·इदं पुस्तकं मुम्यापुर्या श्रेष्ठि-देवचन्द्र-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारसंस्थाया अवैतनिकमत्रिणा जीवनचन्द्र साकरचन्द्र जह्वेरी इत्यनेन "निर्णयसागर-मुद्रणास्पदे" कोलभाटवीथ्यां २६-२८ तमे गृहे रामचन्द्र येस शेडगेद्वारा मुद्रापितम् । All Rights reserved by the Trustees of the Fund. अस्य पुनर्मुद्रणाद्याः सर्वेऽधिकारा एतद्भाण्डागारकार्यवाहकैरायचीकृताः । Printed by Ramachandra Yesa Shedge, at the "Nirnaya-sūgar" Press, 26-28, Kolbhāt Street, Bombay. Pablished for Setha Devacanda Lalabhrī Jaina Pustakoddhāra Fund, at Setha Devacanda Lalabhūi Jaina Dharmasals (Sri Ratnasagara Jaina Boarding House), Badekhan Cakala, Gopipura, Surat, by Jivanchand Sakerchand Javeri, Hon. Secretary.

·Tout ADAME MASHUHU htlitrost mikiliwilline Setha Devacanda Lālabhal Jainc Pustakoddhāra Fund Scrics: No. 91 VAIRĀGYA SATAKĀDI GRANTHA-PANCAKAM With Notes, Commentary, etc. Year not available Commcntary etc. by Gaņavinaya Not avilablo Vikram Era Christian Era 1647 1591 Pages 1-33 Not available 34-42 Author not available Laxmilābha Gani S'reşthi Padmānanda Jina Vallabha Süri do Grantha Namc 1 Vairāgya S'ataka 2 Vairāgya Rasāyana 3 Padmānanda S'ata 4 Laghu Ajita s'ānti Stavan nil nil 43-50 do Dharmatilaka 1322 1266 51-63 do nil 64-66 nil Jina Vallabha Sūri do 5 Dharma S'iks'ā Prakarang Vikrama Era 1997] Price Re. I-0-0 [Christian Era 1941 www DA wall

·The Executive Members of
S'etha Devacanda Lālabhai Jaina Pustakoddhāra Fund
The Board of Trustees :
Manchubhai Sākaracanda Jhaveri
Nemacanda Abhecanda, J. P.
Nemacanda Gulābacanda Devacanda
Hirābhāi Manchubhāi Jhaveri
Sākaracanda Khus'ālacanda Jhaveri
IN SPENN
Hon. Secretary,
Jiyanacanda Sakaracanda Jhaveri

·सटीकवैराग्यशतकादिग्रन्थपञ्चकस्य ग्रन्थानुक्रमः
एठाकः
टीका-छाया-विवरण फत्ता
श्रीगुणविनयगणिः
१-३३
३४-४२
अङ्क:
४३-५०
अन्याभिधानम्
मूलकत्ता
१ वैराग्यशतकम् (सटीकम् )
पूर्वाचार्यः
२ वैराग्यरसायनप्रकरणम् (सच्छायम् ) श्रीलक्ष्मीलाभगणिः
३ पद्मानन्दशतम् (मूलमात्रम्)
श्रेष्ठि पद्मान्दनकविः
४ लवजितशान्तिस्तवनम् (सविवरणम् ) श्रीजिनवल्लभसूरिः
५ धर्मशिक्षाप्रकरणम् (सचक्रबन्धद्वयम् मूलमात्रम्) श्रीमद् जिनवल्लभसूरिः
५१-६३
श्रीधर्मतिलकमुनिः
६४-६६

·श्रेष्ठि देवचन्द लालभाई-जैनपुस्तकोद्धार-फण्ड-भाण्डागारस्य कार्यकराः
(दूस्टीमण्डलम्)
(१) मंजुमाई साकरचंद, झवेरी
(२) नेमचंद अभेचंद, (जे.पी.)
(३) नेमचंद गुलापचंद देवचंद
(४) हीरामाई मंछुमाई झवेरी
(५) साकरचंद शालचंद झवेरी
अवैतनिक मत्री-
जीवणचंद साफरचंद सवेरी

·जय शान्तिः-श्रीशान्तिः प्रौढप्रातिभमन्दरेण मथितात् सिद्धान्तदुग्धोदधेः, सदोधामृतमाप्य यः सुमनसं चके जनं खानितम् । दुष्कर्मादिभिदैकपेशलतपोवज्रायुधं धारयन्, जीयादेप सुपर्वनाथसमतः श्रीसिद्धिसूरीश्वरः ॥ किञ्चिद्वक्तव्य। शेठ देवचन्द लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंडमांथी, पृथक् पृथक् मुनिवाँथी गुम्फित थयेला वैराग्यशतकादि पांच ग्रन्थो। 'सिद्धिदातानी' कृपावडे "ग्रन्थाङ्क ९१" तरीके प्रसिद्ध करवा शक्तिशाली थाउं छं. ग्रन्थ अने ग्रन्थकारो सम्वन्धे संशोधक मुनिवर्य श्रीबुद्धिसागर-गणिये विस्तारथी आलेखेलं होवाथी ते ज वस्तुने फरी मूकवानुं प्रयोजन देखातुं नथी. संशोधक मुनिराज ए परमप्रभाविक वचनसिद्धपुरुप मुनिराज श्रीमन्मोहनलालजी महाराजश्रीना मुख्य शिष्य महान् तपस्वी आचार्य श्रीजिनयशःसूरिजी (प्रसिद्ध नाम श्रीजसमुनिजी) महाराज के जेओ ओपन ५३ उपवासनी महान तपस्या करी प्रभुश्रीमहावीरदेवनी निर्वाणभूमि पावापुरीमा स्वर्गवासी थथा हता, तेमना आज्ञानुवर्ती अने श्रीमन्मोहनलालजी महाराजनाज शिष्यरत्न श्रीहेममुनिजी महाराजनां शिष्य स्वर्गीय अनुयोगाचार्य श्रीमत्केशरमुनिजी महाराजना शिष्य छे. एओश्रीये लघुवयमा मात्र दश १० वर्पनी उमरे मारवाडमां चवां गाममां दीक्षा अंगीकार करी हती. संशोधक लघु वये पण शास्त्रादिपठनमा अति उत्साही अने उद्यमवंत ·हरहमेश म्हारा जोवार्मा आव्या छे. पोते कदाच लघुअभ्यासी होय तोपण तेओना उत्साहने प्रोत्साहन मळे, अने भविष्यमा आया पृथक् पृथक् गच्छो अने समुदायोना लघुलघुवयना मुनिमहाराजो पण सशोधनादिकार्यमा प्रेरावा रहे एटलीज भावनायी, 'अ ९०'मो विद्यमान तपगच्छाचार्य श्रीविजयरामचन्द्रसूरि-शिष्य-बालब्रह्मचारी मुनिश्री कनकविजयजी द्वारा, अने आ वैराग्यशवकादि पांच ग्रन्थो श्रीमद्बुद्धिसागरजी गणि द्वारा सशोधन परावया प्रेरायो छु सशोधक मुनिराजनो उपफार मानीये ए जरूरी छे. आ पछी प्रसिद्ध धनारा प्रन्थोमा (१) अभिधानचिंतामणि कोप, निपटुशेष, लिंगानुशासन, शब्दभेदप्रकाश, एकाक्षरनाममाला, शिलोंछ (२) जम्यूगुरु गुम्फित जिनशतक अने (३) जैनफुमारसभव-सटीक प्रेसमा पाल छे. उपरांत (१) प्रमाणनयतत्त्वालोकालंपार रनाकरावतारिका टीका, टिप्पण, पजिकासहित (२) आवश्यकनियुक्ति छायासहित (३) श्रीमद् यशोविजयजीकृत अनेकांतविवरण अने (४) आगमोद्धारक आगमव्यारयाप्रश आचार्यप्रवर श्रीमद् आनन्दसागरसूरीश्वरजीनी देखरेस नीचे दीर्घ सवाठो, शक्य एटलो सम्पूर्ण अने सुन्दर 'प्राइतकोप' प्रसिद्ध करया माटे हस्तप्रत वैयार परवानु कार्य चाली रघु छे. ए पंथ हवे पछी प्रेसमां मोकलावे. टोपीवाला 'चाल, सॅन्डहर्टरोड, मुबई स० १९९७ श्रावणशुद्ध पूर्णिमा जीवणचंद साकरचंद जवेरी, ता. मी ऑगस्ट १९४१ गुरुवार अवैतनिक मधी

·No text on this page.

·ज्ञा + अस्मिश्चक्रदये धर्मशिक्षाया आधान्तिमश्लोकद्वयम् सा व N 0 0 0 로 설 4 4 시의 10 0 10 使도 지 선고 연 피 H可可可可可 }守玄rg昭叶图h 4 HIL 의외의 외 0 4 | EEE 히 FFF 0 다. 4 회피 리더 서 최 100 श . 2

·श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जह्वेरी.
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे
निर्याणम् १९६२ वैक्रमान्दे
कार्तिक शुक्लैकादश्याम्
पौपकृष्णतृतीयायाम्
(देवदीपावली-सोमवासरे)
(मकरसङ्क्रान्तिमन्दवासरे)
सूर्यपूरे.
मुम्बय्याम्.
A
The Late Sheth Devchand Lalbhai Javeri.
Died 13th January 1906 A. D. Bombay.
Born 22nd Nov. 1852 A. D. Surat,
11-41:-Copies 1500
N.S.P.

·No text on this page.

·No text on this page.

·नमोऽस्तु श्रमणाय भगवते महावीराय समारभ्यतेऽयं सटीकवैराग्यशतकादिग्रन्थपञ्चकस्योपक्रमः । शान्ताय दान्ताय जितेन्द्रियाय, धीराय वीराय मुनीश्वराय । सच्छास्त्रयोधादिगुणाकराय, भक्त्या नमः श्रीमुनिमोहनाय ॥१॥ अयि श्रद्धाभरभारितान्तःकरणाः सन्जनाः ! गृहन्त्ववलोकयन्तु चैतत् “सटीकवैराग्यशतकादिग्रन्थपञ्चकम् । अत्र हि सर्वतोऽर्वाग् वैराग्यशतकाख्यं सटीक ग्रन्थरत्नं मुद्रितमस्ति, यद्नुपमा संसारासारतां प्रख्यापयदत्युत्तमवैराग्यरसपोपकत्वेन शताधिकगाथापमितत्वेन च 'वैराग्यशतक'मित्यन्वर्थाभिधानं स्वीयं विभर्ति | निसर्गतः प्रादुर्भवत्यारेकेयं धीधनानां हृदये, यदुत-क इमेऽस्य ग्रन्थरतस्य मूलप्रणे- तारः ?, के च इमे वृत्तिकारा ?, इति, तत्र तावन् 'मूलप्रणेतारस्तु पूज्यप्रवराः के ?' इत्यत्रोत्तरमदाने नास्ति ममेतिवृत्तानभिज्ञस्य साम- Wम, तदुपलम्भकसाधनानुपलम्भात् । ज्ञापयिष्यन्तीतिवृत्तज्ञा महानुभावास्तद्वृत्तमित्याशासे । वृत्तिकाराचास्य प्रसिद्धा एव वन्धचरणा विनयगुणैकनिलयाः श्रीमन्तो गुणविनयवाचनाचार्यवर्याः ।

·पूज्याश्चमे खजनुपा कदा क देशं पुर कुलं चालयकुः ।, कदा कुन प दीक्षिवा पभूवुः १, कस विनेयवराः १, फदा स्वपादवि- न्यासेनेम कुवलय पावयाञ्चक्रुः १, कदा चैना वृत्ति विरचितवन्तः ।, के के चान्ये प्रन्या निर्मिता एभिः पूज्यवरैरिति जिझासायां कदा स्वजन्मना के देशादिकमलश्चक्रुः १, कदा कुन च दीक्षिता अभूव'नित्येवम्झापयितुमसमर्थोऽहं चिदुपा पुरः, वत्साधनाभावात् । पर संवने- न्दसमुंद्रपंदशिमिते [१६४९] वैक्रमे लाभपुर(लाहोर)पचने श्रीजिनसिंहसूरीणा सूरिपदेन सममेपामपि वाचनाचार्यपदं प्रदेx गच्छा- |धिपैयुगप्रधानश्रीमजिनचन्द्रसूरियरैरिति मुज्ञातमेवेतिहासविदाम् । कस्यैते विनेयाः १, फचैषां सत्चासमयः कश्यासा चेरिरचन- कालः' इत्याद्वारेकाकम्पकस्त्वस्या एव वृत्तेः प्रान्तोतिसितेन- "श्रीगुरुखरतरगच्छे, श्रीमजिनचन्द्रसूरिराजानाम् । राज्ये विराजमाने, मनिवारिसेन्दुमिन[१६४७]वर्षे ॥१॥ श्रीक्षेमराजाभिधपाठकाना, शिष्या विशिष्य क्षमया क्षमाभाः । क्षमाधराक्षोभ्यविनेयपृन्दाः, भीवाचकाः कीर्चिमदीजफन्दाः ॥२॥ प्रमोदमाणिक्यसुनामधेया-खेपां प सन्सद्भुतभागधेयाः । शास्त्रार्यसर्वस्वम्लापविझा, जयन्ति मुमा जयसोमसमाः ॥ ३ ॥ तेषां शिष्येणेयं, गुणविनयाख्येन निर्ममे व्याख्या । काऽपि यथादर्शमणु-स्वरितं पैराग्यशतकस्य ॥४॥" इत्येतेन पद्यचतुष्केणेव निरस्ता भवति, यतः स्फुटीभवत्यनेन यदुत-शुद्धधर्मोपदेशामृतपानप्रीणिताम्बरभूपविभ्यापाीयाष्टाहिकायां x “तेषु च गणिजयसोमा, रत्ननिधानाथ पाठका विहिता । गुणविनयसमयमुम्दर-पणी तो याचनारा ॥ १॥" धर्मचन्द्रपशावरी । - ·समग्रदेशेऽमारिप्रवर्तक-स्तम्भतीर्थीयजलध्यन्तर्वर्पावधि यावज्जालप्रपातनिवारणेन समस्तजलचरजन्तुजातरक्षाकारक-शत्रुक्षयादिसमस्ततीर्थ- रक्षणाज्ञापत्र(फुमाण )सम्प्रापक-सम्राइ अकव्वरप्रदत्तयुगप्रधानपदालंकृतश्रीमजिनचन्द्रसूरीश्वराणां धर्मसाम्राज्यवर्तिनः श्रीमजयसोम- १ "अकवररञ्जनपूर्व, द्वादश सूबेसु(शुस्वेषु सर्वदेशेषु । स्फुटतरममापरिपटहः, प्रवादितो यैश्च सुरिवरैः ॥ १॥" इति कल्पलताप्रशस्ती श्रीमत्समयसुन्दरोपाध्यायः। "शुचिमासे शुचौ पक्षे, प्रसन्नो दिनसप्तकम् । नवमीतो ददौ साहि-रमारिगुणपावनम् ॥१॥ एकादशसु शुम्बेपु, फरमानानि साहिना । अमारियोपणां कर्तुं, लेखयित्वाऽर्पितान्यहो !! ॥२॥" कर्मचन्द्रवंशावली । २ "जला(लद्दीन )लदी श्रीभकवरवितीर्णापाढीयाष्टाहिकाऽमारि-वर्षावधिश्रीस्तम्भतीर्थीयजलध्यन्तर्वर्तिजलचरजीवतंतिम(१)रक्षणसमुद्भूतप्रभूतयशःसम्भारसाहि- प्रदत्तयुगप्रधानविरुदधार + + + श्रीजिनचन्द्ररिपुरन्दराणाम्" इति पत्तनचित्कोशीयपौषधपदनिशिकावृत्तिप्रान्ते । ३ “नाथेनाथ प्रसन्नेन, जैनास्तीर्थास्समेऽपि हि । मन्त्रिसाञ्चक्रिरे नूनं, पुण्डरीकावलादयः॥१॥" कर्मचन्द्रवंशावली । ४ "संवन्नन्दसमुद्रपटशशिमिते [१६४९] श्रीफाल्गुने मासि ये, *नप्राश्री कृष्ण दशमीतिथौ हि विलसत्पुण्याः सतां नन्दिनः। शाहिदत्तयुगप्रधानविरुदा आनन्दकन्दान्विते, श्रीमच्छ्रीजिनचन्द्रसूरिगुरवो जीवन्तु विश्वे चिरम् ॥ १ ॥" इति "युगप्रधान श्रीजिनचन्द्रसूरि" नामनि हिन्दी-पुस्खके। "तत्पदानुक्रमतः, श्रीमजिनचन्द्रसूरिनामानः । जाता युगप्रधाना, दिल्लीपतिपातिसाहिकृताः ॥ १॥” कल्पलताप्रशस्ती । * नास्ति प्राक्-पूर्वकालिन्या निशायाः श्री:-चन्द्रप्रकाशामिका शोभा यत्रैवंविधा कृष्णपक्षीया। , ·महोपाध्यायाना शिष्यवरा इमे पृत्तिकारपूग्याः, सप्तपत्यारिंशदधिके पोरशे शते प क्रमान्दे विनिर्मितेयं चिरिति । एतेन सन्चा- समयोऽप्येषां पूज्याना सप्तदशशतान्या मध्यकालीनः सुस्पष्ट एव । विहायता धृत्तिमेते निमोल्लिखिताः समुपलभ्यन्तेऽन्येऽपि प्रन्याः भीमदृत्तिककताः । १-राण्डप्रशस्तिकाव्यस्य हनुमानकविकृतस्य पुचिः, शशिसहारसेन्दु( १६४१)मिते घेत्रमे सूत्रिवा। २-रघुवंशकाव्यत्ति, वित्रमादर्सवेर्दैजीयनिकायेन्दु(१६४६ )हायने निर्मिता । ३-नलदमयन्तीकथायानिविषमभट्टकवायाष्टीका, तस्मिमेवान्ने ( १६४६ )गुम्पिता। *४-सम्बोधसप्ततिकावृत्तिः, शशिशेरजीयनिकायेन्दु( १६५१)मिते थैकमे सन्दब्धा । ५-कर्मचन्द्रवंशावल्याः स्वगुरुनिर्मितायाष्टीका, रसयाणेदर्शनेन्( १६५६)मिते येत्रमान्दे निर्मिता । ६-विचाररत्नसप्रहः, मुंनियारसेन्( १६५७ )मितेऽन्दे शैक्रमीये इन्धः । जनप्रयावां ३३५ तमे पठेऽस्या गुणविजयकृतिरपेनोटिसन प्रामादिक भ्रामिक येत्सनुमीयते, जावालिपुर(जालोर)वर्गे यतिवर्यधोपूनमचन्द्रनिकोपीयप्रतो कर्तृरवेनैवेषामेव पृतिकृता नामो सस्य मद्दष्टत्वात् । । एतदर्थेऽपि जैनप्रयावल्या ३४ तमे पृष्ठे 'दमय तीचम्पानिर्गुणविषयगणिकृ' युधिषित पर प्रामादिक प्रामिक वामीयवे, यतोऽनवरत प्रन्यसंशोधने कृत- परिश्रमै भीमचतुरविजयमुनिपुत्रो सम्बोधसप्तत्युपोद्धाते जैनप्रथावल्यामपि च ३१ तमे पृष्ठे टिप्पण्या एतान्पटीयकत्यतितयेयोनिस्चितम् । * मुदितपूर्वा एतधिकारिता पन्था, शेषा अमुद्रिता इति । नयनप्रथावल्या १३० समे पृष्ठे श्रीमजयरोनमहोपाध्यायानां वितयोलिननमस्य प्रन्थस्स प्रामादिक भामि येस्लेवानुमीयवे, प्रागनिजेनपावल्या- मपि घ २१ तमे पृष्ठे टिप्पण्या एतद्वन्यातिप्रसावित्वेनैवोलिखितत्वात् । शायदे जैनप्रन्यावलीतो यदुतात्मय प्रन्यो राजनगरे, पर नोपलन्धो गवेवितोऽपि तात्र ।

·७-लघुशान्तिस्तववृत्तिः, विक्रमतो नन्दवाणरसशेशि( १६५९)गिते सायने रचिता ।
*८-उत्सूत्रोद्घाटनकुलकखण्डनम्, शरैरर्सपशेशि( १६६५)मिते समे वैक्रमीये प्रथितः ।
९-इन्द्रियपराजयशतकवृत्तिः, विक्रमतोऽम्यूँधिरर्सरसंशशि( १६६७ )वर्षे प्ररचिता ।
१०-अञ्चलमतस्वरूपचतुष्पदिका, वेदेवाद्धिरसंशशि( १६७४ )मिते वैक्रमीये समे संसूत्रिवा।
११-लुम्पकमतवमोदिनकरचतुष्पदिका, शेराम्(धिरसंशाक्ष( १६७५)मिते वैक्रमादे सूमिका ।
१२-एकपञ्चाशद्विचारसारचतुष्पदिका (गु०) संस्कृतटीकयाऽन्विता, रर्समुनिपर्याप्तिशा(१६७६)मिते विक्रमाच्दै सन्दया ।
*१३-'सवत्व'शब्दार्थसमुचयः ।
१४-लध्वजितशान्तिस्तववृत्तिः ।
*१५-कर्मचन्द्रवंशावलीरासकः।
१६-अञ्जनासुन्दरीसम्बन्धः (गु०), युगैरसर्दर्शनेन्द्( १६६२)मिते पैकमे गुन्फितः ।
१७-गुणसुन्दरीचतुष्पदिका (गु०), शरदर्शनरसंशशि(१६६५)गिते विक्रमहापने प्रथिवा ।
१८-जिनभद्रीयवृहत्साहण्याः गौर्जरो वालावयोधः ।
HomedyAHamarwarm
असम्पुर्णोऽयं मन्यो मुम्बापुरीस्थानन्तनापजिनालयसले पिल्लोपेऽति, तसवे सादिमाः ओरा:-
"गिरां देवी नमस्कृत्य, संस्कृत्य पुरपोत्तमम् । श्रीपाच पार्थसानिध्य-कारिपार्धमदोदयम् ॥ १ ॥

·भविष्यन्यन्येऽप्यनेके मन्था एतद्वृत्तिकृत्वाः, परं न मे श्रवणगोचरमागताः। पृत्तिश्चैषा मन्दधियामप्यत्युपकारिणी, यतो नास्यत्र शब्दकाठिन्यं पद्यपाण्डित्यं वा, वर्तते च भाषालालित्यं वाचकानामन्दानन्द- सन्दोहजनकं प्रासङ्गिको गद्यपद्योभयारमकः कथासमूहश्चापूर्ववैराग्यरसोत्पादकः । प्रामुद्रितो यद्यप्ययं सटीको ग्रन्थो नव्य(जाम)नगरवास्तव्यसुश्राद्ध-हंसराजात्मजेन पण्डित-हीरालालेन, परश्चाशुद्धिबहुलत्वा- दुष्प्राप्यत्वाच्च सम्प्रति श्रेष्ठि-देवचन्दलालभाई-जैनपुस्तकोद्धारसस्थाव्यवस्थापकावेतनिकमत्री झवेरी-जीवणचन्दसाकरचन्दद्वारा पुन- र्मुद्रणमभुते। संशोधने चास्य पुस्तकचतुष्टयं समासादितम् । १-तपाद्यं मोहमयीस्थानन्तनाथ जिनालयसत्कचित्कोशीय, लेखनकालादिसूचनरहितमतीवाशुद्धम् । २-द्वितीयमपि तनत्यमेव "संवत् १६६३ वर्षे कार्तिकवदि पष्ठी भृगु लिखितं" इति लेखकलेखान्वितं, नात्यशुद्धम् । श्रीजिनदचगुरुणां, कल्पतरूणामनन्तकामानाम् । प्रत्यै चरणाम्भोज, हृदयाम्भोजे निवेश्यालिम् ॥२॥ श्रीजिनकुशलमहीनां, कुलमास्ते यस्य सर्वदाऽधीनम् । श्रीधरणेन्द्र निध्याय, भाग्यैः पद्मावतीजानिम् ॥३॥ पाठकशिरोमणीना, गुरुवन्नक्षीणबुद्धिविभवानाम् । श्रीजयसोमगुरुणां, प्रसादमासाद्य सघशसाम् ॥ ४॥ त्रैलोक्यदीपिकाया, व्याख्यां वा विनोद्विख्याताम्। वितनोमि संग्रहिण्याः, श्रीमहुणविनय गणिरेपः ॥५॥" पयमि. कुलकम् ।

·३-तृतीयं पुना राजनगरस्थ डहेले'याख्याप्रसिद्धभाण्डागारसत्कं, नात्यशुद्धं, लेखकनामादिविरहितमप्यनुमानतो नातिप्राचीनं, सततं साहित्योद्धारैकवद्धकक्ष-झवेरी-श्रीमजीवणचन्द साकरचन्दद्वारा सम्प्राप्तम् । ४-चतुर्थं तु छायापुरीयचित्कोशस्थोपाध्याय-श्रीमद्वीरविजयशास्त्रसंग्रहसत्कं, मुनिवर्य श्रीमन्मङ्गलविजयैः प्रेषितं झवेरी-जीवणचन्द साकरचन्दद्वारैव सम्प्राप्तं, नूतनमपि शुद्धप्रायम् । द्वितीयं ग्रन्थरत्नं "वैराग्यरसायनप्रकरणं" (सच्छायं) मुद्रितमस्ति, रचितं त्वेत "लक्ष्मीलाभे"न वरमुनिनेति “रइयं पगरणमेयं, 5 लच्छिलाहेण वरमुणिणा" इत्येतस्यैव प्रकरणस्यान्तिमार्याऽर्द्धन स्फुटीभवति । परमेते किंगच्छीयाः ? केपां सुगुरूणां विनीतविनेयाः ? कं विषयं ग्रामपुरादिकं चालश्चक्रुः खजनुपा ? कतमाब्दं यावत्पावयामासुः श्रमणविहारेणेमां भारतावनिम् ? कदा च विरचयाञ्चकुरेतं प्रकरणरत्नं ? कॉस्कान् जग्रन्थुरन्यान् ग्रन्थान् ? इत्याद्यारेकाकंदम्बकस्य समाधानमाधातुं नालम्भविष्णुरहं, ताहक्सामग्र्यभावात् । एकैव प्रतिरस्य 'महावीरग्रन्थमाला-धूलिया'द्वारा मुद्रिता (सच्छाया ) सम्प्राप्ता, तामेव यथावबोधं विशोध्य मुद्रापितमिदम् । चतुर्थ पुनर्वैराग्यैकरसोत्कर्षपोपकत्वेन 'वैराग्यशत'मित्यन्वर्थाभिधानं पद्मानन्दकविना खाख्यया गुम्फितं 'पद्मानन्दशत मित्यभिधया ( प्रसिद्ध ग्रन्थरत्नमस्ति।

·, कवेश्चास्य सचासमयादि रचनाकालादयश्चाप्यस्य शतस्य यद्यपि निश्चितं नोपलब्ध, परं- "सिक्तः 'श्रीजिनवल्लभ'स्य सुगुरोः शान्तोपदेशामृतः, श्रीम'भागपुरे'चकार सदनं 'श्रीनेमिनाथस्य यः। श्रेष्ठी 'श्रीधनदेव' इत्यभिधया ख्यातच तस्याङ्गजः, 'पद्मानन्दशतं' व्यपत्त सुधियामानन्दसम्पचये ॥२॥" इत्येतद्वन्थोपप्रान्तपद्येन प्रकटितं स्वयमेव कविना सुगुरु श्रीजिनवालभरि'शान्तोपदेशामृतसितोष्ठि श्रीधनदेवा'मजस्य स्वस्य, 'नागपुरे' (नागोर-मरुधरे) 'श्रीनेमिनाथ'सदनकारकत्वमपि च स्वजनकस्येति । 'श्रीजिनयल्लभसूरी'णां सत्तासमयः प्रतीत एवेतिहासविदां पट्टायल्यादिना द्वादशशवाच्या मध्यकालीनो येक्रमीयः । पवो नायुकं स एव समयः 'पद्मानन्द'कवेरपीसनुमानकरणम् । संशोधनेऽस्य प्रतिद्वयं समासादितं, तनाद्या वावनिर्णयसागरमुद्रणालयमुद्रिचा काव्यमाला-सप्तमगुच्छकस्था अन्वरन्वषुटितपाठा, द्वितीया पुना राजनगरस्य डहेले'याख्याप्रसिद्धभाण्डागारसत्का, नातिप्राचीना नातिशुद्धाऽपि च । चतुर्थ मन्थरत्नं 'लम्वजितशान्तिस्तवन' सटीकमस्ति, विषयोऽस्य मुख्यतया भगयवोरजिवशान्त्योः स्ववनात्मको नयाविखरूपप्रति- पादनेनोपदेशात्मकोऽपि च । मूलस्यास्य स्वयस प्रणेतारः 'सङ्घपट्टक-पिण्डविशुद्धि-पौपधविधिप्रकरण-पडशीति-सूक्ष्मार्यविचारसार्द्धशतका'चनल्प- मन्थसन्दर्भसंसूबणे सूत्रधारायमाणाः मुविहितचऋचूडामणयः कविन्दवृन्दारफाः फूर्चपुरीयचैत्यवासपरित्यागपुररसरं नवागतिकारक ·श्रीमद्भयदेवसूरीश्वराणामुपसम्पन्नसद्गुरुत्वोपसम्पदत्वेन शिष्याः। श्रीमजिनवल्लभसूरिपादाः। पूज्यानां विशेपत इतिवृत्तज्ञीप्सुभिर्विलोक्या 'अपभ्रंशकाव्यत्रयी भूमिकादय इति । यदुक्तं-"तस्याभयगुरोः पार्था-दुपसम्पत्ततोऽभवत् । जिनवल्लभशिप्योऽथ, सर्वसिद्धान्तपारगः ॥४३॥ क्रमशोऽभयसूरीणां, पट्टकन्दरकेसरी । जिनवल्लभसूरीन्द्रो, द्रव्य लिशिगजार्दनः ॥४४॥" इति खरतरगच्छसुविहितसूरिपरम्पराप्रशस्तौ । श्रीमन्तोऽपि च खयं-~"लोकाय॑कूर्चपुरगच्छमहाधनोत्थ-मुक्ताफलोज्वलजिनेश्वरसूरिशिप्यः । प्राप्तः प्रथां भुवि गणिर्जिनवल्लभोऽत्र, तस्योपसम्पदमवाप्य ततः श्रुतं च ॥१॥" इति अष्टसप्ततिकायां (चिनकूटीयमहावीरप्रासादशिलालेखे), अपभ्रंशकाव्यनयीप्रस्तावनातः समुतम् । तथैव "के वा सहरवोऽत्र चारुचरणाः; श्रीसुश्रुता विश्रुताः" इत्येतत्प्रश्नस्योत्तरे "श्रीमदभयदेवाचार्याः" इति जैनश्रेयस्करमण्डलमहेशानाद्वारा मुद्रिते सटीकत्तोत्ररत्नाकरद्वितीयविभागस्थे प्रश्नोत्तरैकपष्टिशतके अन्धे श्रीमदभयदेवसूरीनेव सद्गुरुत्वेनोचुः । यद्योकं तत्रैव पूर्वपद्ये "हि श्रीजिनवल्लभ! स्तुतिपद कीग्विधाः के सताम् ?" इति प्रश्नस्योत्तरे "महुरवो जिनेश्वरसूरयः" इति, तथा अष्टसप्ततिकायां "जिनेश्वरसूरिशिष्यः" इति च, तत्तु नापसम्पन्नो- पसम्पदत्वे सद्गुरुत्वं, किन्तु खं गार्हस्थ्यात्समुद्धत्य धर्मबोधं ज्ञानादिगुणोत्कर्ष च सम्प्रापकत्यादुपकार संस्मरभिधत्यवासित्वगुरुत्वमधिकृत्य तेभ्यः सतां स्तुतिपदत्य- मुक्तम् । तत्तचितमेव । यतो नाभूयस्ते पूज्या अद्यकालीनमनुजा इच कृतोपकारिण उपकारस्यासारः कृतनाः, किन्तु शिष्टाः, तथैव पदशीतिवृत्तौ वर्णितत्वात् । तथाहि-"न चायमाचार्यों न शिष्टः" इति श्रीमन्मलयगिरयः, तथा "शिष्टश्चायमाप्याचार्यः" इति श्रीमरिभद्रसूरयो युगसुनिशीभू(११७२)वर्पभाविनः । 1 "देवसूरि पहु नेमिचंटु यहुगुणिहिं पसिद्धउ । उज्जोयणु तह बद्धमाणु, खरतरवर लद्धउ ।

·विनिर्मिताऽस्य वृत्तिः सहपट्टक-पञ्चलिङ्गीवृत्त्यारिविविधप्रन्यनिर्मातवार्किफचूदामणिनीजिनपविसूरिशिष्यश्रीजिनेश्वरसूरिविनेययरेण श्रीधर्मतिलकमुनिना नेवकरशिखीन्दु( १३२९)मिते पैक्रमाचे । सशोधिता प चिकत्सवीयरेष जिनेश्वरसूरीय श्रावकधर्मप्रकरण- (वृत्ति विधायक श्रीलक्ष्मीतिलकोपा यायेरिति निगदित्त- "ते: श्रीलक्ष्मीतिलको-पाध्यायः परोपकृतिदक्षः। विद्भिचिरियं, समद्योधितरां प्रयतेन ॥४॥" अनेन प्रशस्तिगतपद्येन वृत्तिकता स्वयमेव । संशोधनेऽस्यायाप्तं प्रतित्रयं, सत्रापा भेष्ठि-देयपन्दलालभाई-जैनपुखकोसारसंस्था- व्यवस्थापकैः फारापिता मुद्रणयोग्या प्रतिः, या हि वि० संयत् १५४७ वर्षे लिखिवायाः कस्याश्चित्प्रत्या आधारेण फायपिवाऽऽसीत् , | कापडीयेत्युपाह-प्रोफेसर-हीरालालरसिकदासविहितया मूलमानस्य संरगतच्छाययाऽन्विवा नात्यशुद्धा। द्वितीया सूर्यपुरस्थजनानन्दपुस्खका- सुगुरु जिनेसरसूरि नियमि जिणचंदु सुसंजमि । समयदेउ सपंगु नापि जिपयह आगमि । जिणदत्तसूरि ठिउ पट्टि तहि जिण उजोउ जिणघयणु । सायाहिं परिस्वियि परियरिउ मुल्लि जीव रयणु ॥४॥" इति कविपाहावपावल्याम् संवा ११० फारानगरीफिसितायाम् । "तच्छिप्यो जिनवल्लमा प्रभुरभूतिभ्यम्भराभामिनी-भासद्भालललामकोमलयशास्तोमा रामारामभूः" इति जयन्तपिजयगम्यत्रान्ते । "माकर्ष्याभयदेयरिसुगुरो. सिद्धान्ततत्यामृतं, येनामायिन सातो जिनगृहे यासो यतीनामिति । सं त्यक्त्या गृहमेधिगेयसतिनिर्दूपणा शिथिये, सरिः श्रीजिनयल्लमोऽभयदसौ विख्यातकीतिस्ततः॥१॥" इति पूणभनीयमालिभदचरित्रान्वे।

·लयसत्का नात्यशुद्धा नातिप्राचीनाऽपि च । तृतीया तु विक्रमपुरस्थश्रीमजिनकृपाचन्द्रसूरिभाण्डागारसत्का, साहित्यसेवारसिक-विविधे- तिहासान्वेपक-लेखक-श्रीमान्-अगरचन्दजीनाहटामहाशयसम्प्रेपित सटीकसप्तस्मरण'प्रत्यन्तर्गता शुद्धमाया । अस्त्यस्याः प्रतिकृतेः प्रान्ते "संवत् १३२२ वर्षे, फाल्गुन सुदि ६, कृता वृत्तिरियं वाचनाचार्य श्रीधर्मतिलक-गणिभिः। समाप्तमिति । शुभं भवतु" इति लेखः । अनेन स्वाभाविकमेव भवति वृत्तेरस्या रचनलेखनकालयोरेकत्वानुमानमदीर्घदर्शिनाम् , परं न तत्सङ्गतं यतो लिखिता वर्त्तते तस्यामेव प्रतौ दादा-श्रीजिनदत्तसूरिविनिर्मितस्य गणधरदेवस्तुत्यादिस्मरणत्रिकस्य वृत्तिर्जयसागरोपाध्यायसन्दृब्धा । जयसागरोपाध्यायास्तु वैक्रमीयपाश्चात्यपञ्चदशशतकादारभ्य पोडशशतकप्रारम्भ* यावद्विद्यमानसत्ताका इत्यन्यान्याभ्यस्तत्कृतिभ्यो निश्ची- यतेऽतस्तत्पाश्चात्य एव काले लिखितैपा प्रतिरिति स्फुटमेव । प्रानिर्दिष्टलेखस्तु वृत्तेरस्या रचनाकालसूचनायैव लेखकेन लिखितस्सम्भाव्यते । पञ्चमं त्वत्र विविधच्छन्दोऽलङ्कारसारादिकाव्यभूपाभूपितं चत्वारिंशत्पद्यात्मकं 'धर्मशिक्षाप्रकरणं' विन्यस्तम् । प्रणेतारस्त्वस्यापि त एव वन्यचणाः कविचक्रशका नवाङ्गवृत्तिविधायकश्रीमदभयदेवसूरिपट्टपूर्वाचलार्यमणः श्रीमन्तो जिनवल्लभसूरिमिश्राः। विषयोऽप्यस्य प्रत्यधिकारं पद्यद्वयनिवद्धश्चैत्यभक्तितपस्सक्त्याद्यष्टादशाधिकारेप्वौपदेशिक एव । विदुपां चेतश्चमत्कारकरी रचनाऽस्य प्रकरणस्य, नाना 5 छन्दोऽलङ्कारशब्दलालित्यार्थप्रथनपाण्डित्यादिगुणैः पूर्णत्वात् । * "श्रीजयसागरगणिना, तेन मया वाचकेन शुचिवाच्यम् । पृथ्वीचन्द्रचरित्रं, विरचितमुचितप्रविस्तारम् ॥ ६॥ श्रीमहादनपुरनगरे, त्रिविन्दुतिथि(१५०३)वत्सरे कृतो ग्रन्थः । माडूश्रावकवसतौ, समाधिसन्तोपयोगेन ॥ ७॥" इति पृथ्वीचन्द्रचरिने।

·अस्म वेकय प्रतिकृतिः पिचुमन्दपुरी( लीम्बडी )स्थ( आणंदजी-कल्याणजीत्याख्यया प्रसिद्ध )धीसहसत्कचित्कोशीया सवेरी- जीवणचन्द साकरचन्दद्वारा सम्प्राप्ता। एव पश्चानामपि मन्थाना क्रमशः प्रतिचतुष्टयेकद्वयत्रयकाधारण पृतेऽप्यायासे सशोधनकर्मणि छानस्थ्यसुलभा दृष्टि-मुद्रण दोपजा प्रमादजा वा याः काश्चन रसलना जाता भवेयुस्ताः सम्मार्जनीया निसर्गतोऽनुपहपरान्तःकरणेः सहृदयरित्यभ्यर्थयते । भवन १९९ वे शु०१३, श्रीमहावीरचैत्यनिप्रिते प्रवचनमभावा -श्रीमन्मोहनमुनीश्वरप्रशिप्परतवर्गीयानुयोगाचार्य- मण्डोवर-सरतरगच्छोपाश्रये श्रीमत्केशरमुनिजीगणिवरान्विपदः मुम्पापुर्याम् बुद्धिसागरो गणिः संवर्दष्टनवावेन्दु (१९९८)-मिते विक्रमहायने । शुक्रे त्रयोदशीपये, माधवस्य सिते दले ॥१॥ मुम्वय्याख्यमहापुर्या, श्रीवीरचैत्यनिश्निते । उपाश्रये सुरम्ये तु, श्रीखरतरसंज्ञिते ॥ २॥ श्रीमोहनमुनीशानां, प्रशिष्यशिष्यकेण हि । यशः केशरपादाज-द्विरेफेणाल्पबुद्धिना ॥३॥ जिनर्दिरतसूरीणां, छत्रच्छायासु तिष्ठता । उपक्रमोऽयं सन्हन्यो, गणिना पुद्धिसिन्धुना ॥ ४॥ (पतुर्भि: फळापकम् ) - ·उजित-सेल-सिहरे, दीक्सा-नाणं-निसीहिआ जस्स; तं धम्म-चफवत्ति, भारत नेमि नमसामि. [भार्या] जेना दर्शात देवना न्हवणथी नाठी जरा यादवी, जेना मातली-सारथी रथ-तणी फेरी सुरक्षा करी; जेणे नाजुक नार राजुल तजी वैराग्यना रंगथी, एवा श्रीजगदीश नेमिजिनने यंदु सदा भादरी ॥१॥ श्रीहंसविजयजी शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना उद्भवनो इतिहास. जेमनी स्मृतिने अर्थे आ फंड स्थापवामां आव्युं छे ते शेठ देवचंद लालभाई झवेरीए पोताना मृत्युपत्रमा रू. १००००० (एक लाख)नी रकम विलयी जाहेर करी निराळी तपशील मुजव नीचे प्रमाणे शुभकार्योमा खर्चवा माटे पोताना टूरटीओने फरमाव्यु हतुं. २०००० जूनां दहेरासरोनो जीर्णोद्धार करवामां. ( आ रकम शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेढी मारफते, ए पेढीनी पण एटली ज रकम उमेरावीने, राणकपुरजीना धन्नाशाह पोरवाडना जगप्रसिद्ध त्रैलोक्यदीपक' दहेरासरना जीर्णोद्धारमा शेठ देवचंदना ट्रस्टीओए भाईश्री गुलाबचंदनी देखरेख नीचे खरचेल छे. वि० सं० १९७११७२ लगभग.)

·५००० पांजरापोळ सुरत अने बीजे. (सुरतनी पांजरापोळमां अपआई.) २५००० वाढी करवा माडी छे तेनी धर्मशाला करवी. (सुरतमा शेठ देवचदे रू० २०००० (वीस हजार) सरची मकान सहित चाडी वाधवा माडी हती तेमा २५००० (पचीस हजार) उमेरी धर्मशाला स्थापी, जेथी धर्मशालामा कुल्ले रू०४५००० (पिस्तालीश हजार)नी रकम वपराई.)* ५००० केशर अने घरासमा. (आ रकम शेठ घेलामाई लालभाई झवेरी केशर घरास फंडमां अपाई छे.) शेठ देवचंद उपर मुजय रू० ५५००० (पचावन हजार ) खरचवानी यादि छखी शक्या हता, अने रू. १००००० (एक लाख)माधी रू० ४५००० (पिस्तालीश हजार) शेमां खरचया फरमावq ते विचार करी लखवाना हवा. परंतु पोताना अवसान-काल पूर्वे ए यादि पूर्ण फरी शकाई नहि, जेथी रू० ४५००० (पिस्खालीश हजार)नी रकम नाम-निर्देश विनानी शुभकार्यमा खरचवानी बाकी रही. ए रू० ४५००० (पिस्खालीश हजार)नी रक्म शुभकार्योमा खरचवानी शेठ देवचंदना सुपुत्र शा० गुलाबचंदनी कायदेसर रजा मळया उपरात, शा० गुलाबचंद देवचंदे पोताना तरफथी मर्हमनी यादगीरी माटे शुभकार्यमा सरचवा कादेला रू० २५००० • शेठ दवचनो भाशय 1. बीस हजार खरचेला हता सेमोरू. पाच हजार उमेरी रु. पचीस हजारनी धर्मशाला करवानी हतो. पण कानून प्रमाणे विकनो भय एवो थयो के "शेठ देवचर गमे एटली रकम सरची गया होय ते विलमा या निराला तपशीलपवमा ए मुगवर्नु स्पष्ट करेल न । सेवादी ए सरळ रकम गणवानी नहि, पण वेमा रु. पचीस हजार ट्रस्टीओए वधारे भापी वे बारीनी धर्मशाला करवी." मा धर्मशालानो धर्मशाला परीके साम टेवातो न होवायी स्व. गुगावचदे कोर्टनी रजा मेळघी धर्मशालाने 'श्रीरमसागरजी जैन बोडींग हाउस' । तरीके फेरवी. विद्यार्थीओ भाजे एनो मुदा लाम लई रमा रे.

·(.पचीश हजार ) पण आ रकममा उमेरी महूम शेठ देवचंदना नाम, एक स्थायी फंड स्थापवा सूचव्यु. आथी रू० २५००० (पचीश हजार)नी रकमने रू० ४५००० (पिस्तालीश हजार)नी रकम साथे उमेरी रू. ७०००० (सित्तेर हजार) संगीन फंड स्थापवा माटे शेठ देवचंदना विलना ट्रस्टीओद्वारा जुदा राखवामां आव्या.* आचार्य महाराज १००८ श्रीमद् आनन्दसागर सूरीश्वरजी (ते समये पन्यास पदे)नी सलाह अने उपदेशंथी वथा शा. गुलावचंद देवचंद झवेरीनी सम्मतिथी, आ एकत्र रकमोनुं महूम शेठ देवचंदनी यादगीरी माटे "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार 'फंड" नामर्नु आ ट्रस्ट शेठ देवचंदना मृत्युपत्रना ट्रस्टीयो (१) शेठ नगीनभाई घेलाभाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा. जीवणचंद साकरचंद अने (४) वाई वीजकोरे ( शेठ देवचंदनी पुत्री) ईस्वी सन् १९०९मां स्थाप्यु. तेमज योग्य व्यवस्था जळ्याई रहेवा माटे (१) शेठ नगीनभाई घेलाभाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा० जीवणचंद साकरचंद, (४) शा० गुलावचंद देवचंद, (५) शेठ फुलचंद कस्तूरचंद, अने (६) शा० मंछुभाई साकरचंदने ट्रस्टीओ निमी ट्रस्टडीड कराववामां आव्यु. * शेठ देवचंदनो आशय विलमां लख्या मुजब लाख रू० पूरा खरचवानो हतो परंतु "जुदी जणावेली यादि प्रमाणे ते ते खाताओमा खरचवा" तेम विलमा दर्शावेलु हतुं, ज्यारे जुदा तपशीलपत्रकमा पोते मान रू० पंचावन हजारनी रकमनी यादि लखी शक्या भने रू. पिखालीश हजारनी यादि पूरी करी शक्या नहि. आथी कायदेसर एवो अर्थ नीकळयो के "विल करती वखते रू. एक लाख खरचवानी इच्छा हो, परंतु तपशील लखती वखते रू० पंचावन हजार ज खरचवानी इच्छा नियत स्थलोसर नकी होई रू. पिस्तालीश हजार नहि खरचवा माटे ज तपशीलपत्रकमां नोंध्या नहि होय, तेथी ए रकमनो मालिक दत्तक पुत्र गुलाबचंद ज रहेशे. टूस्टीओने पोतानी मरजीथी शुभकामोमां ए रू. पिस्तालीश हजार खरची नांखवानी सत्ता नथी. पण जो वारस गुलाबचंद ए रकमनो मालिक पोते न थतां ए खरचवा माटे टूस्टीओने सम्मति आपे तो तेनी मरजी मुजव टूस्टीओने ए रकम खरचवाने सत्ता प्राप्त आय छे." भाई श्री गुलाबचंदनी इच्छा ए रकम पोते लेवानी नहोती तेथी तेनी सम्मति मळवाधी ज मा फंटनी स्थापना थई शकी.

·महूम शेठनी दीकरी, शेठना मृत्युपत्नी एक बहीवटकार (एक्झिक्युट्रिक्स), मर्हम शा० मूलचंद नगीनदास झवेरीनी विधया बाई वीजकोरनी, रू. २५००० (पचीश हजार) उपरांतनी रकमनी आखी मिल्कत पाई वीजकोरना मृत्युपनना ट्रस्टीयो तरफथी, ईस्वी सन् १९११ना एक दस्तावेजद्वारा भेट मळयाथी, तथा मर्दुम शेठना भतीजा अने फंडना मुख्य दृस्टी मर्दुम शेठ नगीनभाई घेलाभाई सवेरीना मृत्युपत्रनी रूये रू० २००० (ये हजार)नी रकम मना ट्रस्टी अने वहीवटकार (एक्झिक्युट्रिक्स) याई चंदन उर्फे लीलावती' वरफयी ईस्वी सन् १९२२मा भेट मळवायी तथा परचुरण व्याजनी रकमो मळवा-यघयायी फंडर्नु भंडोळ रू० ११०००० (एक लास दश हजार )ना आशरानुं थयुं छे. फंडनो उद्देश "जैन श्वेतांयर मूर्तिपूजक धार्मिक साहित्यनी, जेवू के प्राकृत, मागधी, संस्थान, गुजराती, अंग्रेजी वगेरे भापामा लसायेलां पंचायेला प्राचीन पुस्तको, काव्यो, निवन्धो, लेसोयगैरेनी जाळवणी, सीलवणी, पुनरुज्जीवन, रक्षण अने अभिवृद्धि करवानो" छे. प्राचीनवानी हद विक्रम सं० १९५० पूर्वेनी रहेगे अने मुद्रिद मन्थ माटे थयेला खर्च करतां अबधी किम्मते ते वेधाशे एवं दूरट- डीडमा फरमाववामां आव्युं छे. शेठ केसरीचर रूपचंद सने १९१६मां टूटीपदेयी मुक्त यया, अने शेठ नगीनभाई घेलामाई सं० १९७८, ईखी सन् १९२१मा देहमुक्त थवायी वेमना स्थाने शेठ अमरचंद कल्याणचंद भने शेठ नेमचंद अमेचंद जे.पी.ने सने १९२६मां दृस्टी निमयामां आव्या. माई श्री गुलाबचंद देवचंद सं० १९८३, -सन् १९२७मा देहमुक्त थयार्थी, तथा शेठ फूलचंद कस्तूरचंदना सने १९२८ना राजीनामाथी वेमना स्थाने शा० नेमचंद गुलाबचंद देवचंद अने शेठ हीराभाई मंछुमाईन सने '१९२९मां टूरटी तरीके सवरण करयामां आव्युं, अने ए पारे नया टूरटीओनें सने १९२९मां निमणुकखत (एपोइंटमेट-डीह) करावी छेवडाव्युं. स ·शेठ अमरचंद कल्याणचंदना सने १९३२मां थयेला अवसानथी, शेठ साकरचंद खुशालचंदने सने १९३६मां ट्रस्टी-पदे संवरवामां आव्या, अने सने १९३६मां ते वावत, निमणूकखत (एपोइंटमेंट-डीड) कराववामां आव्यु. सने १९३७मां में ट्रस्टीपदनुं राजीनामुं आप्यु; अने अमुक समय बाद दूस्टीमंडले मारु राजीनामुं स्वीकारी मने दूस्टीपदी मुक्त करी मंत्री तरीके नीम्यो. फंडनी शरूआतथी फंडर्नु भंडोळ सं० १९९३ सुधी गवर्नमेंट सिक्युरिटिमा रोकवामां आवेलुं हतुं. सं० १९९३मां मुंबई वहार-कोट कालवादेवी रोड उपर फंडने वधु उत्पन्न करवा माटे स्थावर मकान खरीदवामां आव्यु सारथी फंडर्नु सघढुंभंडोळ ते स्थावर मिल्कतमा रोकायेलुं छे. फंडनी ए स्थावर मिल्कत उपर आ मुजव नामो अंकित करायां छेः- मिल्कतनी मालिकी-सूचक] "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड मिल्कत ('सुरत) मिल्कतर्नु नाम-सूचक] "आगमोद्धारक" ·छेला पाच छ वर्षी फड तरफथी आगळ जेटला वधु प्रमाणमा पुस्तको प्रसिद्ध न थवानु कारण ए हतु के ए समय दरमियान फड पासे पूरती रोकड रकमनो अभाव हतो ते पहेलाना वर्षोमा आगळ करता वधु रकम खरचाई गयेली, अने निर्दिष्ट वर्षों दरमियान वेचवाना पुस्तकोनु भडोळ घणु वधी गयु होई पुस्तकमा वेचाणमाथी थती आवक पण आगळ करता बहु ओछी थई गई हती आयी थोडो समय पुस्तकप्रकाशननु काम मुलतवी राखनु आवश्यक थई पड्यु हतु रणे वर्ष व्याजनी रकम भेगी थवा देवामा अने पुस्तकोनो स्टॉक वेचवामा गया आ पछी ट्रस्टीओए फडनु आशरे रू० एक लास दश हजारनु थवा जतु आखु भडोळ वधारे उत्पन्नमाटे सिक्युरिटिमाथी छूट करी उपरोक्त मकानमा रोक्यु ते पछी एकाद वर्षे मकाननी आवक एकत्र थवा माडी आ रीते पेसानी छूट थता पुस्तकप्रकाशननु कार्य हवे फरी हाथमा लेवामा आव्यु छे जो वित्रय प्रमाणमा ठीक चाल रहे। तो पुस्तको मोटा प्रमाणमा प्रसिद्ध करवानु अमारे माटे वधु सुगम बनशे जैनसमुदाय आ वात लक्ष पर लई चने एटला पुस्तको खरीदी ज्ञानप्रभावनाना कार्यने उत्तेजन आपशे, एवी आशा राखु छु मुराई ता०७ ऑगस्ट, १९४१ गुरुवार. वि० स० १९९७, श्रावण शुद्ध नारियेळी-पूर्णिमा. जीवणचंद साकरचंद जवेरी अवैतनिक मन्त्री ·A Brief Account of the Fund I find some people anxious to know something more about Setha Devacanda Lūlabbūí Jaina Pustakoddbāra Fund than they do at present. Hence I give here a brief account as to how it was incorporated, and a very brief note as regards its inner machinery since then up to date. Śetha Depcanda Lalabhãi, to commemorate whose memory this Fund was established, directed. in his will that a sum of Rupees one-lac be used in charity. Out of Rupees one-lack, ho had made up his mind for the following sums only. (1) Rs. 20000 towards reparation of old delapidated Jaina temples. (2) Rs. 5000 towards pinjarapoles at Surat and other places. (3) Rs. 25000 to be utilised for building a dharmaśālā in place of a proposed bungalow in a compound owned by the donor in Surat, and then under construction. (4) Rs. 5000 to be spent towards providing saffron and camphor (barāsa) to Jaina tomples. The above sums totalling Rs. 55000 mentioned in the will were respectively utilised in the following manner:

·(1) This sum was spent after reparation of the well-known Jana temple at Ránakapar throagh Śctha Apandayı Kalyāņaji Grm, under the supervision of the lato Grlibacanda Devocanda Tha Apandaji Kalyānaji firm contributed an equal sum towards this undertaking (2) This sum was handed over to the Surat Pınjarapolc (3) The late donor had already spent Rs 20000 after a compound for a bungalow with a garden, which was than under construction The sum of Rs 25000 was added to it, and a dharmacula was built therein (4) This suin was donated to Setha Ghelabhai Lalabhal Jaina Kesara-Barisa Fund The donor had not decided how to spend the remaining Rs 45000, and expired before Kiving any instructions as to this sum The court interpreted this fact ia & rather curious way The donor, when he prepared the well, might have intended to spend the entire sum of Rs one lac in chanty But the fact that he has not mentioned as to the disposal of more than the said Rs 55000 means that he might 1 The donor intended to add edam of only Rs 6000 to the sam ho had already spent, that ly Rs. 35000 *** the entire som he intended to spend after the dharmakala Bat woording to the court-interpretation tho Vorde zonat a fresh sam of Re 25000 Led Lene Ks 25000 more had to be spent after the dharnst Ja baildlag ·Lauaaa have changed his intention at the last moment. Hence the surplus sum of Rs. 45000 must go to his adopted son Gulābacanda. If, however, the heir Mr. Gulābacanda wants to spend that sum in his father's charities, he is at liberty to do so.' Late Gulābacanda, a worthy son of the donor, asked the trustees of the will of the late donor to spend that sum in some charitable work, and added a sum of Rs. 25000 to it in memory of the revered father. He further instructed the said trustees that they should spend the totalling sum towards some charitable concern which was permanent. Pujyapāda Agamoddbāraka Acārya (then pannyāsa) Anandasāgara advised the trustees of the will of the late donor, (1) Setha Naginabhāi Ghelābhāſ, (2) Setha Keśarīcanda Rūpacanda, (3) Mr. Jivanacanda Sākaracanda, and ( 4 ) Mrs. Vījakora Mūlacanda (daughter of the late donor) to spend the sum in establishing a pustakoddhāra -fund, and Gulābacanda gave his sanction for the same. Hence the present Fund was established. The following were its original trustees : (1) Śetha Naginabhāi Ghelābhāi, (2) Satha Keśarīcanda Rūpacanda, (3) Mr. Jivaņacanda Sākaracanda, ( 4) Mr. Gulābacanda Devacanda, (5) Setha Fülacanda Kasturacanda, (6) Mr. Manchubhāi Sākaracanda. Mrs. Vījakora, widow of the late Mūlacanda Nagīnadāsa Jhaveri, daughter of the late donor and executrix of his will, donated a sum of more than Rs. 25000, her entire estate, to the Fund at her - AL ·depth This sum was handed over to the Fund in 1911 Similarly one of the chief trustees of the Fund and a nephew of the late donor, Naginabhal Ghelabhal donated a sum of Rs 2000 the I und, at his death in 1921, which was handed over to the trustees in 1929 Theso two donations and sundry interests etc. added to the main som have amounted to about one-lac and ten-thousand Rapces The aim of this Fund ng laid down in the trust-uced us as follows It should undertake the preservation, circulation, publication etc of ancient literature pertaining to the Sretambara Martıpūjaha sect of Jaina rel gion, written in any language-Sanskrt, Prālrt, Apabbrainsa, Pali, Gujarati, Loglish, German &c It was also laid down that no work composed after V S 1950 should be considered ancient, and the books published should be sold at half the cost price Setha Kesaricanda Rūpıcanda resigned in 1916 and Scțba Nagioabhill Ghelabhai expired in 1921 Setha Amaracanda Kalyapacanda and Setha Nemacanda Ablecanda wero appointed as trustces in their stead 19 1926 Mr Gulabacanda died in 1927 and Setha Fulacanda Kasturacanda rosignod in 1928 Henco Mr Nemacanda Gulabacanda Devacanda and Setha Ilirubhai Manchubbii wero appointod in 1929 as trustecs in their place in 1929 an appointment-deod was got executed for the appointment of the said four now trustees Setha Amaracanda Kalyanacanda expired in 1932 Henco Setha Sukaracanda Khuśılacanda was ·nominated for the place in 1936, and an appointment-deed to that effect was got executed in the same year. In 1937 I tendered my resignation, and after some delay it was accepted. Thereupon the trustees appointed me the Honarary General Secretary of this Fund. Since the establishment of this institution, its funds were invested in the Government Securities. But since we bought a building situated at Kālabādevi Road, Bombay, in V. S. 1993, the said fund is mainly invested in that immovable property. This building is renamed as follows: SETHA DEVACANDA LĀLabuĀi Jaina PUSTAKODDRĀRA FUND ESTATE (SURAT) ĀGAMODDHĀRAKA Here the first line indicates the ownership, while « Āgamoddhāraka” the name of the building. Topiwālā Chawl, Sandhurst Road, Bombay, bo Thursday, 7th August, 1941 Strāvan Sud 15, 1997 JIVANCHAND SAKEROHAND JAVERI Hon. Secretary 299 ·थीजनआनंदपुस्तकालये लभ्यग्रन्थाः- - ०-१-० माईसाटक सर्वशसिधिपेवसतित्र.-४-१५ परिणाममाला (लेजर पैपर) .१२१३७ युक्ति प्रबोध २ भनुयोगशर-वार्णहारिभदीयदृचिन २० (दोहंग पेपर) • 100२८ रूलितविस्तरा (सटीपना) परराभ्ययन-पूर्णि ५-८-01 प्रवचनसारोबार (पूर्वार्दः) ३-०-०२९ बसवर्णसिदि। कपिभाषितानि (उत्तराई) २-०-०३. विचार-रयाकर ५ श्योतिकारकाकीणम् (सटीकम्) ३-०-०१८ पचाराकादिशामाष्टकम् मूलमा 1-6--विशेषावश्यक-विषयानुकमा का जिनस्तुति-वराना (हिन्दी) .---१९ पचाशकादिशासशकस्याकारापनुभम 1-0-. रादिक्रम वाववरंगिणी .-८-०२० पचवस्तुकान्य (सटीक) २-~०३२ वदारुति विषधीपदेशनासह .-८-०/२१ पपरणसदोहो •.२०१५ भादपिभि (हिन्दी) ९ सावकालिक-पूर्णि ५-०-२२ प्रयाया विधान-कुलकादि ०-३-०१५ क्षेत्रलोकप्रकार २-०-० १० प्रकीराकम(सरकारयान्वितम्)-८ ०२३ प्रत्याख्यानादि विशेषणवती-वीशवीशी ! :-० हासिद्धमभाम्याकरणम् पम्पलोकप्रकाराः १-०-०२. पारसासूत्र (सचित्र) भाचारागसूत्रवृत्ति ११ नदीमादिभकारादिकमो विषयमय 1-८-०२५ मम्यमसिममा व्याकरणम् भगवतीसूध दानशेखरसूरिकृवृतिसहितम् । नीचर्णिहरिभद्रीयवृद्धि 1-1-०९ यशोविजयजीहत १२५, १५.३५०, पुष्पमाला भपरनाम उपदेशमालामकरणवृति १५ नवासकरण-यापाधि गाथापा सवनानि (पाक्षिालसदिठानि) ords सावार्थ सूत्रम् (हारिभद्रीयटीकासहितम्) श्री-जैन-आनंद-पुस्तकालय, ओशवाल महोखा, गोपीपुरा, सुरत, .-८-01 ·. श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारग्रथाङ्के- ॐ अहं नमः। श्रीवर्द्धमानाय नमो नमोऽस्तु, नमो नमः श्रीगुरुगौतमाय । दादेति नान्ना जनपूजिताय, नमस्तथा सद्गुरुमोहनाय ॥१॥ श्रीमदकव्वरसुराणमुपदिश्याऽऽपाढीयाष्टाहिकाऽमारिप्रवर्तापकाणां क्रियोद्धारकरणेन समाहतकठोरतरसाधुक्रियाणां-श्रीसाहिदत्तयुगप्रधानपदधारकाणां- श्रीजिनचन्द्रसूरीश्वराणां साम्राज्यवर्ति-पाठकावतंस श्रीक्षेमराजगणिशिष्य-वाचकवर्यश्रीमत्प्रमोद्माणिक्यगणिवरान्तेवासि-वादिगजकेसरि- महोपाध्यायधीजयसोमगणिशिप्यरत-सम्बोधसप्ततीन्द्रियपराजयशतकरघुवंशवृत्त्याद्यनल्पग्रन्थसौधसूत्रणसूत्रधार-श्रीसाहिसमक्ष- प्रदत्तवाचनाचार्यपदविभूपित-श्रीमद्गुणविनयगणिवरसङ्कलितया व्याख्यया समलाकृतं पूर्वसूरिप्रवरविनिर्मितम् वैराग्यशतकम् । प्रणम्य श्रीधरं पार्श्व, पूर्वसूरिविनिर्मितम् । वैराग्यशतकं सम्यग् , विवृणोमि यथामति ॥१॥ तत्राऽऽद्यगाथेय- संसारंमि असारे, नत्थि सुहं वाहिवेयणापउरे । जाणतो इह जीवो, न कुणइ जिणदेसियं धम्म ॥१॥ व्याख्या-'असारे' अप्रधाने, 'संसारे' चातुर्गतिकरूपे, तत्त्ववृत्त्या प्रायो वा किञ्चिदपि 'सुख' सातवेद्यं कर्म, 'नास्ति' ·न विद्यते, असारत्वे कारणमाह-यतः किम्भूते संसारे, न्याधिश्व-शरीरमन्दता, घेदना घ-मानसं दुःख, ताभ्यां 'प्रचुरे' पहले, अस्मिन् संसारे फेवलं जन्तूनां व्याधियेदने एव विद्यते एवं जाननपि 'इद' संसारे, 'जीव प्राणी, प्राधमपि जिनस्तीर्थकृनि देशितं' उपदिष्टं, 'धर्म' दुर्गती पततः माणिनो धरतीति धर्मस्तं, 'न करोति' न विद्यते, फर्मबहुलत्वादिति ॥१॥ अज्ज करवं परं परारिं, पुरिसा चिंतंति अत्थसंपत्ति । अंजलिगयं च तोपं, गलंतमाउंन पिच्छति ॥२॥ व्याख्या-अधादिपदेषु माकृतत्वादनुस्वारः, पुरुषाः' मूढा नरा,अब दिने 'कल्ये' आगामिदिने, 'परस्मिन् , आगामिव 'परारिं' परसिन वर्षे (वा) अर्थसम्पत्ति' द्रव्यसम्पदं-अर्थसम्प्राप्तिया, चिन्तयन्ति' विचारयन्ति, यथाऽध दिने द्रव्यसम्पद भविष्यति कल्ये या परस्मिन् या परारि वा भविष्यति, इस्पेवमाशाग्रस्तास्तिष्ठन्ति, परं ते 'अअलिगतं' असलिमातं, 'तोय मिय' जलमिय, 'गलत् क्षरत, आयुः न पश्यन्ति' न प्रेक्षन्ते-न विचारयन्ति, यथा अलिगत तोयं न कमपि कालं तिष्ठति तधेदमायुरपि क्षणे क्षणे आवीधिमरणेन श्रीयमाणं कियन्तं कालं स्थास्यतीत्येवं मूढत्वान्न जानन्तीति भावः ॥२॥ ." सन पीचिपिछेवसदभावादषीचिनिदेवभाषीचिस्तेन भरणम[भा] वीचिमरण, तत्पप्रभा-अन्य क्षेत्र २ का ३ भव : भाव ५ मेवात् । तत्र यहारकतिर्यगतरामराणामुत्पत्तिसमयान्मभूति निजनिजायु कर्मवलिकानामनुसमयमनुभवनाद् विष्टन तद् सम्यावीपिमरणं, तब मारकारिगतिधातुर्वि. ज्याचविधम् । एष मरकादिचतुर्गतिविपयक्षेत्रप्राधाम्यापेक्षया क्षेत्रातीचिमरणमपि चतुर्दैव । देवाविष्वाकासस्थासम्भवाद् देवाऽऽयुष्कालादिचतुर्भेदमाधा- म्यापेक्षया कालापीचिमरणमपि चतुर्विधम् । एवं देवादि चतुर्विधभवापेक्षया भवावीविमरण चतुर्दा तथा देवादीनां धनुर्विधायु क्षयलक्षणभावमाभाम्या- पेक्षया भावावीविमरणमपि चतुदैवेति" उचराध्ययनससिदियौ १५५पने घरतरगच्छगगनालगनभोमणय भीकमलसंयमोपाध्यायपादा, ।

·जं कल्ले कायचं, तं अजं चिय करेह तुरमाणा । बहुविग्धो हु मुहुत्तो, मा अवरण्हं पडिक्खेह ॥ ३ ॥ व्याख्या-हे प्राणिनः ! यत् 'कल्ये' आगामिदिने, कर्तव्यं धर्मकरणीयमिति गम्यते, तद्धर्मकरणीयं 'त्वरमाणाः' विल- म्बमकुर्वन्तः सन्तः 'चिय' शब्दस्य एवकारार्थत्वादद्यैव कुरुध्वं, यतो 'हु' निश्चये, 'बहवः' प्रचुरा, 'विघ्ना' अन्तरायाः सन्त्यस्मिन्निति बहुविघ्न एव 'मुहूर्तः' कालविशेषः, अतो मा 'अपराह' सायन्तनसमय, 'प्रतीक्षध्वं' विलम्बध्वं, "श्रेयांसि बहुविनानी"ति वचनात् पुण्ये कर्मणि प्रवर्तमानानां पुंसां वहवोऽन्तराया उत्तिष्ठन्त्यतो धर्मकर्मविधाने मा विलम्ब कुरु- ध्यमिति, तथा च वेदेऽप्येवमेवोक्तं "न श्वः स्वः समुपासीत्, को हि मनुष्यस्य श्वो वेदेति" ॥३॥ ही !! संसारसहावं, चरियं नेहाणुरागरत्ता वि । जे पुवण्हे दिहा, ते अवरण्हे न दीसंति ॥४॥ व्याख्या-मकारोऽलाक्षणिकः, संसारस्वभावस्य 'चरितं' आचरणं, संसारस्वभावचरितं दृष्ट्वा 'ही' इति विपादो मम, कथं विपादः ? इत्याह-'स्नेहानुरागेण' प्रेमवन्धेन' रक्ता अपि, आसतामन्ये, ये स्वजनादयः 'पूर्वाहे' प्रातःकाले, दृष्टास्त एव 'अपराहे' सन्ध्यायां न दृश्यन्ते, स्नेहानुरागरक्तानां किल वियोगासंभवात्त एवोक्ताः, परं संसारस्य क्षणहष्ट- नष्टत्वात्तेऽपि वियुज्यन्त इति भावः ॥४॥ मा सुयह जग्गियवे, पलाइयचंमि कीस वीसमह ? । तिण्णि जणा अणुलग्गा, रोगो अ जरा अ मच्चू अ ॥५॥ व्याख्या-भो लोका ! जागरितव्ये-धर्मकर्मणि कर्तव्ये इति भावः, तत्र 'मा स्वपिथ' मा शेध्वं, न प्रमादितव्यमिति ?

·दव्वसुअं" इत्युक्तं तत्र तस्य द्रव्यश्रुतत्वे कि मानं कथश्च शेपेन्द्रियाक्षरलाभो न मतिरित्याशङ्कायामाह- व्यञ्जनाक्षरवद् द्रव्य-श्रुतं लिप्यक्षरं मतम् ॥ भावश्रुतं वर्णलाभः, शेपं तु मतिरिष्यते।। २२ ॥ लिप्यक्षरं द्रव्यश्रुतं व्यजनाक्षरवदित्यत्र भावश्रुतकारणत्वात्, इतिहेतुर्गन्यः ॥ यदाह-"पत्ताइगयं सुअकारणं ति, सदो न तेण दव्वसुअं॥ भावसुयमक्खराण, लाभो सेसं मइन्नाणं ॥१२४॥ [पत्रादिगतं श्रुतकारणमिति शब्द इव तेन द्रव्यश्रुतम् ॥ भावश्रुत- मक्षराणां, लाभः शेपं मतिज्ञानम् ] ननु द्रव्यश्रुतत्वमत्र साध्यम्, तच भावश्रुतकारणश्रुतत्वमेवेति हेतुसाध्ययोरभेद इति चेत्, न, द्रव्यश्रुतव्यवहारीवषयत्वस्यैव साध्यत्वाद्, हेतौ कारणपदस्य नियतान्वयव्यतिरेकप्रतियोगित्वपरत्वाद्वा, ननु भावश्रुतप्रयोजक- त्वमात्र, व्यभिचारि व्यजनाक्षरसाधारणं, परम्परया च न लिप्यक्षरस्य शाब्दज्ञानानुकूलत्वं तादृशानुपूर्वीकलिप्यक्षरज्ञाना- जन्यतादृशानुपूर्वीकव्यजनाक्षरज्ञानोत्तरमेव पदार्थोपस्थित्या शाब्दबोधोदयाद्, न च व्यजनाक्षरेणेव लिप्यक्षरेणाऽपि सममर्थस्य सम्बन्धग्रहात्ततोऽप्याहत्य तदुपस्थितिरिति वाच्यम् , अर्थाव्युत्पन्नानां ततः शब्दस्यैवोपस्थित्याज्यत्रापि तदुप- स्थितिद्वारैव तस्यार्थोपस्थापकत्वात, साधुत्वाद्यभावेन तस्य शान्दवोधाहे तुत्वाचेति चेत्, न, व्यजनाक्षरादिव लिप्यक्षरादपि पवाकलितसङ्केतानां झटित्येवार्थोपस्थितेः, साधुत्वस्य सर्वत्रातन्त्रत्वादर्थोपस्थितिकारणतत्कारणसाधारणप्रयोजकत्वस्यैव वा व्यवहारानुकूलत्वात्सम्प्रदायभङ्गस्य विपक्षबाधकतर्कत्यादित्यायूहनीयम्, लठध्यक्षरं तु श्रुतानुसारित्वात् , भावश्रुतं न मति- रिति शेपं मतिज्ञानमिति सुव्यवस्थितम्॥ आह च-"भावसुअमक्स्वराणं लाभो सेसं मइन्नाणं ॥ [ भावश्रुतमक्षाणां लाभः शेष मतिज्ञानम् ॥]ति ।।२२।। ननु यदि शेषाक्षरलाभोऽपि श्रुतं तर्हि श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेवेत्यवधारणं भग्नमित्यत आह- ·श्रुतत्वं न जहाल्येष, लन्धिरक्षरगर्भिणी ।। श्रोन्द्रियोपलन्धिः सा, यतो योग्यतया स्मृता ॥ २३ ॥ शेपेन्द्रियद्वारकज्ञानेऽपि प्रतिभासमानमक्षरं पौधेन्द्रियोपलब्धियोग्यमिति श्रीन्द्रियोपलन्धिरेव तत् । आह च-"जह सुअमक्सरलाभो, न णाम सोओवलद्धिरेव सुअं । सोओवलद्धिविक्खराई सुइसम्मवाओ" ति ॥१२५॥ ॥ [यदि श्रुतमक्षरलाभो न नाम श्रोत्रोपलब्धिरेव श्रुतम् ॥ श्रोत्रोपलन्धिरेवाक्षराणि श्रुतिसंभवादिति]॥२३॥ नन्वेव द्रव्यश्रुतस्योपलब्धिविषयस्य तथात्व- समर्थनेऽप्यक्षरोपलब्धेस्तथात्वमसमर्थितं न खलु सापि श्रौत्रग्रहणयोग्या, न चामिलापस्य तथात्वे तदाकारपरिणतमानस्यापि तथा- त्वम्, परिणामपरिणामिनोः सर्वथैकत्याभावात्, एवं सति केवलपहुबीशायणप्रसङ्गाध, इति चेत्, उच्यते-शेपाक्षरलामोऽपि श्रुतानुमारितया सहकेतग्रहमपेक्षमाणः साक्षात्परम्परया या बदनुकूला श्रोजन्या पदधियमुपजीवतरिति श्रीमदारकोपलाधरेव सा, न चन्द्रियान्तरमपि तत्र द्वारमित्ययधारणानुपपत्तिः, पौवाद्वारकत्वव्यापत्तरेव तत्फलत्वादस्मादेवावधारणादिन्द्रियविभाग: सद्गच्छते, अन्यथा द्वयोरपि मतिश्रुतयोः सन्द्रियापेक्षाया अविशेषादित्याशयेनाह- अवधारणमाश्रित्ये-न्द्रियभदोऽपि युज्यते ॥ उपेक्ष्यमेव व्याख्यान-मतो निरवधारणम् ॥ २४ ॥ तथाविधविरुद्धधर्माच्यासलक्षणभेदौपयिकाध्यधारणेनैव हि मतियुतयोरिन्द्रियमेदो युज्यते, विनाध्यधारणं तदलाभात, अथ धुतं श्रोत्रोपलन्धिरति सावधारणव्याख्याने शेपाक्षरलामासङ्ग्रहेणाऽनन्ययात् थोत्रोपलब्धिपदस्य तद्योग्यत्वार्थकतया 'अक्सरलं- भोसेसेसु' इत्यभिधानानुपपत्तेः, न च तमोत्सर्गच्याप्त मतित्वमपोदितुं तदभिधानं, प्रथमानुपपतेः, न चाक्षरलामे श्रुताभेदान्वया- ११ देव तदपपादो, वाक्यभेदप्रसङ्गा, न च द्वितीयार्थ एवयं प्रथमा, अधरलामपदस्य श्रुतानुसार्यक्षरलामपरतया द्रव्यश्रुत इव तत्रापि ·मुक्त्वेत्यन्वयसम्भवेऽप्यप्रामाणिकर्विभाक्तिव्यत्ययकल्पनानेोचित्यात्, तस्मानिरखधारणव्याख्यानमेव सम्यक् कलतोऽवधारणला- भाचेन्द्रियविभागोपपत्तिरिति चेत्, न, एकाध्यधारणलामेऽयभजनाशकया तदभिधानात्, अत एवोभयाव्यभिचारस्थलेऽपि निय- मद्वयाभिधानं तत्र तत्रोपवीक्ष्यते ॥२४॥ ननु यदि शेषाक्षरलाभः सर्वोऽपि श्रुतं तर्हि अवग्रहरूपैव मनिः स्यात्, इत्यत आह- भावः श्रुताक्षराणां यः, स एव श्रुतमिष्यते । ईहादयो मते दा, नोच्छिोरन् कुतोऽन्यया ।। २५ ॥ यदि सर्वोऽप्यक्षरलाभः श्रुतं तरक्षरानुविधा ईहादयोऽपि श्रुतरूपा एव प्रसत्रेयुरित्यवग्रहैकमतिरेय मानः पर्यवस्येन् तस्माच्छुना- नुसार्यक्षरलाभ एव श्रुतमिति ॥ आह च-" सोऽवि हु सुअक्सगणं, जो लाभो तं सुओं मई सेमा । जइ या अणक्सरचित्र, सा सव्या ण पत्तेज्जा॥१२६॥" [सोशप खलु श्रुताक्षराणां यो लाभस्तच्छुतं मतिः शेपा ।। यदि वाऽनाव, मा सर्वा न प्रवर्नेन] इत्यं व्याख्याता 'सोइंदिओवलध्धीति' पूर्वगतगाया ॥२५॥ अथाग्रिमपूर्वगतगायासम्बन्धाय "दव्यमुझं मावमुझं,उभयं या कि कई व होज्जत्ति। को वा भावसुअंसो, दव्याइ परिणमन ॥१२७॥"[ द्रव्यश्रुतं भाव श्रुतं, उभगचा किं कथं वा भवेदिति।। को या भावश्रुतांशो द्रव्यादिश्रुतं परिणमेत ] चि ॥ भाष्योक्तां सङ्गतिमनुवदति । द्रव्यभावश्रुते युग्मं, किं कथं वा भवेदिति ।। कियान भावश्रुतस्यांशो-द्रव्यादीत्यनुभापते ॥ २६ ॥ द्रव्यश्रुतं भावश्रुतमुभयश्रुतं वा किं कथं च तद्भवेत्कियान्या भावभुतस्य मागो द्रव्यश्रुतमुभयश्रुतं वेत्यनुमापितुमिमां गाधा- माह-पूर्वगतप्रणयनप्रवण:-"युद्धिढेि अत्थे, जे भासइ तं मुझं मईसाहि । इयरत्यवि होन मुश्र, उपलदिसम जइ भणेज्जा ॥१२८॥घुद्धिदृष्टेऽर्थे यान्मापते तश्रुतं मतिसहितम् ॥ इतरत्रापि भवेत् श्रुतं, उपलब्धिसम यदि भणे] ॥२६॥ इमामेर च्याचष्टे- ·युद्धया बुद्धिगतानन्, चदतो घुभपश्रुतम् ॥ द्रव्यतोऽनुपयुक्तस्य, भावतो जानतः परम् ॥ २७ ॥ बुद्धया दृष्टानान् मतिसहितान् यान् भापते तद्व्यभावलक्षणमुभयश्रुतम्, अ बुद्धिशब्दो मतिशब्दच श्रुततात्पर्यकः, निरूपणप्रयोजकविवक्षारूपज्ञानस्य प्रयोगसमकालीनोपयोगस्य च मतिरूपस्यासम्भवात्, उभयत्वं चात्र प्रयोगोपयोगाम्यां बोध्यम्, न तु विवक्षया, नया सहकविशिष्टापरत्वरूपोभयत्वासम्भवात्, अनुपयुक्तस्यैव वदतो द्रव्यश्रुतम्, अथानुपयुक्तस्यैव प्रयोगो भवति नोपयुक्तस्य, प्रयोगशल एव तदधीनार्थोपयोगस्यासम्मवात, त्याच कथमय विभाग इति चेत्, न, सोपयोगप्रयोगाभिधि- सया केवलप्रयोगामिधिमया च प्रयोगद्वैविध्यसम्मवाद्वर्णादिपुल्छिन्मज्यालादृष्टान्तनैव चोपयोग इति व्यक्तमध्या- रममतपरीक्षायाम, तदिदमाभप्रेत्पाह-"जे सुअबुद्धिढेि सुअमइसहिओ पभासई भावे॥ तं उभयसु भण्णइ, दरसुझं जेउ अणुवउत्तौ।।१२९॥"[यान् श्रुतयुद्धिष्टान,श्रुतमतिसहितः प्रमापते भावान्। तदुभयश्रुतं भव्यते, द्रव्यश्रुतं यास्त्वनुपयुक्तः अत्रा- मापमाणस्यैव श्रुतयुद्धया पर्यालोचयतस्तु भावथुतमेवेति सामर्थ्यगम्य, सामर्थ्य च न तत् मावश्रुतमेवेति साध्ये द्रव्योभयश्रुतभिन्न- त्वे सति श्रुतत्वम्, एक्कारेण साध्यार्थस्यापि ठाइशस्य पर्यवसाने हेतुसाम्याभेदप्रसगाव, किन्तु प्रयोगाकालीनश्रुतत्वमेति बोध्यम् ॥ सूत्रे तु श्रुतपदस्योमयश्रुतपरतयाऽनुपयुक्तस्य वदतो द्रव्यश्रुतमेवेत्यपि सामर्थ्य गम्यमेव, एवश्च द्रव्यश्रुतं भावश्रुत- मुभययुतं वा कि कथश्च भवेदित्याकांक्षा पूरिताः ॥२७॥ अथ द्रव्यश्रुतमुभयश्रुतं वा मावश्रुतस्य कियानंश इत्याकांक्षापूरणोपयिक- सचराध व्याख्यायते तात्पर्यत:- केवलश्रुतकालेपि, तदात्मन्युमयश्रुतम् । भवेद्यापलब्धार्थान् , सर्वान् वक्तुं क्षमेत सः ॥ २८॥ --- ·-RRORSRCH इयरत्य वि होज्ज सुअं उवलद्धिसमं जइ भणिज्जा ॥१२८ ॥” इत्यस्यायमर्थः, इतरत्र भावश्रुते, भवेद्रव्यश्रुतमु- भयश्रुतं वा, यद्युपलब्धिसमं भणेत् प्राकृतशैल्या सहस्य समभावनिपातनात्समशब्दस्य तुल्यार्थकत्वात्समकालार्थकत्वाद्वो- पलब्ध्या सहोपलब्धितुल्यमुपलब्धिसमकालं वा भणेद्, अत्राचन्तयोः सहभावयोगपद्ययोः सामान्येन ग्रहणादीप्सितार्थ- सिद्धिः, तदिदमाह-" इयरत्यत्रि भावसुए, होज्ज तयं तस्समं जइ मणिज्जा ॥ण य तरइ तत्तियं सो, जमणेगगुणं तयं तत्तो ॥१३०॥[इतरत्रापि भावश्रुते, भवेत्तत्तत्समं यदि भणेत् ॥ न च तरति, तावत्सःयदनेकगुणं तत्ततः ] " सह उवलन्धीए वा, उवलम्धिसमं तया व जं तुल्लं ॥ जं तस्समकालं वा, ण सव्वहा तरइ योत्तुं जे ॥१३१॥"[सहोपलव्ध्या वोपलब्धिसमं तदा वा यत्तुल्यम् ।। यत्तत्समकालं वा न सर्वथा तरति वक्तुम्] एवञ्च द्रव्यश्रुतादुभयश्रुताचानन्तगुणं भावभुतं प्राप्तमिति सम्प्रदायः॥ व्यक्तीभविष्यति चेदमुपरिष्टात्, भावचैते द्रव्यश्रुतमप्रसक्तमिति सूत्रे श्रुतपदं प्रागुक्तश्रुतपदसमानार्थकमुभयश्रुतपरमेव, न चैत्र तच्छब्देन तस्य परामर्शो युज्येत, सूत्रकृतांगतेर्विचित्रत्वात्, न चैकविशेष विशेषान्तरमापादनाहमिति, इतरत्रेत्यस्य केवलभावश्रुतोत्पत्तिकाल इत्यर्थः । एवञ्च तदा भावश्रुतसामग्रीसत्वेऽपि द्रव्यश्रुतसामग्र्यभावादुभयश्रुताभावो, न घुभयम- तिरिक्तमस्ति, प्रत्येकातिरिक्तसमुदायाभावादित्येतत्तात्पर्यम् ॥२८॥ अथाऽत्र केषाश्चिन्मतिश्रुतभेदोपयिक पूर्वार्द्धव्याख्याको- शलमपहस्तयितुमुद्भावयति- मत्या सह तया दृष्टान्, त्रुवतो ह्युभयश्रुतम् ॥ द्रव्यतोऽनुपयुक्तस्य, तदेकालोचनं मतिः ॥ २९ ॥ 'बुद्धिढेि' इत्यत्र बुद्धया मत्या दृष्टेष्वर्थेपु मध्ये अत्र वर्णेषु क्षत्रियः शूर' इत्यत्रेय मध्यार्थे सप्तमी, एकवचनं बहु- - ·RECECOLOGICKR वचनार्थकं जात्यभिप्रायकं वा, बुढ्या मत्या दृष्टान् यानर्थान् मतिसहितान् भापत इति सम्मुखीनैव व्याख्या, तच्छुतमुपयोग- प्रयोगाभ्यामुभयश्रुतं भवति। ननु मतिसाहित्य कथमर्थानां विशेषणमनन्वयादिति चेत्, अबाहुः-मईसहियमित्यत्र मत्युपयोगे वर्तमानस्य वक्तुर्ग्रहणान् , तस्य मत्युपयोगसाहित्येनार्थानामपि तदुपचर्यत इति । अत एवाह-"फेई बुद्धिहिटे, मइसहिए भासओ सुअंति।।"[केचिद् बुद्धिदृष्टान् मतिसहितान्मापमाणस्य श्रुतम् ॥ इदं च भाप्यानुरोधादुक्तम्, छत्रे तु मइसहियमित्यत्र मतिसाहित्यस्य क्रियाविशेषणत्वलामान्मत्युपयोगसहितम्, मतिदृष्टार्थभापर्ण श्रुतमिति सम्मुखोऽर्थ एवं युक्तो, नहि मतिमहिता भाष्यमाणा अर्धास्तव , अपि तु तादृशः शब्द इति । अत एवाह-तत्सहितं यथा भवत्येवं यान् भावान् भापते इति अनुप- क्तस्यैव वदतो द्रव्यश्रुतं, अभापमाणस्य पदार्थमात्रपर्यालोचनं तु मतिः, इति मतिश्रुतयोंर्भेद इति ॥२९॥ तदेतदपयति- केचिदाहुरिदं, तन्नो, युक्तं भाषश्रुतव्ययात् ॥ नाधिक्यं नान्यधात्वं वा, भाषाव्यापारतो मतेः ॥ ३० ॥ तदिदं व्याख्यानमयुक्तं भावश्रुतोच्छेदप्रसङ्गात्, नहि प्रयुज्यमानः शब्दो मतिज्ञानं या तद्, अत एव नोभयं प्रत्येकामावे समुदायामावाद्, आह च-"तत्थ ।। किं सदो महरुभय, भावसु सलहाजुत्तं ॥१३२॥ तत्र किं शब्दो मविरुभयं, माव- श्रुत सस्थाऽयुक्तम् ] " सदो ता दच्वसु, महरमिनि-पोहि न वा उभयं ॥ जुर्ग, उभयाभावे भावसु कत्य तं किं वा ॥१३३॥ [शब्दस्तावद्रव्यश्रुतं मतिरामिनियोषिकं नवा उमय।। युक्तं, उमयाभावे, भावश्रुतं कुत्र तत्ति या] न च भाषापरिणति- काले मतेराधिक्यमुपक्षयो वा जायते, न वा मापारम्भ एवात्र विशेपस्तस्य तत्स्वरूपपरावृत्यसहत्वात्, अन्यथा धावनवलगनादि- क्रियानन्त्यान्मतानन्त्यप्रसङ्गात् अथ द्रव्यश्रुतसामग्र्या एव भावभुतसामग्रीत्वान्मतिदृष्टार्थप्रयोगसमानकालीन उपयोगः श्रुतमेव ·A तस्य च मतिजन्यतया मतित्वं श्रुतत्वं चेत्युभयमप्यविरुद्धमिति चेत्, न,एवं सति श्रुतोहाद्यामिलापस्थलेऽवध्यादिमूलकाभिलापस्थले च तत्प्रसङ्गात्, तदिदमभिप्रेत्याह-" भासापरिणइकाले, मईए किमहियमहवन्नहत्तं वा-भासासंकप्पविसेसमेतओ वा सुअमजुत्तं ॥१३४ ॥" [भापापरिणतिकाले मतेः किमधिकमथवाऽन्यथात्वं वा ॥ भापासंकल्पविशेषमात्रतो वा श्रुतमयुक्तम् ॥] ॥३०॥ ननु मतेः श्रुतहेतुत्वात् नावध्यादिस्थले तत्प्रसङ्गः, श्रुतानुसाराभावाच नाथुताभिलापस्थलेऽपीत्यत आह- मत्या श्रुतानुसारस्या-अयणाजन्यते श्रुतम् ॥ इति चेच्छुतसङ्कल्पः, श्रुतमेवावधार्यताम् ।। ३१ ।। श्रुतमनुसृत्य मतिज्ञानेन यदि श्रुतज्ञानं जन्यते तर्हि भापासङ्कल्पोऽपि श्रुतानुसारितया श्रुतमेव स्यात्, न तु मतिरिति बुद्धया मतिज्ञानेनेति व्याख्यानमनुपपन्नम् ॥३१ ॥केपाश्चिदेवोत्तरार्द्धव्याख्यानमधरयति- इतरोत्पत्तिकाले च, श्रुतं स्यादिति दुर्वचम् ॥ भिन्नहेतुकतासिद्धेः, स्वस्वावरणभेदतः॥ ३२ ।। इतरत्र केवलमतिज्ञानोत्पत्तिकाले, तदा श्रुतं स्याद्यधुपलब्धिसमं भणेदित्याद्यापादनानह, तदा श्रुतज्ञानसामग्रीविरहनिश्चयेन तदनापत्तेः, भिन्नलक्षणावरणत्वेन द्वयोर्व्यवस्थितत्वात्, न च तदा श्रुतलब्धिसत्वात्तदापत्तिः, विशेषसामग्र्यभावेन तदभावात्सा च परोपदेशाद्वचनाद्यनुसाररूपा, अत एवाह-"इयरत्थवि मइनाणे, होज्ज सुअंति किह तं सुअं होइ ॥ किह व सुअं होइ मई, सलक्खणावरणभेआओ ॥ १३५ ॥" [इतरत्रापि मतिज्ञाने भवेच्छ्रतमिति कथं तच्छ्रतं भवति ॥ कथं वा श्रुतं भवति मतिः, स्वलक्षणावरणभेदात् ।।] परव्याख्या वाधकत्व(वाधितार्थ)गोचरा भ्रान्तैव निसर्गाव,इति न किञ्चिदेतत्॥३२॥ श्रुतोपलब्धानां तु बहु- त्वादेव कात्स्न्येन वक्तुमशक्यत्वं कौशलमादधानस्य मति वश्रुतं न स्यादेव द्रव्यश्रुतत्वं तु तत्र निगद्यमानं हृद्यमपीत्याशयेनाह- .

·साम्प्रतं शबदेतुत्या-न्मतिष्पश्रुतं भवेत् ॥ शुद्धा तु सा तवा तत्स्यात्, यदि ज्ञप्तिसम भणेत् ॥३३॥ मनिटानन्मित्युपयोगेन मापमाणस्य दप्पथुतरूपशब्दफारणतया मतिष्पधुतत्यमास्फन्देदेव, प्रयोगानुकुला च मतिस्तु स्यात्वमनुवीत,यदि नाम मतिमानुपलब्धिसमं भणितुं शक्नुयात् आह ग-"अब मई दप्यमुअत्तमेउ,भावेण सा विरुज्झज्जा॥ जो असुअवसरलामी, तं मइसहिओ पभासेजा ॥१३६॥" [अथवा मतिय्यश्रुतत्वमेतु, मावेन सा विरुध्येत ॥ योऽश्रुताक्षरलाभस्तं मातिसहितः प्रभाषेत ।।] "इयरग्मि वि मानाणे, होज्ज तयं तस्सम जइ भणेज्जा ।। ण य तरह तत्तियं सो, जमणेगगुणं तयं ततो।। ।। १३७ ।।" [इतरस्मिमपि मतिशाने, मवेपत्समं यदि मणेत् ॥ न च तरनि तावत्स यदनेकगुणं सत्ततः ॥] ननु शुदापि मतिः शब्दकारणत्वात्कृतो न द्रव्यश्रुतं, नहि कार्यमजनयतोऽपि कारणस्याकारणत्वं नाम, अरण्यस्थ- दण्डादेर्पटाहेतृत्वप्रस मात्, किश्तव्याख्यानस्याविरोधाभिधानसावधानत्वेन मतिद्रव्यश्रुतयोमेंदनिरूपणोपयिफत्वेऽपि मति- श्रुतयोस्तनिरूपणानौपयिकत्वमिति चेत्, न, सहकारियोग्यताया एव द्रव्यघटकत्यात्, उक्तातिदेशेन श्रुतेऽपि तभेदलाभेन प्रपोगभेदेन मवियत्तयोरपि भेदलामाग [पानुना विप्रयोगेऽप्यात्मानमलभमानाः शन्दाः पार्वतिच्छाय] ॥ [अाशुधमवभागते]। नपलम्धितुल्यं माणितुमशक्यमित्यत्र को हेतुरित्यत आह- अपामाव्या पटुत्वाच्च, न सर्वत्र गिरां गतिः ॥ अपि प्रज्ञापनीयाना-मनन्तोऽशो न्यपन्धि यत् ॥३४॥ मत्याधुपलब्धार्थानामनभिलाप्यत्वस्वभावादेय यक्तुमशक्यत्रं, यद्यपि कतिपयास्तरप्पमिलाप्या एव तथापि श्रुताविषय- तेन तेपामनभिलाप्यत्वं पोय, भाष्ये शेपोपलब्धिपदं वा थुतोपरन्ध्ययोग्यत्वपरम्, यशु फविदाह न सन्त्येवानमिलाप्या पाया ·अभिधेयत्वस्य केवलान्वयित्वात्, इति, तत्तुच्छं, सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यत्राभिधाविषयत्वस्य साध्यत्वे सिद्धसाधनादनभि- लाप्यानामप्यनीभलाप्यपदाभिधेयत्वात्, तत्तत्पदवोध्यत्वप्रकारित्वावच्छिन्नेच्छाविषयत्वस्य साध्यत्वे क्वचिदेकस्येव सर्वस्यापि सङ्केतग्रहासम्भवेन विपक्षबाधकतर्कविरहेणाप्रयोजकत्वात्, न च विपक्षस्याऽभिधानानमिधानाम्यां व्याघात एव तयाधकस्तर्कः, अनभिधानेऽपि वस्तुस्वरूपाप्रच्युतेः, अथ न सङ्केतमात्रमभिधा, आधुनिकसङ्केतितेष्वपि तत्प्रसगात्, सर्गादी वाऽस्मदादिसके तानुत्थानाच, किन्त्वीश्वरेच्छैव सा, तस्याश्च नित्यतया न कारणविरहप्रयुक्तो विरह इति तद्विपयत्वमेव सार्वत्रिकमनुमेयमिति चेत, न, शाब्दबोधानुकूलसकेतमात्रस्यार्थोपस्थापकत्वात्सर्गादेरसिद्धरीश्वरस्याप्यसिद्धेस्तज्ज्ञानविषयत्वस्येव तदिच्छाविषयत्वस्प साध्यत्वेऽप्युद्देश्यासिद्धेस्तदिच्छाविशेषविषयत्वस्य साध्यत्वेऽप्रयोजकत्वाद्, अर्थानां बाहुल्येन शब्दानां चाल्पत्वेन सर्वत्र तदप्रसरात्, न हि तत्तत्क्षणेष्वेवानन्तेषु विशेषपदप्रयोगः सम्भवी, किमा शेपेषु भायेगु, न चोलब्धेष्वपि बहुत्वं हेतूभवितुमु- सहते, तथापि फलामाचे स्वरूपायोग्यत्वमेव हेतुरिति तत्रास्वामान्यमेव हेतुरुक्तः, उपायस्योपायान्तरादपकत्वाद्वा, तदिद माह-"कह मइसुओवलद्धा, तीरति न मासिउं बहुत्ताओ॥ सवेण जीविएण वि, मासइ जमणतमागं सो ॥१३८॥" [कथं मतिश्रुतापलब्धास्तीर्यन्ते न भापितुं बहुत्वात् ॥ सर्वेण जीवितैनापि, मापते यदनन्तमागं सः॥] "तीरंति ण बोत्तुं जे, सुऔवलद्धा बहुत्तभावाओ ।। सेसोवलद्धभावा साभन्यवहुत्तओमिहिआ ॥१३९॥" [ीर्यन्ते न वक्तुं, श्रुतोपलब्धा बहुत्वभावात् ।। शेषो. पलब्धभावाः स्वाभाव्यवद्दुत्वतोऽभिहिताः]ननु मतिश्रुतोपलब्धार्थानां कथमीदृशं बहुत्वं यदनन्तभाग एवं कृत्स्नेनायुपा माध्यत इति चेत्, उच्यते, तदनन्तमागनियन्धस्यैव सूत्रोक्तत्वात्, आह च-" कत्ती पत्तियमेना, मानसुअमईण पज्जया जेसि ।।

·मासह अगतमागं, मण्णाइ जम्हा सुए मणिय॥१४०।"[कृत एतावन्मात्रा माथुितमत्योः पर्याया येपाम् ॥ मापतेऽनन्तमार्ग मण्यते पम्मागतेऽभिहितम्] "पणवणिज्जामावा, अणंदमागोउ“अगमिलप्पाणं ।। पण्णयणिज्जाणं पुण, अणंतभागो सुअनिवो" ॥१४१॥ [ प्रग्नापनीया भावा अनन्तभागस्त्वनामिलाप्यानाम् ॥ प्रताप यानां, पुनरनन्तभागाश्रुतनिषद्धः ॥] एवं च मागकारेण गुणकारानुमानादनन्तगुणत्वं तेषां सिमिति मायः ॥३४॥ उक्तमेवोपपादयितुमाह- अत य प पूर्वज्ञा, नूनं पदस्थानगामिन समाक्षरा अप्यसमाः, श्रुताभ्यन्तरया धिया ॥ ३५ ॥ यतोऽभिलाप्यभागानामनन्तमाग एप स्प्रे निपदोन एप पूर्वज्ञानां।"अणतभागहीणे या, "असंरािज्यभागहीणे या,संसिज्ज- भागहीणे या, संपेन्गुणहीणे या, असंपेजगुणहोणे या, अणतगुणहीणे वा" इति सूत्रोक्तं हीनत्वघटितं, "अणंतमाग महिए वा, अमंगेनभागन्महिए या, संपेजमागन्महिए वा, संरोजगुणभहिए या, अससेवगुणन्महिए पा, अणतगुणन्महिए चा" इति सूत्रोक्तं चाधिक्यपटित पदस्थानगामित्वं सङ्गच्छते। सर्वश्रुतानिपन्धे च सर्वेषां साम्यापत्तिः।। ननु हीनाधिकभाषा कथं सर्वेषा चतुर्दशपूर्वविणे । उच्यते, तापदधरलामाविशेपेऽपि वदभ्यन्तरमतिपम्यात, नन्येवमपि श्रुतापेक्षया न पदस्थानोपनिपातोऽपि तु मत्यपेक्षयति चेन्, न, ताम्यन्तरमतेरपि श्रुनानुसारितया श्रुतस्वरूपत्वात् ।। तदिदमाह-"ज चोइसपुव्यधरा, छट्ठाणगया परोपर होनि ।। वेण उ अणंतभागो, पत्राणिजाण सुसं ॥ १४२॥"[यचतुर्दशपूर्वधराः पदस्थानगताः परस्परं भवन्ति । तेन त्वनन्तभागः, प्रज्ञापनीयानां यत्मत्रं ॥] " अक्सरलभेण समा ऊणहिआ हुंति मइविसेसेहिं ।। ते उण(विय)मईविसेसे, सुअनाण- मंतरे जाण ।। १४३ ॥" [अक्षरलामेन समा ऊनायिका मन्ति मतिविशेषैः ।। तानपि च मतिविशेपान्, श्रुतशानाम्यन्तरे ·18 -- जानीहि ॥] " जे अक्खराणुसारेण, मईविसेसा तयं मुझं सव्वं ॥ जे उण सुअणिरवेक्सा, सुदं चिय तं मन्नाणं ॥१४४॥" [येऽक्षरानुसारेण, मतिविशेषास्तच्छुतं सर्वम् ॥ ये पुनः श्रुतनिरपेक्षाः, शुद्धमेव तन्मतिज्ञानम् ॥ ] अत्र 'मुअनाणं चेव जाणाहि ॥ [ श्रुतज्ञानमेव जानीहि ] इति पाठमुपेक्ष्य 'सुअनाणभंतरे जाण' [ श्रुतज्ञानाभ्यन्तरे जानीहि ] इति पाठकरणं चैवयोर्वेयर्थ्याच्छन्दोभङ्गमयादगाभ्यन्तरादिपदवदभेदार्थकस्याम्यन्तरपदस्यातिसान्निध्यव्यञ्जकत्वाछुतपदस्य चतुर्दशपूर्वश्रुतार्थ- कत्वेऽभ्यन्तरपदस्य तन्नातीयत्वबोधकत्वाद्वेत्याहुः ॥ ३५ ।। ननु पदजन्यं ज्ञानमेव श्रुतं, नदुपजीविज्ञानान्तरं तु मतिरेव, नहि तदुपजीवित्वेन तत्त्वं नाम, प्रत्यक्षोपजीवित्वेनानुमानस्यापि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गान्, इति चेत्, उच्यते- श्रुतानुसारिणी बुद्धि-मतिरेव यदीष्यते । तदा पदस्थानता भज्येत्, स्वस्थगने या मियस्तयोः ॥ ३६ ॥ : यदि पदजन्यो योघ एव श्रुतं तदनुसारिविशेषमानं तु मनसोपनीयमानं मतिष, नईि श्रुतस्यापि मननलक्षणेन मतित्वा- तदुच्छेदप्रसङ्गे कथं मतिश्रुतयोः पदस्थाननिवेशव्यवस्था, अस्तु वा तत् श्रुतं तथापि तस्य प्रयोगाधीनत्वात्मयोगस्य सख्येय- वर्षायुपां सख्येयविषयस्यैव सम्मवाद स्वस्थाने सदस्येयेनैव न्यूनाधि कमावण्यवस्था स्यान्मतिज्ञानस्य न सर्वदा प्रयुज्यमा- नानन्तगुणविषयत्वान्मतिश्रुतयोर्मियोऽनन्ततैव सा स्यादिति श्रुतस्य स्वस्थाने मतिश्रुतयोश मियः पदस्थानोपनिपातोच्छेदः ॥ आह च-"केइ अभासेन्जता, सुअमणुसरओ वि जे मइविसेसा ।। मगंति ते मड़ चिय, भावमुआमावओ तनो ॥१४५॥ विह मइसुअनाणविऊ, छट्ठाणगया परोप्परं होना । मासिज्जते मोतुं, जइ सव्यं से मयं बुद्धी ।। १४६ ।।" [ केचिदमाप्यमाणाः श्रुतमनुसरतोपि ये मतिविशेषाः ॥ मन्यन्ते तान्मातेरेव भावशूनाभावतस्तनो । कयं मतिश्रुतज्ञानाविदः पदस्थानगताः परस्परं ·भवेयुः ॥ भाष्यमाणं मुक्त्वा यदि सर्व शेपकं घुद्धिः ॥] एवं च धुतादवगवमिदमिति प्रत्ययाऽविशेषाच्छाब्दयोधस्पेव तदनुसारिणोऽपि श्रुतत्वं निर्याधं तस्य स्मृतित्वानुमितित्वादिना सहमावाविरोधात, न चैवमनुमानस्यापीन्द्रियापेक्षया ऐन्द्रियकत्वं स्याद् , इष्टत्वात, केवलं श्रुतानुसारिणि श्रुतस्येव तत्रेन्द्रियाणां नातिश्येनापेक्षेति तस्वम् ॥३६ ॥ तदेवं श्रुतस्वरूपा- मिधानप्रकारेण बुद्धिद्दिष्टे इत्यादिगाथा व्याख्याता, अथ भाष्यकारोक्तयादिशा मतिश्रुतभेदोषयनानुकूलतयेयमेव च्यारयायते- पुढ्या सामान्यया दृष्टान, भापते सम्भवेन यान् ॥ श्रुतोपयुक्तस्ते तस्य, श्रुतमन्या मतिः स्मृता ।। ३७ ।। 'बुद्धिद्दि?' इत्यत्र बुद्धिशब्दो मतिश्रुतसामान्ययुद्धयर्थयो, 'मतिसहितमित्यत्र' मतिशब्दश्व युततापर्यकः, भापत इत्यत्र योग्यत्वमाख्यातार्थस्तव वढे तुविकल्पाश्रयत्वं श्रुवपदश्च मावश्रुतार्थकमिति श्रुतोपयुक्तः सन् बुद्धिदृष्टयदर्थभाषणानुकूलविक- रूपवान् यस्तस्य तेऽर्था विषयवियिणोरभेदोपचाराद् भावभुतं भवन्तीति पर्यवसितोऽर्थः॥ इयं सनभिलाप्यविषयिणी श्रुतमन- नुसृत्यैवामिलापविपयिणी चेति सामान्यवृद्धि दृष्टत्वं चार्थानां श्रुतदृष्टानामपि मतिदृष्टत्वनियमासम्मपति । एवञ्च श्रुतोपयुक्तस्यैव विकल्पपतो भावश्रुतं, वदनुपयुक्तस्यैव तु मतिरिति तयोर्मेदाच यात्वम् ॥आह् च-"सामन्ना वा युद्धी, मइसुअनरणाई तीइ जे दिदा ॥ मासइ सम्भवमेचं, गहि न उ भासणामित्तं ॥ १४७ ॥ मइसहि मावसुअं, तं निययममासओ वि मइरना ॥ मइसहियति जमुत्र, सुओवउत्तस्स मावसु ॥ १४८॥" [सामान्या वा पुद्धिर्मतिश्रुतज्ञाने तया ये दृष्टाः ॥ भापते सम्भव- मात्रं गृहीतं न तु मापणामात्रम् ॥ मतिसहितं भावश्रुतं तन्नियतमभापमाणस्यापि मतिरन्या ॥ मतिसहितमिति यदुक्तं श्रुतोपयुक्तस्य मावश्रुतम् ॥] 'सहितमित्यस्य क्रियाविशेषणत्वे तु माषणयोग्यत्वस्य धात्वर्थत्वायद्विपयफवोपयोगम- ·२Rk हितभाषणयोग्यतावान् यस्तस्य ते मावश्रुतमित्यर्थः ॥ ३७॥ अवधारणविधिमुपदर्य फलितमुपदर्शयति- श्रुतमेव न ते किन्तु, श्रुतं भापत एव यान् ॥ परिणामो ध्वनेरेव, श्रुतं तद्भजना मतेः ॥ ३८ ॥ यान सम्भवतो भाषत एव तच्छुतीमत्यवधारणं युक्तम्, न तु ते श्रुतमेवेति अभिलाप्यगोचरया मत्यापि तदवगाहनात्, न च श्रुतोपयोगेन भाष्यमाणाः श्रुतमेवेति कुतो न ववतुं युक्तं, तेषामेव कदाचिन्मत्यापि भाषणसम्भवात्, एवं च श्रुतं ध्वनि- परिणाम एवं श्रुतोपनीतशब्दगोचरस्यास्यांतर्जल्पविकल्पत्वनियमान्मतिज्ञानं त्वमिलाप्यानभिलाप्यविषयकमिति तत्र तद्- भजनेत्यनेन वैधम्र्येणानयोर्मेदः ॥ आह च-" जे मासइ चैव तयं, सुअं तु नउ भासओ सुअंचेच ॥ केइ मईए वि दिट्ठा, जं दव्वसुअत्तमुवयन्ति ॥ १४९ ॥ एवं घणिपरिणाम, सुअनाणं उभयहा मइन्नाणं ।। जं भिन्नसहावाइ, ताई तो भिष्णस्वाई ॥ १५० ॥" [ यान् भापत एव तत्, श्रुतं तु न तु भापमाणस्य श्रुतमेव ॥ केचिन्मत्यापि दृष्टा यद्रव्यश्रुतत्वमुपयान्ति ॥ एवं ध्वनिपरिणाम, श्रुतज्ञानमुमयथा मतिज्ञानम् ॥ यद्भिन्नस्वभावे ते ततो भिन्नरूपे ॥ ] ॥ ३८ ॥ इयरत्यवीत्यादि व्याचप्टे- इतरत्रापि शब्दस्य, परिणामाद् भवेच्छूतम् ॥ मत्या श्रुतोपलब्ध्या वा, यदि नाम समभणेत् ॥ ३९॥ इतरत्र मतिज्ञाने शब्दपरिणामरूपश्रुतधर्मदर्शनाच्छूतत्वं तदा कल्प्येत यदि तत्र यावन्त उपलब्धिविपया अर्धास्तावन्तो भणन- योग्या मवेयुः, न च भणनयोग्यामणनयोग्योभयविषयत्वान्मतेर्मतिश्रुतोमयरूपत्वमस्त्विति वाच्यं, भणनयोग्यानामप्यर्थानां मतिज्ञानेन श्रुतोपलव्ध्येव श्रुतानुसारेणाभाषणात्, तदिदमाह-"इयरं ति मइनाणं, तओ वि जइ होइ सद्दपरिणामो ॥ तो तम्मि वि किंन सअं. भासइ जं नोवलद्धिसमं ॥१५१॥" [इतरदिति मतिज्ञानं ततोऽपि यदि भवति शब्दपरिणामः ॥ ततस्तस्मिन्नपि किं न श्रुतं ·"ज भापते यद् नोपलब्धिसम] "अभिलप्पाणभिलप्पा, उपलदा तस्समं च नो भणइ ॥ तो होउ उभयरूवं, उमपसहावंति काऊणं ॥१५२ ॥" [ अभिलाप्यानभिलाप्या, उपलब्धास्तत्समं च नो भणति ।। ततो मक्तूमयरूपं, उभयस्वभावमिति कृत्वा ।।] मासइ त पि जओ, ण सुआदेसेग किं तु समईए ॥ण सुप्रोक्लद्धितष्ठंति, वाजओ णोक्लाद्विसमं ॥ १५३ ॥" [पद्मापते तदपि यतो न श्रुतादेशेन किन्तु स्वमत्या ॥ न श्रुतोपलन्धितुल्यमिति वा यतो नोपलब्धिसमं ॥ ॥३९॥ मविज्ञाने न शब्दपरि- णामरूपश्रुतसाधण भूताशकपेतरत्याद्यभिधानं श्रुवत्याभावव्याप्य श्रुतोपयोगासाहित्यनिर्णये तदनुत्यानात्, किन्तु शब्दपरि. पामरूपसाधारणधर्मदर्शनाचदाशङ्कयेत्यतोऽपरथा व्याचष्टे- तदा श्रुतोपयोगः स्या-उछुतविज्ञप्तिहेतुभिः ॥ प्रयोगः स्याद् यदा(य) यंतु, नाराय(रस्या)नुसारतः॥ ४०॥ सम्भयेन फलतो वा प्रयोगकाले मतिज्ञानस्य श्रुतोपयोगस्तदा स्याद् यदि श्रुतधीहेतुसमिधानं स्पात, वदेव चाय नास्ति, अभिलाप्येऽनभिलाप्पे वा मतिविपयेऽक्षरानुसाररूपसहकारिविरहात्, नहि सह कारिसमिधानानुयुश्रुतलन्ध्या श्रुतोपयोगः स्या- दिति तद्विरहेणेव तप तदनापचिरिति भावः, एवश्व इयरत्यवीत्यादौ श्रुतपदं श्रुतोपयोगपरं, उपलब्धिसममिति च श्रुतोपल- ब्धिसमहेतुकमित्यर्थक क्रियाविशेषणं, मणेदित्यत्र मतिज्ञानोपयुक्त इविशेषा॥४ानन्वनभाष्यकारव्याख्याने शुतोपयुक्तस्य भापासम्भवः श्रुतमित्येतावदेवास्तु, विषयग्रहणं पुनरनविप्रयोजनामिविचेत् न, विषयभेदेन तद्भेदोपदर्शनाय वद्ग्रहणादित्याशयेनाह- भेदो विषयभेदेन, हेतुभेदोपजीवि वा ॥ नूनं मतिश्रुते भेत्तुं, दर्शितो व्याख्ययाऽनया ॥४१॥ स्पष्टः ।। ४१ ॥ अथ विषयताभेदात्तभेदप्रतिपादनार्थमियमपरया व्याल्पायवे- ~

·श्रुतमेव श्रुतं ज्ञेयं, भाषासम्भवशालि वा ॥ इतरत्र तदापत्ति-भिन्नाऽनुभववगिरा ॥ ४२ ॥
श्रुतोपयुक्तः सन् श्रुतसहितं यथा स्यात्तथा श्रुतसहितान् वा बुद्धिदृष्टान् यानर्थान् सम्भवतो भापतेऽन्तर्जल्पविकल्पे ज्ञेयाका-
रतया परिणामयति तथापरिणामापन्नास्ते तस्य श्रुतमेव, नहि श्रुतविषयता न श्रुतमिति, नन्वेवमभिलाप्यविषयकं मतिज्ञानमपि
श्रुतज्ञानसमानाकारमिति तत्रापि कथं न श्रुतत्वं, उच्यते, मतिश्रुतयोः स्फुटमेव विषयतावैलक्षण्यानुभवेन समानाकारताया एवा-
सिद्धेः, न च विषयाभेदे कथं विषयताभेद इति वाच्यम्, ज्ञानस्वरूपाया विषयतायास्तदभेदेऽपि ज्ञानसामग्रीभेदेन भेदात्, अनु-
भवेन न तद्भेदोऽनुभूयत इति चेत्, न, कालविशेषाद्यवभासभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्, तथा चात्र बुद्धिपदं बुद्धिसामान्याथकं,
श्रुतपदं च श्रुतोपयोगार्थक, भापत इति च भाषणयोग्यतावानित्यर्थकं, अध्याह्रियमाण एवकारश्च श्रुतमित्यनन्तरं योज्यः ।
तत्पदश्च नार्थमात्रपरामर्शकंते श्रुतमेवेत्यस्य वाधात्, किन्तु भापासङ्कल्पविषयत्वविशिष्टार्थपरामर्शकं, इतरत्रेति च मतिज्ञानकाल
इत्यर्थकं, श्रुतपदं च भावश्रुतार्थकं, उपलब्धसममिति च समानानुव्यवसायत्वार्थकं साम्यं च सावधिकमिति सन्निधिसिद्धतया
मतिज्ञानमेवावधित्वेनोपतिष्ठते, भगेदित्युत्तरं च श्रुतमित्यनुपज्यत इति मतिज्ञानकाले श्रुतज्ञानं भवेद्, यदि मतिज्ञानसमानानु-
व्यवसायकं श्रुतं कश्चिदपि भणेदित्युत्तरार्द्धार्थः, एवं च विषयतावैलक्षण्येन कारणभेदानुमानात्तत्र कारणाभावनिश्चयेन कार्यो-
त्पत्तिशंकोच्छेद इतिभावः, अथवा श्रुतमिति भावप्रधाननिर्देशाश्रयणादितरत्र मतिज्ञाने श्रुतत्वं तदा स्यादित्याद्यर्थो बोध्यः ॥४२॥
हेतुविषयभेदोन्नयनानुकूलेन प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-
अथवा बुद्धिदृष्टेऽर्थे, श्रुतं मत्यै(सत्ये)व भासते ॥ इतरत्राप्ययं न्यायो, द्वयोः साम्ये परं भवेत् ॥ ४३ ॥

·'पुद्धिढेि अस्थे' इति सप्तम्येकवचनान्तं विशेषणविशेष्यपदद्वयं,जे इति पादपूरणार्थों निपातः, भासद भासते, तरपदं प्रमि- सार्थकं प्रक्रान्तार्यकं वा, भुतपदं भावश्रुतार्थक, 'मइसहिय' इत्यत्र मतिः सहिता कारणत्वेन यस्य तदिति विग्रहः, पौर्पिमारे मत्या सहितमित्येव या, एवम युद्धिष्टेऽर्थे सति तचडून मतिहेतुपमेव भासत इति समुदायाः॥ न चार पुदिष्टेऽर्थे सती- त्यभिधानमनतिप्रयोजनं, अस्प मतिसाहित्यापपादनाधरवाद् युनिशब्दस्यात्र मत्यर्थकस्य ग्रहणाव श्रुतविषयोपदर्शिकों मतिं श्रत- मवश्यमपेक्षत इत्यनेन समय॑ते, अथवा सप्तमी 'तत्र निप्पुल(प्य)को हत' इत्यवान सप्तम्या निर्मितत्याद्विशिष्टे निमितत्वस्य विशेष्ययाधे विशेपणमात्रपर्यवसायित्वाचन्छम्दसापेक्षत्वेन यदित्यध्याहाराद् पविष्टार्थदर्शनानिमित्तं यदिति श्रुतस्यरूपमन्य तत्र मतिसाहित्यनियमविधानमभिधानीयं, ये इति पदित्यर्थकमित्यपि कवित, अन्यत्रापि मतिशानेऽपि भवेत् श्रुतपूर्वकत्वनियम इत्यर्थाद् गम्यते यदि श्रुतज्ञानं उपलब्धिसमं मतिशानतुल्यं भणे, तग न मणितं तयोः परस्परं पदस्थानोपनिपातोपदेशाद, एवमानोभलाप्यविषयकमतिशाने स्थशिदपि श्रुतापेक्षाया अमावाद् व्यभिचारेण न तस्य तदेतुफत्यमिति मायः ।। ४३ ॥ उभयश्रुतमतिभेदपरतया व्याचटे- ज्ञात्वा वा श्रुतदृष्टार्थान, यतो हभपश्रुतम् ॥ भवेन्मत्युपयुफ्तस्प, श्रुतं यदि समं भणेत् ॥ ४४ ॥ बुद्धया थुतयुद्धथा, इष्टान् यानान् मतिसहितं श्रुत्तोपपोगेन, भापते तत् श्रुतं उभयचुतमेक इतरत्र मत्युपयोग- काले, भवेत् श्रुतपदानुपङ्गाद उभयश्रतं, यगुपलब्धिसमं मतिसमानाकारयुतं भुतानुसार, भणेयोऽपि कथयेव, श्रुतं भणेदनुसरेदिवि वा, एवं चोमयमैदे सिद्ध प्रत्येकभेदा सुसाधा, उभयभेदक्सामग्रीभेदस्यैव प्रत्येकदक्त्वाद, अथवा मति- ।

·श्रुतमिति भावः ॥४४॥ प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- सहितमित्यस्य श्रुतानुसारेणेत्यर्थकत्वादग्रे एवकारयोजनाच श्रुतानुसारेणैव भापमाणस्योभयश्रुतमित्यर्थः, इत्थं चाग्रे इतरत्र मतिज्ञाने भवेच्छुतानुसारो यदि स्वोत्प्रेक्षामात्रमतितुल्यं श्रुतं भणेचदभणनाच न तदनुसारः, तं विना च न त्वदेकजीवितमुभय- श्रुतं मत्युपलब्धार्थ, मतिसङ्गतमेव तत् ॥ तादृशं स्यात् तदान्यत्तु, श्रुतं यदि समं भणेत् ॥ ४५ ॥ बुद्धया मंतिलक्षणया, दृष्टा विवक्षिता, येऽस्तिान् भापमाणस्य, मतिसहितमेव द्रव्यश्रुतं भवेत्, इतरत्र श्रुत- विवक्षितप्रयोगस्थले च मतिसङ्गतं श्रुतं तदा स्यात् यदि श्रुतं मतितुल्यं कथयेत्प्रेक्षावान्, तच न कथ्यते श्रुतानुसाराननु- साराभ्यां तद्विशेषप्रतिपादनात्, अथ चेतरत्र तत्तदा स्याद् यदि श्रुतं मतिसमकालं भणेत्कश्चित्तदेव च भणितुमशक्यं उपयोग- योगपद्यनिषेधात्, एवञ्च श्रुतोपयोगकाले मत्युपयोगाभावादेव न मतिसहितश्रुतमित्यर्थः, अथवेतरत्र मतिसङ्गतं श्रुतं तदा स्याद् यदि मत्या सह श्रुतं भणन्मत्युपयोगेन शब्दमुच्चरेदि त्यर्थः ॥ ४५ ॥ तदेवं सप्रसङ्गं पूर्वगतगाथाद्वयव्याख्यानेन समर्थित इन्द्रियभेदान्मतिश्रुतयोर्भेदः, अथ वल्कसुम्बोदाहरणात्त मभिधित्सुः प्रथमं परेषां तदुदाहरणोपन्यासविधि निराकुरुते- केचिदाहुवल्कसमां, मति, सुम्बसमं श्रुतं ॥ तदयुक्तं तथाऽभेदे, श्रुतोच्छेदादिदूपणात् ॥४६॥ केचिद् वदन्ति वल्कसदृशी मतिरेव सुम्बसदृशशब्दसन्दर्भकाले श्रुतत्वमास्कन्दति, तथा च श्रुतपदं कर्मव्युत्पत्त्या शब्दार्थ- कमिति, तदसत्, मत्युत्तरं शब्दमात्रस्य भावेऽपि भावश्रुतस्याभावाच्छब्दसन्निधिमात्रेण मतेः श्रुतत्वोपगमेऽतिप्रसङ्गात्साकर्य- प्रसङ्गानिर्विशेषभावे विशेषाभिधायकश्रुताप्रामाण्यप्रसङ्गाच । आह च-"अन्ने मन्नति मई, वाय(बग्ग)समा सुवसरिसयं सुत्तं ॥

·दिर्सेतोयं जुति, जहोरणीओ ण संसहइ॥१५॥" [अन्ये मन्यन्ते मतिर्वल्कसमा सुम्यमदृशं स्त्रम् ॥ दृष्टान्तोऽयं युक्तिं ययो- पनीतो न संसहते]. "भावसुआमावाओ, सफरओ गिव्विसेसमागओ ॥ पुन्युत्तलक्पणाओ, सलक्सणावरणभेआओ ॥१५५॥" [ भावथुताभावात् संकरतो निर्विशेषभावात् ।। पूर्वोक्तलक्षणात्स्वलक्षणापरणभेदात् ] ॥ ४६॥ अनेनैव दृष्टान्तेन द्रव्यमानश्रुतयोर्मतिद्रव्यश्रुतयोच मेदनिरूपणाभिप्रायमघरयति- द्रव्यभावभुते भेत्तुं, युज्येत नैतया दिशा ।। मतिद्रव्यश्रुते वा यद, ज्ञानभेदेऽत्र मृग्यते ॥ ४७ ॥ मावश्रुतं वरकसमं कारणत्वात् कार्यत्वाच तजनितः शब्दः सुम्य इति नेत्यमनयोर्मेदोऽभिधेयः । मतिश्रुतभेदचिन्तारसरे तभेदस्यानधिकृतत्वात्, एवमश्रुतानुसारिणी मतिर्वल्कसमा तवनिता शन्दः सुम्पसमः यतानुसारिणी मतिस्तु थुतमित्यपि बचो नोचार्यमाणं चारुतामश्चति, अनेनोदाहरणेनापिकतं मतिश्रुतयोर्भेदमुपेक्ष्य भेदान्तरसाधनेनार्यान्तरप्रसङ्गान् । आह प- "कप्पेज्जेज व सो भाव-दव्यसुनेसु तेमु विण जुत्तो ॥ महमुपभेापसरे, जम्हा किं सुअविससेण ॥१५६॥" [कल्प्येत वा स माव- द्रव्यश्रुतयोस्तयोरपि न युक्तः॥मतिश्रुतभेदावसरे, यस्मारिक श्रुतविशेषण ॥] "असुपसरपरिणामा, वजा मई वग्गकप्पणा तम्मि !! दव्यमुयं सुम्मसमं, किं पुण तेसि विसे सेगं१॥१५७॥" [अयुताक्षरपरिणामा या या मविर्वरक कल्पना तस्याम् ॥ द्रव्यश्रुतं मुम्पसम, किं पुनस्तयोविशेषेण ] "इह इंजेणादिगओ, नाणविसेसो पदव्यमावाणं ॥ नयदव्यभावमित्तेचि, जुनए सोऽसमंजसो॥१५८॥" [इह येनाधिकृतो ज्ञानविशेपो न द्रव्यमावयोः ॥ न द्रव्यमावमापि युज्यते सोऽसमञसतः] ॥४७॥ किञ्च भेदघटितकार्यकारणभावशालिनोरनयोर्न वल्कसम्बादाहरणं परमार्थतः सम्भवतीत्युपदिश्य वास्तवघ्याख्याप्रकारमाह- ·नायं न्यायः पृथग्भावे, तयोर्गुणकथा वृथा ॥ मतिर्वल्कं ततो भाव-श्रुतं सुम्वमिति स्थितिः ॥४८॥ सुम्बवल्कदृष्टान्तो हि कार्यकारणयोरभेदमपेक्ष्य व्यवस्थितः कथं चेतनाचेतनधर्मयोनिशब्दयोर्वक्तुमवकाशं लभेत?, 'अथ आयुर्घतम्' इतिवद्भिन्नयोरपि तन्मयत्वव्यवहारो नानुपन्न इतिचेत्, न, तथापि सम्भवति मुख्यार्थे उपचारकल्पनाऽयोगात्तस्माद्- वल्कसमा मतिः सुम्बसमं तु भावश्रुतं तस्य तत्पूर्वकत्वस्या(मा)गमे व्यवस्थितत्वादिति तदुनयनं युक्तम् ।। आह च-"णय दव्व- भावमेत्ते वि, जुज्जए सोऽसमंजसओ॥१५८॥" [नच द्रव्यभावमात्रेऽपि युज्यते सोऽसमञ्जसतः॥] "जह वग्गा सुंवत्तण-मुवेति सुंवं च तं तओणन्नं ॥ण मई तहा धणित्तण-मुवेइ, जं जीवभावो सा ॥१५९॥" [यथा वल्काः सुम्बत्वमुपयान्ति सुम्बं च तत्त तोऽनन्यत् ॥ न मतिस्तथा ध्वनित्वमुपैति यजीवभावः सा ॥] "अह उवयारो कीरइ, पभवइ अत्यंतरं पि जं जत्तो ॥ तं तम्मयं ति भण्णइ, तो मइपुव्वं जओ भणियं ॥ १६० ।।" [अथोपचारः क्रियते प्रभवत्यर्थान्तरमपि यद्यस्मात् ॥ तत्तन्मयमिति भण्यते ततो मतिपूर्व यतो भणितम् ॥] "भावसुअं तेण मई, वग्गसमा सुवसरिसयं तं च॥ जं चिंतिऊण तया, तो सुअपरिवाडि- मणुसरइ ॥१६१॥"[भावश्रुतं तेन मतिर्वल्कसमा, सुम्बसदृशं तच्च ॥ यच्चिन्तयित्वा तया ततः श्रुतपरिपाटिमनुसरति ॥॥४८॥ नन्वेतदभिधानस्य हेतुफलभावेन भेदाभिधानात्को विशेष इत्यत्राह- दृष्टान्तेनाऽमुनाऽभेदा-श्लिष्टभेदप्रदर्शनम् ॥ विशेषोऽस्य ततो हेतु-फलभावप्रदर्शनात् ॥ ४९ ॥ हेतुफलभावेन हि भेदमात्रं साध्यते, 'अनेन तु भेदाभेद इत्यनयोविशेषः, तथाहि श्रुतं मत्यभिन्नत्वे सति तद्भिन्नं, एकद्रव्यत्वे सति तद्धेतुकत्वात्, यद् यदेकद्रव्यत्वे सति यद्धेतुकं तत्तदभिन्नत्वे सति ततो मिन्नं यथा वल्कैकद्रव्यं सुम्यं वल्क- ·हेतुकमिति तदभिन्नत्वे सति ततो मिममिति, न च भेदमात्रस्याकाक्षित वादधिकाभिधाने निग्रहः एक्दव्यत्वेनाऽभेदोपस्थिती कथमभेदे भेद इत्याशङ्कायामेतदभिधानाद् अथवाऽभेदे कार्यकारणभाव एव कथं मतिश्रुतयोः १, इत्याशङ्कोत्थानादेतदभिधानं, तदुच्छेदय वल्कसम्बयोरिवाऽनुकृतान्वयव्यतिरेकयोस्तयोरभेदेऽपि कार्यकारणभावानुमानाद्, न चार्थान्तरं भेदग्राहकहेतुफ्लभाव- ग्रहोपयिकत्वादेवास्य ॥ ४९ ॥ वल्कसुग्घोदाहरणान्मतिश्रतयोमदमभिधायाक्षरानक्षरतस्तमभिधित्सुः परम दूपयति- अनक्षराक्षरभेदा-दुक्ताव(ट्रिन्दन्त्य)न्ये मतिश्रुते ॥ तदसत, साभिलापा य-न्मतिरेयं विलीयते ॥५०॥ मतिज्ञानमूनक्षरमेव, श्रुतज्ञानं तु थुतरूपमक्षवदुच्छ्वसितादि चानक्षरमित्युभयात्मकृमित्यनयोर्भेद इति केचिदाहुः, तत्रैवं सत्ययं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विकल्परूपाया ईहामतरूच्छेदप्रसड्गाव, न हि शब्दनिर्मासं विना विकल्पत्वं नाम, किञ्चैवमवग्र- हवदीहादीनामन्वयव्यतिरेकधर्मपरामशित्वरूपो विवेको न स्यात्, अथ सप्रकारकज्ञानत्वेनैव विवेचकत्वं, नतु साक्षरत्यैनेति, ईहादेः सप्रकारकत्वेऽपि नाक्षरानुगतत्वमिति चेत्, तर्हि श्रुत्तस्यापि साक्षरत्वे प्रमाणमन्वेपर्णीयं, किञ्च ज्ञानविपययोः स्वरूपविशेष एव प्रकारता, इतीहादौ शब्द एव विशेष प्रकारताख्यामाविमति क्थमस्यानक्षरत्वं, न चातिरिक्तैव प्रकारतेति युक्तं, 'धमिकल्पनातो धर्मकल्पना लघीयसी इति न्यायेन ज्ञाने शन्दाकारपरिणामरूपाया एव तस्याः क्ल्पयितुं युक्तत्वात्, तदिदमाह-"अन्ने अण- बखरबखर-विसेसओ मइसुआई भिंदति ॥ जे महनाणमणक्खर-मक्खरमियरंच सुयनाण ।।१६।।" [अन्येऽनक्षराक्षरविशेपतो मतिथुते भिन्दन्ति ॥ यन्मतिज्ञानमनक्षरमक्षरमितरच श्रुतज्ञानम् ॥]"जइ महरणकसरच्चिय, हवेज नेहादओ णिरभिलप्पे॥ थाणुपुरिसाइपजाय-विवेगो किह णु होनाहि १ ॥ १६३ ॥" [यदि मतिरनक्षरैव भवेन्नेहादयो निरमिलाप्ये ॥ स्थाणुपुरुषादि- ·पर्यायविवेकः कथं नु भवेत् ? ॥ ५० ॥ अथैवं भ्रान्तस्योत्तरं निराकुरुते- श्रुतनिश्रितभावेन, मतिरेषा यदि श्रुतम् ॥ तयवग्रहरूपैव, मतिरन्यच्छ्रुतं भवेत् ॥५१॥ श्रुते हि मतिर्द्विधोपदिष्टा श्रुतनिमित्तमवग्रहादिचतुष्टयमश्रुतनिश्रितमौत्पत्तिक्यादिचतुष्टयं चेति ॥ तत्र चाक्षररूपतया श्रुत- व्यापारात्मकं श्रुतनिश्रितमीहादिकं श्रुतमेव, मतिस्त्वन्यैवेत्यनक्षरमय्येव सेति पराशयोऽयुक्तः, अवग्रहरूपाया एव मतेः पर्यवसानप्रसङ्गादक्षररूपायाः श्रुतव्यापारात्मकत्वेन श्रुतत्वाद्, आह च-" सुअनिस्सिअवयणाओ, अह सो सुयओ मओ ण बुद्धीओ ॥ जइ सो सुअवावारो, तओ किमन्नं मइनाणं १ ॥ १६४ ॥" [श्रुतनिश्रितवचनादथासौ श्रुततो मतो न बुद्धः ॥ यदि स श्रुतव्यापार ततः किमन्यन्मतिज्ञानम् ॥] ॥५१॥ अभिप्रायान्तरं निराकुरुते- श्रुतोदितविवेकश्चे-न्मतिरेवं श्रुतोच्छिदा ॥ यौगपद्यं ब्रूयोर्भावे, एकदा चोपयोगयोः ॥ १२ ॥ यदि हि मत्यभावभिया श्रुतानुसारी ईहादिविशेषोऽप्यक्षरात्मकत्वान्मतिरेवेष्यते तीनक्षरमेव श्रुतं मृगयमाणस्य कथं तदा- शापूर्तिस्तस्यैवाभावाच्छुतजन्यस्याप्यक्षरात्मकत्वेन मतित्वाद् । अथ स्थाणुपुरुषविवेककाले तदा मतिः श्रुतं चेत्युभयं स्वीक्रियते केव- ला तु मतिरनक्षरैव भविष्यतीति चेत्, न, एवं सति उपयोगयोगपद्यप्रसङ्गाद्,एकतरोत्पत्तिस्वीकारे च 'सावकाशानवकाशयो- रनवकाशो विधिर्बलीयान्'इति न्यायेनान्यत्रानवकाशस्य मतिज्ञानस्यैव स्वीकर्तुं युक्तत्वादिति प्राञ्चः ॥ नन्वयं नात्रोपयुज्यते विधिविषयत्वात्तस्य, तथाहि निर-सहशब्दयोर्निर्धनः सधन इत्यत्रेवाल्पबहुत्ववाचकत्वाद् 'बहुविषयादल्पविषयो विधिर्वलीयान्' इत्यर्थः, एवं च वृक्षरित्यत्र परमपि'ए बहुस्भोसि'इति(सिद्धहैम १-४-४)सूत्रं बहुविषयत्वाद् बाधित्वा पूर्वमप्यल्पविषयं 'भिस ·ऐम' इति (२)सूनमुपतिष्ठत इत्युपपादितं मरति तथा च परादीनां चलवाचव्याप्ती सावकाशभिन्नत्वं सङ्कोचविशेषणं देयमिति प्पुत्पादित भवति, ए च निरवकाशस्थले सावकाशप्रवृत्तेरसाधुत्वज्ञापकतयाऽस्योपयोगो नतु तत्प्रतिप्रतियन्धकतया,अज्ञेनभ्रान्तेन , वा छवस्य तादृशप्रयोगस्य साधुत्वप्रसङ्गाव, तदसाधुत्वज्ञापकान्तरकल्पने गौरवाद, व्युत्पमस्य तथाप्रयोगकारणविघटकन्या वदपयोग इत्यपि कथित् ।। किसाऽवग्रहस्थले सावकाशं मतिज्ञानमपि कथं कल्पनीयमिति चेत्, न, क्लप्तश्रुतकारणामापात् क्लृप्स मतिमारणमघाग, मतिमानमेव तदोत्पत्तुमर्हतीति तात्पर्यात्, अपिचाक्षरानुगता श्रुतनिश्रिता मात, अन्यात्वश्रुतानचितेत्यम्यु- पगम औत्पत्तिफ्यादेरपि श्रुतनिधितत्यप्रसङ्गापसिद्धान्तः ।। आह -"अह सुपओ वि विवेग, पुणओ ण वयं सुरं सुअं णस्थि ।। जो जो सुअवापारो, अनो वि तो मई जम्हा ।। १६५ ॥"[अथ श्रुततोऽपि विवेक, कुर्वतो न तच्छुतं श्रुतं नास्ति । यो यः श्रुतव्यापारोऽन्योऽपि सको मतिर्यस्मात् ] "मइकाले विजइ सुरं, तो जुगवं मइसुओपओगा ते ।। अह नेवं एगपर, परजो जुज्जए ण मुरं ॥१६६॥" [ मविकालेऽपि यदि शुवं ततो पुगपन्मतिश्रुतोपयोगी वे ॥ अथ नैचमेकतरं प्रपद्यमानस्य पुज्यने न श्रुतम् ] "जइ सअनिस्सिमक्सर-मणुसरओ तेण मइचउर्फ पि ॥ सुअनिस्सिमावन, तह तपि बमक्सरप्पमय ।। १६७॥" [यदि तनिधितमक्षरमनुसरतस्तेन भतिचतुष्कमपि ॥ श्रुतनिथितमापनं तप तदपि यदधरप्रभवम् ] ॥ ५२ ।। ननु पपक्षरानुगतत्वं न श्रुतनिधितत्वं तर्हि किमन्पदिति जिवासायामाह- श्रुताऽभ्याससमुद्रधुद्ध-क्षयोपशमसम्भयम् ।। श्रुतानुसारहीनं प-तदेय श्रुतनिश्रितम् ॥३॥ श्रुतानुसारहीनं श्रुतनिश्रिवमित्युक्त्त औत्पचिस्यादावतिन्याप्तिस्तद्वारणाय श्रुताभ्यासेति विशेषणं, यद्यपि "मरनित्थरण- ·---- समत्या, तिवग्गसुत्तत्थगहियपेयाला||उमओलोगफलवई विणयसमुत्था हवइ बुद्धी।।९४३॥"(आव० भाष्य[भरनिस्तरणसमथों त्रिवर्गसूत्रार्थगृहीतसारा (प्रमाणा)। उभयलोकफलवती विनयसमुत्था भवति बुद्धिः] इतिवचनाद् वैनयिक्यामश्रुतनिश्रितायामपि श्रुताभ्यासापेक्षास्ति, तथापि श्रुतानुबुद्धक्षयोपशमजन्यावृत्तिश्रुतानुसारहनिवृत्तिजातिमज्ज्ञानत्वं श्रुतोबुद्धक्षयोपशमजन्यत्वाव्य- भिचारि तादृशजातिमज्ज्ञानत्वं वा श्रुतनिश्रितत्वमित्यत्र तात्पर्यम् , अत एवाह "किन्तु सकृच्छ्रुतनिश्रितत्वे सत्यपि वाहुल्यमङ्गीकृ- त्याश्रुतनिश्रितं तदुच्यत इत्यदोष" इति, इदमेवाभिप्रेत्य चाह भाष्यकारः॥ "जइ तं सुएण ण तओ, जाणइ सुअनिस्सिों कहं भणियं ॥ जं सुअकओवयारं, पुधि इण्डिं तयणवेक्खं ॥१६८॥" [यदि तत् श्रुतेन न स जानाति श्रुतनिश्रितं कथं भणितं ॥ यद श्रुतकृतोपचारं, पूर्वमिदानी तदनपेक्षम् ] “पुचि सुअपरिकम्मिअ--मइस्स जं संपयं सुआईयं ॥ तं निस्सिअमियरं पुण, अणि-है? स्सिों मइचउर्फ तं ॥१६९॥"[पूर्व श्रुतपरिकर्मितमतेर्यत्सांप्रतं श्रुताततिम्।। तनिश्रितमितरत्पुनरनिश्रितं मतिचतुष्कं तत्।। यद्यपि विशेषणधीत्वेन श्रुतानुसारो विशिष्टेऽश्रुतनिश्रितेऽपि पदर्धात्वेन च न श्रुतनिश्रितेऽपि, तथापि श्रुतादवगतमिदमिति प्रतीतिसा- क्षिको विषयताविशेष एव श्रुतानुसारोन ग्राह्यः ॥५३॥ नन्वेवं यदि श्रुतनिश्रिताऽश्रुतनिश्रिता वा मतिरवग्रहरूपा निरभिलापा, ईहादिरूपा च सामिलापा, श्रुतमपि च प्रागुक्तरीत्या द्विविधं तर्हि कोऽनयोर्भेद ? इति सुहृद्भावेन पृच्छाम इति चेत्, उच्यते- द्विविधापि मतिस्तस्माद, द्विरूपैवेति का भिदा ॥ तद् द्रव्याक्षरभेदेन, भावनीया भिदाऽनयोः ॥५४॥ यद्यपि भावाक्षरेणाऽवग्रहेहादिरूपमतेर्भावद्रव्याक्षराभ्यां च श्रुतस्य वैविध्यमापततोऽविशिष्टं, तथापि मतौ पुस्तकादिगतं ताल्वा- दिव्यापारजन्यं च द्रव्यश्रुतं नास्त्येव द्रव्यश्रुतस्य द्रव्यमतित्वेनारूढत्वादिति, द्रव्याक्षरेणाऽनक्षरैव मतिः, श्रुतं तु द्रव्यश्रुत- ·त्वेनापि रुढं तदपि शब्दरूपमक्षरमयम्, उच्छ्वसितादिरूपं चानक्षरं मावश्रुतमपि विकल्पात्मकत्वा भावाक्षरेण साक्षरं द्रव्याक्षरास्त्र- भावत्वाच तेनानक्षरमित्यनयोर्भेदः॥ तदिदमाह-" उभयं मावक्सरओ, अणक्खरं होज वंजणक्खरओ ॥ महनाणं सुत्तं पुण, उभयं पि अणक्खरक्सरओ ॥ १७० ॥" [उभयं भावाक्षरतोऽनक्षरं भवेद्व्यञ्जनाक्षरतः ॥ मतिज्ञानं श्रुतं पुनरुभयम- प्यनक्षराक्षरतः ] ॥ ५४॥ पर्यवसितार्थमाह- द्रव्यश्रुतव्यवहृते-र्भावाभावे विभिन्दतः ॥ मतिश्रुते इतरथा, व्यवहारस्य सकरात् ॥ ५५ ॥ मतिज्ञानस्य द्रव्यश्रुतव्यवहाराविषयत्वादेव श्रुतज्ञानाद् भेदः, अन्यथा द्रव्यश्रुतमितिवद् द्रव्यमतिरिति व्यवहारः स्यादर्था:- भेदाद्, अथ भेदेऽपि मतिकारणे शब्दे द्रव्यमतित्वेनाव्यवहारे इच्छैव चीजमित्यभेदेऽपि व्यवहर्तुरिच्छैव नियामिकेति चेत्, न, भेदे. Sसाधारण्येनापेक्षाया व्यवजिहीपचीजत्वाद्, अभेदे तदऽसम्भवाद्, एवं च मतिज्ञानं श्रुतज्ञानाद् भिद्यते द्रव्यशृतव्यवहारा- विषयत्वाद्, अवधिज्ञानवत्, श्रुतज्ञानं वा मतिज्ञानाद् मिद्यते द्रव्यश्रुतव्यवहारविषयत्वाद्, व्यतिरेकेज्यध्यादिष्टान्त इति प्रयोगः । न च द्रव्यश्रृतव्यवहारविषयत्वं शब्द एवेत्यपक्षधर्मत्वं हेतोस्तथात्वेपि हेतौ पक्षीयसाध्यान्यथानुपपत्तिप्रतिसन्धानेन पक्षीयसाध्यसिद्धः, अत एव जलचन्द्रेण नभश्चन्द्रानुमानमितिप्रायः ॥ अस्तु वा द्रव्यश्रुतव्यवहारघटककारणतानिरूपितकार्य- ताशालित्वादिति हेत्वर्थः ॥५५|| उक्तोऽक्षरानवरभेदान्मतिथुतयोर्भेदः, अथ मुकेतरभेदाचमभिधित्सुस्तदर्थमुपन्यस्यापाततो दण्यति- स्वपरज्ञप्तिहेतुत्वा-त्तयोर्मूकान्यवद्भिदा ॥ चेष्टादिमतिहेतोर-प्यन्यार्थत्वान्न युज्यते ॥ ५६ ।। द्रव्याक्षररूपस्य श्रुतस्य परप्रतीतिजनकत्वान्मतेस्तु तदभावनात्ममात्रप्रत्यायकत्वान्मूकाम्कयोरिख योर्भेदमन्येऽभिदधति, ·3 तचिन्त्यम्, यतः श्रुतज्ञानं हि न स्वतः परप्रत्यायकं किं तु श्रुतज्ञानकारणे शब्दे तदुपचारं कृत्वा तस्य परप्रत्यायकत्वमभिधीयत इति परत एव तत्तथा, एवं च करवक्त्रसंयोगादिका अपि चेष्टा अनक्षररूपत्वेन मतिहेतुतां भजन्त्यः परस्मिन भुजिक्रियादिप्रती- तिं जनयन्ति, इति मतेरपि परतः परप्रत्यायकत्वमविशिष्टम् । आह च-"सपरपञ्चायणओ, भेओ मूएतराण वाभिहिओ ॥ मूअं मइनाणं, सपरप्पञ्चायगं सृत्त।।१७१॥" [स्वपरप्रत्यायनतो भेदो मूकैतरयोरिवाभिहितः॥ यद् मूकं मतिज्ञानं, स्वपरप्रत्यायक श्रुतम् ] "सुअकारणंति सदो, सुअमिह सो य परवोहणं कुणइ । मइहेअवो वि हि परं, बोहिंति कराइचेट्टाओ ॥ १७२ ॥ [ श्रुतकारणमिति शब्दा, श्रुतमिह स च परवोधनं करोति ॥ मतिहेतवोऽपि हि परं बोधयन्ति करादिचेष्टाः ] "न परप्पयोहयाई, जं दोवि सवओ मइसुआई ॥ तक्कारणाई दोण्ह वि, चोहिंति तओ ण भेओ सिं ॥ १७३ ॥" [ न परप्रवाधके यद् द्वे अपि स्वरूपतो मतिश्रुते ॥ तत्कारणानि द्वयोरपि बोधयन्ति ततो न भेदोऽनयोः ॥] ॥ ५६ ॥ वस्तुस्थितिमुपदर्शयति- परप्रत्यायने शब्दो, ह्यसाधारणकारणम् ॥ चेष्टापि शाब्दहेतुळ (त्वात्), तदियं युज्यते गतिः॥५७ ॥ यद्यपि द्रव्यश्रुतं श्रुतज्ञानं जनयितुमान्तरिकान्मतिविवर्तानवग्रहेहादीन् जनयति तथाप्यक्षररूपतया मुख्यत्वात् श्रुत- ज्ञानस्यैव तदसाधारणं कारणं, करादिचेष्टास्तु न मतिज्ञानस्यैवासाधारणं कारणं, 'भोक्तुमिच्छत्ययम्' इत्यादिश्रुतानुसा- रिविकल्पस्यापि जनकत्वात, अथवाऽऽचारादिपुस्तकाक्षरस्य गुरुजनोदीरितशब्दस्य वा श्रुतस्य यथा मोक्षं प्रत्यसाधारण- कारणानां क्षायिकज्ञानदर्शनचारित्राणां कारणत्वं न तथा परप्रत्यायिकानां चेष्टादीनामिति विशेषः ॥ वस्तुतः शब्द- स्यैव चेष्टादीनामप्यर्थविशेषेण सह सम्बन्धग्रहात्पदार्थोपस्थितिद्वारा शाब्दप्रतीतिजनकत्वमेव, न तु मतिज्ञानजनकत्वं, ·अत एव शब्दोदीरणासामर्थ्याभाव प्रतिपिपादपिपत्रस्तथा तथा चेष्टमाना दृश्यन्ते, न च चेष्टादिना व्याप्तिप्रतिसन्धानपुरस्सरमनुः मितिरेव जन्पत, न तु शाब्दबोध इति वाच्यम्, एवं सति शब्दादप्यर्थप्रतीतिरनुमाननैवेति गतं शब्दप्रमाणचर्चयैव ॥ अथ शाब्दयोधे पदोपस्थित एवार्थो भासते नतूपस्थितमात्रं, अन्यथा घटपदात्सम्बन्धितयोपस्थितस्याकाशस्य शाब्दबोधप्रवेश- प्रसगात्तथा च चेप्टोपस्थितोऽर्थः कथं शाब्दबोधे निक्शितामिति चेत्, न, सड़केतग्रहाधीनोपस्थितिकस्यैव तत्प्रवेशनियमात, अथ चेष्टादिना शब्दानुमानादेव शाब्दयोधस्तस्यैव सद्धेतुत्वेन क्लप्तत्याद्, अन्यथा लिप्यक्षरादेरपि तद्धेतृत्वकल्पने गौरवादिति, तदिदमभिप्रेत्योक्तं "प्रयत्नजन्या शरीरतदवयवक्रिया चेष्टा सा च नाव्यशास्त्रादिसमयबलेन पुरुषाभिप्रायविशेपं अर्थविशेष च गमयन्ती नागमाद् मियते लिप्यक्षरादर्थप्रतिपत्तियदिति" इति चेद, न, चेष्टायाः शरीरवृत्तित्वेन शब्दस्य चाकाशवृत्तित्वेन सत्र न्याप्तिग्रहासम्भवात्, चेष्टया तदभिप्रायस्थः शब्दः कल्प्यते, इत्यपि वार्तम् ॥ आकाशं घटयानयेतिशब्दवदित्यनुमित्याद्याक- लितशब्दस्येव तस्य स्वतन्त्रानुपस्थितत्वेन शाब्दपोधाहेतुत्याव, किश्वैतादृशव्याप्तिप्रतिसन्धान दिनापि चेष्टादेराहत्यार्थप्रतीति- दर्शनात्तस्याः स्वतन्त्रतयैव हेतुत्वं युक्तम्, अथ चेष्टाजन्यज्ञानस्य शाब्दत्वे शब्दात्प्रत्येमीति तत्र प्रतीतिः स्याम तु संज्ञया प्रत्येमीति चेत्, न, तस्य ज्ञानस्य शाब्दत्वेअपि शब्दाजन्यत्त्वाव, ताशप्रतीतौ शब्दजन्यत्वस्य नियामकत्वात्, अत एव चेष्टायां लक्षणाभावी व्यजनयर बोधकत्वमित्यालश्कारिकाः। तदिदमखिलं चेतसि निधाय वभाषे भगवान् भाष्यकार:- दव्यसुअमसाहारण कारणओ परवियोहयं हुजा ॥ स्टं निघ दव्यरुपं, सुझं वि रूढा ण दव्यमई ॥ १७४ ॥" [द्रव्यथुन मसाधारणकारणतः परवियोधकं भवेत् ॥ रूढमिति वा द्रव्यश्रुतं श्रुतमिति रूढा न द्रव्यमविः ॥]" सा वा सदत्यो चिप, क्या

·Kery WEDS
वि जं तंमि पचओ होइ ॥ कत्ता वि हु तदभावे, तदभिप्पागो कुणइ चिट्ठ ॥ १७५ ॥" [सा या शब्दार्थ एव तयापि
यत्तस्मिन्प्रत्ययो भवति ॥ कर्तापि खलु तदभावे तदभिप्रायः करोति चेष्टाम् ॥ ] अत्र शब्दार्थ इति शब्दो वक्तुः समुदीरितव-
चनरूपस्तस्यार्थः शब्दार्थः श्रोतृगतज्ञाने प्रतिभासमानस्तदभिधेयवस्तुस्वरूपः श्रुतज्ञानमिति तात्पर्य, तथा च कारणे कार्योपचार
आश्रयणीय इति हृदयम्॥ वस्तुतः शब्दस्यार्थः प्रयोजनमिति सम्मुख एवार्थः ॥ ननु मूतरभेदस्याऽजधारणगर्भोऽयमर्थः कुतो
न स्याद्यत् श्रुतज्ञानं मुखरमेव मतिज्ञाने तु न नियम इति चेत्, न, श्रुतमानस्यापि सर्वस्यामुखरत्वादनन्तभागस्यैव नियन्यादि-
योग्यतया मुखरत्योक्तौ चाभिलाप्यानभिलाप्यविषयविभागादनतिरेकप्रसङ्गादितिदिग् । ननु तथापि खपरप्रत्यायकत्वाऽप्रत्याय-
कत्वाभ्यां मतिश्रुतहेतूनामेव विशेष उक्तोन तु मतिश्रुतयोः । न च श्रुतमपि शब्दप्रयोगद्वारा परप्रत्यायकमितिवाच्यम् मतिज्ञानस्यापि
तद्द्वारा तथात्वादितिचेत्,न,स्वकारणद्वारा परस्मै स्वसमर्पकत्वस्य विशेषकत्वात् । असार्वत्रिकमिदमभेदकमिति चेत्, न, तजाती-
यत्वस्य सार्वत्रिकस्य भेदकत्वात् ॥५७। उक्तो मूकेवरभेदान्मातिश्रुतयोंर्भेदस्तत्प्रतिपादनेन च कृतं सर्वप्रकार दनिरूपणमित्याह-
मियो मतिश्रुतभिदा, तदेवं सर्वहेतुभिः ॥ दिशा प्रदर्शिताऽकम्प-सम्प्रदायपवित्रया ॥ ५८ ॥
स्पष्टः ॥ नवरं प्रदर्शितेति क्तप्रत्ययरलेन मतिश्रुतभेदस्य सिद्धत्वज्ञानेन प्रतिवन्धकजिज्ञासानिवृत्या मतिस्वरूपनिरूपण-
प्रयोजकजिज्ञासा शिष्याणां कृता भवाते ॥ ५८ ॥ सविवरणे श्रीज्ञानार्णवप्रकरणे प्रथमस्तरमा सम्पूर्णः ।।
प्रौढिं ये विवुधेपु जीतविजयप्राज्ञाः परामैया-स्तत्सातीर्यभृतो नयादिविजयप्राज्ञाः अयन्ति श्रियम् ॥
तेषां न्यायविशारदेन शिशुना ज्ञानार्णवे निम्मिते, पूर्ण भाष्यवचोमृतैरतितरा-माद्यस्तरगोऽभवत् ॥ १ ॥

·- ग्रन्थान्तरं रत्नजिघृक्षयान्ये, जडास्तडागं परिशीलयन्ति । रत्नाकरं जैनवचोरहस्य, वयं तु भाप्यं परिशीलयामः ॥२॥ नमोऽस्तु भाष्यकाराय, भगवन्मतभानवे ॥ परास्तेपुतपु, भाष्यजीवातुदायिने ॥३॥ ॥ इति श्रीज्ञानार्णवे न्यायविशारदविरचिते मतिश्रुतभेदचिन्ताधिकार प्रथमस्तरङ्ग सम्पूर्ण ।। अय द्वितीयस्तरदः ।। अथावसरसङ्गत्या मतिज्ञाननिरूपणं प्रतिजानीते । भेदपर्यायसुव्यक्त-मय तत्त्वनिरूपणात् ॥ निरूप्यते मतिज्ञान-मुझेशनमसङ्गतम् ॥१॥५९॥ अथ' यथोदेशं निर्देश' इति न्यायात् पूर्व मतिज्ञानमुदिष्टमिति तदेव पूर्व निर्दिश्यते, एवं चौदेप्टुरिच्छयोद्देशक्रमः, उद्देश- प्रमाण निर्देशकम इति लभ्यते उद्देश इव निर्देशपीछय नियामिराऽसाम्प्रदायिकत्वेन बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानाच्च नोद्देशक्रमवि- परीतप्रमेण निर्देशेच्छेति तु युक्तं, अत्राऽथेत्यनेन प्रतिबन्धजिज्ञासापगमलक्षणाऽवसरसङ्गनिर्योत्यते, तथा चासङ्गताभिधान- शंका निवर्तिता भवति, प्रतिज्ञया च शिप्यावधानं कृतं भवति । तथा च भाष्यकारोऽपि-"मइमुअनाणविसेमो, भणिओ ताल वसणाइभएणं ।। पुचि आभिणियोहिय-मुद्दिव तं परूविस्स||१७६॥णमतिथुनज्ञानविशेपो भणितस्तलक्षणादिभेदेन ॥ पूर्वमा भिनियोधिक्मुदिष्टं तत्प्ररूपपिप्ये] ॥१॥ तत्र निरूपणं तावत्तवभेदपर्यायैः कर्तव्यं तत्र तस्य भावस्तचमिति निरल्या तच सामा- न्यलक्षणं वन पूर्व कृतमेवेति भेदनिरूपणमवसरप्राप्तं चिकीर्षुराह- -- ·श्रुतनिश्रितमन्यच, तद्विधाऽवग्रहादिभिः ॥ औत्पत्तिस्यादिकै दै-रेकै स्वागतुर्विधम् ॥ २ ॥३०॥ तन्मतिज्ञानं द्विविधं श्रुतनिश्रितमथुतनिश्रिनं न, तत्स्वरूपं न प्रागुक्तं, तदपि प्रत्येकं चनुर्विध, श्रुतनिधिनमयग्रहेतापाय- धारणालक्षणं,अश्रुतनिश्रितत्रौत्पनिकी-नयिकी-कार्मिकी-परिणामिकीलक्षणं चेति, यगण्यश्रुतनिश्रिनेऽप्याग्रहादिकमनि नथापि- 'असाधारणेन व्यपदेश' इति न्यायादित्यं विभागः प्रदर्शितः ॥ २॥ आदिपदेन मंत्रियोपदागिनं प्रभेदं प्रपनयनि- भिदाच ताश्चतस्रोच-ग्रहेतापायधारणाः ॥ औत्पत्तिकी वैनगिकी, कार्मिकी पारिणामिकी ॥३॥६॥ स्पष्टः।। नवरं पारिणामिकीत्यस्यान्ते नैनीतिमेगः, अब न श्रुतनिश्रिताधिकागदपग्रहादिभेदानामेवाधिकारः ।। आन च नियु- क्तिकार:-"उग्गह-ईह-वाओ य, धारणा पन होनि चत्तारि ।। आभिणियोहिअनाणस्म, भेया नमारोग।।१७४।।" [भग /- ईहाऽपायच धारणव भवन्ति चत्वारि ॥ आभिनियोधिकमानम्य भेदवनि गमागेन]. अब कागजगताः पर्यायचनिगनेन स्वातन्त्र्यप्रदर्शनार्थः, तत्प्रदर्शकत्वं चास्य भेदार्थतादारोयं, अनुशास्यने न वायों भेद' इनि, एनकाला गरगहीनमेरे गले ईहितमेव निधीयते, निक्षितम्यावमार्यत इति ऋमयोननार्थः ।। भेदा एवं वस्तुनि निविकसन्तुबम्पागि भदाम्ननि, नेन भेदम्य पदार्थान्तरत्वनिरासः, समासेनेति विस्तरेणाधिकानामपि सम्भवादितिगारः ॥३॥ अवग्रहादीनां नमागमाह- अपग्रहोऽवग्रहः स्या-दीहा भेदगपणम् । इदमेवेन्यपानी पी-धारणा तदनियुतिः ॥ ४ ॥ १२ ॥ अपकृष्टः मामान्यमानावमासी ग्रहोऽवग्रहो निष्प्रकारकं मानमित्यर्थः, भदगाणं नव्यायानयत्यनियमसम्मायामीना, इदमित्यमेवेत्यवधारणमपायो, निथितार्थाविन्युतिग्णा,अभिन्युनिस्मृतियागनास्पाणां तिगृणामपि बागानो पनिरिगेमिना - SS ·भाव्याप्तिः। आह पनियुक्तिकारः॥"अन्याणं उग्गहण,मगई नह पिालगंई। वपनायं न आये, घर पुण धारण विति ॥१७९॥" [अर्थानामरग्रहणमरग्रहं तथा विचारणमीहां।व्ययमापं चापापं घरणं पुनरिणां अपने] "प्रत्याणं उन्गहणम्मि उग्गहो" इतिपाठे विभक्तिव्यत्ययो द्रष्टव्य । भाप्पकारोऽप्पभ्ययात्-"सामणत्यापग्गहप-मोग्गहो मेरमग्गणमोहा।। तस्सा- वगमोघाना, अपिच्चुई धारणा तस्म ।। १८०॥" [ मामान्यार्थापग्रहणमयग्रहो मैदमार्गगमयहा ।। तस्यारगमोऽपापोऽपिच्पु निर्धारणा तस्य] पतेपां लक्षणानां निफर्पमन्ने पक्ष्यामः ॥ ४ ॥ अत्र चापग्रहादारम्य परैः सह पढ्यो रिप्रतिपत्तपः मन्तीत्यपग्रहरिपयान्तां तारनिरोगवि- अपग्रहेऽपि सामान्य-विशेष विपर्य परे ॥ प्राइस्तेपामपापरण, प्रकृत्तिरतिदुर्धटा ॥ ५॥ ६३ ।। सामान्यमात्रागाहिबानत्व नापग्रहत्वं शम्दादिमामान्यावशेषग्रहस्यापि तयात्यान्, किन्तु इदं तदिति येत्याकारकविमर्श- पूर्वभाविज्ञानत्यमे, प्रवर्तते च शब्दोऽयमिीत ज्ञानोत्तरं रिमयं प्रांगः शाहगो येत्यादिविमर्ग इति, मोऽप्ययप्रद इति केचिदाहा। वन्न, तादृशविमर्शनुपरमैनापायस्य कदाप्यप्रवृचिप्रमगाद्, हाया अपीहान्तरपूर्वमारित्वेनानग्रहत्यप्रसङ्गान, सामान्परिशेप- मानस्यापि सामान्यमानमानं विनाऽसम्ममादिशेपधर्ममानेविग्रहस्प हेतुत्लादित्यादि बहुतरं वक्ष्यते, आह च-"साममविमे- संस वि, वैह उग्गहणमुग्गई रिति ।। महरिदं तयं विच तन्नो पदोसमापायी ॥१८॥" [सामान्यविशेषस्यापि फेचिदपप्रह- णमग्रई युयते ॥ यन्मतिरिदं तदिति च तम्रो बहुदोपभावात् ॥५॥ हारिपपिणी पिप्रतिपचि निरस्पति- ईहां संशयमेवाहः, परे नत्मकृतासहम् ॥ हेतृपपषिव्यापारा, न हा संशगात्मिका ॥ ६ ॥ ॥६॥ ।

·माम स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यनिश्चयात्मकं संशयमेवेहां केचिदुपयन्ति, ते भ्रान्ताः,ज्ञानाधिकारे ज्ञानरूपाया ईहाया उपन्यासायोगाद् , आह च-"ईहा संसयमेत्तं, केई न वयं तओ जमन्नाणं ।। मइनाणंसा चेहा, कहमन्नाणं तई जुत्तं ॥१८२॥[ईहा संशयमा केचिन तत्स यदज्ञानम् । मतिज्ञानांशश्वेहा-कथमज्ञानं सा युक्तम्] संशयेहयोंलक्षण्यं न वीक्षामहे इति चेत्, सोऽयं पुरुपदोपो न तु वस्तु- दोपस्तयोर्भेदस्यानुभविकत्वात्, तथाहि 'एकत्र विधिनिषेधोभयज्ञानं संशयः,' 'हेतूपपत्तिव्यापारप्रवणं ज्ञानमीहा' इति लक्षणभेदा- दनयोर्भेदः,यदाह-"जमणेगत्थालवण-मपज्जुदासपरिकुंठियं चित्तं । सेय इव सव्वप्पयओ,तं संसयरूवमण्णाण।।१८३॥" [यदने | कालिम्बनमपयुदासपरिकुंठितं चित्तम्।। शेत इव सर्वात्मतस्तत्संशयरूपमज्ञानम्] "तंचिय सयत्यदेऊ-ववत्तिवावारतप्परममाहं ।। भूआभूअविसेसा-याणच्चायाभिमुहमीहा।।१८४॥"[तदेव सदर्थहेतूपपत्तिव्यापारतत्परममोघम् ॥ भूताभूतविशेषादानत्यागाभि- मुखमीहा] अत्रानेकार्थालम्बनमित्यत्रालम्वनपर्दैनकालम्बनत्वविवक्षणाद्,अनेकार्थपदेन विरुद्धार्थत्वलाभाद्, “एकविशेष्यकं विरुद्ध- धर्मप्रकारकं ज्ञानं संशय " इति लक्षणं, अपर्युदासपरिकुंठितमिति च स्वरूपाभिधानानुपलक्षणादविधिपरिकुंठितत्वमपि द्रष्टव्यं, 'सय ' इत्यादि च, सं सर्वात्मना शेत इवेति संशय इति व्युत्पत्त्यर्थाभिधानं, अत्र विरुद्ध नानाधर्मप्रकारकत्वं परस्परग्रहपति- वन्धकग्रहविपयतावच्छदफनानाधर्मप्रकारकत्वं विवक्षितं, तेन तदभावव्याप्तिपर्यवसायिनो विरोधस्य संशयेऽभानेऽपि न क्षतिः, न वा इदं रजतमेतद्रूपवचेति ज्ञानस्य संशयत्वापत्तिः, यत्तु 'एकर्मिकतत्तदभावोभयप्रकारकज्ञानमेव संशय' इति, तन्न, अयं स्थाणुः पुरुषो वेति भावाभावानात्मकविरुद्धधर्मद्वयप्रकारकज्ञानस्यापि संशयत्वात् , तत्र चतुष्कोटिकसंशयस्यासिद्धत्वादिति दिग् । यच्च ज्ञानं स्वार्थहेतूपपत्तिव्यापारतत्परं तदीहा, भूताभूतेत्यादिकं च स्वरूपकथनं, तत्र हेतुव्यापारः स्थाणुरयं वल्ल्युपसर्पणकाकादि- ·निलयादित्याकारः, उपपत्तिथ्यापारश्च सम्भवपर्यालोचनं यथा सूर्यास्तसमये महति तमिसे स्थाणुरयं सम्भाव्यते नतु पुरुषः, तस्यासम्भवादिति, न चाशुनश्चरझाने कथमेतावत्पर्यालोचनमिति वाच्यं, ईहाया पहुसामयिकत्वाद्, अत एव बहुकालममुमर्थमनुम- वामीति प्रतीतिः सद्गच्छते, एवञ्च हेतूपपन्योः परमार्थत एकरूपत्वात्तत्सशयविरोधितव्याप्यधर्मवत्ताज्ञानमेव तदीहेत्यायाति, वत्संशयविरोधिता च तदभावानवगाहित्वेन विवक्षितेति न व्याप्यच्याप्यवत्तापरामर्शप्रसूतव्याप्यवनानुमितेरपायरूपाया ईहा- वापचिः, तत्संशयनिवर्तकापायानुकूलपरामर्शत्वं चेहालक्षणं, तेन न त यतिच्याप्तिः,स्यादेतव,तदभावाप्रकारकत्वे सति तत्प्रकारकं ज्ञाने निथयः, स एव चापायः, ईहापि संशयमिमत्वाचादृश्येवताहापाययोः को भेद ? इतिचेत्,न, इदमित्थमेवेत्यनुभवसाक्षिक- विषयताविशेषवतोऽपायादतादृश्या ईहाया मिन्नत्वात् । तादृशविषयताभावः संशयत्वेन व्याप्त इतिचेत्,न,अवग्रहेण व्यभिचाराव, समानत्वविशिष्टः स तथेतिच,न, तादृशव्याप्ती मानाभावाद् अपि चामुमर्थ विचारयामि, अमुमर्थ च निथिनोमीति प्रतीतिम्या मीहात्वापायत्वयोः स्फुटमेव स्वतन्त्रतया मानमिति दिग् ॥ ६ ॥ अपायधारणागतविप्रतिपत्तिनिरासाय परमतमुपदर्शयति- केचिदन्यविशेषस्या-भायव्यवसितिं जगुः ॥ अपायमिदमेवेति, निश्चयं धारणां पुनः ॥ ७ ॥६५॥ 'वसायंमि अवाओ' इत्पत्र विशेषेण एककोटिव्याप्यधर्मामावप्रकारेणावसायो ज्ञानमिति यथाशुतार्थम्रान्ताः पुस्पत्वव्याप्य- शिरकण्ड्यनादिधर्मामाववानयमित्यादिज्ञानमपायं, 'धरणं पुण धारणं विति' चि यथाश्रुतार्थभ्रान्ताश्च तदुत्तरोत्पन्न स्थाणुरेवा- यमित्यादिशानं धारणा केचिदाहुः।। आह च-"वह तयनविसेसा-वणयणमिचं अपायमिच्छति । सम्भूयत्थविसेसा-वधारणं धारणं निति॥१८५॥" किचित्तदन्यविशेषापनयनमात्रमपायमिच्छन्ति ।। सद्भूतार्थविशेषावधारणं धारणा ब्रुवते ॥ ॥७॥ तद्पपति- ·अन्वयाव्यतिरेकाद-प्यन्वयव्यतिरेकतः ॥ अपायस्योदयात्तन्नो, भिदाः पञ्च स्युरन्यया ॥ ८॥६६॥ अन्वयधर्मवत्ताज्ञानाद्व्यतिरेकेधर्मवत्ताज्ञानादुभयधर्मवत्ताज्ञानाचाविशेषणहीतापायस्यैव प्रवृत्तेरसद्भुतधर्मनिषेधाकलनर्माहा, तज्जन्यनिश्चयश्चापायः, परमित्युक्तेऽन्वयधर्मगवेषणजन्या धारणा न स्यात् । आह च-"कासइ तयन्नवइरेग-मेत्तओवगमणं भवे भूए। सम्भूअसमन्नयओ,तदुभयओ कासइ ण दोसो॥१८६॥ सम्बो वि य सोवाओ, भए वा होति पंच वत्थूणि।। आहेवंचिय चउहा, मई तिहा अन्नहा होइ ॥ १८७ ॥"[कस्यचित्तदन्यव्यतिरेकमात्रतोऽवगमनं भवेद् भूते ॥ सद्भुतसमन्वयतस्तदुभयतः कस्यचिन्न दोषः॥ सर्वोऽपि च सोऽपायो भेदे वा भवन्ति पंच वस्तूनि ॥ आहेवमेव चतुर्धा मतिस्त्रिधाऽन्यथा भवति ॥ ननु स्थाणुत्व- व्याप्यवक्रकोटरादिमानयमित्यन्वयधर्मज्ञानात् स्थाणुरेवायमित्यपायोस्तु पुरुषत्वव्याप्यकरचरणाद्यभाववानयमितिव्यतिरेकधर्म- ज्ञानात्तु कथं सः, नहि तदभावोऽन्वयेन व्यतिरेकेण वा स्थाणुत्वव्याप्यो घटादौ व्यभिचारात, न च पुरुषत्वव्यापककरायभाववत्ता- निश्चयादेव पुरुषत्वाभावज्ञानादभावप्रतिपत्तिः, व्यापकाभावज्ञाने व्याप्याभावज्ञानावश्यंभावनियमादिति वाच्यम् । एवं सत्ययं न पुरुष इत्यपायेऽपि अयं स्थाणुरेवेत्यपायाऽभावात्, न चोक्ताभावविशिष्टसाधारणधर्मवत्ताज्ञानमेव तदपायजनकमिति वाच्यम्,संशय- हेतोः साधारणधर्मवत्ताज्ञानस्य तदानीमननुसरणादितिचेत्, न, एककोटिनियतधर्माभावज्ञानस्याप्यपरकोटिनिश्वायकत्वाद्, अथ- वोक्ताभावज्ञानानन्तरं पुरुषत्वाभावज्ञानात्तद्विशिष्टसाधारणधर्मवत्ताज्ञानादेवायं स्थाणुरेवेति निश्चयस्तत्र तावदालोचनरूपायाईहाया अनुभवसिद्धत्वादिति दिग्। ननु व्यतिरेकधर्मगवेषणमीहेत्यस्य व्याप्यधर्मवत्ताज्ञानमपायोऽसावित्यर्थः, तच्चान्वयेन व्यतिरेकेणा- न्वयव्यतिरेकेण वास्तु,तजन्ययथाभूतार्थज्ञानं तु धारणा इत्युक्तौ को दोपोयेन स्वमतव्यावर्णनमेव भ्राजमानं भवेत्, उच्यते, व्याप्य- -- ·धर्मव्यवसिर्जायमानो निश्चयो यदि धारणाख्यामारिभृयापदा स्मरणस्यादुरुपह्नवत्वेनावग्रह ईहाऽपायो धारणं स्मरणश्चेसि मति- ज्ञानस्य पञ्च भेदाः प्रसजेयुः, एवश्चागमविरोधा, किश्चै धारणाजनक च्याप्पधर्मपचाज्ञानमपाय एवेतीहासंशय एव स्सानधा- चोक्तदोपप्रमगः । अथ व्यतिरेकधर्मज्ञानाबायमानो निश्श्योज्यायोऽन्वयधर्मशानाजायमानस्तु धारणेति चेत्, न, उमयधर्म- ज्ञानाजायमानस्य निश्यस्योमयरूपत्वप्रसमादुक्तदोपप्रसमाञ्च, एतेन ध्यतिरेकधर्मावगाही नियोऽपायोऽवयधर्मावगाही तु धारणेत्यपि निरस्तम् ।। ८॥ ननु धारणा नामाऽविच्युतिस्मृतिवासनालक्षणं मतिभेदान्तरं नास्तीत्पपायविशेष एव म इति न मम भेदपश्चकप्रसद्गो व्यक्तिभेदमनात्य जातिमेदान्वेषणनिष्ठानो भववामेव प्रत्युत मैदधयप्रमहा इत्यावश्फते- अविच्युतिरपायो रि, संस्कारो ज्ञानमेव न ॥ अन्योऽपाय: स्मृतिस्तेन, चतुर्भेदा मतिः कथम् ॥९॥६॥ इह तारद्घटादिके वस्तुनि अपग्रहहापायरूपतयान्तर्मुहर्चिक एवोपयोगी जायते तत्रापापोत्पश्युत्तरं उपयोगसातत्यलक्षणा चाविच्युतिर्भवद्भिः स्वीक्रियते सा तावत्तावत्कालीनापायस्वरूपामातिरिच्यते नहि कालभेदेन वस्तुमेदो नाम क्षणमङ्गप्रसगात् ।। या चौपयोगोपरमे सति संख्येयममस्येय का कालं घासनावतिष्ठत इत्यम्युपगम्मत सा कि वस्तुविकल्या या स्मृतिशानावरण- कर्मक्षयोपशमो वा तज्ज्ञानजननशक्तिर्वा, नाय एतापन्तं कालं तद्वस्तुविकल्पापोगात्, नोचरी अन्नानरूपत्वेन तस्स मति- भेदत्वाञ्सम्भवाद्, या चानुभूतस्य कालान्तरोपयोगलक्षणस्मृतिराविर्भवति साप्यन्वयधर्मेणापि नियोऽपाय एवेति त्वदम्पु- पगमादपायान्तरमेवेति अवग्रह ईहाध्यायश्चेति तिस्स एव मतेर्मिदा: सम्मवन्तीति कथं न विमागवास्याविरोधः । आह च- काणुओगम्मि थिई, पुगोवओगे असा ओवाओ। तो पत्य दिई । ति ॥९॥ कानुपयोगे धृतिः पुनरुपयोगे च " ·सा यतोऽपायः ? ॥ ततो नास्ति धृतिः ॥ १८८ ॥ ति ॥ ९॥ अत्रोच्यते- अविच्युतिर्ज्ञानधारा, वासना ज्ञानकारणम् ।। स्मृतिशेदं तदेवेति, धीरतः किन्नु दूपणम् ॥ १० ॥ ६८॥ यत्तावदुक्तं उपयोगसातत्यलक्षणाऽविच्युतिरपायानातिरिन्यत इति, तदयुक्तम् , प्रथमापायोत्पत्युत्तरं क्वचिदुत्पद्यमानस्य स्थाणुरेवायं स्थाणुरेवायमित्याकारस्यान्तर्मुहूर्तमविच्युतस्य धारावाहिकापायसन्तानस्य प्रथमापायादभ्याधिकलात्, न च गृहीत- ग्राहित्वादस्याप्रामाण्यं, अन्यान्यकालविशिष्टत्वेन स्पष्टस्पष्टतरस्पष्टतमभिनधर्मकवासनाजनकत्वेन वा भिन्नस्यैव वस्तुनो ग्रहणा- दिवि पाश्चा, वस्तुतो गृहीतग्राहित्वं नाप्रमाले तन्त्रं, अपि तु 'तदभाववति तत्प्रकारकत्वम्' इति न तस्याप्रामाण्यं इति दिग् ॥ वासना च यद्यपि स्वतो न ज्ञानं तथाप्यपायकार्यत्वात्स्मृतिकारणत्वागोपनारतस्तस्य ज्ञानत्वं, 'इदं वस्तु तदेव, यत्मागुपलब्ध मया'इत्याकारिका स्मृतिरपि वस्तुनिश्चयमात्रफलादपायादतिरिच्यते, पूर्वापरदर्शनानुसन्धानरूपा हि सेति, तस्मादविच्युतिस्मृति- वासनालक्षणानां तिसृणामपि धारणानां व्यवस्थितत्वान्न विभागव्यायातः। आह च-"भण्यद इदं तदेवेति जाबुद्धी ॥१८८॥नणु साध्वायन्महिआ, जओ असा चासणाविसेसाओ॥जा यावायागन्तर-मविलुईमा धिई णाम ॥१८९॥"[भण्यते इदं तदेवेति या बुद्धिः॥ ननु साऽपायाम्यधिका यतय सा वासनाविशेषात् ॥ या चापायानन्तरमविन्युतिः सा तिर्नाम] यदि चोक्तरीत्याऽपाय- विशेप एव धारणाभ्युपगम्यते स्मृतिरपिचाधिकाऽभ्युपेयते तदा भेदपकप्रसहोवनलेपायत एव ।। आइन-"तं इच्छंतस्स तुई, पत्थणि य पंच, नेच्छमाणस्स || किं होउ सा अमायो, मावो नाणं व तं कपरं ।।१९०॥"[ तामिच्छतस्तत्र पस्तूनि च पंग, नेच्छतः ॥ किं भवतु साऽभावो भावो ज्ञानं या तत्कतरत् ] ननु भवतामपि धारणानां निरूपत्वाद्विमागानिक्रम इति ने, न, ·RACT धारणात्वेन सर्वासामप्येकीकृत्य ग्रहणाद्, यथा द्विरुपयोरप्यवग्रहयोरग्रहत्वेन ग्रहणम्, आह च-"तुम्भ () बहुपरमेशा, भणा मई होइ घिबहुत्ताओ । माइ न जाइभेओ, इट्ठो मन्मं जहा तन्नं ॥ १९१ ॥" [तक पहुतरभेदा भणति मतिर्भवति धृतिहत्वात् ॥ मण्यते न जातिमद इष्टो मम यथा तव 1] "सा भिमलासणा विहु, पिइसाममेण धारणा होइ ।। जा उग्गहो दुस्खो, उग्गहसाममओ इक्को ॥ १९२॥" [सा मिमलधणापि खलु धृतिसामान्येन धारणा भवति ॥ ययाऽवग्रहो द्विरूपोऽवप्रहसामान्यत एकः] नन्वपायसन्ततिरूपाऽविच्युतिः कथं धारणेति चेत्, अपायजन्यत्वादारपामीत्यनुभवाच, स्मृतेरित प्रत्पमिनाया अपि धारणात्वाचिमृणां धारणानां ग्रहणे न्यूनत्वमिति चेत्, न, स्मृतिपदेन तवाविषयकशानविशेषाणा- दिति दिग् ॥ १० ॥ तदेवं विप्रतिपत्तीनिराकृत्य विभागं व्यवस्थाप्य प्रागुदिष्टमवग्रहं निरूपयति- तत्र विधाऽवग्रहः स्याद्-व्यञ्जनाविलम्पनः । तन्द्रियार्थसम्बन्धो-व्यञ्जनावग्रहः स्मृतः ॥११॥६९॥ तत्रावग्रहहापायादिषु मतिभेदेषु, अवग्रहो द्विविधो व्यञ्जनापग्रहोषिप्रहम, तत्र प्रथमोपदिष्टत्वाद् प्पानावग्रहः प्राग्निरूपणीय इत्यत आह तत्रेति, आर च-"वत्योरगहो दुस्वो, गहणंज होज पंजण-स्याणं ॥वंजणओं यजमत्यो, वेणाईए तयं बुच्छं ॥१९॥ तत्रावग्रहो द्विरुपो ग्रहणं यद् भवति व्यञ्जनायोः ॥ व्यजनतच यदर्यस्तेनादौ वकं वक्ष्ये ॥] इन्द्रियार्य- सम्बन्ध इति तत्समयभावीवि तात्पर्यायी, योगार्थमाह-स्वयं व्यज्यते प्रकटीक्रियतेऽर्थोऽनेनेति व्यञ्जनं, कदम्पसमगौल- कधान्यमसरकाइलापुरप्राकारमांसगोलकरूपाणामन्तर्निचीन्द्रियाणां शन्दादिविषयपरिच्छेदहेतशक्तिविशेषलक्षणमुपकरणेन्द्रिय शम्दादिपरिणवद्रयनिक्करम्बम्, तदुमयसम्बन्धश्च, ततम व्यञ्जनेन्द्रियेण व्यञ्जनस्यार्थस्य तरसम्पन्धस्य वाऽवग्रदो व्यम्जना- ·वग्रह इति मध्यमपदलोपेन समास आश्रयणीया,अर्थभेदेऽपि पदसारूप्येणेकशैपाश्रयणाद्,एकशेषेण व्यञ्जनानामवग्रह इत्यपि स्पाद ॥ आह च "जिज्बइ जेणत्यो,घडोव्य दीवेण वंजणं तं चउवगरणिदियसदाइ-परिणयहव्यसम्बन्धो ॥ १९४ ॥" [व्यज्यते येनार्थो घट इव दीपेन व्यञ्जनं वच्च|| उपकरणेन्द्रियशन्दादिपरिणतद्रव्यसम्बन्धः॥ नन्वयं व्यञ्जनावग्रहो न ज्ञानमित्यत आह- स तदन्ते ज्ञानभावा-दव्यक्तं ज्ञानमिष्यते(ताम्)।अन्यथा प्रागलाभं त-दन्तेऽपि न जनुर्लभेत् ॥१२||७०॥ व्यञ्जनावग्रहसमयो ज्ञानवान्, ज्ञानोत्पत्निघटकान्त्यसमयमालित्वात्, यदन्त्यसमये ज्ञानमुत्पद्यते स कालो शानवान्, यथा ईहायसमयः,इत्यनुमानाद् व्यञ्जनावग्रहस्य जानत्वसिद्धिः। आह च-"यनाणं सो बहिरा-इणं व तफालमणुवलंभाओ ।। ण,तदंते तत्तोच्चिय,उवलंमाओ तओनाणं ॥१९५॥"[अज्ञानं स बधिरादीनां वा तत्कालमनुपलम्मात् ।। न, तदन्ते तत एवोपलम्मात्म ज्ञानम्] ननु यदि व्यञ्जनाऽवग्रहो ज्ञानं तर्हि चधिरादीनामपि शब्दादिशानापत्तिस्तरकालेऽपि तदुपलम्मापनिवेतिचेव,न,यधिरादीनांन्यजन- व्यञ्जनपूर्तिघटकशक्त्यभावादव्यक्तत्वेन तदनुपलम्मसम्मवाच, आह च-"तकालम्मि वि नाणं, तत्यत्थितणुं ति तो तमव्यत्तं ॥ पहिराईणं पुण सो, अन्नाणं तदुभयामावा ॥ १९६ ॥" [ तत्कालेऽपि त्रानं तयास्ति ननु इत्यतस्तदव्यक्तम् ॥ चघिरादीनां पुनः सोऽज्ञानं तदुभयाभावात् ॥] एतेन 'यदन्त्यसमये ज्ञानमुत्पद्यते स कालो ज्ञानवानिति न व्याप्तिः, अनग्रहप्राकाले व्यभि- चाराद्'इति निरस्त, ज्ञानसामग्रीसम्पन्नत्वस्य हेतुविशेषणत्वाद्, अत एव सर्वेषु अन्दादिद्रव्यसम्यम्भसमयेपुझानमस्ति मानोपकारि- शब्दादिद्रव्यसम्बन्धसमयसमुदायकदेशत्वादर्थावग्रहसमयवदित्यपि प्रयोगः,यदि न कारणसाम्राज्पेऽपि प्राममयेषु ज्ञानोत्पत्तिर्न स्यात्तन्त्यिसमयेऽपि न स्यादविशेषाद्, आह च-" जइ वऽमाणमसंखव-समयसदाइदयसम्मावे || किह नरिमसमयसबाद- ·दबविण्णाणसामत्थं ॥ २०० ॥" [यदि वाज्ञानमसंख्येयसमयशन्दादिद्रव्यसारे । कथं चरमसमयशब्दादिद्रव्यविज्ञान- सामर्थ्यम्॥] "जंसबहा ण वीसु, सव्येसु मि तं न रेणुतेल्लं व ॥ पश्यमणिच्छतो, कहमिच्छसि समुदये नाणं ॥२०१॥"[पत्सर्वथा न विष्वक्सर्वेष्वपि तन्न रेणुतलमिव । प्रत्येकमनिच्छन्कथमिच्छसि समुदये ज्ञानम् ।।] ननु समुदायनिप्पीडनमा न तैलजनक येन सिकतासमुदायीनप्पीडनानैलानुभवदर्शनेन प्रत्येकशक्त्यमावः समुदायशक्त्यभावे प्रयोजकः स्यात्, किन्तु तिलसमुदाय- निष्पीडनमेर तन्वनकमिति विपमो दृष्टान्ता, अन्यथा दण्डचक्रादिसमुदाये घटोद्भवदर्शनादण्डादिप्रत्येकसत्वेऽपि सक्षमघटोत्पत्ति- प्रसङ्गादिति चेत्,न,कारणसमुदयाधीनसाकल्पशालिनि कार्ये देशस्य देशोपकारितायामेतदृष्टान्ताभिधानस्य न्याय्यत्वादअत एवाह-" समुदाये जइ नाणं, देशणे समुदये कई णत्थि? ॥ समुदाए वाभूयं, कह देसे होन ते सयलं १ ॥२०॥"[समुदाये पदि शान, देशोने समुदये कथं नास्ति ॥समुदाये वाऽभूतं, कथं देशे भवेत् तत्सकलम् ॥] "तंत् पडोक्यारी, ण समत्तपडो य- समुदिआ ते उ ॥ सव्ये समत्तपडओ तह नाणं सव्वसमएसु ॥२०॥"[तन्तुः पटोपकारी, न समस्तपटश्च समुदितास्ते तु ।। सर्वे समस्तपटकस्तथा ज्ञानं सर्वसमयेषु ।। ] ननु सहस्रतन्तुकपटादौ सहस्रतन्तूनां तत्संपोगानाच हेतुत्यात, द्वितन्तुकपटादौ च तन्तुद्वपसंयोगादीना हेतुत्वादस्तु तत्र खण्डपटोत्पचिक्रमेणाखण्डपटोत्पतिः, अत्र तु ज्ञानस्य निरवययत्वात्कथं खण्डज्ञानो- पत्तिक्रमणाखण्डज्ञानोत्पत्चिरिति चेत्, न, असङ्ख्यातसमयनिष्पाचे सांशे महति ज्ञानेसख्यातानामंशाना हेतुत्वाद्, अत एवं महज्ज्ञानमेवाभिव्यज्यते महत्तेजोवन तु सूक्ष्ममेकतेजोजपवदिति व्यसनावग्रहस्य सूक्ष्मत्वं ज्ञानान्तराणां च महत्त्वमुपपद्यते, नन्वन्यक्तं शानं दृष्टविरुद्धमिवि चेद, न, सुप्तमत्तादिसूक्ष्मपोधस्याऽव्यक्तस्य दृष्टत्वाद्, झानं विना सापावस्थायां पचनचेष्टा- ·धनुपपत्तेः, अन्यथा काष्ठादीनामपि तत्प्रसङ्गाद, आह कहमवत्तं नाणं, च सुत्तमत्ताइसुहुमवोहु व्य ।। सुत्तादओ सयं चि य, विनाणं नावबुझंति ॥ १९७ ॥" [ कथमव्यक्तं ज्ञानं च, सुप्तमत्तादिसूक्ष्मबोध इव ॥ सुप्तादयः स्वयमपि च, विज्ञानं नावबुद्धथन्ते ] "लक्खिनइ तं सिमिणा-यमाणवयणदाणाइचट्ठाहि ॥ ज नाऽमइपुवाओ, विज्जते वयणचेट्ठाओ॥ १९८ ॥ लक्ष्यते तत्स्वमायमानवचनदानादिचेष्टाभ्यः ॥ यद् नाऽमतिपूर्वा विद्यन्ते वचनचेष्टाः] ॥ ननु सुप्ते स्वीय चेष्टितं कुतो न स्वस्य ज्ञानगोचर इति चेद् , ज्ञानावरणवैचित्र्यात्, नहि जाग्रतापि सर्व स्वीयं चेष्टितं ज्ञायते, मुहूर्तेनाप्यसंख्याताध्यवसायोल्लङ्घनाद् कस्यचिदेव कदाचिदेव वा तदभिव्यक्ते, आह च-"जग्गंतो वि न याणइ, छउमत्यो हिअयगोअरं सव्यं ॥ जं तन्झवसाणाई, जर्मसंखेन्नाई. दिवसेण ॥ १९९॥ [जाग्रदपि न जानाति, छद्मस्थो हृदयगोचरं सर्वम् ॥ यत्तदध्यवसानानि यदसंख्ये यानि दिवसेन] एवञ्च यथाऽध्यवसायस्थानान्यसंख्येयानि सूक्ष्माण्यपि केवलिदृष्टतया श्रद्धेयानि तथा व्यञ्जनावग्रहज्ञानमपीति भावः ॥ १२ ॥ अथ व्यञ्जनावग्रहतत्वं निरूप्य तद्भेदानिरूपयति- स चतुर्धा भवेच्चक्षु-मनोवर्जेन्द्रियोद्भवः ॥ उपघातानुग्रहाभ्यां प्राप्यकारीणि तानि यत् ॥१३॥ ७१ ॥ स चव्यञ्जनावग्रहश्चतुर्विधोघाणरसनश्रोत्रत्वग्लक्षगन्द्रियभेदात्, नन्वेतेषामेवेन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहो नतु नयनमनसोरित्य- त्र किं प्रमाणमिति चेत्, तेषां कर्कशकम्बलादिस्पर्शने त्रिकटुकाद्यास्वादने अशुच्यादिपुद्गलाघ्राणे भेर्यादिशब्दश्रवणे चोपघातदर्शना- वचन्दनद्रवादिस्पर्श क्षीरशर्कराधास्वादने कर्पूरपुद्गलाद्याघ्राणे मृदुमन्त्रशब्दाद्याकर्णने चानुग्रहदर्शनात्प्राप्यकारिवासिद्धेः,नयनम- नसोस्तु जलज्वलनाधवग्रहेणानुग्रहोपघातादर्शनादतथात्वाद्, आह च-"नयणमणोवजिदिअ-भेआओ बंजणोग्गहो चउहा।।उवधा- ।

·- याणम्गहओ, जंताई पत्तकारीणि॥२०॥"[नयनमनोवर्जेन्द्रियमेदान्यजनावप्रहश्चतुर्धा|उपधातानुग्रहतो यत्तानि प्राप्यकारीणि] नन्वनुग्रहोपघातौ यदि सुखदुःसावशेषो न हि नौ प्राप्यकारित्वलिङ्गे यदि तु विषयेन्द्रियसंयोगकार्यविशेषौ ददा ताभ्यां प्राणादी. ना स्वहेतुभूतं प्राप्तिमात्रं सिध्यतु न तु प्राप्यकारित्व,तादि वस्तु प्राप्यैव झानजनकरवमिति चेत् न, भोप्रादीनां प्राप्यकारित्वानु- माने नयनमनसोवाप्राप्यकारित्वानुमानेऽनुग्रहोपयातव्यावर्णनस्य विपक्षबाधकतर्कप्रदर्शनार्थत्वात, एवश्च श्रोत्रादीनि प्राप्यका- । सणि नयनमनोभिनेन्द्रियत्वाद् व्यतिरेके नयनमनोवीदत्यनुमानमायवदातमितिदिग॥१३॥श्रोत्रघ्राणयोरप्राप्यकारित्वं निराकुरुवे- - दूरार्थग्रहणाच्छोत्र-वाणे अभाग्यकारिणी ॥ स्यातां न ते शब्दगन्धौ,पदि प्राप्नुवतः स्वयम् ॥१४॥७२॥ थोत्रमाणे अप्राप्यकारिणी असम्बदार्थग्राहकरवात्, न चायमसिद्धो हेतुः, दूरस्थस्यापि भेर्यादिशब्दस्य श्रवणाद् दूरस्थस्यैव सुमादेः परिमलग्रहणाच्च, न चागान्यतरकर्मणामयकर्मणा वेन्द्रियविषययोः संयोगोऽनुभूयत इति केचिदाहुः । आह च- "जुज्जइ पत्तविसयया, फरिसणरसणे ण सोत्तघाणे सु॥ गिर्हति सविसयमिओ, जं ताई मिनदेसंपि॥२०५॥"[युज्यते प्राप्तविषयता स्पर्शनरसनयोर्न श्रोत्रघाणयोः । गृहीतः स्वविषयमितो यत्ते मिनदेशमपि] तदिदं तदा पुज्येत यदि शम्दगन्धयोः स्वकर्मणेन्द्रिय- प्राप्तिन साद, तथा च दूरस्थावपि तौ तत्रागत्यैव ज्ञानं जनयत इति न किश्चिदनुपपनम् ॥ उसं च-"पावंति सहगंधा, ताई गंतु सयं न गिण्हंति" ॥२०६॥ [ प्राप्नुतः शन्दगन्धौ, ते गत्वा स्वयं न गृणीतः ति॥१॥ तयोः सक्रियत्वे प्रमाणमाह- सक्रियौ तौ संहरणाद, वायुना वहनादपि ॥ द्वारानुपाताच्छैलादि-प्रतिघातात्समूर्तिको ॥ १५ ॥७३॥ संहरणाद् गृ(गोहादिषु पिण्डीमावाद्, वहनादपि वायुना नयनात्, तौ (शब्दगन्धौ)सक्रियो समूर्तिको पधूमवद्धि ·शेषेण, द्वारानुपाताद्वा जलवद् वेगवद्विरलद्रव्यस्य पवनाभिमुखमैव प्रसर्पणादनयोः प्रायो द्वारानुधावनमिति बोध्यं, पर्वतादिषु प्रतिस्खलनाद् वा तौ तथा पाषाणवद्, आह च-"जं ते पोग्गलमइआ, सक्किरिया वाउवहणाओ ॥ २०६ ॥ धूमोच संहरणओ, दाराणुविहाणओ विसैसेणं ॥ तोयं व णितेवाइसु, पडिघायाओ य वाउव्व ॥ २०७ ॥" [ यत्तौ पुद्गलमयौ सक्रियौ वायुवहनात् ॥ धूम इव संहरणतः द्वारानुविधानतो विशेषेण ॥ तोयमिव नितम्बादिषु, प्रतिघाताच्च वायुरिव ॥] ननु पवनोपनीतगन्धवद्व्याणां घ्राणेन सह संयोगोऽस्तु शब्दस्त्वाकाशगुण इति न श्रोत्रेण तस्य संयोगः प्रत्यासत्तिः किंतु श्रोत्रस्य कर्णशकुल्यवच्छिन्नाकाशरूपत्वाच्छब्दस्य च तद्गुणत्वात्समवाय एव, गतिस्तु तत्र पवनगतैवारोप्यते न तु स्वाभाविकी, स्वाभाविकगतेरन्यगत्यनुविधानानुपपत्तरिति चेत्, न, प्रतिघातजनकत्वेन तस्य द्रव्यत्वसिद्धेः, न च तीव्रतरपवमानस्यैव प्रति- घातजनकत्वं न तु शब्दस्येति वाच्यम्, भर्यादिशब्दजनकपवनसदृशपवनान्तरेणापि बाधिर्याद्युदयप्रसङ्गात्, अपि च श्रोत्रमपि नाकाशं बाधिर्यायभावप्रसङ्गारिकन्तु मूर्तमेवोन्द्रयमिति न तस्य शब्दो गुणः॥ किञ्च शब्दस्याकाशगुणत्वे सर्वस्य सर्वशब्दग्रह- णापत्तिः श्रोत्रसमवायाविशेषात, तत्पुरुषीयकर्णशष्कुल्यवच्छिन्नसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाधारतायास्तत्पुरुषीयशन्दग्रहं प्रति हेतुत्व- कल्पने महागौरवात्, द्रव्यत्वे तु संयोगेनैव श्रोत्रेण ग्रहणोपपत्तौ न किञ्चिदनुपपन्नं, एवं च शब्दस्य द्रव्यत्वे समवायसमवेतसम- वायप्रत्यासत्यकल्पनया लाघवं द्रष्टव्यं, शब्दस्य मूर्तत्वे तत्साक्षात्कारो न स्याद्विषयतया मूर्तप्रत्यक्षत्वावच्छि प्रति समवाये- नोद्भूतरूपवत्वस्य हेतुत्वादिति चेत्, न, द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति योग्यताविशेषस्यैव हेतुत्वात्स चव्यावृत्तिविशेषः शक्तिविशेषो वेत्यन्यदेतद, श्रोत्रेन्द्रियव्यवस्थापकत्वेन शब्दस्याम्बरगुणत्वसिद्धिरिति तु मन्दं, इन्द्रियान्तराग्राह्यग्राहकत्वस्यैव भिनन्द्रियत्वव्या.

·प्यत्वात, तत्र गुणप्रवेशस्य गौरवकरत्वात्, एतेन श्रोत्रेन्द्रियं द्रव्याग्राहक रूपस्पर्शाग्राहकबाहिरिन्द्रियत्वाद् रसनपद्' इत्यपि निरस्तं, अप्रयोजकत्वाद् द्रव्यग्रहप्रयोजकपत्यासत्यभिधानेन तद्विरहरूपाविपक्षवाकतानुत्थानात् । इत्थं च शब्दो न पौद्ग- लिका स्पर्शशून्याश्रयत्वाद्, अतिनिडिप्रदेशप्रदेशनिर्गमयोरप्रतिपातात, पूर्व पश्चाद्वा(चाऽयमानुपलब्धेः, सूक्ष्ममूर्तान्तराप्रेरक- त्वाद्, गैगनगुणत्वाचेति हेतो निरस्ता वेदितव्याः, भाषावर्गणादेस्तदाश्रयस्य स्पर्शगान स्पर्शशपाश्रयत्वस्पासिद्धेमि- पयादिकमुपभिद्य प्रसपिंगा मृगमदादिद्रव्येण द्वितीयस्यानै कान्तिस्यात्, तृतीयचर्ययोयोकादिना धूमादिना च तथात्वात, पश्चमासिद्धतायास्तु प्रदर्शितन्यात्, उखलनपापिकास्तु " निमित्तपवनस्यैव गुणः शब्दा, अत एव निमित्तपवनना- शासनाशा, समवाधिकारणनाशस्य समरेत कार्यनाशं प्रति हेतुत्वाद, कर्णसंयुक्तनिमित्चपरनसमरायाध तद्ग्रहा, न च वीगा वेणुमुदद्गादेरेव कुतो नापं गुण इति वाच्यं, तेपो अननुगतत्वात, निमितपयनस्यैवानुगतत्वेन समवायिकारणत्वौचित्यात, तेषां निमित्तकारणत्वे क्लोऽपि समवायिकारणत्वाकल्पनासम्बन्धभेदेन कारणताभेदान " इत्याहु, तदसन् , पवनगुणत्वे शन्दस्य तत्पर्शस्पेन स्पार्शनप्रसङ्गाव, तस्य सार्शनप्रतिवन्धमत्वकल्पने च महागौरवात, शब्दगुणस्पार्शनजनकतावच्छेदकजात्यमावा भदोष इति चेत्, न, तादृशजावरमिद्धे, गुपचापजनमतारच्छेदिकया सार्यादिति दिग।अधिकं स्याद्वादरहस्पेऽनुसन्धेयम् ।। तस्माच्छोघाणे अपि प्राप्यकारिणी इति व्यवस्थितम्।। आह च-"गण्हति पचमत्य, उपायाणगडोरलद्धी भोपाहिजपासा.. रिसादओ कहमसंवदे ॥२०॥" [गृगीतः प्राप्तम उपपातानुग्रहोपलब्धः । वाधिपतिनासार्शश्रादयः कथमसम्म]॥१५॥ तदेवं नयनमनोवर्जेन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं व्यवस्थापितम् । अपनपनमनसोलाप्पकारित्यस्प व्यपस्थापनीपतपा मनो- ·दृष्टान्तेन तावचक्षुषोऽप्राप्यकारित्वं व्यवस्थापयति- अप्राप्यकार्यधिष्ठाना-सम्बद्धग्राहि लोचनम् ॥ अनुग्रहोपघाताभ्यां, विषयाद् भाव्यमन्यया ॥१६॥७४॥ चक्षुरमाप्यकारि अधिष्ठानासम्बध्धार्थग्राहकेन्द्रियत्वाद्, मनोवद्, अधिष्ठानेत्यादिविशेषणेन स्पर्शनादाविन्द्रियपददानेन च प्रदीपप्रभायां व्यभिचारः परिहतः, न चाप्रयोजकत्वं सम्बद्वार्थग्राहकत्वे तस्य करवालजलावलोकनादिनोपघातानुग्रहप्रसङ्गात्, न चासिद्ध एव तस्योपघातानुग्रहाभावो भूयो भूयः सूरकरावलोकनेन जलावलोकनेन च दाहशैत्यलक्षणतदर्शनादिति वाच्यम्, अव- लोकनानन्तरं चक्षुर्देशं प्राप्तेन मूर्तेन रविकरादिनोपघातस्य सम्भवाजलावलोकनादौ चोपघाताभावेनानुग्रहाभिमानात् स्वतस्तद्देशं प्राप्तेन च चन्द्रमरीचिनीलादिनाऽनुग्रहोऽपि भवत्येव, यदि च चक्षुः स्वत एवानुग्राहकोपघातकवस्तुनी संसृज्यानुग्रहोपघातौ लभेत तर्हि सूरकरावलोकनादिव करवालावलोकनादप्यभिघातः स्यात्, तदिदमाह-"लोअणमपत्चविसयं, मणोव्व जमणुग्गहाइसुन्नति॥ जलसूरालोआइसु, दीसन्ति अणुग्गहविघाया ॥२०९॥ उज्झेज पाविउ रवि-कराइणा फरिसणं व को दोसो ॥ मन्नेज अणुग्गहं पिवु-बघायाभावओ सोम्मं ॥२१०॥ गंतुं ण स्वदेसं, पासइ पत्तं सयं व णियमोयं ॥ पत्तेण उ मुत्तिमया, उवधायाणुग्गहा होज्जा ॥२११॥" [लोचनमप्राप्तविपयं, मन इव यदनुग्रहादिशून्यमिति ॥ जलसूरालोकादिपु दृश्येते अनुग्रहविधातौ ॥ दह्येत प्राप्य रविकरादिना स्पर्शनमिव को दोपः॥ मन्येतानुग्रहमियोपघाताभावतः सौम्य!॥ गत्वा न रूपदेशं, पश्यति प्राप्तं स्वयं का नियमोयं ॥ प्राप्तेन तु मूर्तिमतोपघातानुग्रहौ भवेताम् ॥]॥१६॥ननु नयनान्नायना रश्मयो निर्गत्य प्राप्य च वस्तु रविरश्मय इव प्रकाशमादधति सूक्ष्मत्वेन तैजसत्वेन च तेषां वन्यादिभिर्दाहादयो न भविष्यन्तीति चत्, न, चक्षुपस्तैजसत्वस्यैवासिद्धेः, तथाहि- ·अदष्टकल्पनापत्ति-स्तैजसत्वे हि चक्षुषः। न च तत्साधक किश्चिद्-बलवन्मानमीक्ष्यते ॥ १७ ॥७५ ॥ चक्षुपस्तैजसत्वकल्पनेऽनुभूतरूपानुभूतस्पर्यतेजोन्तरं कल्पनीयमित्याप्टकल्पनापत्तिः परमते, न च तत्तैजसत्यसाधकं मिश्विदलवत्प्रमाणमीक्षामहे, नवनातैजस रूपादिषु मध्ये रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्या प्रदीपवदित्यनुमानाससिद्धिः, स्वस्पर्शव्य- सकत्वेन प्रदीपदृष्टान्तस्य साधनवकल्याद्विपपेन्द्रियसंयोगनानैकान्तिकत्वाद्, द्रव्यत्वे सतीति विशेषणेऽप्यअनविशेषेणानकान्ति- कत्याप, एतेन "स्पसाक्षात्कारामाधारणकारणं तैजसं रसाव्यञ्जकत्वे सति स्फटिकापन्तरितप्रकाशकत्वात्प्रदीपवद्" इत्यपि निरस्तम् ।। अअनादिमित्रत्वे मतीति विशेषणदाने चाप्रयोजकत्वाचनःप्रदीपयोरेकया जात्या व्यकत्वासिद्धेः॥ एतेन "स्वप्नादिकमिवाअनादिकं सहकृत्य मनसेर साक्षात्कृते निप्यादौ चाचपत्वभ्रम एवत्युक्तावपि न क्षतिः॥ किं चैवंतवाअनादेः पृथप्रमाणत्वापत्तिः, मनो पदसाधारण सहकाऱ्यांसाध रहिगोचरं प्रमा जनपति तस्य प्रमाणान्तरत्वनियमात्, न च पटपटलाच्छन्नचक्षुपामअनादिजनितो निप्यादिमाथात्कारो न प्रमेत्युक्तियुक्तिमहा, पथार्थप्रवृत्तिजनकत्वेन तत्प्रमात्वस्य व्यवस्थितत्वात, नच कारणबाधादप्रमात्वं, तस्यै- वामिदान चस्वप्नादिवदअनादेनिध्यादिश्चकत्वमेवेति युक्तं व्याप्तिग्रहादिकं विनाऽनुमितिरूपतत्यूचनाऽसम्भवात्, स्वभादिस्थलेतु प्यातिप्राइकस्वममाखापनुसरणनियमादिति दिग् । ननु चसुर्यदिन प्राप्यकारि तदाऽसग्निहितत्वा विशेषात्कुट्यादिव्यपहितस्यापि प्रहणप्रसा इति चेन, न, अतिममिहितस्य गोलकादेवि मित्यादिव्यवहितस्यापि योग्यतामागदेवाग्रहात् । नन्यगावच्छेदे- नैव चक्षुःसंयोगस्य ग्राहकत्वान मूलावच्छेदेन तत्संयुक्तगोलकादिग्रहप्रसङ्गः । ट्यादिव्यवहितानां स्वरूपयोग्यता च स्थैर्यपक्षे न परावत, पणिकत्वपधेऽप्यप्रत्यासनानां सहकारिणी नातिशयजनकत्वं, प्रत्यासतिश्च परेषां निरन्तरोत्पादा, अस्माकं तु संयो- ·ASE गः,तदुभयमपि कृष्णसारस्यार्थेन न सम्भवतीति चेत्, न, शक्तिप्रत्यासत्यैवातिशयाधानाल्लोहाकर्षकायस्कान्तादावतिरिक्तप्रत्या- सत्त्यदर्शनात्सामीप्यविशेषस्य तत्र सम्बन्धत्वे चात्रापि तेनैवोपपत्तेः । युक्तं चैतव, संयोगादिनानाप्रत्यासत्यकल्पनलाघवात्, न चवमप्राप्यकारित्वभङ्गः, चक्षुःसंयोगस्य चाक्षुपाजनकत्वेनैव तदुपपत्तेः। वस्तुतः सनिहितविषयग्रहे व्यवधानाभावकूट एव विषयनिष्ठा योग्यता व्यवहितविषयग्रहे चाजनादिनिष्ठैव शक्तिलक्षणा योग्यता हेतुः, विषयपुरुषादिभेदेन तद्वैचित्र्यात् । अत एवास्मदादीनामालोकापेक्षयैव विषयग्रहः पेचकादीनां तु न तथेत्युपपद्यते । इत्यं चाव्यवहितचाक्षुपसाक्षात्कारे चक्षुर्व्यवधाना- भावादीनां व्यवहितचाक्षुषे च चक्षुरजनादीनां विलक्षणशक्तिमत्त्वेन हेतुत्वान्न किश्चिदनुपपन्नम्,भित्त्यादेश्चक्षुःसंयोगप्रतिपन्धकत्वेतु स्फटिकादीनामपि तथात्वप्रसङ्गात्तद्व्यवहितानामप्यनुपलब्धिप्रसङ्गः । प्रसादस्वभाववतां स्फटिकादीनां न नायनरश्मिगति- प्रतिवन्धकत्वमिति चेत्, तर्हि भित्त्यादीनां चक्षुःप्राप्तिप्रतिबन्धकत्वापेक्षया लाघवाचाक्षुषप्रतिबन्धकत्वमेव कल्प्यताम् । स्वप्राची- स्थपुरुषसाक्षात्कारे स्वप्रतीचीवृत्तित्वसम्बन्धन भित्त्यादीनां तत्त्वसम्भवात् । यदि च तत्तक्रियातत्तदुत्तरदेशादीनामेव संयोग- नियामकत्वेनानतिप्रसङ्गाद्भित्त्यादीनां न प्रतिवन्धकत्वमिति विभाव्यते तदा तद्धेतोः' (तद्धेतोरेव तदस्तु किं तेन) इति न्यायेन लाघवात्तत्तन्नयनोन्मीलनस्यैव तत्तच्चारुपहेतुत्वमस्तु किमनन्तसंयोगादिकल्पनया, इन्द्रियसम्बन्धत्वेन प्रत्यक्षहेतुत्वकल्पनात्फल- मुखं गौरवं न दोपायेति चेत्, न, इन्द्रियसम्बन्धत्वस्यैकस्याभावेन तथाहेतुताया एवासिद्धेः । तथापि द्रव्यचाक्षुपत्वाधवच्छिन्न प्रति चक्षुःसंयोगत्वादिना हेतुत्वमनुगतमेवातंदुक्तं-मणिकृता 'प्रत्यक्षविक्षेपे इन्द्रियार्थसन्निकर्षविशेपो हेतुरनुगत एवेति' इति चेत्, न, परमाण्वाकाशादौ व्यभिचारात् । न च महत्त्वसमानाधिकरणोद्धृतरूपवत्त्वस्यापि सहकारित्वान्न दोष इति वाच्यम्: समा- SCIENCE ·कलितसकलनेत्रगोलकस्य दूरासन्नतिमिररोगावयविन उपलम्भप्रसङ्गात्, आह च-"जइ पत्तं गेण्हेल उ, तग्गयमंजणरओमलाईयं ।। पेच्छज्ज जंन पासइ, अपत्तकारि तओच ॥ २१२॥" [यादे प्राप्त गृह्णीयात्तद्गतमञ्जनरजोमलादिकम् ।। प्रेक्षेत यन्न पश्पति, अप्राप्तकारि ततश्चक्षुः ॥ ] अत्यन्तासत्त्यभावस्यापि सहकारित्वे चाधिष्ठानसंयुक्ताञ्जनशलाकाया अप्यप्रत्यक्षत्वप्रसगाव, अग्रा- वच्छेदेन चक्षुःसंयोगस्य हेतुत्वेऽप्युदीची प्रति व्यापारिवनेत्रस्य काश्चनाचलोपलम्भप्रसङ्गाद, दूरत्वेन नेत्रगतिप्रतिबन्धे च शशधरस्याप्यनवलोकनप्रसङ्गात् । तदभीषुभिरिव तिग्मकरामापुभिरपि तदभिवृद्धश्चाविशेषात्, तिग्मत्वेन तिग्मकररश्मीनां तत्प्रति- घातकत्वे च तदालोकपरिकलिवपदार्थमात्राभानप्रसङ्गादिति रत्नप्रभाचार्यप्रभृतयः(रत्नाकरावतारिकाद्वितीयपरि० सूत्र ५) इन्द्रियसम्बन्धत्वेन प्रत्यक्षहेतुत्वेऽपि सामीप्यविशेषेण संयोगस्यान्यथासिद्धिरित्यपि युक्तमुत्पश्यामः ॥ प्राप्यकारित्वे च चक्षुषः शाखाचन्द्रमसोर्युगपद्ग्रहानुपपत्तिः, युगपदुभयसंयोगाभावात् । न च शतपत्रसुचविधव्यतिकरण तत्र यौगपधाभिमा- न एव क्रमेणैव वेगातिशयादुभयसंयोगेनोभयसाक्षात्कारजननादिति वाच्यम्,चन्द्रज्ञानानुव्यवसायसमये शाखाज्ञानस्य नष्टत्वेन शा- खाचन्द्रौ साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायानुपपत्तेः, न चक्रमिकतदुभयानुभवजानितसंस्काराभ्यां जनितायां समूहालम्बनस्मृताववानुभ- वृत्त्वारोपात तथानुव्यवसाय इति साम्प्रतम्, तादृगारोपादिकल्पनायां महागौरवात् । न च विर्यग्भागावस्थितयोः शाखाचन्द्रमसो- युगपत्संयोग इति साम्प्रतम्, सनिहितव्यवहिवयोर्युगपत्संयोगेऽतिप्रसद्गात् । नयनान्निासरता नायनेन तेजसार्थसंसर्गसमकाल- मेव बाशालोकसहकारेणान्यचक्षुरारम्भाच्छाखाचन्द्रमसोर्पगपग्रह इत्यपि तुच्छम् उद्धृतरूपवतेजासंसर्गेणानुद्भूतरूपवत्तेजस आरम्भानम्युपगमादायचक्षुषा पृष्ठावास्थितवस्तुग्रहप्रसङ्गाच्चेत्यधिकंमत्कृतस्याद्वादरहस्यादवसेयम् (न्यायालोकादु धृतम्)

·द्धृतम्)। किञ्च मनोऽप्राप्यकार्यपि प्रतिनियतस्यैव ग्राहकम,ननु मनसोऽपि सर्वग्राहकत्वग्रसङ्गतो नाप्राप्यकारित्वं किन्तु प्रतिनियतग्रा-
हित्वेन] तत्प्राप्यकारि स्यादिति चक्षुपोऽप्राप्यकारित्वसाधने दृष्टान्तीकृतस्य मनसः साध्यसाधनोभयवकल्यामिति चेत्, न, ज्ञेयसम्पर्क-
कृतानुग्रहोपघातलक्षणलिङ्गाभावेन तस्य तत्सम्पर्कासिद्धेः,अन्यथा जलज्वलनादिचिन्तया तस्य क्लेददाहादिप्रसङ्गः, अमुकत्र गतं मे
मन इति प्रयोगस्य च गत्यर्थानां धातूनां ज्ञानार्थत्वेनैतदर्थग्रहणाय व्यापृतं मे मन इत्यर्थः ॥ आह च-"गंतुं नेएण मणो, संव-
ज्झइ जग्गओ व सिमिणे वा ॥ सिद्धमिदं लोअंमिति, अमुगत्थगओमणो मिति ॥२१३॥"[गत्वा ज्ञेयेन मनः, सम्बध्यते जाग्रतो
वा स्वमे वा ॥ सिद्धमिदं लोकेऽपि अमुकत्रगतं मनो मे इति॥] "नाणुग्गहोवघाया-भावाओ लोअणं व, सो इहरा । तोयजलणाइ चिंतण-
काले जुजेज दोहिंपि।।२१४॥"[नानुग्रहोपघाताभावाल्लोचनामिव तदितरथा । तोयज्वलनादिचिन्तनकाले युज्येत द्वाभ्यामपि]॥१७॥
किञ्च भावमनो द्रव्यमनो वा पहिर्गत्वा ज्ञेयेन सम्बध्यत इति विकल्प्य दोपमाह-
किञ्च भावमनो गच्छेद-बहिर्द्रव्यमनोऽथवा ॥ नाद्यः शरीरवृत्तित्वा-दात्मनोऽनिर्गमाद बहिना२५॥*८३॥
उक्तविकल्पद्वये हि प्रथमविकल्पो न प्रथते भावमनसाश्चिन्ताज्ञानपरिणामरूपस्य जीवानन्यत्वाज्जीवस्य च शरीरमात्रवृत्तित्वेन
तद्रूपादीनामिव बहिर्निर्गमासम्भवाद्,आहच-"दव्वं भावमणो वा, वएज्ज जीवो अ होइ भावमणो । देहब्बावित्तगओ, न देहबाहिं
तो जुत्तो।।२१५॥ द्रव्यं भावमनोवा जेज्जीवश्च भवति भावमनः॥देहव्यापित्वान देहबहिस्ततो युक्तः ॥ २५॥ नन्वात्मनः
शरीरव्यापित्वमेवासिद्ध सर्वगवत्वादिति चेद्, उच्यते-[प्रतावस्येह द्वे पत्रे सप्तगाथाश्च गता इति लिखित्मपरावृत्तिश्च कृता]
कर्तृत्वं व्योमवन्न स्यात्-सर्वगत्वे किलात्मनः॥.प्रकृतेरेव कर्तृत्वं, युज्यते न कथञ्चन ॥२६॥८॥

·view आत्मनः सर्वगतत्वे ह्याकाशवन कर्तृत्वभोक्तृत्वादिकं न स्यात्सर्वगतत्वस्यावर्तृत्वादिच्याप्तत्वाद् आच-"सञ्चगओ त्ति य युद्धी, कवाभावाइदोसओ तो ॥२१६ । सर्वगत इति च बुद्धिकर्वभावादिदोपतस्तन]। अत्र सांख्याः सगिरन्ते-कूटस्थ- नित्यत्त्वश्रुतरात्मा तावदकारणमकार्य च, कारणत्वेऽपि तस्यानित्यकार्यपरिणामित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गाद्, अत एव जन्यधर्मानाश्रयत्वं कूटस्थपदार्थो गीयते । तदुक्तं-"न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष"इति, आदिकारणं च प्रकृविरेचातदुक्तं-"मूलप्रकृतिरविकृतिरिति" अचेतनत्वेन चेयं परिणामिनी ततो महदहकोन्द्रियतन्मात्रमहाभूतानां सर्गः, न च पुरपार्थप्रयोजकत्वात्प्रकृतिपरिणामस्य तदनुगुणशम्दादिपरिणाम एवास्तु किमान्तलिकमहदादितत्वेनेति वाच्यम्, तत्सर्गस्य विषयपन्धनार्थत्वात्, न च चितिरेय विषयसम्पन्धस्वभावा, स्वभावस्यानुच्छेद्यत्वेनानिर्मोक्षप्रसद्गाद , न च प्रवृतिरेव तदीपभोगोपकरणसम्पादनस्वभावा, नित्य- त्वेन तस्याः कदाचिदप्यात्मनो निरुपाधिकरवाभावेन तत एव, न च घटादिरेवाहत्य तदीयो, दृष्टादृष्टविभागानुपपत्तो, नापीन्द्रि- यप्रणालिकयैव चिद्विषयसम्बन्धः, व्यासनायोगाव, नापीन्द्रियमनोद्वारा, स्वप्नदशायां वराहव्याघ्राभिमानिनो नरस्यापि नरत्वाभिमानानुदयात् , नायं आन्द्रियवृत्यभावकृतो जाग्रदवस्थायामपि तस्य तनिरपेक्षत्वदर्शनात् । न च मनोविरहवृतः, तस्य स्वप्नैपिच्यापारात् तस्माद् यद्विरहकृता स्वप्नेऽभिमानानुदयस्तदतीन्द्रियं तत्कारणमहारतवमवश्यमभ्युपेयमिति, नचाइदकार- पर्यन्दच्यापारेणैव चिद्विपयसम्बन्धस्वभाव: सुषुप्त्यवस्थायां तद्व्यापारविरामेऽपि श्वासप्रश्वासप्रयत्नसन्तानावस्थानात, वद् यदेता. स्वास्थास्यनुवर्तमानमेकं सव्यापारमवतिष्ठते यदाश्रया चानुभववासना तद्युद्धितत्त्वाख्यमन्तःकरणमिन्द्रियमनोऽहकारपरम्परयो- पारदोऽर्थः पुररस्य भोगाय मपति। तदुक्तं-"एते प्रदीपकल्पाः, परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः॥पुरुषस्पार्थ स्वच्छं, प्रकाश्य युद्धौ ·प्रयच्छन्ति ॥३६॥"इति, तस्मिन्नचेतनेऽपि चेतनत्वाऽभिमानोऽकर्तरि च चेतने पुरुषत्वाभिमानो भेदाग्रहादेव शरीर आत्मत्वामि- मानवत् । तदुक्तं-"तस्मात्तत्संयोगा-दचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् ॥ गुणकर्तृत्वे च तथा, कर्नेव भवत्युदासीनः ॥२०॥" इति, कर्मवासनापि च बुद्धितत्त्व एव, पुरुपस्त्वनुभवतद्वासनातत्फलैः कर्मतद्वासनातत्फलैश्च निर्लेप एच, आलोचनमिन्द्रियाणां व्यापारी विकल्पस्तु मनसः, अभिमानोऽहङ्कारस्य, 'ममेदं कर्तव्यम्' इति कृत्यध्यवसायश्च बुद्धेः, अत्र हि पुरुषोपरागो विपयोपरागो व्यापारा- वेशश्चेतित्रयोंशाः, तत्र ममेति पुरुषोपरागो दर्पणस्येव मुखोपरागो भेदाग्रहादताविको, यद्यपि ममेत्यभिमानो न बुद्धधर्मस्तथापीदमा प्रतिनिर्दिष्टस्य विषयस्य ममेत्यत्र पुरुषस्यैव ग्राहकत्वेनाभिमानः पुरुषोपराग एच, इन्द्रियप्रणालिकोपनीतपरिणतिभेद इदमिति विषयोपरागः, मुखनिश्वासोपहतस्य मुकुरस्य मलिनिमोपराग इव पारमार्थिकः, एतदुभयोपपत्तौ च कर्त्तव्यमिति व्यापारावेशोऽपि, | अस्यायं बुद्धौ विषयोपरागो ज्ञान, दर्पणप्रतिविम्वितमुखस्य तद्गतमलिम्नैव पुरुषोपरागस्य विषयोपरागेण सह सम्बन्ध उपल- ब्धिरिति, वुद्ध्युपलब्धिज्ञानानां नानान्तरत्वं, तदेवमष्टावपि धर्मा बुद्धेरेव सामानाधिकरण्येनाध्यवसीयमानत्वात्, न च बुद्धिरेव स्वभावतश्चेतना परिणामित्वाद्, उक्तञ्च-अध्यवसायो बुद्धि-धर्मो ज्ञान, विराग ऐश्वर्यम् ॥ सात्त्विकमेतद्रूपं,तामसमस्माद्विपर्यस्तम् | ॥२३॥ इति बुद्ध्यादयो नैयायिकाभिमता आत्मविशेषगुणा अप्यत्रैवान्तर्भवन्ति, अव्यक्तस्यैव ज्ञानस्य स्मृतिजनकत्वाभ्युपगमेन केवलं वासनाया एवानभ्युपगमात्,एवं आत्मा न कर्तेत्यभिमतमेवास्माकमिति चेत्।। तदेतदखिलं पवनप्रेरिततूलवत्तरलतरमेव।। कृति- चैतन्ययोः सामानाधिकरण्यानुभवेन चेतनस्यैव कर्तृत्वात्, न चायं भ्रमो, बाधकाभावात्,न चाऽऽत्मनः कर्तृत्वे परिणामित्वप्रसङ्गो | बाधकः, बुद्धेः कृतिसमवायेऽपि तस्य बाधकत्वात् परिणामिनो घटादेरकर्तृत्वस्य दृष्टत्वाद् दृष्टविरोधादयमदोष इति तु तुल्यं, कर्तु- ·रचेतनकार्यत्वादचेतनत्वापत्तिाधिकेवि चेत्, न, 'वीतरागजन्मादर्शनाद्' इति न्यायेन तस्यानादित्वस्यैव सिद्धा, पुरिनित्यत्वेन तत्र नानामवार्जिवासनावस्थानायोगात्प्रकृतेश्य पूर्वबुद्धिवासनानुवृत्त्यम्युपगमेऽपसिद्धान्ताद्युद्धिनिष्ठवासनाया अनियामकत्वाच, नच सम्बन्धविशेषामियमोपपत्तिः, स्थूलरागे सूक्ष्मवासनाया अप्रयोजकत्वात्, न च प्रकृतौ सूक्ष्मन्दम्युपगमेऽपि प्रमाणमस्ति, अन्यथा सूक्ष्मरागादियोगाद् भावाष्टकसम्पन्नतया प्रकृतिरेव युद्धिर्मवेद, स्थूलतद्योग एव पुद्धित्वनियत इति चेत्, तथाप्यप्रामाणिक- सक्षमतदम्पुपगमे घटादापि तदापतिः, तस्य प्रकृतिकार्यत्वात्कारणधर्माणां च कार्ये सक्रमाम्युपगमात् स्थूलबुद्धिविलयेऽपि सूक्ष्मतत्सचाम्युपगमानानुपपचिरिति चेत्, न, मुक्तावपि तत्सत्चप्रसङ्गात्, अधिकारामावान्नायमिति चेत्, नन्वयमधिकारोऽपि धर्माधर्मवासनायोगः, धर्माधर्मो च बुद्धिधर्माविति कथं तत्सचेतद्विलया, स्थूलतद्विलय एव निरधिकारित्वमिति चेत्,तहि स्थूल- युद्धयनुत्पादसमये सूक्ष्मपुद्धिसचाम्पुपगमेऽपि तस्या निरधिकारित्वेन कार्याजनकतया संसारोच्छेदप्रसङ्गः, अन्यथा तु मोक्षो- प्छेदप्रसङ्गः । किश्चरमधिकार एव संमारहेतुरस्तु किं प्रकृत्या, बुद्धिस्तु चेतनैव न तत्यान्तरं, मानाभावाद, नच दर्पणे मुखस्पेय पुदो पुरुषस्योपरागः सम्भवति,अतात्विकस्य सम्मवे शशगृहगस्यापि सम्भवप्रसगात्, असतो विज्ञानस्याप्यभावात्तदज्ञानिका- कारस्यापि दुरुपपाइत्यान,अन्यथा सर्वदेवासद्मावानापतेः विषयोपरागोऽपि न त सम्भनी,अन्यथा मेर्वादिज्ञाने मेघाकारोपितर स्यात्, तस्माद् बुद्ध्युपलान्धज्ञानशब्दाना पर्यायत्वमेव युक्तं,अहवारोऽपि विकल्परूपोमानस एवव्यापारोज्यथा स्त्रमे यथार्था- इकार इस विपरीताहङ्कारोऽपि न स्याइ, इदं पुनरवशिष्यते यत्कस्यचिदहमिति सकल्पात्स्वगुणाभिषमपरगुणद्रापारणाम : समुज्जृम्मत कस्यचित्तु नेत्या किं नियामकमिति,तत्र तु मानं मोइनीयकर्मण उदयानुदये एव सन्ये,एकस्यापि कपापमोहनीय- ·- कर्मणः क्रोधादिव्यापारभेददर्शनेन भेदकल्पनात्, एवं च कृत्यादीनां चेतनासामानाधिकरण्ये सिद्ध बुद्वयादितत्वकल्पना युक्तिही- नैवेति सङ्क्षपः ॥स्यादेतद्, आत्मनो जन्यधर्माश्रयत्वे कौटस्थ्यविरोधो धर्मधर्मिणोरभेदे कार्यानित्यत्वेन कारणस्याप्यनित्यत्वप्न- सगाव, न च तयोरभेद एव युक्तो विरुद्वधर्माच्यासलक्षणस्य भेदस्य घटपटयोखि प्रत्यक्षसिद्वत्वादिति वाच्यं, श्यामत्वर- क्तत्वाम्यां वैधयेपि घटस्येव गुणगुणिभावेन गुणगुणिनोरन्योन्याभावायोगादिति, मैवं, आत्मनो नित्यानित्यत्वस्यैव युक्तिसिद्धत्वाद् धर्मधर्मिणार्भेदाभेदस्य समपञ्चं स्याद्वादरहस्ये व्यवस्थापितत्वात्, कूटस्यत्वं तु तत्र समानजातीयद्रव्यपर्या- यद्वाराऽपरिणामित्वं अना(आ)त्मेतरमिन्नत्वं वेति सर्वमत्रदातम् ॥ २६ ॥ सर्वगतत्वे दूपणान्तरमप्याह- सर्वासर्वग्रहोऽप्येवं, नित्यस्यान्यानपेक्षणात् ॥ अपेक्षणेऽपि देहस्या-पेक्षायामतिगौरवात् ॥२७॥ ॥८५॥ आत्मनः सर्वगतत्वे त्रिभुवनभवनोदरसञ्चारिपदार्थसार्थप्राप्त्यवश्यम्भावात् मनसः प्राप्यकारित्ववादिनः सर्वोपलब्धिप्रसङ्गः, प्राप्त्यविशेषेऽपि कतिपयार्थानुपलम्भे चाविशेषात्सर्वानुपलम्भप्रसङ्गः, यदुक्तं-"सवासव्यग्गहण-प्पसंगहोसाइओ वावि ॥२१६॥"[सर्वासर्वग्रहणप्रसङ्गदोपादितो वाप] अथ मनसो बहिरस्वातन्त्र्याद् वहिरर्थग्रहसामप्रीनियमादेव मनसो बहिरर्थग्रह- नियम इति चेत्, तथापि शरीरावच्छेदेनैव सुखादिकमुपलभ्यते न घटाघवच्छेदेनेत्यत्र किं नियामकं, आत्मनः स्वगुणजनने शरीरस्यापि सहकारित्वान्नान्यत्र तदुत्पत्तिरिति चेत्,न,नित्यस्य सहकार्यपेक्षायोगात्, तथाहि, सहकारिणा किं तत्र कश्चिदतिशयः क्रियते न वा, क्रियते चेत्, स किं अर्थान्तरभूतोऽनन्तरभूतो वा, आधे न किञ्चित् कृतं स्यात्, अन्त्ये तु तदनन्तरभूताति- शयकरणे तस्यापिकरणप्रसङ्गः । अकरणपक्षे तु न तस्य सहकारित्वम्, अन्यथा जगतोऽपि सहकारित्वप्रसङ्गादित्याहुः, नंनु सह- ·कारित्वं नातिशयजनकत्वं कार्यजन्माजन्मनोः सहकारिसन्निधानासविधानाभ्यामेवोपपत्तावतिशयस्याकल्पनात, किं त्वेककार्य- कारित्वं, बच नित्यत्वेऽप्यात्मनः शरीरे निराबाधमिति चेत्, न, तथापि ज्ञानादावनन्तशरीरादिहेतुत्वकल्पने गौरवात, आत्मनः शरीरव्यापित्वकल्पनस्यैव युक्तवाद ॥२७॥ न घाऽत्मनो विभुत्वसाधनसावधानं बलवत्प्रमाणमपि जरीजृम्मत इत्याह- विभुत्वसाधक किञ्चित्, प्रमाणमपि नेक्ष्यते ॥ स्वसम्पन्धविशेषेणा-दृष्टं यत्कार्यमर्जति ॥२८ ॥ ८६ ।। न घदृष्टस्य कार्यमा प्रति हेतुत्वानस्य च स्वाश्रयसयुक्तसंयोगेनैव हेतुत्वकल्पनादात्मनो विभुत्वसिद्धिः, प्रध्वंसे व्यभि- चारात् कालिकादिसम्बन्धेनैव तस्य तत्र हेतुत्वौचित्यान, वस्तुतस्तु कार्यत्वं कालिकसम्बन्धेन घटत्वपटरवादित्त्ववमननुगतमिति 5 न कार्यतावच्छेदकं, न च कार्यमानहेतुत्वे तस्य प्रमाणमस्तीति सुखदुःखयोरेय धर्माधर्मरूपस्यादृष्टस्य हेतुत्वमास्थेयम्, अथ बनेरूद्मज्वलनादावदृष्टमचे नियामवम् । तदुक्तम्। "न ज्वलत्यनलस्तिर्यम्, यदुवं वाति नाऽनिलः ॥ अचिन्त्यमहिमा तत्र, धर्म एव निवन्धनम् ॥१॥" न च शरीरच्यापित्वे प्राणिनोऽदृष्टस्य वयादिसम्बन्धः सम्भवतीति तस्य, विभुत्वमेव युक्तमिति घेत, न, स्वाश्रय संयुक्तसंयोगसम्बन्धनादृष्टस्य घटादावपि सत्त्वाद्, वद्वित्वविशिष्टस्वाश्रयसंयुत्त सयोगसम्बन्धेन तस्य हेतुत्वे तु स्वायसंयुत्त संयोगविशिष्ट वद्वित्वसम्बन्धेन तथात्वे विनिगमनाविरहात्सम्बन्धविशेषेणैव तद्वैतुत्वौचित्यात्, एतेन (यदपि) "शत्रुजियांसया कृतेन श्येनयोगेन यज्वन्येवादृष्टविधानाचस्य च शत्रावसम्बन्धात्कथमात्मविभुत्वं विना तत्फलोपपत्तिः (तदपि न, शक्तिविशेषरूपस्य कारणत्वस्थासम्बन्धेऽप्यविरोधात्सम्बन्धघटितत्व घा तस्य प्रकृते सम्बन्धविशेषकल्पनायश्यकत्वाइ) इति " परास्तम् ॥ २८॥ विभुत्वसाधकान्तरं निराकरोति- ·अथ नित्यमहत्त्वेन, व्योमवद्विभुतास्य चेत् । नैवं तत्परिमाणं हि, यदुत्कर्षापकर्षभाक् ॥ २९ ॥ ८७ ॥ अथ परे प्रतिपादयेयुरात्मनो महत्त्वं तावन्निर्विवादं द्रव्यचाक्षुपंप्रति कल्पनीयहेतुभावस्य महत्त्वस्य लाघवेन जन्यद्रव्यसाक्षा- त्कारत्वावच्छिन्नं प्रत्येव हेतुत्वकल्पनात्, आत्मसाक्षात्कारनिर्वाहायात्मनि महत्त्वस्यावश्यकत्वात्, तच्च महत्त्वं न जन्यं, कार्य हि महत्त्व अवयववहुत्वजन्यं स्यात्तन्महत्त्वजन्यं वा प्रचयजन्यं वा, न च त्रितयमपि निरवयवस्यात्मनः सम्भवतीति ॥एवं चायं प्रयोगः, आत्मा विभुर्नित्यमहत्त्वादाकाशवदिति चेत, अनोच्यते-अत्र हि परमप्रकृष्टपरिमाणवत्त्वलक्षणं विभुत्वं साध्यते, न च नित्य- महत्त्वस्य परमप्रकर्षविपक्षवाधको जागर्ति तर्की, अपकृष्टत्वे तस्य जन्यत्वापत्तिर्वाधिका, गगनमहत्त्वावधिकापकर्पस्य बहुत्वजन्य- तावच्छेदकत्वादिति चेत्, न, परमाणुपरिणामसाधारणतया तस्य कार्यतानवच्छेदकत्वात् परमाणुपरिमाणे व्यभिचारेण त्रुटिमहत्त्वा- वधिकोत्कर्षेण समं सात्तिादृशापकर्षस्य जातित्वासिद्धथा बहुत्वजन्यतानवच्छेदकत्वाच, वस्तुत आत्मपरिमाणमपि प्रचयविशेषा- दुत्कर्षापकौं भजज्जन्यमेवेति हेतोरेवासिद्धिः ॥२९॥ नन्वेवमात्मनः सावयवत्वापत्तिरिति चेत्, किन्चातः। सावयवत्वे सति तस्य कार्यत्वं स्यादिति चेत्, किमिदं कार्यत्वं प्रागसतः सत्तालाभः पूर्वाकारपरित्यागेनोत्तराकारोपादानं बा, नाद्यः, असत उपायसहस्र- णाप्युत्पादयितुमशक्यत्वात, अन्यथा शशविपाणस्याप्युत्पत्तिप्रसङ्गात्, अन्त्ये तु तादृशं कार्यत्वमात्मन इष्टमेवेत्यभिप्रेत्याह- एवं सावयवत्वं त-नित्यत्वं नैव बाधते ॥ कथञ्चित्परिणामित्वं, विना तन्न घटेत यत् ॥ ३० ॥८८॥ न हि सावयवत्वेनात्मनः कथञ्चित्परिणामित्वलक्षणेऽनित्यत्वे द्रव्यैकरूप्यलक्षणनित्यत्वव्याघातः येन प्रतिसन्धानाद्यभा- वप्रसङ्गः,नच सावयवत्वे तस्य प्राश्रीसद्धसमानजातीयावयवारभ्यत्वप्रसक्तिः, अवयवजन्य एव कार्येऽवयवानां जनकत्वात्, अस्य - ·त्वतथात्वात्, न च तादृशकार्येऽपि घटादौ प्राक्प्रसिद्धसमानजायिकपालसंयोगारम्पत्वं दृष्टं, कुम्भकारादिव्यापारान्वितान्मृत्ति- ण्डात्प्रथममेव पृथुबुघ्नोदरायाकारस्योत्पत्तिप्रतीतेरित्यप्याहुः ॥३०॥ प्रमाणासेदेऽर्थेन किश्चिदन्पदाधकमित्यन्यत्रातिदिशति- मूर्तत्वादिप्रसङ्गोऽपि, वारणीपोनया दिशा ॥ मानराजादरे दुष्टा, हन्तापत्तिर्न पत्तिवत् ॥३१।।८९॥ एवश्च मूर्तशरीरानुप्रवेशेनात्मनो मूतत्वापनिरपि परास्ता, यतः किमिदं पूर्व इयत्नावच्छिन्नपरिमाणपोगो रूपादिसन्निोमो वा, आये इष्टापतिः, न पविभुद्रव्यस्य मूर्तत्वं न मन्यते कश्चिद्विपश्चिव, नान्त्यो मूर्वानुप्रवेशिनो रूपादिमत्तव्याप्तिविरहान्मनस्येव व्यभिचारात्,न चमूर्तमहत्येनापि तद्व्याप्तिरस्ति,अप्रयोजकत्वाद् एवमात्मनो मूर्तद्रव्यत्वेऽचेतनतापचिरपि परास्ता, सहचारदर्शन- मात्रेण व्याप्त्यग्रहाद्, अन्यथा विभुत्वेऽप्याकाशादिवत्थावं स्यात,एव चवालयुक्शरिपरिमाणभेदेनात्मनो भेदापत्तिः,परिमाणभेदे द्रव्यमेदावश्यम्भावात्, तथाचान्यदृष्टस्पान्यस्य स्मरणानुपपत्तिरित्यधरीकृतं, कश्चिद्भेदेऽपि तस्यामेदाम्युपगमात्सर्पस्पेव सफण- विफणावस्थयोः,अत्यन्तभेदे तु प्रत्यभिज्ञायनुपपचिरित्पन्यत्र विस्तर तथा शरीरखण्डने शरीरव्यापिनो जन्तोरपि सण्डनप्रसङ्ग इत्यप्यसमीक्षिवाभिधानं,शरीरखण्डने कयश्चित् तत्खण्डनस्यैष्टत्वाच्छररिसम्बद्धात्मप्रदेशम्यो हि कतिपयात्मप्रदेशानां सण्डितशरीर- प्रदेशानुप्रवेश आत्मनः खण्डनं, तमात्र विद्यत एव, अन्यथा सण्डिवशरीरप्रदेशस्य कम्पोपलब्धिन स्यात् नमात्मविभुतवादेपि शरीर तदषयवं विनावाऽन्यत्रात्मगुणोपलन्धिः,नच सण्डितशरीरप्रदेशोपि शरीरमेन,अथ पूर्वाश्यवसपोगाविशेषेऽपि संपोगान्तरेणाऽदृष्ट- वशात् खण्डशरीरद्वयोत्पत्तेर्न दोष इति चेत्, न, एकदा शरीरद्वयोत्पत्तेविरोधादविरोधे वैकदोभयत्र मनासयोगविरदान कयश्चैक- दैव तयोः कम्पोपलब्धिः, अदृष्टवश्चात् खण्डितशरीरे मनोन्तरप्रवेशाम्पुपगमात्र दोष इति चेत्, न, वयाप्यात्माविशेषगुणपौग- ·पद्यानभ्युपगमसिद्धान्तविरोधात, अवच्छेदकभेदेन विभुविशेषगुणानामपि युगपदुत्पत्तिरिष्टैव, शब्दस्थले दृष्टत्वादिति चेत्, न,तथापि मुहूर्तानन्तरमपि छिन्नगोधाशरीरे कम्पोपलब्धिप्रसङ्गात्, तदानीं ततो मनोविगमः कल्प्यत इति चेत्, न, एतादृशकष्टकल्प- नापेक्षया तत्रात्मप्रदेशानुप्रवेशोऽदृष्टवशाच कालान्तरे तत्सङ्घनमिति कल्पनाया एव युक्तत्वादिति दिग् ॥ एवमदृष्टवदात्मसं- योगं विना परमाणुष्वाधकर्मानुपपत्तावन्त्यसंयोगं विना तन्निमित्तशरीरानुत्पत्तौ शरीरव्यापित्वबादे सर्वेषामनायाससिद्धो मोक्षः स्यादित्यप्युन्मत्तभापितमायं, विभुत्ववादेऽपि सकलपरमाणुग्रहणाभावस्यादृष्टस्वभावाधीनत्वेन शरीरव्यापित्ववादेऽप्यसम्बद्धानाम- पि परमाणूनां स्वभावत एव नियतानां ग्रहणानियतशरीरोत्पत्तेविरुद्धत्वात्, तदेवमसमुद्धतस्यात्मनः शरीर एव वृत्तिः, समुद्घातमहिम्ना तु वहिरपीति सुव्यवस्थितम्, ॥३१॥ विभुत्वनये तु महतीयमनुपपत्तिरित्याह- विभुत्वे पुनरात्मा स्या-देक एवान्तरिक्षवत् ॥ उपपत्तेर्व्यवस्थाया, विविधोपाधिभेदतः ॥ ३२॥१०॥ आत्मनो विभुत्ववादे होकात्मपरिशेपापत्तिरेकचैव नानात्मकार्योपपत्तेः, एकत्र व्याम्नि नानाघटसंयोगवदेकत्रैवात्मनि नानामन:- शरीरेन्द्रियसंयोगानामेकाकाशसमवेतनानाशब्दवच्चकात्मसमवेतनानासुखदुःखादीनां युगपदुत्पत्तिसम्भवाद, अथावच्छेदकतास- म्बन्धेन शब्दोत्पत्तौ संयोगादिरूपस्यासमवायिकारणस्य नियामकत्वादेकत्रापि व्योम्नि देशभेदेन नानाशब्दोत्पात्तयुज्यतामत्र तु कथमिति चेत्,न, अत्राप्यवच्छेदकतासम्बन्धेनात्मविशेषगुणत्वावच्छिन्नं प्रति प्राणशरीरसंयोगादेरसमवायिकारगस्य नियाम- कत्वात् सुषुप्तिकाले ज्ञानानुत्पत्तिनिर्वाहाय च त्वङ्मनोयोगस्य शरीरनिष्ठतया हेतुता वाच्या, त्वयाप्यात्मनिष्ठतया तहेतुताकल्प- नाद एवं च परामर्शादीनामपि शरीरनिष्ठतयैवानुमित्यादिहेतुत्वान्न चैत्रशरीरानच्छेदेन परामर्शान्मैत्रशरीराबच्छेदेनानुमित्याद्या-

·पतिः, वस्तुतश्चैत्रपरामर्शसमवायिनि मैत्रे न चैत्रशरीरावच्छिन्नानुमित्यापतिः, कार्यतानवच्छेदकरूपेणापत्यभावात्, न च
वैवैकैकात्मस्थलेऽनन्तशरीराणां तत्त्वतत्वेन तत्तदात्मगुणं प्रति हेतुता चाच्या, मम तु समयायेन तदात्मसमयेतगुणत्वावच्छिन्नं
प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन तदात्मत्त्वनावच्छेदक्तया तं प्रति च तदात्मशरीरत्वेन हेतुताद्वयं युक्तमेव कल्पनीयं, अथ तदात्मीयत्वं न
उदात्मसंयोगोऽतिप्रसङ्गात्किन्तु तदात्मादृष्टोपगृहीतत्वं तच्चाननुगतमेवेति तयापि नानैव हेतुत्वमिति चेत्, न, स्वसमवेतादृष्टोप-
गृहीतत्वसम्बन्धेन तदात्मव्यक्तिवच्छरीरत्वेनानुगतस्यैव हेतुत्वादिति वाच्यं, शब्दादौ तच्छरीरावच्छिन्नं प्रति तच्छरीरत्वेन हेतुतया
क्लप्सयैव निर्वाहोद्धतुत्वान्तराकल्पनया ममैव लाघवात, अथवाऽवच्छेदकतया कार्योत्पत्तावपि प्रागभाव एव नियामक इति न किञ्चि-
दनुपपन्नम्, अथादृष्टफलयोः प्रतिनियमदर्शनानानात्मानो व्यवस्थाप्यन्तेऽन्यशरीरजनितस्यादृष्टस्यान्यशरीरावच्छेदेन फलजनक-
तेऽतिप्रसझानियामकान्तरस्य चादर्शनादिति चेत्, न, तच्छरीरजनिताऽदृष्टस्य तअन्यशरीरावच्छेदेन फलजनकत्वेऽतिप्रसङगामा-
वाद, एवं च जननमरणादिनियमोऽप्युपपादित इति दिग् ॥ नन्विदं भवतामपि समं दूपर्ण शरीरव्यापिनानात्मकल्पनापेक्षया
विमारेकस्यैवात्मनायल्पनौचित्यान, सिद्धान्तविरोधस्त्वावयो:समान एव,एकात्मवादे मोक्षार्थितया कस्यापि प्रवृचिर्न स्यात्किश्चिच्छ-
रीरावच्छेदेन सक्लदुःखध्वंसरक्षणस्य मोक्षस्य सिद्धत्वात्सिद्धे इच्छाविरहात, तच्छरीरावच्छेदेन दुःखध्वंसे तु नेच्छा, सर्व दुःसं
नश्यत्त्विति कामनयैव परिव्रज्यादौ प्रश्चेरिति समाधानमप्यावयोः समानमिति चेत्,न, सिद्धिपदप्राप्तीच्छयैव तदुपायेषु प्रवृत्तेः,
प्रेत्यमावादिव्यवस्थया च नानात्मनां मेदस्याविभुत्वस्य च सिद्धयोमयनिरासे तात्पर्यात, नहि दुःसध्वंसार्था पुरुषाणां प्रवृत्तिरपि
तु सुखाथैवेति सर्वमवदातम् । तदेवं मावमनो बहिर्गत्वा वस्तुप्रकाशयेदिति विकल्पो निरस्तः ॥३२॥

·तस्सा अथ द्रव्यमनो बहिर्गत्वा प्रकाशयिष्यतीति द्वितीयविकल्पं निराकरोति- बहिर्द्रव्यमनो गच्छे-त्किं यद्धीहेतुरेव न ॥ निमित्तमपि नो तस्या-करणं वा बहिर्गतम् ॥३३॥११॥ काययोगसाचिव्येन जीवगृहीतचिन्ताप्रवर्तकमनोवर्गणान्तःपातिद्रव्यनिकुरुम्बलक्षणं द्रव्यमनःपुद्गलस्कन्धत्वादात्मधर्म- स्य ज्ञानस्य जनकमेव न भवति कथञ्चित्, अत एव हेतुहेतुमद्भावातिक तद्बहिर्निर्गमाचिन्तयाऽजागलस्तनायमानया । अथ तवापि चक्षुरादिनेव प्रेरितो जन्तुर्ज्ञानं जनयतीति प्रदीपवत्तत्करणं स्यादिति चेत्, तथापि स्थितेनैव तेन ज्ञानं जननीयं स्पर्शनादि- वकरणत्वादेव च तन्न बहिरेति स्पर्शनादिवदिति सुव्यवतिष्ठते, एवं च शरीरस्थितस्यापि तस्य पद्मनालतन्तुन्यायेन वहिन्निासरणं भविष्यतीति शङ्का परास्ता । आह च-" दव्वमणो विन्नाया, ण होइ गंतुं वि किं तओ कुणह॥ अह करणभावओ तेण जीवो विआणिजा ॥२१॥" [ द्रव्यमनो विज्ञाव, न भवति गत्वा च किं ततः करोतु ॥ अथ करणभावतस्तस्य, तेन जीवोऽपि विजानीयात् ॥ ] "करणतणओ तणुसंठिएण, जाणेज फरिसणेणं वं ॥ एत्तोचिय हेऊओ, न नीइ चाहिं फरिसणं व ॥ २१८ ॥" [करणत्वतस्तनुसंस्थितेन, जानीयात्स्पर्शनेनेव ॥इत एव हेतोर्न निर्गच्छति बहिःस्पर्शनमिव ॥२१८॥] ॥३३॥ नन्वनुग्रहोपघाताभा- वान्मनोऽप्राप्यकारीति प्राप्रतिज्ञातं स एव चाऽसिद्धश्चिन्ताहर्षादिना तदुपघातानुग्रहानुमानादितिभ्रान्तस्याशङ्कां निराचिकीर्षुराह- चिन्ताहादिना जीवो-पघातानुग्रही यदि ॥ किं ताभ्यां ज्ञेयसंसर्गा-न्न येतो मनसो यतः॥३२॥ परः खल्वेवमनुमन्यते यदौर्बल्योरःक्षतादिलिङ्गैर्मनसः शरीरापचयप्रयोजक आर्त्तरौद्राभिवृद्धिमहिना च हृद्रोगादिप्रयोजक उपांतो रोमाञ्चोदयाद्यनुमेयो हर्षादिरूपश्चानुग्रहो भवतीति तस्य तदभावाभिधानमसङ्गवमिति । यदाह-"नलइ उवधाओ से, ।

·दोबल्लोरक्खयाइलिंगेहि।जिमणुग्गहो य हरिसा-इएहि वो सो उमपधम्मो, ॥२१९॥" शायते उपघातस्तस्य दौर्षल्पोक्षतादि- लिझे। यदनुग्रहश्य हादि-मिस्तता स उभयधर्मा]तदसतं, यवो द्रव्यमनस्तावन्मनस्त्रपारणतानि पुद्गलसयातरूप शोका- दिपीडया हृदयदेशाभितनिविडमरुद्ग्रन्धिवजी पीडयेत् तदेव चमनस्त्वपरिणतेश्च पुद्गलसवातरूपं हपिमिनिवृत्या भेपजव- जीवमनु गृणीयाचावता शेयनिमित्तकमनोनुग्रहोपपातकताभिधानामिदम् ।यदाह-"जइ दलमणोतिरली,पीलिजा हिपनिरुवा- उच्च । तयशुग्गेहण हरिसा-दोव्व नेएण किं तत्य॥२२०॥ [यदि द्रव्यमनोऽतिबलि,पीडयेहभिरुद्धवायुरिव ।। तदनुग्रहेण हदिय व क्षेपस्प किं तत्र अन्ताकरणं हि न बहिर्गत्वा ज्ञेयमर्थ जानाति नवा तत्स्वसमीपमानीय प्रकाशयति न वा ज्ञेयकतानुग्रहोप- पातमाग भवतीति भुजमुक्षिप्य पर्यघदामो,न तु तञ्जीवस्पानुग्रहोपपातावपि जनपतीति वयं वदामः, पुद्गलेम्प एव तेन तल्लामाचथा चेदमस्मान् प्रत्यनिष्टोपदर्शनं वादिनोऽविचार्यवादितामेव व्यञ्जयति। यदाह "नी आगरिसिउवा, ननेप्रमालंचर तिणियमोऽयं ॥ तयकया जेऽणु-गहोवधाया य ते नत्यि॥२२२ निर्गत्याछप्प का न यमालम्बत इति नियमोऽयम्। तक्षेपकतो यायनुग्रहोपघाती च तौ न स्ता]"सो पुण सपमुक्पायण-मणुग्गहंवा करेज को दोसो। जमणुग्गहापाया, जीवाणं पोग्गलेहितो ॥२२३॥"[तत्पुनः स्वयमुपयातमनुग्रहं वा कुर्यात्को नाम दोषः ॥ यदनुग्रहोपपाती, जीवानां पुद्गलेम्यः ] ॥३॥ ननु चिन्तनीयवस्तुसंसर्गादेव हर्पशोकरूपावनुग्रहोपपातौ भविष्यतो न तु द्रन्यमनस इति चेत् न,एवं सत्योदनादिचिन्तया पुभुक्षायपगमप्रसङ्गात् । ननु तर्हि द्रव्यमनसस्तदेतत्वे किं प्रमाणमित्यत आह- देहोपचयवीर्यल्ये, मनापुद्गलहेतुके । आहारपुद्गलादीनां, तदेतुत्वेन निश्चयात् ॥ ३५॥१३ ।।

·| अन्यथा हृद्ग्रन्थेरपि दौर्बल्यजनकत्वं न स्यात् , ननु चिन्ताहर्षयोरेव साक्षात्तजनकत्वमस्तु किं नानामन : पुद्गलकल्पनया ? , वदति च- " चिन्तया वत्स ! ते जातं , शरीरकमिदं कृशम् " इति चेत् , न , एकशक्तिमत्त्वेन पुद्गलत्वेन तदेतुत्वकल्पनात्प्रमाणाविरोधेन शरीरस्य पुष्टिहानी तावत्पुद्गलजन्ये इष्टानिष्टाहाराम्यवहारेण तदर्शनाद्,अथेष्टादण्याहाराद्रोगिणां पुष्टयदर्शनादनिष्टादपि च भेषजादेस्तदर्शनाद् व्यभिचार इति चेत्,न, धातुसाम्यवैषम्यद्वारा तयोस्तद्धेतृत्वातू, तदिह चिन्ताहर्षसमये जायमाने शरीरपुष्टिहानी पुद्गलसम्बन्धमपेक्षमाणे उपस्थितत्वान्मनःपुद्गलसम्बन्धकल्पनायैव प्रभवतो,नचौदर्यामिपरिपाकजनितगतिशयानामेवाहारपुद्रलाना तद्धेतुत्वावधारणान्नाऽनीदृशानां मनःपुद्गलानां तद्धेतृत्वमिति वाच्यम्, स्वत एवातिशयिताना मनःपुद्गलानां तद्धेतुत्वौचित्यात्, चिन्तयेत्यादिकश्च प्रयोग औपचारिक इति दिग् ॥ तदिदमभिप्रेत्याह-" इटाणिताहार-भवहारा होन्ति पुहिहाणाओ। जह तह मणसो ताओ, पोग्गलगुणोति को दोसो ? ॥२२१॥" [ इष्टानिष्टाहाराभ्यवहारे भवतः पुष्टिहानी । यथा तथा मनसे पुद्गलगुणत इति को दोषः ॥ ] स्यादेतत्, शोकहर्षव्यापारनैरन्तर्येण नाडीविशेषप्रयत्नप्रेरितद्रव्यान्तरादेव तदुपपत्तौ कि कल्पनयेति, मैव, शोकहर्षादिकार्यजनकानां मनोद्रव्याणामेव कल्पनात्तत्र संज्ञामात्र एव परेषां विवादात्, इष्टानिष्टमनोद्रव्योपादा- ननियम एव कुत इति चेत्, अदृष्टवशादेवेति सर्वमवदातम्, ॥ ३५ ॥ स्वमविज्ञानेन मनसा प्राप्यकारित्र सेत्स्यतीति निराकर्तुमाह- मनसः प्राप्यकारित्वं स्वप्नेनापि न सिद्धयति ॥ यक्सौ न तयारूपी,व्यभिचारादिदर्शनात् ॥enten 'मम मनो मेरौ गते' इति स्वप्नविज्ञानदर्शनान्न मनसः प्राप्यकारित्वं सिद्धथति तस्याप्रमाणत्वात्प्रपोधे तद्विपरीतदर्शनाव, ॥ STS ·नचाशु गमनागमनशीलस्य मनसस्तदा ततः परावृत्या तद्विपरीतदर्शनमुपपत्स्यत इति वाच्यं, स्वप्नस्य प्रामाण्यानिश्चयेन तया- कल्पनाऽयोगानन शरीरस्यापि तत्प्राप्तिग्रहात्, न च सापि सम्भवति, कुसुमपरिमलाद्यजनितश्रमायनुग्रहोपघाताभाषादिह स्थित सुप्तस्याश्चैव दर्शनाच,तदिदमाह-"सिमिणोणतहारूवा,वमिचाराओ अलायचक्कं वावमिचारोअ सदसण-मुवघापाणुग्गहाभावा १२२४॥" [स्वप्नो न तथारूपो व्यभिचारादलातचक्रमिव ।। व्यभिचारश्च स्वदर्शना-दुपयातानुग्रहामावान]"इह पासुत्तो पेन्डइ, सदेहमनत्य णय तो तत्थाणय तग्गयोवघाया-गुग्गहरूवं विवुद्धस्स ।।२२५|| [इह प्रसुप्तः प्रेक्षते स्वदेहमन्यत्र न च सकस्तत्र॥ न च तद्गतोपघातानुग्रहरूपं वियुद्धस्य]॥३६॥ ननु प्रयुद्धस्य हर्षविपादोन्मादमाध्यस्थ्यदर्शनात् स्वप्नेऽपि जिनस्नात्र-तदपाय- कामिनीकुचकलशसम्पर्क संस्तारस्वरूपदर्शनायर्थक्रियानुमानान् न तस्य व्यभिचारित्वं भविष्यतीत्यत आहू- हादिकं ज्ञानफलं, स्वमे नैव क्रियाफलम् ॥ तत्सम्भवे बुभुक्षाऽपि, क्षीयेतोदनदर्शनात् ॥३७॥ ९५ ॥ न खलु स्वमे जिनस्नानादिकरणादेव प्रबुद्धस्य हर्षादिप्रादुर्भावः केनापि स्वमे तत्कियाऽदर्शनारिक तु रागादिमहिम्ना वदभिमानादेव, दृश्यते हि जाग्रतोऽपि दूराजरतीमपि मदिरोन्मादविपूर्णमाननपना गतिविलासविडम्बितकलहंसगमनां ससम्भ्रमं निजजोत्क्षेपविहितपीवरकुचकलशानमनामादरेण तरुणीमिव पश्यतस्तरुणस्य हर्षोन्मादादिप्रादुर्भावस्तस्मादिष्टप्राप्त्यादेवि तद- भिमानस्यापि सुखादिहेतुत्वमास्थेयो अत एव रागसहकूतस्यैव तस्य तजनकत्वात्तविरहिणो मुनेः स्वमे कामिनीदर्शनादिनापि न हर्षाद्युदयोऽपि तु माध्यस्थ्यमेव, मोहहीनस्य स्वम एवन' इति तु न वक्तुं युक्तम्, मोहविगमाधीननिर्मोहत्वस्य दर्शनावरणोदय- प्रसूतनिद्रायविरोधित्वात्, यदि तु स्वमेऽपि सुखादिकं बियाफलमिति क्रियैव स्यान्नान्यथा, तदा तदानीमोदनादिदर्शनाद् धुभु- ·S क्षाविलयप्रसङ्गे बुभुक्षाक्षामकुक्षेन्द्रिायामेव प्रवृत्तिः स्यान्न तु पाकादाविति विपरीतमेतद्, आह च-"दीसन्ति कासइ फुडं, हरिस- विसायादओ विबुद्धस्स।सिमिणाणुभूअसुह-दुक्ख-रागदोसाइलिंगाई॥२२६॥"[दृश्यन्ते कस्यचित्स्फुटं हर्षविषादादयो विवुद्धस्य। स्वमानुभूतसुखदुःख-रागद्वेषादिलिङ्गानि] "न सिमिणविन्नाणाओ, हरिसविसायादओ विरुज्झति। किरियाफलं तु तित्ती-मदवह- बंधादओणत्थि ॥२२७॥" [न स्वमविज्ञानाद् हर्पविषादादयो विरुध्यन्ते ॥ क्रियाफलं तु वृप्तिमदवधबन्धादयो न सन्ति] ननु कान्ता- दर्शनजन्ये सुखे तदर्शनमात्रं हेतुरस्तु, मोदकभक्षणादिजन्यं तु सुखं कथं स्वप्ने मोदकज्ञानमात्रादितिचेत,न, अनन्यगत्या स्वमज- नितेष्टप्राप्त्यभिमानस्यापि विलक्षणसुखहेतुत्वस्वीकारात् प्रबुद्धस्य तु स्वमशुभत्वज्ञानस्य तथात्वादिति दिग् ॥ ननु स्वप्नेऽपि कामिनीसुरतादिक्रियाफलं व्यञ्जनीवसर्गादि प्रबोधावस्थायामपि साक्षात् दृश्यत एव तत्कथं स्वप्ने क्रियाफलं नास्तीत्युच्यत इति चेत्, न, जाग्रतोऽपि तीबमोहाध्यवसायेन व्यञ्जनविसर्गदर्शनात, स्वप्नेऽपि तस्य तद्धेतुकत्वेन क्रियाफलत्वासिद्धेः, अन्यथा स्वप्नविषयीकृतकामिनीनां गर्भाधानादिप्रसङ्गाद्,आहच-"सिमिणे वि सुरयसंगम-किरियासंजणिअवंजणविसग्गो।पडिबुद्धस्स वि कस्सइ, दीसइ सिमिणाणुभूअफलं ॥२२८॥"[स्वप्नोऽपि सुरतसङ्गम-क्रियासञ्जनितव्यञ्जनविसर्गः ॥ प्रतियुद्धस्यापि कस्यचित्र, दृश्यते स्वप्नानुभूतफलं]"सो अज्झवसाणकओ, जागरओपि जह तिन्वमोहस्स ॥ तिव्वज्झवसाणाओ, होइ विसग्गो तहा सुमिणे ॥२२९॥[सोऽध्यवसानकृतो जाग्रतोऽपि यथा तीव्रमोहस्य। तीव्राध्यवसानाद्, भवति विसर्गस्तथा स्वप्ने] "सुरयपडिवत्तिरइ- सुह-गब्भाहाणाइ इहरहा होज्जा ॥ सुमिणसमागयजुवईए, ण य जओ ताई तो विफला ।।२३०॥"सुरतप्रतिपत्तिरतिसुखगर्भाधाना- दीतरथा भवेत्।। स्वप्नसमागतयुक्तेः, न च यतस्तान्यतो विफला ] ननु व्यजनविसर्गस्य क्रियापूर्वकत्वदर्शनात्कथमध्यवसान- ·जन्यत्वमिति चेत्, न, तीववेदाध्यवसायजनकबहुवरमनोद्रव्यप्रेरितजीवप्रयत्नादेव तदुपपदृष्टार्थस्य बाधितुमशस्यत्वान् ॥३७॥ ननु माविराज्यादिस्वप्नस्य सत्यत्वदर्शनान्मनसो मेरुप्राप्तिस्वप्नोऽपि कयं न तपेत्यत आह- स्वप्नोपि न मृपा कश्चि-न तु सर्व इतिस्थितिः ॥ तेन न प्राप्पकारित्वं, मनसः स समर्थयेत् ॥३८॥१६॥ नहि मावराज्यादिसूचकस्वप्नस्यार्थक्रियाकारित्वेन प्रामाण्यमिति मेरुगमनादिस्वप्नस्यापि वयात्वं स्यात् अर्थक्रियाकारि- त्वाभावेन तस्य स्फुटमेवाप्रामाण्यान झेकजातीयस्प कस्यचित्प्रामाण्ये सर्वस्य स्यात्वं नरम, पटादिचाक्षुषस्य प्रामाण्ये रङ्गे रजत बुद्धेरपि तथात्वप्रसङ्गाद् आह च-"नणु सिमिणो वि कोइ, सबफलो फलइ जो जहादिटोनिणु सिमिणम्मि णिसिद्धं, किरिया किरियाफलाई च ॥२३१॥ ननु स्वप्नोऽपि कश्चित्सत्यफला, फलति यो यथाटाननु स्वप्ने निपिदं, क्रिया क्रियाफलानि च] "ज पुण विन्नाणं, तप्फलं च सिमिणे वियुद्धमेचस्स ।। सिमिणयणिमिचमावं, फलं च तं को णिवारे ॥२३२॥"पत्पुनर्विज्ञानं, तत्फलं च स्वप्ने विवुद्धमात्रस्य।।स्वप्नानिमित्चमावं, फलं च तत्को निवारयति] ननु स्वमः सर्वोऽप्पप्रमेव निद्रादोपजनितत्वान्, माविराज्यस्वप्नादीनां तु देहस्फुरणसहसोदितवद् माव्यर्यानुमापकत्वादेव प्रामाण्यं तच्छास्त्राचयाविधव्याप्तिग्रहात तदुक्तम्- "देहफुरणं सहसोइअं च, सिमिणो अ काइआईणि ॥ सगयाई निमित्ताई, सुमासुमफलं णिवेइंति ॥२३३॥"त्ति० [देहस्फरणं सहसोदितं च, स्वप्नश्च कायिकादीनि ॥ स्वगतानि निमिचानि, शुभाशुभफलं निवेदयन्ति] फयं फधिदेव स्वप्नः प्रमा नतु सर्व इत्यभिधीयत इति चेत्, न, 'आरोपे सति निमित्तानुसरण नतु निमिचमस्तीत्यारोप' इति न्यायेन क्वचिदेव कस्यचिदोपत्व- कल्पनाव, न च तदिति स्थले इदमिति मानात्तस्याप्रमात्वं, स्मृतिप्रामाण्यव्यवस्थापितत्वात्, सर्वत्र स्वप्ने तयामानामावाद, ·दृष्टार्थस्य कथं स्वप्ने मानमिति चेद् ?, एतन्महिम्नेति संक्षेपः॥ ३८॥ ननुस्त्यानर्द्धिनिद्रोदये द्विरदरदनोत्पाटनादिप्रवृत्तैर्मनसः प्राप्यकारित्वव्यञ्जनावग्रही सेत्स्यत इत्यत आह-~ स्त्यानधौ श्रवणादीनां, व्यञ्जनावग्रहादयः ॥ भवेयुर्न तु चित्तस्य, स्वप्नोऽयमिति जानतः ॥३९॥१७॥ स्त्यानर्धिनिद्रोदये हि प्रेक्षणकरङ्गभूम्यादौ गीतादिकं शृण्वतः श्रोत्रन्द्रियादीनामेवावग्रहो भवति, न तु नयनमनसोः,तत्प्राप्य- कारिताया युक्तिरिक्तत्वात्, नन्वेवं बाह्यन्द्रियव्यापारे प्रबुद्धस्य स्वप्नोऽयमिति ज्ञानं कथमिति चेत्, गाढनिद्रोदयपारवश्येन तथा- भिमानाद्, आह च-"सिमिणमिव मन्नमाणस्स, थीणगिद्धिस्स वंजणोग्गहया । होज व ण उ सा मणसो, साखलु सोइंदिआईणं ॥ ॥ २३४ ॥" [खममिव मन्यमानस्य, स्त्यानगृद्धय॑ञ्जनावग्रहता । भवेद्वा न तु सा मनसः सा खलु श्रोत्रेन्द्रियादीनाम्] ननु निद्रोदये कथमीदृशी विशिष्टचेष्टेति चेत्, तदुदयसमयेऽर्द्धचक्रिवलार्द्धवलसम्पत्तेः ॥ श्रूयन्ते ह्यत्रोदाहरणानि-ग्रामे वचन कोऽप्यासी-त्कौटुम्बिकशिरोमणिः ॥ यस्य जिह्वा पलग्रास-रसव्यसनतत्परा॥१॥ मांसानि खानिर्दोषाणां, यत्र यत्र स पश्यति ॥ और्वानल इवाम्भोधौ, चेतस्तत्रास्य धावति ॥२॥ एष धर्मेधसां दाहे, वन्यदावाग्निरन्यदा ॥ आनीयोपशमं वाग्भि-मेघधाराभि- रञ्जसा ॥३॥ दुर्नीतिदलनान्वीक्षा, दीक्षां दत्त्वा महात्मभिःस्थविरैः स्थिरतां नीतो, जगद्गीतयशोभरैः ॥४॥ तेनान्यदा विहरता, ग्रामे वचन घातितः॥ सौनिकैर्महिषो दृष्टो, महिपञ्चजमन्दिरे ॥५॥ अभिलापस्तदा तस्य, तदीयामिपभक्षणे ॥ प्राव- र्तत हहा कर्म-स्थितिर्हि दुरतिक्रमा ॥ ६॥न न्यवर्चत तस्यासौ, व्यासङ्गेऽपि क्रियान्तरे ॥ कान्तासङ्गं विना याति, न नाम विरहज्वरः ॥७॥ तेनैव चाभिलाषेण, स्वापमाप दुराशयः ॥ तस्य तत्सहकारेण, स्त्यानर्द्धिरुदियाय च ॥८॥ महिषध्वजवत्

·दूर-स्ततौरथाय शक्तिमान्।। महिपामिपिण्डापी,पयो महिपमण्डलम्||९||वत्र व्यापाद्य महिप,मांसलमांसलम्पटीमांसे मुरुत्वाऽ
न्यदानीय, चिक्षेपोपायोपरि ॥ १०॥ पुनः सुम्वाप पापा स, प्रत्यौ च प्रयुद्धवान् ॥ स्वप्नोऽयमिति विज्ञाप, तन्नगाद गुरोः
पुरः ॥११॥ उपाश्रयोपरि प्रैक्षि, साधुभिध तदा पलम् । पाटलं परिपाकेण, त्यानगृद्धिलताफलम् ॥१२॥ न्ययेदि तथ गुरवे-
तेन लिङ्गेन तैस्तदा ॥ धूमेनामिरिवाशायि, तस्य स्त्यानदिसम्भवः ||१३|| सोहन स द्रुतं लिङ्ग-मपहत्य विसर्जितः॥ भस्मच्छ-
न्नोऽपि नैयामि, स्थाप्यते फेलिवेश्मनि ॥ १४ ॥ इति स्त्यानयुदपे प्रथमं मांसोदाहरणम्।। अथ द्वितीयं मोदकोवा-
हरणमुच्यते-भिक्षार्थ पर्यटन प्रामे, कोऽपि साधुग़लोकत ।। भाजने स्थापितान् दिव्यान, मोदकान् मन्दिरे क्वचित् ॥ १॥
मुरमिस्निग्धमधुरा-नुग्रीवं ताभिमालयन् ॥ स पाप नहि साधूना, याञ्चापूर्वः प्रतिग्रहा | विच्छेद न जगामास्याभिला-
पस्त तदाश्रयः ॥ अविच्छेदन सुप्तस्य, स्त्पानांद्वरुदिपाय च ॥ ३ ॥ रजन्यां तद्गृहं गल्ला, महाद्विपइयाऽथ सः।। अमाधी
तत्कपाटानि, वृक्षाणीव मदोद्धृतः ॥४॥ गत्वान्तः फवलीकल्प, स्वैरं मोदकमण्डली ॥ शेष पतनदे क्षिप्त्यो-पाश्रवं तूर्णमायपो
॥ ५ ॥ स्थाने निधाय सुवाप, तं पतद्ग्रहकं पुनः ॥ सप्न शास्वा पमापेऽथ, प्रयुद्धस्स गुरोः पुरः ॥६॥ भाजनप्रत्युपेयाया।
समये तत्प्रतिलेसने ॥ ददृशे मोदक्श्रेणी,स्त्यानद्विरिष पिण्डित।गुर्वादिमिस्ततो झात्या,तस्प स्त्यानदिदुष्टताम् ॥लिङ्गं पाराश्चि-
के दया, तथैवायं विसर्जितः ।।८। उक्तं द्वितीयम्।। अय तृतीय वन्तोदाहरणमुच्यते।एक साधुर्दिवा कथित, रोदितः
परिणारिणा, प्रचण्डकरदण्डेन, नीरदेनेव गर्जता ॥१॥ पलाय स तव कटान्मृगो दायानलादिया। क्रोधादुरमनास्तूर्ण-पाथ-
यापापयौ ॥ २ ॥ जलवैव स कोपेन, रात्री स्वापमवीमजत् ॥ तदा सहचरीवास्प, स्त्यानद्विरुपाययौ ॥३॥

·केशवादबलेनाथ, मन्यमानस्वर्ण जगत् ॥ भङ्क्त्वा पुरकपाटानि, पर्पटानीव तदक्षणात् ॥ ४॥ गत्वा च हस्तिनः स्थानं, केसरीव स हस्तिनम् ॥ व्यापाय दन्तमुशल-द्वयं जग्राह शक्तिमान् ॥ ५॥ क्रोधाग्निमपनीयाऽय, द्विपवैरनिवारणात् ॥ आगत्योपाश्रयद्वारि, क्षिप्त्वा तत् स्वपिति स्म च ।। ६ ॥ उज्ज्वलं रुधिरा त-दन्तिनो दशनद्वयम् ॥ सपल्लवकपायदु-शा- खाद्वयमिवाबभौ ॥ ७ ॥ प्रयुद्धः स तथारूपं, स्वयं स्वप्नममन्यत ॥ स्त्यानद्धैम्मितं चास्य, साघवो विविदुः क्षणात् ।।८। न हि स्त्यानर्द्धिपायोधि-तरङ्गप्रसरं विना।।डिण्डीरपिण्डसङ्काश-दन्तिदन्तग्रहो भवेत् ॥९॥स्त्यानघेख्दयाद्ग्रस्त-गुणमेनमवेत्य च॥ विससर्ज द्रुतं सङ्घो, लिङ्गमादाय धर्मधीः ॥ १० ॥ उक्तं तृतीयम् ॥ अथ चतुर्थ कुम्भकारोदाहरणमुच्यते-कश्चिदेकः कुम्भकारो, गच्छे स्वच्छतरे गुणैः॥ प्रवज्यां खल जग्राह, कृतश्चिदपि कारणात् ॥१॥अन्यदा च प्रसुप्तं तं, स्त्यानदिरुपतस्थुषी। पूर्वाभ्यासं ततोऽस्मापी स्मृत्पिण्डबोटनश्रमम्॥२॥ ततस्तदेकव्यापार-चिन्तासन्तापतापितः। शिरांस्यमांशीसाधूनां, मृदपिण्डानिव दुष्टधी॥शातद्रक्तरक्तधाराभि-धौंते(पापो)ऽप्येतस्य चेतसि।।अवर्द्धताहो नितरां सर्वतः पाहसकरः ॥४॥ साधबोऽपसृताः कोचव, पाप्मनोऽस्मात्ततो भिया!निहि ज्वलति दावानौ, वने स्थातुं किलोचिती ॥५॥ उदैक्षन्त च ते प्रातः, पाप्मनोऽस्य विजृम्भितम् ।। सर्वतः पृथिवीं दृष्ट्वा, मुण्डमण्डलमण्डिताम् ॥६॥ स्मशानवेश्मार्चनतो, नराणां मुण्डमण्डलैः॥ स्मशानवास एवास्य, श्रेयानिति विचिन्त्य तम् ॥७॥ सङ्घ सद्धर्मनिरत-श्रकर्पोपाश्रयाद्वहिः ॥ दूषणस्य फलं मुख्य-माश्रयभ्रंश एव हि।।८। उक्तं चतुर्यम्॥ अथ वटशाखाभञ्जनोदाहरणं पञ्चममुच्यते-साधुर्घामान्तरात्कश्चि-द्भिशा लात्वा न्यवर्तत। तापेनाभिहतक्षेप, क्षुत्तुभ्यां बाधितस्तराम् ॥ १॥ छायां तां सेवितुं स्निग्धां, शीतला वटभूरुहः॥ कामोपतापहतये, कामिनीमिव कामुकः ॥२।। आगच्छन् mmam ·शाखया नीचे-रुपतापातिविबलः॥ अपराधो दिपेवासी, खेदं मेदस्विनं दधौ॥३॥अविच्छिन्नेन फोपेन, ततो गत्वा प्रतिश्रयम्।। कमेगावश्यकी कृत्या, क्रियाः सुप्वाप पापधीः ॥४॥ रजन्पा महतीं शक्ति, स्त्यानषिदुःखकैः ॥ अमाइक्षीद पटशाखा तां, सह धर्मशाराया ॥५॥ तामानीपाश्रयारि, क्षिप्त्वाऽदशेत पुनर्धशम् ॥ पुदर स्वप्नाभिमानी प, जगौ सर्व गुरोः पुर। ॥६॥ दारिता महती शागा, स्त्यानदिमिव रूपिणीम् ।। अवेक्ष्य लिङ्गमादाय, गुरुणा स विसर्जितः ॥७॥ उक्तं पश्चमम्।। देव- • पताण्युदाहरणाम्यायन सक्षपत एवम्प्रदर्शितानि- [पक पौटुम्पिको मामे, मोसमेवारपनेकपा ॥ शुरवा धर्म स फेषाधित्, समीपे प्रतमहोत ॥ १॥ विधरंथ कृषिषपामे, मदिरा पिशितापिभिः पिमिपमानमताक्षीततोऽभूत्तत्र सस्पृहः ॥ २॥ सोऽयुनिताकांक्षोभुलो यातो पति- भुषम् ॥ सूत्ररय पोशी काश्या, पके सप्तस्तथा निशि ॥३॥ जातसयामधिरेपोऽथ, गरया महिषमण्डलम् ॥ इत्यक भुक्तवान, शेष- मेरप शालो मापयरयो )परि पधाव | nirer मगे स्वप्न, त्यालोवितलागुरोः ॥ दिशो विलोकने तब, मुनिमि- मागमीक्षितम् ॥५॥ सोऽथ रयानपिमान गारवा, लिङ्गपाराधिक कृता इति प्रथमम् २] साधुभिक्षा प्रमकोऽपि, मोदका बीयप कुत्रचित् ॥६॥ विरमैशिष्ट परमानलम्पाऽशेत तम्ममा || जातयानपिरथाय, गाया तवम निशि ॥ भिस्या कपाटमः सिस्म, मोक्षानुताय ।। पाने वाभये मासा, प्रातः स्थमं पदयात् ॥ Ene पादोगपोरया, ते पारप्रतिलेखने ॥ लिङ्गपाराधिका सोऽपि, ततो गुरुमिराक्षे ॥९॥ इति मितीयम् ॥ एक साता भिक्षा मासिता करिणा ततः ॥ पलायितः कथमपि, तस्मिन क्रय पचान॥१०मातारयाधिस्थाय गत्या व्यापाप गरम् ॥ मानीय हातमुशले, पिपस्योगभयोपरि ॥११॥ पुनः सुतः मगे स्वप्न प्यायफ्रेऽपतपोधनाला हातास विशाती,निपाति: १२॥ तितृतीयम् [मालि परिमधित मामानीकुम्भारक.सुभः स्त्यानभिभापायी, मृत्तिकाभ्यासतस्तत || समीपरिपतमाrt, ऐ व शिरो.

·मेतानि दर्शितानि स्त्यानयुदये पञ्चाऽपि समयप्रसिद्धान्याहरणानि ॥ आहच-"पोग्गलमोअगदन्ते, फरुसगवडसालभञ्जणेचव। थीणद्धिअस्स एए, आहरणा होन्ति णायव्वा ॥२३५।" [पुद्गलमोदकदन्ताः कुलालवटशालभञ्जने चैव ॥ स्त्यान'रेतान्युदाहर- णानि भवन्ति ज्ञातव्यानि]तदेवं जागरे स्वप्ने स्त्यानौं वा मनसः प्राप्यकारिता निपिदा,अमुकत्र मे गतं मन इति प्रयोगस्त्वन्यार्थ- कत्वेन समर्थितो,वस्तुतस्त्वयं प्रयोगो भ्रान्तिमूलक एव, चक्षुर्मे चन्द्रं गतमिति प्रयोगवत्, नहि सर्वे लौकिकप्रयोगाः सत्या एव, आह च-"जह देहत्थं चक्खं, जंपइ चंदं गयंति ण य सच।।रुढं मणसो वितहा,ण य रुढी सचिआ सव्वा॥२३६॥"[यथा देहस्थं चक्षुर्यत्प्रति चन्द्रं गतमिति न च सत्यम् ॥ रूढं मनसापि तथा, न च रूढिः सत्या सर्वा ] ॥ तदेवं व्यवस्थापिते मनसोऽ प्राप्यकारित्वे पुनः परकृतामाशङ्का परिहरति॥[*प्रतावत्र सवृत्तिपट्पञ्चाशद्गाथायुतानि दश पत्राणि गतानीति लिखितमितियोजितम्] सर्वासर्वग्रहापत्ति-न चित्तेप्राप्यकारिण॥ दृष्टस्यानुपपत्ती, यददृष्टं [*परिकल्प्यते ॥४०॥९॥ अप्राप्यकारिणि अप्राप्यकारितया सैद्धान्तिकाभ्युपगते चित्ते मनसि, प्रतिबन्दी गृह्णता परेणोद्भाविता सर्वासर्वग्रहा- पत्तिः यदि विषयमप्राप्यैव मनो गृह्णीयादप्राप्तत्वाविशेषात्सर्वस्य ग्रहण स्यात्, अप्राप्तत्वाविशेषेऽपि यदि कस्यचिदर्थस्याग्रहणं स्यधीः ॥ एकान्ते न्यक्षिपत्तानि शीर्षाणि च यषि च ॥१४॥ शेषा अपमृता भूयः, सुप्तः स्वप्नं प्रगेऽवदत् ।। मृतान्वीक्ष्याथ साधून्स लिङ्गपाराञ्चिकः कृतः ॥१५॥ इतिचतुर्थम् ॥ [२] वटस्याऽधोऽध्यना कश्वि-विक्षाचर्यागतो मुनिः ॥ भृतपायो वलन्येगात् , नुत्तृड- ग्रीष्मातापितः ॥ १६ ॥ तच्छाखायामास्फलितो, एस्तस्यामसी निशि ॥ स्त्यानयुदयतो गत्वा, भक्त्या शाखां समागतः ॥१७॥ विन्यस्योपाश्रयाद्वारे सुप्तः स्वप्नं न्यवेदयत् ॥ प्रातः स्त्यानधिमान् ज्ञात्वा लिङ्गपाराञ्चिकः कृतः ॥१८॥ इतिपञ्चमम् ॥ केऽप्याहुः प्राग् वनेभोऽभूत, सोऽथ स्त्यानधिमान्नरः ॥ सजातप्राग्भयाभ्यासाद, पटशाखा ततोऽमनक् ॥ १९ ॥ इति ॥

·तदा तथैवापरस्याप्पग्रहणमिति,सर्वाग्रहणं या स्यादित्येयंरूपान,यद यस्मात्कारणाव,पष्टस्यप्रतिनियतार्थग्रहणस्पानुपपत्ती सत्या सदुपपपये,अरष्ट तत्कारणतया क्षयोपशमविशेषालयं,परिकल्प्यते न चैवं प्राप्पकारित्वपक्षेऽप्येवमस्त्वितियाध्यम्, अनेकप्राप्ति- कल्पनेऽपि योपशमविशेषस्य तत्कारणतयावश्पं फल्पनीयत्वेनिष्फलस्यगौरवस्यसत्कल्पनापरिपन्थिनः सदापाद् ,अप्राप्यकारित्वे तु भाप्तकल्पनालापपस्यानुकूलत्वादिति योप्यम्॥४०॥मनसो विषयप्राप्त्यमावेऽपि कदाग्रहावेशाव्यअनावग्रहं प्रतिपादयन्पर आह- "विसयमसंपत्तस्स यि, संविजय पंजपोग्गहो मणसो॥जमसंखेनसमाओ, उपओगोजपसव्येसु॥२३७॥ समासु मणोवघ्या, गिण्हर यंजणं च व्याई ।। मणिर्ग संपंधो पा लेण तयं जुञ्जए मणसो ॥ २३८ ॥ प्यापा-मर्यादिविषयमप्राप्य रामतोऽपि मनसो प्यजनावग्रहो पुज्यत, यस्मात्'च्ययमानो न जानाति' इत्यादिषपना- सर्वोऽपि छमस्योपयोगोऽमण्येयसमयो निर्दिष्ट समये, न त्यैकरयादिसमयका, यस्मागतेषुपयोगसम्बन्धिप्यसबख्येयसमयेषु सर्वेष्वपि प्रत्येकमनन्तानि मनोद्रपाणि मनोर्गणाम्पो गृह्णाति जीवा, प्याणि प तत्सम्पन्धो या भागप्रैव भवनिर्यअनमुक्त, वेन तत् दप्यं तत्सम्बन्धो या प्यजनावग्रहो मनसो युज्यते। श्रोत्रादेरप्पसङ्ख्येयसमयगृपमाणशम्दादिपरिणतद्रष्याणि तत्सम्य- न्धो या पजनावग्रहा, स मनसोऽपि समान इति तथा कि नेप्यत इति पराभिप्रायः ॥ २३७-२३८ ।। सिपपानासारपि मनसो प्यअनावग्रहमवस्थाप्येदानी तत्प्राप्त्या तं समर्थयभाह- देहादणिग्गस्स यि, सकापतिपयाइयं विचिंतपओ ॥ नेयस्स पि संपंधे, पंजणमेयं पि से जुत्तं ॥ २३९ ॥ प्याख्या-देहादनिर्गतस्पापि सत एष मर्यापर्यमगतस्यापि स्वफापहृदयादिकमतिसाभिहितस्यारराम्मदं चिन्तयतो मनमो ·ज्ञेयेन स्त्रकायस्थितहृदयादिना सम्बन्धेऽपि तस्य मनसो व्यञ्जनावग्रहो युक्त उक्तमकारेणेत्यर्थः ॥ २३९ ।। उक्तप्रकाराभ्यां परेण मनसो व्यञ्जनावग्रहे समर्थिते तत्र प्रथमपक्षे प्रतिविधानमाचार्य आह- गिज्झस्स यंजणाणं, जं गहणं बंजणोग्गहो स मओ ॥ गहणं मणो न गिज्झं, को भागो वंजणेतस्स ॥२४॥ व्याख्या-स्वपक्षपरपक्षरागद्वेपग्रहाविष्टचित्तेन परेण 'विसयमसंपत्चस्स वि' इत्यादि यदुक्तं तदसम्बद्धमेव, यतः श्रोत्रादी- न्द्रियचतुष्टयग्राह्यस्य शब्दादेस्सम्बन्धिना व्यञ्जनानां तद्पपरिणतद्रव्याणां यदुपादानलक्षणं ग्रहणं स व्यअनावग्रहोऽस्माकं सम्मत इति परो जानात्येव, एवन चिन्ताद्रव्यरूपं मनो यदि ग्रामं स्यात्स्यात्तदा तव्यञ्जनं मनसो न त्वैवं, किन्तु अर्थपरिच्छेदकरण- स्वरूपं ग्रहणं मनो न प्रासं, अतः को भागः कोऽवसरस्तस्य करणभूतस्य मनोन्यराशेयंअनावग्रहेऽधिकते, न कोऽपीत्यर्थः ॥ २४०।। 'देहादणिग्गयस्स वि ' इत्यादिना मनसो व्यअनावग्रहप्रसाधनायोक्तो द्वितीयपक्षोऽपि न समता, स्वस्य स्वदेशेन समन्धस्सर्वस्यापि, स्वदेशेन सहासम्पन्धे वस्तुनोऽसत्त्वमापयेत, न न तावन्मात्रेण मनः पाप्यकार्युपगन्तुं शत्यम्, तथा सति ज्ञानमात्रस्य स्वदेशात्मसम्बद्धस्य प्राप्यकारिता प्रसज्येत, तस्मात्स्वदेश, परित्यज्य बाझार्थापेक्ष्यैव प्राप्यकारिवानाप्यकारित- चिन्ता फलवती, नाशार्थव मनसाप्राप्त एव गृह्यत इति तस्याप्राप्यकारित्वनियमे न व्यभिचारः, मनसः स्वकीयहृदयादि- चिन्तायां प्राप्यकारिताम्युपगमेऽपि वा न व्यजनावग्रहसम्भव इति दर्शयन्नाह- तसचिन्तणे होन, बंजणं जद तो न समयम्मि । पढमे नेव तमत्वं, गेहेन न यंजणं तम्हा ॥ २४१ ।। व्या० स्वकीयहृदयादिदेशचिन्तने सति मवेन्मनसो व्यजनावग्रहः यदि प्रथमसमय एव । स्वकीयहृदयादिकमयं न ARE ·शहीयात्, न चैवम्, यतो मनसःप्रथमसमय एवार्यावहो जायते न तु मोत्रादीन्द्रियस्येव प्रथमं व्यञ्जनावग्रहा, श्योपशमापाटवेन मोबादीन्द्रियस्य प्रथम नार्थोपलब्धिरिति युन्यते तस्य व्यअनावग्रहा, चक्षुरिन्द्रियस्येव पटुक्षयोपशमत्वान्मनसोऽनुपलब्ध- कालाभावेन प्रथममर्यावाह एव जायत इति न व्यअनावग्रहस्यावसर, अत्र चानुमानप्रकार इत्यम्, इह यस्य ज्ञेयसम्पन्धे सत्यप्पनुपलब्धिकालो नास्ति न तस्य ध्यअनावग्रहा, यथा चक्षुषस्तथा मनसः, तस्मान तस्य व्यञ्जनावग्रहः, न्यतिरेके तु मोगादिष्टान्तस्तस्य शेयसम्बन्धेनुपलम्मकालसम्मवान्, तत्र व्यञ्जनावग्रहाम्युपगमः, एक्श परोक्तपक्षद्वयस्याप्यघटमान- त्वान्मनसो व्यञ्जनावग्रहासम्मवमुपसंहरति । 'न वंजणं तम्हत्ति, ' तस्मादुक्तप्रकारेण मनसो न व्यञ्जनावग्रहः ॥ २४१ ॥ प्रथमसमय एव मनमोऽर्थग्रहणम्भवतीत्यत्रोपपचिपदर्शयति- समए समए गिण्हइ, दव्वाई जेण मुणा य तमत्थं ॥ जं चिंदिओवओगे वि, वंजणावग्गहेतीते ॥२४२॥ होइ मणोवावारो, पढमाओ व तेण समयाओ। होइ तदत्यग्गहणं, तदण्णहा न पवत्तेजा ॥२४॥ व्याख्या-पेन कारणेन कस्यचिदर्यस्य चिन्तावसरे प्रतिसमयं मनोद्रव्याणि गृहाति मनोद्रव्यग्रहणशक्तिसम्पनो जीवः चिन्तनीयश्च तथा जानाति, एतत्प्रथमगायापूर्वार्थिन सह द्वितीयगाथाद्वितीयवृत्तीयचरणार्थों सम्बन्धनीयौ । ततश्च तेन कारणेन प्रथमसमयादेव मवति चिन्तनीयार्थस्य ब्रहणमित्यर्थः।अर्थानुपलन्धिकालस्त्वेकोऽपि समयो नास्ति, कुत्र तस्य व्यञ्जनावप्रह- इति भावः । नन्विन्द्रियच्यापाररहितस्य जीवस्य मनोमात्रेणैवार्थान्पर्यालोचयतो भा भवतु मनसो व्यञ्जनावग्रहः ओबादी- न्द्रियेणार्थान् गृतस्तु जीवस्य मनोऽपि तत्र व्यापिपीति तत्र प्रथममनुपलब्धिकालसम्मवाद् व्यसनावग्रहा किम स्यादित्यत आह, -unm.mmmmmmon ?

·RESEARCLECREGREEK 'जं चिंदिओवओगे चि' इत्यादि, यस्मात् श्रोत्रादेः शब्दाद्यर्थग्रहणलक्षणोपयोगकालेऽपि व्यञ्जनावग्रहेऽतीते सति मनसो व्यापारी भवति,यथा केवलेन मनसाऽर्थचिन्तनेऽर्थावग्रहादारभ्यैव मनोव्यापारस्तथा श्रोत्रादीन्द्रियेण सहापि तस्य व्यापारोऽर्थावग्रहादारभ्यैव न तु व्यजनावग्रहसमय इति न मनसस्तत्रापि व्यञ्जनावग्रहः । तत्र मनसो व्यञ्जनावग्रहे व्यापाराभ्युपगमे स व्यञ्जनावग्रहो मनसेोऽपीति मतेरष्टाविंशतिभेदभिन्नता न स्यात्, तस्मात्प्रथमसमयादेव तस्यार्थग्रहणमभ्युपगन्तव्यम् । एवमनभ्युपगमे दण्डमाह- 'तदण्णहा न पवत्तेजत्ति,' यदि प्रथमसमयादेव मनसोऽर्थग्रहणं नेष्यते तदा तस्य मनस्त्वेन प्रवृत्तिरेव न स्यादनुत्पत्तिरेव स्यादि- त्यर्थः, यथा भाषाऽवध्यादीनां भाषमाणावबुद्धथमानलक्षणान्वर्थमुपादायैव प्रवृत्तिस्तथा प्रथमसमयादारभ्य मननलक्षणान्वर्थ- मुपादायैव मनस्त्वेन मनसः प्रवृत्तिः, अन्यथा न स्यादेव मनोऽवध्यादिवत्, तस्मादर्थानुपलब्धिसमयाभावान्न तस्य व्यञ्जनावग्रहः, श्रोत्रादीन्द्रियव्यापारकाले व्यञ्जनेऽतीत एव मनसो व्यापार इत्यत्राऽऽगमस्यापि संवादः । तदुक्तं कल्पभाष्ये-"अत्थाणं- तरचारी, चित्तं निययं तिकालविसयंति । अत्थे उ पडुप्पन्ने, विणिओगं इंदियं लहइ ॥१॥" अर्थे-शब्दादौ श्रोत्रादीन्द्रियव्यञ्जना- वग्रहेण गृहीतेऽनन्तरमर्थावग्रहादारभ्य चरति प्रवर्तते इत्यर्थानन्तरचारि मनः, न तु व्यञ्जनावग्रहकाले तस्य प्रवृत्तिरिति भावः, "त्रिकालविषयं चित्तं,साम्प्रतकालविषयं त्विन्द्रियम्" ।। २४२-२४३ ॥ मनसोऽर्थानुपलब्धिकालासम्भवं सयुक्तिकं भावयन्नाह- नेयाउ चिय जं सो, लहइ सरूवं पईवसद्दव्व ॥ तेणाजुत्तं तस्सा-संकप्पियव्वंजणग्गहणं ॥२४४ ॥ व्याख्या-यस्माज्ज्ञेयादेव चिन्तनीयवस्तुन एव मनः स्वरूपं लभते नान्यतः, तस्माद्यदि प्रथमसमयमेव तज्ज्ञेयं नावगच्छेत् तर्हि ततो ज्ञेयादुत्पत्तिरप्यस्य न स्यात्, मनुते मन्यते वा मन इत्येचं सान्वर्थक्रियावाचकशब्दाभिधेयस्य मनसः, प्रदीपयतीति ·प्रदीपः, शन्दयति भाषत इति शब्दः, दहतीति दहनः, तपतीति तपनः इत्येवं सान्वर्थक्रियावाचकमन्दाभिधेयप्रदीपादेः प्रदी- पनादिलक्षणार्थक्रियां कुर्वत एवात्मलाभो नान्यथा, तद्वन्मननादिक्रियां कुर्वत एवात्मलाभः, यथा च प्रदीपस्याप्रदीपनं भाषा- याशाशब्दनमयुक्तं तथा मनसोऽप्यमननमयुक्तं, वेन कारणेन असङ्कल्पितशब्दादिविषयभावपरिगतद्रव्यलक्षणव्यञ्जनग्रहणं मनसोऽयुक्तम्, किन्तु सङ्कल्पितानामेवार्थावग्रहद्वारेणावगतानामेव शब्दादिद्रव्याणां ग्रहणं युक्तम् अतोऽर्थानुपलब्धिकालासम्भ- वाम मनसो व्यञ्जनावग्रहसम्भव इति ॥ २४४॥ उक्तरीत्या नयनमनसोरप्राप्यकारित्वे विस्तरेण प्रसाधितेऽपि नपनस्याप्राप्यकारित्वे दपणम्पश्यन्पर आह- जह नयणिन्दियमपत्त-कारि सव्वं न गिण्हए कम्हा? ॥गहणागहणं किं कय-मपत्तविसयत्तमामने ॥२४५।। व्याख्या-यदि नयनेन्द्रियमप्राप्तकारि, नहिं सर्वमपि त्रिभुवनान्तर्वति वस्तुनिकुरम्बं कस्मान्न गृह्णाति, अप्राप्तत्वस्य सन्निहित इशान्यत्राप्यविशिष्टत्वात्, अप्राप्तविषयत्वसामान्ये सति कस्यचिद्वस्तुनो ग्रहणं कस्यचिद्वस्तुनोऽग्रहणमित्येवं ग्रहणा- ग्रहणं किं कृतं स्यात्, प्राप्यकारित्वे तु येन सह सम्बन्धस्तस्य ग्रहणं येन च तदभावस्तस्याग्रहणमित्युपपद्यत इति ॥२४५॥ तस्मादप्राप्यकारित्वपक्षे चक्षुपो विषयपरिमाणनियमाभाव आपद्यत इत्याह- [॥२४६॥ विसयपरिमाणमनियय-मपत्तविसयंति तस्स मणसोव्व।मणसोवि विसयनियमो,न कमहजओ स सव्वत्थ व्याख्या-तस्य चक्षुषोऽपरिमितं विषयपरिमाणं प्राप्नोति, अस्यां प्रतिज्ञायां हेतुमाह,अप्राप्तविषयमिति कृत्वा, मनस इवेति दृष्टान्तः, अत्रानुमानप्रयोग इत्यम्, यदप्राप्तमपि विषयं परिच्छिनासे, न तस्य तस्परिमाणं युक्तम्, यथा मनसः, अप्रासन ·विषयमवमच्छति चक्षुः, तस्मान्न तस्य तत्परिमाणं युक्तमिति । अत्र प्रतिज्ञाहेत्वोरनुपदर्शनश्चावयवत्रयवादिनो मीमांसका- दयोऽप्यत्र चक्षुषः प्राप्यकारित्वमभ्युपगच्छन्तो वादितां विभ्रतीत्यभिप्रायेण, यदि नैयायिकोऽत्र वादी भवेत्तदा चक्षुर्न नियत- विषयपरिमाणं स्यादिति प्रतिज्ञा, अप्राप्तविषयपरिच्छेदकत्वादिति हेतुश्चोपदर्शनीयौ, अप्राप्तविषयपरिच्छेदकत्वलक्षणहेतुमतोऽपि मनसो नियतविषयपरिमाणत्वेन तदभावलक्षणसाध्यवैकल्यादुक्तानुमाने मनसो दृष्टान्तता न सम्भवतीति मरिरुत्तरयति-मनसो दृष्टान्तीकृतस्याप्राप्तकारिणो विषयनियमोऽस्त्येव, यतस्तदपि मनः सर्वेष्वर्थेषु न क्रामति न प्रसरतीति ॥२४६॥ एतदेवोपदर्शयति- अत्थगहणेसु मुज्झइ, संतेसु वि केवलाइगम्मेसु॥तं किं कयमग्गहणं, अपत्तकारित्तसामने ॥ २४७ ॥ व्याख्या-अर्था एव मतेर्दुष्प्रवेश्यत्वाद् गहनानि अर्थगहनानि,तेष्वनन्तेपु,सत्स्वपि विद्यमानेष्वपि,केवलज्ञानावध्याऽऽगमादि- गम्येषु कस्यचिन्मन्दमतेर्मनो मुह्यति कुण्ठीभवति,तान्सतोऽप्यर्थान् न गृह्णातीति तात्पर्यम् , तदेतदर्थानां मनसोऽग्रहणं किं कृतम् , अप्राप्तकारित्वसामान्ये तुल्येऽपि, इति परम्प्रति सूरेः पृच्छा, तस्मात्साध्यविकलो दृष्टान्त इति ॥२४७॥ अप्राप्तत्वाविशेपेऽपि यत एव कारणाद्विपयपरिमाणनियमं मनसि परो त्रूयात्तत एव चक्षुष्यपि विषयपरिमाणनियमस्सूपपाद इत्याशयवान् सरिराह- कम्मोदयओ व सहा-वओ व नणु लोयणे वि तं तुल्लं ॥तुल्लो व उवालंभो, एसो संपत्तविसए वि ॥२४८॥ व्याख्या-यत्केपाश्चिदर्थानां मनसोऽग्रहणं तत् तदावरणकर्मोदयाद्वा, स्वभावाद्वा, इति परो ब्रूयात् , नन्वेतल्लोचनेऽपि तुल्यम् , यतस्तदप्यप्राप्यकारित्वे तुल्येऽपि कर्मोदयात् , तत्स्वाभाव्याद्वा कांश्चिदेवार्थान् गृह्णाति न सर्वानिति न परोक्तदूषणम् , अथवा “यत्रोभयोस्समो दोपः,परिहारोऽपि वा समः। नैकापर्यनुयोज्यः स्यात, तादृश्यर्थविचारणे ॥१॥" इति वचनात् चक्षु- AAMAANANA ·मनसोः प्राप्यकारित्वमभ्युपगच्छतो मते चक्षुपातिसम्प्राप्ताञ्जनादेः किमिति न ग्रहः मनकदैव सम्प्राप्तानां घटपटादीनां किमिति न ग्रहो मेर्वादेरतिव्यवहितस्यापि ग्राहकस्य मनसो न कुत्राप्यसम्प्राप्तिरिति दोपोद्धाराय कर्मोदयस्य स्वभावस्य वा प्रतिनियताहणे नियामकत्वं परेण तदुभयप्राप्यकारित्ववादिना वाच्यं तन्नयनस्याप्राप्यकारित्ववादिनाऽपि वक्तुं शक्यमेवेवि दोपपरिहारयोस्समत्वेन नात्र वादिना यत्नो विधेय इति भावः ॥ २४८ ॥ ततश्च यद्वयवस्थितं तदाह- सामत्याभावाओ, मणोव्व विसयपरओन गिण्हेइ । कम्मक्खओवसमओ, साणुग्गहओ य सामत्थम् ॥२४९॥ व्याख्या-चक्षुः सिद्धान्तनिर्दिष्टनियतविषयपरिमाणात्परतो न गृह्णातीति प्रतिज्ञा, सामर्थ्यामावादिति हेतु:, मनोवदिति दृष्टान्ता,तदावरणकर्मक्षयोपशमात्स्वानुग्रहतय सामर्थ्य येवप्राप्तेष्वर्थेषु चक्षुपस्समस्ति वेपामप्राप्तानामपि चक्षुपा ग्रहणम्, येषु चाप्राप्तेपूक्तसामर्थ्य नास्ति तेषां चक्षुषा न ग्रहणमित्यर्थापत्या लभ्यते, अनुग्रहय चक्षुपो रूपालोकमनस्कारादिसामग्रीतो भवति, तस्माद्व्यवस्थितमप्राप्यकारित्वं नयनमनसोः, स्पर्शनादीनां चतुर्णामेवेन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रह इति तस्य चतुर्विधत्वम् ॥ २४९ ॥ व्यञ्जनावग्रहस्य स्वरूप नन्दाध्ययनागमसूत्रे प्रविबोधकमल्लकोदाहरणाभ्यां "वंजणोग्गहस्स परूवर्ण करिस्सामि पडियोह- गदिद्वैतेण मल्लगदिढतेण य इत्यारभ्य "जाहे तं वंजणं पूरिय होइ, ताहे हुँ ति करेइ, नो चेव णं जाणाइ के वेस सदाइ" इत्वन्तग्रन्थेन प्रतिपादितं,तदेवमस्य व्यञ्जनावग्रहस्वरूपप्रतिपादकस्य नन्दिसूत्रस्य शेष प्रायः सुगममिति मन्यमानो भाष्यकार: 'जाहे तं वंजणं परिय होइ" इत्येतद्व्याचिख्यासुराह- तोरण मल्लंग पिव, वंजणमापूरिय तिजं भणियं ।। तं दव्वमिंदियं वा, तस्संजोगो व न विरुद्धम् ॥२५०॥ " ·व्याख्या-'जं भणियं' यदुक्तं नन्दिसूत्रकारेण, किं तत्, इत्याह, व्यञ्जनमापूरितमिति, केन किंवत् , इत्याह-तोयेन जलेन मल्लकं शरावं तद्वदिति, तस्मिन् सूत्रकारभणिते व्यञ्जनं द्रव्यं गृह्यते, इन्द्रियं वा, तयोर्वा द्रव्येन्द्रिययोः संयोगः सम्बन्धा, इति सर्वथाऽप्यविरोधः, त्रिष्वपि व्यज्यते प्रकटीक्रियतेऽर्थोऽनेनेति व्यञ्जनमित्यस्या व्युत्पत्तेर्घटनात् ॥२५०॥ व्यञ्जनशब्दवाच्येपु त्रिष्वपि द्रव्यादिपु प्रत्येकमापूरितत्वे विशेषमुपदर्शयति- दव्वं माणं पूरिय-मिंदियमापूरियं तहा दोण्हं ।। अवरोप्परसंसग्गो, जया तया गिण्हइ तमत्थं ॥२५१ ॥ व्याख्या-दव्यंति,द्रव्यव्यञ्जनेऽधिकृते 'जाहे तं वंजणं पूरियं होइ' इत्यस्यार्थः शब्दादिद्रव्यस्य प्रमाणं प्रतिसमयप्रवेशेन प्रभूती- कृतत्वात् स्वप्रमाणमानीतं प्रकर्षमुपनीतं स्वग्राहकज्ञानोत्पादे समर्थीकृतमिति यावत्,अथेन्द्रियमितीन्द्रियव्यञ्जनेऽधिकृते तु तदर्थः तदा पूरितं व्याप्तं भृतं वासितमित्यर्थः, द्वयोः द्रव्येन्द्रिययोः सम्बन्धलक्षणव्यञ्जनेऽधिकृते पुनः, तयोः परस्परं सम्यक्सम्बन्ध इति तदर्थः, द्रव्येन्द्रियसम्बन्धलक्षणव्यञ्जनपक्षे द्रव्येन्द्रिययोः परस्परमतीवसंयुक्तता वा अङ्गाङ्गीभावेन परिणाम एव सम्बन्धलक्षणव्यञ्जन- स्यापूरणम्, यदोक्तप्रकारत्रयेण त्रिविधमपि व्यञ्जनमापूरितं भवति, तदा तं नामजात्यादिकल्पनारहितं विवक्षितं शब्दाद्यथं गृह्णाति, एतच 'ताहे हुँ ति करेइ' इत्यस्य व्याख्यानं, अयमेवार्थावग्रह एकसामयिका, व्यञ्जनावग्रहस्तु द्रव्यप्रवेशादिरूपत्वादान्तमौहूर्तिकः इति ॥ २५१ ॥ अर्थावग्रहो यादृशमथं गृह्णाति तमुपदर्शयति- सामन्नमणिद्देस, सख्वनामाइकप्पणारहियं ॥ जइ एवं जं तेणं, गहिये सद्देत्ति तं किह णु ? ॥ २५२ ॥ व्याख्या सामान्यविशेषात्मकस्य वस्तुनो रूपादेः स्वरूपनामजातिगुणाक्रियाद्रव्यकल्पनारहितत्वेन शब्दानमिलाप्यं सामा- ·न्यरूपमेवैकमामयिकत्वेन विशेषग्रहणाऽसमर्थोऽविग्रहो गृह्णाति, एवमुक्त पर आह-ययेवं व्याख्यायते भवद्भिः तहि यन्नन्ध. ध्ययनसूत्रे प्रोक्त "तेणं गहिये सदेत्ति" उपलक्षणत्वादित्थं सम्पूर्ण द्रष्टव्यम्-"से जहा नामए केइ पुरिसे अञ्चत्तं सई सुणेजा तेणं सदेति उग्गहिए, न उण जाणइ के वेस सदाइति त किह णु ति' तदेतत्कथमविरोधेन नीयते, उपदर्शितनन्दिसूत्रे तन प्रतिपत्रार्धावग्रहेण शन्दोऽवगृहीत इति प्रतिपाद्यते भवद्भिस्तु शब्दाघुल्लखरहितं सामान्यमवगृह्मातीत्युच्यत इति विरोधः स्पष्ट एवेति भावः।। २५२ ।। अत्रोत्तरमाह- सद्देति भणइ वत्ता, तम्मत्तं पा न सबुद्धीए ॥ जइ होइ सहयुद्धी, तोऽवाओ चेव सो होना ।। २५३ ।। व्याख्या-शन्दस्तेनावगृहीत इति यदुक्तं तत्र शब्द इति वक्ता प्रज्ञापकः सूत्रकारी वा भणति प्रतिपादयति अथवा तन्मात्र शब्दमात्रं रूपरसादिविशेपव्याच्याऽनवधारितत्वाच्छन्दतयाऽनिश्चितं गृहातीति, एतावतांशेन शब्दस्तेनावगृहीत इत्युच्यते, न पुनः शन्दयुद्धया, शब्दोऽयमित्यव्यवसायेन तच्छन्दवस्तु तेनावगृहीत, शब्दोलखस्यान्तर्मुर्तिकत्वात्, अर्थावग्रहस्य त्वेकसा- मयिकत्वादसम्भव इति भावः, यदि भवति शन्दबुद्धिरावग्रहे शब्दनिश्चयस्स्यात्, तदा, अपाय एवासौ भवेत्, न त्वर्थावग्रहः, निवपस्यापायरूपत्वाद, एवं सत्याग्रहेहयोरभाव एव स्यात्, न चैवं दृष्टमभ्युपगम्यते वा ॥ २५३ ॥ ननु प्रथमसमय एव शन्दोऽयमिति झानमर्थावग्रहः, तता माधुर्यादयः शङ्खशब्दधर्मा इह घटन्ते न तु खरकर्कशत्वादयः शाधर्मा इति विमर्शयुद्धिरीहा, तस्माच्या एवायं शन्द इत्यपाय इत्येवमभ्युपगमेनावग्रहेहयोरभावप्रसङ्गा तेणे सदेसि उग्गहिए' इति यथाधुतार्थक एवोपपद्यते 'नो चेव गं जाणइ ' इत्यादिरप्पविरोधा, इत्येतत्सरोक्तमन्य परिर्दयवि- ·जइ सदबुद्धिमत्तय-मवरगहो तब्विसेसणमवाओ॥ नणु सदो नासदो, न य रूवाई विसेसोऽयम् ॥ २५४ ॥ व्याख्या यदि शब्दोऽयमिति निश्चयज्ञानमप्यवग्रहः शाल एवायं शब्द इत्यादिविशेपज्ञानमवायो भवताऽङ्गीक्रियते, तर्हि मतिज्ञानस्य प्रथमभेदोऽवग्रहो न स्यादेव, विशेषज्ञानस्यापायरूपतया भवताऽपि स्वीकृतत्वेन शब्दोऽयमिति निश्चयस्य शब्द- वलक्षणविशेषग्राहकत्वेनापायत्वस्यैव भावात् , यथा च शब्दत्वस्थावान्तरसामान्यरूपतया शाङ्खत्वादिकं विशेष इति तज्ज्ञानस्या पायता, यतः शासत्वेनाशाव्यवच्छेद इति कृत्वा शाङ्खत्वं विशेष इति, तथैव महासामान्यस्यावान्तरसामान्यतया शब्दत्वादिक- मपि विशेषस्तेनापि नाशब्दो न रूपादिरयमित्येवमन्यविशेषव्यावृत्तिः क्रियत इति तज्ज्ञानस्यापायतैवेत्याह-' नणु' इत्यादि, नन्वित्यक्षमायां, परामन्त्रणे वा, शब्दत्वस्य रूपत्वादिना विरोधात्तन्निश्चयेन रूपादिरिति निश्चयस्यावश्यम्भावादित्याह-न च रूपादिरिति रूपादिव्यावृत्तिनिश्चयवलादेव रूपोऽयमिति निश्चयस्ततो नारूपोऽयमिति निश्चयस्ततोऽपायत्वेऽस्य निणीतेऽवग्रहा- भावप्रसङ्गः, अवग्रहत्वेन कक्षीकृतस्यापायत्वस्यैव भावादिति भावः ॥ २५४ ॥ स्तोकविशेषग्राहकत्वेन शब्दोऽयमिति निश्चयस्यावग्रहत्वं ततोऽधिकविशेषग्राहकत्वेन शाल एवायमितिनिश्चयस्यापायत्वमित्ये- वमवग्रहापाययोर्विषयविभागमवलम्ब्यावग्रहसमर्थनं यदि परः कुर्यात्तदा शालोऽयमितिनिर्णयस्यापि तदुत्तरोत्तरमन्द्रमधुरत्वादि- तरुण-मध्यम-वृद्ध-स्त्री-पुरुषसमुत्थत्वावगाहिनिर्णयापेक्षया स्तोकविशेषग्राहकत्वेनावग्रहत्वमेव स्यादित्यपायाभावप्रसङ्ग इत्याह- थोवमियं नाऽवाओ, संखाइविसेसणमवाओ त्ति ॥ तन्भेयावेक्खाए, नणु थोवमेवे त्ति नावाओ ॥ २५५ ॥ अवतरणावेदितार्थेयं गाथेति ॥ २५५ ॥ उत्तरज्ञानापेक्षया स्तोकविशेषग्राहिणो निर्णयस्यावग्रहत्वाभ्युपगमे उत्तरोत्तरज्ञान- ·स्थापि तदुनरोपरशानापेक्षया स्तोफारिशेषग्राहकत्वेनापग्रहत्वप्रासो विशेषाणामनन्तत्वेन यदपेक्षयोपरविशेषो न भवत्येवेत्यस्या. गम्भनोत्तरोत्तर विशेषनिर्णयेऽपि तदुत्तरोनरपिशेषाकाहायास्सद्भावतोऽन्तिमविशेपावगमोऽयमेति निर्णयस्य कर्तुमशक्यत्वेन शाहोऽयमित्यादिनानानामपि स्नोत्तरविशेपग्राहिलानापेक्षया स्तोकविशेषग्राहकत्वेनायग्रहत्त्वे पायामावप्रसास्सुस्पष्ट एवेत्याह- श्य सुयहुणायि काले-ण सयभंगायहारणमसझं । जम्मियेन अवाओ, सब्बो चिप उग्गहो नाम ॥२५६।। व्यापा-इति शन्द उपदर्शनार्थः, यथा शाखोऽयं शब्द इति युद्धौ शब्दगतविशेपारधारणमिदानीमसाप्यं मन्द्रत्याधु- परोतसहविशेपसद्भावाद, वेन स्तोकविशेषग्राहित्येनेयं नापाया किन्त्ववग्रहस्तथा सुबहुनापि कालेन सर्वेणापि पुरुषापुपा शब्दमत- मन्द्रत्यायुपरोपराविशेषावधारण त दानामनन्तत्वेनासाध्यं, यस्मिन्यिशेपायधारणेऽन्यविशेपाकाहानियाऽपायत्वम्भवेव, तस्मा- गर्योऽपि विशेषायगम उपरोनरापेक्षया स्तोत्याद्भवदभिप्रायेणार्धावग्रह एवं स्याएब्दोऽयमिति निश्चयवनापाय इति ॥२५६॥ अथ शम्द एवायमितिशानमविग्रहतया परसम्मतमपि तदीहापूर्वकमेव ततो नास्पार्थावग्रहत्वसम्भव इत्याह- किं सदो सिमसदो-तणीहिए सह एघ किह जुत्तं ।। अह पुख्यमीहिणं, सहोत्ति मपं सई पुवं ।। २५७ ।। ध्यानपा-किं शब्दोऽयम्, आहोस्पिन अवन्दो रूपादिः,इत्येवं पूर्वमनीहिने कस्मादेव शम्द एवेति निश्पज्ञानं कथं विमर्मपूर्वकस्य तस्य नमन्तरेण न सम्भया, अन्यव्यात्तिग्रहणे सत्येव विशेषरूपेण निश्या, अन्यप्पायनिग्रहणश न विमर्श विना शिमयति, अप निषपकालापूमीहिका सन्द एवायमिति निषयमानं भवतोऽप्यभिमतं तर्हि निधयशानारपूर्वमीहा भयान- नवोऽपि सिदा ॥ २५७ ॥ ततः किमित्यपेक्षायामाह- ·किं तं पुवं गहियं, जमीहओ सद्द एव विण्णाणं ॥ अह पुत्वं सामण्णं, जमीहमाणस्स सदोत्ति ॥ २५८ ॥ व्याख्या-शब्द एवायमिति निश्चयस्येहापूर्वकत्वे त्वयाऽभ्युपगते तत्र वक्तव्यं किमीहायाः पूर्व तद्वस्तु प्रमात्रा गृहीतं यस्मिन्नीहिते शब्द एवायमिति निश्चयप्रवृत्तिः ज्ञात एव वस्तुनि भवतीहा नाज्ञात इत्याशयः, उत्तरदानेऽसमर्थे परे स्वयमेवो- त्प्रेक्ष्य तन्मतमाशङ्कते, अथ-ब्रूयात्परः सामान्यं नामजात्यादिकल्पनारहितं वस्तुमात्रमीहायाः पूर्व गृहीतं, यदीहमानस्य शब्द इति निश्चयज्ञानमुत्पद्यत इत्यर्थः ॥ २५८ ॥ अत्र सरिः स्वसमीहितसिद्धिमुपदर्शयन्नाह- अत्थोग्गहओ पुव्वं, होयव्वं तस्स गणकालेणं ।। पुव्वं च तस्स वंजण-कालो सो अत्यपरिसुण्णो ॥२५९॥ व्याख्या-ईहायाः पूर्व यत्सामान्यग्रहणन्तदस्मन्मतेविग्नह एकसामायिकः तस्य कालो य एकसमयस्तेनैव ग्रहणकालेन भवतापि सामान्यग्रहणकालस्य व्यवहृतावस्मन्मतसिद्धार्थावग्रह एव भवतोऽप्यभिमत इति न शब्दोऽयमिति ज्ञानस्यार्थावग्रह- त्वं स्यादतस्तदनुरोधेनास्मदभिमतार्थावग्रहात्पूर्वमेव भवदभिमतेन ईहायाः पूर्व गृह्यमाणस्य सामान्यस्य ग्रहणकालेन भवितव्यं, अस्मदभिमतार्थावग्रहस्य पूर्व व्यञ्जनकालः व्यञ्जनानां शब्दादिद्रव्याणामिन्द्रियमात्रेणादानकाला, सोऽर्थपरिशून्यः न हि तत्र सामान्यरूपो विशेषरूपो वाऽर्थः प्रतिभाति, तदा मनोरहितेन्द्रियमावव्यापारात्, अत ईहायाः पूर्व यत्सामान्यग्रहणमर्थावग्रहत्वे- नास्माभिरुपेयते तत्तथैव भवताऽप्युपेयमिति, तस्यार्थावग्रहत्त्वे सिद्धं शब्द एवायमिति निर्णयस्यान्वयव्यतिरेकधर्मपर्यालोचनरूपेहो- तरकालभाविनोऽपायत्वमिति ॥ २५९ ॥ " न उण जाणइ के वेस सदोत्ति" इति नन्दिसूत्रानुरोधाच्छब्दोऽयमिति ज्ञानं प्रथ- मतोऽभ्युपगमनीयमेव अन्यथा तथा सूत्रनिर्दिष्टस्यायुक्तत्वं स्यादित्याशयेन पर आह- -- ·जा महात्ति न गाहय, न उजाणहजंक एस महोत्ति॥तमजुत्तं सामण्णे, गहिए मग्गिजा विसेसो ॥२६०॥ व्याख्या-यदि प्रथममेव शन्दोध्यमित्येवं तद्वस्तु न गृहीतं, तर्हि 'न उण जाणइ के वेस सदोचि' इति यत् नन्दिसूत्रे निर्दिष्टं तदयुक्तं, यतः शन्दमामान्ये रूपादिव्यावृते गृहीते सति पश्वान्मृग्यतेऽन्विष्यते विशेषः, 'किमयं शब्दः शाइखः उत शाई' । इति, 'न उण' इत्यादिना सूत्रे विशेषस्यैवापरिज्ञानमुक्तं, शब्दसामान्यमात्रग्रहणं त्वनुज्ञातमेव, सामान्याग्रहणे विशेषमार्गणासम्भवाद, . विशेपजिज्ञासायो सामान्यज्ञानस्य कारणत्वात् ।। २६० ॥ अत्रोचरमाह- सव्यस्थ देसयंता, सदो सदोत्ति भासओ भणह । इहरा न समयमेत्ते, सदोत्ति विसेसणं जुत्तम् ॥२६१ ॥ व्याख्या-सर्वत्र पूर्वस्मिन् अत्र च मत्रावयवे, अवग्रहस्वरूपं प्ररूपयन भापकः प्रज्ञापक एवं शब्दः शब्द इति वदति, न स्वग्रहे शन्दप्रतिभासोऽस्ति, अन्यथा समयमात्रेऽवग्रहकाले शन्द इति विशेषणं न युक्तम्, शब्दनिश्रयस्यान्तर्मुर्तिकत्वाव, सांम्परहारिकार्यावग्रहमाश्रित्य वा मूत्रमिदं व्याख्यास्यते ।। २६१ ।। मूत्रावलम्बिनम्प्रति सौरमेव परिहारमाह- अहघ सुए चिय भणिपं, जह कोइ सुणेन सहमवत्तं ।। अश्वत्तमणिसं, सामण्णं कप्पणारहियं ॥२२॥ व्यापा-अथवा स्त्र एव भणितं प्रथमपव्यक्तस्यैव शब्दोलखरहितस्य शन्दमात्रस्य ग्रहणम्, तत्प्रतिपादकरावयवमुष्टि- गति--जह कोई मुणेच सदमव 'ति अस्य नन्यध्यपन इत्यमुपन्यासः " से जहा नामए के पुरिसे अवत्तं सई मुणे- जति " तश्राव्यक्तमित्यनिर्देश्य, तदपि सामान्यं, तध नामजारयादिकल्पनारहितम्, शाइराशामेदापेक्षया शब्दोष्टसस्याप्य- व्यक्तत्वमिति नागझनीयं, स्वप्रहस्पानाकारोपयोगरूपतयैव भणनात्, अनाकारोपपोगो हि सामान्यमात्रविषयक एव, ·इति भावः ॥ २६३ ॥ अत्रोचरमाह- किश्च शब्दोऽयमित्यस्य प्रथममेव स्वीकारे तस्यापायरूपत्वेन तत्पूनियनोरनग्रहयोरभागप्रमङ्ग इत्यस्य पूर्वमुपदर्शितलाश न प्रथमं तस्य भावः ॥ २६२ ॥ अथ सरिरुत्प्रेक्ष्य पराभिप्रायमाशदकते- अहवमई, पुवंचिय, सो गदिओ वंजणोग्गहे तेणं ॥ जयंजणोग्गदम्मि चि, भणियं विपणाणमन्चत्तं ॥२६॥ व्याख्या--अथवा परस्यैपा मतिः यदुत सोऽव्यक्तोऽनिर्देश्यादिस्वरूपः शब्दोऽर्थापग्रहात्पूर्वमेर ज्यअनावग्रहे जैन श्रोत्रा गृहीतः, यस्माव्यञ्जनावग्रहेऽपि भवहिरव्यक्तं विज्ञानमुक्तम्, ज्ञानस्यान्यपाना चापकाविषयग्रहण एवोपपरत अत्यि तयं अव्वतं, न उतं गिण्हइ सपि सो भणियं ॥नउ अन्गहिगम्मिनुजद,समोनि निमेमणंयुद्धी २६४ व्याख्या-अस्ति श्रोतुळजनानग्रहे, तद् अव्यक्त झानं न पुनरमी आताऽविगोषम्मान गनु पमपि गृङ्गानि संवेदयते, एतन प्रागपि भणितम् “ सुत्न-मनाइसुमनोहोल " इनि बननाद, तपा, "मुताओं मयं पिया पियानं नाव पुति" इति वचनाम, तस्माद्वयञ्जनमात्रस्यैत तत्र ग्रहणं, न सन्दस्य, अनाग्रहलान्यानुपपरेरा, न म सामान्यरूपायको नई गृहीतेऽकस्मादेव शब्दः इति विशेषणयुदियुज्यते, अनुस्वारस्यालाक्षपिकव,जस्याः प्रथमती मोरकास्यायनानगः।२६४ व्यञ्जनावग्रहेऽव्यक्तशब्दरूपार्थमाने दोपमुपदयनि- अत्यो त्ति विसयगहणं,जड़ नम्मिचि मो न पंजाणं नाम ।। अयोगहोनिय नमओ, अधिमेमो संरगे गाना२३५॥ व्याघ्या-अर्यावप्रडे असे इत्यनेन विषयस्य रूपादिभेदनानिमिया यह दागमनिगम, पदि.

·COCCOPE आप पअनारप्राऽमावच्यक्तभन्दा प्रतिभासत इत्पम्युपगम्यते, तदा न व्यञ्जनं नाम व्यअनावग्रहो न स्यादित्या, एयश्च प्पानापग्रहस्यवोच्छिघेत, व्यजनमानसम्बन्धस्यैव तत्रोक्तत्वात् , भवता तु तत्राव्यक्तशब्दरूपार्थग्रहणस्याभिधीयमानत्वात् , अप्यक्त गन्दाइत्वमावावग्रह एव, एवमपि स्रोक्तत्वाद् व्यअनापग्रहत्वे द्वयोरपि व्यञ्जनार्थावग्रहयोरविशेष: स्यात्, मेचक- पाणिप्रभागारसग या स्यादिनि ।। २६५ ॥ एतापता व्यअनायग्रहे व्यानसम्बन्धमात्रम्, अर्थावग्रहे पव्यक्तशब्दापर्थस्थैव यह न तु व्यक्तभन्दापर्धग्रहणमिति प्रतिपादितम् , इदानीमर्थावग्रहे युक्त्यन्तरेण व्यरतशम्दाधर्थसंवेदनं निराकरोति- जेणयोग्गहकाले गहणेहावायसंभयो नत्थि ॥ तो नधि सहयुद्धी, अहत्थि नापग्गहो नाम ॥२६६ ॥ व्यापा-पेनार्धापग्रहकाले क्रमोत्पित्गुस्वभावानामर्थग्रहणेहापायानां मतिज्ञानभेदानां सम्भवो नास्ति, ततोऽविग्रह नास्ति सद इति विशेषयुद्धिा, तस्या अपायरूपाया अर्थग्रहणेहार्यकत्यात् , अथास्त्यसो तत्र, तर्हि नायमर्थापग्रहः किन्त्यपाय एच स्यात्, वयाप्युपगमे पर्यावग्रहेहयोरमाव एव स्यात् ।। २६६ ॥ अर्थावग्रहे शन्द इति विशेषयुदधुपगमे दोपान्तरमाह-. मामण्णतयणयिम-महा-पवण-परिग्गहणओ से ।। अत्थोग्गहेगसमओ-पओगपादुछमावणं ॥ २६७॥ व्याच्या अर्धावग्रहकममये भवतोपगम्यमाना निश्वयरूपा शब्द इति विशेषपुद्धिरकस्मादनुपजायमानाऽव्यक्तशन्दसामान्य- प्राणसदमामान्यविशेषसम्दान्यरूपादिविशेषधर्मालोचनलक्षणेदारूपादिविशेषधर्मपरिवर्जनशम्दविशेषधर्मपरिग्रहणतः श्रोतुरुपजा- पत इत्पर्धापग्रहकममये उपयोगपाहुल्यमापनम्, न चैनयुक्तम्, उपयोगयोगपद्याभावप्रतिपादकागमविरोधादिति नार्थापग्रहकाले मन्द इति विषादि किन्ना सन्द इति प्रलापको भगतीति मिद्धम् ॥२६॥अथास्मिार्थावग्रहे परवायमिप्रायं निराचिकीराह- ·अण्णे सामण्णग्गह-णमाहु बालस्स जायमेत्तस्स॥समयम्मि चेव परिचय-विसयस्स विसेसविनाणं ॥२६८॥ अन्ये वादिन एचमाहुः-जातमात्रस्य तत्क्षणजातमात्रस्य बालस्य सङ्केतादिविकलत्वेनापरिचितविषयस्य सामान्यमात्रस्या- शेषविशेषविमुखस्याव्यक्तस्य सामान्यस्य ग्रहणमालोचनम्, परिचितविषयस्य तु, समय एवाद्यशब्दश्रवणसमय एव, विशेषविज्ञानं जायते, ततस्तमाश्रित्य "तेणं सदे त्ति उग्गहिये" इत्यादि यथाश्रुतमेव व्याख्यायते न कश्चिद्दोष इत्याशयः॥२६८||अत्रोत्तरमाह- तदवत्थमेव तं पुच-दोसओ तम्मि चेव वा समये । संखमहुराइसुबहुय-विसेसगहणं पसज्वेजा ॥ २६९ ॥ 'जेणत्थोग्गहकाले 'इत्यादि 'सामण्णतयण्णविसेसेहा' इत्यादिग्रन्थोक्तपूर्वदोपतस्तदेतत्परोक्तं, तदवस्थमेव दूपितावस्थमेव, नान्यदूषणाभिधानप्रयासोऽत्राभिधेय इत्याशयः, वा अथवा, तस्मिन्नेव समये शब्दोऽयमित्येकोपयोगसमय एव शङ्खमधुरादि- सुबहुविशेषग्रहणं प्रसज्येत, 'न पुण जाणइ के वेस सद्दे' इतिसूत्रावयवस्य सर्वप्रमातृन्प्रत्यविशेषेण प्रवृत्तस्य विरोधेन कस्यचित्प्रथम- समये एव सर्वविशेषविषयकं ग्रहणम्भवत्येवेत्यम्युपगन्तुमशक्यमेव,शब्दरूपधर्मिग्रहणमन्तरेण प्रकृष्टमतेरप्युत्तरोत्तरबहुधर्मग्रहणत्वा- सम्भवादिति ॥ २६९ ॥ एकसमये शब्दोऽयमितिविज्ञानमभ्युपगच्छन्तम्प्रति समयविराधादिदोपान्तरमुपढौकयति- अत्योरगहो न समय,अहवा समओवओगवाहुल्लं॥सव्वविसेसग्गहणं, सव्वा विमइरवग्गहो गिज्झो ॥२७०॥ एगो वाऽवाओ चिय, अहवा सोऽगहियणीहिए पत्तो । उक्कम-वइक्कमा वा पत्ता धुवमोग्गहाईणं ॥२७१॥ सामण्णं च विसेसो, सो वा सामण्णमुभयमुभयं वा ।। न य जुत्तं सव्वमियं, सामण्णालंवणं मोत्तुं ॥२७२॥ विशेषविज्ञानस्यासङ्ख्येयसामयिकत्वेनार्थावग्रहे विशेषविज्ञानाभ्युपगमे “ उग्गहो एक्कं समयं ” इति सिद्धान्तनिर्दिष्टः ·सामयिकोऽसौ न स्यात्, अथवा " सामण्ण-तयण्णविसेसेहा ॥२६७॥" इत्यादिपूर्वग्रन्योक्तं समयोपयोगबाहुल्यं साद, अथवा परिचितविषयस्य विशेषविज्ञानेऽम्युपगम्यमाने परिचिततरविषयस्य तस्मिन्नेव सर्वविशेषग्रहणमनन्तरोक्तं प्रसज्येत, अथवा सर्वाऽपि मतिरवग्रहो ग्राह्यः प्राप्तः स्यात्, विशेषविषयकत्वेन वा सर्वाऽपि मतिरपाय एव स्यात्, एवं सत्यपायस्यैक- सामयिकत्व प्राप्ती "ईहावाया मुहुत्तमन्तं तु" इति विरुष्यते । अथवा तथाऽभ्युपगमेऽनवगृहीतेऽनीहितेऽपायः प्राप्तः। एवश्वावगृहीते ईहिते चाऽपाय इत्युपपादकस्य सिद्धान्तस्य विरोधा, अथवा पाटक्वैचियेणावग्रहहापायधारणानां ध्रुवमुत्क्रमव्यतिक्रमौ स्याताम् , 'पश्चानुपूर्वीमवनमुत्क्रमः, 'अनानुपूर्वीमावस्तु व्यतिक्रमा,' एवमुपगमे "उग्गहो ईहा अवायो य, धारणाएव दोन्ति चत्वारि" इति परममुनिनिर्दिष्टस्य तेषां क्रमस्य विरोधः स्यात्, तथा यत्प्रथमसमये गृह्यते स विशेष इतिनियमाऽभ्युपगमे सामान्य विशेषरस्पात् प्रथमसमये सामान्यस्यैव ग्रहणात् , अथवा प्रथमसमये सामान्यमेव गृह्यत इति वस्तुस्थितिमाश्रित्य भवन्मते प्रथमसमये गृह्यमाणो विशेषः सामान्यं स्यात्, अथवा सामान्यं विशेपवेत्युभय, उभयं वा स्यात्, सामान्य सामान्यविशेषोभयरूप, विशेषश्च सामान्यविशेषोमयरूपः स्यात्, तथाहि, ' अव ईपत् सामान्य गृजातीत्यवग्रह' इतिव्युत्पत्या वस्तुस्थितिसमायावं यत्सामान्यं तत्स्वरूपेण तावत्सामान्यं भवदम्युपगमेन तु विशेष इत्येकस्यापि सामान्यस्योभयरूपता, तथा योपि भवदम्यु- पगतो विशेषः सोऽपि त्वदभिप्रायेण विशेषः, पैस्तुस्थित्या तु सामान्यम्, इति विशेषस्याप्येकस्योमयरूपता, अर्थावग्रहस्थ सामा- न्यमालम्बनं मुक्त्वा न च युक्तं सर्वमिदम्, अघटमानकत्वात्, पूर्वोक्तस्यापि दपणस्यात्र प्रसङ्गायातत्वेन नपौनरुक्त्यावहत्वमिति ॥ २७०-२७१-२७२ ॥ प्रथमं सामान्यमात्रग्राहि आलोचनाझानं तदनन्तरं रूपादिविशेषव्यावृत्तशब्दत्वग्राही अर्थावग्रह ·इति केपाश्चिन्मतं निराकर्तुमुपन्यस्यति- कइदिहालोयणपु-व्वमोग्गहं बेति तत्थ सामण्णं ॥ गहियमहत्थावग्गह-काले सद्देत्ति निच्छिण्णं ॥२७३ ॥ केचिद्वादिन इहास्मिन् प्रक्रमे आलोचनपूर्वमालोचनं पूर्व यत्र स तथा तं आलोचनपूर्वकमित्यर्थः । तथाभूतमवग्रहं ब्रुवते प्रथममालोचनाज्ञानं ततोऽर्थावग्रह इत्येवं व्याचक्षते, तथा च तैरुक्तम्-"अस्ति ह्यालोचनाज्ञानं, प्रथमं निर्विकल्पकम् ॥ बालमूकादिविज्ञान-सदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥१॥” इति तत्र आलोचनाज्ञाने सामान्यमव्यक्तं वस्तु गृहीतं, प्रतिपत्रेति गम्यते, अथानन्तरम्, अर्थावग्रहकाले निच्छिन्नं पृथक्कृतं रूपादिभ्यो व्यावृत्तं शब्दविशेषणविशिष्टं तदेव, गृहीतमित्यनुवर्तते, एवमुपगमे "से जहानामए केइ पुरिसे अव्वत्तं सदं सुणेजा" इत्येतदालोचनाज्ञानापेक्षया नीयते 'तेणं सद्दे ति उग्गहिए' एतत्त्व- विग्रहापेक्षयेति सर्व सुस्थम् ।। २७३ ॥ तदेवं वादिनमीषद्गामातमज्ञं विज्ञाय परं मार्गावतारणाय विकल्पयन्नाह सरिः- तं वंजणोग्गहाओ, पुव्वं पच्छा स एव वा होज्जा । पुव्वं तदत्थवंजण-संबन्धाभावओ पत्थि ॥२७४॥ तद्भवदुत्प्रेक्षितमालोचनं व्यञ्जनावग्रहात्पूर्व पश्चात्स एव वा भवेत् , स्थानान्तराभावात्, अर्थव्यञ्जनसम्वन्धाभावात्पूर्व तावत्तन्नास्ति, अर्थः शब्दादिविषयभावेन परिणतद्रव्यसमूहा, व्यञ्जनं श्रोत्रादीन्द्रियं, तयोस्सम्बन्धस्य सामान्यविषयग्राह्यालोच- नस्य सर्वत्र सर्वदोत्पत्तिप्रसङ्गपरिहाराय तत्कारणतयाऽवश्यमभ्युपेयत्वेन तदभावे तदसम्भवात्, यद्युक्तालोचनोत्पत्तयेऽर्थव्यञ्जन- सम्बन्धाभाव उपेयते तदा तत्स्वरूपस्य व्यञ्जनावग्रहस्यैवोक्तालोचनात्पूर्व सत्त्वं न त्वालोचनस्य व्यञ्जनावग्रहात्पूर्व सत्त्वमिति प्रथमविकल्पो नात्मानमासादयेदित्याशयः ॥ २७४ ॥ व्यञ्जनावग्रहात्पश्चादुक्तालोचनं भवतीति द्वितीयविकल्पमाधिकृत्याह- - ·अत्योन्गहो चिज पं-जणोग्गहस्सेव घरमसमयम्मि॥ पच्छावि तो न जुत्तं, परिसेसं घंजणं होजा ॥२७५।। अर्थावग्रहोऽपि पस्माद्वधअनावग्रहस्यैव घरमसमये भवतीति निर्णीतं प्राग, तस्मात्पश्चादपि व्यअनावग्रहादालोचनज्ञानं न पुक्तं, म्यञ्जनार्थावग्रहान्तरालकालस्यैवाभावेन तदानीं तदुत्पठेवक्तुमशक्यत्त्वाचदेवं पूर्वपश्चात्कालयोस्वत्सच्चनिषेधे पारिशेष्या- न्मभ्यकालवर्ती इतीयविकल्पोपन्यस्तो व्यअनं घ्यअनावग्रह एव मवताऽऽलोचनानानत्वेनाभ्युपगतो भवेत्, एवं च न कश्चिदोषः, नाममात्र एव विवादात् ।।२७५। किश्श व्यअनकालेऽभ्युपगम्यमानमालोचनं किमर्थस्य व्यञ्जनानां वा, प्रथमपक्षे व्यञ्जनाव- प्रहत्वाभावान ध्यानावग्रहस्य नामान्तरमध्यालोचनमिति, द्वितीयपक्षेऽयविषयकत्वाभायादवर्यादालोचनसंज्ञाभावप्रसङ्ग इत्याह- संग समालोपणम-त्यदरिसणं जहन वंजणं तोतं अह वंजणस्स तो कह-मालोयणमत्थसुण्णस्स ||२७६।। तत्समालोचनं यदि सामान्यरूपस्यास्प दर्शनमिप्यते, ततस्तहिं न व्यअनं व्यअनावग्रहात्मकं भवति ध्यअनावग्रहस्स प्यअनमम्पन्धमात्ररूपत्वेनाशून्यत्वात्, अथ व्यञ्जनस्य शम्दादिविषयपरिणतद्रव्यसम्पन्धमात्रस्य वत्समालोचनमिप्यते, तर्हि कथमालोचनं कथमालोचकत्वं तस्य घटते, तत्र हेतुः अर्थशून्यस्येति, व्यअनसम्पन्धमात्रान्वितत्वेन सामान्यार्थालोचकत्वानुपप- सेरित्यर्थः ॥२७६।। नन्वेतदालोचनाशानं शास्त्रान्तरे प्रसिद्धमस्ति तक स्वरूपमुररीकत्येत्यत्र प्रतिनिधानं वक्तव्यमित्यत्राह- आलोयणति नामं, वन तं पंजणोग्गहस्सेव ॥ होज कहं सामण्ण-ग्गहणं तत्थत्यसुण्णमि ॥ २७७ ।। तस्मादालोचनमिति पनाम तदन्यत्र निर्गतिकं सद् फारिशेप्या ध्यअनावग्रहस्यैव द्वितीय नाम भवेत्, एवं सति भवतो पदमिमा सामान्पमात्रग्रहणमालोचनन्तम तत् , यता प्रामुक्त क्तिभिः अर्थशून्ये तर कथं सामान्यग्रहणं भवेत् तस्मादर्थावग्रह ·एव सामान्यार्थग्राहकः, " अस्ति झालोचनाज्ञानम्" इत्याद्यपि तमाश्रित्यैव घटत इति ॥ २७७ ॥ 'तुष्यतु दुर्जन' इति न्यायेन व्यञ्जनावग्रहे सामान्यं गृहीतमित्युपगम्याप्याह-- गहियं व होउ तहियं, सामण्णं कहमणीहिए तम्मि॥ अत्थावग्गहकाले, विसेसणं एस सद्दो त्ति ॥ २७८॥ अथवा भवतु तस्मिन्व्यञ्जनावग्रहे सामान्यं गृहीतम् , तथापि कथमनीहितेऽविमर्शिते तस्मिन्नकस्मादेवार्थावग्रहकाले शब्द एपः इति विशेषणं विशेषज्ञान युक्तम्, न हि निश्चयो झगित्येवेहामन्तरेण युज्यते, तस्मानार्थावग्रहे शब्द इत्यादिविशेषबुद्धि- युज्यते ॥ २७८ ॥ अर्थावग्रहसमय एवेहापायौ भविष्यत इति मन्यमानम्परम्प्रत्याह- अत्थावग्गहसमए, वीसुमसंखेज्नसमइया दो वि ॥तक्का-वगमसहावा, ईहा-ऽवाया कहं जुत्ता ? ॥२७९॥ अर्थावग्रहसम्बन्धिन्येकस्मिन् समये कथमीहापायौ युक्तौ ? इति सम्बन्धा, यतः तर्कावगमस्वभावौ, तर्को विमर्शस्तत्स्व- भावेहा, अवगमो निश्चयस्तत्स्वभावोऽपायः, द्वावपि चैतौ पृथगसङ्खथेयसमयौ, तथा च यदिदमर्थावग्रहसमये विशेषज्ञानं त्वये- प्यते सोऽपायः स चावगमस्वभावो निश्चयस्वरूपः, या च तत्समकालमीहाऽभ्युपगम्यते सा तर्कस्वभावाऽनिश्चयात्मिका, तथा च विरुद्धनिश्चयाऽनिश्चयस्वभावयोरनयो कस्मिन्नवग्रहसमये भावो युक्तः परस्परपरिहारव्यवस्थितत्वात् , इत्येकानुपपत्तिः । तथा, अवग्रहस्यैकस्समयः, अनयोश्च पृथक् पृथक् असंख्येयाः समयाः, एवञ्च पृथगसंख्येयसमययोरीहापाययोरेकस्मिन् समये भावोऽपि समयविरोधान्न सम्भवति, इति द्वितीयानुपपत्तिः ॥ अतोऽत्यन्तासम्बद्धत्वादुपेक्षणीयमेतत् ॥ २७९ ॥ सामान्यमात्रग्राहित्वेऽवग्रहस्स ग्रन्थान्तरोक्तक्षिप्रेतरादिभेदासम्भवाद्विशेषग्राहित्व एव तस्य घटनाद्विशेषग्रायवग्रह इति नि:- ·संख्यप्रेरकान्तर्गतप्रेरकाविशेपस्यावशिष्टामाशङ्कामपहस्तयितुं सरिरुपन्यस्यति-- सिप्पेयराइभेओ, जमोग्गहो तो विसेसविण्णाणं " जुबइ विगप्पवसओ, सदोत्ति सुयम्मि जं केइ ॥२८॥ थिप्रेतरादिभेदो यस्मादवग्रहा, ततः शन्द इति विशेषविज्ञानं युज्यते, अर्थावग्रहे इति प्रस्तावाल्लभ्यते, 'वेणं सद्दे ति उग्गहिए । इत्यादिवचनात् यत्सूत्रे निर्दिष्टमिति शेषः, विशेषविज्ञानत्वे हेतुः विकल्पवशतः इहान्यत्रोक्तनानात्ववशता, अवग्रहस्य द्वादशभेदोपदर्शनार्थमिह शास्त्रान्तरे तत्त्वार्थादौ चैवमुक्ति:-क्षिप्रमवगृह्णाति १, चिरेणारगृह्णाति २, बह्ववगृनाति ३, अपह्मवगृह्णाति ४, बहुविधमवगृजाति ५, अबहुविधमवगृह्णाति ६, एवमनिश्रितं७, निश्रितं ८, असन्दिग्धं ९, सन्दिग्धं १०, ध्रुवम् ११, अधुपमवगृह्णाति १२ इति ।। ततः क्षिप्रं चिरेण वाञ्चगृट्वातीति विशेषणान्पथानुपपत्त्या ज्ञायते नैकसमयमात्रमान एवार्थावग्रहा, किन्तु चिरकालिकोऽपि, तथा बहूनां श्रोतृणामविशेपेण प्राप्तिविषयस्थे शङ्खमर्यादिबहुतूपनिर्घोपे श्योपशम. वैचित्र्यात कोऽप्यवहु सामान्यमवगृहाति,अन्यो बहरगृह्णाति मिमांस्तांस्तान् शब्दान्गृह्णाति,अपरः स्त्रीपुरुषवायत्वादिबहुविधवि- शेपधर्मविशिष्टत्वेन बहुविधमवगृहाति, तदन्यस्त्ववहुविधविशिष्टत्वादबहुविधमवगृह्णाति, अत एतस्माद् बहुबहुविधाद्यनेकविकल्प नानात्ववादवग्रहस्य क्वचित्सामान्यग्रहणं वयचित्तु विशेषग्रहणमित्युभयमप्यविरुद्धं, तो यत् सूत्रे तेणं सद्दे ति उग्गहिए। इतिवचनात् शब्दः इति विशेषविज्ञानमुपदिष्टम् , तदप्यर्यावग्रहे युज्यत एव, इति केचित् ॥ २८० ॥ अनोत्तरमाह-- सकिमोग्गहोत्ति भण्णइ, गहणेहाऽवायलक्खणत्ते वि॥ अह उवयारो कीरह, तोसुण जह जुज्जए सोवि॥२८॥ बहुशः समाहितमप्यर्थ पुनः पुनः प्रेरयन्तं प्रेरकं साक्षेपं काक्वा रिस पृच्छति, किंशब्दा क्षेपे, स पूर्वोक्तो विशेषावगमा, ·अवग्रहोर्थावग्रहो भण्यते ग्रहणेहापायलक्षणत्वेऽपि, क्षेपार्थककिंशब्दसमभिव्याहारात्कथं ग्रहणेहापायलक्षणत्वे सत्यपि बहुबहु- विधादिविशेषग्राहकत्वेन निश्चयरूपतयाऽपाया सन्नावग्रह इति भण्यते ?, ग्रहणेहयोःपूर्वभावित्वेन अपायस्य स्वस्वभावत्वे- नापायलक्षणत्वं योध्यम्, स्वस्वरूपस्यापि च लक्षणत्वं भवत्येवायदाह । “विपामृते स्वरूपेण, लक्ष्येते कलशादिवत्।।एवं चस्वस्वभावाभ्यां, व्यज्येते खलसज्जनौ ॥१॥" इति।। बहुबहुविधादिग्रहणस्योक्तलक्षणत्ववलादपायत्वे कथं शास्त्रान्तरेऽ- वग्रहादीनां बह्वादिग्रहणमुक्तम् ?, सत्यमुक्तम्, किन्तूपचारतः वहादिग्राहकस्यापायस्य कारणेष्ववग्रहादिषु योग्यतया कार्यस्वरूपम- स्तीति कृत्वोपचारतस्तेऽपि वह्वादिग्राहकाः प्रोच्यन्ते, अथ यदि उक्तन्यायेन त्वयाऽप्युपचारं कृत्वा विशेषग्राहकोऽर्थावग्रह इत्युच्यते, स वाङ्मात्रेण तव न युज्यते, " यत्र मुख्यार्थो न घटते तत्र प्रयोजने सति उपचारः प्रवर्तते, " त्वया त्ववग्रहस्य विशेषविषयकत्वोपपादनाय यद्यदुक्तं तदन्यथैव समर्थितमिति प्रयोजनाभावानोपचारो युक्तः, यदि मां शिष्यो भूत्वा पृच्छसि त्वं 'कथमुफ्चारः क्रियमाणो घटत इति ?,' ततः शृणु समाकर्णय, सोऽपि यथा युज्यते तथा कथयामि ॥ २८१ ॥ यथाप्रतिज्ञातमेव सम्पादयन्नाह- सामण्णमेत्तगहणं, नेच्छइओ समयमोग्गहो पढमो ॥तत्तोऽणंतरमीहिय-वत्थुविसेसस्स जोऽवाओ ॥२८२॥ सो पुणरीहाऽवाया-ऽवेक्खाओ वग्गहोत्ति उवयरिओ ॥ एस्सविसेसावेक्खं, सामण्णं गेहए जेणं ॥२८३ ॥ तत्तोऽणतरमीहा, तत्तोऽवाओ य तव्विसेसस्स ॥ इय सामण्णविसेसा-वेक्खा जावंतिमो भेओ ॥ २८४ ॥ इहैकसमयमात्रमानो नैश्चयिको निरुपचरितः सामान्यवस्तुमात्रग्राहकोऽर्थावग्रहः प्रथमः, निश्चयवेदिपरमयोग्यवगम- - ·विषयस्तावपिकोऽयमुच्यते, ततो नैश्वीपकार्थावग्रहादनन्तरमीहितस्य वस्तुविशेषस्य योऽपाय. स पुन विनीमीहामपाय चापे- त्योपपरितोऽवग्रहोऽर्थाचप्रहा. म छयस्थव्यवहारिभिर्व्यवट्रियमाणत्वाद्यावहारिकोर्थावग्रहा, उपचारे निमित्तान्तरमाह-एस्से- स्पादि, एप्यो मावी योध्या विशेषस्तदपेक्षया येन कारणेनायमपायोऽपि सन् सामान्य गृहरति, सामान्यग्राहित्वात्प्रथमनैश- विकारिग्रहनदयमारग्रहः, ततस्मामान्येन शन्दनिश्चयरूपात्प्रथमापायादनन्तरं किमयं शाः शब्दः शाओं वेत्यादिरूपेहा भवति, ततस्तविपस्स पाहत्यादेरीहितस्य शाह एवापमित्यादिरूपेणापायच निश्यरूपो भवति, अयमपि च मावितद्विशेपेहा- मपायश्चापेक्ष्य सामान्यालम्पनत्यादुपचारितोऽर्थावग्रहः, इयं च सामान्यविशेषापेक्षाऽसम्मवरस्वविशेपान्तरान्त्यविशेष यावद्भवति, अथवा यतो विपारपरतः प्रमातुर्विशेषजिनामा निवर्तत तपन्त्यविशेष यायत् व्यावहारिकार्थावग्रहेहापायार्थ सामान्य विशेषापेक्षा कतम्या परमिोपचारपटना युज्यते ।।२८२-२८३-२८४ ।। उक्तगाथात्रयपर्यवसिवमर्थमुपदर्शयति- मप्रत्येहायाग, निच्छपओ मोस्तुमाइसामण्णं । संयवहारस्थं पुण, सव्वत्थाऽवग्गहोऽयाओ ॥ २८५ ॥ आदिमामान्यमप्पक्तं सामान्यमावालम्बनमेकमामपिकं शानं मुक्त्या सर्वत्र रिपपपरिच्छेदे कर्तव्ये निश्रयता परमार्थत हापायो भरत , ईहा, पुनरपापा, पुनरीहा, पुनरप्यपाय, इत्येवंक्रमेण यावदन्त्यो विशेषा, न त्वविग्रहः, अर्थावग्रहस्त सामा- न्यमावालम्बनमेकमामपिकं प्रथमशानमेव,न तदीहापापोवा संध्यवहारार्थ पुनः सर्वत्र यो योऽपाया स स उत्तरेहापापापेक्षयप्प विपापपया चोपचारतोविग्राः ॥ २८५॥ पारधारतम्येनोपरोतविशेषांक्षा प्रवर्तते तावदयाहा, परवमयोगाभावे सपाप एष मातिन रस्सारमात्वमिति दर्शयति- ·तरतमजोगाभावे-ऽवाओ चिय धारणा तदंतम्मि॥ सव्वत्य वासणा पुण, भणिया कालंतरे सई य।।२८६॥ तरतमयोगाभावे ज्ञातुरग्रेतनविशेपाकाङ्गानिवृत्तावपाय एव भवति, तस्यावाहत्वाभावात्तन्निमित्तानामीहादीनाममावे तदन्ते धारणा तदर्थोपयोगाप्रच्युतिरूपा भवति, वासना वक्ष्यमाणरूपा कालान्तरे स्मृतिश्चेति धारणाभेदद्वयं पुनः सर्वत्र भवति ।।२८६॥ सांव्यवहारिकार्थावग्रहापेक्षयेदानी " तेणं सदे त्ति उग्गहिए' इत्यादिसूत्रं विशेषविज्ञानपरतयाप्युपपादयितुं शक्यत इत्याह- सहो त्ति व सुयभणियं, विगप्पओ जइ विसेसविण्णाणं ॥घेप्पेज तं पि जुबइ, संववहारोग्गहे सव्वं ॥२८७॥ वा अथवा, शब्द इति सूत्रभणितं शब्दस्तेनावगृहीत इति सूत्रे प्रतिपादितं यदि विकल्पतो विवक्षावशतो विशेषविज्ञानं गृोत, संव्यवहारोपग्रहे गृह्यमाणे सति सर्व तदपि युज्यते ॥ २८७ ॥ व्यावहारिकाविग्रहाम्युपगमे सविशेष गुणमुपदर्शयन्नाह- खिप्पेयराइभेओ, पुव्योइयदोसजालपरिहारो॥ जुज्जइ संताणेण य, सामण्णविसेसववहारो ॥ २८८ ।। क्षिप्रेतरादिभेदं यत्पूर्वोदितदोपजालमेकसामयिकसामान्यमात्रग्राहकनैश्वयिका वनहल्याख्यातारम्प्रत्येकसामयिकत्वेऽस्य कथं क्षिप्रचिरग्रहणविशेषणं ? सामान्यमात्रग्राहकत्वे च कथं बहुबहुविधादिविशेषणोक्तं विशेषग्रहणी, तथाऽस्यैव विशेषग्राहकले समयोपयोगबाहुल्यमित्यादिस्वरूपम्, तस्य परिहारो व्यावहारिकार्थावग्रहे सति युज्यते, थयिकार्यावग्रहवादिभिरपि उपनाराया- वहारिकार्थावग्रहस्यासंख्येयसमयनिप्पन्नविशेषग्राहकज्ञानरूपस्य स्वीकृतत्वेन तत्र क्षिप्रेतरादिभेदस्य बहु-बहुविधादिविशेषणोक्त- विशेषग्राहकत्वस्य सम्भवाद,तस्य चाऽसंख्येयसामयिकत्वेनैकसमयोपयोगबाहुल्यस्यावकाश एव नास्ति, एवं च क्षिप्रेतरादिवि- शेषणकलापो मुख्यतया सांव्यवहारिकार्थावग्रह एव घटने कारणे कार्यधोपनारतस्तु नैयायिकाावग्रहेऽपीत्युक्तं प्राग,सन्तानेन च ·- । सामान्यविशेषव्यवहारो लोकरूढोऽपि व्यावहारिकार्याऽवग्रहे युज्यते, लोके विशेषोऽप्यपेक्षया सामान्यं, यत्सामान्यं तदप्यपेक्षया विशेषः, इत्येवमन्त्यविशेष यावत्, एतचौपचारिकावग्रहे सत्येव घटते, नान्यथा, ' यदनन्तरमीहादि प्रवृत्तिः सोऽवग्रह' इत्येवमव- । प्रहलक्षणस्य नैवपिकावग्रह इव विशेषग्राहिझानेऽपायरूपे औपचारिकार्यावग्रहतया स्वीक्रियमाणेऽपि भावात् ।। २८८ ।। इति सयिवरणे श्रीज्ञानार्णवे भतिज्ञानाऽऽद्यमेदलक्षणद्विविधावग्रहतत्त्वप्ररूपणात्मको द्वितीयस्तरङ्गासम्पूर्ण अय तृतीयस्तरङ्गः ॥ अथ मतिज्ञानद्वितीयमैदलक्षणामीहां व्याचिख्यासुरांह- इय सामण्णग्गहणा-णतरमीहा सक्त्यवीमंसा ॥ किमिदं सहोऽसहो, को होज्ज व संख-संगाणं १॥ २८९ ॥ इत्येवं प्रागुक्तेन प्रकारेणामिहिताऽव्यक्तवस्तुमात्रग्रहणलक्षणनैश्चपिकाविग्रहशब्दादिसामान्यग्रहणलक्षणव्यावहारिकार्था- पप्रहात्मकसामान्यग्रहणानन्तरमीहा प्रवर्तते, सा सदर्थमीमांसा, सतस्तत्र विद्यमानस्य गृहीतार्थस्य विशेषविमर्शद्वारेण मीमांसा विचारणा, किमिदं वस्तु ममा गृहीतं शब्दोऽशब्दो वेत्येवंस्वरूपा, इयं विचारणा निश्चयार्थावग्रहानन्तरमाविनी, का माशाईयोर्मध्ये कोऽयं भवेत् शम्दा शाखः वादों या, इयं विचारणा व्यवहारार्थायग्रहानन्तरमाविनी, यद्यपीत्यं विचारणा संशयात्मिका नेहा, वयाप्यनयाऽनन्तरमावी व्यतिरेकधर्मनिराकरणपरः अन्वयधर्मपटनप्रवृत्तश्चापायाभिमुख एव बोध उपलधित ईहा ॥ तद्यथा-"अरण्यमेतत् सवितास्तमागतो, नचाधुना सम्भवतीह मानवः ॥ प्रापस्तदेतेन समादिभाषा, भाव्य म्मराराविममाननाम्ना ॥ १ ॥" इति ॥ एतेन स्थाणुर्या पुरुषो वेति संशयानन्तरं पुरुषधर्मव्यतिरेकना स्थाणुधर्मसमन्वयतन प्रायः स्थाणुरेवायमिति बोध ईहेन्युपदविवाभातीति ।। २८९ ॥ अथ मतिज्ञानतृतीयभेदस्यापापस्प स्वरूपमाह- ·महुराइगुणत्तणओ, संखस्सेव त्ति जं न संगस्स ॥ विण्णाणं सोऽवाओ, अणुगमवइरेगभावाओ ॥ २९० ॥ व्याख्या-मधुरस्निग्धादिगुणत्वात् शङ्कस्यैवायं शब्दो न शृङ्गस्य इत्यादि यद्विशेषविज्ञानं सोऽपायो निश्चयज्ञानरूपः, तत्र हेतुः, अनुगमव्यतिरेकभावतः इति, पुरोवर्त्यर्थधर्माणामनुगमभावात् तत्राविद्यमानार्थधर्माणां व्यतिरेकभावात्, अनुगमव्यतिरेको अस्तित्वनास्तित्वनिश्चयो । अयं च व्यवहारार्थावग्रहानन्तरभावी अपाय उक्तः । निश्चयावग्रहानन्तरभावी तु श्रोत्रग्राह्यत्वादि- गुणतः शन्द एवायं न रूपादिरिति ॥ २९० ।। अथ मतिज्ञानतुरीयभेदलक्षणां धारणां सभेदामाह- तयणंतरं तयत्या-विचवणं जो य वासणाजोगो ॥ कालंतरे य जं पुण-रणुसरणं धारणा सा उ ॥२९१॥ व्याख्या-तस्मादपायादनन्तरं यत्तदर्थादविच्यवनम्, उपयोगमाश्रित्याभ्रंशः, यश्च वासनाया जीवेन सह योगः सम्बन्धः, यम तस्यार्थस्य कालान्तरे पुनरिन्द्रियैरुपलब्धस्यानुपलब्धस्य वा एवमेव मनसाऽनुस्मरणं स्मृतिर्भवति, सेयं पुनस्त्रिविधाऽप्यर्थ- स्यावधारणरूपा धारणा विज्ञेया, वासना च तदावरणक्षयोपशमरूपा ज्ञेया॥ २९१ ॥ इदमत्रैदम्पर्य-धारणाया अविच्युतिलक्षणभेदस्य दर्षोिपयोगमाश्रित्याभ्युपगमादेव पराभ्युपगतनिरन्तरसमानविषयकज्ञान- सन्तानलक्षणधारावाहिकज्ञानफलस्य स्थिरार्थग्रहणस्योपपत्तौ निष्प्रयोजनमेव धारावाहिकज्ञानकल्पनं, पूर्वज्ञानमुत्पाद्य व्युपरतव्या पारस्य कारणस्य पुनर्व्यापारान्तराभावेन कारणाभावाच न निरन्तरज्ञानसन्तानलक्षणधा(*सप्तचत्वारिंशपत्रादिह यावद्योजितः पाठः) *रावाहिकज्ञानाम्युपगमो युज्यते न चैकापायोत्पत्तावपि सामग्रीसत्त्वात्पुनस्तदुत्पत्तेरवारणीयत्वात्तत्सन्तानोत्पत्ति सङ्गति वाच्यम्, अपायस्यापायोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वात्प्रागभावस्य तदेतुत्वाद्वा पुनस्तदुत्पत्त्यापचेरभावात्, अन्यथैकवारं घटोत्पादेऽपि सा- ·मग्रीमहिम्ना कपाले पुनस्तदुत्पत्त्यापतिप्रसङ्गादिति चेत्, उच्यते, घटोऽयं घटोऽसमित्यनुभवधारादर्शनेन तदपलापो दुष्करोऽपाय- सन्चेपायान्तरोत्पत्तिप्रतिबन्धस्याप्रामाणिकत्वात् स्पष्टस्पष्टतरस्पष्टतमवासनाजनकत्वेनापापजन्यापापपरम्पराया अवश्याम्पे- यत्वादीहावग्रहादिमेद इवापापनानात्वेऽप्युपयोगमेदानापचेरेकसन्ततिकैकविषयकज्ञानस्यैवोपयोगत्वात् , तस्य च नानात्वेऽप्ये- कत्वाविरोधात् ततयापायसमानाकारस्मृतिजननी स्मृतिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमरूपा वासना विजृम्भते, कालान्तरे च तद्विषयिणी स्मृतिः प्रवर्तते इति,यपपीयं मित्रोपयोगरूपत्वामावामाधिकीमवितुमत्सहते, तथापि क्षयोपशममहिम्नाऽव्यक्ततया स्थित पूर्वज्ञान- मेवोद्दोघकयशात् स्मृत्युपयोगरूपतामारकन्दत्स्यचिदभेदोपविद्धं सन्तानगामित्वलक्षणं भेदमास्कन्दतीवि द्रष्टव्यं, ननु स्मृतिर्न प्रमानीतश्यामत्वे वर्तमानावगाहिन्याः पाकरस्ते व्यामोऽयमिति प्रतीतेरिवातीततत्वांशे वर्तमानत्वावगाहिन्यास्तस्या अयथार्थत्वा- सत्ताविशिष्टस्यानागतार्तमानस्य वर्चमानत्वानुभवरलादननुभूतस्य वा तत्र वर्चमानत्वस्य ज्ञानसामग्रीमहिम्नैय मानाव, अन्यथा रिपयस्य वर्धमानत्याशाने तत्र प्रत्यनुपपधिप्रसङ्गादत एव यदाधमस्तदा वहिरिति व्याप्त्यप्रतिसन्धानेऽपि प्रानसामग्रीमहिम्नैव पान्यनुमितौ वर्नेर्वर्तमानत्यशानात्तत्र निम्बई प्रवृत्तिरिति चेत्, न,पाकरफ्ते श्यामोऽयमिति प्रतीतेरयथार्थत्वासिझेरिदानीमयं श्याम इत्यामारामायन वा श्यामतांस वर्षमानवानवगाहनान्, अथ प्रकारतया तत्र विद्यमानत्वाभावेऽपि विशेष्यापच्छेदककालाच- शिभविशेषणसम्बन्धस्य संसर्गत्वासंसर्गतया तमानात्सा प्रतीतिरयथार्थेति चेत्, तथापि पूर्व श्याम इत्यत्रातीतश्यामतापाभिव स पट इत्यत्राऽप्यतीतधर्मवैशिष्टपरूपायर्या तत्तायां विद्यमानत्वप्रतिसन्धानायोगेन स्मृतियाथार्थ्यस्प बाधितमशक्यत्वात्कादाचित्क- सम्बन्धपुरस्कारेणातीतधर्मज्ञानस्याप्यप्रामापे च कदापिकसम्बन्धन सत्प्रतिपक्षितत्वज्ञाने देतरपि हेस्वामासता भनेत, अपि- ·चानुमवस्मरणयोर्विषयकृतविशेषाभावेऽपि प्रत्यक्षज्ञानस्येदम्पदप्रयोगहेतुत्वात्संस्कारजन्यज्ञानस्य तच्छन्दप्रयोगहेतुत्वात्तदुभया- मिलापवलक्षण्यात्स्मृतेरप्रामाण्येऽनुभवस्याप्यप्रामाण्यापत्तिः, स्मृतेर्याथार्थेऽप्यनुभवप्रमात्वपारतन्त्र्यादप्रमात्वमितिचेत्,न,अनुमि- तेरपि व्याप्तिज्ञानादिप्रमात्वपारतन्त्र्येणायथार्थत्वप्रसङ्गाद्, अनुमितेरुत्पत्तौ परापेक्षा विषयपरिच्छेदे तु स्वातन्त्र्यमेवेति चेत्, न, स्मृतेरप्युत्पत्तावेवानुभवसव्यपेक्षत्वात्स्वविषयपरिच्छेदे तु स्वातन्त्र्यात्,अनुभवविषयीकृतभावावभासिन्याः स्मृतेर्विपयपरिच्छेदेऽपि न स्वातन्त्र्यमिति चेत्, तर्हि व्याप्तिज्ञानादिविषयीकृतानर्थान् परिच्छिन्दन्त्या अनुमितेरपि प्रामाण्यं दूर एव, नैयत्येनाभात एवार्थोऽनुमित्या विषयीक्रियत इति चेत्, तहिं तत्तयाऽभात एवार्थः स्मृत्या विषयीक्रियत इति तुल्यमिति न किश्चिदेतत् ।। वस्तुतः स्मृतित्वप्रमात्वे जन्यत्वप्रयोज्यत्वरूप नानुभवप्रमात्वपारतन्त्र्यं यदृच्छोपकल्पितं त्वायोजकं, यदि वाs- नुभूतधर्माश्रयत्वरूपा तत्ता स्मृतौ भासते इदन्तांशे उद्बुद्धसंस्कारस्यैव तत्तांशे स्मारकत्वात्फलरलेन तथात्वकल्पनाद्धर्मविशेष- मादाय सहप्रयोगस्य समर्थनाद्,अनुभवस्मरणयोर्विषयकृतविशेषाभावेऽपि संस्कारजज्ञानत्वेन स्मृतेस्तच्छन्दप्रयोगहेतुत्वे तु प्रमुष्टतत्ताकस्मरणादपि तच्छब्दोल्लेखप्रसङ्गात्,अनुभवे यद्धर्मवशिष्टयमानं तस्यातीतत्वं तत्ता स्मृतौ भासत इत्यभ्युपगमे चानाग- तविषयकस्मरणादौ तत्तांशेऽप्ययथार्थत्वप्रसङ्गादिति विभाव्यते, तदाप्यनुभूतधर्मे विद्यमानत्वस्यावाधान तस्या अयथार्थत्वम् ।। सम्प्रदायानुसारिणस्त्वनुभूयमानत्वलक्षणेदन्तानुभवे भासतेऽनुभूतत्वरूपा च तत्ता स्मृतौ भासतेऽत एव स घट इति स्मृ. त्यभिलापस्य यः प्रागनुभूत इति विवरणं सङ्गच्छते, इदन्ताविषयकानुभवादेव च तत्ताविषयकं स्मरणमुन्मीलति तं विना तु प्रमुष्ट- तत्ताकं तत्, न चानुभूतत्वमेव यदि तत्ता तदा तदवगायनुमितावपि तत्तोल्लेखप्रसङ्ग इति वाच्यम् , उल्लेखो यदि विषयता 3 ·तदा तदम्युपगमेऽविवादाद, यदि पुनामिलापस्तदा संस्कारजज्ञानत्वेन तद्धेनुत्येन तदापत्यमागाद, तथाप्यनुभूतो घटोऽनुभूय- मानो पट इत्यनुमाप्रभवस्मरणे तत्तोटेशप्रसङ्ग इति चेत्, न, पूर्वानुपस्थितानुभूतत्वानुभूयमानत्वयोरेर तत्तेदन्तापदा पत्यान, प्रागनुभूतस्यापि कस्यचित् ससर्गत्वस्व प्रकारत्वस्यापि सम्भवादित्याहुः, इदन्तानुलेख्यनुभवप्रभवस्मरणेऽपि तवामानात्स्त्रसामग्रीमहिम्नेर तत्र तथा मासत इत्यन्ये, यत्तु तदन्ते स्मृत्यनुभवमासिनी अखण्डे एव वस्तुनी, एवं पदन्तासंस्कारेणेदन्दैव तवया स्मर्यते प्रमुष्टतचाक तु स्मरण नास्त्येव ॥ हरिहरापनुचिन्तन( ना ) च कविकाल्पमूलज्ञा- नयन्मनःप्रभवेति सर्वा स्मृतियथार्थव, न प क्वचित्प्रमितस्यैवान्यप्रारोपात्कथमन्यत्राप्रमितायास्तत्तायाः स्मृतावारोप इति वाव्यम्, इन्ताया पृथग्भानेन विपपकत्वेन प्रत्पमिलाया तथायाः प्रमितत्वात् स्मृताविदन्तायां तनारोपसम्मवात, न च स्मृते- प्रमत्व नियामकनानादोपकल्पने गौरवमिति पापम्, इदन्तशि उपसंस्कारस्य दोपत्वान्, इदन्तानुल्लेख्यनुभवप्रभय- स्मरणेऽपि ततया धर्मान्तरस्यैवाउगाहनान तस्या पायामिति, तनुच्छं, तत्तास्मृतेः पूर्वमिदन्तोपस्थिति विना तदारीपास- मवादिदन्तोखसानन्तरमेव तदारोप इत्यत्र मानाभावान्, मावे या इदन्तात्वेन तदुष्टले विशेपदर्शनादारोपस्यैवाऽसम्भपात, अपि पदन्ताविषयकसंस्कारस्य स्वरूपत एव तत्वाविषयकस्मृतिस्वारच्छेदेनैव हेतुस्वाव स्मृतौ तत्तयेदवामानासम्भवः, तत्वावच्छिम- प्रकारताकस्मृतित्यावच्छेदेन तद्वतृत्वकल्पने तु तत्र त्या अगद्विषपत्यप्रसगाव तलावरिष्ठोदन्ताभकारकत्वस्य च स्वरूपतस्तता प्रकारकत्यापेक्ष्या गौरगाव, अपि च तचाया असण्डत्ते स्वरूपतस्तरप्रकारकतापछि प्रत्येव प्रत्यभिज्ञानसाधारण्येनेदतांश उससंस्कारस्प हेतुसमुचितम्, न प प्रकारवयाउनुभवत्वावरिटर्म प्रति विषयतया शानन्देने हेतुला अन्यथा दण्डाहानत्रपि ·RSSC तत्संस्कारादण्डीतिबुद्धिप्रसङ्गाव, तत्ताज्ञानं विना कथं तदनुभव इति वाच्यम्, प्रकारतयाः संस्काराजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रत्येव विषयतया ज्ञानत्वेन हेतुत्वात्, इत्थं च तच्छब्दप्रयोगहेतुतापि तत्ताप्रकारकज्ञानत्वेनैवेति स्मृतिप्रत्यभिज्ञयोस्तत्तोल्लेख इति न किञ्चिदेतत्, किं बहुना १ स घटः सोऽयं घट इतिः स्मृतिप्रत्यभिज्ञानयोस्तत्तांशे समानाकारत्वात्प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्ये स्मृवेरपि. प्रामाण्यं,स्मृतेरप्रामाण्ये च तथा प्रत्यभिज्ञाया अपि तथात्वं प्रसजेदिति दुरुद्धरा प्रतिमन्दी,न चेदन्तासंस्कारस्यातीततत्तद्धर्मवैशिष्टय- स्मृतावेव हेतुत्वमिति युक्तं,एकाकारत्वभगप्रसङ्गाद् गौरवाच्च, यत्तु स्मृतेर्याथार्थोऽपि न प्रमात्वं यथार्थानुभवत्वस्यैव तत्त्वात्, अन्यथा स्मृतेः प्रमात्वे तदसाधारणकारणस्य संस्कारस्य पृथक्प्रमाणत्वप्रसङ्गे मुनिप्रणीतप्रमाणविभागव्याघातप्रसङ्गादिति', तत्तु स्वगृह एव प्रोच्यमान भ्राजमानतां भजेन्न तु कथायां, अस्माकं तु प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वाभ्यां द्विधैव प्रमाणविभागाभिधानात्, स्मृतेः परोक्षकुक्षावेव निक्षिप्तत्वान्न किश्चिदनुपपन्नं ॥ तस्मात्सत्यप्रवृत्तिजनकत्वादनुभवस्येव स्मृतेरपि प्रामाण्यस्य निरावाघत्वात् साधूक्तमवग्रहेहापायधारणाभेदाच्चतुर्विधं मतिज्ञानमिति, अत्र चावग्रहादीन् शब्दोदाहरणेन सूत्रकारः प्रतिपाद्य " एवं एएणं अभिलावणं अव्वत्तं रूवं रसं गंधं फासं" इत्याद्यतिदेशसूत्रमाह,ईहादीनामुभयवस्त्ववलम्बनं प्रति नियमकारणं पूरयंस्तदेवानुवदतिस्म भाष्यकार!-"सेसेसु वि रूवाइसु, विसएसु हुन्ति रूवलक्खाई ॥ पायं पचासन्न-तणेणमीहाइवत्यूणि ॥२९२॥ [ शेपेष्वपि- रूपादिषु, विषयेषु भवन्ति रूपलक्षाणि ॥ प्रायः प्रत्यासन्नत्वेनेहादिवस्तूनि ॥ ] प्रायः 'प्रत्यासतिर्हि बहुभिर्द्धमैः सादृश्यं' तत्प्रतियोग्यनुयोगिनावेव धर्मिणावालम्व्यहादीनां प्रवृत्तिस्वभाव इति, किमयं स्थाणुरुत पुरुष इतिवकिमयं स्थाणुरुतोष्ट इति ने- होदयः, · उप्ने स्थाणुप्रत्यासत्यभावादत एव श्रोत्रेन्द्रियप्रत्यासन्नवस्तूपदर्शनं बहुशः प्रदर्शितमिति शेपेन्द्रियप्रत्यासन्नवस्तूनि

·मझिक्षुराह-" थाणुपूरिसादादा-प्पलाइममियकरिलमंसाइ ॥ सप्पुप्पलणालाइ क, समाणरूवाई विमयाई ।। २९३ ॥
[स्थाणुपुरुषादिकुष्ठोत्पलादिसम्भूतकरीलमामादि ॥ सर्वोत्पलनालादिवत्समानरूपादिविषयाणि ॥ ] संभिपकरिप्लत्ति
संभूतानि संस्कृतानि, परीलानि वंशजालफलानि, स्पष्टपन्यत् ॥४॥ ननु प्रत्यासत्तियदि स्वरूपसतीहानिवन्धमं तर्षकत्र धर्मिणि दृष्टे
सफलतत्प्रत्यासन्नवस्त्ववलम्पीहोदयप्रसङ्गोऽविशेषात्, न च प्रत्यासतिग्रहस्य तद्धेतुत्याय दोप इति वाच्यम्, सद्गर्भायाः
साश्यरूपप्रत्यासनेप्रेहे संशयाभावात्तरपूर्वकेहाया अप्रवृरित्यत आह-
माप्पशानमीहादी, कोटिस्मारफतां भजत् ॥ नियन्तुं प्रभवत्युवे-कमयस्यावलम्पनम् ॥५॥
स्थाणुपुरुषयोः मादृश्यशाने सति हि स्थाणुदर्शनोसरमयुद्धसंस्कारेण स्थाणुत्वपुरुपयोभयकोटिस्मरणेन तदुमपसहचरित-
धर्मवताझानेन दोपहिग्नासंमर्गाग्रहाच्च संशयोत्यवादीहादिप्रादुर्भापात्रोमपावगाहित्वं नानिपतं, एतेन ' भ्रमसंशयोत्तर-
प्रत्यक्षं प्रत्येव विशेपदर्शनस्य हेतुत्वात्सर्वत्र प्रत्यक्षनिर्णये ईहाया हेतुसमप्रमाणिकमिति' निरस्त, संशयोपरमेव निर्णया-
। म्युपगमाद्, वस्तुतः संशयोपरप्रत्यवत्वं न विशेषदर्शनकार्यतापच्छेदकं, संशयोपरत्वस्प दुर्वचत्वात, संशयोतरं विशेष
दर्शनं विनाऽपि संशयानुत्तरप्रत्यक्षप्रसङ्गाप, संशयानुपरप्रत्यक्षे संशयामावस्प हेतुत्वकल्पनेऽतिगौरवात् प्रत्यक्षनिश्चयत्वाव-
विछ प्रतीहाया हेतुत्वस्यैव युक्तत्वात्, ॥५॥ अथ " से जहा गामए केइ पुरिसे अव मुमिण पासिमा" इत्यादि सूत्रमनुम-
त्येन्द्रियाणामिय मनमोऽप्यपग्रहादयः स्वप्नादौ सम्मवन्तीत्याह-
स्वप्नादावपि शन्दादि-विषपाश्वग्रहादयः ॥ मनसोऽपि लसन्येव, इषीकष्पापूर्ति विना ॥६॥

·मनसोऽपि स्वमादाविन्द्रियव्यापारं विनाऽवग्रहादयः प्रादुर्भवन्ति, तथाहि, स्वप्ने गीतादिश्रवणे प्रथममव्यक्तशब्दज्ञानं भवति, ततः किमयं शब्दोऽशब्दो वेतीहा प्रवर्तते, ततः शब्द एवायमित्यपायः, ततश्च धारणेति ॥ एवं जाग्रतोऽपि मनसैव वहलतमे तमसि घटादिपदार्थपर्यालोचनदशायां मानसा अवग्रहादयो द्रष्टव्या । आह च-"एवं चिय सिमिणाइसु, मणसो सद्दाइएसु विसएसु । होन्तिदियवावारा-भावे वि अवग्गहादीया ॥ २९४ ॥ [ एवमेव स्वप्नादिषु, मनसः शब्दादिषु विपयेषु ॥ भवन्तीन्द्रियव्यापारा-भावेऽप्यवग्रहादयः ॥॥ ६॥ अथावग्रहादीनां स्त्रोक्तक्रमनियमे हेतुमाह- व्यतिक्रमोत्क्रमौ नैतै- तेषां तत्त्वनिर्णयः ॥ नेहम् ज्ञेयस्वभावोपि, तदेते नियतक्रमाः ॥७॥ अनानुपूर्वीभवनं व्यतिक्रमः, पश्चानुपूर्वीभवनमुत्क्रमः, अन्यतरवैकल्यं शून्यत्वमेतैर्वस्तुनस्तत्वनिर्णयो न स्यात् , तदेते एव वस्तुनिर्णयाय सर्वेऽपि क्रमनियमेनान्वेषणीयाः, न ह्यनवगृहीतमीह्यते, धर्मिणोप्रसिद्धौ निरालम्बनविचाराप्रवृत्तेः, न चानी- हितं निश्चीयते, तस्य विचारपूर्वकत्वात् , न च विचारं विनाऽपि कारणमहिम्ना तदुत्पादो युक्तो विचारस्यापि तत्कारणत्वेन तद्विरहे कारणमहिम्न एवासिद्धेः, न चानिश्चितं धार्यते, अन्यथा सन्देहादपि तत्प्रसङ्गादिति, वस्तुनोऽपि च सामान्यविशेषरूपः खभावस्तथा ज्ञानयोग्यतयैव व्यवस्थित इति तस्य तथाभावो युक्तः ॥ यदाह-" उकमओइकमओ, एगाभावे वि वा ण वत्थुस्स ॥ जं सन्भावाहिगमो, तो सव्वे णियमियकमा य ॥२९५॥" [ उत्क्रमतोऽतिक्रमत, एकाभावेऽपि वा न वस्तुनः ।। यत्स्वभावाधिगमः, ततः सर्वे नियमितकमाघ ।]" ईहिज्जह णाजगहियं, णज्जइ नाणीहियं न याणायं ॥ धारिज्जइ जं वत्युं, तेण कमोवग्गहाईओ ॥२९६॥" [ईयते नाऽगृहीतं, ज्ञायते नानीहितं न चाज्ञातम् ॥ धार्यते यद्वस्तु तेन, क्रमोऽत्रमहादिकः ] ·एको थिय ते सध्ये, भवन्ति मिन्ना य व समफालं ॥ न पाकमो र तेसि, ण अन्नहा नेपसम्भायो-॥२९॥" [इस एप से सर्वे भवन्ति भिन्नाथ नैव समफालं ॥ न व्यतिक्रमय तेपा, नान्यथा शेयसभाषः ॥७॥ नन्यम्यस्ते पुरुषऽयं पुरुष इति प्रथममेव निर्णया समुन्मीलाति, अनुभूते च संस्कारोद्योपात्प्रथममेव स पुरुष इति स्मृतिशष्ठसत्यनुभूयते प मटित्येवायं पुरुषो। निरणायि, सटित्येय पैनमस्मार्पमिति च, तथा च कथमन्यतरामाये न यस्तुभावज्ञानम् ? ॥ आह -" अम्मत्येयाओ चिय, कत्थर लक्सिज्ज इमो पुरिसो ॥ अण्णाय धारण पिय, पुरोपलद्धे इमं तंति ॥ २९८॥"[अभ्यस्तेऽपाय एष पगिलक्ष्यते- शौ पुरुषः ॥ अन्यत्र धारणय पुरोपलग्धे इदं सदिति ॥j अत्रोच्यते- अभ्यस्ते निर्णपस्मृस्पो-लक्ष्या मोक्ष्म्गेण न क्रमः ॥ पद्मपत्रशतोदे, यथा पाऽन्यत्र घुदिपु ॥ ८॥ उक्तापायस्मृत्योरयग्रहेहादिप्वीहादेः फालसौम्पादलक्षणेऽप्युक्तकमस्य प्रमाणसिद्धत्यान का बदला: फतुं शक्यः, न दि पथपत्रगतच्छेदे सत्यपि फालभेदे सदलक्षणेन तदमायो नाम, न यादीशुष्कशालीमक्षणे तद्रूपदर्शनराजनितशग्दरणवद्गन्धा. प्राणतद्रसास्वादनतस्पर्णोपलम्धीना पौगपयामिमानेऽपि कारणमनियतस्वस्फमो प्रमाणसिद्धोऽपि नास्तीति पातं शस्पते, एकदैकोपयोगस्वभावत्यान्मनसः सन्द्रियेषु तदसम्बन्धादाशुसञ्चारित्वेनैव तेनाशुफार्पजगनात, तथा च पारमर्प-"जो मणे देवासुरमणुाणं, संसि तसि समयसिति ॥"मनु भवता मनसा शरीरप्यापिलेन सर्पदा सन्द्रियसंयोगापुगपदनेकज्ञानोत्पगिर्यारा तदश्त्वाभ्युपगम एवेन्द्रियेषु तरसंयोगप्रमेण ज्ञानक्रमसम्भवादिति चेत्, न, अणत्यायुपगमेऽपि तस्य रसनेन्द्रिपसंयोगकाले. स्वहसंयोगस्य दुर्भिशारस्वात् युगपदुमयज्ञानोत्पपेरनिवार्यस्वाल, अष्टपैचित्यमहिम्नेव तारणे च पितोपयोगक्रमादेश मानकम

·इति युक्तमभ्युगन्तुमिति दिग् ॥ तदिदमभिप्रेत्याह-"उप्पलदलसयवेहेः व्व, दुविभावत्तणेण पडिहाई ।। समयं व सुक्कसक्कु-
लिदसणे, विसयाणमुवलद्धी ॥ २९९ ॥" [ उत्पलदलशतवेध इव दुर्विभावत्वेन प्रतिभाति ॥ समयं वा शुष्कशष्कुलीदशने
विषयाणामुपलब्धिः॥] अभ्यासस्थलेऽप्ययं पुरुष इति निर्णयेऽयं पुरुष इति प्रयोगे कुत इति कस्यचिदाकाङ्क्षायां करचरणा-
दिमत्त्वादिति प्रयोगात्तदनुगुणेहादेरनुमानात्तत्र तत्सत्त्वं सिद्धयतीत्यप्याहुः ॥ ८॥ अथ 'भेयवत्थू समासेणं' ति नियुक्तिगाथाs-
वयवेनावग्रहादयो मतिज्ञानस्य सामान्यभेदा इत्युक्तमिति विशेषभेदाः किमधिका अपि सम्भवन्तीति शिष्याकाङ्क्षायामाहः
श्रोत्रादिभेदात् षोढा स्यु-र्यदर्थावग्रहादयः॥ चतुर्दा व्यञ्जनं तेन, स्युरष्टाविंशतिर्भिदाः ॥९॥
श्रोत्रादीन्द्रियपञ्चकं नोइन्द्रियश्च मन आश्रित्यार्थावग्रहादयश्चत्वारो भेदाः पद्भिः संगुणिताश्चतुर्विशतिर्भवन्ति तत्र च
नयनमनोवर्जेन्द्रियभेदाच्चतुर्विधव्यञ्जनावग्रहप्रक्षेपे पूर्वोक्तभेदचतुष्टयापेक्षया विस्तरेण वक्ष्यमाणभेदापेक्षया च सइक्षेपेणाप्टा-
विंशतिः श्रुतनिश्रितमतिज्ञानस्य भेदाः सम्पद्यन्ते । आह च-" सोइंदिआइभेएण, छविहावग्गहादओऽभिहिया ॥ ते हुन्ति
चउव्वीसं, चउन्विहं वंजणोग्गहणं ॥३००। अठावीसइभेयं एयं सुअणिस्सि समासेणं ति ॥ [श्रोत्रेन्द्रियादिभेदेन पड्विधा अव
ग्रहादयोऽभिहिताः ॥ ते भवन्ति चतुर्विंशतिश्चतुर्विधं, व्यञ्जनावग्रहणम् ॥ अष्टाविंशतिभेदमेतच्छ्रुतनिश्चितं समासेन ॥] ॥९॥
अथ केचित्तु चतुर्विधव्यञ्जनावग्रहस्थले औत्पत्तिक्यादिभेदेन चतुर्विधमश्रुतनिश्रितं प्रक्षिप्य सामान्यतो मतिज्ञानस्याष्टाविंश-
तिभेदानुपपादयन्ति तन्मतं पूर्वमनूय दूपयति-
व्यञ्जनावग्रहस्थाने, चतुर्दा श्रुतनिश्रितम् ॥ केचित् क्षिपन्ति तदस-त्तदन्तर्भूतिसम्भवात् ॥१०॥

·नवलुप्यअनापमहाविग्रहायपग्रहत्येन रूपेणैफोकस्योत्पत्तिकपादिभेदपतुष्टयप्रक्षेपेण श्रुतनिभिताधुतनिधितसाधारण्येनाटा• विंशतिभेदपरिगणनं मुक्तं, औत्पत्तिक्यादीनां पतुणा भेदानामयग्रहादिपेवान्तर्भावात्, तथा दिद्वितीयाटमन्तरेण मदीया मंटो योदप्प ' इति राहादिष्ट परीक्षापात्रस्प भरतस्योत्पषिकी प्रादुर्पभूय, तर दामातत्यादपं खातिपिग्म रप्या गुप्यतेत्य- । गृपते, तत्प्रतिविम्यं किं तडागपपःपूरादिगवं तदनुगुणीभवति दर्पणादिगतं येति तदनन्तरमीमते, ततः फल्लोलादिमिः प्रतिक्षणमा पनीयमानत्यादस्पष्टत्याग जलादिगतं पिम्पन तथा, स्थिरत्वेन स्पष्टरपेन घरणपातापपीक्षणयोग्यस्येन प दर्पणगसमेय तत्थेखि निधीयते इति । आह -"फेहत पंजगोग्गह-जे कोदणमेपम्मि ॥३०१) अाणिस्सिश्रमेयं, असायीसइविहन्ति मास- न्ति | अमरगहो दुमो-पग्गहसाममश्रो गहिश्रो ॥ ३०२ ॥" [केपितु पअनावग्रयर्ने क्षिप्वैतस्मिन् ॥ अवतनिधित- मेयमष्टाविंशतिविधमिति मापन्ते ।। पदयग्रहो विमोऽग्रहसामान्यतो गृहीता ] " पउपारिवाभापा, जम्हा ण गमोग्गहारो मि।। तेणोगगहाइसाम-प्रो असं सग्गयं गेप ॥३०॥" [पतुतिरिक्ताभायात्, यस्माम पदयाहादयः।। मिमं रोनापग्रहादिसा: मान्यतयतमगतमेय ।। किर पटिक मुडहीणो, जुन्य विषण पग्गही ईहा।। किं मुसिलिछमाओ, दप्पणसंकेतपिम्पं वि॥३०॥" [कथं प्रतिकटहीनो युप्येत पिम्पेनाप्रद शाकि मुस्लिटमपायो दर्पणसंक्रान्तप्रसिपिम्पमिति। ] नन्ययग्रहादिम्प औत्पत्ति- फ्यादीनामपि कपश्चिमेदोऽस्त्येव मया भेदस्वयमहोपारिशेपागामपि नास्स्येयावाहरसेन सपोरमेदादिति चेत्, न, अधुरा- निधितपिमानकोपाधीनामवग्रहादिविमाजकोपाम्पष्पाप्पस्नोत्तरभेदामम्मवाद, औत्पनिक्पादिभेदेन मतिभानस्य साक्षादिमागे व न्यूनत्वापातात, अवप्रहापन्तर्मायेन दिमागे स्वाधिपात् प्याप्पष्पाप्पोपाधिना साक्षादिमागाऽपोगाच्च, अब एप भुव.

·निश्रितत्वाश्रुतनिश्रितत्वाभ्यां मतिज्ञानत्वसाक्षाद्व्याप्योपाधिभ्यां द्विघा तद्विभागः सूत्रोक्तो न विशीर्यंत, मतिज्ञानत्वेन तयोरभेदेऽपि प्रातिस्विकरूपाभ्यां भेदसम्भवाद्, अवग्रहत्वेनाभिन्नानामिव श्रोत्राद्यवग्रहाणाम् ॥ तदुक्तम्-" जह उग्गहाइ- सामण्णए वि, सोइंदिआइणा भयो ॥ तह ओग्गहाइसामण्णए वि, तमणिस्सिया भिण्णं ॥ ३०५॥" [ यथावग्रहादि- सामान्येऽपि, श्रोत्रेन्द्रियादिना भेदः ॥ तथाऽवग्रहादिसामान्येऽपि, तदनिश्रितत्वाद् मित्रम् ॥] एवं च-श्रुतनिश्रितविभाजको- पाधिभिरौत्पत्तिकीत्वादिभिस्तस्यापि चतुर्दा विभागः सङ्गच्छते । तस्मान्मतिज्ञानस्य श्रुतनिश्रितत्वाश्रुतनिश्रितत्वाभ्यां सामान्यतो द्विधाविभागः, श्रुतनिश्रितस्य चाष्टाविंशतिभेदैरश्रुतनिश्रितस्य च चतुर्भिर्भेदैविशेषविभाग इति विवेकः, अत एव सम्पूर्ण श्रुतनिश्रितं प्ररूप्य ' से किं तं अस्सुअणिस्सिअं' इत्यादिना ग्रन्थेन सूत्रेऽश्रुतनिश्रितप्ररूपणं प्रत्यज्ञायि, अन्यथा तु प्रागेव तदनिरूपणे न्यूनत्वप्रसङ्गः॥ आह च-'अट्ठावीसइभेअं, सुअणिस्सिअमेव केवलं तम्हा॥ जम्हा तम्मि समत्ते, पुणरस्सु- आणिस्सि भणि॥३०६॥[अष्टाविंशतिभेदं श्रुतनिश्रितमेव केवलं तस्मात् ॥ यस्मात्तस्मिन्समाप्ते, पुनरश्रुतनिश्रितं भणितम् ॥] ननु मतिज्ञानस्यावग्रहादयश्चत्वार एव भेदा अवग्रहादिभेदास्तु प्रभेदा इति कथमुच्यतेऽष्टाविंशतिर्मतेर्भेदा इति, सत्यम्, प्रमे- दानामपि भेदत्वेन विवक्षणादाधिक्येऽपि तावतां भेदानां तावदन्यतरत्वेन मतिज्ञानत्वव्यापक(प्य)त्वाद्विभागवचनस्याव्याघाताच सम्प्रदायानुरोधादिकं विनैव हि क्वचिदेतादृशविभागस्याप्रामाणिकत्वमिति, अथवा 'समासेन भेदवस्तूनि'इत्यत्र भेदवस्तुत्वे समासे- नेत्यनुकूलं विशेषणं प्रभेदास्तु बहवोजपि भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ अथैवमष्टाविंशतिविधत्वं मतिज्ञानस्योपदर्य प्रकारान्तरेण प्रभेदबाहुल्यघटितं बहुभेदत्वमुपदर्शयति- mo - ·नाना-नानाविध-क्षिमा-ऽनिश्रिता निश्चित-भुवैः ॥ पत्रिंशच्छतभेदाः स्युः सेतरावग्रहादिभिः ॥११॥ अवग्रहादयः प्रागुक्तदिशाष्टाविंशतिभेदभाजो बहुबहुविध(धादिमि)नानानानाविधक्षिप्राऽनिधितानिश्चित्तध्रुयैः सप्रतिपक्षः द्वादशभिर्भेदैर्गुणिताः पत्रिंशदधिकानि त्रीणि शतानि भेदा भवन्ति । अत्र रहुबहुविधेतिस्थाने नानानाविधेति बन्धानुलोम्यादुक्तम् । तवाह-"जं पहुबहुविहखिप्पा-ऽपिस्सिअणिच्छियधुवेयरविभिन्ना । पुणरुग्गहादओ तो, तं छत्तीसतिसयभे ॥३०७॥" [यद् बहुबहुविधक्षिप्राऽनिधितनिधितधुवेतरविभिन्नाः ।। पुनरवग्रहादयस्ततस्तत्पदविंशविशतभेदम् ॥॥११॥ अथ पवादीनां स्वरूपमाह- नानार्थानां पहुत्वं हि, पृथग्जात्यवासिता ।। नानात्यान्नैव(त्येन न) तज्ज्ञप्ति-रपटुत्वं प्रचक्षते ॥ १२ ॥ प्रत्येकं यहुधर्माणां, शान यहुविधं मतम् । प्रत्येकं स्वल्पधर्माणां, विज्ञानं तद्विपर्पपः ॥ १३ ॥ शिमं त्वरितमुत्पध-मक्षिमं तु विलम्पितम् ॥ अनिश्रितमलिङ्गोत्थं, निश्रितं लिङ्गसम्भवम् ॥ १४ ॥ निश्चित संशयातीतं, तेन ग्रस्तमनिश्चितम् ॥ सर्वदा यत्तथाग्राडि, ध्रुवं तथान्यदाऽध्रुवम् ॥ १५॥ पहनां विषयाणां प्रातिस्विकधर्मप्रकारकग्रहो बहुनानं, यथा तत्व बहुत्वं च 'सकलस्वविषयनिष्ठयावदसाधारणधर्मप्रकारकत्वं,' साकल्यमानेकाशेपत्वं, न त्वशेषत्वमात्र, यावत्वं च व्यापकरवं, तेन घटोऽयमित्यायव्यावहारिकापग्रहेऽशेपस्वविषयनिष्ठाशेष- धर्मग्राहिण्यपि यदुत्वव्यवहारामावे न क्षतिर्न वा नानातूर्यजनितेषु शब्देषु कतिपयविशेपावभासेपि पहुत्वव्यपहारः, कतिपय विशेषावमासेऽपि ततः सत्पविशेषापेक्षया बहुल्यव्यवहाराद्, यावत्वमनेकत्वमेव वा विवक्षित, नैश्चपिकार्थावग्रहापेक्षयाऽऽय व्यावहारिकार्थावग्रहेऽपि बहुत्त्वव्यवहारे तु साकल्यमप्यशेपत्वमेव, अबहुत्वं च तद्भिमज्ञानत्वं तवं चासाधारणधर्मानुपरागण ·बहुविषयग्राहित्वं 'नानाशब्दा एते' इत्यादिसामान्यज्ञानं हि तदिति, एवम् अशेपस्वविषयनिष्ठानेकासाधारणधर्मव्याप्यवहुतर- धर्मावगाहिज्ञान बहुविधं, न चैवं बहुविधस्यापि वहुत्वापत्तिस्तल्लक्षणसत्त्वादिति वाच्यम्, उपधेयसङ्करेऽप्युपाध्योरसङ्करा- द्विवक्षाद्वैविध्येन तत्र द्विधाव्यवहाराच, अवहुविधत्वं च न बहुविभिन्नज्ञानत्वं, बहुज्ञानेऽतिव्याप्तेः, किन्त्वव हुविधमित्यत्र नमःपर्युदासाश्रयणाद्'अशेपस्वविषयनिष्ठानेकासाधारणधर्मव्याप्यस्वल्पतरधर्मावगाहित्वं तदिति, बहुज्ञानेन पृथग्भिन्नजातीय- तया गृहीतेषु नानाशङ्खपणवादिशब्देषु एकैकं शङ्खभेर्यादिशब्दमाश्रित्य स्निग्धत्वमधुरत्वतरुणमध्यमवृद्धपुरुषवाद्यत्वा- दिबहुविधधर्मवौशिष्टयं गृण्हदेव हि वहुविधज्ञानमुदाहियते, तत्र स्निग्धमधुरत्वादिस्वल्पधर्मवैशिष्टयज्ञानश्चाबहुविधमिति । क्षिप्रत्वं च नाविलम्बितोत्पत्तिकत्वम्, अक्षिप्रत्वञ्च न विलम्बितोत्पत्तिकत्वं, सामग्रीसन्निधानासन्निधानाभ्यां सर्वस्यापि विलम्बिताविलम्बितोत्पत्तिकत्वात् नापि विमर्शानपेक्षोत्पत्तिकत्वं क्षिप्रत्वम्, अपायस्य, सतो. विमर्शसव्यपेक्षत्वनियमात्, किन्तु 'झटित्युपनतसामग्रीकत्वं' क्षिप्रत्वं, अतादृशत्वं त्वक्षिप्रत्वमिति । 'झटिति सामग्रथुपनिपातनियामकादृष्टजन्यतावच्छेदकजाति- विशेषवत्त्वं क्षिप्रत्वमित्यपि, कश्चित्, 'प्रबलतरसंस्काराधीनझटित्युपस्थितिकविमर्शजन्यत्वं' तत्त्वमित्यन्ये । अनिश्रितं लिङ्गानपेक्षोत्पत्तिकं पताकादिनिश्रया देवकुलादिदर्शनवद्, यन्न लिङ्गनिश्रामपेक्षते यद्यप्यन्वयव्यतिरेकधर्मान्वेषणरूपामी- हामपेक्षमाणः सर्व.एवाऽपायो लिङ्गमपेक्षत एव तथाप्यनुमितिसामग्रीसम्पत्तिरूपा लिङ्गनिश्रा यत्र नास्तिः तदनिश्रितं, अन्यत्तु निश्रितमिति ध्येयम् ॥ निश्चितत्वमसन्दिरघविषयकत्वं, 'प्रामाण्यसंशयादिरूपविषयसंशयसामग्रथनास्कन्दितत्वम्', तद्विपरीतत्वमनिश्चितत्वं,. ध्रुवत्वं च, 'सर्वकालमेकजातीयसामग्रीसमुत्पाद्यत्वम्', अताहशत्वं वध्रुवत्वमिति । आह च- AMMA ·'नागासदसमूह, पहुं पिहं मुणइ मिन्नजातीयं ॥ बहुविहमणेगभेयं, एक णिमहुराइ ॥ ३०८॥ [नानाशन्दसमूह, बह पृथग्जानाति भिन्नजातीपम् ॥ बहुविधमनेकमेदमे-कैकं स्निग्धमधुरादिम् ॥] "सिप्पमचिरेण तं चिय, सस्पओ जं अणि. स्सिअमलिंग।। निच्छियमसंसयं ज, घुषमपंतं न य (उ) कयाइ ॥३०९॥" [क्षिप्रमचिरेण वमेव स्वरूपवो यमनिषितमलिङ्गम् । निषितमसंशयं ध्रुवमत्पन्तं नतु कदाचित् ।। ] " एचो गिय पडिवपलं साहिला [एतस्मादेव प्रतिपर्व कपयेद् ] |॥३१०॥" निधितानिश्रितयोवायमपि विशेषः, यदू 'अतस्मिस्तद्धर्मग्रहो निश्रितं' यथा गव्यश्चत्वग्रह इति, इतरवानिधितामिति ॥ आहप- "निस्सिए विसेसो वा ।। परधम्मेहि विमिस्स, निस्सियमविणिस्सियं इपरं ॥३१॥" [निधिते विशेषो वा, परधर्मविमिदं निधितमविनिश्रितमितरत् ] स्यादेतत्, पवादयो भेदाः सष्टार्थग्राहकेवपायादिषु सम्भवन्त, अस्पष्टार्थग्राहिण्यविनहे तु कयं तत्सम्मवा १ न प नैश्वीयकाविग्रहे तदसम्मवेऽपि व्यावहारिकार्यावग्रहे तरसम्मवान्न दोष इत्युक्तमिति वाच्यम्, तथापि व्यञ्ज- नावग्रहे मथा नदसम्मयेनोक्तसङ्ख्याव्याघातादिति, मैचं, पानापग्रहादीनामप्पपायादिकारणत्वेन तद्गतरहुत्वादिविशेषस्य योग्यतया व्यञ्जनावप्रहादिप्वपि सन्चात्, 'नविशिष्टात् कारणादिशिष्टं कार्यमुत्पतुईति' कोद्रवीजादेरपि शालिफलादिप्रसव प्रसादिति सम्प्रदायः। ननु कार्यगतयावद्धर्माणां कारणगतत्वाभ्युपगम एव लक्ष्मवारूपयोग्यतया तत्र तत्सममम्युपगमाई स्थात्, तञ्च सादरूपप्रक्रिपादपण एव पित अविशिष्टात् कारणादिशिष्ट कार्यानुत्पनिस्तु' वादशातिशपध्यतिरेकाद्वा तथाविधसह- कारिष्यतिरेकाद्वैत्यन्यदेव, तथा च कथमेतदुक्तमिति चेत्, न, एकसन्तानगामित्वरूपपोग्पता पुरस्कृत्य पवादिविशेषस्य व्यञ्ज- नावग्रहादिषु सम्भवाभिप्रापेण तदभिधानाद । नन्वेरविध वैचित्र्यं मविज्ञानस्य विवक्षामेदादनवस्थितमित्यनवरिषतो विमागा

·No text on this page.

·रन्यथा च्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्, न खलु धूमबलाकादेः सकाशात्सम्यगदइनजलादौ निधिवेऽपि मुखेन तनिधयं ध्रुवतामपि सर्वपां प्रमातॄणां चेतसि शङ्कामात्रविनिवर्त्तनेन च ते सर्वेऽपि निश्चितं वस्तु न प्राप्नुवन्तीति ॥ वस्तुतः सन्दिग्धस्थले सन्देहाननुपिद्ध- स्वरूपो निश्चय एव वस्तुप्रापको ज्ञानप्रामाण्यसंशयाद्विपयसंशयस्तु भिन्नोऽप्यन्तर्गत एवेति, न तत्र निष्कम्पप्रपत्तिजनकताव- च्छेदकनिश्यत्वामावोऽपि सुपचः, ईहायाच संशयत्वं प्रागेव निराहतं, निधयादन्यज्ञानमात्रस्यैव संशयत्वेनाशानतायुपगमे निधयोपादानलक्षणस्यापि सर्वथाऽज्ञानवप्रसङ्गे निश्चयस्याप्यज्ञानतापति,'न विशिष्टाद कारणात्कार्योत्पत्तिः इति परधर्ममिथं च निश्रितं यचत्र संगृह्यते तदा तत्र तटस्थतत्रैव परधर्ममिश्रितत्वं विवक्षणीयं, यथा गौरवायं केवलमध इव प्रतिभातीति न त्वत्यन्तो- परागणेति, न, तदप्यज्ञानं परधर्माणामाशंकामात्रमेव विमिश्रणम् , अनिश्रिते तु वस्त्वमावस्यैवाशंका न तु परधर्माणामित्यस्या- प्ययमेवार्थः, उक्तोदाहरणे इवार्थसादृश्यस्यैव भानात् , अवग्रहश्च नाऽनध्यवसाय एकोपयोगान्तर्भूतत्वलक्षणयोग्यतया ताज्यव. सायसम्बन्धात्, अतिमत्तमूच्छितानामेव ज्ञानस्य योग्यतयाऽप्यध्यवसायमस्पृशतोऽनव्यवसायत्वाभ्युपगमान, आह य-"इह सज्झमोग्गहाई-णं संसयाइत्तणं ॥३१४॥"[इह साध्यमवग्रहादीनां संशयादित्वम्] यद्यपीयं वस्तुस्थितिस्तथाप्यम्युपगम्योच्यते- न निश्रितापयोऽज्ञान, ज्ञानं यत्संशयावयः। यस्त्वेकदेशग्राहित्य, समानं निभयेऽपि नः ॥ १६ ॥ संशयादयोऽपि हि ज्ञानमेव वस्त्वेकदेशगमकत्वाद् , इह हि घटादिकं वस्तु मृन्मपत्वापर्थपर्यायैर्घटकुम्भफलशादिवचन पर्यायः परव्यावृत्तिपर्यायैश्वानन्तधर्माशकं न तु निरंश, तस्य चैकैकदेशपरिच्छेदं संशयादयोऽपि कुर्वन्त्येवेति तेऽपि ज्ञानमेर, अथ समस्तवस्तुमावि ज्ञानं न तु तदेकदेशग्राहकमिति चेत्, तर्हि निर्णयोऽपि ज्ञानं न स्याद्, गौरयमित्याघाकारस्प तस्य ·गोत्यादिवस्त्वेकदेशग्राहित्वात्, देशग्रहणद्वारा तदभिन्नवस्तुग्रहणं च संशयेऽपि तुल्यं, अथ निर्णयेन तथाभूत एवार्थो गृह्यत इति तज्ज्ञानं, संशयार्दानां त्वतथाभूतार्थग्राहित्वान्न ज्ञानत्वमिति चेत्, न, अर्थग्राहित्वेनैव तेषां ज्ञानत्वाद्, विशेषाभावस्य सामान्याभावनियतत्वात्सम्यग्दृष्टिसम्बन्धासादितनैश्चयिकज्ञानत्वरूपस्य मतिज्ञानसामान्यस्यैवात्र निरूपयितुमुपक्रान्तत्वात् ॥ नवमवग्रहहापायधारणाः संशयविपर्ययानध्यवसायाश्चेति मतिज्ञानस्य सप्तभेदप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अनध्यवसायस्याऽवग्रहे, संशयस्येहायां, विपर्यासस्य चापाये व्यक्तमन्तर्भावात्, इत्थं चैतदवश्यमङ्गीकर्तव्यम्, अन्यथा संशयादिकाले सम्यग्दृशामज्ञा- नित्वप्रसङ्गा, एवञ्च-"सम्मदिट्ठी णं मंते ! किं नाणी अन्नाणी १, गोयमा ! नाणी नो अन्नाणी" इत्याद्यागमविरोधः, न चानेन सूत्रेण, सम्यग्दर्शनसामानाधिकरण्येनैव ज्ञानित्वप्रतिपादनान्न दोष इति वाच्यम् ॥ च्युतसम्यक्त्वस्य मिथ्यात्वं प्राप्तस्य तत्सामानाधिकरण्येन ज्ञानसत्त्वाद् ज्ञानित्वप्रसङ्गः। "मिच्छविट्ठीणं भंते ! नाणी अन्नाणी ?,गोयमा ! नो नाणी नियमा अन्नाणी" इत्याद्यागमविरोधस्य दुरुद्धरत्वाद् , ज्ञानस्य कालतः सम्यक्त्वनियतत्वप्रतिपादनात्संशयादीनामपि ज्ञानत्वमेव प्रामाणिक, तदि- दमभिप्रेत्याह-"तहवि णाम ॥ अभुवगन्तुं भण्णइ,नाणं चिअ संसयाईआ॥३१४॥ वत्थुस्स देसगमगत्त-भावओ परमयप्पमाण व ॥किह वत्थुदेसविण्णाण-हेयवो सुणसु ते वोच्छम् ॥३१५॥ इह वत्थुमत्थवयणाइ-पजवाणतसत्तिसम्पन्न ।। तस्सगदेसविच्छेय- कारिणो संसयाईआ ॥३१६॥ अहवा ण सव्वधम्मा-वभासया तो न नाणमिट्ठन्ते ॥ नणु निण्णओ वि, तद्देस-मेत्तगाहित्ति अन्नाणं ॥३१७॥" [तथापि नाम ॥ अभ्युपगम्य भण्यते,ज्ञानमेव संशयादयः॥ वस्तुनो देशगमकत्वभावतः परमतप्रमाणमिव ॥ कथं वस्तु- देशविज्ञानहेतवः, श्रृणु तद् वक्ष्ये ॥ इह वस्त्वर्थवचनादिपर्यायानन्तशक्तिसम्पन्नम् ॥ तस्यैकदेशविच्छेदकारिणः संशयादयः ॥ त ·अथवा न सर्वधर्मावभासकास्ततो न शानमिष्टं से ।। ननु निर्णयोऽपि तदेशमात्रप्राहीत्यज्ञानम् ॥ ] ॥१६॥ ननु सम्यग्दर्शनकाल इव मिथ्यादर्शनकालेऽपि ज्ञानसामान्यसचात्कथमयं विभाग इत्यमाह - ज्ञानं मिथ्यादृशां सर्व-मज्ञानमुपवर्णितम् ॥ एकग्राहेऽपि सर्यस्य, ज्ञानं सम्यगृहशां ग्रहात् ॥ १७ ॥ मिथ्यादृशा हि संशयादिरूपमतधाभूतं वा सर्वमेयाज्ञानमिति "सदसदविसेसणाओ" इत्यत्र सप्रपश्यं व्यवस्थापितमिति, अत्र पुनस्तदुपदर्शनं पिटमेर पिनष्टि,अत एव "जइ एवं तेण तुई, अनाणी कोवि नस्थि संसारे(री) | मिच्छदिट्ठीणं ते, अनाणं नाणमि- यरेसिं॥३१८॥"[यद्येवं तेन तमाशानी कोऽपि नास्ति संसारे(री)। मिथ्यादृष्टीनां तेऽज्ञानं ज्ञानमितरेपाम् ]इति प्रतिशाय भाप्य. कारोऽपि सदसदपिसेसणाओ' इति गाथामेगडितवान् ,सम्पग्दृशस्त्वक वस्तु गृह्णतः सर्वग्रहात् ज्ञानमेव सोऽपि पोधा,तथाहि, इह तावदेकैकं वस्तु समस्तत्रिभुवनमयं अनन्ताऽनन्तानां स्वपर्यायाणामियान्यव्यातिरूपाणा परपर्यायाणामपि तत्र वृत्ता,तथापि परे पदार्थाः कथं तत्र पर्तिप्यन्त इति चेत् अभापतिद्वारा प्रतियोगिनामपि तत्तित्वाद्, अमावस्य तत्र विशेषणत्यलक्षणः साक्षात्सम्य- न्या प्रतियोगिनां तु स्वाभावयत्तित्वलक्षणा परम्परासम्बन्धः, इत्येर हि विशेषा, एयश्च याथारम्पेनैकरस्तुशाने सर्ववस्तुज्ञानमिति नियमः,सर्ववस्तुशान एव चैकवस्तुशानमिति निपम इति ॥ "जे एग जाणइ से सपंजाणइ, जे सर्व जाणइ से एगं जाणइ ॥ इत्यागमोध्यवस्थिता,तथा चैकं वस्तु गृहणतः सर्ववस्तुग्रहो निरागाधएव,अाविधं परिज्ञानं फेवलिन एव सम्मपति, नतु यक्ष्मव्य- पहितार्थाग्राहिण छयस्थस्येविचेत्,न, साक्षातस्य तथापरिझानाभावेऽपि "जो एगंजामई"इस्याचागमप्रामाण्याभ्युगमद्वारा तस्यापि तथा परिज्ञानात् तस्माआमता स्वपतस्तिष्ठतवलतो या परमगुरुमणीप्तपथोक्तवस्तुस्वरूपाभ्युपगमस्य चेतसि सर्वदेवाविचलनात् " ·सम्यग्दृष्टिः सर्वदा ज्ञान्येव, आह च-"एगं जाणं सज्वं, जाणइ, सव्वं च नाणमेगंति ॥ इय सव्वमयं सव्वं सम्मदि- द्विस्स जं वत्थु ।।३२०॥ [एकं जानन्सर्वं जानाति सर्व च जाननेकमिति ॥ इति सर्वमयं सर्व सम्यग्दृष्टेः यद्वस्तु] ॥१७॥ तस्मा- तत्त्वाभ्युपगमविशिष्टस्य ग्रहणमात्रस्यैव ज्ञानत्वात्स्थाणौ व्यावृत्तिरूपाणामपि पुरुषत्वादिपर्यायाणां पररूपतया ग्रहेऽपि अनन्त- पर्यायस्यापि वस्तुनः प्रयोजनवशादेकपर्यायग्रहेऽपि याथात्म्याभ्युपगमस्य निरुपप्लवत्वात्सम्यग्दृशो न ज्ञानं प्रच्यवत इत्याह- तत्त्वोपगममाहात्म्याद, ज्ञानमेवास्य संशये ॥ प्रयोजनवशादेक-पर्यायग्रहणेपि च ॥१८॥ न खलु व्यवहारमात्रेणाज्ञानरूपा अपि सम्यग्दृशः संशयादयो निश्चयतो न ज्ञान, तत्त्वोपगमविशेपितवस्तुधर्मग्रहणस्य तत्रान- पायात्सिद्धान्तनियन्त्रितेन समभिरूढनयेनैवम्भूतार्थावाधेन तादृशस्यैव ज्ञानस्याभ्युपगमाद्,नचैकपर्यायमात्रग्रहे वस्तुनोज्यथाग्र- हात्तस्याज्ञानित्वप्रसङ्गः, यतः प्रयोजनक्शादनन्तधर्मात्मकेपि वस्तुनि यद्यप्यसावेकं पर्यायमासादयति यथा सौवर्णघटे दृष्टे घटार्थी घटत्वमध्यवस्यति सुवर्णार्थी तु सुवर्णत्वं जलानयनार्थी तु जलभाजनत्वमिति व्यवस्यति, उपलक्षणं चेदं, अभ्यासपाट- वप्रत्यासत्यादिभिरपि पर्यायविशेषग्रहाद् यथा ब्राह्मणे द्वारि दृष्टे कोऽप्यभ्यासवशाद् भिक्षुकोऽयमिति जानाति, अन्यस्तु पाटववशाद् ब्राह्मणोऽयमिति, अपरस्तु यस्तदभ्यर्णे भणति स प्रत्यासत्तिवशान्मदुपाध्यायोऽयमिति, तथापि तदानीं तस्य भावतोऽ- नन्तपर्यायात्मकतया वस्तुग्रहणपरिणामो न क्षीयत इति, तदाह-" जे संसयाइगम्मा, धम्मा वत्थुस्स ते वि पज्जाया ॥ तदहि- गमत्तणओ, ते, नाणं चिय संसयाईआ॥ ३२१ ॥ पज्जायमासयन्तो, एफ पि तओ पओअणवसाओ । तत्तियपज्जायं चिय, तं गिण्हइ भावओ वत्थु ॥ ३२२ ॥" [ये संशयादिगम्या धर्मा वस्तुनस्तेऽपि पर्यायाः ॥ तदधिगमत्वतस्ते ज्ञानमेव संशयादयः ॥

·पर्यायमाश्रयन्नेकमपि तक प्रयोजनक्शात् ।। तावत्पर्यायमेव तद् गृह्णाति भावतो वस्तु ॥ ननु भावतस्तथा ग्रहणं न सार्यत्रिक घटाधुपयोगकाले तदुपयोगानियमादत एव तथाविधागमप्रामाण्याऽभ्युपगमोऽपि न तथेति तद्विशेपितं ग्रहणं ज्ञानमिति पर्यवसि- तार्थानुपपचिा, नेचाऽभ्युपगमपदेनात्र उद्योग्यतेव विवक्षणीया, साच सम्यग्दर्शनरूपैवेति सम्यग्दर्शनविशेपितमेव ज्ञानं नैश्वयिक ज्ञानं, अत एव "निन्नयकाले विजओ, प तहास्यं विदन्ति ते वत्थु। मिच्छदिट्ठी तम्हा, सव्वं चिय तेसिमन्नाणं ॥ ३२३ ।।" निर्णयकालेऽपि यतो न तथारूपं विदन्ति ते वस्तु ॥ मिध्यादृष्टयस्तस्मात्सर्वमेव तेपामज्ञानम्] इति गाथया मिथ्याशा निर्णयकाले- ऽपि ज्ञानत्वनियामक तच्याभ्युपगमयोग्यताभारमणनाद्ज्ञानामावलक्षणमझानमुक्तं,यदुक्तं "कट्टयर वनाणं,विवज्जओचेव मिच्छ- दिट्ठीणं ॥मिच्छाभिणिवेसाओ, सव्वस्थ घडेब्य पडघुद्धी ॥३२४॥" विष्टतरं याज्ञान, विपर्ययत एव मिध्यादृष्टीनां । मिथ्या- भिनिवेशात्सर्वत्र, घट इव पटवुद्धिः] इति गाथया चाऽभिनिवेशव्यपदेश्यमिध्यादर्शनरूपायास्तदयोग्यताया एव कष्टवरत्वातज्ज्ञान- जनकसम्यग्दर्शनविरोधि मिथ्यादर्शनजन्यं स्वतन्त्रमेवाज्ञानमुक्तं कष्टतरपदेनातिदुस्सहमहादुःखहेतुत्वाभिधानात्तनाम्युपगमा- भावनियामकत्वोक्तावपि तस्य स्वतः संसाराहेतुत्वाव, विपर्ययनियामकमिथ्याभिनिवेशोत्या फलतस्तद्धेतुभूतमिध्यादर्शन- सत्तामिधानाज्ञाननियामकत्वे मिथ्याभिनिवेशयोग्यताविशिष्टस्वरूपज्ञानस्य तत एवातिप्रसद्गादिति वाच्यम, सम्यग्दृष्टी सम्यग्दर्शनविशिष्टज्ञानस्य प्रसिद्धत्वेन तमुदिश्य सम्पग्दर्शनविशिष्टज्ञानस्य प्रश्नप्रतिवचनाऽभावप्रसद्गाद्विशिष्याज्ञातस्यै- वार्थस्य प्रश्नारोहात् , न चापर्याप्ताद्यवस्थायां सम्यक्त्वकालेऽपि ज्ञानाभावशङ्कया प्रश्नावतारो मनोव्यापाररूपस्य व्यक्तज्ञानस्य वदानीममावेऽपि ज्ञानसामान्यस्याप्रत्यूहत्वाच निर्वचनं फलवदिति वाच्यम् , तथापि विशेषमन्तर्माव्य निर्वचनस्याऽनतिप्रयोजन- ·त्वात् , न च निर्वचनेनैव विशेपान्तर्भाव इति शङ्कनीयं, मिथ्यादृष्टिसूत्रानुरोधेन तत्र विशेषान्तर्भावावश्यकत्वात् , न च मोक्ष- हेतोः सम्यग्दर्शनविशिष्टज्ञानस्य सम्यग्दृष्टौ विशेष्यशङ्काप्रयुक्तशङ्कया प्रश्नस्तन्निर्वचनञ्च सङ्गच्छेते इति वाच्यम्, सम्यग्- दर्शनविशिष्टज्ञानत्वेन मोक्षाहेतुत्वाद्विशिष्टज्ञानत्वेनैव तथात्वात्सामान्यपदेन विशेषप्रश्नानैचित्याच, अपि च सम्यग्दृष्टिसूत्रस्था- श्नवाक्यद्वये ज्ञानपदस्यैकरूपस्यैव निवेशात्कथं निर्वचनसूत्रयोविशेषगर्भत्वं प्रश्नसमानाकारस्यैवोत्तरस्य युक्तत्वात् , नहि भूतले घटोऽस्ति नवेति प्रश्ने भूतले नीलघटोऽस्तीत्युत्तरमुञ्चन्ति विपश्चितः, एवञ्च स्वस्थितशकाविरहेऽपि शिष्यजिज्ञापयिपोत्थापित- शङ्कया प्रश्न इत्युक्तिरपि न युक्तेति चेत्, न,सम्यग्दर्शनविशिष्टज्ञानस्यैव मोक्षौपयिकतया नैश्चयिकज्ञानत्वात्प्रश्ननिर्वचनवाक्ययोस्तु सामान्यपदगर्भयोरपि विशेषाभिप्रायप्रयुक्ततया विशेपे पर्यवसानात्, तथाहि, निश्चयाभिप्रायेण सम्यग्दृष्टिानी नवेति प्रयुक्तस्य प्रश्नवाक्यस्य सम्यग्दृष्टिर्मोक्षौपयिकज्ञानवान्न वेत्यर्थात् ततः सम्यग्दृष्टिान्येवेति निर्वचनवाक्यस्य सम्यग्दृष्टिोक्षोपयिकज्ञान- वानेवेत्यर्थात् यदभिप्रायेण प्रश्नस्तदभिप्रायेणैवोत्तरप्रदानात्, एवं मिथ्यादृष्टिसूत्रेऽपि भावनीयं, न च विशेषाभिप्रायेणापि प्रयुक्तात् सामान्यपदान्न विशेषोपस्थितिरिति शङ्कनीयं, भोजनाभिप्रायेण सैन्धवप्रश्ने तदुत्तरवाक्यस्थसैन्धवपदाल्लवणानुपस्थितिप्रसङ्गा- दिति दिग् ॥ १८ ॥ अथ प्रकारान्तरेण संशयादिकालेऽपि सम्यग्दृशो ज्ञानं मिथ्यादृशश्च निर्णयकालेऽप्यज्ञानं समर्थयति- सम्यग्दृशः संशयो वा, ज्ञानं ज्ञानोपयोगतः ॥ मिथ्यादृशां किलाज्ञानं, सर्वो बोधस्तमन्तरा ॥ १९ ॥ सम्यग्दृशः संशयः, उपलक्षणाद्विपर्यासानध्यवसायौ च ज्ञानमेव ज्ञानोपयोगात, 'यो यदुपयुक्तः स तन्मयो' यथेन्द्रज्ञानो- पयुक्तो दरिद्रोऽपीन्द्र एव, वर्तते च सभ्यग्दर्शनलाभकाल एव मत्यादिज्ञानलाभात्सम्यग्दृशः सर्वदैव ज्ञानपरिणामरूपज्ञानोपयोग ·मात्र, तस्मात्तस्य संशयादिकालेऽपि मौलज्ञानोपयोगयोगादप्रत्यूहमेव ज्ञानमिति । तदाह-"अहवा जहिंदनाणो-घओगओ तम्म- पत्तण होइ ।। तह संसयाइभावे, नाणं नाणोपओगाओ ॥३२५॥" [अधया यथेन्द्रज्ञानोपयोगतस्तन्मपत्वं भवति । तथा संशयादि. भावे ज्ञानं ज्ञानोपयोगात् ] मिध्यादृशस्तु निर्णयकालेऽपि सम्यग्दर्शनाविनाभाविज्ञानोपयोगयोर(स्याs)मावादशानमेव, उपयोग- ग्राहिणा नयेन तत्कार्यान्तरमनपेक्ष्य तदुपयोगेनैव तन्मयत्यव्यवस्थापनादिन्द्रपदार्थ परमेश्वर्यमनपेक्ष्यैवेन्द्रोपयोगवत इन्द्रत्वाम्यु- पगमात् । तदाह-"तुष्टमिणं मिच्छरस पि, को सम्मवाहमासुमोति॥ उपओगमि वि तो तस्स, चिमन्नाणपरिणामो ॥३२६।। जं निमओयोगे पि, तस्स पिवरीयवत्युपडिवत्ती ॥ तो संसयाइकाले, कत्तो नाणोवोगो से॥३२७॥" [तुल्यमिदं मिथ्यादृष्टेरपि स सम्पकत्वादिभावशून्य इति ।। उपयोगेऽपि ततस्तस्य नित्यमज्ञानपरिणामः ॥ यनिर्णयोपयोगेऽपि तस्य विपरतिवस्तुप्रतिपत्तिः । ततः संशयादियाले कुतो शानोपयोगस्तस्य ।। ।। १९ ।। तदेवं साधितमभ्युपगम्यानिश्रितादीनां संशयादिरूपत्वेऽपि सम्पग्दशा मानत्यम्, अथ सामान्यतो शानाज्ञानरूपाया एव मतेर्निरूपणीयत्वान्न किञ्चिदप्यतीत्याह- सामान्यतो निरूप्यत्वा-मतेः कापि न च क्षतिः ॥ ज्ञानाज्ञान विभागस्तु, शेयो फलविभागतः ॥२०॥ इह हि 'आभिणियोहियनाणं, गुअनाणं च इत्यादिगाथायां ध्रुतमान ताप योगार्थमात्र पुरस्कारेण ज्ञानज्ञानोभयसाधारणमेय निर्दिष्टमिति, यथा-'अक्सरसनीसम्म' इत्यादिनाऽभिधास्पमानेषु चतुर्दशसु तरेदेषु मिथ्याथुतस्यैपां ग्रहप्रसङ्गान्, एवं चमति- सानमपि सग्रहलापवाद ज्ञानाज्ञानोमयसाधारणमेयोक्तमिति सम्यग्दृष्टिसम्बन्धिना संशयादीनामज्ञानत्वेऽपिन क्षतिरितिशतवाह- "अहया जह मुयनाणा-यसरे सामनदेसणं भणियं ।। तह मानाणायमरे, सध्यमइनिरूपणं कुणः ।।३२८॥" [अथवा यथा श्रुतज्ञा- ·NE नावसरे सामान्यदेशनं भणितम्।।तथा मतिज्ञानावसरे, सर्वमतिनिरूपणं करोति] ज्ञानाज्ञानविभागचिन्तायां तु सम्यक्त्वानुगता मतिर्मतिज्ञानं, मिथ्यात्वविशेपिता तु सा मत्यज्ञानमिति द्रष्टव्यं, 'अविसेसिया मइ'इत्यादिसूत्रेण प्राक्तथाविवेचितत्वाद्।।आह च- " एसा सम्माणुगया, सव्या नाणं विवज्जए इयर।।अविसेसिया मइ च्चिय, जम्हा णिविट्ठमाईए॥३२९॥[एपा सम्यक्त्वाऽनुगता, सर्वा ज्ञानं विपर्यये इतरत् ।। अविशेपिता मतिरेव यस्मान्निर्दिष्टमादौ ॥] नन्वेतत्सूत्रव्यावर्णन एव मतिज्ञानपदं सम्यग्दृष्टित्वविशेपि- तायामेव मतौ प्रवर्तत इत्युक्तम्, तत्कथमाभिनियोधिकज्ञानपदेन ज्ञानाज्ञानोभयरूपाया मतेः सङ्ग्रह इति चेत्, सत्यम्-रूढिपुर- स्कारेणैव सम्यग्दृष्टित्वविशेषितं मतिज्ञानं ज्ञानमित्युक्तेयोगार्थमादायोभयसङ्ग्रहाविरोधात्,योगार्थस्य साधारणत्वेऽपि मोक्षसंसार- लक्षणफलभेदेनैव सम्यग्मिथ्यादृष्टिसम्बन्धिनोर्ज्ञानयोरनाद्यलौकिकसङ्केतलक्षणज्ञानाज्ञानपदरूढिप्रवृत्तेनिश्चयेन फलवत एव वस्तुनोऽभ्युपगमात्, अत एवाह-"विवरीयवत्थुगहणे, जं सो साहणा विवज्जयं कुणई ।। तो तस्स अन्नाणफलं, सम्मट्ठिस्स नाण- फलं॥३३०॥" [विपरीतवस्तुग्रहणे, यत्स साधनविपर्ययं करोति ॥ ततस्तस्याऽज्ञानफलं सम्यग्दृष्टेनिफलम् ॥] विपरीतवस्तु- ग्रहणशीलो हि मिथ्यादृष्टिांगीहिंसादिकं संसारसाधनमपि मोक्षसाधनत्वेनाध्यवस्यतीति विपरीतफलकत्वेन तदज्ञानमिति परिभाष्यते, सम्यग्दृष्टिस्तु यथावद्ज्ञात्वा यथास्थानं साधनं विनियुक्त इति फलवत्त्वात्तदीयो बोधो ज्ञान xxx (योजितः पाठः)[मेवाननु सर्वमयं सर्वमेव वस्त्विति भवसिद्धान्ततो मोक्षसाधनस्य सम्यग्ज्ञानादित्रिकस्य सम्यग्ज्ञानादि. वन्मिथ्याज्ञानादिरपि धर्म इति सम्यग्दृष्टिना मोक्षसंसिद्धये 'यस्य साधनस्य धर्मोऽङ्गीकृतः मिथ्यादृष्टिनापि तस्यैव धर्मस्तत्सिद्धये स्वीकृतः, धर्मग्रहणद्वारेण च तस्य धर्मिणोऽपि कथञ्चिद्ग्रहणं समस्त्येवेति न मिथ्यादृष्टेविपरीतत्वमिति चेत्.. न, ·यतोऽनन्तधर्माभ्यासितस्यापि वस्तुनो न सर्वेऽपि धर्मा ऐकमर्थ साधयन्ति, किन्तु यो धर्मो यार्थे योग्यस्स एव तमेवार्थ साधयति यथा कलशमल्लकादीनां मृद्धमत्व समानेऽपि कलश एव मङ्गलादिकार्येषु व्याप्रियते, एवं यद्यपि मोक्षादिसाधनस्य मिथ्याज्ञानादिकोऽपि व्यावृत्तिरूपतया धर्मः, तथापि नासौ मोक्षस्य साधकः, किन्तु तद्विपक्षभूतस्य संसारादिकस्यैव, मोक्षा- देस्तु तत्साधनयोग्यः सम्यग्ज्ञानादिको धर्म एव साधक इति यस्तुस्थिती मोक्षेऽयोग्यं मिथ्याज्ञानादिकमयोग्यतयाऽपश्यंस्तत्र व्यापारयति मि यादृष्टिरतस्साधनविपर्ययं कुर्वतोऽस्याज्ञानमेव, तदाह भाष्यकार:-"जइ सो वि तस्स धम्मो, किं विवरीयत्तणं तितं न भवे ॥ धम्मोवि जओ सव्वो, न साहणं किंतु जो जोग्गो॥३३१॥जोग्गाजोग्गविसेसं, अमुणतो सो विवजयं कुणइ ॥ सम्मट्ठिी उण कुणई, तस्स सट्ठाणविणिओगं॥३३२॥" [यदि सोऽपि तस्य धर्मः किं विपरीतत्वमिति वन्न भवेत् ।। धर्मोऽपि यतः सर्वो न साधनं किन्तु यो योग्यः॥ योग्यायोग्यविशेषमजानन् स(मिथ्याष्टिः) विपर्ययं करोति ॥ सम्यग्दृष्टिः पुनः करोति, तस्य स्वस्थानविनियोगम्] इति । योग्यमयोग्यञ्च धर्म जानन् स्थाने व्यापारयच सम्यग्दृष्टिः सम्यगाराधको भूत्वा समीहितफलमा- ग्भवति ॥ उक्तं च-"काले सिक्सइ नाणं, जिणमणिशं परमभत्तिराएण॥ दंसणपभावगाणि अ,सिक्खइ सत्थाई कालम्मि ॥१॥ काले य भत्तपाणं, गवेसए सयलदोसपरिसुद्धं ॥ आयरियाईणट्ठा, पवयणमायासु उवउत्तो ॥ २ ॥ एवं समायरंतो, काले कालं विसुद्धपरिणामो ॥ असवन्तजोगकारी, सलाहणिनो य भुवणम्मि ।। ३ ॥ सयलसुरासुरपणमिय-जिण-गणहरभाणयकिरिय- विहिकुसलो ।। आराहिऊण सम्म-त्त-नाण-चरणाई परमाई ॥ ४ ॥ सत्तट्ठभवग्गण-मंतरकालम्मि केवलम्माणं । उप्पाडिऊण गच्छइ, विहुयमलो सासयं मोक्खं ॥५॥ तस्य य जर-जम्मण-मरण-रोग-तण्हा-छुहा-भय-विमुक्को ॥ साइ अपअवसाणं, ·कालमणंतं सुहं लहइ ॥६॥” इति ॥[काले शिक्षते ज्ञानं, जिनभणितं परमभक्तिरागेण ॥ दर्शनप्रभावकाणि च शिक्षते शास्त्राणि काले ॥ काले च भक्तपानं, गवेधयेत्सकलदोपपरिशुद्धम्।।आचार्यादीनामर्थाय, प्रवचनमातृपयुक्तः ॥ एवं समाचरन्काले काले विशुद्धपरिणामः ।। अस्रवद्योगकारी श्लाघनीयश्च भुवने ॥ सकलसुरासुरप्रणतजिन-गणधरभापितक्रियाविधिकुशलः ॥ आराध्य सम्यक्त्वज्ञानचरणानि परमाणि ॥ सप्ताष्टभवग्रहणाभ्यन्तरकाले केवलज्ञानम् ॥ उत्पाद्य गच्छति विधुतमल: शाश्वतं मोक्षम् ॥ तत्र च. जराजन्ममरणरोगतृष्णाक्षुधाभयविमुक्तः ॥ साद्यपर्यवसानं कालमनन्तं सुखं लभते ॥] तेषु मतिज्ञानभेदेषु चतुर्पु अर्थावग्रहादिषु एकसमयोऽर्थावग्रहः, समयः सर्वजघन्यः कालविशेषः, ईहापायावन्तमुहूर्तम्, व्यञ्जनावग्रहव्यावहारिकार्थावग्रहावपि तथैव, अविच्युतिस्मृतिवासनाभेदात् त्रिविधा धारणा, तत्राऽविच्युतिः स्मृतिश्च प्रत्येकमन्तर्मुहूर्त भवति, स्मृतिवीजभूता तदर्थज्ञानाव- रणक्षयोपशमरूपा वासना तु संख्येयवायुषां सत्त्वानां संख्येयं कालम्, असंख्येयवर्षायुषां तु पल्योपमादिजीविनाम संख्येयं कालम्भवति, तदुक्तं नियुक्तिकृता ॥ " उग्गहो एक्कं समयं, ईहा-वाया मुहुत्तमंतं तु ॥ कालमसंखं संखं च, धारणा होइ नायव्या ॥ ३३३ ॥ " इति [ अवग्रह एकं समय, ईहापायौ मुहूर्तान्तस्तु ॥ कालमसंख्यं संख्यं च धारणा भवति ज्ञातव्या ] नैश्चयिकार्थावग्रह एकसमयः, वासनारूपधारणाम्मुक्त्वाऽन्ये व्यञ्जनावग्रह-व्यावहारिकार्थावग्रहापायाविच्यु- तिस्मृतिरूपा मतिभेदाः पृथगेकमेवान्तर्मुहूर्त भवन्ति । यदाह भाष्यकार:॥ "अत्थोग्गहो जहन्नो, समयं सेसोग्गहादओ वीसु॥ अंतोमुहृत्तमेगं तु, वासनाधारणं मोत्तुं ॥३३४॥" [अर्थावग्रहो जघन्यः समयं शेपाऽवग्रहादयो विश्वक् अन्तर्मुहूर्तमेकं तु वासना- धारणां मुक्त्वा ] इति स्थितिविचारः ॥ नयनमनोभिन्नानां श्रोत्रादीनां चतुर्णामिन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वव्यवस्थापनतस्तेपां ·व्यअनायग्रहचतुर्धा नयनमनसोरप्राप्यकारित्वष्पवस्थापनतस्तयोर्न व्यअनावग्रहः, इत्येवं पूर्वमेव निर्णयः कत, इदानीं तेषु तत्र विशेष उपदर्यते-श्रोत्रं स्पृष्टमात्रायेा सन्दपाण्युपलभ, तानि नाणेन्द्रियादिविषयीभूनद्रव्येभ्यः सूक्ष्माणि, यहूनि, भावुका. नि च, विषयपरिच्छेदे प्राणेन्द्रियादिगणात्पटुतरं च प्रोवेन्द्रियम्, प्राणरसनस्पर्शनेन्द्रियाणि स्वस्वविषयं पद्धस्पृष्टं गृहन्ति, प्राणस विषयो गन्धः, रसनाया विषपो रसा, स्पर्शनस्य विपया स्पर्श:। स्पृष्टमित्यालिङ्गितं, पद्धं तु गाढतरमाश्लिष्टमात्म- प्रदेशः, प्राणेन्द्रियादिविषपभूतानि गन्धादिद्रव्याणि शब्दद्रव्यापेक्षया स्तोकानि,पादराणि,अमावुकानि च विपपरिच्छेदे श्रोता- पेक्षयाभटूनि च घाणादीनि, अत एव पद्धस्पृष्टमेव स्वस्वविपर्य गृहन्ति,न स्पृष्टमात्रम्,चक्षुरिन्द्रियन्तु अप्राप्तमेव विषयं गृणाति, अप्रत्याविशेपे कथं न सर्वस्य ग्रहणमिति नाशय, यतोऽप्राप्तमपि योग्यदेशस्थमेव पश्यति, नायोग्यदेशस्थमिति, उक्तार्थों- पोवालिका 'पुढे मुणेइ सई' इत्यादिनियुक्तिगाथा सम्पन्धयन्नाऽऽह भाष्यकारः ।। "मोत्ताईण पत्ताइ-विसयया पुन्बम: त्यो भणियाइह कंठा सहाणे, भण्णइ विसयप्पमाणं च ॥३३५॥ पुढे सुणेइ सई, रूपं पुण पासइ अपुढं तु ॥ गन्ध रसं च फास घ, पदपुढे वियागरे॥३३६॥ इति, 'पुहं मुणे३ सद' इति नियुक्तिगायाव्यायानरूपाक्षेमा भाष्यगाथा:, तद्यथा-"पुढं रेणुं व तणुम्मि, पद्धमप्पीकय पएसेहि ॥ छिकाई चिय गिण्हर, सहदव्याज ताई॥३३७१रहुमुहुममायुगाई, ज पटुपरंप सोत- रिणाणे ॥ गंधाईदयाई, रिषीयाई जओ वाई॥३३८॥ फरिसाणतरमत्त-प्पयसमीसीकयाई येति ॥ पडुपरविण्णाणाई, जंघन पाणाइकरणाई॥३३९॥"श्रीवादीनां प्राप्तादि-विपरता पूर्वमर्थतो भगिताह कण्ठास्यस्थाने,भण्यते विषयप्रमाणं चारपट श्रृणो. ति शब्दरूपं पुनः पश्यत्यस्पृष्टं तु॥ गन्धरस चस्पर्श च पद्धस्पृष्टं ध्यागृणीयात् ।। स्पष्ट रेपुरिय तनौ पदमात्मीकृतं प्रदेशेगाष्टा- ·जेणं जया मणूसचवाल- न्येव गृह्णाति,शब्दद्रव्याणि यत्तानि।आत्मागुलेन लक्षमतिरिक्तं योजनानांतु ॥ बहुमुक्ष्मभावुकानि यत्पटुतरं च श्रोत्रविज्ञानम् ॥ गन्धादिद्रव्याणि विपरीतानि यतस्तानि ॥ स्पर्शानन्तरमात्मप्रदेशैमिश्रीकृतानि गृह्यन्ते ॥ पटुतरविज्ञानानि यच न घ्राणा- दिकरणानि ॥] इति ॥ स्पष्टाश्चेमा गाथाः । नयनं मनश्चाप्राप्तस्यैव वस्तुनः परिच्छेदकारि, तेन नयनं रूपमस्पृ- प्टमेव पश्यति, नयनस्य चात्माङ्गुलेन सातिरेकं योजनलक्षमुत्कृष्टतोऽपि विषयपरिमाणमागमेऽभिहितं, तेनाप्राप्तत्वा- माणरूवं तु ॥ तं भणियमिहायंगुल-मणिययमाणं पुण इमं तु ॥१॥" द्वितीयं तु “परमाणू तसरेणू , रहरेणू अग्गयं च वाल- स्स ।। लिक्खा जूया य जवो, अद्वगुणविवष्टिया कमसो॥२॥” इत्यादिग्रन्थोक्तम्, तृतीयं तु-"उस्सेहंगुलमेगं, हवइ पमाणंगुलं सहस्सगुणं ॥तं चेव दुगुणियं खलु, वीरस्सायंगुलं भणियं ॥३॥आयंगुलेण वत्थु, उस्सेहपमाणओ मिणसु देह।।नग-पुढवि-विमाणाई, मिणसु पमाणंगुलेणंति॥४॥ [ये यदा मनुष्यास्तेषां यद् भवति मानरूपं तु॥तद्भणितमिहात्माङ्गुल-मनियतमानं पुनरिदं तु॥परमाणु- खसरेणू, रथरेणुरग्रकं च वालस्य॥लिक्षा यूका च यवोऽष्टगुणविवर्धिताः क्रमशः। उत्सेधाङ्गुलमेकं,भवति प्रमाणागुलं सहस्रगुणम्॥ तदेव द्विगुणितं खल, वीरस्यात्मामुलं भणितम्। आत्माङ्गुलेन वस्तु, उत्सेध(धागुल)प्रमाणतो मिनु देहम्।। नगपृथ्वीविमानानि, मिनु प्रमाणाद्रगुलेनेति ।। ] उक्तोपपत्तिप्रदर्शिका च भाष्यगाथा यथा-"अप्पत्तकारि नयणं, मणो य, नयणस्स विसयपरिमाणं ।। आयंगुलेण लक्खं, अइरित्तं जोयणाणं तु ॥३४० ॥" [अप्राप्तकारि नयनं मनश्च, नयनस्य विषयपरिमाणम् । आत्मा- युलेन लक्षमतिरिक्त योजनानां तु ॥ ] इति ॥ ननु " उस्सेहपमाणो मिणे देहं " इतिवचनादेहस्य तावदुच्छ्याइगुल- ·प्रमाणत्वं सिद्धमेव, देहग्रहणस्योपलक्षणत्वात्तत्रस्थमिन्द्रियं वद्विषयश्च गृह्यत इति चक्षुपस्तद्विपयस्य चोच्छ्याइगुलप्रमाणमेयत्वे नारमाङ्गुलेन नयनविषयपरिमाणकथनमयुक्तमिति चेत्,न, देहग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वास्वीकारेण देहस्यैवोच्छ्याङ्गुलप्रमाणमेयत्वे- नेन्द्रियविषयपरिमाणस्यात्माङ्गुलेनैव मेयत्वात्। तदुक्तं भाष्यकृता "नशु भणियमुस्सयंगुल-पमाणओ जीवदेहमाणाइ ।। देहप- माणं चिय तं, न उ इंदियविसपपरिमाणं ॥३४॥" [ननु भणितमुच्छ्या-गुलप्रमाणतो जीवदेहमानानि ॥ देहप्रमाणमेव वद्, न विन्द्रियविषयपरिमाणम् ] इति, युज्यते चेन्द्रियविषयपरिमाणमात्मागुलेनैव, न तु उच्छ्याङ्लेन, यतः पश्चार्धपञ्चमधनु:- शतादिप्रमाणानां भरतादीनां चायोप्यादिनगर्यः स्कन्धावारथात्माशुलेन द्वादशयोजनायामवया सिद्धान्ते निर्णीवाः, भरतच- फवाघात्मागुलं च प्रमाणागुलं तद् उच्छ्याइगुलात्सहस्रगुणं " उस्सेइंगुलमेगं हवइ पमाणंगुलं सहस्सगुणं" इति वच- नात्, ततश्चायोध्यादिनगर्यः स्कन्धावास्य उत्सेधाङ्गुलेन पुनरनेकानि योजनसहस्राणि भवन्ति, एवञ्चायुधशालादिषु ताडित- भेर्यादिशब्दश्रवणं सर्वेपामिन्द्रयविषयस्योछ्याइगुलमेयत्वपक्षे न पामोति, यतः श्रोत्रं "पारसहिं जोअणेहिं, सोयं अभिगिहए सई" इत्यादिवचनात् द्वादशम्य एव योजनेम्पा समागतं शन्दं शृणोति न परतः, उक्तपक्षे च एतानि द्वादशयोजनानि किलोच्छ्याङ्गुलेन मीयन्ते, अत उच्छ्याङ्गुलनिप्पोम्योऽनेकयोजनसहस्रम्यः समागवं भेर्यादिशन्दं कथं श्रोत्रं गृह्णीयाव, इप्यते च भरतादिनगरीस्कन्धापारेषु तच्छ्वणम्,अत आत्माशुलेनैवेन्द्रियाणां विषयपरिमाणं नोत्सेधाइगुलेनेतिसिद्धम् , तदुक्तं भाष्यकृता "जं तेण पंचधणुसयनराइ-विसयववहारवोच्छेओ ॥ पावर सहस्सगुणिय, जेण पमाणंगुलं पत्तो ॥ ३४२ ॥" [यतेन पञ्चधनुःशतनरादिविषयव्यवहारव्यवच्छेदः ॥ प्रामोति महसगुणितं, येन प्रमाणागुलं ततः ॥] इति ।।

·। किञ्च देहस्यात्मभूतान्यपीन्द्रियाणि सर्वाणि नोच्छ्याङ्गुलेन मीयन्ते यदा तदा कैव कथा तद्विषयाणामुच्छ्याङ्गुलमेयत्वस्य, यतः स्पर्शनेन्द्रियमेकमुच्छ्याङ्गुलेन मीयते शेषाणि तु द्रव्येन्द्रियाण्यात्माङ्गलेनैव मीयन्ते, त्रिगव्यूतादिमानानां युगलधर्मिणां जिहन्द्रियादिमानस्योच्छ्याङ्गुलेन ग्रहणे क्षुरप्राकारतयोक्तस्य जिह्वेन्द्रियस्य विशालदेहानुसारित्वेन विशालमुखगतत्वेन विशाल- स्याङ्गुलपृथक्त्वलक्षणो विस्तारो गृह्येत, एवञ्चात्यल्पतया सर्वामपि जिहां न व्याप्नुयात्, तदव्याप्तौ च सर्वया जिह्वया रसवेदन- लक्षणो व्यवहारो न घटेत, तस्मादात्माङ्गुलेनैव जिह्वादिमानं घटत इति, तदुक्तं भाष्यकृता "इंदियमाणेवितयं, भयणिज्ज तिगाउआईणजिभिदियाइमाणं,संववहारे विरुज्झेज्जा।।३४३॥"[इन्द्रियमानेऽपि तद् भजनीयं यत् त्रिगव्यूतादीनाम् । जिलेन्द्रिया- दिमानं संम्यवहारे विरुध्येत।।]इति,चक्रवर्तिभरतनगर्यादिषु भर्यादिशब्दश्रवणव्यवहारस्य युगलधर्मिणां रसवेदनव्यवहारस्य चाभा- वप्रसङ्गेनेन्द्रियविषयपरिमाणस्येन्द्रियपरिमाणस्य नोच्छ्याङ्गुलमेयत्वं किन्त्वात्माङ्गुलमेयत्वमेवेति व्यवस्थितौ "उस्सेहपमाणओ मिणे देह" इत्यत्र देहशब्देन देहमानमेव पारिशेष्याद् गृह्यते, किञ्च परस्येन्द्रियतद्विपयपरिमाणयोरुच्छ्याङ्गुलमितत्वेापत्तिरेव प्रमाणं न त्वागमवचनं, आगमे तु " इचेएणं उस्सेहंगुलप्पमाणेणं नरेइअ-तिरिक्खजोणिय-मणुस्स-देवाणं सरीरोगाहणाओ मिजंति " [ इत्येतेनोच्छ्याङ्गुलप्रमाणेन नैरयिकतिर्यग्योनिकमनुष्यदेवानां शरीरावगाहना मीयन्ते ] इत्यस्मिन् शरी- रावगाहनवोच्छ्याङ्गुलमेयत्वेनोक्ता न त्विन्द्रियविषयपरिमाणं, ततस्तदात्माङ्गुलेनैवेति, . तदाह भाष्यकृत् " तणुमाणं चिय तेणं, हविज भणियं सुए वि तं चेत्र॥ एएण देहमाणाई, नारयाईण मिजंति ।। ३४४ ॥" [तनुमानमेव तेन, भवेद् भणितं अतेऽपि तदेव ॥ एतेन देहमानानि,नारकादीनां मीयन्ते ॥] इति । ननु पुष्करवरद्वीपस्य मानुपोत्तरपर्वतद्विधाकृतस्य अग्भिागवर्ति- नमस ·न्य) मानुषोत्तरसन्निधापरकटे दिवये कर्कटकसंकान्त्यामुदयेस्तमये च सातिरेकैरेकविंशतिलक्षयोजनानां व्यवस्थित सूर्य मनु- प्याः पश्यन्ति, यदुक्तं "सीयालीससहस्सा, दो य सया जोयणाण तेवट्ठी । एगवीस सहिमा, मामाइमि ऐच्छ नरा " [ सप्तचत्वारिंशत्सहस्राणि दे पाते योजनानां त्रिपष्टिं । एकविंशति पष्टिभागान्कादौ प्रेक्षन्ते नराः] इति, यथाध तथा पुष्फरार्थेऽपि मानुपोत्तरसमीप प्रमाणाद्गुलनिष्पनैः साविकै कविंशनियोजनलखैर्व्यवस्थितमादित्यं तत्र दिने तमिवासिनो लोकार समपलेोकयन्ति, तदुक्तम्-" एगवीसं सल लक्सा, घउतीस घेय तह सहस्साई । वह पंच सया भणिया, सत्तीमाए अइरिता ॥१॥ इति नयनविसयमाणं, पुक्खरदीपद्धवासिमणुआणं । पुष्येण य अपरेण य, पिहं पिहं होइ नायव्यं ॥२॥" इति । [ एकविंशतिः राछ लक्षाण चतुर्विंशदेव तथा सहस्राणि ॥ तथा यस शतानि मलितानि सह. त्रिंशतातिरिक्तानि ॥ इति नयनविषयमानं पुष्करद्वीपार्धवासिमनुजानाम् ॥ पूर्वण चापरेण च पृथक् पृथर भाति ज्ञातव्यम् ॥] तस्मामयनेन्द्रियस्य सातिरेकयोजनलक्षस्वरूपं विषयपरिमाणं यथा प्रज्ञापनादिस्प्रेऽभिहित तथाऽऽमाङ्गुलोत्सेधाशुल- प्रमाणारगुलानामेकेनापि शृप्यमाणं न युक्त, प्रमाणागुलनिष्पन्नस्यापि योजनलथस्य तनिष्पमसातिरेकैकशितियोजनलक्षेभ्य एकविंशतितममागवर्तित्वेन वृहदन्तरत्वात्, तस्मादेका सातिरेक लक्षम्, अन्यत्र तु सातिरेकैफविशतिलक्षाणि योजनानां नयन- स्य विषयप्रमाण मुक्तः सूत्रस्य पूर्वापरविरोधा, उदाह भाष्यवृत्-"लक्रोहिं एक्कवीसाए, साइरेगेहि पुरारम्मि । उदये पेच्छन्ति नरा, सूर उक्कोमए दिवसे ॥३४५॥ नयणिदियास तम्हा, विसपमाणं जहा मुएभिहियं । आउस्सेहपमाणं-गुलाण एकण दिन जुत्तं ॥ ३४६ ॥" [लभैरेकविंशत्या, सातिरेकैः पुष्कराधै ॥ उदये प्रेक्षन्ते नरा, पूर्यको ·दिवसे ॥ नयनेन्द्रियस्य तस्मा-द्विपयप्रमाणं यथा श्रुते भणितम् ॥ आत्मोत्सेधप्रमाणा-जुलानामेकेनापि न युक्तम् ॥] इतीति चेत्, न, सातिरेकयोजनलक्षं नयनविपयप्रमाणं प्रतिपादयतः सूत्रस्याभिप्रायापरिज्ञानात्, तथाहि-स्वयं तेजोरूपप्रकाशरहि- तत्वात्परप्रकाशनीये पर्वतगर्तादिवस्तुन्येव सातिरेकयोजनलक्षं नयनविषयप्रमाणं, न तु स्वयमेव तेजोयुक्तत्वेन प्रकाश्ये चन्द्रार्का- दिके प्रकाशके वस्तुनि, तत्र त्वनियम एव, "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न तु सन्देहादलक्षणम्" इति न्यायाद् व्याख्यानात्सूत्रं विषयविभागेन धरणीयं न तूभयपक्षोक्तिमात्रभ्रमितैस्तद्विरोध उद्भावनीयः, तदुक्तं-" जं जह सुत्ते भणियं, तहेव जइ तं विया- लणा नत्थि ।। किं कालियाणुओगो, दिट्ठी दिद्विप्पहाणेहिं ॥१॥" [यद्यथा सूत्रे भणितं, तथैव यदि तद् विचारणा नास्ति ॥ किं का- लिकानुयोगो, दृष्टो दृष्टिप्रधानः] ॥ इति, इदमेवात्र प्रतिविधानमुपाददे भाष्यकार:-"सुत्ताभिप्पाओऽयं, पयासणिज्जे तयं न उ पयासे ॥ वक्खाणओ विसेसो, न हि संदेहादलक्खणआ ॥३४७॥"[सूत्राभिप्रायोऽयं, प्रकाशनीये तन्न तु प्रकाशे ॥ व्याख्यान- तो विशेपो, नहि सन्देहादलक्षणता ॥] इति । श्रोत्रं मेघगर्जितादिशब्दमुत्कृष्टतो द्वादशयोजनेभ्यः समायातं गृह्णाति, घ्राणरसस्पर्श- नानीन्द्रियाणि तु गन्धरसस्पर्शलक्षणमर्थमुत्कर्पतो नवयोजनेभ्यः प्राप्तं गृह्णन्ति, अतः परतोऽप्यायातं शब्दादिकमेतानि न गृह्णन्ति, यथा प्रथमप्रावृपि मेघगर्जितादिविषयश्शब्दः प्रथममेघवृष्टौ सत्यां मृत्तिकादिगन्धश्च दूरादप्यागतो गृह्यमाणः समनुभूयते तथैव दूरादागतानां गन्धद्रव्याणां रसोऽपि रसनया सम्बन्धे सति केनचिद् गृह्यत एव, अत एव कटुकस्य तीक्ष्णादेर्वा वस्तुनः सम्बन्धी अयं गन्ध इति वक्तारो भवन्ति, दूरादपि सरित्समुद्रादेमध्येनायातस्य वातादेः स्पर्शोऽपि शीतादिरनुभूयत एव, तदाह भाष्यकार:-"वारसहिंता सोत्तं, सेसाई नवहिं जोयणेहितो । गिण्हंति पत्तमत्थं, एत्तो परओ न गिण्डंति ॥३४८॥"

·द्वादशम्या पोगं, शेषाणि नवम्पो योजनेम्या गृह्णन्ति प्राप्तमर्थ-मित्तः परतो नगृह्णन्ति ।। इति द्वादश-नययोजनेभ्यः परता समागतानि शन्दगन्धादिद्रष्याणि मन्दपरिणामभावन स्वशानानुकूलपरिणामानासादनतो न गोत्रमाणादिविशानं जनयन्ति थोषादीन्द्रियाण्यपि तथाविधसामाभावान परता समागतानि शम्दादिद्रष्याणि गृहीत्या स्वविज्ञानं जनयन्ति, तदिदं विष- यपरिमाणमुरकृष्टत इन्द्रियाणा शेयं, जपन्येन तु नयनाभिनन्द्रियाणा असङ्ख्याततमादगुलासंख्येयभागादागतो विषयो प्रदणगो- घर, तदुषं भाष्यकता" दवाण मंदपरिणा-मयाए परओ न इंदिपपलंपि ॥ अपरमसंखेज्जंगुल-भागाओ नयणवज्जाणं ॥ ३४९ ॥" [ द्रष्याणां मन्दपरिणामतया, परतो नेन्द्रियपलमपि ॥ अपरमसंख्येयांगुल-भागात् नयनवर्जानाम् ॥ ] नपनस्य त्वतिसमिष्टाअनशलाकादेरग्राहकस्य जघन्येनाद्गुलसख्येयभागाविषयपरिमाणनियमा, मनसस्तु मूर्तामूर्तसम- । स्तविषयकस्यानियमेन दूरे आसने प प्रवर्तमानस्य पुद्गलमात्रनिपन्धनियतस्वामाषात्केवलशानवन्नास्त्येव विषयपरिमाणम्, पुद्ग- लमानिन्धनियतश्रोत्रादीन्द्रियप्रभवयोर्मतिश्रुतज्ञानयोरपि विषयपरिमाणस्य सद्भावाम ताम्पा व्यभिचार इति योग्यम्, तदुक्तं भाष्यकृता " संरोजइमागाओ, नयणरस, मणरस न विसयपमाणं ।। पोग्गलमिपनिषन्धा-भावाओ फेयलस्सेय ।। ३५०॥" [संख्येयमागतो नयनस्य, मनसो न विषयप्रमाणम् ।। पुद्गलमापनिपन्धा-ऽभावात्केवलस्पेया॥] इति, श्रोत्रस्य प्राप्तफारित्वेऽयमपि विशेपो शेया, पदुत, भाषकस्यान्यस्य या भेर्यादेः रामश्रेणिव्ययस्थितः श्रोता भाषफर्यादिराम्पन्धिनं भाषफोरमृष्टशरदद्रव्याणि सदासिताऽपान्तरालस्थद्रध्याणि नेत्येवं मिथं शन्दप्यराशि अणोति न तु पाराक घास्यमेर या फेवलम्, विधेणिगवस्थिता श्रोता तु भापकोत्सृष्टशब्दद्रष्यैः मर्यादिशम्दद्रव्यैर्य पासितानि समुत्पभशम्दपरिणामानि द्रव्याण्येय शृणोति, न तु भाषकापुर ·त्सृष्टानि, तेषामनुश्रेणिगामित्वेन विदिग्गमनासम्भवात्, कुड्यादिप्रतिघाततोऽपि न तेषां विदिक्षु गमनमतिसूक्ष्मत्वाल, लेष्ट्वादिवा- दरद्रव्याणामेव ततो विदिक्षु गमनात्, निसर्गसमयानन्तरच समयान्तरेषु तेषां भाषापरिणामेनानवस्थानादेव न स्वतो विदिक्षु गमनसम्भवः "भाष्यमाणैव भाषा भाषा, भाषासमयानन्तरं भाषाऽभापैव” इतिवचनात्, द्वितीयादिसमयेपु भाषाद्रव्यैर्वासितानि समुत्पन्नशब्दपरिणामानि द्रव्यान्तराण्येव भाषा तामुपादायैव " चउहि समयेहि लोगो भासाए निरंतरं तु होइ फुडो" इति वचनप्रवृत्तिरविरुद्धा, समश्रेणिव्यवस्थितः श्रोता वक्तृनिसृष्टं शब्दं शृणोति, विश्रेणिस्थः तद्वासितानि द्रव्याणि द्वितीयसमये विदिक्षु गतानि शब्दस्वभावमापन्नानि शृणोतीत्येवं समयभेदेऽपि तदनुपलक्षणमतिसौक्ष्म्यात् । घ्राणादीन्द्रियग्राह्याणां मिश्रस्वभा- वानो गन्धादिद्रव्याणां वादरत्वेनानुश्रेणिगमननियमो नास्तीति, तदुक्तं नियुक्तिकृता "भासासमसेढीओ, सई जं सुणइ मीसयं सुणइ ॥ वीसेढी पुण सदं, सुणेइ नियमा पराघाए ॥३५१ ॥” इति, भासासमसेढीओ इति गाथार्थोपोद्वलकं भाष्यगाथात्रयं यथा “सेढी पएसपंती, वदतो सबस्स छदिसिं ताओ ॥ जासु विमुक्का धावइ, भासा समयम्मि पढमम्मि ॥ ३५२ ॥ भासा- समसेडिठिओ, तब्भासामीसियं सुणइ सदं ॥ तदव्वभावियाई, अण्णाई सुणइ विदिसत्थो ॥ ३५३ ।। अणुसेढीगमणाओ, पडि- धायाभावओऽनिमित्ताओ॥ समयंतरणवत्था-णओ य मुकाई न सुणेइ ॥३५४॥" [भाषासमश्रेणीतः, शब्दं यं शृणोति मिश्रकं शृणोति । विश्रेणिः पुनः शब्द, शृणोति नियमात्पराधाते ॥ श्रेणिः प्रदेशपंक्तिर्वदतः सर्वस्य पसु दिक्षु ताः॥ यासु विमुक्तो धावति भाषासमये प्रथमस्मिन् ॥ भाषासमश्रेणिस्थितस्तभाषामिश्रितं शृणोति शब्दम् ॥ तद्व्यभावितान्यन्यानि, शृणोति निदिक्स्थः ॥ अनुश्रेणिगमनात्प्रतिघाताभावादनिमित्तात् ॥ समयान्तरानवस्थानाच मुक्तानि न शृणोति ॥ ] ॥ इति ॥ व्यक्तार्थमदः ॥

·वाग्द्रव्याणामादानोत्सर्गावेयम्, सर्व एव वक्ता कायिकेन योगेन शन्दद्रव्याणि गृह्णाति वाचिकेन च योगेन निसृजति, प्रतिसमयं गृहानि मुश्चति चेति, उक्तं च नियुक्तिकृता "गण्हइ य काइएणं, निसिरइ तह वाइएण जोएणं।। एगंतरं च गिण्हइ, निसिरह एगंतरं चैव ॥ ३५५ ॥” इति, विवेचिता चेयं गाथात्रयेण भाष्यकृता, तद्यथा-"गिहिज काइएणं, किह निसिरह वाइएण जोएणं ॥ को वाऽयं वहजोगो, किं वाया, कायसरंभो ॥३५६॥ वाया न जीवजोगो, पोग्गलपरिणामओ रसाइन्न । न य ताए निसिरिजइ, स चिय निसिरिजए जम्हा॥३५७||अह सो तणुसरंभो, निसिरह तो काइएण वक्तव्यातणुजोगविसेस चिय, मण-पइजोगत्ति जमदोसो ॥३५८॥"[गृह्णाति च कायिकेन, निसृजति तथा वाचिकेन योगेन । एकान्तरं च गृह्णाति निसृजत्ये- कान्तरमेव ।। गृहीयात्कायिकेन कथं निसृजति वाचिकेन योगेन । को वाऽयं वागयोगः किं वाग्या कायसंरम्भः ।। वाग न जीवयोगा, पुद्गलपरिणामतो रसादिरिव ॥ न च तया निसृज्यते, सैव निसृज्यते यस्मात् ।। अथ स ननुसंरम्भो, निसृजति ततः कायिकेन वक्तव्यम् । तनुयोगविशेपावेव मनोगाग्योगाविति यददोपः] अत्र सार्धगाथाद्वयं परप्रश्नरूपं तदनन्तरमुत्तरम्, अन चेत्थं वृहद्- वृत्तिः-"अत्र परः प्राह-ननु 'गिण्हइ य काइएणं' इति यदुक्तं तन्मन्यामहे, यतो गृहीयात् कायिकेन योगेन वान्द्रव्याणि मापका, नेदमयुक्तं कायव्यापारमन्तरेण तद्ग्रहणायोगात्, यत्पुनरुक्तं 'निसिरइ तह पाइएण जोएणं' इति तदेतनापगच्छामः, यतः कथं नाम निसृजति याचिकेन योगेन, गृह्यमाणाया वाचो जीवव्यापाररूपयोगाभावान्नैतद् घटत इत्यर्थः, इति संक्षेपेणोक्त्या विस्तरा- भिधित्सया पाह-को वाऽयमित्यादि, वेत्यथवा, किमनेन संक्षेपेण, विस्तरेणापि पृच्छामः, कोऽयं नाम वाग्योग, येन निमृजतीत्युक्तं, किं वायनि वागेव निमृज्यमाना भाषापुद्गलसमूहरूपो वाग्योगः १, किंवा कायसंरम्मः कापव्यापारस्त- ·निसर्गहेतुर्वाग्योगः २, इति विकल्पद्वयम्, तत्र प्रथमविकल्पपक्षं निराकुर्वनाह-वाया न जीवजोगो' इत्यादि, योगोऽत्र शरीरजीवव्यापारः प्रस्तुतः, स च वाग् न भवति, पुद्गलपरिणामत्वात्तस्याः, रसगन्धादिवत्, यस्तु जीवव्यापाररूपो योगः स पुद्गलपरिणामोऽपि न भवति, यथा जीवाधिष्ठितकायव्यापारः, अपि च न य ताएत्ति' न च तया वाचा किञ्चिनिसृज्यते, तस्या एव निसृज्यमानत्वात्, न च कर्मैव करणं भवति, अतो वागेव वाग्योग इति प्रथमविकल्पो न घटते, अथ द्वितीयमधि- कृत्याह-' अहेत्यादि ' अथासौ वाग्योगस्तनुसंरम्भः कायव्यापारः, ततः कायिकेन निसृजति इत्येवमेव वक्तव्यं स्यात, अतः किमुक्तं ' निसिरइ तह वाइएण जोएणं ' इति, अत्रोत्तरमाह 'तणुजोग' इत्यादि, ननु द्वितीयविकल्प एवात्राङ्गीक्रियते, केवलम- विशिष्टः काययोगो वाग्योगतया नास्माभिरिष्यते, किन्तु तनुयोगविशेषावेव कायव्यापारविशेपावेव मनोवाग्योगाविष्येते, यद् यस्माद, ततोऽयमदोपः, न हि कायिको योगः कस्याञ्चिदप्यवस्थायां शरीरिणां जन्तूनां निवर्तते, अशरीरिणां सिद्धानामेव तन्निवृत्तेरिति, अतो वाग्निसर्गादिकालेऽपि सोऽस्त्येवेति भावः ॥ ३५६, ३५७, ३५८ ॥ परमार्थतस्सर्वत्र कायिकस्य योगस्य सद्भावेऽप्युपाधिभेदाद्योगत्रयविभजनं नानुपपन्नं, तथाहि, येन संरम्भेण मनोवारद्रव्याणामुपादानं करोति स कायिको योगः, येन तु संरम्भेण वाग्द्रव्याणि मुञ्चति स वाग्योगः, येन च मनोद्रव्याणि चिन्तायां व्यापारयति स मानसिको योग इत्येवमु- पाधिभेदात्रिधा विभक्तः कायिको योगः तदाह भाष्यकृत् "किं पुण तणुसंरम्भण,जेण मुंचइ स बाइओ जोगो।।मण्णइ य स माणसिओ, तणुजोगो चेव य विभत्तो॥३५९॥"[किं पुनस्तनुसंरम्येण, येन मुञ्चति स वाचिको योगः। मन्यते च स मानसिक-स्तनुयोग एव च विभक्तः ॥ इति,अनुमानाच मनोवाग्योगोभयस्य तनुयोगरूपत्वं,प्रयोगश्च,मनोवाग्योगौ काययोगस्वरूपौ,कायेनैव तद्रव्यग्रहणाद ·प्राणापानवदिति,न च दृष्टान्तासिनि, प्राणापानण्यापारस्य तनुयोगत्वाभावे योगचतुष्टयप्रसङ्गा तदिदमाह भाप्यकृत् "तणुजोगो घिय मण-वर-जोगा कारण दय्वगहणाओ ॥ आणापाणन न चे, तओ वि जोगवर होजा ॥३६०॥" [उनुपांग एवं मनोवा- ग्योगी कायिकेन द्रष्यग्रहणात् । आनप्राणवद् न घेत्सोऽपि योगान्तरं स्यात् ॥] इति,तुल्पेऽपि तनुयोगत्वे प्राणापानयोगस्य न पृथग्रहणं मनोवाग्योगयोश्च पृथग्ग्रहणमित्यत्र लोकलोकोचररूढतया व्यवहारप्रसिद्धिरेव निपामऊ, लोके लोकोतरे घ कायिक- वाचिकमानसिकयोगानामेव प्रयाणां घ्यवहारो न प्राणापानयोगस्य, तदिदमुक्तं भाप्यकता'तुले तणुजोगने, फीस व जोगंतर सओ न कओ।। मण-वइजोगा व कया, मष्णइ पवहारसिदत्यं ॥३६१॥" [तुल्ये तनुयोगत्वे कस्माता योगान्तरं स न कृतः॥ मनोवाग्योगी वा कृतौ? भण्यते व्यवहारसियर्थम् ।। इति, कायक्रियातिरिक्तं स्वाध्यायविधान-परप्रत्यापनादिकं वाचः, धर्म- ध्यानादिकं मनसश्च विशिष्टं स्फुटं फलं यथोपलम्यते नैवं प्राणापानयोरित्यस्मात् कारणामाणापानयोगस्य न पृथग्व्यवहारः, किन्तु मनोवाग्योगयोरेव, जीवत्यऽसावितिप्रतीतिजननादिलक्षणं फलश्च प्राणापानयोगस्य न पृथग्योगत्वप्रयोजक, वथा सति धावति वलगतीत्यादिप्रतीतिफलजननादावनवल्गनादिव्यापारस्यापि पृथपोगत्वं प्रसज्येतेति, तदाह भाप्पकार: " फायकिरि- याइरिग,नाऽऽणापाणफलं जह वईए। दीसह मणसो य फुडं,तणुजोगन्भतरो तो मो॥३६२॥" [फायक्रियाव्यतिरिक्त, नानप्राण- फलं यथा वाचः । दृश्यते मनसथ स्फुटं तनुयोगाभ्यन्तरस्ततः सः ॥] इति, तनुयोगान्तर्गतत्वेऽपि वाग्योगमनोयोगयोरुपाधि- भेदेन पृथगभिधानमित्येकः पक्षो व्यावर्णिता, अस्ति चार स्वतन्त्रावेव वाग्योगमनोयोगाविति तयोः पार्थक्येन विमजनमिति द्वितीयोऽपि पक्षः । स चैवं-कायव्यापारगृहीतेन वाग्द्रव्यसम्हेन सहकारिणा वामिस) जीवस्य व्यापारो वाग्योगा, फायध्या- ·पारगृहीतेन मनोद्रव्यसम्हेन सहकारिणा वस्तुचिन्तनाय जीवस्य व्यापारो मनोयोगः, प्रथमेन परप्रत्यायनं द्वितीयेन जिन- मूर्त्यादिचिन्तनमित्येवं स्वतन्त्रावेव तो, यद्यपि प्राणापानद्रव्यसाचिव्यात्तन्मोचने जीवव्यापारः प्राणापानयोग इति सोऽपि स्वातन्त्र्येण पृथग् व्यपदेष्टुं शक्यस्तथापि लोकलोकोत्तररूढव्यवहारसिद्धयर्थ तयोरेव पार्थक्येनाभिधानं न तु स्वतन्त्रस्यापि प्राणापानयोगस्येति बोध्यम्, अत्रार्थ गाथाद्वयं भाष्यस्य यथा-" अहवा तणुजोगाहिअ-वइदव्वसमूहर्जीववावारो सो वइजोगो भण्णइ, वाया निसिरिजए तेण ॥३६३॥ तह तणुवावाराहिअ-मणदव्यसमूहजीववावारो सो मणजोगो भण्णइ,मण्णइ नेयं जओ तेणं ॥३६॥"[अथवा तनुयोगाहृत-वारद्रव्यसमूहजीवव्यापारः॥सवाग्योगो भण्यते वार निसृज्यते तेन ॥ तथा तनुव्यापाराहृत- मनोद्रव्यसमूहजीवव्यापारः॥ स मनोयोगो मण्यते, मन्यते ज्ञेयं यतस्तेन ॥] इति, प्रतिसमयं गृह्णाति मुञ्चतीत्येवमेकान्तरं गृह्णाति मुञ्चतीत्येतत्स्वरूपं प्रायुक्तं तत्कथमित्यपेक्षायामुच्यते, यथैकस्माद् ग्रामादन्योऽनन्तरितोऽपि लोकरूढ्या ग्रामान्तरमुच्यते, पुरुषा- द्वाऽन्यः पुरुषोऽनन्तरोऽपि पुरुषान्तरमभिधीयते तथेहापि एकस्मात्समयादन्यः समयोऽनन्तरोपि समयान्तरमुच्यते तेनानुसमयमेव गृहाति मुश्चति चेति सिद्धं भवति, तदुक्तं भाष्यकृता-" जहगामाओ गामो, गामंतरमेवमेग एगाओ। एर्गतरंति भण्णइ, समयादणंतरो समओ ॥ ३६५ ॥ [यथा ग्रामाद् ग्रामः, सामान्तरमेवमेक एकस्मात् ।। एकान्तरमिति भण्यते, समयादनन्तरः समयः ॥ ] इति, ये तु मन्यन्ते ग्रहणं विसर्जनं च शब्दद्रव्याणामेकैकेन समये- नान्सरितमित्येकान्तरमिति, तेषामेवम्मननं. न युक्तं तथा सति अन्तराऽन्तरा विच्छिमरत्नावलीरूपो ध्वनिः स्यात्, एवञ्चाविच्छेदेन शम्दग्रहणानुपपचिप्रसझा, प्रतिसमयग्रहणप्रतिपादकत्लेन प्रतिसमयनिसर्गप्रतिपचितात्पर्यकस्य "अणुसमयमविरहिअं निरंवर ·गिहा " इति सूत्रस्य विरोधश्व, तदाह भाष्यकार:-" केई एगंतरिय, मण्णन्तैगंतर ति तेसिं च ॥ विच्छिन्नावलिरुवो,होइ धणी, सुयविरोहो य ॥३६६।।"(केचिदैकान्तरितं मन्यन्ते, एकान्तरमिति तेषां च ॥ विच्छिन्नावलीरूपो, भवति ध्वनिः थुतविरोधय ।। इति, ननु "संतरं निसिरह नो निरंतर निसिरह, एगेणं समएणं गिण्हइ, एगेण समएणं निसिरह" इत्यादि प्रज्ञापनोक्तमत्रमस्म- स्पक्षसमर्थकमपि समस्तीति तत्कथमुच्यते अनुसमयं गृह्णाति मुञ्चति चेति चेत्, उच्यते, अनुसमयग्रहणेऽनुसमयनिसर्गोऽपि युक्त एव गृहीतम्यावश्यमेवानन्तरसमये निसर्गाव, न चैवं 'संतरं निसिरह' इत्यस्यासद्गतता, विषयविभागेन तदुपपत्तेः, निसगों दि ग्रहण- मपेक्ष्य भवति, यस्मिन् प्रथमादिसमये यानि मापाद्रव्याणि गृहीतानि न तानि तस्मिन्नेव ग्रहणसमये नैरन्तर्येण निसृजति, किन्तु ग्रहणसमयादनन्तरसमये निमजति यथा प्रथमसमयगृहीतानां न तस्मिन्नेव समये निसर्गः,किन्तु द्वितीपसमय एव, एवं द्वितीयसमय- गृहीतानां तृतीयसमये, तृतीयसमयगृहीतानां चतुर्थसमये इत्यादि, तदेवं ग्रहणापेक्षया निसर्गः सान्तर एव, द्वितीयादिषु सर्वेष्वपि समपेपु निरन्तरं तद्भावात्समयापेक्षया तु निसर्गो निरन्तर एष,नागृहीतं कदापि निसृज्यत इति नियमाद् ग्रहणपरतन्त्रतया निसर्गस्पे- ति 'संतरं देणं ति प्रज्ञापनायां ग्रहणान्तरितत्वेन निसर्जनं सान्तरमुक्तं, नानिसृष्टं गृह्यत इति नियमस्य तु प्रथमसमये निसर्गमन्तरे- पापि ग्रहणसद्भायतोऽभावेन स्वतन्त्र ग्रहणमिति विषयविभागेन "संतरं निसिरद" इत्युपपद्यते, 'न निरंतरं' इत्यपि निरन्तरशब्दस्य समशन्दपर्यायवेन न ग्रहणसमकालं निसृजति किं तु पूर्व पूर्व गृहीतमुत्तरोत्तरसमयेषु निसृजतीत्येवंपरतपोपपद्यते " एगेणं समयेणं गिण्हइ, एगेणं समयेणं निसिरइ " इत्यपि आयेनकेन समयेन गृह्मात्यय न निसृजति, द्वितीयादिसमयादारभ्यैव नि- सर्गस्य भागद, पर्यन्तवर्तिना त्वैकेन समयेन निसृजत्येव न तु गृह्णाति मापाभिप्रायोपरमादित्येचं परतया एकेन पूर्वपूर्वसमयेन ·गृह्णाति, एकेनोत्तरोत्तरसमयेन निसृजतीत्येवम्परतया वोपपद्यत इति, ' तमिममर्थ प्रतिपादयति भाष्यगाथाचतुष्टयं यथा- "आह, सुए चिय निसिरइ, संतरियं न उ निरंतर भणियं ॥ एगेण जओ गिण्हइ, समयेणेगेण सो मुयइ ॥३६॥ अणुसमयमणं- तरियं, गहणं भणियंजओ विमुक्खो वि ॥ जुत्तो निरंतरो चिय, भगइ, कह संतरो भणिओ ॥३६८॥ गहणावेक्खाए तओ, निरंतरं जम्मि जाई गहियाई ॥न वि तम्मि चेव निसिरइ, जह पढमे निसिरणं नत्थि ॥३६९॥ निसिरिजइ नागहियं, गहणंतरियंति संतरं तेणं ॥ न निरंतरंति न समयं, न जुगवमिह होंति पजाया ।। ३७० ॥” [आह, श्रुत एव निसृजति, सान्तरितं न तु निरन्तरं भणितम् ॥ एकेन यतो गृह्णाति, समयेनैकेन स मुञ्चति ॥ अनुसमयमनन्तरितं, ग्रहणं भणितं यतो विमोक्षोऽपि ॥ युक्तो निरन्तर एव, भणति कथं सान्तरो भणितः ? ॥ ग्रहणापेक्षया तको, निरन्तरं यस्मिन्यानि गृहीतानि ॥ नापि तस्मिन्मेव निसृजति, यथा प्रथमे निसर्जनं नास्ति ॥ निसृज्यते नाऽगृहीतं, ग्रहणान्तरितमिति सान्तरं तेन ॥ न निरन्तरमिति न समयं, न युगपदिह भवन्ति पर्यायाः ॥]इति, ग्रहणादेर्जघन्यमुत्कृष्टञ्च कालमानमेवं प्रतिपत्तव्यं, तथाहि-ग्रहणनिसर्गभाषा इत्येवं त्रीण्यपि प्रत्येक जघन्यत एकसमयानि भवन्ति, ग्रहणनिसर्गोभयन्तु प्रथमसमये ग्रहणं द्वितीयसमये निसर्ग इति कृत्वा द्विसमयम्, निसर्गादभेदेऽपि माषाया भाष्यमाणैव भाषा न तु गृह्यमाणेति निसर्गस्यैव भापात्वं न तु ग्रहणनिसर्गोभयस्येत्येतत्प्रतिपचये पृथगभिधानं, उभयस्य मापात्वे द्विसमयत्वापत्तिा, ग्रहणस्य तु भाषाव्युत्पत्तिनिमित्ताभावादेव न भाषात्वं, भाषायाः पृथगग्रहणे तु कश्चित्तदुभयस्यापि योग्यतया भाषात्वं प्रतिपद्येत, तत्र 'मासिजमाणा भासा' इत्यागमविरोधः, निसर्गभापयोरभेदेऽपि मन्दषियः निसर्गकालमानानुक्तिश्रमोन्मूलनार्थ निसर्गस्यापि पृथग्वचनम्, सर्वाण्यप्येतानि उत्कृष्टतः प्रत्येकमन्तमुहूर्तकालं ·- भवन्ति, अन्तमुहर्तमपि महाप्रयत्नस्य लघु माति अल्पप्रयत्नस्य तु पात्प्रमाणं मातीति, उत्तासंवादिन्यो भाषामे गाये- "गहणं मोक्यो मासा, समयं गह-निसिरण प दो समया ॥ होवि जहष्णंतरोत तस्सप बीयरामयस्मि ।। १७१॥ गहणं । मोक्खो भासा, गहणविसग्गा य होति उफोर्स ।। अंतोमुहुरामेत, पपत्तभेएण भेयो सिं ॥३७९॥" [ग्रहणं मोधो मापा समय, ग्रह-निसर्जन चौ समयो । भवन्ति जपन्यान्तरतस्तत् तस्य दितीयसमपे।। ग्रहणं मोक्षो मापा ग्रहणविमर्गीप भारगुरतर्षता॥ अन्तर्मुहर्तमानं प्रयत्नभेदेन भेद एपाम् ।।]इति, प्रथमसमये ग्रहणमेव परमसमये निसर्ग एव, मम्पसमपे तशापि ममता, एकस्मिन् समये कथं तदुभयं विरोधादिवि नाशनीपम्, यस्यैव यस्मिन् समये ग्रहणं सत्येय तस्मिक्षेत्र समपे निसर्ग इत्युपगमे स्पा. दिगंधा, न वापगमा, किन्तु प्रथमसमये यस्य ग्रहणं तस्य द्वितीयसमये निसर्गोऽन्यस्य न वदानी ग्रहणमित्येवसपरोपरस- मयेऽभ्युपगमे विषय मेदेन विरोधामावाद, एकस्मिन् समये उपयोगदपस्यैयासम्मको न तु क्रियारपस्प " जुगपं दो नरिप उपओगा" इतिवचनावागमे उपयोगदयस्यैव योगपद्यनिषेधो न तु क्रियाश्यस्य, "मंगिपगुपं गणतो, पहर निरिह विज्मा- गम्मि" इत्यादिवचनेन वामनाफायक्रियाणामका समपे प्रातिरभ्युपगौर, अगुल्यादिगंपोगविभागक्रिपपो, संपाव- रिसाटक्रिययो।, उत्पादव्ययक्रिययोका समपेऽनेकस्याने वागमेऽनुशा विहितप, तथाऽध्यक्षतोऽपि जिनप्रतिमामर्षयता पुंसः एफस्मिन् समपे फरणभेदेन पण्टियाचलनधूपदानप्रतिमादिवीधणस्तुतिपठनादीनां महीनामपि फ्रिाणा युगपत् प्रातिपत इति ॥ तदाह भाप्यकार! "गहणविसापयचा, परोप्परविरोहिणो कई समए । समए दो उपओगा, न होअ, किरियाण को दोसो ॥३७३ ॥" [ प्रहणविसर्गप्रयत्नौ, परस्परविरोधिनी क समये १ ॥ समये सापयोगी न भयंता क्रियाणां यो दोषा] ·इति, कायिकेन योगेन भाषापरिणमनयोग्यानि द्रव्याणि प्रथमसमये गृङ्गातीति सामान्येनोपदर्शितं परमत्र औदारिकवैक्रियाहारकते- जसकामणभेदेन पञ्चविधेषु कायेषु औदारिकवैक्रियाहारकशरीरेषु जीवप्रदेशाः भवन्ति नान्यत्र, तैर्जीवप्रदेशैर्जीवाभिन्नैर्भापणाभि- प्रायादिसामग्रीपरिणामे सति भाषापर्याप्तिमान् भापको वाग्द्रव्यनिकुरम्बं गृहीत्वा सत्यां सत्यामृपां मृपां असत्यामृषां चेत्यन्यतमा भाषां भापते निसृजति, तथा चौदारिकशरीरवान् वैक्रियशरीरवान् आहारकशरीरवान् वा जीवो गृह्णाति मुञ्चति चेति पर्यवसितम्, तदुक्तं नियुक्तिकृता “तिविहम्मि सरीरम्मि, जीव-पएसा हवंति जीवस्स ॥जेहि उगेण्हइ गहणं, तो भासइ भासओ भासं ॥३७४ । ओरालिय वेउन्विय-आहारओ गेण्हह मुयइ भासं ॥ सच सच्चामोसं, मोसं च असच्चमोसं च ॥३७५।" [त्रिविधे शरीरे जीव-प्रदेशा भवन्ति जीवस्य ॥ यैस्तु गृह्णाति ग्रहणं,ततो मापते भापको भाषाम्।। औदारिको वैक्रियआहारकः गृह्णाति मुश्चति भाषाम् । सत्यां सत्यामृषां मृपां चासत्यामृपां च ॥] इति, तत्र सद्भथा साधुभ्यो मुनिभ्यो हिता इहपरलोकाराधकत्वेन मुक्ति- प्रापिका अथवा सद्भयो मूलोत्तरगुणरूपेभ्यो गुणेभ्यो जीवादिपदार्थेभ्यो वाऽविपरीतयथावस्थितस्वरूपप्ररूपणेन हिता सत्या भाषा १, विपरीतस्वरूपा तु मृपाभाषा २, तदुभयस्वभावा सत्यामृपा ३, या तूक्तत्रितयलक्षणानन्तर्भाविनी आमन्त्रणाज्ञापना- दिविषयो व्यवहारपतितः शब्द एव केवलः साऽसत्यामृपा ४, एताश्चतस्रोऽपि भाषाः सभेदलक्षणोदाहरणा दशवैकालिकनियु- क्त्यादिकसूत्रतोऽवसेयाः, तथा चाह भाष्यकारः "सच्चा हिता सयामिह, संतो मुणओ गुणा पयत्था वा ।। तन्विवरीआ मोसा, मीसा जा तदुभयसहावा ॥ ३७६ ॥ अणहिगया जा तीसु वि, सदो च्चिय केवलो असचमुसा ॥ एया सभेयलक्खण-सोदाहरणा जहा सुत्ते॥३७७॥"[सत्या हिता सतामिह, सन्तो मुनयो गुणाः पदार्था वा ।। तद्विपरीता मृषा, मिश्रा या तदुभयस्वभावा ।। अनधिः ·कृता या विश्वपि शब्द एवं केवलोऽमत्पमृपा ॥ एता: सभेदलक्षण-सोदाहरणा यथा स्प्रे ॥ इति, औदारिकादिरीरवता जीवन भुक्ता भाषा समस्तमपि लोक व्यामोति, तेन द्वादशम्योऽपि योजनम्यः परतो गतिरस्पेव नन्दद्रष्याणां, यथा स्थापिपपदादरा योजनाम्यन्तरे नैरन्तर्येण तवासनासामध्य, तथा रहिरपि देवानिच्छन्दद्रव्यागो कस्नलोकण्यासानी, चतुर्दसरचारमका प्रलो- कश्चतुर्भिस्समयः कस्यचित्सम्बन्धिन्या मापया पूर्यते, लोकस्य पर्यन्तवबंसपेपमागे प समस्तलोकप्यापिन्या मापाया अपि चरमान्तोऽसंख्येयभागो भवति, तदिदमाह प्रशासमाधानाम्यां नियुक्तिकार:-"कईहिंसमएकि लोगो, मासाए निरंतरं तु होइ फडो । लोगस्स य कहभाए, कइमाओ होइ मामाए ॥३७८उहि समयेहि लोगो, मासाए निरंतर तु होइ फुडो । लोगस्म य चरिमंते, चरिमंती होइ मासाए ॥३७९॥"[पतिमिः समयोको मापया निरन्तरं तु भवति स्फुटः, ॥ लोकस्य प फतिमागे कतिभागो माति मापाया।चतुर्मिः समपैलोको,मापया निरन्तरं तु मवति स्फुट) लोकस्य च परमान्ते परमान्तो माति मापापा] इति, सर्वस्यापि वक्तुर्मापा न लोकं व्यामोति चिन्तु कस्यचिदेव, तया हि-वक्ता द्विविधस्तत्रैका उम्धतायुपेतत्वेन मन्दप्रयत्नो वक्ता सर्वाण्यपि भाषाद्रध्यायमिन्नानि निसृजति, अन्यस्तु नीरोगतादिगुणस्तीव्रप्रयत्नो वक्ता माराष्पाणि आदाननिमर्गप्रय- नाम्या सूक्ष्मराण्डीकृत्य मुश्चति,अनन्तमापाद्रव्यस्कन्धाश्रयभूतक्षेत्रपिपरूपारगाहना वर्गणा असंख्पया गत्वा ततो मन्दप्रपरन: वक्तृनिसृष्टान्यमियानि मापाद्रव्याणि भियन्ते, संपेपानि च पोजनानि गत्वा सन्ते, उक्त प्रज्ञापमायो भाषापदे 'आई अमिन्नाई निसिरह, ताई असंखजाओ ओगाहणाओ गंवा मेयमावति, संसिआई जोयणाई गंता विदंसमागम्छति । यानित महाप्रयत्नो वक्ता प्रथमत एव मिन्नानि निसृजति तानि मत्वात् पहुत्वाधानन्तगुणादपा वर्षमानानि पमु दिक्षु लोकान्तमानु- ·वन्ति, शेपन्तु तत्पराघातवासनाविशेषाद्वासितया भापयोत्पन्नभाषापरिणामद्रव्यसंहतिरूपया सर्व लोकं निरन्तरमापूरयन्ति, उक्तच जाई भिन्नाई निसिरइ ताई अणंतगुणपरिवड्डीए परिवड्डमाणाई लोयंत फुसन्ति" इति, तदाह भाष्यकार:-"कोई मंदपयत्तो, निसिरइ सयलाई सव्वदव्याई ॥ अन्नो तिव्वपयत्तो, सो मुंचइ भिंदिउं ताई ।। ३८०॥ गंतुमसंखेजाओ, अवगाहणवग्गणा अभि- नाई ॥'भिजति धंसंति य, संखिज्जे जोयणे गंतु ॥३८१॥ भिन्नाई सुहुमयाए, अणंतगुणवड्डिआई लोगंतं ॥ पावंति पूरयंति य, भासाए निरंतर लोग॥३८२॥" [कोऽपि मन्दप्रयत्नो निसृजति सकलानि सर्वद्रव्याणि। अन्यस्तीवप्रयत्नः, स मुश्चति भित्त्वा तानि। गत्वाऽसंख्यया अवगाहन-वर्गणा अभिन्नानि ॥ भिद्यन्ते ध्वसन्ते च संख्येयानि योजनानि गत्वा ॥ भिन्नानि सूक्ष्मतयाऽनन्तगुणव- धितानि लोकान्तम्।प्राप्नुवन्ति पूरयन्ति च,भाषया निरन्तरं लोकम्]।। इति,दण्डं प्रथमे समये, कपाटमथ चोत्तरे तथा समये ॥ मन्था- नमथ तृतीये, लोकव्यापी चतुर्थे च।।१॥इत्यादिग्रन्थोक्तेन केवलिसमुद्घातक्रमेण चतुर्भिः समयैः सर्वोऽपि लोको भाषाद्रव्यैरापूर्यत इति केचित्,त्रिभिः समयैः सर्वो लोकः पूर्यत इत्यन्ये,तत्रैवं क्रमः-लोकमध्यस्थितेन महाप्रयत्नभाषण मुक्तानि भाषाद्रव्याणि प्रथम- समय एव पट्सु दिक्षु लोकान्तमाप्नुवन्ति 'जीवसूक्ष्मपुद्गलानामनुश्रेणिगमनात्,' ततो द्वितीयसमये त एव पट् दण्डाश्चतुर्दिशमे- कैकशोऽनुश्रेण्या वासितद्रव्यैः प्रसरन्तः पड् मन्यानो भवन्ति, तृतीयसमये तु मन्थान्तरः पूरितैः पूरितो भवति सर्वोऽपि लोका, स्वयम्भूरमणपरतटवर्तिनि लोकान्तेऽलोकस्यात्यन्तं निकटीभूय भाषमाणस्य भाषकस्य त्रसनाड्या बहिर्वा चतसृणां दिशामन्यत- मस्यां दिशि भाषमाणस्य भाषकस्य चतुर्भिस्समयैर्लोकः सर्वोऽपि पूर्यते। तदुक्तं भाष्यकृता "जइणसमुग्घायगईए,केई भासंति चउहि समएहिं ।। पूरइ सयलो लोगो, अण्णे उण तीहि समएहिं ॥३८३॥ पढमसमए चिय जओ, मुक्काई जति छदिसि ताई।

·रितिपसमयम्मि ने चिय, छ हंडा होति छम्मंया ।। ३८४ ॥ भयंतरेहिं तईए, समये पुग्नेहिं पूरिओ लोगो । चउहि समएहि परर, लोगंते मासमाणस्स ।। ३८५ ॥" [ जैनसमुद्घातगत्या, केचिद् मापन्ते चतुर्भिः समयैः ॥ पूर्यते सकलो लोकोज्ये पुननिमिः समयैः ।। प्रथमसमय एव यतो मुक्तानि यान्ति पसु दिक्षु तानि ॥ द्वितीयसमये त एव, पदण्डा भवन्ति पड्- मन्यानः ॥ मन्थान्तरैस्तृतीये समये पूर्णैः पूरितो लोकः ॥ चतुर्भिः समयैः पूर्यते लोकान्ते भापमाणस्य॥] इति ।। अथ लोकान्त- वर्विननसनाडीबहिर्व्यवस्थितस्य वा मापकस्य भाषाद्रव्यश्चतुभिः समयैौकपूरणं प्रतिपादितं वसनाडीबहिर्विदिग्व्यवस्थितस्य च पश्चमिः समयैर्लोकापूरणं भवति तदेतत्सर्व कथं मिलतीति चेत्, अत्रार्थे सविवरणे भाष्यगाथे एव तत्स्वरूपप्रदर्शिके प्रदर्येते, तथाहि-"दिसिवद्वियस्स पढमोऽतिगमे ते चेव सेसया तिन्नि।। विदिसि द्वियस्स समया, पंचातिगमम्मि जं दोणि ॥३८६॥" व्याख्या-त्रसनाच्या पहिश्श्रतमणां दिशामन्यतमस्यां दिशि व्यवस्थितस्य मापकस्य प्रथमः समयोऽतिगमे नाडीमध्यप्र- वेशे भवति । शेपसमयत्रयभावना हुँ 'होइ असंखेञ्जइम मागे' इत्यादिवक्ष्यमाणगाथावृत्ती कथमिति चेदित्यादिना पक्ष्यते । लोकान्तेऽपि स्वयम्भूमणपरवटवर्तिनि चतसणां दिशामन्यतमस्यां दिशि व्यवस्थितस्य भापकस्यो धोलोकस्खलितत्वाद्भा- पाद्रव्याणां प्रथमः समयोऽतिगमे लोकमध्यप्रवेशे, प्रयस्तु समया: शेपास्तथैव, सनाडीपहिर्विदिग्व्यवस्थितस्य तु भापकस्य भाषाद्रव्यैः सर्वलोकापूरणे पञ्च समया लगन्तीति विशेषः। कुतः इत्याह-'अतिगमम्मिनंदोणि त्ति' विदिशः सकाशाद्भापाद्रव्याणि प्रसनाडीपहिरेव प्रथमे समये दिशि समागच्छन्ति, द्वितीये तु लोकनाडीमध्ये प्रविशन्ति इत्येवं यस्मादतिगमे नाडीमध्यप्रवेशे द्वौ समयौ लगतः। शेपास्तु प्रपः समपाधतासमयन्यातिवद् द्रव्या, इत्येवं पश्चममया सर्वलोकापरणे प्राप्यन्त इति ॥३८६।।

·, • 177 अथ शेपसमयत्रयभावनार्थ होइ असंखेजईमे भागे' इत्यादि यदुक्तं तदाह-किञ्च नियुक्तिकृता 'लोगस्स य कइभाए कइ- माओ होइ भासाए ' इति यत्प्रतिपादितं तद्वयाचिख्यासुर्भगवान् भाष्यकार आह- " होइ असंखेजइमे, भागे लोगस्स पढमविइएसु ॥ भासा असंखभागो, भयणा सेसेसु समयेसु ॥ ३९०॥" व्याख्या-चतुर्दशरज्जूच्छ्रितस्य लोकस्याऽसंख्याततमे भागे भाषाया अपि समस्तलोकव्यापिन्या असंख्याततम एव भागो भवति । कदा ?, इत्याह-प्रथमद्वितीयसमययोः । इदमुक्तं भवति-त्रिसमयव्याप्ती, चतुःसमयव्याप्ती, पञ्चसमयव्याप्ती च प्रथमसमयद्वितीयसमययोस्तावद् नियमेन सर्वत्र लोकासंख्येयभागे भाषाऽसंख्येयभागलक्षण एव विकल्पः सम्भवति, नान्यः । त्रिसमयव्याप्तौ हि प्रथमसमये दण्डपट्कं भवति, द्वितीयसमये तु पड् मन्थानः सम्पद्यन्ते । एते च दण्डादयो दैर्पण यद्यपि लोकान्तस्पर्शिनो भवन्ति, तथापि वक्तृमुखविनिर्गतत्वात्तत्प्रमाणानुसारतो वाहुल्येन चतुरगुलादिमाना एव भवन्ति, चतुरादीनि चाङ्गुलानि लोकासंख्येयभागवर्तिन्येव । इति सिद्धस्त्रिसमयव्याप्तौ प्रथमद्वितीयसमययो.कासंख्येयभागे भाषाऽसंख्येयभागः । चतुःसमयव्याप्तावप्येतदित्थमवगम्यत एव, प्रथमसमये लोकमध्यमात्र एव प्रवेशात्, द्वितीय- समये तु वक्ष्यमाणगत्या दण्डानामेव सद्भावादिति । पञ्चसमयव्याप्तिपक्षे तु सुबोधमेव, प्रथमसमये भाषाद्रव्याणां विदिशो दिश्येव गमनात् । द्वितीयसमये तु लोकमध्यमात्र एव प्रवेशात् । तस्मात् व्यादिसमयव्याप्तौ सर्वत्र प्रथम- द्वितीयसमययोर्लोकासंख्येयभागे भाषाया असंख्येयभाग एव भवति । भयणा सेसेसु समएसुत्ति' उक्तशेषेषु तृतीय- चतुर्थपञ्चमसमयेषु भजना विकल्परूपा बोद्धव्या, क्वापि लोकासंख्येयभागे स एव भाषाऽसंख्येयभाग एव भवति, ·परपिरपुनलोकस्य संगपेपमागे भापासंसपेयभागः, क्यापि समालोकप्याति: } सपा हि-सिमपप्पाही हत्तीपसमये भाषायाः समस्तलोकप्याप्तिः, पतःसमयष्यातिदतीयसमये तु लोकसंख्येयभागे भाषासस्पेभागः । कथं १, इति पेर, उच्यते स्वयम्भरमणपत्रिमपरतदयसिनि लोकान्त प्रानाडीपहिर्वा पविमदिशि स्थित्वा मुक्तो मापकस्य प्रथमसमये चतुरश्गुला- दिवाल्यो रन्जुहीपों दण्डस्तिरधीने पत्ता स्वपम्भामणपालटतिनि लोकान्ले लगति, ततो द्वितीयसमये तस्मादण्डाद- धिपतुर्दशरज्जूचितः पूर्वापरतस्तिरधीनरज्जुविस्तृतः परापावयासितद्रव्याणां दण्डो निर्गच्छति, लोकमध्ये तु दक्षिणत उत्तरमय परापालासितम्याणामेर चतुरगुलादिपाहत्प रज्जविस्तीर्ण दयं विनिर्गत्य स्ययम्भरमणदक्षिणोपरपतिनोर्लोका- न्सपोर्तगति । एवं प सति चतुरश्शुलादिपाहत्य सर्वोऽपि रज्जुविस्तीर्ण लोकमध्ये प्रवच्छत्वरं सिद्ध भवति, तृतीपरामये सूर्या- पोष्पपस्थितदण्डागर्दिश प्रमृतः परापावगसितपसमूहो भन्यानं साधयति, लोकमध्यध्यवस्थितः सर्वनारज्जविस्तीर्णा- पस्वरादपि प्रयतः पुनः स पर अमना समस्तामपि पूरपति, एवं प मति सर्वापि प्रानाडी उघ्याधोपपस्थितदण्ड- माधिमायेन तदधिक लोमरस पनि भरति । एनाला, नस्य संख्याततमो भागः । तथा च सति पतासामविक्या पासस्वीपममये लोफरप संख्यातदमे मागे भाषाया अपि समस्तलोकप्यापिन्याः संरूपातवमो माग इति स्थितम् ॥ पश्चा गामपिक्यास्त प्यास्तृतीयसमये लौहासंख्येयभाग मापामारपेयभागः | , इति पद, उच्यते तस्यां तस्य दण्डसमय- सात, व प गएपेपभापतित्यस्य मरगय मावितत्वादिविचितुर्थसमय परामविपा प्यासी मन्यान्तरपूरणाररामस्तलोक- ध्याति: पसामपिया तु याप्तौ चतुर्थगमये लोकसंख्येमागे मापार्यायमागा, तस्या वस्प मधिसमयस्वाद, सत्र ·च संख्येयभागवर्तित्वस्य प्रागेव भावितत्वादिति।पञ्चमसमये तु-पश्चसामयिक्यां व्यासौ मन्थान्तरालपूरणात्समस्तलोकव्याप्तिरिति॥ एवं तृतीयचतुर्थपञ्चमसमयेषु भाविता भजना, तद्भावने च ' व्याख्यातं -मयणा सेसेसु समयेसु 'इति । एतच्च महाप्रयत्नवक्तृनिसृष्टद्रव्यापेक्षयैवोक्तं, मन्दप्रयत्नवक्तृनिसृष्टानि तु लोकासंख्येयमाग एव वर्तन्ते, दण्डादिक्रमेण तेषां लोक- पूरणाऽसम्भवादिति । अथ यद्युक्तप्रकारेण त्रिभिश्चतुर्भिः पञ्चभिश्च समयैर्वाग्द्रव्यैर्लोकः पूर्यते तर्हि चतुर्दशपूर्व विदा श्रुत- केवलिना नियुक्तिकारेण भगवता भद्रबाहुस्वामिना ' चउहिं समएहिं लोगो, भासाए निरंतरं तु होइ फुडो॥ इति किमिति निर्धार्य चतुःसमयग्रहणमेव कृतमिति चेत्, सत्यम् , तुलादण्डग्रहणन्यायेन चतुःसमयग्रहणात् त्रयाणां पञ्चानामपि समयानां ग्रहणस्य नियुक्तिकृता विहितत्वादेव ॥ व्यवहारे यथा तुलादण्डमध्यभागग्रहणेन तदाद्यन्तभागयोरपि ग्रहणं विहितमेव, एवमत्रापि विज्ञेय, सत्रेऽप्येवंविधो न्यायो दृश्यते, यतो भग]वतः सूत्रस्य विचित्रा प्रवृत्तिः ॥ उक्तञ्च-"कत्थइ देसग्गहणं, कत्थइ घेप्पन्ति गिरवसेसाई ।। उक्कमकमजुत्ताई, कारणवसओ णिउत्ताई ॥ ३८८ ॥" [कुत्रचिद् देशग्रहणं, कुत्रापि गृह्यन्तेःनिरवशेषाणि ॥ उत्क्रमक्रमयुक्तानि, कारणवशतो नियुक्तानि ॥ न चैतादृशदेशनिवन्धः श्रुते न दृष्टो भगवत्यामष्ठमशते महाबन्धोद्देशके सत्यपि चतुःसामयिक विग्रहे त्रिसामयिकस्यैव तस्य निबन्धाद्, आह च-"चउसमयमज्झगहणे, तिपंचगहणं तुलाइमज्झस्स ।। जह गहणे पजंत-ग्गहणं चित्ता य सुत्तगई ॥३८७॥".[चतुःसमयमध्यग्रहणे, त्रिपञ्चग्रहणं तुलादिमध्यस्य । यथा ग्रहणे पर्यन्तग्रहणं चित्रा च सूत्रगतिः ॥] नार्धाधोगतदण्डादन्यद्रव्याणां पराधातो नास्ति ।। " चउसमयविग्गहे सति, महल्लबन्धमि तिसमयो जह वा ॥ मोत्तुं तिपंचसमए, तह.चउसमओ इह णिबद्धो ॥३८९॥"[चतुःसमयविग्रहे सति महाबन्धे ·विसमयो यथा वा ।। मुक्त्वा त्रिपञ्चसमयांस्तथा चतुःसमय इह निबद्धः] यदि पुनरेवं व्याख्यायते चतुर्भिरपि समयैर्लोको निरन्तरं स्पृष्टो व्याप्ती मवति, तुरप्यर्थ एवानुक्तत्रिपञ्चसमयसमुच्चये, तदेप्सितार्थलाभो न्यायाश्रयणादिप्रयास विनेति द्रष्टव्यं, तुरेवकारार्थ एव, तस्य च निरन्तरमित्यत्राव्यवहितान्वयो भापयेत्यस्य च कस्पचित्सम्बन्धिन्या माययेति विवक्षितमित्यप्याहुः, लोकस्य च चरमान्ते सर्वलोकव्याप्तिविशिष्टाया भापायावरमान्तो भवति यदाहुः। “आपूरियम्मि लोगे दोण्ह, वि लोगस्स तह य भासाए । चरिमंते परिमंतो, परिमे समयम्मि सञ्चत्य ॥ ३९१ ॥" [आपूरित लोके द्वयोरपि लोकस्य तथा च भाषायाः || परमान्ते चरमान्तयरमे समये सर्वत्र ॥ ] अत्र विवक्षयाऽध्देश्यन्तत्वाचरमग्रहणमिति तु पक्षद्वयेऽपि सम्मुखम् ॥ २९ ॥ अथ जैनसमुद्घावगत्या चतुर्भिः समयैर्भापाद्रव्यैलोका परिपूर्यत इत्यादेशस्यानादेशत्वं ख्यापयितुमाह- सर्ववेदिसमुद्घात गतिरत्र न युज्यते ॥ एकदा पइदिशा व्याप्तिः, पराघातेन तन्त्र यत् ।। ३० ॥ जैनसमुद्घातगत्या हि भापाद्रव्याणां लोकच्याभावगीक्रियमाणायां प्रथमसमये ऊर्ध्वाधोगाम्येव दण्डः स्यान तु पदिक इति पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरदिक्षु विदिष्विव वक्तृनिसृष्टद्रव्याणामगमनेन परापातशासितद्रव्याणामेव श्रवणात्मिसन्दश्रवणं न स्यात् ।। श्रूयते च-"भासासमसेढीओ, सदंब सुणइ मीसर्य सुणइ॥३५१॥"मापासमश्रेणीतः शब्दं यच्णोति मिश्रकं शृणोति] इत्यादावविशेषेण सर्वासु दिक्षु मिश्रशब्दश्रवणमेवेति ॥ अथ विदिक्षु नियमेन परापात्यासितशब्दश्रवणाभिधानाहिस्वनियमेन वत्पर्यवस्पतीत्यनिपभोपपादनाय मिश्रशन्दश्रवणं समभिधीयत इत्यूर्वाधोदिशोर्मिश्रवणमन्यासु च दिक्ष पराघातवासितश्रवण: मिति व्याख्यानतो विशेष प्रतिपद्यत इति चेत्, न, यो धूमवान् सोनिमानित्यमेव भाषासमश्रेणीतो यं शन्दं गणोति तं सितं ·शृणोतीत्यत्र यत्तच्छब्दाभ्यां नियमाभिधानादनियमानुपपत्तेः, अपि चोर्वाधोगमनसमय एव भाषा चतुर्दिशमप्यविशेषण शब्दप्रायोग्यद्रव्याणि पराहत्य द्वितीयसमये मन्थानं साधयतीति त्रिभिरेव समयैस्तस्या लोकव्याप्तिः सम्भवति, न च जीवप्रदे- शानामिव भाषाद्रव्याणामपि लोकव्याप्ती प्रथमसमये दण्डो द्वितीयसमये कपाटं तृतीयसमये मन्थाश्चतुर्थसमये चान्तरालपूरणमिति वाच्यम् ॥ भाषाद्रव्याणां पराघातसम्भवेनोधिोगमनोत्तरं द्वितीयसमये चतुर्दिक्ष्वनुश्रेणिगमनसमये सर्वतः पराघातवासित- द्रव्याणां मथिभावेन कपाटव्याघातात् ॥ न चैतेषां लोकव्याप्तौ चतुर्दिक्ष्वनुश्रेणिगमनपराघातस्वभावेभ्योऽधिकं नियामकमस्ति, केवली तु द्वितीयसमये केवलज्ञानरूपयेच्छया गुणदोषपर्यालोचनाद् भवोपग्राहिकर्मवशात्स्वभावाद् वा द्वितीयसमये मन्थान न करोति किन्तु कपाटमेवेति तस्य चतुःसामयिकी लोकव्याप्तिः, अचित्तमहास्कन्धस्तु विस्रसापरिणामेनैव लोकमापूरयतीति द्विती- यसमये तस्य कपाटमात्रभावाच्चतु:सामयिकी व्याप्तिर्विासापरिणामस्य पर्यनुयोगानहत्वाद्, अथवाऽसौ निजपुद्गलैरेव लोकमा- पूरयति, नतु पराघातेनान्यद्रव्याणामात्मपरिणामं जनयतीति तस्य चतुःसामयिक्येव व्याप्तिर्निजपुद्गलजन्ये मथि निजपुद्गल- जन्यकपाटस्य हेतुत्वा विना तदभावाद्, आह च "न समुग्धायगईए, मीसयसवर्ण मयं च दंडेमि ।। जइ तो वि तीहि पूरइ, समएहिं जओ पराघाओ।।३९२||जइणे ण पराधाओ, स जीवजोगो य तेण चउसमओ ॥ हेऊ होज्जाहि तर्हि, इच्छा कम्मं सहावो वा ॥३९३॥ खंधों वि वीससाए, ण पराघाओ अ तेण चउसमओ॥ अह होज पराधाओ, हविज तो सो वि तिसमइओ ॥३९४॥" [न समुद्घातगत्या, मिश्रकश्रवणं मतं च दण्डे ॥ यदि ततोऽपि त्रिभिः पूर्यते समयैर्यतः पराघातः ॥ जैने न पराघातः, स जीव- योगच तेन चतुःसमयः ॥ हेतुर्भवेत्तत्रेच्छा कर्म स्वभावोवा ॥ स्कन्धोऽपि विश्रसयान पराधातश्च तेन चतुःसमयः। अथ भवेत्पराघातो

·भवेतः सोऽपि त्रिसामयिका] स्यादेतत्-मधिमात्र एव कपाटं कारणमिति कपाटं विना मथोऽभावाचतुःसामयिस्येव भाषाया लोक-
प्याप्तिर्युज्यते, मैवं, मध्यनुकूलविस्तारे कपाटस्येव परायातस्यापि शक्तत्वादुभयोरप्येकशक्तिमत्वेन मधिहेतुत्वाद् अत एवापरापातस्य
स्कन्धस्य लोकव्याप्तौ कपाटापेक्षेति सिद्धान्तः, अथ जातस्यैव दण्डस्यैव विस्तारे पराघातः क्षमो नतत्पद्यमानस्य तस्य न वोदासी-
नद्रव्यमानस्यान्यथा द्वितीयसमय एव लोकव्याप्तिप्रसङ्गात्, न च स्वभावमा समयविलम्पनियामकमविप्रसङ्गादिति चेत्, वईि
प्रथमसमरे भापाद्रव्याणां पदण्डास्त एव प्रसृमरा द्वितीयसमये पण्मन्यानस्तृतीयसमये चान्तरालपूरणमिति प्रागुक्ता वस्तु
स्थितिरभ्युपगम्यता, अपराघातद्रव्याव्याप्तायेव दण्डकपाटमन्थानहेतुत्वादिति दिक् ॥ ३० ॥ प्रसद्गादनादेशान्तरं दूपयति--
दण्डमेफदिशं कृत्या, चतुर्मिी समयैः परे ॥ लोकपूरणमिच्छन्ति, न च युक्त्यागमक्षमम् ॥ २२ ॥
परे प्रत्युत मापाद्रव्याणां चतुभिः समयैर्लोकपूरण इमा प्रक्रियामाहुः, प्रथमसमये ताव दिशि दण्डो भवति, द्वितीयस-
मये च तत्र मन्या, अघोदिशि पुनर्दण्ड, तृतीयसमये चोर्ध्वदिश्यन्तरालपूरणमधोदिशि तु मन्या,चतुर्थसमये तु तथाप्यन्तरालपूरणा-
लोकव्याप्तिरिति, तन्मत न युक्तिं क्षमते, अनुश्रेणिगमनस्वमावानां पुद्गलानामेकयैव दिशा गमनं नान्योत्पत्र निपामकामावाद,
न च वक्तृसतात्वादिच्यापाराभिमुख्यमेव नियामक विश्रेण्यभिमुख मापके विश्रेणावपि गमनप्रसगाव, पटहादिशब्दपुद्गलानो
वक्तृमुसल्यापारनिरपेक्षतया चतुःसमयानियमप्रसगाव, न पात्र कश्चिदागमोऽप्यस्ति यदलात्तथाव्याप्तिस्वभायः कल्पयितुं
शक्येत।। आह च-"एगदिसमाइसमए, दंड काऊण चउहिं परेड ।। अमे भणन्ति,तंपिय, नागमजुत्तिरकर्म होइ ॥३९५॥ [एक-
दिकमादिसमये, दण्डं कृत्वा चतुर्मिः पूरयति ॥ अन्ये मणन्ति तदपि च नागमयुक्तिक्षम भवति ॥ ॥ ३२॥

·तदेवं समसङ्गं व्याख्यातं भेदतो मतिज्ञानं, अथ तत्पर्यायानभिधित्सुराह- ईहापोहौ च मीमांसा, मार्गणा च गवेषणा ।। संज्ञा स्मृतिर्मतिः प्रज्ञा, सर्वमाभिनियोधिकम् ॥ ३३ ॥ ईहाऽन्वयव्यतिरेकधर्मगवेपणा, अपोहो निश्चयो, मीमांसा विमर्शोऽपायात्पूर्व ईहायात्रोत्तरः सम्भवसम्प्रत्यया, मार्गणम- न्वयधर्मान्वेपणं,गवेषणं व्यतिरेकधर्मालोचन,संज्ञाऽवग्रहोत्तरभावी मतिविशेष एव,स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थानुसन्धानम्,मतिः कथ- श्चिदर्थपरिच्छित्तावपि सूक्ष्मधर्मालोचनरूपा बुद्धिः, प्रज्ञा विशिष्टक्षयोपशमजन्या प्रभूतवस्तुयथातत्त्वालोचनं, सर्वामिदं कथ- श्चिद्भदेऽप्याभिनियोधिकमेव मन्तव्यम् । यदाह परममुनिः नियुक्तिगाथा] "इहा अपोह वीमंसा, मग्गणा च गवसणा ॥ सण्ण सई. मई पण्णा, सव्वमाभिणियोहियं ॥३९६॥" [ईहाऽपोहो विमर्शो, मार्गणा च गवेपणा। संज्ञा स्मृतिर्मतिः प्रज्ञा, सर्वमाभि- निबोधिकम् ॥ ] भाष्यकृदप्याह-" होइ अपोहोऽवाओ, सई धिई सव्वमेव मइपन्नाईहा सेसा, सव्वं, इदमाभिणिबोहिय जाण ॥ ३९७ ॥ [ भवत्यपोहोपायः स्मृतिधृतिः सर्वमेव मतिप्रज्ञे ॥ ईहा शेपाणि सर्वमिदमामिनियोधिकम् ] अत्र मतिप्रज्ञाऽभिनिवोधिकबुद्धिलक्षणाश्चत्वारः शब्दा वचनपर्यायास्तैर्मतिज्ञानसामान्याभिधानाद्, अवग्रहादिशब्दाचाऽर्थपर्यायास्त- देकदेशाभिधानाद्, अथवा सर्वेषामपि वस्तूनामभिलापवाचकाः शब्दा वचनपर्यायाः, तदभिधेयार्थस्यात्मभूता भेदास्त्वर्थपर्याया; यथा कनकस्य कटककेयूरादयः, तदाह-" मइपन्नाभिणिोहिय-बुद्धीओ होन्ति वयणपजाआ ॥ जा ओग्गहाइसना, ते सव्ये अत्थपजाया ॥ ३९८ ॥"[ मतिप्रज्ञाभिनियोधिकयुद्धयो भवन्ति वचनपर्यायाः ॥ या अवग्रहादिसंज्ञा ते सर्व अर्थपर्यायाः ॥] गतान भेदा एव तन्निरूपणं चात्राप्रकृतं शब्दभेदादर्थभेदभ्रमनिरासाय मतिपर्यायज्ञानशब्दाभिधानस्यैवात्र - ·प्रकृतत्वात् , यथा यापनपे " बुदिरुपलब्धिज्ञानमित्यऽनन्तरम् " इति सांख्याभिमतस्य शब्दभेदादर्थभेदस्य निरा- साय शानपर्यायाभिधानम्, एकरूपेणेकार्थरोधकशब्दद्वयं च पर्याया, अन्यथा पृथिवीपटशब्दयोरपि पर्यापत्त्वव्यवहारप्रस- हादिति, तथा च कथाहापोहादीनां पतिज्ञानपर्यायत्वमिति चेत्, सत्यं-अवग्रहणादियोगार्थभेदेऽप्यवग्रहादिशन्दाना मविसामान्यप्रवृत्तिकत्वेन पर्यायत्वात् योगार्थभेदस्यापि पर्यायस्वप्रतिपन्थित्वे घटकलशादिपदानामपि तत्त्वं न स्यात् , न चैवमवग्रहेहादिसरप्रसहगा, अवग्रहादीनां सामान्यादिग्राहित्वेऽप्यव्यक्तव्यक्ततपदवमासविशेषेण विशेषाद , नहि यथा- भूतमवग्रहे सामान्यमानार्थस्यावग्रहणं तथाभूतमेवेहाया, किन्तु विशिष्ट, विशिष्टतरं विशिष्टतम चापायधारणपो, यथाभूता घेहाया मतिचेष्टा ततो विशिष्टता विशिष्टतया बापायधारणयो, अविशिष्टतरा चाऽजनहे, अविगमनपापफफारिशिष्टं धारणायो, अविशिष्टमविशिष्टता चेहावग्रहयो, अर्थधारणमप्ययग्रहेहापायेभ्यः सर्वप्रकष्ट धारणायामिति ॥ तदिदमाह-xxx इयानवोपलम्धोयं ग्रन्थः,अग्रेतना समाप्तिं यावत्प्रभूततमो ग्रन्थभागा खण्डित इति तद्युमुत्सना किनिदियसूचकमायं प्रदर्यते [सव्यं वाभिणियोहिय-मिहोन्गहाहवपोष्ट संगहियोकेिवलमत्यविसेस,पइ मिनाउगहाईया॥३९९।। (सर्व वाभिनियोधिक मिडावप्रहादिवचनेन सगृहीतम् ॥ केवलमर्थविशेष प्रति मिना अवग्रहादयः अभावग्रहापायचारणानामविशिष्टविशिविशिष्टतर विशिष्टतमार्थप्रतिपादकत्वेन कथं वच्छिन्दनामिनियोधिक सद्गृह्यत इति चेत्, अत्राह-अविशिष्टयौगिकार्याश्रयणेन सर्वेषामप्येक वाचकत्वेनामिनितोषिकत्वेऽविरोधात् । इदमुक्तं भवति, अवग्रहणमवग्रह इतिष्पुत्पतिमात्रिस्य सर्वमप्यामितियोधिवयवाहा, यथा हि, कमप्यर्थमवमोऽवगृशाति,तयेहापि कमप्यर्थमनगृहात्यैव, एवमपायधारणे अपि कमप्यमहोव इति सर्वमप्यामिनिमोधिक ·सामान्यनावग्रह उच्यते । एवमीहनमीहा मतिचेष्टेतीहाया व्युत्पत्ति, अवगमनमवायोऽर्थावगम इत्यवायस्य, धरणं धारणा अर्थस्या- विच्युत्यादिस्वरूपमिति धारणायाश्च व्युत्पत्तिमवलम्ब्याग्रहापायधारणानामपि मतिचेष्टाविशेषरूपत्वात्सामान्यत ईहात्वे अवन- हेहाघारणानामप्यर्था वगमात्मकत्वात्सामान्यतोऽपायत्वे अवग्रहेहापायानां सामान्यतोऽर्थधरणस्वरूपत्वाद्धारणात्वे न कश्चिद्विरोधः, यथैतेषामवग्रहादीनां सङ्करप्रसङ्गो न भवति तथा प्रागेवोपपादितं पूज्यैरित्यलमतिपल्लवितेन । तदिदमाह भाष्यकारः।। "उग्गहण- मोग्गहो त्ति य, अविसिट्ठमवग्गहो तयं सव्वं ॥ ईहा जं मइचट्ठा, मइवावारो तयं सच्वं॥४००॥अवगमणमवाओत्ति य, अत्थाव- गमो तयं हवइ सव्वं ॥ धरणं च धारणत्ति य, तं सव्वं धरणमत्थस्स।।४०१॥" [अवग्रहणमवग्रह इति, चाविशिष्टमवग्रहस्तत्सर्वम् ।। ईहा यद् मतिचेष्टा,मतिव्यापारस्तत्सर्वम्।।अवगमनमवाय इति चार्थावगमस्तद् भवति सर्वम् ॥ धरणं च धारणेति च तत्सर्व धरणम- थस्य]अथैवं तत्त्वभेदपर्यायैर्व्याख्यातस्वरूपस्यास्याभिनिवोधिकज्ञानस्य समासतो ज्ञेयभेदेन चातुर्विध्य,यन्नन्दिसूत्रं "तं समासओ चउन्विहं पन्नत्तं, तंजहा-दव्वओ, खित्तओ, कालओ, भावओ। तत्थ दव्वओ णं आभिणियोहियनाणी आएसेणं सव्वदन्वाई जाणइ न पासई" इत्यादि [तत्समासतश्चतुर्विधं प्रज्ञप्तं तद्यथा-द्रव्यतः,क्षेत्रतः, कालतो, भावतः। तत्र द्रव्यत आभिनिवोधिकज्ञानी आदेशेन सर्नद्रव्याणि जानाति न पश्यति] अथास्तु पदार्थानां द्रव्यक्षेत्रकालभावभिन्नत्वेन चतुर्विधत्वाज्ञयचातुर्विध्यं ततो ज्ञान- स्य चतुर्विधत्वे किमायातमिति चेत्, उच्यते, ज्ञानन्तावद्विषयाधीनसत्ताकं विषयमवगच्छदेव ज्ञानं ज्ञानत्वमृच्छति, तथा चाभिनियो- धिकमादेशेन द्रव्यादिभेदेन चतुर्विधमपि विषयमवगृह्णातीति विषयभेदेन ज्ञानस्यापि चतुर्विधत्वं सिद्धम् । तदाह-"तं पुण चउब्विहं ने-य भेयओ तेण जं तदुवउत्तो। आदेसेणं सव्वं,दच्याइ चउव्विहं मुणइ ॥४०२॥" [तत्पुनश्चतुर्विधंज्ञेय-भेदतस्तेन यत्तदुपयुक्त। HGGESTER ·आदेशेन सर्वे द्रव्यादि चतुर्विधं जानाति ।। ननु द्रव्यादिचतुर्विधमाभिनियोधिकशानी जानातीत्युक्तं तत्केन सरूपेण, नप किं- झानस्य ज्ञातव्यप्रकारभेदोऽस्तीति स्वरूपं पृच्छसीति वाच्यं, ज्ञातव्यप्रकारस्य द्वैविध्यात् , तपाहि,ओपादेशी विभागादेशव सामा- न्यप्रकारो विशेषप्रकारचेति तदर्थः,अतर वनस्तरूपेणेति प्रश्ना, अमोत्तर, ओघादेशन सामान्यप्रकारेण, तथाहि, द्रव्यसामान्येन असं- स्पेयप्रदेशात्मको लोकव्यापकोऽभूतः प्राणिनां पुद्गलानां च गत्युपष्टम्मनहतास्तिकाय इत्यादिना सामान्यप्रकारेण कियरप- पिविशिष्टानि पडपि धर्मास्तिकापादीनि सर्वद्रव्याणि सामान्येनाभिनिवोधिकषानी जानातीति तयम्।विभागादेशेन विशेषप्रकारेण पुनः सः पर्यायैः केवलिष्टरवच्छिन्नानि मद्रव्याणि न जानाति केग्लशानायसेपत्वात्सर्वपर्यापाणामिति, एवं क्षेत्रमपि सर्व सामा- न्यतः क्रियत्पर्यायायरिछनं सामान्यादेशेन जानातिन विशेषादेन सर्वपापविशिष्टु, कालमपि सर्माद्धारूर अतीतानागतवर्तमानभे- दनसिविधं वेत्यादिरूपेण, भावतस्तु मामान्येन सर्वभावानामनन्तमार्ग, औदायिकमाविकोपमिकथायोपशनिपारिणामिकान्ता पञ्चभावान्सामान्यादेशेन जानाति न परवाएतावत एवाभिनियोधिकपिपयत्वात् ॥ इह क्षेत्रकालयोः सामान्येन द्रव्यान्तर्गतत्वे- ऽपि भेदेन रूढत्यात्पृथगुपाद कृता वार्यत्वे शप्रदेशस्य सादेशतः श्रुतोपलब्धेष्वर्येषु सर्वद्रव्यादिविषयं मतिज्ञानं प्रस्तते । न च धृतोपलम्धेयर्थेषु ग्राहसत्येन प्रसस्य मानस्य श्रुतबानत्वमेव न्याय्यं नमविज्ञानत्वमिति साम्प्रतम्, इह पूर्व श्रुतपरिकर्मिवमते- रपि साम्प्रतमाभिनिवोधिकज्ञानस्य श्रुतोपयोगपृते तदुपलम्धेष्वर्थेषु तदासनामात्रेणैव प्रवृत्तत्वात, यदवादि, "पुध्धि सुपपरिकम्भि य-भस्मज संप सुपाईय" इत्यादि,ममप्येवाप्पकारोऽध्याह-"आएसोति पगारो, ओहादेसेण सम्बदबाई। धम्मस्थि- माश्याई, जाणइन उ सबमेएणं ॥४०खेतं लोगालोग, कालं सम्बदमदद तिविहं तिपिंपोदश्याईए, मावे ज नेयमेवइयं ·॥४०४॥ आएसोत्ति व सुत्तं, सुओबल सु तस्स मइनाणं ।। पसरइ तन्मावणया, विणा वि सुत्तानुसारेण ॥४०५॥" [आदेश इति- प्रकार ओघादेशेन सर्वद्रव्याणि ॥ धर्मास्तिकायिकादीनि जानाति न तु सर्वभेदेन ॥ क्षेत्रं लोकालोकं कालं सर्वाद्धामथवा त्रिविध- मिति ॥ पञ्चौदयिकादीन्भावान्यज्ज्ञेयमियद् ॥ आदेश इति वा सूत्रं श्रुतोपलब्धेपु तस्य मतिज्ञानं ॥ प्रसरति तद्भावनया विनापि सूत्रानुसारेण॥ तदेवं मतिज्ञानस्य तवभेदपर्यायनिरूपणं द्रव्यादिविषयप्ररूपणं च प्रदर्शितम् ॥ अथ सत्पदप्ररूपणतादिभिर्नव- भिरनुयोगद्वारैर्मतिज्ञानं विचार्यते, अनुयोगद्वाराणि च गत्यादिमार्गणाभेदेषु विधीयन्ते, अतः पूर्व द्वाराणि मार्गणाभेदाचोच्यन्ते तत्र सत्पदप्ररूपणता, द्रव्यप्रमाण, क्षेत्र, स्पर्शना, कालः, अन्तरं, भागः, भावा, अल्पवहुत्वं चेति नवानुयोगद्वाराणि, अनुयोगो व्याख्यानं तस्य द्वाराणीव द्वाराणि व्याख्यानपुरप्रवेशमार्गाः, मार्गणाश्च 'गइ इंदिय काय' इत्यादिगाथोक्ताः, सत्पदाद्यनुयोग- द्वारावतारस्थानानि, एतेषां स्वरूपं प्रतिपद्यमानप्रतिपन्नजीवानां मार्गणाविचारोऽनुयोगद्वारविचारश्च महाभाष्यतद्वृत्त्यादि- भ्यो विशेषजिज्ञासुनाऽवधेयः ॥ तत्र महाभाष्ये षडुत्तरचतुःशततमगाथात आरभ्य त्रिचत्वारिंशदाधिकचतुःशततमी यावदष्टा- त्रिंशता गाथाभिस्सत्पदप्ररूपणतादिभिरनुयोगद्वारैर्मतिज्ञानं चिन्तितम्॥ ततः पट्पष्टयुत्तरपञ्चशततमी गाथा यावत्रयोविंशत्यऽ- धिकशतसंख्यगाथाभिः श्रुतज्ञानं निरूपितम् ॥ ततोऽष्टोत्तराष्टशततमी गाथां यावद्विचत्वारिंशदधिकद्विशतप्रमाणाभिर्गा- थाभिरवधिज्ञानं प्ररूपितम् ॥ ततो द्वाविंशत्युत्तराष्टशततमी गाथां यावचतुर्दशभिर्गाथाभिर्मनःपर्यायज्ञानप्ररूपणा कृता ॥ ततः षट्त्रिंशदुत्तराष्टशततमी गाथां यावचतुर्दशभिर्गाथाभिः केवलज्ञानं निरूपितम् ॥ ] ॥ न्यायविशारद-न्यायाचार्य-महोपाध्यायश्रीयशोविजयगणिप्रणीतं त्रुटितावस्थोपलब्धं श्रीज्ञानार्णवप्रकरणं समाप्तम्॥

·हामाणपग्यविमागेन प्रतिज्ञानरूपणमध्यवशिदमिति तादीमा तस्वभुत्मापरणाय प्रश्पप्रणीतमेय तदीय- विपदापमानामा शास्रिणमायर पूर्व विधा मुप्रितमप्यतासलमतासत्यापनायेह प्रकाश्यते ॥ ॥ अथ श्रीज्ञानविन्दुप्रकरणम् ॥ ऐन्द्रस्तोमनतं नया, धीरं तस्यादेशिनम् ॥ ज्ञानविन्दुः श्रुताम्भोधेः, सम्यगुद्धिपते मया ॥१॥ सत्र शान तायदात्मनः म्यपराधमासको साधारणों गुणः, स घाभ्रपटल विनिर्मुक्तस्य भास्वत व निरस्तसमस्तावरणस्य जीवरम स्वभानभूतः केवलशानव्यपदेशं लभते । तदाराचार्या:-" फेवलनाणमणत, जीवसरूपं तयं निरापरणं ॥" इति । पस्वभावं यद्यपि सर्वपातिफेवातावरण कारनवापरीतुं व्याप्रियते, तथापि तस्यानन्ततमो भागो नित्यानात एपावतिष्ठते, व्यायामाग्यात् ।। (नन्दीपत्र) सम्वीयाणे पि य ग अपसरस्स अणंतवमो भागो णिच्चुग्याडिओ चिट्ठर, सो वि अ जइ आवरिला, तेणं जीवो अजावतणं पाविला" इति पारमामाण्यात् । अयं घ सभाषः फेलशानावरणातस्य जीवस्य पनपटलच्छपस्प रपेरिध भन्दप्रयाश्च इत्युच्यते । तत्र हेतु: केवलज्ञानावरणमेप । फेवलज्ञानव्यावृत्तज्ञानत्यच्याप्यजातिविशे- पायरियम तदेतत्वस्य शास्त्रार्थस्यात् । अत एव न मतिज्ञानावरणक्षयादिनापि मनिशानाद्युत्पादनप्रसलगा । अत एव धास्य विभावगुणत्वमिति प्रसिदिः । स्पष्टप्रयासप्रतिवन्धके मन्दप्रकाशजनकत्वमनुस्कटे चक्षुराधावरणे वसादाय इष्ट, न तूत्कटे बुध्यादाविति कथमश्रेयमिति चेत्, न, अभ्राधावरणे उत्कटे उभयस्य दर्शनात्, अत एकात्र (नन्दी) "मुटु पि मेघरामदए, होति पभा संदधाणं " इत्येव शान्तितं पारम, अत्यामृतेऽपि चन्द्रसूर्यादौ दिनरजनीविभागदेवत्पप्रकाशयजीवेऽप्यन्यथ्यावर्तकचे.

·'तन्यमात्राविर्भाव आवश्यक इति परमार्थः । एकत्र कथमावृतानावृतत्वमिति त्वर्पितद्रव्यपर्यायात्मना भेदाभेदवादेन निर्लो- ठनीयम् । ये तु चिन्मात्राश्रयविषयमज्ञानमिति विवरणाचार्यमताश्रयिणो वेदान्तिनस्तेषामेकान्तवादिनां महत्यनुपपत्तिरेव, अज्ञानाश्रयत्वेनानावृतं चैतन्यं यत्तदेव तद्विषयतयाऽऽवृतमिति विरोधात् । न चाऽखण्डत्वाद्यज्ञानविषयः, चैतन्यं त्वाश्रय इत्यवि- रोधः, अखण्डत्वादेचिद्रूपत्वे भासमानस्यावृतत्त्वायोगात्, अचिद्रूपत्वे च जड़े आवरणायोगात् । कल्पितभेदेनाखण्डत्वादि विषय इति चेत्, न, भिन्नावरणे चैतन्यानावरणात् । परमार्थतो नास्त्येवावरणं चैतन्ये, कल्पितं तु शुक्तौ रजतमिव तत्तत्राविरुद्धं, तेनैव च चित्त्वाखण्डत्वादिभेदकल्पना 'चैतन्य स्फुरति नाखण्डत्वाद्'इत्येवंरूपाऽऽधीयमाना न विरुद्धेति चेत्, न, कल्पितेन रज- तेन रजतकार्यवत्कल्पितेनावरणेनावरणकार्यायोगात् । 'अहं मां न जानामि' इत्यनुभव एव कर्मत्वांशे आवरणविषयकः कल्पि- तस्यापि तस्य कार्यकारित्वमाचष्टे, अज्ञानरूपक्रियाजन्यस्यातिशयस्यावरणरूपस्यैव प्रकृते कर्मत्वात्मकत्वात्, अत एवास्य सा. क्षिप्रत्यक्षत्वेन स्वगोचरप्रमाणापेक्षया न निवृत्तिप्रसङ्ग इति चेत्, न, 'मां न जानामि' इत्यस्य विशेषज्ञानाभावविषयत्वाद, अन्यथा मां जानामात्यनेन विरोधात, दृष्टश्चैत्थं 'न किमपि जानामि इत्यादिमध्यस्थानां प्रयोगः । किञ्च विशिष्टाविशिष्टयोर्भेदा. भेदाभ्युपगमं विनाखण्डत्वादिविशिष्टचैतन्यज्ञानेन विशिष्टावरणनिवृत्तावपि शुद्धचैतन्याप्रकाशप्रसङ्गः, विशिष्टस्य कल्पित- त्वादविशिष्टस्य चाननुभवात्, महावाक्यस्य निर्धर्मकनमविषयत्वं चाग्रे निर्लोठयिष्यामः । एतेन 'जीवाश्रयं ब्रह्मविषयं चाज्ञानम्' इति वाचस्पतिमिश्राभ्युपगमोऽपि निरस्तः । जीवब्रह्मणोरपि कल्पितभेदत्वात्, व्यावहारिकभेदेऽपि जीवनिष्ठाविद्यया तत्रैव 'प्रपञ्चोत्पत्तिप्रसङ्गात् । न चाहकारादिप्रपञ्चोत्पत्तिस्तत्रेष्टैव, आकाशादिप्रपञ्चोत्पत्तिस्तु विषयपक्षपातिन्या अविद्याया ईअरेस- ·। स्वेन तत्रैव युक्तत्यपि साम्प्रतम्, अज्ञातब्रह्मण एवैतन्मते ईश्वरत्वेऽप्यज्ञातयुक्त रजतोपादानत्ववत्तस्याकाशादिप्रपञ्चोपादान- त्वाभिधानासम्भवात, रजतस्थले हीदमंशावच्छेदेन रजवाभावाशानम्, इदमंशावच्छेदेन रजतोत्पादकामति त्वया क्लस शुक्त्यज्ञानं त्वदूरविप्रकर्षण तथा, प्रकृवे तु ब्रह्मण्यवच्छेदासम्भवान किश्चिदेतत्, अवच्छेदानियमेन हेतुत्वे चाहकारादेरपीश्वरे उत्पत्तिप्रसङ्गादिति किमतिप्रसङ्गेन, तस्मादनेकान्तवादाश्रयादेव केवलज्ञानावरणेनावृतोऽप्यनन्ततमभागापशिष्टोनापत एव शानस्वभावः सामान्यत एकोऽप्यनन्तपर्यापकीर्मीरिततिर्मन्दप्रकाशनामधेयो नानुपपना, स चापान्तरालावस्थितमतिज्ञाना- घावरणक्षयोपशमभेदसम्पादित नानात्वं भजते, घनपटलाच्छन्नरवर्मन्दप्रकाश इयान्तरालस्थकटकट्याचावरणविवरप्रवेशात् ॥ इत्यं च जन्मादिपर्यायवदात्मस्वभावत्वेऽपि मतिज्ञानादिरूपमन्दप्रकाशस्योपाधिमेदसम्पादितसत्ताकत्येनोपाधिविगमे तद्वि- गमसम्भवाम्म कैवल्यस्वभावानुपपत्तिरिति महाभाष्यकारः, अत एव द्वितीयापूर्वकरणे ताचिकधर्मसन्यासलामे पायो. पशामिकाः क्षमादिधर्मा अप्यपगच्छन्तीति तत्र ता ( योगदृष्टिसमुच्चयादौ) हरिभद्राचार्यनिरूपितम् । निरूपितं च योगय- मकर्मनिर्जरणहेतुफलसम्पन्धनियतसनाकस्य शायिकस्यापि चारित्रधर्मस्य मुक्तावनास्थानम् । न च पक्तव्यं केवलज्ञानाव- रणेन बलीयसापरीतुमसक्यस्पानन्ततमभागस्प दुर्बलेन मतिज्ञानावरणादिना नावरणसम्भव इति, फर्मणः स्वावार्यावारक- तापां सर्वपातिरसस्पर्धयोदयस्पैव पलत्वात्, सस्य च मतिशानापरणादिप्रकृतिप्वप्यविशिष्टत्वात् । कथं तर्हि क्षयोपशम इतिचेत्, . अप्रेयमहन्मतोपनिपद्वेदिनां मफिया-दह हि कर्मणां प्रत्येकमनन्तानन्तानि रसस्पर्घकानि भवन्ति, तत्र फेवलज्ञा- नावरण-फलदर्शनावरणा-ऽऽयादशम्पाय-मिथ्यात्वे-निद्रलक्षणानां विंशतः प्रकृतीना सर्वपातिनीनां सर्वाण्यपि रसस्पर्धकानि ·सर्वघातीन्येव भवन्ति, उक्तशेषाणां पञ्चविंशतिघातिप्रकृतीनां देशघातिनीनां रसस्पर्धकानि यानि चतु:स्थानकानि यानि च त्रिस्थानकानि तानि सर्वघातीन्येव, द्विस्थानकानि तु कानिचित् सर्वघातीनि कानिचिच देशघातीनि, . एकस्थानकानि तु सर्वाण्यपि देशघातीन्येव । तत्र ज्ञानावरणचतुष्कदर्शनावरणत्रयसञ्चलनचतुष्कान्तरायपञ्चकपुवेदलक्षणानां सप्तदशप्र- कृतीनामेकद्वित्रिचतुःस्थानकरसा-बन्धमाभित्य प्राप्यन्ते, श्रेणिप्रतिपत्तेरांगासां द्विस्थानकस्य त्रिस्थानकस्य चतुःस्थानकस्य वा रसस्य बन्धात् । श्रेणिप्रतिपत्तौ त्वनिवृत्तिवादराद्धायाः संख्येयेषु भागेषु गतेष्वत्यन्तविशुद्धाध्यवसायेनाशुभत्वादासा- मेकस्थानकरसस्यैव बन्धात्, शेपास्तु शुभा अशुभा चा. वन्धमधिकृत्य द्विस्थानकरसास्त्रिस्थानकरसाश्चतुःस्थानकरसाश्च प्राप्यन्ते, न कदाचनाप्येकस्थानकरसाः । यत उक्तसप्तदशव्यतिरिक्तानां हास्याद्यानामशुभप्रकृतीनामेकस्थानकरसब- न्धयोग्या शुद्धिरपूर्वकरणप्रमत्ताप्रमत्तानां भवत्येव न, यदा त्वेकस्थानकरसबन्धयोग्या परमप्रकर्षप्राप्ता शुद्धिरनिवृत्तिवाद- राद्धायाः संख्येयेभ्यो भागेभ्यः परतो जायते, तदा वन्धमेव न ता आयान्तीति ॥ न च यथा श्रेण्यारोहेऽनिवृत्तिवाद राद्धाया संख्येयेषु भागेपु गतेषु परतोऽतिविशुद्धत्वान्मतिज्ञानावरणादीनामेकस्थानकरसवन्धा, तथा क्षपकश्रेण्यारोहे सू- मसम्परायस्य चरमद्विचरमादिसमयेषु वर्तमानस्यातीवविशुद्धत्वात् केवलद्विकस्य सम्भवगन्धस्यैकस्थानरसवन्धः कथं न भवतीति शङ्कनीयम् १ । स्वल्पस्यापि केवलद्विकरसस्य सर्वघातित्वात् , सर्वघातिनां च जघन्यपदेऽपि द्विस्थानकरसस्यैव सम्भवाद, शुभानामपि प्रकृतीनामत्यन्तशुद्धौ वर्तमानश्चतु:स्थानकमेव रसं बनाति, ततो मन्दमन्दतविशुद्धौ तु विस्था नकं द्विस्थानकं वा; सक्लेशादायां वर्तमानस्तु शुभप्रकृतीरेव न बनातीति कुतस्तद्गतरसस्थानकापन्ता । यास्त्वतिसक्लष्टे . - ·मिध्याष्टौ नरकगतिप्रायोग्या वैवियतेजसाया शुभप्रकृतयो पन्धमायान्ति, तासामपि तथास्वाभाव्याज्जयन्यतोऽपि विस्था- एव रसो पन्धमायाति नैकस्थानक इति ध्येयम् । ननत्कृष्टस्थितिमा सबल्लेशोत्कर्षेण भवति, ततो येरेवाऽभ्यवसायैः शुभ- प्रकृतीनामुत्कष्टा स्थितिभवति तैरेवैकाथानकोऽपि रसः किं न स्यादिति चेत्, उच्यते-इह हि प्रथमस्थितेरारम्प समयसमयवद्धया- संस्पेयाः स्थितिविशेषा भवन्ति, एवेकरयां च स्थितावसंख्येया रसस्पर्धकसझातविशेषाा, तत उत्कृष्टस्थिती पध्यमानायो प्रतिस्थितिविशेषमसंख्यया ये रसस्पर्धक सङ्घातविशपास्ते तावन्तो द्विस्थानकरसस्यैव घटन्ते नैकस्थानफस्येति न शुभप्रक- नामस्कृष्टस्थितिवन्धेऽप्येवस्थानबरसमन्धः। उक्तंच-"(पंचसंग्रह)उकोसटिईअन्झय-साणेहिं एगठाणिओ होइ।। सुमित्राण तन जंलिई, असंरागुणिआ उ अशुमागा॥३-६४ ॥ इति । एवं स्थिवे देशघातिनामवधिज्ञानावरणादीनां सर्वपातिरसस्पर्धकेषु विशुद्धाप्यवसायतो देशपातितया परिणमनेन निहतेषु, देशघातिरसस्पर्धकेषु चातिस्निग्धेष्वरुपरसीकतेपु, तदन्तर्गतकतिप• परसस्पर्धकमागस्यौदपावलिकाप्रविष्टरप क्षये, शेषस्य च विपाकोदयविष्कम्मलक्षणे उपशमे, जीवस्यावधिमनापर्यायशानचक्षु देशनादयो गुणाः क्षायोपशामिफाः प्रादुर्भवन्ति । तदुक्तम्-"णिहएसु सवपाई-रसेसु फडेस देसपाईण ॥ जीवस्स गुणा जा. 4-त आहीमणपरकमाई।।।३-३०॥" निहतेषु देशपातितया परिणमितेषु ।। तदावधिशानावरणादीनां कतिपयदेशघातिरस- स्पर्धक्क्षयोपशमा पतिपयदेशपतिरसस्पर्धकानां चोदयात् क्षयोपशमानुषिद्ध औदयिको भावः प्रपतवे, अत एवोदीयमाना- अषयोपशमादया वर्धमानायधिज्ञानोपपतिः । यदा चावधिशानाऽऽवरणादीनां सर्वपातीनि रसस्पर्धकानि पिपाकोदयमाग- तानि भवन्ति तदा तद्विषय औषयिको मावा यला प्रवर्तते । फेवलमपपिज्ञानावरणीयसर्वपातिरसस्पर्धकाना देशवातितया ·परिणामः कदाचिद्विशिष्टगुणप्रतिपत्त्या कदाचिच तामन्तरेणैव स्यात्, भवप्रत्ययगुणप्रत्ययभेदेन तस्य द्वैविध्योपदर्शनात् । मनःपर्यायज्ञानावरणीयस्य तु विशिष्टसंयमाप्रमादादिप्रतिपचावेव तथास्वभावानामेव बन्धकाले तेषां बन्धनाव, चक्षुर्दर्श- नावरणादेरपि तत्तदिन्द्रियपर्याप्त्यादिघटितसामग्र्या तथापरिणामः । मतिश्रुतावरणाचक्षुर्दर्शनावरणान्तरायप्रकृतीनां तु सदैव देशघातिनामेव रसस्पर्धकानामुदयो न सर्वघातिना, ततः सदैव तासामौदयिकक्षायोपशमिको भावौ सम्मिश्री प्राप्येते, न केवल औदयिक इति उक्तं पञ्चसङ्ग्रहमूलटीकायाम् । एतच्च तासां सर्वघातिरसस्पर्घकानि येन तेनाध्यवसायेन देशघातीनि कर्तुं शक्यन्ते इत्यभ्युपगमे सति उपपद्यते, अन्यथा बन्धोपनीतानां मतिज्ञानावरणादिदेशघातिरसस्पर्धकानामनिवृत्ति- चादराद्धायाः संख्येयेषु भागेषु गतेष्वेव सम्भवात्तदर्वाग् मतिज्ञानाद्यभावप्रसङ्गः, तदभावे च तद्रललभ्यतदवस्थालाभानु- पपत्तिरित्यन्योन्याश्रयापातेन मतिज्ञानादीनां मूलत एवाभावप्रसङ्गात् ! एवं मतिश्रुताज्ञानाचक्षुर्दर्शनादीनामपि क्षायो- पशमिकत्वेन भणनात्सर्वघातिरसस्पर्धकोदये तदलाभादेशघातिरसस्पर्धकानां चार्वागवन्धादध्यवसायमात्रेण सर्वघातिनो देशघातित्वपरिणामानभ्युपगमे सर्वजीवानां तल्लाभानुपपत्तिरिति भावनीयम् । ननु यदि येन वेनाध्यवसायेनोक्तरसस्पर्ध- कानां सर्वघातिनां देशपतितया परिणामस्तदाग्दिशायां तद्वन्ध एव किं प्रयोजनमिति चेत्, तत्कि प्रयोजनक्षतिभिया सा- मग्री कार्य नार्जयंतीति वक्तुमध्यवसितोऽसि ? । एवं हि पूर्णे प्रयोजने दृढदण्डनुन्नं चक्रं न प्राम्येत्, तस्मात्प्रकृते हेतुस- माजादेव सर्वघातिरसस्पर्धकान्धौपयिकाध्यवसायेन तद्धन्धे तत्तदध्यवसायेन सर्वदा तद्देशघातित्वपरिणामे च बाधकामा- वः। तदेवं ज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायाणां विपाकोदयेऽपि क्षयोपशमोऽविरुद्ध इति स्मितम् । मोहनीयस्य मिथ्या- तु ·स्वानन्तानुवन्ध्यादिप्रकृतीनां प्रदेशोदये धायोपममिको मावोऽविरुदो, न पिामोदये, सासा सर्वपाविनीत्वेन तद्रसस्पर्ष- कस्य तथाविधाध्यवसायेनापि देशघातितपा परिणमयितुमशफ्पत्वाद, रसस्य देशवातितया परिणाम वादात्म्पेन देशपानिन्या हेतुत्वकल्पनाद । विपाकोदयविष्कम्मणं तु तासु सर्वघातिरसस्पर्धकानां धायोपशमिकमम्यक्त्वादिलण्यभिषायकसिदान्त. पलेन क्षयोपशमान्यथानुपपत्यैव तथाविधाभ्यवमायेन कल्पनीयम् । केवलज्ञानकेवलदर्शनावरणयोस्तु विपाकोदयविष्कम्भार योग्यत्वे स्वभाव एव शरणमिति प्राचः । हेत्वभागदेव नदमागस्तद्वेतृत्वेन फल्प्यमानेऽपसाये तत्वपहेतृत्वकल्पनाया एचौचित्यादिति तु युक्तं, तस्मान्मिथ्यात्वादिप्रकृतीनां विपाकोदये न क्षयोपशमसम्भवः, किंतु प्रदेशोदपे । न च सर्वपाति. रसस्पर्धकप्रदेशा अपि सर्वस्वघात्यगुणयातनस्वभावा इति उत्प्रदेशोदपेऽपि कथं पायोपसमिकमावसम्भव इति वाच्यम्, तेषां सर्वघातिरसस्पर्धकप्रदेशानामध्यवसायविशेषेण मनाग्मन्दानुभागीकृतविरलवेधमानदेवपातिरसस्पर्धकेप्यन्तःप्रवेशितानां यथास्थितस्वबलप्रकटनासमर्थत्वात् । मिथ्यात्वाद्यद्वादशकपापरहिताना शेषमोहनीयप्रकृतीनां तु प्रदेशोदये विपाकोदपे वा क्षयोपशमोऽविरुद्ध, तासां देशघातिनीत्वात, तदीयसपातिरसस्य देशवातित्वपरिणामे हेतयारित्रानुगतोऽपरसायविक्षेप एव द्रष्टव्यः, परं ताः प्रकृतयोऽधुवोदया इति तद्विपाकोदयाभावे धायोपशमिक मावे विजृम्भमाणे प्रदेशोदययत्योऽपि न ता मना- गपि देशघातिन्यः । विपाकोदये तु वर्तमाने पायोपशमिकमावसम्भवे मनाम्मालिन्यमारित्वादेशयाविन्यस्ता भवन्तीति मधेपः॥ विस्तराधिना तु मत्कृतकर्मप्रकृतिविवरणादिविशेषग्रन्था अवलोकनीपा उक्ता षयोपशमप्रक्रिया॥ इत्यं च सर्वथा- तिरसस्पर्धकवन्मतिज्ञानावरणादिक्षयोपशमजनितं मविश्रुतापधिमनःपाय मेदाचतुर्विध धापोपशमिकं शान, परमं च धापिकं ·केवलज्ञानमितिं पञ्च प्रकारा ज्ञानस्य ॥ तत्र मतिज्ञानत्वं भुंताननुसार्यनतिशयितज्ञानत्वं, अवग्रहादिक्रमवदुपयोगजन्यज्ञानत्व वा, अवध्यादिकमतिशयितमेव, श्रुतं तु श्रुतानुसायैवेति न तयोरतिव्याप्तिः । श्रुतानुसारित्वं च धारणात्मकपदपदार्थसम्बन्धप्रतिस- न्धानजन्यज्ञानत्वं, तेन न सविकल्पकज्ञानसामग्रीमात्रप्रयोज्यपदविषयताशालिनीहापायधारणात्मके मतिज्ञानेऽव्याप्तिः । ईहादि- मतिज्ञानभेदस्य श्रुतज्ञानस्य च साक्षरत्वाविशेपेऽप्ययं घट इत्यपायोत्तरमयं घटनामको न वेति संशयादर्शनात्, तत्तन्नाम्नोऽप्य- पायेन ग्रहणात्, तद्धारणोपयोगे 'इदं पदमस्य वाचकं, अयमर्थ एतत्पदस्य वाच्य' इति पदपदार्थसम्बन्धग्रहस्यापि ध्रौव्येण तज- नितश्रुतज्ञानस्यैव श्रुतानुसारित्वव्यवस्थितेः । अत एव धारणात्वेन श्रुतहेतुत्वात् " मइपुवं सुअं” इत्यनेन श्रुतत्वावच्छेदेन मतिपूर्वत्वविधिः, "न मई सुअपुब्बिया" इत्यनेन च मतित्वसामानाधिकरण्येन श्रुतपूर्वत्वनिषेधोऽभिहितः सङ्गच्छते । कथं तर्हि श्रुतनिश्रिताश्रुतनिश्रितभेदेन मतिज्ञानवैविध्याभिधानमिति चेद्, उच्यते--स्वसमानाकारश्रुतज्ञानाहितवासनाप्रबोधसमानकालीनत्वे सति श्रुतोपयोगाभावकालीनं श्रुतनिश्रितमवग्रहादिचतुर्भेद, उक्तवासनाप्रबोधो धारणादायायोपयुज्यते, श्रुतोपयोगाभावश्च मति- ज्ञानसामग्रीसम्पादनाय, उक्तवासनाप्रबोधकाले श्रुतज्ञानोपयोगवलाच्छुतज्ञानस्यैवापत्तेः, मतिज्ञानसामयाः श्रुतज्ञानोत्पत्तिप्रति- बन्धकत्वेऽपि शाब्देच्छास्थानीयस्य तस्योत्तेजकत्वात् । मतिज्ञानजन्यस्मरणस्य मतिज्ञानत्वयत् श्रुतज्ञानजन्यस्मरणमाप च श्रुतज्ञान- मध्य एवं परिगणनीयम् । उक्तवासनाप्रबोधासमानकालीनं च मतिज्ञानमत्पित्तिक्पादिचतुर्भेदम श्रुतनिश्रितमित्यभिप्रायेण द्विधा- विभागे दोपाभावः । तदिदमाह महाभाष्यकार:-"पुन्धि सुअपरिकम्मिय-मइस्स जं संपयं सुआईअं॥ तं निस्मियमियरं पुण, अणिस्सिों मइचउकं तं ॥ १६९ ॥ (ज्ञानार्णव पत्र-२५) इति"। अपूर्वचैत्रादिव्यक्तिबुद्धौ त्वौत्पत्तिकीत्वमेवाश्रयणीयम् ।

·ऐन्द्रियकभुतज्ञानसामान्ये धारणात्वेन बदिन्द्रिपजन्यश्रुते नदिन्द्रियजन्यधारमायेनैव वा हेतुत्वात् । प्रागनुपलबेर्थे श्रुतशनाहितवासनाप्रबोधाभावेन श्रुतनिधितज्ञानासम्मवाद, घारणापाः श्रुतहेतृत्व एवं च मतिश्रुतयोलब्धियोगपपेऽप्युपयोगक्रमः सगच्छते, प्रागुपलब्धार्थस्य घोपलम्भे धारणाहितयुतज्ञानाहितवासनाप्रयोपान्वयाछुतनिधितत्वमावश्पकम्, धारणादिरहिवाना मैकेन्द्रियादीनां स्वाहारादिसंज्ञान्यथानुपरस्यान्तर्जल्पाकारविवाशिवायवाचकं शन्दसंघष्टार्थशानरूपं ध्रुवमानं क्षयोपशममानजनितं जात्यन्तरमेव, आप्पोक्तस्य शब्दस्योहाख्यप्रमाणेन पदपदार्थशक्तिमहानन्तरमाकाहाज्ञानादिसाचिष्पेन जायमानं तु मानं स्पष्टधा- रणासायमेव, शान्दयोधपरिकरीभूत्व यावान् प्रमाणान्तरोत्यापितोऽपि योषा सोऽपि सर्वः श्रुतमेव । अव एव "पदार्थवाक्पार्थ- महावाक्याथैदम्पर्थिभेदेन चतुविधवाक्यार्थशाने ऐदम्पर्थिनिश्पपर्यन्त भुतोपयोगण्यापारात सर्वत्र युतत्वमेव" इत्पभियुक्त- रुक्तमुपदेशपदावो। तत्र "सचे पाणा सवे भासवे जीवा सव्वे सचा ण हंतव्या" इत्यादौ पथाश्रुतमात्रप्रतीति पदार्थयोधः । एवं सति हिंसात्वावच्छेदेनानिष्टसाधनत्वमतीवराहारविहारदेवार्चनादिकमपि प्राणोपपातहेतुलेन हिसारूपत्वादकतन्यं स्यादिति वाक्यार्थबोधः । यतनपा क्रियमाणा आहारविहारादिक्रिया न पापसाधनानि, चित्तशुदिफलत्वाद, अपवनयर क्रियमाणं तु सर्व । हिंसान्त वात् पापसाधनमेवेति महावाक्यार्थबोधा । 'आजैव धर्म सार' इत्यपवादस्यलेऽपि गीतार्थयतनाकतयोगिकारणप- दैनिषिद्धस्याप्यदुष्टत्वं, विहितक्रियामाने व स्वरूपहिंसासम्भवेऽप्यनुबन्धहिंसाया अमारान दोपलेशस्याप्पयकाश इत्यैदम्पर्ध- रोधः। एतेषु सर्वेष्वेकदीर्योपयोगव्यापारान श्रुतान्यज्ञानशका, ऐदम्पर्यबोधलक्षणफलव्याप्यत्तयेय श्रुतस्य लोकोतरप्रामाण्यम्पय. स्थितेवतियेऽपि क्रमिकतावद्धोधजनके पेयात्वव्युत्पत्तिप्रतिसन्धानवति व्युत्पत्तिमति पुरुष न विरम्पव्यापारादिपणावकाशः । - -~- .

·सोऽयमिपोरिख दीर्घदीर्घतरो व्यापारो, 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ' इति नयाश्रयणात् । एतेन 'न हिंस्यादित्यादिीनपेघविधौ विशेषविधिवाधपर्यालोचनयाऽनुमितौ व्यापकतानवच्छेदकेनापि विशेषरूपेण व्यापकस्येव शाब्दबोधे तत्ताद्वहितेतरहिंसात्वेन वृत्त्यनवच्छेदकरूपेणापि निषेध्यस्य प्रवेश' इति निरस्तम् । उक्तवाधपर्यालोचनस्य प्रकृतोपयोगान्तर्भावेऽस्मदुक्तप्रकारस्यैव साम्राज्यात, तदनन्तर्भावे च तस्य सामान्यवाक्यार्थबोधेन सह मिलनाभावेन विशेषपर्यवसायकत्वासम्भवात् । अव्यवहितद्वित्र- क्षणमध्ये एकविशेषबाधप्रतिसन्धानमेव सामान्यवाक्यार्थस्य तदितरविशेषपर्यवसायकमिति कल्पनायां न दोप इति चेत्, न, द्विवक्षणाननुगमात्, पटुसंस्कारस्य पश्चपक्षणव्यवधानेऽपि फलोत्पत्तेश्य, संस्कारपाटवस्यैवानुगतस्यानुसरणौचित्यात, तच गृहीतेऽर्थे मतिश्रुतसाधारणविचारणोपयोग एवोपयुज्यते, अत एव सामान्यनिषेधज्ञाने विरोधसम्बन्धेन विशेषविधिस्मृतावपि विचारणया तदितरविशेषपर्यवसानम् । अपि च 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र यथा परेषां प्रथमं स्वर्गत्वसामानाधिकरण्येनैव यागकार्यताग्रहोऽनन्तरं चानुगतानतिप्रसक्तकार्यगतजातिविशेषकल्पनं, तथा प्रकृतेऽपि हिंसात्वसामानाधिकरण्येन पापजनकत्व- बोधेऽनन्तरं तद्गतहेतुतावच्छेदकानुगतानतिप्रसक्तरूपकल्पने किं वाधकं, सर्वशब्दबलेन हिंसासामान्योपस्थितावपि तद्गतहेतुस्व- रूपानुवन्धकृतविशेषस्य कल्पनीयत्वात् । सैव च कल्पना वाक्यार्थबोधात्मिकेति न तदुच्छेदः॥ किञ्च पदार्थबोधाद्धिंसासामान्येऽनिष्टसाधनत्वग्रहे आहारविहारादिक्रियास्वनिष्टसाधनत्वव्याप्यहिंसात्वारोपेणानिष्टसाधनत्वा- रोपलक्षणतर्कात्मक एव वाक्यार्थबोधः, तस्य युक्त्या विपर्ययपर्यवसानात्मको महावाक्यार्थबोधा, ततो हेतुस्वरूपानुबन्ध- त्रयविषय एव हिंसापदार्थ इत्यैदम्पयार्थबोधः, इत्येते बोधा अनुभवसिद्धत्वादेव दुर्वाराः । श्रुतज्ञानमूलोहादेश्च श्रुतत्वं ISISRO ·मतिज्ञानमूलोहादेर्मतिज्ञानत्ववदेवान्युपेयम् । अत एव श्रुतज्ञानाम्यन्तरीभूतमतिविशेषैरेव पदस्थानपनितत्वं चतुर्दशपूर्व विदा. मप्याचक्षते सम्भदायवृद्धाः । तथा चोक्तं कल्पभाष्ये-" अस्करलंभेण समा, ऊणहिया हुंति मइविसेसेहिं । ते वि य मईविसेसा, सुअनाणभंतरे जाण ॥१॥" (विशे. गा. १४३ ज्ञानार्ण०प०१८) यदिच सामान्पश्रुतज्ञानस्य विशेषपर्यवसायकत्य- मेव मतिज्ञानस्य श्रुतज्ञानाम्यन्तरीभूतत्वमुपयोगविच्छेदेऽप्येकोपयोगव्यवहारश्च फलप्राधान्यादेवेति विभाव्यते, तदा पदार्थ बोधयित्वा विरतं वाक्यं वाक्यार्थयोधादिरूपविचारसहकृतमावृत्त्या विशेष योधयदैदम्पर्थिकत्वव्यपदेशं लभत इति मन्तव्यम् । परं शब्दसंसृष्टार्थग्रहणव्यापृतत्वे पदपदार्थसम्बन्धग्राहकोहादिवत्तस्य कथं न श्रुतत्वम् ?, "शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेषः (त्रिकाल सा )धारणसमानपरिणामः श्रुतम् ” इति नन्दीत्यादी दर्शनात् ॥ [नन्दीवृत्तावर्य पूर्णपाठ:-तथा श्रागं श्रुत वाच्यवाचकभावपुरस्सरीकारेण शब्दसंस्पृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेषः, एवमाकारं वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घट- शब्दवाच्यम् " इत्यादिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणामः शब्दार्थपर्यालोचनानुसारीन्द्रियमनोनिमित्तोड़ वगमविशेष इत्यर्थः] "साइदिओपलद्धी, होइ सुझं सेसंयं तु मइनाणं ॥ मोत्तणं दब्बसु, अस्करलंभो अ सेसेसु ॥११७॥" (ज्ञाना०प०१२)इति पूर्वगतगाथायामप्पयमेव स्वरसो लभ्यते। तथा चास्या अर्थ:-श्रीन्द्रियेणोपलब्धिरेव श्रुतमित्यवधारणं, न तु श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिः श्रुतमेति । अअग्रहादिरूपायाः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धेपि भतिज्ञानरूपत्वात् । यद्भाप्यकार:- "सोइंदिओवलद्धी,चव सुअंन उतई सुअंचे। सोइंदिओवलद्धी,वि कार्ड जम्हामहनाणं ॥१२२॥"(ज्ञाना०प०१३) शेपं तु यच्चक्षुरा- दीन्द्रियोपलन्धिरूपं तन्मतिज्ञानं, तुमब्दोऽनुक्तसमुच्चया, स चावग्रहेहादिरूपां श्रोत्रेन्द्रियोपलन्धिमपि सचिनोति, यद्भा ·प्यकारः-"तु समुच्चयवयणाओ, काई सोइंदिओवलद्धी वि। मई एवं सइ सोउ-गहादिओ होति मईभेया॥१२३॥"(ज्ञानाना०प० १३) अपवादमाह-मुक्त्वा द्रव्यश्रुतं पुस्तकपत्रादिन्यस्ताक्षररूपं,तदाहितायाः शब्दार्थपालोचनात्मिकायाः शेपेन्द्रियोपलब्धेरपि श्रुतत्वात् । अक्षरलाभश्च यः शेपेष्वपीन्द्रियेषु शब्दार्थपर्यालोचनात्मकः, न तु केवलः, तस्येहेहादिरूपत्वात्, तमपि मुक्त्येति सोपस्कार व्याख्येयम् । नन्वेवं शेपेन्द्रियेष्वप्यक्षरलाभस्य श्रुतत्वोक्तेः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव श्रुतमिति प्रतिज्ञा विशीयेत, मैवम्। तस्यापि श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिकल्पत्वादिति बहवः। श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिपदेन श्रोत्रेन्द्रियजन्यव्यञ्जनाक्षरज्ञानाहिता शाब्दी बुद्धिः, द्रव्यश्रुत- पदेन च चक्षुरादीन्द्रियजन्यसंज्ञाक्षरज्ञानाहिता सा, अक्षरलाभपदेन च तदतिरिक्तश्रुतज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमजनिता बुद्धिह्यत इति सर्वसाधारणो धारणाप्रायज्ञानवृत्तिः शब्दसंसृष्टार्थाकारविशेष एवानुगतलक्षणम् । त्रिविधाक्षरश्रुताभिधानप्रस्तावेऽपि संज्ञाव्यजनयोर्द्रव्यश्रुतत्वेन, लब्धिपदस्य चोपयोगार्थत्वेन व्याख्यानात् । तत्र चानुगतमुक्तमेव लक्षणमिति । इह गोवृपन्यायेन त्रिविधोपलब्धिरूपभावश्रुतग्रहणमिति त्वस्माकमाभाति । अवग्रहादिक्रमवदुपयोगत्वेनापि च मतिज्ञान एव जनकता,न शुतज्ञाने तत्र शाब्दोपयोगत्वेनैव हेतुत्वात्, मतिज्ञाने च-"नानवगृहीतमीयते, नानीहितमपेयते, नानपेतं च धार्यते,"इति क्रमनिवन्धनमन्व- यव्यतिरेकनियममामनन्ति मनीषिणः। तनावग्रहस्येहायां धर्मिज्ञानत्वेन, तदवान्तरधर्माकारेहायां तत्सामान्यज्ञानत्वेन वा। ईहा- याच तद्धर्मप्रकारतानिरूपिततद्धर्मिनिष्ठसिद्धत्वाख्यविषयतावदपायत्वावच्छिन्ने तद्धर्मप्रकारतानिरूपिततद्वर्मिनिष्ठसाध्यत्वाख्यविप- यतावदीहात्वेन,घटाकारावच्छिन्नसिद्धत्वाख्यविषयतावदपायत्वावच्छिन्ने तादृशमाध्यत्वाख्यविषयतावदीहात्वेन वा,धारणायां चा- पायस्य समानप्रकारकानुभवत्वेन,विशिष्टभेदे समानविषयकानुभवत्वेन वा कार्यकारणभावः। तत्रावग्रहो द्विविधो व्यञ्जनावग्रहार्थावग्र .

·हमैदान्। तत्र व्यञ्जनेन शन्दादिपरिणतद्रव्यनिकरम्मेण व्यअनस्य भोपेन्द्रियादेखग्रह सम्बन्धो व्यअनावग्रहा, सच मलकप्रतिवोध. कष्टान्ताम्यां सूग्रोक्ताभ्यामसङ्ख्ययसमयभावी । तस्यामप्यवस्थायामव्यक्ता ज्ञानमात्रा, प्रथमसमयेऽशेनामवतश्वरमसमये भवनान्यथानुपपत्त्या भाष्यकृता प्रतिपादिता । युक्तं चैतत्, निवयतोऽविकलकारणस्यैव कार्योत्पत्तिव्याप्यत्वाद्, अविकलं च कारणं ज्ञाने उपयोगेन्द्रियमेच, दध प्यअनावग्रहकाले सम्पसत्ताकं कथं न स्वकार्य ज्ञानं जनयेदिति, अयमुपयोगस्य पारणांशः । ननु व्यअनावग्रहा प्राप्यकारिणामवेन्द्रियाणामुक्तो नाप्राप्यकारिणौचक्षुर्मनसोरिति तत्र का कारणांशी वाच्यः १, यद्यर्थावग्रहरतहि सर्वत्र स एवास्त्विति चेत्, न, तत्राप्यर्थावग्रहात्माग लम्धीन्द्रियस्य ग्रहणोन्मुखपरिणाम एवोपयोगस्य कारणांश इत्यभ्युपगमात् । न च सर्वप्रेकस्यैवाश्रयणमिति युक्तम्, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वाप्राप्यकारित्यव्यवस्थाप्रयुक्तस्य इस्वदीर्घ- कारणांशभेदस्यागमयुक्त्युपपनत्वेन प्रतिवन्दिपर्यनुयोगानवकाशात् । अर्थावग्रहः सामान्यमात्रग्रहः, यतः किश्चिदृष्टं मयान तु परिभावितमिति व्यवहारा, स चैकसामयिका, तत होपयोग आन्तीहाकिः प्रवर्तते, स च सद्भूताऽसद्भूतविशेषोपादानत्या- गाभिमुखबहुविचारणात्मका पर्यन्ते तत्तत्प्रकारेण घर्मिणि साध्यत्वाख्पविषयताफलवान् भवति । अत एव "फलप्रवृत्तौ ज्ञानप्रामा- प्यसंशयवत्वरणप्रवृत्तावपीन्द्रियादिगतगुणदोषसंशयेन विषयसंशयादिन्द्रियसाद्गुष्यविचारणमपीहयैव जन्यते, केवलमभ्यास- दशाया तज्झटितिजायमानत्वात् पालसौम्येण नोपरक्ष्यते, अनभ्यासदशायां तु परीत्येन स्फुटमुपलक्ष्यत" इति मलपगिरि- मभृतयो ववन्ति । एवं सति स्वजन्यापाये सर्वत्रार्थयाथात्म्यनिश्यस्येहयैय जन्यमानत्वात् "वदुभयमुत्पत्तो परत एप, शसौ तु स्वतः परतव" इत्याकर (प.१.२०) सूत्रं विरुध्येत,तदुभयं प्रामाण्यमप्रामाप्यं च,परत एषेति कारणगतगुणदोषापेक्षपेत्या स्वतः ·परतश्चेति, संवादकबाधकज्ञानानपेक्षयाजायमानत्वं स्वतस्त्वं, तच्चाभ्यासदशायां, केवलक्षयोपशमस्यैव तत्र घ्यापारात् , तदपेक्षया जायमानत्वं च परतस्त्वं, तथानभ्यासदशायां, अयं च विभागो विषयापेक्षया, स्वरूपे तु सर्वत्र स्वत एव प्रामाण्यनिश्चय इत्यक्षरार्थ इति । " ईहयैव हि सर्वत्र प्रामाण्यनिश्चयाभ्युपगमे किं संवादकप्रत्ययापेक्षया ?, न खल्वेकं गमकमपेक्षितमिति गमकान्तरमप्यपेक्षणीयम् । न चेहाया बहुविधत्त्वायत्र न करणसाद्गुण्यासाद्गुण्यविचारस्तत्रैवोक्तस्वतस्त्वपरतस्त्वव्यवस्थेति वाच्यम् , ईहायां क्वचिदुक्तविचारव्यभिचारोपगमे आभ्यासिकापायपूर्वहायामनुपलक्ष्यमाणस्यापि तद्विचारस्य नियमकल्पनानु- पपत्तेः । न चोक्तविचार ईहायां प्रमाजनकताक्च्छेदको न तु तज्ज्ञप्तिजनकतावच्छेदक इत्यपि युक्तम् , करणगुणादेव प्रमोत्पत्ती तस्यातथात्वात् । न च भाविज्ञानस्यासिद्धत्वादुक्तविचारवत्यापीहया तद्गतप्रामाण्याग्रह इत्यपि साम्प्रतम्, विचारेण करण- साद्गुण्यग्रहे भाविज्ञानप्रामाण्यग्रहस्यापि सम्भृतसामग्रीकत्वादित्यादिविचारणीयम्। ननु भवतां सैद्धान्तिकमते उपयोगेs- वग्रहादिवृत्तिचतुष्टयव्याप्यत्वं, एकत्र वस्तुनि प्राधान्येन सामान्यविशेषोभयावगाहित्वपर्याप्त्याधारत्वं वा, तार्किकमते च प्रमेयाव्यभिचारित्वं प्रामाण्यायोग्यत्वादभ्यासेनापि दुर्ग्रह, समर्थप्रवृत्त्यनौपयिकत्वेनानुपादेयं च । पौद्गलिकसम्यक्त्ववतां सम्यक्त्वदलिकान्वितोऽपायांशः प्रमाणं, क्षायिकसम्यक्त्ववतां च केवलोऽपायांश इति तत्त्वार्थवृत्त्यादिवचनतात्पर्यपर्यालोचनायां तु सम्यक्त्वसमानाधिकरणापायत्वं ज्ञानस्य प्रामाण्यं पर्यवस्यति,अन्यथाऽननुगमात्,तत्र च विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहः। ज्ञानं प्रमाणमितिवचनं विनिगमकमिति चेत्, तदपि समर्थप्रवृत्त्यौपयिकेन रूपेण विनिगमयेत् न तु विशिष्टापायत्वेनानीदृशेन, 'सम्यक्त्वानुगतत्वेन ज्ञानस्य ज्ञानत्वं, अन्यथा त्वज्ञानत्वं' इति व्यवस्था तु नापायमात्रप्रामाण्यसाक्षिणी, सम्यग्दृष्टिंसम्बन्धिनां SARAL ·संशयादीनामपि ज्ञानत्वाप महाभाष्यकृता परिमापितत्वात् । न च सम्यक्त्वसाहित्येन ज्ञानस्य रुचिरूपत्वं सम्पयते, रुचिरूपं च ज्ञानं प्रमाणमिति सम्यक्त्यविशेष पादानं फलवदित्यपि साम्प्रतम् , एतस्य व्यवहारोपयोगित्वेऽपि प्रवृत्त्यनुपयोगस्यात् । न च घटाद्यपायरूपा रुचिरपि सम्यक्त्वमिति व्यवहरन्ति सैद्धान्तिका, जीवाजीरादिपदार्थनवाविषयकममूहालम्बनज्ञान- विशेषस्यैव रुचिरूपतयानातत्वात् , केरलं ' सत्संख्यादिमागणास्थानस्तनिर्गयो भावसम्यक्त्वं,' 'सामान्यतस्तु द्रव्यसम्यक्त्व. म्' इति विशेष इति । न च पटायपायेऽपि रुचिरूपत्वमिष्टमेव, सदसद्विशेपणाविशेषणादिना मर्वत्र मानाज्ञानव्यवस्थाकथनात् , तदेव चप्रामाण्यमप्रत्यूहमिति वाच्यं, अनेकान्तव्यापकत्वादिप्रतिसन्धानाहितवासनावतामेव तादृशयोघसम्भवात् तदन्येषां तु द्रव्यसम्य- कत्येनैव ज्ञानसद्भावव्यवस्थिते । अत एव "चरणकरणप्रधानानामपि खसमयपरसमपमुक्तव्यापाराणां द्रव्यसम्यक्त्वेन चारित्र- व्यवस्थितावपि मावसम्यक्त्वाभाव प्रतिपादितः मम्मती महावादिना । द्रव्यसम्यक्त्वं च, "तदेव सत्यं निःशंकं यजिनेन्द्रः प्रवेदितमिति"झानाहितवासनारूपं,मापतुपाचनुरोधाद् 'गुरुपारतंव्यरूपं वा' इत्यन्यदेतत् । तस्मान्नै प्रामाण्यप्रकाराः प्रकृत्योप- यौगिकाः । तद्वति वत्प्रकारकत्वरूपं ज्ञानप्रामाण्यं तु प्रत्यौपपिकमवशिष्यते, तस्प च स्वतौ ग्राह्यत्वमेवोचितम् । न्यापनयेऽपि माने पुरोवतिविशेप्यताकत्वस्य रजतत्वादिप्रकारकत्वस्य चानुव्यवसायग्राह्यतायामविवादात् , इमं रजतपेन जानामीति प्रत्य- पात्, तत्र विशेष्यत्वप्रकारत्ययोरेव द्वितीयानीयात्वात् , तत्र पुरोपति इदन्त्वेन रजतत्यादिनापि चोपनपयशादासताम् । न घेदन्तवैशिष्टयं पुरोवर्तिनि न मासत इति वाच्यम् , विशेष्यतायां पुरोवर्तिना स्वरूपतो मानानुपपत्तेः तादृशाविशेषणशानाभावाद । अन्यथा प्रमेयत्यादिना रजतादिज्ञानेऽपि तथाज्ञानापती, जात्यतिरिक्तस्य किनिर्मप्रकारेणैव माननियमाच । किश्त्र प्रामाण्य- ·संशयोत्तरमिदं रजतं न वेत्येव संशयो, न तु रजतमिदं न वा, द्रव्यं रजतं न वेत्यादिरूप इति, यद्विशेष्यकयत्प्रकारकज्ञानत्वावच्छ५॥ प्रामाण्यसंशयस्तद्धर्मविशिष्ट तत्प्रकारकसंशय इति नियमादिदन्त्वेन धर्मिभानमावश्यकं,इदन्त्वरजतत्वादिना पुरोवतिन उपनयसवाच तथाभानमनुव्यवसाये दुर्वारमिति किमपरमवशिष्यते प्रामाण्ये ज्ञातुम् । न चैकसम्बन्धेन तद्वति सम्बन्धान्तरेण तत्प्रकारकज्ञान- व्यावृत्तं, तेन सम्वन्धेन तत्प्रकारकत्वमेव प्रामाण्यं, तच दुर्ग्रहमिति वाच्यं, व्यवसाये येन सम्बन्धेन रजतत्वादिकं प्रकारस्तेन तद्वतोऽनुव्यवसाये भानात् , संसर्गस्य तु तत्त्वेनैव भानात् । तत्प्रकारकत्वं च वस्तुगत्या तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकत्वमिति प्रकारताकत्वकुक्षिप्रवेशेनैव वा तद्भानम् । अत एवेदं रजतमिति तादात्म्यारोपव्यावृत्तये मुख्यविशेष्यता प्रामाण्ये निवेशनीयेति मुख्यत्वस्य दुर्ग्रहत्वमित्युक्तेरप्यनवकाशो, वस्तुगत्या मुख्यविशेष्यताया एव निवेशात् , तादात्म्यारोपे आरोप्यांशे समवायेन प्रामा- ण्यसत्वेऽप्यक्षतेश्च । एतेन तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकत्वमानं न प्रामाण्यं,'इमे रङ्गरजते 'नेमे रङ्गरजते' इति विपरीतचतुष्क- भ्रमसाधारण्यात् , किं तु तद्वद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वं, तच्च प्रथमानुव्यवसाये दुर्ग्रहम्' इत्यपि निरस्तम् ।। वस्तुगत्या तादृशप्रकारताकत्वस्य सुग्रहत्वादेव तद्रहेऽनुव्यवसायसामग्रथाऽसामर्थ्यस्य व्यवसायप्रतिवन्धकत्वस्य वा कल्प- नमभिनिवेशेन स्वबुद्धिविडम्बनामात्रं,तथाकल्पनायामप्रामाणिकगौरवात् । एतेन 'विधेयतयाऽनुव्यवसाये स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यभाने व्यवसायप्रतिवन्धकत्वकल्पनापि' परास्ता । तत्र तद्वद्विशेष्यकतोपस्थितितदभाववद्विशेष्यकत्वाभावोपस्थित्यादीनामुत्तेजकत्वा- दिकल्पने महागौरवात् । यदि च विशेष्यत्वादिकमनुपस्थितं न प्रकारः, तदा विशेष्यतासम्बन्धेन रजतादिमचे सति प्रकारि- तया रजतत्वादिमत्त्वमेव प्रामाण्यमस्तु । एतज्ज्ञानमेव लाघवात्प्रवृत्यौपयिकं । तस्माज्ज्ञप्तौ प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमेव युक्तम् ।

·अप्रामाण्यं तु नानुव्यवसायग्रामं, रजतत्वाभाववत्वेन पुरोवर्तिनोऽग्रहणे तथोपनीतभानायोगाव, रजतत्वादिमतया भुक्स्यादिधी- विशेष्यकत्वं रजतत्वप्रकारकत्वं च तत्र गृह्यते, अत एष, ' अप्रमापि प्रमत्येव गृहवे' इति चिन्तामणिग्रन्या 'प्रमेतीत्येव व्याख्यातस्तांत्रिक इत्यप्रामाण्यस्य परतस्त्वमेव । न प प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वे झानप्रामाण्यसंशयानुफ्पपिा, शानप्रदे प्रामाण्यग्रहाचदग्रहे धर्मिग्रहाभावादिति वाच्यं, दोपात् तत्संशयादीन्द्रिय समिकर्षस्यैव संशयहेतुत्वात् । प्राक् प्रामाण्याभावो. पस्थितौ धर्मिज्ञानात्मक एवं वास्तु प्रामाण्यसंशय इति स्वतस्त्वपरतस्त्वानेकान्तः प्रामाण्याप्रामाण्ययोजनानां न युक्त इति चेत्, अन्न मा। रजतत्ववद्विशेष्यफत्वावसिमरजतत्वप्रकारताकरवरूपस्य रजवज्ञानप्रामाण्यस्य वस्तुतोऽनुव्यवसापेन ग्रहणाद, स्वतस्त्वाम्युपगमेऽप्रामाण्यस्यापि स्वतस्त्वापाता, रजतभ्रमानुष्यवसायेनापि वस्तुतो रजतत्वामाववाद्विशेष्यकत्वावच्छिमरजतत्व. प्रकारताकत्वस्यैव प्रहात, तत्र चास्माभिरनेकान्तवादिभिरिष्टापत्तिः कतुं शक्यते, द्रष्यार्थता प्रत्यक्षस्य योग्यद्रव्यप्रत्यक्षीकर- गावेलायां तद्गताना योग्यायोग्यानां धर्माणां सर्वेषामभ्युपगमात्, 'स्वपरपर्यायापेक्षयाऽनन्तधर्मारमकं तत्वम् । इति यासनावर एकात्वे सर्वज्ञत्वध्रौव्याभ्युपगमाध, (आचाराङ्ग) “जे एग जाणइ से सम्व जाणइ, जे सव्वं जाणइ से एगं जाणइ चि" पारम- पस्पेत्थमेव स्वारस्यव्याख्यानात् । अयोधाम बाध्यात्मसारप्रकरणे-(प्रवन्ध २) "आसपिपाटवाम्यास-स्वकार्यादिमिरा- भयन् ।। पर्याय मेकमप्यर्थ, पेचि मावा मुधोऽसिलम् वि. भेदन. ३०॥" इति । न घेय रीतिरेकान्तवादिनो भवत इवि प्रतीच्छ प्रतिरन्दिदण्डप्रहारम् । ननु रजतत्ववदिशेष्यकत्वरजतत्त्वप्रकारत्वयोरेव ज्ञानोपरि मान, अछिमत्वं तु तयोरेव मिभः संसर्गः, एका भासमानयोर्दयोर्धमयोः परस्परमपि सामानाधिकरण्येनैवावच्छिन्नत्वेनाप्यन्वयसम्भवादित्येवं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्य, ·अप्रामाण्यस्य तु न तथात्वं, रजतत्वाभावस्य व्यवसापेऽस्फुरणेन तद्वद्विशेष्यकत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात्, ज्ञानग्राहकसामग्र्या- स्तूपस्थितविशेष्यत्वादिग्राहकत्व एव व्यापारादित्येवमदोष इति चेत्, न, प्रामाण्यशरीरघटकस्यावच्छिन्नत्वस्य संसर्गतया भानोपगमे कात्स्न्येन प्रामाण्यस्य प्रकारत्वासिद्धर, अंशतः प्रकारतया भानं च स्वाश्रयविशेष्यकत्वावच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेन रजतत्वस्य ज्ञानोपरि भानेऽपि सम्भवतीति तावदेव प्रामाण्यं स्याद् ॥ अस्त्वेवं ज्ञानग्राहकसामग्र्यास्तथाप्रामाण्यग्रह एव सामर्थ्यात्, अत एव नाप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमिति चेत्, न, एवमभ्युपगमे अप्रमापि प्रमेतीत्येव गृह्यते इत्यस्य व्याघातात्तत्र रजतत्वस्य ज्ञानो- पर्युक्तसम्बन्धासम्भवात्, कम्बुग्रीवादिमान्नास्ति वाच्यं नास्तीत्यादावन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताया इव प्रकृते उक्त- सम्बन्धस्य तत्चदवगाहितानिरूपितावगाहितारूपा विलक्षणैव खण्डशः सांसर्गिकविषयतेति न दोपइति चेत्, न, तत्रापि लक्षणादि- नैव बोधः, उक्तप्रतियोगितायास्तु घटो नास्तीत्यादावेव स्वरूपतः संसर्गत्वं, उक्तं च मिः-" अर्थापत्तौ नेह देवदत्त इत्यत्र प्रतियोगित्वं स्वरूपत एव भासत इत्येवं समर्थनात् " वस्तुतोऽस्माकं सर्वापि विषयता द्रव्यार्थतोऽखण्डा, पर्यायार्थतश्च सखण्डेति सम्पूर्णप्रामाण्यविषयताशालिवोधो न संवादकप्रत्ययं विना, न वा ताडशाप्रामाण्यविषयताकबोधो बाधकप्रत्ययं विना,इत्युभयोरनभ्यासदशायां परतस्त्वमेव, अभ्यासदशायां तु क्षयोपशमविशेषसध्रीचीनया तादृशतादृशेहया तथा तथोभयग्रहणे स्वतस्त्वमेव, अत एव प्रामाण्यान्तरस्यापि न दुर्घहत्वं, स्वोपयोगापृथग्भूतेहोपनीतप्रकारस्यैवापायेन ग्रहणात, तादृशी च प्रामा- ण्यविषयता नावग्रहमात्रप्रयोज्यत्वेन लौकिकी, नापि पृथगुपयोगप्रयोज्यत्वेनालौकिकी, किन्तु विलक्षणैवेति न किञ्चिदनुपपन्नम- नन्तधर्मात्मकवस्त्वभ्युपगमे।अत एव 'वस्तुसदृशो ज्ञाने ज्ञेयाकारपरिणाम' इति विलक्षणप्रामाण्याकारवादेऽपि न क्षतिः । एवञ्च ·भ्रमेरजतनिमित्तो रजताकार, संवृतमुक्त्याकारायाः समुपाचरजताकाराया। शुक्तरेव तत्रालम्पनत्वात्, प्रमाया तु रजतनिमित्त इत्याकारतयात्वस्य, परतास्वतोग्रहाम्या 'प्रामाण्याप्रामाण्ययोस्तहनेकान्त' इति प्राचां वाचामपि विमर्शः कान्त एवेति द्रष्टव्यम् । न्यायाभियुक्ता अपि "यथाऽमावलौकिकप्रत्ययस्तद्धर्मस प्रतियोगितावच्छेदकत्वमवगाहमान एव तद्धर्मविशिष्टस्य प्रतियोगित्व. मवगाहते, तथा ज्ञानलौकिकसाक्षात्कारोऽपि तद्धर्मस्य विशेष्यवायवच्छेदकत्यमवगाहमान एव तद्धर्मविशिष्टस्य विशेष्यतादि- कमपगाहत इति इदन्त्वविशिष्टस्यैव विशेष्यत्वमवगाहेत, इदन्त्वस्य विशेष्यतावच्छेदकत्वात्, न तु रजतत्वादिविशिष्टस्य, रजतत्वादेरतथात्वाद, इत्थं नियमस्तु लौकिके। तेनोपनयवशादलौकिस्तादृशसाक्षात्कारेऽपि न क्षति" इति वदन्तो दिनोपनयं प्राथमिकानुव्यवसायस्य प्रामाण्याग्राहकत्वमेवाहुः । यदेव च तेपाचपनयस्पाकृत्यं तदेवास्माकमीहायाः साध्यमिति का प्रसङ्गेन।। प्रकृतमनुसरामः । एतावयग्रहेहारुपौ च्यापारांशी, ईहानन्तरमपाया प्रवर्तते अयं घट एपेति,' अन्न चासत्पादिननित- क्षयोपशमयशेन यावानीहितो धर्मस्तावान् प्रकारीमति, तेनैकत्रैव 'देवदत्तोऽयं ब्राह्मणोयं' 'पाचकोऽयं' इत्यादिप्रत्ययमेदोपप. ति। इत्थं च रूपारिशेपान्मणिः पराग इत्युपदेशोचरमपि तदाहितवासनावतो रूपविशेषाद् 'अनेन पथरागेण भवितव्यम्' इतीहो- परमेव 'अयं पद्मराग' इत्यपायो युज्यते, उक्तोपदेशः पद्मरागपदवाच्यत्वोपमितावेवोपयुज्यते । अयं पराग इति तु सामान्यावग्रहे- हाक्रमणैयेति नैयायिकानुयायिनः ! घट इत्यपायोत्तरमपि यदा किमयं घटा सौवर्णो मानों घेत्यादिविशेष जिज्ञासा प्रवर्तते, तदा पाश्चात्यापायस्याचरविशेपायगमापेक्षया सामान्यालम्बनवाव्यावहारिकाचमहत्त्वं, ततः सौवर्ण एवायमित्यादिरपापा, तत्राप्युत्तरोचरविशेषजिज्ञासायां पाधारपस्य पावास्यस्य व्यावहारिकायग्रहत्वं द्रष्टव्यम् । जिज्ञासानिनौ त्वन्त्यविशेषज्ञानमवाप ·-- एवोच्यते नाचग्रहः, उपचारकारणामापात् । अयं फलांशः ॥ कालमानं त्वस्यान्तर्मुहूर्तमेव, सौदामिनीसम्पातजनितप्रत्यक्षस्य चिरमननुवृत्तेर्व्यभिचार इति चेत्, न, अन्तर्मुहूर्तस्यासङ्ख्यमेदत्वान, अन्त्यविशेषावगमरूपापायोत्तरमावच्युतिरूपा धारणा प्रवर्तते, साप्यान्तौहूर्तिकी । अयं परिपाकांशः ॥ वासनास्मृती तु सर्वत्र विशेषावगमे द्रष्टव्ये । तदाह जिनभद्रगणिक्षमा- अमणः, सामन्नमित्तगहणं, णेच्छइओ समयमोग्गहो पढंमोतत्तोगतरमीहिय-पत्थुविसेसस्स जोवाओ।२८२॥सो पुणहिावाया-: वेरकाए ओग्गहोत्ति उवयरिओ ॥ एस विसेसावरकं, सामनं गिण्हए जेणं ॥२८३॥ ततोगतरमीहा, तओ अवाओ अतबिसे- सस्स ॥ इह सामन्नविसेसा-वेरका जावंतिमो भेओ ॥ २८४॥ सन्चत्यहावाया, णिच्छयओ मोत्तुमाइसामन्नं ॥ संववहारत्यं पुण, सव्वत्थावग्गहोवाओ ॥ २८५॥ तरतमजोगाभावे-वाओ चिय धारणा तदंतमि ॥ सव्वत्थ वासणा पुण, भणिया कालन्तरे सई 'य ॥२८॥” (ज्ञानार्णवप.५८-५९)ति॥ न चाविच्युतेरपायावस्थानात्पार्थक्ये मानाभावः, विशेषजिज्ञासानिवृत्त्यवाच्छिन्नस्वरू- पस्य कथञ्चिद्भिन्नत्वाद्, अवगृहामि, ईहे, अवैमि, स्थिरीकरोमीतिप्रत्यया एव च प्रतिप्राण्यनुभवसिद्धा अंवग्रहादिभेदे प्रमाण, स्मृतिजनकतावच्छेदकत्वेनैव वाऽविच्युतित्वं धर्मविशेषः कल्प्यते, तत्तदुपेक्षान्यत्वस्य "स्मृतिजनकतावच्छेदककाोटिप्रवेशे गौरवादिति धर्मविशेषसिद्धौ धर्मिविशेषसिद्धिरित्यधिक मत्कृतज्ञानार्णवादवसेयम् ॥ तदेवं निरूपितं मतिज्ञानं ॥ तनिरूपणेन च श्रुतज्ञानमपि निरूपितमेवाद्वयोरन्योऽन्यानुगतत्वात्तथैवं व्यवस्थापितत्वाच । अन्ये त्वङ्गोपाङ्गादिपरिज्ञान- मेव श्रुतबानमन्यच मतिज्ञानमित्यनयोरपि भजनैव, यदुवाच वाचकचक्रवर्ती "एकादीन्येकस्मिन्माज्यानि त्वाचतुर्य इति" (तत्त्वार्थ ०१-३१) शन्दसंसृष्टार्थमात्रवाहितेन श्रुतत्वे लवग्रहमात्रमेव मतिबानं प्रसज्येत,धारगोचरं स्वसमानाकारश्रुतावश्य- ·म्भावकल्पनं तु स्ववासनामात्रविनृम्भितं, मन्दसमृष्टायां मेतेरेवं श्रृंवत्वपरिभाषणं तु न पृपगुपयोगध्यापकमिति शादमानमेर भुवमानं नत्वपरोधमिन्द्रियजन्ममपीत्याहु। नव्यास्तु "भुतोपयोगो मत्युपयोगान पृपक, मत्युपयोगेनैव तत्कायोपची तत्वार्य- स्यकल्पनाया न्यर्थत्वात् । अत एव सन्दजन्यसामान्यज्ञानोदरं विशेष जिज्ञासापां वन्मूलम्मत्यापासप्रवृतीन परप्रामत्सना. गौर, प्राब्दसामान्यमानस्यैव वनावमहत्वात् । न चाशान्दे मादाय उत्सामप्पा वा प्रतिबन्धकत्वधौम्यामेयं सपना पुतति वाच्यम्, अशान्दत्त्वस्य प्रतिरप्यतारच्छेदकले प्रतियोगिकोटौ सन्दमूलमतिमानस्यापि प्रवेशात् अन्यया सुवाम्यन्तरीभवमविज्ञा- नोच्छेदप्रसङ्गाद । किन शान्दवानरूपभुतस्यावहादिक्रमवतो मविज्ञानाद्भिमत्वोपगमेनुमानस्मृतिठप्रत्पमिशानादीनामपि स्यात्वं स्यादित्यतिप्रसा, सान्यवहारिकपत्यधत्वामावस्यापि तेषु तुल्यत्वात् । यदि पावप्रहादिभेदाः सान्यवहारिकप्रत्यक्ष रूपस्यैव मविज्ञानस्य सूत्रे प्रोक्ता अनुमानादिकं तु परोक्षमविज्ञानमर्षतः सिमितीप्पते, तर्हि श्रुतचन्दम्पपदेश शादशानमपि परोक्षमतिज्ञानमेवाङ्गीक्रियता,किमर्षजरतीपन्पायाभपणेन । मत्ला जानामि श्रुत्वा जानामीत्पनुभव एवानयो दोपपादक इति चेत् न,अनुभाय जानामि स्मृत्वा जानामीत्यनुभवेनानुमानस्मृत्यादीनामपि भेदापः । अनुमिविवादिकं मतित्वव्याप्यमेरेति यदीप्यते,शान्दलमपि किन तथा मत्वा न जानामीति प्रीतिस्तत्र साधिकेति चेत्, म,वैशेषिकाणां नानुमिनोभीति प्रतीरिव शान्दे तस्या विशेषविषयत्वादानच निसर्गाधिगमसम्यक्त्वरूपकार्यभेदान्मतिश्रुतज्ञानरूपकारणभेद इत्यपि साम्प्रतम् तत्र निसर्ग- पदेन स्वभावस्यैव ग्रहणात् । यद्वाचका-(प्रशमरति)"भिवागमोपदेश-श्रवणान्येकाधिकान्यधिगमस्य ।। एकार्थः परिणामो,मति स्वमावश॥२२॥ ॥ इतियत्रापि मतेः श्रुतभिनत्वेन ग्रहणं तत्र गोवलीवर्दन्याय एवापणीयः। तदिदमभिप्रत्याह महा- निसर्गः ·वादी सिद्धसेन (निश्वयद्वात्रिंशिका)"वैयर्थ्यातिप्रसङ्गाभ्यां न मत्यभ्यधिकं श्रुतम्।।१।।इति।" इत्याहु॥इतिश्रुतज्ञान सानम्।। "अवधिज्ञानत्वं रूपिसमव्याप्यविषयताशालिज्ञानवृत्तिज्ञानत्वन्याप्यजातिमत्त्वम्॥"रूपिसमव्याप्यविषयतांशालिज्ञान पर- मावधिज्ञानं "रूवगयं लहइ सव्वं" (गा.६८५) इतिवचनात् ,तवृत्तिर्ज्ञानत्वव्याप्याज़ातिरवधित्वमवधिज्ञानमात्र इति लक्षणसम- न्वयः ।समव्याप्यत्वमपहाय व्यापकत्वमात्रदाने जगद्व्यापकविषयताकस्य केवलस्य रूपिव्यापकविषयताकत्वनियमात् तवृत्तिकेव- लत्वमादाय केवलज्ञानेऽतिव्याप्तिा, समव्याप्यत्वदाने त्वरूपिणि व्यभिचारात्केवलज्ञानविषयताया रूप्यव्याप्यत्वाचन्निवृतिः। न च परमावधिज्ञानेऽप्यलोके लोकप्रमाणासङ्ख्यारूप्याकाशखण्डविषयतोपदर्शनादसम्भवः । यदि तावत्सु खण्डेषु रूपिद्रव्यं स्यात्तदा पश्येदिति प्रसङ्गापादन एव तदुपदर्शनतात्पर्यात् । न च तदंशे विषयमाधेन सूत्राप्रामाण्यं, स्वरूपनाधेऽपि शक्तिविशेषज्ञापनेन फलाबाधात् । एतेनासद्भावस्थापना व्याख्याता बहिविषयताप्रसञ्जिका तारतम्येन शक्तिवृद्धिश्च लोकमध्य एव सूक्ष्मम्- क्ष्मतरस्कन्धावगाहनफलंवतीति न प्रसङ्गापादनवैयर्थ्यम् । यद्भाष्य-"वटुंतो पुण नाहि, लोगत्यं चेव पासई दवं ॥ सुहुमयरं सुहुमयरं, परमोही जाव परमाणुं ॥ ६०६॥" इति । अलोके लोकप्रमाणासस्येयखण्डविषयतावधेरिति वचने विषयतापदं तर्कितरुप्यधिकरणताप्रसञ्जिततावदधिकरणकरूपिविषयतापरमिति न स्वरूपवाधोऽपीति तत्त्वम् । जातौ ज्ञानत्वव्याप्यत्व- विशेषणं ज्ञानत्वमादाय मत्यादावतिव्याप्तिवारणार्थम् । न च संयमप्रत्ययावधिज्ञानमनःपर्यायज्ञानसाधारणजातिविशेषमा- दाय मनापर्यायज्ञानेऽतिव्यासिः,अवधित्वेन साङ्कर्येण तादृशजात्यसिद्धः। न च 'पुद्गला रूपिण' इति शाब्दबोधे रूपिसमन्याप्य- विषयताकेऽतिव्याप्तिः, विषयतापदेन स्पष्टविशेषाकारग्रहणादिति सझेपः ॥ इत्यवधिज्ञानप्ररूपणम् ॥

·" मनोमानसाक्षात्कारि मनापायज्ञानम्।" नच ताशावधिशानेऽतिन्याप्तिमनासाक्षात्कारिणोध्यस्कन्धान्तर- स्थापि साक्षात्कारित्वेन वाचारधियानासिद्धः। न च मनस्त्वपरिणवस्कन्धालोचितं पासमप्यर्थ मनापर्यायज्ञानं साक्षात्करोतीति तस्य मनोमात्रमावास्फारित्यमसिमिति वाच्यम्, मनोद्रव्यमात्रालम्पनतयैव तस्य धर्भिग्राहकमानसिद्धत्वात् , पाशार्थानां तु मनोद्रव्यागामेव तयारूपपरिणामान्यधानुपपत्तिप्रमतानुमानत एव ग्रहणाभ्युपगमा! आ६ च भाष्यकार:-" जाणइ भज्ञ शुमागणे ति"(गा.८१५)यामार्थानुमाननिमित्तकमेव हि तत्र मानसमचक्षुर्दर्शनमङ्गीक्रियते,यत्पुरस्कारेण वे मनोद्रव्याणि जानाति पश्यति पैतदिति व्यवड़ियते । एकरूपेऽपि शाने द्रष्पायपेक्षयोपशमवैचित्र्येण सामान्यरूपमनोद्रव्याकारपरिच्छेदापेक्षया पक्ष्यतीति, विशिष्टतरमनोव्याकारपरिच्छेदापेक्षपा घ जानातीत्येवं या व्याचक्षते । आपेक्षिकसामान्यज्ञानस्यापि व्यावहारि- कारणान्यापेन प्यावहारिकदर्शनरूपत्वान् । निथपतस्तु सर्वमपि तज्ज्ञानमेय, मनःपर्यायदर्शनानुपदेशादिति द्रष्टव्यम् । नव्यास्तु पापाकारानुमापकमनोद्रव्याकारग्राहक पानमाधिविशेष एर, अप्रमतसंपमविशेषजन्यतावच्छेदफजावेषधित्वव्याप्याया एवं फरपनाभि(कल्पनात)इति न्यायाना इत्यहि जानाति पापतीत्यत्र शेरयधिदर्शनविषयत्वेनैवोपपत्तौ लक्षणाकरपनगौरवमपि परि- हवं माति । एषे भेदाभिधानं च धर्मभेदामिप्रायम् । यदि सङ्कल्पविकल्पपरिणतद्रष्पमात्रप्रापमेदात्त ग्राहकं ज्ञानमतिरिक्तमित्यत्र निन्यस्तदा दीन्द्रियादीनामपीप्टानिष्टप्रतिनिवृत्चिदर्शनाचअनकमसाइल्पजननपारणतद्रव्याविषयमपि मन.पर्यायज्ञानमम्पु- पगन्तव्य स्थान पेप्टाहतोरेय मनमस्तापत्याना न च तेन द्वीन्द्रियादीनां समनस्कतापतिः, कपर्दिकासतया धनित्वस्येव,एकया गया गोमरस्येव(पा),पमेण मनसा समनस्कत्यस्पापादयितुमपलाद , बदिदमभिप्रेयोकं निभयानिशिकायां मदाबा.

·दिना-"प्रार्थनाप्रतिघाताभ्यां, चेष्टन्ते द्वीन्द्रियादयः॥ मनःपर्यायविज्ञानं, युक्तं तेषु न चान्यथा ॥१॥" इति । न चैवं ज्ञानस्य पञ्चविधत्वविभागोच्छेदादुत्सूत्रापत्तिः, व्यवहारतश्चतुर्विधत्वेनोक्ताया अपि भापाया निश्चयतो द्वैविध्याभिधानवनय- विवेकेनोत्सूत्राभावादिति दिक् (इत्याहुः)॥ इतिमनःपर्यायज्ञानप्ररूपणम् ॥ "सर्वविषयं केवलज्ञानम् ॥"सर्वविषयत्वं च सामान्यधर्मानवच्छिन्ननिखिलधर्मप्रकारकत्वे सति निखिलधर्मिविषयत्वम् । प्रमेयवदिति ज्ञाने प्रमेयत्वेन निखिलधर्मप्रकारकेऽतिव्याप्तिवारणायानवच्छिन्नान्तं, केवलदर्शनेविव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं, विशेष्य- भागस्तु पर्यायवाद्यभिमतप्रतीत्यसमुत्पादरूपसन्तानविषयकनिखिलधर्मप्रकारकज्ञाननिरासार्थः । वस्तुतो "निखिलज्ञेयाकारवचं केवलज्ञानत्वं"। केवलदर्शनाभ्युपगमे तु"तत्र निखिलदृश्याकारवत्वमेव",न तु निखिलज्ञेयाकारवचमिति नातिव्याप्तिः। न च प्रतिस्वं केवलज्ञाने केवलज्ञानान्तरवृत्तिस्वप्राकालविनष्टवस्तुसम्बन्धिवर्तमानत्वायाकाराभावादसम्भवः, स्वसमानकालीननिखिलज्ञेयाकारव- चस्यं विवक्षणात् । न च तथापि केवलज्ञानग्राह्ये आद्यक्षणवृत्तित्वप्रकारकत्वावच्छिन्नविशेष्यताया द्वितीयक्षणे नाशो, द्वितीयक्षण- वृत्तित्वप्रकारकत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाश्चोत्पादा, इत्थमेव ग्राह्यसामान्यविशेष्यताधोव्यसम्भेदेन केवलज्ञाने त्रैलक्षण्यमुपंपादित- मित्येकदा निखिलज्ञेयाकारवत्चासम्भव एवेति शङ्कनीयम्, समानकालीनत्वस्य क्षणगर्भत्वे दोपाभावाद , अस्तु वा निखिलज्ञेया- कारसङ्क्रमयोग्यतावत्वमेव लक्षणं,प्रमाणंच तत्र ज्ञानत्वमत्सन्तोत्कर्षववृत्ति, अत्यन्तापकर्षववत्त्विाद, परिमाणत्ववद्' इत्याद्यनु मानमेव । न.चाप्रयोजकत्वं ज्ञानतारतम्यस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेन तद्विश्रान्तेरत्यन्तापकर्पोत्कर्पाभ्यां विनासम्भवात् । न चेन्द्रियाश्रित- मानस्यैव तरतमभावदर्शनात्तत्रैवान्त्यप्रकर्षों युक्त इत्यपि शक्कनीय, अतीन्द्रियेपि मनोज्ञाने शास्त्रार्थावधारणरूपे शास्त्रभावना- ·प्रकर्षजन्य शाखातिकान्तविषयेतीन्द्रियविषयसामर्थ्ययोगप्रतिसाधनेऽध्यात्मशास्त्रप्रसिद्धप्रातिमनामधेये व सरवमभाव. दर्शनात् । नन्वेवं भावनाजन्यमेव प्राविभवत्केवलं प्राप्त, तथा चाप्रमाणे स्यात् , कामातुरस्य सर्वदा कामिनी माक्यतो व्यवहितकामि- नीसाक्षात्कारवभावनाजन्यज्ञानस्याप्रमाणातव्यपस्थिवे, अयन भाषनाजन्यत्वं त्राप्रामाण्यप्रयोजकं, किंतु पितविपपत्र, भावनानपेक्षेऽपि शुक्तिरजतादिधमे बाधादेवाप्रामाण्यस्वीकारात्, प्रकृते पन विषयवाध इति नाप्रामाण्यं, न च व्यवहितकामिनीवि. प्रमादौ दोपत्वेन भावनायाः क्लूसत्याचवन्यत्वेनास्याप्रामाण्यं, बाधित्तविषयत्ववोपजन्यत्वस्यापि भ्रमत्वप्रयोजकत्वाद, तथा चोक्तं मीमांसाभाष्यकारेण-'यस्य(बोच दुष्टं कारणं यत्रच मिथ्येत्यादिप्रत्ययास एवाऽसमीचीनो नान्याइविवार्तिककारे- णाप्युक्तम-"वस्मादोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धः प्रमाणता अर्थान्यथात्वहेतूत्थ-दोपज्ञानादपोयत।।१।।इति"अत्र हि तुल्यवदेवापा- माण्यप्रयोजकदयमुक्तं, तस्माद्वाधामावेपि दोपजन्यत्वादप्रामाण्पमिति वाच्यं, मावनायाः क्वचिदोपत्वेऽपि सर्वत्र दोपत्वानि- श्रयान्, अन्यथा शङ्खपीतत्वभ्रमकारणीभूतस्य पीतद्रव्यस्य स्वविषयकवानेऽप्यप्रामाण्यप्रयोजकत्वं स्यादिति न किश्चिदेवद, क्य- चिदेव कविदोपइत्येवाङ्गीकाराव , विषयमानैव दोपजन्यत्वकल्पनाच, दुष्टकारणजन्यस्याप्यनुमानादेविषयामधेन प्रामाण्याभ्युप- गमात्, अन्यथा परिमापामात्रापचे मीमांसाभाष्यवार्तिककाराभ्यामपि बाधितचिपपत्त्यव्याप्यत्वेनैव दुष्टकारणजन्यत्वस्या- प्रामाण्यप्रयोजकत्वयुक्तं न स्वातन्त्र्येणेति चेत्,मैवम्, तथापि परोक्षनानजन्यभावनाया अपरोक्षज्ञानजनकत्वासम्मवाद । नादि वहथ- नुमितिज्ञानं महलकत्व आश्चमपि वहिसाक्षात्काराय कल्पते। न चाम्पत्पमानं ज्ञानं परमप्रकास तथा भविष्यतीत्यपि शनीयं, लहनादकतापार्दिवदम्यस्यमानस्यापि परमप्रकर्षायोगात् । न च लङ्कनस्यैकस्पावस्थितस्यामावादपरापरप्रयत्नस्य पूर्वपातिथि- ·तलवनोत्पादन एवं व्यापाराधावलधायितव्यं तावादावेव श्लेष्मादिना जाड्यात्कायो लङ्वायितुं शक्नोत्यभ्यासासादितश्लेष्म- क्षयपटुभावश्चोत्तरकालं शक्नोतीति तत्र व्यवस्थितोत्कर्षता, उदकतापे त्वतिशयेन क्रियमाणे तदाश्रयस्यैव क्षयान तत्राप्यग्निरूपताप- तिरूपोऽन्त्योत्कर्षः, विज्ञानं तु संस्काररूपं शास्त्रपरावर्तनाद्यन्यथानुपपत्त्योत्तरत्राप्यनुवर्तत इति तत्रापरापरयत्नानां सर्वेषामुपयो- गादत्यन्तोत्को युक्त इति तद्वता भावनाज्ञानेनापरोक्षं केवलज्ञानं जन्यत इति टीकाकृदुक्तमपि विचारसहं, तस्य प्रमाणान्तरत्वा- पत्तेः, मनो यदसाधारणमिति' न्यायात्,अन्यथा चक्षुरादिव्याप्तिज्ञानादिसहकृतस्य मनस एव सर्वत्र प्रामाण्यसम्भवे प्रमाणान्तरो- च्छेदापत्तेः । चक्षुरादीनामेव(वा)साधारण्यात्प्रामाण्यमित्यभ्युपगमे भावनायामपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् । एवञ्च परोक्षभावनाया अपरोक्षज्ञानजनकत्वं तस्याः प्रमाणान्तरत्वं चान्यत्रादृष्टचरं कल्पनीयमिति महागौरवमिति चेद्,अनुक्तोपालम्भ एपः, प्रकृष्टभावना- जन्यत्वस्य केवलज्ञानेऽभ्युपगमवादेनैव टीकाकृतोक्तत्वात् । वस्तुतस्तु तज्जन्यात्प्रकृष्टादावरणक्षयादेव केवलज्ञानोत्पत्चिरित्येव सिद्धान्ताव(न्तः)। यैरपि योगजधर्मस्यातीन्द्रियज्ञानजनकत्वमभ्युपगम्यते,तैरपि प्रतिबन्धकपापक्षयस्य द्वारत्वमवश्यमाश्रयणीयम्, सति प्रतिबन्धके कारणस्याकिश्चित्करत्वात् केवलं तैोगजधर्मस्य मनःप्रत्यासतित्वं,तेन सनिकर्षण निखिलजात्यंशे निरवच्छिन्न- प्रकारताकज्ञाने पोडशपदार्थविषयकविलक्षणमानसज्ञाने वा तत्त्वज्ञाननामधेये मनसः करणत्वं, चाक्षुपादिसामग्रीकाल इव लौकिकमा- नससामग्रीकालेऽपि तादृशतत्त्वज्ञानानुपपत्तेस्तत्त्वज्ञानाख्यमानसे तदितरमानससामय्याः प्रतिबन्धकत्वं, तत्त्वज्ञानरूपमानससाम- त्र्याश्च प्रणिधानरूपविजातीयमनःसंयोगघटितत्वं कल्पनीयमित्यनन्तमप्रामाणिककल्पनागौरवम् । अस्माकं तु दुरितक्षयमात्र तत्र कारणमिति लाघवम् । अत एव 'इन्द्रियनोइन्द्रियज्ञानासाचिव्येन केवलमसहायमिति' प्राश्चो व्याचक्षते । स चावरणाख्यदुरित- ·प्रकर्षजन्ये शाखाविकान्तविपर्यतीन्द्रियविपयसामर्थ्ययोगप्रचिसाधनेऽध्यात्मशास्त्रप्रसिद्धमातिभनामधेये व वरवममाव. दर्शनात् । नन्वेवं मावनाजन्यमेव प्रातिभवत्केवलं प्राप्त, तथा चाप्रमाणं स्यात् , कामातुरस्य सर्वदा कामिनी भावयतो व्यवहितकामि- नीसाक्षात्कारवद्भावनाजन्यज्ञानस्याप्रमाणत्वव्यवस्थिते?, अथ न भावनाजन्यत्वं तत्राप्रामाण्यप्रयोजकं, किंतु बाधितविषयत्वं, है। भावनानपेक्षेऽपि शुक्तिरजतादिभ्रमे वाघादेवाप्रामाण्यस्वीकाराव , प्रकृते च न विषयवाध इति नाप्रामाण्यं, न च व्यवहितकामिनीवि- प्रमादौ दोपत्वेन भावनाया फ्लप्तत्वाचनन्यत्वेनास्याप्रामाण्यं, गाषितविषयत्ववदोपजन्यत्वस्यापि भ्रमत्वप्रयोजकत्यात्, तथा पोक्तं मीमांसाभाष्यकारेण-'यस्य(त्र) च दुष्ट कारणं यत्र चमिथ्येत्यादिप्रत्ययः स एवाऽसमीचीनो नान्य इति। वार्तिककारे- णाप्युक्तम-"तस्मादोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धो प्रमाणता। अर्यान्यथात्वहेतूत्थ-दोपज्ञानादपोद्यते॥१॥इति"अब हि तुल्यवदेवाप्रा. मान्यप्रयोजकद्धयमुक्तं, तस्मानापामावेऽपि दोपजन्यत्वादप्रामाण्यमिति वाच्यं, भावनाया क्वचिदोपत्वेऽपि सर्वत्र दोपत्वानि- श्रयात् , अन्यथा शङ्कपीतत्वप्रमकारणीभूतस्प पीतद्रव्यस्य स्वविषयकज्ञानेऽप्यप्रामाण्यप्रयोजकरवं स्यादिति न किश्चिदेवत् , . चिदेव कथिोप इत्येवाहीकारात् , विषयवावेनैव दोपजन्यत्वकल्पनाच, दुष्टकारणजन्यस्याप्यनुमानादेविषयावाधेन प्रामाण्याम्पुर- गमाव, अन्यथा परिभाषामात्रापत्तः । मीमांसाभाष्यवातिककाराभ्यामपि पाधितविषयत्वव्याप्यत्वेनैव दुटकारणजन्यत्वस्या. ( प्रामाण्यप्रयोजकत्वमुक्तं न स्वातन्त्र्येणेति चेत्,मैवम्, नथापि परोक्षज्ञानजन्यभावनाया अपरोक्षशानजनकत्वासम्भवात् । न हि वहथ नुमितिज्ञानं सहरकत्व आश्चमपि वहिसाक्षात्काराप कल्पनाभ्यस्यमान झानं परमप्रकर्ष प्राप्त तथा भविष्यतीत्यपि शहनीयं, लानोदकतापादिवदम्पस्यमानस्थापि परमप्रकर्षायोगात् । न च लहनस्यैकस्यावस्थितस्याभावादपरापरप्रयलस्य पूर्वपूर्वाविशयि- ·। इति वाच्यम्, तदवान्तरबैजात्यावच्छिन्नहेतुगवेषणायामपि कर्मण्येव विश्रामात् । किं चाभ्यासजनितप्रसरत्वात्प्रतिसंख्याननिवर्तनी- यत्वाच न कफादिहेतुकत्वं रागादीनाम् । एतेन 'शुक्रोपचयहेतुक एव रागो नान्यहेतुक इत्याद्यपि विरस्तम् , अत्यन्तस्त्रीसेवा- परस्य क्षीणशुक्रस्यापि रागोद्रेकदर्शनात् , शुक्रोपचयंस्य सर्वस्त्रीसाधारणाभिलापजनकत्वेन कस्यचित् कस्याश्चिदेव रागोद्रेक इत्य- स्यानुपत्तश्चेप। न चासाधारण्ये रूपमेव हेतुः, तद्रहितायामपि कस्यचिंद्रागदर्शनात् । न च तत्रोपचार एव हेतुः, द्वयेनापि विमुक्तायां रागदर्शनात् । तस्मादभ्यासदर्शनजनितोपचयपरिपाक कर्मैव विचित्रस्वभावतया तदा तदा तत्तत्कारणापेक्षं तत्र तत्र रागादिहेतुरिति प्रतिपत्तव्यम् । एतेन 'पृथिव्यम्बुभ्यस्त्वे रागः, तेजोवायुभूयस्त्वे द्वेषः, जलवायुभूयस्त्वे मोह इत्यादयोऽपि प्रलापा निरस्ताः, तस्य विषयविशेपापक्षपातित्वादिति दिक् । कर्मभूतानां रागादीनां सम्यग्ज्ञानक्रियाभ्यां क्षयेण वीतरागत्वं सर्वज्ञत्वं चानाविलमेवा शौद्धो- दनीयास्तु-"नैरात्म्यादिभावनैव रागादिक्लेशहानिहेतुः, नैरात्म्यावगतावेवात्मात्मीयाभिनिवेशामावेन रागद्वेपोच्छेदात् संसार- मूलनिवृत्तिसम्भवात्,आत्मावगतौ चतस्य नित्यत्वेन तत्र स्नेहात्तन्मूलतृष्णादिना क्लेशानिवृत्तेः। तदुक्तम्-"य:पश्यत्यात्मानं,तत्रा- स्याहमिति शाश्वतः स्नेहः।। स्नेहात्सुखेषु तृष्यति,तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते ॥१॥ गुणदर्शी परितृप्य-त्यात्मनि तत्साधनान्युपादत्ते । तेनात्माभिनिवेशो, यावत्तावच्च संसारः॥२॥ इति"। ननु यद्येवमात्मा न विद्यते, किं तु पूर्वापरक्षणवाटतानुसन्धानाः पूर्वहेतु- प्रतिबद्धा ज्ञानक्षणा एव तथा तथोत्पद्यन्त इत्यभ्युपगमस्तदा. परमार्थतो न कश्चिदुपकार्योपकारकस्वभाव इति कथमुच्यते "भगवान सुगतः करुणया सकलसत्त्वोपकाराय देशनां कृतवान्"इति,क्षणिकत्वमपि यद्येकान्तेन, तर्हि तत्त्ववेदी क्षणोऽनन्तरं विनष्टः सन्न कदा- जनाप्यहं भूयो भविष्यामीतिजानानः किमर्थ मोक्षाय यतत इति ?,अत्रोच्यते-“भगवान् हि प्राचीनावस्थायां सकलमपि जगदुःखित ·क्षयोऽपि भावनानारतम्यात्तारतम्येनोपजायमानस्तदत्यन्तप्रकदित्यन्तप्रसीमनुमवतीति किमनुपपमम् । तदाहाकलोऽपि-"दो. पावरणयोर्हानि-निःशेपास्त्पतिशापनात् ॥ कचियथा स्वहेतुम्पो, पहिरन्तर्मलशय इति ॥१॥" न च निम्बायोपयोपयोगापरतम- भावापचीयमानस्यापि श्लेष्मणो नात्यन्तिकक्षप इति व्यभिचार, ता निम्मायौपयोपयोगोत्करनिष्ठाया पापादयितुमय यत्यान, तुदुपयोगेऽपि श्लेष्मपृष्टिकारणानामपि तदैवासेपनात् , अन्यौपचोपयोगाधारस्यैव विनाशरसगाव, चिकित्साशास्त्रं पद्रिक्तधातु दोपसाम्यनुदिश्य प्रवर्तते, न तु तस्य निर्मूलनाश, अन्यतरदोपात्यन्तक्षयस्य मरणाऽपिनामारित्वादिति द्रष्टव्यम् । रागापारणापाये सर्वज्ञानं वैशयमाग्भवतीत्यत्र च न विवादो रजोनीहाराघावरणापापे पृक्षादिक्षाने तथा दर्शनान् । न प रागादीना कपमापर- पत्वं, कुष्यादीनामेव पौद्गलिकानां वयात्वदर्शनादिति वाच्यम् , कुड्यादीनामपि प्रातिभादारनावारकन्या, शानविशेपे नेपामार- णत्ववचातीन्द्रियज्ञाने रागादीनामपि तथात्वमन्वयव्यतिरेकाम्यामेव सिद्धम् । रागाधपचपे योगिनामतीन्द्रियानुमरसम्मात्यौद- लिस्त्वमपि द्रव्यकर्मानुगमेन तेषां नासिद्धम्। विषयग्रहणक्षमस्प शानस्पदग्राहकतापा विशिष्टद्रव्यसम्पन्धाकवानपमारपी- वहत्पूरपुरुपक्षाने तथादर्शनादिति ध्येयापाईस्पत्यास्तु-"रागादयो न लोमादिकर्मोदयनिरन्धना, किंतु फकादिप्रकातरतुका। तथाहि, कफहेतुको रागः, पिचहेतुको द्वैपा, पातहेतुकय मोहः । कफादयश्च सदैव सग्निहिता, शरीरस्य तदात्मकत्वान् , तो न सार्वज्ञमूलवीतरागत्यसम्मर" इत्याहुः । उद्युक्तम् , रागादीनां व्यभिचारेण कमादितम्यायोगात् , पजे हि वातप्रकते. रपि रागद्वेषी, कफपतेरपि द्वेषमाहौ, पित्तप्रकरपि मोहरागाविति । एकैकस्पाः प्रकते पह सर्वदोपजननसायुपगमे च सपा समरागादिमचप्रसङ्गात् । न च स्वस्त्रयोग्यक्रमिकरागादिदोपजनाकापवान्तरपरिणतिविशेषस्य प्रतिमाणि कल्पनामा दोष ·इति वाच्यम्, तदवान्तरबैजात्यावच्छिन्नहेतुगवेषणायामपि कर्मण्येव विश्रामात् । किं चाभ्यासजनितप्रंसरत्वात्प्रतिसंख्याननिवर्तनी- यत्वाच न कफादिहेतुकत्वं रागादीनाम् । एतेन 'शुक्रोपचयहेतुक एव रागो नान्यहेतुक इत्याद्यपि' विरस्तम् , अत्यन्तस्त्रीसेवा- परस्य क्षीणशुक्रस्यापि रागोद्रेकदर्शनात् , शुक्रोपचयंस्य सर्वस्वीसाधारणाभिलाषजनकत्वेन कस्यचित् कस्याश्चिदेव रागोद्रेक इत्य- स्यानुपत्तश्चेप। न चासाधारण्ये रूपमेव हेतुः, तद्रहितायामपि कस्यचिद्रागदर्शनात् । न चतत्रोपंचार एव हेतुः, द्वयेनापि विमुक्तायां रागदर्शनात् । तस्मादभ्यासदर्शनजनितोपचयपरिपाकं कर्मैव विचित्रस्वभावतया तदा तदा तत्तत्कारणापेक्षं तत्र तत्र रागादिहेतुरिति प्रतिपत्तव्यम् । एतेन 'पृथिव्यम्बुभूयस्त्वे रागः, तेजोवायुभ्यस्त्वे द्वेषः, जलवायुभूयस्त्वे मोह इत्यादयोऽपि प्रलापा निरस्ताः, तस्य विषयविशेषापक्षपातित्वादिति दिक् । कर्मभूतानां रागादीनां सम्यग्ज्ञानक्रियाभ्यां क्षयेण वीतरागत्वं सर्वज्ञत्वं चानाविलमेव। शौद्धो- दनीयास्तु-"नरात्म्यादिभावनैव रागादिक्लेशहानिहेतुः, नैरात्म्यावगतावेवात्मात्मीयाभिनिवेशाभावेन रागद्वेपोच्छेदात् संसार मूलनिवृत्तिसम्भवात्,आत्मावगतौ च तस्य नित्यत्वेन तत्र स्नेहात्तन्मूलतृष्णादिना क्लेशानिवृत्तेः। तदुक्तम्-"य:पश्यत्यात्मानं,तत्रा- स्याहमिति शाश्वतः स्नेहः। स्नेहात्सुखेषु तृष्यति,तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते ॥१॥ गुणदर्शी परितृप्य-त्यात्मनि तत्साधनान्युपादत्ते ॥ तेनात्माभिनिवेशो, यावत्तावच्च संसारः ॥२॥ इति । ननु यद्येवमात्मा न विद्यते, किं तु पूर्वापरक्षणवाटतानुसन्धानाः पूर्वहेतु- प्रतिबद्धा ज्ञानक्षणा एव तथा तथोत्पद्यन्त इत्यम्युपगमस्तदा परमार्थतो न कश्चिदुपकार्योपकारकस्वभाव इति कथमुच्यते "भगवान् सुगतः करुणयासकलसत्त्वोपकाराय देशनां कृतवान्"इति,क्षणिकत्वमपि यद्येकान्तेन, तर्हि तत्ववेदी क्षणोऽनन्तरं विनष्टः सन्न कदा- जनाप्यहं भूयो भविष्यामीति जानानः किमर्थ मोक्षाय यतत इति ?,अत्रोच्यते-"भगवान् हि प्राचीनावस्थायां सकलमपि जगदुःखितं ·पश्यंस्तदुधिर्षिया नरात्म्पक्षणिकत्वादिकमवगच्छभपि तेषामुपकार्पसवानां निष्प्लेशक्षणोत्पादनाप प्रयतते, ततो जातसकल- जगत्साक्षात्कारः समुत्पमकेवलज्ञाना पूर्वाहितकपाविशेषसंस्कारात् कृतार्थोऽपि देशनायो प्रवर्तते, अधिगततवात्पर्याय स्व- न्ततिगतविशिष्टक्षणोत्पत्ये असक्षवा प्रवर्तन्ते,"इति न किमप्यनुपपममित्याहु तदखिलमज्ञानविलसितम् ।आत्मामा पन्धमोक्षा- घेकाधिकरणत्वायोगावा नच सन्तानापेक्षया समाधि,तस्यापि क्षणानतिरेके एकत्वासिद्धा, एफत्वे चद्रव्यस्यैव नामान्तरत्वाव, स. जातपक्षणपन्याप सन्ताने पन कारकम्यापार इति समाचा समाप्रवृत्युपपादनम् । अथालिष्टssipeक्षणत्वनापादानत्वमिति । सजातीयक्षणप्रपन्धोपपतिः, पद्धदेशितमार्गे तु तत्प्रयोजकत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिरिति चेत् न, एकान्तवादेऽनेन रूपेण निमित्तत्वमनेन रूपेण चोपादानत्वमिति विभागस्यैव दुर्वचत्वात् । अक्लिष्टक्षणेऽक्लिष्टक्षणत्वेनैवोपादानस्वे आयाक्लिष्टक्षणस्यानुत्पचिप्रसङ्गादन्त्य- लिएक्षणसाधारणस्य हेतुतावच्छेदकस्य कल्पने च क्लिष्टक्षणजन्यतावच्छेदकेन साङ्कअन्पजनकक्षणप्रबन्धकोटायेकैकक्षणप्रवे- सपरित्यागोविनिगमकामावाच । एतेन 'इतरव्यावृत्या शक्तिविशेषेण वा जनकत्वम्'इत्यप्यपास्तम् । न चैतदनन्तरमहमुत्पन्न- मेतस्प चाहं जनकमित्यवगच्छति धणरूपं मानमिति न भवन्मते कार्यकारणमाया, नापि तदवगमा, ततो याचितकमण्डनमेतदे- फसन्ततिपतितस्यादेकाधिकरणं पन्धमोक्षादिकमिति । एतेन उपादेयोपादानक्षणानां परस्परं वास्यवासकमावादुत्तरोतरविशिष्टवि- शिष्टतरक्षणोत्पः मुक्तिसम्भव' इत्यप्यपास्तम्, पुगपदाविनामेव तिलकुसुमादीनां वास्यवासकमावदर्शनाद । उक्तब-"वास्य. बासकयोथैव-मसाहित्यामवासना ।। पूर्वक्षणैरनुत्पनो, वास्यते नोत्तरक्षण ति" कल्पिवशुदधणैकसन्तानातियैव मोक्षो. पाये सौगतानां प्रचित, तदर्थव प सुगतदेशनेत्यम्युपगमे च तेषां मिध्याष्टिकतत्कल्पितमोषस्य व मिथ्यात्वं स्फटमेव, अधिक ·लतायाम् । एतेन ' अखण्डाद्वयानन्दैकरसत्रमझानमेव केवलज्ञानं, तत एव चाविद्यानिवृचिरूपमोक्षापिगम' इति वेदान्तिम- तमपि निरस्तम्, ताशविषयाभावेन तज्ज्ञानस्य मिध्यात्वाद, कीदृशं च ब्रह्मज्ञानमज्ञाननिवर्तकमभ्युपेयं देवानांप्रियेण, न केवलचैतन्यं,तस्य सर्वदा सत्वेनाविधाया नित्यनितिप्रसमाव,ततश्च तन्मूलसंसारोपलभ्यसम्भवात्सर्वशास्त्रानारम्भप्रसङ्गाद- नुभवविरोधाच, नापि वृधिरूपं, वृत्तः सत्यत्वे तत्कारणान्ताकरणाविद्यादेरपि सत्चस्यावश्यकत्वेन तया तभिवृत्तेरशक्यतया सर्व- वेदान्ताविष्ठवापः, मिथ्यात्वे च कथमज्ञाननिवर्तकता । न हि मिथ्याज्ञानमज्ञाननिवर्तकं दृष्टम्, स्वमज्ञानस्यापि तत्वा- सङ्गात् । न च "सत्यस्यैव चैतन्यस्य प्रमाणजन्यापरोक्षान्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तस्याज्ञाननिवर्तकत्वावृत्तेश्च कारणतावच्छेदकत्वेन दण्डत्वादिवदन्यथासिद्धत्वेन कारणत्वानगीकाराद, अवच्छेदकस्य कल्पितत्वेऽप्यवच्छेद्यस्य वास्तवत्वं न विहन्यते, यद्रजतत्वेन भातं तच्छुक्तिद्रव्यमितिवन, तार्किकैरप्याकाशस्य शन्दग्राहकत्वे कर्णशष्कुलीसम्बन्धस्य कल्पितस्यैवावच्छेदकत्वाङ्गीकारात्, संयो- गमात्रस्य निरवयवे नभसि सर्वात्मना सत्वेनातिप्रसञ्जकत्वात् । मीमांसकैश्च कल्पितहस्वत्वदीर्घत्वादिसंसर्गावच्छिन्नानामेव वर्णानां यथार्थज्ञानजनकत्वोपगमावनिधर्माणां ध्वनिगतत्वेनैव भानाव, वर्णानां च विभूनामानुपूर्वी विशेषाज्ञानादतिप्रसङ्गाद, वर्णनिष्ठत्वेन इस्वत्वादिकल्पनस्य तेषामावश्यकत्वात् , तद्वदस्माकमपि कल्पितावच्छेदकोपगमे को दोष" इति मधुसूदनतपस्वि. नोऽपि वचनं विचारसह, मिथ्यादृग्दृष्टान्तस्य सम्यग्दृशां ग्रहणानौचित्यान, नैयायिकमीमांसकोक्तस्थलेपि अनन्तधर्मात्मकै कवस्तुस्वीकारे कल्पितावच्छेदककृतविडम्बनाया अपसराव,विस्तरेणोपपादितं चैतत्सम्मतिवृत्तौ। न चोक्तरीत्या वृत्तेरवच्छेदकत्व- मपियुक्तं,प्रतियोगितयाऽज्ञाननियुचौ सामानाधिकरण्येन समानविशेष्यकसमानप्रकारकवृत्तरेव त्वन्मते हेतुत्वस्य युक्तत्वात्। अत एव ·सपमुक्तं तपस्मिना मिद्धान्तयिन्दी-द्विविधमारणं, एकममचापादकमन्तःकरणावच्छिन्नसाक्षिनिएं, अन्यदमानापादकं विप- पारमित्रवचैतन्यनिष्ठं, घटमह न जानामीत्युमयावच्छेदानुमवाद, आयं परीक्षापरोक्षसाधारणप्रमामात्रेण निवर्तते, अनुमितेऽपि नास्तीति प्रतीत्यनुदयात् , द्वितीयं तु साक्षात्कारेणैव निवर्तते, पदाश्रयं यदाकारंशानं तदाश्रयं तदाकारमझानं नाशयतीति पक्ष्यादौ नियमानु' इत्यादि, नस्किमिदानी सुरक्षामकृयः सघ एव विस्मृतं ? येनोक्तपरयच्छेदकत्वेनान्यथासिद्धिमाह, एवं हि घटादावपि दणरिशिष्टामसत्येनय हेतुता बदतो वदनं का पिदयात् ?, अनयैव मिया "चैतन्यनिष्ठाया प्रमाणजन्यापरोधान्तःकरणपत्रेवा. शाननाशरुत्यागीकारेऽपि न दोष, पारमार्थिकमचामावपि व्यावहारिकसवादगीकारात्। न च स्वमादिवन्मिध्यास्वापचित, स्व. पतो मिथ्यावस्याप्रयोजकत्यात, विषयतो मिथ्यात्वस्य च पापामावादसिद्ध, धूमप्रमजन्यपश्यनुमिवेरप्यमाधितविषयतयाs- प्रामा पानगीकाराम,फरिपतेनापि प्रविपिम्पेन वास्तपपिवानुमानप्रामाण्याच, स्वमार्थस्याप्यरिष्टादिपकत्याध,कवितदुपलब्ध मन्यादेजांगरेऽप्यनुवृधेरवाधाषेति" तपस्विनोत्तमिति चेत्, एतदप्यविचाररमणीयम् त्वन्मते स्वमजागरयोव्र्यवहारविशेषस्यापि पर्वमत्रपपरवान्, गाधामावेन मह्मण इन पटादेरपि परमार्थसञ्चास्याप्रत्यूहत्याच, प्रपञ्चासत्पत्रे पन्धमोक्षादेरपि तथात्वेन व्यवहार मूल एप फटारदानात् । एतेन 'अमाननिष्टा परमार्थव्यवहारप्रतिमाससत्यप्रतीत्यनुकूलास्तिस्रः शक्तया करप्यन्ते, आपया अपने पारमार्थिकसपतीतिः, अत एव नेपापिकादीनां तयाम्युपगमः, सा च श्रवणापम्यासपरिपाकेन निवर्तते, ततो द्वितीयपा पक्पा प्यावहारिकमचं प्रपञ्चस्प प्रतीपते, पदान्तप्रवणादम्पासान्तो हि ने प्रपञ्च पारमार्षिक पश्यन्ति, किंतु प्यावहारिक- मितिमा प धमाधारकारेण नियंत, ततस्तृतीपपा सपा प्रातिमासिकमवतीति क्रिपते,सा धान्तिमत्वोधेन सह निव- RRENCE ·भ्युपगमादेव सूपपाद इति चेत् , न , तस्य प्राचीनोपगतस्य सौगतमतप्रायत्वेन नव्यरुपक्षितत्वात , व्यवहारवादस्यैव तैराहत // तते,पूर्वपूर्वशक्तरुत्तरोत्तरशंक्तिकार्यप्रतिबन्धकत्वाच न युगपत्कार्यत्रयप्रसङ्गा,तथा चैतदभिप्रायां श्रुति: "तस्याभिध्यानाद् यो- जनात्तत्त्वभावाद्भ्यश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरिति अस्या अपमयः-"तस्य परमात्मनः,अभिमुखाद्धयानाच्छ्षणाभ्यासपरि. पांकादिति यावत्, विश्वमायाया विश्वारम्भकाविद्याया निवृत्तिः, आद्यशक्ति नाशेन विशिष्टनाशात्, युज्यतेऽनेनेति योजनं तत्त्व- ज्ञानं तस्मादपि विश्वमायानिवृत्तिः, द्वितीयशक्तिनाशेन विशिष्टनाशात्, तत्त्वभावो विदेहकाल्यमन्तिमः साक्षात्कार इति यावद, तस्मादन्ते प्रारब्धक्षये सह तृतीयशक्या विश्वमायानिवृत्तिः,अभिध्यानयोजनाभ्यां शक्तिद्वयनाशेन विशिष्टनाशापेक्षया. भृया- शब्दोऽभ्यासार्थक इति इत्यादि"निरस्तम्,अभिध्यानादेःप्रागपरमार्थसदादौ परमार्थसत्त्वादिप्रतीत्यभ्युपगमेज्यथाख्यात्यापाता । न च तत्तच्छक्तिविशिष्टाज्ञानेन परमार्थसचादि जनयित्वैव प्रत्याय्यत इति नायं दोष इति वाच्यम्, साक्षात्कृततत्त्वस्य न किमपि वस्त्वज्ञातमिति प्रातिभासिकसचोत्पादनस्थानाभावात, ब्रह्माकारवृत्त्या ब्रह्मविषयतैवाज्ञानस्य नाशिता, तृतीयशक्तिविशिष्टं त्वज्ञानं यावत्प्रारब्धमनुवर्तत एवेति ब्रह्मातिरिक्तविषये प्रातिमासिकसत्चोत्पादनादविरोध इति चेत्, न, धर्मसिद्धथसिद्धिभ्यां व्याघाताद विशेषोपरागेणाज्ञाते तदुपगमे च ब्रह्मण्यपि प्रातिमासिकमेव सत्त्वं स्यात् , तत्वज्ञे कस्यचिदज्ञानस्य स्थितौ विदेह- कैवल्येऽपि तदवस्थितिशङ्कया सर्वाज्ञानानिवृत्तौ मुक्तावनामासप्रसङ्गाच । अथ दृष्टिसृष्टिवादे नेयमनुपपत्तिा,तन्मते हि वस्तु. सद् ब्रह्मैव, प्रपञ्चश्च प्रातिभासिक एव, तस्य चामिध्यानादेः प्राक् पारमार्थिकसत्वादिना प्रतिमासः पारमार्थिकसदायाकारज्ञाना व्यवहारवादे च व्यावहारिक प्रपञ्च प्रातिभासिकत्वेन प्रतीयतां तत्वज्ञानिनामत्यन्तनान्तत्वं दुर्निवारमेव । अथ व्यावहारिकस्याप ।

·प्रपत्रस्य वचनानेन राषितस्यापि प्रारधवशेन बाधितानुवृत्या प्रतिमासा तृतीयस्याः शतः कार्यम्, तेन बाधितानुवृत्त्या प्रति. मासानुइला तृतीया शक्ति प्रातिमासिकसवसम्पादनफ्टीयसी शतिरुच्यते, सा चान्तिमतचबोधेन निवर्वत इत्येवमदोष इति पन्, न, गाधितं हि त्वमते नाशितं, तस्यानुचिरिति वदतो व्यापातात बाधितत्वेन पापितत्वावच्छिन्नसत्तया का प्रतिमासस्तत्त्व- प्रारम्पवामिति चत,तृतीया शक्तिर्या, यावद्विषाणां बाधितत्वे तेषां तथाप्रतिमासस्य सार्वज्ञाभ्युपगमं विनानुपपचेया द्वितीय- किविशिष्टाक्षाननाशाद सहितकर्म तत्काय च नश्यति, ततस्तृतीयशच्या प्रारम्धकार्ये दग्धरज्जुस्थानीया बाधितावस्था जन्यते, इपमेव पापितानुवृधिरिति पेदन,एवं सति घटपटादौ तस्वहस्य न राषितसत्त्वधी, न वा व्यावहारिकपारमार्थिकसत्त/रिति तत्र किचिदन्यदेव कल्पनीयं स्यात् तथाच लोकशास्त्रविरोध इति मुक्तं हरिभद्राचार्यैः-(पोडशक १५) "अग्निजलभूमयो यत्, परि- तापकरा भवेऽनुमवसिद्धाः ॥ रागादय रौद्रा, असत्प्रवृत्यास्पदं लोके ॥८॥ परिकल्पिता यदि ततो, न सन्ति तत्वेन कथममी स्युः रिति । परिकरिपते पठत्त्वे, मवमवविगमो कथं युक्तौ ॥ ९॥ इत्यादि । तस्माद्वृत्तावहारिकसत्यापि न निस्ताराप्रपश्चे परमार्थरषेत्र व्यवहारराष्टपापि सञ्चान्तरानवगाहनादिति स्मर्तव्यम्। किं च "सप्रकारं निष्प्रकार वा ब्रमशानमज्ञाननिवर्तकमिति वक्तव्यं, आये निप्रकारे प्रमणि सप्रकारकज्ञानस्यायथार्थत्वामानाननिवर्तकता, तस्य यथार्थत्वे वा नाद्वैतसिद्धिा, द्वितीयपवस्तु निप्रकारकझानस्य प्राप्यमानीनवर्वकत्वादर्शनोदवानुभावनाई॥"किंचा निष्प्रकारकज्ञानस्य कुत्राप्यज्ञाननिवर्वकत्वं न दृष्टमिति शुदनमानमात्रात्कयमशाननिवृत्तिा, न प सामान्यधर्ममात्राप्रकारकसमानविषयप्रमात्वमशानानिवृत्तौ प्रयोजक, अब अमे- यमिति पाने तिय्याशिवारणाय सामान्येति, प्रमेयो घट इत्यादायपातिवारणाय मात्रेति, तेनेदं विषाकरे निको ·चानुगतमिति निष्प्रकारकत्रमज्ञानस्यापि ब्रह्माज्ञाननिवर्तकत्वं लक्षणान्वयात् । न च सामान्यधर्ममात्रप्रकारकज्ञानेऽव्याप्तिः, इदमनिदं वा, प्रमेयमप्रमेयं वेत्यादिसंशयादर्शनेन ( संशयाद्यदर्शनात्सामान्यमात्रप्रकारकाऽज्ञानानङ्गीकारेण ) तदनिवर्तकस्य तस्यासङ्ग्रहादिति वाच्यम्, निष्प्रकारकसंशयाभावेन निष्प्रकारकाज्ञानासिद्ध्या निष्प्रकारकब्रह्मज्ञानस्यापि तन्निवर्तकत्वायो- गात, एकत्र धाणि प्रकाराणामनन्तत्वे प्रकारनिष्ठतया निखच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेनाधिष्ठानप्रमात्वेन तया तदज्ञाननिवर्त- कत्वौचित्यात् । अधिष्ठानत्वं च भ्रमजनकाज्ञानविषयत्वं वाऽज्ञानविषयत्वं वाऽखण्डोपाधिर्वा ?, न च विषयतयैव तत्त्वं युक्तम्, प्रमेयत्वस्य च केवलान्वयिनोऽनङ्गीकारान्न प्रमेयमिति ज्ञानाद् घटाद्याकाराज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्ग इति वाच्यम्, द्रव्यमिति ज्ञानात्तदापत्तरवारणात् । न च तस्य द्रव्यत्वविशिष्टविषयत्वेऽपि घटत्वविशिष्टाविषयत्वात्तद्वारणं, द्रव्यत्वविशिष्ट- स्यैव घटावच्छेदेन घटत्वविशिष्टत्वाद, सत्त्वविशिष्टब्रह्मवत, विशिष्टविषयज्ञानेन विशिष्टविषयाज्ञाननिवृत्त्यभ्युपगमेऽपि च ब्रह्मणः सचिदानन्दत्वादिधर्मवैशिष्टयप्रसङ्गः । एतेन " अन्यत्र घटाज्ञानत्वघटत्वप्रकारकप्रमात्वादिना नाश्यनाशकभावेऽपि प्रकृते ब्रह्माज्ञाननिवृत्तित्वेन ब्रह्मप्रमात्वेनैव कार्यकारणभावः, न तु ब्रह्मत्वप्रकारकेतिविशेषणमुपादेयं गौरवादनुपयोगाद्विरोधाच" इत्यपि निरस्तम्, विशिष्टब्रह्मण एव संशयेन विशिष्टाज्ञाननिवृत्त्यर्थ विशेषोपरागेणैव ब्रह्मज्ञानस्यान्वेषणीयत्वात्,शुक्तिरजतादिस्थले- पि विशिष्टाज्ञानविषयस्यैवाधिष्ठानत्वं वलप्तमित्यत्राप्ययं न्यायोऽनुसतव्यः । किं च ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे तत्र विषयवाया अप्यनुप- पन्नत्वात्तीद्वषयज्ञानत्वमंपि तत्र दुर्लभं, विषयता हि कर्मतेति तदङ्गीकारे तस्य क्रियाफलशालित्वेन घटादिवजडत्वापत्तेः, तद्वि- षयज्ञानाजनकत्वे च तत्र वेदान्तानां प्रामाण्यानुपपत्तिः । न च तदज्ञाननिवर्तकतामात्रेण वद्विषयत्वोपचारः, अन्योन्याश्रयात् ।

·न च काल्पता विषयत्ता कर्मत्वाप्रयोजिका, वास्तविपरवाया कुत्ररस्पनीकाराव्यापहावियाथ तुल्पवात् । न च प्रमणि शानः विषयताऽसम्भवेपि ज्ञान ब्रह्मविपपता तद्विम्वग्राहकत्वरूपान्या या काचिदचिनीया सम्मातीति नानुषिः, विषपतेगाकार। प्रतिविषयं विलक्षणः, अन एप साकारापरोक्षत्रमाया एवाज्ञानानक, अनानवियताकारापराध प्रमात्वस्य सर्वप्रानुग तत्वात् । न चेदमित्याकार घटाकारमिति शझकिनुमपि शप, आफरमेय स्तरमाविषयमस्वादिति वाच्यम्, शान- निष्ठापा अपि ब्रह्मविषयताया ब्रह्मनिरूपितत्वस्पायकत्वेन ब्रह्माणि तनिरूपावधर्मसाधे निर्धर्म ग्वव्यापाताद, उभपनिरूप्प- स्य विषयविपयिभारस्पैकधर्मत्वेन निर्वाहायोगात् । न च ममपि करिश्तविपपतोपरमे कर्मत्वेन न जडत्लापात:, ससमा. नसत्ताकविषयताया एव कर्मत्वापादकत्वान्, घटादौ हि विषयवा सममानपताका, योगी मारहारिक बात, ब्रह्माण तु परमार्थसति व्यावहारिकी विपपता न तपेति स्फुटमेर वैषम्यादिति यापम्, मलाया व पिपपताया अपि प्राणि पारमाधि कस्योक्तावपि बाधकामावात्, परमार्थनिरूपितधर्मस्य व्यावहारिके व्यावहारिकत्वाद्यावहारिकनिरूपितस्य धर्मस्य पारमाधिक पारमार्थिकदापा अपि न्यायप्राप्तत्याद सताधुपलक्षणमैदेऽप्युपलक्ष्यमेकमोति न दोष इति चेत्, विपयवायामप्येप एव न्याय. । एवं चानन्तधर्मात्मापर्यभेदेऽपि ब्रह्मणि कौटस्थ्यं द्रव्यार्यादेशादव्याहतमेव । तया चान्यूनानातिरिक्तधर्मात्मध्यस्वभाव लाभलक्षणमोक्षगुणेन भगवन्तं तुष्टार स्तुतिकारः(सिद्धसेनद्वात्रिंशिका ) "माचीजपनन्तमिझत, विभलझानमनन्तमर्जितम्।। न व हीनलोऽसि नाधिका, समता चाप्यतिकृत्य वर्तसे ॥ २९ ॥ इति " 1 एतेन ॥ चैतन्यविषयव जडत्यापादिका, न त पचितिपयतापि, “यतो याचो निवर्तन्ते," "न चक्षुषा रायते, नापि पाचा" वोपनिषदं पुरुष पछामि" "भावेदविन्मनुते ।

·वृहन्तं वेदेनेव यद्वेदितव्यम्" इत्याद्युमपविधश्रुत्यनुसारेणेत्थंकल्पनात् “फलव्याप्यत्वमेवास्य, शास्त्रकृद्भिर्निवारितम्।।'"ब्रह्मण्यज्ञा- ननाशाय, वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता ॥ १॥” इति कारिकायामपि फलपदं चैतन्यमात्रपरमेव द्रष्टव्यं, प्रमाणजन्यान्तःकरणवृत्यभि- व्यक्तपैतन्यस्य शास्त्रे फलत्वेन व्यवाहियमाणस्य ग्रहणे तद्वयाप्यताया अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जडत्वापादकत्वे ब्रह्मण इव साक्षिभा- स्थानामपिजडत्वानापत्तेः, चैतन्यकर्मता तु चिद्भिन्नत्वावच्छेदेन सर्वत्रैवेति सैव जडत्वप्रयोजका, न च वृत्तिविषयत्वेऽपि चैतन्य- विषयत्वं नियतं वृत्तेचिदाकारगर्भिण्या एवोत्पत्तेः, तदुक्तम्-"वियद्वस्तुस्वभावानु-रोधादेव न कारणात् ।। वियत्सम्पूर्णतोत्पत्ती कुम्भस्यैवं द(ड)शा धियाम् ॥१॥ घटदुःखादिहेतुत्वं, धियो धर्मादिहेतुतः ॥ स्वतः सिद्धार्थसम्बोध-व्याप्तिर्वस्त्वनुरोधतः ॥२॥ इति," तथा च जडत्वंदुर्निवारमिति वाच्यम्, वृत्त्युपरक्तचैतन्यस्य स्वत एव चैतन्यरूपत्वेन तद्याप्यत्वाभावात् , फले फलान्तरा- नुत्पत्तस्तद्भिन्नानां तु स्वतो भानरहितानां तद्वयाप्तेरवश्याश्रयणीयत्वाद् इत्यादि" मधुसूदनाक्तमप्यपास्तम्, वृत्तिविषयताया अपि निधर्मके ब्रह्मण्यसम्भवात्, कल्पितविपयतायाः स्वीकारे च कल्पितप्रकारताया अपि स्वीकारापत्तेः, उभयोरपि ज्ञानभासकसाक्षि- भास्यत्वेन चैतन्यानुपरजकत्वाविशेषात्, ज्ञानस्य स्वविपयानिवर्तकत्वेन प्रकारानिवृतिप्रसङ्गमयस्य च विषयताद्यानिवृत्तिपक्ष इव धर्मधर्मिणोर्जात्यन्तरात्मकभेदाभेदसम्बन्धाश्रयणेनैव सुपरिहरत्वात्, कृतान्तकोपस्त्वेकान्तवादिनामुपरि.कदापि न निवर्तत इति तत्र का प्रतिकारः । यदि च दृग्विषयत्वं ब्रह्मणि न वास्तवं, तदा सकृदर्शनमात्रेणात्मनि घटादाविव हगपगमे ऽपि द्रष्टुत्वं कदापि नापै- तीत्यु(त्यायु)क्तं न युज्यते । तथा च "सकृत्प्रत्ययमात्रेण,घटद्भासते तदा॥स्वप्रकाशोऽयमात्मा किं,घटवच्चन भासते॥१॥स्वप्रका- शतया किं ते, तद्बुद्धिस्तत्त्ववेदनम् ॥ बुद्धिश्च क्षणनाश्येति, चोधं तुल्यं घटादिषु ॥२॥ घटादौ निश्चिते बुद्धिर्नश्यत्येव यदा घटः॥

·राने सदाक्य, इति चेत्सममामनि ॥३॥ निश्रित्य सकदात्मानं, यदापेक्षा तदैव तम् । यतुं मन्तुं तथा म्यात, शक्रोत्येव हि तत्वविवााउपासक व व्याय-लौक्किं विस्मरेपदि ।विस्मरत्वैव सा स्याना-द्विस्मृतिर्न तु वेदनात् ॥५॥ इत्यादि ध्यानदीप- वचन विठवतेति विमतिविस्तरेणा तस्मादनाविषया ब्रह्माकारावा वृत्तिरविवचितसारव । कथञ्चास्या निवृत्तिरिति वक्तव्यं, स्वकार: माशाननाशादिति चेत्, अमाननाशक्षण इवावस्थितस्य विनम्यवस्थाशानजनितस्य वा यस्प चिरमप्यनुवृत्तौ मुक्तावनाश्वासः। उत्तप्रमाविशेपत्वेन निवर्तवता श्यत्वेन च निवपतति व्यत्वेनरूपणाविधया सह स्वनिवर्त्यत्वेऽपि नदोपा, निवर्त्यतानिवर्तकत- योरपग्छैदक्षेश्य एव क्षणभरगापवेरिति चेद, प्रमाया अप्रमा प्रत्येय निवर्तकत्वदर्शनेन रश्यत्वस्य निवर्त्यताऽनपच्छेदकत्वात् ।। मानस्यावाननाशक्तापि प्रमाणसिद्धा, अन्यथा स्वमायभ्यासकारणीभूतस्याज्ञानस्य जागरादिप्रमाणज्ञानेन निवृत्तौ पुनः स्वमाया, सानुपपश्चिा, समानेकाशानस्वीकारे स्वात्मन्यपि तथासम्भवेन मुक्तायनाश्वासा, मूलाज्ञानस्यैव विचित्रानेकशक्तिस्वीकारादेकशक्ति नाशेऽपि शपत्यन्तरेण स्वमान्तरादीना पुनरावृत्तिः सम्भवति, सर्वशक्तिमतो मूलाधानस्यैव निवृत्तौ तु कारणान्तरासम्भवात द्वितीपस्य पायरयानगीकाराम प्रपञ्चस्प पुनरुत्पत्तिरिति तु स्थवासनामात्रे, चरमधानं वा मूलाशाननाशर्फ क्षणविशेषो येत्या विनिगमकामावादनन्तोषरोत्तरशक्तिफावनन्तपूर्वपूर्वशक्तीना प्रतिबन्धकत्वस्य, घरमशक्तिकार्य घरमशक्ता, तमाशे प परमज्ञानस्योतुत्वकल्पने महागौरवात, पूर्वशक्तिनाश इव परमशक्तिनाशेऽपि पण्डमूलासानानुस्त्यापरयनुद्वारामेतिन किश्चिदेवता एतेन "जागरादिग्रमेण स्वमादिप्रमतिरोधानमात्र क्रियते, सर्पघ्रमेण रज्ज्वा धाराश्रमविरोधानवत, अज्ञाननिवृतिस्तु प्रमात्मै पपविधानादेव" इत्यपि निरस्तम्।एवं सति भानस्साशाननिवर्तकताया प्रमाणानुपलब्धेस्तभिवृषिमूलमोक्षानाधासात् माभदाह- ।

·रणोपलम्मा,श्रुतिः श्रुतार्थापत्तिश्चैतदर्थे प्रमाणतामवगाहेते एव । तत्र श्रुतिस्तावत्-"तमेव विदित्वातिमृत्युमेति"मृत्युरविद्येति शाने प्रसिद्ध,तथा "तत्त्वभावाद्भूयथान्ते विश्वमायानिवृत्तिः स्मृतिश्च-(गीताअ०७) दैवी ह्येषा गुणमयी,मम माया दुरत्यया॥ मामेव ये प्रपद्यन्ते, मायामेतां तरन्ति ते॥१४॥ (अ०५) ज्ञानेन तु तदज्ञान, येषां नाशितमात्मनः॥ तेषामादित्यवज्ज्ञानं, प्रकाशयति तत्परम् ॥१६॥" इत्यादि । एवं "ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति" "तरति शोकमात्मवित्,” “तरत्यविद्यां वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते ॥ योगी मायाममेयाय,तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥१॥"इति “अविद्यायाः परं पारं तारयसि" इत्यादिः श्रुतार्थापत्तिश्च-"ब्रह्मज्ञानाद् ब्रह्मभावः श्रयमाणस्तद्वयवधायकाज्ञाननिवृत्तिमन्तरेण नोपपद्यत इति ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिं गमयति" । " अनृतेन हि प्रत्यूढाः "नीहारेण प्रावृताः," "अन्ययुष्माकमन्तरं," (गीता अ०५) "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं,तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५॥"इत्यादिश्रुतिस्मृ. तिशतेभ्योऽज्ञानमेव मोक्षव्यवधायकत्वेनावगतम्, एकस्यैव तत्त्वज्ञानेनाज्ञाननिवृत्त्यभ्युपगमाच, नान्यत्र व्यभिचारदर्शनेन ज्ञान- स्याज्ञानीनवर्तकत्ववाघोऽपीति चेत्, न, एतस्यैकजीवमुक्तिवादस्य श्रद्धामात्रशरणत्वात्, अन्यथा जीवान्तरप्रातभासस्य स्वामिक- जी वान्तरप्रीतभासवीद्वभ्रमत्वे जीवप्रतिभासमात्रस्यैव तथात्वं स्यादिति चार्वाकमतसाम्राज्यमेव वेदान्तिना प्राप्तं स्यात् । उक्तश्रु- तयस्तु कर्मण एव व्यवधायकत्वं क्षीणकर्मात्मन एव च ब्रह्मभूयं प्रतिपादयितुमुत्सहन्त इति किं शशशृङ्गसहोदराज्ञानादिकल्पनया तदभिप्रायविडम्बनेन । निर्विकल्पकब्रह्मबोधोऽपि शुद्धद्रव्यनयादेशतामेवावलम्बताम्, सर्वपर्यायनयविषयव्युत्क्रम एव तत्प्रवृत्ते, नतु सर्वथा जगदभावपक्षपतितामिति सम्यग्दृशांवचनोगारः॥ शान्द एव स इत्यत्र तु नाग्रहः, यावत्पर्यायोपरागासम्भववि- चारसहकृतेन मनसैव तद्ग्रहसम्भवाव, न केवलमात्मनि, किं तु सर्वत्रैव द्रव्ये पर्यायोपरागानुपपत्तिप्रसूतविचारे मनसा निर्विकल्पक ·एष प्ररपयोऽनुभूपर्ने ।उघ मम्मती-"पञ्जयणपयुकतं,यत्य दववियरस यसप्पं ॥जार दविओवयोगो अपच्छिमवियप्पनिव- पणो ॥१-८॥ इति" । पर्यापनपन व्युत्मान्तं गृहीत्वा विचारेण मुक्तं, पस्तुद्रव्याक्षिकस्य पक्तव्यं, यथा घटो द्रव्यमित्यत्र घटस्यविशिष्टस्प परिचिटभस्य द्रप्पर विशिष्टेनापरिच्छिन्नेन महाभेदान्वयासम्भर इति मुदेव द्रष्यमिति द्रव्याधिकप्रतिः, तथापि पक्ष्मेधिकापामपरापरद्रप्पाधिकप्रनिर्माणद्रव्योपयोगा, न विद्यते पधिमे उत्तरे विकल्पनियने सविकल्पकधीप्यपदारी पत्र म त्या रागाहापमान इति यार, ततः परं विफल्पवचनाप्रत इस्पेतस्या अर्थ:॥ "तत्वमसि" इस्पादाव पारमनस्त- तदन्पद्रप्पपर्यायोपरागासम्मपरिचारगतप्रवृत्तावेष शुद्रष्पविषयं निर्षिकरपकमिति शुनदृष्टौ पटज्ञानामशानस्प को भेदः । एकत्र सदैतमपरम प ज्ञानादन विपप इत्येतापति भेद स्वौतरकालिक सविकररकमेव साक्षीति सविकल्पकारिकल्पफायपोर- प्पनेफान्त एप श्रेयान् । मदुक्तम्-" परिअप्पणिवियप, इय परिसं जो भगन्न अभिपं ॥ गरिमप्पमेर या गि-छाण ण म मिरिठो ममए ॥१-३५॥ इति न प निसिपको द्रष्योपयोगोऽग्रह एवीत ना पियारमहानमनोजन्यत्पानुपपत्तिा, विषारस्यहारममत्वेनेहाजन्यस्य पुपरसाकायस्प नस्प नैवपिकापायरूपस्य वाम्मुपगमाद, अपाये नामजात्यादियोजनानि पमस्तु शुदप्पादेशरूपयुतनिधितानिरिक्त एवेति रिमायनीयं स्यसमपनिष्णात मनाकारसोपस्य मानसरो "नावेदधि- न्मनुने त परत पेदेनेय तटेदितव्य" " स्योपनिषदं पुरुष पछामि"इत्यादिश्रुतितिरोप इति चेत्, शारदस्वेऽपि "यापानमः दिन," "न पापागृमते, नापि पाचा," "पतो पायो नितम्" इत्यादिशुतिविरोधस्तुप ए अप पारगम्पत्पनिरोधक भुवीना मुपट्टापरिपपत्यारंगाहित्येनोपपनिर्मादायगय मणि महापागम्पसमातिपादनाव, मनसि T UPानुरुपमामायात् ·यन्मनसा न मनुते " इत्यादिविरोध एव ॥ " सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति स मानसीन आत्मा मनसैवानुद्रष्टव्यः " इत्यादि- श्रुतौ मानसीनत्वं तु मनस्युपाधावुपलभ्यमानत्वं, न तु मनोजन्यसाक्षात्कारत्व, मनसैवेति तु कर्तरि तृतीया आत्मनोऽकर्तृत्व- प्रतिपादनार्था मनसो दर्शनकर्तृत्वमाह, न करणतां, औपनिषदसमाख्याविरोधात् । कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरभृतिभिरित्येतत्सर्व मन एवं" इति श्रुतौ मृघट इतिवदुपादानकारणत्वेन मनःसामानाधिकरण्यप्रतिपादनात् , तस्य निमित्तकारणत्वविरोधाचेति चेत्, न, कामादीनां मनोधर्मत्वप्रतिपादिकायाः श्रुतेर्मनःपरिणतात्मलक्षणभावमनोविषयताया एव "मनसा ह्येव पश्यति, मनसा शृणोति" इत्यादौ मनःकरणस्यापि श्रुतेदर्घिकालिकसंज्ञानरूपदर्शनग्रहणेन चक्षुरा- न्याय्यत्वात्, दिकरणसत्त्वेऽपि तत्रैवकारार्थान्वयोपपत्तेः, त्वन्मतेऽपि ब्रह्मणि मानसत्वविधिनिषेधयोवृत्तिविपयत्वतदुपरक्तचैतन्याविषयत्वा- भ्यामुपपत्तेश्च । शब्दस्य त्वपरोक्षज्ञानजनकत्वे स्वभावमङ्गप्रसङ्ग एव स्पष्टं दूपणम् । न च प्रथमं परोक्षज्ञानं जनयतोऽपि शब्द- स्य विचारसहकारेण पश्चादपरोक्षज्ञानजनकत्वमिति न दोष इति वाच्यम्, अर्धजरतीयन्यायापातात् । न खलु शब्दस्य परोक्षज्ञा. नजननस्वाभाव्यं सहकारिसहस्रेणाप्यन्यथाकर्तुं शक्यं, आगन्तुकस्य स्वभावत्वानुपपत्तेः । न च संस्कारसहकारेण चक्षुपा प्रत्यभि- ज्ञानात्मकप्रत्यक्षजननवदुपपत्तिः, यदंशे संस्कारसापेक्षत्वं तदंशे स्मृतित्वापातो यदंशे च चक्षुःसापेक्षत्वं तदंशे प्रत्यक्षापात इति भियैव प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरत्वमिति जैनैः स्वीकारान् । “स्वे स्वे विषये युगपज्ज्ञानं जनयतोश्चक्षुःसंस्कारयोरार्थसमाजे- नैकज्ञानजनकत्वमेव पर्यवस्यति, अन्यथा रजतसंस्कारसहकारेणासनिकृष्टेऽपि रजते चाक्षुपज्ञानापत्तेरन्यथाख्यात्यस्वीकारभङ्गप्र- सङ्ग" इति वदस्तपस्वी तूभयात्मकैकज्ञानाननुव्यवसायादेव निराकर्तव्या,अन्यथा रजतप्रमेऽप्युभयात्मकतापत्ते,पर्वतो वद्धिमा- ·नित्यनुमिनावपि उभपसमाजादशे प्रत्यक्षानुमित्यात्मकतापत्तेष । अथ मनस इव शब्दस्य परोक्षापरोक्षशानजननस्वभावाङ्गी- कागददोपः, मनस्त्वेन परोक्षशानजनकता, इन्द्रियत्वेन चापरोक्षज्ञानजनकतेत्यस्ति मनस्यवच्छेदकभेद इति चेत्, शब्दस्यापि । विषयाजन्यज्ञानजनकत्वेन वा ज्ञानजनकत्वेन वा परोक्षज्ञानजनकता योग्यपदार्थनिरूपितत्वम्पदार्थाभेदपरशस्दत्वेन वापरोक्षशान- जनकतेति पथ नारच्छेदफभेदः । धार्मिकस्त्वमसीत्यादौ व्यभिचारवारणाय निरूपितान्तं विशेषणं, इतरख्यावत्यं तु स्पष्टमेव । एतच दशमस्त्वमसि ' 'राजा त्वमसि' इत्यादिवाफ्यादशमोऽहमस्मि राजाहमस्मीत्यादिसाक्षात्कारदर्शनात्कल्प्यते, नाई दशम इत्यादिअमीनवृक्षात इत्थमेव सम्मवात् । साक्षात्कारिनमे साक्षात्कारिविरोधिज्ञानत्वेनैव विरोधित्वकल्पनात् । न प तत्र वास्यापदार्थमात्रौपस्थितौ मानसः संसर्गपोध इति वाच्यम्, सर्वत्र वाक्ये तथा वक्तुं शक्यत्वेन शब्दप्रमाणमात्रोच्छेदप्र• सरगादिति चेत्, मैवम्, दशमत्त्वमसीत्यादौ वाक्यात्परोक्षशानानन्तरं मानसशानान्तरस्यैव भ्रमनियर्तकत्वकल्पनात, धार्मिकस्त्व- । मसीत्यादौ रिशेप्याशस्य योग्यतादेव योग्यपदार्थनिरूपितेत्यत्र योग्यपदार्थतावच्छेदकविशिष्टत्यस्यावश्यवाच्यत्वेन महावा- पापि सत्पदार्यतावच्छेदकस्यायोग्यत्वेनापरोपमानासम्भवाथ, अयोग्यरित्यागयोग्यांशोपादानाभिमुखलक्षणायचमेय योग्य- पदार्थत्वमित्युक्तौ च पार्मिकस्त्वमसीत्यादावपि गुदापरोक्षविषयत्वे यावर्तकविशेषणदानानुपपत्तिा तथा च योग्यलक्ष्यपरत्वप्रदे । उदाहरणस्थानदोर्लभ्यं । अपंप विषयोऽत्रमा पर्याप विनिमोकेण शुद्रव्यविषयतापर्यवसायकस्य द्रव्पनपस्येत्यलं प्रभवादन। किस त्वम्पदार्यामेदपाभन्दतेनापरोषानजनकत्वोक्तौ 'यूपं राजान' इत्यतोऽखिलसम्बोपविशेष्पकराजत्वप्रकारकापरोक्ष शारदापचिा, वा तासमानसाम्पुपगमे पान्यत्र कोभराधः । एतेन" एकवचनान्तत्वम्पदार्थग्रहणेऽपि न निस्तारण,"एकस्मिभेष ·यूयमिति प्रयोगेऽगतेप,एकाभिप्रायकत्वम्पदग्रहणे चतपदभिप्रायकशम्दत्वेन तपच्छाब्दकोघहेतुत्वमेव युक्तम् । अत एव वाक्यादाप द्रव्यादेशावखण्डः,पदादपि चपर्यायार्थादेशात् सखण्डः शान्दकोष इतिजैनी शास्त्रव्यवस्था । तस्मान भन्दस्यापरोक्ष- ज्ञानजनकत्वम् ।एतेन "अपरोक्षपदार्थाभेदपरशब्दत्वेनापरीक्षज्ञानजनकत्वं,अत एव शुकिरियमिति वाक्यादाहत्य रजतभ्रमनिवृत्तिः, एवंच चैतन्यस्य वास्तवापरोक्षत्वादपरोक्षज्ञानजनकत्वं महावाक्यस्य" इत्यपि निरस्तम्, वास्तवापरोक्षस्वरूपविषयत्वस्य लभीत्या तत्त्वमस्यादिवाक्य सम्भवेऽपि दशमस्त्वमसि' इत्यादावसम्भवाद, निवृत्ताज्ञानविषयत्वस्य च शाब्दनोधात्पूर्वममावात् यदा कदाचि- भिवृसाज्ञानत्वग्रहणे पर्वतो वह्निमानित्यादिवाक्यानामप्यपरोक्षस्वरूपविषयतयाऽपरोक्षज्ञानजनकत्वासगाव " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” "सत्यं ज्ञानमनन्तं" इत्यादिवाक्यानामपरोक्षस्वरूपविषयत्याऽपरोक्षज्ञानजनकत्वे महावाक्यवैयर्थ्यापातान ।। किश्चैवं घटोऽस्तीतिशाब्दे चाक्षुषत्वमप्यापतेत, अपरोक्षपदार्थाभेदपरशब्दादिवापरोक्षपक्षसाध्यकानुमितिसामग्रीतोऽपरोक्षानुमितिरपि च प्रसज्येत । एवं च मिन्नविषयत्वाद्यप्रवेशेनैवानुमितिसामय्या लाघवादलवचमिति विशेषदर्शनकालीनभ्रमसंशयोत्तरप्रत्यक्षमा- बोच्छेद इति बहुतरं दुर्घटम् । एतेन प्रमात्रभेदविषयत्वेनापरोक्षज्ञानजनकत्वम्" इत्यपि निरस्तम्, 'सर्वज्ञत्वादिविशिष्टोऽसि'इत्यादि- वाक्यादपि तथाप्रसगाव, ईश्वरो मदभिन्नः, चेतनत्वान, मद्वद्, इत्यनुमानादपि तथाप्रसङ्गाचेति । "महावास्यजन्यमपरोक्ष शुद्धब्रह्मविषयमेव केवलज्ञानम्” इति वेदान्तिनां महानेव मिथ्यात्वामिनिवेश इति विभावनीयं सूरि(सुधी)भिः॥ इदमिदानी निरूप्यते-'केवलज्ञानं स्वसमानाधिकरणकेवलदर्शनसमानकालीनं न वा,' 'केवलज्ञानक्षणत्वं स्वसमानाधि- करणदर्शनक्षणाव्यवहितोचरत्वव्याप्यं न वा ? ' एवमाधार क्रमोपयोगवादिनां जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणपूज्यपादानां ·पुगपदुपपोगादिनां च मल्लयादिप्रभृतीनां, 'पदेव केवलज्ञानं तदेव केवलदर्शनम्' इतिवादिनां च महावादिश्रीसिद्धसे- नापियाकराणां मापारण्यो विप्रतिपक्षयः ।। यत्तु युगपदुपयोगवादित्वं सिद्धसेनाचार्याणां नन्दिवृत्तायुक्तं तदम्युपग- मवादाभिप्रायेण, न तु स्वतन्त्र सिद्धान्ताभिप्रायेण, क्रमाक्रमोपयोगद्वयपर्यनुयोगानन्तरमेव स्वपक्षस्य सम्मतावृद्भावितत्वा- दिवि द्रष्टव्यम् । एतच तत्वं सयुक्तिकं सम्मतिगाथाभिरेव प्रदर्शयाम:-"मणपन्नवनाणतो, नाणस य दरिसणस्स य विसेमो।।केवलनाणं पुणद-सर्णति नागति य समाणीकाण्ड२-३॥"युगपदुपयोगद्वपा धुपगमवादोऽयम्-मनापर्यायज्ञानमन्तः पर्यवसानं यस्य म तथा, ज्ञानस्प दर्शनस्य च विश्लेषः पृथग्भाप इति साध्या च छद्मस्थोपयोगत्वं हेतुटव्या, तथा प प्रयोगः-घहरचक्षुरपधिवानानि चक्षुरचक्षुरवधिदर्शनेम्पा पृथकालानि, छवास्योपयोगात्मकवानत्वातू, श्रुतमना पूर्यापशानवत् । चाक्यार्थविषये श्रुतदाने, मनोद्रव्यविज्ञेपालम्बने मनापर्यायज्ञाने चादर्शनस्वभावे मत्यवृधिनादर्शनोपयोगा- दिनकालत्वं प्रसिद्धर्भवति टीकाकृता । दर्शनप्रपथ्यकालत्यस्य कुत्राप्येकस्मिन्नसिसाघयिषितत्वात् । स्वदर्शनपृथकाल त्वस्य च सिसाधपिषितरयोक्ताहान्तयोरभावात्सावरणत्वं हेतु, व्यतिरेकी च प्रयोगः, वजन्पतं वा हेतुः, 'यपअन्य तत्ततः पृथकालम्' इति सामान्यव्याप्तौ यथा दण्डार पट इति च दृष्टान्त इति तु युक्तं, केवलज्ञानं पुनदर्शनं दर्शनोपयोग इति पा ज्ञानं धानो- पयोग इति या समान तुल्पकालं तत्पकालीनोपपोगदपारमामित्यर्थः, प्रयोगश्च-केवलिनो शानदर्शनोपयोगावेककालीनौ, गुणानिर्भवस्वभावत्वात, यावेवं वावेवं, यथा : प्रकाशतापी । अयमभिप्राय आगमविरोधीति केपानिन्मतं, तानविक्षिपनाह (सम्मति)-"केई मति जदया, आणइ सासा पास जियो ति मुत्तमवलंबमाणा, तित्यपरासापणामीरू ॥२-४॥"

·केचिन्जिनभद्रानुयायिनो भणन्ति-'यदा जानाति तदान पश्यति जिन' इति। सूत्रं-"केवली णं मते इमं रयणप्पमं पुढवि आयोरहिं पमाणाहं हेऊहिं संठाणेहिं परिवारहिं जं समयं जाणइ णोतं समयं पासइ ?, हंता गोयमा! केवली " इत्यादिकं अवलम्बमानाः। अस्य च सूत्रस्य किलायमर्थस्तेपामभिमत:-'केवली सम्पूर्णत्रोधः, णमिति वाक्यालङ्कारे । मते इति भगवन् ! इमारत्नप्रभामवर्धाभिधानां पृथ्वीमाकारैः समनिम्नोन नादिभिः,प्रमाणैयादिभिः, हेतुभिरनन्तानन्तप्रदेशिकः स्कन्धे,संस्थानः परिमण्डलादिभिः, परिवारैर्धनोदधिवलयादिभिः । जं समयं णो तं समयमिति च 'कालाधनारेत्यन्तसंयोगे' (पा.२-३.५.) इति द्वितीया सप्तमीचाधिका,तेन यदा जानाति न तदा पश्यतीति भावः । विशेषोपयोगः सामान्योपयोगान्तरितः, सामान्योपयोगध विशे- पोपयोगान्तरितः,तत्स्वाभाव्यादिति प्रश्नार्थः ।उत्तरं पुनः'हंता गोयमा!'इत्यादिकं प्रश्नानुमोदकं इंतेत्येतन्निामनप्रकारण, गौतमति गोत्रेणामंत्रणं प्रश्नानुमोदनाथ पुनस्तदेव सूत्रमुच्चारणीयं हेतुप्रश्नस्य चात्र सूत्रे उत्तरं। "सागारे से नाणे हवइ, अणागारे से दसणे" इति,साकारं विशेषावलम्बि अस्य केवलिनो ज्ञानं भवति, अनाकारमतिकान्तविशेष सामान्यावलम्बि दर्शनं । न चानेकप्रत्ययोत्प- तिरेकदा निरावरणस्यापि तत्स्वाभाव्यात् । न हि चक्षुर्शनकाले श्रोत्रज्ञानोत्पचिरुपलभ्यते । न चावृतत्वात्तदा तदनुत्पत्तिः, स्वसमयेऽप्यनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न चाणुना मनसा यदा यदिन्द्रियसंयोगस्तदा तज्ज्ञानमिति क्रमः परवाद्यभिमतोऽपि युक्तिमान्?, सर्वाङ्गीणसुखोपलम्भाद्युपपत्तये मनोवर्गणापुद्गलानां शरीरव्यापकत्वस्यैव कल्पनाद सुप्तौ ज्ञानानुत्पत्तये त्वङ्मनोयोगस्य ज्ञान- सामान्ये हेतुत्वेन रासनकाले त्वाचरासनोमयोत्पतिवारणस्येत्यमप्यसम्भवाच । ततो युगपदनेकप्रत्ययानुत्पत्तों स्वभाव एव कारणं नान्यत्, सन्निहितेऽपि च द्वयात्मके विषये सर्वविशेषानेव केवलज्ञानं गृह्णाति, सर्वसामान्यानि च केवलदर्शनमिति स्वभाव ·एवानपेरिति । एते च व्याख्यानास्तीकराशातनाया अभारवा तीर्थररमाशातयन्तो न विभ्पीति यावत् । एवं हि नि: सामान्यस्य निर्विशेषस्य वा वस्तुनोभावेन न किविजानाति केवली न विश्चित्पश्यतीत्यधिक्षेपस्यैव पर्यवसानात् । न चान्य- ठामरूपोपसर्जनविषयतामपक्ष्योभयग्राहित्वेऽप्युपयोगक्रमाविरोधः, मुरयोपसर्जनभावेनोभयग्रहणस्य श्योपशमविशेषप्रयोज्य: त्वात् , केवरशने उपस्थशानीययावद्विषयतोपगमेऽवग्रहादिसहनिरूपप्रसगाद्, उक्तसूत्रस्य तु न भवदुक्त एवार्थः, किं त्वयं, 'जीमा रत्नप्रभा पृथिवी येरामारादिभिः ममक तुल्यं जानाति, न तैराकारादिभिस्तुल्यं पश्यतीति किमवं प्राय ?, हंता-एवमिः स्पनुमोदना, तो देतौ पृष्टे सति वत्प्रतिवचनं मिमालम्बनप्रदर्शकं वज्ज्ञानं साकारं भवति यतो दर्शनं पुनरनाकारमित्यतो मिसाटम्पनावती प्रत्ययापिति' टीकारतः । यद्यपि समय इत्यत्र जं इति अम्भावः प्राकृतलक्षणात् , यस्कृतमित्यत्र जं फयमिति प्रयोगस्य रोमपि दर्शनादिति वक्तुं शक्यते, तथापि तृतीयान्तपदवाच्यैराकारादिभिषुप्ततीयान्तसमासस्थयत्पदार्थस्य समापदार्यस्य मान्यूनानतिरिक्तधर्मविशिष्टस्य रसप्रभायां मिवलिङ्गत्वादनन्वय इति यत् समकमित्यादिक्रियाविशेषणत्वेन म्यासपेपम् । रमप्रभार्मकागरादिनिपितयावदन्यूनानतिरिकरिषयताकज्ञानवान् न नाशनावदन्यूनानतिरिक्तविषयताकदर्श नवान् फेवलीति पलितार्थः । यदि च तास्मस्य विशिष्टदर्शनस्य निपेभ्यस्याप्रसिदेन तधिपध."असतो णस्थि णिमहो" (विशे. १५७४) इत्यादिवपनादिति यक्ष्ममीक्ष्यते, तदा 'क्रियाप्रधानमाख्यातम्' इति वैयाकरणनयाश्रयणेन रनप्रभाकर्मकाारा- दिनिरूपित्यापदन्यूनानारिरित्तविषयता मान, न तारशं केवलिकर्डक दर्शनमित्येव चौधा, सर्वनयात्मके भगवत्प्रवचने यथो पपमान्यतरनपारने दोषामाादिति तु क्यमारोपयामः । इतुयोगपपादपि बलेनोपयोगयोगपधमापतीत्याह-"केवलनाणा.

·वरण-वखयजायं कैवलं जहा नाणं । वह दूसणं पि जुबइ,णियआवरणक्खयस्संते ॥२-५॥" स्पष्टा,नवरं निजावरणक्षयस्यान्त इति दर्शनावरणक्षयस्यानन्तरक्षण इत्यर्थः । न चैकदोभयावरणक्षयेऽपि स्वभावहेतुक एवोपयोगक्रम इत्युक्तमपि साम्प्रतं, एवं सति स्वभावेनैव सर्वत्र निर्वाह कारणान्तरोच्छेदप्रसङ्गाव, कार्योत्पत्तिस्वभावस्य कारणेनैव तत्क्रमस्वभावस्य तत्क्रमेणैव निर्वा- हत्वाच । एतेन " सर्वव्यक्तिविषयकत्वसर्वजातिविषयकत्वयोः पृथगेवावरणक्षयकार्यतावच्छेदकत्वादर्थतस्तदवच्छिन्नोपयोगद्वय- सिद्धिः" इत्यप्यपास्तम् । तत्सिद्धावपि तत्क्रमासिद्धरावरणद्वयक्षयकार्ययोः समप्राधान्यनार्थगतरप्रसराच । न च मतिश्रुतज्ञाना- वरणयोरेकदा क्षयोपशमेऽपि यथा तदुपयोगक्रमस्तथा ज्ञानदर्शनावरणयोर्युगपत्क्षयेऽपि केवलिनामुपयोगक्रमः स्यादिति शकनीयं, तत्र श्रुतोपयोगे मतिज्ञानस्य हेतुत्वेन शाब्दादौ प्रत्यक्षादिसामग्र्याः प्रतिवन्धकत्वेन च तत्सम्भवात् । अत्र तु क्षीणावरणत्वेन परस्परकार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावाद्यभावेन विशेषात् । एतदेवाह-"भण्णइ खीणाचरणे, जह मइनाणं जिणे ण संभवइ ॥ तह खीणावरणिजे, विसेसओ दंसणं णस्थि ॥२-६॥" भण्यते निश्चित्योच्यते, क्षीणावरणे जिने यथा मतिज्ञानं मत्यादिज्ञानं अवग्रहादिचतुष्टयरूपंवाज्ञानं न सम्भवति, तथा क्षीणावरणीये विश्लेपतो ज्ञानोपयोगकालान्य- काले दर्शनं नास्ति क्रमोपयोगत्वस्य मत्याद्यात्मकत्वव्याप्यत्वात्सामान्याविशेषोभयालम्बनक्रमोपयोगत्वस्य चावग्रहाद्यात्मक- त्वव्याप्यत्वात्केवलयोः क्रमोपयोगत्वे तत्त्वापत्तिरित्यापादनपरोऽयं ग्रन्थः । प्रमाणं तु-"केवलदर्शनं केवलज्ञानतुल्यकालोत्पत्तिकं, तदेककालीनसामग्रीकत्वात् , तादृशकार्यान्तरवत्", इत्युक्ततर्कानुगृहीतमनुमानमेवेति द्रष्टव्यम् । न केवलं क्रमवादिनोऽनुमान- विरोधः, अपि त्वागमविरोधोऽपीत्याह-"सुत्तमि चेव साइ-अपज्जवसियं वि केनलं वुत्तं । सुत्तासायणभीर-हि तं च दद्वन्वयं ·होइ ॥२-७॥" साद्यपर्य रमिते केवलज्ञानदर्शने सूत्रे प्रोक्ते, क्रमोपयोग तु द्वितीयसमये तयोः पर्यवसानमिति कुत्तोपर्यवसिक्का! तेन सूत्राशातनाभीमभिःक्रमोपयोगवादिमिस्तदपि प्रष्टव्यं । चोऽप्यर्थः । न केलं "केवली गं भते इमं रयणप्पमं पुढधि' इत्याद्युक्तसूत्रयथाश्रुतार्थानुपपत्तिमात्रमिति भावः । न च द्रव्यापेक्षयापर्यवसितत्वं समाधेयं, पाविषयप्रश्नोचरा श्रुतेः । न च 'अर्पितानर्पितसिद्ध 'इति तत्त्वार्थ (५२०३१) सूत्रानुरोधेन द्रव्यापमयाऽश्रुतयोरपि तयोः कल्पनं युक्त,अन्यया पर्या पाणामृत्पाद निगमात्मकत्वाद् भक्तोऽपि कथं तयोरपर्यवसानतेति पर्यनुयोज्यौ, पद्धर्मावच्छिन्ने क्रमिकत्वामिदिः तरिच्छिन्नेऽपर्यवसि. तत्यान्वयस्य निराकाक्षत्वात् , अन्यथा ऋजुत्ववक्रत्ये अपर्यवमिते इति प्रयोगस्यापि प्रसाद, मम तु रूपरसात्मकद्रव्यादरम- भाषिभिन्नोपाधिकोत्पादरिगमात्मकत्येऽपि केवलिद्रव्यादव्यतिरेकतस्तपोरपर्यशस्तित्वं नानुपपवम् । अथ पर्यापत्वारच्छेदकधर्म: विनिमोकेण शुद्धद्रव्यार्थादेशप्रवृतेः क्रमकान्तेऽपि कालयोरपर्यवमितत्यमुपपरस्पते, अत एव पर्यायद्रव्पयोरादिष्टद्रव्यपर्यापत्वं सिद्धान्ते गीयते । तत्तदवच्छेदकविनिमोकस्य विवक्षाधीनत्वादिति चेत्, किमयमुक्तधर्मविनिमोकस्तसत्पदार्यतावच्छेदकविशिष्टयो- रमदान्वयानुषपच्या शुद्रव्यलक्षणया, उत उक्तधर्मस्य विशेषणत्वपरित्यागेनोपलक्षणत्वमात्र विवक्षया । आधे आयपद एवं लक्षणायां शुद्रव्यं शुद्धात्मद्रव्यं वापयरसितमित्येव शोधा स्यात् , सादित्यस्पापि तत्रान्वयप्रवेशे तु केवलिद्रव्यं साथपर्य- अमितमित्याकारक एव, उभयपदलक्षणाया तु शुद्धद्रव्यविषयको निर्विकल्पक एर बोध इति केवलज्ञानदर्शने सायपर्यवासिते इति चोधस्य कथमप्यनुपपत्तिः । अन्त्ये च केवलत्वोपलक्षितात्मद्रव्यमारग्रहणे तत्र सादित्वान्यानुपपत्तिा, केवलिपर्यायग्रहणे च नवविधोपचारमध्ये 'पर्याये पर्यायोपचार' एवाश्रपणीयास्यादिति समीचीन द्रम्पार्यादेशसमर्थनं नियतोपलक्ष्यतावच्छेदकरूपा- ·भावेऽपि सम्मुग्धोपलक्ष्यविषयकतादृशवोधस्वीकारे च 'पर्यायोऽपर्यवसित' इत्यादेरपि प्रसक्तिद्रव्यार्थतया केवळज्ञानकेवलदर्शन- योरपर्यवसितत्वाभ्युपगमे द्वितीयक्षणेऽपि तयोः सद्भावप्रसक्तिः, अन्यथा द्रव्यार्थत्वायोगात् । तदेवं क्रमाभ्युपगमे तयोरागमविरोध इत्युपसंहरन्नाह-" संतमि केवले दं-सणम्मि नाणस्स संभवो णत्थि । केवलनाणम्मि य दं-सणस्स तम्हा अनिहणाई ॥२-८॥" स्वरूपतो द्वयोः क्रमिकत्वेऽन्यतरकालेऽन्यतराभावप्रसङ्गः, तथा चोक्तवक्ष्यमाणदूपणगणोपनिपात:,तस्माद् द्वावप्युपयोगौ केबलिनः स्वरूपतोऽनिधनावित्यर्थः । इत्थं ग्रन्थकृदक्रमोपयोगद्वयाभ्युपगमेन क्रमोपयोगवादिनं पर्यनुयुज्य स्वपक्षं दर्शयितुमाह- "दसणनाणावरण-खए समाणम्मि कस्स पुबयरो(रं) ॥ होज व समओप्पाओ, हंदि दुवे णस्थि उवओगा ॥२-९॥ सामान्यविशेषपरिच्छेदावरणापगमे कस्य प्रथमतरमुत्पादो भवेत् ? अन्य तरोत्पादे तदितरस्याप्युत्पादप्रसङ्गाद , अन्यतरसामय्या अन्यतरप्रतिबन्धकत्वे चोभयोरप्यभावप्रसङ्गात् “ सब्याओ लद्धीओ सागारोवओगोवउत्तस्सेति” वचनप्रामाण्यात्प्रथमं केवल ज्ञानस्य पश्चात्केवलदर्शनस्योत्पाद इति चेत् , न, एतद्वचनस्य लब्धियोगपद्य एव साक्षित्वादुपयोगक्रमाक्रमयोरौदासीन्यात् । योगपद्येनापि निर्वाहेऽर्थादर्शनेऽनन्तरोत्पत्यासिद्धेः एकक्षणोत्पत्तिककेवलज्ञानयोरेकक्षणन्यूनाधिकायुष्कयोः केवलिनोः क्रमिको- पयोगद्वयधाराया निर्वाहयितुमशक्यत्वाच्च । अथ ज्ञानोपयोगसामान्ये दर्शनोपयोगत्वेन हेतुतेति निर्विकल्पकसमाधिरूपच्छमस्थ- कालीनदर्शनात् प्रथमं केवलज्ञानोत्पत्तिः केवलदर्शने केवलज्ञानत्वेन विशिष्य हेतुत्वाच द्वितीयक्षणे केबलदर्शनोत्पत्तिः, ततश्च ऋमिकसामग्रीद्वयसम्पत्त्या क्रमिकोपयोगद्वयधारानिहि इति, एकक्षणन्यूनाधिकायुष्कयोस्त्वेकक्षणे केवलज्ञानोत्पत्यस्त्रीकार एवं गतिरिति चेत्,न, "दसणपुव्वं नाणं (२-२२)" इत्यादिना तथाहेतुत्वस्य प्रमाणाभावेन निरसनीयत्वात् , उत्पत्रस्य केवलज्ञानस्य ·धायिकमावत्वेन नाशारोगाम । न च मुक्तिसमये क्षायिकचारित्रनाशवदुपपचिः क्षायिकत्वेऽपि तस्य योगस्थर्यनिमित्तात्वेन निमित्तनाशनाश्यत्वाद, केवलज्ञानस्य चानैमित्तिकत्वादुत्पत्तौ सौ चाधरणक्षयातिरिक्तनिमित्तानपक्षत्वेनैव तस्य स्वतन्त्रप्रमाण- त्वव्यवस्थिता, अन्यथा ' सापेक्षमसमर्थम्' इति न्यायात्तत्राग्रामाण्यप्रसङ्गात् । एतेन 'कालदर्शनसामग्रीत्वेन स्वस्यैव स्वना- शकत्वमिति केवलज्ञानक्षणिकन्यम्' इत्यप्यपास्तम् , अनैमित्तिक क्षणिकत्वायोगाद, अन्यथा तत्क्षण एव तत्क्षणपिकायें । नाशक इति सर्वत्रैव सूक्ष्म सूत्र नयसाम्राज्यस्य दुर्निवारत्वादिति किमविपल्लवितैन । नन्वियमनुपपत्तिः क्रमोपयोगपक्ष एवे. त्यक्रमो द्वाचुपयोगौ स्तामित्याशते मल्लवादी, "भवेद्वा समयमेककालमुत्पादस्तयोरिति" तत्रैकोपयोगवादी ग्रन्थकृत् सिद्धा न्तयति, हंदि ज्ञायता, द्वावुपयोगी नैकदेति, सामान्यविशेषपरिच्छदात्मकत्वात्केवलज्ञानस्य, यदेव ज्ञानं तदेव दर्शनमित्य- त्रैव निर्भर, उभयहेतुसमाजे समूहालम्बनोत्पादस्यैवान्यत्र दृष्टत्वान्नात्रापरिदृष्टकल्पनालेश इति भावः । अस्मिन्नेत्र वादे केवलिना सर्वज्ञतासम्भव इत्याह-"जइ मन्वं सायार, जाणइ एकसमएण सध्यण्णाजुन्नइ सया वि एवं, अहवा सव्वं न जाणाइ॥२-१०॥" यदि सर्व सामान्पविशेषात्मक जगत, साकार तत्तजातिव्यक्तिवृत्तिधर्मविशिष्टं। साझारमिति क्रियाविशेषणं वा । निरवच्छि- अतत्तजातिप्रकारतानिरूपिततत्तद्वयक्ति विशेष्यतासहित परस्परं यावद्र्व्यपर्यायनिरूपितीवपपतासहितं वा यथा स्यात्त्यर्थः जानात्येकसमयेन सर्वज्ञः पश्यीत चेति शेषः, तदासदापि सर्यकालंयुज्यते,एव सर्वज्ञत्वं सर्वदर्शित्वं चेत्यर्थः । अथवेत्येतद्वप रीत्ये, सर्व न जानाति स न जानीयादेकदेशोपयोगवर्णित्वान्मतिज्ञानादित्यर्थः । तथा च कालज्ञानमेव केवलदर्शन मिति स्थितम्। अव्यक्तवादपि पृथदर्शनं केवलिनि न सम्भवतीत्याह-"परिसुद्धं सायार, अविअचं दसणं अणायारं ।। ण य सीणा- ·वरणिज्जे, जुजइ स(सु)वियत्तमविअत्तं ॥२-११॥” ज्ञानस्य हि व्यक्ततारूपं, दर्शनस्य पुनरव्यक्तता । न च क्षीणावरणेऽर्हति व्यक्तताऽव्यक्तते युज्येते,ततः 'सामान्यविशेषज्ञेयसंस्पयुभयकस्वभाव एवायं केवलिप्रत्यया', न च ग्राह्यद्वित्वाद्ब्राहकद्वित्वमिति सम्भावनापि युक्ता, केवलज्ञानस्य ग्राह्यानन्त्येनानन्ततापत्तेः, विषयभेदकृतो न ज्ञानभेद इत्यभ्युपगमे तु दर्शनपार्थक्ये का प्रत्या- शा, आवरणद्वयक्षयानुभयैकस्वभावस्यैव कार्यस्य सम्भवात् । न चैकस्वभावप्रत्ययस्य शीतोष्णस्पर्शवत्परस्पर विभिन्न स्वभावद्वयवि- रोधः, दर्शनस्पर्शनशक्तिद्वयात्मकैकदेवदत्तवत्स्वभावद्वयात्मकैकप्रत्ययस्य केवलिन्याविरोधात् । ज्ञानत्वदर्शनत्वधर्माभ्यां ज्ञानदर्शन- योर्भेदः, न तु धर्मिभेदेनेति परमार्थः । अत एव तदावरणभेदेऽपि स्याद्वाद एव, तदुक्तं स्तुती ग्रन्थकृतैव (निश्चयद्वात्रिंशिका) "चक्षुर्दर्शनविज्ञानं, परमाणावौष्ण्यरौक्ष्यवत् । तदावरणमप्येकं, न वा कार्यविशेषतः ॥ ८ ॥" इति । परमाणावुष्णरूक्षस्पर्शद्व- यसमावेशवचाक्षुषे ज्ञानत्वदर्शनत्वयोः समावेश इत्यर्थः ॥ इत्थं च चाक्षुपज्ञानदर्शनावरणकर्मापि परमार्थत एकं, कार्यविशेषत उपाधिभेदतो वा नैकमिति सिद्धम् । एवमवधिकेवलस्थलेऽपि द्रष्टव्यम् । तदाह-"चक्षुर्वद्विपयाख्याति-रवधिज्ञानकेवले ॥शेषवृत्ति- विशेषात्तु, ते मते ज्ञानदर्शने ॥३०॥ इति"। चक्षुर्वचाक्षुषवद्विषयाख्यातिः स्पृष्टज्ञानाभावः अस्पृष्टज्ञाने इति यावत्, भावाभाव- रूपे वस्तुन्यभावत्वाभिधानमपि दोषानावहं, शेषा वृत्तयोऽस्पृष्टज्ञानानि ताभ्यो विशेषः, स्पृष्टताविशेषेण वक्ष्यमाणरीत्या स्पृष्टा- विषयवृत्तित्वव्यङ्गयेन, तस्मात्ते अवधिकेवले ज्ञानपदेन दर्शनपदेन च वाच्ये इत्येतदर्थः ॥ क्रमाक्रमोपयोगद्वयपक्षे भगवतो यदापद्यते तदाह-"अद्दिढ अण्णायं, च केवली एव भासइ सया वि॥ एगसमयम्मि हंदी, वयणविगप्पो ण संभवइ॥२-१२॥" आद्यपक्षे ज्ञानकालेऽदृष्टं,दर्शनकाले चाज्ञातं, द्वितीयपक्षे च सामान्यांशेऽज्ञातं विशेषांशे चादृष्ट,एवमुक्तप्रकारेण केवली सदा ·भापते तत "एकस्मिन् समपे ज्ञातं दृष्टं च भगवान् भापते." इत्येष वचनस्य विकल्पो विशेषो मवदर्शने नमवतीति गृपता । न घान्यतरकालेऽन्यतरोपलक्षणादुपार्जनतया विषयान्तरग्रहणायोक्तापन विकल्पोपपतिः, एवं सति प्रान्तन्यस्थेऽपि तथाप्रपो- गप्रमशात् । यदा कदाचित् शृङ्गग्राहिकया ज्ञानदर्शनपियस्यैव पदार्थस्य तयुद्धायनुप्ररेशादिति स्मर्तव्यम् । तथा च सर्वशत्यं न सम्भातीत्याह-"अण्णापं पासतो, अदिदं व अरहा विषाणतो कि जाण कि पाम, कह मयण्णू ति या होइ॥२-१३॥" अज्ञातं पश्यन्नदष्टं च जानानः किं जानानि कि बापश्यति न किञ्चिदित्यर्थः । कथं या तस्य सर्पज्ञता भवेत् । न फथमपीत्यर्थः । ज्ञानदर्शनयोपियविधयेकमरूपाशालित्यादप्येकत्समित्याह- केवलनाणमणत, जय तह दमणं पि पणते ।। सागारग्गडणाहि य, नियमपरितं अणागारं ।।२-१४॥" यरुत्वं शानदर्शनपोर्न स्यापदाऽपरिपयवादर्शनमनन्त न स्यादिति "अणंते केवलनाणे अशंते केवलदमणे" इत्यागमविरोधः प्रसन्येत, दर्शनस्य हि ज्ञानादे सामारग्रहणादनन्तावशेषयक्ति- शानादनाकार सामान्यमाप्रावलम्बि कालदर्शन, यतो नियमेनकान्तेने परीतमल मातीवि कुतो रिपपामायादनन्तता । न च उमपोस्तुल्पविषपत्याविशेऽपि मूख्योपसर्जनभाको विशेष इति याच्य, विशेषणविशेष्यभावेन तत्तभरजनिशानिकसम्मन्धा. वच्छिन्नविपपतया या नत्र कामचारान् । आधिकस्य च तस्यास्मदादिपायाधिरोहात् । एतय निरूपितं तय "जज जे जे मारे" इत्यादि(आवश्यक)निति(२८२)गायाया न्यभेदेन व्याख्यादयेऽनेकान्तव्यपस्थायामस्मामिापदपू२)अक्रमापोग- इयवादी तुप्रकृतगाथापा साकारे यग्राण दर्शन तस्प नियमोश्यम्मायो यान्तो दिशेपास्तावस्याण्डसखण्डोपाधिरूपाणि जाति- रूपाणि या सामान्यानोति देतोस्तेनापरीतमनन्तमित्पकारप्रश्लेपेण पाघाटे, मयादेशानदर्शनयोरपर्यवसितत्वादिफ नोपपयत इति ·यदुक्तं तत्राक्षेपमुकय समाधत्ते-" भण्णइ जह चउनाणी, जुज्जइ णियमा तहेव एवं पि । मण्णइ ण पंचनाणी, जहेव अरहा तहेयं पि ॥२-१५ ॥" भण्यते आक्षिप्यते यथा क्रमोपयोगप्रवृत्तोऽपि मत्यादिचतुर्ज्ञानी तच्छक्तिसमन्वयादपर्यवसितचतुर्ज्ञानो ज्ञातदृष्टभापी ज्ञाता द्रष्टा च नियमेन युज्यते । तथैतदप्येकत्ववादिना यदपर्यवसितत्वादिक्रमोपयोगे केवलिनि प्रेर्यते, तदपि सार्व- दिककेवलज्ञानदर्शनशक्तिसमन्वयादुपपद्यत इत्यर्थः । भण्यतेत्रोत्तरं दीयते-यथैवाईन्न पञ्चज्ञानी, तथैवैतदपि क्रमवादिना यदुच्यते, 'भेदतो ज्ञानवान् दर्शनवांश्च,' तदपि न भवतीत्यर्थः । मत्याद्यावरणक्षयेऽप्येकदेशग्राहिणो मतिज्ञानादेरिख, दर्शनावरण- क्षयेऽपि तादृशदर्शनस्य केवलिनि भेदेनानुपपत्तेरिति भावः । इयोस्तु विशेपा-यदभेदेनापि केवलज्ञाने दर्शनसंज्ञा सिद्धान्तसम्मता, न तु मतिज्ञानादिसंज्ञेति, तत्र हेतू अन्वर्थोपपत्त्यनुपपत्ती एव द्रष्टव्ये। अयं च प्रौढिवादः, वस्तुतः क्रमवादे यदा जानाति तदा पश्यतीत्यादेरनुपपत्तिरेव, आश्रयत्वस्यैवाख्यातार्थत्वात् । लब्धेस्तदर्थत्वे तु घटादर्शनवेलायामपि घटं पश्यतीतिप्रयोगप्रसङ्गात् , घटदर्शनलब्धेस्तदानीमपि विद्यमानत्वात् । 'चक्षुष्मान् सर्व पश्यति, न त्वन्ध' इत्यादौ त्वगत्या लब्धेर्योग्यताया वाऽऽल्या- तार्थत्वमभ्युपगम्यत एव, न तु सर्वत्राप्ययं न्यायः, अतिप्रसङ्गात् । न च सिद्धान्ते विना निक्षेपविशेषमप्रसिद्धार्थे पदवृत्ति रवधार्यते, पट्पष्टिसागरोपमस्थितिकत्वादिकमपि मतिज्ञानादेर्लध्यपेक्षयैवेति दुर्वचं, एकस्या एव क्षयोपशमरूपलब्धेस्ताव- "त्कालमनवस्थानाव, द्रव्याद्यपेक्षया विचित्रापरापरक्षयोपशमसन्तानस्यैव प्रवृत्त्युपगमात् । किं त्वेकजीवावच्छेदेनाज्ञानातिरि तविरोधिसामग्रयसमवहितपट्पष्टिसागरोपमक्षणत्वव्याप्यस्वसजातीयोत्पत्तिकत्ये सति तदधिकक्षणानुत्पत्तिकस्वसजातीयत्वरूपं तत्पारिभाषिकमेव वक्तव्यं, एवमन्यदप्यूह्यम् । क्रमेण युगपद्वा परस्परनिरपेक्षस्वविषयपर्यवसितज्ञानदर्शनोपयोगी केवलिन्यसा- ·चत्वामित्यादिसानचतुष्टयपन्न स्त इति दृष्टान्तभाश्नार्वमाह-"पणपणिज्जा भावा, समनसुअनाणदंमणाविसओ । ओहिमणपन्ज- चाण प, अगोष्णविलक्राणाविसओ ॥२-१६॥ तम्हा चउबिभागो, जुज्जर ण उ नाणदंसण जिणाण। सयलमणावरणमण- तमत्तय वेचलं जाहा ॥२-१७"प्रज्ञापनीया शम्दाभिलाप्या भावा द्रव्यादयः समस्तश्रुतज्ञानस्य द्वादशाङ्गवाक्यात्मास्य दर्शनायादर्शनप्रयोजिकापास्तदुपजाताया बुदैः विषय आलम्पनं, मतेरपि त एव शब्दावसिता विषया द्रष्टच्या, शब्दपरिक मणास्तिक्षयोपशमननितस्य शानस्य यथोक्तभावविषयस्य मतित्वान्मतिश्रुतयारसर्वपर्यायसर्वद्रव्यविषयतया तुल्यार्थत्वप्रतिपाद- भाष,अवधिमनापर्याययोः पुनरन्योन्यविलक्षणा मावा विपपा, अवधे रूपिद्रव्यमात्र, मनःपर्यापस्य च मन्यमानानि इम्पमनामीत्यसवर्षािन्येवानि ॥ तस्माचतुर्णा मत्यादीनां विभागो युज्यते तत्त्क्षयोपशमप्रत्ययभेदात, न तु जिनानां शानदर्शनयोः। 'नाणदसण ति' अविभक्तिको निर्देशा सूत्रत्वात् । कुतः पुनरेतदित्यत आह, यस्मात् केवल सकलं परिपूर्ण । तदपि कुनः १ यतोऽनापरणं,न पनावृतमसकलविपपं भवति। न च प्रदीपेन व्यभिचार, यतोऽनन्तमनन्तार्थग्रहणप्रवृत्तं । तदपि मतपतोऽक्षप,धयो हि विरोधिसजातीयेन गुणेन स्याचदभावे तस्याययत्वं ततवानन्तत्यमनवधमिति मारा। तस्मादकमोपयो. गरयात्मक एक एप केवलोपोगा। नौकरवं व्यस्या, द्वयात्मकस्यं च नृसिंहवादाशिफजात्यन्तररूपत्वमित्येके । मापे स्नि- घोप्णत्ववयाप्यवृधिजातिदयरूपमित्यपरे । केवलत्वमावरणश्यात्, शानत्वं जातिविशेषो, दर्शनत्वं च विषयताविशेषो, दोप- पपबन्यतावच्छेदक इति तु ययम् । ननु भवदुन पधे फेवली गं' इत्यादिमत्रे 'जं समयं ' इत्यादौ पत्रसममित्याधयों न सस्वरससिदा,तारवयोगान्तरे दयाविवरणामावा, तथा (भगवतीशतक १८ उद्देश १०) नापसणयाए दुर अहं' इत्याचा. - ·गमविरोधोऽपि, यद्धर्मविशिष्टविषयावच्छेदेन भेदनयार्पणं तद्धर्मविशिष्टापेक्षयैव द्वित्वादेः साकांक्षत्वात्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गादि- त्याशङ्कथ युक्तिसिद्धः सुत्रार्थो ग्राह्यस्तेषां स्वसमयपरसमयादिविषयभेदेन विचित्रत्वादित्यभिप्रायवानाह-" परवत्तव्ययपक्खा, अविसुद्धा तेसु तेसु अत्थेसु । अत्थगइओ अ तेसि, विअंजण जाणओ कुणइ ॥ २-१८ ॥” परेषां वैशेपिकादीनां यानि वक्तव्यानि तेषां पक्षा अविशुद्धास्तेषु तेष्वर्थेषु सूत्रे तत्तभयपरिकर्मणादिहेतोर्निबद्धाः । अर्थगत्यैव सामर्थ्य नैव तेषामर्थानां व्यक्ति सर्वप्रवादमूलद्वादशाङ्गाविरोधेन ज्ञको ज्ञाता करोति । तथा च 'जं समय” इत्यादेर्यथाश्रुतार्थे केवली श्रुतावधिमनःपर्याय- केवल्यन्यतरो ग्राह्यः, परमावधिकाधोवधिकच्छमस्थातिरिक्तविषये स्नातकादिविषये वा तादृशसूत्रप्रवृत्तौ तत्र परतीर्थिकवक्तव्य- ताप्रतिबद्धत्वं वाच्यमेवमन्यत्रापीति दिक् । ' केवलनाणे केवलदसणे' इत्यादिभेदेन सूत्रनिर्देशस्यकार्थिकपरतेवेत्यभिप्रायेणो- पक्रमते-" जेण मणोविसयगया-ण दसणं णत्थि दबजादाणं ॥ तो मणपजवनाणं, नियमा नाणं तु णिदिडं ॥२-१९ ॥ यतो मनःपर्यायज्ञानविषयगतानां तद्विपयसमूहानुप्रविष्टानां परमनोद्रव्यविशेषाणां वाह्यचिन्त्यमानार्थगमकतापयिकविशेष- रूपस्यैव सद्भावाद् दर्शनं सामान्यरूपं नास्ति, तस्मान्मनःपर्यायज्ञानं ज्ञानमेवागमे निर्दिष्टं ग्राह्यसामान्याभावे मुख्यतया तद्रहणोन्मुखदर्शनाभावात् । केवलं तु सामान्यविशेपोभयोपयोगरूपत्वादुभयरूपकमेवेति भावः। सूत्रे उभयरूपत्वेन परिपठितत्वाद- प्युभयरूपं केवलं, न तु क्रमयोगादित्याह(द्विषयभेदाढेत्यभिप्रायवानाह)-" चक्खुअचक्खुअवधिक-वलाण समयम्मि दंसणवि- अप्पा ॥ परिपठिआ केवलना-णदंसणा तेण विय(ते) अण्णा ॥२-२०॥" स्पष्टा । चक्षुरादिज्ञानवदेव केवलं ज्ञानमध्ये पाठाव ज्ञानमपि, दर्शनमध्ये पाठाच दर्शनमपीति परिभाषामात्रमेतदितीति ग्रन्थकृतस्तात्पर्यम् । मतिज्ञानादेः क्रम इव केवलस्याकमेऽपि ·सामान्परिशेपाजहबृत्योपयोगरूपतया ज्ञानदर्शनत्वमित्येकदेशिमतमुपन्यस्पति-"दसणमुग्गहमेचं,पडोचि निच्चन्नणा हवइ । ना । जब इत्य फेरलाप पिरिममयं इनियं च ॥२-२१॥" अयग्रहमानं मतिरूपे घोघे दर्शनं,इदं तदित्यव्यपदेश्य,घट इति नियन वर्णना नाकारामिलाप इतियारन् कारणे कार्योपचाराच घटाकारामिलापजनक घटे मतिज्ञानमित्यर्थः । यथाऽव(क) तथा केरलयोरप्येतावन्माण विशेषः एकमेव केवलं सामान्याशे दर्शन विशेषांशे धज्ञानमित्यर्थः। एकदेश्येव ऋमिकमेदपर्ण दुष्पति-दमणपुष्वं नाणं, नाणणिमित्तं तु दसणं णस्थि ।। तेण सुपिणिच्छयामो, दसपनाणा | अण्णत्तं ॥२-२२॥" दर्शनपूर्व ज्ञानमिति उग्रस्थोषयोगदशायां प्रमिद्धम् । सामान्यमुपलभ्य हि पवारसा विशेषमुपलभत इति, ज्ञाननिमित्तं तु दर्शनं नास्ति कुत्रापि, साइप्रसिद्धः । तेन सुविनिश्चिनुमः 'दसणनाणा' इति दर्शनज्ञाने नान्पत्यं न क्रमापादितभेदं फेवलिनि मजव इति शेषः। क्रमाभ्युपगमे हि करलिनि नियमाज्ज्ञानोत्तरं दर्शनं वाध्य. सर्वासा लम्धीनां साकारोपयोगमाप्त(प्य). लेन पूर्व शानोत्पन्युपगमौचिस्यात् । तथा च धानहेतुकमेव केवलिनि दर्शनमभ्युपगन्तव्यं, तच्चात्यन्तादर्शनव्याहत्तमिति भावः। यत् धयोपशमनिबन्धनकमस्य कालिम्पमारेऽपि पूर्व क्रमदर्शनाचज्जातीयवया शानदर्शनयोरन्यत्त्वमिति टीकाकृदयाख्यान, वत्स्व- भावभेदवारण मम्मदपि दर्शने माननिमित्तत्वनिषेधानतिप्रयोजनतया कीमत इति विचारणीयम् । ननु गधा परेप कलितः प्रमो वर्णनिष्ठो पदिविशेषजनस्तावच्छेदकोऽस्माकं च भिन्नाभिन्नपर्यायविशेषरूपा, तथा केवलिज्ञानदर्शननिवाशा शम एपावरणक्षयजन्यतावच्छेदका स्पादिति भोक्तानुपपचिरिति चेत्, न, पर्णक्रमस्य क्रमवत्प्रपत्नप्रयोज्यस्य सुवचत्वेऽपक- भिकारमध्यप्रपोपस्प वस्पृपयांगमरप दुर्वचल्यादनपणत्या अभिमादप्यावरणपश्चयान् क्रमपदुपयोगोत्परपम्भुपगमे ·PUR च तन्नाशकारणाभावादविकलकारणात्तादृशोपयोगान्तरधाराया अविच्छेदाच "(सव्वस्स वि केवलिणं)जुगवं दो णस्थि उपओगा' (आव०नि गाथा ९७९)इति वचनानुपपत्तिः । न च ज्ञानस्य दर्शनमेवार्थान्तरपरिणामलक्षणो धंस इत्युपयोगाऽयोगपचं साम्प्रतम्, साद्यनन्तपर्यायविशेषरूपध्वंसस्यैवावस्थितिविरोधित्वादान्तरपरिणामलक्षण,सस्यातथात्वात् । अन्यथा तवत्संयोगविभागादि मात्रेणानुभूयमानघटावस्थित्युच्छेदापत्तेः । न च "जुगवं दो णस्थि उवोगा" इत्यस्योपयोगयोयुगपदुत्पत्तिनिषेध एव तात्पर्य, न तु युगपदवस्थानेऽपीत्युपयोगद्वयधाराणां नाशकारणाभावेन राहायस्थानेऽपि न दोष इति साम्प्रतं, अकमवादिनाप्येवं क्रमा- वच्छिन्नोपयोगद्वययोगपद्यनिषेधपरत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् , मूत्रासोचस्वारस्यादरे "यदेव ज्ञानं तदेव दर्शनम्" इत्यस्मदुक्तः स्यैव युक्तत्वादिति दिक् ॥ मतिज्ञानमेवावग्रहात्मना दर्शनं, अपायात्मना च ज्ञानमिति यदुक्तं दृष्टान्तावष्टम्भार्थमकदेशिना तदुपयन्नाह-" जड़ उग्ग- हमित्तं दं-सणंति मण्णसि विसेसिया नाणं ॥मइनाणमेव दसण-मेवं नई होइ गिफनं ॥ २-२३॥" यदि मतिरेवावग्रहरूपा दर्शनं विशेपिता ज्ञानमिति मन्यसे, तदा मतिज्ञानमेव दर्शनमित्येवं सति प्राप्त । न चैतयुक्तं, “स द्विविधोऽष्ट. चतुर्भेद" इति ( तत्त्वार्थ अध्याय २ सत्र ९) सुत्रविरोधानमनिज्ञानस्याष्टाविंशतिभेदोक्तिविरोधाग-"एवं सेसिदियदं-सणंमि णियमेण होइ ण य जुत्तं ।। आह तत्व नाणमित्तं, घेप्पड़ चक्लुमि वि तहेव ॥ २-२४ ।। एवं शेषेन्द्रियदर्शनेवष्यवग्रह एवं दर्शनमित्यभ्युपगमेन ( गमे नियमेन ) मतिज्ञानमेव तदिति स्यात् , तत्र न युक्तं, पूर्वोक्तदोषाननिनेः । अथ तेषु श्रोत्रादिविन्द्रियेषु दर्शनमपि भवज्ज्ञानमेव गृयते, मात्रशन्दस्य दर्शनव्यवच्छेदकत्वात् : नद्यानछेदश नधान्यवहारामापान , ।

·श्रोत्रज्ञानं प्राणज्ञानमित्यादिव्यपदेश एव हि तोफ्लम्यते, न तु श्रोत्रदर्शनं प्राणदर्शनमित्यादिव्यपदेशः क्वचिदागमे प्रसिया, वहिं चक्षुष्यपि तय गृह्यतां चक्षुर्मानमिति नतु चक्षुर्दर्शन मिति । अथ तत्र दर्शनम्, इतरप्रापि तथैव गृह्यता, युक्तेस्तुल्यत्वात् । कथं हि शान चक्षुर्दर्शनादिप्रवाद इत्यत आह-" नाणमपट्टे जो अधिसए अ अत्यमि दसणं होई । मुत्तण लिंगओ जं, अणागया- ईपत्रिसएमु ॥२-२५॥" अस्पृष्टेऽथै चपा य उदेवि प्रत्ययः स ज्ञानमेव सशक्षुदर्शनमिन्युच्यते, इन्द्रियाणामविषये च परमाणादावर्थे मनसा य उदेति प्रत्ययः म ज्ञानमेय सदचक्षुर्दर्शामित्युच्यते । अनुमित्यादिरूपे मनोजन्यमानेऽतिप्रसद्गमा शया, अनागतातीतविषयेषु परिहातो ज्ञानमुदेवि अयं काल आसमभविष्यदृष्टिकस्वभाविधमेघोन्नतिमच्चाव, 'अयं प्रदेश आसष्टमेघः पूरविशेषायाद्' इत्यादिरूपं तन्मुफ्त्वा इदम्पूलक्षणं, भावनाजन्यज्ञानातिरिक्तपरोक्षज्ञानमात्रस्य तस्यास्पटापिपार्थस्यापि दर्शनत्वेनाव्यवहारात् । यपस्पृष्टापपपार्थशानं दर्शनमभिमतं, तर्हि मन-पर्यायशानेऽतिप्रसङ्ग इत्या. शक्य समाधत्ते-" मणअपनागद-सपंति तेणेह होइ ण य जुत्तं ।। भनइ नाणं गाई-दियंमि ण घडादओ जम्हा ॥२-२६॥" एतेन लक्षणेन मनःपर्यापज्ञानमपि दर्शन प्राप्त, परकीयमनोगतानां घटादीनामालम्ब्यानां तारानास्पृष्टेऽविषये च घटादावर्थे तस्य भाना(या)व, न तशुक्रा, आगमे तस्य दर्शनत्वेनापाठात् । भण्यतेत्रोत्तरम्-नोइन्द्रिये मनोपर्गणाख्ये मनोविशेपे प्रवर्तमानं मनःपर्यायवोधरूपं शानमेव, न दर्शने, यस्मादस्पृष्टा घटादयो नास्य विषय इति शेषा, नित्यं पा लिङ्गानुमेपत्वात् । तथा चागमः (विशेषावश्यक गाथा ८१४)-" जाणइ यन्झे गुमागाोति" मनोवर्गणास्तु परात्मगता अपि स्वाथपात्मस्पृष्टजातीया एवेवि न वदंशेऽपि दर्शनत्वप्रसङ्गः । परकीयमनोगता कारविकल्प एवास्प प्राया, तस्य चोम- ·व्यञ्जनावग्रहा. यरूपत्वेऽपि छामस्थिकोपयोगस्यापरिपूर्णार्थग्राहित्वान्न मनःपर्यायज्ञाने दर्शनसम्भव इत्यप्याहुः। किंच-" महसुअनाणणिमित्तो, छउमत्थे होइ अत्थउवलंभो॥ एगयरंमि वि तेसिं, ण दंसणं दंसणं कत्तो ।। २-२७॥ " मतिश्रुतज्ञाननिमित्तश्छन्नस्था. नामर्थोपलम्भ उक्त आगमे । तयोरेकतरस्मिन्नपि न दर्शनं सम्भवति । न चावग्रहो दर्शनं तस्य ज्ञानात्मकत्वात्, ततः कुतो दर्शनं १, नास्तीत्यर्थः । ननु श्रुतमस्पृष्टेऽर्थे किमिति दर्शनं न भवेत्तत्राह-"ज पञ्चक्खग्गहणं, ण इंति सुअनाणसंमिया अत्था ।। तम्हा सणसदो, ण होइ सयले वि सुअनाणे॥२-२८॥" यस्माच्छ्रुतज्ञानप्रमिता अर्थाः प्रत्यक्षग्रहणं न यान्ति, अक्षजस्यैव व्यवहारतः प्रत्यक्षत्वात् । तस्मात्सकलेऽपि झुतज्ञाने दर्शनशब्दो न भवति । तथा च विषयार्थप्रत्यक्षत्वमेव दर्शनत्वम्' इति पर्यवसन्नम् । प्रत्यक्षपदादेव श्रुतज्ञानवदनुमित्यादेव्युत्तौ परोक्षभिन्नत्वे सतीति विशेषणं न देयम् "मुत्तूण लिंगओ जं" इत्युक्तस्याप्यत्रैव तात्पर्य द्रष्टव्यम् । इत्थं चाचक्षुर्दर्शनमित्यत्र नञः पर्युदासार्थकत्वादचक्षु. दर्शनपदेन मानसदर्शनमेव ग्राह्यं, अप्राप्यकारित्वेन मनस एव चक्षुःसदृशत्वान्न घ्राणदर्शनादीति सर्वमुपपद्यते । तथाचावधि दर्शनमपि कथं सङ्गच्छते, तस्य व्यञ्जनावग्रहविषयार्थग्राहित्वेऽपि व्यवहारतः प्रत्यक्षत्वाभावादित्याशङ्कायाः प्रत्यक्षपदस्य व्यवहारनिश्चयसाधारणप्रत्यक्षार्थत्वात् , अवधिज्ञानस्य च नैश्चयिकप्रत्यक्षत्वाव्याहतेः परिहारमभिप्रयत्नाह-" जं अप्पुट्ठा भावा, ओहिनाणस्स होंति पचक्खा || तम्हा ओहिन्नाणे,दंसणसदो वि उवउत्तो॥२-२९ ।। स्पष्टा।। उपयुक्तः लन्धनिमित्तावकाशः॥ केवलज्ञानेऽपीदं लक्षणमव्याहतमित्याह-"जं अप्पुढे भावे, जाणइ पासइ य केवली णियमा ॥ तम्हा तं नाणं दं-सणं च अविसेसओ सिद्धं ॥ २-३०॥” यतोऽस्पृष्टान् भावान्नियमेनावश्यन्तया केवली चक्षुष्मानिव पुरस्थितं जानाति ·पश्यति चोमयप्राधान्पेन, तस्मात्तत्केवलज्ञानं दर्शनं चाविशेषत उभयाभिधाननिमित्तस्यापिशेपासिद्धं । मनःपर्याय पानस्य तु व्यञ्जनापग्रहारिषयाकप्रत्यक्षलेपि याद्यपिपये व्यभिचारेण स्पग्राह्यतापच्छेदकावच्छेदेन प्रत्यक्षतामागान दर्शन- त्वमिति निष्कर्षः अत्र यष्टीकाकृता “प्रमाणप्रमेयपोः सामान्यविशेषात्मकत्वेऽप्यपनीतावरणे युगपदुभपस्वभानो बोधः, एनस्थापस्यापा सनपगतावरणवैन दर्शनोपयोगसमये ज्ञानोपयोगाभागादप्राप्यकारिनयनमनाप्रमवार्थावग्रहादिमतिज्ञानो- पपोगासले चक्षुरचक्षुर्दर्शने, अधिनानोपयोगप्राक्काले चावधिदर्शनमानिर्भपति" इति व्याख्यातं तदर्धजरतीयन्यायमनुहरति, प्राचीनप्रणयमात्रानुरोध श्रोत्रादिज्ञानात् प्रागपि दर्शनाम्युपगमस्यार्जनीयत्वात् , व्यञ्जनापग्रहार्थापग्रहान्तराले दर्शनानुपलम्मा चदनिदेशाप, अमर येयमामयिकव्यञ्जनापग्रहान्त्यक्षणे “ताहे दुति करेइ" इत्यागमेनार्थापग्रहोत्पत्तैरेव भणनात् , व्यञ्जना वग्रहप्रासाले दर्शनपरिकल्पनस्य चात्यन्तानुचितत्वात् ॥ तथा सति तपेन्द्रियार्थसन्निादपि निकृष्टत्वेनानुपयोगप्रमङ्गाच, प्राप्यकारीन्द्रियजमानस्थले दर्शनानुपगमे चान्यवापि भिन्नवकल्पने न किश्चित्प्रमाणं, 'नाणमपुढे' इत्यादिना ज्ञानादभेदेनैवदर्श- नस्वमारप्रतिपादनात्, "चक्षुर्वद्विपयाख्याति"(द्वा-१०-३०)इत्यादिस्तुतिग्रन्थैकवाक्यतयापि तथैव स्वारस्याच । छमम्थज्ञानो- पयोगे दर्शनोपयोगत्वेन हेतुत्वे तु चक्षुप्या दर्शनं नान्योति कथं श्रद्धेयं । तस्माजीसिद्धसेनोपज्ञनव्यमते न कुत्रापि ज्ञाना दर्शनस्य कालमेदः, किं तु स्वग्रापतापच्छेदकापच्छेदेन व्यञ्जना ग्रहापिपयीकृतार्थप्रत्यक्षत्वमेव दर्शनत्वमिति फलितम् । यदि प चापादापि मानमामग्रीमामर्थ्यग्रासतमान मालायंशे मितिमात्राय च न दर्शनत्यन्यवहारस्तदा विषयताविशेष एय दर्घनत्वं, म प पचिो योग्यताविशेषजन्यतावच्छेदः, कविध मानाविशेषजन्पतारच्छेदकः, केवले च मर्याशे आवरण- ?

·AMAN- क्षयजन्यतावच्छेदक इति प्रतिपत्तव्यं । न च 'अनेच धियां निशेप' इति न्यायादागिशेपेशाने पिताविशेषासिद्धिारात शकीयं, अर्थेऽपि ज्ञानानुरूपस्वभावपरिकल्पनात् , अर्थाविशेषऽपि परैः समूहालम्पनानिशिष्टशानस्य ज्यालये प्रकारिता- विशेषस्याभ्युपगमाच । न हि तस्य तत्र भासमानवैशिष्टयप्रतियोगितानत्वमेव निरूपकनिशिएशान वक्तुं शर्य, दण्डपुर- संयोगा इति समूहालम्बनेऽतिप्रसङ्गात् । न च भासमानं यद्वैशिष्टयप्रतियोगित्वं तद्वन् शानत्यमेर नथा, दण्डपुरुषसंयोगानि- योगित्वानुयोगित्वानीति ज्ञाने दण्डविशिष्टज्ञानत्यापत्तेः । न च स्वरूपतो भासमानमित्यायुक्तावपि निस्तारः, प्रतियोगिलादेर- तिरिक्तत्वे प्रकारित्वादेाननिष्ठस्य कल्पनाया एव लघुत्वात् । अनतिरेके तु दण्डदण्डत्वादिनिर्विकल्पोऽपि दण्डादिविशिष्टयान- त्वापत्तेः । एतेन 'स्वरूपतो भासमानेन वैशिष्टयेन गर्भितलक्षणमपि'अपास्तम् , संयुक्तसमनायादेः सम्बन्धले सम्पन इत्यस्य दुर्वचत्वाच । तस्मात्पराभ्युपगतप्रकारिताविशेषवदाकारविशेषः स्याद्वादमुद्रयाऽभानुदस्तदननुरुदो ना जाने दुर्गनगन्दव्य- पदेशहेतुरनाविलस्तत्समय एवार्थज्ञानयोरविनिगमेनाकाराकारिभावस्वमायाधिमांगादित्येण पुनरस्माकं मनीपोन्मेपः ॥ तस्माद्वयात्मक एक एव केवलावबोध इति फलितं स्वमनमुपदर्शयति-"साईवपरमिर्ग, निदोषि से ससमग यह गीपरनि- त्थियवत्तव्यं, च एगसमयंतरुप्पाओ ॥ २-३१॥" सादापर्यवमितं केवलमिनि इनोद अपि शानदर्शने ने उभगमन्दसायं तदिति यावत् । अयं च स्वसमयः स्वसिद्धान्तः । यस्त्वेकसमयान्तरोत्पादत्तयोग्यने, लगानीधिकगागं, नाईननं, नयाभिप्रायेण प्रवृत्त्वादिति भावः । 'एवम्भूतवस्तुतचश्रद्धानरूप' सम्पादनमपि गम्यमानविगेप एय, मम्मदर्शनन्यस्यापि सम्यग्ज्ञानत्वव्याप्यजातिविशेषरूपत्याविषयताविशेषरूपत्वात्याद-"एवं विणपानने, गावमाणस्य भारमो मारे । पुरिगला.

·मिणियो, सणसरोहवर जुतो ॥२-३२॥" जिनप्रशतमावविपयं समृहालम्पनं रूचिरूपं ज्ञानं मुख्यं सम्यग्दर्शनं उद्वासनो
पनीतार्थविषयं घटादिमानमपि मातं तदिति तात्पर्यार्थः ॥ ननु सम्पग्शाने सम्यग्दर्शननियमवदर्शनेऽपि सम्परगाननियमा फथं
नस्यादित्यग्राह-"सम्मन्नाणे णियमे-ण सणे दसग उ भयणिनं ।। सम्मन्माण प इम, नि अत्था होइ उपवणं ॥ २-३३॥"
सम्पज्ञाने निगमन सम्यग्दर्शनं, दर्शने पुनर्भजनीयं विकल्पनीयं, सम्यग्ज्ञान एकान्तरुचौ न सम्भवति,
अनेकान्तरुचौ तु समस्तीति । अतः सम्यग्नानं चेदं सम्यग्दर्शनं पेत्यर्थः, अर्थतः सामध्यनै (यादे)कमेवोपपर्ण भवति ।
तथा प गम्यक्त्वमिव दर्शनं मानविशेषरूपमेवेति निर्गृढम् । (अध ग्रन्धकृत्प्रशस्तिः)
मापा पाणां यिमुपविषयो-न्मेपसूक्ष्मक्षिकापां, येण्यानी-भपमधिगता नव्यमार्गानभिज्ञाः ॥
नेपामेपा ममपपणिजां सम्मतिमन्यगाथा, विश्वासाय स्वनयविपणिमाम्यवाणिज्यपीथी । १ ॥
भेदग्राही(हि) व्पपतिनगं संश्रितो मल्लपादी, पूज्या प्रापः करणफलयो। सीम्नि शुद्ध सूत्रम् ॥
भेदोवोन्मुसमधिगतः सरग्रहं सिद्धसेन-स्तस्मादेते न स्पष्ट थिपमा: रिपक्षानपोऽपि (मी) ॥२॥
गिरमामान्यं पुम्पपदमाक्षेपलाण्ये विशेष, सदूपेण स्फुटमभिहिसं साधनन्तं पदेष ॥
पूष्मेश प्रमपदिधमप्युच्यमानं न दुष्टं, तत्सूरीणामियममिमता नुरूपगौणव्ययस्था ॥ ३ ॥
तमोऽपगमरिजनुक्षणभिदानिदानोड्या, श्रुता पहुतराः श्रुते नपयिषादपक्षा पथा।
सा काय विस्मयो भवतु मूरिपक्षत्रपे, प्रधानपदधी धियां कनु पघीयसी रयते ॥ ४ ॥

·प्रसह्य सदसत्त्वयान हि विरोधनिर्णायकं, विशेषणविशेष्ययोरपि नियामकं यत्र न ॥ गुणागुणविभेदतो मतिरपेक्षया स्यात्पदा, किमत्र भजनोजिते स्वसमये न सङ्गच्छते ॥५॥ प्रमाणनयसङ्गता स्वसमयेऽप्यनेकान्तधी-नयस्मयतटस्थतोल्लसदुपाधिकिर्मीरिता॥ कदाचन न बाधते सुगुरुसम्प्रदायक्रम, समञ्जसपदं वदन्त्युरुधियो हि सद्दर्शनम् ॥६॥ रहस्यं जानन्ते किमपि न नयानां हतधियो, विरोधं भाषन्ते विविधवुधपक्षे यत खलाः ॥ अमी चन्द्रादित्यप्रभृ(कृ)तिविकृतिव्यत्ययगिरा(रो), निरातङ्काः कुत्राप्यहह न गुणान्वेषणपराः ॥७.! स्याद्वादस्य ज्ञानविन्दोरमन्दा-मिन्दारद्रोः कः फलास्वादगर्वः ॥ द्राक्षासाक्षात्कारपीयूषधारा-दारादीनां को विलासश्च रम्यः ॥ ८॥ गच्छे श्रीविजयादिदेवसुगुरोः स्वच्छे गुणानां गणैः, प्रौढिं प्रौढिमधान्नि जीतविजयाः प्राज्ञाः परामैयः॥ तत्सातीर्थ्यभृतां नयादिविजयप्राज्ञोत्तमानां शिशु-स्तत्त्वं किश्चिदिदं यशोविजय इत्याख्याभृदाख्यातवान् ९ ॥ इति श्रीज्ञानविन्दुप्रकरणं समाप्तम् ।। प्रभूतावधानधारि-कूर्चालसरस्वती-न्यायविशारद-न्यायाचार्य-महोपाध्यायश्रीयशोविजयग- णिप्रणीते अपूर्णावस्थं सविवरणं १ श्रीज्ञानार्णवप्रकरणं २ पूर्ण श्रीज्ञानविन्दुप्रकरणं च सम्पूर्णे॥ wikot ENTER ·पत्रपति रेप्पथ ६८ २७ ।। सूचना-पत्यकः चतुर्दशसंख्यां यावत् प्रथमपृष्ठस्य तदुपरितनी च संख्या द्वितीयपृष्ठस्य ।। ॥ श्री ज्ञानार्णव-ज्ञानपिन्दु ग्रन्यदयशुद्धिपत्रकम् ।। ABO0000 पत्र पति अशुद्ध गुदम् स्थापशपेण भ्याविशेषण २२३ निरूपणोपाय निरूपणापयि १७ २२ पन्य बन्धन बोधक स्वस्थ बोधिसत्य पद्गिभगुसो२१ १ निश्चित निधित पृति ज्ञान वृतिमानस्य भतरुयो धताये तस्यो ६ समवृत्ति होमवृत्ति ३ यदेशत, মুহিবি यदिति भ्युतम भ्युपगम रेपपस्थापित, श्यय ५० युक्ता विपरीत विपरीत मारयत मारपर्याए ९२८ रेन्द्रिय ३७ १९| ज्ञान झालो कनिकाम एघिमान द्रापारीणाम प्राहरिणाम घतितया पोन्धि भवनादेरस घातिया यौपच भवनोदरस ३९ ८ मथ २१ २२ तथास्वाद गम्यमान पर मचाया यगिन नयस्याकरण हालियु ४१ ११ नुपतधे गुणपतध जिमएस जियम सीद्वपय जरिय युट्या मेन सार अमीर अनुपयु- १६. विशेष विशेश्चताप २५ म्यगयेन त्यन्त सया १२२८ योगेन १३५ पास १०४ १३

·No text on this page.