস্ব, ৪, (জিৰষায় স্ব স্মা भूनिम्बः। ( यथा, शाङ्गधरे मध्यखण्डे २ थः। "कृट्टक्वषिभ्यः कीटन्"। उणां 8 | १८४ इति राजा वा ।) कुवेरः । इति हेमचन्द्रः। कीटन् ।) मुकुटः । इत्यमरः ।२।६ । १०२॥ किम्पूराषं, सी, (किम्पुरुष इत्याख्या यस्य वर्षस्य ।) "पर्यटाब्दाम्टताविश्वकिरातैः साधितं जलम् । किरिटी, [ न् ] पुं, (किरीटोऽस्त्यस्य । किरीट + किम्पराषवर्धम् । इति त्रिकाहशेषः ॥ पलभद्रमिदं श्रेयं वातपित्तज्वरापहम्") इनिः ।) अर्जुनः । इति त्रिकाण्डशेषः । किम्भरा, स्त्री, (किश्चित् बिभर्ति । किम् + + + घख्यतनुः। इति मेदिनी। घोटकरक्षकः। (यथा, महाभारते ! ४ । ४२ । १७॥ अच् ।) नलीनामगन्धद्रव्यम्। इति शब्दचन्द्रिका । इति सारखतः। "पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतो दानवर्षभः । कियत्, त्रि, किम्परिमाणमस्य ("किमिदंभ्यां वो घ। करातका, पुं, (किरात एव । खार्थे कन् ।) भूनिम्बः किरीटं मुद्भिसूर्याभं तेनाङमां किरीटिनम्" । ५।२।४ । इति वतुम्। किम क्यादेशः । वस्य धः।) इति राजनिघण्टः । किरीटयो वि। (यथा भगवद्गीतायां १९१७ कियत् परिमायाम् ॥ कतो.इति भाषा । किराततिताः, , (किरातः भूनिम्बस्तहत् तिक्तः ।) "किरीटिनं गदिनं चक्रिणञ्च तेगोराशिं सर्वतो . " ॥ १७ रोके।

·। ॥ १२६ किम्मौर किलकि किलासं दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दी योत्रयामास बाहुभ्यां पशुं रसनया यथा ॥ कामिनः स्म कुरुते करभोग सानलार्कद्युतिमप्रमेयम्") विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीखनं बली । हारिशुष्करुदितच मुखेऽपि" |) किर्मी, स्त्री, (कृ+कि+निपातनात् मुट् । ततो भ्रामयामास सुचिरं विष्फुरन्तमचेतनम् ॥ किलकिला, स्त्री, (किल+कः | प्रकारे वोमायां डीय।) पलालः । ग्रहम् । खर्णपुत्तलिका । इति तं विसीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः । वा दिल्यम् । स्त्रियां टाम् ।) हर्षध्वनिः। किलकिल- मेदिनी ॥ लोहपुत्तन्तिका । इति विश्वः॥ प्रग्या तरसा दोभ्यां पशुमारममारयन् । प्राब्द इति यावत् । तत्पर्य्यायः । हर्वखनः २ । किर्भीरः, ई, (कृ + गम्भीरादित्वात् ईरन् निपा अथ जर्जरसा व्याविद्धनयनाम्बरम् । इति चिकाराहशेषः ॥ तनात् साधुः ।) नागररक्षः । राक्षसविशेषः। भूतले भामयामास वाक्यञ्चेदमुवाच ह ॥ ("चासीत् किलकिलाशब्द तस्मिन् गच्छति पा- (यथा महाभारते ३ । ११ । २२ । हिडिम्बवकयोः पाप ! न त्वमश्रुपमार्जनम् । र्थिवे" 1 इति महाभारते २ । ६६ । ६ ॥) "प्रत्युवाचाथ तनक्षो धर्मराज युधिष्ठिरम् । करिष्यसि गतश्चापि यमस्य सदनं प्रति ॥ किलाटः, पुं, क्षीरविकृतिः । इति जटाधरः ॥ दधि. अहं वकस्य वै माता किम्झेर इति विश्रुतः"1) इत्येवमुक्का पुरुषप्रवीर- कूचिकातक्रकूईिकयोः पिण्डः । वस्य गुणाः । कळूरवर्णः । इति मेदिनी ॥ तदर्णयुक्त त्रि। स्तं राक्षसं क्रोधपरीतचेताः । शीतत्वम् । स्निग्धत्वम् । गुणत्वम् । गौल्यत्वम् । इत्यमरः।१। ५.१७॥ विखस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त- सृष्यत्वम् । पितामहत्वञ्च । इति राजनिण्टः । किम्झेरभित्, पुं, (किम्भॊरं जितवान् । जि+ मुझान्तचित्तं व्यसमुत्मसज" ॥ * 1) ("नएदुग्धस्य पचास्य पिण्डः प्रोक्त किनाटक" भूते किम् ।) भीमसेनः । इति त्रिकाण्डशेषः। किम्झेरत्वक [] स्त्री, (किम्र्मोरा चित्रा स्वक इति भावप्रकाशः। तथा 'चरके सूत्रस्थाने। (किौरवधकथा महाभारते ।। ११ अध्याये यस्य ।) नाराक्षः। इति चिकाहशेषः ॥ (ना २७ अध्याये। उक्ता तद्यथा,- रङ्गनागरणापाब्दयोरस्या गुणादयो बोध्याः ।) "पीयूषो मोरटश्चैव किलाटा विविधाच ये । "प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराज युधिष्ठिरम् । किम्हेरभित् [६] पुं, (किम्र्मोर राक्षसविशेषं दीप्तानीनामनिद्राणां सव्वै रते सुखप्रदाः ॥ अहं वकस्य वै भाता किर्मीर इति विश्रुतः ॥ भिन्नवान् । मिद् + किम् भूते ।) भीमसेनः । इति गरवस्तपणा थ्या रक्षणाः पवनायहा:" ॥ वनेऽस्मिन् काम्चके शून्ये निवसामि गतज्वरः । भूरिप्रयोगः ॥ (व्यस्य विवरणं किम्मोरजित्-शब्दे अस्योत्पत्तिविवरणं यथा भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे युधि निर्जित्य पुरधानाहारं नित्यमाघरन् । इश्व्यम् ॥) द्वितीये भागे। किलाटकः गिनिरी इति लोके । के यूयमभिसंप्राप्ता भयभूता ममान्तिकम् । किम्झेरसूदनः, पुं, (किम्मोरंसूदयति हन्तीति । "धपकमेव यम क्षीरशाक हि सत्ययः । युधि निर्जित्य वः सर्वान् भक्षयिष्ये गतज्वरः” । सूद + थिच् + ल्यः । कविरक्षावशात् क्वचिद क्षीरशाक तुधिमरा इति लोके । वैशम्पायन उवाच। भूतार्थे वा !) भीमसेनः। इति हेमचन्द्र "दधा तक्रेण वा नरं दुग्धं बई सवाससा। "युधिविरत रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः । (अस्य विवरणं किम्मोरजिच्छब्दे शव्यम् ।) दवभावेन सहित समापिण्डः स उच्यते बाचचक्षे ततः सब गोत्रनामादि भारत!" । किल क नुदौ । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरां-पर नगदुग्धं भवबीरं मोरटमेनटोऽब्रवीत् । "किर्भीरत्वब्रवीदेनं दिध्या देवैरिदं मम । सक-सेट् ।) क केलयति। नुदिरिति णुद और पेयूषञ्च किशाटश्च क्षीरशाकं वथैव च ॥ उपपादितमोह चिरकालाम्मनोगतम् । प्रेरणे इत्यस्य बाणादिककिप्रत्यये रूपम् । इति तक्रपिण्ड इमे सध्या रंणा बलवईमाः । भीमसेनवधा हि नित्यमभ्युद्यतायुधः । दुर्गादासः॥ गुरवः मला हद्या वातपित्तविनापाना। चरामि एथिवीं कक्षा नैनवासादयाम्यहम् ॥ किल पा शौलो । कीड़े। इति कविकल्पद्रुमः ॥ दीप्तानीनां विनिद्राणां विद्रधौ चाभिमूषिताः । सोऽयमासादितो. दिध्या मारहा काजितश्विरम्। (तुदां-पर-अक-सेट् ।) ा किलति प्रासादः मुखशोषटपादाहरक्तपित्तन्वरप्रणुत्" ।) बनेन हि. मम माता वको विनिहतः प्रियः॥ शिशुा । केलिता । इति दुर्गादासः ॥ किलाटी, स्त्रो, (किलाट +गौरादित्वात् सीम् ।) वेत्रकीयग्रहे राजन् ! ब्राह्मण छद्मरूपिणा । किल, व्य, (किल + कः ।) वार्ता | सम्भाव्यम् । इत्य- क्षीरविवतिः । तत्पर्य्यायः । कूर्षिका २। इति विद्याबलमुपाश्रित्य न झस्त्यस्यौरसं बलम्" । मरः । ३ । ३ । २५३ ॥ निश्चयः । इति तट्टीका हेमचन्द्रः ॥ (कूछिकाशब्दस्या गुणपाया शा- “यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो वकन वै। सारसुन्दरी। (यथा शाकुन्तले १मा दुम तया) अद्युमं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर!" ॥ न्तोक्ति किलाटी, [न] {, (किमतीति । विण+का | घट "एवमुक्तस्त धम्मात्मा सत्यसन्धो युधिष्ठिरः। "इदं किनाध्याजमनोहरं वपु- +गिनिः। ततः। किमचासौ बाटी चेति कम्- नैतदस्तीति संक्रडो भर्सयामास राक्षसम् ॥ स्त पाक्षम साधयितुं य इति । धारयः। यहा किणमटतीति।) वंशः। इति ततो भीमो महाबाजराश्य तरसा द्रुमम् । ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया हारावली ॥ वाँग् इति भाषा: दश्याममथोदि निष्यत्रमकरोत्तदा" । शमीलतां छत्तुम्टविय॑वस्यति" ।) किलासं, सी, (किल वर्ग बस्थति क्षिपति विक्षति " किरिचापि सहसा सक्षमुत्पाथ पाण्डवम् । अनुनयार्थम् इति मेदिनी ॥ करोति इति यावत् । किण+पस + "कर्म- दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समये प्रत्यधावत" किलकिञ्चितं, की, (किल अलीकेन किं ईधत् चितं ण्यगा।३।२।१। इति षण।) रोगविशेषः "तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् । रचितम् ।) हावः । शारभावजा क्रिया । इति कुली इति भाषा | तत्पर्य्यायः। विभा२। इत्यमरः । उभावपि चकाशेते परब्बौ वृषभाविव । जटाधरः॥ तस्य लक्षणम्। २।६।५३ ॥ सिधाम ३ । इति भरतः । त्वक्पुष्पम् तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः । यथा, अलङ्कारकौस्तुभे। 8 स्वकपुष्यी ५। इति हेमचन्द्रः। मखदंष्ट्रायुधवतोत्रियोरिव दीमयोः” । "गोऽभिलासादितस्मितासूयाभयक्रुधाम् । ("कुछेकसम्भवं चित्रं किलासं दारणा तत् । "तयोर्भुजविनिषादुमयोर्बलिनोस्तदा । सहरीकरणं यत् स्यादुच्यते किलकिश्चितम्"। निर्दिछम परिखावि विधातूद्भवसंश्रयम् ॥ धाब्दा समभवड्वोरो वेणुस्फोटसमो युधि । (तथा च साहित्यदर्पणे ३ । १०६ । वातानुक्षारणं पित्तात्तानं कमलपत्रवत् । मध्ये कोदरः "स्मितशुष्करदितहसितवासक्रोधश्रमादीनाम् । सदाई रोमविध्वंखि ककात धर्म गुरु। वायुश्चण्ड इव द्रुमम् ॥ साये किलकिञ्चितमभाशतमसङ्गमादिभाइर्षात्"। सकण्डु च क्रमादलमांसमेदः सुचादिशेत् । स भीमेन पराममो दुर्बलो बलिना रणे । उदाहरणं तवैव यथा,- वणे नेवेदृगुभयं कृच्छ सचोत्तरोत्तरम् । व्यस्यन्दत यथा प्राणं विचकर्ष च पाण्डवम् । ঝিমৰিীঘিমৰা श्वशकरोमाबलमसंबई मिथो भवम् । तत एमं परिखान्तमुपलक्ष्य कोदरः। भसनाच मधुरस्मितगर्भाः । अनमिदग्ध साध्य बिन बज्यमतोऽन्यथा" II 17 . --- । अथैनमाक्षिप्य बलाह्य धूनयामास वेगेन । - ·यस्यौषधं यथा ॥ , Hin- का १३० किल्वी किष्कप कोचका इति वामटे निदानस्थाने १४ अध्याये ॥ बाहुलकात् विनिः1) घोटकः । इति विकाण्डशेयः। गलः । इति मेदिनी । नल इति भाषा। किशलं, की पुं, (किश्चित् पालति । शल चलने गतौ किसलं, स्ली पुं, ( किमीषत् सलति । सल गतौ + "कुण्ठं तमालपत्रं मरिचं समनःशिलं सकाशीशम् । वा+अच् एषोदरादित्वात् मन्नोपः।) .. पल्लवः । अच। एषोदरादित्वात् मलोपे निपातनात् साधुः।) तैलेन युक्तमुचितं सप्ताह भाजने ताने । इति शब्दरत्नावली ॥ किसलयम् । इति शब्दरत्नावली भरतश्च ॥ तेनालिप्तं सिम सप्ताहाद्येति तितो धर्मे किशलयं, स्लो पुँ, ( किञ्चित् प्रलति । प्रल चलने + | किसलयं, ली. पुं, (किञ्चित् ईषत् वा सलति । सत्र मासानवं किलासंसानं मुक्ता विशुद्धतनोः” । बाडलकात् कयन् प्रत्ययः एषोदरात् मलापे + बाहुलकात् कयन् । एषोदरात् मलोपे साधुः।) इति सिनलेपः ॥५॥ साधुः ।) पल्लवः । इति पूब्दरत्नावली ॥ पक्षवः । इत्यमरः।२।४।१०॥ स तु नवपचादि- "किलासहन्ता मूलान्यावल्गुजानि लाक्षा च । ("कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला युक्त शाखाग्रपर्वणि नवपत्रस्तवकः इति मधुः। इति गोपित्तमनने दे पिप्पल्यः काललेहरमः" ॥ भिन्नो रागः किशलयरचामाज्यधूमोइमेन ॥ भरतः॥ (यथा गोः रामायणे । 8 । ५०१२॥ इति श्वित्र प्रलेपः॥ इति शाकुन्तले १माङ्कः । अत्र केचित् दन्त्यसका "तरुणादित्यसङ्काशान् रक्तैः किसलयैर्वतान् । "दारणा, वारणं श्वित्र किलासं नामभिस्त्रिभिः। रसपि पठन्ति ) जातरूपमयैश्चापि चरट्रि मत्स्यकच्छपैः” ।) विज्ञेयं चिविधं तच त्रिदोघं प्रायश्च तत् ॥ किशोरः, पुं, (किञ्चित् घटणाति । शू हिंसायाम् । कीकटः, , (की शनैर्दुतं वा कटति गच्छति धावति । दोये रक्ताश्रिते रक्त तामं माससमाश्रिते। "किशोरादयच्च" । उणाम् । १ । ६६ । इति की+कट + अच् ।) घोटकः । देशभेदः । इति श्वेतं मेदः श्रिते श्वित्रं गुरुता चोत्तरोत्तरम्" ॥ ओरन् । निपातनात् साधुः ।) अश्वशिशुः । ("कि विश्वः । (यथा पाक्तिसङ्गमतन्त्र । कासाध्यलक्षणामस्य यथा- शोरं वड़वा यथा"। इति महाभारतम् ॥) तेल "चरणाहिं समारभ्य सध्रकूटान्तकं शिवे ।। "यत्परस्परतो भिन्नं बह यद्रतलोमवत् । पण्याषधिः । सूर्यः । वरुणावस्थः । स तु एका वावत् कीकटदेशः स्यात् तदन्तर्मगधो भवेत्"। यच्च वर्षगणोत्पन्नं तच्विं नव सिध्यति" ॥ दशवर्षावधिपक्षदावर्षपर्यन्तववकः । इति मे वेहार इति ख्यातः । अत्र बुद्धः समजनि। अस्य निदानं यथा, दिनी। कैशोरावस्थायुक्त वाच्यलिङ्गोऽपि ॥... इति भागवतम् । १ । ३।२७ ॥ अस्य कीकट "वचास्यतयानि कृतघ्नभावो (यथा,श्रीभागवत टीकाकृत्खामिपादक्षतवचनम् । इति पुरातननाम यासीत् ततो जरासन्येन निन्दा सुराणां गुरुधर्षणञ्च । "कौमारं पञ्चमान्दान्तं पौगण्डं दामावधि । मगध इत्याख्याः प्रदत्ता ॥ खनामख्यातः सबट- पापक्रिया पब्बतच कम्म कैशोरमापञ्चदशात् यौवनञ्च ततः परम्" ।) पुलः। यथा, भागवते ६ । ६ । ६ । हेतुः किलासस्य विरोधिचानम्" ॥ किक क. ड वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां पककुभः सङ्घटस्तस्य कीकटस्तनयो यतः” ।) इति चरके चिकित्सास्थाने ६ अध्याये।) यात्म-सकं-सेट ।) मूर्धन्योपधः । क छ किटक- कीकटः, त्रि, (की कुत्सितं धनाभावात् कटति प्रका- किलासन, घु, (किलासं हन्तीति । इन्+टक ।) यते । इति दुर्गादासः॥ ते ! की+कट + अच् ।) निर्धनः । (की कुत्सितं क्षविशेषः । काँकसेल इति भाषा। तत्पर्यायः। किष्किन्धः, घु, (किं किं दधाति । धा+कः । पार कटति वर्षति ददाति व्यर्थिने कापण्यात् इति ।) कर्कोटका २ तिलपत्रः ३ सुगन्धकः । इति हेम स्वारादित्वात् पूर्वस्य किमो मलोपः सुट पत्वञ्च कृपणः। इति मेदिनी.॥ चन्द्रः ॥ (कर्कोटक शब्दोऽस्य गुणमाया शेयाः ॥) निपातनात् ।) श्रोड्रदेशस्थपर्चतविशेषः । तत्प- | कीकटाः, ई, (की कुत्सितं ईषत् वा कटति वी किस्तासी, [न् ] चि, (किलासं अस्यास्तीति इनिः ।) वत गुहा च । इति शब्दरत्नावली । येष :: इन्द्रः। ईषहर्षत्या त्या तद्देशानां तथात्वम् किलासरोगयुक्तः। तत्पर्यायः । सिध्नलः २ ।। किष्किन्धी, स्त्री, (किष्किन्ध + गौरादित्वात् डीम् ।) की + कट + च्यधिकरणे, अम् ।) देशविशेषः इत्यमरः । २६६१॥ किष्किन्धपर्वतगृहा । इति शब्दरत्नावली ॥ बहुवचनान्तशब्दोऽयम् । इति मेदिनी ॥ देहा किलिञ्च, ली, (किल्यतेऽनेन । किल् + इन् । किलि किष्किन्ध्यः,,(किं किं दधातीति धा पारस्कारादि इति ख्यातः । इति केचित् । (यथा, भागवते चिनातीति। चि + डः। एषोदरात साधः।) सूक्ष्म मुटि पूबमापे च खार्थे यत् प्रत्ययेन नि १।३ । २४॥ दारु । इति जटाधरः ॥ किलिममिति च पाठः ॥ पालनात् साधुः खनामख्यातपव्वतः। ..इति "ततः कलौ संप्रदत्ते संमोहाय मुरहिवाम् । किलिन, पुं, (किलितो जायते । जन + डः । एषो शब्दरत्नावली ॥ बद्धो नामाननसुतः कोकटेष भविष्यति” । दरादित्वात् मुम् च ।) सूक्ष्मदाए । इति त्रिकाण्ड- किष्किन्ध्या, स्त्री, (किष्किन्ध +टाप् ।) किष्किन्य देशोऽयं कुत्सिताचारपरिपूर्णः। यथा, भागवो शेषः ॥ (वचित् नपुंसकत्वमपि दृश्यते ॥) पर्वतगृहा। इति शब्दरत्नावली ॥ सा तु पुरा. ७.१.१०॥ १८ का किलिमकः, पु, (किलिञ्ज + खार्थे कः ।) काशादि वालिनामवानरराजधान्यासीत् श्रीरामचन्द्रस्तं "साधवः समुदाचारास्ते पूयन्त्यऽपि कीकटा" रज्जः । येन कुरुलं वेच्यते कुसूलञ्च मरायिरिति छत्वा सुग्रीवाय तद्राजधानी दत्तवान् । इति कीकसं, जी, (की कुत्सितेन रतादिना देहाभ्यन्तरे टीकान्तरम् । टगारचितटाटी इति. ख्यात रामायणम् ॥ कसति उत्पद्यते। की + कस + अच् ।) व्यस्थि इत्यन्ये । इत्यमरटीकायां भरतः । तत्पर्यायः। किष्किन्भ्याधिपः, पुं, (किष्किन्याया अधिपः ।) इत्यमरः। २।६ । ६ । ६८ ॥ (यस्थिशब्दे विवर कटः.२ । इत्यमरः।२।६।२६ ॥ वालि नामवानरराजः । इति जटाधरः ॥ (सुग्रीवः। ज्ञातव्यम् ।) किलिम, ली, (किल + इमन् ।). देवदारु । इति इति रामायणम् ।) कीकसः, पुं, (की कुत्सितं यथा स्यात् तथा कसति । शब्दरत्नावली राजनिघण्टश्च ॥ किष्कु, पुं स्त्री, (के + म्हगवादित्वात् कुः । पार कस गतौ + अच् ।) कृमिजातिः। इति मेदिनी । ("मरिचं पिप्पलीमूलं मगंधागजमिणली । कारादित्वात् सुटि घत्वे च निपातनात् साधुः ।) कर्कशे त्रि । इति शब्दरत्नावली । सरलः किलिमं हिङ्गु भार्गोतेजोवतीत्वचौ" ॥ वितस्तिः । द्वादशालिपरिमाणम् । प्रकोष्ठः । कीकसास्यः, ए, (कीकसं अस्थि यास्येऽस्य ।) पक्षी इति चरके कल्पस्थाने ७ अध्याये ।) कमोरधोमणिबन्धपर्यन्तः । हस्तः । इति मे इति हारावली। किल्विषं, ली, ("किलेर्वक च"। उणां १ ॥ ५१ इति दिनी ॥ (यथा महाभारते २।१ । १६ । कीकिा, पुं, (कीति शब्दं कायति । के + बाहुलकात् टिषच दुकागमञ्च ।) पापम् । अपराधः । इत्य "सर्वगुणसम्पन्नां दिव्यरूमा मनोरमाम् । डिः।) किकिः । चायपक्षी। इत्यमरटीका मरः ।३ । ३ । २२२ ॥ (यथा गीतायां ३ । १३ । दशकिष्कुसहखां तां मापयामास सर्वतः" 1) कीचकः, पु, (चीकयति शब्दायते । चीक मर्म "यज्ञशियाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः) कुत्सिते त्रि । इति विश्वो हेमचन्द्रश्च ॥ "चीकयतेराद्यन्तविपर्यायच"। उणां ५ । ३६ रोगः । इति मेदिनी ॥ किटकुपव्वी, [न] {, (किव्कुमितं वितस्तिमितं इति वन याद्यन्तविपर्यायच ।) अनिलयोगात् किल्वी, [न] {, (किल + भावे किम् ततोऽस्त्यर्थे हस्तमितं वा पर्व यस्य ।) इक्षुः । वेणुः । पोट शब्दायमानवंशः। इत्यमरः।२।।१६१॥ सर. म ।

·१३१ कोटः यामेयरल्यसंसावो दाहरागविसर्पवान् ॥ पक्कपीलु फलप्रख्यः खजरसदृशोऽथवा । कफाधिकैर्मन्दाजः पक्कादुम्बरसन्निभः ॥ सावाष्यः सर्वलिङ्गास्तु विवजाः सानिपातिकः । वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्धिष्णुर्विखरक्तता ॥ शिरोऽक्षि गौरवं मूछाधमः श्वासोऽतिवेदना। सर्वेषां कर्णिकाशोफो ज्वरः कण्डूररोचकः" । यस्य चिकित्सा यथा । "अर्कस्य दुग्धेन शिरीषवीज विर्भावितं पिप्पलीचूर्णमिश्रम् । एयो गदो हन्ति विषाणि कीट- भुजङ्गलूतोन्दुरपश्चिकानाम्" इति च वाभटे उत्तरतन्ले ३७ अध्याये । . घस्यौषधं यथा ॥ । कीटः न्धकवंशः । (यथा,कुमारे १ । ८ । “यः पूरयन् कीचकरन्धभागान् दरीमुखोत्येन समीरणेन" राक्षसविशेषः । इति प्राब्दरत्नावली ॥ दैत्यभेदः । वक्षविशेषः। इति विश्वः ॥ नलः । इति राज- निर्धण्दः । केकयराजपुत्रः। स च विराटराजस्य श्यालः सेनापतिश्च । (यथा महाभारते । कीचकवधपर्वणि १३ । ५ । "सेनापतिविराटस्य ददर्श द्रुपदात्मनाम् । तां दृष्ट्वा देवगौमां चरन्ती देवतामिव । कीचकः कामयामास कामवाणपपीडितः" । ब्धयन्तु छद्मवेशधारिणा विराटभवनस्थेन भीम- सेनेन हतः। अस्य विवरणं महाभारते 8 पर्वणि १३ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्यम् । देशविशेषः । वत्र बकवचनान्तोऽयम् ॥ यथा,महाभारते १।१५७।२। "मत्स्यान त्रिगतीन् पाञ्चालान्कीचकानन्तरेण च | रमणीयान्वनोद्देशान् प्रेक्षमाणाः सरांसि च" ।) कीचकजित्, पुं, (कीचकं जितवान् । जि+भूते किम् तुक छ ।) भीमसेनः । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ (पुराकिल दुष्टात्मा कीचकः विराटभवनस्थां सैरिनीरूपधारिणीं द्रौपदीमकामयत । द्रौपदी तु तस्य कामुकस्य दुरभिसन्धिं विज्ञाय तं बझल कटूत्या निर्भर्सयामास । अथ कीचक एवमय- मानितः क्रुधा तां पदा ताड़ितवान् । अथ सा- भिमानिनी द्रौपदी निजदुःखं भीमं निवेदया- मास । भीमस्तु एतदाकण्यं संजातरोषः कीचक इन्तुं मनो दधे। अथ सुबुद्धिर्भीमो द्रौपदों उपदिदेश यो निशायां यथा स दुरात्मा राज- प्यालकः मत्स्यराणशुद्धान्तकन्धानर्तनशालायां त्व- बोभेन समुपतिष्ठत तथाऽऽश्वास्य समयो विधी- यताम् । ततस्वदेशेन तत्र सङ्गतोऽहमेनं कामात दुष्कार्य्यस्य फलं अनुभावयामि। एवं स्थिरीकृते प्रौपदी पूर्बोतमत्रितं स्थानं कीचकं विज्ञापित- वती । अथ निशायां मूल्बुद्धि कामुकवेशधारी तत्रैव गतः प्रच्छन्नोपविशेन बलीयसा भीमेन यशुमारं निपातितः ॥ एतद्विस्ततिस्तु महाभा- रते ।। २१ अध्याये हरव्या ।) कीचकनिसूदनः, पुं, (कीचक निसूदयतीति। 'नि+ सूद +णिच् ल्युः।) भीमसेनः । इति हेमचन्द्रः (घस्य विवरणं कीचकजिच्छब्दे द्रव्यम् ।) कीचकभित्, ई, (कीचक भिन्नवान् । मि + किम् ।) भीमसेनः। इति भूरिप्रयोगः॥ ( अस्य विवरणं कोचकजिच्छब्दे द्रव्यम् ।) कीट, क बन्धे । वर्णे । इति कविकल्पद्रुमः॥ (चुरा- परं-धक-सेट् ।) क कीटयति कोटः । वर्णः कैश्चिन्नमन्यते । इति दुर्गादासः ॥ कीटः, पुं, (कीट् +यच् ।) मिजातिः। इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा मनुः १ । । । "कमिकीटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम्" । "सर्याणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डवकोथनाः। दोषेष्यन्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः ॥ दयस्य कीटवायव्यैदशन्तोदरजोल्वणः । कीटः वेपथुश्वासहिक्काच दाहः शीतञ्च दारुणम् ॥ पिड़कोपचयः शोफो ग्रथयो मण्डलानि च । दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्माः किटिभानि च ॥ तैर्भवन्तीह दशानां यथाख चाप्युपद्रवाः । येऽन्ये वेषां विशेषास्त तूणं तेषां समादिशेत् ॥ एकजातीनतस्तूई कीटान् वक्ष्यामि भेदतः । सामान्यतो दधलिङ्गः साध्यासाध्यक्रमेण च ॥ त्रिकण्टकः कुणी चापि हस्तिकक्षोऽपराजितः । चत्वार रते कणमा व्याख्यातातीव्र वेदनाः॥ तैर्दयस्य श्वयथरङ्गमर्दोगुस्ता गावाणां दंशः कृषाश्च भवति ॥ "प्रतिसूर्य पिणभासो बहुवर्णो महाशिराः । तथा निरुपमञ्चापि पञ्चगौधेरकाः स्मृताः ॥ तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् । रजच विविधाकारा ग्रन्थयश्च सुदारुणाः ॥ गलगोली श्वेतकृष्णा रक्तराजी रक्तमण्डला सर्वश्वेता सर्पमिकेत्येवं घट वाभिर्दछ सर्पमिका- वज्ज दाहशोफलोदा भवन्ति ॥ सर्वपिकया हृदय पीड़ातिसारश्च ॥ शतपद्यस्त पराधा कृया चित्रा कपिलिका पीतिका रक्ता श्वेता अमिप्रभा इत्यसो ताभिर्दथे शोफो वेदना दाहस्व हृदये । श्वेतामिप्रभाभ्यामे- तदेव दाहो मूछाचातिमा श्वेवपिडकोत्पत्तिश्च ॥ मण्डकाः शायाः सार! कुहको हरितो रक्तो यववर्णाभी भटकुटी कोटिकच्चेत्ययौ तेर्दयस्य दंपाकगडर्भवति पीतफेशागमश्च वनात् । स्टकुटी कोटिकाभ्यामेतदेव दार्दिमूर्छाचाति मा- नम्॥ विश्वम्भराभिदछे दंपाः सधमाकाराभिः पिड़- काभिश्चीयते शीतज्वरातच पुरुषो भवति ॥ व्यहितुण्डकाभिर्दरे वोददाहकगडुश्वयथवो मोहश्च । कगडूमकाभिर्दछे पीताश्वद्यतीसार ज्चरादिभिरभि हन्यते । शूकवृन्तादिभिर्दो, कराड- कोठाः प्रवर्द्धन्ते शूकच्चात्र लक्ष्य ते ॥ पिपीलिकाः स्थूल शीर्घा सम्बाहिका ब्रह्मणि- জাঙ্কৰিা আঁধিৰিহ্মা নিয়নি ম নামিষ্ট दंपो श्वयथुरमिस्पर्शवदाहशोफौ भवतः ॥ मक्षिकाः कान्तारिका कृष्णा पिङ्गलिका मधू. लिका कापायी स्थालिकेत्येवं घट ताभिदंशस्य दाइशोफौ भवतः स्थालिकाकापायीभ्यामेत देव पिड़काच सोपदवा भवन्ति ॥ मशकाः सामुद्रः परिमण्डलो हस्तिमशकः कृष्णः पार्वतीय इति पञ्च तैर्दशस्य तीवकण्डूदंश- शोफाश्च पार्वतीयस्त कोटः प्राणाहरेस्तल्यलक्षणः। नखावकोऽत्यर्थे पिड़काः सदाहपाका भवन्ति । जलोकसां दशलक्षणमुक्त चिकित्सितञ्च । भवन्ति चात्र॥ गोधेरकः स्थालिका च ये च श्वेताग्निसंप्रभे। भ्टकुटी कोटिकश्चैव न सिध्यत्येकजातिषु ॥ शवमूत्रपुरीधैस्तु सविधैरवमर्षणात् । स्युः कण्डूदाहकोठारः पिडकातोदवेदनाः। प्रलेदवांस्तथासावो भ्शं सम्माच येत्त्वचम् । "जतुसेव्यपत्रगुग्गुलुभल्लातकककुभपुष्यसर्जरसाः। श्वेता एव धूम उरगाखुकीट वस्त्रकृमिनुदग्राः ॥ "क्षीरिक्षत्वगालेयः शुद्धः कीटविधायहः ॥ इति घरके चिकित्सास्थाने २५ अध्याये ॥ "सर्पाणां शुक्रविण्मूचशवपत्यण्डसम्भवाः । वाव्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः ॥ सर्वदोषप्रकृतिभिर्युताश्चापरिणामतः । कोटत्वेऽपि सुघोरास्ते सर्च एव चतुर्विधाः । कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी पटङ्गीपातकुलीरकः । उचिटिशोऽग्निनामाच चिचिटिङ्गो मयूरिका । यावर्तकस्तथोरभसारिका मुखवदलौ । शरावकुद्दोऽभीराजी परुषश्चित्रशीर्षकः ॥ সুননাশ্ব যক্ষ্মাধি হর্ষালি: অহ্মীনিন | छायादति वायव्याः कीटाः पवनकोमनाः ।। तेर्भवन्तीह दयामा रोगा वातनिमित्तमाः ॥ * कौण्डिल्यकः कणभको वरटी पत्रश्चिकः ॥ विनासिका ब्रह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा । 'वाएकी पिचिटः कुम्भी वचः कीटोऽरिभेदकः ॥ पाकीटो दुन्दुभिको मकरः पातपादकः । पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गईभी । लीतःकृमिसरारी च यश्चाप्युत् केशकः स्मृतः । एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्विंशाः प्रकीर्तिताः ॥ तैर्भवन्तीह दधाना रोगाः पित्तनिमित्तजाः ॥ * ॥ "विश्वम्भरः पश्चात पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः । सरेयक प्रचलको वलभः किटिमस्तथा । सूचीमुखा कृष्णगोधा यश्च कापायवासिकः । कीटगभकश्चैव तथात्रोटक एव च ॥ त्रयोदपोते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेमप्रकोपणाः । तेर्भवन्तीह दशानां रोगाः कपनिमित्तजाः ॥ तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा । कोठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलघुच्छकः । तुङ्गलामा सर्वपिकोऽवलगुली शम्बुकस्तथा। थमिकीटश्च वोराः स्युर्दादश प्राणनाशनाः ॥ तैर्भवन्तीह दष्ठानां वेगज्ञानानि सर्पवत् । तास्ताश्च वेदनास्तीवा रोगा वे सानिपातिका" "क्षारामिदग्धवईशो रक्तपीतसितारुणः। चराङ्गमई रोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः ॥ छातीसारटष्णा च दाहो मोइविटम्भिका । .

·. । . V कीनाशः कीर्तिभा कीलालं दिग्धविद्धक्रियास्तत्र यथावदवचारयेत् ॥ क्षुद्रः । पशुधाती । इति मेदिनीकर हेमचन्द्रौ। द्रोणाचार्य । इति पाब्दरत्नावली ॥ कीर्तियुक्तो वि। नावसन्नं नचोत्मन्नमतिसंरम्भवेदनम् । कीर, ली, (कीलति बध्नाति पूरीरम् । कोल + अच् । यथा,-महाभारते १ । १३ । ४१ । दंपादौ विपरीवार्ति कीटदई सुबाधकम् ॥ लस्य सः।) मांसम् । इति राजनिघण्टः ॥ "राज्यभाक्स भवेद्ब्रह्मन् ! पुण्यभाक् कीर्तिभाक कीटेर्दयानुनविधैः सर्ववत् समुपाचरेत्" ॥ कीर,यु, (कीति अव्यक्त ईरयतीति । ईर + णिच् + तथा") इति सश्रते कल्पस्थाने ८ अध्यायः ॥) अच् ।) शुकपक्षी। इत्यमरः ।। ५ । २१ ॥ (यथा, कीर्तिमान् [ त् ] पुं, ( कीतिरस्यास्तीति मतुम् ।। कीटकः, (, (कीट + संज्ञायां अल्पार्थे स्वार्थे वा नैषधे २।१५। "खगवागियं इत्यतोऽपि कि वसुदेवज्येष्ठपुतः । (यथा भागवते ६ । २७। ५३। कन् ।) मागधजातिः। इति धरणी॥ कृमिजातिः न मुदं धास्यति कीरगीरिव" ॥) "वसुदेवस्तु देवक्यां अपपुलानजीजनत् । निछरे त्रि। इति मेदिनी ॥ कीरकः, पुं, (कीर+संज्ञायां कन् ।) वृक्षभेदः । कीर्तिमन्तं सुषेणञ्च भद्रसेनमुदारधीः । कीटनः, j, (कीटं हन्ति । हन् + टक् ।) गन्धकः।। क्षपणकः । प्रापणम् । इति धरणी ॥ (शुकपक्षी। ऋजु संमदन भद्रं सकर्षणमहीश्वरम्" ।) इति राजनिर्धण्टः । (गन्धकमब्दोऽस्य गुणादयो इति याचार्याः) कीतिविशिष्टे वि॥(यथा, हेः रामायणे १२/३२१ बोद्धव्याः ।) कोरवर्णकं, ली, (कीरस्येव वर्णो यस्य । वर्ण + कम्।) “उदारहतार्थपमनोरमै- कीटजा, स्त्री, (कोटेभ्यो जायते । जन् + डः। टाम्।) स्थौणेयकनामसुगन्धिद्रव्यम् । इति राजनिघण्टः ॥ स्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् । लाक्षा। इति रत्नमाला ॥ (लाक्षाब्दे ऽस्था (स्थौशेयकाब्दे विवरणामस्य ज्ञातव्यम् !) समाक्षरैः लोकशतैर्यशखिनो गुणादिकं ज्ञेयम् ॥ कीटसम्भवे, त्रि, | कीराः, घु, (क+ईर+णिच् + अच् एषोदरात् यशस्कर काव्यमुदारदर्शनः" ।) यथा महाभारते २।५ । २३ । साधुः।) काश्मीरदेशः । तद्देशस्थजनः । बहुवच- कीर्तिशेषः,, (कीर्तिः शेषो यस्य ।) मरणम् । इति "और्णञ्च राजवञ्चैव पट्ट कीटजन्तथा" ।) नान्तोऽयं शब्दः । इति मेदिनीत्रिकाण्ड शेषौ जटाधरः॥ कीटपादिका, स्त्री, (कोटाः पादे मूलेऽस्याः । कीट- कीरेयः, पुं, (कीरस्य शुकस्य इटः प्रियः ।) चाम- कील, नन्थे। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-पर- पाद + कम् । यत इत्वं टापि ।) इंसपदीरक्षः। वृक्षः । घाखोटवक्षः। जलमधूकरक्षः। इति सकं-सेट ) चतुर्थखरी । कोलति । इति इति राजनिर्धण्टः ॥ राजनिघण्टः॥ दुर्गादासः ॥ कीटमाता, स्त्री, (कीटानां माता इव। मूलदेशात् कीर्णः, त्रि, (कीर्य्यतेऽसौ । कृ + कम्मणि क्तः ।) कीलः, पुं स्त्री, (कोल्यते गध्यतेऽसौ अनेनात्र था। बद्धलकीटोत्पन्नत्वात्तथात्वम् । ) : हंसपदीरक्षः। वाच्छमः । विक्षिप्तः। (यथा, शाकुन्तले १माटो ॥ कील बन्धे+कर्मणि करणेऽधिकरणे च यथायथं इति भावप्रकाशः ॥ (हंसपदीशब्दे ऽस्या गुण "ग्रीवाभाभिरामं मुहरनुपतति स्थन्दने दत्त घन पुंसीति घोवा ।) अमिशिक्षा। श पर्याया बोध्याः ।) दृष्टिः पश्चार्द्धन प्रविष्ठः शरयतनभयात् भूयसा इत्यमरः३ । ३ । १९६ ॥ (यथा, महाभारते । कीटमारी, स्त्री, (कीटं मारयति । म् + णिच् + ... पूर्वकायम् । प्राध्यैर वलीद्वैः श्रमविवृतमुख ३ । १५ । १५ । घण् । उपपद मासः । गौरादित्वात् डी ।) _शिभिः कीर्णवां पश्योदयजुतत्वात् वियति "परिखाश्चापि कौरव्य! कीले सनिचिताः हावा"। हंसपदीरक्षः । इति राजघण्टः । बडतरं स्तोकमुव्या प्रयाति” ।) हिंसितः । इति तथा च वा-सप्तशती ३७४ । कीड़ेर, ए, (कौल + एरच् । लस्य डा।) तण्डलीय. । “या लुप्तकीलभावं याताहदि वहिरदृश्यापि"1) মুন্ধি।নি মৰমাঃ ॥ कीर्तनं,क्ली, (कृत् +भावे ल्युट ।) कथनम् । वचनम् । स्तम्भः । लेशः। कफोणिः। इति मेदिनी। कपो. कीटक, [श घि, (कस्येव दर्शनमस्य क व दृश्यते इति जटाधरः ॥ (यथा, मार्कण्डेये ६२ । २२ । णिनिर्धातः । इति विश्वः ॥ (मूगर्भस्य प्रकारभेदः । इत्यादि वा । किम् + दृश् + किन् । “इदं किमो- "रक्षां करोति भूतेभ्यो जन्मनां कीर्तनं मम" ॥) यथा । “तत्र ऊईबाङशिरः पादौ यो योनि- रीश्की" ।६।३।६० इति क्यादेशः ।) किम्पकारः। कीर्तना, स्त्री (कृत् + कम्मणि युच् टाप् च।) यशः । मुखं निरुणद्धि कोल इव स कीलः"। इति व्याकरणम् ॥ (यथा नैषधे १ । १३७ । इति शब्दरत्नावली इति सुश्रुते निदानस्थाने र अध्याये।) "विनोकयन्त्या रुदतोऽथ पक्षिणः कीर्तिः, स्त्री, (कृत् + क्तिन् । यद्दा, कृत् संशब्दने | कोलकः, , (कीलति बधाति अनेन । करसे धन प्रिये स कीदृक् भविता तव क्षणः"।) "पिपिरहीति" उणां ।। ११६ । रादि खार्थ कः ।) कीलः । खाँटा गोल खिल इत्यादि कीदृशः,त्रि,(क व दृश्यते ऽसौ कस्येव वा दर्शनमस्य । काय्य इन् ।) मुख्यातिः । तत्पर्य्यायः । यशः । भाषा। गवां गावकण्ड्यनाथ गोछे निखातस्तम्मन किम् + दृ + कड् ।) किम्मकारः। इति व्याक- समज्ञा ३। इत्यमरः१।६।११ ॥ समाज्ञा 8 इति सुभूतिः॥ कण्डूयणा) काठम् । इति के रणम् ॥ (यथा, महाभारतम् ।) समाख्या ५ समव्या ६ । इति तट्टीकायां भरतः॥ चित् । बन्धनखण्टः । इति केचित् । यत्र बजा "कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् । अभिख्या ७ श्लोकः ८ वर्णः । इति जटाधरः ॥ गौर्दुह्यते सः। इति केचित् । इति भरतः । कीदृशानाच भोक्तव्यं तन्मे हि पितामह !" ॥) कीर्तना १० । इति शब्दरत्नावली ॥ तत्पर्यायः। शिवकः २.। इत्यमरः २।। कीनाश, पु, (जिन्नातीति। लियू विबाधने वधे वा। "दानादिप्रभवा कीर्तिः शौर्यादिप्रभवं यशः" । कीलसंस्पर्शः, पुं, (कीलं संस्पशति । सम् + स्पृश् + "किशेरीचोपधायाः लोपश्च तो माम् च"। इति माधवी॥ चत एव यशाकीयौदस्याति अच् ।) वृक्षविशेषः। इति शब्दचन्द्रिका । गाव उणां ५ । ५६ ॥ इति कन् उपधाया ईत्वं ललोपो दर्शनात् “यतःकोर्तिप्रविधष्ठो जीवन्नपि न इति भाषा॥ नामागमञ्च !) यमः | इत्यमरः ३।३।२१४ ॥ जीवति" इति कस्यचित् प्रयोगः । जीवतः ख्या- कीला, स्त्री पुं, (कोल +टाय !) कोलः । त्वमर ("विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिं ।” माधः । तिर्यशो मतस्य ख्यातिः कीर्तिरिति केचित्तन्न मेदिनीकरौ। १ । ७३ ॥) वानर विशेषः । इति तट्टीकायां साधु “कौतिस्ते नृपदूतिके ति” प्रयोगदर्शनात् । कोलालं, ली, ( कोलं वहिज्वाला अलति वारय- खामी॥ इति भरतः ॥ * प्रसादः । इति मेदिनी। तीति । कील + चल + कम्मरण्या। यहा कीमा कीनाशः, वि, (लिश्नातीति । किशूविबाधने वधे प्राब्दः। दीप्तिः। माटकाविशेषः। इति घाब्द वह्निशिखायाः शिखाग्रहणेनात्र बरेव ग्रह च । “जिशेरीच्चोपधाया लोपच लो नाम च"। रत्नावली ॥ विस्तारः। कईमः। इति विश्वः ॥ मिति ध्येयम्, अतरवाः सकाशात् पति- उणां ५ । ५६ । इति कन् उपधाया ईत्वं ललोपो कीर्तिता, वि, (कृत् + क्तः।) कथितः ख्यातः । पर्याप्नोति उत्पद्यते इति यावत् "घरापा" नामागमञ्च 1) कर्षकः। (यथा मनुः ६ | १५० । यथा,-भावप्रकाशे॥ इति श्रुतेः । चल् + बच्।) जलम् । (यथा, शE- "कीनाशो गोषो यानमलङ्कारच वेश्म च । . "कुश्माण्डी तु भृशं लध्वी कारपि कीर्तिता" रकविकृते अम्बायके । विपस्योद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः" ।) कीर्तिभाक, [ज्] पुं, (कीर्तिं भजते । भन+विः।) ‘জুনিমালিনুৰক্ষিনাকানিগনি- मेदिनी॥ 1) ·। 1 ) १३३ कुकुटः कुकुटा विधाकोलाहलक्षपितकालामरी कुशलकीलाल "शितिवार शितिवरः खस्तिकः सनिषसका। ("शिरीषादपि म्हशो कयमायतलोचना पोषणनभाः") रक्तम् । इत्यमरः३।३।१६८ ॥ श्रीवारकः सूचिपत्रः पर्णकः कुकुटः शिखी" ॥ अयं वच कुकूलामिकर्कशो मदनानिलः" । इति (यौवामः कीलं यालाति। चाला+कः।) गुणाश्चास्य सुनिषस्मकशब्दे ज्ञेयाः ।) उद्भट्टः। केचित्तु “कुकूलानिः कर्कशो मदनानलः" घटतम् । मधु। इति शब्दरत्नावली ॥ (पुं कीलाय | कुकुदः, , (कुकु इत्यव्ययं अलमृता कन्या । तां सत् इत्येवमाजः॥) वन्धाय चलति पर्याप्रतीति । पशुः ।) कृत्य पात्राय ददाति यः।) कूकुदः । सत्कारपूर्व- | कुकोलं, स्ली, (कुत्सितं कोलति । कुल + अच् ।) कीलालधिः, , (कोलावं जलं धीयतेऽस्मिन् । धा+ कालात कन्यादानकी । इत्यमरटीकायां राय कोलिरक्षः। इति शब्दचन्द्रिका । किः ।) समुद्रः । इति शब्दरलावली ॥ मुकुटः॥ कुक्कटः, पुं स्त्री, (कुक + सम्पदादित्वात् क्विम् । कीलालपः, पुं, (कीलालं रुधिरं पिबति । पा+ ! कुकुन्दरं, ली, (कुन्द्यते कामिनाऽथ । स्कुदि धात कुका धादानेन कुटतीति । कुट+कः ।) पति- "धातोऽनुपसर्गे कः' । ३ । २ । ३ । इति कः ।) वने मद्गुरादयश्चेति निपातनात् साधुः।) नितम्ब विशेषः। कुकुड़ा इति भाषा | तत्पर्य्यायः । राक्षसः। इति शब्दरत्नावली ॥ स्थकूपकदयम् । एष्ठवंशादधोगतहयम् । इत्यमरः । कृकवाकुः २ वामचूड़ः ३ चरणायुधः । इत्य- कीलितः त्रि, (कील्यतेऽसौ ॥ कील + कर्मणि क्तः ।) २।६ । ७६ ॥ कुकुन्दरे इति दिवचनान्तोऽपि मरः। २। ५ । १७ ॥ कालज्ञः ५ नियोद्धा ६ बद्धः । इत्यमरः। ३।१।४२ ॥ (घथा, राजेन्द्र प्रयोगः ॥ (यथा सुश्रुते शारीरस्थाने । ६ च ॥ विकिरः ७ नखरायुधः ८ ताम्रशिखो ६ । इति कर्णपूरे ३० । "पार्श्वधनवहिभीगे एष्ठवंशमुभयतो नातिनिने जटाधरः ॥ रात्रिवेदः १० उषाकरः ११ सताक्षा "किं वायत्तव देव ! वेहति यदि भूवनरौपल्लवः कुकुन्दरे नाम मम्मणी तत्र स्पर्शज्ञानमधःकाये १२ काइलः१३ । इति शब्दरत्नावली ॥ दक्षः सोऽपि क्षामकपोलकीलितकरः संक्रन्दनः क्रन्दति"") चेटोपघातच") १४ यामनादी १५ शिखण्डिकः १६ । वन्मांस- कीशः, घु, (की इति शब्दं ईथे। ईश् + कः । यदा कुकुन्दरः, पुं, (कुं भूमिं दरयति दारयति वा अन्त गुणाः । (यथा, भावप्रकारे । कस्य वायोरपत्यं छत इम् । किः हनुमान् ईपो भूतण्यन्तात् दृ ण् निपातनात् वृद्ध्यभावेन “कुक्कटो रहणः स्निग्धो वीर्योष्णोऽनिलकृगुः । यस्य ।) वानरः । इत्यमरः २।५॥ ३॥ (यथा, साधुः । कु ईषत् कुत्सितं वा कुन्दरमथ ।) चक्षुष्यः शुक्रकफल्यो रूक्षः कवायकः ॥ काशीखण्डे ४२ । ३१। कुक्करगुः । कुकुरौदा इति हिन्दी भाषा । तत् धारण्यकुक्कुटः स्निग्धो ढंहणाः श्लेष्मलो गुरुः । "रासभः करभैः कीशेः श्येनैरश्वतरकैः" । पायगुणाः। यथा भावप्रकारे ॥ वातपित्तक्षयवमिविषमज्वरमाशनः" ॥ के अाकाशे ई प्रभवतीति । क + ईश् + कः ।) "कुकुन्दरस्तानचूड़ा सूक्ष्मपत्रो मदुच्छदा । अरण्यकुक्कुटमांसगुणाः । हृद्यत्वम् । स्लेम- सूर्यः। पक्षी। इति प्राब्दरत्नावली ॥ नने त्रि । कुकुन्दरः कटुक्तिको ज्वररक्तकफापहः ॥ हरत्वम् । लघुत्वञ्च । इति राननिर्घराटः ॥ रूक्ष- इति मेदिनी। तन्मूलमा निःक्षिप्तं वदने मुखशोषहृत् ॥ स्वम् । कषायत्वम् । खादुत्वम् । शीतलत्वञ्च । कोशपर्णः, पुं, (कीशः वानरः तस्य लोमेव पर्या (पुंलिङ्गोऽयं पशब्दोऽपि नितम्बस्थकूपकद्दये वर्तते इति राजवल्लभः ॥ ग्राम्यकुक्कुटमांसगुणाः। नि. मस्य ।) अपामार्गः । इति शब्दरत्नावली। ग्धत्वम् । वातहरत्वम्। दीपनत्यम् ॥ गुरुत्वश्च । कीशपर्णी, स्त्री, (कीशपर्ण + जातो डीघ ।) अपा. "पृष्ठवंशं ह्यभयतो यो सन्धी कटिपार्श्वयोः । इति राजनिघण्टः ॥ बलकारित्वम् । उष्णत्वम् । मागः। इत्यमरः।२।४ | ॥ जघनस्य वहिभांगे मर्मणी तौ कुकुन्दरौ” ॥ मधुरत्वञ्च । रति राजवङ्गवः ॥ * ॥ निषादपुत्रः । कु शब्द। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां-यात्म-यक इति वाभटे शारीरस्थाने। ४ अध्याये ।) शूद्रपुत्त्रः। टशोल्का। कुक्कभपक्षी। इति मे- सेट ।) ७ कवते इति दुर्गादासः ॥ कुकुभा, स्त्री, (कु ईषत् कुः पृथ्वाधिष्ठात्री देवता इव दिनी ॥ वहिकः । इति हेमचन्द्रः॥ (व्यासन- कु ल शब्द। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-पर-व्यक भा यस्याः ।) रागिणीविपोषः । इति हलायुधः ॥ विशेषः । यथा हठयोगदीपिकायाम् । १ । २३ । सेट ।) ल कौति । इति दुर्गादासः ॥ कुकुरः, पुं, (कु कुत्सितं कुरति पाब्दायते । कुर+ "पद्मासनन्तु संस्थाप्य जानूारन्तरे करी। कुशि छ यार्त्तखरे। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां व्यच् ।) कुक्कुरः। (कुं एथिवीं कुरति खामित्वेन निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुकाटासनम्" |) आत्म-यक-सेट् ।) शि ७ कुवते अकुत । इति अादत्तवान्। कुर+कः । यदा-कुकधातोः कुक्कुटकः पुं, (कुक्कुट + सांज्ञायां कन्।) कुक्कुभपक्षी । दुर्गादासः ॥ "मगुरादयश्च" । उणां १ । १२ । इति साधुः ।) इति प्राब्दरत्नावली ॥ खार्थे कन् प्रत्यये कुक्कुट- कु, व्य, (कु+डुः ।) पापम् । कुत्सा । ईघदर्थः । क्षत्रियविशेषः । इत्युणादिकोषः । स तु यदुवंशी- पाब्दार्थोऽप्यत्र ) निवारणम् । इति मेदिनी ॥ यान्धकराजपुत्रः। इति श्रोभागवतम् ॥ (यथा | कुक्कुटवतं, सी, (कुक्कुट इत्याख्यं व्रतम् ।) सन्तानार्थ कुः, स्त्री, (कु+मितादित्वात् डुः।) एथिवी । इत्य- माघे १३।१६ । स्त्रीकर्तव्यव्रतम् । इति शब्दमाला ॥ कुक्कुटीव्रत- मरः ।२।१।७॥ "परिफुलगण्ड फलकाः परस्परम् मपि पाठः । ललितासप्तमीयतमिदम् । यथा,- कुक, वादाने । इति कविकल्पद्रुमः । (वां-यात्म परिरेभिरे कुकुरकौरवस्त्रियः" ।) "भाद्र मासि सिते पक्षे सप्तम्यां नियमेन या। सकं-सेट् ।) कोकते । इति दुर्गादासः ॥ ग्रस्थिपरिक्षः । इति त्रि काण्डषः ॥ स्नात्वा शिवं लेखयित्वा मण्डले च सहाम्बिकम् ॥ कुकर्म, की, (कुकेन यादानेन पानेनेत्यर्थः भातीति । कुकुराः, ए, (कुकुराः खनामख्याताः क्षत्रियाः तेषां पूजयेच तदा तस्या दुष्पापं नैव विद्यते' । भा+कः ।) मद्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ जनपदः ।) देशविशेषः । तद्देशस्थलोकश्च । तत् इति तिथ्यादितत्त्वे भविष्यपुराणम् ॥ चिं, (कुत्सितः करोः यस्य ।) कुत्सितहस्त पर्यायः । यदवः २ दशाहीः ३ सात्वताः । कुक्कटमण्डपः, घु, मुक्तिमण्डपः । यथा, काशीखण्डे । युक्तः रोगादिना कुचितकरः। तत्पर्य्यायः। कुणिः बहुवचनान्तोऽयं शब्दः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ "ततो लोकास्तदारभ्य कथयिष्यन्ति सर्वतः । २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४८ ॥ कूणिः ३ कोणिः कुकूटी, पुं, (कोः पृथिव्याः कूटोऽस्त्यस्याः। अच् मुक्तिमण्डपनामैतदेव कुक्कुटमण्डपः" । ४। इति तट्टीका ॥ गौरादित्वात् डीप ।) शाल्मलिरक्षः । इति राज. कुक्कुटमस्तकं, ली, (कुक्कुटस्येव मस्तकं शिखा यस्य ।) कुकीलः, , (कुः एथिको तस्याः कील इव।) पर्वत । निर्घण्टा ॥ (शाल्मलिशब्दोऽस्य विवरणं ज्ञयम् ।) चव्यम् । इति राजनिर्घण्टः । चाँद इति भाषा । इति विकारहशेषः॥ कुकूलं, स्ली, (कोः भूमेः कूलं । कुत्सितं कूलं वा ।) (चव्य शब्दोऽस्य गुणादयो बोद्धव्याः ॥) कुकुटः, पुं, (कु ईधत् कुत्सितं यथा स्यात् तथा वा प्रतुभिः सङ्घीण श्वभ्रम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २०२। कुक्कुटशिखः, पुं, ( कुक्कुटस्य शिखेव शिखा यस्य । ) कुटतीति । कुट+का: 1) सितावरः । इति राज तनुत्रम् | इति हारावली ।। कुसम्भरक्षः। इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ निर्घण्टः ॥ सुषणि शाक इति भाषा ॥ (अस्य कुकूलः, मु, (कु + ऊलच् कुगागमय ।) तुषानलः । कुक्कुटाभः, पुं, (कुक्कट इव याभाति । व्या+भा + पर्याया यथा भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ भागे । इत्यमरः ।३।३।२०२॥ कः ।) कुक्कुटतुल्यवर्णचरणसर्प विशेषः। तत्पर्य्यायः । यथा ॥ - । ।

·J- '. -- " १३४ कुकुरः कुकम कुक्कुटाहिः २॥ इति हेमचन्द्रः॥ दोधी दीर्धा नखरदा वानस्ते क्षत्रजातयः । २ मलयाहरजोभिभूधयन् पश्चिमाशाम्"1) कुक्कटाहिः, ', (कुक्कुटः तच्चरण इव बहिः सर्पः ।) ये पीतवर्णी मदवस्तनुलोमान एव च ॥ । तत्पर्य्यायः। काश्मीरजन्म २ अमिशिखम् ३ कुक्कुटामसर्पः। इति हेमचन्द्रः ॥ क्रुद्धा क्रुद्धा ललज्जिकास्ते श्वानो वैश्यजातयः ॥ ३ वरम् ४ वालीकम् ५ पोवनम् कुक्कुटिः, स्त्री, ( कुक्कुट इव याचरति । याचारे कृष्णवर्णास्त नुमुखा दीर्घरोमाण एव च ॥ । सङ्कोचम् ८ पिशुनम् ६ धौरम् १० लोहित. विपि इन् ।) दम्भ चर्ध्या । इति हेमचन्द्रः । अक्रुद्धाः श्रमयुक्ताश्च ते श्वानः शूद्रजातयः ॥ ४ चन्दनम् ११ । इत्यमरः।२।६। १२४ । चार कुक्कुटी, स्त्री, (कुक्कटि+ वा डीम् ।) अन्तचर्या ।। , लघुप्रमाणास्त गुरुदरा ये १२ वालिकम् १३ वरवालीकम् १४ रक्तचन्दनम् इति मेदिनी ॥ टेठी। इति प्राब्दरत्नावली ॥ येऽमेध्यभक्षा बहुपुत्त्रकाच । १५ । इति तट्टीका ॥ अमिशेखरम् १६ घर टिक टिकि इति भाषा पाल्मलीरक्षः। इति प्रदपुच्छा लघुसूक्ष्मदन्ता १७ काश्मीरजम् १८ पीतकम् १६ काश्मीरम् जटाधरः। (यथा, सुश्रते उत्तरतन्ने। ६० ७०) स्तेचान्त्यजाः कुक्क रजातयः स्युः ॥ ५ ॥ २० रुचिरम् २१ शठम् २२ शोणितम् २३ "कुक्कुटी सर्पगन्धाश्च तथाकाणविघाणिके" ॥ द्विजातिचिनसंसर्गात् दिजातिः श्वा भयावहः । धुदणम् २४ वरेण्यम् २५ वरुणम् २६ कालेयकम योपिदिपोषः। इति चिन्तामणिः ॥) যা লিঙ্গনিঘলনঃ ॥ २७ जागुडम २८ कान्तम् २६ वहिशिखम् ३. कुक्कटीव्रतं, ली, (कुक्कुटी इति संज्ञकं व्रतं निय मोजोऽपि । केशरवरम् ३१ गौरम् ३२ केसरम् ३३ हरि. मविशेषः ।) भाद्रशुक्ल सप्तमीकर्तव्यनियमविशेषः। द्विजातिर्वा त्रिजातिवा॑ विजातिःश्वामहीभताम् । चन्दनम् ३४ खलम ३५ रजम् ३६ दीपकम् ३० तदिवरणं ललितासप्तमीताब्दे द्रव्यम् ॥ भयं धनक्षयं शोक विदधाति यथाक्रमम् ॥ लोहितम् ३८ सौरभम् ३६ चन्दनम् 8 • इति कुक्कभः, ऐ, ( कुक्कशब्दं भाधते । भाघ + बाल इति भोजराजकृत युक्तिकल्पतरः ॥ (मुनिविशेषः । शब्दरत्नावली ॥ यस्य गुणाः । सरमित्वम् ! कात् डः । यद्वा कुक इत्यव्यक्तं कौति पाब्दायते । यथा महाभारते । २ । ४ । १७ । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् उषात्वम् । कासवासकमा कु + बाऊलकात् भक् ।) पक्षिविशेषः । इत्यमरः । "कुक्करो वेणुजवोऽथ कालापः कठ एव च | कण्ठरोगमूईशूलविषदोधनाशिवम् | रोष २१५।३५। पात्कुका इति भाषा । मुनयो धर्मविदांसोधृतात्मानो जितेन्द्रियाः" ।) नत्वम् । तनुकान्तिकर त्वञ्च । इति राजनिटः । कुक्करं क्ली, अस्थिपर्णम् । इत्यमरः । २।४।१३२ । करछः, एं; (कुक्कारः कुक्कुरगन्धोपलक्षितः मुर्खक्षः ।) रेचकत्वम् विवर्णताकराडूनाशिवञ्च । इति राय गाँठियाला इति भाषा ॥ (घस्य पाया यथा, वृक्षविशेषः । कुकुरपका इति भाषा । तत्- वल्लभः ॥ खिग्धत्वम् । शिरोरुग्वणजन्तुवमिश्यात "स्थौणेयकं वहिवह शुष्कवईञ्च कुक्करम् । पर्यायः । तामचूड़ः २ सूक्ष्ापत्रः ३ मदुच्छदः दोषत्रयापहत्वम् । बल्यत्वञ्च । इति भावप्रकापः । शीर्णरोम शुकश्चापि शुकपुष्यं शुकच्छदम्" । ४। चस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । ज्वर त्वग्दोषमाशित्वम् । इति रत्नावली तत्त्व चन्द्रिका इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ भागे ॥ गुणा रक्तकफनाशिवश्च । इति मदनविनोदः ॥ च ॥ देवाभेदे तत् विविधम् । यथा,-- श्वास्य स्थौणेयकशब्दे ज्ञेयाः।) "तन्मूलमा निक्षिप्तं वदने मुखशोषहृत्" । "काश्मीरदेाजे क्षेत्र कुचामम् यद्भवेद्धि तत् । कुकरः,पु,(कोकते धादत्ते इति । कुक् + क्विम् । कुक् इति भाप्रकाशः॥ सूक्ष्म केशरमारक्तं पागन्धि तदुत्तमम्।। यत्किञ्चिदपि ग्रहन्तं जनं दृष्ट्वा कुरति शब्दा- कुक्करी, स्त्री, (कुक्कुर+स्त्रियां जातित्वात् डीम्।) वालीकदेशसंजातं कुङ्कम पाण्डुरं भवेत् । यते । कुर + क !) जन्तुविशेषः। कुकुर इति कुककुरस्त्री। कुत्ती इति भाषा । तत्पर्यायः । केतकीगन्धयुक्तं तन्मध्यमं सूमकेशरम् ॥ २॥ भाषा॥ तत्पर्य्यायः । कौलेयक २ सारमेयः ३ सरमा २ श्वानी ३ सारमेयी ४ शुनी ५ भधी ६ । कुङ्कामं पारसीकेयं मधुगन्धि तदीरितम् । गर्दाका ४ शुनका ५ भवका ६ वा ७/ इत्य इति प्राब्दरत्नावली॥ ईषत्पाण्डुरवणे तदधर्म स्थूलकेशरम्" ।। मरः । २।१० । २१ ॥ कुक्कुरः ८ शुनः ६ शुनिः १० कुक्कवाक्, पुं, (कुक्करस्य वाक् शब्द इव शब्दो রনি পিৰমাণু: | श्वानः ११ । इति तट्टीका ॥ भषणः १२ भल्ल कः यस्य ।) सारणम्गः । इति राजनिघण्टः ॥ कुङ्गनी, स्त्री, (कुचामवर्णोऽस्यस्थाः। अच् और १३ वकलाङ्गलः १४ कारिः १५ रात्रिजागरः कुक्षः, ए, (कुषनिष्कर्षे + “उन्दिाधिकुषिभ्यश्च” । दित्वात् डीम् । ततः एषोदरादित्वात् साधुः । १६ कालेयकः १७ ग्राम्यम्टगः १८ म्टगारिः १६ उण ३।६८। इति सः किञ्च !) कुक्षिः। इति महाज्योतिष्मती । इति राजगिर्घण्टः। (प शूरः २० शयालुः २१ । इति राजनिघण्टः । सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ मीति केचित् ॥) तस्य गुणाः। कुक्षिा,ई, (कुषनिष्कर्षे + "झुषिकुधियुधिभ्याक्सि"। कुच, ज रोधपर्ककौटिल्यलेखने । इति कविकार- "बहाशी खल्पसन्तुष्टः सुनिद्रः शीघ्रचेतनः । उण ३ । १५५ इति किसः।) उदरम् । इत्यमरः। द्रुमः ॥ (वां-परं-सक, अकं च-सेट-क्या। प्रभुभक्तश्च शूरश्च बड़ेते च शुनो गुणाः" । २।६।७७ ॥ (यथा, महाभारते १ । ७७।१३ ॥ ज कोचः कुचः । रोधः क्रियारोधः जड़ीमा इति चाणक्यम् ॥ तस्य परीक्षा यथा । “यात्रोषितं विशालाक्षि ! त्वया चन्द्रनिभानने!। इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थ एव प्रायो वर्तते। यकिन "गयार्थ शाकुनार्थं कौतुकार्थिमहीक्षिता । तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भाविनि!” ॥ प्रमुदिते राज्ञि तमः सवोचति क्षिती। एक श्वानः पोव्यास्ततस्तेषामत्र वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ दानवविशेषः। यधा महाभारते १।६७।५७ । सम्पर्कः। इति दुर्गादासः। गुणजातिप्रभेदेन शुनोभेदो ह्यनेकधा" । तद्यथा । "कुक्षिस्तु राजन् विख्यातो दानवानां महाबलः"1) कुच, शि सङ्कोचे । इति कविकल्पद्रुमः । (गुदा- "सात्त्विका राजसाच्चैव तामसाश्च विधामताः॥ कुक्षिम्भरिः, त्रि, (कुक्षि बिभर्तीति। +खः परं-अकं,सेट ।) प्रायः संपूर्जस्य प्रयोगः । हि. अश्रान्ता परिक्षीणाः पवित्राः खल्पभोजिनः। + मुम् च !) यात्मम्भरिः । खोदरपूरकः । इत्य संकुचति अकुचीत् चुकोच। इति दुर्गादासा। श्वानस्ते सात्त्विकाः प्रोक्ता दृश्यन्ते च क्वचित् कचित्॥१ मरः३।१।२१॥ कुच, तारपूब्दे। उच्चैःशब्द इति यावत् । इति कवि क्रुद्धा बहुभुजो दोघी गुरुवक्षस्तनूदराः। कुक्षिरन्धः, पुं, (कुक्षौ रन्धं छिद्रं यस्य ।) मलः । इति कल्पद्रुमः ।। (मां-पर-धक-सेट।) कोचति पक्षा সাক্কা লাৰ্বিাস্থ স্নান যা মন ২ निघण्टः । भट्टमल्लस्त तारे शब्दे च कोचति इति नानाः अल्पश्रमेण ये श्रान्ता ललज्जिहा गुरूदराः। कुकर्म, सी, (कुमकुम् इति प्राब्दोऽस्ति वाचकत्वेनास्य पठति । तन्मते तारश्चिक्काणता | कोचति करो श्वानस्ते तामसा ज्ञेयाः सन्ध्यावनसमाश्रयाः ॥ ३ व्य याद्यच् । यहा कुक्यते यादीयतेऽसौ। कुक वणिक चिक्कणयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः । ब्रह्मादिजातिभेदेन 'चतुर्हा सर्व एव हि। आदाने उमक् नियतनात् मुम् ।) खनामख्यात- कुचः, पुं, (कुचति संकुचतीति । कुच् शुभा दीधी स्तब्धकर्णी लघुपुच्छास्तनूदराः ॥ गन्धद्रव्यम् । कुमकुम् इति केशर इति भाषा। “इगुपधेति” ।३।१ । १३५ । कः ।) नमः सुशुलखरदन्ताच श्वानस्ते ब्रह्मजावयः ॥ १ (यथा माघे ११।१४। इत्यमरः । २ । ६ । ७७ । (यथा गोः रामायो रक्ताशास्तनुलोमानो ललकीस्तनूदराः ॥ "कृतधवलिमभेदैः कुङ्कमेनेव किञ्चित् । ५। १३ । ५७) . संको ·कुन्झटिः - -- -- जटाधरः॥ । .. १३५ कुचेला "धन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याश्चाप्यपराः कुचे। रत्नावल्याम् । कुज्झटिका, स्त्री, ( कुज्झटि+ खार्थे कन् टाम् । ) उरूपार्श्वकटीएठमन्योन्यं समुपाश्रिताः" ॥ "कुचेला कुलका रात्रिर्मेघनामा च ग्रन्थिका"॥ कुज्झटिः। इति पाब्दरत्नावली ॥ स्त्रीणां यौवने कुचपरिवृद्धिर्भवति । अस्याः पर्याया यथा। कुज्झटी, स्त्री, (कुज्झटि+स्त्रियां वा डीम् ।) यथाह भावप्रकाशे। "अम्बष्ठाम्बठकीपाटा कुचेला पापचेलिका । कुज्झटिः । इति 'ब्दरत्नावली। "पुष्याणां मुकुले गन्धो यथा सन्नपि नाप्यते । एकाठीला वरा तिक्ता प्राचीनौकाशिवावुका" | | कुञ्चनं, क्ली, ( कुञ्चति व्यनेन । कुन्च + करणे ल्युट।) तेषां तदपि तारुण्ये पुछत्वात् व्यक्तिमेति हिं । इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) नेत्ररोगविशेषः। तस्य लक्षणं यथा,- कुसमानां प्रफुल्लानां गन्धः प्रादुर्भवेद्यथा । कुचेली,स्त्री, (कुचेल + गौरादित्वात् डीघ ।) अम्बष्ठा। “वाताद्या वर्त्मसकोचं जनयन्ति यदा मलाः । रोमराज्यादयः पुंसां नारीणामपि यौवने । इति रत्नमाला ॥ याकनादि इति भाषा ॥ तदा दर, न शक्नोति कुच्चनं नाम तद्विदुः ॥ जायते ऽत्र च यो भेदो शेयो व्याख्यानतः स च"|| कुच्छ, ली, (कोः एथिव्याः दुःखं व्यति दर्शनाघ्राणा इति माधवकरः ॥ (भावे ल्युट । समोचः। यथा व्याख्यानं यथा, दिना लुनातीति । कु+को+ कः ।) कुमुदम् । सुश्रुते । "पुंसां रोमराजिमश्रुप्रतयः इति शब्दचन्द्रिका ॥ (कुमुदशब्देऽस्य गुणपर्याया “कुर्य्यात् शिरागतं मूलशिरा कुञ्चनपूरणम्" ।) नारीणान्तु रोमराजी स्त नारीवादयः" ।) बोद्धव्याः ।) कुच्चफला, स्त्री, (कुछ कुचितं फलं अस्याः।) कुष्मागही। कुचण्डिका, स्त्री, (कुत्सिता चण्डिका कोपना इव । कुज उस्तेये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां-परं-सकं इति राजनिघण्टा ॥ विकृतिकारितया तथात्वम्।) मूवालता । इति सेट् ।) उ कोजित्वा कुक्का । स्तेयं चौर्यम् । इति कुञ्चिः, पु, ( कुन्च + इन् ।) असमुष्टिपरिमाणम् । शब्दचन्द्रिका दुर्गादासः ॥ यथा, स्मृतिः॥ कुचन्दनम्, ली, (कुत्सितं गन्धहीनतया यश्चन्दनं कुज, इ अव्यक्तशब्दे । इति चन्द्रः । (मां-पर-अकं "घरमुरिर्भवेत् कुच्चिः कुच्चयोऽसौ च पुष्कलम्" । यहा को एथिव्यां चन्दनमिव ।) रक्तचन्दनम् । सेट-इदित् ।) कुञ्चति कुञ्जरः । इति दुर्गादासः॥ कुञ्चिका, स्त्री, (कुन्च + एल् +टाम् इत्यंञ्च ।) इत्यमरः ।२।६।१३२ ॥ पत्राङ्गम्। वकम् कुजा, पुं, (कोः एथिव्याः जायते । कु+ जन् + डः।) गुन्ना । कुच् इति भाषा । वंशशाखा | कचि इति काठ इति भाषा । वृक्षभेदः । इति मेदिनी ॥ मङ्गालग्रहः । (यथा, मङ्गलग्रहस्तुतौ। “बङ्गारकः भाषा । इति शब्द चन्द्रिका कृयाजीरकः । इति कुद्धामम् । इति शब्दचन्द्रिका । (वस्य पर्याया कुजो भौमः" इति ।) नरकासुरः। (यथा,- यथा, -वैद्यकरत्नमालायाम् । "तत्राहतास्ता नरदेवकन्याः (वस्या व्यवहारो यथा मरिचाद्यचूर्णे। "पत रश्नमं रक्त पत्राच कुचन्दनम्" ।) कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्गबन्धुम्" ॥ "भरिचः कुञ्चिकाम्बछा रक्षालाः कुड़वाः पृथक"। कुचफलः, पुं, (कुच इव फलं यस्य । कुचसदृश त्वा श्रीमद्भागवते ३।३।८॥) वृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ इत्यादिघु द्रव्यम् । इति परके चिकित्सास्थाने । तथात्वम् ।) दाडिमक्षः। इति राजनिर्धण्टः ॥ कुजम्भलः, त्रि, (कोः पृथिव्याः को वा जम्भलः १६ अः॥) कूर्चिका । कुजि चावि इति च भाषा | (गुणपर्याया दाडिमशब्देऽस्य ज्ञातव्याः ।) त्तिकादिखननेन सन्धिचौरः ।) चौरविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ मेथिका । इति राजनिघण्टः ॥ कुचरा, त्रि, (कुत्सितं चरतीति । कु+घर+घच् ।) इति हारावली । सिँदेल चोर इति भाषा । मत्स्यभेदः । कुँचे इति भाषा। यथा। “कुच्चिकयनं कुवादः । परदोषकथनशीलः । इत्यमरः । ३ । १ कुजम्भिलः, त्रि, (कुजम्भोऽस्यास्तीति । इलच् ।) विस्माययति भाययति" | इति मुग्धबोधम् । ३७ ॥ (दुर्गमदेशगन्ता । यथा, ऋग्वेदे ।१।१५४।२। कुजम्भलः । इति शब्दरत्नावली ॥ कुञ्चितं, त्रि, (कुन्च + क्तः 1) वक्रम् । इत्यमरः । "प्रतहिष्णुः स्तवते वीर्येण म्टगो न भीमः कुचरो कुना, स्त्रो, (कुजाः पृथिवीजाः रक्षाः याश्रयत्वेन ३ । १ । ७१ ॥ (यथा, गैषधे ३ ।। गिरिष्ठाः" । कुस्थाने चरतीति । कान्तारादि सन्ति यस्याः इति वच तताम् । यथा,- "याकुञ्चिताभ्यामथ पक्षतिभ्या पर्यटकः । को पृथ्वयां चरतीति । भूमिचरः ॥ "कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मानक कचुः । नभोविभागासरसावतीर्य" ।) यथा महाभारते । १४ । ३८।१३,१४ । विस्वाशोको जयन्ती च विक्षया नवपत्रिका" ॥ तगरपुष्ये ली। इति राजनिर्धगदः ॥ "दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचराणां भयं भवेत् । इति मन्त्रोक्तनवपत्रिकासु"तव स्थानमिदं मन्ये" कुश्मः, पं ली, (को जायते जन + डा। एषोदरा- बध्वगाः परितप्येयुरषातो दुःखभागिनः ॥ इत्यादि निई पोन चास्याः पाश्रयत्वात् तथात्वम्।) दित्वात् सुमि साधुः ।) पर्वतादेलतापल्लवादिभिः धादित्यः सत्वमुदितं कुचरास्तु तथा तमः । कात्यायनी देवी। इति मेदिनी ॥ (कोः एथिव्याः समन्ताच्छादितगर्भो गहरादिदेशः । इति मधु- परितापोऽध्वगानाच्च रजसो गण उच्यते" जायते । जन+डा टाप् च । सीता देवी भूमे प्रभ्यतयः ॥ उपरि चतुर्दिषु च लतादिभिराच्छा- कुचाग्रं, ली, (कुचस्य कुचयोर्वा अयम् ।) स्तनाग्र तदुत्पक्तिकथा कालिका पुराणे ३७ अध्यायः । दितस्य स्थानस्य मध्ये शून्यदेशः । इत्यन्ये । इति भागः । तत्पर्यायः । चूचुकम् २। इत्यमरः ।। "ततः पुरोधसं राजा गोतमं मुनिसत्तमम् । भरतः ॥ तत्पर्यायः। निकुलः। इत्यमरः।२।। ६ । ७७॥ चुचुकम् ३ । रति वट्टीका । तत्पुलञ्च शतानन्दं पुरोधायाकरोन्मखम् । (यथा, पदाघदूते १। कुचाङ्गेरी, स्त्री, (कुत्मिता चाडोरी।) इति रत्न दौ पुत्लो तस्य सनातौ यज्ञभूमौ परौ तौ । "गोपीभ विरहविधुरा काचिदिन्दीवराक्षी माला । क्रिका । चुकापालं ति भाषा । एका च दुहिता साध्वी भूम्यन्तरगता शुभा") उन्मत्तेव स्खलितकवरी निाश्वसन्तौ विशालम् । कुचिकः, ए स्त्री, (कुच + बाउलकात् इकन् ।) कुजिशः, ए, मस्यभेदः । अस्य गुणाः । मधुरखम् । अत्रैवास्ते मुररिपुरिति भान्तिदूतीसहाया मत्स्यविशेषः । इति त्रिकाण्ड श्रेषः। कुंचिया हृद्यत्वम् । कषायत्वम् । दीपनत्वम् । बलकारित्वम् । त्यक्का गेहं झटिति यमुना म कुनं जगाम") इति भाषा। विग्धत्वम् । गुरुत्वम् । ग्राहित्यम्। वाते हित हनुः । इस्तिदन्तः । इति मेदिनी। कुचेलः, चि, (कुत्सितं चेलं वस्त्रं यस्य ।) कुवासाः । त्वम् । रोचनत्वच । इति राजनिघण्टः ॥ कुञ्जरः, पुं, (प्रशस्तः कुलः इनुदन्तो वा अस्त्यस्य। परिहितकुत्सितवस्त्रो जनः । इति मेदिनी । कुन्झटिः, स्त्रो, ( कोजति अपहरति सूर्यप्रकाशम् । कुञ्ज + “रप्रकरणे खमुखकुनेभ्यः उपसंख्यानम्"। (कुत्सितं चेलमिति विग्रहे। लो, जीर्णवस्वम् । कुज् + किम् न कुत्वम् । झट् संघाते इन् । ततः वार्तिकं इति रः।) हल्ली। (यथा, महाभारते यथा, मनुः६।४४ कम्मधारयः ।) कुज्झटिका । कुया । कुयामा इति ३। दैतवनप्रवेशे २६ । १५ । "कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । च भाषा | तत्पर्यायः । धूममहिषी २ रतान्धी "कुञ्जरस्येव संग्रामे परिवाइयहम्" ।) समता चव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्" ।) ३ कुहेलिका 8 धूमिका ५ नमोरेणुः ६ । इति उत्तरपदे श्रेष्ठवाचकः। यथा पुरुषकुमर इत्यादि। कुचेला, स्त्रो, (कुचा सवाचा इला भूमिः निद्रा वा त्रिकाण्ड पोषः । अस्य गुणाः । रूक्षत्वम्। वमोगुण इत्यमरः । २।८।३०। (सर्प विशेषः। यथा, यस्याः।) विद्धकर्णे। इति मेदिनी (यथा, भैषन्य प्रायत्वम् । कफपित्तकारित्वचा इति राजवखमः। महाभारते । ३५ ॥ १५ ॥ M । । ।

·i. १ । ऽर्थः ।) . १३६ कुटन्न कुटिच "कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः" ।) इत्यादि भाषा॥ शिलाकुट्टम् । पातरभागा हातुड़ी इति वाभटे चिकित्सास्थाने १० अध्याये । अस्य पर्यायाः यथा । केपाः । इति मेदिनी ॥ देशभेदः । इति शब्द इति भाषा । रक्षः। इति हेमचन्द्रः ॥ पर्वतः । रत्नावली ॥ (पर्वतविशेषः ॥ यथा गोः रामायणे इति हारावली ॥ (कुटिले त्रि, यथा, ऋगवेदे "कुटन्नटं परं बल्यं मुस्ताभश्च परीलवम्" ॥ १ । ४६ । । "हविषाजारो अपां पिपति ४ । १ । ५० । इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ "ततः शुक्रध्वजाकारः कुञ्जरो नाम पद्धतः । पपुरिनरा । पिता कुटस्य चर्षणिः ॥) कोसची मोथा । गुड़तजी इति च । इयन्तु वितु- अगस्त्यभवनं तत्र निम्मित विश्वकर्मणा" ।) कुटङ्कः, पुं, ( कुर्टहभूमिः टक्यते आच्छाद्यतेऽनेन । नकनानो वृक्षस्य त्वक मुस्ताकृतिः ॥ कु+टकि अाच्छादने । करणे कुञ्जरपिप्पली, स्त्री, (कुञ्जरनाम्नी पिप्पली ।) गज- पायाश्च-यथा। घञ्।) ग्रहाच्छाद- पिप्पली। इति शब्दमाला ॥ (गजपिप्पलीपूब्द नम् । इति प्राब्दमाला ॥ चाल इति ख्यातः ॥ "कुटनट दासपुरं बालेयं परिपेलवम् । ऽस्या विरतिज्ञेया ।) कुटङ्गकः,पुं,(कुटम्यागामिव । कन्ध्वा दित्वात् साधुः।) शवगोपुरगोनई कैवर्तीमुस्तकानि च । कुञ्जरक्षारमूलं, स्ली, (कुञ्जरपिप्पल्या इव क्षारं उग्रं रक्षलताग हनम् । छदिः। चाल इति भाषा । मुस्तावत् पेलवपुटं शुक्राभं स्थादितुनकम्" ॥ सहभेदः। इत्यमरटीकायां मुकुटादयः ॥ कुंड़े मूलमस्य ।) मूलकम् । इति राजनिर्धगटः ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्बखगड़े प्रथमभागे | गणा कुञ्जरा, स्त्री, (कुचः हस्तिदन्त इव पुष्पं अस्त्यस्याः । इति भाषा॥ श्वास्य वितुन्नकशब्दे ज्ञातव्याः ।) स्प्रत्यये अच् तत अजादित्वात् टाय ।) धातकी । कुटचः, पु, (कुटे गिरौ चीयते उत्पद्यते। चि + डः ।) कुटनटः, पुं, (कुटन् सन् नटति । नट + अच।) धारफुल इति भावा । (यस्याः माया यथा, कुटजवक्षः। इति पाब्दचन्द्रिका ॥ (कुटजपाब्दे श्योनाकक्षः । इत्यमरः ।२ । ४ । ५७ ॥ "धातकी धातुपुष्यी च ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा । गुणादयोऽस्य बोद्धव्याः ।) (अस्य पाया यथा। सुभिक्षा बहुमुष्पी च वहिवाला च सा स्मृता"। कुटजः, , (कुटे पर्वते जायते । जन् + डः ।) पुष्य "प्योनाकः शोषणश्च स्यान्नटकट्स टुण्टुकः । इति भावप्रकाशस्य यूवखण्डे प्रथमे भागे । गुणा- वृक्षविशेषः । यस्य फलं इन्द्रयवः । कुड़ची इति मण्डकपर्ण पत्रोणं शुकनासकुटनटाः । श्वास्या धातकीपाब्दे ज्ञातव्याः ॥) पाटलाक्षः। भाषा । (यथा, माघे ६ । ३५ । दीर्घरन्तो रलुस्थापि एथुपिशाम्बः कटम्भरः" ॥ इति मेदिनी ॥ (कुचर+टाम् ।) इस्तिनी । इति "कुटगपुष्यपरागकणाः स्फुट इति भावप्रकाशस्य पूर्बखगड़े प्रथमे भागे । यो ब्दचन्द्रिका । विदधिरे दधिरेणुविडम्बनाम्" ॥) नाक पाब्देस्य गुणाश्च बोडव्याः ।) कुञ्जरारातिः, , (कुञ्जरस्य घरातिः त्रुः।) शरभः तत्पर्यायः । शक्रः २ वत्मकः ३ गिरिमल्लिका ४ । कुटमः, पुं, (कुटात् विपनालात् पाति रक्षति । कुट इति हेमचन्द्रः ॥ (सिंहः। इति व्युत्पत्तिलब्धो इत्यमरः । २ 8 ॥६६॥ कौटजः ५ । इति तट्टीका ॥ + पा+कः ।) मुनिः । निष्कुटः । ग्रहसमीपोपड़- रक्षकः ६ पाक्रपर्य्यायः ७ । इति रत्नमाला ॥ नम् । (कुट + "उधिकुटिदलीति" । उणां ।। कुञ्जरालुकं, ली, (कुञ्जरसंक्षकं घालुकम् ।) घालुक कुटजः ८ काही ६ कालिङ्गः १० मलिकामुष्पः । १४२ । इति कपन् ।) मानभेदः । स तु कुड़द विशेषः । हस्त्यालु । इति प्राब्दचन्द्रिका ॥ ११ प्राध्यः १२ पत्रु पादपः १३ वरतिक्तः १४ परिमाणम् । इति हेमचन्द्रः । कमले की । इति कुञ्जराशनः, , (कुञ्जरेण वायते । चा भोजने + यवफलः १५ संग्राही १६ पाण्डरगुमः १७ प्राव- राजनिघण्टः ॥ कर्मणि ल्यट ।) अश्वत्यक्षः। इत्यमरः । २।४। घेण्यः १८ महागन्धः १८ पाण्डः २० । इति कुटर, ली, (कुट + बाइलकात् करन् ।) कुटा २० ॥ (अश्वत्यशब्दोस्य विवरणं ज्ञेयम् ।) पूब्दरत्नावली ॥ अपि च । मस्थानदण्डबन्धनस्तम्भः । इत्यमरटीकायां नीम कुञ्जरी, स्त्री, (कुञ्जर + जातिवात् डीए।) इस्तिनी । "कुटजः कूटजः कौटो वत्मको गिरिमल्लिका । कराठः॥ इति प्राब्दचन्द्रिका॥ कालिङ्गः प्रचपाखी च मल्लिकापुष्य इत्यपि ॥ कुटरः, पुं, (कुट + "कुटः किच्च" | उ8 !! कुञ्जलं, की, (कुत्सितं जलमिव जलं यत्र । एघोदरात् इन्द्रो यवफलः प्रोक्तो वृक्षकः पाण्डुरद्रुमः | इत्यरुः किच्च !) वस्त्रग्रहम् । इत्युणादिकोषः। साधुः ।) कालिकम् । इत्यमरः । २ | 8 | ३६ ॥ कुटशः कटुको रूक्षो दीपनस्तुवरो हिमः" ॥ कानात् ताव इति भाषा । कुञ्जवल्लरी, स्त्री, (कुञ्जाकृतिरिव कुञाकारा वा इति भावप्रकाशः ॥ व्यस्य गुणाः । कटुत्वम् । कुटरणा, स्त्री, (कुटेषु तक्षेषु चारणा शकाना वल्लरी।) निकुञ्जिकालारक्षः । इति राजनिघण्टः॥ तिक्तत्वम्। उद्यात्वम् । कषायत्वम् । अतिसारना- दित्वात् साधुः ।) त्रिता । इति रत्नमाला । कुञ्जिका, स्त्री, (कुन्ज + ण्वुल + टाप् इत्वं च ।) शित्वञ्च । असितस्य तस्य गुणः । रक्तपित्तत्वग्दोषा तेउड़ी इति भाषा॥ कृयाजीरकः । कुञ्चिका इति क्वचित् पाठः । इति शीनाशित्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ कफनाश- कुटलं, क्ली, (कुटति व्याच्छादयत्यनेन । कुट् + करणे जटाधरः ॥ निकुञ्जिकालावक्षः। इति राज कत्वम् । इति राजवल्लभः ॥ कलच् ।) पटलम् । इति हारावली ॥ चाल बाद निर्घण्ट ("कुटजत्वकृतः काथो घनीभूतः सुशीतलः । इति भाषा॥ कुट र वैकल्ये। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (वां-पर लेहितोऽतिविषायुक्तः सर्वातीसारनुद्भवेत्” । कुटहारिका, स्त्री, (कुटं कल हरति जलाद्यानय- सक-सेट । इदित् ।) पञ्चमखरी । इ कुण्टयते । "कुटजस्य पलं ग्राह्यमष्ठभागजले ट्तम् । नाथू ग्रहाति या । कुट+ह + ण्वत् टाम् हवं विकल्यमिह विकलीकरणम् । कुण्टति जनं तथैव विपचेयूयो दाडिमोदकसंयुतम् ॥ च ।) दासी। इति हेमचन्द्रः। शोकः । इति दुर्गादासः॥ यावञ्चैवलसीकाभं पूटतं तमुपकल्पयेत् | कुटिः, स्त्री, (कुयते सञ्चीयते द्रव्यादिभिः यसो कुट शि कौटिल्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-पर। तस्याईकर्षतक्रेण पिबेद्रतातिसारवान् । कुट + "क गशप कुटीति" । उणां ।। १२ । -अक-सकञ्च-सेट।) शि कुटति काकुटीत् धुकोट अवश्यमरणीयोऽपि मृत्योर्याति न गोचरम् | इति ः स च कित् ।).यहम् । इत्यमरटीकायां कौटिल्यमिह कुटिलीभावः कुटिलीकरणञ्च । इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेतिसाराधिकारे ।) इति दुर्गादासः ॥ अगस्त्यमुनिः । द्रोणाचार्यः । इति मेदिनी ॥ कुटिः, , (कुश्यते विद्यते ऽसौ । कुट छेदने + "कुटि कुट क ७ प्रतापने। इति कविकल्पद्रुमः॥ (चुरां- कुटनटं, स्ली, (कुटन् वक्रीभवन् सन् नटति। नट कंप्योनलोपश्च" | उणां ४ । १४३ । इति । आत्म-सक-सेट् ।) पञ्चमखरी । क ड कोट. स्पन्दने + पचाद्यच्।) कैवर्तीमुस्तकम् । इत्यमरः। च कित् । धातो लोपश्च ।) वृक्षः । इति यते । एघोऽन्यैर्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥ २।४।१३१ ॥ केउटिया मुता इति ख्यानम् । प्राब्दरत्नावली ॥ शरीरम् । इति सिद्धान्तकौमु. कुटा, ली, (कुट+क: 1) कलशः । इत्यमरः। केशर इति नीचोक्तिः । इति तट्टीका ॥ द्यामुणादिवृत्तिः ॥ (पर्वतः । इत्यु उज्वलदत्तः २।८ । ३२॥ (अस्य व्यवहारो यत्र तद्यथा । ४ । १४३) कुटः, ए, (कुट +ः।) कोटः । इति मेदिनी ! गड़ "पद्मकं चन्दनोपशीरं पाठां मूवी कुटन्नटम्" ॥ कुटिचरः, पुं, (कुटि कुटिलं जले घरतीति । कुटि। -- भरतः। से ·पणाम् । Hassanstan वली ॥ १३७ कुटुङ्ग कुट्टका कुनालं चर+टः।) अलशूकरः। इति शब्दरत्नावली ॥ कुटुम्ब, क आकृत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरां क्षेपश्तढुलमुद्दिष्टमेव" । शुशुक इति भाषा ॥ यात्म-अक-सेट् ।) योष्ठवर्गोषोपधः। कड उदाहरणां यथा। कुटितं, धि, (कुट कौटिल्यं जावमस्य । कुट् + इतच् कुटुम्बयते । छायं कैश्चिन्न मन्यते। इति दुर्गादासः॥ "एकविंातियुतं पातहयं किश्च ।) कुटिमम् । इत्थुणादिकोषः ॥ कुटुम्बः,, (कुटुम्बयते पालयति । कुटुम्ब + अच् ।यदा यद्गुणं गुणकपस्वषधियुक् । कुटिर, ली, (कुच्यते निर्मीयते यत् । कुट +इरन् ।) कुटुम्बा पाल्यते सम्बध्यते वा । कुटुम्ब + कर्मणि पञ्चवर्जितातहयोद्धृतं कुटीरम् । लघुकुटी। इत्यमरटीकायां भरतः ॥ घञ्।) नाम । झातिः । बान्धवः। सन्ततिः । इति शुद्धिमेति गुणकं वदाश तम्" । कुटिलं, त्रि, (कुट वक्रीभावे + बालकात् इलच् ।) पाब्दरत्नावली ॥ पोध्यवर्गः। इत्यभरमाला ॥ इति लीलावती ॥ (कुट्टयति उपलदन्तादिभिर्मि- अन्जु । वाँका इति भाषा। तत्पर्य्यायः । परालम् (यथा, मनुः। ११ । २२ ॥ नत्ति छिनत्ति चूर्ण यति वा । कुट्ट छेदे +खुल | २ जिनम् ३ जिझम् ४ ऊर्मिमत्५ कुञ्चितम् ६ "तस्य सत्यजनं ज्ञात्वा खकुटुम्बान्महीपतिः । केदके, वि । यथा, याज्ञवल्काः । ३।४६ नतम् ७ स्याविद्धम् + मुमम् ६ वेलितम् १० श्रुतशीले च विज्ञाय रत्तिं धन्या प्रकल्प येत्” ॥) "दन्तोलूखलिकः कालयकाशी वामकुट्टका" i) वक्रम् ११ । इत्यमरः । ३ । ११ ७१ ॥ भगुरम् १२। कुटुम्बव्याएतः,त्रि, (कुटुम्बभरणाय व्याप्टतः नियुक्तः।) कुट्टनं, ली, (कुट्टते इति । कुट्ट छेदने + भावे ल्युट् ।) इति हेमचन्द्रः ॥ वेड १३ विनतम् १४ उन्दुरम् कुटुम्बपोषयासक्तः। तत्पर्य्यायः । पाभ्यागारिकार छेदनम् । कोटा इति भाषा । कुत्समम् । प्रता- १५। इति शब्दरत्नावली ॥ उपाधिः ३ । इत्यमरः । ३। १ । ११:॥ (कुटुम्बेन (यथा, विधापुराणे १ । ६ । २३ । पुस्तदारादियोध्यवर्गेण व्याएतः संयुक्तः । ब- कुट्टनी, स्त्री, ( कुट्टयति छिनत्ति नाशयति स्त्रीणां "ज्वलज्जटाकलापस्य स्कुटीकुटिलं सुखम् । परिवारविपिायः पुरुषः ॥) कुन्नमनया । कुट्ट + खार्थे णिच् ततः ल्युट डीम् । निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्"।) कुटुम्बिनी, स्त्री, (कुटुम्बः पतिपायेन अन्त्यस्याः । यद्दा कुट्टयते विद्यते स्त्रीणां कुलं कानया। कुट्ट सगरपुष्य हो । इति रागनिर्धण्टा ॥ (अस्य पाया कास्त्यर्थे इनिः । ततो डीप् ।) कुटुम्बविशिया । छेदने + करणे ल्युट छीप् 'व) पुण्या साह यथा पतिपुलदुहिनादिमवी प्रतिष्ठिता स्त्री। तत्य परखीयोगकों। कुटनी इति भावा । वता- "कालानुपारिवा वक्र तगरं कुटिन शठम् । र्यायः । पुरन्ध्री । इत्यमरः । २।६।६॥ यायः । शम्भली २ । इत्यमरः । २१६ | १६ ॥ महोरगं नतं जिझ दीन तगारमादिकम्” । पुरन्धिः ३ । इति भरतः ॥ पुरन्धिका ४ । इति कुटुनी ३ सम्मली । इति तट्टीका । माधवी वि वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ जी, छन्दोभेदः ॥) शब्दरत्नावली ॥ (यथा रधुवंपो । ८ ।। ५. रणभाता ६ छार्जनी । इति जटाधरः ॥ कुटिला, स्त्री, (कुटति व नातीति । कुट् + इलच् "पाकिमनाः कुटुम्बिनीमनुष्ट ही स्व निवा कुम्भदासी - गोसका ६ । इति प्राब्दरत्ना- +खियां टाम् ।) नदीविशेषः । इति मेदिनी ॥ 'पदत्तिभिः" |) क्षुद्रक्षुपविधेयः । तत्पर्य्यायः । ( यथा, हितोपदेषो । १ । २४३ । सरखती नदी । स्पृकानामगन्धद्रव्यम् । इति रा पयस्या २ क्षीरिणी ३ अलकामुका ४ वक्रया ल्या "तदालिङ्गनमवलोक्य 'समीपवन्तिनी कुट्टन्यधि- अनिर्धण्दः ॥ (राधिकाभर्ट भगिनी॥ त्रि, अस ५ दुराधर्षा ६ क्रूर कम्मा ७ सिरिण्टिका ८ न्तयत्"।) पशीता : प्रहरकुटुवी १० पीतला ११ जलेश हा कुट्टमितं, बी, स्त्रीणां दपाधापटङ्गारचेठान्तर्गत- कुटी, स्त्री घु, (कुटि+वा डीम् ।) कुटः । ग्टहम्। १२ । यस्या गुणाः । मधुरत्वम् । ग्राहि त्वम् । चेयाविपोषः । स्त्रीमा खाभाविकदशालायात- इत्यमरः ।।२।६॥ (यथा मनुः । ११ । ७२ । कमपित्तनगार सदोषकगडनाशित्वम्। रसायत्वञ्च । तमिदम् । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य लक्षणं यथा, "ब्रह्महा दादपासमाः कुटों हत्वा वने वसेत्” ॥) इति राजनिर्धण्टः॥ साहित्यदपणे । ३ । १११ । कुटी, स्त्री, कुम्भदासी । कुटिनी इति भाषा ॥ मुरा- कुटुम्बी, नि] घु, (कुटुम्ब अन्त्यस्य । वस्त्यर्थे इनिः।) "केशस्तनाधरादीनां यत्तु हर्षोऽपि सम्भमात् । मामगन्धद्रव्यम् । चित्रगुपछः । इति मेदिनी ॥ गाईस्थाश्रमविशियः। तत्पर्यायः । ग्टही २ प्राङ्गः कुट्टमितं बाम शिरःकरविधूगनम्" । कुदीपक, पुं, (कुया लोशन पुस्लानेन चकते टप्नोति । स्टहमेधी ३ ग्टहस्थः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, कुडार, खी, (कुट्ट+धारन् ।) केवलम् । रतिः। इति कुटी+चक् + यच् ।) पुत्लाबजीवी। तत्पर्यायः । कुमारे । ६ । ८।५। मेदिनी ॥ कम्बलम् । इति विश्वः । पुत्लाबादः २। इति त्रिकाण्डोषः ॥ (कुझ्या "पोलः सम्पूर्णकामोऽपि मेनामुखमुदैक्षत | कुट्टारः, पु, (कुट्टते भिद्यते हन्यते वाइलिन् पतो. पर्णकुटीरे चकते हप्नोति वसतीति । सन्नासि प्रायेण हिणीनेवाः कन्यार्थेषु कुटुम्बिनः" 1) नेति शेषः। कुट्ट+धारन् ।) पर्वतः। इति मि. भेदः । स च कम्मनिष्ठः । यथा-महाभारते कुटुम्बी [न], भि, (कुटुम्बः पोष्यवर्गो ऽस्यस्य यस्यर्थे काण्डशेषः॥ १३ । १४ अध्याये। इनिः।) कृषकः। इति शब्दचन्द्रिका ॥ कुटुम्ब- कुट्टिमः, पुं सो, ( कुट्ट+भावे धम् । तेन नितः "चतुर्विधा भिक्षवस्से कुटीचकवादको । विशिरश्च । निष्यनः इत्यर्थे इमम् ।) मणिभूः। इत्यमर. हंसः परमहंसश्च योऽत्र पश्चात् स उत्तमः”) कुटुम्बौकः, [स् ] क्ली, (कुटुम्बानां ज्ञातिबान्धवानां टीकायां भरतः ॥ (यथा रघुः ११ ।। कुदीचरकः, ए, (कुयां चरति । कुटी+घर+टः दार-पुत्रादीनां थोकः वासस्थानम् ।) कुटुम्बवास. "मनसुन मणिकुट्टिमोचितौ खार्थे कन् ।) यतिविशेषः । इति यतिधर्मसंग्रहः॥ स्थानम् । इति जटाधरः॥ मालपार्श्वपरिवर्तिनाविव"।) कुटीरः, \, (कुटी+ खल्पार्थे रः।) क्षुद्रग्रहम् । कुट्ट, क कुत्मायाम् । छिदि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ सुधाघटितभूतलम् । इति सभूतिः । कुटीरः। कुड़े इति भाषा। तत्पर्य्यायः । खल्पवेस २ । (चुरां-पर-सक-सेट् ।) क कुट्टयति । इति दुर्गा इति मथुरानाथः॥ दाडिमरक्षः। इति राज- इति जटाधरः। (यथा, गीतगोविन्दे । १ । २८ । निर्घरादः ॥ ललित- सवा- लता- परिशीलन-कोमल-मलय- कुट्ट, क ख प्रतापने। इति कविकल्पद्रुमः॥ (चुरा कुट्टिहारिका, स्त्री, (कुट्टते यत् । कुट्ट +इन् । कुट्टि समीरे । मधुकर-निकर-करम्बित कोकिल कूजि यात्म-सकं-सेट।) पञ्चमखरी । टहयान्तः। क ड मत्स्यमांसादिकं हरति । कुट्टि++खुल टाम् कुट्टयते । एषोऽन्यैर्न मन्यते । इति दुर्गादासः । चत इत्वं च 1) दासी | इतिहणायधः॥ कुटुङ्गकः, , (कुटुङ्ग + खार्थे कन् ।) वृक्षलतागह- कुट्टका, घु, (कुट्टकः भाज्यभाजकादिगणनं यत्र) कुट्टीरः,, (कुट्टयते ऽस्मिन् । कुट्ट+ईरन् ।) पर्वतः। नम् । पिटः । डोल इति भाषा | दिः । चाल साविशेषः । तस्य सूत्रं यथा, इति हारावलो। इति भाषा । इत्यमरटीकायां भरतः रक्षलता। "भाव्यो हारः क्षेपकचापवर्वः कुनलं,जी, (कुकृते नारकिन्यो यालणा दीयते यत्र। सहभेदः । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ऑड़े इति केनाप्यादौ संभवेत् कुट्टकार्थम् । कुट + "वृषादित्वात् । उणां १।१०।इति कला येन छिनौ भाग्यहारोग तेन तस्य मुट् च ।) मरकभेदः । इति मेदिनी। यत्र II रलम् ॥) .. । .. दासः॥ त-कुन-कुटीरें") 18 ·कुरणपः १ । कुठेरः कुड़िशः रज्जभिः पोड़नम् । इति मनुः । "दाडिमान् करवीरांच अशोकांस्तिलकांस्तथा । बालकात् शः तत इट।) मत्स्यविशेषः। कुड़चि कुमलः, पं,ली, (कुटति ईषत् विकासोन्मुखीभवतीति। घोटांच कुठेरांश्च नीलाशोकांश्च सर्वशः” ।) माच्' इति भाषा । यस्य गुणाः । मधुरत्वम् । कुटि + “वादिभ्यश्चित्"। उग्णां १ । १०८।इति कुठेरकः,, (कुठेर इव कायति प्रकाशते । के+कः।) हृद्यत्वम् । कवायत्वम्। अग्निदीपनत्वम्। लघुत्वम् । कमलच् ।) विकासोन्मुखप्रौकलिका । ईषद्विक पर्णासः। इत्यमरः।२।8। ७६ || तुलसी इति स्निग्धत्वम् । वातरोगे पथ्यत्वम् । रोचनत्यम् । सिता कलिका। तत्पय्यायः । सुकुस्तः । इत्यमरः ॥ ন: স্বন। দুনি সুন্ধিা ॥ স্বননুলম্বী बलकोष्ठबन्धकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ कोषः ३ । इति जटाधरः ॥ (यथा, माधे ।।७ । वाबुद्ध तुलसी इति च ख्यातः । (अस्थ पर्यायाः। कुमला, ए, (कुड़ बाल्ये + "वृयादिभ्यश्चित्"। "द्योलितान्तः सभैः कुन्दकुमालाग्रदतः स्मितः" ।) "अर्जुकः श्वेतपर्णसो गन्धपुत्रः कुठेरकः” । उयां १।१०८। इति कलच् कुड़ेरपि । मुट् च ।) कुठ छिदि। सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम्। वर्वरी। एतदर्थ कुद्मतः । इत्यमरटीका सिद्धान्तकौमुदी च ॥ (खा-परंसक सेट् ।) कुठेर: कुठारः कुठाकुः । ऽस्य पाया यथा,---भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे कुद्यं, क्ली, (कुड़ि + तत्र साधुरिति यत् । कौते- इति दुर्गादासः॥ प्रथमभागे। रमादित्वात् यक डुगागमश्च इत्यउज्वलदत्तादयः।) कुठ र खोटने । वैकल्ये । धालस्ये | इति कविकल्प “वर्वरी तुवरीतुङ्गो खरपुष्पाजगन्धिका । भित्तिः । भित् देयाल इत्यादि भाषा । इत्यमरः । द्रुमः ॥ (मां परं धक-सेट-इदित् ।) पञ्चमखरी । पर्णाशस्तत्र कृष्णो तु कठिल्लककुठेरको" ॥ २।२॥ ४ ॥ (यथा, महाभारते १।१४।१०। कमणि कुण्ठाते। वैकल्यं विकलीभावः । गुणाचास्य वर्वरीताब्दे शेयाः ॥) नन्दीरक्षः। "सपिस्तैलवसाभिश्च लाक्षया चाप्यनस्यया । पालस्यं मन्दीभावः । कुण्ठति खञ्जः शोका इति राजनिघण्टः॥ मत्तिका मिश्रयित्वा त्वं लेपं कुयेषु दापय") वृद्धो वा । इति दुर्गादासः ॥ कुटेरजा, पु, (कुठेर इव जायते। जन् + डः 1) कुठे विलेपनम् । इति मेदिनी ॥ कौतूहलम् । इति कुठा, मु, (कुश्यते विद्यतेऽसौ । कुठ छेदने + कर्मणि रकः। श्वेततुलसी । इति शब्दरत्नावली ॥ शब्दरत्नावली ॥ घमर्थे कः ।) रक्षः। इत्यमरः । २18 | ५ ॥ कुठेगा, {, (कुठ + एरुक् ।) चामरवातः । चाम- कुधकं, झी, (कुध + साथै कन् ।) कुष्यम् । भित्तिः । कुठरः, पुं, (कुट + बाजनकात् करन् ।) मत्थान रेर वातास इति भाषा। तत्पर्यायः। मथरुः इति शब्दरत्नावली॥ दहबन्धनार्थसम्भः। तत्पर्यायः । दण्डविष्कम्भः २॥ इति विकागडोषः। कुधच्छेदी, [न् ] , (कुयं भित्तिं छिमत्ति विदार- २। इत्यमरः । २ । ६ । ७४ ॥ (नागविशेषः। कुड शि बाल्ये। यदने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां यतीति। कुध + छिद् + णिनिः ।) चौरविशेषः । (यथा, महाभारते १ । ३५ । १५ । परं-धक-सकञ्च-सेट ।) एतदाद्याश्चत्वारः पञ्चम इति शब्दरत्नावली ॥ सिदेल चोर इति भाषा । "कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः" । खरिणः । बाल्यमिह शिशुव्यापारः। शि कुड़ति कुड्यच्छेद्यं, लो, (कुष्यस्थितं कुष्पस्य वा छेद्यम् ।) कुठाकु, पुं, (कोठति आहन्ति भिनत्ति काछम् । अकुडीत् सितामिः शिशुः । इति दुर्गादासः ॥ खानिकम्। इति विकागडोषः। देयार गर्त कुठ छेदने + काकुन् किच ।) पक्षिविशेषः । कुड़इ वैकल्ये। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (मां-पर- इति भाषा॥ इत्युणादिकोषः । काठोका इति भाषा ॥ सकं-सेट-इदित्.) इ कम्मणि कुण्ड्यते । कुण्डति कुष्धमत्सो, स्त्री, (कुष्ये मत्सी इव । मत्स्य + जाति- कुठाटार, ए स्त्री, (कुठारयच इव । एषोदरादित्वात् जनं देवः विकलं करोतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥ त्वात् डोष् यलोपः ।) एगोधिका । इति शम्द- रसोपे साधुः ।) कुठारः । इति जटाधरः ॥ कुड इ दाहे । इति कविकल्पद्रुमः । (मां-यात्म रत्नावली कुठारः, पुं स्त्री, ( कोठतीत्यनेन । कुठ+करणे सक-सेट्-इदित् ।) इ कम्मणि कुण्ड्यते। उ कुख्यमत्या, पुं, (कुये मत्स्य इव ) एगोधिका । पारन् ।) यस्त्रविशेषः। कुडाल इति भाषा । कुण्डते इति दुर्गादासः ॥ इति हेमचन्द्रः॥ तत्पर्य्यायः। सुधितिः २ परशुः ३ परश्वधः ४ । कुड इक रक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-पर- कुण त् क प्याभाधे। मन्त्र। इति कविकल्पनमः ॥ इत्यमरः । २। | E२॥ कुठारी ५ पर्यः ६ सकं-सेट-इदित् ।) इक कुण्डयति। इति दुर्गा (बदन्त-चुरां-पर-सक-सेट।) हखो मूर्धन्योमधः। परश्वधः ७ पर्श्वधः ८ | इति तट्टीका ॥ कुठाटकः कुणयति । मन्त्रोऽभिमुखीकरणम् । गुप्तो * मुघयाः १० । इति जटाधरः॥ (यथा, कुड़पः, पुं, (कुड़+कमन् ।) कुड़वपरिमाणम् । इत्य- त्येके । इति दुर्गादासः॥ श्रीमद्भागवते ३ | २५ । १२ । मरटीकायां खामी॥ कुण श उपकरणे। शब्दे । इति कविकल्पगुमः । "तं त्वागताहं शरणं पारण्य कुड़वः, मु, (कुराहति परिमावि अनेनास्मिन् वा । कुड़ (तुदां-परंसक-सेट् ।) उपकरणं दानादिना खभत्यसंसारतरोः कुठारम्" ।) +कवन् ।) परिमाणविशेषः। (यथा, खार्या पोषणम् । श कुणति दीनं दयालुः। कोगिता | कुठारः, पुं, (कुश्यते विद्यतेऽसौ । कुठ+ कर्मणि सप्तशत्याम् । १३० । “उपनीय कमलकुड़ इति दुर्गादासः॥ धारन् ।) रक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ कथयति समयश्चिकित्सके हलिकः"1) स तु प्रस्थ- कुणनरः, पुं, (कुणं भुक्तान्नादिकं जरयति । कुण + जू कुठार, ई, (कुठ+चार |) रक्षः। वानरः। इति चतुर्थांशः । इति लीलावती ॥ वैद्यकमते विप्र +बाडलकात् खच् ।) वृक्षविशेषः। वनवेतुया मेदिनी । पत्रकारः । इति शब्दरत्नावली । सृत परिमाणम् । हात्रिंशत्तोलकमिति यावत् । इति भाषा। तत्पर्यायः । कुणमा २ वणनः ३ कुठिः, ए, (कुठ + “कुठिकंप्यो लोपञ्च"। उणां । तत्पर्यायः । अनलिः २ अष्टमारम् ३ शराबाईम् घरण्यवास्तुका ४ । अस्य गुणाः। मधुरत्वम् । १०३ । इति इन् किश्च ।) पर्वतः । रक्षः । ४। इति परिभाषा ॥ (यदुक्तं वैद्यकपरिभाषायाम्। रुधिकारित्वम् । दीपनत्वम् । पाचनवम्। हित- इत्युणादिकोषः ॥ "रत्तिकादिष मानेषु यावन्न कुड़वो भवेत् । स्वच। एतच्छाकगुणाः । त्रिदोषनाशित्वम् । कुठिकः, पुं, (कुठ + इकन् किश्च ।) कुष्ठम् । इति मुष्कदवाईयोश्चापि तुल्यमानं प्रकीर्तितम्" । मधुरत्वम् । रचिकारित्वम् । दीपनत्वम् । ईध- हारावली । कुड् इति भाषा । "प्रतिभ्यामञ्जलिः स्यात् कुड़वोऽर्द्धशरावकः । त्वयायस्वम् । संग्राहित्यम् । पिसोमहरवम् । कुठेरः, पुं, (कुण्ठति तापयति वैकल्यं करोति वा । अष्ठमानश्च स शेयः" । इति शाईधरस्य पूर्व लभुत्वश्च । इति राजनिर्धण्टः ।। कुठि खोठने वैकल्ये चालस्ये च + "पतिकठि खण्डे । १ च्यः) कुणयः, एं, (कणे+कपन् सम्प्रसारमच।) शवम् । कुठीवि" । उणां १ । ५६ । इति ररक् बाहुल- कुडची, स्त्री, (कुड़ी क्षुद्रा इञ्ची कारवेली।) तुद्र मतभरीरम् । इत्यमरः । २।८।११। (यथा, कात् नुमोऽभावः ।) अमिः। इति शब्दमाला || कारवेल्ली । इति राजनिघण्टः ॥ महाभारते-१४।६।२२.२३ । तुलसी । इत्युणादिकोषः ॥ अर्जकः । इति राज कुड़िा, पुं, (कुण्डाते दह्यते इति । कुड़ि दाहे+इन् ।) निघण्टः । वर्वरी इति ख्यातः । शरीरम्। इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः । "उन्मत्तवे विधत् स चंकमीति यथासखम् (यथा, गोः रामायये ३ । १७ ।१०। कुड़िशः, एं, ( कुष्यते भक्ष्यतेऽसौ। कुड़ चदने+ वाराणस्यां महाराज! दर्शने महेबरम् । । दासः॥ । । . . नारद उवाच ।

·- कुण्डं तस्या हारं समासाद्य न्यसेधाः कुणपं कचित् । तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत स सम्बतॊ महीयते !” ।) एतदर्थे नपुंसकलिङ्गोऽपीति नयनानन्दः ॥ पूति- गन्धिः। इति मेदिनी ॥ अस्त्रविधिः । वड़शा इति भाषा । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ पूति- गन्धौ त्रिलिङ्गोऽपि यथा,- "कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सुगन्ध कथितं बहु"। इति माधवकरः ॥ (रोगविशेषः । यथा ॥ “कुण- पञ्चासपित्ताभ्याम्"। इति शाङ्गधरे मध्यखण्डे । १ अध्यायः) कुणपी, स्त्री, (कुण्यप +गौरादित्वात् खीम् ।) विट पारिका। इति मेदिनो॥ गयेशालिक इति भाषा। कुणालः, पुं, (कण + “पीयुक्वणिभ्यामिति" उणां ३ । ७६ । इति । कालन् । सम्प्रसारणञ्च ।) देशभेदः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः॥ (अशोक- राजपुत्रेवेकः। स च बौद्धः।) कुणिः , (कुण+इन् ।) तुम्मरक्षः। इत्यमरमेदिनी- करौ। तुद् इति भाषा । (शरीरस्य स्थानविशेषः। “कक्षाक्षमध्ये कक्षाधक् कुणित्वं सच जायते" ॥ इति वामटे शारीरस्थाने 8 अध्याये।) कुणिः, वि, (कुण+इन् ।) कुकरः। इति मेदिनी ॥ कोपा इति भाषा । (यथा, सुश्रुते । "गर्भवातप्रकोपेण दोहदे चावमामिते । भवेत् कुलः कुणिः पङ्गुः” इति ।) कुणिन्दः, ए, (कुया शब्दे + "कुणिपुल्योः किन्दच्" । उणां | c५ इति किन्दच।) शब्दः। इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः कुण्टकः, त्रि, (कुटि + खुल् ।) स्थूलः । इति प्राब्द- माला । मोटा इति भाषा। कुण्ठः, त्रि, (कुण्ठति क्रियासु मन्दीभूतो भवति । कुठि+अच्।) क्रियासु मन्दः । अकर्मण्यः । इत्य- मरः । २। १ । १७॥ (यथा, पावरकविकृते विष्णु स्तोत्रे ३ । "वैकुण्ठीये ऽत्रकण्ठे वसतु मम मतिः कुण्ठभावं विहाय" ।) मूर्खः । इति मेदिनी ॥ कुण्ठकः, वि, (कुण्ठति कुण्ठयति वा यात्मानं जड़ी- भूतं करोति । कुठि + ण्वुल ।) मूर्खः । इति शब्द- १३९ कुण्डं कुण्डपा होमीयाममालयः । तत्तु प्रायश्चतुर्हस्तमितं भवति न्यसेत् परिधिमन्यश्चेदुदगग्रः स पूर्वतः" ॥ तस्य विधिः । वत्र मत्स्यपुराणम् । अव्रणाः छिद्ररहिताः अभितोऽनेः पार्श्वदये "प्रागुदकप्तवनां भूमि कारयेदयत्नवो नरः" । दक्षिणतः उत्तरतः पश्चात् पश्चिमे उदगग्रं उत्तरा- प्रागुदक्लवनां पूर्बनीचां उत्तरनीचां वा ॥ ग्रम् ॥ त्रैलोक्यसारेऽपि । तत्र वशिष्ठपञ्चरात्र विज्ञानललितायाञ्च । "कुम्भद्दयसमायुक्ता अश्वत्थदलवन्नता । - "सर्वाधिकारिक कुण्डं चतुरसन्तु सर्वदम्" । अङ्गुष्ठमेखलायुक्ता मध्ये त्वाज्यस्थितियथा" ॥ चतुरखं चतुष्कोणम् । भविष्योत्तरम् । कुम्भद्दयसमायुक्ता गजकुम्माकारमूलदेशयुक्ता "सहखे त्वध होतव्ये कुर्यात् कुण्डं करात्मकम् । नता नमा अङ्गुष्ठमितम्टट्वटितमेखलावेचनयुक्ता दिहस्तमयुते तच्च लक्षहोमे चतुष्करम्” ॥ तथात्वे हस्तगलिताज्यस्थित्या कुण्डे तत्यात भव- दिहस्तादिके यामलः । तीत्यर्थः ॥ पञ्चरात्रे। "पूर्बपूर्बस्य कुण्डस्य कोणसूत्रेण निर्मितम् । "कल्प येदन्तरे नाभिं कुण्डस्याम्बुजसन्निभाम् । उत्तरोत्तरकुण्डानां मानं तत्परिकीर्तितम् ॥ मुख्यरत्नाकहस्तानां नाभिरत्सेधविस्तृता ॥ पूर्बपूर्बस्य कुण्डस्य हस्तदिहस्तादिमितस्य कोण नेत्रवेदाङ्गुलोपेता कुण्डेवन्येषु वर्द्धयेत् । सूत्रण ईपानानिऋतिकोणदत्तसूत्रेण परिमितं यवदयक्रमेणैव नाभिं एथगुदारधीः॥ यन्मानं उत्तरोत्तरकुण्डानां तदेव पारिभाषिक नाभिक्षेत्रं त्रिधा कृत्वा मध्ये कुर्वीत कर्णिकाम् । दिहस्सादिमानं न तु प्रकृतहस्सद्वैगुण्यादिमितम् । वहिरंशद्वये नाठो पत्राणि परिकल्पयेत्” ॥॥ तथात्वे दिहस्तादिमितस्य चतुहस्तपरिमाणा- तत्र कुण्डस्य दोषानाह विश्वकर्मा । पत्तेः । कृषकस्य भूमेः परिमाणवत्॥ "खाताधिके भवेद्रोगी हीने धेनुधनक्षयः । वरिष्ठपञ्चरात्रे। वक्रकुण्डे च सन्तापो मरणं छिनमेखले ॥ "यावान् कुण्ड्स्य विस्तारः खननं तावदिष्यते । मेखलारहिते शोको यधिके वित्तसंक्षयः। इस्तेके मेखलास्तिखो वेदामिनयनागुजाः ॥ भार्याविनाशकं कुण्डं प्रोक्तं योन्या विना कृतम् ।" कुण्डे दिहस्ते ता ज्ञेया रसवेदगुणाकुलाः । अपत्यध्वंसनं प्रोक्तं कुण्ड यत् कण्ठवर्जितम्" ॥ चतुर्हस्ते तु कुण्डे ता वसुतर्कयुगाङ्गलाः" । अत एव वशिषसंहितायाम् । मेखला ब्रह्मचारिमेखलावत् कुण्डरिता मड्- "तस्मात् सम्यक् परीक्ष्यैवं कर्तव्यं शुभवेदिकम् । टिताः । ताश्च खातदेशाबाह्ये एकाङ्गुलरूपं कण्ठं इस्तमा स्थगिहलं वा संक्षिप्ते होमकर्मणि" ॥ परित्यज्य उच्चायेण विस्तारेण चेत्यादिक्रमेय इति तिथ्यादितत्त्वम्॥ वेदाद्यगुलाः । एतदियरीतास्तन्वान्तरोक्ता व्यव- कुण्डं, स्ली स्त्री, (कुण्डाते रच्यते भच्यादि अस्मिन् । हारविरद्धाः । वेदाचत्वारः मयस्त्रयः भयने दे कुड़ि रक्षणे + अच् ।) स्थाली । इत्यमरभरतौ। रसाः घट् गुणास्त्रयः वसतर्कयुगानि अषट्- कुण्ड, पुं, (कुण्डाते दह्यते 'कुलं अनेन । कुड़ि-दाहे चत्वारि ॥ पिङ्गलामते । +करणे घन।) अम्रते भरि जारजः । जीवति भर्तरि उपपतिज़ातः । इत्यमरः।२।६ । ३६ ॥ "खातादेकालं त्यक्ता मेखलानां विधिर्भवेत्” ॥ एककुण्डस्य पश्चिमदिकार्तव्यतामाह महादा- खामी वाँचिया थाकिते उपपतिमात विजन्म ननिर्णये वशिष्ठपश्चराधम्। सन्तान इति भाषा । (यथा मनुः ३ । १७४ । "भुक्तौ मुक्तौ तथा पुछौ जीर्णोद्धार तथैव च । "पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान्मृते भर्तरि गोलक" । सर्पविशेषः। यथा महाभारते । १ । १२३ । । सदा होमे सदा शान्तावेकं वाराणदिग्गतम्" ॥ शारदातिलके। "कच्छपश्चाथ कुण्डव तक्षकच महोरगः" ।) "होतुरय योनिरासामुपर्यवस्थपत्रवत् । कुण्डकीटा, , (कुण्डे नरककुण्डे स्थितः कौट इव मुख्यरलोकह स्तानां कुण्डानां योनिरीरिता ॥ चार्वाकसंसृष्यत्वात् ।) चावाकवचनाभिज्ञपुरुषः। षट्चतुङ्गग्लायामविस्तारोन्नतिशालिनी । पतितब्राह्मणीपुलः ॥ (कुण्डे योनिकुण्हे कीट- एकालन्तु योन्यग्रं कुर्यादीषदधोमुखम् ॥ व ।) दासीकामुकः । इति मेदिनी ॥ एकैकाकुलतो योनि कुण्डेम्वन्येषु वईयेत् कुण्डगोलक, क्ली, (कुण्डे पात्र विशेषे गोल गोलाकार यबदयकमेणैव योन्यग्रमपि वर्द्धयेत् ॥ कं जलं अत्र।) कामिकम् । इति हेमचन्द्रः॥ स्थलादारभ्य नालं स्याद्योन्या मध्ये सरग्धकम् ॥ (काली इति भाषा ॥ * ॥ कुण्डव गोजकच इति यासां मेखलानां अश्वस्थपत्रवदित्यनेन चतुरङ्गुल- इन्देवते कुण्डगोजको। यथा मनुः । ३ । १७३ । विस्तृतमूलात् यथोक्तक्रमेण एकालान्तःसंक "परदारेषु जायेते दौ सती कुण्डगोलको। चितविस्तारा यामले। पत्यौ जीवति कुण्डः स्यात् मते भर्तरि गोलक) "मालमेखलयोर्मध्ये परिधे स्थापनाय च । कुण्डङ्गः, पुं, (कुण्डं तदाकारं गच्छति । गम+ रग्नं कुर्यात्तथा विद्वान् द्वितीयमेखलोपरि" । बाडलकात् खः डिच्च । ) कुंभम् । इक्षच्छादि- परिधों स्तदिन्यासानाह छन्दोगपरिशिये। तस्थानम्। इति हेमचन्द्रः। "बाडमात्राः परिधय ऋजवः सत्वचोऽवयाः। कुंण्डपाय्यः, , (कुहैः चमसैः पीयतेऽत्र सोमः । कुण्ड त्रयो भवन्त्य शीर्णग्रा एकेवान्तु चतुर्दिशम् । + पा+अधिकरणे यत् युगागमव निपालवे) प्रागयावभितः पश्चादुदगममधापरम्। अतुः । इति मुग्धबोधम्। माला॥ । कुण्ठितः, त्रि, (कुठि + कर्तरि क्तः।) सङ्कचितः । यथा । “दशबदनभुनानां कुण्ठिता यत्र शक्तिः"। इति महानाटकम् । कुण्डं, सी, (कुणतीति । "अमन्तात् डः" । उणां १। १९३.। इति 3.1) मानभेदः । (कुराहाते रक्ष्यते जलं यत्र । कुड़ि+अधिकरणे थम् ।) देवजलाशयः। इति मेदिनी। जलाधारविशेषः। चौवाचा इति भाषा । तज्जबगुवाः। चमिकमारित्वम् । रूक्षत्वम् । मधुरत्वम् । अघुत्वष । इति राजनिघण्टः॥ कमा- जनकत्वम् । इति राजवाडमः ॥ * ॥ (पात्र विशेषः। यथा, रौ।।। "मुवं कोष कुण्डोत्री मेध्येनावम्टतादपि"।)

·- 1) यणे । ३।६।१२। . कुण्डली कुण्डिनः कुतुकं कुण्डलं, ली, (कुण्ड्यते रच्यते इति कुड़ि रक्षायां कुण्डलिनी ३ भुजङ्गी ४ शक्तिः ५ ईश्वरी ६ अरु नापि” उणां । २।४६ । इति इनच् ।) मुनि- + सुवादित्वात् कलच् । यहा कुण्डं तदाकार न्धती ७॥) गुडूची । काञ्चनरक्षः। इति मेदिनी। विशेषः । इत्युग्णादिकोषः । (यथा, आश्वलायने । लाति म्हातीति । ला+क:।) खनामख्यात (अस्याः पाया यथा, "कुण्डिनानां वाशिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्येति"॥ कर्णभूषणम् । (यथा विष्णुध्याने । "कोविदारश्चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः । कुरुवंशीयन्टयभेदः। स च धृतराष्ट्रस्य पुत्त्रः। "ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती कुण्डलीताम्रपुष्पच मन्तकः खल्पकारो" ॥ यथा महाभारते १ । ६४ । ५६ । नारायणः सरसिजासनसन्निविष्ठः इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ भागे ।) "हस्ती वितकः काथश्च कुण्डिनचापि पञ्चमः" ।) केयूरवान् कनककुण्डलवान् किरीटी" ।) कपिकच्छुः । सर्पिणीरक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुण्डी, स्त्री, (कुड़ि + इन् । ततो वा डीम् । कुण्ड + तत्पर्यायः । कर्णवेशनम् २ । इत्यमरः ।।६।१०३। | कुण्डली, न् ] \, (कुण्डलं व्यस्त्यस्य इति इनिः । संज्ञायां वा डीप ।) कमण्डलुः । इत्यमरः । २ । पाः | वलयः । इति मेदिनी ॥ (पुं, कौरव्यकुलज कुण्डलाकारेण स्थितेरस्य तथात्वम् ।) सर्पः । इत्य ७। ४६ ॥ स्थाली । इत्युमरटीकायां भरतः ॥ सर्पविषः । यथा महाभारते १ । ५७ । १३ । मरः । १।८।७॥ वरुणः । (कुण्डलं कुण्डलवदा- कुण्डीरः, पुं, (कुण्ड्यते दह्यते संसारानलसन्तापेन । “एर का कुण्डलो वेणी वेणीवन्धः कुमारकः । कारं शरीरे वस्त्यस्य ।) मयूरः । इति मेदिनी ॥ कुड़ि + ईरन् ।) मनुष्यः । (कुण्यते रक्ष्यते दुब- बाहुका पटङ्गवेरश्च धूर्त्तकः प्रातरातको। चित्तलम्टगः । इत्यजयपालः। (विष्णुः । यथा, लो येन ।) बलवति त्रि। इति धरणी॥ कौरव्यकुलजास्वेते प्रविष्ठा हव्यवाहनम्" ॥ महाभारते १३ । १४९ । ११० । कुत् वास्तृतौ । सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्प- पुंलिङ्ग ऽस्य रक्तकाञ्चनवाचकता उक्ता । यथा, "घरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूजितशासनः" ।) द्रुमः ॥ (मां-परं-सक-सेट ।) कुतयः । इति दुर्गा- वैद्यकरत्नमालायाम् । कुण्डल युक्त, नि । इति मेदिनी। (यथा गोः रामा दासः ॥ कुत् अपस्त्यः कुतयः कालविशेषः। कृत्ति- "रक्तपुष्यः कोविदारी युग्मपत्रस्त कुण्डल रचितस्नेहपात्रञ्च । इति केचित् ॥ कुण्डलिनी, स्त्री, (कुण्डलिन् + स्त्रियां डीय।) कुल "इमे च पुरुषा दिव्या यान्त्यस्य रथमन्तिकात् । कुतः, [स् ] व्य, प्रश्नः । पञ्चम्यर्थः । निहवः। इति कुण्डलिनी शक्तिः। यथा,- परं शुभाः कुण्डलिनो यवानः खङ्गपाणयः" ।) विश्वः । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १६ । ३७ । "ध्यायेत् कुण्डलिनी सूक्ष्मां मूलाधारनिवासिनीम्। कुण्डाती, [न् ] त्रि, ( कुण्डं योनिकुगडं तदुम "सर्वभूतात्मके तात ! जगन्नाधे जगन्मये । নালিইনা কাল্পনিষান্দিনা। लक्षीकृत्य अनाति जीवनयात्रा यापयतीति । परमात्मनि गोविन्दे मिचामित्रकथा कुतः" ।) कोटिसौदामिनीभासां खयम्भूलिङ्गयेष्टिनीम् । कुण्ड + अ + णिनिः।) भगभक्षकः। कोटना कुतनुः, पुं, (कुत्सिता तनुर्यस्य । पिङ्गलनेत्रत्वात् तथा. तामुत्थाप्य महादेवी प्राणमन्त्रणा साधकः ॥ इति भाषा । इति महाभारते दानधम्मः। (कुण्ड त्वम् ।) कुवेरः। इति विकाण्डशेषः॥ (त्रि, उद्यद्दिनकरोद्योतां यावच्छ्रासं दृतासनः । स्य जारजातस्य क्यान्नं अश्नातीति ।) कुण्डानभोजी । कुत्सितशारीरः । इति व्यत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥) अशेषाशुभशान्त्यर्थं समाहितमनाचिरम् । तस्य नरको यथा,- कुतयः, पुं ली, अहोऽटमोऽशः । दिवसस्थासमो तापमापटलव्याप्तं पारीरमपि चिन्तयेत्” ॥ "रकोपजीवी कैवतः कुण्डाशी गरदस्तथा । मूहत्तः । यथा,- इति तलवारः ॥ * ॥ सूची माहिघकश्चैव पर्वकारी च यो दिजः ॥ "अहो मुहर्ता विख्याता दा पञ्च च सर्वदा । गुडूची। इति राजनिघण्टः ॥ मिष्ठान्नविशेषः । आगारदाही मित्रघ्नः पाकुनिमियाजकः । तवाडमो मुहग यः स कालः कुतमः स्मृतः” । जिलिपी इति भाषा । तस्य पाकप्रकारो यथा । रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं विक्रीणते च ये"। इति श्रावतत्त्वे मत्स्यपुराणवचनम् ॥ * ॥ पारि- "नूतनं घटमानीय तस्यान्तः कुप्रा लो जनः । इति विष्णुपुराणे । २। ६ । २०,२१ ॥ “रगो भाषिककुतया यथा, प्रस्थाईपरिमाणन दध्यस्लेन प्रलेपयेत् ॥ पजीवी नटमलादित्तिः। कैवतः धीवरत्तिः "मध्याहः खङ्गपाचच्च तथा नेपालकम्बलः । दिप्रस्था समितां तत्र दध्यस्लं प्रस्थसम्मितम् । पत्यौ जीवति जाराज्जातः कुण्डः तदनभोजी रौप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रञ्चारमः स्मृतः ॥ वृतमईशरावच घोलयित्वा घटे क्षिपेत् ॥ कुण्डापी । सूची पिशुनः। माहियो महिषोय पापं कुत्सितमित्याजस्तस्य सन्तामकारिणः । घातपे स्थापयेत्तावद्यावयाति तदलताम् । जीवी। यहा। अष्टावेते यतस्तस्मात् कुतया इति विश्रुताः" । तां सुपका तानीत्वा सितापाके तनुद्रवे ॥ 'महिषीत्युच्यते भाभिगेनोपार्जितं धनम् । इति मिताक्षरायामाचाराध्यायः ॥ स च निंधा- कर्पूरादिसुगन्धे च स्वपयित्वोद्धरेत्ततः” । उपजीवति यस्तस्याः स वै माहिषकः स्मृतः । द्दण्डदिनमाने दितीहप्रहरपोपदण्डावधि तीय- अस्या गुणाः। इति स्मृतिमोक्तः। पव्वकारी धनादिलोभेना प्रहरप्रथमदण्डयय॑न्तकालः । इत्यमरः राण३१॥ "एषा कुण्डलिनी नाना पुष्टिकान्तिबलप्रदा ! पवस छमावस्यादिक्रियाप्रवर्तकः । पर्वगामीति स तु एकोद्दियश्राद्धारम्भकालः । यथा,- धातुद्धिकरी दृष्या गच्या चेन्द्रियतर्पणी" ॥ पाठे पवमु स्त्रीगामी । शाकुनिः पक्षिजीवी । "चारभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारोहिणं बुधः । इति भावप्रकाशः॥ शुभनिमित्त शकुनोपजीवी वा । ग्रामयाजकः ग्रा विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिणन्तु न लग्येत्”। कुण्डली, स्त्री, (कुण्डल + जातो डीघ ।) मिछान्न मार्थे यज्वा"। इति तट्टीकायां श्रीधरखामी ॥ इति श्राद्धतत्त्वम्॥ विशेषः । जिलिपी इति भाषा । इति पांकराजे (तराष्ट्रपुत्तः। यथा महाभारते ।१।११७।१३। "दिवसस्याटमे भागे मन्दीभवति भाखरः। श्वरः ॥ * ॥ कुलकुण्डलिनी शक्तिः । यथा, "कुण्डाशी विरजाश्चैव दुःशला च प्रताधिका"।) स कालः कुतपो ज्ञेयः पितृणामनमक्षयम्" ॥ "त्रिकोणं वत्तु विज्ञेयं शक्तिपीठं मनोहरम् । कुण्डिका, स्त्री, (कुण्ड + खार्थे कन् टाप् अत इत्वं इति शातातपः ॥ * ॥ दौहित्रः । वाद्यम् । छाग- तद्हरे कामवायु वरूपोऽविचञ्चलः ॥ च ।) कमण्डलुः । इति हेमचन्द्रः॥ पिठरः । इति लोमजकम्बलम् । कुशटणम् । इति मेदिनी। अधोमुखस्तत्र लिङ्गः यम्भुस्तेन चाल्यते ॥ शब्दचन्द्रिका । कुँड़ि इति भाषा ॥ (ताम्रकुण्डम् । कुतपः, इं; (कुत्सितं पापं वपति कुंभूमि तपति वा । नीवारशूकवत्तन्वी कुण्डली पर देवता । स्थाली। सामवेदान्तर्गत उपनिषद्विशेषः । यथा, तप+अच् । कुत् + कयन् वा ।) सूर्यः। सैश्वा- शामतुल्यनिभा देवी साईत्रिवलयान्विता । मुक्तिकोपनिषदि । नरः । दिजन्मा । अतिथिः। गौः । भागिनेयः । मुखेनाच्छाद्य ब्रह्मास्यं तया संवेशितः प्रभुः ॥ "अव्यक्तकाक्षरं पूर्णा सूर्याच्यध्यात्मकुण्डिका" !) इति हेमचन्द्रः॥ डाकिनी ह्यत्र वसति द्वारपाली सयरिका । कुण्डिन, ली, विदर्भनगरम् । इति हेमचन्द्रः । कुतुकं, ली, (कुत् + बाइलकात् उकञ् ।) कौतु- यः साधकोऽत्र रमते स दिव्यो नैव मानुषः" । (यथा, हरिवो। कम् । इत्यमरः।१।७।३१ । (यथा, गुमानि- इति सम्मोहनतन्त्रम् ॥ (यस्याः पाया यथा, “कुण्डिने पुण्डरीकाक्ष ! भोजपुत्रस्य शासनात्"।) कविकृतोपदेशशतके । १०२। हठयोगदीपिकायाम् । ३।१०४ ॥ कुटिलागी २ कुण्डिनः, पुं, (कुडि रक्षायां दाहे च “बहुलमन्य. "कुतुकाय कोविदानां मूहमतीनां महोपकाराय । .. ।

·। णम्॥ । rapman- ३ ॥ १४१ कुचि कुथः कुदालः निरमात्कविणुमानिः शतोपदेशप्रबन्धममुम्" ॥) मुग्धबोधमते "किमः क्त्यन्ताच्चिच्चनौ”। इति ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ कुतुपं, स्ली पु, ( कुतप + एघोदरादित्वात् साधुः ।) चित् ।) कोनखाने इति भाषा । इति व्याकरणम् । (यथा शब्दार्थचिन्तामणौ। कुतपः । दिनस्यायममुहूर्तः। इति शब्दरत्नावली॥ (यथा महाभारते । ३ । १४२ । ५३ । "कुथा कन्या समाख्याता कुथः स्यात् करिकम्बलम् । कुतुपः, पुं, (ह्रखा कुतुः ततो डुप् च । ततः एघोद "धसुरेभ्यो भयं नास्ति युष्माकं कुत्रचित् क्वचित्") कुथः कुशः कुथः कीटः प्रातःसायी दिनः कुधः" ॥ रात् ष्यकारागमे साधुः ।) चर्मनिम्मिताल्प- कुत्स र क अ व्यवक्षेपे। इति कविकल्पद्रुमः ॥ चुरां यथा महाभारते २ । ५१ । ३६ । स्नेहपात्रम् । इत्यमरः । २।६ । ३३ ॥ छोट कुपो यात्म-उभच्च-सक-सेट।) पञ्चमखरी। दन्त्यवा "तशश्च कुथास्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्" ॥) इति भाषा ॥ धोमधः। अवक्षेपो निन्दा। एक,यो न कुत्स्य ते कुथः, पुं, (कुथ +अच् ।) कुशटगाम् । इत्यमरः । कुतूः, स्त्री, (कुत्सितं तन्यते । तन् बाऊलकात् कूः । कुत्स्यमिति हलायुधः ॥ अ, कुत्मयति कुत्मयते । २।४ । १६६ ॥ (यथा हे रामायणे । २।३०।१४ | टिलोपञ्च ।) चर्मनिर्मितस्नेहपात्रम्। इत्यमरः । अयमात्मनेपदीत्यन्ये । कदाचित् परस्मैपदार्थो "शाहलेषु यदा शिश्ये वनान्ते वनगोचरा । २। ६ । ३३ ॥ मसक इति कुपो इति च भाषा । अकारः । इति दुर्गादासः ॥ कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात् सुखतरं ततः" 1) कुतूणकः, ए,(कु ईषत् तूणयति सङ्कोचयति चक्षुः यः। कुत्मनं, की, (कुत्स् + भावे ल्युट । ) निन्दनम् । इति कुथोदरी, स्त्री, (कुथं हिंसात्मकमुदरं यस्याः सा ।) कु + तूण सङ्कोचे + ण्वुल ।) बालरोगविशेषः । प्राब्दरत्नावली ॥ (यथा मनौ ४.। १६३ । निकुम्भदुहिता । कुम्भकर्ण पौत्री । सा च कल्कि- स तु नेत्ररोगः । कतुया इति भाषा । तस्य लक्ष. "नास्तिक्यं वेदनिन्दाच देवतानाञ्च कुत्सनम्” ॥ देवेन इता । यथा। कुत्स्यते निन्द्य तेऽनेन । करणे ल्युट । निन्दासा- मुनय ऊचुः। "कुतूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्मनि । धनधर्मः । वि कुत्मायुक्तः ॥) "पूटणु विष्णुयशःपुत्र ! कुम्भकर्णात्मजात्मजा । आयते तेन तन्नेत्रं कण्डूरञ्च खवेन्मुः ॥ कुत्मणा, स्त्री ( कुत्मं क्रयविक्रययोनिषिद्धतया निन्दा कुथोदरीति विख्याता गगनाईसमुत्थिता ॥ शिशुः कुर्य्याललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् । जाति । ला+का+टाम् ।) नीलीवक्षः। इति कीलकश्मस्य महिषी विकमजननी च सा। . शक्तो नार्कप्रभा इडुं न वोन्मीलनक्षमः" । प्राब्दचन्द्रिका ॥ हिमालये शिरः कृत्वा मादौ च निषधाचले । इति माधवकरः ॥ कुकूणक इत्यपि पाटः ॥ कुत्सा, स्त्री, (कुत्स् निन्दने +भावे धप-टाप् च ।) शेते स्तनं पाययन्ती विकलं प्रसुतस्तनी | (यथा, कुत्सनम् । तत्पर्य्यायः । सवर्णः २ पापः तस्या निश्वासवातेन विवशा वयमागता "कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः ॥ निवीदः 8 परीवादः ५ अपवादः ६ उपक्रोशः ७ देवेनैव समानीताः प्राप्तास्तव पदाम्बुजम्। स्यात्तेन शिशुरुच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः । जुगुमा ८ निन्दा ६ गईणम् १० । इत्यमरः। १ । मुनयो रक्षणीयास्ते रक्षासु च विपत्सु च ॥ स वर्मलमैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमनः" ॥ ६ । १३ ॥ गही ११ निन्दनम् १२ कुत्मनम् १३ इति तेषां वचः श्रुत्वा कल्किः परपुरचयः । इत्युत्तरतन्त्र ८ च्यध्याये वाभटेनोक्तम् ॥ परिवादः १४ जुगुप्सनम् १५ अपक्रोपः १६ भर्ती सेनागणैः परितो जगाम हिमवगिरिम्" । चिकित्सा यथा ॥ नम् १७ अपवादः १८ । इति प्राब्दरत्नावली ॥ इत्यादि ॥ "शुण्ठी भङ्गानिशाकल्कः पुटपाकः ससैन्धवः । उपरागः १८ अवध्वंसः २० घणा २१ धिक् २२ "सा क्रुधोत्थाय सहसा ननई परमाद्भुतम् । कुकूणकेऽक्षिरोगेघ भद्रमाश्चोतनं हितम् ॥ सामि २३ । इति जटाधरः। तेन मादेन महता विश्वस्ताश्चाभवन् जमाः । क्रिमिन्नालशिलादावी लाक्षाकाञ्जिकगैरिकैः । कुत्सितं,क्ली, (कुत्म + कर्मणि क्तः ।) कुष्ठनामौषधम् । निपेतुः सैनिकाः सर्वे मूर्छिता धरणीतले ॥ चूर्णाननं कुकूणे स्थाच्छिशूनां पोथकीषु च । इति राजगिर्घण्टः ॥ (कुड् इति भाषा ।) सा रथांश्च गजांश्चापि विस्तास्या भयानका । सदनामूलचूर्णादननं स्यात् कुकूणके" ॥ कुत्सितः, त्रि, (कुत्स् + क्तः ।) निन्दितः । तत्पर्य्यायः । जघास प्रश्वासवातैः समानीय कुथोदरी । इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे बालरोगाधिकारे।) निकृष्टः २ प्रतिकृयः ३ या ४ रेफः ५ याप्यः सेनागणास्तदुदरं प्रविष्ठाः कल्किना सह। कुतूहलं, की, ( कुतूं धर्ममयतैलादिपाश्वत् व्यन्त- ६। यवमः ७ मधमः ८ कुपूयः ६ धवद्यः १० यथर्भमुखवातेन प्रविशन्ति पिपीलिकाः॥ ईलति सोत्सुकं करोति । हल + अच् ।) धपूर्व खेटः ११ गद्यः १२ घणकः १३ इत्यमरः। तदृष्ट्वा देवगन्धवा हाहाकारं प्रचक्रिरे । वस्तुर्दिदृक्षाद्यतिशयः । तत्पर्यायः । ३।१ । ५8 । रेयः १४ घरमः १५ चाणका १६ तत्रस्था मुनयः परेपश्चान्ये महर्षयः ॥ कौतूहलम् २ कौतुकः ३ कुतुकम् ४ । इत्यमरः । धनकः १७ । इति तट्टीका ॥ कुप्रियः १८ । इति निपेतुरन्ये दुःखाता ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । १।७।३१॥ चित्रम् ५ । इति शब्दरत्नावली। जटाधरः। बाखेटः १६ रेपसः २० काण्ड:२१ रगदुः एष्ठयोधा ये जहषुस्तनिशाचराः ॥ (यथा, नैषधे । १ । ११८ । गतिः २२ अपकरकः २३। इति शब्दरत्नावली॥ जगतां कदनं दृष्ट्वा समारात्मानमात्मना । "प्रियावियोगादिधुरोऽपि निर्भर कुथ इ कोशे । वधे। इति कविकल्पनुमः ॥ (वां-परं कल्किः कमलपत्राक्षः सुरारातिनिसूदनः। कुतूहलाक्रान्तमना मनागभूत्" । पकं-सकच्च-सेट दित्।) पञ्चमखरी। इ कर्मणि वाणानि चेलचम्मभ्यां कम्बलयीनदारभिः । नायिकालकारविशेषः । तल्लक्षणं यथा साहित्य कुन्थ्यते । लेश इह दुःखानुभवः । शीताच न प्रज्वाल्योदरमध्येन करवा समाददे । दर्पणे । ३ । ११६। कुम्थतीति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥ तेन खड्रेन महता कुक्षिं निर्भिद्य बन्धुभिः । "रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात्कुतूहलम्" ॥) कुथ य पूतित्वे। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा-परं- बलिभिभाटभिवा हेटतः शस्त्रास्त्रमाणिभिः । कुतूहलः, त्रि, प्रशस्तः । घट्टतः । इति हेमचन्द्रः॥ व्यक-सेट ।) पूतित्वं दुर्गन्धीभावः। य, कुथ्यति वहिबभूव सर्वेशः कष्किा कल्कविनाशनः । कुटणं, स्ली, (कुत्सितं टणमिव ।) कुम्भी। इति हारा मीनो दुर्गन्धः स्यादित्यर्थः । चुकोथ । इति दुर्गा सहसाक्षो यथा इत्रकुक्षिं दम्भोलिनेमिना । वली। पाना इति भाषा । (कुम्भिकाशब्दे ऽस्य दासः॥ योनिरन्धादगजरथास्तुरगाश्चाभवन् वधिः। विष्टविज्ञया ।) कुथः, ए स्त्री, (कुस्थति अशोभा लोप वा । कुथ । नासिकाकर्णविवरात् केऽपि तस्या विनिर्गताः। कुत्र, व्य, ( "सप्तम्यास्त्रल" । ५ । ३।१०। इति हिंसायां अच् । वागमविधेरनित्यत्वात् न मुमा- ते निर्गतास्ततस्तस्याः सैनिकाधिरोक्षिताः । अल ।) कस्मिन् इति व्याकरणम् । कोथाय इति गमः ।) गजएटस्थितचित्रकम्बलम् । हातिर तां विव्यधुनिक्षिपन्तौं तरसा चरणौ करौ। भाषा ॥ (यथा, माहानाटके । पिठेर झल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रवेणी २ ममार सा भिनदेहा मिनकुक्षिशिरोधरा। “हा! सीता केन नीता मम हृदयगता केन वा थास्तरणम् ३ वर्णः ४ परिस्तोमः ५ । इत्यमरः । मादयन्ती दिनो द्यां खं चूर्णयन्ती च पर्वतान्"। २।८।४२॥ प्रवेणिः ६ परियोमः ७ कुथा ८ इति कल्किपुराणे १६ अध्यायः । कुत्रचित्, व्य, (कुत्र च चित् च इति इन्हसमासः । कुधम् । इति तट्टीका ॥ वोलः १. आस्तरः कुदाणा, पुं, (कुं भूमि दालयति विदारयति । कु+ . कुव दृष्टा" ) ·साधुः ।) कोविदार- कुनखः कुन्च कुन्ती दल विदारणे+णिच् + अण् ।) कुद्दालः । इत्य "अभिघातात् प्रदुयो यो नखोरुक्षोऽसिताखरः । | कुन्तः, पु, ( कुं भूमि उनत्ति क्लोदयति । कुं शरीर मरटीकायां रमानाथः॥ भवेत्तु कुनखं विद्यात् कुलीनमिति संज्ञितम्" ॥ उनत्ति भेदयति दारयति वा धातुनामनेकार्थ- कुद्दारः, पुं, (कुंएथ्वी दारयति विदारयति । कु + अयं हि रोगः जन्मान्तरीणसुवर्णापहरणा- त्वात् उन्द + बाहुलकात् वः। शकन्ध्वादिवत् दृ+ णिच् +कर्मण्यण। एषोदरात् साधुः ।) कु कृतप्रायश्चित्तस्य भुक्तावशिवमहापातकस्य चिह साधुः।) गवेधुका | प्रासास्त्रम् । इति मेदिनी। द्दालः । इति जटाधरः ॥ (काञ्चनरक्षः। क्षमा रूमः । यथा विधासंहितायाम् । (भल्लास्त्रम्। माला इति भाषा । यथा कथासरित् धम् । भूविदारणेन समुस्थितत्वात् ।) "नरकानुभूतदुःखानां तिय॑क्कमुत्तीर्णानां मानुष्ये सागरे। कुद्दालः, पुं, ( कुं भूमि दालयति । कु+दल + णिच् लक्षणानि भवन्ति । कुछतिपातकी ब्रह्महा यक्ष्मी "कुन्तदन्ता कथं कुर्यात् राक्षसीव हि सा शिवम्"।) + षण् । पृषोदरात् दिले मुरापः श्यावदन्तकः सुवर्णहारो कुनखी गुरुत- घण्डभावः । क्षुद्रजन्तुः । इति विश्वः ॥ क्षुद्रकीटा। रक्षः। इत्यमरः ।।४।२२॥ (यथास्य यायाः। ल्पगो दुश्चम्मा" ॥) कुत्सितनखयुक्त, चि ॥ उत्कुनम् । (उकुन् इति भाषा ।) "कोविदारश्चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः । कुनखी [ न् ] त्रि, (कुनख इति खनामविश्रुतरोगो कुन्तलः, पं, (कुन्तं उत्कुन लाति टहाति । ला+कः।) कुण्डलीतामपुष्पश्च समन्तकः खल्पकेशरी", ऽस्यास्तीति ।) कुनखरोगयुक्तः। साचितनखः । केशः । (यथा साहित्यदर्पणे २१२४ । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ भागे। गुणा यथा । "सुवर्णहारी कुनखी। कुनखी श्यावदन्तश्च "कायि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः। श्वास्य काश्चनारशब्दे उक्ताः 1) भूमिदारणास्त्रम् . हादशरात्रं ब्रतं चरित्वा तद्दन्तनखावुद्धरेयाताम्"। बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम्" ।) इति मेदिनौं । कोदाल इति भाषा । (यथा इति शुद्धितत्त्वम् । होवेरम् । इत्यमरः २।६।९५ चषकः | यवः । महाभारते । ३ । १०७ । २३ । कुनटः, पुं, (कुत्सितं मटतीति । कु+नट +अच् ।) इति मेदिनी। (कुन्तस्य चग्राकारमिव लाति ।) "समासाद्य विलं तच्चाप्यखनन् सगरात्मनाः। योनाकप्रभेदः । इति राजनिघण्टः ॥ (कुत्सितो लाङ्गलः । इति विश्वः । ध्रुवकभेदः । यथा,- कुद्दालयकैश्चैव समुद्रं यत्नमास्थिताः") नटः इति विग्रह नटाधमः ॥ "वर्णैः षोड़शभिः कार्यः कुन्तलो लघुशेखरे । कुचं, की, (कुद् + क्यम् ।) कुधम् । भित्तिः। इत्यमर- योनाकशब्दे उस्य विवरणं ज्ञातव्यम् ॥) पूदृङ्गारे च रसे प्रोक्तमानन्दपालदायकः ॥ टीका। कुनटी, स्त्री, (कुनट+गौरादित्वात् डीम् ।) मनः इति सङ्गीवदामोदरः। (दाक्षिणात्यजनपद- कुद्र, इक मियोक्तो। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा शिला। इत्यमरः।२।६।१०८॥ विशेषः । तदधिष्ठाता राजा च यथा महाभारते परं-सकं-सेट । इदित् ।) पञ्चमखरी। दन्त्यवर्ग (अस्याः पर्यायाः। २। राजसूयिकपर्वणि ३४।११ । टतीयोपधः। द क कुन्द्रयति नीचः। मिथ्यां "मनःशिला मनोज्ञा च मैपाली कुनटी शिला" । "वाकर्षः कुन्तलश्चैव मालवाश्चान्धकास्तथा । वदतीत्यर्थः। कुन्द्र इत्यनेनैवेशसिद्धे इदनुबन्धो इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ द्राविड़ाः सिंहलाश्चैवं राजा कासोरकस्तथा" ।) वेदेषूच्चारणभेदार्थः । इति दुर्गादासः ॥ अन्यदिवरणमस्य मनःशिला शब्दे व्याख्येयम् ।) कुन्तलवईनः, पुं, (कुन्तलान् केशान् सरसेन वई- कुद्राएं, (कुझं मिथ्येव कायते अनित्यत्वात् क्षणमा धन्याकम् । इति राजनिघण्टः । यति । सुध + णिच् + ल्युः ।) मगराजवक्षः । इति रत्वाच्च । के+का। निपातनात् साधुः ।) ग्रह (पर्याया यथा ॥ राजनिघण्टा ॥ विपोषः । मञ्चोपरिमण्डपः । तत्यर्यायः । उट्पाटः "धान्यकं धानक धान्यं धानाधानेयकन्तथा। कुन्तलाः, पुं, (कुन्ता वस्त्रविशेषा नीयन्ते एह्यन्ते २ पिठरः३ । इनि त्रिकाण्डशेवः ॥ कुनटी धेनुकाच्छवा कुस्तम्बुसवितुनकम्" । यत्र । सा+घञर्थे कः।) देशविशेषः । बडवच. कुद्रा, ए, (कु ईषत् उगतो रमः रमनं यत्र पनित्य- गुणाचास्य धन्याकाब्दे ज्ञातव्याः॥ नान्तशब्दोऽयम् । इति मेदिनी । (स च दाक्षि- त्वात्। कु+उत् + रन्न + अधिकरणे धम् । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे |) णात्यप्रदेश इत्युच्यते । यथा महाभारते ६।६।५८ | पृषोदरादित्वात् साधुः।) मञ्चमण्डपः । इति हारा नेपालदेशजमनामिना । इति केचित् । इति "झिल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदा नलकामनाः । वली॥ भरतः॥(कुत्सिता नर्तकी। अनिपुणा नर्तकी ।) कोकुट्टकास्तथा चोलाः कोकणा मालवा नराः"1) कुद्भवः, पुं, (कु भूमि द्रावयति । कु+छ+ अन्तर्णिच कुनली, [न] पुं, (कुमित ईवद वा नलोऽस्थास्तीति कुन्तलिका, स्त्री, (कुन्तलस्य लाङ्गलस्थायाकार इव अच ।) कोद्रवः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (को इनिः।) वकरक्षः। इति विकाण्डपोषः। विद्यतेऽस्याः इति ठन् । टाम् अत इत्वं च ।) दधान् इति भाषा) कुनाभिः, घु, (ईषत् नाभिरिव थावर्तवत्त्वात् ।) दध्यादिच्छेदनी। दइकाटा छुरी इति भाषा । कुधः, पुं, (कु पृथ्वी भूमि धारयति । कु + + मूल वातमण्डलो। इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ घूर्णेवातास तत्पर्यायः। पालिका २। इति हारावली । विभुजादित्वात् कः ।) पर्वतः । इति इलायुधः ॥ इति भाषा ॥ निधिः । इति हेमचन्द्रः । (वालानामौषधम् | यथा सश्रुते । (यथा कालिदासोको। कुनाशकः,पं,(ईषत् नाशयति स्पर्शनेन । कु+न+ “कुन्तलिका कुरण्टिका प्रमतीनीत्युपक्रम्य ॥ "वा रेड्ध्वजधगतोधिपतिः कुधेड्ज़जानिर्गणेड् णिच् +ण्वुल।) यवासः । इत्यमरः ।२।४।६१ ॥ यस्याः गणास्तत्रैवोक्ताः। गोराडारडुरःसरेडुडुतरौवेयकवाडडम् । (दुरालभा । बाल्कुशीति भाषा ॥ "खादुपाकरसाः शीताः कपनाचाविपित्तलाः । उध्वी नरकामिमिखिगिभेडााजिनाच्छविः अस्य पाया यथा ॥ लवणारसा रूक्षाः सक्षारा वालाः सरा"। स तादम्बुमदम्बुदालिगलसग्देवो मुदे वो मड़ा"1) "यासोपवासो दुष्पों धन्वयासः कुनाशकः । खादुतिता कुन्तलिका") कुगखः, , (कुत्सितो नखो यत्र) क्षुद्ररोगविशेषः । दुरालभादुरालम्मा समुद्रान्ता च रोदिनी । कुन्तली शीरं, झी, (कुन्तल इव उशीरम् ।) बा- तस्य लक्षणं यथा । गान्धारी कच्छुरानन्ता कवाया हरविग्रहा" ॥ लकम् । इति राजनिघण्टः । বাবা মনি "नखमांसमधिष्ठाय वातः पित्तश्च देहिनाम् । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे १ म भागे ।) भधा॥ कुचाते दाहपाको च तं व्याधिं चिष्यमादिशेत् ॥ कुन्च वकणे । तौछ।। इति कविकल्पद्रुमः । (मां- कुन्ती, स्त्री, (राहा कुन्तिभोजेन बाबाल्यात् पा- देवाल्पतरैफैिः परुषं कुनखं वदेत्" । परं-चक-सक-सेट।) पञ्चमखरी । वक्रणमिति वक्र लिता सती प्रथा वसुदेवभगिनी कुन्तीति नाना इति माधवकरः। इवाचरतीति को वक्र करोतीति औ च रूपम् । विख्याता । यथा, हरिवंशे ३० { २३-२४ । (अस्य चिकित्सा यथा ॥ तेन कुटिलीभावः कुटिलीकरणच । तौच्छामल्पी "प्रथां दुहितरं वने कुन्तिस्त कुरुनन्दन !। "चिप्पे सटाणास्फोता मूललेपो नखप्रदः" भावः अल्पोकरणञ्च । कुश्चति खलः कुटिलोऽल्पो शूरः पूज्याय रद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ। इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह क्षगोगाधिकारे । वा स्यादित्यर्थः । कुञ्चति लतां वायः कुटिलामल्यां तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा एथा"I) स्थाच मुश्रुते । वा करोतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥ माण्डराजभार्या । सा च शूरसेनराजकन्या एथा ॥ । ॥ । ।

·. - १४३ कुन्दः कुन्दुरुः कुपोलुः \ नामा ख्याता। तत्यिता शूरसेनः तां राक्षे कुन्ति यहा कुं पृथ्वों कश्ययाय दत्तवान् । दा+का । ज्वरखेदग्रहालक्ष्मीमुखरोगकफानिलान्" ॥ भोजाय दत्तवाम् । इयं हि कन्यावस्थायां मुनिदत्त द्वितीयाया कालुक् । परशुरामावतारे क्षत्रिय इति भावप्रकायाः ॥ यस्य गुणाः। मधुरत्वम् । विद्यापरीक्षा) मन्त्रबलाहतात् सूर्यात् कर्ण इत्यापापशुद्ध्यर्थं मारीचाथ अश्वमेधयज्ञे महा तिक्तत्वम् । कफपित्तार्तिदाहनाशि त्वञ्च । अस्य प्रासाठ। विवाहात् परञ्च सा म्टगीभूतस्य मुनेः दानस्य दक्षिणाखरूपवसुन्धरादानादस्य तथा पानलेपनयोर्गुणः। शिशिरत्वम्। प्रदरामयशान्ति पशापात् स्त्रीसमवञ्चितस्य खामिनो महाराज- त्वम् । तत्कथा यथा हरिवंगे। कारित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ अलक्ष्मीरक्षो. पाण्डोराज्ञया धमायुधिष्ठिरं पवनानीमं इन्द्रा "सर्वपापविशुयर्थ वाजिमेधेन चेयवान् । ज्वरनाशिवम् । इति राजवल्लभः ॥ दर्जनं सुषुवे । इति महाभारते १।१११ अध्यायः॥ तस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिण भ्टगुनन्दनः । (अस्य व्यवहारो यथा वैद्यकचक्रपाणि-संग्रह इयञ्च परमसाध्वीतया भगवद्वादरायणादिमाह मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुन्धराम्"।) ऽशादशातिकप्रसारणी तैले ॥ धिंगणवरप्रभावेण प्रातःस्मरणीया रमणी । कुन्दकः, घु, (कुन्द + संज्ञायां कन् ।) कुन्दुरकः । "कर्परं कुन्दुरुनिशालवङ्गाध्यामचन्दनम्" ॥ * ॥) यदुक्तम,- इति राजनिघण्टः ॥ कुन्दुरुकः, , स्त्री, (कुन्दुर + खार्थे कन् ।) कुन्दशनाम "छहल्या द्रौपदी कुन्ती तारा मन्दोदरी तथा । कुन्दमः, पुं, (अनिष्टकारित्वात् कुत्सितं उन्दुरादिक सुगन्धिद्रव्यम् । इति राजनिघण्टः ॥ पञ्चकन्याः स्मरेन्नित्यं महापातकनाशनम्"।) दमयति नाशयतीति | दम + णिच् + अच् एषो- कुन्दुस्की, स्त्री, (कुन्दुश्क + जातित्वात् पीठ ) गुग्गुलुरक्षः। शलकी । इति विश्व मेदिन्यै ॥ दरात् मुमि साधुः । यद्दा कुन्देन मीयते प्रायेण पालकीरक्षः । इत्यमरः । २।३ । १२४ ॥ ब्राह्मणी । इति जटाधरः। शुभ्रवर्णत्वात्। कुन्द +मा + घअर्थ कः।) वि- कुप इ कि स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा- कुन्थ ग लिधि । क्लिशि। इति कविकल्पद्रुमः ॥ डालः । इति त्रिकाण्डपोषः॥ परं-सक-सेट-इदित् ।) पञ्चमखरी । इ कुम्पाते । (त्र्या-परं-सक-यकं च-सेट।) पञ्चमखरी। क्लिशि कुन्दरः, पुं, (कुं भूमि दारयति । अन्तर्भूतमिनर्थे कि कुम्पयति कुम्पति । तृतिराच्छादनम् । इति दुःखानुभवे । ग कुनाति बुभुक्षातः। इति हला + अच् एघोदरात् मुमि साधुः ।) टणभेदः । दुर्गादासः ॥ युधः । चुकुम्थं । इति दुगादासः ॥ कुन्दरा इति कलिने ख्यातः। तत्पOयः। कण्डरः। कुप, क तौ । इति कविकल्पदुमः ॥ (चुरां-पर- कुन्थुः,, (कुनाति दुःखसहनक्षमो भवति । कुन्थ + २ भिण्टी ३ दीघपत्रः ४ खरच्छदः ५ रसालः ६ यक-सेट ।) क कोपयति । इति दुर्गादासः ॥ उन् ।) बौद्ध विशेषः । जिनचक्रवर्त्तिविशेषः । इति क्षेत्रसम्भूतः ७ सुटणः ८ मंगवलमा ८ । अस्य कुप य इर् कोपे। इति कविकल्पहुमः ॥ (दिवा- हेमचन्द्रः॥ मूलगुणाः। गौल्यत्वम् । शीतत्वम् । पित्ताति परं-धक-सेट-इरित् ।) कोपो नेत्रलौहित्यादि- कुन्दः, पुं ली, (कु कुत्सितं दुर्गन्धादि ननित क्लेशं सारनाशिवम् । गोधनानां प्रशस्तत्वम् । बल हेतुश्चिन्तविकारः। य, कुप्यति माता प्रिये । हर द्यति नाशयति । कु+दो छेदने + कः। एषोद पुरिविवईनत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ (कुन्दवत् अकुपत् चको पीत् । व्यस्मात् पुधादित्वान्नित्यं रात् नुम् । यहा कौतीति । "ब्दादयस्व। निम्मलानि धर्मानुवन्धीनि फलानि राति ददाति । छ इत्यन्ये। "कदाचित् कप्यते माता नोदरस्था उणां ४ । ६८ । इति निपातनात् सिद्धम् ।) कुन्द + रा+कः । यद्दा कु पृथ्वी, हिरण्याक्षदैत्यं हरीतकी"। इति तु कुप्यतीति कुम् ततः स पुष्पक्षविशेषः । कुँफुलेर गाछ इति भाषा । हन्तुकामो भगवान् विष्णुः वराहरूपेण दार इवाचरति इति न साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥ तत्पर्यायः। माध्यम् २। इत्यमरः ।२।४ । ७३ ॥ यति । दृ+ णिच् + अच् एघोदरात् मुमि साधुः । कुपथः, पुं, कुत्सितः पन्थाः । (पाणिनिमते कापथ शुक्ल पुष्पः ३। इति रत्नमाला। मकरन्दः । विष्णुः । यथा महाभारते २३ । ११६ । १० । इति नित्यं स्यात् । वोपदेवमते तु “पथि पुरुधे महामोदः ५ मनोहर मुक्तापुष्पः ७ सदापुष्पः "कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पवनोऽनिल." ॥) वा" | इति सूबेगा विभाधया कोकादेशः ।) का- ८ तारपुष्पः ६ अट्टहासकः १० दमनः ११ वन- कुन्दिनी, स्त्री, (कुन्दानां पद्मानां समूहः । खना पथः। इति शब्दरत्नावली । (यथा, श्रीमद्भागवते हासः १२ मनोज्ञः १३ वोरटम् १४ वरटम् दित्वात् इनिः । स्त्रियां डीम् ।) पद्मिनी । पद्म ५। ६ । १० । “स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय १५। इति शब्दरत्नावली। समूहः । इति विकागड़रोधः ॥ कुपथपाधराइमसमञ्जसं निशमनीयमा मन्दः प्रवर्त- (यथा, नवग्रहस्तोत्रे शुक्रस्तुतिः । स्त्री, (कुं भूमिं दृणातीति । कु+१+ बाल- यिष्यति “ॐ हिमकुन्दम्रणालाभं दैत्यानां परमं गुरम् । कात् डुः ।) कुन्दुरुनामगन्धद्रव्यम् । इति शब्द कुपथः सेव्यत्वेनास्त्यस्य । अर्था यादित्वात् अच् । सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम्" ।) माला धमरटीका च ॥ (कुन्दशब्दे ऽस्या विव कुपथगामिनि, त्रि। यथा महाभारते ।१।६।२६। अपि च | भावप्रका। रणं ज्ञातव्यम् ॥) मूषिके पुं। इतिशब्दरत्ना. “कुपथात महावीर्यः श्रीमान् राजन् ! महासुरः। "कुन्दन्तु कथितं माध्यं सदापुष्पच तत् स्मृतम् । सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः"1) कुन्दशीतं लघु लेभशिरोगग्विधपित्तहृत्" ॥ कुन्दुरः, पुं, (कुं भूमिं दारयति । विदारे+ कुपाणिः, त्रि, (कुत्सितः पाणिर्यस्य ।) वक्रहस्तः । अस्य गुणाः । बतिमधुरत्वम् । शीतत्वम् । कषा उरन् ।) कुन्दुरुनामगन्धद्रव्यम् । इत्यमरटीकायां इति जटाधरः। कोपा इति भाषा॥ यत्वम् । कैश्यभावनस्वम्। कफपित्तहरत्वम् । कुपिनी, [न] पुं, (कुपिनी मत्स्यधानी यस्यास्तीति । सारकत्वम् । दीपनत्वम् । पाचनत्वञ्च । इति राज कुन्दुरा, , स्त्री, (कुं भूमिं उनत्ति । उन्द्+जवा- ब्रीडादित्वात् इनिः।) कैवर्तः॥ इति त्रिकाण्ड- निर्घण्टः ॥ तत्पुष्पगुणौ। श्लेष्मकारित्वम् । ग्राहि दित्वात् निपातनात् साधुः।) खनामख्यात सग- पोषः। जालिया इति भाषा ॥ त्वञ्च । इति राजवल्लभः। न्धिद्रव्यम् । यस्य निर्यासे कुन्दुरखोटि इति कुपिनी, स्त्री, (कुम्पाते रच्यते मत्सोऽत्र । कुम इ कि कुन्दः,पुं, कुन्दुरनामगन्धद्रव्यम् । (अस्य पर्याया यथा ॥ ख्यातिः। तत्पर्य्यायः । पालमा २ मुकुन्दः स्ततौ अधिकरणे बाहुलकात् इनि। किञ्च खीम् कुन्दुरुस्तु मुकुन्दः स्यात् सगन्धः कुन्द इत्यपि"। कुन्दः । इत्यमरः । २8 । १२१ । पालथी ५ एघोदरादित्वात् साधुः ।) खल्पमत्स्यधानी । इति इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे ।) मुकुन्दुः ६ कुन्दुः ७ कुन्दुरः । इति तट्टीकायां पाब्दरत्नावली। खालु इति भाषा ॥ भ्रमियन्त्रम् । कुँद् इति भाषा | कुवेरस्य निधि भरतः ॥ कुन्दुरुका ६ सौराष्ट्रः १० कुपिन्दः, पुं, (कुम्पयति विस्तारयति सूत्राणि। कुप विशेषः । इति मेदिनी ॥ करवीररक्षः। इति कुन्दकः १२ तीक्ष्णः १३ गोपुरकः १४ बहुगन्धः इ कि स्तृतौ + "कुपेर्वा वच" । उणां 8 | ८६ । राजनिघण्टः ॥ (कुन्दपुष्पवर्ण इव श्वेततया १५ पालिन्दः १६ भीषणः १७ तीक्ष्णगन्धः १८ इति किन्दच ।) तन्त्रवायः । इत्युणादिकोषः ॥ सत्ययुगे इंसावतारत्वाच्च । विष्णुः। यथा महा बली १८ इति जटाधरः। थपि च । कुपीलुः, पुं, (कुत्सितः पोलुः।) कारस्कररक्षः भारते १३/१४८।१००। “कुन्दुरस्त मुकुन्दः स्यात् सुगन्धः कुन्द इत्यपि । तिन्दुकविशेषः। मधुरतेन्दु माकड़ाकेंदु इति छ "कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पय॑न्यः पवमोऽनिलः" कुन्दुरमधुरस्तितस्तीक्ष्णस्वच्यः कटुहरेत् । भाषा। तत्मायः । जलजः२ दीर्घपत्रकः३ कुलक: वस्ती॥ kyu भरतः॥ शिखरी ११ ·.. भेदः ॥ * ॥ यथा। ) १४४ कुळ कुमारः ४ कालतिन्दुकः ५ काल पीलुकः ६ काकेन्दुः ७ प्रकृतस्यैवान्तःशरीरस्य वहि:शरीरस्य चावन- | कुमार, त् क केलौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- विषतिन्दुः ८ मर्कटतिन्दुका ६ । व्यस्य गुणाः । मनमत्र तु हृदयं एवं वा शरीराबहिर्भवतीति चुरां-पर-यक सेट् ।) हखी। अचुकुमारत् । शोललत्वम् । तिक्तत्वम् । वातमदकारित्वम् । इति दुर्गादासः ॥ लधुत्वम् । व्यथाहरत्वम् । ग्राहित्वम् । कफपित्ता- अथ चिकित्मा। कुमारं, स्ली, (कुमारयति नन्दति यत्र यस्मिन् सती. वनाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ “वाह्यायामेऽन्तरायामे धनुस्तब्धे च कुजके । त्यर्थः ।) जात्यकाञ्चनम् । इति मेदिनी। खाँटि कुपूयः, त्रि, (कुत्सितं पूयते । पूी विसरणे + पचा योज्यं प्रसारिणीतैलं तेन तेषां प्रमो भवेत् ॥ सोणा इति भावा ॥ द्यच ।) कुत्सितः । जात्याचारादिनिन्दितः । इत्य वातव्याधिषु सामान्या या क्रियाः कथिताः पुरा । कुमारः, पुं, ( कुत्सितो मारः कन्दो यस्मात् ।) मरभरतो॥ कर्तव्या एव ताः सवास्तैलमेल विशेषतः" कार्तिकेयः तदुत्पत्तिविवरणन्तु कार्तिकेयशब्दे कुप्यं, स्ली, (गुप्यते रच्यते इत्यादिकमत्र । गपू इति भावप्रकारः ॥ (यथा, हरिवंश ८३।३४ । दख्व्यम्॥ रक्षणे। "राजसूयसूर्यम्टयोद्यश्च्यकुप्यकृरुपच्या "वान्तु कुनां स्थडोमध्ये यङ्गुलेनाग्रपाणिना । (तथा महाभारते। १।६६।२३-२४ । व्यथ्याः" । ३ । १ । ११४ । इति क्यवन्तो निपा शानः सन्तोड्यामास कृष्णो लीलाविधानवित्" । "अमेः पुत्रः कुमारस्त श्रीमान् शरवणालयः । वितः। गुपेरादेः कत्वं च संज्ञायाम् ।) स्वर्णरूप्य रोगविशेषस्यास्य चिकित्सा) वटिकौषधं নয় যুী নিয়াস্ত্র নানযন্ত্র ভূষল। भिन्नधातुः । इत्यमरः ।२।६।६१ ॥ (यथा, महा- कीर्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्तिकेय इति स्मृतः" । भारते । १५ । । ११ । "सौ गन्धौ समौ शुद्धौ तालकञ्चाभया वथा । को एथिव्यां मारयति दुशान् । कु++णिच् + "भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत!। विषं व्योषञ्च कटुकी वोलपालकौ समौ”। छन् ।) नायोक्तौ युवराजः । इत्यमरः ॥ (राज. हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमथो बलम्' "भृङ्गराजरसैमय स्वयक खरसैस्तथा । कुमारः । यथा, रघौ ७ । ६३ । दस्ता इति ख्यातधातुः। इत्यरधातुमध्ये वैद्यकम्। गुनाहयं प्रदातव्यं रसः कुलविनोदकः ॥ "ततः प्रियोपात्तरसेऽधरौछे कुप्यशाला, स्त्री, (कुप्यानां वर्णरूप्याभ्यामन्येषां बामवाताच्यवातादीन् कटीशूलच नातायेत् । निवेश्य दध्मौ जलज कुमारं" ॥) भाजनादीनां शाला ग्रहम् ।) खर्ण रूप्यभिन्न अमिञ्च कुरते दीप्तं स्थौख्यानां नाशनं परम्" । शुकः। अश्ववारकः । (कुमारयति क्रीड़तीति । धातुपात्रादिनिर्माणादिग्रहम् । काँसारिर दो- कुलविनोदो रसः । कुमार-त् क क्रीड़ने + छच.) पञ्चवर्षीयबालकः । कान इति भाषा | तत्पर्यायः । सन्मानी।। इति इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे वातरोगाधि (यथा मनौ ७११७५! हेमचन्द्रः॥ कारे ॥ * ॥) "कन्यानां सम्प्रदानञ्च कुमाराणाञ्च रक्षणम्” । कुप्रियः, त्रि, (कुत्सितं प्रीणावीवि । कु + प्री + कुनः,, (कु ईधदुञ्ज बार्जवमस्य । शकग्ध्वादित्वात् "तस्यास्तु खल्बमरायाः प्रपतनार्थे खल्वेवमेव- "इगुपधज्ञेति' । ३ । १ । १३५ । कः ।) जघन्यः । साधुः ।) अयामार्गः । इति राजनिघण्टः ॥ खगः । कर्मणि क्रियमाणे जातमात्रे ऽस्यैव कुमारस्य इति हलायुधः ॥ (बहुव्रीहौ तु कुत्सित इति पूब्दमाला॥ कायाण्येतानि कम्माणि भवन्ति तद्यथा-चप्रम- प्रियः।) कुमका, , (को एथिव्यां उन्नति । उन + रावल । नोः सचट्टनं कर्ण योर्मूले शीतोदकेनोष्णोदशेन वा, कुबइ कि स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरां-पक्षे पूरकन्ध्वादित्वात् उलोये साधुः।) पुष्यरक्षविशेषः। सुखपरिकः। तथा संसोशविहतान् प्राधान् मां-परं-सक-सेट् ।) पञ्चमखरी। इ कुम्बाते । कूजा इति ख्यातः । (यथा, दार्थचिन्तामणि নম্বল বিন্ধা সুষ বানিলিম कि कुम्बयति कुम्वति । स्तृतिराच्छादनम् । इति तसिंहपुराणे। नीयाद् यद् यच्चेदं स्यात् यावत् प्राणानां प्रत्याग दुर्गादासः॥ "चम्पकात् पुष्पातकादशोकं पुष्यमुत्तमम् । तत्तत् सर्वमेव कुय्यः । ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृति कुबे(वे)रः, (, (कुम्बतीति । कुब इ कि याच्छादने यशोकात् पुष्यसाहखात् सेवतीपुष्पमुत्तमम् । भूतमभिसमीक्ष्य सानोदकग्रहणाभ्यामुपपाद- "कुम्बन लोपश्च । उण १ । ६० । इति एरक । सेवतीपुष्पसाहसात् कुनका पुष्पमुत्तमम्" ॥ . येत् । अथास्य ताल्चोष्ठकण्ठ-जिहा-प्रमार्जन नलोपश्च । यद्दा कुत्सितं वरं पारीरं यस्य । पिङ्गाल तत्पर्यायः । भद्रतरणी २ वृत्तपुष्यः ३ अतिकेशरः मारभेत घाल्या सुपरिलिखितनखयासुपक्षा- नेत्रत्वात्तथात्वम् ।) यक्षराजः। इति सिद्धान्त ৪ নংঃ ও রূহ্মাদ্য ও অলি लितोयधानकार्यासपिचुमत्या प्रथमं प्रमार्जित कौमुद्यामुणादित्तिः ॥ (स च विश्रवस ऋधे सङ्कलः ८ वारिकण्टका | इति त्रिकाण्डषिः । स्थास्यच शिरस्तालू कार्यासपिचुना स्नेहग रिलविलायां जातः। स तु त्रिपात् बदन्तः यपि च। प्रतिच्छादयेत् । ततो ऽस्यानन्तरं कार्य सैन्धवोय. केकराक्षश्च । यथा, वायुपुराणे । "कुनको भद्रतरणिहत्युष्योऽतिकेशरः । हितेन सर्पिधा प्रच्छद्दनम्"। "कुत्सायां वितिशब्दोऽयं पूरीरं वेरमुच्यते । महासहा कण्टकाच्या नीलालिकुलसङ्कला" ॥ "दशम्यां निश्यतीतायां सपुत्रास्त्री सर्वगन्धौ. कुवेरः शरीरत्वात् नामा तेनैव सोऽजितः । राजनिघण्टे महासत्यादिशब्दाः पुंलिङ्गाः । बधैौरसर्षप-लोधेश्च खाता बध्वहतवस्त्रं परि. तथा काशीखण्डे देवीदत्तशापोक्तौ च । यस्य गुणाः। धाय पवित्रेचलघुविचित्रभूषणवती संस्पृश्य म- "कुवेरो भव नाना त्वं मम रूपया मत!") "कुछका सरभिः खादुः कवायानुरसः सरः । लान्युचितामचयित्वा च देवतां शिखिनः शुमा- कुजः, त्रि, (कु ईषत् उन आर्जवमस्य । उन चार्जवे त्रिदोषशमनो वष्यः शीतहत च स स्मृतः"। वाससोव्यायांश्च ब्राह्मणान् खतिवाचयित्वा कुमार- घम् शकरध्वादिवदुलोपः।) वायुनोन्नतपदयः। इति भावप्रकाशः। सुरभित्वम् । रक्तपित्तकप महतेन भूचिवाससाच्छादयेत्। प्राक् शिरस- उन्नत पठश्च । कजा इति भाषा। तत्पर्यायः । नाशिवञ्च । तत्पुष्पगुणाः। शीतलत्वम् । वर्णका मुदशिरसं वा संवेश्य देवतापूर्व हिनातिभ्यः २ गडुजः ३ इत्यमरः ॥ न्युजः ४ गडुरः ५ रित्वम् । दाहवातपित्तनाशित्वछ । इति राज प्रणमतीत्युका कुमारस्थ पिता दे नामगी कार- इति पाब्दरत्नावली। तस्य लक्षणमाह। निर्घण्टः ॥ येत् नाक्षत्रिकं नामाभिप्रायिकच" । "हृदयं यदि वा एष्ठमुन्नतं क्रमशः सरक् । कुनकण्टकः, पु, (कुनः कण्टकोऽत्र ।) श्वेतखदिरः । "कृते च नामकर्मणि कुमारं परीक्षितुमुपकामे क्रुद्धो वायुयंदा कुर्यात्तदा त कुजमादिशेत्" ॥ দুনি গলিত दायुधः प्रमाण ज्ञान हेतोः। तत्रेमान्यायुश्मता इति माधवकरः ॥ यदेत्युक्त्या यदिवेति विकल्पार्थः कुज,(ब)सी, (कुवि वाच्छादने + 'ऋचन्द्रायवचेति'। कुमाराणां लक्षणानि भवन्ति तयथा-एकै. स्तेन न पुनरुक्तिदोषः । नन्वन्तरायामः कोड़नतो उणां २ |२८| इति निपातनात् रन् ।) वनम् । कजा मदवोऽल्याः खिग्धाः सुबइमूजाः कृष्णा भवति वहिरायामः पहनतो भवति ताभ्यामस्य इत्युणादिकोषः ॥ कुराहम् । कुण्डलम् । वन्तुः। शर- केशाः प्रास्यन्ते। स्थिरा बहला स्वक् प्रत्या- को भेदः । उच्यते । अन्तरायामवहिरायामयोः णम् । शकटम् । इति सङ्गिमसारे उणादितिः। कृतिसुसम्पन्नमीषत्प्रमाणातिरिक्तमनुरूपमात- . .

·। १४५ कुमारः कुमार पत्रोपमं शिरः प्रास्यते । व्यूळं दृ समं सु णि सहीतानि स्यः। मन्त्राद्याचौषधयो जीवकर्ष धगमासचनमन्नं प्राशयेल्लघुहितश्च । नित्यमव- लिष्टशससन्ध्यर्द्धव्यञ्जनमुपचितं बलिनमईचन्द्रा भको यान्यप्यन्यानि ब्राह्मणाः प्रशंसेयुः । रोधरतञ्च स्यात् कृतरक्ष उपसर्गभयात् । प्रयत्न कृतिललाटं बहलो विपुखसमपिठौ समौ नीचौ क्रीड़नकानि खल्वस्य तु विचित्राणि घोषव तश्च ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्या बाला भवन्ति ॥ वृद्धौ पृछतोऽवनतो मुस्लिाटकर्णपुटकौ महा न्यभिरामाणि यगुरूयतीक्ष्णाग्राणि अनास्य- अथ कुमार उद्दिजते त्रस्यति रोदिति नय. च्छिद्रो कर्णो ईधत् प्रलम्बिन्यावसङ्गते समे प्रवेशीनि प्राणहराणि पवित्रासनानि संज्ञो भवति नखदशनैर्धात्रीमात्मानञ्च परिण- स्युः संहते महत्यौ भुवौ समे समाहितदाने व्यक्त नह्यस्य वित्रासन साधु तस्मात्तस्मिन् रुदत्य दति दन्तान् खादति। कूजति स्टम्मते भुवौ भागविभागे बलवती तेजसोपपन्ने खाङ्गोपाले भुनाने वान्यत्र विधेयतामगच्छति राक्षसपि विक्षिपत्य निरीक्षते फेनमुहमति सन्दष्टौष्ठः चक्षुधी। ऋची महोच्छ्रासावंशसम्पन्नेषदवन शाचपूतनाद्यानां नामान्याहयता कुमारस्य वि क्रूरो भिन्नामवर्चा दीनार्त्तखरी निशि जागर्ति वाग्रा नासिका । महदृजु-सुनिविदन्तमास्यम् । त्रासनार्थं नामग्रहणं न कायं स्यात् । दुर्बलो स्नानाङ्गो मत्स्यच्छुच्छन्दरिमत्कुणगन्धो व्यायामविस्तरोपपना लक्षणा तन्वी प्रकृतियुक्ता यदि त्वातुयं किञ्चित् कुमारमागच्छेत् तत्म यथा पुरा धान्याः स्तन्यमभिलपति तथा नामिन- घतीति सामान्येन ग्रहोपस्टलक्षणमुक्तं विस्तरे पाटलवर्णा जिहा। लक्षां युक्षोपचयमुष्णोपपन्नं कृतिनिमित्तपूर्वरूपलिकोपशायविशेषैस्तत्ततोऽनु- रक्त तालु । महानदीन खिग्धोऽनुनादी गम्भीर बुध्यस+विशेषानातुरौषध-देश-कालाश्रयानवेक्ष- योत्तरे वक्ष्यामः" समुत्यो धीरखरः । नातिस्थूलौ नातिकृशौ माणश्चिकित्मितुमारभतेनं मधुरम्दुलधुरारभि- इति सुश्रुतेनोत्तरतन्त्र १० बाध्याये उक्तम् ॥) विस्तारोपपन्नावास्यप्रच्छादनौ रक्तावोछौ। म शीतसङ्करं कर्मप्रवर्त्तवन्नेवं सात्म्याहि कुमारा वरुणाक्षः। इति मेदिनी ॥ अहंदुमासकविशेषः। इत्यो हनुवृत्तौ। नातिमहती ग्रीवा । व्यूमुप भवन्ति तथा ते पाम लभन्ते चिराय रोगत्वे इति हेमचन्द्रः ॥ सिन्धुमदः । इति शब्दरमावली ॥ चितमुरो गळं अत्रु एष्ठवंशश्च । विकृष्टान्तरौ रोगरत्तमातिछेत् देशकालात्मगुणविपर्थ्ययेग (सनकसनातमसनत्मनन्दा एते चत्वारोऽपि बा- स्तनौ, यसपातिनी स्थिरे पार्श्वे, वृत्तपरिपूर्णायती वर्तमानः । ल्यत एव ब्रह्मचारित्वात् कुमारा इत्युच्यन्ते ॥ क्रमेणासात्म्यानि परिवोपयुचानः सवाण्य- बाइ, सक्थिनी अङ्गुलयश्च । महदुपचितं पाणि- त इव ये व कौमारतो ब्रह्मचारिणतोऽपि विडो- पादम् । स्थिरारत्ताः स्निग्धास्तानास्तुणाः कूमा हितानि वर्जयेत्तथाबलवर्ण पूरीरायुधां सम्पद- याः । यथा, मनौ । ५ । १५६ । काराः करजाः, प्रदक्षिणावती सोत्सना च मवाप्नोतीति । "अनेकानि सहसाणि कुमारब्रह्मचारिणाम् । नाभिः। नाभ्यरस्त्रिभागहीना समासमुपचित एवमेनं कुमारमायौवनप्राप्तेर्धमीर्थकुशला- दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कलसन्ततिम्" ॥ मांसा वटीदत्तौ स्थिरोयचितमांसो नात्युनतौ गमनाच्चानुमाल येदिति पुत्लाशियां सम्रद्धिकर मङ्गलग्रहः । यथा, नवग्रह स्तोत्र । नात्यवनतौ स्किचावनुपूर्वदृत्तौ उपचययुक्ता- कम्भ व्याख्यातम् । तदाचरन् यथोक्तविधिभिः "धरणीगर्भसम्भूतं विद्युत्पश्चसमप्रभम् । वुरू । नात्युपचिते नात्यपचिते एणीपदे प्रगफ़ पूजा यथेचं लभते ऽनसूयक इति" ॥ कमारं शक्तिहस्तच लोहिताशं नमाम्यहम्" ॥ सिरास्थिसन्धी जर्छ। नात्युपचितौ नात्यपचितौ इति शारीरस्थाने ऽरमेऽध्याये 'चरकेणोक्तम् ॥*॥ शुक्तिमत्पर्वतोद्भूतऋधिकल्याविशेषः । गुल्फो पूर्बोपदिष्टगुणौ पादौ कूमाकारौ । "अथ कमारं शीताभिरद्भिरावास्य भाव यथा, विष्णुपुराणे। प्रकृतियुक्तानि वात-मूत्र-पुरीषगुह्यानि तथा कर्मणि कृते मधुसपिरनन्ता ब्राझीरसेन सुवर्ण "ऋषिकुल्याः कुमाराद्याः शुक्तिमत्यादसम्भवाः" खप्रजागरणायासस्मितमादितस्तनग्रहणानि । यच्च शाकदीपाधिपतेः सप्तपुत्राणामेकः। तमामा तह- चूर्णमङ्गुल्यनामिकया लेहयेत्ततो बजातेजेनाभ्यन्य किञ्चिदन्यदपि अनुक्तमस्ति तदपि सब्द प्रकृति क्षीररक्षकरायेण सर्वगन्धोदकेन वा रूप्यम- स्यापि तथा संज्ञा । सम्पन्नमिछं विपरीतं पुनरनियमिति दीर्घायु प्रतप्तेन वा वारिणा सापये देन कपित्थपत्र यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । ५८-६० । लक्षणानि" ॥ * ॥ कपायेग वा कोषोन यथाकालं यधादेश यथा "पाकदीपेश्वरस्यापि भवस्य सुमहात्मनः । अतोऽनन्तरं कुमारागारविधिमनु- सप्तव तनयास्तेषां ददो वर्षाणि सप्त सः ॥ विभवञ्च ॥ व्याख्यास्यामः॥ क्षौराहाराय सर्यिः पाययेत् विड्वार्थक- । जलदश्च कुमारश्च सुकुमारी मनीचकः । "वास्तुविद्याकुशल प्रशस्तं रम्यतमस्कं निवातं वचामांसीपयस्यामामार्गशतावरीसारिवानामी- कुसुमोदश्च मौदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः ॥ प्रवातैकदेशं दृमपगतश्वायदपशुदंष्ट्रिमूधिका पिप्पलीहरिताकुष्ठसैन्धवसिद्ध क्षीरानमादाय म. तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्तवर्धाण्यनुक्रमात्'' ॥ पतङ्गं सुसंविभक्तसलिलोदूखलमूत्रवर्चस्थानखान धुकवचा पिप्पली चित्रकत्रिफला सिद्धमनमादाय मन्त विशेषः । यथा, तनवसारतविश्वसार- भूमिमहानसम्ट तुमुखं यथत्तुंशयनासनास्तरण विमञ्चमूलीक्षीर-तगर-भद्दार-मरिच-मधु-विड़ वचनम् । सम्पन्नं कुर्य्यात् । तथा सुविहितरक्षाविधान- ज-द्राक्षा-हिवामी सिद्धम् । तेनारोग्यबलमे- "इतवीर्यश्च भीमच प्रध्वस्तो बालकः पुनः ! बस्लिमलहोमप्रायश्चित्तं शुचितवैद्यानुरक्त धायूंधि शिशोभवन्ति ॥ कुमारश्च युवा प्रौलो तो निस्त्रिंशकस्तथा"। जनसम्पूर्णमिति कुमारागारविधिः । बालं पुनर्गात्रसुखं ग्रहीयात् भवेनं तर्जयेत् खरोदयोक्तबाल चक्रस्थवरभेदः। बालोपद्रवक- शयनास्सरणप्रावरणानि कुमारस्य म्दुलधु सहसा न प्रतिबोधयेत् विधासभयात् सहसा ग्रहभेदः । यथा, सुश्रुते उत्तरतन्ले ३७ अः॥ शुचिसुगन्धीनि खेदमलजन्तुमन्ति मूत्र- नापहरेदुत्क्षिपेट्वा वातादिविधासभयात् नोप- "वन्दः यो भगवता देवेन त्रिपुरारिणा। पुरीषोपस्यानि च वनानि स्यः । वेशयेत् कौमाभयात् नित्यञ्चनमनुवर्तत प्रिय- बिभर्ति चापरा संज्ञां कुमार इति स ग्रहः" । असति सम्भवेऽन्येषां तान्येव च सुप्रक्षालि शतैरजिघांसुः। एवमनभिहतमनास्वभिवईते त्रि, सुन्दरः ।) तोपधानानि सुधूपितानि सुशुद्धशुष्कान्युपयोग नित्यमुद्ग्रसत्व-सम्पन्नो नीरोगः सुप्रसनमनाच कुमारकः, ५, (कुमार + संज्ञायां खार्थे वा कन् ।) गच्छेयुः। भवति । वातातपविद्युत्यमापादपलताशून्यागार- वरणरक्षः। इत्यमरः ।२/४॥२५॥ बालकः॥ इति धूपनानि पुनर्वाससां शयनास्तरणप्रावरणानाञ्च निम्नस्थानम्र हच्छायादिभ्यो दुर्घ होपसर्गतञ्च बाल हेमचन्द्रः॥ (यथा, महाभारते ।१ । १२८ १२२ । यवसघपातसी-हिङ्गु-गुग्गुलुवचारोचकवयःस्थागो रक्षेत्। "प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्यापूर्णितास्ततः । लोमीजटिलापलधाशाकरोहिणीसपनिम्नॊका "नाशुचौ विस्जेवाल नाका विषमे न च । सफलाः प्रपतन्ति का द्रुतं खस्ताः कुमारकाः" ॥ नि तसंप्रयुक्तानि स्युः। नोममारतवर्षेषु रजोधूमोदकेषु च । राजकुमारः । यथा महाभारते । १ । १३३ । ७ । मणयञ्च धारणीयाः कुमारस्य खड्गरुरुगवय- क्षीरसाम्यतयाक्षीरमाज गव्यमथापि वा। "वे तं दृष्ट्वा महात्मानमुपगम्य कुमारकाः। वृषभागां जीवतामेव दक्षिणेभ्यो विधागोम्यो ऽग्रा दद्यादास्तन्यपर्याप्त लानां वीच्य मात्रया । भनोत्साइक्रियात्मानो ब्राह्मणं पयवारयन्" ।) ॥ - स्युः । II 14 ·.. ॥ + १४६ कुमारी कुमुत् कौरव्यवंशोद्भवो नागविशेषः । यथा, महाभारते सम्माप्ते दादर वर्षे कुमारीत्यभिधीयते" ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) १ । धास्तीकपर्वणि ५७ । १३ । इति स्मृतौ भेदः । इह अभेदोपचारात् कन्या कुमुत् [६] त्रि, (कुत्सिते विषये मुत् | यस्य "एस्कः कुण्डलो वेणी वेणीवन्धः कुमारकः । कुमारीत्यमरः॥ इति भरतः॥ बागमे तु कुमारी कुत्सिता मुद् यस्य वा ।) कृषणः । इति मेदिनी। बाडकः टवेरश्च धूर्तकः प्रातरातको। पूजने बजातपुष्पा चेत् तदा घोडशवर्षपर्यन्त वप्रीतः । इति शब्दरत्नावली ॥ कौरव्यकुलजास्वेते प्रविधा हव्यवाहनम्" ।) वयस्का । तस्या क्योभेदेन नामभेदाः। यथा, कुमुदं, लो, (को मोदते । मुद् "इगुपधेति' । ३ । कुमारजीवः,, (कुमारं जीवयतीति | जीव + णिच + "एकवर्षा भवेत् सन्ध्या विवर्षा च सरखती। १।१३५ । कः 1) श्वेतोत्पलम् । हेला सुदि घण।) पुत्रजीवकरक्षः। इति रत्नमाला | जी विवर्षा तु विधामूर्तिश्चतुर्वर्घा तु कालिका । इत्यादि भाषा ॥ (यथा, रामायणे ५। ५५ । १। यापुता इति भाषा। सुभगा पञ्चवर्षा च षड्वर्षा च उमा भवेत् । "सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । कुमारपालः, पुं, (कुमारं पालयति । पाल + णिच सप्तभिर्मालिनी साक्षादरवर्षी च कुजिका ॥ पुष्यश्रवणकादम्बममर्शवलशाहलम्"।) +अच् ।) शालिवाहनराजः । इति हेमचन्द्रः ॥ नवभिः कालसवर्षा दशभिश्चापराजिता । तत्पर्य्यायः। कैरवम् २ । इत्यमरः । १ । १० । (शिशुपालके, त्रि) एकादशे तु रुद्राणी हादशाब्दे तु भैरवी ॥ ३७ । चन्द्रकान्तम् ३ गईभम् 8 कुमुत् ५। इति कुमारभ्त्या, स्त्री, (कुमारस्य गर्भस्य निर्विघ्नप्रस त्रयोदशे महालक्ष्मी सिता पीठनायिका । रत्नमाला ॥ धवलोत्पलम् ६ कलारम् ७ शीत- वार्थं गर्भचिकित्माकुशलैः भिधग्भिः धाच्या वा क्षेत्रज्ञा पश्चदशभिः षोड़शे चानदा.मता ॥ लकम् ८ शशिकान्तम् ८ इन्दुकमलम् १० चन्द्रि भटत्या पालनम् ।) गर्भिण्याः परिचर्या । इति एवं क्रमेण सम्पूज्या यावत् पुष्पं न जायते काम्बुजम् ११ गन्धसोमम् १२ । इति शब्द. हारावली ॥ तत्पर्यायः। बालतन्त्रम् २ गर्भिण्य- पुष्यितापि च सम्पूज्या तत्युष्यादानकम्मगि" ॥* ॥ रत्नावली ॥ अपि च । वेक्षणम् ३ । इति निकाहपोषः । तत्पूजाविधिर्यथा। "श्वेत कुवलयं प्रोक्तं कुमुदं करवं तथा । (यथा, रघुः । ३ । १२ । "अथान्यत् साधनं वक्ष्ये महाचीनक्रमोद्भवम् । कुमुदं पिच्छिल स्निग्धं मधुरं लादि शोतलम्" "कुमारभ्भ्त्याकुशलैरनुष्ठिते येनानुष्ठितमात्रेण शीघ्रं देवी प्रसीदति ॥ इति भावप्रकाशः ॥ यस्य गुणाः । शीतलत्यम् । भिघम्भिरातैरथ गभर्मणि। अपम्याश्च चतुर्दश्यां कुहां वा रविसंक्रमे । खादुत्वम् । पाके तिक्तत्वम्। कफरक्तदोषदाह- पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखों प्रियां कुमारीपूजनं कुर्य्यायथा विभवमात्मनः ।। श्रमपित्तनाशिवञ्च । इति राजनिघण्टः । रत. ददर्श काले दिवमनितामिव" ।) वस्त्रालङ्कारणाद्यैश्च भक्ष्य ज्यैः मुविस्तरैः। पद्मम् । इति मेदिनी ॥ रूप्यम् ॥ इति हेम- कुमारयुः, पुं, (कुमारं कौमारं याति। मियय्यादि- पञ्चतत्त्वादिभिः सम्यग्देवीबुद्ध्या सुसाधकः" । त्वात् कुः निपातनात् साधुः ।) युवराजः । इत्यु इत्यनदाकल्पः ॥ * ॥ (खनामख्याता परीक्षित्- कुमुदः, , (कुत्सिते नैर्ऋतकोणे मोदते इति । कु+ गणादिकोषः॥ पुत्रस्य भीमसेनस्य पत्नी। यथा,-महाभारते मुद्+कः ।) नैर्ऋतकोणस्थदिगहस्ती। इत्यमरः। कुमारवाही, [न् पुं, (कुमारं कार्तिकेयं वदति । १ । पूरवंशानुकीर्तने ६५। 8३ । १। ३।३॥ वानरविशेषः । (अयं खलु राम- वह +णिनिः ।) मयूरः । इति शब्दरत्ना- "भीमसेनः खलु कैकेयीमुपयेमे कुमारों नाम चन्द्रस्य सेनापतिवानराणां एकतमः | तस्यामस्य जज्ञे प्रतिश्रवा नाम" ।) यथा,रामायणे । ६ । २ । २८ । कुमारसूः, स्त्री, (कुमार कार्तिकेयं सूते। सू+ क्विम्।) पार्वती। नवमल्लिका। नदीविशेषः । (इयं हि “नाम्ना संकोचलो नाम नानादिजयुतो गिरिः । गङ्गा । इति हेमचन्द्रः ॥ दुर्गा । इति व्युत्पत्ति शाकद्दीपान्तर्गत सप्तनदीनामेका । तत्र राज्य प्रशास्त्येष कुमुदो नाम वानरः । लभ्योऽर्थः । (घु वकिः। यथा, महाभारते। यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । ६५ । योऽसौ प्रातसहखाणि सहसं परिकर्षति" २। सहदेवदिग्विजये ३१ । ४३ । "नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापमयापहा । नागविशेषः । (यथा, महाभारते ।१।३५ ११५ "वैश्वानरस्वं पिङ्गेशः वङ्गो भूरितेजसः । सुकुमारी कुमारी च नलिनीधेनुका च या" ) "कुठरः कुञ्जरञ्चैव तथा नागः प्रभाकरः । कुमारसूत्वं भगवान् रुद्रगर्भो हिरण्यकृत्" ।) सहा । घृतकुमारी इति ख्याता । अपराजिता । कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिईलिकस्तथा' ।) कुमारिका, स्त्री, (कुमारयति आनन्देन क्रीडति । जम्बुद्दीपः। इति मेदिनी ॥ सीता। इति हेम दैत्यभेदः । सितोत्पलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ क. कुमार + णिच् + गवल +टाप् अत इत्वम्।) कुमा चन्द्रः ॥ बन्ध्याकर्कोटकी। स्थूलैला । मोदिनी पूरः । इति राजनिघण्टः ॥ ध्रुवकभेदः । यथा,- री। इति शब्दरनावली ॥ नवमल्लिका । इति पुष्पम् । तरुणीपुष्पम् । श्यामापक्षी। इति "एकाविंशतिवर्णाधिर्भवेत् पूटङ्गारके रसे। रत्नमाला ॥ भारतवर्षस्थ खण्ड विशेषः । यथा,-- राजनिघण्टः ॥ कुमुदोऽभीषदश्चैव ताले तुरगलोलके" ॥ "वर्णव्यवस्थितिरि हैव कुमारिकाख्ये कुमाल त् क केलौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (बदन्त इति सङ्गीवदामोदरः॥ (कुं एथ्वों भूमि वा मोद- शघेषु चान्त्य नजना निवसन्ति सबै" चुरां-पर-अकं-मेट् ।) इखी। अचुकुमालत् । यति । ध्यन्तभूतणिजन्तात् मुदः कः। विष्णुः । इति सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्यायः ॥ स्थूलेला। इति दुर्गादासः॥ यथा, महाभारते । १३ । १४६ । ७६ । इति राजनिघण्टः ॥ (बोधिविशेषः । त- कुमालकः, पुं, (कुमाल+संज्ञायां कन् । कुमाल "शुभाङ्गः पूान्तिदः सप्टा कुमुदः कुवलेशयः ॥ कमारी इति ख्याता । अस्या व्यवहारो यथा वक केलौ+ण्वुल वा ।) सौवीरदेषः। इति विष्णुपार्श्वदः । यथा, भागवते । ८ । २१ । १० । बैलोक्यचिन्तामणिर से द्रव्यः । हेमचन्द्रः॥ "कुमुदः कुमुदाक्षश्च विश्वक्सेनः पतत्रिराट्"। "खल्वे द्रवेणेव कुमारिकायाः" । कुमुत्, [६] क्ली, (कौ पृथिव्यां मोदते इति । मेरोरुपयम्भगिरिविशेषः। स चायुतयोजनवि. इति रसेन्द्रसारसङ्ग हे वातव्याध्यधिकारे। कु + मुद् + किम् ।) कुमुदम् । इति मेदिनी। हेला स्तृतः । यथा, भागवते ५ । १६ । १२ । नेत्रमाइलस्थप्रतिविम्बविशेषः । यथा, इति भाधा । रक्तोत्पलम् । इति त्रिकाण्ड शेषः ॥ "मन्दरो मेरमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इति । "दृशा यस्य विजानीयात् पन्नरूपां कुमारिकाम् । (यथा, भागवते ३ । २३ । ३८ । अयुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवयम्भ- प्रतिच्छायामयीमक्षणो नैनमिच्छचिकित्सितुम्" ॥ "बमाज उत्कचकुमुगणवानपीव्य गिरय उपकप्ता" ॥ शाल्मलद्दीपान्तर्गतप्रथम- इति चरके इन्द्रियस्थाने ७ अध्याये ।) स्ताराभिरात इवोडुपतिनभस्था" ॥ पर्वतः । यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । २६ । कुमारी, स्त्री, (कुमार + प्रथमवयोवचनत्वात् स्त्रियां कुमुदस्य कन्दविशेषः। शालुक इति यस्य ख्यातिः। "कुसुदश्चानतश्चैव हतीयश्च वलाहका" ॥ डी।) हादशवर्षीया कन्या । यथा,- अस्य पर्याया यथा,- यानूपजन्तुविशेषः। यथा,- "अपवर्षा भवेगौरी दशवर्षा च कन्यका । "कैरवं चन्द्रकान्तञ्च गर्दभं कुमुदं कुमुत्" ॥ "हंससारसचक्राद्याः कुमुदाश्च कपिञ्जलाः । - बली ॥ ॥) ॥ - Lama ana- ·-- तग्य १४७ कुमुद कुम्भः कुम्भक मानूपास्तेघु विज्ञेयाः श्लेष्मला वातकोपनाः" ॥ न मानिनीशं सहतेऽन्यसङ्गमम्" ॥ विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत !" ॥ इति हारीते प्रथमेस्थाने ११ अध्यायः ।) अस्थाः पाया यथा,- विष्णः । यथा महाभारते १३ । १४६ | ८१ । कुमुदबान्धवः, , (कुमुदस्य बान्धवः ।) चन्द्रः । क "कुमुद्दती करविका तथा कुमुदिनीति च"। "अर्चिष्मानचितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः" ॥) पूरः। इत्यमरः । १ । ३ । १३ ॥ गुणाश्चास्था कुमुदिनीशब्दे ज्ञेयाः। इति भावप्रका दोणयपरिमाणम् । ६४ सेर इति भाषा । कुमुदवती, स्त्री, (कुमुदानि सन्त्यस्यां इति । मतुम् शस्य पूर्बखण्डे प्रथमे भागे ॥ तत्पर्यायः। सूर्पः २। इति वैद्यकपरिभाषा ॥ मस्य व डीम् ।) कुमुदती। कुमुदसमूहः। इत्य कुमुदाख्यनागराजस्य यवीयसी खसा सा तु मेषादिहादाराश्यन्तर्गतकादाराभिः । मरटीकायां भरतः रामचन्द्रपुत्त्रस्य कुशस्य पत्नी। पर्यायः । हृद्रोगः २ । इति दीपिका ॥ स कुमुदा, स्त्री, (कुत्सितं मोदते । +मुद् + कः । यथा, रघुः१७।६। च धनिष्ठा शेषाईसम्पूर्णशतभिघायुक्तपूर्बभाद्रपदा टाप च ।) कुम्भिका । पाना इति भाषा। गम्भा "तं वसा नागराजस्य कुमुदस्य कुमुहती । प्रथमपादत्रयेण भवति । व्यस्याधिष्ठात्री देवता रीरक्षः। इति मेदिनीकर हेमचन्द्रौ । अन्वगात् कुमुदानन्दं पाशाङ्कमिव कौमुदी" ॥ कलसधारी पुरुषः। स तु पीर्षादयः । चरण - (यस्याः पर्याया यथा,-- क्रौञ्चदीपान्तर्गतानां सप्तनदीनामेका नदी । रहितः । मध्यसन्तानः। मध्यमस्त्रीसङ्गः । कळूर- "श्रीपर्णी काश्मरी भद्रा गाम्भारी गोपभद्रिका। यथा, विष्णुपुराणे २। ४ । ५५ । वर्णः। वनचारी। वायुराशिः। स्निग्धः। उघणः । कुमुदा च सदा भद्रा कटपला कृषान्तिका" ॥ "गौरी कुमुदती चैव सन्ध्यारात्रिर्मनोजबा । आईखरः । वातपित्तकफप्रकृतिः । शूद्भवः । इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) शालपर्णोरक्षः। क्षान्तिश्च पुण्डरीका च सप्तता वर्षनिम्नगाः” ।) पश्चिमदिखामी। लथाङ्गः । तत्र जातफलम् ॥ धातकीरक्षः। कटफलः । इति राजनिघण्टः ॥ कुमुद्दान्, त्रि, (कुमुद् + “कुमुदनड़वेत सेभ्यः" । ४। "मेधावी हस्तिघोटकधनेश्वरो दन्त पीडायुक्तः कुमुदावासः, पुं, (कुमुदानां यावासः । कुमुदानि २।८७ । इति मतुप मस्य वः ।) कुमुदवडल- स्नेहशून्यः" । इति ज्योतिषम् । जन्मकालीनचन्द्रा- यावसन्त्यत्र वा । धा+ वस् + व्यधिकरणे घम् ।) देशः। इत्यमरः । २।१।६ ॥ श्रितैतद्राशिफलम् । कुमुदप्रायदेशः । इति हेमचन्द्रः । (यथा रघुवंशे ४ । १६ । স্মষনাষঞ্ছিনীমুনসিয: कुमुदिका, स्त्री, (को भूमौ मादते इति । मुद् + "हंसश्रेणीषु तारास कुमुद्दत्सु च वारिघु । নাঙ্গলিনীচুনিৰি'ঘন্য । कर्तरि टाम् अत इत्यञ्च ।) कटफलः । विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यासामिव" 1) कलसगामिनि पीतकरे नरः इत्यमरः । २।४।४० ॥ (व्यस्याः पाया कुमादकः, पुं, (कुं पृथ्वी मेादयति । कु+मुद् + सदसि सज्जनमानसुरोचनः" ॥ यथा- णिच् + रावल । पृथिव्याः भारावतारणादिलीला- इति कोठीप्रदीपः ॥ तस्योदये तनामकल "कटफलः सोमवल्कश्च कैटर्यः कुम्भिकापि च । कर्मभिः सर्वधामानन्दकारकत्वात् तस्य तथा- भवति । तस्य गणितप्राप्तपरिमाणं यधा। दश- श्रीपर्णिका कुमुदिका भद्राभगवतीति च" ॥ त्वम् ।) विष्णुः । इति हेमचन्द्रः ॥ व्यनुलाधिकः पञ्चाङ्गुलप्रभे देशे वर्तमानानविंशा- इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे । गुणा- कुम्पः, घि, (कुम्पति कुम्पयति वा । कुपि वेठने + यनांपो पटपञ्चाशत्यलाधिकत्रिदगडाः । নি स्वास्य कटपलपाब्दे व्यक्ताः ॥) अच् इदित्वात् नुम् ।) बाइकुण्ठः । इति जटा. ज्योतिषम् । तत्र जातफलम् । कुमुदिनी, स्त्री, (कुमुदानि सन्त्यस्याम् । कुमुद + धरः। कोपा इति भाषा ॥ "कुम्भलाग्ने समुद्भूतश्चलचित्तोऽतिसौहदः । इनिः डीम् ।) कुमुदयुक्तपुष्करिण्यादिः। कुमुद- कुम्बा, स्त्री, (कुवि वेरने + अच् टाप् च ।) मुग परदाररतो नित्यं सत्त्वकाया महासुखी" समूहः। कुमुदलवा । इति भरतः ॥ इनारतिः। अस्पृश्यादिदर्शनवारणाय वेष्ठनम् । इति कोठीप्रदीपः॥ (यथा भमरायके ।। इत्यमरः । २ । ७ । १८॥ (यथा तैत्तिरीयसंहि- कुम्भकः, पुं, (कुम्भ इव कायति प्रकाशते निश्चलत्वात् । "अलिरसौ नलिनीवनवल्लभः तायाम् । तस्मिनुदीचीनकुम्बां शम्यां निद के + कः । यहा कुम्भ +खार्थे कः।) दक्षिण- कुमुदिनी कुलकेलिकलारसः । धाति" ॥ तथा शङ्करकविकते चम्बाटके । ७/ इस्तेन नासापुटवयं कृत्वा प्राणायामा वायु- विधिवशेन विदेशमुपागतः “कुम्बावतीसम विडम्बा गलेन नवतुम्बाभवीणस स्तम्भनम। इति तन्त्रम् ॥ (पातञ्जलयाज्ञव- कुटजपुष्परसं बह मन्यते" ) विधा बाहलेयशशिबिम्बाभिराममुखसम्बाधि- तत्पर्यायः। कुमुद्दती २। इत्यमरः । १ । १० । तस्तनभरा"॥ इति ।) "कुम्भकः पूरको रेचः प्राणायामस्त्रि लक्षणः । ३६ ॥ उत्पलिनी। इति राजनिर्धण्टः ॥ छोट कुम्भं, ली, (कुं भूमि उम्भति गन्धेन पूरयति । कु+ पूरकं पूरणं वायोः कुम्भकः स्थापन क्वचित् ॥ अँदि इति भाषा॥ उन्भ पूरणे + अच् ।। शकन्ध्यादित्वात् साधुः ।) वहिनि:सारणं तस्य रेचकः परिकीर्तितः ॥ कुमुदिनीपतिः, पुं, (कुमुदिन्याः पतिः वल्लभः ।) गुग्गुलुः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥ त्रिरत् दक्षिणे रेचयेद् वायुं वामेन पूरितोदरः । चन्द्रः । इति हेमचन्द्रः॥ इति हेमचन्द्रः ॥ कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायाम विदुर्बुधाः ॥ कुमुदी, स्त्री, (कुमुद + स्त्रियां डीघ् ।) कट्फलः । कुम्भः, पुं, (कुभूमि उम्मति जलेन । उन्भ + अच् । धनुछेन पुटं ग्राह्यं नासया दक्षिणं पुनः । इति शब्दरत्नावली॥ पाकन्ध्वादित्वात् साधुः।) घटः। अस्य परिमाणं कनिछानामिकाभ्याच वाम प्राणस्य संग्रहे ॥ (घस्या गुणादयः कटफलश ब्दे ज्ञातव्याः ॥ कलसशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ गजकुम्भः। 'हस्तिशिरसः बङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी सामगायनः । कुमुदेशः, पुं, (कुमुदानां ईपाः ।) चन्द्रः। इति प्राब्द पिण्डदयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु ग्राह्य सङ्घरथर्वभिः" ।) रत्नावली॥ (यथा प्रसन्नराघवे,-"तः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भ- (तथा च, हठयोगदीपिकाधाम् । २ । ४३ । कुमुद्दती, स्त्री, (कुमुद + "कुमुदनड़वेत सेभ्यो मतुप्' कुहरेनारोपणीयाः करा") कुम्भकर्णपुत्रः। "तत्सिद्धये विधानज्ञामित्रान् कुर्वन्ति कुम्भकान् । ४।२।८७ | इति भतुम् "मादुपधायाश्च" | (यथा, गोः रामायणे । ५ । ७६ | १५ । विचित्रकुम्भकाभ्यासादिचित्रां सिद्धिमाप्नुयात्"॥ ८।२। ६ । इति मस्य वः । उगितश्चेति डीम् ।) "सुतोऽथ कुम्भकर्णस्य कुम्भः परमकोपनः । "तसिइये उन्मन्यवस्थासिद्धये" | इति त- कुमुदिनी । इत्यमरः । १ । १० । ३८ ॥ काब्रवीत् परमक्रुद्धो रावणं लोकरावणम्" ।) टोका॥ अस्य भेदाः यथा तत्रैव २।४४। (यथा, भट्टिकाव्ये । २।६। वेश्यापतिः । इति विश्वमेदिन्यौ। समाधिविशेषः । "सूर्यभेदनमुज्जायी सीत्कारी सीतली तथा । "प्रभाववाताहतिकम्पिलाकृतिः प्राणायामाजकुम्भक इति यावत् । इति धरणी। भस्त्रिकाभ्रामरीमूर्छा नाविनीत्ययकुम्भका", कुमुद्दतीरेण पिशङ्गविग्रहम् । (प्रलादपुतः। यथा महाभारते १ । ६५ । १६ । तथा पुनस्तत्रैव २।७१। निरास भङ्ग कुमितेव पद्मिनी "प्रसादस्य त्रयः घुत्ता ख्याताः सर्वत्र भारत!॥ "प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्को रेचपूर ककुम्भकः । ल्काादौ तु । -- ।

·. १४८ कुम्भयो कुम्भिका कुम्भीन सहितः केवलञ्चेति कुम्भको विविधो मतः ॥1) रोविशेषः । यथा महाभारते । ३ । ४३ । ३० । गुणाः वारियर्गाशब्दे द्रश्याः । पाटलावक्षः। कुम्भकार, पुं, (कुम्भं करोति । कुम्भ + कृ + "कर्म "गोमाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा। द्रोणपुष्पी । इति राजनिघण्टः॥ नेत्ररोगविशेषः । एयण”। ३।२।१। इति घण् ।) जातिविशेषः । चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरखना" ॥) तस्य लक्षणं यथा, कुमोर इति भाषा । स तु शूद्रागर्भे विश्वकम्झेर- कुम्भला, स्त्री, (कुम्भ कुम्भाकारं लाति यादत्ते। कुम्भ "वन्तेि पिड़काध्माता भिद्यन्ते च सवन्ति च । साब्जातः। इति ब्रह्मवैवर्तपुराणम् ॥ तत्पर्य्यायः । +ला आदाने + का टाप् च ।) मुण्डितिका । कुम्भीकवीजसदृशाः कुम्भिकाः सन्नियातजाः" । कुलालः २ । इत्यमरः ।२।१०।६॥ चक्री ३ । इति रनमाला ॥ मुण्डिरी इति भाषा ॥ (मुण्डी इति माधवकरः ॥ (कुम्भा + खार्थे कन् टाप इति जटाधरः ॥ (एतज्जातिविषये तु पुराण पूब्दे वितिरस्या क्षेया ।) इत्वञ्च । वेश्या । इति पाब्दमाला। कटफलम् । भेदेन मतभेदो दृश्यते । यथा । कुम्भवीजकः, पुं, (कुम्भ इव वीजं यस्य । ततः खार्थ भावप्रकाशे अस्याः पर्यायाः यथा,- "वैश्यायां विप्रतचौरात् कुम्भकारः स उच्यते ॥ कः ।) रीठाकरञ्जः। इति राजनिघण्टः ॥ "कटफलः सोमवल्कञ्च कैटर्यः कुम्भिकापि च । "मालाकाराचर्मकार्यो कुम्भकारो व्यजायत" । कुम्भशाला, स्त्री, (कुम्भाय कुम्भनिम्माणार्थ या श्रीपर्णिका कुमुदिका भद्रा भद्रवतीति च" ॥ "पट्टीकाराच्च तैलिक्यां कुम्भकारो बभूव ह" ॥ शाला ।) कुम्भनिर्माणादिग्रहम् । तत्पर्यायः । गुणाचास्याः कटफलशब्दे बोडव्याः ।) इत्यादि बडनमतमस्ति बाहुल्यभिया नास्माभि पाकपुटी २। इति हेमचन्द्रः ॥ कुम्भिनीवीजं, ली, (कुम्भिन्या वीजम् ।) जयपालः। राड्रियते ॥) कुक्कुभपक्षी । इति हेमचन्द्रः ॥ कुम्भसन्धिः, पुं, (कुम्भयोः सन्धिर्मिलनम् ।) हस्ति इति राजनिघण्टः ॥ कुम्भकारिका, स्त्री, (कुम्भस्येव कार आकारो यस्याः । कुम्भद्दयमध्यस्थानम् । तत्पर्य्यायः । अारक्षः२। कुम्भिपाकी, स्त्री, (कुम्भिना पाकोऽस्याः। गौरादि- कुम्भकार+का+टाम् धत इत्वञ्च ) कुलत्या । इति विकाण्डपोधः॥ त्वात् डीम् ।) कटफलः। इति भावप्रकाशः ॥ इति राजनिघण्टः ॥ (कुम्भं करोतीति । कुम्भ + or कुम्भसम्भवः, पुं, ( कुम्भः सम्भव उत्पत्तिस्थानं यस्य ।) कुम्भिमदः, पुं, (कुम्भोऽस्त्यस्य कुम्भी हस्ती तस्य मदः ।) +ण्वल स्त्रियां टाप व्यत इत्वम् । कुम्भकार स्त्री । धगस्त्यमुनिः । इत्यमरः।१ । ३।२० ॥ हस्तिमदः। इति राजनिघण्टः ॥ (गन्धद्रव्यविशेषः।) इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः।) (यथा राजेन्द्रकर्णपुरे ७१ । कुम्भिलः, पुं, (कुम्भ + इलच ।) चोरः। शालमत्स्यः। कुम्भकारी, स्त्री, (कुम्भस्येव कार धाकारो यस्याः । "तयुक्त ननु कुम्भसम्भव ! भवत् प्रज्ञार हस्येन यत् श्लोकार्थचौरः । श्यातः । इति हेमचन्द्रः। गौरादित्वात् डीए ।) कुलस्याञ्जनम् । कुलस्थिका । द्याञ्च हमाञ्च तिरोदधनिरवधिर्विभ्योऽपि वन्यः कुम्भी, [न् ] पुं, (कुम्भोऽस्यास्तीति । इनिः।) हस्ती। इति राजनिघण्टः ॥ मनःशीला। इति जटाधरः ॥ कृतः" ॥ वशिष्ठः । द्रोणः । एतयोरपि कुम्भो कुम्भीरः। इति हेमचन्द्रः॥ गुग्गुलुः । इति (कुम्भकारस्य पत्नीति डीम् ।) कुम्भकारभार्थ्यां । त्पत्तेस्तथात्वम् । एतद्विवरणन्तु कुम्भयोनिताब्दे जटाधरः॥ (अग्निप्रकृतिविधकीटविशेषः । यथा, कुम्भतुम्बी, स्त्री, (कुम्भ इव तुम्बी ।) अलावुप्रभेदः । इश्व्यम् ।) “वाह्यकी पिश्चिटः कुम्मी” ॥ इति मुश्रुते कल्प- गोल लाउ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कुम्भालाः कुम्भा, स्त्री, (कु कुत्सितया निन्दितवृत्त्या उम्भा पूर्ति स्थाने ८ अध्याये ॥ २ गोरक्षतुम्बी ३ गोरक्षी ४ नागालावुः ५ घटा- देहादेर्भरणं यस्याः । शकग्ध्वादित्वात् साधः ।) कुम्भी, स्त्री, (कुम्भ #चल्यार्थे डीम् । क्षुद्रकुम्भः ।) भिधा घटालावः । वस्या गुणाः । मधुरत्वम् । वेश्या । इति प्राब्दमाला || उखा पाटलारक्षः। वारिपर्णी । कटफल: । इति शीतत्वम् । पित्तश्वासकफासज्वरकाशनाशिवम् । कुम्भाण्डः, , (कुम्भ इव अण्डं यस्य।) वाणासुरस्या हेमचन्द्रः ॥ वृक्षविशेषः । कुम्भीपुष्प इति कोकणे रग्यत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ मात्यविपोषः। इति श्रीभागवतम् ॥ प्रसिद्धा । तत्पर्यायः। रोमालु विटपी २ रोमश: कुम्भदासी, स्त्री, (कुम्भस्य वेश्यापतेर्दासी ।) कुट्टनी। (यथा, हरिवंशे १७५ । १६३ । ३ पर्यटद्रुमः । । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । कषाय- इति शब्दरत्नावली॥ "कुम्भाण्डवचनैरेवं दानवेन्द्रः प्रचोदितः । त्वम् । उष्णत्वम् । ग्राहित्वम् । वातकफापहत्वञ्च । कुम्भयोनिः, पु, (कुम्भः योनिर्जन्मस्थानं यस्य ।) अगस्त्य . वाचं रूक्षामविक्रुद्धः प्रोवाच वदताम्बर" ॥ दन्तीरक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ मुनिः । (यथा रघुः ४ । २१ । बयच वाणपराजयान्ते श्रीकृष्णप्रसादात् तद्रा- कुम्भीका,, (कुम्भीव कायते प्रकापते ! के + कः ।) "प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः" ।) ट्रस्वामी बभूव ॥ यदुक्तं तत्रैव १८३ । २७--- पुन्नागरक्षः। इति रत्नमाला ॥ (यथा, सुश्रुते । वशिष्ठमुनिः।(एतयोमुनिसत्तमयोरुत्पत्तिविवरणं ३८॥ प्रियङ्गुसमाधातकीपुन्नागरक्तचन्दनचन्दनमो. तु उर्वशीकृते कन्दर्पपीड़ितयोमित्रावरुणयोः श्रीकृष्ण उवाच। चरसरसाञ्जनकुम्भीकसोतोऽञ्जनपद्मकेसरयोजन- खलितेनैकस्मिन् कुम्भे सङ्गतेन रेतसा यथा घटितं "कुम्भाण्ड ! मन्त्रिणां श्रेष्ठ ! प्रीतोऽसि तव सुव्रत !! वल्लयो दीर्घमूलाचेति" 1) कुम्भिका । यथा,- तथा तत् रामायणोत्तरकाण्डे ६६-६७ सर्गे सुकतन्ते विजानामि राष्ट्रिकोऽस्तु भवानिह ॥ "दूर्वाकशेरुपूतीककुम्भीकक्षवशैवलम्' । विशेषतो द्रव्यम् ॥) द्रोणाचार्यः । इति मेदिनी । सज्ञाविपक्षः सुसुखी निरंतोऽस्तु भवानिह । इति चक्रपाणिदत्तः ॥ (विकृतगर्भविशेषः । यथा, (वस्थ उत्पत्तिकथायथा महाभारते१६१३१।६-१४। राज्यञ्च ते मया दत्तं चिरं जीव ममाश्रयात्" ।) "पुंस्वदोषास्तु पञ्चैव पोक्तास्तत्रेयंकः स्मृतः । "गङ्गाद्वारं प्रति महान् बभूव भगवान्टषिः । कुष्माण्डम् । कुष्माण्डोप-ये कुम्भाण्डीदनात् ॥ अासेक्यश्चैव कुम्भीकः सुगीन्धखण्डसंज्ञितः'' भरद्वाज इति ख्यातः सततं पांसिवववः॥ कुम्भाण्डी, स्त्री, (कुम्भाण्ड +स्त्रियां जातित्वात् डी।) इति शाङ्गधरेण पूर्वखण्डे सप्तमेऽध्याये उक्तम् ॥ सोऽभिषेक्नु ततो गङ्गां पूर्वमेवागमन्नदीम् । कुष्माण्डी । इति राजनिघण्टः । "खे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्तते । महर्षिभिर्भरद्वाजो हवि ने चरन् पुरा ॥ कुम्भिका,स्त्री, (कु कुत्सितरूपेण उम्भति पूरयति आ कुम्भीकः स च विज्ञेयः" । इति सुश्रुते शारीर- ददभिरसं साक्षात् घृताचीमा ताम्टषिः । छादयति वारि पुष्करिण्यादेः। शकन्ध्वादित्वात् स्थाने २ अध्याये॥) रूपयौवनसम्पनी मददृप्तां मदालसाम्॥ साधुः।) जलजटणविशेषः। पाना इति भाषा | कुम्भीनसः,, (कुम्भीव नसा नासा यस्य ।) क्रूरसर्पः। तस्याः पुनर्नदीतीरे वसनं पर्यावर्तत । तत्पर्यायः । वारिपर्णी २ । इत्यमरः ।१।१०३८ ॥ इति मेदिनी ॥ (वायुप्रकृतिकविषकीटविशेषः । व्यपकष्टाम्बरां दृष्ट्वा ताम्रषिश्चकमे वतः। श्वेतपर्णा ३ अंशकुम्भी ४ पानीयएछजः ५ । इति यथा। “कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी" ॥ इति सुश्रुते कल्प- वत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः । रत्नमाला ॥ स्थाकापूरमूली ६ कुटणम् ७ जलव स्थाने अध्याये उक्तम् ॥) ततोऽस्य रेवश्चकन्द तदृषिोण यादधे ॥ ल्कलम् । इति हारावली ॥ वारिमूली : खमू- कुम्भीनसी, स्त्री, (कुम्भीनस + स्त्रियां डीम्।) लवण- ततः समभवद्रोणः कलसे तस्य धीमतः। মুখী एनी १२ खमूली १३ खमूलिः दानवमाता । इति मेदिनी ॥ (यथा, रामायणे । अध्यगीय स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वा) १४ वारिकर्णिका १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ ७।३०।१६। द्रोणपुष्पोक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ (स्त्री, व्यस कुमुदा १६ दलाएका १७ । इति जटाधरः। बस्य "ज्ञातीस्तान् धर्षयित्वेमास्त्वया नीता वराङ्गानाः । -- ७ । लिका १० ११ ·कुरण्डः माधानरुक स्तम्भवती स वायुः। प्रपीड़ितोऽन्त खनवान् प्रयाति प्रचनापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ॥ अन्तरद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः" ॥ इति वृद्धिनिदानम् ॥ इति माधवकरः ॥ * ॥ तस्यौषधं यथा,- we । । । mera . १४६ कुरङ्ग स्वामविक्रम्य मधना राजन् कुम्भीनसी हता" ।) म्टगनयना नारी। इति राजनिर्घण्टः ॥ (उक्लच, कुम्भीपाकः, , (कुम्भवां उखायां पाक इव पाको "किन्त्वेकायमुना कुरङ्गनयना नेवाम्बुभिर्वर्द्धते"1) यत्र ।) नरकविपोषः । इति जटाधरः॥ तत्पर्य्यायः। कुरङ्गनाभिः, पुं, (कुरङ्गस्य नाभिः ।) कस्तूरी। इति सम्मतापनः २। इति मनुः ॥ "घ इह पशून् राजनिघण्टः॥ (कस्तूरीशब्दे ऽस्य गुणादयो पक्षिणो वा प्राणतो रन्धयति तं परत्र यमदूता- बोद्धव्याः) स्तनले रन्धयन्ति यत्र। इति श्रीभागवते । कुरङ्गमः, पुं, (को भूमौ रजमिमीते । मा+डः ।) ६।२६ । ७॥ हरिणविशेषः । तत्पर्यायः। एणः २ ऋश्यः ३ कुम्भीरः, पुं, (कुम्भिनं हस्तिनमपि ईरयति । ईर रिश्यः ४ चाशलोचनः ।। इति विकाण्डोषः ॥ +“कर्मण्यण" । ३।२।१।) जलजन्तुविशेषः । कुरङ्गिका, स्त्री, (कौ रनोऽस्या वस्तीति । ठन् टाम् कुमीर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । नक्रः २। इत्य च ।) मुहपर्णी । इति राजनिर्घण्टः ॥ मरः।१।१०।२१ ॥ कुम्भीलः ३ । इति तट्टीका ॥ कुरचिलः, पु, (कुरे प्राब्दे चिल्लति । चिल्ल पौथिल्ये गिलग्राहः ४ महाबलः ५ । इति राजनिघण्टः । +यच् ।) कर्कटः । इति हेमचन्द्रः ॥ वार्भटः ६ सम्बकिरातः ७ अम्बुकण्टकः । कुरटः, पुं, (कुर् + घटन् किञ्च । कु कुत्सितरल्या इति शब्दरत्नावली॥ रटति जीवति देहयावां सम्पादयति वा। स्ट (यथा, महाभारते । १३ । १११ । ५८ +वाच ।) चम्मकारः। इति धिकाण्इपोषः ॥ "गर्दभत्वन्तु संप्राप्य दशवर्षाणि जीवति । कुरण्टकः,, (कुर्यते शब्दाते इति । कुर् + कर्मणि संवत्सरन्तु कुम्भीरस्ततो आयेत मानवः" ।) बालकात् घण्टक खार्थे कन् ।) पीताम्लानः । कुम्भीरमक्षिका, स्त्री, (कुम्भीर इत्याख्या मक्षिका । पीतभिण्टी । इति राजनिघण्टः॥ (ब्यस्य पर्याय- यहा कुम्भीरोपपदयुक्ता मक्षिका ।) मक्षिका- लक्षणगुणा यथा,- विशेषः। कुमीरा पोका इति भाषा । तत्पर्य्यायः। "सरेयकः श्वेत पुष्पः सेरेयः कटसारिका । कणारा इति हारावलो। सहाचरः सहचरः स च भिन्द्यपि कथ्यते ॥ कुम्भीलः, पुं, (कुम्भीर+रस्य लः ।) कुम्भीरः । इत्य कुरण्टकोऽत्र पीते स्याद्रत कुरवकः स्मृतः । मरटीका। नीले वागाइयोरतो दासे धागलश्च सः ॥ कुम्भीवीज, सी, (कुम्भा वीजम् ।) जयपालः । इति सैरेयः कुष्ठवाताखकफकण्डूविधापहः । राजनिघण्टः ॥ ( जयपालशब्देऽस्य गुणादिक तिक्तोष्णो मधुरोऽनम्नः सुस्निग्धः केशरमनः" ॥ ज्ञेयम्॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्वखगहे प्रथमे भागे ॥ कुर श पाब्दे। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-पर "किंशुकं कफपित्तन तहदेव कुरण्टकम् ॥ अकं-सेट।) श कुरति कोरिता। इति दुर्गादासः॥ इति शुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ यः ॥ अवास्य नपुं- कुरका, स्त्री, (कुर+कः । कुरः शब्दः कायति सकत्वं व्यव्यते ।) प्रकाशतेऽस्मिन् । के+कः ।) सप्लकोटक्षः। इति कुरण्डः, पुं, (कुर + अण्डा ।) मुकद्धिरोगा । राजनिर्घण्टः । कोरण्ड इति भाषा । तत्पर्यायः । वृद्धि कुरबारः, पुं, (कुरमित्यव्यक्त शब्दं करोति । कुरम् २ घण्हवर्धनः ३। इति हेमचन्द्रः॥ तस्य सम्प्राप्ति- ++ट:1) सारसपक्षो। इति हेमचन्द्रः ॥ पूर्बकं लक्षणं यथा,- कुरपुरः, पुं, (कुरं इत्यस्फुटशब्दं कुरति । कुर् +कः।) "क्रुद्धोऽनू गतिवायुः शोथशूलकरश्वरन् । सारसपक्षी। इति हारावली ।। मुटको वङ्गणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ॥ कुरतः पुं, (कौ एथिव्यां भूमौ वा रङ्गाति । रगि+ प्रपीध धमनीटहिं करोति पालकोषयोः । अच् । यदा,"विड़ादिभ्यः किञ्च"। उणां १।१२० दोषासमेदोमूत्रान्लेः सरद्धिः सप्तधा मतः ॥ इति वच बाडलका उत्वं रपरत्वञ्च । कुरणा मूत्रान्त्रजावप्यनिला तुभेदश्च केवलम् । विहादयःसर्वे निपात्यन्ते । इति वा।) हरिणः। वातपूर्णदृतिस्पर्धी रूक्षो वातादहेतुरुक् ॥ इत्यमरः।२।५। ८॥ कुतनकोऽपि । पक्कोडम्बरसदामाः पित्ताद्दाहोमपाकवान् । (यथा, भागवतटीकायां खामिना प्रोक्तम् । कफाच्छीतो गुरुःखिग्धः कण्डमान्कठिनोऽल्परक्॥ "कुरङ्गमातङ्गपतङ्गभङ्ग- कृष्णास्फोटातः पित्तडिलिव रतनः। मीना इताः पञ्चभिरेव पर"। कफवन्मेदसा हडिर्मदुस्ताक्षफलोपमः । अस्य गुणाः यथा मूत्रधारणशीलस्य मूबजः स तु गच्छतः । "कुरको एंडणो बल्यः शीतलः पित्तद्गुरुः । अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति समदुः । मधुरो बातग्राही किश्चित्वपकरः स्मृतः" । मूत्रकृमधः स्याश्च चातयन् पक्षकोषयो। इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे द्वितीये भागे ॥ * ॥ वातकोपिभिराहारः शीततोयावगाहनैः। यस्य लक्षणं यथा,- धारणे रणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः। "न कृषयो न च तामश्च कुरा सोऽभिधीयते" क्षोमणैः क्षुभितश्चान्यैः क्षुद्रात्रावयवं यदा ॥ इति सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशेऽध्याये सुश्रुते पवनो विगुणीकृत्य खनिवेशादधो मयेत् । नोक्तम् ।) कुर्यादणसन्धिस्थो ग्रन्थाभं श्वयर्थं तदा । कुरानयना, स्त्री,(कुरजस्य नयने इव नयने यस्याः।) उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्करद्धि- "हिजयच्याश्च वै मूलं पिर तण्डुलवारिणा । गण्डमालां हरेलेपात् कुरण्डगलगण्डकम् रसायनं हरीतक्याचूर्णं तेनैव गुण्ठनात् । नये पुरुषव्याधिं नाव काय विचारणा" । इति गारड़े १६० अध्यायः ॥ * ॥ धन्यच । "गव्यं तं सैन्धवसंप्रयुक्त शम्बूकमाण्डे निहितं तदेव । सप्ताहमादित्यकरैर्विपक्कं हन्यात् कुरगडचिरज प्ररद्धम्" । गव्यरत कर्ष १ । सैन्धव मा ४ । शम्बूकमाण्डे कृत्वा सप्तदिनं यावत् रौद्रे भावयेत् तेन कुरण्ड- रक्षणम् ॥ "सैन्धवञ्च वृताभ्यक्त ताम्रभाजन धात पे । प्रतप्तमूर्णया घएं तन्मलञ्च समाहरेत् ॥ कुरडं मक्षयेत्तेन स निर्विघ्नं दिवानिशम् । कुरगडं तेनं संलिप्तं नास्तोत्याच पुनर्वसः ॥ तामभालने वृतं सैन्धवं दत्वा रौडेततं कृत्वा मेषलोमलुगिडकया घट्दा मलग्रहं कृत्वा तेन मक्षयेत् ॥ बडवारस्य वीजच मिष्टा तच्चाईको सह । कुरगडं नाशयेरे लेपनानाथ संप्रायः ॥ तैर्नीलोत्पलं मूलं पिष्ट्वा लिम्पेत् कुरण्डकम् । अथवा लेपनं कुर्यात् ग्रहमण्डूकशोणितैः” । इति भैषज्यरत्नावली ॥ * ॥ अपरश्च । “गुग्गुलं गवतैलं वा गोमूत्रेण पिबेन्नरः वातद्धिं निहन्त्याशु चिरकालामुबन्धिनीम् ॥ सक्षीरं वा पिबेलेलं मासमेरबहसम्भवम् । पुनर्नवायास्तैलं वा तैलं नारायणन्तथा ॥ पाने वस्तौ स्वोस्तैलं पेयं वा दशकाम्भसा । चन्दनं मधुकं पद्ममुशीरं नीलमुत्पलम् ॥ क्षीरपिदैः प्रदेशः स्याद्दाहशोथयजामहः । पञ्चवल्कलकल्केन सहतेन प्रलेपनम् । सद पित्तहरं कायं रक्तजे रक्तमोक्षणम् । लेषाद्धिं तूमावोर्मूत्रपि? प्रलेपयेत् ॥ पीतदारकवायच पिबेन्मूत्रेण संयुतम् । खिन्नां मेदासमुत्थान्तु खोपयेत् सरसादिना ॥ शिरोविरेकद्रव्येवा सखोयोमूत्रसंयुते । संखेद्य मूत्रप्रभवां वस्त्रपट्टेन वेश्येत् । सेवन्या पार्श्वतोऽधस्ताविध्येइवीहिमुखेन वै। शसोपरि च कर्णान्ते त्यक्ता सेवनिमादरात् । व्यत्वासादा सिरा विध्येदवद्भिनिहत्तये। अनुष्यमध्ये स्वक् छित्वा दहेदङ्गविपर्यये । शवायधमोरण्डबलागोक्षुरसाधितः । योऽडि इन्याशु तैलेन मिश्रितः। चमेराहों पीत्वा बलासिद्धपोऽन्वितम् । याभानशूलोपचितामन्वद्धि जयेबरः M P- ॥ ॥ ॥

·कुरव .. परुषा- कुरण्डः हरीतकों मूत्रसिद्धां सतेललवणान्विताम् । प्रातःप्रातच सेवेत कफवातामयापहाम् ॥ गोमूत्रमियां तैलयां हरीतकी सैन्धवचूर्णयुक्ताम् । खादेन्नरः कोषाजलानुपानां निहन्ति वृद्धिं चिरजां प्ररद्धाम् ॥ त्रिफलाक्काथगोमूत्रं पिबेत् प्रातरतन्द्रितः । कफवातोद्भवं हन्ति श्वय, रघणोस्थितम् ॥ सरलागुरुकुछानि देवदारुमहौषधम् । मूत्रारनालसंपिठं शोथनं कफवातनुत् ॥ त्रिफलाक्वाथगोमूत्रं कल्कः पथ्यासमुद्भवः । कृष्णासैन्धवसंयुक्तो दृद्धिरोगहरः परः ॥ गव्यं एतं सैन्धवसंप्रयुक्त शम्बूकमाण्डे निहितं प्रयत्नात् । सप्ताहमादित्यकरैविपक्क निहन्ति कुरण्डमतिप्रसङ्गम् ॥ ऐन्द्रीमूलभवं चूर्ण रवुतेलेन मर्दितम् । यहाहोपयसा पीतं सर्वरद्धिनिवारणम् ॥ रद्रजटामूललिप्ता करटव्यङ्गचम्मणा । बद्धा वृद्धि प्रमं याति चिरजापि न संप्रायः ॥ निपिछेनारनालेन रूपिकामूलवल्कलम् । लेयोरयामयं हन्ति बदमूलमपि दृम् ॥ वचासर्वपकल्कोन लेपो द्धिविनाशनः । लज्जाग्टब्रमलाभ्यान्तु लेपो वृद्धिदरः परः" ॥ * ॥ "मूल विल्वकपित्थयोरलकस्याग्नेटहत्योईयोः श्यामापूतिकरचशिकतरोविश्वौषधारकरम् । कृष्णाग्रन्थिकचव्यपञ्चलवणं क्षाराजमोदान्वित पीतङ्कञ्जिककोणतोयमथितेचूर्णाक्वतंभजित् ॥ अवीक्षीरेण गोधूमकल्क कुन्दुरुकस्य वा । प्रलेपनं सुखोषणं स्यात् भ्रशूलहरं परम् ॥ म्त्याचे तु वै काकोदरे तत्तु प्रवेशयेत् । ब्रनं मुहत्तं मेधावी तत्क्षणादरजो भवेत् ॥ अजाजी हवुधा कुठं गोधूमं वदराणि च । कालिकेन समं पिष्ट्वा कुर्याद्रध्रप्रलेयनम् ॥ सैन्धवं मदनं कुठं शताहां निचुलं व चाम् ॥ होवेरं मधुकं भार्गो देवदारु सनागरम् ॥ कटमलं पौष्कर मेदां चविकां चित्रकं टीम् । विनातिविधे श्यामां रेणा कां नीलिनों स्थिराम् ॥ विल्वाजमोदां कृष्णाञ्च दन्ती राखां प्रपिथ्य च । साध्यमेरण्डज तैलं तैलं वा कफवातनुत् ॥ ब्रनोदरार्तगुल्मा लोहमहाक्ष्यमारुतान् । थानाइमम्मरीञ्चैव हन्यात्तदनुवासनात्" ॥ वृहत्सैन्धवाद्यं तैलम् ॥ "सौरेश्वरतं योज्यं ब्रनवद्धिनिवृत्तये" ॥ इतिधरड्यधिकारः । इति चक्रपाणिदत्तः ॥ * ॥ (अस्य सनिदानं पूर्वरूपसहितं लक्षणं संप्रा- प्तिश्च यथा। "वातपित्तश्लेष्मशोणितमेदो मूत्रान्व- निमित्ताः सप्त वृद्धयः । तासां मूत्रान्वनिमित्ते रही वातसमुत्थे केवलमुत्पत्तिहेतुरन्यतमः ॥ धधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोवाहिनी- रभिप्रपद्यधमनीः फलकोषयोहिं जनयति तां वृद्धिमित्याचक्षते॥ तासां भविष्यतीनां पूर्व- १५० कुरण्डः रूपाणि वस्तिकटीमुष्कमेरोष वेदना मारुत मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च । निग्रहः पबकोपाशोफचेति ॥ मूत्रजां खेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेशयेत् । तत्रानिलपरिपूणां वस्तिमिवाततां सेवन्याः पार्श्वतोऽधस्तादिध्येद्रीहिमुखेन तु ॥ मनिमित्तानिलरनं वातद्धिमाचक्षते, पक्कोड अथात्र विमुखां नाड़ी दत्त्वा विसावयेद्भिषक् । म्बरसङ्काश ज्वरदाहोमवती चाशुसमुत्थानयाकां मूत्रं नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् ॥ पित्तद्धिं कठिनामल्पवेदनां शीतां कण्डमतीं शुदायां रोपणं- दद्याद्दर्जयेदन्तहेतुकीम् ॥ लेमाद्धिं कृषास्कोटारतां पित्तरद्धिलिङ्गां रक्त- अप्राप्तफलकोशायां वातद्धिक्रमो हितः । वृद्धिं दुखिग्धां कण्डूमतीमल्पवेदनां तालफल तत्र या वङ्गणस्था तां दहेदर्द्धन्दुवक्त्रया॥ प्रकाश मेदोरद्धिम् ॥ मूत्रसन्धारण-पशीलस्य मूत्र सम्यगमार्गावरोधा) कोशप्राप्तान्तु वर्जयेत् । सद्धिर्भवति सा गच्छतोऽम्बुपूर्णा दृतिरिव क्षुभ्यति त्वचं भित्त्वाङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात् ॥ मूत्रकृच्छ्रवेदनां घणयोःश्वयधु कोषयोश्चापाद- अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके। यति तां मूचरहिं विद्यात् ॥ भारहरणबलवहि प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्नायुच्छेदोऽधिकस्तयोः॥ ग्रहक्षप्रपतनादिभिरायासविशेषैर्वायुरतिप्रवृद्धः पालोपरि च कर्णान्ते त्यक्ता यत्नेन सेवनीम् । प्रकुपितश्च स्थूलान्तस्येतरस्य चैकदेशं द्विगुणमा व्यत्यासाद्दा सिरां विध्येदन्नहिनिहत्तये"। दायाधोगत्वा वजणसन्धिमुपेत्य अस्थिरूपेण स्थि इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २६ ः॥ * ॥) त्वाऽप्रतिक्रियमाणे च कालान्तरेण फलकोषं प्र भावप्रकाशोतचिकित्मादिः यन्त्ररद्धिशब्दे दटव्यः॥ विश्य मुष्कशोफमापादयत्याध्नातो वस्तिरिवाततः साकरुण्डरक्षः। इति राजनिघण्टः । प्रदीर्घः शोको भवति सताब्दमवपीड़ितश्चोर्द्धमुपैति कुरण्डकः, , (कुर्यते शब्दयते इति । कुर् + बाहुल. विमुक्तश्च पुनराधमति तामन्त्रद्धिमसाध्या कात् अण्टक । एघोदरात् साधुः। ततः खार्थे माचक्षते" ॥ * ॥ इति सुश्रुते निदानस्थाने । कन् ।) कुरण्टकरक्षः । इत्यमरटीकायां रायमु- १२ अध्याये॥ कुटः ॥ (कुरण्टकशब्दोऽस्य विवरणं ज्ञातव्यम् ।) चिकित्सतच्चास्य यथा,- कुररः, पुं, (कुष्शब्दे + "कुवः करच्” । उणां "धन्वद्ध्या विना पड़ या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् ३ । १३३ । इति करच प्रत्ययः ।) कुरलपक्षी। अश्वादियानं व्यायाम मैथुनं वेगनिग्रहम् ॥ तत्पर्य्यायः। उत्क्रोशः २। इत्यमरः। २।५।२३ ॥ वत्यासनञ्चमणमुपवासं गुरूणि च । खरशब्दः ३ क्रौञ्चः ४ पंक्तिचरः ५ खरः ६ । इति तत्रादितो वातवृद्धौ चैतस्निग्धमातुरम् ॥ राजनिर्घण्टः ॥ (यथा महाभारते ३ नलोपाख्यान- खिन्नञ्चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् । पर्वणि । ६४ । ११०। कोशाम्रतिल्वकर करण्डफलतैलानि वा नरम् ॥ "पोधुष्ठां क्रौञ्चकुररैश्चक्रवाकोपकूजिताम्" । सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसम्भवम् । अयं जलचरान्तर्गतपक्षिविशेषः । यथा,- ततः कालेऽनिलध्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ॥ "कुररवकमकराः कङ्कचटकपिकासारसाः । निरूहयेन्निरूपञ्च भुक्तवन्तं रसौदनम् ॥ आडिदात्यूहहंसा जलकरटिकपिङ्गा टिट्टिभाद्याः। यष्ठीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत् । जलेचरा विहङ्गास्ते भासकाः खञ्जरीटकाः। स्नेहोपनाहो कुच्चि प्रदेहांचानिलापहान् ॥ इत्येते जलजा जीवाः" ॥ इति हारीते प्रथमे विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनों परिवर्जयेत् ॥ स्थाने ११ अध्याये ।) भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् । कुरराधिः, पुं, (कुररस्य अविरिव ।) देवसर्षपः। पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रस्थिक्रमो हितः॥ इति राजनिघण्टः ॥ पक्कां वा भेदयेभिमां शोधयेत् क्षौद्रसर्पिषा । कुररो, स्त्री, (कुरर + स्त्रियां जातित्वात् खीष ।) शुद्धायाश्च भिषग्दद्यात् तैलं कल्कञ्च रोपणम् ॥ मेषी। इति हेमचन्द्रः॥ कुररपक्षिस्त्री । इत्य- रक्तजायां जलोकोभिः शोणितं निहरेषिक् । मरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । ६ । १२ । पिबेदिरेचनं वापि शर्कराक्षौद्रसंयुतम् ॥ "ततो मामनयदक्षः क्रोशन्ती कुररीमिव" ॥) पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्के च सर्वदा । कुरलः, पुं, (कुरर इति रस्य लः 1) कुररपक्षी। वृद्धि कफात्मिकामुयोर्मुत्रपिछः प्रलेपयेत् ॥ चूर्णकुन्तलः । इति धरणो॥ पीतदारु कषायश्च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ॥ कुरवः, पुं, (कु ईयत् रवः गुञ्जनध्वनिर्मधुकराणां विस्लापनादृते वापि स्लेग्मयश्यिक्रमो हितः । खल्पमधुवया यत्र ।) सितमन्दारः। इति राज- पक्कायाञ्च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते ॥ निर्घण्टः ॥ कुरवकः। रक्तझिण्टी । इति शब्द. सुमनारष्कराकोठसप्तपणेषु साधितम् । रत्नावली ॥ पीतझिण्टी । इति हेमचन्द्रः ॥ मेदःसमुत्या संखेद्य लेपयेत् सुरसादिना ॥ (कुत्सितो रख इति कम्मधारयः।) कुत्सित शब्दः॥ शिरोविरेकैद्रव्यैव्वा सुखोषोर्मूत्रसंयुतैः । (कुत्सितो रखो यस्य ।) कुत्सितशब्दयुक्त त्रि ॥ खिन्नाचावेछ्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् ॥ कुरवकः, पुं, (कुरव + खार्थे कन् ।) रक्तालानः । रक्षेत् फले सेवनीच द्धिपत्रेण दारयेत् । रक्तभिण्टी । इति राजनिर्धण्टः ॥ (यथा राजे- मेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात्कासीससैन्धवे ॥ न्द्रकर्णपूरे ६५। बनीयाच्च यथोदिएं शुद्धे तैलञ्च दापयेत् । "किञ्चित्व मलित कलोचनपुटं कण्डू मुगण्डयोः ·भाषा ॥ । १५१ कुरुण्टी कुर्णः झम्पाकम्पितकमले कुरवके निर्वाप्य वन्यदिपै"। "उवाच पार्थ ! पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति") लिका । इति मेदिनी ॥ (कु कुत्सितं मापं रुण्यति तस्य पुष्यादिरपि । यथा कुमारटीकायां कयटकारिका । इति पादचन्द्रिका ॥ नाशयति ब्रह्मणः पत्युर्वा परिचय॑या ।) ब्राह्मणो । मल्लिनाथः। “घालोकितः कुरवकः कुरुते विका- कुरुकन्दकं, स्ली, (कुशः इव विस्तीर्णः कन्दो यस्य । इति जटाधरः ॥ शम्" ॥ यस्य पर्याया लक्षणञ्च यथा ॥ कम् ।) मूलकम् । इति शब्दमाला ॥ कुगम्बं, ली, (कुर + बाऊलकात् उम्बच् ।) कूल. "सैरेयकः श्वेवपुष्यः सरेयः कटसारिका । कुरुक्षेत्र, सी, (कुरुणा चन्द्रवंशोद्भवेन राजविशेघेण पालकम् । इति शब्द चन्द्रिका ॥ कमलालेवु इति सहाचरः सहचरः स च भिन्द्यपि कथ्यते । भूरितपसोपार्जितं धम्मक्षेत्रनामा प्रसिद्ध कुरण्टकोऽत्र पीते स्थानक्त कुरवकः स्मृतः" ॥ कुरुदेशान्तर्गतं क्षेत्रम् । · पूाकपार्थिवादित्वात् कुरुम्बा, स्त्री, (कुरुम्ब + स्त्रियां टाम् ।) द्रोणपुष्यी । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रधमे भागे ।) मध्यपदलोपः।) देशविशेषः । तत्तु धम्मक्षेत्रम् । इति राजनिघण्टः ॥ (दीणपुष्यीशब्दोम्या गुणा- कत्सितरवे त्रि॥ (किश्चास्मिन्नेव क्षेत्रे क्षत्रियकुलारण्यकुठारेण भ्ट दयो ज्ञयाः ।) कुरसः, पुं, (कुत्सितो रसो यत्र ।) मद्यभेदः । इति गुवंशधुरन्धरेण भगवता जामदारामेण क्षत्रि- कुरुम्बिका, स्त्री, (कुरुम्बा +खार्थे का टाम् इत्वं च ।) हारावली ॥ कर्मधारये कुत्सितरसः । बङ्गग्रीको यशोणित मञ्च इदाः कृताः तदारभ्य च क्षेत्रमेतत् होणपुष्पी । इति राजनिघण्टः । कुत्सितरसयुक्त वि॥ समन्तपञ्चकनाम्रोच्यते । नितरामेवात्र युध्यतां कुरुम्बी, स्त्री, (कुरुम्ब + स्त्रियां गौरादित्वात् डीघ ।) कुरसा, स्त्री, (कुत्सितः ईषत् वा रसो यस्याः।) क्षत्रियाणां शरीरविसर्जनेन पुण्यप्राचुर्यात् मैं हलीरक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ गोजिका लता । इति प्राब्द'चन्द्रिका ॥ वैकुण्ठप्राप्तिः । तत एवात्र कुरुयाण्डवानां समाह- कुरुराट् [[ ] पुं, (कुरघु राजते । राज् +किप।) कुराहः, ई, कुलाहः । ईधत्यागडुः कृष्णाजवो घोटकः । शुद्ध निर्दत्तम् । एतद्दिवरण महाभारतीये १२ । दुर्योधनः । इति विकाण्ड पोषः । इति हेमचन्द्रः॥ ४८ अध्याये श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे इश्यम् ॥ कुशलः, (, (कुर + उस्तक ।) भालस्थितचूर्णकुन्तवः । कुरी, स्त्री, (क भूमिं राति ददाति । कु+रा+कः | यथा भगवद्गीतायाम् ।। १ । तत्पर्यायः। अमरका २ नमरालका ३ । इति ततो गौरादित्यात् डीष ।) टणधान्यभेदः । इति "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । हेमचन्द्रः॥ राजनिघण्टः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय !" ॥ कुरुवक, , (रौतीति शवो नमरः । कुमितः खस्य- कुरीरं, ली, ("का उच्च" | उणां ।। ३३ । इति एतत्क्षेत्रस्य सीमानिशे बहमि मतानि लक्ष्यन्ते मधुलाभात् विरक्तो रुवो यत्र । खल्पमधुत्वादस्य ईरन् उकारादेशच ।) मैथुनम् । इति सिद्धान्त दिमामुदाहृतमन । यथा, हेमचन्द्रः । तधात्वम् ।) रक्तमिण्टी। रक्तालानः। इत्यमरः । कौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ "धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रं हादपायोजनावधि" ॥ २।४।७४॥ पीतमिण्टी। इति हेमचन्द्रः ॥ (कुरवक- कमा, पु, (क+ "वयोरुच" । उग १ । २५ । इति तथा विकागडपोधेऽपि । शब्दे पीवभिण्टी'ब्द च काम्य विदति तिव्या ।) कुः उच्च ।) घामोधराजपुतः। स तु प्रियव्रत "कुरुक्षेत्र प्रयागच्च हिमाद्रिं विन्ध्यमन्तरा" ॥ "कुलविन्दं, स्ली, (कुरून् विन्दति+विदिलाभे “मनु- गजपौत्रः । (खायम्भुवमनोः प्रपौत्रः उत्तरकुरु- एष हि ब्रह्मर्षिदेताः । यथा, ममौ । २ । १६ । पसर्गात् लिम्प विन्दधारिपारि वेधुदेजिचेति साति राज्यं प्राप्तवांश्च । तत्रत्या नदी च भद्रेति नाना "कुरुक्षेत्रं च मत्स्याच पञ्चालाः शूरसेनकाः । साहिभ्यश्च"। ३ । १ । १३८ । इति शः मुचा- विश्रुता । यथा विष्णुपुराणे । २ । १ । १६-२२ । एष ब्रह्मर्षिदेतो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः" ।) दित्वात् नुम् च ।) काचक्षवणम् । माणिक्यम् । "जम्बुद्दीपेश्वरो यस्तु यानीघो मुनिसत्तम! । करुक्षेत्रीयोगः, पुं, एकस्मिन् सावनदिने तिथित्रय इति राजनिघण्टः ॥ कुरुविल्चरत्नम् । कुल्माय- तस्य पुत्वा बभूवुस्ते प्रजापतिसमा नव ॥ नक्षत्रत्रययोगत्रयागाच स्पर्णः । इति स्मृतिः। शस्यम् । इति मेदिनी ॥ (कचिदस्य धुखिङ्गत्व- नाभिः किम्पुरुषव हरिवर्ष इलाटतः । कुरुक्षेत्रे म्रत्युयोगः। यथा,- मपि दृश्यते। यथा, मुश्रुते सूत्रस्थाने ३६न्यः । रम्यो हिरण्वान् घष्ठश्च कुगर्भद्राश्च एव च ॥ "पञ्चग्रहयुते म्टयौ लमसंस्थे वृहस्पतौ। "कासोससैन्धवं किएवं कुरुविन्दो मनाशिला"1) केतुमालस्तथैवान्यः साधनेसो पोऽभवत् । सौम्यक्षेत्रगते लग्ने कुरक्षेत्रे मतिर्भवेत्" । कुरुविन्दा,, (कुरा+विद+: नुम् च ।) मुस्तकम्। जम्बुद्दीपविभागांश्च तेषां विप्र ! निशामय । इति जातकाम्टतसंग्रहे योगाध्यायः॥ इत्यमरः । २।४ । १५६ ॥ माषः। इति राज- पित्रा दत्तं हिमाइन्तु वर्षे नाभस्त दक्षिणम् । कुण्टः, पुं, (कुत्सितं रोटते दीप्यते प्रतिहन्ति वा । निर्घण्टः ॥ (अस्य पर्याया यथा,- . हेमकूटं तथा वर्ष ददौ किम्पुरुषाय सः ॥ रट दीप्तौ प्रतिघातादिषु च + "इगुपधेति" ३ । "मुलकं म स्त्रियां मुस्सं विधु वारिदनामकम् । टतीयं नैषधं वर्ष हरिवाय दत्तवान् । १।१३५१ कः ।)सितावरणाकः इति राजनिघण्टः ।। कुरविन्दश्च सङ्ख्याताऽपरः क्रोडकसेस्कः । इमारताय प्रददौ मण्यत्र तु मध्यगः ॥ कुरण्टः, पुं, (कुत्सितं दुर्गन्धादिकं रण्टति लुण्ठ- भद्रमुस्तच गुन्द्रा च तथा मागरमुस्तका"। नीलाचलाश्रितं वर्ष रम्याय प्रददौ पिता। तीति । कु+ रुटि क्ये + अच् ।) पीतभिटी । इति भावप्रकाशस्य पूर्बखगड़े प्रथमे भागे ।) श्वेतं तदुत्तरं वर्ष पित्रा दत्तं हिरवते ॥ पीताम्नानः। इति मेदिनी ॥ (कुरुण्टकशब्दस्य कुरुविल्यः, (, (कुरुप विस्त इव ।) पद्मरागमणिः । यदुत्तरं 'पूटङ्गवतो वर्ष तत्कुरवे ददौ । विरतियता ।) 'इति त्रिकाहशेषः॥ मेरोः पण यद्वष भद्राश्वाय प्रदत्तवान्" । कुरण्टकः, पुं, (कुरुण्ट + खार्थे कन् ।) पीतास्त्रानः । कुरविल्यकः, पुं, (कुरुविक्ष + संज्ञायां कन् ।) कु- वैवस्वतमनुवंश्यश्चन्द्रवंशीयराजविशेषः । स तु पीतभिण्टी। तत्पर्यायः। सहचरी २ सहचरः ल्माषः। वनकुलस्थिका । इति रनमाला ॥ (राणा- सम्बरणराजभार्यायां सूर्यकन्यायां तपत्यां जातः। ३। इत्यमरः ।२।४/७५॥ सहाचर: 8 कुर स्वास्य कुल्मायशब्दे शेयाः।) अयमेव कुरक्षेत्रपतिः । धार्तराष्ट्रपाण्डवानां ण्टकः । इति भरतः॥ कुयविस्तः, , (कुक्षु विख्यातः विस्तः ।) स्वयं पणम् । पूर्बपुरुषः । यथा,- ("वीर सहचर पीतयुष्यो दासीकुण्यटकः" । इत्यमरः ।२।६।४॥ चारि ताला सोणा । “योऽजमीसुतस्वन्य ऋक्षः सम्बरणस्ततः । इति वैद्यकरत्नमालायाम् । यत्रास्य व्यवहारस्त- इति भाषा ॥ नपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुः ॥ द्यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ३८ अध्याये घारग्वधा- कुरूप्यं, ली, (कु ईषत् रूप्यमिव । रूप्यवत् शुभ- परीक्षित् सधनुर्जकुनिषधाश्वः कुरोः सुताः" । दिवर्गे॥ "धारग्वधमदनगोपधोण्टा कुटनपाठा वात्तथात्वम् ।) रङ्गम् । इति राजनिघण्टः । इति श्रीभागवते।।२।४॥) भक्तम्। देशविशेषः। कण्टकीपाटलामूर्खन्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरण्टकदा- कुकुरः, पु स्त्री, (कुर् इत्यस्फुटं शब्दं कुरति शब्दायते । इति मेदिनी । स तु जम्बुद्दीपस्य नववर्षान्तर्गत सीत्यादिषु द्रष्टव्यः॥) कुर + कुर+कः ।) कुक्कुरः। इत्यमरटीकायां वर्षविशेषः पः । इति ज्योतिषम् ॥ तद्देशवासी। तत्र कुरण्टी, स्त्री, (कु कुत्सितं राति खभासा । कु+ रायमुकुटः॥ बडवचमान्तः । (यथा गीतायाम् १ । २५ । रटि + अच् । गौरादित्वात् डी ।) दागपत्त- कुर्णनः, पु, कुलमनरक्षः। इति राजनिघण्टः ॥

·१३ | इति १५२ कुलं कुलत्यः कुद क्रीड़ायाम्। इति कविकल्पद्रुमः॥(वा-यात्म "दशी कुलन्तु भुञ्जीव विंशी पञ्चकुलानि च") कुलजः, पुं, (कुले सत्कुले जायते । जन् +डः।) ख-सेट् ।) पञ्चमखरी । दीर्घिः पृथक् पाठ- कुलः, पुं, (कुल +कः ।) कुलिकः । शिल्पिकुल कुलीनः । सत्कुलोद्भवः । इति शब्दरत्नावली ॥ सामर्थात् पूर्वस्थ र्वनच्तयीति दी? न स्यात् । प्रधानः । इत्यमरटीकायां भरतः॥ (यथा, मनुः ८ । १७६ । र कुईते । इति दुर्गादासः ॥ कुलकं, ली, (को भूमौ लीयते । कु + ली + डः । "कुलजे वृत्तसम्पन्ने धर्मजे सत्यवादिनि । कुईनं, सी, (कुई +भावे ल्युट् ।) क्रीड़ा । इत्यमर संज्ञायां कन् ।) पटोललता । सम्बद्धलोकसमूहः । महापक्षे धनिन्यायें निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः" ।) टीकायां खामी॥ इति मेदिनी ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ६ । २८७। कुलनः,, (कुं एथिवीं रञ्जयति । रक्ष+णिच् + अण कुपरः,,(कुर + बिप कुः । पिपत्ति । ट+अच् परः। "कलापकं चतुर्भिश्च तदूद कुलकं मतम्" । रस्य लः ।) कुलञ्जनवृक्षः । इति राजनिघण्टः ॥ बवः कम्मधारयः।) कमोणिः । जानु । इति मे पठोलार्थ यथा,-"करीरं कुलकं नन्दी" इति कुलञ्जना, पुं, ( कु+रञ्ज+णिच् + ल्युः । रस्य सः।) दिनीकरहेमचन्द्रौ। (कुपराब्दस्य विवरण वाभटे सूत्रस्थाने । ६ व्यः । कुलकं पटोलभेदः । खनामख्यातरक्षः । तत्पर्यायः। कुर्णजः २ स्वाख्येयम् ।) वित्यक्षा इति ख्यातम् ॥ इति तट्टीका।) गन्धमूल ३ कुलञ्जः । यस्य गुणाः । कटुत्वम् । कुर्यासः, पुं, (कुपरे अस्थते वास्ते वा । अस्, यास् कुलकः, एं, (कुल + संज्ञायां कन् ।) काकेन्दुः । तिक्तत्वम् । उपणत्वम् । दीपनत्वम् । मुखदोवना- वा+घञ्वतः एषोदरात् साधुः।) बईचोलकः । इत्यमरः ।२। ४ | ३६ ॥ वल्मीकः । कुलश्रेष्ठः । शित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ इविहारावली॥ इति मेदिनी ॥ मरवकरक्षः । इति रत्नमाला ॥ कुलटा, स्त्रो, (कुलात् व्यभिचारार्थ कुलान्तरं घट- कुर्मासक, ए, (कुर्यास + खार्थे कन् ।) कञ्चलिका । हरितसर्यः । इति राजनिघण्टः ॥ कुमीलुः । इति तीति । कुल + घट + वच् । एकन्ध्वादित्वात् इन्धमारः। काँचुलि इति भाषा । (यथा रत्ना. भावप्रकाशः॥ शिल्यिकुलप्रधानः । इत्यमरटी बलापः।) व्यभिचारिणी। महा। बबीनाटके । “मनोजकुर्पासकपीड़ितस्तना" ।) कायां भरतः॥ (यथाइ, कार्यासप्तशती ३९३ ! कुब्वत्, त्रि, (करोति इति । छ+पाट ।) कम्म- कुलकर्कटी, स्त्री, (कुला कर्कटी इति नित्यकर्ममधा- “परपतिनियकुलटाशोषितशठ ! नेर्षया न कोपेन। कार भत्यः । इति विश्वः ॥ रयः।) चीनाकर्कटी। इति राजमिधंगटः॥ दग्धममतोपतप्ता रोदिमि तव वानवं वीक्ष्य" ।) कुल ब बन्धौ । संहतो। इति कविकल्पद्रुमः ॥ कुलकुण्डलिनी ) स्त्री, (कुले कुलचके पृथिवीतत्त्व तत्पर्यायः । पुंश्चली २ वर्षिणी ३ बन्धकी । (मां-पर-अक-कचित् सकं सेट । ज्वलादिः।) कुलकुण्डली रूपे मूलाधारे कुण्डलाकृत्या साई- असती ५ इत्वरी६ खैरिणी ७ पांशुला ८ । इत्य- अकोलः कुलः । कोलति कुलीनः सर्वेषां बन्धः त्रिवलयाकारेण खयम्भुलि वेटयित्वा तिष्ठतीति। मरः ।२।६।१०॥ धर्षणी : पांसुला १०। इति स्थादिन्यर्थः । संहती राशीकरणमिति चतुर्भुजः ॥ कुल + कुण्डलिन् + डीम् । कुण्डल + डीम् । यद्दा तट्टीका या ११ दुष्ठा १२ धर्षिता केचित्तु संहतिस्थाने संख्यामं पठित्वा कोलति को एथिवीतत्त्वाधारे मूलाधारे इत्यर्थः लीयते प्राब्दरत्नावली ॥ लङ्का १४ निशाचरी १५ त्रया- कुखामः गणयति इत्यर्थः इत्याङ्गः । संस्थान इति । कु-+ली + व्यन्येभ्योपीति डः । ततः कर्म रडा १६ । इति जटाधरः॥०॥ परकीयान्तर्गत- पठित्वा संस्त्यानं उपचयः । इति रामः ॥ धन्ये तु धारयः ।) मूलाधारपद्मस्थित शिवशक्तिविशेषः । नायिकाविशेषः । यथा,- बन्धुषु ज्ञाविषु वर्तमानोऽयं धन्यवास्य न प्रयोगः। यथा। पूर्णानन्दकृतघट्चक्रप्रकाशः । "रते वारिकणान् किरन्ति पुरुषान् वर्षन्ति गड़ि गतिवदित्याः । इति दुर्गादासः ॥ "कूजन्ती कुलकुण्डली च मधुरं मत्तालिमालास्फुट লাশীষ ব্যঃ যুৱস্থলি ল ভূলবে कुख, खो, (कुल् + "इगुपधेति" ।३।१।१३५ । वाचः कोमलकाव्यबन्धरचनाभेदातिभेदक्रमः । पुनर्नायकान् । बैलोक्ये तरवः पलानि अवते का) वंशः । (यथा, रधौ । १६ । ८६ । श्वासोच्छ्रासविवर्त्तनेन अगवां जीवो यथा धार्यते नैवारभन्ते जनान् धातः! कातरमाणपामि कुल "इत्युचिवानुपहृताभरणः क्षिती सा मूलाम्बुजगहरे विलसति प्रोदामदीप्तावली" ॥ टाहेवोत्वया किं कृतम्"॥ इति रसमञ्जरी॥*। माध्यो भवान् खजन इत्यनुभाषितारम् । कूजन्तीति। सा मूलाम्बुजगकर इत्यादि व्या अस्या बनभोजनप्रायश्चित्तं प्रायश्चित्तशब्दे अभी- संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः ख्यातम् । कीदृशी कोमलकाव्यबन्धरचनाभेदा ज्यानभक्षणप्रकरणे गटव्यम् ॥ कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन" | विभेदक्रमैः कोमला कमनीयत्वविशिया या काव्य- कुलटी, स्त्री, (कुत्सितं रयते। रट भाषणे + वस्थ लक्षणं यथा, शियोक्तौ । बन्धरचना तस्याः भेदातिभेदक्रमैः भेदातिशयभेद घनर्थे कः । गौरादित्वात् डी रस्य वाः ।) मनः- "याचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् । क्रमैर्विशिष्ठा वाचः मत्तालिमालास्फुटं मत्ता या शिला । इति रत्नमाला कामरटीका च ॥ (कास्या निछा वृत्तिस्तपो दानं नवधा कुललक्षयाम्" ।) अलिमाला नमरसमूहस्तबदस्फुटं यथा स्यात् गुणादयो ममारिलाशब्दे बोडव्याः ।) वनाशकारणं यथा। एवं मधुरं यथा स्यात् तथा कूजन्ती अव्यक्त- कुलतिथिः, स्त्री पुं, (कुला तिथिः।) चतुर्थरमीहा- “गोमिश्च दैवतैर्विप्रवष्या राजोपमेवया । मधुरवनिं कुर्वन्तीत्यर्थः। सा का इत्याकाङ्क्षा दशीचतुर्दश्यः । यथा, तन्नसारे। कुल्लान्यकुलतां यान्ति यानि होनानि वृत्तवः ॥ यामाह यथा कुलकुण्डलिन्या श्वासोच्छ्रासविवर्त- "दितीया दशमी षष्ठी कुलाकुलमुदाहतम् । कुविवाहः क्रियालोमैदानध्ययनेन च । नेन श्वासोच्छ्रासयोः परिवर्तनेन गमनागमनेन विधमाश्चाकुलाः सर्वे शेषाच तिथयः कुलाः" । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण वै ॥ जगतां संसाराणां जीवः प्राणो धार्यते । पुनः कुलस्था, पुं, (कुलं भूमिलग्नं सत् तिष्ठति ! कुल+ चन्तात् पारदा-च तथाऽभक्षस्य भक्षणात् । कीदृशी प्रोद्दामदीप्तावली प्रकटोत्तुङ्गदीप्ति स्था +कः । एषोदरात् साधुः।) शस्यभेदः । कुल- अनौवधर्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ श्रेणीखरूमा । तथा च मूलाधारयः साकार स्थकड़ाइ इति भाषा ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५।७। अश्रोत्रिये वै वेदानां सुषलेषु तथैव च | साईत्रितयवेष्ठनविशिष्या विद्युत्समूहरूमा कुल- "धान्यं यवास्तिलान्भाधान्कुलस्यान्सर्षपांश्चणान्"1) विहिताचारहीनेधु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्" ॥ कुण्डलिनी तिष्ठतीत्यर्थः । इति तट्टीका ॥ * ॥ तत्पर्यायः। कालरन्तः २ तामरक्षः ३ कुल. इवि कूर्मपुराणे उपरिभागे १५ अध्यायः ॥ धन्यत् चक्रशब्दे मूलाधारशब्दे षट्चक्राब्दे च त्यिका 8। इति रत्नमाला। तामवन्तः ५। इति सजातीयगणः । इत्यमरः।२।७।१ ॥ (कं भूमि लाति इश्यम् ॥ त्रिकाण्डषिः । तानवीजः ६ सितेतरः । इति रहाति.। ला+कः।) जनपदः । ग्टहम्। (को कुखकाः, पुं, (कु + लक्क + भावे घञ्।) करताली। राजनिर्धण्टः॥ यस्य गुणाः। कमावावगुलम- भूमौ हीयते । अन्येभ्योपीति डः ।) शरीरम् । तत्पर्यायः । तालमईलः २। इति हारावली ॥ शुक्राश्मरीमेदश्वासकासप्रमेहनाशित्वम् । उंह. इलि मेदिनी ॥ अग्रम् । इति महाभारतम् ॥ कुलक्षया, स्त्री, (कुलस्य मूलस्थ विस्ततवल्लीजालस्य णत्वम् । उष्णत्वम् । कटुत्वम् । ग्राहित्वञ्च । इति (मध्यम-हलहयेन यावती भूमिः कृष्य ते तावतो वा क्षयो यस्याः1) शूकम्बिी। इति पून्दच राजवल्लभः ॥ कषायत्वम् । रूक्षत्वम् । रक्तपित्त- भूमिः । यथा, मनुः । ७।१११ । न्द्रिका कारित्वम् । बलनाशित्वञ्च । अस्य यूपगुणः । वायु- - - .

·- " : , १५३ कुलन कुलश्रे कुलायः शकरामरीनाशित्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ पुष्यमघोत्तर फल्गुनीचित्राविशाखाज्येष्ठापूर्बाधा इति तट्टीकायां भरतः॥ (यस्य चपरे पर्यायगुणा यथा,-- श्रवणोत्तरभाद्रपदः । यथा,- कुलसम्भवः, घु, (कुले कस्यचित् वंशे सम्मकः उत्- "कुलत्यिका कुलस्यश्च कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । "वारणार्दाभिजिन्मूलं कुस्ताकुलमुदाहृतम् । पत्तिरस्थ ।) यस्य कस्यचित् कुले जावः । तत्य- कुलत्यः कटुकः पाके कयायः पित्तरक्तवत् । कुलानि समधिळ्यानि शेषाणि चाकुलानि च ॥ विः । वीज्यः । इत्यमरः ।२।७।२॥ लघुर्विदाही वोर्योषणः श्वासकासकफानिलान् ॥ इवि तन्त्रसारः॥ कुलसौरभं, ली, (कुलं श्रेष्ठं सौरभं यस्य ।) मरवक- हन्ति हिकाश्मरीशुक्रदाहानाहान् स पीनसान् । कुलनाशः, पुं, (कुलं मूमिलग्नं न स्वभाति । न + अमा वृक्षः । इति पान्दमाला ॥ खेदसंग्राहको मेदोज्चरक्रिमिहरः परः" ॥ + अच् । सप्सपेति समासः। उष्ट्रस्य हि उन्नत- कुलस्त्री, स्त्री, (कुले कुलस्थिता स्त्री।) कुलपालिका । इति भावप्रकापास्य पबखण्डे प्रथमे भागे ॥ कन्धरत्वात् भूमिलमस्याभक्षकतया तथात्वम् ।) छानन्यगामिनी कुलरक्षिका स्त्री । इत्यमरः।२। "उद्याः कुलत्यो रसतः कषायः उष्ट्रः। इति हेमचन्द्रः ॥ (कुलस्य नाशः ध्वंसः।) ६ । ७॥ (तथा च चाणक्ये । कटुर्विपाके कफमागतघ्नः। कुलध्वंसः । "असन्तुया हिजा नयाः सन्तुष्टा इव प्रार्थिवाः। शुक्रामरीगुल्म-निघदनच कुलपतिः, पुं, (कुलस्य वंपास्य गोत्रस्य वा पतिः सलज्जा गणिका नया निर्लज्जाच कुलस्त्रियः" । संग्राहकः पीनसकासहारी॥ खामी 1) कुलखामी । गोवधानः । कुलनाथः । कुले कुलचके मूलाधारे विराजते या स्त्री। धानाहमेदोगुदकीलहिक्का यथा । “अध सिन्धुसौवीरपतेरहगणस्य व्रत कुलकुण्डलिनीशक्तिः । यथा, कुलावे । श्वासापहः पोणितपित्तकृच्च । इदमत्यास्तटे तत्कुलपतिमा शिविकावायुरु "कुलस्त्री ज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः" ) कफस्य हन्ता नयनामयन्नो घान्वेषणसमये देवेनोपसादितः स दिजवर उप- कुलहराहकः, , (कुलाय संघाय इण्डते । हुडि बंधे विशेषतो वन्यकुलत्य उक्तः" लब्धः । इति श्रीभागवते ५।१०।१॥ (कुलस्य + एल । प्रधोदरात् उकारलोपः।) धारणिः। इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ॥ * ॥) छात्रवर्गस्य पतिः पालकः । अन्नदानपोषणपूब्बेक धावत्तः । इति हारावली। कुलत्या, स्त्री, (कुलत्य+ स्त्रियां टाम् ।) वनकुलत्यः । काध्यापको मुगिविशेषः । उक्तछ । कुलाकुलतिथिः, पुं स्त्री, (तन्लोजकुसाकुलनामा प्र- तत्पर्यायः। दृक्प्रसादा २ अरण्यकुलस्थिका छ "मुनीनां दशमाहवं योऽनदानादिपोषणात् । सिहा विधिः ।) द्वितीयाषष्ठीदशम्यः । यथा । कुलाली ४ लोचनहिता ५ चक्षुष्या ६ कुम्भका- अध्यापयति विप्रर्षिः स वै कुलपतिः स्मृतः" ।) "द्वितीया दामी षष्ठी कुलाकुलमुदाहृतम्" । रिका ७ कुलस्थिका । इति राजनिघण्टः ॥ कुलपमः, , (कुलं भूलमं पवं पर्णभस्य ।) दमनक इति तन्त्रसारः॥ कुल्मायः कुरुविल्वका १० । इति रत्नमाला ॥ हक्षः । इति राजनिर्धण्टः ॥ कुलाकुलनक्षत्र, सी, (तन्लोककुलाकुणसंज्ञक नक्ष- अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । शाःिशूल- कुलमालकं, ली, (कुलं समूहं पालयतीति । पालि + प्रम् ।) भाद्रीमूलाभिषिच्छत भिधानक्षत्राशि । गाशित्वम् । विबन्धाधमानामनत्वम् । चक्षुर्हित खुला । बहफलोत्पत्तेस्तधात्वम् ।) कुबम्बम् । यथा, तन्नसारे। त्वम्। व्रणरोपणत्वञ्च । कुलत्थाननम् । अस्य कमलानेवु इति भाषा! इति पादचन्द्रिका ॥ "वारणार्दाभिजिन्भलं कुलाकुलमुदाहतम्" । "शयः पूर्ववत्तदधिकस्तु । कुम्भकारी १ प्रला- (कुलं वं पालयति। पाल+णिच् + एल् ।) कुलाकुलवारः, पुं, (तन्त्रोक्तकुनाकुलनामा वार।) यहा २ । अस्य गुणाः । चक्षुस्तित्वम् । कषाय वंशप्रतिपालके, नि॥ बुधवारः । यथा, तन्त्रबारे। लम् । कटुत्वम् । हिमत्वम् । विषविस्फोटकराड- कुलपालिः, स्त्री, (कुश पालयति या । पालि +इन् ।) "भौमशुक्रो कुजाख्यौ हि बुधवारः कुनाकुलः" । अणदोषनाशित्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ कुलवती । इति पाब्दमाला ॥ कुलाचला, पुं (कुलसंज्ञका अचलः पवतः। शाक- कुलस्थिका, स्त्री, (कुलत्या खार्थे संज्ञायां वा कन् । कुलपालिका, स्त्री, (कुलं पालयति । पालि + एपल् पार्थिवादिवत् मध्यपदक्षोपः।) कुलपर्वतः। यथा। यत इत्वम्।) कुलस्थाकाराअनप्रस्तरविशेषः। इत्य टाम् इत्वम् । यद्दा कुलपालि+खार्थे कन् टाम् ।) "घरकुलाचलसपसमुद्रा मरः ।२।६।१०२॥ यस्य गुणपर्यायौ कुलत्याशब्दे कुलस्त्री । इत्यमरः ।।६। ७॥ ब्रह्मपुरन्दरदिनकररदाः । द्रव्यौ । वनकुलस्थः । इति राजनिघण्टः ॥ कुलत्या, स्त्री, (कुजः वाभवैः त्या भरणम् | कुल्ल न त्वं नाई नायं लोक- कुलधर्मः, पुं, (कुलस्य कुले वा बाधरितो धर्मः ।) + + भावे क्यम् ।) गर्भिणोपर्युपासमा । ति स्तदपि किमर्थं क्रियते शोकः" । खजातीयधर्मः । कुलाचारः । यथा,- जटाधरः ॥ (कुलस्य भत्या | वाभरणम् ।) अति मोहमुहरे ७ ॥ सप्तकुलपवता यथा। "उत्मनकुलधर्ममाणां मनुष्याणां जनाईन । कुलम्मरः, पं, (कुलं स्टइं भलति हन्ति सन्धिकत "सात येऽस्मिन् महापवा विस्तृताः कुलपर्वताः। नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम'। नादिना इति । कुल+मत+अच् । निपासना माहेन्द्रो मलयः समः श्रुतिमास्टक्षवानपि। इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १ । ४३ ॥ मुम् लस्य ः।) कुजम्भलः । चौरः । इति विन्ध्यश्च पारिपात्रच इत्येते कुलपर्वता... कुलधारकः, ए, (कुजं धारयति रक्षति यः । कुल + हारावली। इति मात्ये ६.५ अध्यायः ॥ ध+णिच् +ण्वुल ।) पुत्तः । इति त्रिकाण्ड पोषः ॥ ; कुलवी, स्त्री, (कुलेषु भिषककुलेषु वर्णः वर्णनं गुण- कुलाचार्यः, पुं, (कुलस्य वंशस्य व्याथायां वर्जनादौ कुलनायिका, स्त्री, (कुले कुलाचारयजनकाले पूज्या कथनं यस्याः ।) रक्तनिवत् । इति राजगिर्घण्टः ॥ गुणकीर्तनविषये वा प्राचार्यः ।)कुवज्ञा। कुली- या नायिका ।) पञ्च-मकारयजने पूज्या स्त्री । कुलवारः,पं, कुलस्तदाख्यया प्रसिद्धो धारः ।) मङ्गल- नादीनां वंशांशव्याख्याकर्तृब्राझणः । अस्य विक- शुक्रवारी । थथा। र घटकशून्दे द्रष्टव्यम् । "रतमाल्येन सम्बीतो रक्तपुष्पविभूषितः । "रविचन्द्रो गुरुः सौरिश्चत्वारस्थाकुला इमे । कुलाटः, पुं, (कुलेन संघेन अटतीति । अट+अच्) पञ्चीकरणसङ्केतैः पूजयेत् कुलनायिकाम्" । भौमशुक्रौ कुलाख्यौ हि बुधवारः कुलाकुलः" ॥ क्षुद्रमत्स्यभेदः । इति शब्दमाला । सा नवविधा यथा,- इति तन्त्रसारः॥ হৃদি, ৪, (ৰূপান্না দ্যানৗবিম্বৰঃ। গ্রা- "नटी कापालिनी वेश्या रजकी नापिताना। कुलविप्रः, ए, (कुलपरम्परागतः कुलहिताय नियुक्तो चलः । इति सिद्धान्तशिरोमणिः। ब्रामणी शूद्रकन्या च तथा गोपालकन्यका। वा विप्रः ।) कुलपुरोहितः । इत्यमरटीकायां कुलाधारकः, पुं, (कुलस्य वंशस्य धाधारका प्रति- मालाकारस्य कन्या च नव कन्याः प्रकीर्तिताः"। खामी॥ छापकः 1) पुतः। इति शब्दरत्नावली। इति तन्तसारः॥ कुलश्रेष्ठी, [न्] त्रि, (कुलेषु शिल्पिकुलेषु श्रेष्ठी।) कुलायं, सी,. (को प्रथिव्यां लायो बयो यस्ख ।) कुलनक्षत्र,की, (तन्तसारोलपारिभाषिकलक्षणं कुलं शिल्पिकुलप्रधानः। तत्पर्यायः। कुलिका २ । इत्य पारीरम् । इति पुराणम् ॥ तत्र तत्सम्बन्धि वा मक्षत्रम्।) भरणीरोहियो मरः ।२।१०।५ ॥ कुलकः ३ कुलः । श्रेष्ठी ५ कुलाया, ए, (कुलानां पक्षिसमूहामां अयः वायan यथा - IT 20 ·१५४ यथा। . -- । माधा॥ । कुलिक कुली कुलीनः स्थानम् ।) नीड़ः । (यथा, माघे । कालविशेषः। रवौ सप्तमयामाईम् कुलीनः, , (कुले प्रशस्तवंशे जातः । “कुलात् खः"। "खगकुलायकुलायनिलायिताम्"।) सोमे घठयामार्द्धम् । मङ्गले पञ्चमयामाईम् ४ । १ । १३९ । इति खः ।) श्रेठघोटकः। स्थानमात्रम् । इति मेदिनी ॥ बुधे चतुर्थयामाईम् । गुरौ तृतीययामाईम् तत्पर्यायः । याजानेयः २। इत्यमरः॥ अजा- कुलायस्थः, घु, (कुलाये नीड़े तिष्ठति । स्था+कः।) शुक्रे द्वितीययामाईम् । शनौ प्रथमयामार्द्धम् । नेयः ३ । इति तट्टीका ॥. खजानेयः ४ जात्यः ५ पक्षी। इति शब्दचन्द्रिका ॥ राघवभट्टमते तु पूर्बोक्वयामाहानां दिवाशेष बाजाश्विः ६। इति शब्दरत्नावली॥ (तन्त्र- कुलायिका, स्त्री, (कुलायः पक्षिवासस्थानं विद्यते भागः । रात्रौ प्रथमभागः । इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥ शास्त्रोक्तकुलाचारव्रते स्थितः कौलः ॥) उत्तम ऽस्याम् । ठन् ।) पक्षिशाला । इति त्रिकाहशेषः । कुलिङ्गः, पु; (को एथिव्यां लिङ्गति गच्छतीति । कु कुलोद्भवे, त्रि । तत्पर्य्यायः । महाकुलः २ थार्यः कुलालः, पं, (कुलं घटादिनिर्माणोपयोगिम्मदाधुपा + लिगि + अच् + इदित्वात् नुम् । यद्दा कुत्सितं ३ सभ्धः ४ सज्जनः साधुः ६ । इत्यमरः। २१७) दानं यालाति सम्यगादत्ते । या+ला+कः । कलं कृष्णवणं लिङ्गं वर्ण यस्य ।) पक्षिविशेषः । फिङ्गा ३ ॥ * ॥ यथाधुनिककुलीनलक्षणम् । कुलं वंशं घटादिसमूई वा अलति पर्याप्नोति वा इति भाषा। तत्पर्य्यायः। कलिङ्गाः २ धुम्याटः ३ उत्कर्षविशेषवंतः । इति सङ्कतम् । अथवा रूच्य- अल् + कर्मण्यण। कुल + "तमिविशि विडीति" फिङ्गकः ।। इति प्राब्दमाला॥ मङ्गः ५। इत्य र्थम्। तस्यापत्यमित्यर्थे कुलशब्दादीनप्रत्ययेन कुलीन उणां १ । ११७ । इति कालन् वा ।) कुम्भकारः। मरः ॥ अस्य मांसगुणाः । मधुरत्वम्। खिग्धत्वम् । इति पदसिद्धिरिति केचित्। अर्थात् कुलीन- इत्यमरः । २ । १०१६ ॥ तस्योत्पत्तियथा । कफपित्तकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः || शब्देन उत्कर्षविशेषवंशजातकव्यक्तिरिति । तथा "मालाकारात् कर्मकायां कुम्भकारो व्यजायत"॥ कुलिङ्गकः, पुं, (कुलिङ्ग + अल्पार्थे कन् ।) चटक च लक्षणम् । उत्कर्षविशेषधम्मावच्छिन्नवाजात- इति परासरसंहिता॥ पक्षी । इति हेमचन्द्रः ॥ कत्वे सति वधर्मवत्त्वं कुलीन त्वमिति | उत्कर्ष- “पट्टिकाराच्च तैलिक्यां कुम्भकारो बभूव हु" ॥ कुलिङ्गाक्षी, स्त्री, (कुलिङ्गस्य व्यक्षिवत् फलं वस्य ।) विशेषस्त नवधा गुणाः । ते च यथा । इति पराशरपद्धतिः॥ ब्रह्मवैवर्लोक्ता च कुम्भका पेटिकारक्षः। इति रत्नमाला। पेटारी इति "याचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् । रशब्दे द्रष्टव्या ॥ कुक्कुभपक्षी । इति मेदिनी ॥ निष्ठाऽऽसत्तिस्तपो दानं नवधा कुलक्षणम्" ॥ कुलाली, स्त्री, (कुलं पर्वतकुलं कलायकुलं वा अलवि कुलिङ्गी, ली, (कुलिङ्ग + स्त्रियां गौरादित्वात् डी।) यत एव उत्कर्षविशेषात्मकनवधागुणविशिष्यत्व परिवईयति । अल् + प्रण। डीप् ।) कुलत्या ककटटीरक्षः । इति रत्नमाला ॥ कुलीनत्वम् । एतेन इदानों साधारणसामान्य- काराजनप्रस्तरविशेषः । कुलत्याञ्जनमिति ख्याता। कुलिरः, घु, (कुल + बाडलकात् इरन् किच्च ।) जनानां यदि नवधा गुणा वर्तन्ते वदा तेऽपि इत्यमरः । २।६ । १०२ ॥ अरण्यकुलस्थिका वन ककटः । इति धाब्दरत्नावली॥ कुलीनाः स्युस्तन्न । अनवच्छिन्नपायत्वं कुलीनत्वम्। कुलस्थकड़ाइ इति भाषा । इति राजनिर्धण्टः ॥ कुलि,ली,पुं, (कुलौ हस्ते शेते भवतिछते। कुल + प्रमाणं यथा,- (कुलाल + स्त्रियां डीम् ।) कुलालभार्या ॥ शी+डः। यहा कुलिनः पर्वतान् श्यति दारय- "सपर्यायं समासाद्य दानग्रहणमुत्तमम् । कुलाहा, पुं, (कुलं पालककलं खकलं वा याहन्ति । तीति।शो+डा। "आतोनुपसर्गे कः" ।३।२।३। कन्याऽभावे कुश्त्यागः प्रतिज्ञा वा परस्परम्" । ध्या + हन् + डः।) ईषत्पीतवर्णः कृष्ाजानु? इति को वा ।) वज्रम् । इत्यमरभरतौ। टकः । इति हेमचन्द्रः॥ (यथा, कुमारे । १।२०। "कुलीनस्य सुतां लब्ध्वा कुलीनाय सुतां ददौ। कुलाहकः पुं, (कुलाइ + संज्ञायां कन् ।) कलासः। "कुद्धेऽपि पक्षछिदि त्रात्रा- पर्यायक्रमतश्चैव स एव कुलदीपक" । इति शब्दमाला ॥ रक्षविपोषः। राजा कुले ववेदनाशं कुलिपाक्षतानाम्” । खाड़ा इति भाषा | यस्य गुणः । आमवात-वात कु ईचत् कुत्सितं वा लिशति । कु+लिए यल्पी- "चादानञ्च प्रदानञ्च कुसत्यागस्तथैव च । रक्तरोगनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ भावे गतौ च + कः ।) मत्स्य विशेषः । तत्पर्य्यायः । प्रतिज्ञाघटकाग्रे च कुलकर्म चतुर्विधम्" ॥ कुलाहला, पुं, (कुलं वाइलति स्पृशति स्पर्द्धते वा । कण्टकाठीलः। इति विकागडपोखः ॥ इति कुलदीपिका ॥ * ॥ अथ वल्लालभूपालकृता या+हल विलेखने + अच । ) क्षुद्ररक्षविशेषः । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ६ अध्याये । पञ्चगोत्रजराहीयब्राह्मणस्य ग्रामविशियस्य मुख्य- कोकसीमा इति भाषा। तत्पर्यायः । अलम्बुधः "तिमिमिङ्गिलकुलिशापाकमत्स्यनिरालकनन्दिवा- गौणभेदेन द्वाविंशतिकुलीनाः यथा । शाण्डिल्य- २ गोच्छालः ३ भूकदम्बः । इति रत्नमाला ॥ रलकमकरगर्गरकचन्द्रकमहामीनराजीवप्रतियः गोत्रे भट्टनारायणवंशज आदिवराहवन्द्यः स कुलिः, घु, (कुल +इन् किच्च।) हस्तः। इति त्रि सामुद्राः ॥ को भूमौ लिति छल्पीभवति मुख्यः। रामगड़गड़ः निपकेशरकोणी गुंथी कुलभी काण्डपोषः॥ कुंभूमि लिशति गच्छति इखतया प्राप्नोति वा।) वटु दिर्घाटिः वैकुण्ठपारियालः रते पञ्च गौणाः। कुलिः, स्त्री, (कुल इन् किच्च।) कण्टकारी । इति अस्थिसंहाररक्षः। इति रत्नमाला ॥ काध्यपगोत्रे दक्षवपाजः मुलोचनचट्टः स मुख्यः । शब्दरत्नावली॥ कुलिशनायकः, पुं, (कुलिशवत् नायको यस्मिन् ।) जगहडः धीरगुडः काकपीतमण्डी एते त्रयो कुलिका, त्रि, (कुलं यधीनतया प्रशस्ततया वा अ यूङ्गारबन्धविशेषः । तस्य लक्षणम् । गौणाः ॥ भरदाजगोत्रे श्रीहर्षवंशजः धुरन्धर स्त्यस्य । इति ठन् ।) शिल्पिकुलप्रधानः । इत्य "स्त्रीपादवयमाकृष्य विमुमुक्षितलिङ्गकः । मुखयटीस च मुख्यः । विनायकदिण्डीसाँयी गन्ध- मरः।२।१० १५॥ कुलसत्तमः इति मेदिनी ॥ योनिञ्च पीड़येत् कामी बन्धः कुलिपानायकः" ॥ वरायी एतौ दो गौणौ ॥ सावर्णगोत्रे वेदगर्भ- कुलिकः, ए, अपमहानागान्तर्गतनागविशेषः। इति रतिमञ्जरी॥ वंशजावीरव्रतगाङ्गली सुधीरकुन्दः एतौ दो मुख्यौ। (यथा, भागवते । ५ । २४ । ३१ । कुलिशाडशा, स्त्री, (कुलिशेनाङ्कुशेन चैव निग्रह्यते वीरसूदनघण्टेश्वरः रघ गौणः ॥ वात्स्यगोत्रे "ततोऽधस्तात् पाताले नागलोकपतयो वासुकि मनो यया । यहा कुलिशवत् दृमङ्घ यस्याः ।) छान्दड़वंशजः सुरभिघोषवालः कविकाश्मिलालः মা ঘুৰিহ্মমন্থাদ্ভূস্বনমুনল্লখুন बौद्धानां विद्यादेवीतिशेषः । इति हेमचन्द्रः । रविपूतितण्डः एते मुख्याः। भानुचौटखण्डो पासचूड़कम्बलाश्वतर देवदत्तादयो महाभोगिनो कुलिशासनः, ए, (कुलि वर्ज तहत् दृष्ट्मासनमस्य।) पनिकालुमहिन्या वनमालिपिप्पली एते गौमाः। महामा निवसन्ति" शाक्यमुनिः। इति विकाण्ड शेषः ॥ अधुना एषां मध्ये मुख्या व्यौ कुलीना गौणा- अस्य रूपमप्युक्तं हेमाद्रौ यथा । कुली, स्त्री, (कुलि + कृदिकारान्तत्वात् वा डीम् ।) श्चतुर्दशश्रोत्रियाः। अन्येऽपि पञ्चगोत्राज्जाताः "कुलिकोऽईचन्द्रमौलिचीलाधूमसमप्रभः" ।) कण्टकारी। इत्यमरः।२।४।६४॥ पनीज्येष्ठ सप्तत्रिंशक्रोत्रियाः सन्ति ॥ ततो लक्षणसेनेन वृक्षविपोषः। इति मेदिनी । केलेकड़ा इति भाषा। भगिनी । इति हेमचन्द्रः ॥ वृहती। इति राज मुख्यायकुलीनो न विंशविपुलाणां समीकरणं कुलिकवेला, स्त्री, रव्यादिवारेषु शुभकर्मधु निषिद्ध- निर्घण्टः॥ कृतम् । तत एतेषां नानादोषदर्शनात् देवीवरेण तथा च। 6 तथा च । -- ॥

·- कुलीनः फुलिया खड़दहवल्लवीसानन्दी इत्याद्याः घट्- त्रिंशन्मेलाः कृताः । ततो भागयथथाक इति तिसः संज्ञा जाताः कुलाचार्यग्रन्थात् ज्ञेयाः ॥ * ॥ अथ वारेन्द्र ब्राह्मणकुलीनाः । "यादौ मैत्रस्ततो भीमो रुद्रः संजामिनिस्तथा । लाहिडिर्भादुड़िः साधु दड़ाः पतिपूरकाः” । एषां नानादोषदर्शनात् कुलाचार्येण ययौ पटी इति संज्ञा कृता। तद्यथा। निराविला रोहिला २ भूषणा ३ आलेखानी ४ कुतलखानो ५ वेणी ६ जोनाली ७ भवानीपुर | एतेषां कुलाघातात् काप इति संज्ञा जाता |॥ * ॥ अथ वैद्यस्यादिकुलीनाः। धन्वन्तरिगोत्रे विनायक सेनः । मौद्गल्यगोत्रे चाय- दासः। काश्यपे कायुगुप्तः । वल्लालेनैषां कुल महामध्यमकनिछकुलभेदेन विधा कृतम् । तत्र महाकुलीनाः पञ्च । यथा। कृष्णसेनखानः१ हरि- हरसेनखानः २ चण्डीवरदासः ३ गणपतिदासः ४ दुर्जयदासः ५। अधुनैषां कुलस्य ह्रासद्धि- भला न सन्ति ॥ ॥ अथ दक्षिणराफ़ीयकायस्थकुलीनाः । तत्रादिशूरराजेन कान्यकुब्जदेशादानीतैब्राह्मण- पञ्चकैः सह घोषवसुमित्रदत्तगुहाः पञ्चागता आदिकुलीनाः यथा । सौकालोनगोने मकरन्द- घोषः १ । गौतमे दारथवसुः २। विश्वामित्रे कालिदासमित्रः ३ । काश्यपगोत्रे दशरथगुहः खाहतारादवमानितो वङ्गे गतः ४ । भरद्वाज- गोत्रे पुरुषोत्तमदत्तः विनयहीनतो निष्कुलः ५ । वाजकुलाचार्यग्रन्थे स एव मौद्गल्यगोत्रः ॥ * ॥ अथ वल्लालसेनकृतसमाजादयः । तत्राद्यस्य पक्ष पुरधयोनिशापतिप्रभाकरघोष- योर्वासस्थाने क्रमेण वालीयाकनाख्या ग्रामौ । द्वितीयस्य पश्चम पुरुषयोः शुक्तिमुक्तिवखोर्वासस्थाने क्रमेण वागाडिमाहिनगराख्यौ ग्रामौ । टतीय. स्याटमपुरुषयोः Vइ गुंइ मित्रयोर्वासस्थाने क्रमेण वडिशाटेकानामग्रामौ। अपरेऽष्टादश- समाजास्तत्स्थानां कुलाभावात् न लिखिताः ॥ तेषां कुलन्तु नवविधम् । मुख्य१ । कनिष्ठ २ छमाया ३. मध्यांश ४ तेयोज ५ रतानि प्रधा- नानि । कनिछद्वितीयपुत्ल ६ छमायाद्वितीयपुत्त्र ७ मध्यांशद्वितीयपुत्ल तेवोजद्वितीयएल इति च । नवरङ्गानुरोधात् छभायान्येष्ठपलस्य मध्यश्रेष्ठ इति संज्ञा जाता। अथ कुलानां विवरणम् । मुख्यकुलीनस्य प्रथमपुत्रः पितुल्यः द्वितीयः कनिष्ठनामकुलविशियः हतीयो मध्यांशनामकुन- युक्तः चतुर्थः तेयोजनामकुलान्वितः पञ्चमादियाव- त्युत्ताः मध्यांशहितीयपुत्वनामकुलयुक्ता भवन्ति । कनिछकुलीनस्य ज्येष्ठपुतः छमायानामकुलयुक्तः वस्य ज्येष्ठपुतः मध्यश्रेष्ठनामकुलयुक्तः तस्य ज्येष्ठ- पुत्रः मध्यांशनामकुलविशिष्टः स एव थपरम- ध्यांशवारभाधामध्यांश इति संचाइययुक्तः ॥ * ॥ एषां कर्मणा वृद्धियथा । मुख्यकुलोनस्य दितीय- १५५ कुलीनः टतीयपुत्रयोः कुलस्य वाडिमुख्य इति संज्ञा चतुर्थपञ्चमषष्ठपत्लाणां कुलस्य वाडिकनिष्ठ इति संज्ञा सप्तमाठमनवमपुत्राणां कुलस्य वाड़िम- শ্রী হনি বা গুনাৱাৰা कुलस्य वाडितेयोज इति संज्ञा भवति ॥ कनिष्ठ- नामकुलोनस्य द्वितीयपुत्रस्य कुलस्य तेयोज इति संज्ञा भवति । मुख्यकुलीनस्य टतीयपुत्त्रस्य द्वितीयपुत्रस्य कुलस्य तेयोज इति संज्ञा ॥ मध्यां- पाद्वितीयपुत्र इति संझ कुलं मुख्यकनिष्कभाया- मध्यश्रेष्ठमध्यांश इति कुलपञ्चकात् भवति ॥*॥ मुख्यकुलन्तु त्रिविधं यथा । प्रकृतम् १ सहजम् २ कोमलम् ३ । यादौ घटसमाजे घट प्रक्वतामुख्या अभूवन् । ततस्तेषां द्वितीयटतीय पुत्त्रयोः कुलस्य वृया क्रमेया सहजकोमल इति संक्षा जाता । प्रकृतमुख्यकुले दानग्रहणाभ्यां सहा इति संज्ञा कोमलमुख्यकुले दानग्रहणाभ्यां कोमल इति संज्ञा भवति । सहजः सहजेन कोमनः कोमले- नापि कुलं कृत्वा तत्तझावापन्नौ भवतः ॥ पिटकु- मानुसारेण ज्येष्ठ पुत्राणां कुलस्य जन्ममुख्यजन्म- कनिष्ठादिसंज्ञा ॥ ॥ प्रकृतमुख्यकुलस्य महास- बड़ी न भवतः । सहज मुख्यकुलस्य हासही भवतः । कोमलमुख्यकुलस्यापि हासद्धी न भवतः । कनिछकुलस्य मुख्यत्वं छभायाकुलस्य कनिष्ठत्वं भवति । मध्यांशकुलस्य स्थिरतरत्वम् । कनिष्ठद्वितीय पुत्वः वाड़ियोज इति संज्ञा प्राप्नोति । मुख्यटतीयपुत्त्रस्य द्वितीयपुत्रः तेयोंज इति संज्ञामपि प्राप्तुमईति । छभायाद्वितीयपुत्र- मध्यांशहितीयपुत्रयोः कुले शासजी न क्तः । सर्व्व कुलीमाः কৃষক সমান্না भवन्ति ॥ * ॥ यादौ यदि पिटपायाय अथवा मौलिकाय कन्यां दद्यात् तद्दानं प्रामाणिकसंज्ञ भवति । पश्चात् कुलकम्म कर्त्तव्यम् । तद्यथा । मुख्ास्य कन्यायाः प्रदाने तस्याः छेद संज्ञा षष्ठ- कन्यावधि गरछेर इति संज्ञा भवति । धन्य- कुलानां ज्येष्ठकन्यायाः प्रदाने तस्था आवतिरिति संज्ञा तदनन्तरं यावत्कन्यानां प्रदाने तासां क्रमेण प्रतिसारणी · जघन्या इति संज्ञादयं भवति । यात्मसमकुलीनाय धावतिभामकन्यादाने कुलस्य श्रेष्ठत्वम् । धनुजकन्याग्रहणे तु कुलहासो भवति । मुख्यस्य गरछेद इति नामी कन्यां धन्यकुलीनस्य प्रतिसारणीच कन्यां मौलिको वंशजव ग्रहीतु- मईति । उत्तममध्यमाधमकर्मभिः शौर्यसमा- वेशनिन्दा इति वयं कुलस्यांशकर्म ॥ * ॥ पूब विपाये विवाहो जातः । पुरन्दरवसुनेषां त्रयो- दशपर्सायावधिश्रेणीपर्सायबन्धममवतकुलोद्धरणे ते। यथा। "विपर्याये कुलं नास्ति म कुलं रण्डपिण्डयो अथ मुख्येतरकुलीनानां पाणिदोषाः। "देवी गङ्गा तथा गौरी भैरवी भाकरी तथा । वनायी चण्डिदासी च सौवे कुलकण्टकाः" । धपि च। "श्रीनाथो श्रीकरी विष्णुदासौ हृदय एवं छ । कुलीनः कन्दी च सदानन्दी बड़ेते कुलकपटकाः" ॥ इति कुलाचार्यकारिका ॥ * ॥ अथ मुख्यकुलीनस्य कार्य्यम् । स च यागछे। व्यथादग्रिमां कन्यां यात्मतुल्याय द्वितीयां कनि- छकुलीनायटतीयां छभायानामकुलयुक्ताय चतुर्थी मध्यश्रेष्ठनामकुलविशिकाय अथवा मुख्यवतीय- पुत्समध्यांशकुलीनाय पञ्चमी तेयोजनामकुल युक्ताय दद्यात् । वनदन्तरजातानांगरोड इति संज्ञा ताः मौलिकमध्यांश द्वितीय पुत्र मुख्यकुली नेभ्यो दातुमर्हति । स एवादौ मुख्यकुलीनस्या- ग्रिमां कन्यां ततः कनिष्ठकुलीनस्य कन्यां ततो मध्यांश इति नामकुलयुक्तस्य कन्यां तो जन्म- तेखोज इतिनामकुलविशिशस्य कन्यां ग्टही- यात् ॥ * ॥ अथ कनिछकुलीनस्य कार्यम् । स प्रथमां कन्यां यात्मतुल्यकुलीनाय द्वितीयां तेच्योज इति नामकलयुक्ताय दद्यात् । मुख्यटती- यपुत्त्राय मध्यांशनामकुलयुक्ताय अथवा मुख्य- द्वितीयपुलाय कन्यां दातुम इति । मुख्यकुशीनस्य द्वितीयां कन्यां अथवा कनिष्ठकुलीनस्य प्रथमां रहीयात् । ततो मुख्यकुलीनस्य तृतीयपुत्रस्य मध्यांशनामकुलयुक्तस्य कन्यां ग्रहीयात् ॥ बध छभाया कुलीनस्य कार्यम् । स मध्यांशनाम- कुलविशियाय प्रथमां कन्यां मध्यांश इतिकुल- युक्तानुजाय अर्थात् वाड़ितेयोजनामकुलविशि- हाय द्वितीयां दद्यात् । मुख्यकुलीनस्य टतीय- कन्यां अथवा कनिष्ठकुलीनस्य प्रथमां कन्यां ग्रहीयात् ॥ * ॥ अथ मुख्यटतीयपुत्त्रस्य मध्यां- नामकुलीनस्य कार्यम् । स प्रथमकन्यां जन्मते- योजनामकुलविशिवाय द्वितीयां मध्यांशकुषा- विशिरम्य द्वितीयपुत्त्राय दद्यात् । कनिष्ठस्य प्रथमां कन्यां ततस्तेयोजकुलय तस्य प्रथमां कन्या ततस्तेच्योजानुजकुलोमस्य प्रथमां कन्यां एलीयात् मुख्यस्य टतीयकन्याग्रहणं वस्य महत् कम्म । अथ जन्मतेचोजनामकुलीनस्य कार्यम् । स प्रथमां कन्यां मुख्यकुलीनस्य चतुर्थपुत्लाय अथवा मध्यांशनामकुलविशिष्टस्य द्वितीय पुत्लाय द्वितीयां तेयोजनामकुलविशिष्टस्य द्वितीयपुत्लाय दद्यात् । मुख्यकुलीनस्य पञ्चमकन्यां अथवा मध्यांशनामकु. लीनस्य प्रथमकन्यां टीयात् ॥*॥ अथ कनिष्ठ- कुलीनस्य द्वितीयपुत्रस्य कार्यम् । स यात्म- तुल्याय अथवा तेयोजनामकुलविशिरदितीय- पुत्राय प्रथमा कन्यां दद्यात् । मुख्यचतुर्थपुल- जन्मतेयोजनामकुलयुक्तस्य प्रथमां अथवा कनि- सुनामकुलीनस्य द्वितीयां कन्यां महीयात् ॥ ॥ पथ छभायागामकुलीनस्य द्वितीय पुलस्य कार्य्यम्। स यात्मतुल्याय बथवा तेयोजनामकुलविशिश- द्वितीयपुत्लाय प्रथमां कन्यां दद्यात् । तेयोज- नामकुमविशियस्य प्रथमां कन्यां अथवा छमाया- नामकुलयुक्तस्य द्वितीयां रहीयात् ॥ * ॥ अथ मध्यांशनामकुलीनस्य हितोयपुलस्य कार्यम् । स यात्मतुल्याय अथवा तेयोजनामकुखविशिष्ठस्य द्वितीयपुत्लाय प्रथमां कन्यां दद्यात् । तेयोज- * ॥ ।

·। १५६ कुलीनः कुल्मलं कुल्या नामकुलविशिष्टस्य.प्रथमां अथवा अन्यकुलीनानां सर्बादौ दशरथवसुमतौ कृष्णवसुपरमवसको ववेदे २।३०।३। मध्यांशनामकुलविशियस्य वा द्वितीयां कन्यां कृष्णवसुदक्षिणराले ख्यातस्तस्य सुतः भववसुः "तत्र मे गच्छताइवं शल्य इव कुल्मलं यथा") ग्टहीयात् ॥ * ॥ अथ तेयोजनामकुलीनस्य वि- तत्सुतः हंसवसुः तत्सुताः शुक्तिमुक्त्यलकारवसकाः। कुल्माघ, ली, (कोलतीति । कुल + क्किम । ततः कुलं तीययुत्त्रस्य कार्य्यम् । स यात्मतुल्याय अथवा अलङ्कारवसुः राफात् वङ्गे गतः तस्य वङ्गे कुल भक्तमिश्रितजलं मस्यतीति । मसीर्य परिणाम + वाजाय प्रथमां कन्यां दद्यात् । मध्यांशनाम हानिर्जावा तस्य सुतः मधुवसुः तत्सुतः गुणाकर अण् एषोदरात् षत्वम् ।) काञ्जिकम् । इत्यमरः । कुलविशिष्टस्य द्वितीययुत्त्रस्य प्रथमां कन्यां अथवा वसुः तत्सुता अनन्तादयः । दशरथमतः परम २।६।३६ ॥ तेोजनामकुलविशिष्टस्य द्वितीयां ग्टहीयात् ॥*॥ वसुस्तत्सुतौ लक्ष्मणवसुषूषणवसको वङ्गे ख्याती। कुल्माधः, पुं, (कोलति इति । कुल + किम् । कुल यथ मध्यश्रेष्ठनामकुलीनस्य कार्य्यम् । स मध्य सौकालीनगोत्रे मकरन्दघोषसुतौ भवनाथघोष अईखिनो माषोऽस्मिन् ।) यावकः। इत्यमरः । श्रेष्ठलवारभायामध्यांशनामकुलीनाय प्रथमां सुभाषितघोषौ भवनाथघोषो दक्षिणराले ख्यातः २।६।१॥ मध्यांशकुलविशिष्टस्य द्वितीयपुत्लाय तेयोजनाम सुभाषितघोषो वड़े ख्यातः तस्य सुतश्चतुर्भुज (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये । कुलीनाय द्वितीयां कन्यां दद्यात् । मुख्यकुलीनस्थ घोषः ॥ विश्वामित्रगोत्रे सर्बादौ कालिदास- "कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः" ।) चतुर्थी कन्यां अथवा कनिष्ठकलीनस्य प्रथमां मित्रसुतौ अश्वपतिमित्रश्रीधरमित्रौ श्रीधर वोरवधान्यम् । कुलस्य इत्यन्ये । माषाकृतिपः। कन्यां ग्टहीयात् । ततः तेयोजनामकलविशिवस्य मित्रो दक्षिणराले ख्यातः अश्वपतिमित्रो वझे काश्मीरेषु तुलसी इति ख्यातः इति सुभूतिः । प्रथमां कन्यां ग्टहीयात् । ततः तेश्रोजानुज ख्यातस्तस्य सुतस्तारापतिभित्रः ॥ इति वडकुला इति भरतः॥ राजमाष इत्यन्ये। इति नयना- कुलीनस्य अग्रिमां कन्यां रहीयात् ॥ * ॥ ाथ चार्यग्रन्थः कुलदीपिका ॥ नन्दः ॥ माषादिमिश्रम खिन्नभक्तम् । खिचड़ी मध्यश्रेष्ठपुत्त्रवारभायामध्यांशनामकलीनस्य का- कुलीनकः, ई, (कुलीन+संज्ञायां कन् ।) वनमुद्धः । इति ख्यातच। इति लिङ्गादिसंग्रहटीकार्य र्थ्यम् । स तेोजनामकलयुक्ताय प्रथमां कन्यां इति हेमचन्द्रः। भरतः ॥ पाचितमाधादिरिति भीमः। इति सार. दद्यात् । कनिष्ठकुलविशिष्ठस्य अथवा छभाया- कुलीनसं, क्ली, (कौ लोनं भूलग्नं द्रव्यादिकं स्यतीति । सुन्दरी॥ अर्द्धखिनगोधूमचणकादयः । (यथा, नामकलयुक्तस्य किंवा मध्यश्रेष्ठकुलीनस्य प्रथमां सो+कः।) जलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ शब्दार्थचिन्तामणौ। कन्यां ग्रहीयात् ॥ * ॥ अथ चतुस्त्रिंशदधिक- कुलीरः, पुं, (कुल संस्त्याने + ईरन् किञ्च ।) क "च्य खिन्नास्त गोधूमा अन्येऽपि चणकादयः । सप्तदशशतकाब्दे मत्पित्रा तावत्कुलीनकुला र्कटः । इत्यमरः । १ । १० । २१ ॥ काँकड़ा इति कुल्माषा इति कथ्यन्ते शब्दशास्त्रेषु पण्डितेः" । चार्य्यमतेन मुख्यकलीनस्थ द्वितीयटतीययोः क भाषा । (“अथ कुलीरप्रमतयो जलजन्तवस्तमभ्यु अस्य गुणाः । गुरुत्वम् । रूक्षत्वम् । वातकारि न्ययोः क्रमेण ग्रहणेन तदलाभे शौर्यकुले दानेन पेत्य प्रोचुः" इति हितोपदेशः ।) कर्कटराशिः त्वम् । मलमेदिखञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ रोग- समानकुले ग्रहणेन च कनिष्ठछभायानामकुलयोः इति ज्योतिषम् ॥ विशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ वनकुलत्थः । इति पुरुषानुक्रमेण स्थिरतरत्वं निर्णीतम् । तद्यथा, कुलीरपूटङ्गी,स्त्री, (कुलीरावयव इवष्ट यस्य। कुलौर रनमाता॥ "कनिष्छकुल वेश्मनि क्वचन केऽपि केऽपीच्छया पूट + गौरादित्वात् डीम् ।) कर्कटटङ्गीवक्षः। कुल्माषाभिघुतं, की, (कुलपाधैर्यवादिभिरसिौ- परोपि पुरुषत्रयादगमनेव दोच्छयिकाम् । इति रत्नमाला रभिधूयते म इति । अभि+घु + 1) कानि निषेधमिह नेक्षते कमपि तत्र पडूनाटजः कुलीरात्, [२] पं, (कुलीरं बत्तीति । अ + किम् । कम् । इत्यमरटोकायां स्वामी । सुतः पिटपदं कथं जनमतो हिन प्रास्यति ॥ उत्पत्तिमात्रेणैवात्मप्रसूतिभक्षणादस्य तथात्वम्।) कुल्मास, ली, (कोलतीति कुल भक्तमिश्रितजनम् । पाके पद्यपदत्रिसप्तवसुधागण्ये वरेण्ये तथा कर्कटशिशुः । तत्पर्यायः। स्येगविः २। इति तत् मस्यति परिणमयतीति अण।) कुलमाधम् । पाये परिपूरिते हि विषमे धन्ये त्रयोविंशके । त्रिकाण्डशेषः॥ इत्यमरटीकायां भरतः॥ गोपीमोहनदेववंशतिलकेनापब श्रीमता कुलीशः, पुं ली, (कुलिश + एषोदरात् दीर्घः ।) कुल्यं, ली, (कुन बन्धे + क्यम् ।) यस्थि । इत्यमरः । निर्णीतं यदपीह तच्च घटकः सर्वैः कुलीनर्मतम् । कुलिपाम् । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥ २। ६ । ६८॥ वद्रोणयरिमाणम् । सूर्पम् । कनिष्ठघड्नाटकुलस्य तद्दत् कुलुकं, ली, (कुल + बाहलकात् उलच् किञ्च यामिघम् । इति मेदिनी ॥ खच्छयिकायामिदमेव मूलम् । निपातनात् लस्य कः ।) जिङ्कामलम् । इति हेम- कुल्यः, त्रि, (कुलस्थापत्यम् । “धपूर्वपदादन्यतरस्या- बादानतः पिन्यपदस्य लाभो मिति”। । । १ । १४० । इति यत्। यहा कुले ज्येष्ठत्वभावः पुरुषकमेण ॥ कुलुक्कागुञ्जा, स्त्री, (को भूमौ लुक्का गुप्ता गुचा इव ।) भवः कुलाय हितः कुले साधुः वा दिगादित्वात् यिकायामशक्तस्य दानश्चेत् प्रबलं भवेत् । उल्कामिः । इविहारावली। तत्र साधुरिति वा यत् ।) कुलोद्भवः । कुलहितः। पर्यायस्य समानस्थ ग्रहणादपि विहति ॥ कुलेश्वरः, , (कुलस्य जगत्ममूहस्य कुलचक्रस्य वा (यथा, भागवते ७।६।१३ । शौर्य निन्दा समावेशस्त्रिविधोऽशः कुलस्य वै। ईश्वरः।) शिवः । (कुलस्य वंशस्य ईश्वरः नेता "टहान् मनोज्ञोपरिच्छदाश्च तस्य ध्वंसो न हि भवेद्यनतो रक्षितः स हि ॥ कर्ता वा।) कुलपतिः । इति शब्दमाला ॥ वृत्तीश्च कुल्याः पशुभ्त्यवर्गान्" ।) अब यद्यन्यथाभावो भवेदपि यथाविधि कुलोत्कटः, (, (कुले कुलेन वा उत्कटः उद्रिक्त उग्रो मान्ये पुं इति । मेदिनी । क्रमागतेषु वर्ग तदा हानिर्भविष्यति ॥ वा।) कुलीनाश्वः । इति पूब्द चन्द्रिका ॥ उत्कट- कुल्या, स्त्री, (कुले प्राणिगणे साधुः तत्र साधु- सर्वैः कुलज्ञैश्च कुलोनवर्ग- कुलोवे त्रि॥ रिति यत् ।) क्षुद्रा कृत्रिमा नदी। इत्यमरः । गोष्ठीपतीनां पुरतः सहधैः । कुल्फः, पुं ली, (कल संख्याने "कलिगलिभ्यां फग- १।१०। ३४ ॥ (यथा, शाकुन्तले १ मा । इदं हि पत्र लिखितं प्रयत्नात् स्योच्च" । उणां ५ । २६ । इति फक् अस्य उच्च ।) | “कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला"।) निर्णीत एष प्रचलिव्यतीति" ॥ * ॥ रोगः। गुल्फे पुं इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, ऋग्वेदे पयःप्रणाली। पयनाला इति भाषा। जीवन्ति- अथ वङ्गनकुलीनाः। ७ | ५०।२।."यद्दिजामन्परधि वन्दनं भुवदछौ कौषधिः । नदीमात्रम् । इति मेदिनी॥ "वसुवंशे च मुल्यौ दो नामा लक्ष्मणपूषणौ । वन्तौ परिकुल्फी च देहत्" ।) (यथा, महाभारते ३ पर्वणि । घोषेषु च समाख्यतचतुर्भुजमहासती ॥ कुल्मलं, की, (कुछ निष्कर्षे "कुषेर्लच" | उणां । "सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम्" ।) दशरथो राहश्चैव मित्रस्तारापतिस्तथा ॥ १८७। इति कालन् लश्चान्तादेशः ।) पापम् । कुलस्त्री । इति हलायुधः ॥ स्थूलवार्ताकः । इति एतेषामादिपुरुषनिर्णयो यथा। गौतमगोत्रे इति सिद्धान्तकौमुद्यामुग्णादिवृत्तिः ॥ (यथा,अथ- 1 ) रत्नमाला ·दासः॥ .. .. १५७ कुवादः कुशः कुवं, क्ली, (को एथिव्यां वलते मण्डलाकारपुष्पावय- कुवाजला, मु, (कुत्सितं वहतीति । कु+वह + इ कुंश्यते । कि कुंशयति कुंशति । इति दुर्गा- वेन संत्रणोतीव । वल संवरणे अन्येभ्योऽपीति डः। उलजन ।) उष्ट्रः । इति पूब्दचन्द्रिका ॥ यहा कुं भूमिं वाति । कु+वा + कः ।) उत्पलम् । कुविन्दः,, (कुत्सितं भक्तादिक्षितसूत्रादिकं कुत्सि- | कुश य इर् लिधि । थालिङ्गन इति यावत् । इति जलजपुष्पमात्रम् । इति हेमचन्द्रः॥ तरत्या वा जीविका विन्दतीति ।) तन्त्रवायः । कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-पर-सकोट ।) य कुश्यति कुवकालुका, स्त्री, (कुवमिव कायवे प्रकापते । स तु शूद्रागर्ने विश्वकम्भौरसनातः । इति ब्रह्म बाला कान्तम् । इर् काकुशत् काकोशीत् । कुव+के+कः । कुवका घालुका इव ।) घोली- वैवर्तपुराणम् ॥ यस्मात् पूधादित्वानित्यं 3 इत्यन्ये । इति दुर्गा- शाकम् । इति राजनिर्वण्टः । कुरत्तिवत्, 'एं, (कुत्तिं ईधदावरणरूपं घरणं दासः॥ कुवर्ण, स्ली, (कुत्सितं . वङ्गामिव गुणैः ।) सीसकम् करोति कुत्मितेः कण्टकादिभिवा रत्तिं श्राव- कुशं, स्ली पुं, (कु पापं श्यति नाशयति । कु+प्रो इति राजगिर्वण्टः ॥ रणं करोति श्रात्मानमिति शेषः । कुति+ +डः। यहा को भूमौ शेते राजते शोभते कुवचः, त्रि, (कुत्सितं वचः यस्य ।) कुवादः । पर ++ किम् तुगागमश्च ।) पूतिकः । इति पाब्द इत्यथः ।) खनामख्यातटणम् । तत्पर्यायः। कुथः दोषकाथनशीलः । इत्यमरः ॥ 'चन्द्रिका ॥ काँटा करञ्ज इति भाषा ॥ (कुत्सि २ दर्भः ३ पवित्रम् ।। इत्यमरः।२।४ । १६६॥ कुवचकं, ली, (कु ईषत् वचं हीरकमिव कायते । तां तिं व्यवहारं करोतीति असह्यवहार याक्षिकः ५ खगर्भः ६ वर्हिः ७ कुतुमः । इति कै+कः ।) वैक्रान्तमणिः । इति राजनिघण्टः ॥ कारी) शब्दरत्नावली ॥ छापि च । कुवरः, पुं, (कुत्सितं यथा स्यात् तथा वियते। ह+ कुवेणी, स्त्री (कु ईषत् वेणन्ते गच्छन्ति मल्या "कुशो दर्भस्तथा वहिः सूयग्रो यत्र भूषणः । अप् । यहा कुत्सितं रसं रणोति ग्रहाति । कु + अस्याम् । कु+वेण +इन् । ततः कृदिकारान्ता ततोऽन्यो दीर्धपत्रः स्यात् क्षुरपत्रन्तथैव च” ॥ +अच।) तुवरः । इत्यमस्टीकायां रायमुकुटः॥ दिति वा डीप।) मत्स्यधानी इत्यमरः | २ | १० | तस्योत्पत्तिर्यथा,- कुवलं, को, (कौवलते। वल् + पचाद्यच् ।) उत्पलम्। १६ ॥ खालइ इति भाषा । कुत्सिता वेगी यस्याः । “वहिपाती नाम पुरी सर्वसम्मत्समन्विता । मुलाफलम् । वदरीफलम् । इति मेदिनी । निन्दित वेणी नारी भ॥ न्यपतन् यत्र रोमाणि यजम्या विधवतः ।। कुवलयं, जी, (कोः पृथिव्या भूमेर्वा वलयमिव शोभा- कुवेस, पुं, (कुत्सितं वेरं शरीरमस्य ।) तथा च वायु कुशकाशाम्त एवासन् शाश्वतरितवर्चसः । कारकत्वात् ।) उत्पलम् । इत्यमरः । ई।१०।३७॥ मार्कण्डेयपुराणे ऋषयो यः पराभाव्य यानान् यज्ञमीबिरे" ॥ नीलोत्पलम्। इति राजनिघण्ठः ॥ "कुत्सायां शिति शब्दोऽयं पारीर वेरमुच्यते । इति श्रीमागवतम् ॥ यस्य गुणाः । (यथा,-मेघदूते ४६ । कुवेरः कुशरीरत्वात् गाना तेनैव सोऽजितः" । "दर्भवयं निदोषघ्नं मधुरं तुवरं हिमम् । "ज्योतिलेखा वलयिगलितं यस्य वहं भवानी। इत्यमरटीका भरतः॥ देवताविशेषः । स तु मूत्रकृच्छामसारीटाणावस्तिरकपदराखजित्" । पुत्रप्रेना कुवलयदलप्रापि कणे करोति ।) বিসুনীলহিৰিভাষায় গানঃ { ধলক্ষ্মী इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ तस्य धारयाविधिस्तत्- कुवलयापीड़ा, पुं, (कुवलयं उत्पलं धा सम्चक पीड़ तरदिशां पतिश्च । इति श्रीभागवतम् ॥ विच- प्रतिनिधिश्च यथा,- यति । कुवलयं सव्वं भूवलयं व्यापीड़यति वा या रणोऽष्टदंट्रोऽयं जातः । तत्पर्यायः । ब्यम्बकसखः २ "पूजाकाले सर्वदेव कुपा हस्तो भवेच्छु चिः । + पीड्+अच्।)• कंसस्य हस्तिरूपो दैत्य यक्षराट ३ राहाकेश्वरः ४ मनुष्यधा ५ धनदाई सजन्या रजतं धाय्यं खग धाय॑मनामया। विशेषः । इति श्रीभागवतम् ॥ (यथा, हरिवंश राजराजः ७ धनाधिपः - किनारेपाः ह वैश कुशकायंकर यम्मान तु वन्याः कुशाः कुशाः । १०५ । २६-२७) वणः १० पौलस्त्यः ११ नरवाहनः १२ यक्षः कुशेन रहिता पूजा विफला कथिता मया । "शकुनि केशिनञ्चैव यमलार्जुनकावपि । १३ एकपिङ्गः १४ ऐलविता १५ श्रीदः १६ पुण्य नान्यस्य रजतं स्वर्ण धाय्यं हि निजमङ्गले" । नागं कुवलयापीई चानूरं मुरिक तथा ॥ जनेश्वरः १७। इत्यमरः।।१।७१ ----७३ । हर्यक्षः इति वरदातन्ले १ पटलः ॥ * ॥ कंसच बलिना श्रेष्ठं सगणं देवकीसुतः । १८ अलकाधिपः १६। इति जटाधरः ॥ * ॥ सधवायास्तत्र स्पर्शनिषेधो यथा, निहत्य गोपवेनि क्रीडयामास केशव" । नन्दीरक्षः। इति मेदिनी ॥ अहंदुःपासकविशेषः । “म स्पृशेत्तिलदभांश्च सधवा तु कथञ्चन" ॥ कुवलयं नीलोत्पलं यापीड़ः भूषणं यस्य इति इति हेमचन्द्रः॥ इति इलायुधकृतमाझ यासर्वखम् ॥ अन्यत् दर्भ- व्युत्पत्था नीलोत्पलातहतो जनः ।) कुवेरः, नि, (कुमित वेरं दोपणं दागादिक गति- कुवलयिनी, स्त्री, (कुवलयानां सङ्घः ततः खलादि यं यस्य ।) मन्दः । इति धरणी ॥ (कुत्सितं वरं कुशं, की, (को एथिव्यां भूमौ शेते । भूलनत्वात् त्वात् इनिः । यहा कुवलयानि सन्त्यस्यां इति शरीरं यस्य ।) कुशरीरः । इति निकाण्डमः। तथात्वम् ।) जलम् । इति मेदिनी । इनिः डीए ।) उत्पलिनी । इति राजनिघण्टः ॥ कुवेरकः, ई, (कुवेर+ संज्ञायां कन् ।) नन्दीरक्षः। कुशः, एं, (कु पापं श्यति नाशयति विहितराजधमा- कुवलाश्वः, ई, ( कौ एथिव्यां वलते विचरणसमर्थों इत्यमरः ।२।।१२७॥ नुष्ठानेन | कु+शो+डा । अपरा व्युत्पत्तिर्यथा भवति यहा कुं भूमि एथिवीं वा वलते व्याप्नोतीव। कुवेराक्षी, स्त्री, (कुवेरस्य चक्षीव पिङ्गल पुष्य- यथा, रामायणे। वस्+यच । कुवलः वेगगमनेन भूवलयभमणक्षमा मस्या:।) पाटलारक्षः । इत्यमरः । २।४ । ५५ ॥ “यस्तयोः पूर्वजो जातः स कुशेमन्त्रसत्कृतैः । वश्वो यस्य ।) धुन्धमारराजः। इति हेम लताकरमा। सितपाटलिकाक्षः। इति राज निम्माजनीयस्तु तदा कुश इत्यस्य नाम तत्" ।) चन्द्रः ॥ (यथा, विष्णुपुराणे ४।२।१२। “श्राव- रामसुतः । (यथा, रघुः १६ । ७२ । स्तस्य रहदश्वस्तस्यापि कुवलाश्वः योऽसावुतजस्य कुवेराचलः, पं, (कुवेरस्य बचतः ।) कैलासपर्वतः “यत् कुम्भयो नेरधिगम्य रामः महरयकारिणं धुन्धुनामानमसुरं वैष्णवेन तेज इति विकाराइ पोषः॥ कुशाय राज्येन समं दिदेश। साऽऽप्यायितः पुत्वसहखैरेकविधतिभिः परित्तो कुरादिः, (, (कुवेरस्य व्यदिः पवतः ।) कैलास तदस्य क्षेत्राभरणं विहाँ- जधान धुन्धुमारसंज्ञामवाम च"॥ अयमेव कुवल- पर्वतः । इति जटाधरः॥ रज्ञातपातं सलिले ममज" 1) याश्व इति नानापि विश्रुतः।) कुवेला, सी, (कुवेधु जलजपुष्पेषु मध्ये इंशोभा लाति योत्रम्। इति मेदिनी॥ पुराणोक्तसप्तही पेप कुवलो, स्त्री, (कुबल + स्त्रियां गौरादित्वात् खीम् ।) स्टहातीति । ला+कः1) कुवलयम् । इति हेम दीपभेदः । स तु तृतसमुद्रेणाटतः । तत्र देव- कोलिरक्षः । इति रत्नमाला॥ निर्मितोऽमितुल्यः कुशस्तम्बोऽस्ति । (अतः कुश- कुवादः, त्रि, (कुत्मितो वादः भाषणं यस्य ।)कुवचः । कुश इ कि धुवो। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां होम इति संज्ञया विख्यातः 1) तदधिपः प्रिय- परदोषकथनशीलः । इत्यमरः । ३ । १ । ३७॥ पक्षे खां-परं-अकं-सेट-इदित् ।) पचमखरौ । प्रतराजपुत्लो हिरण्यरेताः तद्द्वीपं विभज्य सप्त- - । - देशव्यम् ॥ निर्धण्टः ॥

·. ६ एव कुशण्डि पुलेभ्यो दत्तवान् । तेषां नामानि यथा । वसुः १ वसुदानः २ दृचिः३ नाभिगप्तः ४ स्तुत्यवतः ५ विप्रनामा ६. देवनामा ७। एषां वर्षेषु सप्त सीमा- गिरयः। यथा। बनः१ चतुःपूटङ्गः २ कपिलः ३ चित्रकूटः ४ देवानीका ५ ऊईरोमा द्रविणः ७ | सप्त नद्यञ्च यथा । रसकुल्या १ मित्रविन्दा २ श्रुतविन्दा ३ देवगी हतच्युता ५ मधुः ६ माला ७। तत्र स्थिताः कुशलकोविदाभिमुक्तकुलकसंज्ञाः রূৰৰ কাষলনিয়া: সনদনন্সি- रूपिणं यासां नदीनां पयोभिर्यजन्ते । इति श्रीभागवतम् ॥ (विष्णुपुराणे तु रतदीपाधिपते- আলগাষী নিৰীয়া লীলা লালায়ি दृश्यन्ते । यथा २।४ । ३६-४४ । "ज्योतिश्नतः कुशदीये सप्त पुत्त्राः फूटणुष्व तान् । उद्भिदो वेणुमांच्चैव वैरथो लम्बनो तिः ॥ অশান্ধীঘ শানিল্লামা মনি | तस्मिन् वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः ॥ तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः । वर्गास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः ॥ दमिनः शुभिणः स्नेहा मन्देहाच महामुने ।। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राच्चानुक्रमोदिताः । यथोक्तकर्मकतत्वात् खाधिकारक्षयाय ते । तत्रैव तं कुमादीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् ॥ यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारं फलप्रदम् । विद्रुमो हेमलञ्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा ॥ कुशेशयो हविश्चैव सप्तमो मन्दराचलः । वर्धाचलास्तु तत्रै ते सप्तहीपे महामुने ! ॥ नद्यस्तु सप्त तासान्तु पूटा नामान्यनुक्रमात् । धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस्तथा। विद्युदम्भा मही चान्या सर्वपायहरास्विमाः । व्यन्याः सहसशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः ॥ कुशाहीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतः । तत्प्रमाणेन स द्वीपो तोदेन समारतः 1) कुशः, त्रि, (कु कुमिते कर्मणि शेते धवतिष्ठते । कु+पी+कः 1) पापिष्ठः॥ (कुत्सिते मदश्य्यायां पाते इति ।) मत्तः । इति मेदिनी । कुशण्डिका, स्त्री, (कुपीः कण्डिका इव। कुशकण्डिका एषोदरात् कस्य लोपः।) सर्वहोमार्थामिसंस्का- रकक्रिया। तब सर्वेवामाहुतियुक्तकर्मणां कुश- शिडकासंस्कृताग्रिसांध्यत्वात् सैव प्रथममभिधीयते । तत्र हस्तप्रमाणं चतुरख स्थगिडलं पा कराङ्गारास्थि- केशतुषादिरहितं पूर्वोत्तरप्लवं समं वा छाया मण्डपसहितं गोमयेनोपलिप्य सातः शुचिरा- चान्तः प्रामखः कुशसहितासनोपविक्षः कती उत्तरस्यां दिश्यभ्यक्षणार्थ कुपाकुसुमसहितजल- पात्रं निधाय दक्षिणं जानु भूमौ पातयित्वा उत्तरायकुपोयरि सव्यहस्तप्रादेशमुत्तानं वह्नि- स्थापनपर्यन्तं भूमौ निधाय दक्षिणहस्तानामि- काङ्गुष्ठग्टहीतकुशमूलेन स्थण्डिलदक्षिणप्रान्ते द्वा- दशाङ्गुलप्रमाणां प्राङ्मुखीं रेखामुल्लिख्य रेखेयं पृथ्वीदेवताका पीतवर्णा इति ध्यायेत् । तन्मूलतः प्रत्येकविंशत्यगुलप्रमाणां उत्तराभिमुखीं रेखा- १५८ कुण्डि मुल्लिख्य रेखेयं अनिदेवताका लोहितवर्ण इति ध्यायेत् । ततः प्रथमरेखायाः उत्तरतः सप्ताङ्गुला- न्तरितां प्रादेशप्रमाणां पूर्वाभिमुखौं रेखामुल्लिख्य रेखेयं प्रजापतिदेवताका कृष्णवर्णों इति ध्यायेत् । ततः सप्ताङ्गुलान्तरितां प्रादेशप्रमाणां यूर्वाभि- मुखौं रेखामुल्लिख्य रेखेयं इन्द्रदेवताका नीलवर्णा इति ध्यायेत् । तवोऽपि सप्ताङ्गुलान्तरितां प्रादे- शप्रमाणां पूर्वाभिमुखों रेखामुल्लिख्य रेखेयं सोमदेवताका शुक्लवर्णा इति ध्यायेत् । ततः कमेण दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां रेखामुत्कर ग्टहीत्वा प्रजापविधिस्त छन्दोऽमिद्देवता रेखासूत्करनिरसने विनियोगः । ॐ निरस्तः परावसुरित्यशान्यां दिशि छरनिमात्रान्तरिते देशे प्रक्षिपेत् । ततः पूर्वस्थापितजलेन रेखा- भ्युक्षणं कृत्वा दक्षिणदिक स्थकांस्यपात्रस्थाग्नेनव- पारावस्थामा चलदिन्धन रहीत्वा प्रजापति- ऋविस्तृटुप्छन्दः अभिवतामिसंस्कारे विनि- योगः । ॐ अव्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरं यम- राज्यं गच्छतु रिप्रवाहः। अनेन दक्षिणपश्चिम- कोणे प्रक्षिपेत् । ततोऽपरमग्निं ग्टहीत्वा प्रजा- पविधिहतीच्छन्दः प्रजापतिर्देवता प्यनि- स्थापने विनियोगः । ॐ भूर्भुवः स्वरोम् । इत्य- नेनानिमात्माभिमुखं टतीयरेखोपरि स्थापयेत् ततो वामहस्तमुत्तोल्याञ्जलिं बवा पठेत् । प्रजा- पतिऋषिस्तृष्टुप्छन्दोऽनिर्देवताग्निस्थापने विनि- योगः। ॐ इवायमिवरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥ ततोऽमे! त्वं विश्वरूप- नामासि इति नाम कृत्वा ध्यात्वाऽऽवाह्य विश्व- रूपनाने अमये नमः इति पाद्यादिनाभ्यञ्चा। ॐ सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महानमिः प्रणीतः सर्वकम्मम् । इति पठेत् ॥ ततः प्रादेशप्रमाणां ताक्ला समिधं तूशीमनौ हत्या ब्रह्मस्थापनं कुर्यात् । समाग्र- पञ्चाशत्कुश पत्ररचितं दिदक्षिणावर्त्तमूर्द्धमुखं दर्भ- वटुं व्यधीतवेदं ब्राह्मणं वा छत्रमुत्तरास वा कमण्डलुं वा ब्रह्मत्वेन परिकल्य धारासहित- मुदकपात्रं सहीत्वा अमेरत्तरतः प्रभवि दक्षि- यावर्तन दक्षिणदेशं गत्वा परनिमावान्तरिते देशे पूर्वाभिमुखों वारिधारां दत्त्वा तदुपरि प्रागग्रान् कुशानास्तीयं पश्चिमाभिमुखोऽनुपवि- सृस्तिछेत् । वामहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्यामास्तीर्ण- कुशपत्रमेकं ग्टहीत्वा प्रजापति,घिरनुयुग्छन्दो- ऽभिवता रणनिरसने विनियोगः। ॐनिरस्तः परावरित्यनेन दक्षिणपश्चिमकोणे प्रक्षिपेत् । ततोऽप उपस्पृश्य दक्षिणपादेन सव्यपादमवठभ्य उत्तराभिमुखोभूय धास्तोर्यकुशान निरभ्युच्य प्रजा- पतिर्बघिरनुछुप्छन्दः व्यनिर्देवता ब्रह्मोपवेशने विनियोगः । ॐ आवसोः सदने सीद इति । ब्राह्मणब्रह्मपक्षे तु ब्राह्मण एव सोदामीति ब्रूयात् । अनेन कुशोपरि पूर्वाग्रं कुशम्राझणं ब्राह्मणब्रह्मपक्षे तु उत्तराभिमुखं स्थापयित्वा तदुपरि कुशान् दत्त्वा अद्भिर भ्यक्ष्य कुशकुसुमै- মষি रईयेत् । ततस्तेनैव पथा प्रत्यारत्यासने पूछा- भिमुख उपविठो भूमिजयादिकं कुर्यात् । यदि तु ब्रह्मत्वेनारोपितो ब्राह्मणः स्वयज्ञीयवाचं वदें- त्तदा इमं मन्त्र जपेत् । प्रजापतिऋषिर्गायत्री- च्छन्दो विष्णुर्देवता यज्ञीयवाग्वचननिमित्तल विनियोगः । ॐ इदं विष्णविचक्रमे वेधा निदधे पदं समूहमस्य पांशुले । इति जपेत् । कुशादि- ब्रह्मपक्षे तु कर्मकर्तुरेव कृताकृतावेक्षणादिब्रह्म- कार्यकर्टत्वादयनीयवाग्वचननिमित्तं स जयेत् । यदि प्रक्वते कर्मणि चरहोमोऽस्ति तदा अस्मिन्नेव समये चरुं श्रपयित्वा तदुपरि घृतं दत्त्वा अमेरुत्तरतः कुशोपरि संस्थाप्य भूमि- अयादिकं कुर्यात् । दक्षिणजानु भूमौ पातयित्वा दक्षिणहस्तोपरिभावेन अधोमुखौ हस्तौ भूमौ निधाय । परमेष्ठी ऋषिरनुछुप छन्दोऽभिर्देवता भूमिजपे विनियोगः । ॐ इदं भूमेर्भजामह इदं भद्रं समङ्गलम् । परासपत्नान् बाधखान्येया विन्दते धनम्। इति जला रात्रौ चेत् कर्म तदा धनमितिस्थाने वखिति प्रयोक्तव्यम् । ततो दक्षिण हस्तेन कुशान् ग्रहीत्वा व्यग्रत्तरतः प्रति दक्षिणावर्तन टणादिकमनेन मन्त्रण परिशोधयेत् । अयाणां मन्त्राणाम्ध्यादयः साधा- रणाः। कौत्सर्जिगतीच्छन्दोऽभिर्देवता एष्ठस्य घड़हस्य षष्ठेऽहन्यग्निमारते शस्ते परिसमूहने विनियोगः। ॐ इमं स्तोममईते जातवेद- रथमिव सम्महे मा मनींघया भद्रा हि नः प्रम- तिरस्य संसद्यमे सख्थे मा रिषामा वयन्नव । ॐ भरामेन वणवामा हवींषि ते चितयन्तः पर्वणा पत्रणा वयम् । जीवातवे प्रतरां साधया धियोऽग्ने सख्ये मा रियामा वयन्तव । ॐ पाकेम त्वा समिधं साधया धियस्ते देवा हविरदन्त्या- हुतं त्वमादित्यानावहतां घुश्मस्यने सख्ये मा रिघामा वयन्तव । ततस्तान् कुशान् ऐशान्यां दिशि प्रक्षिपेत् । ततोऽनेः पूर्वतः उत्तरान्ताद्द- क्षिणान्तं यावत् उपमूललूनान् एकपत्रीकृतान् कुशान् अग्रेण मूलमाच्छादयन् वारत्रयमास्त- रेत् । एवं दक्षिणस्यां पूर्बान्तात् पश्चिमान्त यावत् । प्रतीच्याच दक्षिणादुत्तरान्तं यावत् । एव- मुत्तरस्यां पश्चिमान्तात् पूर्बान्तं यावत् कमेणास्त- रेत् । ततो तातखस्तिकान् दशदिक्षु पूर्खादि- क्रमेण दद्यात् । ॐ इन्द्राय लोकपालाय खाहा । एवं यमये इत्यादि । ततः प्रादेशदय- प्रमाणां धवखदिरपलाशोडुम्बराणामन्यतमस्य विंशतिकालिका मध्ये तवं दत्त्वा प्रजापति मनसा ध्यात्वा तूष्णीममौ जुड्यात् । ततः स्तरण- कुशादेव समाग्रकुशपत्रदयं सहीत्वा प्रजापति- ऋषिः पवित्र देवते पवित्रच्छेदने विनियोगः । ॐ पवित्र स्थो वैषणव्यौ इति मन्त्रेण प्रादेश- प्रमाणं कृत्वा कुशान्तरेण वेश्यित्वा नखव्यति- रेकेण छित्वा प्रजापतिऋषिः पवित्रे देवते पवित्र- मानने विनियोगः। ॐ विष्णोर्मनसा पूते स्थः इत्यनेनाभ्युच्य ताम्रादिपात्रे पवित्रमुत्तरायं - ·। १५६ कुशण्डि कुशण्डि कुशण्डि निधाय वत्र होमार्थं तं निक्षिपेत् । ततस्सत्कुश साक्षाय ब्रह्मगाः पुत्लाय नमः। इति जपित्वा निवर्तखाने पिनुख धारया विश्वपस्याः विश्वतः पत्रदयमग्रे दक्षिणहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्यां मूले च ग्टहीतकुशान् प्रागुदीच्यां दिशि क्षिपेत् । फल परि स्वाहा । प्रजापतिऋषिरनुशुप्छन्दोऽनिर्दे- वामहस्तामामिकाङ्गुष्ठाभ्यां ग्रहीत्वा दक्षिण पुष्ये ब्रह्मणे निवेदयेत् ॥ ॥ अथ काम्यकम्मार्थ वता प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः । ॐ घाझा- हस्तोपरिभावेनाधोमुखव्यस्तपाणिः प्रजापति कुण्डिका तदा प्राणान् संयम्य प्रथमं पुटानलिः। यदनाज्ञावं यज्ञस्य क्रियते मिथः तदस्य ऋषिराज्यं देवता धान्योत्पवने विनियोगः। ॐ ॐ तपञ्च तेजश्च श्रद्धा च कीच सत्यञ्चाक्रोधश्च कल्पय त्वं हि वेत्य यथायथं खाहा। प्रजापति- देवस्वा सवितोत्पुनात्वछिद्रेण . पवित्रेण वसोः त्यागश्च तिश्च धर्मश्च सत्वञ्च वाक च मन @धिः पतिछन्दः प्रजापतिर्देवता प्रायश्चित्त- सूर्यस्य रश्मिभिः खाहा। इत्यनेन कुशपत्रदय श्वात्मा च ब्रह्म च तानि प्रपद्ये तानि मामवन्तु । होमे विनियोगः । ॐ प्रजायते न त्वदेतान्यन्यो मध्येन वृतममौ सकल्लुङ्गयात्। तूष्णों वारद्वयम्। इति अपित्वा पश्चात् विरूपाक्षमा कुर्य्यात् । विश्वा जातानि परिता वभूव । यत्कामास्ते ततस्तत्कुशपत्रदयमद्भिरभ्युच्यानौ निक्षिपेत् । इति सामवेदिनां सर्वसाधारणी कुण्डिका जुङमस्तमोऽस्तु वयं स्यामः पतयो रयीणां खाहा। वतस्तस्यान्यपात्रस्योदकेगानुमाननमरुपरि नि समाप्ता। इति भवदेवभट्टः ॥ * ॥ अन्यत् रधु ततः पूर्ववदेव महाव्या इतिहोमः समित्प्रक्षे- धान उत्तरस्यां दिश्यवतारणं इत्यमेव वारवयं नन्दनभट्टाचार्यकृतसंस्कारतत्त्वे इश्व्यम् ॥ यजु- प्रजापतिऋषिगायत्रीच्छन्दोऽभिर्देवता संस्कुर्यात् इत्याव्यसंस्कारः । ततो धवखदिर बेदिनां कुण्डिका पशुपतिकृतदशकर्मपद्धतौ महाव्यावतिहोमे विनियोगः । ॐ भूः खादा। पलाशोडम्बराणामन्यतमस्य अरनिमात्रं भ्रमि ऋग्वेदिनांकुशरिहका कालेशिकृतदशकर्मपद्धतौ प्रजापतिधिष्णिकछन्दो वायुर्देवता महाव्या- ताङ्गुष्ठपर्वविखं नासारन्ध्रवन्मध्यस्थितमादं सुवं च प्रथा ॥ * ॥ * ॥ अथ कुशण्डिकानन्तरं प्रकृतं हृति होमे विनियोगः । ॐ भुवः स्वाहा । प्रजा- इत्यमेव वारवयं संस्खय्यादिति । सुवसंखारः । कर्म कर्तव्यम् । तत्र प्रथमं प्रादेशप्रमाणां सताक्तां पतिषिरनुछुप्छन्दः सूर्यो देवता महाप्यादति- एवं खुमेक्षणादिकं संस्कुर्यात् । ततो दक्षिण समिधं तूष्णीमनौ हुत्वा महाव्याहतहोम होमे विनियोगः ॐ स्वः स्वाहा ॥ * ॥ जानु भूमौ पातयित्वा उदकाश्मनि एहीत्वा कुर्यात् । प्रजापतिर्ऋषिगायत्रीच्छन्दोऽनिर्देवता ततोनवग्रहहोमः । ॐ अाकृष्णोम रजसा वत- प्रजापतिषिरदितिर्देवता उदकाञ्जलिसेके वि महाव्या इतिहोमे विनियोगः। ॐ भूः साहा। मानो निवेशयनमतं मयंच हिरण्ययेन सविता नियोगः। ॐ अदिते अनुमन्यख इत्यनेना प्रजापतिऋषिरष्पिाक्छन्दो वायुर्देवता महाव्या रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् स्वाहा । ॐ ईक्षिणतः पश्चिमान्तात् पूर्बान्तं यावदुदकाम- इतिहोमे विनियोगः। ॐ भुवः स्वाहा । प्रजा याप्यायख समेतु ते विश्वतः सोमण्यं भवा लिमा सिचेत् । ततः प्रजापति घिरनुमतिर्देवता पतिर्ऋषिरनुछुपाछन्दः सूर्यो देवता महाव्या इति वाजस्य सङ्गथे वाहा । ॐ अगिद्धा दिवः उदकाश्मलिसेके विनियोगः । ॐ अनुमते धनु होमे विनियोगः। ॐ स्वः स्वाहा। इति सुवे ककुत् पतिः पृथिव्या च्वयं नयां रेतांसि जिन्वति मन्यख इत्यनेनामेः पश्चिमतो दक्षिणान्तादुत्त गान्याहवित्रयन्दद्यात्। यदि प्रकते कम्मणि खाहा । ॐ धमे विवस्वदुषसचिव राधोऽमर्य रान्तं यावदुदकामलिना सिवेत् । ततः प्रजा चराहोमोऽस्ति तदा धान्यसन्तोपक्रमविहितत्वात् चादाशुषे जातवेदो वहा स्वमद्या देवाँ उपवुधः पतिऋषिः सरखती देवता । उदकामलिसेके महाव्याहृति होमस्य प्रथमं महाव्या इतिहोमो खाहा । ॐरहस्पते परिदीया रथेन रक्षोहा- विनियोगः । ॐ सरखत्यनुमन्यख इत्यनेनामे न कर्तव्योऽन्ते तु कर्तव्य एव विहितत्वात् । ततः ऽमित्राँ अपबाधमानः प्रभवत्सेनाः प्रन्टयो युधा सत्तरतः पश्चिमान्तात् पूर्वान्तं यावदुदकामलिना प्रकृतं कर्म समाप्य पुनमहाव्याइतिहोम कृत्या जयजस्माकमेध्यविता रथामा खाहा। ॐ शुक- सिञ्चेत् । ततः प्रजापतिऋषिः सविता देवता प्रादेशप्रमाणां समिधं तूष्णीममौ हुस्वा शाया न्तेऽन्यद्यजन्तेऽन्यविषुरूपेऽहनी द्यौरिवासि । अमिपर्युक्षणे विनियोगः । ॐ देव सवितः यमहोमादिवामदेव्यगानान्तं उदीयं साधारणं विश्वा हि माया अवसि खंधावन् भद्रा ते पूधनिए प्रसुवयझं प्रसवयनपति भगाय दियो गन्धवः कर्म करणीयम् । तदभिधीयते। तत्र प्रथमं ॐ रातिरस्तु खाहा । ॐ शमो देवी रभीरये शनो केतपूः केवमः पुनातु वाचस्पतिर्वाचनः वदतु पद्येबादि अत्रामुककर्मणि यत्किञ्चिगुण्यं जातं भवन्तु पीतये । शंयोरभिखवन्तु नः साहा। इत्यनेनोदकामलिना दक्षिणावर्तनामिं वेश्येत् । तद्दोषप्रशमनाय शाञ्चायनहोममहं कुर्वीय ॐ कयानचित्र चाभुवदूती सदारधः सखा ततो दक्षिणं जानूस्थाप्य उपर्याधास्थितदक्षिण इति सबल्यं कृत्वा अमे त्वं विधुमामासि इति कया सचीयया रता खादा ॐकेतुं कन्वन के- वाममुविभ्यां फलपुष्पकुशान् सहीत्वा विरूपाक्ष नाम कृत्वा संपूज्य पुन:तातां प्रादेशप्रमाणां तवे पेशो मा अपेपसे समुपद्भिरजायथाः जयं कुर्यात् । परमेठी ऋषी सहरूपोऽनिर्देवता समिधं तूशीमनौ इत्वा महाव्याहृतिहोमञ्च खाहा ॥*॥ ततः इन्द्रायरलोकपालहोम प्रत्यक्ष- विरूपाक्षजपे विनियोगः। ॐ भूर्भुवः खरोम् | पूर्ववत् छत्वा प्रायश्चित्तहोमं कुर्यात् । प्रजापति देवताहोमच्च कृत्वा तातो प्रादेशप्रमाणां समिधं महान्तमात्मानं प्रपद्ये विरूपाक्षोऽसि दन्तानि ऋषिरमिवता. प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः । तूष्णीममौ हत्वा उदकानलिसेकं कुर्य्यात् । प्रजा- स्तस्य ते शय्या पर्णे महान्तरीक्षे विमितं हिर पाहि नोऽम एनसे स्वाहा। प्रजापविऋषि पतिर्ऋषिः सविता देवतामिपर्युक्षणे विनियोगः । एमयं तद्देवानां हृदयान्ययमये कुम्भेऽन्तः सनि विश्वेदेवा देवताः प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः । ॐ देव सवितः प्रसवयचं प्रसवयज्ञपति भगाय. ঞ্ছিনালি নালি ম না বলনীসমী ॐ पाहि नो विश्ववेदसे खाहा । प्रजापतिर्ऋषि दियो गन्धर्वः केतपूः केतनः पुनातु वाचस्पति- अनिमिषत्तत् सत्यं यत्ते हादशपुत्लास्ते त्या संव बिभावसर्देवता प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः। बाचनः खदतु । धनेनोदकाम्नलिमा दक्षिणा- त्सरे संवत्सरे कामप्रेय यक्षेन याजयित्वा पुन यईपाहि विभावसो खादा। प्रजापति वर्तनामिं वेश्येत् । प्रजापतिभिरदितिर्देवता ब्रह्मचर्यमुपबन्ति त्वं देवेषु प्राणोऽसाहं ममु षिः शतक्रतुर्देवता प्रायश्चित्तहोमें विनियोगः । उदकाञ्जलिमेके विनियोगः। ॐ अदितेऽन्य- व्येषु ब्राझयो वै ब्रामबमुपधावत्युपधाबामि ॐ सव्यं पाहि शतक्रतो खाहा । प्रजापतिऋषि मंस्थाः अनेनामर्दक्षिणतः पश्चिमान्तात् पूर्वान्तं जपन्तं मा मा प्रतिमापी इन्तं मा मा प्रति रनुशुम्छन्दोऽभिर्देवता प्रायश्चित्तहोमे विनि यावदुदकामलिना सिञ्चत् । प्रजापतिऋषिरनु- दोषीः कुर्वन्तं मा मा प्रतिकार्योखां प्रपद्ये लया योगः। ॐ पाहि नो. पम एकया पायुत मतिर्देवता उदकामलिसेके विनियोगः। ॐ प्रसूत इदं कर्म करिष्यामि तन्मे राध्यतां तो द्वितीयया पाहि गौर्मितिभिरपते पाहि धनुमतेऽन्वमंस्थाः बनेगाः पसिमतो दक्षिा- सरावां सन्म उपपद्यतां वमुद्रो मा विश्वव्यचा चतहमियो साहा। प्रजापतिविनायत्री न्तादुत्तरान्तं यावदुदकाञ्जलिना सिचेत् । प्रजा- ब्रमाऽनुभानातु तुथो मा विश्ववेदा म पुलो छन्दोऽभिर्देवता . प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ! पतिषिः सरखती देवता उदकामलिसेके वि- ऽनुजानातु पात्रो मा प्रचेवा मैत्रावरोऽनुजा पुनरूणा निवर्तख पुनरम इवायुषा पुनः नियोगः । ॐ सरखत्यन्वमंस्थाः। धनेनारत्तः बातु वझे विरूपाक्षाय दन्तालये समुद्राय विश्व पाहतः खाहा। प्रजापतिमिर्गायत्रीच्छन्दो रतः पश्चिमान्तात् पूर्वान्तं यावदुदकामलिना बाचसे तुथाय विश्ववेदसे मानाय प्रवेतले सह ऽभिर्देवता प्रायश्चितहोमे विनियोगः। सही। सिञ्चेत् । सत उत्तामहस्तइयेन कतिपवारसरण .

·नाम कृत्वा - कुशल कुशाग्री कुशूलः कुशान् ग्रहीत्वा प्रजापतिर्ऋषिद्धयो देवता दर्भ- 1 स्थापयन्ति तु यां सद्धिं सा तत्राधिगम प्रति"। नैव शब्दाखुधेः पारं किमन्ये गड़बुद्धयः” ।) टणाभ्यञ्जने विनियोगः। अक्तं रिहा णाव्यन्तु कुणं लावि ग्रहाति । कुश+ला+कः। कुश- तत्पर्य्यायः । सूक्ष्मदर्शी २ तत्कालधीः ३ प्रत्युत्पन्न वयः। अनेनाग्रेमध्यमूलानि घटेनाभ्यनक्ति वार ग्राहकः । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥) मतिः । इति हेमचन्द्रः ॥ सूक्ष्मायां बुद्धौ कम- वयं मन्त्रच वारत्रयमेव पठनीयः। ततस्तान् कुशलवी, घु, (पुष्पवतोरिव एक शक्त्या तयोरेव धारयस्तत्र स्त्री। कुशानद्भिरभ्युच्य प्रजापतिर्ऋषिरनुयुयछन्दो रुद्र बोधकत्वम् इन्दसमासे तु कुशश्च लवञ्च वौ कुशी- कुशारणिः, पुं, (कुशं शापप्रदानार्थं जलं घरणिरिव रूपोऽभिर्देवता दर्भजुटिकाहोमे विनियोगः । लवौ मित्रावरुणावित्यादिवज्ञेयम् ।) एकयोक्त्या यस्य ।) दुर्वासाः । इति विकारहशेषः ॥ ॐ यः पशूनामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो उषा । रामपुत्लो। इति हेमचन्द्रः ॥ तयोर्नामकारणं कुशाल्मलिः, घु, ( कुत्सितः शाल्मलिः ।) रोहित- पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुवन्तव खाहा । यधा,- वृक्षः । इति राजनिर्धण्टः ॥ घनेनाग्नौ क्षिपेत् । तत अग्ने त्वं म्टड़नामासीति “यस्तयोः प्रथमं जावः स कुशेमन्त्र संस्कृतैः । कुशिंशया, स्त्री, (कुत्सिता शिंशपा।) कपिलशिं. गन्धमाल्यवस्वताम्बूलैरग्निमभ्यच्चा निम्माजनीयो नाम्ना हि भविता कुश इत्यसौ । शया । इति राजनिर्धण्टः । प्रजापतिधिविराट्छन्द इन्द्रो देवता यशस्का यथावरज एवासील्लवयोन समाहितः । कुशिकः, पुं, (कुशः कुशसंज्ञको महीपालो जनकत्वे. मस्य यजनीयप्रयोगे विनियोगः । ॐ पूर्णहोम निम्माननीयो वृद्धाभिर्नाना स भविता लवः ॥ नास्त्यस्य । कुश + ठन् ।) खनामख्यातन्पविशेषः । यासे जुहोमि योऽस्मै जुहोति वरमस्मै ददाति एवं कुशलवौ नाम्ना यमौ तौ सम्बभूवतुः । (स तु विश्वामित्रपितामहः गाधेः पिता । रत. वरं वणे यासा भामि लोके स्वाहा । अनेन भगवत्कृतनामानौ मुखिनावक्षयौ च वौ" । दिवरणन्तु महाभारते १३ । भीनयुधिष्ठिरसंवादे पूर्णाहुतिं दद्यात् । ततो ब्रह्मणे पूर्ण यात्रादि इति रामायणम् ॥ ५२ अध्यायमारभ्य इश्व्यम् ।) फालः। सर्जरक्षः। दक्षिणां दत्त्वा होमदक्षिणां कुर्यात् । ततः प्रद- कुशलप्रश्नः,एं,(कुशलः शुभः प्रश्नः ।) कुपालजिज्ञासा विभीतकरक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ अन्वकर्णरक्षः। क्षिणेन दक्षिण देषां गत्वा ब्रह्मपन्थिं मुक्कर प्रत्या- तत्पर्य्यायः। कौशली २ । इति विकाण्डपोषः ॥ इति राजनिर्धण्टः ॥ तैलपोषः। इति विश्वः । त्यासने गुनरुपविश्य कुशकुसुमसहितजलयाने कुशली, स्त्री, (कुश इव लीयते । ली+डः गौरादि केकरेत्रि । इति प्राब्दमाला ॥ हस्तं निधाय महावामदेव्य ऋषिविरागाय त्वात् डी ) अश्मन्तकवक्षः। क्षुद्रालिका । कुशितं, त्रि, (कुश् + इतच् । यद्दा कुश संश्लेधे + क्त जीच्छन्द इन्द्रो देवता शान्तिकम्मणि जपे विनि इति वैद्यकम् ॥ इट च ।) जलमिश्रितम् । इत्युणादिकोषः । योगः। ॐ कया न चित्र स्थावदूती सदा कुशली, [न] त्रि, (कुशल अस्त्यस्य । कुशल +इनिः) कुशी, स्त्री, ( कुश + अयोविकारार्थे “जानपदेति" वधः सखा कया सचीख्या बता । ॐ करवा मङ्गलान्वितः । (यथा, रघौ ५ । ४ । ४११ । ४२। इति डीए ।) फालः । इति मेदिनी। सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः दृट्राचिदारजे "अप्यग्रणीमन्तकृताम्टवीणां कुशी, [ ] पुं, (कुशाः सन्त्यस्य । समाधियोगका वसु । ॐ अभीषुणः सखीनामविता जरिढणां कुशाग्रबुद्धे ! कुशली गुरुस्ते" ।) बङ्गेषु कुशोत्यत्तेस्तथात्वम् ।) वाल्मीकिमुगिः । शतम्भवास्यूतये । ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः कुशस्थलं, ली, (कुशप्रधान स्थलम् ।) कान्यकुन- इति हेमचन्द्रः ॥ (कुशविशिछे, त्रि । यथा,महा- खस्ति नः पूषा विश्ववेदाः खस्ति नस्ताोऽरिय देशः । इति हेमचन्द्रः । (यथा, वेणीसंहारे । भारते १३ । मेघवाहनोपाख्याने १४ । ३७४ । नेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥ "एता ऋचो "कुशरणलं रकस्थल माकन्दं वाराणवतम् । "दिनेऽयमे तु विप्रेण दीक्षितोऽहं यथाविधि । गीत्वा शान्तिं कुर्य्यात् । गानाशक्तौ एता एव देहि मे चतुरो ग्रामान् कश्चिदेकञ्च पञ्चमम्" ।) दण्ही मुण्डी कुशी चौरी तातो मेखलीकता"।) ऋचस्त्रिराबत्या पठेदिति । ततो दक्षिणां दत्त्वा · कुशस्थली, स्त्री, (कुशस्थल + स्त्रियां डीए ।) हा- कुशीदं, जी, (कुसौद + एषोदरात् सस्य शत्यम् ।) अच्छिद्रावधारणं कुर्यात् । इति सर्वकम्मसा. रिका। इति जटाधरः॥ (यथा,-महाभारते हद्धिजीविका । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ धारणमुदीच्यं कर्म समाप्तम् ॥ २। मन्त्रणापर्वणि १४ । ४६ चन्दनम् । इति मुण्डमालातन्वम् । कुशपः, ई, (कुश य संश्लेषे + बाहुलकात् कपन् ।) "इति सञ्चिन्त्य सर्वे म प्रतीची दिशमाश्रिताः। कुमोलवः, पुं, (कुत्मितं शीलं अस्य इति कुशीलः । पानयात्रम् । इत्युणादिकोषः ॥ कुशस्थली पुरी रम्यां रेवतेनोपशोभिताम्" । बुगतीतिसमासः अन्यत्रापि दृश्यते इति वा । कुशपुष्पं, ली, (कुशाकारं पुष्पमस्य ।) ग्रन्थिपर्णम् । पुर्येषा तु पुरा रेवतनामा केनचित् नरपतिना यहा कुशीलं वाति गच्छति प्राप्रतीति यावत् इति रत्नमाला ॥ गाँठियाला इति भाषा ॥ निर्मिता कालवपात् राक्षसैरमादिता श्वापदा ना+कः ।) चारणः । इत्यमरः । २ । १. १२ ॥ कुशलं, सी, (कुश् + धादित्वात् कलन् । यहा कुं श्रयीभूताऽऽसीत् ततो देवप्रमुखैर्यादवैः संस्कृता नटविशेषः। कथकादिः । इत्यन्ये। देशान्तरे पापं तस्मात् पालति गच्छति एथक्वं प्राप्नोतीत्यर्थः । सती तेषामेव वासभूमिरासीत् ।) कीर्ति प्रचारयति यो नटः। इत्यन्ये । इति कु + पूरला +चंच्!) कल्याणाम् । (यथा, रघुः१।५८। कुशा, स्त्री, (कुश व संश्लेषे + का टाय च ।) रणः । भरतः॥ (रते हि अपारक्तया इचकव्ययोर्वाः । "प्रप्रच्छ कुशल राव्ये राज्याश्रममुनि मुनिः" ॥*॥ इति मेदिनी। मधुकर्कटिका। इति शब्द यथा, मनुः ३ । १५५ । समागमे विहिते थभिवादकमवरवयवं स चन्द्रिका ॥ वल्गा । इति हेमचन्द्रः॥ (छन्दोगाः "कुशोलवोऽवकीर्णी च स्वनीपतिरेव च ॥ मानवयकमनभिवादकमपि ब्राह्मणं कुशलमिति तोत्रीयागणनार्थानौदुम्बरान् शान् 'कुशा इति कुशीलबस्त्यर्थं नाच्यशास्त्रप्रचारकत्वात् वालपी- शब्दविशेषोचारणेनैव कल्याणप्रश्नं पच्छेत् । य व्यवहरन्ति इति चिन्तामणिः।) किमुनिः।) दुक्तं मनौ २ । १२७ । कुशाकरः, ए, (कुशैराकीर्य्यते समन्तात् अग्रेण कुशीनवौ, , (कुशच लवश्च तौ कुशीलवौ।) एक- "ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्लबन्धुमनामयम् । मूलाच्छादनेन वेध्यतेऽत्र । पा++अधिक योक्त्या रामपुत्लो। इति हेमचन्द्रः । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च" ।) रणे अम् । कुहिकासमये कुणैर्वेशनात् तथा (यथा, रामायणे ७। १०७ सग । पर्याप्तिः । पुण्यम् । (तदति, त्रि। त्वम् ।) अभिः। इति शब्दमाला ॥ (कुश्यं रज "अभिषिच महात्मा त्मानावुभौ रामः कुशीलवो" यथा, गीतायाम् १९।१०। करोतीति व्युत्पत्या रजकारकः।) कुशीवशः, घु, (कुशीव कुशवान् सन् शेते समाधौ “লৱৰ ৰূম মুৰ নাম্বজ্জন”। कुशाक्षः, पुं, ( कुश इव सूक्ष्मं क्षुद्रमित्यर्थः अक्षि अवतिष्ठते इति । शी+ड ।) वाल्मीकिमुनिः । को पृथिव्यां शलति श्लाघां प्राप्नोतीति । पूल यस्य । समासे अच् ।) वानरः । इति शब्दमाला। इति त्रिकाण्डशेषः। + अच् ।) शिक्षिते, वि। इत्यमरः ।३ । ३ । कुशाग्रीयमतिः, त्रि, (कुशाग्रीया कुशानां अग्रवत् कुमूलः, पुं, (कुसूल + पुषोदरात् शत्वम्।) तुधानलः २०३॥ (यथा, मनुः ८ ११५७ । सूक्ष्मा मतिर्यस्य ।) तीक्ष्णबुद्धिः। (यदुक्तं शियः । इति जटाधरः ॥ धान्यागारम् । तत्पर्यायः । धन- "समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः । “अहञ्च भाष्यकारश्च कुशाग्रीयधियावभौ । कोठकः२। इति हेमचन्द्रः ॥ ब्रीझगारम् ३ ॥

·कुठं १६१ कुष्ठ इति विकारह पोषः ॥ (यथा, मनुः ४।७। विषम् २ । इत्यमरः । २।४ । ५४ ॥ तम् ३ ज्ञेया पाण्योः कच्छुण्यास्फिचोच ॥ ८॥ "कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा। श्रेत्रम् । इति तट्टीका। स्फोटाः स्यावारुणा भासा विष्फोटाः स्युस्सनुत्वचः॥" यहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव वा" ।) तस्य निदानपूबिका संप्राप्तिर्यथा । रक्तं श्यावं सदाहालि पातासः स्यारवणम् ॥१०॥ कुशेशय, ली, (कुशे गले शेते | कुश +भी+बच्। "विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरुणि च । सकण्डुपिड़का श्यावा बसावा विचर्चिका" ॥ ११ ॥ घलुक समासः।) पद्मम् । (यथा, रधुः । १० । भजतामागतां छदि वेगांश्चान्यान् प्रविनताम् ॥ इति माधवकरः॥ “ঘুনাল জম্মি রূৰ বাঙ্গলা व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्ता निधेविणाम् । कुष्ठः, पुं, (कुष्णाति शरीरस्थशोणितं विकुरुते इति । मानेन"।) सारसपक्षी । इत्यमरः।१।१०180॥ शीतोष्णलवग्नाहारान् क्रम मुक्का निधेविणाम् ॥ निष्कर्षार्थकस्य कुष्धातोरन विकारार्थत्वं बोध्य- कुशेशयः,पु, (कुशेशयं पद्ममिव पाशतिर्विद्यतेऽस्य । धर्माश्रमभयानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् । ते धातू नामनेकार्थत्वात् । कुछ निष्कर्षे + "इनि- वर्ण वाद्यच्।) कर्णिकाररक्षः। इति शब्दचन्द्रिका। अजीर्णाध्यशिनाञ्चैव पञ्चकम्मापचारिखाम् ॥ कुषीति”। उणां २।२। इति कथन् ।) ( कुशदीपस्थपर्वतविशेषः । इति विष्णुपुराणे। नवाबदधिमत्स्यातिलवणास्लनिवेविशाम् । खनामख्वातरोगः। २।४।२६) मांसमूलकपिटामतिलक्षीरगुड़ाशिनाम् । तस्य निदानं पूर्वलिखितम् । औषधं यथा । कुछ ग निकः। इति कविकल्पद्रुमः। (यां व्यायामश्चाप्यजीणेऽझे निद्राश्च भजतां दिवा | "सर्वकुशेषु वमनं रेचनं रक्तमोक्षणम् । परं-सकं-सेट ।) ग कुष्णाति चुकोष । निष्कर्ष विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुवताम् । वचावासापटोलानां निम्बस्य फलिनी त्वचः ॥ इयत्तापरिच्छेदः । तूलैरवकुष्णातीति वोपदेवः ॥ बातादयस्त्रयो दुशास्वग्रक्तं मांसमम्बु च । कषायो मधुना पीतो वाताहन्मदनान्वितः । निष्कर्षोऽन्तःप्रकाशनमिति गोविन्दभट्टः ॥ "तवो दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको व्यसंग्रहः । विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिबद्दन्तीफलत्रिकैः । कुष्णादशग्रीवः क्रुद्धः प्राणान् बनौकसाम्"। इति अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव तु । मनःशिला मरीचानि तैलपाकं पयो हरेत् । भट्टौ बनेकार्थत्वानिकोषगर्थः। इति दुर्गादासः॥ कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथगन्दैः समागतः । सबकुछानुलेपोऽयं शिवा पञ्चगुड़ोदनम् ॥ कुषणः, त्रि, (कुछ + बाहुलकात् कलच् ।) कुशलः । सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः" करौड़गजौ कुठं गोमूत्रेण प्रलेपतः । इत्यमरटीकायां मरतः। तस्य पूर्वरूपं यथा । करवोरोदर्तनच्च वाक्तस्य तु कुछहत् ॥ कुवाकु, पुं, (कुम + "कठिकुषिभ्यां काकुः" । उणां "अतिवणः खरः स्पर्शः खेदाखेदो विवर्यता । हरिद्रामलयं रामा गड़च्चेड़गजस्तथा । ३ । ७७ । इति काकुः ।) कपिः । अग्निः । अर्कः। दाहः कण्डस्वचि खाप स्तोदः कोठोनतिर्भमः । बारग्वधः करमच लेपः कुष्ठहरः परः॥ परोतापिगि, त्रि | इति मेदिनी ॥ प्रयाणामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्विरस्थितिः । मनःशिला विड़णानि वाकुची सर्वपस्तथा । कुषितः, त्रि, (कुछ निष्कर्षे + क्तः ।) जणमिश्रितः रूपानामतिरूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेपि कोपमम् ॥ करो मूत्रपिछोऽयं खोपः कुष्ठहरोऽकंवत् ॥ इत्बबादिकोमः॥ रोमोऽस्जः का कुछलक्षणमग्रजम्" ॥* विड़ौड़गजाकुष्ठनिशासिन्धूत्यसपैः । कुबीद, सी, (कुसीद + एषोदरात् यत्वम् ।) कुसी तच वातादिभेदेन थशादाप्रकारम् । मूचाम्बुपियो लेपोऽयं दद्रुकुष्ठविनाशनः ॥ दम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्र सप्तमहाकुठानि यथा । प्रपनाटकवीजानि धात्री सनरसः सूही । बुवंशी, (कुष्णाति रोगम् । कुध + "हनि कुरीति' "कृष्णारणकपालामं यक्षं पश्यं तनु । सौवीरपिएं इद्र णामेतदुइतनं परम् । उखा २।२। इति क्थन् ।) विषभेदः । इति कापालं तोदबहलं तत्कुएं विषमं स्मृतम् ॥ १॥ धारग्वधस्य पत्राणि पारगालेन पेषयेत् । रामचन्द्रः । पौषधविशेषः। कुड़ इति भाषा सग्दाहरागकमभिः परीतं रोमपिञ्जरम् । दमुकिट्टिमकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥ तत्पर्य्यायः । व्याधिः २ पारिभव्यम् ३ वाप्यम् 8 उडम्बरफलाभासं कुष्ठमौडम्बरं वदेत् ॥ २ ॥ उपणा पीता वाकुची च कुष्ठजित् क्षीरभोजिनः । माकनम् ५ उत्पनम् ६ । इत्यमरः ।२।। श्वेत रक्त स्थिरं स्त्यानं खिग्धमुत्सनमहलम् । तिलाव्यत्रिफलाक्षौद्रथोषमनात शर्कराः ॥ १२६ ॥ चाप्यम् ७ । इति तट्टीका ॥ जरणम् । वक्रमन्योन्यसंयुक्तं कुएं मण्डलमुच्यते ॥ ३ ॥ वृष्यः सप्तसमो मेध्यः कुष्ठहा कामचारिणः । इति रममावा । रजाई गदः १० घामयः ११ कर्कश रक्तपर्यन्तमन्तःश्यावं सवेदनम् । विड़त्रिफलाकृष्णाचूर्ण लीळं समाक्षिकम् ॥ पारिभद्रकम् १२ रामम् १३ वाणीरजम् १४ यदृष्यनिहासंस्थानमध्यजिथं तदुच्यते ॥ ४ ॥ দুলি ষ্ট মীনাক্তীমান্। पावनम् १५ कुत्मितम् १६ पद्मकम् १७ गदा सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् । यः खादेदभयारियामलकानि तथा निशा || जम् १८ गदायम, १६ कौवेरम् २० भामु सोमेधञ्च सरागच पुण्डरीकं प्रचक्षते ॥५॥ स जयेत् सर्वकुष्ठानि मासादूई न संशयः । रम् २१ । इति शब्दरत्नावबी। काकनम् २२ श्रेतं तामं तनु च यदनो घएं विभुश्चति । दह्यमानाच्युतः कुम्भे मूलगे खदिराकरः ॥ मीरणम् २३ । इति जटाधरः ॥ प्रायश्चोरसि तत् सिध्यमलावुकुसमोपमम् ॥ ६ ॥ साक्षधात्रीरसक्षौद्रं हन्यात् कुछ रसायनम् । "कुठं रोगाश्यं वाप्यं पारिभव्यं तथोत्पलम् । यत् काकन्तिकावर्णमपाकं तीव्र वेदनम् । धात्रीखदिरयोः बाथं पीत्वावगुणसंयुतम् । बुद्धमुष्णं कटु खादु शुक्रवं तितकं वधु । विदोषलिङ्गं तत्क; काकणं नैव सिध्यति" ॥ ७॥ झेन्दुधवकं श्वित्र इन्ति तूर्णं न संशयः । हन्ति वाताखवीसपकासकुष्ठमरकपान्" ॥ * ॥ एकादशचुदकुछानि यथा । पीत्वा भल्लातक तैलं मांसव्याधि जयेन्नरः । पच कुठभेदपुष्करमूलम् । अन दनं महाकास्तु यन्मत्स्यसकलोपमम् । मेवितं खादिरं वारि यानाद्यैः कुछजिद्भवेत् । "उक्तं पुष्करमूलन्तु पुष्कर पौष्करच तत् । तय कुछ चौख्यं बलं इतिधर्मवत् ॥१॥ वासा गुड़ची त्रिफला पटोलच करनकम् ॥ पद्मपत्रच काश्मीरं कुठभेदमिदं जगुः । खाव कियावरस्पर्श पर किटिमं स्मृतम् ॥ २॥ निम्बासनं कृष्णवेत्रं काथकरोग यड्युतम् । पौकर कटुकं तिक्तमुष्णं वातकपज्वरान् । वैपादिकं मासिपादस्फुटितं तीनवेदनम् ॥ ३ ॥ वचकं तद्धरेत् कुठं शतं वर्षाणि जीवति । हन्ति शोधावविश्वासान् विशेषात् पार्श्वभूननुत्" कण्डमद्भिः सरागैश्व गण्हेरलसकं चितम् ॥ ४ ॥ खरसेन च दूर्वायाः पचेत्तैनं चतुर्गणम् । इति भावप्रकाशः। अस्य गुणाः। कटुत्वम् । सकण्डुरागपिड़क दगुमण्डलमुगतम् ॥ ५ ॥ कच्छुर्विचर्चिका पामा अभ्यङ्गादेव नश्यति ॥ उशत्वम् । तिक्तत्वम् । कपवायुकुष्ठरोगविसर्म- रहं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गमत्यपि । द्रुमत्वगर्ककुष्ठानि लवणानि च मूत्रकम् । विषकाखळूदगाशित्वम् । कान्तिकारित्वध । तचर्मदलमाख्यातं संस्पर्धीसहमुच्यते ॥ ६ ॥ गण्डौरिका चित्रकैस्तैस्तैलं कुछत्रणादिनुत्" । इति राजनिर्धण्टः । श्वासकासज्वरहिकाना- सूच्या बयः पिड़काः खाववत्व: इति गारड़े १७५ अध्यायः॥ शिवम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ पामेत्युक्ताः कामयः सदाहाः । ७ ॥ "कुठेन्द्रयवसिद्धार्थनिशा दूर्वा च कुलजित्" । खनामख्यातरोगः । कुट इति भाषा | वत्पर्यायः सेव सोटसीवानपेता इति तत्रैव १७६ अध्यायः॥ II 21

·"करवीरं मङ्गराज लवणं कुष्ठमईकम् ।
चतुर्गुणेन मूत्रेण पचेत्तैलं हरेच्च तत् ।
पामां विचर्चिकां कुछमभ्यङ्गाद्धि व्रणानि वै" ॥
"सैन्धवञ्च विडङ्गानि सोमराजी तु सर्पपाः ।
रजनी दे विवाश्चैव गोमूत्रेण च पेधयेत् ।
স্কলামুখ নান্নিাহলালঘা”।
इति च गारड़े १८७ अध्यायः ॥
"सतक्रकाशमूलं वा वाकुचीमूलमेव वा ।
कालिकेन ध वाकुच्या मूलं वै कुष्ठरोगनुत्” ।
इति गारड़े १८८ चध्यायः ॥
"पीतं वश्विकमूलन्तु पर्युषितजलेन वै ।
सार्द्ध विनाश येद्दाहज्वरश्च परमेश्वर ! ॥
शिखायाञ्चैव वहद्धं भवेदैकाहिकांदिनुत् ।
एतत् सकामिक पीतं वातकुष्ठज्वरादिनुत्" ॥
इति गारड़े १९३ अध्यायः ॥
"नित्यं निम्बदलानाञ्च चूर्णमामलकस्य च ।
प्रत्यूचे भक्षयेश्चैव तस्य कुछ विनश्यति ॥
हरीतकी विड़णञ्च हरिद्रा सितसर्षमाः ।
सोमराजस्य वीजानि करञ्जस्य च सैन्धवम् ।
गोमूत्रपिछान्येतानि कुष्ठरोगहराणि च” ।
वीजानि स्थाने मूलानि वा पाठः ।
इति तत्रैव १६४ धध्यायः ॥
"चन्दनं कुङ्कुमं मांसी कर्पूरो जातिपत्रिका |
आतीककोलगाणां लवङ्गस्य फलानि च ॥
अगुरूशीरकस्तूर्यः कुछ तगरनालिका ।
गोरोचना प्रियजुच्च वोल मदनकं नखम् ॥
सरलः सप्तपर्णच लाक्षा चामलकी तथा ।
करकः पद्मकश्च एतेस्तैलं प्रसाधितम् ।
प्रखेदमलदौर्गन्धकण्डूकुठहरं परम्" ॥
इवि.गारड़े १६८ अध्यायः ॥ * ॥
अथ वैद्यकमते कुष्ठचिकित्सामाह ।
"वातोत्तरेषु सर्विमनं श्लेभोत्तरेषु कुछेषु ।
पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं श्रेष्ठम् ॥
पुराणधान्यानि च जाणालानि
मांसानि मुद्राञ्च पटोलयुक्ताः ।
यवादयश्चात्र हिताः पुराया
নাৰি জাৰি ৰ নিৰ্দ্ধাবি”।
तन्त्रान्तरे।
"पुराणाः शालिगोधूममुगाद्याः कुष्ठिनो हिताः ।
तिक्तशाकं जाङ्गालच पानादौ खदिरोदकम् ॥
ये लेपाः कुष्ठानां यज्यन्ते निर्गतासदोषाणाम् ।
संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवेत्तेयाम् ॥
दूर्वाऽभयासैन्धवचक्रमई-
कुठेरकाः काञ्जिकतपिशाः ।
रभिः प्रलेपरमि बद्धमूलां
कण्डूश्च दगुच्च निवारयन्ति ॥
तुल्यो रसः शालतरोस्तण
सचक्रमद्दोऽप्यभयाविमिश्रः।
पानीयभुक्तन तदनपिठो
लेपः कृतो दद्रुगजेन्द्रसिंहः॥
विकेंडगजाकुष्ठनिशासिन्धूस्थसघः ।
धान्याम्लपिछलेपोऽयं कुष्ठविनाशनः ॥
१६२
कुष्ठः
एड़गजकुष्ठसैन्धवसौवीरसर्षपैः क्रिमिनः ।
क्षारयं लालिकाच पक्का ।
क्रिमिसिभादमण्डलकुष्ठानां नाश नो लेयः ॥ खुधर्कदुग्धं धनमायसस्थं
पानि पिट्वा चतुरङ्गुलस्य
शलाकया तद्विदधीत लेपम् ।
तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः ।
कुछ किलासे विलकालके च
तेलातगात्रस्य नरस्य कुष्ठा-
অৱসৰক্ষীৰ
न्युदर्तयेदश्वहनच्छदैश्च ॥ ५॥
भरतका दीपि चित्रकं तन्मूलम् ॥
বিনয়িনাঘুৰিৰা-
एषां समभागचूर्ण सिजायोः क्षीरे दत्त्वा
सर्षपकरञ्जरजनीभिश्च ।
किश्चित् पाकं कुर्यात् । अथ वा क्षीरदयं चतु-
गोजलपियो लेपः
गुणं चूर्णं पादिकं लेपयोग्यं पाकं कुर्यात् । शला-
कुष्ठहरो दिवसनाथसमः ॥ ६ ॥ कया कुष्ठस्थाने दद्यात् ॥ २४ ॥
कासमईकमूलञ्च काञ्जिकेन प्रपेषितम् । "चक्काण्ड शिरे दावा ग्रहधूमं ससैन्धवम् ।
दकिट्टिमकुष्ठानि जयेदेतत्पले पनात् ॥ ७ ॥ अन्तधूमं तैलयुक्त लेपाद्धन्ति विचचिकाम्"।
चारग्वधस्य पत्राणि धारनालेन येषयेत् । विजनलके सैन्धवग्रहधूमं समभागं प्रपूर्दा स्थास्य-
दकिट्टिमकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥ ८॥ भ्यन्तरे कृत्वा शरावेण मिधाय दग्ध्वा पिट्टा
चक्राइयं मुहीक्षीर भावि मूत्रसंयुतम् ।
कटुतैलेन लेपः ॥ २५ ॥
रविवप्तं हि किश्चित्तु लेपनं किट्टिमापहम् ॥ ६ ॥ "बुककाण्डे सर्षयात् करकः कुकूलानलपाचितः।
शिखरीरसेन सुपिएं मूलकवीज प्रलेपनः सिन। लेपादिचर्चिकां इन्ति रागवेग इव त्रपाम्" ।
দায়া বা কন্যা জনীসিস নামনি৷ং ৭ सिमनलके राइकरकं प्रपूयं शुष्कगोमयामो
दरवा कटुतेलेन लेपः ॥ २६ ॥
सक्षारं गन्धकं ले पात् कटुतेलेन सिध्नजित् ॥ "नारिकेलोदरे न्यनस्तण्डुलः पूतितां गतः ।
कासमईकवीजानि मूलकानां तथैव च ॥१२॥१२॥ नेपाद्विपादिकां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम्॥२७
गन्धाश्वचूर्णमिश्राणि सिध्मनां परमौषधम् ॥ तिलकुसमलवणगोजलकटुसैलं लौहभाजने त्या।
उपदेशात् कानिकमिशैलेपः ॥ १४ ॥ शोधितमर्कमयूखैः पादस्फुटनं निहन्ति चेपेन"।२८
गन्धपाषाणचूर्णेन यवक्षारण लेपिवम् । "उन्मत्तकस्य वीजेन मायकक्षारवारिणा ।
सिध्ननाशं व्रजयात्रु कटुतैलयुतेन च । कटुतेषं विपक्तव्यं शीघ्र हन्ति विपादियाम्"।
इयं समं कटतैलेन लेपः ॥ १५ ॥
कटुतैल शं ४ माणनालपत्राणां क्षार पल ६४
कुठं मूलक वीज प्रियङ्गवः सर्वपास्तथा रजनी গন্ধ মু ও ঘুম ঘুং জন্ধ অজুহৰীগ অন্ধ
एतत्
केशरवठं निहन्ति बहुवार्षिकं सिमा१६॥ ८। उन्मत्ततेलम् ॥ २६॥
নীলহ্মেঘৰখালি মালমনিৰঃ। "अवगुण कासम चक्रमह मिशायुगम् ।
लिम्येन्मूलकवीजैः पिटैस्तफ्रेण सिध्मनाशाय ॥१७॥ माणिमन्थच तुल्याशं मस्तकानिकपेभितम् ।
एडगजातिलसर्वपकुठं मागधिकालवणत्रयमस्तु । कण्हू कच्छु जयत्ययां सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥१०॥
पूविकृतं दिवसत्रयमेतद्धन्ति विचर्चिकदद्रुककुष्ठम् कोमलसिंहास्यदल निशं सुरभीमवेग पिछम् ।
दिवसत्रयेण नियतं क्षमयति कच्छू विक्षेपगतः।३१
सिन्दरमरिचचूर्ण महिधीनवनीतसंयुतं बहुशः । “वायस्येड़गजाकुष्ठवष्णाभिगुड़िका छता।
लेपानिहन्ति पामा तैलं करवीरसिद्ध वा ॥१६॥२०॥ वस्तमूत्रेण संपिष्टा नेपाधिविनाशिनी"।
पारदं पाडगन्धञ्च शिलाचोत्तरवारणी । समभागचूर्ण छागमूत्रेण पिट्वा गुडिका कार्या ।
प्रपूनाव साक्षिमेघनादाग्रिलाली ।
ভৰাবযী, যাৰ মু নি না ।
“মুনিন্ধাঙ্গনা
भल्लावं सहधमन मुनिगुञ्जा नहीपयः ।
मूत्रैः पिष्टवा पक्षवाः सौमनाथ ।
परिपञ्च गुड़ क्षौड़ वागुजीवीजतुल्यकम् ॥
लेपाचित्रं हन्ति दडुनश्च
गोमूत्रैरारनालैब्वा पिष्ट्वा लेपञ्च कारयेत् ।
कुठान्यशास्यखनाडीव्रणांच" ।
दहुमण्डलकण्डूश्च विचर्चिच विनाशयेत् ॥ २१ ॥ सौमना जातीपत्री । सर्वेषां पक्षवान् गोमूत्रेण
मनःशिलाले मरिचच तेल-
मिला लेपो देयः॥ ३३॥
मार्क पयः कुष्ठहरः प्रलेपः ॥ २२ ॥
"गजचित्रव्याघ्रचर्ममसीतणविवेपनात् ।
विषवरुणहरिदाचित्रकागारधूम-
वित्र माशं ब्रजेत् किं वा पूतिकीटविक्षेपनाव" ।
मनलमरिचदूचीक्षीरमकाबुद्दीभ्याम् ।
गजधर्म चित्ररोमध्याघ्रचर्म बनयोभम कटु-
दहति पतितमात्रात् कुछजातीरशेषाः । तेमच लेपः । अथवा पादुडियाकीटं पिष्वा लेपः॥
कुलिशमिव सरोषाच्छकहस्तादिमुक्तम् । ३४ ॥ ३५ ॥ “कुड़वोऽवलगुजवीजात् हरिवाण-
पत्र धनलं भल्लातकः ॥ २३ ॥
चतुर्थभागसंमिश्रः। गवां मूत्रेण पिः खवर्ण-
भल्लातका दीपि सधार्कमूलं
करणः परं श्वित्रे" । आयुर्वेदसारेऽमि ।
गुञ्जाफलवाषणशचूर्णम्।
"कुड़वो वागुजीवीजात् हरितालपलान्वितः ।
तुत्थं सकुठं लवणानि पञ्च
गवां भूपेण संपिष्य देपनात् विषनाशनम् ॥१६॥
तेनैव लेपः ॥ ३२॥

·१६ धात्रीखदिरयो काथं पीत्वा च मधसंयुतम् । या खादेदभयारियमरियामलकानि वा । शासकुन्देन्दुधवलं जयेच्छित्रं न संशयः ॥ ३० ॥ सजयेत् सर्वकुठानि मासादूई न संशयः ॥५१॥५२॥ धात्रीखदिरयो काथमवल्गुजरजोऽन्वितम् । निम्बस्य पत्रं मूलानि सत्वक पुष्पफलानि च । पीत्वा शालेन्दुकुन्दाभं हन्ति श्वित्रं न संशयः॥३॥ चूर्णितानि घृतक्षौदसंयुतानि दिने दिने ॥ क्षारे सुदग्धे गजलण्डने च लिह्यात् पिबेदा मूत्रेण संयक्तान्युदकेन वा । गजस्य मूत्रेण बहुश्रुते च । मदिरामलतायेन पयसा वा यथाबलम् ॥ द्रोणप्रमाणं दशभागयुक्त भुञ्जीत तयूषाद्यैः शाल्यनं पयसापि वा । दत्वा पचेत् वीजमवलगजस्य । सबकुठविसाशीनाड़ीदुरावणानपि ॥ एतदयदा चिक्कणतामुपैति कामलाञ्च गदानन्यांस्तथा पित्तकफाखजान् । वदाशु सिद्धां गुड़िकां प्रकुर्य्यात् । संवत्सरप्रयोगेण सर्ववयविवर्जितः ॥ श्वित्र प्रलिम्मेदथः तेन घई जयत्येतत् पञ्चनिम्बं रसायनमनुसमम्" ॥ तदा प्रत्याशु खवर्णभावम् ॥ ३९ ॥ इति पञ्चनिम्बम् ॥ ५३॥ श्वेतजयन्तीमूलं पोतं पिछच्च पयसैव । "पुष्पकाले च पुष्पाणि फलकाले फलानि च। স্ট্রিজ লিলি লিন হৰিনাই থাম্মা|৪|| संचूर्य पिचुमर्दस्य त्वभूलानि दलानि च ॥ गुलाफलामिचूर्णन्तु लेपितं श्वेतकुष्ठनुत् । दिरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् । शिलापामार्गभस्मापि लिखा चित्रं विनाशयेत् । त्रिफलायुषणं ब्रह्मी श्वदंष्ट्रारष्करामिकाः॥ ४१.४२॥ विडयासारवाराहीलोहचूर्णाम्टताः समाः । एरण्डतुलसीवीजं वागुजी चक्रमईकम् । हरिद्रादयावल्गुजव्याधिघाताः सशर्कराः ॥ तिक्तकोषातकीवीज कृष्णामोठस्य वीजकम् । कुछेन्द्रयवपाठाश्च कृत्वा चूर्ण सुसंयुतम् । गोमूचदधिदुग्धैश्च पचेदप्याजमूत्रकैः । खदिरासननिम्बानां धनवाथेन भावयेत् ॥ कल्कं दत्त्वा शिला काशी पथ्या कुठं विड़ाकम्। सप्तधा पञ्चनिम्बञ्च मार्करखरसेन च । कटुतैलञ्च तल्लेपासवा सृष्टा विलेपनैः । खिग्धशुद्धतनुर्धीमान् योजयेच्च शुभे दिने । पञ्चाननमिदं तैलं श्वेत कुष्ठकुलापहम्" ॥ अधुना तिक्त इविधा खदिरासनवारिणा । कटुतैल शं ४ काथ्यएरण्डवीजादीनां मिलित्वा शं सेव्यमुष्णाम्बुमा वापि कोलझा पलं पिबेत् ॥ २ करकशिलाकारयादीनां मिलित्वा १ । तिक्तइविधा वक्ष्यमाणपञ्चतिक्ततेन ॥ इति श्वित्रे पश्चाननतेलम् ॥ ४३ ॥ जोर्या च भोजनं कायं स्निग्धं साधु हितच यत् ॥ "धारग्वधं धवं कुष्ठं हरितालं मनःशिला | विचचिकोडम्बरपुण्डरीक- रजनीयसंयुक्त पचेत्तैलं विधानवित् ॥ कपालदकिटिमालसादि । एतेनाभ्यसमादेव क्षिप्रं श्वित्रं विनश्यति" । शताविस्फोटविसर्मपामां तिलवेल शं 8 पा शं १६ कल्कमिलित शं १ । कुछप्रकोपं विविधं किलासम् ॥ इति धाररावधाद्यं तेलम् ॥ 88 ॥ भगन्दरं शीपदवातरक्त "शुद्धसूतं समं गन्धं त्रिफला गावागुजी । গলাত্তীযষ্মীয়ৰীমান্। भलावकं तिला कृष्णो निम्बवीजं समं समम् । सव्वप्रमेहान् प्रदरांश्च सर्लान् मईयेजद्रावैः शोश्यं पेण्यं पुनः पुनः ॥ दंष्ट्राविषं मूल विषं निहन्ति ॥ इव्यं कुर्युस्विसप्ताहं रसः श्वेतारिको भवेत् । स्थूलोदरः सिंहकृशोदरच मध्वान्युनिष्कमात्रन्तु खादेत् श्वेतं विनाशयेत्"। मुग्लियसन्धिर्मधुनोपयोगात् । इति श्वेतारिः॥ १५ ॥ समीपयोगादपि ये दशन्ति "पिबति सकटुसैसं गन्धमाषामचूर्ण सदियो यान्ति विनाशमाशु । रविकिरणश्तप्तं पामनो यः पलाईम् । जीवेचिरं व्याधिजराविमुक्तः त्रिदिनतदनुसित क्षीरभोजी च शोधं शुभ रतचन्द्रसमानकान्तिः" । भवति कनकदीप्तिः कामरूपी मनुष्यः" ॥६६॥ इति पक्षनिम्बः॥ ५४॥ "तीग्रेश कुशेन परीतदेहो "अम्तायाः पलातं दशमूल्यालथा शतम् ।' यः सोमराजी नियमेन.खादेत् । पाठामूविलातिलादागिन्धर्वहस्तकाः ॥ संवत्सरं कृयातिलद्वितीयां एषां दशपनान् भागान् विभीतक्याः शतं हरेत् । स सोमराजी वपुषाऽतिशते। 8७ ॥ देशते च हरीतक्या चामलक्यास्तथा पातम् । धर्मसेवी कदुशोग वारिणा वागुजी पियेत् । जलदोगदये पल्ला अयभागावशेषितम् । क्षीरभोजी च सप्ताहात् कुळी कुठं व्यपोहति ॥ प्रस्थं गुग्गुलुमाहत्य प्रस्थाईञ्च तं पचेत् । अवगुणवीजकर्ष पीत्वा कोलोन वारिणा । पाकसिद्धौ प्रदातव्यं गुड़ याः सत्त्वमेव च । भोजनं सर्पिषा काय सबकुछविनाशनम् ॥ ४६॥ पलयं तथा शुण्याः पिप्पल्याश्च पलड़यम् । विमायाः खरसो वापि सेव्यमानो यथाबलम् । ततो मात्रां प्रयुमीत ज्ञात्वा दोषबलाबलम् । जोणे तेन भुञ्जीत मुगयूषौदनेन च ॥ अशादशस कुठेघु वातरक्तगदेषु च । अपि पूतिशरीरोऽपि दिव्यरूपी भवेबरः ॥ ५० ॥ कामलामामवातच अमिमान्द्यं भगन्दरम् । पीनसश्च प्रतिश्यायं सीहानमुदरं तथा । एतान् रोगानिहन्त्याशु भाकरस्तिमिरं यथा" ॥ अमृतागुग्गुलुः । अयं वातरक्त प्रशस्तः ॥ ५५ ॥ "निम्बाम्टताषपटोलनिदिग्धिकानां भागान् एथग्दापलान् विपघटेऽपाम्। অষ্টামিনন বিম্বিন प्रस्थं तस्य विपचेत् पिचुभागकल्कः ॥ पाठाविडङ्गसरदारगजोपकुल्या- दिक्षारनागरनिशामिषिचव्यकुलैः । तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकामि- रोहिण्यगकरव चाकणमूलयुक्तः । मनिष्ठयातिविषया वरया यमान्या संशुद्धगुग्गुलुपलेरपि पञ्चसंख्यैः । वत् सेवितं विधमति प्रवलं समीर सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक् ॥ गाडीव्रणावुदभगन्दरगण्डमाला- जबूईसवंगदगुल्मगुदोत्यमेहान् । यमारचिश्वसनपीनसकासशोष- हत् पाण्डुरोगगलविदधिवातरक्तम्" ॥ इति पञ्चतिक्ततगुग्गुलुः ॥ ५६ ॥ * ॥ "श्वेतकरवीरमूलं विषांशक साधितं गोमूत्र। चम्मदलसिधापामाविस्फोटक्रिमिकिटिमजिप्सेलम्"। तिलतैल ४ शेर, गोमूत्र १८ शेर, श्वेतकरवीर- मूल 8 पन्त, विष ४ पल | करवीरतलम् ॥ ५७ ॥ "सतस्य कृष्णासर्पस्य शिरःपुच्छात्रवजितम् । अन्तर्धूमं कृतं भस्म वागुजीतेलमिश्रिवम् । एतेन मर्दनादेव गलत्कुठं विनश्यति" ॥ इति कृष्णसर्पतलम् ॥ ५॥ "भूतकं गन्धकं कुठं सप्तपर्णच चित्रकम् । सिन्दूरच रसोनच इरितालमवगुजम् ॥ धारग्वधस्य वीजानि जीर्णतानं मनःशिला । प्रत्येक कर्षमेतेषां कटुतेत पलाशकम् । साधयेत् सूर्यतापेन सर्वकुठविनाशनम् । श्वित्रमौडम्बरं कच्छू मांसद्धिं भगन्दरम् ॥ विचचिकाच पामानं वातरक्तं सदारणम् । गम्भीरच तथोत्तानं नाशयेत् यस्य सक्षणात् । कुष्ठराक्षसनामेदं सवर्णकरणं परम् । पश्विभ्यां निर्मितं ह्येतत् लोकानुग्रहहेतवे" ॥ इति कुष्ठराक्षसतेलम् ॥ ५ ॥ "सूतं गन्धं शिला तालं काशिकमर्द येद्दिनम् । वलितवस्त्रवतों तां तेलाला ज्वालयेदधः ॥ स्थिते पात्रे पचेत्तैलं ग्रहीत्वा लेपयेत्ततः । कुष्ठस्थानं विशेषेण सर्वकुठं हरतालम् ॥ इदं कालानलं तैलं वातकुठे महौषधम्" । "एषां समं कालिकं सर्वेषां द्विगुणं तिलतैलम्। कल्कं वस्त्रे संलिप्य संशोध्य वत्ती कुर्य्यात् तां तैलानां सन्दंशिकया ज्वालयित्वा उपरि तेलं दत्त्वा ततः पतितं तैलं अधःपात्रे टहीयात् ततः कुष्ठस्थाने दद्यात्"। इति कुछ कालानलसेलम् ॥ ६ ॥ "सिन्दूराम्टततालगैरिकहलाजाजीगदत्र्यूषण- हत्पाषाणरसोनवाणदहननुद्यर्कदुग्धैर्निशा। ॥

·१६४ कुष्ठः राजीगन्धकहिशुभिः परिमितेःशुलया पचेत् सार्थ নল মলিন মুন ৰূৰ অন্সি নাখাল” हत्याषाणं मनःशिला। "गोमूत्रञ्च तथा विनीय सकलं पूतं तं रोगिश दद्यात् कुछवि कादिषु भिषक् भाना तु धड्- विन्दुकम्" । इति बहिन्दुसलम् ॥ ६९ ॥ "सबकुछे सर्वत्रणे सर्वत्र गलिते क्षते । मलामा हरि अर्क तगरमेव च । জাৰীৰখাস্ত অন্ধ হল। मालती सिन्धुवारच ममिठा सप्तपर्णकम् । एवामईपलान् भागान् विषस्य हिप तथा। चतुर्गुणे गा मूत्रे तैलपस्यं विपाचयेत् । वित्रविसोटकिटिमकोटलूवाविचर्षिकाः । कराहकच्छुरिकायाश्च ये व्रणा विषषिताः । ते सर्व माशमायान्ति तमः सूर्योदये यथा । বিনামি দাঙ্গা লম্ববিদ্যাল”। इति वियतलम् ॥ १२ ॥ "सोमराणी हरिदे दे सर्वपाः कुछमेव च । करोड़गणावी पत्राण्यारग्वधस्य च । विपचेत् सार्षयं ते माडीदुलप्रसापहम् । অনলাস্থ সন্থালি ষ্টান্তাহ। লীষিক্সা সিন্ধা আঙ্গা রাক্ষী নগ্নীযিম। कण्टकच्छुप्रशमनं दगुपामानिवारणम्" । কুৰি বীনাগীন। এই "सोमराजीतुलाबाचे यथा दद्रुधनस्य च । गोमूत्रस्य तथा पात्रे करवं दत्वा विचक्षणः । विपचेत् कार्षिकैर्भागः कटुतैनाटक भिषक् । चित्रकलालाख्या च नागरं कुष्ठमेव च । हरिद्रा नलमाल रिसालं मनःशिला। श्रामोतार्ककरवीरं सप्तपर्णच गोमयम् । खदिरो निम्नपत्रच मरिचं कासमईकम् । एतानि सदशापिठानि करकं दत्त्वा विचक्षणः ॥ इन्ति सबाणि कुछानि क्रिमिदुःश्वव्यानि च । किटिम दगुजातच गाववैवर्णमेव च । विशीचम्ममांसादिदृढ़ीकरणमुत्तमम् । पाण्डुरोगं तथा कण्डू विसर्प इन्ति दारणम् । ये चान्ये त्वग्गता रोगास्तांस्तु शीघ्रं व्ययोति" इति सोमराजीतलम् ॥ ६ ॥ “হিমায়িদাহায়াখালিখি। মুসৰিঘুৰি লিয়ায়ৰণঃ ॥ कटुतैलात् पचेत् प्रस्थं यक्षर्विधपलान्विते । सगोमूतदभ्याश्वित्रविनाशनम् ॥ सर्वेष्वपि च कुठेषु तेलमेतत् प्रशस्यते"। इति मरिचाचं तेलम् ॥ ६५ ॥ "मरिचं त्रिता दन्ती क्षीरमाकं प्रकइसः । देवदार हरिने हे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥ ৰি শাৰী ছুহিন মলাষি। चित्रको लाशलाख्या च विड़ा चक्रमईकम् । शिरीष कुटजो निम्वः सप्तपर्णः सुहाम्टता । शम्पाको नक्तमालोऽब्दं खदिरं पिप्पली बचा। ज्योतिष्मती च पलिका विषस्य दिपलं भवेत् । चाकं कसैलस्य गोमूत्रच चतुर्गणम् । कुष्ठः मत्यात्रेलौहपात्रे वा शनैमिना पचेत् । যা নলৰ ৰিজাই রূহ্মা যা पामाविचिकादमुकण्डूविस्फोटकानि च । वजयः पलित छाया बली व्यङ्ग तथैव च ॥ अभ्योग प्रणश्यन्ति सौकुमार्यच आयते । प्रथमे वयसि स्त्रीणं यासां नस्यन्तु दीयते ॥ पराममि जरां प्राप्य न तना यान्ति नमताम् । बलीवईलरको वा गणो वा वायुपीडितः ॥ গিলিঙ্গলা মানবিঙ্গম”। कटुतक १६ शेर, गोमूत्र ६४ शेर, स्वार्थ मरिचादीनां प्रत्येक पक्ष, विष र पण । কুলি খুন্তি নষ! এ "सामर्शस्तथा काली गुडूची पिशुमईकम् । शिरीषच महाविना भया तुम्बी गादनी" । कावी कालिया लता। "निशादापलान् भागान् जनहोणे वियाचयेत् । तेशाप्रस्थं समादाय गोमूत्रध चतुर्गुणम् । बाररावधोराजो जयाधुस्तररात्रया। इन्द्राशनामिखरं गोमयानुहोच्छदम् ॥ नेषतुल्यं प्रदातव्यं सरसच एथक एथक् । महाकालवचा अशी तुम्बाभिटालिका। कुवेला कुखका रात्रिमंधनामा च ग्रन्थिका । সমানী স্মায়ুমুৱহ্ম”। कासन्दमूलकं कानकासुन्दामूलम् । कासुन्दा মেজমিনি জন্মিতঃ সন্দৰ স্বমুলাল अपामार्गमूनम्। "बासु लिङ्गी महातिमा विशाना पिपत्रकाम् पूतिकाकोत मूवी च सप्तपर्थ शिरीषकाम्" ॥ पिपत्रक विछातिपत्रम् ॥ "कुट मिचुमईच महानिम्बं तथैव च । गुडूची चन्द्ररेखा च सोमराट् चक्रमईकम् ॥ तुम्बुसङ्गापण्याइकन्दकं कटुरोहिणी शटीदावी वित् पद्मग्रन्थिकागुगपुष्करम् ॥ कर्पर कटपलं मांसी मुरैनाटसधाभयम् । रतेषां कार्षिकैः करवीर्माना कन्दर्प उच्यते ॥ चकादशविधं कुठं ग्रथिमब्जगतं तथा । हत पादाकुलीसन्धिगलितं सबसन्धिषु ॥ अधिकानि च मांसानि यस्य गाने भविष्यति । नामाकर्यास्यवैकल्यं भेकाकारवपुत्वधम् । श्वेतं र तथा कुष्ठं नानावणे विपादिकम् । वित्र बाविधश्व वातशोणितमेव च । कपालं निमिजं कुछ कण्डू विचर्चिकाम् । पामादिकोटकादीनि क्रिमिरहिं तथैव च । कटौदहूं मसूरीच किटिमं रक्कमण्डलम् । कुछमौडम्बरं पद्मं महापमं तथैव च । गलगडाबुदं हन्यागण्डमालां भगन्दरम् । दात पित्तश्चैव श्लेष्मजं सानिपातिकम् ॥ एकोस्वयं शुषपञ्च कुहन्यान्न संशयः । इति कन्दर्पसारतलम् ॥ ९॥ * ॥ নানা সৰলীনালা सन्मयुदानाश्च यदाकं स्यात् । तञ्चेवकाचूकविष्य प्रक्षालयित्वा विजेत् प्रवाते । সুন্দ লিৱিলীন ततः पचेदप्नु चतुर्गुणास। तत्पादशेषं परिपूतशीतम् क्षीरेख तुल्येन पुनः पचेत्तु॥ तदईया शर्करया विकीर्ण ततः खजेनोन्मथितं विधाय । तत् सप्तरात्रादुपजातवीर्य सुधारसादप्यधिकत्वमेति ॥ प्रातर्विबुद्धः तदेवकार्यो मानाश्च खादेत् खशरीरयोग्याम् । न चानपाने परिहार्यमस्ति न चातये चाध्वनि मैथुने च ॥ यथेरपेठो विहितोपयोगा- द्भवेन्नरः काञ्चनराशिगौरः। অবলম্বা লষিজ हछेन्द्रियोऽव्याइतबुद्धिसत्यः॥ বনাঞ্জ ঘীঃ নবন্দি केशाच मुकाः पुनरेव दिया। লীলাল্পনামিনিমা মলি त्वचो विवर्णाः पुनरेव दिव्याः। বিষ্মীযাযাঙ্কৰিবিন্ধীদি किम्यर्दितो भिवगलोऽपि कुष्ठी। सोऽपि क्रमादबुरिताग्रशाख- सायंथा भाति नमोऽम्बुसिक्तः॥ उष्ट्रान् मयूरान् जयति खरेख बलेन नागस्तुरगो जवेग। रसायनस्यास्य मर: प्रसादा- दृहस्पतेरप्यधिकोऽपि बुझ्या । ग्रन्थान् विशालान् पुनशक्तिदोषान् रहाति शीघ्रं न च नश्यते तु । कुर्वनिमं कल्पमनल्पबुद्धि- जीवेन्नरो वर्षशतानि पश्च । राजा ह्ययं सवरसायनानां चकार योगं भगवानगस्था"। इति धम्टतमन्नातकम् ॥ ६॥ "निम्बं गोयारणा कमी त्रायती चिममा धनम् । पप्पटारण्जामन्तावचाखदिरचन्दनम् ॥ घरह हाकुचवीजम् । "माठा शुण्ठी शटी भार्गी वासाभूनिम्बवत्मकम् । श्यामेन्द्रवारणी मूवी विड़नेन्द्रविधानलम् । हस्तिकाम्टता का पटोल रजनीयम् कारग्वधसप्ताइवष्णवेत्रोचटाफलम्" । रेका महानिम्बम् । करिग्वधः शोणाविपन मच्चा। "भूकन्दं रणपणच जिङ्गी पद्माटमूबली । . विश्वक्सेना च कैटयं शरमुला क्षीरकधुकी । एषां हिपलिकान् भागान् जाडो विपाधयेत्। अठभागावशेषन्तु कवायमवतारयेत् । भालातकसहखाणि त्रीविहिवाम्मोऽम्भसि । चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥ नौ कवायो समादाय वस्त्रपूतौ च कारयेत् । -