·जनक
समुद्भरितत्वेन सारभूतस्य चास्य प्रकरणरत्नस्य के परमेश्वरमवचन परमार्थयेदिनः प्रणेतारः ? किमर्थं चास्य प्रणयनम् ? इत्या-
मस्ता-
दिपश्चपरम्पराया नात्ययकाशलेशोऽपि । परं पूज्यमवरांधमे कदेमं मानवलोकम्-विशेषतया जैनसमाजम्-अनन्यसाधारणेन वना
स्वकीयजीवनेनोपापन ! इत्ययं प्रश्नस्त्ववदर्यतयोपतिष्टतै, तथाऽपि साधनाभावात् नालंभृष्णुरहमेन समाधातुम् । सामान्येन
पूचिरकालस्य वीरसमानां सहस्रत्वात् तदन्तरालभाविन इति तु निर्विवाद, विशेषेण दृष्टिवादपाठ्यभ्यर्थनया श्रुतकेचलिकाल:
स्यात्, स च धीरसमानां शतप्पेयेति निर्गेयं स्यात (?) अभिजनादिज्ञाने तु न साधनमिति निरुपाय "चोइससविहाभो
सबागो पुयगयाभी कहेसि ' इति वचनमपि तैपां प्रभूणां सफलश्रुतधरत्वद्योतकम् ।
यद्यस्मिन् मकरणरत्ने गायानां समाधिरशतमानस्य दृश्यमानत्वेन भवत्येतत् शङ्कास्थानं यदुत "गाथाशतपरिमा-
गनिप्पन्नं यथार्थनाप शतफाख्यं प्रकरणं " इस्तत् कयनं पयकारं सत्यतामञ्चति ? परं तन्न युज्यते, यतस्तस्य प्रथमा गा-
धाऽभिधेयाऽभिर्धायिका, द्विवीया तृतीया च द्वारसतिपादिका, गुणस्यानेषु योगानां मतान्तरयोतिका त्रयोदशी गाया
लन्यकतृका यद्वा सकर्तृकापि मतान्तरेण गुणस्थानेषु योगानां प्रतिपादकत्येन पृथक्तया न गणनीया, अन्तिमाः तिस्रथ
क्रमशः ग्रन्योपमंहार-स्वौद्धत्यपरित्याग-ग्रन्थप्रयोजनादिमतिपादिफाः सन्ति, अतो-स्य सान्याख्यायां नास्त्येव यत्किचि.
दपि शास्थानम् । व्यवहारतो वा पञ्चाशके यथा न्यूनाधिकगाथासंभवेऽपि पञ्चाशकाहा अष्टके पोडशकेऽपि तत्चदाह्रा तथाऽत्र
* कि परिकम्म-गुत्त पदमाशुओग-पुतणय-चूलिगामइयातो सबालो दिद्विवायाओ कहेसि । न इत्युच्यते, पुव-
गयाओ । किं उपायपुत-अग्मेणिय जाव लोगबिंदुसारापोति एयामो चोद्दसविहाभो सबाओ पुवगयाओ कहेसि , न ॥२॥

·इत्युच्यते, अग्गेणियातो धीयानो पुधातो । कि अहवत्युपरिमाणाओ अग्गेणियपुवातो सदातो कहेसि ? न इत्युच्यते, पुदंते अवरत धुर्व अधुर्वे एस्थं खणलदीणामपंचमं नत्थु, तातो पंचमानो वत्थुतो कमि । किं सदावो चीसइपाहुडपमाणमेनातो कहेसि ? न इत्युच्यते, तस्स पंचमस्स वत्थुरस चवत्थ पाहुई कम्मपगडीनामधेनं ततो कहेमि। तस्स चउगीस अणुओगदाराई भवन्ति, जहा-'कइ (केवइ) १ वेदणा (वेदण) २ फासे ३ कम्म ४ पगटी य ५ घण ६ गिधे ७१ पदम ८ उवका ९ दए १० (मुवक्रम उदए १०) मोवखे ११ पुण संकमे १२ लेस्सा १३॥ १॥ लेसाफम्मे १४ लेसापरिणामे १५ तह य साय- मरमाने १६ । दोहे इस्से १७ भवधारणीय १८ तह पोग्गला अत्ता १९ ॥ २ ॥ णिहचमणिहत्तं च २० णिकाइयमणिकाइयं २१ च कम्मदिती २२ । पच्छिमखन्धे २३ अप्पावहुगं च २४ सवत्यो (चउवीसमत्या उ)॥३॥" त्ति, कि सहतो चवीसाशुभ गदारमइयातो कहेसि? न इत्युच्यते, तरस छट्ठमणुओगदारं बंधणंति तनो फहेमि। तस्स चत्तारि भेदा, तंगहा- बंधो वंधगो बंधणीय घंधविहाणति, किं सहातो चउदिहाणुओगदारातो कहेसि ? न इत्युच्यते, बंधविहाणति चउत्थमणु- ओगदारं ततो कहेमि । तस्स चचारि विधागा, तनहा-पगइयो ठिनियन्यो अणुभागबंधो पदेसचंयोत्ति मूलचरपगइभे- यभिन्नो, ततो चउविहातोचि किंचि किंचि समुद्धरिय समुरिय भगामि ।" इत्यनेन चूर्णिकारचरणानामुल्लेखेनेत्येतत्तु स्पष्टमेवावसीयते यदुत परिकर्म-सूत्र-पथपानुयोग-पूर्वगत-चूलिकामयो हि दृष्टिादो द्वादशमई, तस्मिन्नपि चतुर्दशपूर्वमय- पूर्वगतविभाग अष्टवस्तुसमन्वितं श्रीसप्ततिकापाप्यटीकाकारवचनानुसारेण च चतुर्दशवस्तुसमन्वितं च द्वितीयमग्रायणीयास्पं पूर्वमस्ति, तत्रापि क्षणलब्धि नाम पञ्चमं वस्तु-प्रस्तुतमकरणव्याख्याप्रणेतारस्तु प्रणिपिकल्याख्यं पश्चमं वस्त्विति, तस्मि- ·चना वपि कर्मप्रकृविनामकं चतुर्थ माभृतं श्रुतविशेषरूपम्, सस्मिन्नपि बन्धनाभिधं पष्ठमनुयोगद्वारं, तत्रापि चतुर्थ बन्धविधानाख्य- मनुयोगद्वार, तस्य प्रकृविरन्धादिकाथत्वारो भेदाः, तेभ्यश्चतुभ्योऽपि भेदेभ्यः किंचित् २ सारभूतं समुद्धृत्य समुदृत्य रचि- वमिदै प्रकरणरत्नमेभिः पूर्वघरपूज्यपाद । इदं प्रकरणरत्नं दृष्टिगदनियन्धनमिति तु साक्षात् ग्रन्थकृवचनात् चूर्णिकारथचनाव सुस्पष्टम् । एतत् दृष्टिपादनि- वन्धनमित्येव न किंतु " x ४ सारजुनाओ । वोच्छं पइवइयाओ गाहाओ दिद्विवायाओ ॥ १॥” इति ग्रंथकवचनात् " दृष्टिवादो द्वादशमङ्गं तस्मात् , दृष्टिवादे हि द्वितीयमग्रायणीयाख्यं पूर्वपस्ति, तत्रापि प्रणिधिरुपाख्यं पञ्चमं वस्तु, तस्मिन्नपि फर्ममकृविषाभूत नाम चतुर्थ माभूतं श्रुनविदोपरूपम, तत्रापि यत्कर्मप्रकृतिवन्धन रक्षणं हार, तस्मादृत्यैता गाया अहं वक्ष्ये इति भावार्थः।" इति व्याख्यात्वचनाचास्मिन् प्रकरणरले यह गाधानां शतकं तत्र सैद्धान्तिको महान् मागो हटिया- दसक एवेति निश्चीयते । अनेन संसारवारांनिधौ तरीकल्पां श्रीनिनमूर्ति जिनपूजां च ये निषेधयन्ति तेषां लुम्पकमतीनां पथ कश्चिदैदंयुगीनः पण्डितमन्योऽन्यचक्रवर्ती " चैत्यं जिनौकस्तद्विन्दम्" इत्यादि प्रमाणान्यामत्य 'वस्तुगत्या चैत्य- शब्दो नास्ति गिना दिवाचको नास्ति च श्रीजिनपूजा मूत्रपिहिता' इत्यादिकं प्रलपति तस्य च मुखबन्धी विधीयते, यत एतस्मिन् प्रकरणरत्ने- " अरहन्त सिद्ध चेइय तव सुय गुरु साहु संघपडणीओ। बन्धइ दंसगमोई अणन्तसंसारियो जेणं ।। १८ ॥" पाणवहाईस रओ निगपूआमोक्खागविग्यकरो । अन्जेइ अन्तराय न लहइ जेणिच्छियं लाभं ॥ २६ ॥" . २॥

·इति गाथायुग्मेन स्पष्टतया ज्ञापितमेवत् यदुत चैत्यस्यापि मत्पनीकोऽवर्णवादाचनिष्टनिर्वतको जीवो येन बद्धनानन्त- संसारिको भवनि तदर्शनमोहं-मिथ्यात्वमोहनीयं कर्म पनाति, जिनपूजाविनकरथाजयति-निवर्तयति पञ्चमकारमप्य । न्तरायं कर्म। यद्विपयवर्णनमस्मिन् मकरणरत्नेऽस्ति नव्यशतक-पञ्चमकर्मग्रन्थे च नास्ति तत् प्रदश्यते- "दापष्टिमार्गणास्थानेषु चतुर्दश जीवस्यानानि, ननुदंजीवस्थानेपूपयोगा योगाथ, द्वापष्टिमार्गणास्थानेषु गुणस्या- नानि, गुणस्थानेषूपयोगाः योगाय, गुणस्थानेषु सामान्येन चत्वारो बन्धमत्ययाः, अष्टानां कर्मणां विशेषमत्ययाः, अष्टानां मूलपकृतीनां बन्धोदयोदीरणास्यानानि गुणस्यानेषु वन्धोदयोदीरणास्थानानां संवेयश्च, मूलोतरप्रकृतयः, गुणस्थानेषनरम- कृतिबन्धामित्वं, मार्गणामु पन्धस्वामित्वम, उत्तरप्रकृतिषु च मिथ्यात्वाद्याश्चत्वारः प्रत्यया । " परमुक्ता एते पडशीतो • अथ च यद्विपयवर्णनं नव्यशतके वर्ततेऽत्र च न वर्तते तत् प्रकाश्यते- "ध्रुवचन्धोदपसत्तापरावर्तप्रकृतयः समनिपक्षा, उत्तरप्रकृतीनां जघन्योत्कृष्टस्थितिः, एकेन्द्रियादिषु स्थितिमतिपा- दनप, अवाधाकाला, एकस्मिन् मुहूर्त क्षुल्ल कभवत्रमाणम, गुणस्थानेषु स्थिविबन्धः, एकेन्द्रियादिस्थितिबन्धानामल्पबहुत्वम्, सान्तरबन्धस्य निरन्तरबन्धस्य चोत्कृष्टेतरकालमाना, वर्मणास्वरूपम्, गुणश्रेणया, गुणस्थानानां जपन्पमुल्कष्टं चान्तरालम, पल्योपमस्वरूपम्, पुलपरावर्तस्वरूपम्, थेणियं चेति ।" अन्यत्रैतदर्थस्य दृब्धत्वाद् नात्रोल्लेखः । चतुर्दशानां पूर्वाणामग्रायणी(ग्रेणीय)नामक द्वितीयपूर्वान्तर्गतविंशविषाभृतममाणपञ्चमवस्तुनः सकाशाचतुर्याचतुर्विंगला- ·. ॥३॥ वना नुयोगद्वारययाधर्ममवृत्याख्यात्माभृतान् समुद्धरितत्वेन दृष्टिवाद निवन्धनः सकलकार्मिकग्रन्यचूडामणीभूता फर्मप्रकृतिनामा- पाचीनमवन्योऽप्यभिरेक पूर्वधरपूज्यः प्रणीतो वर्तते, वरिमन् बन्धनसझमणोद्वनोदीरणोपशमनानिधत्तिनिकाचनात्मक करणादरमुदयः सचा चेति प्रकरणदशक विद्यते, तर च यहन्धननामक करणं वद तदेय मुशतं भवति यदेदं प्रकरण परिशीलितं स्यादिति त एर पूज्यपादा बन्धनकरणोपसंहारे प्ररूपपन्ति, तयाच वत्पात:- "एवं वंधणकरणे पविए सह हि वंघसयगेण । पंधविहाणाभिगमो सुहमभिगंतुं लई होइ ॥ १०२॥" अनेनास्य प्रफरणरत्नस्यातीयोपयोगित्यं परमोपकारितं च परिस्फुरतयाऽवसीयते । अतीयोपयोगितया परमोपका- रितया च प्रविष्टितस्यास्य प्रकरणरत्नस्योपरि चेत् न स्यात् माने बहुवचनं " तभूर्णीनामतिगम्भीरतात् " इति वचनादनेका चूर्णयः कुना आसीरन्, परं ताः केनापि कारणेन व्याच्छिन्नाः, केरलमेका लघुचूर्णि: दृश्यते, सर च पूर्वरिमणीता आरा- ध्यपाद-अनुपोगाचार्य-गुरुगुरुवर्य-श्रीमद्दानविजयगणिवरसदुपदेश्नसंस्थापित-राननगरस्थ-श्रीवोरसमाजेन स्वकीयप्रथमग्र- न्यरत्नतया पूर्वमेव प्रकाशिता । तस्या द्वादशनमपत्रस्य प्रथमपृष्ठेऽष्टमपौ " घेउधिय (आहारग) दुगसहिया " इति मुद्रित पर तदभुद जान, तत्स्थाने मूलपाठ एव सम्यग् । एवमवक्तव्यबन्धाधिकारे एकोनचत्वारिंशत्तमपनहितीयपृष्ठे पञ्चदशतम्पती (चारित) इत्यपि निप्पयोजनमेव जातम् । तथाऽत्र श्रीमद्गुणरत्नमरिरचित्ता-अवचूरिरपि विद्यते, कर्तृनामरहिते चतुर्विशतिगाथा- प्रमिते दे भाष्ये बपि वर्तते । तयोरेकं भाप्यं गुरुवर्यैः कृत्वा नूतनं टिप्पनकं निवेशितमस्य ग्रन्यस्य प्रान्तमागे। एकं तु वृहद्भाप्पं, श्रीचक्रेश्वरमरिविरचितं तच्चास्मिन्नेव मुद्रितम् । अत्र मुद्रितस्य वृहद्भाष्यस्य प्रणेतारस श्रीमन्तयक्रेश्वरसूरयः केयां कृपापरीवचे- ·वसां गुरुवर्याणां शिष्यभावं प्रतिपन्नाः ? कस्मिंच समरे किमर्थं चैतद्भाप्यं विरचितयन्ता ? इत्यादिकं ज्ञातुं समोहा चेत् ? अवलोकनीयं तस्यैवान्तिममार्यापश्चकम् । तदम्- "सिविद्धमाणगणहर-सीसेहि विहारगेहि सहवाई । एवं सिरिचकेसरसूरीहि सयगगुरुभास ॥ १९॥ गुण इराणपरनामगनिययविणेयस्स वयणी रइयं । सुयणे मुर्णतु जागनु बुइजणा तह विसोहिंतु ॥२०॥ सत्तनवरद्दमि य बच्छरम्मि विक्मनिवाउ बट्टने । कत्तियचउमास दिणे गोलसणे विसयविसेनयरे ॥२१॥ दहियमी सिरिसिद्धरायभूवइपसायगेहस्स । अन्नलदेव निघइणो मुहरज्जे बदमागम्मि ॥ २२ ॥ निष्फत्तिमुवगयमिण ता नंदउ जाव सिद्धिमहमूले । तियलोकपायडजसो निणवरधम्मो जए जयइ ॥ २३ ॥" श्रीउदयमममूरिसन्दम्य पविशतिश्लोपन्यूनसहस्रपरिमितं टिप्पनकमपि वर्चत इति माच्यकर्मग्रन्यमस्तावनायामुक्तम् । अथास्य व्याख्याकारोऽनुयोगद्वारविशेषावश्यकभाप्यादिवृत्तिकरणतो विख्यातकीर्तयोऽप्यविख्यातेविटचा श्रीमन्तः श्रीहर्षपुरीय (अपरनाम मलघार) गच्छीयश्रीमदभयदेवसूरिभिप्याः श्रीमद्धेमचद्रमूरय इति त्येतत्मस्तुतमारणत्तिप्रशस्तिमा- तातिनाऽनेन काव्यपश्चनावगम्यते- आज्ञा यस्य नरेश्वरैरपि शिरस्यारोप्यते सादरं, यं दृष्ट्यापि मुदं नगन्ति परमं प्रायोऽतिदुष्टा अपि । यद्वकाम्युधिनियंदुज्वलय चापीयूपपानोधर्त-गीणैिरपि दुग्धसिन्धुमथने तृप्तिन लेभे जनैः ॥ ६ ॥ कृत्वा येन तपः मुदुष्करतरं विश्व प्रबोध्य प्रमो-स्तीथै सर्वविदः प्रभावितमिद वैस्तैः स्वकीयगुणैः।

·प्रस्ताव
||४||
बना
.
शुक्लीकुर्वदशेषविश्वकुहरे, भव्यनिषद्धस्पृहं, यस्याशास्वनिवारितं विचरति, श्वेतांगौर यशः ॥७॥
यमुनामवाहविमलश्रीमन्मुनिचन्द्रमुरिसम्पर्कात् । अमरसरितव सकलं, पवित्रितं येन भुवनतलम् ॥ ८॥
विस्फूत्किलिकालदुस्तरतमासन्तानहास्पितिः, सूर्पणेव पिषकभूधरशिरस्यासाय येनोदयम् ।
सम्यग्ज्ञानकर चिरन्तनमुनिक्षुण्ण समुद्घोवितो, मार्गः सोऽभयदेवत्रिमवत्तेच्या प्रसिद्धो भुवि ॥९॥
पच्छिप्यलवप्रापै-रगीतार्थैरपि शिष्टजनतृष्टयै । श्रीहेमचन्द्रमूरिभि-रियमनुरचिना शतकत्तिः ॥ १० ॥
एभिन्य पारमेश्वरप्रवचनपानपीवरैः प्रवचनतत्त्वनिरूपणप्रवणैः पूज्यप्रवरैः कस्मिन् काले पावितेयं भारतभूमिः १ इति
जिज्ञासाया जातायो एभिरेव विरचिवस्य विशेषावश्यकविवरणस्य प्रशस्तौ स्थापिताभ्यां-
* तच्छिप्यलचमायैरगीतार्थैरपि शिष्टजनतृष्ट्यै । श्रीहेमचन्द्रमुरिमिरियमनुरचित्ता प्रकृतवृत्तिः ॥ १० ॥
शरदां च पञ्चसप्तत्यधिकैकादशशतेष्वतीतेषु । कार्तिकसितपञ्चम्यां श्रीपजयसिंहनृपराज्ये ॥ ११॥"
इत्येताभ्यां पद्याभ्यां स्पष्टतयाऽवसीयते यदुतभिः पूज्यविक्रपार्कीयद्वादशशताब्यानेव पवित्रितयं भारतभूमिः ।
सिद्धान्ततत्त्वनिरूपणप्रवणाः सहृदयहृदयहारिणः के के ग्रन्या आराध्यपादैरेभिः संन्धा ! इति जिज्ञासायामपि
प्रदर्शयितुं ग्रन्यनिर्माणपयोजनमेभिरेव मूरिपुरंदरैः समुल्लिखितः सविस्तरो गयमयोलेख एव समालोकनीया, वस्मिन्
ग्रन्यनामप्रदर्शनपरो य उल्लेखः स चायम्-
fxxx तवो मया तस्य परमपुरुषस्योपदेशै श्रुत्वा विरचय्य झटिति निवेशितमावश्यकटिप्पनिकाभिधानं
॥४॥

·सद्भावनामञ्जूपायां नूतनफलकम, नतोऽपरमपि शतकविवरणनामकम्, अन्यदप्यनुयोगदारटत्तिसंज्ञितम्, ततोऽप- रमप्युपदेशमालासूत्राभिधानम, अपरं तु तवृत्तिनामकम, अन्यच्च जीवसमासविवरणनामधेयम, अन्यनु भवभा- पनासूत्रसंज्ञितम, अपरं तु तदिवरणनामरुम, अन्यच झरिति विरचय्य तस्याः सद्भावनामञ्जूपाया अङ्गभूतं निवेशितं नन्दिटिप्पनकनामधेयं न्तनदृदफलकम् । एतैय नूतनकलकैनिवेशितैः वज्रमपीव संजाताऽसौ मञ्जूपा तेषां पापानाम- गम्या । ततस्तैरतीपच्छलपातितया संचूर्णयितुमारचं तद्वारकपाटसंपुटम् । ततो मया ससंभ्रमेण निपुर्ण तलविविधानो- पापं चिन्तयित्वा पिरचयिनुमारब्धं तद्द्वारपिधानहेनोविशेषावश्यफविवरणाभिधानं वनमयमिर नूतनकपाटसंपुटम् ।" एतरसंशोधन क्रियायां च संशोधकपूज्यैः कृवेऽपि विशेषप्रयत्ने पृत्तिसकं पुस्तस्वयं भाप्यसकं त्येकमेव समासादि- तम्। एक शान्ततपोमूर्तिश्रीमद्विजयसिदिसूरीश्वरसत्कममृदं, द्वितीयं च मुनिश्रीचतुरविजयद्वारा पट्टनाख्यपत्तनश्रीसंघ- सत्तं शृद्धमार्य च । माप्यसत्कं तु प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयसत्कमशुद्धतरतमं च । अत एव वृत्तमायुतं भाप्यं मदीयगुरुवर्यः मायेण टीकानुसारेणैव संशोधितं तर च संभव्येव दोपसद्भावोऽतः संशोधनीयमेव तत् शेमुपीशालिशेखरैरिति समीहन्ते ते पूज्यपादाः। अयाऽस्य पनिकृतिसंशोधनं तु कर्मप्रकृत्यादिशास्त्ररत्नरत्नाकरकल्पैर्मदीयगुरुवरैः सचारित्रपवित्रगानभोगविजयसि- दिसूरीश्वराणां साहाय्येनैराकारि । गुफाणां संशोधनेऽपि न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरशिप्यरत्नमहामहोपाध्याय- | श्रीमदीरविनयविनेयावतंस-सिद्धान्तरत्नरत्नाकरकल्प-पदीयमुरगुरुवर्यअनुयोगाचार्य-श्रीमद्-दानविजयगणिना, सर्वज्ञ- ·-- रात प्रस्ता- सिद्धान्तसन्निहितहृदयश्रीमद्विजयसिद्धिनरीश्वरशिप्यरत्न-स्वकीयदेशनाशवत्याऽवर्जितसकलभव्यनिवह-पन्यासपदपरिमण्डि. त-श्रीमन्मेघविजयगणयः, मुख्यतया पठनपाठनरसिकमदीयगुरववायासमाभेनुः । एमिः पण्डितप्रकाण्है। पूर्वोक्तपुस्तकत्रितयाधारण महता प्रयासेन च संशोधितेऽप्यस्मिन् प्रकरणरले छगस्पानां स्वाभाविकैन प्रमाददोपेणाक्षरयोजकदोषेण दृष्टिदोषेप्य वा कथंचिदत्राश, कृवं जावं वा भवेत्तत् संगोपनीय विपश्चिदपश्चिमः समूचनीय च कृपया यदशुद्धं विज्ञायते तद् येन द्वितीयसंस्करणे संस्क्रियतेति प्रार्थयते-- पहींदपुरम, संवत् १९८० आश्विन-शुक्लतृतीया आराध्यपाद-पंन्यासश्रीमद्दानविजयगणिशिप्यरत्नमुनिसत्तमश्री. प्रेमविजयगणिवरपादारविन्दमधुव्रतो, मुनि-रामविजयः।

·॥ ॐ अहम्॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरिभ्यो नमः ॥ परमर्पिश्रीमशिवधर्ममूरिमवरविरचितं मलघारगच्छीयश्रीमद्धेमचन्द्रमरिविरचितन्याख्यया श्रीचकेसरमरिविरचितभाप्येण च समलंकृतं श्रीशतकप्रकरणम् ॥ टो० नयत्यभिमैतसमृद्धिहेतुः शमी समाधिक्षतकर्मवीजः । सुरेन्द्रबन्यः स्फुटवस्तुवादी मुनीश्वरः श्रीजिनवर्द्धमानः ॥ १॥ मतिसरितां जलनिधयो निखिलविनिर्दिष्टकर्मपरिणतयः । श्रुतसागरपारदृशो जयन्ति गणधारिणः सर्वे ॥२॥ एकैकमपि श्रुत्वा वाक्यं यस्यास्त्रकर्ममलपटलैः । शिवपदमनन्नजीवेलेंगे तजयति जिनवचनम् ॥३॥ इहानन्तभवभ्रमणनिवन्धनमहामोहसन्ततिसलिलगइने विविधाधिन्याधिनकचक्रातिरौद्र जातिजरामरणप्रबन्धमहोर्मिभीमे गम्भीरापारसंसारवारान्निधौ निमन्वना पुरुषेण प्रवणं यानपावमिव संप्राप्य श्रीसर्वज्ञधर्मान्वितं मनुष्यजन्म परोपकारे यति- तव्यम् । तस्यैव सकलधर्मसारत्वेन यथोक्तमनुष्यजन्मफलत्वात् , उक्तं च-" संक्षेपात्कथ्यते धर्मो, जनाः किं विस्तरेण नः । परोपकारः पुण्याय, पापाय परपीडनम् ॥ १॥ स चोपकार परमार्यतो जिनवचनोपदेश एव, तस्यैवानन्तभरोप-

·+-
गतक-
करणमू
चिनक्लेशविच्छेदहेतुत्वादिति जिनाचनोपदोनोपकर्तव्याः माणिनः । स च जिनपचनोपदेशो यद्यप्युपदेहव्यभेदादनेकरा,
नयापि कर्मणः महलदुःखमूलवात्तत्स्वरूपमेर यत्नतो ज्ञापनीयम् । ज्ञापित हि सफलदुःखमुले कर्मण्यनगरतत्स्वरूपाः पाणिनः
तदपगमार्थं यत्नयाधाय परमनिवृत्तिमधिगन्छन्तीति निचित्य, बहुविस्ताराऽतिगम्भीरकर्मप्रकृतिमाभ्वादिग्रन्योक्तकर्मस्वरू-
पावगाहनासमर्थानां तथाविधायुर्वनमेधादिसामग्रीविकलानां साम्प्रतसाधूनामनुग्रहकाम्यया समधिगत श्रुतजलधितत्त्चरनेरुवा-
दसमरविजयिभिः श्रीशिवशर्ममरिभिः संसिपलरं सुखाववोपं च गायाशतपरिमाणनिप्पन्नं यथार्थनामक शतकाख्यं प्रकर-
णमभ्ययायीति । इदं च यद्यपि पूर्वर्णिकारैरपि व्याख्यातम् , तथापि तच्चूर्णीनामतिगम्भीरत्वादस्मादृशां दुरधिगमत्वाच्च
गुरुभ्यः समरिगतार्थस्यात्मसंस्मृतयेऽल्पधियामनुग्रहाथै च मन्दमतिनापि मया व्याख्यायते । अत्र नेयमादिगाया-
मा० बज्बन्धशुभोगविहीदुवारचउविणयक्यणपइकुमला । उदए चउतीमुत्तमपयडीजुला जयन्तु जिणे ॥ १॥ सप-
गम्मि कम्मगन्थे, मुत्तपयाई अफासइत्ताणं त्यवि विसमपयाई, फासित्ता किश्चिमेत्ताई ॥२॥ विरएमि सयगमास, तय-
त्यिहिं च तस्स भावत्यो । भावेपथ्यो सम्म, मुत्वं परिभाषर्यदेहि ।। ३ ।। एत्य य गाहापत्यावणाउ परअक्खरं च परि-
कहण । पारण नत्यि पयह भावत्यं पुण निसामेह ॥ ४ ॥ तत्य य विग्धविणायगुवसंतए मिट्टविहियसमयस्स । परिवालणाय
पत्युयगन्यकइअगाइदुगमाह ॥५॥
अरहन्ते भगवन्ते अणुत्तरपरक्कमे पणमिळणं बन्यसयगे निबद्धं संगहमिणमो पदक्खामि ।
सुणह इह जोवगुणसन्निएसु ठाणेसु सारजुत्ताओ। वोच्छं कइवइयाओ गाहाओ दिशिवायाओ ॥१॥

·, - . टी० 'मुणह' त्ति श्रुणुत युयमिति गम्यते, शिष्यामन्त्रणं चैतत् 'इह' ति अस्मिन्नन्तस्तत्ववर्तिनि शतकाकरणे, यदई 'पक्ष्ये' भगिष्यामि तच्छृणुत यूयमिति मोपस्कारमुत्तरेण संवन्धः । किं तद्भणिप्यत इत्याह-'गाहाओ' चि गीयन्ते प्रतिपायन्ते अर्था आभिरिवि गायाः; कियत्यः पुनस्ता इत्याह-“कइवइयाओ चि प्रायः संक्षिप्तरुचिवात्साम्पतश्रोतृणां तत्मवर्तकमिदं वचः फियतीरपि वक्ष्ये न बहोरिति भावः । पुनस्ता एव विशिप्यन्ने ' सारजुत्ताओ' ति, सारः सकलक- मविचारनिप्यन्दभूतोऽतिव्यापकतया प्रधानो योऽथ इति गम्यते, वेन युक्ता इति । केषु विषयेषु पुनस्ता मणिष्यन्त इत्याह- 'ठाणेप्नु ' ति तिष्ठन्ति जीवा गुणा वा एप्विति स्थानानि स्वरूपभेदलक्षणानि तेषु, कथंभूतेप्पित्याह-'जीवगुणसन्निएम' त्ति अत्र संशितशब्दस्य प्रत्येकमभिसंवन्यस्ततश्च जीव इति गुण इति च संज्ञा संजाता एपामिति नारकादि दर्शनादि, तत्सत्यये जीवसंज्ञितानि गुणसंज्ञितानि चेति । देषु स्यानेप्पिस्यपि प्रत्येकमभिसंवध्यते । ततश्चेदमुक्तं भवति, जीवसंहितेषु स्थानेषु सुस्मैकेन्द्रियादिलक्षणेषु, गुणसंहितेषु च स्थानेषु मिथ्यादृष्ट्यादिस्वरूपेषु विषयेषु एता गाया भणियामीति । कुतः पुनरेता अमिधास्यन्त इत्याइ-दिडिवायाभो' ति दृष्टिाटो द्वादशमङ्गं तस्मात्, दृष्टिवादे हि द्वितीयमग्रायणीयाख्यं पूर्वमस्ति । तत्रापि प्रणिधिकल्पाख्य पञ्चमं वस्तु । वस्मिन्नपि कर्मप्रकृतिमाभृतं नाम चतुर्थं प्राभूतं श्रुतविशेषरूपम् । तत्रापि यत्कर्म- प्रकृतिवन्धनलक्षणं द्वार, तस्मादुद्धृत्यैता गाया वक्ष्ये इति भावार्थः । एतेन चात्मनः स्वमनिषिका परिहता भवति, शास्त्रस्य च गौरवमापादितं भवति । भवति ह्याधारविशेषादाधेयस्य गुणपकर्षविशेषो, जलादेखि सित्याद्याधारविशेषादिति । जीव- स्थानगुणस्थानविपये दृष्टिपादाया गापा अई वक्ष्ये ता यूयं शृणुतेति पिण्डार्थः । अत्र च शृणुतेति शब्दो मङ्गलबाचिन्वादादी ·करण - .१ विनिर्दिष्टः । एतदभिषयस्य श्रवणस्य श्रुतरूपत्वाच्छूतस्य च ज्ञानपञ्चकान्त पातित्वावस्य च भावनन्दित्वेन मङ्गलवाभि- पानादिनि । मालपरिगृहितानि च शाखाणि निर्विन परिसमाप्यन्तै, शिप्यमशिष्यपरम्परया च प्रतिष्ठामुपगच्छन्तीति । 'वोच्छ कइवइयाओ गाहाभो' इत्यादिना खभिधेयनिर्देशः कृतः, उक्तस्वरूपगायानामत्र प्रकरणेऽभिधास्यमानलादिति । प्रयोजनं तु प्रकरणकर्तृश्रोत्रोरनन्तरपरम्मरभेदाचिन्तनीयम् । तत्र प्रकरणकर्तुरनन्तरं सत्चानुग्रहः प्रयोजनम्, श्रीतुश्च प्रस्तु- तमकरणार्थपरिझानम् । परम्परमयोजनं तु योरपि परमपदमाप्तिरिति । इदं तु प्रयोजनं साक्षादनुक्तमपि सामर्थ्याद्गम्यते, प्रान्तमकरणस्य परममुनिमणीतदृष्टिवादान्वर्गवलाख्यानेन ययोक्तमयोजनसाधकत्वमुचनादिति । संवन्यस्तु सिद्धान्तानु- सारिणां शाखोल्यानयनादिकोऽनेकधाभिमेतः । तत्र दृष्टिवादाहाया वक्ष्ये इतिवचनाच्छाखोत्थानलक्षणः संवन्धः कथिती द्रष्टव्यः । तर्कानुसारिणां तूपायोपयलक्षणः संबन्धा , । तत्र वचनरूपापन्न प्रकरणमिदमुपायः, प्रकरणार्थस्तुपेय इत्यर्याद्गम्यते, अनेन च मालायभिधानेन सकलशास्त्रकता प्रवृत्तिरनुमृता भवति, तथा च तैरुक्तम्-" प्रेक्षावतां प्रवृत्यर्थमभिरेयप्रयोजने । मङ्गलं चैव शाखादौ. वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥१॥” इतिगाथार्थः ॥ १॥ अत्र च-अरहन्ते भगवन्ते, अणुत्तरपरकमे पणमि- अणं । बन्धसयगे निवदं, संगहमिणमो पवक्खामि ॥ १॥ (इतीय) गाया आदौ दृश्यते, सा च पूर्वर्णिकारच्याख्या- तत्वात् प्रक्षेपगायेति लक्ष्यते, मुगमा च । नवरं कर्मप्रकृतिमाभृतादुमृत्य संग्रहमेनमन्नस्तचगृहीतं प्रवक्ष्यामि । कथंभूतम् ? इत्याह-निवदम् ' आरोपितम, १ इत्याह बन्धशतके' प्रस्तुतप्रकरणे इदं हि शतगापानिप्पनत्वाच्छतकोऽभिधीयते, बर एव चात्र विस्तरेणाभिधास्यते अतो बन्धमधानः अतको बन्धशतकस्तस्मिन्नित्यर्थः ॥ ॥ इहानन्तरगाथायां सारयुक्ता ·गाया वक्ष्य इति प्रतिज्ञातम् , कीदृशाधिकारयुक्ताः पुनरेता इति अनयाशकाय वासामर्याधिकारसंग्रहार्थं द्वारगायाद्रयमाह- भा० एत्य य रहते इह आइमगाहा उ अन्नकइरइया । सुणह इह दुइयगाहा इह पत्थुयकविक्रया नेया ॥६॥ एत्था- । भियमंगलसंघपयोयणाइ समईर अहेयब्बाइ दुहेहि चुनिओ वित्तिो वा वि ॥ ७॥ सारजुया चोच्छे माहाओ जं ।। मुतयं नहिं तासि । अस्यादिगारफहणं दुवारगाहादुर्ग आह ॥ ८ ॥ ।। उवओगाजोगविही, जेसु अ ठाणेसु जत्तिया अस्थि । जपचइओ बन्धो, होइ जहा जेसु ठाणेसु ॥२॥ वन्धं उदयमुदीरणविहिं च तिन्हं पि तेसि संजोगं । बन्धविहाणे य तहा किंचि समासं पवक्खामि ॥३॥ टी० अर विधिशम्भो भेदवचनः, प्रत्येकं च योज्यते । 'उपभोगा' इत्याकारवालाक्षणिकस्ततधोपयोगभेदा योगभेदाच येषु स्पानेषु जीवस्थानगुणस्यानलक्षणेषु प्रत्येकं यावन्तः सन्ति तेऽत्र प्रकरणेऽभिधास्यन्त इति । प्रथमगाथायां क्रियाध्या- हारो दृष्टव्यः । चकारस्य भिन्नक्रमलायत्मत्ययश्च बन्धो मिथ्याखाविरतिकपाययोगानां कर्मादकस्यापि सामान्यवन्धहेतूनां मध्ये कैन्धहेतुभिः कस्मिन् गुणस्थाने बन्धः संभवतीत्यप्यत्राभिधास्यते । होइ जह' ति स एव बन्धः प्रत्येक ज्ञानावरणादिकर्मणां ज्ञानमत्पनीकतादिभिविशेपहेभियंयाभवतीत्येतदभिधास्यते । 'बेसु वाणेसु' चि गापाचरमावयवो द्वितीयगाथया सम्बध्यते । येषु स्पानेषु गुणस्थानलक्षणेषु यावान्संभवति तं सम्भविनं वन्यविधिमुदयविधिमुदीरणाविधिं च 'प्रवक्ष्यामि' भणियामीनि संपन्धः, अत्रापि विधिशब्दो भेदवचना प्रत्येकसम्बन्धश्च । वथा त्रयाणामपि तेपा प्रत्येकोक्तानां वन्धोदयोदीरणाविधीनां च संयोग एतावनीः कर्मप्रकृतीर्वधनस्तद्वन्धसमकालमेश्यतीवेदयत्युदीरयति चेत्यादिलक्षणं प्रवक्ष्यामीवीहापि किया सम्बन्धः ।

·रकरणम् - . 'पन्धविहाणे य' तिबन्धविधाने च बन्धमेदे च प्रकृतिस्पित्यनुभागप्रदेशलक्षणे, 'समासं ' संसेप कञ्चित्मवल्यामीतियोगः। 'वह 'ति यया कर्मप्रकृतिभाभृतादिग्रन्येयूक्तं तयेत्यर्थः । इतिगावाद्याक्षरार्थः । साम्पनं भावार्थः प्रत्यवयवमुच्यते 'उनओग' ति उपयोजनमुपयोगी बोधरूपो जीवऱ्यापार इत्यर्थः । कर्मणि वा पञ् । उपयुज्यते वस्तुपरिच्छेदं प्रति व्यापार्यते य इत्युप- योगः । करणे वा उपयुज्यतेयपरिच्छेई पति जीवोऽनेनेत्युपयोगः । सर्वत्र जीवस्वतत्वभूती बोध एवोपयोगो मन्तव्यः । स च क्षेपभेदाद द्विधा, साकारोऽनाकारश्च । सामान्यविशेषात्मकं हि सकलं ज्ञेयं वस्तु, कयम् ? इति चेदुच्यते, दूरादेव हि शा लतालतमालबकुलाशोकचम्पकादिविशिष्टव्यक्तिरूपतयाऽनवधारितं तरुनिकरमवलोकयतः सामान्येन वृक्षमागमतीविजनकं यदप- रिस्फुटं किमपि रूप चकास्ति तत्सामान्यरूपम्, यत्पुनः तस्यैव निकटीभूतस्य शालतालादिव्यक्तिरूपतयाऽवपारित तमेव तर- निकरमुत्पश्यतो विशिष्टव्यक्तिमतीतिजनक परिस्फुट रुपमाभाति तद्विशेषरूपमिति प्रतिप्राणि मसिद्धप्रमाणावाधितप्रतीति- यवशात्मनिवस्तु सामान्यविशेषरूपद्वयात्मक भावनीयम् । कयम् १ एकस्य सामान्यविशेषात्मकसमित्यादि तु न चर्येते, अन्यविस्तरमयादन्यत्र सुचर्चितत्वाञ्चेति । तत्र विशेषरूपग्राहकः साकारोपयोगः सह विभिष्टाकारेण वर्तत इतिकृत्वा, सामान्य- । रूपविषयस्वनाकारोपयोगः सामान्याकारयुक्तवं सत्यपि विशिष्टव्यक्त्याकाररहितत्वादिति । एवं च सत्यत्रैव वक्ष्यमाणस्व- रूपाणि पत्रवानानि पतिथुवावधिमनःपर्यायकेवलाख्यानि, त्रीणि चान्नानानि मत्पशानश्रुताज्ञानविभाज्ञानाख्यानि विशेषरूप- ग्राहित्वात्साकारोपयोगरूपाणीति साकारोपयोगोऽधा । तथा चक्षुषा दर्शनं सामान्यार्धग्रहणरूप चक्षुदर्शनम् । तथाऽचक्षुषा चक्षुज्योपेन्द्रियचतुष्टपेन मनसा च दर्शनं सामान्यार्थग्रहणमेवाचक्षुदर्शनम् । एवमवधिनाऽवधिर्वा केरलेन केवलमेव वा दर्शन ·. , ययोक्तस्वरूपमवधिदर्शनं केवलदर्शनं च । एतानि चत्वार्यपि दर्शनानि सामान्यायग्राहित्वादनाकारोपयोगरूपाणीत्यनाकारो- पयोगयतु भवति । तया च सत्युपयोगः सामान्पेन द्वादशधा सिद्धः ।' जोग' ति योजनं योगो जीवस्य वीर्य शक्ति- रुत्साहः पराक्रमचेष्टा परिस्पन्द इतियावन् । युज्यते घावनवल्गनादिगियासु व्यापार्यते य इति वा योगो, युज्यते सम्बध्यते धावनवलानादिक्रियया जीवोऽनेनेति वा योगो निर्दिष्टस्वरूप एव । स च मनोवाकाययोगभेदानिया । तद्यया काययोगेन मनम्मायोग्यवर्गणाभ्यो गृहीत्वा मनोयोगेन मनस्त्येन परिणमितानि वस्तुचिन्तामवर्त्तकानि द्रव्याणि मन इत्युच्यते, तेन मनसा सहकारिकारणभूतेन योगो मनोयोगो, मनोविषयो योगो वा मनोयोगः १ तथा उच्यत इति वाग्, भाषापरिणा- मापनः पुग़लद्रव्यसमूह इत्यर्थः, तथा वाचा सहकारिकारणभूतया योगो वाग्योगः, बाविषयो वा योगो वाग्योगः २। तथा चीयत इति काय औदारिकादिस्तेन सहकारिकारणभूतेन योगः काययोग, कायविषयो वा योगः काययोगः ३ । एवं च त्रिविधोऽपि पुनः पञ्चदशधा भिद्यते । तत्र मनोयोगस्तावचतुर्दा । तद्यथा-सन्तो मुनयः पदार्था वा नेपां यथासङ्घयं मुक्तिमापकत्वेन ययावस्थितस्वरूपचिन्तनेन च हितः सत्यः, "अस्ति जीवः सदसषो देहमानव्यापक" इत्यादिययावस्थितवस्तु विकल्पनपर इत्यर्थः, सत्ययासौ मनोयोगच सत्यमनोयोगः । आइ-ननु योगः परिस्पन्दक्रियारूप उक्तस्तस्य कथं सत्यादि- व्यगदेवः सम्भवति तयामतीतेरेवाभावात् , सत्य, तथापि सत्यमनोविज्ञानजनकत्वान्मनोयोगस्यापि सत्यत्वमुच्यते, कारणे कार्यधर्मोपचारादित्येवमन्यत्रापि भावनीयम् । तया सत्पविपरीतोऽसत्यो "नास्ति जीव एकान्तसपो पे" त्याययथावस्थित- वस्तृचिन्तनपर इत्यर्थः । असत्यवासी मनोयोगधेत्यसत्यमनोयोगः । तथा सत्यवासावमत्यथेति कृताकृतादिवत् कर्मधारयः,

·करणम्
-
॥४॥
सत्योपलक्षितमसत्यं पत्र स तथेति बहुव्रीहिर्वा, सत्यासत्यशासौ मनोयोगश्चेति सत्यासत्यमनोयोगः। इह अवखदिरेपलाशा-
दिमिश्रेषु बहुप्पोकरशेप्वशोकवनमेनेदपिति यदा विकल्पयति तदा प्रस्तुतमनोयोगविपपता, भयं हि विकल्पस्तत्राशोकक्षाणां
सद्भापारसत्यो, अन्येषामपि धवादीनां तत्र सद्भावादसत्पइति भवति सत्यासत्यमनोयोगविषयइति । तथा न विद्यते सत्य यरस
भवत्यसत्यो, न विद्यते मृपा या स भवत्यमुपोऽसत्यवासामृपश्चेति पूर्ववत्कर्मधारयः, सचासौ मनोयोगधेत्यसत्यामुपमनोयोगः।
इह विप्रनिपची सत्या वस्तुप्रतिष्ठानमा सर्वज्ञमतानुसारेण यद्विकल्प्यते मोच्यते वा यथा-"अस्ति जीव सदसद्रूप" इत्यादि।
तत्किल सत्यं परिभाषितं आराधकलात् । यत्तु विप्रतिपत्तौ सत्यां वस्तुमतिष्ठाशया सर्वज्ञमतोत्तीर्ण किञ्चिद्विकल्प्यते पोच्यते वा
यथा-"नास्ति जीव एकान्त नित्यो वे" स्यादि, तदसत्यमिति परिभाषितम्, विरावकत्वात् । यत्पुनर्वस्तुमतिमाशामन्तरेण स्वरूप-
मात्रप्रतिपादनपर व्यवहारपतितं किञ्चिद्विकल्प्यते प्रोच्यते वा यथा- "हे देवदत्त! घटमानय, गां देहि मामि" त्यादि, तदेतत्स्वरूप-
मानप्रतिपादनपर व्यावहारिक विकल्पशानं वचनं वा, न सत्यं नापिम्पा फिन्त्वसत्यामपमिति परिभापितमनो भवति मस्तुनासत्या-
मुपमनोयोगस्य वक्ष्यमाणासत्यामुपवाग्योगस्य च विषय इति । तदेवं मनोयोगयतुर्दा व्याख्यातः, एतद्वयाख्यानेन च वाग्यो-
गोऽपि चतुर्विधी व्याख्यात एव द्रष्टव्यः । प्रायो मनोविकल्पितस्यैव वाविषयत्वात्तथापि स्थानाशून्या) किश्चिद्वयाख्यायते--
सवां हिता सत्या, सा चासो वाक्पैति सत्यवाक्, तया सहकारिकारणभूतया योगः सत्यवान्योगः । अथवा वचनगर्ने
सत्यलं तत्कार्यलायोगप्पचर्यते, नतश्च मत्यवासी बायोगधेल्यपि मन्तव्यं, शेषभावार्थस्तु सत्यमनोयोगवद्वतन्यः, १ ।
तया सत्याद्विपरीता असत्या, सा चामौ वाक् चेन्यसत्यवाक् तया योगोऽसत्यवाग्योगा। तया सत्या चासावसत्या चैन्यादि
॥४॥

·पूर्ववत्समधारयो पहुचीहिना, सा नासी वाक् चेति तया योगः सत्यासत्यवान्योगः । तथा न विद्यते सत्यं यत्र सोऽसत्यो,
न वियो मृपा यत्र सोऽमृपः, असत्यश्वासापमृपयेत्यसत्यामृपः स चासौ वाग्योगत्यसत्यानुषवाग्योगः, शेष नु मनोयोग-
पन्स याच्यमिति ४ । स च तृतीयननुयौं मनोयोगौ वाग्योगौ च परिस्थूरव्यवहारनयमतेन द्रष्टव्यौ । शुद्धनयानां तु
मनोशानं वचनं वा सर्वपदुष्टविवक्षापूर्वकं सत्यम् । अज्ञानादिपिताशयपूर्वकं त्वसत्यम् । उभयानुभयरूपं तु नास्त्येव, सत्या-
सत्यराभिद्येऽन्तरभावादिति भारनीयम् । कापयोगस्तु सप्तधा-औदारिकौदारिकमिश्रबैंक्रियक्रियमिश्राहारकाहारकमिश्र-
कार्पणकाययोगमैदान् । तत्रोदारं प्रधान उदारमेवौदारिकन् । प्राधान्य चेह तीर्थकरगणधरशरीरापेक्षया वेदितव्यम् । ततोऽन्य-
स्पानुत्तरमुरशरीरस्याप्यनन्तगुणहीनरूपलात् । अथवा उदारं सातिरेकयोजनसहयमानत्वाच्छेपशरीरेभ्यो बृहत्ममाणमुदा
रमेपोदारिफमिनि । वृदयं चास्य भवधारणीयसहजशरीरापेक्षया मन्तव्यम्; अन्यथा दुतरक्रियं लक्षयोजनमानमपि
लभ्यत इति । औदारिकमैव चीयमानत्वात्कायस्तन सहकारिफारणभूतेन तद्विषयो वा योग औदारिफकाययोगः १
तया औदारिकं मिश्रं या कार्मणेनेति गम्यते स भवत्यौदारिकमिश्रः । उत्पत्तिदेशे धनन्तरागतो जीवः प्रथमसमये
कामणेनेवाहारपति, ततः परमौदारिकस्याप्यारमत्यादौदारिकण कार्मणमिश्रेणाहारयति, उक्तं च नियुक्तिकृता---
"नोएण कम्मएणं आहारेई, अनन्तरं जीवो । तेण परं मीसेणं जात्र शरीरस्स निफनी ॥ १॥" इत्यौ-
दारिकमिश्रवासी कापश्च तेन योग औदारिकमिश्रकापयोगः ॥२॥ तथा विविधा विशिष्टा वा क्रिया विक्रिया,
१ योगेन कार्मनाहियतेऽनन्तरं जीपः । तेन पर मिश्रण यावत् शरीरस्य निष्पत्तिः ॥ १ ॥

·तस्यां भव वकिप, विशिष्टं कुर्वन्ति तदिनि वा निपातनाद्वक्रियं तदेव कायस्तेन योगो क्रियकाययोगः । तथा वैक्रिय मियर कार्मणेनेति गम्यते स वैनियमिधः । अयं तु देवनारकाणामपर्याप्तावस्थायां मन्तव्यः । तया वादरपर्यातकवायो। पञ्चेन्द्रियनियमनुष्याणां च क्रिपलब्धिमतां वैशियं कृत्या, नत्परित्यज्य पुनरौदारिकं स्पीकुर्वतामौदारिकंणापि पिथं वैक्रियमवाप्यंत इति । अथ यपा अब वैक्रियमौदारिकेण मिश्रमतो वैक्रियमिश्रमिति व्यपदिश्यते, तयौदारिकमपि वैक्रियेण मिश्रमित्यौदारिकमिश्रमित्यषि कस्मामोच्यत इति चेत् । तदयुक्तम् , यतो हन्त प्रधानेनैव व्यपदेशो भवति वैक्रियपरि- त्यागकाले च बहुव्यापारत्वात्तदेव प्रधानमिति तेनैव व्यपदेशः, अत एव हि वारयादीनां वैक्रियमित्रताव्यपदेशः । औदारिके हि स्थिता अमी क्रिपमारभनौ, ततश्च प्रारम्भकत्येन बहुव्यापारत्वादौदारिक प्रधानमिति तेनैव व्यपदेश औदारिकमिश्र- मिति । अन्ये तु वैक्रियारम्भकाल एवामीषां वैनियमिधे प्रतिपद्यन्ते, प्रारभ्यमाणत्वेन वैक्रियस्य प्राधान्यविवक्षया तेनैव व्यपदेश भिन्छन्तीतिभावस्तदले प्रसङ्गेन, विस्तरार्थना प्रज्ञापनादिटीकैव निरीक्षणीयेति । वैक्रियमिश्रश्वासौ कायश्च तेन योगो क्रियमि- अकापयोगः ४१तया चतुर्दशपूर्व विदा तथाविधकार्योत्पत्तौ विशिष्ट धिवशादाहियते निर्वत्यते इत्याहारकम्, अथवा आहियन्ते गृह्यन्ते नीर्थदरादिसमीपे मामा जीवादयः पदार्या अनेनेत्याहारकं तदेव कायस्तेन योग आहार:काययोगः ५। तया आहारक मिनं यत्रौदारिकेणेति गम्यते स आहारफमिश्रा स एव कायस्तेन योग आहारकमिश्रकाययोगः, यता सिद्धपयोजनचतुर्दशपूर्व- विदाहारक परित्यज्यौदारिकोपादानाय प्रवर्तते तदौदारिकेण मिश्रपाहारकं प्राप्यते बहुव्यापारत्वेन मधानवादादारकेण व्यपदेश प्रतिभाषः । अन्ये खस्यापि प्रारम्भकाल एवाहारकमिव मतिपयन्ते प्रारम्पमाणत्वेनाहारकस्य प्राधान्यविवक्षया तेनैव व्यपदेश- ·, मिरउन्तीति हृदयम् ६। नया फैमेव कार्मणम्, अथवा कर्ममा विकारः कामगार, उक्तंच-"कम्मविवागो कम्मणमविहवि- चिनसम्मनिष्फन । सम्यसि सरिराणं कारणभूयं मुणेयव्यं ॥ १ ॥" कार्मणमेव कायस्तेन योगः कार्मणकाययोगः ७॥ तदेवं पञ्चदशापि योगाः मलपिताः । विधानं विपिरिति विपिशब्दो भेदवचनः प्रत्येक योज्यते, स च योजित एव । एते चोपयो- गविषयो योगविधयश्च येषु जीवगुणस्थानकेषु अभिधारयन्ते, वेपां भावार्थोऽनन्तरमेव वक्ष्यत इति नेह मतन्यते । 'अत्यि' गि पदमैकवचनान्तमपि प्राकृतशेल्या बहुवचनान्तदैन योजितम् । ' जप्पचही बन्धो' त्ति ये प्रत्यया यस्य वन्धस्य सं नमा तेऽपि वन्यस्य सामान्यमत्यया मिथ्यात्वापिरतिकपाययोगलक्षणाः सभावार्या अनन्तरं वक्ष्यत इति । 'होइ जह'. .नि इत्पत्र स एव बन्यो विशेपहेतुभिनित्यनीकतादिभिर्यया भवति, तथा 'पटणीयमन्तराए ' इत्यादिना सभावार्थ वक्ष्यते । जेमु ठाणे ' त्ति एतदनन्तरगाथया योनितमेव ! साम्पतं वन्यादीनां भावार्थ उच्यते-तत्र मिथ्यात्वादिभिर्य- 'महेनुभिग्ननपूर्णपूर्णा मुद्दापनिरन्तरं पुनलनिचिते लोके कर्मयोग्यवर्गणापुद्गलैरात्मनो बनायापिण्डवदन्योन्यानुगमपरिणा- मात्मक सम्बन्धो बन्धः । तेपामेव यया स्वस्यितिबद्धानां कर्मपुद्गलानामपवर्तनादिकरणविशेषतः स्वभावनो योदयसमय- मासानां विषाकवेदनमुदयः । नेपामेव कर्मपुद्गलानामकालप्राप्तानामुदयावलिकातीतानां जीवसामर्थ्यविशेषादुदयावलिकायां प्रयेशनमुदीरणा, शेपयोजना कृतैव । पन्धविहाणे य' ति वन्यस्य विधानं भेदः प्रकृत्यादिलक्षणः । अत्र च मोदकदृष्टान्न र मर्मविपाका फार्मणमष्ट विधधिचित्रकर्मनिष्पन्नम् । सर्वेषां शरीराणां कारणभूतं मातव्यम् ॥ १॥ २ 'गाथायां' इत्यपि. ३ अतीताना रहितानामियः , ·करना नहन वर्णयन्ति । यथा वातापहवेंद्रन्यनिष्पत्रो मोदकः प्रकृत्या वानमपहरति । पिचापहर्तृद्रव्यनिष्पन्नः पित्तम । श्लेष्माषद्रव्य- निष्पन्नः भोप्माणमित्यादि । स्पित्या तुं स एव कधिदिनमेकमवतिष्टते, अपरस्तु दिनद्वपमन्यस्तु अयं यावन्मासादिकमपि फाले विदरतिष्ठते, तनः परं विनश्यति । स एवानुभागेन स्निग्धमधुरस्वलक्षणेन कश्चिदेकगुणानुभावो भवत्यपरस्तु द्विगुणा- नुभावोऽन्यस्तु त्रिगुणानुभान इत्यादि । प्रदेशाः कणिकादिद्रव्यममाणरूपास्तैः प्रदेशः स एव कश्चिद्देकममृतिप्रमाणोऽपरस्तु पनिट्पयानोऽन्यस्तु प्रहनिश्यमान इत्यादि । एवं कर्मापि ज्ञानावारकादिषुद्गलनित्तं प्रकृत्या किञ्चिज्ञानमारणोति फिश्चिदर्शन किञ्चित्त मुखदुर जनयनीत्यादि, स्थित्या तु तदेव त्रिंशत्सागरोपमकोटाकोट्यादिकालावस्यापि भवति । अनुभागतस्तु नदेव कस्पानिकद्विस्यानिकतीव्रमन्दादिकरसयुक्तम् । प्रदेशतस्तु तदेवास्पबहुमदेशनिष्पन्नं स्पादिति । एष च मान्यादिस्समारअनुपियोऽपि फर्मग उपादानकाल एप वध्यत इति धर्विधः सिद्धो भवति । स च कर्मप्रकृतिमाभ- नादिग्रन्येषु विस्तरेणोक्त इह तु संक्षेपतोऽभियास्पते । अत एवोक्तं वन्यविधाने समासं संतेपं प्रवक्ष्यामीति । इह च जीवसि- पराधीनत्वादुनरोचरपोगबन्धप्रत्यपादिधर्मकलापसिद्धः पूर्व जीवस्य लक्षणं वक्तव्यम् । तचोपयोग एवेति पूर्वमुपयोगस्य ग्रहणम, ताणोऽपि च नीनो मनोकाशपरेव सर्वाधिष्टाः करोनीति तदनन्तरं योगग्रहणम, योगायोपशान्तमोहादिषु केवला अपि कम्पबन्पहेतुत्वंन व्याप्रियन्ते, मिध्यादृष्ट्यादिषु पुनर्मिभ्यासादिमामान्यवन्धमत्ययसहाया इति तदनन्तरं सामान्यबन्ध- प्रत्ययप्रणा, सामान्य च विशेगेजतिष्ठत इति तदनन्तरं विशेषकर्मवन्धमत्ययोपादानम्, नेत्र सामान्यविशेषप्रत्ययेनीवः में बनानीति तदनन्तरं वन्यस्तसिंह सत्युदयो भवतीति तदनन्तरमुदयस्तस्मिंश्च सन्युदीरणा भवतीति तदनन्तरमुदीरणा ·बन्धादयश्च पृथक् मिद्धाः संयोगवधियत इति तदनन्तरं संयोगः । सामान्योक्ता बन्धः पुनर्विशेषतचिन्त्यत इति वदन- न्तरं बन्धविधानमिति । भनाइ कचिव, ननु यया सामान्येन यन्धविधिमभिधाय पुनर्भेदतोऽसौ वक्ष्यते, एवमुदयोदीरणे अपि कस्मात् न वक्ष्येते ? सत्यमेत किन्तु बद्धमेवोदयादिविषयीभवतीनि वन्यस्य प्रधानत्वा वक्तव्यत्वाच्च तस्यैव भेदतो- ऽभिगानमित्यदोप इनि गाथाद्वयार्थः ॥ २॥ ३ ॥ इह प्रथमगाथायां जीवगुणसंहितेषु स्थानेषु गाथा वक्ष्यत इत्युक्तम् । तथा द्वितीयगाथायामप्युपयोगविधयो येषु स्थानेषु जीवगुणस्थानलक्षणेषु यावन्तः सम्भवन्ति तेऽत्राभिधास्यन्त इत्युक्तम, ता कि स्वरूपाणि क्रियति च तावनीपस्थानानि भवन्ति, येषु गायाभिरुपयोगादयोऽभिधास्यन्त इत्याह- भा० एत्य विवरखावसओ दाराणे पख्वणा दुविहा । संभवइ नव दुवालस-भेएहि तत्व नव एवं ॥५॥ ठाणेमु जेमु नियगुण-स्पेमुवभोगद्गमय । जप्पचइओ तइयं होइ जहा तुरिययं होइ ॥ १० ॥ जेतुं ठाणेसुं गुण-संमें बन्धउदउ- दीरणया। एए तिगमिलणे सत्त हुँति विन्हपि तेसि पि ॥ ११ ॥ संजोगो इइ अडगं वन्धविहाणे य नवमय होइ । वारस- दारविचरखा नरमे दारम्मि चउह कए ॥ १२ ॥ पयइट्टीअणुभाग-पएसमेएहि होइ अह एसि । दाराणां इस कमभणण-का- रणं गुणइ इगमो चि ॥ १३ ।। नत्य सुदुचरभवनलहिपडियरयणं व दुलह लहूं । मणुयन खेचमुहगुरुधम्मसवणाइसामग्गी॥ ॥१४॥ विउसेणे जइयचं मोरखकए सोवि होइ कम्मखया । सो पुण बन्धावगमे बन्धावगमो जियायचो ॥ १५ ॥ जीवा उपयोगाईहि लखियय चि तो भणइ पढम । उपयोगावो तल्लवखणो रि जीवोत्य सवालो ? ॥ १६ ॥ किरियाओ जोगेहि कुणड़ तओ जोगभणणमह वेवि २। सामन्नवन्धपचयजुचा तेसि अओ भगण ३ ॥१७॥ ते पुण विसेसवन्धप्पचयसहियचि होड़

·किरणम्
तम्भणणं ४ । तेहि जियाण कम्मरण होइ बन्यो त्ति तं पण ५ ॥ १८ ॥ तम्मि उदयो ६दीरण ७ तओ य निन्दं पिवेसि
संयोगो ८ । सामन्नभगियनत्यं पुणो विससेण भणियव्वं ॥ १९॥ इय कारणों पगई ९ टी १० अणुभाग १५ पएसओ
१२ चउहा । इन्ध भणइ तओ इह वारस दारा इमे हुन्ति ॥ २० ॥ पंजलनाएण इहं पढिजमाणासु दारगाहामु । नव चैव
दुवाराई लक्खिजन्ती पुणो विवरे ॥ २१ ॥ चहा कयम्मि हुन्ती वन्धविहाणस्त बारस दुवारा । अह पदमे दारदुर्ग किञ्चि-
विसं पत्रकखामि ॥ २२ ॥ उपओगा जोगविहि नि दारदुगमेत्य मुत्तगारेण । अहि ठाणेहि इगारसहि गाहाहि भणियन्ति
॥ २३ ॥ तहि पहमे जियठाणा १ दुइए दाणम्मि मरगणेमु जिया २१ जीवसु उवओगा तइयवाणे ३ वह जिएम् ॥ २४ ॥
जोगा य वन्निया तुरिययम्पि ठाणम्मि ४ पंचमम्मि पुणो । गुणठाणगाइ ५ तह मग्गणेमु गुणठाणगा छ। ६॥ २५ ॥ सत्त-
मयम्मि गुणेसु उवओगा हुन्नि ७ तह गुणेम विय । जोगा पदसिया अद्वमम्मि ठागम्मि ८ इह मुत्ते ॥ २६ ॥ इइ जियगु-
पठाणगए उवओमदुर्गवि एगमेवेयं । उपभोगाभिहदार एवं जोगे दुमेर वि ॥ २७ ॥ जोगभिहाणं दारं एग चिय पत्य होइ
विनेयं । उनओगजोगवसओ जीवगुणा जं दुगं भणियं ॥ २८ ॥ जियगुणवणन्तरे में पच्छा वा मगणाइ भणियाई । दुस
ठाणेसु ताइ वि दारतणं न नेयाणि ॥ २९ ॥ एवमुवओगगोगा दारदुर्ग पन्नियं समयं पि । अदुणावनियदारकमेण निमुणेह
भावत्यं ॥ ३० ॥ इह उवओगा जोगा ठाणेसु जीवगुणसख्खेनु । भणियल्या तहि पदमं जीवहाणाणिमाणेह ॥ ३१ ॥
पगिन्दिपसु चत्तारि, होन्ति विगलिन्दिएसु छच्चेव । पश्चिन्दिएसुवि तहा, चत्तारि हवन्ति ठाणाणिiket
'टी0 इह जीवन्ति जीविष्यन्ति इति जीवाः, तिष्ठन्ति जीवा एप्विति स्थानानि जीवानां स्थानानि नीवस्थानानि,
॥७॥

·मुक्ष्मैकेन्द्रियस्यानादीनि वानि पुनश्चतुर्दशैव, यतो नैतेभ्यो चहिः संसारिणी जीवा केऽपि वर्तन्त इति । कयं पुनश्चतुर्दशेये- ति चेदुच्यते । एगिन्दिएमु चत्तारि होन्ति ' ति एक स्पर्शनलक्षणमिन्द्रियं येषां ते एफेन्द्रियास्तेषां चत्वारि स्थानानि भवन्ति । तद्यया एकेन्द्रिया द्विविधाः, सूक्ष्मनामकर्मोदयात्सूक्ष्माः, सर्वलोकव्यापिनः पृथिव्यादयः, बादरनामकर्मोदयादादराः, लोफदेशवर्तिनस्ते । एवं पुनरपि सूक्ष्मा द्विविधाः, पर्याप्ता अपर्याप्ताश्य, बादरा आपि द्विविधाः, पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च । पर्याप्तिस्वरूप वेदेव वक्ष्यते । नदेवमेकेन्द्रियाश्रनुविधा अतस्तेषां स्थानान्यपि चत्वारि भवन्ति, प्रतिविशिएनत्स्वरूपस्यैव स्पानशब्दवाच्यत्वादिति । विगलिन्दिएमु उच्चव' ति विकलान्यसम्पूर्णानीन्द्रियाणि येषां ते चिकलेन्द्रियाः । एवोऽवधारणे, चः पुनरथे, स च भिन्नक्रमो विकलेन्द्रियेषु पुनः पडेव स्थानानि भवन्ति । कथमिति चेदुच्यते-विकलेन्द्रियान्त्रिविधाः श्रीन्दियास्त्रीन्द्रियाश्चतुरिन्द्रियाश्चेति । पुनः प्रत्येकं पर्याप्तापर्याप्तभेदात्पोदा भवन्त्यतस्तत्स्वरूपभूतानि स्थानान्यपि पडेव तेषु भवन्तीति । पञ्च इन्द्रियाणि येषां ते पश्चेन्द्रियास्तेष्वपि ' तथा ' तेनेव प्रकारेण प्रसिद्धस्वरूपेण चत्वारि भवन्नि स्थानानि ।। केन प्रकारेण ? उच्यते, पञ्चेन्द्रिया द्विविधाः, संविनोऽसंज्ञिनव । पुनः मत्येकं पर्याप्तापर्याप्तमेदान एव चतुर्विधा इति तत्स्वरूप, निर्दृत्तानि स्थानान्यपि तेषु चत्वारि भवन्तीति । सर्वाण्यपि चतुर्दशा जोवस्थानानीतिगाथार्थः ।। ४ ।। एवं स्वरुपतो भेदन- थोक्तानि जीवस्थानानि, सामान्यत उक्तमपि च वस्तु विशेषधर्मविचारणामन्तरेण न सम्यग्नि वेतुं शक्यते, अतस्तान्येव विशेषधर्मनिधयाय गत्यादिमार्गणास्थानेषु मायन्ते । यथा कानि क विद्यन्त इत्याह- भा० एगिन्दिएमु गाहा ते हि मुहुमियरअपज्जपलना । चउमेया एगिदी विगलदुभेया अपजियरा ॥ २॥ पंचिदिएमु .

·॥८॥
चउरो ठाणा सन्नी तहेव अस्सन्नी । अपजत्ता पन्जत्ता एवं चउदस जियहाणा ॥ ३३ ॥
तिरियगतीए चोइस हवन्ति सेसासु जाण दो दो उ । मग्गणठाणेसेवं, नेयाणि समासठाणाणि ॥६॥
टी० नत्र मार्गणास्थानानि तावद्गत्यादीनि चतुर्दच भवन्ति, उक्तंच " गइन्दिए य काए, जोए वेए कसाय नाणे य ।
संजमदंसणलेसा, भवमम्मे सनि आहारे ॥१॥" पतेषु च जीवादयः पदार्थाः सर्वेषि मायो मृग्पन्नेऽन्धिप्यन्ते विचार्यन्त
इति यावदित्येवानि मार्गणास्थानान्युच्यन्ते । इयं च सूत्रेऽपि दृश्यते; परं प्रक्षेपगाथेवि लक्ष्यते, चूर्णिकारैरन्याख्यातत्त्वादिति ।
तत्र गम्यत इति गतिः, सा चतुर्विधा, नरकगतिस्तिर्यग्गनिर्मनुष्यगवियगतिथेति । एतासु मध्ये तिर्यमगती चतुर्दशानि जीव- ।
स्थानानि भवन्ति । यतस्तस्यामेकेन्द्रिया विकलेन्द्रियाः, संन्यसंक्षिपश्चेन्दिपाश्च सभेदाः माप्यन्तऽतस्तद्गतानि चतुर्दशापि जीव-
स्थानानि लभ्यन्त इति भावः । सेसामु जाण दो दो उ 'त्ति तुः पुनर], स च भिन्नक्रमः शेपा पुनस्तिसपु नारकपनुष्य-
देवगतिषु 'जानीहि अवगच्छ देव संज्ञिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तापर्याप्सलक्षणे जीवस्थानक, शेपाणि तु न लभ्यन्ते, एकेन्द्रियादीनां वत्रा.
भावादिति । अत्र चापर्याप्तो द्विधा सम्भवति । लब्ध्या फरणेन च, तत्र योऽपर्याप्तक एव परिप्यति न पुनः पर्याप्ती: समर्थ-
यिष्यति स लब्ध्यपशिका, यः पुनः करणानि शरीरैन्द्रियादीनि न तावन्निवर्तयति निवर्तयिष्यति च पुरस्तानापर्याप्तक
एव मरिष्यति स करणापर्याप्तक उच्यते । तत्र नरकदेवगत्योरपर्याप्त करणेन गृह्यते, न लब्ध्या, लभ्यपर्याप्तकस्य तत्रोत्प-
रेवाभावात् मनुष्यगतौ पुनरूभपयापि लभ्यत इति । अत्राह कश्चित्, नतु मनुष्यगतावसद्धिपञ्चेन्द्रियापर्याप्तकमनुष्यलक्षण
जुनीयमपि जीवस्यानक लभ्यते तरकस्मान्नेहोक्तमिति सत्यम्, लभ्यते केवलं विशिष्टमनुष्यकार्याकरणात्सलिष्टत्वाच । विर्य-
॥८॥

·ग्रहणेन गृहीतोऽसावित्येके, अपर्यानिक एवासी कालं करोतीत्यल्पकालभावित्वान्न विवक्षित इत्यन्ये, तत्वं तु केवलिनी विद- नीति । तदेवमाये गतिद्वारे जीवस्थानानि साक्षादभियाय, शेषेष्वविदिशन्नाह-मागणठाणेसे नेयाणि समासाणाणि ति। (समासः) संक्षेपस्तस्य स्थानानि समासस्थानानि । इह यैः स्वल्पैरपि स्यानैवोऽपि पदार्याः संक्षिप्योच्यन्ते, वानि सामान्येन | समासस्थानान्यभिधीयन्ते । अन तु प्रस्तावात्समासस्यानत्येन जीवस्यानान्यभिनेतानि । चतुर्दशभिरष्यमीभिरनन्तानामपि जीवानां संलिप्याभिधानात्, सतश्चेदमुक्तं भवति-गतौ चिन्तितत्वादपित्त्या शेपेप्विन्द्रियादिषु मार्पणस्याने पेवमुक्तमकारेण ज्ञेयानि यानि पत्र सम्भवन्ति तानि च तत्र स्वबुद्धं याज्ञातव्यानि समासस्थानानि जीवस्यानानीत्यर्थः । इत्यमतिदिष्टान्यायमूनी- दियादिमाग्रंणाद्वारेषु विनेयजनानुग्रहार्थं संक्षेपतश्चिन्त्यते॥'इन्दिए'ति,इन्द्रो जीवस्तैन निर्वतितानीन्द्रियाणिस्पर्शनरसनप्राण- चक्षुःश्रोत्राणि पञ्च, तत्र स्पर्शनेन्द्रिये चतुर्दशापि जीवस्थानानि लभ्यन्तै सकलभूतग्रामव्यापकत्वात्तस्य, रसनेन्द्रिये त्वैकेन्द्रिय- सम्भवानि चखारि वर्जयित्वा शेषाणि दन जीवस्थानानि लभ्यन्ते, एकेन्द्रियेषु तस्याभावाद् द्वीन्द्रियादिषु च सर्वत्र भावादिति, घाणेन्द्रिये येकेन्द्रियदीन्द्रियसम्भवोनि पजयित्वा शेपाण्यष्टौ लभ्यन्ते, एकेन्द्रियद्वीन्द्रियेषु तस्याभावादन्यत्र तु सर्वत्र भावादिति, चक्षुरिन्द्रियेषु चतुरिन्द्रियपञ्चेन्द्रियसम्बन्धोनि पड् लभ्यन्ते, न शेषाणि, शेपजीवेषु तस्याभावादेतेषु तु भावादिति, श्रवणेन्द्रिये पश्चेद्रियसम्बन्धीनि चत्वारि जीवस्यानानि प्राप्यन्ते, न शेपाणि, शेपजीवेषु तस्याभावात्पञ्चेन्द्रियेषु तु भावादिति ॥ 'काए' चि, चीयमानत्वात्कायः । पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायभेदात्पोढा । तत्रायेषु पञ्चमु कायेप्येकेन्द्रियसम्बन्धीनि चत्वारि गोवस्थानानि माप्यन्तै, बसकाय त्यकेन्द्रियसम्भवीनि चत्वारि वर्जयित्वा शेपाणि दीन्द्रियादिसम्बन्धीनि दृश लभ्यन्ते, द्वीन्द्रि- .

·करणम् का क- यादीनामेव असलादिति ॥ 'जोए' नि, योगो मनोरामाययोगभेदारसंक्षेपतन्निधा, तत्र मनोयोगे संक्षिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तक- ॥९॥ लक्षणमेकं जीवस्यानमवाप्यते, तत्रैव मनसः सद्भावादिति, वाग्योगे तु पर्याप्तीन्दिपत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियासशिपश्चेन्द्रियसंहिए- वेन्द्रियलक्षणानि पञ्च जीवस्यानानि लभ्यन्तै, न शेषाणि, वेषु वाग्योगाभावादिति, काययोगे तु चतुर्दशापि जीवस्यानानि लभ्यन्ते सर्वजीवस्यानव्यापकत्वाचस्य ॥ वेदे.' नि, वेधवे इति वेदः, खीपुनपुंसकभेदात्रिया नत्र स्त्रीपुरुषवेदयोःपर्याप्तापर्या- सकसपसंक्षिपञ्चेन्द्रियलक्षमानि चत्वारि चत्वारि जीवस्थानानि लभ्यन्ते, अपर्याप्तकशात्र करणेन गृयते, न लब्ध्या, लक्ष्य- पर्याप्तिकस्य सर्वस्यैव नपुंसकत्वादिति । अन्यत्र यदत्रासंज्ञिनि स्त्रीपुंसाभिगनं तत्काभग्रन्धिकमतेनैव द्रष्टव्यम् । सैद्धान्तिकाना वसंक्षिपर्याप्तोऽपर्याप्तो वा नपुंसक एव, तया च प्राप्तिः 'तेभन्ते? असनिपश्चेन्द्रियतिरिक्खजोणिया जीवा कि इत्योवेयगा पुरिसवेयगा नपुंसगवेयगा? गोयमा ! नो इत्यिवेयमा नौ पुरिसयेयगा नपुंसगषेयगा । मनुष्या असशिनस्तु लब्ध्यपर्याप्तका एक भवन्तीत्यतस्ते निर्विवाद नपुंसका एपेत्यलंपसलेन । नपुंसकवेदे तु चतुर्दशापि जीवस्यानानि प्राप्यन्ते, सकलजीवस्थानसम्भवित्वा- चस्यान च वेदग्रहणेन तस्मतिपसभूती वेदाभावोऽपि मचितः ।सूचकत्वात्सूत्रस्य, ततश्च वेदाभावे संझिपन्चेन्द्रियपर्याप्तकलक्षणमेके जीवस्यानमवाभ्यते, अन्यत्र वेदाभावाभावादेवमन्यत्रापि प्रतिपक्षभावना कार्यति ॥ कसाय'ति, कपाया वक्ष्यमाणस्वरूपाः पोडश तेषु चतुर्दशापि जीवस्थानानि लभ्यन्ते । कपायाभावे वेदाभाववद्वाच्यमिति ॥ 'नाणेत्ति, ज्ञानानि मत्पादीनि वक्ष्य- १ ते भदन्त ! असंझिपशेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः जोषाः किं स्त्रीवेदका पुरुषवेदका नपुंसकवेदकाः ? गौतम! न स्त्रीवेदका न पुरुषमा, नपुंसकवेदकाः ·माणस्वरूपाणि पश्च, तत्र मतिश्रुतावधिषु संझिपर्याशापर्याप्तलक्षणे वे जीवस्थाने लभ्येते, न पाणि, तेषु ज्ञानाभावात् । अप- प्तिोऽपि करणेन गृद्यते, न लम्ध्या, तदपर्याप्तस्य मिथ्याइष्टित्वेन झानाभावादिति । मनु सास्वादनसम्पग्दृष्टौ मनिश्रुते लभ्यते, स च पृथिव्यादिपूपयन इति वक्ष्यते, तत्कथं मतिश्रुनयों? एव जीवस्याने प्रोच्यते । सत्यम् , मलीमसत्वात्स इहाज्ञानित्येन •विवक्षिन इत्यदोषः । मनापर्यायकेवलज्ञानयोस्तु संक्षिपञ्चेन्द्रियपप्तिकलक्षणमेकमेवनीवस्थान लभ्यते, न शेपाणि, तेषु चारित्राभावाचदभावे च प्रस्तुतज्ञानाभावादिति । केवली च यद्यपि न संज्ञी नाप्यसंझीति प्रसिद्धस्तथापि द्रव्यमनोयोगादिह । संज्ञियेन विवक्षिनः । अज्ञानानि मत्पज्ञानश्रुताज्ञान विभङ्गज्ञानाख्यानि त्रीणि, तत्र मत्पज्ञानश्रुताज्ञानयोः सर्वाण्यपि जीवस्था- नानि सम्भवन्ति, तयोमिथ्यालमत्पयत्तात्तस्य च सर्वत्र सम्भवादिति । विभङ्गज्ञाने तु संज्ञी पर्याप्तः करणापर्याप्तच लभ्यते ।। 'संजम नि, इह सूचकत्वात्वस्य संयमग्रहणेन त्रितयं मूच्यते । संयमः संयमासंयमोऽसंयमवेति ।नत्र संपमे सामायिकच्छेदो- पस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकमूहमसंपरायययाख्यानलक्षणे, संपमामयमे च देशविरतिरूपे संझिपर्याप्तकपञ्चेन्द्रियलक्षणमेकमेव जोवस्थान प्राप्यते, न शेषाणि, वेषु सर्वदेशविरत्योरसम्भवात् , असंयमे तु चतुर्दशापि जीवस्यानानि सम्भवन्ति, सर्वसम्भ- पित्तात्तस्पेनि ॥ दसणे त्ति, दर्शनं पूर्वोक्तस्वरूपं चक्षुरचक्षुरखधिकेवलदर्शनरूपं चतुर्विधम् । तत्र चक्षुदर्शने पर्याप्तचतुरि- न्द्रियासंशिसंक्षिपञ्चन्द्रिपलक्षणानि त्रीप्यत्र जीवस्यानानि लभ्यन्ते, अन्या चक्षुप एवाभावात् । अचक्षुर्दर्शने त्वसंयमव- द्वान्यम् । अवधिदर्शने अवधिज्ञानवत् , केवलदर्शने केवलज्ञानवदिति ॥ 'लेस' चि, लेश्याः कृष्णादिकाः षट् पनीवा एव । तत्र कृष्णनीलकापोतलेश्यास्वसंयमिजीववदेव वाच्यम् । तेजःपयशुललेश्याम संक्षिपञ्चेन्द्रियः पर्याप्तकोऽपर्याप्तकश्य .

·॥१०॥
लभ्यते, अपर्याप्तकोऽपि करणेन लभ्यते, न लब्ध्या, तदपर्याप्त का प्रयमलेश्यांत्रयवचित्वादिति । अत्र प तेजस्यां देवे-
भ्योऽनन्तरोत्पन्नो बादरः करणापर्याप्तक एकेन्द्रियोऽपि लभ्यते, स चाल्पकालभाविवादिना केनचित्कारणेन चूर्णिकृता नोक्त
इत्यस्माभिरपि नाभिहितः । भव्व चि, अत्र च भव्यग्रहणेन भन्याभन्यौ सूचित्रौ तयोश्चतुर्दशापि जीवस्यानानि लभ्यन्ते,
सर्वत्रानयोरुत्पादान् ॥ सम्मे'त्ति सम्यक्त्वग्रहणेन क्षायिकवेदकक्षायोपशामिकौपशमिकसास्वादनलक्षणानि पञ्चरा सम्यक्त्वानि
नमतिपतभूतं मित्रं मिथ्यात्वं च मूचितम् । समायेषु त्रिषु सम्यक्त्वेषु संक्षिपञ्चेन्द्रियः पर्याप्तकः करणापयप्तिकच लभ्यते ।
कयतेवपर्याप्तिको लभ्यते इति चेत् ! उच्यते, इह कश्चित्पूर्ववद्धायुप्का सायिकसम्यक्त्वं तिप्यमाणसम्यक्त्वपुग्नचरमग्रासरूपं
वेदकसम्यक्त्वं चोत्पाद्य गविचतुष्टयस्पान्यतरस्यां गतानुत्पद्यमानः प्रयममपतिकः क्षायिकसम्यग्दृष्टिवैदकसम्पन्दष्टिच लभ्यते,
क्षायोपत्रमिकसम्यग्दृष्टिस्तु देवादिभ्योऽनन्तरपिहोत्पयमानस्तीर्थक्रादिपर्याहक प्राप्यते इति सुभतीतमेवेति । औपत्रमिक-
सम्पबचे पर्यास्सैङ्गिपञ्चेन्द्रिय एव लभ्यते, अन्यस्य तदयोगान् । अन्ये नु संक्षिपनेन्द्रियरवापर्याप्तकस्याप्यौपशमिकसम्यकल
वर्णयन्ति तच नागच्छामस्तयाहि-अयमपर्याप्तावस्थायां तावदेतत्सम्यक्त्वं नोत्पादयनि, तथाविधविशुदयभावान्, पारभविक
नाई भविष्यतीति चेत् । तदपि न युक्तिक्षने, तथाहि-यो मिथ्याष्टिसंस्तमयमतया औपशमिक सम्यक्त्वमवाप्नोति स
नद्भावमापन्नः कालं न करोति । यत्र उक्तम्-" अंगबन्धी १ दय र माउगवन्ध ३ कालं च ४ सासणो कुणइ । उपसमसम्म-
रिटी चउण्होकेपि नो कुणइ ॥ १ ॥” उपशमश्रेणौ मृत्वाऽनु चरमुरेपूत्पन्नस्यापतिकस्यैताल यत इतिचेस् ! नन्तदपि
१ अनन्तानुवन्धिबन्धोदयरमायुपबन्धमा १४ सास्वादन करोति। उपशमसम्यमष्टि चतुर्मामध्ये एकमपि न करोति ॥१॥
.
।
॥१०॥

·न बहुमन्यामहे, नस्य प्रथमममये एव सम्परत्वाद्गलोदयात् , उक्तं च वृहच्चूर्णावस्मिन्नेव विचारे ."जो उवसम्मसम्मद्दिद्वी उनममसेदोए कालं करे, सो पदमसमये ने। सम्मत्तपुर्न उदयावलियार छोदुण सम्मनपुग्गले वेएइ, तेण न उवसमसम्माहिती अपनत्तगो ग्ठभइ" इत्यादि । तस्मात्पर्याप्ससशिलक्षगमैकमेर जीवस्यानमत्र प्राप्यत इति स्थितम् । सास्वादनसम्यक्त्वे तु लन्ध्या पमिकाः फरणेन सपर्याप्तका वादरकन्द्रियहीन्दिपत्रीन्द्रियचतुरिन्दियासंझिपञ्चेन्द्रिया लभ्यन्ते, संशी तु लन्ध्या पर्याप्त एव करणेन त्वपर्याप्त पतिथलभ्यते । सम्पग्मिध्यादृष्टी करणपर्याप्तसंक्षिपश्चेन्द्रियलक्षणकमेव जीवस्थान लभ्यते, स हि पूर्व- पनिपनो न भान्तरं संक्रामति नै सम्पमिर छो कुणइ कार्ल" इतिवचनाद, प्रतिमद्यमानश्स्तु पर्याप्तसंझिपञ्चेन्द्रिय एव भव- नीति | मिध्यादर्शने चतुर्दशापि नीचस्यानानि लभ्यन्ते, सर्वव्यापकत्वात्तस्येति ॥ सन्नि चि, अत्र संझिग्रहणेन तत्सविपक्ष- भूतोऽसयपि भूचितस्तत्र सैधिनि संलिपर्याप्तापर्याप्तलक्षण जीवस्यानद्वय प्राप्यते, शेषाणि तु द्वादशापि जीवस्थानान्यसंविनि लभ्यो, मनोरिकलसानेपामिति ।। 'आहारे' चि अत्राप्याहारकग्रहणेन वत्सतिपक्षभूतोऽनाहारकोऽपि सूचितस्तत्राहारकेषु मिथ्यादर्शनावाच्यम् । अनाहारकेषु तपतिमुक्ष्मवादकेन्द्रियदित्रिचतुरिन्द्रियसंश्यसंक्षिपश्चेन्दिपलक्षणानि विग्रहगती सप्त जी- वस्थानानि सम्पन्ते, संझिपर्याप्तिकोऽपि केवलिसमुद्याते तृतीयचतुर्थपञ्चमसमयेषु सम्पाप्यत इनिगाथार्थः ॥ ५॥ तदेवं जीवस्यानानि स्वरूपतः सामान्येनामिहिवानि, विशेषतोऽपि माणस्थानेषु चिन्तितानि। साम्मत 'उपभोगा जोगविही'त्यादि १ य उपरामसम्पष्टिः उपशमभेषी कालं करोति, स प्रथमसमये एव सम्यक्त्यपुसमुदयावलिकायां प्रक्षिप्य मम्परपुरान् वेदपति, तेन नोपशमसम्बाटिरपर्याप्तको लन्यते. २न सम्यन्मिच्याष्टिः करोति काल ·प्रकरणम् इतक- प्रतिज्ञामनुगरस्तेपेत्र सामान्यविशेषरुपतया निचितेषु जीवस्थानेषूपयोगांविन्तयन्नाद- भा० अह तिरियाई गईईदिगाइजुपलेण मग्गठाणेसु । जीवाणगभणणं मागणनामा व भणियंति ॥ ३४॥ तिरिमु चउहस जेणे इगविगलपणिदिया सभेयादि । सर्व वि अत्यि दो गइ-तिगम्मि पन्नेयरो सन्नी ॥ ३५ ॥ एत्य गइईदियाई चोइस ठाणेण नो को विवरो । यावद्विभेयभिन्नो संखित्वेण (1) गइस्स ।। ३६ ॥ एत्य समासटाणग-सहो संखेव- गणपन्जाओ । तेण य एत्य.उ पत्यावओय जियठाणगाभियया ॥ ३७॥ जेणं चउरसेहि वि एएहि अणन्तयाण वि जि- याणं । संखिविऊण भगणं कयन्ति अह इह गईचउगे ॥ ३४ ॥ सुत्तमरेणं जीवा सुत्ते वि विचिन्तिया तयणुसारा । सेसि- न्दियमाई मागणपणेनु नेरसम् ॥ ३९ ॥ नहसंभवमक्तेया समईए चिन्तिऊण जियठाणा । तत्येगिन्दियजीवाण आइमा चवनियहाणा ॥ ४० ॥ वितिचउरिन्दिनु दो दो अन्तिमचउरो पणिन्दिम् इवन्ति । थावरपणगे पढमा चउरो चरमा दस तसेच ॥ ४१०॥ विगलतियसन्नसन्नी पञ्जचा पञ्च हुन्ति वयजोए । मणजोगे सन्नेको पुरिसियिवेए चरमचउरी ॥ ४२ ॥ कामोगि नपुंसकसायमइमुयऽन्नाणअविस्यअचक्छु । आइतिलेसाभवियर-मिच्छआहारगं सव्वे ॥ ४३ ॥ महसुयओदिदुगविभाजपम्हमुक्कानु तिमु य सम्मे । सन्निम्पिय, दो द्वाणा सनिअपञ्चचपजचा ॥ ४४ ॥ मणपञ्जवकेवल- दुग-संजयदेसनइमीमदिवीनु । सन्नीपज्जो चवखुम्मि तिन्निछप्पजियरचरमा ॥ ४५ ॥ सत्त उ सासाणे बायरा अप अपजसन्निपनो य । तेउन्नेसे वापरऽपजत्तो दुविहसन्नी य ॥ ४६ ॥ असन्नि आईवारस अणहारे अढ सच पमना । समी पबचो तह इयगइयाइम जियाणा ॥ ४७ मागे जिया भणिया अहुणा चउदसजिएम उवोगा । जोगा एगारसम ॥१२॥ प ·। ईगाहादुर्गणा ॥१८॥ कारसेसु तिपतिय दोसु चउकं च यारसेकम्मि । जीवसमासेसेवं उवओगविही मुणेयन्यो ॥६॥ टी० पर्याप्तचतुरिन्द्रिपासंक्षिपञ्चेन्द्रियसंक्षिपञ्चेन्द्रियवर्जेषु शेपेष्वेकादान जीवस्थानेषु मत्यज्ञानश्रुताहानाचक्षुर्दर्शनटक्ष- पाखयत्रय उपयोगा भवन्ति, नशेपाः, सम्यक्त्वाघभावेन शेषोपयोगानामेतेप्वसम्भवादिति । च पुनरर्थे भिन्नक्रमथ, योः पुनीयस्पानपोः पर्याप्तचतुरिन्द्रियासंक्षिपञ्चेन्द्रियलक्षणयोश्चत्वार उपयोगा भवन्ति, यस्तावत्पूर्वोक्का एव, चतुर्थस्तु चक्षुर्दर्शनोपयोगोऽनपोषधुपः सद्भावादिति । 'वारसेकग्मि ' नि एकस्मिन् संक्षिपर्याप्तिकजीवस्थाने द्वादश्चाप्युपयोगाः पूोक्तिस्वरूपाः प्राप्यन्ते । अब च सर्वनापर्याप्तग्रहणेन लब्ध्यपर्याप्तको गृहीतो, यस्तु करणापर्याप्तकः स पर्याप्तकग्रहणेन गृहीतोऽपर्याप्तसंझिनो पतिश्रुताव युपयोगानभिधानात् , अन्यथा हि तीर्थकरादेः करणतोऽपर्याप्तस्यैते उपयोगा लभ्यन्त एवेति। 'जोवसमासेमु ' जीवस्थानेषु, 'एवम् । उक्तफमेण, 'उपयोगविधिः । उपयोगभेदः, 'मुणितव्यो' ज्ञातव्य इतिगायार्थः ॥६॥ माम्मनं तेप्पेर जीवस्यानेषु योगान् प्रतिपादयन्नाद- मा० दसमपालसचौइस जीवट्टाणामोत्तु सेसेमु । मइसुयजन्नाणअचवसुदंसणा वित्रि उवओगा ॥ १९ ॥ तिति चरसुजुत्ता चत्तारि हवन्नि दसवालसमे । चोदसगम्मि प वारस एत्य य सवत्यऽपनत्तो ॥ ५० ॥ लदिऽपजनी जो सो नेयो जो उ करणपजत्तो । सो पन्नत्तगहमेण गिडिओ सन्निणो ण ॥ ५१ ।। अपञ्चत्तस्स उ मइस्यमोहीण अणि- छणा मुए य पुणो । नित्ययराइण करणभपज्जत्ताण उवोगा ॥ ५२ ।। एए भणिपा तम्हा करणअपज्जत्तो उपजची। , - ,

·दबी रत्वत्ये किवि विसेसे पवक्खामि ।। ५३ ॥ जो सन्निभपवतो लदीए तस्स विन्नि उवओगा। एए भणिया जो पुण
॥गा
करण आराज अपञ्जचो ॥ ५३॥ सन्नी तस्मुवोगा अद्वैव इवन्ति जेणिम भणियं । मणनाणचवसुक्सल-दुगरहिया सन्निs-
पञ्जते ।। ५५ ॥ ते चवसुजुया गम्भस्य-सन्निपजतनरतिरिक्खाणं । वामो विणिमापाणवि तिरिपबत्ताण सन्नीर्ण ॥५६॥
ते अट्ठ उ चक्खुजुया नवेव हुन्नी तहा नरागपि । गम्भा विणिम्पयाण ते नव जा अट्ट परिसाणि ॥ ५७ ॥ गेहत्यत्तं तदुवरि
जह सभवओ उ ते नवुवोगा । पडिबन्नम्मि चरिचे मणनाणजुया दस हवन्ति ॥ ५८ ॥ तदुवरि जह संभवो चरित्तिणो
बच्छरे भइकन्ते । केवलिय नाणदंसणदुगसहिया पारस खन्ति ॥ ५९॥ अपज्जेयरभेया दुहा जिवा नहि अपज्जओ
दुविहो । लदीर करणेण य तस्स सरूवं इमं भणिय ॥ ६० ॥ अपज्जत्तो दुनिहो लद्धिअपज्जत्तकरणअपज्जत्तो । तत्य य
। जो अप्पजत-एव कालं किर करइ ॥ ११॥ न पुणो पज्जतीओ पूरिरसइ सो उ लद्धिऽपज्जनो । जो पुण सरीरइन्दिप-
माईणि उ करणसन्नाणि ॥ ३२ ॥ नो अज्जवि निवत्तइ निवचिस्सइ य पुण पुरो नियमा। न मरिस्सइ अपज्जती करणो-
ऽपज्जनभी सोउ ॥६३॥ सुरनेरड्या नियम करणापज्जत्तया सया हुन्ति । मण्यगईया दुविहा चि हुन्ति तिरिया
-
वि एमेव ॥ ६४॥
नयसु चउके एके जोगा एगो य दोन्नि पन्नरस । तम्भवगएम् एरा भवन्तरगएसु फाओगो॥७॥
टी० नवसु जीवस्वानकेषु चतुष्के जीवस्थानकानामेकस्मिन् जीवस्यानके यथासंख्यं योगा भवन्ति । सामान्यनैको
दौ पञ्चदशेति । तत्र महमवादरपर्याप्तिापर्याप्तवेदभिन्ना एकेन्द्रियाश्चतुविधा अपि शेषास्तु दौन्द्रियादयोऽपर्याप्तकाः पत्र एतेषु
॥१२॥

·नपसु जीरस्थानापु सामान्येन वावदफः काययोगो भवति । विशेषतस्तु लब्ध्या करणेन चापर्याप्तकेषु सपस्वप्यौदारिकमिश्रकाय- योगः पर्याप्तस्य तु मुमन्द्रियस्य पादरैकेन्द्रियस्य च वायुवर्जस्यौदारिककाययोगो लभ्यते । वापोस्तु बादरपर्यासस्य वैक्रि- चौक्रियमिश्रकाययोगी लभ्यते औदारिककापयोगच लभ्यते । एते च सर्वेऽपि सामान्यं काययोगत्वं न व्यभिचरन्तीति सामा- न्यतः मूत्र एककाययोगत्येन विवक्षिताः । जीवस्थानचतुष्कं करणपर्याप्तद्वीन्द्रिपंतीन्द्रियचतुरिन्द्रियासज्ञिपञ्चेन्द्रियलक्षणे दौ पोगौ भानस्तद्यथा-औदारिककाययोगोऽसत्यामृपवाग्योगश्च शेपास्तु न लभ्यन्तेऽसम्भवादेवेति । एकस्मिन् पर्याप्तसंक्षिपश्चेन्द्रि- यलक्षणे जीवस्थाने पञ्चदशापि योगाचतुर्विधमनोयोगचतुर्विधवायोगसप्तविधकाययोगलक्षणाः पूर्वोक्ताः पाप्यन्ते । आह-ननु शेपयोगाः पर्याप्तसंजिनि सम्भवन्तु, औदारिकमिश्रवैक्रियमिश्राहारकमिथकार्यणलक्षणास्तु कयमस्य पर्याप्तस्य सम्भवन्त्यप- यप्तिायस्थाभारित्वादमीपामिति ? उच्यते, वेनियमिश्रस्ताव?क्रियं कृत्वा प्रयोजनसिद्धी तत्परित्यज्य पुनरौदारिकं सीकुर्वतः संयतादेभ्यते । अपवा यो लब्ध्या पर्याप्तः करणेन त्वपर्याप्तः सोऽपीह पर्याप्तकग्रहणेन गृहीतस्तस्य च देवनारकेपूत्पद्यमा- नस्प वैक्रिपमिश्रा सुमतीत एवेति । आहारकमिश्रस्त्वाहारकं कृत्वा तत्परित्यज्य पुनरौदारिकं स्वीकुर्धतः संयवस्यैव लभ्यते । औदारिकमिश्रकार्मणयोगौ तु केवलिना समुपातगवस्य प्राप्यते । तथा चोक्तं-"औदारिकमयोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसा- विष्ठः । मिश्रीदारिफयोक्ता सप्तमपटद्वितीयेषु ॥ १॥ कार्यणशरीरयोगी चतुर्थक पञ्चमे तृतीये च। समयत्रयेऽपि तस्मिन्भवत्य- नाहारको नियमान् ॥२॥" एते च पर्याप्क्षा पवेति भावनीयम् । 'तनव' इत्यादि, स चासौ नारकायन्पतरी भवन वद्भवस्तं गतास्त लगता विवक्षितस्थानमाता इत्ययेष्वेवैते पूर्वोक्ता योगा ज्ञातव्याः, भवान्तरगतेषु विप्रगतेय पुनः सर्वेष्वप्येक एव ·काययोगा कार्मणकायलक्षणो भवति, न शेषास्तेषां तत्रासम्भवादिति गायाः ॥ ८ ॥ प्रकृतमुपसंहरन्नाह ! भा० सामन्नेण जियहाणगेसु पढमाइपणमु सत्तमगे । नविगारसतेरसमे इस नवसु एम काोगी ॥६६॥ एत्य विसेसो लद्धी-करणापजचएम सत्सु वि । चिन्नेको ओरालियमीसो एगो इई जोगो ॥ ६६ ॥ भवअंबरालगा वि हु ते अप्पाजा तओ य तसिपि । कम्मणजोगो वि भवे इस जोगदुर्ग पि तेसि भवे ॥ ६७॥ तह तेसि अपनाणं तणुपजचाण केइ ओराल । विती तेसि मयभो यडिज जोगनिगमिति पेच्छ ॥६॥ आजतगसन्नीण घेउदियमीसओ चउत्योदि । जोगो घडेज सत्तम अपज्जेसु इय विसेसो ॥ ६९ ॥ पन्जमुहुने वि एसो जोगो नवरं तु उरलनामो सो । पञ्चवायरे वाउपजिए उरलमेवेगं ।। ७० ।। वापरवाए पन्नत्यम्मि वेउविजुयलओराला लिन्नि इगजोगभेओ एसो भणिभो विसेसेण ॥ ७१ ॥ एवं नवठा गोगुंजह संभवओ उ पञ्च तणुजोगा। आहारगदुगरहिया परन्ति पत्यं परं किन्तु ॥ ७२ ॥ एए सव्वे वि पुणो सरीरजोगा उ नो वभिचरन्ति । इय इगतणुजोगत सुत्ने सामनओ भगियं ॥ ७३ ॥ ओरालासचामुस दो जोगा छअडदसदुवालसमे । एगम्मि चउद्दसमे जोगा उ इवन्ति पनरसस्स ||७४॥ सन्नीणं पजाण चउ चउ मणवयणउरलोउव्या । दस सुगमा सेसगतणु- पणजोगस्सेस भावणिया ।। ७५ ॥ येउहियं पजुञ्जिय ते मुञ्चन्तस्स उरलसीकरणे । उधिमीसजोगो अहवा जो लद्धिपज्जत्तो ॥ ७६ ॥ फरणेग अपज्जतो सो पेस्थ उ पञ्जगहणभो गहिओ । तस्स मुरनारगाउँ गईन उववजमाणस्स ॥ ७७ ॥ होइ विउवियमीसो तह चउदसविणो उ आहारं । तं पिव मुश्चन्तस्स उ उरलं परिगिहमाणस्स ॥ ७८ ॥ होपाहारगमीसो ओरालियपीसकम्पजोगा य । केलिगो समुपायं गयस्य फिल हुन्ति दुन्ने वा ॥ ७९ ॥ एवं पनरससन्निम्मि हुन्ति तै त ·. भर अपनस्स । कम्मणुभवन्तराले अह उवओगाइया गाहा ।। ८० ॥ प्रवोगा जोगविही जीवसमासेनु पन्निया एवं । एत्तो गुणेहि सह परिगयाणि ठाणाणि मे सुणसु ॥८॥ दी गायापूर्वार्दै विधिशब्दस्य प्रत्येक्रमभिसम्बन्धादुपयोगविधयो योगविधयश्च 'जीवसमासेम्' जीवस्थानेषु, 'वर्णि- ताः' भणिताः, 'एवम् ' उक्तक्रमणेत्यर्थः । इदमुक्तं भवति-उपयोगा जोगविहीत्यादिगाथायां यत्मतिज्ञातमासीत्तयो- पयोगा योगाय जीवस्थानेषु चिन्निता।। साम्मतं पुनस्त एवं गुणस्थानकेषु चिन्तनीयाः, अतः पूर्वं तावद् गुणस्थानकान्येव स्वरूपतो भेदता विभणिपुर्गाथापश्चार्दैन पातनामाह-एचो' इत्यादि, इत हुई 'गुणैर्शनादिभिः सह 'परिगतानि' पुक्तानि, स्थानानि मे मम भगत इनि गम्यते भृणुत यूयमिविगाथार्थः ॥ यथाप्रतिज्ञात वाह- भा० मुगयेत्तो उ गुणे मिच्छागाहा उ आह सा मुगमा । नवरं किश्चि सरूवं गाहाहि इमाहि पभणामि ॥८॥ मिच्छट्टिीसासणमिस्से अजए य देसविरए य । नव संजएसु एवं चोइस गुणनामठाणाणि ॥९॥ टी० इह माकृतशेल्या दृष्टिशब्दस्योत्तरत्रापि सम्बन्धात् “भीमो भीमसेन” इति न्यायादेकदेशेन समुदायस्य गम्यमानत्वाच सूचकत्वाच मुत्रस्येत्थमवगन्तव्यम् । मिध्यादृष्टिगुणस्यानम् ‘सासणे' ति, सासाइनसम्पन्दृष्टिगुणस्थानम्, 'पिस्से' ति, सम्यग्मिध्यादृष्टिगुणस्थानम्, 'अजए' नि, अयतोऽपिरत इत्यनर्यान्तरम्, ततथाविरतसम्यादृष्टिगुणस्थानम् , 'देसविरए' ति, देवविरतिगुणस्थानं चकारी समुच्चये एतानि पञ्च गुणस्थानानि । शेषाणि पुनर्नव गुणस्थानानि 'संयतेषु ' प्रमचाममत्तनिटत्यनिटत्तिमुक्ष्मसम्परायोपशान्तमोहक्षीणमोहसयोग्ययोगिलक्षणेषु भवन्ति, एते हि सर्वपि संयम- - ·मामान्य न ब्पभिनरन्तीति संयतत्वेनोक्ता, एतेषु ना गुणस्थानानि भवन्ति, तद्यथा-मसंयतगुणस्यानसममत्तसंयवगुणस्या- प्रकरण नमपूर्वकरणगुणस्थानमनित्तिपादरसंपरायगुणस्थानं सुक्ष्मसंपरायगुणस्थानमुपशान्तकपायवीतरागच्छश्यस्यगुणस्थान क्षीणकपाय- * पीतरागन्छमस्यगुणस्पानं सयोगि पलिगुणस्यानमयोगिरि गुणस्थान नैति सर्वाप्ययेवमुक्तपरेण चतुर्दशगुणनामानि' गृणाभिधानानि 'स्थानानि ' गुणस्थानानीति पापदित्यक्षरयोजनाऽधुना भावार्थ उच्यते-तत्र मिथ्या विपर्यस्ता दृष्टिरईस- गीतरिनुमतिपत्तिर्यस्य भक्षितहत्पूरपुरपस्य सिवे पीतप्रतिपरिवरस मियाटिः, गुणा ज्ञानदर्शनचारित्ररूपा जीवस्वभाव- विशेषारितान्ति गुणा अस्मिन्निति स्थानं ज्ञानादिगुणानामेवोपचयापचयकृतः स्वरूपमेदा, गुणानां स्थान गुणस्थानं मिथ्यादृष्टे- गुणस्यान मियादृष्टिगुणस्थानम, सास्वादनापेक्षया ज्ञानादिगुणानामपचयकृत स्वरूपभेदो मिथ्याष्टिगुणस्थानम् । आह यदि मिथ्याष्टिरसो कय तरय गुणस्थान? विपर्यस्तदृष्टित्वाइ, गुणानां च सम्पन्बोधमूलत्वादिति। अत्रोच्यते, यद्यपि समझतयना- भिनवनीमूतपटलेन रपिरजनिकरकरनिकरः तिरस्क्रियते, तथापि नैकान्तेन वसभानाशः सम्पद्यते । प्रतिमाणिमसिद्ध- दिनरनिरिभागाभावमसगादाह च-"मृटुवि मेहास समुदए होइ पहा चन्दमूराणम्" इति । एवमस्यापि भवरज्ञानावरणोदये- नाप्यतिसंविटनिगोदावस्थायामपि नैकान्तेन चैतन्यामाः क्रियते, अजीवत्वमसझाद, अनीवाद्धि जीवस्य चैतन्यकृतो विशेषस्त- चैत्सईमपि गच्छेत् जीवोऽनीवत्वमेव प्राप्नुयात्तरमास स्रियापि मिथ्यादृष्टः काचिच्चैतन्यमात्रा प्रतिपत्तच्या, सा च यद्यपि मिथ्यालमोहनीयोदयादिपर्यस्ता तयापि चिद्रूपत्यापिरहारती गुणत्वेन विवक्षितेत्यदोषः। जिनमणीतं चैकमप्पक्षरमथधानो १. पुष्ट्यपि मेघस्य समुदये भवति प्रभा चन्दसूपयोरिति ·मिथ्याइष्टिर्भवनीति । उफ च-"यवस्वरे पि एक पि जो न रोएइ सुननिदिई । सेसं रोयन्तो वि हु मिच्छद्दिद्वी मुणेयचो ॥ १ ॥' मिथ्यात्वं च पञ्चधा अनेक कारं वा भवति । सचोपविष्टाध्याम इति ॥१॥ आयं उपशमिकसम्यक्त्वला- भलक्षणं सादयत्यपनय(ती)त्यासादनमनन्तानुवन्धिकपायदनम, नैरक्तो यशब्दलोपः। सति हि तरिमन्ननन्त सुखफलदो निः- यसत वीजभूत औपयामिकसम्यक्त्वलाभो जघन्यतः समयेनोवृष्टतः पभिरावलिकाभिः सोदत्यपगन्छनीति सह आसादनेन वर्तत इति सामादनः । सम्यगत्रिपर्यरता बहिर्जिनप्रणीत वस्तुप्रतियत्तिर्यस्य स सम्याष्टिः सासादनश्चासौ सम्यग्दृष्टिश्चेति सासादनसम्यग्दृष्टिस्तरय गुणस्थान सासादनसम्यग्दृष्टिगुणस्थानम् । अथवा सहाशातनयाऽनन्तानुवन्ध्युदयलक्षणया वर्त्तत इति साशावनः, स चासौ सग्याष्टिय तस्य गुणस्थान, अथवा सह सायकवलक्षणतस्वरसास्वादनेन वर्तते, सम्यक्त्यरसं ना- द्यापि सर्वथा त्यजतीतिकृत्वा सारवादनः स चासो सम्यष्टिच तस्य मुणरधानं सारवादनसग्यदृष्टिगुणस्थानमिति । एतच्च यया भवति तयोच्यते । इह गम्भीरापारासंसारसागरमध्यविपरिवर्चि जानुः सकलदुःखपादपचीजभूतमिथ्यात्वमत्ययमनन्तपुद्र- लपरावनिनन्तदुःखलक्षाभ्यनुभूग कथमपि तयामव्यवपरिपाकवशाहिरिसरिदुषलघोलनाकल्पेनाध्यवसायविशेषरूपेणानाभोग- नितितयथामत्तिकरणेनायुयानि ज्ञानावरणादीनि कर्माप्यन्तासागरोपकोटाकोटी स्थितिकानि करोति, अत्र चान्तरे कर्म- मलपटलतिरस्कृतवीर्य विशेषाणाममुमतां दुर्भधः कर्कशनिविडचिरमरूदगुरिलग्रन्यिवर कर्मपरिणामननितोऽतिनिविडरागद्वेपपरि- णामरूपोऽभिन्नपूर्को ग्रन्धिर्भवति। तदुक्तं-गष्टि नि मुदुम्मेली कवखड्यणस्वगूढगाष्ठि छ। जीवरस करमणिी घणरागदोस- १. पदमक्षरमप्येकमपि यो न रोचयति सूत्रनिर्दिष्टम् । शेप रोचयतोऽपि हु मिथ्याष्टिातव्यः ॥ १॥ २. प्रन्थिरिति सुभेदः कर्ष राघनरुदगुपिलान्धीव | जीवस्य फर्मजनितो धनरागदप-

·मकरणम
॥१२॥
परिणामी ॥ १॥ इमं च ग्रन्यि यावदभव्या अपि यथामत्ति करणेन कर्म अपयित्वा अनन्तशः समागच्छन्त्येव,
एतदनन्तरं पुनः कथिदेव महात्मा समासमपरमनिर्दृत्तिमुखसमुल्लसितप्रचुरदुनिरवीर्यमसरोऽतिनिशितकुठारधारयेव परम-
पिशुपा ययोक्तस्वरूपान्यभेदं रियाय मिथ्यात्वमोहनीय कर्मस्थिवेरन्तर्मुहर्तमुदयक्षणादुपर्यतिकम्पापूर्वकरणानिचिकरण-
सक्षणविमृद्धिमनिनसामथ्र्योऽन्तर्मुहकालपमाणं तनदेशवेद्यदलिकामासामन्तरकरणं करोति । अत्र च यग्रामवृत्तापूर्या-
। निरनिकरणानामय क्रमो वेदितव्यो, यथा-"जी गण्ठी ता पदमं, गठिं समइच्छो भवे वीर्य । अनियट्टीकरणं पुण सम्मत्त-
पुरस्खडे जोवे ॥१॥" गण्ठि समइन्छउ नि । प्रन्थि समतिक्रामतो भिन्दानस्येन्यर्थः । सम्मत्तपुरक्खडे त्ति, सम्यक्त्वं पुरस्कृतं
येन स तथा नरिमन्नासनसम्पास एक जीपेऽनिटचिकरणं भवतीत्यर्थः । शेष सुगर्म एतस्मिथान्तरफरणे कृते वस्य मिथ्यात्व-
मोहनीयस्य कर्मणः स्थितेद्रयं भवत्यन्तरकरणादयस्तनी प्रयमास्थितिरन्तर्मुहूर्तमाना, तस्मादेवोपरितनी शेषा द्वितीयास्थिति-
रिनि । स्थापना नेयं । तत्र प्रथमस्थितौ मिथ्याल्पलिमयेटमादसौ मिथ्याष्टिरेवान्तर्मुहूत्तन पुनस्तस्यामपगतायामन्तरफरण-
प्रथमसमय एवीपयमिकं सम्परत्वमामोति, मिथ्यापलिकवेदनाभावात् । यया हि बनवानलः पूर्वदग्धेन्धनमूपरं का देशमगाष्ण
विध्यापयति, तथा मिथ्यात्यवेदना निरन्तरकरणमाप्य विध्यापयति, तस्यां चान्तरमीनिक्यामुपग्रान्तादायां परमनिधिला-
भालायां जयन्येन समयोपायामुत्कृष्टतः पडावलिकाशेषायां कस्यचिन्महाविभिपिकोत्थानकल्लोऽनन्तानुवन्ध्युदयो भवति ।
नढये चासौ सास्वाइनसम्पगदृष्टिगुणस्याने वर्तते उपञ्चमश्रेणिप्रतिपतितो वा कश्चित्सासादनत्वं यातीति । तदुत्तरकाले
चाय मिथ्याभिवतीत्यलं विस्तरेणेति ॥२॥
१. परिणामः ॥१०२. यावदन्धिस्तायत् प्रथमं प्रन्यि समातिझामतो मवेत् द्वितीयम्। अनिवृत्तिकरणं पुनः सम्यक्त्यपुरस्कृते जीवे ॥१॥
॥१६॥

·नया सम्यक्त्वमिथ्यात्वदृष्टिपैस्य स सम्यग्मिथ्याष्टिस्तस्य गुणस्थान सम्बग्मिध्यादृष्टिगुणस्थानम् । इदमन हृदयं-वणि- तविधिना लब्धेनौपशमिफसमक्त्येनौषधविशेषफल्पेन मदनकोद्ववदछदं दर्शनमोहनीय कर्म जीवा शोधयित्वा त्रिया करोति । तद्यथा । शुद्धमविशुद्धमशुद्ध नेति स्थापना । त्रयाणां चैतेषां पुत्रानां मध्ये यदाईविशुद्धः पुञ्ज उदेति, तदा तदुदयवशा- दुर्दविशृद्धमहदृष्टितचथदानं भवति जोवस्य, तेन तदासौ सम्पन्मिथ्यात्वगुणस्थानमन्तर्मुहुत स्पृशति, तत ऊर्द्धमवश्यं सम्यक्त्वं मिथ्यावं वा गच्छतीति ॥ ३॥ तथा विरमति स्म सावधयोगेभ्यो नियत्तते स्मेति " गत्यर्याकर्मक” इत्यादिना कर्तरि विहिते. कमत्यये विरतो, न तथाऽपिरतः, अथवा " नपुंसके भावे क्त" इति क्तमत्यये विरमण विरतम् , सावधयोगपत्याख्यानमेव, नास्य पिरतमस्तीत्यविरतः सचासौ सम्यग्दृष्टिश्वेत्यविरतसम्यग्दृष्टिः । यद्यपि सम्यादृष्टित्वेन सावद्ययोगप्रत्याख्यानं जानाति, [अशानिनः सम्यक्त्वायोगात्] तयापि तदसौ नाभ्युपगच्छति, न च पालयति, अपत्याख्यानावरणकपायोदयात् , वे बसमपि मत्याख्यानमादृण्वन्तीति अमत्याख्यानावरणा उच्यन्तै, नवोऽल्पार्थत्वात् , इदसूक्तम्भवति-यः पूर्ववर्णितोपामिकसम्यग्दृष्टिः, गुददर्शनमोह पुत्रोदयवर्ती वा क्षायोपामिकसम्यग्दृष्टिः, क्षीणदर्शनसप्तको वा क्षायिकसम्यन्दृष्टिः, परममुनिमणीतां सावधयोग- विरति सिद्धिसौधाध्यारोहणनिःश्रेणिकल्पां जाननप्पप्रत्याख्यानावरणकपायोदयविनितत्वान्नाभ्युपगच्छति, न च तत्पालनाय यतन इत्यसावविरतसम्यग्दृष्टिरुच्यते, तस्य गुणस्थानमविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानम् । उक्तं च-" अविरइ हे जाणतो राग- दोसदुक्खं च । विरइमुह इच्छन्तो विरई काउं च असमत्यो ॥१॥ एस असंजयसंमो निन्दन्तो पावकम्मफरणं च । १ यन्धमपिरतिहेतु जानन रागद्वेपदुक्खं च । विरतिसुखमिच्छन् विरतिं कर्तुं चासमर्थः ॥ १॥ एष अमंयतसम्यक्त्वी निन्दन् पापकर्मफरणं च।

·करणम
। अगियजोराजीवो अचम्पिदिही चलियमोहो ॥ ॥ ४ ॥ तथा सर्वसावायोगस्य देशे पक्मतविषये स्थूलसावायोगादी
समितविषयानुमतिळसर्वसावयोगान्ते. विरत विरतिर्यस्यासौ देशविस्तः । सर्वसावयोगविरतिर:वरय नास्ति, प्रत्या-
रयानाररणकपायोदयात्, सर्वपिरनिरूपं हि प्रत्याख्यानमादृश्यन्तीति प्रत्यास्यानावरणा त्याने इति। देशविरतस्य गुणस्थान
देशरिरसगुणस्थानम् । उक्तं च-" संरमहंसणसहियो मिहतो विरइम्पसत्तीए । एगल्याइचरिमो अणुमहोहो ति देसाई
॥१॥ परिमियमुपसेवन्तो अपरिमियपणन्तयं परिदर तो। पाव एरिम लोए अपरिमियमणन्तयं सोवखे ॥१॥५५॥ संय-
उनि स्म-सम्यापरमति रम “गत्याकर्मका" इत्याटिना वर्तरि क्तमत्यये संवतः, प्रमाद्यति रम-संयमयोगेषु सीदति स्मेति
पूतिकरि तात्यये ममत्ता, अथवा ममदनं प्रमत्त प्रमाद, स च मदिराविषयकपायनिद्राविकयानां पश्चानामन्यनमा, सर्व
वा, प्रमत्तमस्यारतीरादित्वा मञ्चवर्षीयाऽप्रत्ययोपादानालमत्ता मादयानित्यया, स चासो संयतश्रेति प्रयत्संयनः । तस्य
सम्बन्धिनां गुणानां स्पान तदुपरयापचयाना वरूपविजेप', तथाहि-देशविर विगुणादेक्षया एतद्गुणानामुपचयोऽप्रमत्त-
संयनगुणापेक्षया तपचयः, इत्येवमन्येपपि गुणस्थानकेषु पूर्वोत्तरादेक्षया उपचयापचययोजना कर्तव्येति ॥ ६॥ तथा न
ममत्तोऽप्रमत्तो नारित या प्रमत्मत्येत्यममनो मदिरादिममादरहितः, अप्रमच्यासी संयतथेत्यप्रमत्तसंयत्तरतरय गुणस्थानमप्रमत्त-
१ अधिगत जीवाजीयोऽचलितहागरितमोह (२॥ २ सय दर्शनसहित गृहन पिरतिमा शपत्याएकमतादिचरिमोऽ-
नुमतिमात्र इनि देशयति ॥ १ ॥ परिमितमुपसेनन अपरिमितमनन्तक परिहरन् । प्रामोति, परे राकेपरिमितमनन्त के
मोरयम् ॥ २॥

·संवतगुणस्थानम् ॥७॥ अघेदानीमपूर्वकरणगुणस्यानमुच्यते । तत्रापूर्वमभिनव प्रथममित्यनर्यान्तरं, करणं क्रिया निर्जिनमिति चानान्तरं, अपूर्व करणं यस्य स भवत्यपूर्वकग्णः। स हि रियविधातरसबातगुणश्रेणिगुणसंक्रमस्थितिबन्धलक्षणान् पञ्च पदा- यन्निपूर्वाना करोति, तथाहि-बृहत्प्रमाणाया ज्ञानावरणादि कर्मरियरपवर्तनावरणेन खण्डनमल्पीकरणं स्वितियात उच्यते । रसस्यापि वक्ष्यमाणस्वरूपस्य प्रचुरम्य सतोऽपवर्तनाफरणेनैव खण्डनमल्पीकरणं रसघात उच्यते । एतौ च द्वावपि पूर्वगुण- स्थानेषु विशृद्धरल्पत्यादपावेव कृतरानन पुनर्षिदेः प्रदृष्टत्या वृहत्पमाणतयाऽपूर्वाचिमौ करोतीति । तया उपरितनस्थिदेवि- शुद्धिवशादपवर्तनाकरणेनादता रितस्य दलिकरयान्तर्मुहूर्तप्रमाणमुद रक्षणादुपरि क्षिप्रतरक्षणाय प्रतिक्षणमसंख्येयगुणद्धयारि- रचनं गुणथेणिरित्युच्यते। स्थापना । एतां च पूर्वगुणस्थानेष्वविंशृद्धत्वात्कालतो दीर्घादलिकविरचनामाश्रित्याश्यीयसी दलिक- स्याल्सम्यापवर्तनादिरचितवान्, इह तु तामेव विशुद्धलादपूर्वी, कालतो हरवतरां, दलिफविरचनामाश्रित्य पुनः पृथुतरां बहुतर- दलिकस्यापवर्तनादिश्चयतीति । तथाऽवध्यमान(ना)शुभप्रकृतिदलिकस्य प्रतिक्षणमसंख्येयगुण या(पध्यमानाम) पिशृद्धिवशा- नयनं गुणसंक्रमस्तमप्यसौ बहुतरदलिफस्य संक्रमणादिहापूर्व करोति । तथा स्थितिं च कर्मणामशृद्धत्वात् माग दीयों ययानिड तु तापपूर्वा रिशुद्धत्वादेव इस्खा, बनातीत्येवं पञ्चानां पदार्यानामपूर्वकरणमिह भावनीयं, उपलक्षणं चैतदुइयोदर्तनादीनां, तेषा- मपि धत्र सर्वेपामपूर्वत्वादिति । अयं चापूर्वकरणो द्विधा भवति। अपक उपदामको वा, क्षपणोपशमनाईत्वाद्राज्याईकुमारराजवन, न पुनरसी क्षपयत्युपश्यति वा, तस्य गुणस्यानमपूर्वकरण गुणस्थानं, एतच गुणस्थानं प्रपन्नान् कालत्रयत्तिनो नानाजीवानपेक्ष्य सामान्यतोऽसख्ये यलोकाकाशमदेशप्रमाणान्यध्यवशायस्थानानि भवन्ति । कथं पुनस्तानि भवन्तीति विनेयजनानुग्रहार्थ

·॥१७॥
विशेषतोऽपि प्ररूपन्ने, इह तावदिदं गुणस्थानकयन्तर्मुहकालप्रमाणं भाति । तत्र च प्रथमसमयेऽपि ये प्रपन्नाः प्रपद्यन्ते
पपत्स्यन्ते च तदपेशया जयन्यादीन्युत्कृष्टान्तान्यसख्येयानि लोकाकाशप्रदेशप्रमाणान्यव्यवसायस्पानानि लभ्यन्ते, प्रतिप्रणां
बहुत्याद्, अध्यवसायानां (च) विचित्रत्वादिति भावनीयम् । ननु यदि कालत्रयापेक्षा क्रियते तदैतद्गुणस्थानकं प्रतिपन्नानामन-
नान्यध्यासायस्पानानि फस्मान्न भवन्ति । अनन्तजीवरस्य मतिपन्नत्वादनन्तश्च प्रतिपस्यमानत्वादिति, सत्य, स्थादेवं यदि
तत्सतिपत्रणांसपोपुयायपग्मिन्नान्येवाध्यवसायस्थानानि स्युलिन नास्ति, बहूनामकाध्यवसायस्थानवचित्वादपीति, यथा फिल
फचिच्छतं चारित्रिणां दशस्वध्यपसायस्थानेषु वर्तते, दशानां २ एकाध्यवसायस्थानवचित्वादेवमिहाप्यनन्तानामपि नत्यनि-
पनणामसइयेयाध्यवसायस्थानवतित्वं भावनीपमिति । द्वितीयसमये तदन्यान्यधिकतराण्यध्यवसायस्थानानि लभ्यने ।
तृतीयसमये तदन्यान्यधिकतराणि, चतुर्थसमये तदन्यान्यधिकवराणोत्येवं नावज्ज्ञेयं याक्चरमसमयः । एतानि स्थाप्यमानानि
पिपपचतुरप्रक्षेत्रमभिव्याप्नुवन्ति । तद्यया ::::::::::ननु द्विनीयादिसमयेष्वध्यपसायस्थानानां वृद्धौ कि
कारणम्! उच्यते, मतिसमपं रिशुद्ध पन्तः खसिह ५ ०.०:::::०१: मतिपत्तारः स्वभावत एव वदो विभिन्नेष्व यासाय-
स्थानेषु पन्त इत्यो चिस्तरेण। प्रकृतं प्रस्तुमः । अथ च प्रथमसमयजपन्याभ्यवसायस्थानान्सयमसमयोत्कृष्टमध्यवसायस्थानम-
नन्तगुणरिशूद, प्रथमसमयोस्कष्टाद्वितीयसमयजयन्पमनन्तगुणविशुद्ध, दिनीयसमयजन्यात्तदुत्कृष्टमनन्वगुणविशद, तस्माध
तृतीयममयजगन्यमनन्तगुणविशद नतोऽपितदुर मष्टमनन्तगुणविशुद्धमित्येवं तावन्नेयं याद्विचरमसमयोत्कृष्टाचरमममयजघन्य
मनन्तगुणपिशुदम, ततोऽपि नदुत्कृष्टमनन्तगुणविशुद्धमिनि । एकसमयगतानि तु परसरं पदस्यानपगितानि । ननु यथास्या-
३५ ..............
॥१७॥

·पूर्वकरण इति संझा तथा निवृत्तिरित्यपि संज्ञान्तरं दृश्यते "नियहिअनियट्टिवायरमहुमु” इत्यादिवचनात्तत्कथम् ? अत्रोच्यते,
युगपदेतद्गुणस्थानं प्रविष्टानां परस्परमध्यवसायस्वानस्य भेदलक्षणा नितिरप्यस्ति न पुनर्वक्ष्यमाणाऽनिवृत्तिवादरखदेक-
समयमविष्टानामध्यवसायस्यैकत्वमेव ततश्च निरनियोगाग्निचिरप्युच्यतेऽसाचित्यदोपः ॥ ४॥
इदानीमनित्तिवादरसम्परायगुणस्थानमुच्यते । युगपदेतद्गुणस्थानं प्रतिपन्नानां बहूनां जीवानां परस्परसम्बन्धिनोऽ-
ध्यवसायस्थानस्य व्यात्तिरिह निवृत्तिभिनेता, नास्ति तथाविया निवृत्तिरस्यत्यनित्तिः । समकालमेवातस्यापरस्य
यदध्यवसायस्वानं विवशितोऽपि कवित्तद्वत्यैवेत्यर्थः। सम्परैति-पर्यटति संसारमनेनेति सम्परायः कपायोदय इह विवक्षिता,
वादर-स्थूरः सम्परायो यस्यासौ बादरसम्परायोऽनिवृत्तिवासी वादरसम्परायश्च तस्य गुणस्थानं अनिचिवादरसम्पराय-
गुणस्थानम् । इदमप्यन्तर्मुहर्तममाणमेव भवति । तत्र चान्तर्मुहः यावन्तः समयास्तत्मविष्टानां तावन्त्येवाध्यवसायस्थानानि
भवन्त्येकसमयमविष्टानामे फस्पैवाध्यवसायस्यानुवर्तनादिति । स्थापना :। सवानिवृत्तिवादरी द्विधा क्षपक उपशमकश्च ।
तत्र क्षपको मोहस्य विंशतिप्रकृती: स्त्यानर्दिनिकं त्रयोदश नाममकृतीय : रुपयति । उक्तं च " नासेइ तो खरगो लोभ
मोचूण मोहबीसमवि। तह थीणगिद्धितिगमवितेरस नामपि एत्येव ॥१॥" कयमिति चेत् ? उच्यते, प्रथम तावत्मत्याख्या-
नामत्यानवरणाख्यानष्टौ कपायान् सपयितुमारभवे । तेषु चाईपिवेष्येवातिविशुद्धिवशादन्तराल एवं स्त्यानदित्रिक
१. नित्यनिवृत्तिवादरसूक्ष्मः॥ २. नाशयति ततः क्षपको लोभं मुफ्त्वा मोहनीयस्य विंशतिरपि। तथा स्त्यानगृद्धत्रिका
मपि त्रयोदश नासोऽन्यत्रैव ॥ १ ॥

·प्रकरण PAN नाम्नौमात्रयोदश मकवीरूच्छादयति, ताया-नरकदिकं निर्यदिकमेकेन्द्रियदोन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियजातयश्चतस्त्र आ- सपमुयोत स्थावरं साधारण सुत्पमिति । एतासु च पोडश प्रकृतिषु क्षपितामु पुनः कपायाष्टकस्य क्षपितशेष भपयति । तवो नपुंसकवेद, ततोऽपि खोवेद, तदनन्तरमपि च हास्यादिपटूम् , रातोऽपि पुरपदेदं शपयति । उन की सञ्चलनको, ततो मान, नतो मायां निर्दलयति, ततो लोभ अपयितुमारभते । एवांश्च चतुर। कपायान्येदयस्तदनुभागस्य विशुद्धिपकोब- वादनन्ताः किट्टीः करोति । ननु फिीति का शब्दार्थ.१ उच्यते, इह ताबदनन्ती परमाणुमिनिष्पन्नान स्कन्धान जीवः कर्मतया गृह्णाति, तर चकरावे या सर्वजघन्यरसः परमाणुः सोऽपि कालिप्रया छिद्यमानः किल सर्वजीवेभ्योऽनन्तगुणान् भागान् प्रयच्छत्यपरस्तु नानप्येकाधिकानन्यस्तु वानपि द्वयाधिकानपरस्तु वानपि ज्यधिकानित्यायेकोत्तरदृद्ध या ताबन्नेयं, यादन्त्य उत्कृष्टरसा परमाणुमौंलराशेरनन्तगुणानपि रसभागान् प्रयच्छति । अत्र च जयन्यरसा ये केचन परमाणवस्वेषु सर्वजीवानन्तगुणरसभागयुक्तेष्यप्पसत्कल्पनया शत रसांशानां परिकल्प्यते, एतेषां च समुदायः समानजातियलादेका वर्गणे- त्यभिरीयत् । अन्येषां त्वकोत्तरशतरसांगचुक्तानापणूनों समुदायों द्विवीयावर्गणा, अपरेषां तु युचरशवरसांशयुक्तानामणूनां समुदायस्तृतीया वर्गणा। अपरेषां तु युत्तरअतरसभागयुक्तानामणूला समुदायश्चतुर्थी वर्गणा एवमनया दिशा एकैकरसभाग- उदानामणूनां समुदायरूपा वर्गणाः सिद्धानामनन्त भागेऽमध्येभ्योऽनन्तगुणा वाच्याः । एतावतीनां च वर्गणानां समुदायः सपकमित्युच्यने । पर्यन्त इवानोत्तरोत्तररसद्धया परमाणुवर्गणा इसिकृत्वा, एताथानन्तरोक्तानन्तकप्रमाणा अप्यसत्करप- नपा पद स्थाप्यन्ते, इदक सके । इत जईकोत्तरमा निरन्तरया दया दो रसो न लभ्यते किं वर्हि सर्वजीवानन्तगु- ||१०॥

·गैरस रसभाग!दो लभ्यत इति । तेनैव क्रमेण द्वितीयं सड़कमारभ्यते । ततस्तथैव कृतीयमित्यादि, यावदनन्तानि रसस्पई- पानि उत्तिष्ठन्ति । तदेवमेवानि रमपर्वकानि प्रस्तुतगुणस्याने समायातः क्रोधादिक्षपणकाले विशुद्धिवशनो हसा अनन्त- गुणहीनरसान्यपूर्वाणि करोति। एतान्यपि विदिमकतो हत्वात्यन्ताल्परसानि कृत्या एकोत्तरवृद्धिक्रमं त्याजयति पुटितान- न्तरसभागान्तरालमेनद्रसं करोतीत्यर्थः । इदमुक्तं भवत्पनन्तरोतापूर्वस्पर्धकसम्बन्धिषु जघन्यरसेषु परमाणुषु यद्यसकल्पनया- पश्चाशद्रसरिभाणा लभ्यते, तदा किट्टीकरणकाले तेप्वेवासकल्पनया पश्चैव रसभागा लभ्यन्ते । तदनन्तरमेकेन द्वयादिभिर्चा रसभागैरपिका अणो न लभ्यन्ते, किन्त्वनन्तैरव रसभागैरधिकाः प्राप्यन्ते । ते च भागाः किलाऽसत्कल्पनया पञ्चविंशतिः । तदनन्तरं पुनरप्यनन्तैरेवानुभागभागैरधिका अणवो लभ्यन्ते, नैकोत्तरपद्धया, तेऽपि भागाः किल सार्द्धशतद्वयं । अन स्थापना ५. इदं न निदर्शनमात्र, सद्भावतः पुनरित्थमनन्तरसभागान्तराला अनन्ताः फिट्टयो वायास्तदेवमुदकमध्यप्रतिमतैलवद्वि- " उटितस्यैकोत्तररदिकम त्याजितस्य परिहतस्पर्णकाक्रमस्य विशुद्धिमकर्पतः खण्डिया अल्पीकृतस्य रसस्य सद्भावतोऽनन्त- भागात्मका अपि कल्पनया दर्शितपश्चादिस्वरूपा अवस्थाविशेषाः कियोऽभिधीयन्ते । एताच क्रोधादिषु चतुर्वपि प्रत्येकम- नन्ता भवन्त्योऽपि फर्ममकृतिप्राभूतादिनिगदित विवक्षया तिसृस्तिस्रो विवक्ष्यन्त इति । सर्वा अपि द्वादश, एताच प्रथम यादराः स्थूररसाः फरोति । ततः पतिसमयं विशद्धमानता एव सूक्ष्माः सूक्ष्मतराः पायो निवृत्तरसाः करोति । एवं च कृते क्रोधमानमायासम्वन्धिनीरिदवासौ रुपयति । लोभसम्बन्धिनिस्तु किटीदिरा अयमेव, सूक्ष्मास्तु सूक्ष्मसम्परायः तपयति । तदेवं या क्षपफोऽनिवृत्तिवादः स उक्तक्रमेण द्वितीयकपायाया मायावसाना विशति मोहमकृतीः पयति ।

·उपशमका पुनरेता एव वक्ष्यमाणक्रमेणोपशमयति । उद्वर्तनादिफरणायोग्याः करोवीत्पर्यः । अपरं चासौ रुपकादिया
Rel: अनन्तगुणहीनो भवत्यतः क्रोधमानमायोपचमनकाले लदनुभागस्य किट्टीने फरोति । लोभस्य तु पूत्रोकवनिखः किट्टीः करोति
। तदुपश्रमकाले तथाविधविशुद्धः सद्भाशदिति लेशद्रो व्याख्यातमिदं गुणस्थानं, विस्तरार्थिना तु कर्मप्रकृतिरनुसरणीयेति
॥९॥ इतः सूक्ष्मसम्परायमुणस्थानकमुच्यते । सूक्ष्मः सम्परायः किट्टीकृतलोकपायोदयस्पो यस्यासौ सूक्ष्मसम्पराया,
सोऽपि दिविषः सपा उपसमको वा, तत्र क्षपकोऽनिष्टभिवादरेण याः कृतामलक्ष्णकिट्टयस्ता निर्मूलत एव अपयति । नदुक्तम्-
"पायररागेण कया मुहंमो येएइ मुझुमकिट्टीयो । सम्हा मुहुमसरागो मुडमो मुद्धप्पभोगप्पा ॥१॥" उपशमकस्तु वा
एलोपशमयति । सर्वकरणायोग्याः करोति, तदुरसं-" उयसन्तं में कम्म, न तोकडुइ न देइ उदए नि । न य गमयइ
परपगई, न नेय उकडूए तं तु ॥ १ ॥ अस्या अपि विनेयानुग्रहार्थ व्याख्या सर्वोपशमेन यदपशान्तं मोहनीय कर्म, अन्यस्य
सर्वोपशमायोगान् । " सन्चौरसमी मोहस्से" ति वचनादिति । न तदपकर्षति-न तदपवर्तनाकरणेन स्थितिरसाभ्यां हीनं
फरोतीत्यर्थः । अपिशब्दस्य भिन्नक्रमलानाप्युदये नददाति-नापि तद्वेदयतीत्यर्थः, उपलक्षणखाचदविनामाविन्यामुदीरणा-
यामपि न ददातीत्यपि मन्तव्यमिति । न च वध्यमानसजातीयरूपां परप्रकृति सझमकरणेन गमयति-राङ्गमयति । न च
उत्तमोपशान्त सदुपयति-उदर्चनाफरणेन स्थितिरसाभ्यो एदि नयति । निधचिनिफाचनयोस्तु प्रागपूर्वकरणफाल एव
निवृत्तानेहोपशान्तत्वेन तनिषेधः क्रियत इति । दर्शनत्रिक मुफ्ला उपशान्तस्य मोहनीयकर्मणः स्वरूपमन्यत्रापि भावनीयम् ।
१. पादरागेण कृता सूदमो घेदयति सूक्ष्माकिट्टीः तस्मान सूत्ममरागः सूक्ष्मः शुद्धप्रयोगात्मा ॥१॥ २. सर्योपशमो मोहस्यैवेति.
॥१९॥

·दर्शनत्रिकस्य तु सझमकरणमेकं प्रवर्त्तत एवेति, तस्योपशमकक्षपकमूक्ष्मसम्परायस्प गुणस्थानं सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानम्॥१०॥ इदानीमुपशान्तकपायवीतरागच्छद्मस्यगुणस्थानमुच्यते । तर छायवे केवलं ज्ञानं दर्शनं चात्मनोऽनेनेति च्छद्म, ज्ञानावरणदर्श- नावरणमोहनीयान्तरायकर्मोदयः । इह यद्यपि केवलज्ञानदर्शनयोराच्छादकत्वनान्तरायं कर्म न प्रसिद्धम् , तथाऽप्यन्वयव्य- तिरेकमानापेक्षया तयोग्यते, सति तस्मिन् केवलस्यानुत्पादात्तदपगमानन्तरं चोत्पादादिति, च्छपनि तिष्ठतीति च्छवस्था, सच सरागोऽपि भवतीति अतस्तद्व्यवच्छेदार्थ चीतरागग्रहणम् । बोतो रागो मायालोभकपायोदयस्पो यस्य स वीतरागः, स चासो च्छमस्थश्चेति वीतरागच्छमस्था, स व क्षीणकपायोऽपि भवति, तस्यापि यथोक्तरागापगमात्ततस्तव्यवच्छेदार्य- मुपशान्तकपायग्रहणम् । कपसिपजप इत्यादिदण्डकधातुहिँसार्थः कपन्ति कप्यन्ते च परस्परमस्मिन् पाणिनः इति कपः संसारः, " पुंसि संज्ञायां यः प्रायेणेति”, प्रायोग्रहणात् यमत्ययः, अन्ययाहि हलन्तत्वात् " हलचे" ति घञ् स्यादिति । कपमयन्ते गच्छन्त्येभिः भाणिन इति कपायाः क्रोधादयः, उपशान्ता उपशमिता विद्यमाना एव सङ्क्रमणोद्वर्तनादिकर गा. योग्यत्वेन व्यवस्थापिताः कपाया येन स उपशान्तकषायः, स चासौ वीतरागच्छमस्यश्वेत्युपशान्तकपायवीतरागच्छद्मस्थस्तस्य गुणस्थानमिति माग्वदिति । तत्राविरतसम्यग्दष्टिप्रभृतेर्दर्शनसप्तकमुपशान्त सम्भवति । उपशमश्रेण्यारम्भ हनन्तानुबन्धि- । कपायानविरतो देशविरता ममत्तोऽप्रमचोया सन्नुपशमग्य, मिथ्यादर्शनमोहत्रितयमुपशमयति, वदुपशमानन्तरं च मयत्ताऽप्रमत्त- परियत्तिशतानि कृत्वा, ततोऽपूर्वकरणगुणस्थानमनुभूय, वदनन्तरमनिवृत्तिवादरसम्परायगुणस्थाने चारित्रमोहस्य प्रथय नपुंसकवेदमुपशमयति । शनः स्त्रीवेदं, ततो हारगरत्यरतिशोकभयजुगुप्सारूपं युगपत् पट्कम, ततः पुरुषवेदम्, नवो युगपद-

·"
॥२०॥
पत्याख्यानावरणप्रत्याख्यानावरणौ फ्रोधी, ततः संज्वलनकोथं, ततो दुगपद्वितीयत्वीयौ मानौ, ततः संज्वलनमान, ततो
प्रकरण
युगपद्वितीयतृतीये माये, नतः संञ्चलनमायां, ततोयुगपद्वितीयतृतीयौ लोमो, ततः सूक्ष्मसम्परायगुणस्थाने संज्वलन-
लोभमुपशमयतीति । तदेवमन्येष्वपि गुणस्यानेषु क्वापि कियतामपि कपायाणामुपशान्नत्वसम्भवादुपशान्तकपायव्यपदेशः
सम्भावोत्यनस्तद्वयवच्छेदार्थमुपशान्तरूपायग्रहणे सत्यपि योतरागग्रहणं कर्तव्यमुपशान्तकायवीतराम इति चैतापतैयष्टसिद्धौ
छद्रस्थग्रहणं सरूपकथनार्थ, व्यवच्छेयाभावानाच्छन्नस्य उपशान्तकपायवीतरागः सम्भवति, यस्य छद्मस्थग्रहणेन व्यव-
च्छेदा स्यादित्यलं मस नेति ॥ ११ ॥ इदानी क्षीणकषायवीतराग उमस्यगुणस्थानमुच्यते ॥ तत्र क्षीणा अभावमापना
कपाया यस्य स क्षीणापायस्तवानन्तानुवन्यिकपायान् मयममपिरतसम्यग्दृष्टयायप्रमत्तान्तगुणस्थानेषु अपयति, ततः शेपान्
संज्वलनलोभवननिवत्तियादरसम्परायगुणस्थाने क्रमेण क्षपयति। संज्वलनलोभं मूक्ष्मसम्परायगुणस्थान इति तदेवमन्येप्यपि
सरागेषु क्षीणकरायव्यपदेशः सम्भवति, क्वापि कियतामपि कपायाणां क्षीणखसम्भवादनस्तद्वयवच्छेदा धीवरागग्रहण, क्षीण-
कपापपीतरागत्वं च केवलिनोऽप्यस्तीति तयवस्छेदार्थ उद्मस्थग्रहण, छद्मस्थग्रहणे व ते सरागव्यवन्ददार्थ वीतरागन-
हणम् । वीतरागश्चासौ च्छन्नस्यश्चेति वीतरागच्छदस्यः । स चोपशान्तकपायोप्यम्तीति तयाच्छेदाथै क्षोणकपायग्रहण क्षीणक- ।
पायथासौ वीतरागच्छन्नस्यथ क्षीणकपायवीवरागच्छदस्यस्तस्य गुणश्यानमिति प्राग्वदिति । अत्र चोपशान्तक्षीणमोहयोरय
विशेषः। "जलमित्र पसन्तकलुस पसातमोहो भवे उ जवसन्ती । गयकलुसं जह तोयं गयमोही खीणमोहोऽपि ॥१॥" इत्यादि
(११२।। अधुना सयोगिकैवलिगुणस्थानम्। तत्र योगो वीर्य शक्तिरुत्साहः पराक्रम इत्यनान्तरं स च मनोवाकायलक्षणकरणत्रय-
१. जलमिव प्रशान्तकल्प प्रशान्तमोहो भवेत्त्पशान्त । गनफलुए यया तोयम, गतमोह क्षीणमोहोऽपि ॥१॥

·भेटानिसः संज्ञा लभ्यते । मनोयोगो वाग्योगः काययोगवेति । अमीपां भावार्थः पूर्ववद्वान्यः, स चाय विविधोऽपि योगो भगवतः प्रस्तुत केरलिनः सम्भाति । तर मनोयोगस्वावन्मनःपर्यायज्ञान्यादिनिरनुत्तरमुरादिभिर्वा जीवादितचं किञ्चिन्म- नसा पृष्टस्य मनसा देशनायां सम्भवति । वाग्योगरतु सामान्येन धर्मदेशनादौ, कापयोगरनु चङ्गमणोन्मेपनिमेपादौ । तदनेन विचिन योगेन मह वर्तते इति सयोगः सयोगीति बा, "सर्वधनादे" राकृतिगणत्वेन मत्वर्थीयेन्विघानादिति । केवलं वक्ष्यमा- पारवरुणमस्यास्नीनि केवली, सयोगधासौ केवली च, सयोगी वा चासौ केवली च, तस्य गुणस्थानमिति माग्मदिति ।।१।। अयायोगिरेवलीगुणस्थानं मस्तूयते । तत्र नास्ति पूर्वोक्तो योगोऽस्पेत्ययोगोऽयोगीति वा पूर्ववदिति । कथमयोगित्वमुपगच्छ- त्यसापिति चेत् ? उच्यते, विविधोऽपि हि पूर्वोक्तो योगः प्रत्येकं द्विधा भवति । सूक्ष्मो वादरथ, केवली च केवलज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं जपन्यतोऽन्तमहत्तमुत्कृष्टतस्तु देशोनां पूर्वकोटि विहृत्तान्तर्मुहूर्तावशेषायुष्का शैलेनी प्रतिपित्सुः, प्रथमं तावद्वादरकाययोगेन वादरसाइमनोयोगी निरुणद्धि । ततः सूक्ष्मकाययोगावष्टम्भेन वादरकाययोगं निरुणद्धि । मति तस्मिन् वक्ष्मयोगस्य निरोद्ध- मंगायत्वात् , ततश्र सर्ववादरयोगनिरोधानन्तरं सूक्ष्मकाययोगावष्टम्भन मूक्ष्मवाड्मनोयोगी निरुणद्धि, सूक्ष्मकाययोग तु एक्ष्म क्रियमनिनिशुक्ल यान न्यायन स्वावष्टम्भेनर निरुणद्धि । अन्यस्यावष्टम्भनीययोगान्तरस्य तदासलादिति तन्निरो- धानन्तरं समुच्छिन्नक्रियमप्रतिपातिशुरुध्यान व्यायन इस्वपञ्चाक्षरोगिरणमा कालं शैलेशीकरणं प्रविष्टो भवति, शीलस्य योगलेश्याकलकविममुक्तययाख्यातचारिवलक्षणस्प य ईशः स शीलेशरतस्येयं शैलेशी । त्रिभागोनस्वदेवावगाहनावामुदरादिर- न्ध्रपूरणवशाल सोचितस्वमदेशस्य शीलेशस्यात्मनोऽत्यन्तस्थिरावस्थितिरित्यर्थः । तस्यां करणं पूर्वरचितशैलेशीसमय- ·प्रकरणम् प्रवक- ॥२१॥ समानगुणश्रेणीकस्य वेदनीयनामगोताख्यस्यापातिकर्मत्रितयस्यासङ्ख्येयगुणया श्रेण्या आयुःशेषस्य तु यथास्वरूपस्थितया- श्रेण्या निर्भरण शैलेशीकरणं, तचासौ प्रविष्टोऽयोगोऽयोगी वा भवति, स चासौ केवली च । अयं च भवस्थः शैलेशीकरण- रमसमयानन्तरं तु पिछनचतुर्विधर्मपन्धनवारिछनफलयन्धनैरष्टवीजवद्गतिपटनेः, सर्वया पिमहाय शरीरत्रयसम्बन्ध, दत्त्वा भवजलपेणलाभलिपूर्वमजुश्रेण्या समयेन गच्छत्या लोकान्तान परतोऽपि, मत्स्यस्पेय जलकल्पगत्युपष्टम्भकधर्मास्तिकाया- भावाचन चासो सिद्धोऽयोगिफेवली सादिसपर्यवसानं काले सकलसंसारद्वन्द्वविनिर्मुक्तः सफलरागादिकलङ्कविनिर्मुक्तत्वेन स्त्रा- भाविकं परमानन्दस्वरूप सुखमनुभवन्नास्ते, तस्य गुणस्थानमिति भाग्यदिति ॥१४॥ व्याख्यातानि सभावार्थानि चतुर्दशापि गुणस्थानानीति गाथार्थः ॥ ९॥ तदेवं स्वरूपतो भेदतथोक्तानि गुणस्थानानि, सामान्येनोक्तमपि वस्तु विशेषविचारणा- मन्तरेण न सम्पग्निचेतुं शक्यतेऽतस्तान्येव विशेषनिश्चयाथै गत्यादिपु मार्गणास्थानेषु मृग्यन्ते-- मा० जीपाइपयत्येमुं जिणोवइद्देसु जा असद्दहणा । सद्दहणा चिय मिच्छा विवरीयपरूपणा जाय ||८२|| संसयकरणं ने पिय जो तेसु अणापरो पयत्येसु । तं पञ्चविहं मिच्छं तद्दिट्टी मिच्छदिट्ठी य ।। ८३ ॥ उपसमअद्धाए दिउ मिच्छापत्तो तमेव गन्तु मणो । सम्मं आसायन्तो सासायणमो मुणेयतो ।।८।। जह गुडदहीणि विसमाणि भावरहियाणि होन्ति मिससाणि भुनंतरस तहोभय वद्दिडी मीसदिट्टी य ।। ८५ ॥ तिविहे वि हु सम्मचे थेवावि न विरइ जस्स कम्मरसा । सो अविरउ ति भन्नइ देसो पुण देसविरईए ॥ ८६ ॥ विगहासापनिदासदाइरओ भवे पत्तो चि । पञ्चसमिओ तिगुत्तो अपमत्तजई मुणेयवो ॥ ८७ ॥ एवमपुत्मपुतं जहुत्तरं जो करेइ डीखण्डं । रसखण्ड तम्यायं सो होइ अबकरणो ति ॥ ८८ ॥ विणिव- ॥२॥ ।

·॥२२॥
याणि श्रोत्रादीनि पञ्च, नानि चेन्द्रियवन्तं जीवमन्तरेण स्वतन्त्राणि न भवन्त्यतो जीवाश्रयेणैव मार्गणा क्रियते, तत्रैकेन्द्रिया-
दिपु पञ्चेन्द्रियावस्यानेषु जन्तुषु पनिप्वपक्षिषु च सर्वत्र मिथ्यादृष्टिलभ्यते । तेजोवापुर्जप्रत्येकवादरैकेन्द्रियद्वित्रिचतुरिन्दिर,
यासंक्षिपश्चेन्द्रियेषु लथ्या पयसिप करणेन वपर्याप्पु, संक्षिपश्चन्द्रियेषु पुनर्लब्ध्या पर्याप्त पेव करणेन तु पर्याप्तवपर्याप्तिषु च
सास्वादनसम्यग्दृष्टिलभ्यते । शेपाणि तु सम्यग्मिध्यादृष्ट्यादीनि द्वादशापि गुणस्थानानि संज्ञिपश्चन्द्रिये करणेन पर्यातक एवं
लभ्यन्ते । फलमविरतसम्यग्दृष्टिः करणेनापर्याप्तिकेऽपि तस्मिल्लभ्यते ॥ कायः पृथिवीकायादिखसकायान्तः पोढा, वत्र
मिथ्याष्टिः सनि लभ्यते । वादरपृथिव्यप्मत्येकवनस्पत्रिकायेषु लब्ध्या पर्याप्तकेषु करणेन त्वायसिकेषु, असेपु पुनर्ल या.
पर्याप्नेष्वेव करणेन तु पर्याप्तप्वपर्याप्तषु च सास्वादनसम्यग्दृष्टिः पाप्यते । शेषाणि तु सम्पमिथ्यादृष्ट्यादीनि द्वादशापि
गुणस्थानानि बसेषु करणपर्याप्तकेष्वेव लभ्यन्ते, नवरमसंयतसम्यग्दृष्टिः करणेनापयप्तिप्वप्येषु लभ्यते ॥ योगः सामान्येन
मनोवाकायमेदात्रिधा । तत्र च त्रिविषेऽपि योगेऽयोगिवाणि सर्वाण्यपि गुणस्पानानि लम्पन्ते ।। येदः स्त्रीपुन्नपुंसक दा.
विधा, तत्र विविऽपि वंदेऽपूर्वकरणान्तान्यष्टौ गुणस्यानानि प्राप्यन्ते । अनिवृत्तिवादरोऽपि याबदद्यापि वेदान्न क्षत्यत्युपश-
मपति वा तारन् स्वगुणस्थानं सङ्ख्येयभागान्यावलभ्यते । तत सर्वेऽववेदकाः ॥ कपायाचत्वारः क्रोधादयः । तत्र
क्रोधमानमायालक्षणेषु त्रिषु कपायेष्वपूर्वकरणान्तान्यष्टौ गुणस्थानानि लभ्यन्वे अनिष्टत्तिादोऽपि यावदम्न्न क्षपयत्युपशम-
यति वा तावत् स्वगुणस्थानकं सत्ययभागान्यावाटभ्यते, लोभकपाये तु सूक्ष्मसम्परायान्तानि दश गुणस्थानानि लभ्यन्ते ।
उपरिष्ट्रात्सर्वेऽकषायाः ॥ ज्ञानानि मतिज्ञानादीनि पञ्च. तर मतिश्रुवावधिविरतादीनि क्षोणमोहान्तानि नव गुणस्थानानि
॥२२॥

·प्राप्यन्ते । मनःपर्यायाने तु प्रमत्तादीनि क्षीणमोहान्तानि सप्त लभ्यन्ते । केवलज्ञाने तु सयोग्ययागिगुणस्थानद्वयम् । मत्यज्ञानश्रुताकानविभज्ञानेषु मिथ्यादृष्टिसासादनमिश्रलक्षणं गुणस्थानत्रयं लभ्यते ॥ संघमः सामायिकरछेदोपस्थापनीयपरि- हारविशुद्धिकमक्ष्यसम्पराययथाख्यावसंयमभेदात्पञ्चधा, वनाद्यसंयमद्वये प्रमत्तादीन्यनितिपादरान्तानि चत्वारि गुणस्थानानि लभ्यन्ते । परिहारविशुद्धिकसंयमे तु धमत्ताप्रमत्तसंयतगुणस्थानद्वयमेव लभ्यते । सूक्ष्मसम्परायसंयमे तु ममसम्परायगुण- स्थानमेकमेव । यथाख्यातसंयमे नूपशान्तमोहादीन्ययोग्यान्तानि चत्वारि गुणस्थानानि लभ्यन्ते । अत्र तु संयमग्रहणेन तत्प्रतिपक्षभूनोऽसंयमः संयमासंयमश्च सूचितः । तत्रासंयमे मिथ्यादृष्ट्यादीन्यविरतान्तानि चत्वारि गुणस्थानानि । संयमा- सगमे पेक देशविरतगुणस्थानं लन्यत इति ॥ दर्शन चक्षुरचक्षुरधिकेवलदर्शनमेदापनुर्दा । तपायदर्शनद्वये मिध्यादृष्टयादीनि क्षीणमोहान्तानि द्वादशगुणस्थानानि लभ्यन्ते । अवधिदर्शने त्वविरतादीनि क्षीणमोहान्तानि नव गुणस्यानानि लभ्यन्ते । अन्ये तु मिथ्यादृष्ट्यादीनामप्यवधिदर्शनं प्रतिपद्यन्ते, मूत्रे च प्रतिपादितवात्तथा च मज्ञप्ति:-"ओहिंदसणअणागारोवउचाणं भन्ते । किं नाणी अन्नाणी ? गोयमा ! नाणी वि अन्नाणी वि । जे नाणी ते अत्थेगइया तिनाणी, अत्यंगइया चउनाणी, जे तिनाणी ते पाभिणियोहियनाणी सुयनाणी ओहिनाणी । जे चउनाणी ते आभिणियोहियनाणी मुयनाणी ओहिनाणी मणपजवनाणी । जे अन्नाणी ते नियमा मतिभन्नाणी सुयअन्नाणी विभङ्गनाणी" । अत्र च ये अज्ञानिनस्ते मिथ्यादृष्ट्य १ अनाकारावधिदर्शनोपयुक्ता भदन्त । कि शानिनोऽशानिन ? गौतम मानिनोऽप्यशानिनोऽपि। ये शानिन ते सन्ति केचनस्त्रि- शानिन , सन्ति केचन चतुनिनो ये विशानिनस्ते आमिनिघोधि कशानिन श्रुतशानिनोऽवधिज्ञानिन ! ये चतुनिनस्त आभिनियो धिकशानिन श्रुतशानिनो वधिशानिनो मन पर्ययज्ञानिन । येऽज्ञानिनस्ते नियमात् व्यज्ञानिन, मत्यशानिन श्रुताशानिनो विभङ्गशानिन ।

·+ ॥२३॥ एवेति मिथ्यादृष्टीनामध्यवधिदर्शनमत्र सूने मोक्तम, एवं यदा विभज्ञानी सास्वादनवे मित्रत्वे वा वनने तदा सास्वादन. मिश्रयोरप्यवविदर्शनं लभ्यत इत्यवधिदर्शनेऽपि क्षीणमोहान्नानि द्वादश गुणस्थानानि प्रतिपादयन्त्यमी। ये तु मिध्या- दृष्टयादीनामवधिदर्शन नाभ्युपगच्छन्ति, तदभिनाय तु विशिष्टश्रुतविदो पिदन्तीति । केवलदर्शने तु सयोग्ययोगिगुण- स्थानद्वयं लभ्यते ।। लेश्याः कृष्णादिकाः पद् प्रतीता एव । तत्राद्यानि चत्वारि गुणस्थानानि पदस्वपि लेश्याम लभ्यन्ते, देशविरतप्रमत्वाऽप्रमचास्तूपरितनविशुद्धलेश्यावये वर्तन्ते, न पुनरपस्तनकृष्णादिलेश्यावयेऽपीपां पिरवत्वानयाधिसडकलेशे च विरतैरभावात् । अन्ये त्वभिदधति, देशविरलप्रमत्तौ पदस्यपि लेश्याम वर्तते । कृष्णनीलकापोतलेश्यानामपि प्रत्येकमसङ्- ख्येयलोकाकासप्रमाणाध्यवसायस्यानयुक्तत्वात् , मन्दसझलेशेषु च तदध्ययसायस्थानेषु तपाविधविरतेरपि सद्भावात् । उक्तं च प्रहप्त्याम्-" सामाइयसंजएणं भन्ते ! कइमु लेसा होना । गोयमा ! छा लेसामु होजा । एवं छोपहावणियसंजए वो त्यादि अपूर्वकरणादयः सयोगिपर्यन्ताः भूललेस्थायामेव वर्तन्ते । अयोगी खलेश्य इति ।। भवद्वारे भव्याभन्यो चिती, तत्र भन्येषु चतुर्दशापि गुणस्यानानि वर्तन्ते, अभव्येषु तु मिथ्याष्टिव, न शेपास्तेषु सम्पात्यायभावादिति ॥ सम्यक्त्वदारे क्षायिकसम्यक्त्वेऽविस्तादयोऽयोग्यन्ताः प्राप्यन्ते । क्षायोपशमिकसम्यक्त्व चाविरतादयोऽममत्तान्ताः । औपशमिकसम्यक्त्से पुनरविरनादप उपभान्तमोहान्ताः। शेपास्त्यात्मीयात्मीयस्थाने। तद्यथा-मिथ्या दृष्टिमिध्यात्ने, सास्वादनस्तु सास्वादनसम्यक्त्वे मिश्रस्तु सम्पमिथ्यात्वे वर्गत इति ॥ संजिद्वारे मिथ्याष्टिमास्वादनी मंझिप्यसंन्निषु च लभ्यते । सम्पग्मिध्यादृष्ट्यादयः १. सामायिफसंयतो भदन्त ! कासु लेदयातु भवेत् ? गौतम ! पदसु लेश्याम भवेत् । एवं छेदोपस्यायनीयसंयतोऽपि.

·क्षीणमोहान्ताः पुनः संशिष्वेव लभ्यन्ते । सयोगिकेवलीतु न संझी, मनोविकल्पातीतत्त्वाव, नाप्यसंज्ञी, मनःपर्याप्तियुक्तत्वादिति। एवमयोगिकेवल्यपि ॥ आहारकद्वारे मिथ्याइष्टिसास्वादनाविरवसम्यन्दृष्टिसयोगिकेवलिन आहारकेष्वनाहारकेषु च लभ्यन्ते, केरलिनोऽनाहारकत्वं समुद्घातगतस्य तृतीयचतुर्थपश्चमसमयेषु भावनीयम, शेषागां तु विग्रहगताविति । अन्ये त्वयोगिवा सम्यग्मिध्यादृष्टयादयः आहारका एव तद्भावयुक्तानां तेषां विग्रहगत्यभावादिति । अयोगीत्वनाहारक एवेति । तदेवं गुणस्या- नानि स्वरूपतो भेदतथोक्तानि, विशेपतोऽपि मार्गणदारेषु चिन्तितानि, साम्मत 'उवओगा जोगविही 'त्यादिप्रतिज्ञातमनुस्म- रस्तेप्पेव गुणस्थानेषूपयोगाँधिन्तयन्नाह- भा० मुरगाहाए गइए गुणा उ सेसेसु मग्गणेसाह । इगविगलेसु दोदो पंचिंदीमुं चउद्दसवि । ९५॥ भूदगतरुतुं दो एगम- गणियाऊ चउदस तसेसु।जोए तेरस वेए तिकसाए नव दस य लोभे ॥१६॥ मइसुयोहिदुगे नव अजयाइजयाइ सत्तमणनाणे। केवलदुगम्मि दो विनि दो व पढमा अनाणतिगे ॥ ९७ ॥ सामइयच्छएसुं चउरी परिहार दो पमचाई । देसे मुहुने सग पढम- चस्मचउ अजय अक्खाए ॥ ९८ ॥ वारस अचक्खुचक्खुसु पढमालेसासु तिमु छ दोमु सग । मुक्काए तेर गुणा सन्चे भव्ये अभव्येग ।। ९९ ।। वेयग ४ खइय ११ उपसमे ८ चरी एकारसह तुरियाई । सेसतिगे सहाणं सन्निसु चउदस असन्निसु दो ॥ १००। आहारगेम्स पढमा तेरस अणहारगेच पंच इमे । पढमतिमदुगदुगअचिरया गयाइसु गुणहाणा ॥ १०१।। दोण्हं पञ्च र उच्चैव दोसु एगम्मि होति वामिस्सा । सत्तुषओगा सत्सु दो चैव य दोसु ठाणेसु ।।१२।। टी द्वयोः-मिध्यादृष्टिसास्वादनयो, ताब्दस्यैवकारार्थत्वात् पञ्चैव भवन्त्युपयोगा: पूर्वोक्तशब्दास्तिद्यथा-पत्यज्ञानश्रु- ·. , ताज्ञानविभज्ञानोपयोगाच्यभरचक्षुदर्शनोपयोगौ च । अन्ये स्ववधिदर्शनोपयोगमपि पष्ठमभ्युपगच्छन्ति । तस्य चेहाभ्युपग- पानभ्युपगमयो कारणमनन्तरमेवोक्तमिति द्वयोः अविरतदेशविरतयोः, पडेवोपयोगा भवन्ति ।मतिश्रुवापधिज्ञानोपयोगात्रय चक्षुरचक्षुरपधिदर्शनोपयोगाश्च वय इति सपि पडिति । एकस्मिन् सम्पन्मिध्यादृष्टौ भवन्ति, पडेवेत्यापि सम्बध्यते । तद्य- था-मत्यज्ञान ताज्ञानविभाज्ञानोपयोगात्रयः चक्षुरचक्षुरवधिदर्शनोपयोगाय त्रय इति सर्वेपि पडिति । एते च कथम्भूता इत्याह व्यामिशा' इदमुक्तं भवनि-सम्यग्मिध्यादृष्टिस्यमुच्यते । ततश्च यावता अशेनात्र सम्यक्शब्दः पवते तावता अशेन ज्ञानमप्यस्य मतिपत्नव्यमतो मतिश्रुवावधिज्ञानांविमिश्रौतेषां द्रष्टव्याः, अत एकावधिज्ञानांश चचिदाश्रित्यावधिदर्शनो- पयोगोऽप्यस्योक्तः, अन्गया हि शुद्धे विभङ्गज्ञाने मिथ्यादृष्टेरिव न मुख्यतया अयमनोक्तः स्यात् , मतान्तरगम्यत्वात्तस्येति । एतञ्च मिश्रत्वं शाली निमाश्रित्य सामव्यातत्वेनोच्यते । वस्तुतस्तु ज्ञानस्य गन्धोऽप्या नास्ति, शुद्धसम्यक्त्वमूलवेनान ज्ञानस्य प्रसिद्धत्वात्, अन्यथा हि यद्यशुद्धसम्यक्त्वस्यापि ज्ञानमभ्युपगम्यते, तदा सास्वादनस्याप्यावश्यकादिष्विवान झानाभ्युपगमः स्यान् , न चैतदस्ति, तस्याज्ञानित्वेनानन्तरमेवेह प्रतिपादिवत्वात् , इत्यलं विस्तरेण तत्वस्य कंवलिगम्पत्या- दिति । सप्तोपयोगाः सप्तमु मनादिषु क्षीणमोहान्तेषु प्राप्यन्ते । तत्राविरतदेशविरतयोपै मोक्ताः पट् त एव, मनापर्याय- सानोपयोगस्तु सप्तमः । चा पुनरर्थे, तस्य चेत्थं सम्बन्धः, द्वयोः पुनः सयोग्ययोगिगुणस्यानयोः केवलज्ञानकेवलदर्शनोपयोगी द्वौ मानः, न शेषास्तयोरतीन्द्रियादित्येन तदसम्भवादिति गाथार्थः ॥ ११ ॥ उपयोगान् गुणस्थानेषु विचिन्त्य, साम्पत नेप्येष योगान् चिन्नयिपूरेफीयमतेन तावदाह- ·भा० संपइ गुणठाणेसुवि उवमोगा दोण्हपंचगाहाए । भावत्योऽयं तत्य उवमोगा मिच्छसासाणे ॥२॥ अन्नाणाइ महसुयविभंगाणि अचवखुचक्खु इय पणगं । सम्मे देसे महसुपअवहिदुर्ग चवखुअचाख ॥ ३ ॥ इय छक्क एवं चिय मिस्सगुणे मिस्सयं मुणेयव्वं । इह भावणिया मीसम्मि सम्मसद्दी उ अंसेण ॥ ४॥ जावइएण पवत्तइ असेणं तत्तिएण नाणेपि । नेयमो मइसुय-नाण अवहिनाणेहि मीसत्तं ॥५॥ नेयव्वं इय कारण-वसओऽवहिनाणलेस- मासज्ज ! किंची अवहीदसणउवओगो वि हु इई भणिओ ॥ ६ ॥ इह मिस्सत्तं सहाणु-वित्तिमासन्ज भन्नए एत्य । परमत्यो य एयस्स नाणगंधो वि न समत्यि ॥ ७॥ सम्मने सुद्धे सइ इह नाणं सम्मयं पुणो सुते । सासायणमाईण वि नाणं अंगीकयं नत्थि ॥८॥ इह नत्यि तस्सणंतरमेवुत्तता अओ उ अन्नाणं । एवं च ठिएत्यत्यं तत्तं पुण केवली मुणइ ॥ ९॥ अह छगसचमअट्ठमनवमगदसिगारवारसगुणे य। पुबिल्लुवओगछगं गणपज्जवनाणसंजुत्त ॥ १०॥ केवलियदुर्ग अंतिम- गुणेनु दोसु पि इन्हि जोगा उ । भन्नति गुणेसुं तत्य ताव एगेसिमयमय ॥२१॥ तिसु तेरस एगे दस नव जोगा हुंति सत्तासु गुणेसु । एकारस य पमत्ते सत्त सजोगे अजोगेकं ॥ १२॥ टी० त्रिपु गुणस्थानेषु मिध्यादृष्टिसास्वादनाविरतलक्षणेषु त्रयोदश योगा भवन्ति, तद्यया-मनोयोगश्चतुर्विधोऽपि वाग्योगोऽपि चतुर्दा, औदारिकवैक्रियकाययोगौ पप्तिप्पेषु लभ्येते औदारिकवैक्रियमिश्रकाययोगावपर्याप्तकावस्थायाम, कार्मणकाययोगो विग्रहगतावेवमेते त्रयोदन्न योगाः पूर्वोक्तस्वरूपा नानाजीवापेक्षया भवन्ति । आहारकतन्मिश्रद्विकं तु न सम्भवति, संयममत्ययत्वात् तस्य । अत्र च मते चक्रिययोगसम्भवोऽविरतान्तानामेव मन्तव्या, न देशविरतादीनाम्, नेपां १ 'एकम्मि हुन्ति एकारस' इति चूो.

·करणम्
वल्लष्यभावादिवि । 'एगे दस 'त्ति एकस्मिन् सम्यग्मिध्यादृष्टौ दश योगा भवन्ति, अष्टौ मनोवाग्योगा औदारिकशरीर
वैक्रियशरीरं चेति ! फार्मणारीरं तु न सम्भवति, तस्य विग्रहगवावेव भावादस्प च मरणाभावेन विग्रहगत्यभावात् , तदुक्तम्-
" ने सम्ममिच्छो कुणइ फालमि"ति, अत एवौदारिकवैक्रियमिश्रेणी न सम्भवतस्तयोरपर्याप्तावस्थाभापित्वात् , नदवस्थायां
च सम्पग्मिथ्यात्वाभावादिति । ननु यथैवं वर्हि देवलोकनरकसम्भविवैक्रियमिश्र माभूदस्य, मनुप्यतिरयां तु सम्पम्मिथ्याशा
क्रियकरणसम्भवे तत्कस्मादस्य नाभ्युपगम्यते, सत्यम, तेषां वैफ्रियकरणासम्भववोऽन्यतो वा कुतथिकारणाचदपि नोक्तमिति
न ज्ञायते, वयाविधाम्नायाभावादिति । सप्तमु गुणस्थान देशविरनाप्रमत्तापूर्वकरणादिक्षीणमोहानेषु नव नत्र योगा
भवन्ति, अष्टौ मनोवाग्योगाः, बौदारिकश्चरीरयोगधेति, बद्भावनेपा जन्मान्तराभावात् कार्मणौदारिकमिश्रयोगौ न सम्भवतः,
वैक्रियविकाभावस्तु देवनारकप्येतेपामसम्भवादिति । आहारकमप्रमत्तस्य किमिति न भवतीति चेत् ? उच्यते-अस्मिन् मते
आहारकस्यारम्भे संयाप्तौ च ममत्त एव भवति, लब्ध्युपजीवनादिति नाममनस्याहारकद्विकसम्भवः । एकारस य पत्ते 'वि
चः पुनर भिन्नक्रमथ, प्रभत्ते पुनरेकादन योगा भवन्ति, नव वावदनन्तरोक्ता एव, तया आहारकद्विकं चेति । सयोगे-
सयोगिकेवलिनि, सप्त योगा भवन्ति । सत्यमनोयोगोऽसत्यामृपमनोयोगथेत्येवं वाग्योगोऽपि द्विधा, तयौदारिकफाय-
योगा स्वभावस्थे लभ्यते, औदारिकमिश्रकार्मणकाययोगौ तु समुद्घावावस्थायामेवमेते सप्त लभ्यन्ते, न शेपा असम्भवा-
दिति ! ' अजोगेकं ति पाकृतशैल्या लप्सविभक्तिको निशा, एक अपोगिकवलिलक्षणं गुणस्पानं अयोगं योगविरहिवं
न सम्यग्मिध्यादृष्टि करोति कारम् २ 'देव' इति सि.
.
॥२५॥

·भवति अयोगित्वादेवेत्यर्थः । एवमेकीयमतं वर्णितम् ॥ १२॥ ये पुनर्देशविरतादीनामपि वैक्रियमिच्छन्ति, आहारकसमा- युत्तरकाले च संयनस्यामपचभावमपीच्छन्ति, ते इत्यं पठन्ति- भा० तिमु तेरस इचाई वत्य य सासाणमिच्छ सम्मेमु । तेरस जोगा मणचउवइचउकम्मइगउरलदुर्गः ॥ १२ ॥ घेउ- विदुर्ग नाणा जीवे आसन किंतु पैञ्चो । सम्मंताणं व उन पंचमाईव वि गुणेषु ॥ १३ ॥ लद्धिअभावा तेसि मिस्से दस मणवईण चउ चउगं । ओरालं वेउवं एवं दस वह य सत्तमु य ॥ १४॥ पंचमसत्तममाइसु वारसअंतस हुँति नव जो- गा। मणवयणअट्ठ उरल इय नव नणु अप्पमत्तस्स ॥१५॥ किं न भवे आहारग-दुगंपिई आह अयमभिप्पाओ। अपमत्तो वि पमनो होई आहारारंभे ॥ १६ ॥ निद्ववणे वि य सद्धीउपजीवणया इई इमे वि मया । पुबिल्लनवाहारगदुगसहिये- गारस पत्ते ॥.१७ ॥ जोगिम्मि सच सचं असचमोसं मणं तहा वयणं । उरलदुगं फाओगो एकतिमगं अजोगंति ॥ १८ ॥ जे पुण विरयाविरय-प्पमिईण वि केइ विति घेउछे । तह आहारगपारंभ-कालपरओ वि साहुस्स ॥ १९ ॥ अपमत्चपि भ- ति ने उ एवं पति इस गाहा । तेरस चमु दसेगे इचाई तत्थ अयमत्यो ॥ २० ॥ तेरस चउसु दसेगे पंचसु नव दोसु होति एकारा । एकमि सत्त जोगा अजोगि ठाणं हवइ एकं ॥ १३ ॥ टी० तत्र पूर्वस्मिन् मते मिथ्याइष्टिसास्वादनाविरतलक्षणेषु त्रिषु गुणस्थानेषु प्रयोदश योगा उक्ताः, अत्र छ पतु द्रष्टव्यास्तचेइ चतुथै प्रमचसंपतगुणस्थानं द्रष्टव्यम्, तत्रास्यैकादश योगा पूर्वोक्ता एव वैक्रिय तन्मिद्विकेन सह रोऽपि त्रयोदश भवन्ति । देवविरतादीनामप्यस्मिन्नेव मते वैक्रियाभ्युपगमादिति भावः । 'दसेग' चि पूर्ववदेव ।

·करणम्
॥२६॥
अन्यच पूर्वस्मिन् मते सप्तम गुणस्थानेषु नव नव योगा उक्ता, अत्र तु देशविरवाप्रमत्वज्येषु तप्वेव पञ्चम् गुण-
स्थानेषु त एव नव नव योगा मन्तव्याः, देशविरताप्रमत्तयोस्तर्हि का वार्ता इत्याह-'दोमु होवि एकार नि योदेशविरता-
प्रमत्तसंयतयोरेकादश एकादश योगा भवन्ति, तत्र देशविरतस्य तावन्नव पूर्वोक्ता एव वैत्रियतन्मिश्रादिकन सहैकादश मवन्ति ।
वैकिपदिकसम्भवें च कारणमुक्तमेव । अममत्तसंयवस्य तु नव योगाः पूर्वोक्ता एत, आहारकवक्रियकाषयोगसहितास्ते एवं-
कादश भवन्ति, इदमत्र हृदयम-वैत्रियमाहारकं वा कुर्वन् प्रारम्भसमये लब्ध्युपजीवनौत्सुक्यसम्भवात्मत्त एव सम्भवीति
अपपचस्व वैक्रियाहारकमियकापयोगौ न सम्भवतः, तत्समाप्तौ पुनरौत्सुक्यनिवृत्तेरसमतोऽप्यस्मिन् . मते सम्भवतीति
वैक्रियाहारककाययोगावस्य लभ्यते इति । आइ ननु सङ्गसमिदं यदत्र मते देशविरतसंपतयोक्रियमुक्तं 'अम्मश्रावक-
विष्णुकुमारस्थूलभद्रादीनां तस्य सुमसिद्धत्वात् , पूर्वरिंमस्तु मते कथं वयोस्तस्य प्रतिषेधः, सत्य, स्वल्पखासदपि न
विवलिवमिति पश्यामस्तत्त्व कैवलिनो विशिष्टथुवविदो चा विदन्तीति । उत्तरादै तु गतार्थम, पूर्वमतेनाविशिष्टत्वादिति गा-
पार्थः ॥ १३ ॥ तदेवं 'उदागा जोगविही जेमु य गणेमु जविया अत्यि'त्ति, एतावत्यथमद्वारगायायां व्याख्यातम,
साम्पतं "जपचइओ बंधो" इत्येतद् व्याख्यानयनाइ-
मा० पुदिल्लमए मिच्छ सासे सम्मे य जोग तैरसगं । इइईतु पमत्ते विय तैरसगं तत्य जे पुवा ॥ २१॥ एकारस ते
सहिया वेरविदुगेण तेरस इवति । देसविरयाइपाणवि एत्य पए होइ घेउवं ॥ २२ ॥ मोसे दस ते चेव य तह पणसगमाइ-
वारसतेसु । जे पुर्व सनम् नव भणिया ते चेव इहापि ॥२३॥ देसजयमप्पमत्र मोतुं सैसेस पंचच गुणेमु । नव हुँति वहा दोसुं
,
॥२६॥

·पारस तत्य देसगुणे ॥ २४ ॥ येउदियदुगजुचा पुहिल्ला नव इवंति एकारा । अपमत्तसंजयरस उ ते नव साहारवंउहा॥२५॥ दुनिफारसजोगा भारत्योयं विजयमाहारं । कृवतो आरंभ उसुगचित्तो हवइ जीवो ॥ २६ ॥ तत्तो होइ पमत्त्वो इस अपमत्ते विउविसंमीसं । आहारमीसर्यपि य न होइ तस्स उसमत्तीए ॥२७ ।। उसुगमावनियती एयम्मि ययम्मि होइ अपमत्तो। तम्हा जुत्ता अपमन्याण पेउपाहारा ||२८|| एगम्मिवि जोगगुणे जोगा सत्तेव हुंति पुग्युत्ता । गुणठाणगेसु एवं इस जोगविही इमो नेभो ।। २९ ॥ जप्पचाओ यंघो इइ दारं इय पयम्मि फिर जेहिं । सामन्नपचपेहि हेअहिं कारणेहिं इइ ॥३०॥ चउपगईओ वंघो पढमे उपरिमतिगे तिपञ्चइओ । मीसगवीओ उपरिमदुर्ग च देसिक्कदेसम्मि ॥ १४ ॥ उयरिल्लपंचगे पुण दुपचओ जोगपचओ तिरहं । सामन्नपञ्चया खलु अटण्हं होति कग्माणं ॥ १५ ॥ टी. प्रत्यया हेतवः कारणनीत्पान्तरं ते चेइ प्रस्तावात् ज्ञानावरगादिकम्र्मवन्धस्य द्रष्टव्याः। तेऽपि सामान्यविशेषभे- दाद् द्विधा,तनेह सामान्यमत्यया उच्यन्तै, विशेषत्रत्ययाना होइ जहा' इत्यस्मिन् द्वारेऽनन्तरमेव पडणीयमंतराए' इत्यादिना (१५ गायायां)अभिधास्यमानत्वादिति । ते च सामान्यप्रत्ययाः कर्मवन्धस्य चत्वारस्तद्यया-मिथ्यात्वं अविरतिः कपाया योगाश्चेतितत्र मिथ्यात्वं सामान्यतो विपरीतयोधस्वभावतया एकविधमेव, व्यक्तिविवक्षया तु त्रिविधम् , पञ्चविध वा, त्रिपष्ठयधिकशतत्रयविध पा, अपरिमितभेदं या । तत्र विविध-सांगयिकं, आभित्रदिकं, अनाभिग्रहिकं चेति । तत्र सांशयिक यदईता जीवादितत्त्वमुक्त तग्न जाने किंतर्थव स्यादुवान्ययेति, उक्तं च-" एकस्मिन्नपि तत्त्वे सन्दिग्ये प्रत्ययो जिने नष्टः। मिथ्या च दर्शनं वत्स चादि | ऐतुर्भवगवानाम् ॥२॥ इति । आभिग्रहिकय येन वोटिकादिकुदर्शनानामन्यतमदभिगृह्णाति । अनाभिग्रहिकमज्ञानावादीनामथवा .

·प्रकरणम् R ईपमाध्यस्थ्पादनभिगृहीचदर्शनविशेषा सर्वदर्शनानि नोभनानीत्येवरूपा प्रतिपचिरिति । पञ्चविषं त्येकान्त मिथ्यात्वं, चन-- यिकमिथ्यात्वं, सांशयिकमिध्यात्वं, मूढमिथ्यात्वं, विपरीतमिथ्यावं चेति । तत्रैकान्तमिथ्यात्वं अनन्तधर्माध्यासित वस्तुन्ये | कांशावधारणरूपम, यथा 'भस्त्येव जीवो नास्त्येव येत्यादि । ऐहिकामुष्मिकमुसानि सुरनृपादिविनयवानेव लभते, न ज्ञानदर्शनोपवासब्रह्मचर्यादिकष्टकलापादित्यभिनिवेशो वैनयिकमिथ्यात्वम् । संशयमिथ्यात्वं तु पूर्वोक्तमेव । मूढानां त- चादिविचाराक्षमाणां पृथिव्यादीनां मिथ्यात्वं मृढमिथ्यात्वम् । पिपरीतो विपर्यस्तवस्त्ध्यवसायो मिथ्यात्वं हिंसाऽत्र- यसेवादीनां वस्तुतो दुःखहेतुत्वंऽप्येत एव तत्वतः मुखरूपा इत्यभिनिवेशी विपरीवमिथ्यात्वं, यदाहुरेके-" सत्यं वच्मि हिवं वच्मि सारं वच्मि पुनः पुनः । अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना ॥ १ ॥ प्रियादर्शनमेवास्तु किमन्यैर्दर्शनान्तरः । माप्यते येन निर्वाण सरागेणापि चेतसा ॥ २॥" इत्यादि । विपष्टपधिकशतत्रयविथ पुनः, " असिइसय किरियाणे अकि- रियवाईण होड़ चुलसीई । अण्णाणि य सत्तही घेणइयाणं च बत्तीस ॥१॥” इत्यादिनाऽऽवश्यकाचारादिप्वनिहितस्व- रूपं द्रष्टव्यमिति । अपरिमितभेदं तु जीवइया नयवाया वावड्या चेव हुँति परसमया। नावइया परसमया सावइया चेव मि- छत्ता (नयवादा)॥ १ ॥ इत्यादि द्रष्टव्यमिति । एवमनेकविकल्पसम्भवेऽप्यत्र मध्यमवृत्या पञ्चविधमेव मिथ्यात्वं गृह्यते । अविरतिरपि सामान्यतः सावधयोगाऽनिवृत्तिरूपतया एकविधैव । व्यक्तितस्तु यावन्ति हिंसादीनि पापस्यानानि तेभ्योऽनि- १ अशीतिश क्रियाणामक्रियावादिनां भवति चतुरशीतिः । अञ्चानिनश्च सप्तपष्ठिनेपिकानां च द्वात्रिंशत् ॥ १॥ २ यावन्त नयवादास्तावन्त एव भवन्ति परसमयाः । यावन्तः परसमयास्तावन्त एव मिथ्यात्विनः (मयपादा) ॥१॥ IR ·चिरुपतपाइनेफरिपा । अत्र तु मध्यमस्या द्वादशधा गृह्यते । वद्यया-पृथिव्य तेजोवायुवनस्पतित्रसवधाऽविरतिः पोढा, तथा स्पर्शनरसनमाणचक्षुःोत्रमनीविषयेषु शब्दादिषु रागद्देपाऽनिवृचिरूपाऽप्यविरविः पोयेति अविरतिरिह द्वादप्रया भ- वति । कपापा अनन्तानुवन्धिकोषादयो वक्ष्यमाणस्वरूपाः पोटश । अपरं चेह कपायग्रहणेन वक्ष्यमाणयुक्त्या तत्सहचा- रिणो पैदप्रयहास्यादिपवलक्षणा नोकपाया अपि नव गृह्यन्ते । योगास्तु पूर्वोक्तस्वरूपाः पञ्चदश । तदेवमते मिथ्यात्यादि- सामान्ययन्यहेतुनामुत्तरभेदाः सर्वेऽपि सप्तपञ्चाशद् भवन्ति । मूलमत्ययास्तु चत्वार एव । एत एव च सामान्यविवक्षया हाभिहिताः, अतो मिथ्यात्वादयश्चत्वारः प्रत्यया यस्य स चनुप्पत्ययः । कं इत्याइ-बन्धो ज्ञानावरणादीनामिति गम्यते, पोत्याह-अयमे मिथ्याष्टिगुणस्याने, इदमुक्तं भवति-मिथ्यात्वादिभिवतुभिः सोचरभेदैमिथ्यादृष्टिानांवरणादिकर्म य- भाति । उत्तरमेदास्वादारफवन्मिश्रतिकपर्जनात् पञ्चपञ्चाशदेव मन्तव्याः, तद्वननं तु "संयमवतां तदुदयो नान्यस्येतिवच- नादिति । उपरितननिक-सास्वादन मिश्राविरतलसणे, त्रयः प्रत्यया यर स त्रिमत्ययो वन्धो भवति । एतदुक्तं भवति-सा- सादनादयखयो मिथ्यालोदयाभावात्तद्न्यः शेपेखिभिः प्रत्ययैः सोत्तरभेदैः कर्म वन्ति । ते चोचरभेदा पूर्वोक्तायाः पञ्च- पश्चाशतो मिथ्यात्वपश्चरेऽपनीते सास्वादनस्य तावत्पश्चाशद् द्रष्टव्याः । सम्यग्मिध्यादृष्टेस्तु परलोकगमनाभावात् कार्मण औदारिकमिश्रं वैक्रियमि च न सम्भवत्यनन्तानुबन्ध्युदयस्य चास्य निषिद्धत्वादनन्तानुवन्धिचतुष्टयं च नास्त्यत एते- प्पपि सप्तम् पूर्वोक्तायाः पञ्चाशवोऽपनीतेषु शेपास्त्रिचत्वारिंशदुत्तरमेदा भवन्ति । अविरवस्य तु परलोकगमनसम्भवात् । पूर्वापनीतकार्यणौदारिफमिश्रवैक्रियमित्रत्रये पूर्वोक्तायां विचत्वारिंशति पुनः प्रक्षिप्ते पट्चत्वारिंसा दा भवन्ति । 'मोस- ·॥२८॥ गीमओ उरिमदुर्ग च देपेक्दसमि' ति देशः सर्वसावधयोगस्य सप्राणातिपातादिः, एकदेशस्तु तस्यैव देशस्य दीन्द्रियातिपातादिः । तयोर्देशकदेशयोक्रिविसायादुपचारतो देशविरतिरेव इह देशैफदेशशब्देन विवक्षितः, तस्मिन् देशकदेशे देशविरते, 'मीसगवीओ'त्ति द्वितीयोऽविरविलक्षणः प्रत्ययो मिश्रो भवति, मिश्रशब्दयात्रापरिपूर्णवाची, प्रसववादस्य नित्तत्वान वाद विधोऽप्यविरतिमत्ययो लयत इति भावः । उपरिवनद्रिक च-पाययोगलक्षणं च, इद- मुक्तं भवति अपरिपूर्णोऽविरतिमत्ययः कपायमस्ययो योगमत्ययश्च यथासम्भवं माप्यते । तत्र चामत्याख्यानावरणोदय- स्यास्य निषिद्धवादमत्याख्यानावरणचतुष्टयम्, तथा विग्रहमवावपत्तिकावस्यायां च देशपिरतैरभावात् कार्यणौदारिकमिश्र- शरीरद्वयं त्रसासंयमानिष्टत्तत्वासासंयमच न सम्भवति, अत एतानि सप्त पूर्वोक्तायाः पट्चत्वारिंशतोऽपनीयन्ते, ततः शेषा एकोनचत्वारिंशदुत्तरभेदा लम्पन्ते । अत्राह-ननु उसासंयमात् सङ्कल्पनादरेवासी निवृत्तो न स्वारम्भनादेस्तरकथं सर्वोऽप्ये- पोऽपनीयते ? सत्यं, किन्तु गृहिणामशक्यपरिहारत्वेन सन्नायारम्भजत्रसाऽसंयमो न विवक्षित इत्यदोषः । एतच्च बृहपूर्णि- मनुश्रित्य लिखितमिति न स्वयनीपिका भावनीयेति । वरिष्ठपंचगे पुण दुपचओ ति देशविरतादुपरितनपश्चके पुनः ममत्तादौ सूक्ष्मसम्परायान्ते द्वौ प्रत्ययौ यत्र स द्विप्रत्ययो वन्धो भवति । एतदुक्तं भवति-मिथ्यात्वाविरंतिमत्ययद्वपस्यैतेप्व- भावाच्छोण कपाययोगमत्ययद्येन सम्भवदुत्तरभेदयुक्तनामी कर्म बदन्ति । तत्र प्रमत्तस्य सञ्चलनकपायाश्चत्वारः, नोक- पाया नव, योगास्त्यौदारिकमिश्रकार्पणवर्जितावपोदया, सर्वेश्यमी पदिशतिरुत्तरभेदा भवन्ति । अप्रमत्स्य त्वनन्तरोक्तायाः परिशतेः पूर्वोकयुवत्या वैक्रियपिश्राहारकमिययेऽपनीते शेषानुर्विशतिर्भवति । अपूर्वकरणे त्वविविशुद्धत्वा कियमाहारक . ||२८ ·चन सम्भवत्येव, ततो वैक्रियाहारसदयेऽनन्तरोक्तायश्चितुर्विशतरपनीते शेषा हाविंशतिर्भवति । अनिवृत्तिवादरस्य तु हास्यादि- पदस्यापूर्वकरण एवं स्थितत्वाच्छेपाः सव्वलनाचत्वारः कपाया: वेदत्रयं नव योगा एते पोडश भवन्ति, यावदद्यापि वेद- वर्ष सञ्ज्वलनत्रयं च नापगच्छति, तदपगमे तु यथासम्भवो वाच्यः । सूक्ष्मसम्परायस्य तु वेदनयकोषमानमायानामनि- प्रतिपादर एप व्याच्छिन्नत्वाच्छेपा नव योगाः सज्वलनलोभश्चैते दश भवन्ति । जोगपचओ विण्डं ' ति त्रयाणामुपशान्त- क्षीणमोहसयोगिफेवलिनां योग एव प्रत्ययो यत्र स योगमत्ययो वन्धः । स च योग उपशान्तक्षीणमोहयोः प्रत्येकं नवधा भवति, अष्टौ मनोवाग्योगा औदारिफकाययोगधेति । सयोगिक्वलिनस्तु योगः सप्तधा पूर्ववद्वक्तव्यः । अयोगी तु प्रत्यया- भाषादवन्धक इति । उपसंहरनाह-'सामने त्यादि खलुरेवकारायः, एत इति च गम्यते, ततश्च सामान्यमत्यया एत एवाष्टानां कर्मणां भवन्ति, नान्ये इति । अत्र चोत्तरमेदानां सङ्ग्रहगाया 'पणपण्ण १ पण्ण २ तिय ३ छहियचत्त ४ इगुचत्त ५ छक्क ६ चउसहिया । दुजुआ य वीस ८ सोलस ९ दस १० नव ११ नव १२ सत्त हेऊ उ १३ इति ॥१॥ गाथाद्वयार्थः ॥ १४ ॥ १५ ॥ इदानी होइ जह' ति द्वारप्रतिज्ञातान् विशेषप्रत्ययान् विभणिपुर्ज्ञानदर्शनावरणयोस्तावदाह- भा० अवधि कम्माण वंशे एके कमि गुणठाणे । होइ इइय वयणाणं अल्झाहारेण इय पुन्नं ॥३१॥ एयद्दारस्स पयं होइ तहा हेउणो य किर दुहिया । सामन्ना य विसेसा होइ जहा इइ दारे तु॥३२॥अहह कम्माणं विसेसओ वंबहेज (गन्तरच)। पडणीयमंतराइय इचाईहिं उ गाहाहि॥३शावन्निजसति तओ इह सामत्याउ लम्भई एवं सामनवंधहेक अवि एत्य कम्माणं ॥ ३४ ॥ एकेश्गुणहाणे इह भणियवं ति तो इमं भगइ । चउपचइओ बंधो इचाईगाहजुयलंति ॥ ३५ ॥ सामनबंधदेऊ ·प्रकरण रावक ॥२८॥ गरीमो उपरिमदुगं च देसेकसमि' ति देश: सर्वसावधयोगस्य त्रसमाणातिपातादिः, एकदेशस्तु तस्यैव देशस्य दीन्द्रियातिपातादिः । तयोर्देशकदेशयोक्रितिसद्धावादुपचारतो देशविरविरेच इइ देशैकदेशाशब्देन विवक्षितः, वस्मिन् देवदेशे देशविरते, 'मोसगवीओ' ति द्वितीयोऽपिरतिलक्षणः प्रत्ययो मिश्री भवति, मिश्रशब्दयात्रापरिपूर्णवाची, सवपादस्य निटचत्वान्न द्वादवियोऽप्यविरतिप्रत्ययो लभ्यत इति भावः । उपरितनाद्विकं प-कपाययोगलक्षणं च, इद- मुक्त भाति-अपरिपूर्णोऽविरतिभत्ययः कपायमत्ययो योगमत्ययश्च वयासम्भव माप्यते । तत्र चामत्याख्यानावरणोदय- स्यास्प निपिद्धवादमस्याख्यानापरणचतुष्टयम, तथा विग्रहगवावपक्षिकावस्यायां च देशविरवेरभावात् कार्मणौदारिकमिश्र- शरीरयं त्रसासंयमानिवृत्तत्वात्रसासंयमच न सम्भवति, अत एतानि सप्त पूर्वोक्तायाः पट्चत्वारिंशतोऽपनीयन्ते, ततः शेषा एकोनचत्वारिंशदुत्तरभेदा लभ्यन्ते । अत्राइ-ननु सासंयमात् सकल्पनादेरेवासौ निवृत्तो न त्वारम्भजादेस्तत्कथं सर्वोऽप्ये- पोऽपनीयते ? सत्य, किन्तु गृहिणामशक्यपरिहारस्वेन सन्नप्यारम्भजनसाऽसयमो न विवक्षित इत्यदोपः । एतब वृहर्णि- मश्रित्य लिखितमिति न समनीपिका भावनीयेति । 'उपरिपंचगे पुण दुपचओ' ति देशविरतादुपरितनपञ्चके पुनः धमत्तादौ मूक्ष्मसम्परायान्ते द्वौ प्रत्ययौ या स दिमत्ययो बन्धो भवति । एतदुक्तं भवति-मिथ्यात्वाविरतिप्रत्यययस्यैतेष्व- भाषापेण कपाययोगमत्यपद्येन सम्भवदुत्तरभेदयुक्तनामी कर्म वनन्ति । तत्र प्रयत्नस्य सज्वलनकपायाश्चत्वारः, नोक- पाया नव, योगास्त्वौदारिकमिश्रकार्मणवर्जितात्रयोदश, सर्वेऽप्यमी पविशतिरूतरभेदा भवन्ति । अभमत्तस्य त्वनन्तरोक्तायाः पहिंशवः पूर्वोक्तयुक्त्या क्रियमिनाहारकमिश्रयेऽपनीते शेपाश्चतुर्विशतिर्भवति । अपूर्वकरणे त्वतिविशुद्धत्वा क्रियमाहारक રિલી ·।चन सम्भात्यय, ततो वैक्रियाहाररुद्वषेऽनन्तरोक्कायाचतुर्विश्वेरपनीचे शेषा द्वाविंशतिर्भवति । अनिदृचिवादरस्य न हास्यादि- पदस्यापूर्वकरण एवं स्थितलाच्छेपाः सञ्चलनाचत्वारः कपायाः वेदत्रयं नव योगा एते पोडश भवन्ति, यावदद्यापि वेद- प्रर्य सञ्चलनापं च नापगच्छति, तदपगमे तु यथासम्भवो वाच्यः । सूक्ष्मसम्परायस्य तु वेदत्रयकोषमानमायानामनि- त्तिरादर एर न्यारिउन्नत्वाच्छेपा नव योगाः सञ्चलनलोभश्चैते दश भवन्ति। जोगपञ्चमी तिण्हं ति त्रयाणामुपशान्त- शीगमोहसयोगिरेवलिनां योग एव प्रत्ययो यर स योगप्रत्ययो बन्धः । स च योग उपशान्तक्षीणमोहयोः प्रत्येक नवधा भाति, अष्टौ मनोवाग्पोगा बौदारिफफापयोगधेति । सयोगिवेवलिनस्तु योगः सतथा पूर्ववद्वक्तव्यः । अयोगी तु प्रत्यया- भागदग्न्या इति । उपसंहरन्नाइ-सामने त्यादि खल्रेवकाराय:, एत इति च गन्यते, ततश्व सामान्यमत्यया एत सवाष्टानां पपणां भान्ति, नान्ये इति । अत्र चोत्तरमैदानां सहगाया 'पणपण्ण १ पण्ण २ तिय ३ छहियचच ४ इगुचत्त ५ 27 ६ चउसदिया । दुजुआ य वीस ८ सोलस ९ दस १० नव ११ नव १२ सत्त हेऊ उ १३ इति ॥ १ ॥ गाथाद्वयार्थः ॥ १४ ॥ २५ ॥ इदानीं होई नह' चि द्वारपतिशातान् विशेषत्रत्ययान् विमणिपुनिदर्शनावरणपोस्तावदाह- भा० अहमपि कम्माण यो एफेवयंमि गुणठाणे । होइ इइय वयणाणं अझाहारेण इय पुन्नं ॥ १॥ एयदारस्स पयं होइ वहा हेउगो य फिर दुहिया । सामना य विसेसा होइ जहा इइ दारे तु।।३२शाबद्ध कम्माणं विसेसओ बंधहेउ (गन्तरञ्च)। पडणीयमंतराइय झ्याई हिंउ गाहाहिश्शापनिज्जरसति तो इह सामत्था उरम्भई एवं सामन्नवंधहेऊ अहवि एत्य कम्माण ॥४॥ एम्गुणहाणे इह मणिपर्व ति तो इमं भणइ । चउपचइओ यो इचाईगाइजुयलंति ॥ ३५ ॥ सामन्नबंधहेऊ .

·भू
२९॥
मिच्छन अविरई फसाया य । जोगा य तत्य पढमे गुणम्मि चउपचओ वंधो ॥ १६ ॥ मिच्छारहिओ उ उवरिम-गुणविगे
पंचमे तिपञ्चभो । किंतु नहिं जो दुइओ हेऊ सो मोसो होइ ॥ ३७॥ घेण किर पंचमगुणं विरयाविरयं तो इस
मणिय । गोसगवीभो तिचउकसायजोगामिहा देऊ ॥ ३८ ॥ विउ पुन्ना जह संभवेग छटाइमुहुमयंतेमु । तिचउत्था दो हेड
सिम्ह उपसंतमाईण ॥ ३९ ॥ एगो उ जोगपचयधो होई अवधगु अजोगी । मिच्छाईईजणं पुर्ण एए उत्तरपमेया ॥ ४० ॥
मिच्छत्ताविरहकसायजोगमेयाग हुँति जसंखं । पणवारसपणवीसं पनरसमेया गुणेसाह ॥ ४१ ॥ पणपन्न ? पन्न २ तिय
उहियचत्त ।। ४ । इगुचत्त ५ छकचउसहिया । दुजुया य वीस ६१७१४। सोलस ९ दस १० नव ११ नव १२ सच १३
हेडभो ।। ४२ ।। जप्पञ्चाओ बंधो इपदारं अवसिपंति होइ जहा । इय दारं वन्नेमी एयस्सत्यो इमो होइ ॥ ४३ ॥ सो बंधो
पनेर्य कम्माण पिसेसबंधहेऊहि । नाणपोसाईहिं जह होइ तहा भणइ इनि ॥४४॥
पटणीयअंतराइय उपघाए तप्पओसनिन्हवणे। आवरणदुर्ग भूओ बंधइ अचासणाए य ॥ १६ ॥
टी० इह प्राकृवत्वादापत्वाच विभक्तिव्यत्ययादिना तात्पर्यव्याख्याक्रियते । तत्रावरणदिक-शानावरणदर्शनावरणरूपं,
पर च ज्ञानस्य मत्सादेनिनां साध्वादीनां, ज्ञानसाधनस्य च पुस्तकादेः प्रत्यनीकतया-तदनिष्टाचरणरूपया ज्ञानावरणं
फर्म भूयो-अविती बनातीति सप्दः । तथा अन्तरायेण-भक्तपानवस्रोपायलाभनिवारणादिरूपण, उपयावेन-निर्मूलतो
विनाशस्वरूपेण, तत्पदेपेण-ज्ञानादिविपर्य आन्तरामीतिरूपेण, निन्हवेन-नमया वत्समीपेऽधीतमिदमित्यादिरूपेण, अत्याशात-
नपा च-नात्यायनादिहोलारूपतया तीव्र ज्ञानावरण बनातीति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । एतच्चोपलक्षणमात्रमतो ज्ञानावर्णवादेन,
॥२९॥

·आचार्योपाध्यायाधविनयेन, अकालस्वाध्यायकरणेन, कालेन स्वाध्यायाविधानेन, प्राणिवघानृतभाषणस्तैन्याब्रह्मपरिग्रहरात्रि- भोजनाऽविरमणादिभिश्व ज्ञानावरणं बधातीत्याद्यपि वक्तव्यमिति । एवं दर्शनावरणेऽपि वाच्यम्, नवरं दर्शनाभिलापो वाच्या, वघया-दर्शनस्य चक्षुर्दर्शनार्दर्शनिनां साध्वादीनां दर्शनसाधनस्य च श्रोत्रचक्षुर्नासिकादेः प्रत्यनीकतया तदनिष्टाच- रणरूपतया दर्शनावरणं भूयोऽतितीवं बचातीत्येवमिहापि सम्वन्धः, एवमन्तरायादयोऽपि हेतवस्तदुचितत्वेनोमेक्ष्य योज- नीयाः । अत्राप्युपलक्षणमात्रममी । नवोऽलसतया, स्वमशीलतया, निद्रावहुमानतो, दनिनां दूषणग्रहणेन, श्रवणकर्चनने- त्रोत्पाटननाशाच्छेदजिहाविकतनादिना, पाणिवधादिभिश्च दर्शनावरण बनातीत्यायपि वाच्यपिति गायार्थः ॥ १६ ॥ वेद- नौयस्य विविधस्यापि बन्धहेतूनाह- भूयाणुकंपवपजोग-उजओ खंतिदाण गुरुभत्तो । बंधइ भूओ सायं विवरीए बंधए इयरं ।। १७ ।। टी० भूतेषु जन्तुष्वनुकम्पा यस्य स भूतानुफम्पकः प्रतेपु-महाप्रतादिषु, योगेषु-चक्रवालसामाचर्यायाचरणरूपेपू- यतो बतयोगोद्यतः खैतिदाण ' ति लुप्तमत्वर्थीयत्वात् शान्तिदानवानित्यर्थः, गुरुभक्तव, फिमित्याह-वभाति भूयो अति- तीनं सातवेदनीयम, उक्तगुणवैपरीत्ये तु वनाति, किमित्याइ-इंवरदसातवेदनीयमित्यर्थः । इदमुक्तं भवति-सानुकम्पतया, वृधर्मतया, संयमयोगकरणशीलतया, कपायजयतया, यथोदितदानश्रद्धालुतया, बालवृद्धग्लानादिवैयागृत्यकरणशीलतया, भावापिलधर्माचार्यादिभक्तितः, जिनचैत्यपूजया, शुभपरिणामादिभिश्व सातपेदनीय वनातीति । तया निरनुकम्पया, भीलव- वादिविलोपतो हस्त्यश्वपलीव दिनिर्दयदमनवाहननिलाञ्छनीकरणादिभिः, परसत्यलेशोत्पादनेन, सद्धम्मकृत्यप्रमादितया, ·प्रा- --- ॥३०॥ करणम् कपापोत्करतया, फार्पयभावतो मातापितृपाचार्यादिपूज्यजनायज्ञया, पाणिवघादिभिश्च तीव्रयसातवेदनीयं निर्वतयतीति नागार्थः ॥ १७ ॥ मोहनीयं दर्शनचारित्रमोहभेदाद दिया, तर दर्शनमोहहेतूनाइ- अरहत सिद्ध चेइप तव सुयगुरुसाहुसंघपडणीओ। घइ दसणमोहं अणंतसंसारिओ जेणं ॥१८॥ टी० अईनिसद्धचैत्यनपाचवगुरुसाधुसद्धानां प्रत्पनीकोऽवर्णवादायनिष्टनिवर्तको वनाति दर्शनमोई-मिथ्यात्यमोहनीय पर्म येन किपित्याह-अनन्तसंसारिको येन बहेन भवति जीवः । अन्यचोन्मार्गदेशनया, मार्गविप्रतिपस्या, धार्मिकमनसन्दूप- गया, अदेवगुरुतारेषु देवगुरताचपदया, नारकमा सिद्धादिविपरीतभावनया, चैत्यद्रव्यापदारमुनियातमवचनापभ्राननादिभि- स्ती दर्शनमोहसुपरचपीति गायार्थः ॥ १८ ॥ इदानीं चारित्रमोहस्य- तिपकसानो बहुमोह-परिणओ रागदोससंजुत्तो। वह चरित्तमोहं दुविहपि चरित्तगुणधाई ॥ १९ ॥ टी० तीनाः कपायाः क्रोधादयो यस्य स वया मोइशब्देन तु विपयगार्दघालम्बनो मतिविभ्रमो विवक्षितः, ततश्च बहुमोहपरिणतो विपपदिग्भ्रिमितमतिरित्पर्ष, रागशब्देन चेहोद्धरितशेपाः हास्यरत्यादयो विवक्ष्यन्ते । वेपशब्देन च जुगुप्सादयस्ततधोक्तस्वरूपाभ्यां रागद्वेषाभ्यां संयुक्ता, किमित्याह-वभाति चारित्रमोहनीयं वक्ष्यमाणशब्दार्थ कतिविधमि- त्याइ-दिरियमपि कषायचारित्रमोहनीयं नोकपायचारितमोहनीयं चेत्यर्थः, पत्कयम्भूतमित्याह-चरित्रगुणं लब्धमपि इन्तीत्ये- वंशीलं चरितमुणयाति, यदिति अयं च सामान्यार्थो विशेषतस्यैवमवगन्तव्यम, कपापचारितमोहनीये क्रोषादयश्चत्वारः फ- पायास्तत्र च वीत्रकोपोपयुक्तस्ती कोपमेव भाति । तीवमानोपयुक्तरतु तीव्र मानमेवोपरचयत्येवं मायालोभयोरपि वाच्यम्।

·नोकपायचारित्रमोहनीये तु वेदवयं हास्यपदं च, अत्रापि कोपनोऽहकारी परदाररतिषियो व्यलीकभापी ईद्धिर्मायाप्रधान- समाचार स्त्रीवेदमुपरचयति । ऋजुसमाचारो मन्दकोपो माईवसम्पन्नः रवदाररतिषियोऽमायावी पुरुषवेदं निर्वतयति । पि- शुनो निलाञ्छनवन्धताडनादिरतः स्त्रीणां नृगां वाऽनङ्गसेवनशीलः शीलग्रतमुस्थितपाखण्डिनां कुयुक्तिभ्यां भोगाभिलापा- धुत्पादनेन मार्गभ्रंशकारी वीमविषयरतिनपुंसकचेदं वनाति । स्वयं हमनशीलः परांश्च हासयति बहुविधं च परविप्लवं क- रोति, कन्दपरतिश्च हास्यमोहनीयं वदाति । स्वयं च क्रीडति परांश्च क्रीडयति दुःखानुत्पादकच रतिमोहनीय वनाति । परेषां रतिविनकरोऽरत्युत्पादका पापजनसङ्गतरतिधारतिमोहनीयं बधाति । नष्टमृतादिषु स्वयं शोचति, परांच शोचयति परव्यसनशोकाभिनन्दी शोकमोहनीयं वनाति । स्वयं विभेति परांश्च भीपयते भयमोहनीयं बध्नाति । स्वयं साधुननादिक जुगुप्सते परस्य जुगुप्सामुत्पादयति परं परिवादविधिशीलो जुगुप्सामोहनीयमभिनिवर्तयतीति गाथार्थः ॥ १९ ॥ नारकादि- भेदेनापुचतुर्धा तत्र नारकायुपो हेतूनाह- मिच्छद्दिवी महारंभ-परिमाहो तिवलोहनिस्सीलो । निरयाउयं निबंधइ पावमई रुदपरिणामो ॥२०॥ टी० मिथ्यादृष्टिः सद्धर्मदूरीकृतस्तथा महान्तौ बहुजीवविधावकत्येनारम्भपरिग्रहौ यस्य स तथा नीवानन्तानु- यन्धिलोंभो निम्बीलो निर्मर्यादो ग्रतनियममार्गदूरीभूतश्चारिरिच सर्वभक्षीत्यर्थः । सदैव पापेऽगम्यगमनापेयपानाभक्ष्यभक्षण- हिंसादिलक्षणे मविर्यस्य स तथा रौद्रपरिणामो गिरिभेदसमकषायैरौद्रध्यानरुपितचेवोत्चिरित्यर्थः, स किमित्याह-नारकायु- नितरां बनातीति गावार्थः ॥ २०॥ तिर्यगायुषः भाइ- -

·.
उम्मनगदेसओ मग्ग-नासओ गूढहियघमाइलो । सदसीलो य ससल्लो तिरिया बंधए जीवो ॥ २१ ॥ करणम्
टी० उन्मारी मवईई मोक्षहेतुत्येन दिशति, मागै च झानादिकं नाशयत्यपलपति, गृहृदयो नाम उदायिनृपमारकादि-
अध्यात्माभिप्राय सर्शिव निग्रहवि यया नापरः कश्चिदेत्ति । माइग्लशब्देन तु वकाहिश्चेष्टो गृह्यते । सदृशीलो नाम वचसामधुरः
परिणामे व दारणा । 'ससलो' नि रागादिश्शाचीर्णानेफाननियमाविचारस स्खलदन्त शल्योऽनालोचिताऽमतिक्रान्तो
जी क्षिनिमेटसमरूपायोऽपारम्भोऽपि तिर्यगायु गतीति गायार्थः ॥ २१॥ मनुप्यायुपः पाह-
पपई तणुकसाओ दाणरओ सीलसंजमविह्वणो । मज्झिमगुणेहि जुत्तो मणुयाउ वंधए जीवो ॥ २० ॥
टी० मकृत्या सभानेर तनुकपापो रेगुराजिसमानरूपाय इत्यर्थः, उपलक्षणं चैतत्ततश्च प्रकृत्या भद्रको विनीतः,
रादयोऽपरसर इत्यपि द्रष्टव्यम् । यत्र नन वा दानरतः श्रीलसंयमरियुक्तस्तयुक्तो हि बन्यसम्भये देवायुरेव बनीयादिति
भाः। किं पहुना ! शान्निविनयादिभिर्मध्यपैस्तदुचितः केचिद् गुणैर्युक्तो जीयो मनुप्यायुर्यराति । ततोऽयमगुणस्य नर-
फनिर्यगायुः सम्भवादुत्तमगुणस्य तु सिद्धेः मुरलोकायुपो का सम्भवादिति भाव इति गायार्थः ॥२२॥ इदानी देवायुपः प्राह-
अणुवयमहवाहि य पालतवाकामनिज्जराए य । देवाज्यं निबंधइ सम्मविही उ जो जीवो ॥ २३ ॥
टी० अणुव्रतग्रहणेन देशपिरतः श्रापका चितः । स चारिराधिनविरतिगुणो देवापुर्निवरां बनातीति योगः।
पहातग्रहणेन तु सरागमयतो गृहीतः सोऽपि देवापुर्वनाति । वीवरागस्वनिविशुद्धत्वादापुन बनात्येव । गोलनापरिणाम
एष तस्य वध्यमानत्वादिति । गालनपोग्रहणेन त्वनधिगत परमार्थस्वभागा अज्ञानपूर्वकनिचितवषमभूतिकष्टविशेषा पिण्या- ।। ॥३१॥

·यो गृपन्ते । एतेऽप्यात्मगुणानुरूपं किश्चिद्देशायुर्वधन्ति, न तु सम्यदृष्टिवविशिष्टमिति । तथा अकामस्यानिच्छतो निर्जरा- कर्मविचटनमकामनिर्जरा तया च, एतदुक्तं भवति-'अकामतण्हाए 'अकामछुहाए अकामभवेरवासेणे अकामसीयायवदसमसग * अण्हाणगसेयजलमलपंकपरिग्गहेण दीहरोगचारगनिरोधणयाए गिरितरुसिहरनिवडणयाए जलजलणपयेसअणसणाइहि य' उदकराजिसमानरूपायत्वे तदुचित्रशुभपरिणामे च सति व्यन्तरादिभायोग्य किञ्चिदेवापुर्वध्यते । सम्यग्दृष्टिग्रहणेन खपि- रतसम्यग्दृष्टियते । सोऽप्यविराषितसम्यक्त्वगुणो देवापुर्वनावीति गाथार्थः ॥ २३॥ नामकर्म यद्यपि द्विचत्वारिंशदादिभेदा- दनेकधा, तथापि शुभाशुभभेदविवक्षया द्विविधमेवेति । द्विविधस्यापि बन्धहेतूनाह- मणययणकापर्वको माइल्लो गारवेहि पडियहो । असुहं बंधइ नामं तप्पडिवक्रोहि सुहनामं ॥ २४॥ टी० मनोवाकायवका कपायचतुष्टयावेशपूर्वकचिन्तनभाषणचेष्टामदत्तिरित्यर्थः, तत्रापि मायाफपायस्याधिक्यमदर्श- नार्थमाह-'माइलो' चि सर्वत्र मायाप्रधानसमाचार इत्यर्थः। गौरवेषु-मद्धिरससातलक्षणेषु प्रतिवद्धोऽशुभं-नरकगत्ययशः- कोपैकेन्द्रियजात्यादिरूपं, नामकर्म बन्नाति । उक्तदोपमविपक्षैस्तु पाञ्चलमनोव्यापारादिभिर्देवगत्यादिक शुभनाम वनात्ये- तदुक्तं भवति-कोषाधुत्कटतया पाणिगणाङ्गोपाङ्गादिकर्तनया परवैरूप्यापादनेन, परनिरीक्षितभापितगत्यादिचेष्टोपहासेन, विशिष्टद्रव्यान्तर्गतकुद्रव्यविनायेण, स्वभारती वर्णगन्धादिरहितद्रव्याणां कृषिमतदुत्पादनेन, कृत्रिमहेमरत्नघुसृणयनसारादि- १ अक मतृष्णयाऽकामभुधयानामब्राह्मचर्ययासे नाफामशीतातपशमशफास्नानस्वेदजलमलपकपरिग्रहेण दीर्घरोगवा- रफनिरोक्ययातया गिरितरूशिखरनिपतनया जलज्वलनप्रवेशनानशतादिभिश्च । .

·शा. नितिनेन, सर्वत्र विसंवादिव्यवहारतया, प्राणिपधादिभिधानभं नाम निवर्तयति । विपर्यये तु विपर्यय इति गाथार्थः ॥२४॥
॥३२॥
गोपस्य द्विविधस्यापि बन्धहेतूनाद-
अरहनासु भत्तो सुत्ताई पयणुमाण गुणपेही । वैधइ उचागोयं विवरीए बंधइ अ इअरं ॥ २५ ॥
टी० अर्हतामादिशगाव सिद्धाचार्योपाध्यायसाधुचैत्यानामन्यैषां च गुणगरिष्टानां भक्तः-बहुमानपरस्तया सूत्ररुचिः
किमुक्तं भवति-जिनवचनमनपरतं स्वयं पठति, परांच पादयत्यर्थतश्च स्वयमभीक्ष्णं विमृशति, परेषां च व्याख्यानयति,
असत्या वा तत्पटनादिशक्ती तीत्रबहुमानतस्तदुक्तमय श्रद्दधानोऽपि सूत्ररुधिरित्युच्यते । तया प्रतनुमानो विशिष्टजातिकुल-
रूपैश्वर्यादिसम्पनोऽपि निरहङ्कारः परापरिभवनशील, तथा गुणप्रेक्षी यस्य यावन्त गुणं पश्यति तस्य तमेव प्रेक्षते, दोपेषु
सरस्वप्युदास्त इत्यर्थः । गुगायिकेषु च नीच्या वर्तमानः परपरिवादादिदोपरहितश्च उच्चै! वधाति । मणिवगुणविपर्यये
तु नीचेगोत बधातीति गाथार्थः ॥ २५ ॥ साम्पतमन्तरायस्प बन्धहेतूनाह--
।। पाणियहाईसु रो जिणपूयामोक्यमन्गविग्धकरो । अज्जेइ अंतरायं न लहइ जेणिच्छिर्य लाभ ॥ २६ ॥
टी० माणातिपातानृतभापगादिरती जिनपूजाविधारः सावद्यादिदोपोपेतत्वाद् गृहिणामप्येषा अविधयेत्यादि कुदे-
सनादिभिः समयान्तस्तचीकतो जिनपूजानिपेषक इत्यर्थः । वथा मोक्षमार्गस्य ज्ञानादेशिकरस्तद्दोपग्रहणादिना केन-
चिसकारेण तस्य विप्नं करोति । साधुभ्यो वा भक्तपानोपाश्रयोपकरणभेषजादिकं दीयमानं निवारयति । तेन चैतत्कुर्वता
मोक्षमार्गः सोऽपि विग्निदो भाति । तया अपरेपामपि सचानां दानलाभभोगपरिभोगविनं करोति, मन्त्रादिप्रयोगेण च
॥३२॥

·परस्य पीथमपहरति । इदार पन्धनिरोधादिभिः परं निचेष्टं करोति । छेदनभेदनादिभिः परस्पैन्द्रियशक्तिमुपहन्ति स किमित्याह-अर्नयति-निर्निपनि पचमकारमप्यन्तरायं कर्म, येनार्जिवेन सता दानभोगादिलाभमीप्सित कश्चिन्न लभत इति गाथार्थः ॥ २६ ॥ तदेव सामान्यतो विशेषतश्च कर्मणः प्रत्या निरूपिता, साम्पतं द्वारगाथाद्वये यत् प्रतिज्ञात 'जेसु ठाणेमु वर्षे उदयमुदीरणपिहि चैत्यादि तत्मतन्यते । तत्र यन्धस्थानानि तार-मूलभक्तीनां चत्वारि भवन्ति । तद्यथा- समरिघवन्धोऽष्टविधान्धः पविषदन्ध एकविधपन्यथेति । तर सूक्ष्मसम्परायादेवकि सर्वसंसारिणामायुर्वन्धकालादन्यत्र मतिसमयमायुर्याः सप्त कर्मप्रकृतीवधता सप्तविधवन्धः । तपामेव यथासम्भवमायुर्वधतामष्टविषवन्धः । सूक्ष्मसम्परायस्य | तेस्प मोहायुर्वा पानीभितः पविषवन्धः । उपचानयोहादीनां त्यामेव सात वध्नतामेकविधायः । उदयस्थानानि तु त्रीणि भान्ति, तद्यथा-अष्टवियोदयः सप्तविधोदयश्चतुर्विधोदयश्चेति । तोपशान्तमोहादयगिष्टानामपि कर्ममकृतीनां वेदनादष्टरियोदयः । उपमान्ने क्षीणे वा मोहनीयकर्मणि सप्तवियोदयः । घातिकर्मक्षये चतुर्विधोदयः । उदीरणायां तु पञ्च स्थानानि भवन्ति, वश्या-भष्टविषस्योदीरणा सप्तविघस्य पड्डिषस्य पञ्चविधस्य द्विविधस्य चेति । तत्र परिपूर्णा अष्टापि पावतीन्दीरयतामष्टविधस्योदीरणा भवति । वक्ष्यमाणयुक्त्या वायुप उदीरणायामपगतायां सप्तविधस्य, वेदनीयायु- पोस्तुदीरणायामपगतायां पहिनस्य, वेदनीयापुमोदनीयोदीरणायां त्यपगतायां पञ्चविधस्य, नाम्गोत्रे एव कैवले उदीरयतां क्षीणमोहसयोगिोवलिनां द्विविधस्योदीरणा भवति । तदुक्तं- 'बंधट्टाणा चउरो विन्नि य उदयरस टुति ठाणाणि । पंच य १ पग्धस्थानानि पत्यारि त्रीणि चोदयस्य भवन्ति स्थानानि । पञ्च चोदीरणाया मूलप्रकृतिसु स्थानानि (संयोगमत परं पश्ये॥

·। ॥३३॥ करणम् उदीरणार मूलम्पयडीमु दाणाणि ( संजोगं अओ परं वौच्छं) ॥१॥” इयं च गाया किनिद्वाचनाभेदतः सूत्रेऽपि दृश्यते । किन्तु मतेपकत्वान्न प्रत्यक्षरं वित्रियते । स्वयं चूक्तानुसारतो भाननीयेति । तत्र ययोद्देशं निर्देश इति कृत्वा बन्धस्यानानि तावद्गुणस्यानेषु चिन्तयति- भा० परणीय अंतराइव इवाइ इगारसाहि गाहाहि । तासि अत्यो सुगमो अह य भणइ जेसु ठाणेसु ॥ ४५ ॥ वधं उदय- मुदीरणविहिं च एयस्स एस भात्यो । जेसु ठाणेसु गुणसन्निएसु वधाइया हुँति ॥ ४६ ॥ तिन्निवि दाराओं तस्य बंध- गणा उ मूलपयडीणं । घट्टाण इमाए गाहाए आह बहि पदम ॥ १७ ॥ वैधुढयुदीरणाणं भावत्थोऽयं भणिजद तत्य । मिच्छाइवघदेऊहिं यासपुग्नसमुग्गोच ॥ ४८ ॥ सवत्तोवि हु पुग्गल-निचिए लोयम्मि कम्मजोगेहिं । इह कम्मवगणा पुग्गलेहि जीररस सचचो ॥ ४९ ।। अग्गोभयपिंडो इव अन्नोमाणुगमसरिससंबंयो। बंधो भन्नइ तेसि नहिए अवद्वाणं ॥ ५० ॥ पुग्गलागं अपवनग-करणपिसेसा सभावभो वापि । उदयप्पत्ताण विवाग-पेयणं होइ इह उदओ ।। ५१ ।। तेसिपि पुग्गलागं झालपत्ताण उदयावलिया। समइच्छियाण जीव-पभावयो सत्य दुइयाए ॥५२॥ ज किर उदयावलिए पवेसणं सा उदीरणा भणिया । निन्दपि य संजोगो (ग) एयपयत्यो मुगम एव ॥ ५३॥ एगछसगट्ठभेया बंधद्वाणा हवंति ते चरो । उसत्तभट्ठउदय-दाणा सत्तर छापंच ॥ ५४॥ दुन्नि य उदीरणाए इय भावणिया उ वित्तिो नेया । अह पत्तेय पभणइ बंधुदयाईणि उ गुणेषु ॥ ५५॥ १ यन्यद्वाणाचउरो' इति प्रशिरगाथया।

·, मसु ठाणगेस सत्तविहं बंधति तिसु य सत्तविहं । छब्धिहमेगो तिन्नेगबंधगाऽबंधगो एगो॥ २७ ॥ टी० मिथ्याष्टिसास्वादनाविरतदेशविरतममनाममत्तगुणस्थानलक्षणेषु पट्ट स्थानेषु वर्तमाना जीवाः सप्तविधम- धषिर्ष वा अनन्ति । तत्रायुर्वन्यकालादन्यत्रानुसमय सप्तविधं बन्नन्ति । आयुर्वन्धकाले वायुपा सहाष्टविधं वप्नन्ति । 'तिमु य सत्तविह' ति चः पुनरर्थ, त्रिषु पुनः सम्यग्मिध्यादृष्ट्यपूर्वकरणानिवृत्तियादरगुणस्थानेषु वर्तमाना जन्तवः समविधमेव वनन्ति । सम्पम्मिथ्याटिहिं तदावे वर्तमानी न म्रियते नाप्यापुर्वध्नाति तत्स्वाभाच्यादितरयोस्त्वतिविशुद्ध- त्वात् तद्वन्धाभाव इति । एका पुनः सूक्ष्मसम्परायो मोहनीयायुर्वाः पडेप प्रकृतीर्वध्नाति । मोहनीयस्य वादरसम्पराय- हेतुत्वादस्य च तदभावादायुपस्तु घोलनापरिणामनिवर्णत्वादस्य चातिविशुद्धत्वात् तद्वन्धाभावः । त्रयस्तूपशान्तक्षीणमोह सयोगिकेवलिनी योगव्यापारादेकं सातावेदनीयं बन्धन्ति, न दशेपाणि तद्वन्धहेत्वभावादिति । एकस्त्वयोगिकेवली योगव्या- पारस्याप्यपावादवन्धक इति गाथार्थः ॥२७॥ तदेवं सामान्यतो बन्धविधिर्गुणस्यानेष्वभिहितः । साम्प्रतं तेवेवोदयविधिमाह-- भा० छा एक्माइगाहाछग नहिं छसु इमाएँ गाहाए । बंध तर्हि इगदुगचउपणछगसत्तनु गुणेसु छम् ॥५६॥ बंधंति सगद्दपिई बाउयधो अनस्थि सत्तविहं ! अट्टचिहमाउधै सत्त तिअट्ठमनवगुणेसु ॥२७॥ आउविणा तह सुहुमे मोहेण विणा उ उंच तह तिन्नि । उपसंताई सायं वति बंधगो जोगी ॥५८ ॥ सत्तविहछ(विह)बंधगा वि वेयंति अहगं नियमा । एगवियंधगा पुण चत्तारि व सत्त वेयंति ॥२८॥ . टी. इह यथासम्भा ये सप्तविधयन्धका अष्टविधवन्धका पविषवन्धकाश्चानन्तरं मिथ्यारष्टयादयः सूक्ष्मसम्परायान्ता ·-1 करणम् उदीरणाए मूलप्पयडीस ठाणाणि (संजोग अओ परं चोच्छ) ॥१॥” इयं च गाथा किश्चिद्वाचनाभेदतः सूत्रेऽपि दृश्यते । किन्तु मसेपकत्वान्न प्रत्यक्षरं वित्रियते । स्वयं वृत्तानुसारतो भारनीयेति । तन यथोद्देशं निर्देश इति कृत्वा बन्धस्यानानि बाबदगुणस्थानेषु चिन्तयति- भा० पडणीय अंतराइय दयाइ इगारसाहि गाहाहि । तासि अत्यो सुगमो अह य भणइ जेमु ठाणेसु ॥ ४५ ॥ वधं उदय- मुदीरणविहिं च एयरस एस भावत्यो । जेसु ठाणेमु गुणसन्निएसु वधाइया हुंति ॥ ४६॥ तिन्निवि दाराओं तत्थ बंध- ठाणा उ मूलपयढीणं । धट्टाण इमाए गाहाए आह तहि पदम ॥ ४७ ॥ वधुदयुदोरणाणं भावत्योऽयं भणिज्जइ तत्य । मिच्छाइयंघोऊहिं पासपुन्नसमुग्गोव ॥ १८ ॥ सवत्तीवि हु पुग्गल-निचिए लोयम्मि कम्मजोगेहि । इह कम्मरणणा पुग्गलेहि जीररस सबनी ॥ ४५ ॥ अग्गोअयपिंटो इव अन्नोन्झाशुगमसरिससंबंधो। पंधो भन्नइ तेसि जहदिईए अवट्ठाण ॥५०॥ पुग्गलाणे अपरचण-करणपिसेसा सभावी रापि । उदयपचाग विवाग-यण होइ इह उदओ ।। ५१॥ तेसिपि पुग्गलाणं अकालपचाण उदयभापलिया । समइच्छियाण जीव-प्पभावो तत्य दुइपाए ॥ १२॥ जं किर उदयापलिए पवेसणं सा उदीरणा भणिया । निन्दपि च संजोगो (ग) एयपयत्यो सुगम एव ॥ ५३॥ एगछसगढभेया यघट्टाणा हवति ते चारो। चासत्तभट्टउदय-टाणा सत्तट्ठ उपंच ॥ ५५ ॥ दुन्नि य उदीरणाए इस भावणिया उ वित्तिो नेया । अह पत्तेयं पभणइ धंधुदपाईणि उ गुणेषु ॥ ५५॥ १'पयाणाचउरो' पति प्रक्षिप्तगाथया।

·, घस ठाणगेसु सत्तविहं वंधति तिसु य सत्तविहं । छब्धिहमेगो तिनेगवंधगाऽधंधगो एगो ॥ २७ ॥ टी० मिथ्याष्टिसास्वादनाविरतदेशविरतमम चामत्तगुणस्थानलक्षणेषु पा स्थानेषु वर्तमाना जीवाः सप्तविधम- प्रविधं या पध्नन्ति । तपायुर्वन्धकालादन्यतानुसमय सप्तविध वनन्ति । आयुर्वन्धकाले वायुपा सहाष्टविध वनन्ति । 'तिसु य सत्तविह' ति चः पुनरर्थ, त्रिषु पुनः सम्यग्मिथ्यादृष्टयपूर्वकरणानिवृत्तियादरगुणस्थानेषु वर्तमाना जन्तवः सप्तविधमेव धम्नन्ति । सम्यन्मिथ्याष्टिहिं तद्भावे वर्तमानो न म्रियते नाप्यायुर्वध्नाति तत्स्वाभाव्यादितरयोस्त्वतिविशुद्ध- त्वात् तद्न्धाभाव इति । एका पुनः सूक्ष्मसम्परायो मोहनीयायुर्वाः पडेय प्रकृतीर्वध्नाति । मोहनीयस्य चादरसम्पराय- हेतुत्वादस्य च तदभावादायुपस्तु घोलनापरिणामनिवर्णत्वादस्य चातिविशुद्धत्वात् तद्वन्धाभावः । वयस्तूपदान्तक्षीणमोह. सयोगिकेवलिनो योगन्यापारादेकं सातावंदनीयं बन्धन्ति, न शेषाणि तद्वन्धहेत्वभावादिति । एकस्त्वयोगिकेवली योगव्या- पारस्याप्यभावादयन्धक इति गायार्थः ॥२७॥ तदेवं सामान्यतो वन्धविधिर्गुणस्थानेष्वभिहितः । साम्प्रतं तेप्येवोदयविधिमाह- भा० छनु एवमाइगाहाछग वहिं छम् इमाएँ गाहाए । बंध वहिं इगदुगचउपणछगसत्तम गुणेमु छम् ॥५६॥ धंति सगढषिह आउयवंधो अ नत्यि सत्तविहं । अविहमाउबंधे सत्त तिअद्वमनवगुणेमु ॥२७|| आउविणा तद्द मुहुने मोहेण विणा छच वह तिन्नि । उपसंताई सायं बंधति अबंधगो जोगी ॥ ५८ ॥ सत्तविहछ(विह्)यंधगा वि वेयंति अवगं नियमा । एगविहबंधगा पुण चत्तारि व सच वेयंति ॥२८॥. टी० इह ययासम्भवं ये सप्तविधयन्धका अष्टविधवन्धकाः पविधयन्धकाथानन्तरं मिथ्यादृष्ट्यादयः सूक्ष्मसम्परायान्ता

·भकरणम्
उक्ताव सर्वेऽपि नियमाव-निश्रयेन परिपूर्ण कर्माष्टकमपि वेदान्ति, मौदादीनां तेषु अयायभावादिति भावः । एकविध-
बन्धकाः पुनरुपशान्तक्षीणमोइसयोगिक्वलिनचत्वारि सप्त वा कर्माणि वैदयन्ति । तत्र घातिकर्मक्षयात् केवली चत्वारि
भवोषग्राहीणि वेदयति । उपशान्तक्षीणमोहौ, तु. मोहोदयाभावाच्छेपाणि, सप्त वेद्यत इति भावनीयम् । अपरं चेह या
शब्दस्याव्ययल्पनानेकार्थत्वादिदमपि मुचितं दृष्टव्यम, यदुताबन्धकोऽप्दयोगी चत्वारि भवोपग्राहीणि वेदयतीति गाथार्थः
॥ २८ ॥ इदानीमुदीरणाविधिमाह-
भा० सचट्टगाहा उदो तहि उसत्तट्टबंधगा दसम् । इगवंधा उदसंताई तीस इइ गुणेसु ॥५९॥ उदओ मिच्छाइ-
दसम् अहृदयुवसम्मि खीणि सत्तेव । मोह विणा भावगहचउरमा जोगजोगिग्मि ॥ ६०॥ वासदो बहुअत्यो लो बासदा
इमपि विनेय । अबंगोय जोगी वेयइचनारि कम्माणि ॥ ६१ ॥ उदयं भणित्तु पभणइ उदीरण मिच्छादिडि एमाई । गाहाणं
चउगेणं तस्स पुणो एस भावत्यो ॥६॥ उद्दीरणाएँ आइदुचउपगछसु सत्तड तइए अट्ट । सगडनवदसगुणेमुं पेयणियाउय विणा
छञ्च ॥ ३३॥ दसमाइस तिसु पंच उ मोहाऊचेयरहिय वह खीणे । जोगिम्मि य दो गोयं नामं च अजोगि नोदीरे ॥६४||
मिच्छादिटिप्पभिई अटु रिति जा पमत्तो ति । अद्यावलियासेसे तहेव सत्तेवुदीरिति ॥ २९ ॥
टी० मिथ्याऐ प्रभृति याश्यमत्तयतो यावदयाध्याकिावशेषमात्मीयमायुर्न भवति, तावत्सर्वेऽप्यमी निर-
न्तरमष्ठापि प्रकृतीरुदीरयन्ति, नदुदीरणायोग्याथ्यवसायास्य सर्वेष्वपि भावात् । उदीरणास्वरूप तु प्रायुक्तवद्भावनीयम् ।
आवलिकापशेषे स्वायुषि तर्हि का वातत्याह- अद्धे त्यादि,-अद्धा कालरततवाद्वारूपा आलिका अद्धावलिका ।
॥३४॥

·नामस्यापनापालिकाव्यान्छेदेन कालरूपा आवलिरत्यर्थः । सेवादापलिकाशेपा या तदद्धापलिकाशेष तस्मिन्नद्धावलिका- योगे आयुपि यया पूर्वमुदीरितवन्तस्तथैव ते उदीरयन्ति, किन्तु सौव प्रकृतीनं त्वायुफम् । आवलिकाशेपस्य तस्योदीरणायाः पतिपिद्धत्यादिदमुक्तं भवनि-प्रचुरस्थितिकमापुः पतिसमय वेद्यमानं तावदुदीर्यते, यावन्मरणसमये आपलिका शेषा तन्मात्र च तदनुदीर्यमाणमेर वैद्यते तत्स्वाभाव्यादिति । एवमुत्तरतापि सर्वत्र भावनीयमिति । अत्र चाविशेषोक्तावपि सम्यन्मि- श्यावृष्टिरष्टेयोदीरयति, न तु कदाचनापि सोति विशेषो द्रष्टव्यः । सम्यग्मिथ्यादृष्टयायुप आवलिकावशेषताया अभावात, सदापुप्यन्तर्मुहूर्तावशेष एष तद्भाव परित्यज्य सम्यावं मिथ्यात्वं वा नियमात् मतिपद्यत इत्यायुष्कस्यापलिकावशेषकालेऽसौ सम्यग्दृष्टिा स्यात् मिथ्यादृष्टि , न मिश्र इति नास्य सप्तविधोदीरणासम्भव इति गायार्थः ॥ २९ ॥ भा० पिच्छाइयगाहाए अट्ट उईरति इइ च कुत्ते वि। मीसरसटविहोदीरणा व न दु होइ . सत्तविहा ॥ ६५॥ मिस्से मिरसत्तेवर (मिरसा मिच्छेतत्तर) मुहुत्तमेत्ते च एइ आउंमि । सत्तविहउदीरणया आवलिमेचा कहं तत्य ॥६६॥ आवलियाए अद्धापिसेसणा नामठपणमाईणं । आवलियाण पदासेण पत्य कालावली गन्मा ॥ ६७ ॥ पणियाउपवज्जे छफम्म उदीरयंति चत्तारि । अहावलियासेसे सुहमो उइरेइ पंचेव ॥ ३० ॥ टी० पेदनीयायुपी वर्गपित्वा शेषाणि पर्माणि चत्वारो, जना अप्रमत्तापूर्वकरणाऽनिदृचिवादरमूक्ष्मसम्परायल- क्षणा उदीरयन्ति, अनिविशुद्धत्येन वेदनीयापुरुदीरणायोग्याव्यवसायाभावादिह च मुक्ष्मसम्परायस्य पण्णासुदीरणा तार- दो प्रष्टच्याः यावदयापि मोहनीयमालिकांशेषं न भवति । तन्मात्रे तहि तस्मिन् किं करोति ? इत्याह-अहावलिकाशेरे

·प्रकरणम्
आपलिकापात्रायोपे मोहनीयकम्र्मणीति शेषः, सूक्ष्पसम्परायः पञ्चैव ज्ञानदर्शनावरणनामगोजानरावलक्षणाः प्रकृतीदो-
स्यति । आपलिकागनमोहनीयस्योदोरणाभागादिति गाथार्थः ॥ ३० ॥
वैयणियाउयमोहे वज्ज उईरेति दोन्नि पंचेव । अहावलियासेसे नामं गोयं च अफसाई ॥३१॥
टी वेदनीयायुर्योहान् वर्जयित्वा शेपाणि पश्च कर्माणि 'दोन्नि' ति द्वौ उपशान्तक्षोणमोहाबुदीरयतः। तर मोहनीय-
मुदयाभाशनोदीरयतो 'वैद्यमानमेवोदीर्यत' इतिवचनादिनीयायुपौस्तु कारण पूर्वोक्तमेव । ननु किंदावपि सर्दवैतान्पुदीरयत?
नेत्याइ-अद्धाबलिकाशेषे आवलिकामानं प्रविष्टे ज्ञानदर्शनान्तरायक्रमणीवि शेषः । नापगोत्राख्ये दे एव फर्पणी उदीरयति ।
का ? इत्याइ-'अफसाइ ' ति न विद्यन्ते कपाया अस्पैति ' सर्वधनादेराकृतिगणत्यान्मत्वर्थीय इन् अकपायी क्षीणमोह इत्य-
थः । इदमुक्तं भवति-भीगमोहो ज्ञानदर्शनावरणान्तरापाणि अपयन प्रतिसमय वायदुदोरयति, यावत्केरलोत्पत्तिमत्यासनावा-
बलिकामशेषाणि भवन्ति, उत ऊर्वमनुदीरयने क्षापयत्यालिकागतानामुदीरणाभावादिति वदा नापगोनयोरेवास्योदीरणा-
सम्भवः । उपनान्तमोहस्तु सर्वदा पञ्चमोदीरयनि, तस्य ज्ञानापरणादीनां शयाभावेनावलिकापदेशाभावादिति गाथार्थः ॥३१॥
उइरेइ नामगोए छाम्मविवज्जिया सयोगी उ । वहृतो उ अजोगी न किंचि कम उईरेइ ॥ ३२ ॥
टो० सयोगिकेवली पुननिदर्शनावरणदनीयमोहनीयायुष्कान्तरायाणि पटुर्माणि पर्जयित्वा शेपे नामगोताख्ये
दे एष कर्मणी उदीरयवि, येद्यमानमेव दुदीर्यते । तत्र पाविचतुष्टयस्थ क्षीणत्वादनमेव नास्तीति कुतस्तदुदीरणा स्यादेद-
नीयायुपोस्तुदोरणां मागेवोपरतेति नामगोपयोरवेहोदोरणा । बटुंतो उ” इत्यादि । तुः पुनरर्थे तस्य च व्यवहितसम्बन्धोऽ-
॥३५॥

·योगी पुनर्न किश्चित्तौदीरयनि । कयम्भूतो वर्तमानो भवोपग्राहिकर्मचतुष्टयोदपेप्रीति शेषः। ननु यदि तदुदयेऽसौ वर्च सहि वानि किमिति नोदीरयतीति चेत् ! उच्यते-उदये सत्यपि योगसन्यपेक्षत्वादुदीरणायास्तस्य च योगाभावादिति गाथार्थः ॥ ३२ ॥ तदेवं बन्धोदयोदीरणाः प्रत्येकं गुणस्याने पूक्ताः । साम्मत तासामेव सम्भवत इयतीः प्रकृतीपनस्तरसम- कालमेर इयतीचंदपति, इयतीथ उदीरयतीत्येवलक्षणः संयोगः प्रतिगुणस्थान पश्चानुपूऽियो गिगुणस्थानादारभ्य चिन्त्यते । भा० बंधाइतिगं भणियं अह पत्यणुपुविए गुणेसुपि । तिन्हंपि य संजोगी इयदारं पभणई तत्थ ॥ ६८ ॥ अणुदीरंत.अयोगी अणुबइ चाव्यिहं गुणविसालो । इरियावहं न बंधइ आसन्नपुरक्खडोसंतो।। ३३ ।। दी अयोगिकाली गुणैर्दर्शनज्ञानचारित्रलक्षणैविशालो विस्तीर्ण प्रकर्षमाप्त इत्यर्थः । स किमित्याह-उदीरणा- विरिदितत्वादनुदीरयन्नेव चतुर्विधमघातिचतुष्टयमनुभव ति-वेदयति । बन्धमाश्रित्याह-'इरियेत्यादि । ईरणमीयां मिथ्या- त्याविरतिकपायरहितः केवल योगव्यापार इत्यर्थः, सैव ईर्या जीवगृहमवेशे पन्या मार्गों यस्य तदीर्यापन्था ईमिानमत्ययं साता- पेदनीयमित्यर्थः, तकिल पूरुपशान्तमोहादिभिर्वदं अयं पुनस्तदपि न बनाति, तत्सत्यययोगव्यापाराभावान् । कथम्भूतः सनित्याद-'आसन्ने'त्यादि । इह सन् पदेन मोक्ष उच्यते तस्यैव वस्तुष्टस्या सत्वाद । संसारावस्थाविशेपा हि सर्वे कम्ममल- पटलाच्छादितत्वात् , स्वरूपालाभरूपत्वात्, आसन्नः जीवानां बरतुतोऽसन्तएच. मोक्षपर्यायस्तु कर्ममलपटलविनिर्मुक्तत्वात् ।। स्वरुपलाभरूपत्वात् सन् उच्यते ततथ पुरवखडो' इत्युकारस्यांलाक्षणिकत्वादासनः पुरस्कृतोऽग्रीकृतः सन् मोक्षो येन साम- अपुरस्कृतः सन, इदमुक्तं भवति-आसन्नमोक्षस्वयोगिकेवली अबन्धकोऽनुदीरयंश्चतुर्विध वेदयनीति गाथार्थः ॥ ३ ॥ .

·मा० भनोगिरिमापटियं माया पिनेर येथेइ । आसन्न नियट्यत्ती पुरवखडो सम्मुझे य कयो ॥ ३९ ॥ तो पारणम् १३॥ पोलो घेणं सो भाराउपुरस्सदोस्तो । बुमर पुरसडो इह सद्दे ओ (३) लसणविहीणो ॥ ७० ॥ इरिगारमाउता रत्तारि र सर चेय वेति । उरिति दोन्नि पंच व मंसारगयम्मि भयणिज्जो ॥ ३४॥ टी० अनुसाररस्या लाक्षणिकन्यादीपिये मातादनीयकर्मन्यायुक्ता ईपियापुकाः-सातदनीयान्धका उपशान्तिक्षीण- मोहसयोगिकालीन इत्यर्थः । मी सानबन्धकाः गन्तों यथासम्भवं चलारि वा मा पा कर्माणि दयन्ति । तत्र सोगिवली पचारिपटानि, इतरौ नु मोदोदपरहिनत्यात मप्तेति । उदीरयन्नि पुनर्ययासम्भवं वे पश्च,वा कम्ागि । सयौगिोचली नाम- गोप्राय दे पा कर्मणी उदीरयनि । नया सीणमोहोऽपि ज्ञानदर्शनावणान्तरापालिका प्रविष्टेषु पञ्च उदीरपति, नतः परं पूर्वोकपुरगादे एरोदीरगति । उपचानमोइस्तु सदा पश्चैरपि । इदमुक्तं भवति-उपशान्तमोहः मानमेक बनान् सप्तम नोर्वेदयति, पा उदीरपति । क्षीणपोरस्तु सात पान सप्तकनीदियति, पञ्चदेवा उदीरयति । सयौगिरानी तु सातमेकं वाति, उत्पारि मोपपादीगि दयति, दे नामगोने उतीरपतीति । अत्र मासद्विफमाह-संसारगत-मंगारशेष संसारविषपे या भजनीयो- फिरनीयोऽसापमानादिः कस्यचिदस्ति मंमारः कस्यचिन्नास्तीत्यर्पा, क्षीणमोहसयोगिचलिनो सि पुरतः संसार- सपासिदिकलात् । उपान्नमोहम्य तु स्यादप्पुलष्टन अपार्दपदापरावर्तमंसारित्लादिनि गायार्थः ॥ ३४॥ मा० इरिगाहमाउना मजागिषीणोतमनगा भणिया । नौगि चर खीवसमा सग योदीरणाए 3 ||७|| भोगी ।। दो मोमो पुन भाररणगंमिलिणाम । आल्पिा अपविढे पण तदुपरि दुन्दुदीरेइ ।। ७२ ॥ संसारमम्मि ति य || ||१६|| ·. संसारभमणविसयम्मि भयणिज्जा । उपसंतो संसारी, सजोगि खीणा अर्मसारी ।। ७३॥ उप्पच उईरेतो बंधइ सो छदिहं तणुकमाओ । अविहमणुहवंतो सुक्कझाणे उहद कम्मं ॥ ३५ ॥ टी० पूर्वोक्तस्वरूपस्तनुकषायः-सुक्ष्मसम्परायः पूर्वोक्तयुक्त्यैव पड्डियं पञ्चविधं वा उदीरयष्टविय चानुभवन् धमुक्तस्वरूपं वाति । स च तस्यामवस्थायां किं करोतीत्याइ-विभक्तिव्यत्ययाच्छुकध्यानेन प्रविसमयमनन्तगुणं कर्म निर्दहति । थेणिव्यवस्थितस्य हि जन्बोम्मथक यानद्वयमपि लघुचूण्ाद्यभिप्रायेणाविरुद्धमिति शुलध्यानस्यापि ग्रहण, मिह न विरुध्यते । उक्तं च-" सव:पमायरहिया मुणो खीणोवसंतमोहा य । उझायारो नाणधणा धम्मज्झाणस्स निदिट्टा ॥१॥ एए चिय पुराण पुवधरा मुपसत्यसंघयणा । दुण्इ सयोगाऽजोगा सुकाण पराण केवलिणो॥२॥" अप्रमत्तमुनयः सामान्येन सपका उपशमकाच धध्यानध्यातार इनि प्रयमगाथाभावार्थः ॥ये धर्म यानध्यावार इति उक्ताः, एत एव 'पुत्वाणत्ति पूर्वयोः पृयस्त्ववितर्कसविचारकत्ववितर्काविचारलक्षणयोः शुक्ल पानायभेदयोः ध्यातारा, कि त्वयं विशेषः | पूर्वपराधतुर्दशपूर्व विदस्तदुपयुक्ताः । इदं च विशेषणनामत्तमुनीनां, न निन्यानां, मापनुपमरदेव्यादीनामपूर्व विदामपि शुक्ल यानोपपत्तेः। शेष मुगमम्, नवरं द्वयोः परयोरन्त्ययोः मूत्म क्रियानिकृत्युपरतरियाप्रतिपातिलक्षणयोः शुरुभ्या- नभेदयोः सयोग्ययोगिकेवलिनी ययासत्यं ध्याताराविति द्वितीयगाथाभावार्थः । तदेव क्षपकोपशमकयोः शुक्र या- नस्याप्युक्तत्वान्नेह शुक्ल यानादणं विरुदन | वृहचूण्यभिप्रायस्तु सरागस्य सूक्ष्मसरागस्यापि धर्म यानमेव । यस्पुनरिह ·प्रकरणम् शुलथ्यानाभिधानं नहामन्नवीतरागभावमपेक्ष्योपचारतो द्रष्टव्यम् । वीतरागस्यापी शुक्रध्यानसम्भवः । वसंतो उ 100 पहुन, प्रायइ प्राण नियक्सवियारं । खीणकसाो झायइ एगत्तचियक्मविया ॥ १ ॥ मूहुमकिरियं सजोगी झायइ आणं तु नरममालम्मि । केवरिभजोगिनिचं शायद झाणं ममुच्छिन्न ॥ २॥ इत्पलं विस्तरेण ! शेष बृहच्चूर्णितः स्वयमेवार- ।। गन्तव्यम् । अत्र च ववचिद्वन्येन शेत्र नियमयति । क्वचित्तु शेषेण बन्धमिति सर्वयाऽप्यभिधानेऽविरोपादिति गाथार्थः॥३५॥ 'मा० मुहुमोऽद्ववेयगो इद मुकमाणेण डहइ कम्म ति । उत्तं तं आमन्नवीयरागत्तणमयेवख ।। ७४ ॥ ददृवमन्नहा ऊ मुहुमस्स उ धम्ममाणमेवेगं । होई पर्व पुण गुरुयचुन्निभिप्पायत्री चुन ॥७५ ॥ लहुचुनिअभिप्पारणं मुश्माण आइय दुपै । न विरुदं पुत्रधराण होइ मुत्ते जो भणिय ॥ ७६ ।। मबप्पमायरहिया मुणो खीणोवसंतमोहा य । शायारो नाणपणा घम्ममाणस निदिट्टा ॥ १ ॥ एए चिय पुवाणं पुत्वधरा सुप्पमत्थमंघयणा । दुन्ह सजोगाजोगा मुक्काण पराण केवलियो ॥२॥ यगाहाणदुगरस उ भावत्योय नहा उ अपमना । खरगोवसामगा विय धम्मज्झाणरस शायारो ॥७७ ॥ सबप्पमापायगादार यइमो उ होइ भावन्यो। अह एपनिय गाहाइ होइ एसो उ भावत्यो ॥७॥ जे धम्मझायगा उ एएशिप ने वि नेत्र सुधाणे । आइमगाणं मुश्लिमाणयमेयाण दुन्दपि ॥ ७९ ॥ ९वीह झायगा किं तु पुवचउदसपरा उ अपमना । एवं विगेसणं अप्पमत्त-साडूग नेयच ॥ ८० ॥ नो निगयाणं जे मासतुसमाइयाण साहूण । अपुलधराणवि होइ मुक्माणस्स * उपरान्तस्तु पृथपर ध्यायति ध्यान दिनषिधारम् । झोणकपायों ध्यायति एक्स्पषितमविघारम् ॥१॥ । सूरमणिय सयोगी ध्यायति ध्यान तु चरमवाले । भयोगियेवलो निन्य ध्यायति ध्यानं समुचिछन्नत्रियम् ॥ २॥ । . खा ·08- उवउनी ।। ८१ ॥ दुन्हे उ सुकमाणगअंतिमभेयाण जोगजोगिनिणा । झायारो एएचिय दुईयगाहाइएसत्यो ॥ ८२ ॥ उवसनो उ पुहृत्तं शायद झाणं वियफवीयारं । खोणफसायो झायइ एगत्तवियकमविया ॥ ८३ ॥ सुडुमकिरियं सजोगी प्रायइ साणं तु चरमकालम्मि । केवलिअजोगिनिचं झायर झाणे समुच्छिन्न ॥४४॥ अविहं वेयंता छविहमुइरंति सत्त बंधति । अनियही य नियटी अपमत्तजई य ते तिन्नि ॥ ३६॥ टी० अनिचिनिदृत्यममचयतयत्रयोऽपि ते पूर्वोक्तस्वरूपाः परिपूर्णमष्टविर्ष वेदयन्तः पड्विधमापुवंदनीपवर्ने प्रकृति- पदमुदीरयन्त्यायुर्वनै प्रकृतिसप्तकं तु वघ्नन्ति । नन्वममतं आयुरपि बनातीति तस्य किमित्यष्टवियोऽपि बन्यो नोक्ता; सत्य, किन्तु नासौ सयं तद्वन्धमारभते । अपि तु प्रमत्तेनैवारब्धं कदाचित्समययत इति झापनार्य सतोऽप्यविवक्षा । 'अप्रम- नयतिश्च' इति सूत्रे चान्दात्सोऽप्युक्तो द्रष्टव्य इति गापार्थः ॥ ३६॥ तदेवं पथानुपूर्व्या पायो नामग्राहमयोगिकेवलिन आरम्यानमत्तपर्यन्तं बन्धादिभिः संयोगमभिधायाधस्तनानां सामान्येन युगपदिवराह- भा० आउयधार, पमनठाणे करितु अपमते । ठाणम्मि समस्थेई नई विहु कयावि किर तहवि ॥ ५ ॥ भणिजाइ अडविहगो ति अहवा चसदो. सोऽपि । इह भगिओ दयो एवं पच्छाणुपुवीए ॥८६॥ वधाइयसंजोगं अपमत्तं भणित्तु अह ताण । मिच्छासासाइयाण छगुणाणं भगइ संजोग ।। ८७ ॥ अवसेसट्टविहकरा वेयंति उदीरया वि अट्टण्हं । सत्तविहगा वि इंति अगमुइरणे भग्जा ॥२७॥ टी० अवशेषा ये . भणितशेपा मिथ्यादृष्टयादयः प्रमत्तावसानाले अष्टविधं कुर्वन्तीत्यभिधानलक्षणत्वात् कुदादीना ·-- प्रकरणम् यत्पयेऽष्टरियकरा अष्टविका सन्तः किमिन्याह-वेदयन्त्यष्टाविनि गम्यते । उदीरका अप्यष्टानामेव । ननु सात किमिति ३) नोदीरपन्तीति चेत् ? उच्यते, सप्तविधोदीरणा हि येयमानायुष आवलिकाप्रवेशकाल एवं प्रायुक्ता, सा चाष्टविधं बनता न सम्भवति । अष्टविधबन्धौ गायुर्वन्धकाल एव भवति नान्यदा, आयुर्वन्धत्र वेद्यमानायुविभागे त्रिभागत्रिभागे वा याक्द- | नमहत्तं शेष एव सति भवति, तदा चाष्टवियस्पैचोदीरणा । अतो युक्तमुक्तमष्टविधं बनवोऽष्टानामेवोदीरका इति । अत एव नात्र ययादिसंयोगविन्तायाः प्रत्येकचिन्तातो व्यक्तो विशेषः समुपलक्ष्यते । प्रत्येकचिन्तायां समाष्टविधवन्यस्य सप्ताष्टवि- । पोदीरणायात्रामीषा सामान्पेनैवोक्तत्वादन तु संयोगचिन्तायामष्टविषं बनतामष्टविधस्यैवोदीरणेति विशेषज्यवस्थापितत्त्वा- दिति । ' सत्तविहगावी त्यादि । सप्तविधमपि बन्न इवितात्पर्यम, वेदयन्ति तावदष्टविषमेव । 'उहरणे भन्ज'ति । उदीरणामाश्रित्य सप्तविषमष्टविधं वा उदीरयन्ति वेद्यमानायुप आवलिकाप्रवेशकाले आयुर्वत्वात् समाविधं, ततोऽन्यत्राष्टविध- ।' यित्यर्थः । अपरं नेह सम्पम्पिय्यादृष्टिराघुर्वन्धरहितत्त्वान् सर्वदेव सप्तविधं वनानि, अष्टविधं वेदयत्युदीरयत्यपि । प्रायुक्तयु- कन्याविधर्म न कदाचिन्मतविधमपीनि द्रष्टव्यम् । एतच गुणस्थानकानि भूम्यादाबालिख्य यत्रकं कृत्वाऽवहितषिया सर्व भावनीयमिनि गायार्थः ॥ ३७॥ तदतावता 'वयं उदयं उदीरगविहि तिदपि तेसि संयोगमिति व्याख्यातम् । मायने अन्धविपानद्वारम् । तत्र बन्धविधान बन्धभेद उच्यते स च मोदकष्टान्वेन प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशलक्षणः मान्द- । णित इति । पूर्व प्रकृतिपन्यो वक्तव्पस्तस्य च चत्वार्यनुषोगद्वाराणि । तयवा-प्रकृतिवर्णना, सावादिनरूपणा, भूयस्कारादि- प्ररूपणा, सामित्वमरूपणा चेत्यतः प्रकृतिवर्णना नावदुच्यते-तत्र कर्मणो ज्ञानावरणादः स्वभावविशेषाः प्रकृतय उन्यने । ३८ ·नाश्च मूलीचरभेदाद् द्विधा भवन्ति । काः पुनस्ता इत्याशङ्कयाह- भा० अवसमा मिच्छाई पमत्तयंता उ तेमवि अहवंधा ! सगबंधगा वि अड वेययंति य उदीरणे भन्ना ।। ८८ ॥ पेइजमाणउस्सा-बलियाए पविसकालम्मि । सत्तविहा आविणा सेसगकालग्मि अविहा ॥ ८९ ॥ आउयवंधविरहिया मिस्सो वह सत्त चयइ य । उहीरइ अट्टविहं न कयाइ उदीरई सच ॥ ९२ ॥ तिन्ह पि य संजोगो दारति भणितु संपयं भणइ । धरिहाणदार विहाणसद्दी उ मेयत्यो ॥ ९३ ॥ नेभी वहि दाराई चत्तारि महत्थयाइ एयाई । पयइट्टीअणुभाग- पएसर्वपाभिहाणाई ।। ९२ ।। हुँति तदि पयइपभिड्चनन्दमवयोदणत्यमेत्य मुद्दा । मोयगदितं वन्नयति जद्द मोयगो कोई ॥ ९३ ॥ वायावहारवत्थूनिपन्नो इणइ पयइए वायं । एवं पिचसिलेसमवहारिदवेहि निप्पन्नो ॥९४॥ पित्तसिलेस अवहणइ सोवि दिइए उ फीवि दिणमेगं । चिट्टइ अन्नो दिणदुग-माई ता जावमासाइ ॥ २५ ॥ कालं पविचिहइ नो परेण सविणा- समेइ तह सोधि । अणुभावेण सिणिदत्तण-महुरतणगुणेण च ॥ १६॥ कोइ इगगुंणणुभावो अन्नो दुतिमाइसंखगुणभावो । नह कोवि कणिकाइय दवप्पमाणपएसेहिं ॥९७॥ कोइ इगपसइमाणो अवरोदुतिपसइमाणओ होइ । एवं इह कम्मपि हु सन्ना- णावरणमाईहिं ॥१८॥ बहुपुग्गलेहि जणियं पपईए किंचि नाणमायरेइ । किंची दंसण किंजी मुहदुक्खे जणइ एमाई ॥९९॥ ठिइए पिय तीम कोडाकोदाइ कालपरिमाण । अणुभावणं तं पिहुइगदुवाणगतिठाणाई ॥२००। मंदयरसंदतिबाइरसजुर्य नंपि फिल परसेहिं । भापवहुपएसेहि निष्फन होइ कम्मं तु ॥ १॥ यह पढमं वत्तवो पयडियबंधो तहिं च चत्तारि । अणुओग- दुवाराइ नहिं पहम पयडिवन्नणया ॥२॥ दुइयं सायाइपरूषणा उ तइयं तु भूयकाराइ । बन्नणया तह तृरियं सामित्परूवणा ।

·नेव ॥ ३ ॥ इइ पनरमगाहाहि भणिम्सइय तस्थ पयडिबंधम्मि ।
करणम्
३२॥ नाणस्स देसणस य आवरणं वेयणीयमोहणियं । आउयनोमं गोयं तहंतरायं च पयडीओ ।। ३७ ॥
पंच नव दोनि-अहावीसा चउरी तहेव यापाला । दोन्नि य पंच य भणिया पयडीयो उत्तरा चेव ॥ ३८॥
• टो० अत्र प्रथमगायया ज्ञानावरणाया अष्टौ मूलप्रकृत्य उक्ताः। द्वितीयगाश्या तु प्रतिमूलप्रकृतिसम्भविन्यो यथा-
महाज्यं पञ्चादिका उत्तरप्रकृतय इति सहदायार्थः । अधुना गाथाद्वयोद्दिष्टानामेव प्रकृतीनां समुत्कीर्तना क्रियते । तत्र झान-
स्यावरणं पन्नधा भवतीति सम्बन्धः, तद्यथा-आभिनियोधिकज्ञानावरण, श्रुतज्ञानावरण, अवधिज्ञानावरण, मनापर्याय-
भानावरण, कंवलज्ञानावरणं चेति । दर्शनस्यावरणं नवविध, तद्यथा-निद्रा, निद्रानिद्रा, प्रचला, प्रचलाप्रचला, स्त्यानदिः,
चक्षुर्भनावरण, अनभुदर्शनावरणं, अवधिदर्शनावर गं, रेवलदर्शनावरणं चेति । वेदनीयं द्विधा, सातवेदनायमसातवेदनीय
चेनि । मोश्नीयमष्टाविंशतिधा, तत्र निम्रो दर्शनमोनीयमकतयस्तयया-मिथ्यात्वं सम्यमिथ्यान्वं सम्यक्त्वं चेति । चारित्र-
। मोनीयप्रकलयस्तु पञ्चविंशतिः, तथया-पोडश कपायाः, नर नाकषाया । नत्र कपायाः अनन्नानुबली क्रोधो मानो पाया
लोभन, एनपत्यास्पानावरणमत्याग्यानावरणसज्वलना अपि प्रत्येक चत्वारः चत्वारो वक्तव्याः, सर्वेऽपि षोडशना
| नौक.पाया इमे-सीपुंनपुंसकलक्षण वेदवर्ष, हास्यरत्यरतिमोकभयंजुगुप्सालक्षण हास्यादिपर्दू चेति । सर्वा अध्यष्टाविंशति- ।।
मोइनोवरकृतयः । आपुष्कं नारकतिपयनुप्यदेवापुष्कभेदाधनुर्दा । नाम द्विचत्वारिंशद्रेदप । तत्र चतुर्दश पिण्डप्रकृतयः ।
| अष्टाविंशतिः प्रत्येकमकृतयः । तत्र पिण्दप्रकृतयो गतिनाम, जातिनाम, शरीरनाय, आओपाइनाम, मद्यातनाम, इन्धननाम, । ! ॥३९॥

·-- संहनननाम, संस्थाननाम, वर्णनाम, गन्धनाम रसनाम, स्पर्शनाम, आनुपूर्वीनाम, विहायोगविनामेत्येवाचतुर्दशापि पिण्ड- प्रकृतय उच्यन्ते । गतिनामादिभिर्वक्ष्यमाणचतुरादिभेदानामत्र पिण्डनतपतिपादनादिति । प्रत्येकाकृतयस्त्वष्टाविंशतिरिमाः- वसनाम, स्थावरनाम, बादरनाम, सूक्ष्मनाम, पर्याप्तनाम, अपर्याप्तनाम, प्रत्येकनाम, साधारणनाम, स्थिरनाम, अस्थिरनाम, शुभनाम, अशुभनाम, सुभगनाम, दुर्भगनाम, सुस्वरनाम, दुःस्वरनाम, आदेयनाम, अनादेयनाम, यश-कीर्तिनाम, अयश:- कीर्तिनाम, अगुरुलघुनाम, उपधातनाम, पराघातनाम, उच्छ्वासनाम, आवपनाम, उद्योतनाम, निर्माणनाम, तीर्थकरनाम चेति । एव सर्वा अप्येता द्विचत्वारिंशन्नामप्रकृतयः । उपलक्षणं चैताः सूने मोक्ता विवक्षान्तरेण हि सप्तपष्ठिरपि नाममकृतयों भवन्ति, तया पिनवतिट्युत्तरशतं च । तत्र सप्तपष्टिभैदा गत्यादिपिपदमकृतयो नरकगत्यादिभेर्दन भियन्त तदा भवन्ति । तयवा-गतिनाम चतुर्दा, नरकगतिनिर्यग्गतिमनुष्यगतिदेवगविनापभेदादिति । जातिनाम पञ्चा, एकेन्द्रियद्वीन्द्रिय- त्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियपश्चेन्द्रियजातिनामभेदादिति । शरीरनाम पञ्चधा, औदारिकवैक्रियाहारकलैजमकार्मणनामभेदादिति। अङ्गो- पाहुनाम निधा-औदारिक्वैक्रियाहारकाङ्गोपाङ्गनामभेदादिति । बन्धनसंघातनामकर्मणी अत्र पते न गृह्यते, तयोः शरीरा. श्रितसाच्छरीरनामान्तर्गतत्येनैव विवक्षितत्वादिति । संहनननाम पोढा, पजर्षभनाराचपभनाराचनाराचार्द्धनाराचकीलिका- सेवा-संहनननामभेदादिति । संस्थाननाम पोटा-समचतुरस्रन्यग्रोधपरिमण्डलसादिवामनकुञ्जहुण्डमंस्थाननामभेदादिति । वर्णगन्धरसस्पर्मा अप्यत्र पसे भेदरहिता एव एकैकस्वरूपाचत्वारो गृह्यन्ते । आनुपूर्वी नाम चतुर्दा, नरकतिर्यम्मनुप्यदेवा- नुपूर्वीनामभेदादिति । विहायोगनिनाम देवा, प्रशस्तविहायोगतिनामअपशस्तविहायोगनिनाम चेति । एवमेते एकोनचत्वा..

·मकरण
रिंगत्यादिपिण्डमकृतिमेदा अनन्तरोक्तैखसनामादिप्रत्येकमकृविभेदैरष्टाविंशत्या सह नामप्रकृतीनां सम्पष्ठिर्भवति । त्रिन-
बतिस्तु यदा शरीरनाम्नः पृथगौदारिकवैक्रियादारकतैजसकामगवन्धनभेदाद् बन्धननाम पञ्चया विवक्ष्यते । सहातनामाषि
गरीरपनामेदात् पञ्चधा, एवमेता दश । वर्णनामापि कृष्णादिभेदात् पञ्चया, गन्धनाम सुरभिदुरभिनामभेदाद् द्विधा, रस-
नाम विक्तरसादिभेदात् पञ्चधा, सर्वनाम कर्कशनामादिभेदादष्टया, एवमेता विशतिप्रकृतयः । एतासां मध्यावर्णगन्धरसस्पर्शानां
मामान्यतश्रतुणी सप्तपष्टिपतेऽपि गृहीतत्वात् तदपगमे शेषाः पोडश संसिां मीलने पविशतिर्भवति । ततः पूर्वोक्तायाः
सप्तपटमध्ये चैतत्पतेपे नाममकुनीनां त्रिनवतिर्भवति । इह च प्रकारान्तरविवश्वया बन्धननाम पत्रदशविधमपि भवति,
नश्या-औदारिफौदारिफवन्धननाम औदारिकतैजसबन्धननाम औदारिककार्मणवन्धननाम औदारिकतैजसकर्मिणबन्धननाम
एवं वैक्रियाहारकयोरपि मन्येकं चत्वारि २ बन्धनानि वक्तव्यानि । केवलमौदारिकस्थाने वैकिपमाहारकं च वक्तव्यम् । तथा
जसरवन्धननाम नैजसकामगवन्धननाम कामगरसन्धननामेत्येवमेताः पञ्चदश-बन्धननामपकृतयः । अत्र च सामान्यत
औदारिकादिवन्धनपञ्चकस्य विनवतिमध्येपूर्वमेव प्रक्षितत्वाच्छेपा दश प्रक्षिप्यन्ते । जातं नामप्रकृतीनां व्युचरश । गोत्र दिया,
उनैगोत्रं नौगोत्र नेति । अन्तरायं पञ्चपा, दानलाभभोगोपभोगवीर्यान्तरायमेदादिति । एवं च कृत्ला जानावरणे पा-
मनुतपो, दर्शनावरणे नव, वेदनीये दे, मोहनीये सम्यक्त्वमिश्रवाः पचितिः, आयुपि चूतसः, नानि मेदान्तरसम्भवेऽपि
मतपष्टिः, गोत्र दे, अन्तराये पत्र, एवमेवाद्विमत्युत्तरं प्रकृतिश्चतं वन्ये पुरस्तादुपयोक्ष्यते । तदेवं प्रकृतिसमुत्कीर्तना छना।
१'धनमपातनाशकेन मह पविशतिप्रकृतयो भवन्ति 'तिप्र.
॥४०॥

·साम्पतं मतिमकृतिभावार्य उच्यते-वत्रापि ययोदेशे निर्देश इति पूर्व ज्ञानावरणमुच्यते । तत्र ज्ञायते परिच्छिद्यते वस्त्वनेनेति ज्ञानं शातिर्वा, सामान्यविशेषात्मक वस्तुनि विशेषग्रहणात्मको वोधइत्यर्थः। आत्रियते आच्मयते अनेनेत्यावरणं मिथ्यास्वादि. सचिवजीवव्यापाराहतकर्मवर्गणान्त-पातिविशिष्टपुद्गलसमूह इत्यर्थः । ज्ञानस्यावरणं मूलप्रकृतिस्वस्य प्रयपभेद आभिनि- बोधिकज्ञानावरणं, तत्र अभीत्याभिमुख्ये, नीतिनै यत्यै, ततगाभिमुखो वस्तुयोग्यदेशावस्थानापेक्षी, नियत इन्द्रियाण्याभित्य स्वस्वविषयापेक्षी, वोधन बोधी अभिनिधौधः स्वार्थिकतद्धिवोत्पादाद स एवाभिनिवोधिकन । अभिनिबुध्यत इत्यभिनिवौष इति कर्तरि वा, अथवा अभिनिबुध्यते आत्मना स इति कर्मणि स एवाभिनियोधिकमिति । ततश्चाभिनियोधिकं च तत् ज्ञानं चाभिनिवोधिकज्ञानमिन्द्रियपञ्चकमनोनिमित्तोऽश्रुतानुसारी बोध इत्यर्थः । तच द्विपा, श्रुतनिश्रितमश्रुतनिश्रितं च, तत्र । प्रायः युवाभ्यासमन्तरेणापि यत्सहजविशिष्टक्षयोपशमवशादुत्पद्यते, तश्रुतनिश्रितमौत्पत्तिक्यादिबुदिचतुष्टयम् । यत्तु पूर्व श्रुतपरिकर्मितमतेर्व्यवहारकाले त्वश्रुतानुसारितया समुत्पद्यते, तत् श्रुतनिश्रितम, तच्चतुर्दा भवति, तथया-"अवग्रह, ईहा, अपायो, पारणा चेति । पुनरवणदो द्विधा, व्यञ्जनावग्रहोऽर्यावग्रदय, तत्र व्यज्यते प्रकटीत्रियते अन्दादिरर्थोऽनेनेति व्यञ्जनं, किं तदिति चेत् ? उच्यते-उपकरणेन्द्रियस्य कदम्वपुप्पाधाकृतेः श्रोत्रवाणरसनस्पर्शलक्षणस्य चन्दगन्धरसस्पर्शपरिणतव्याणां च या परस्परसम्बन्धः प्रयममुपश्लेषमात्रं तदिह व्यजनमुच्यते, अपरं चेन्द्रियेणाप्यर्थस्य व्यज्यमानत्वात् तदपीन्द्रियं व्यजन- मुच्यते, ततश्च व्यअनेन इन्दियलक्षणेन न्यजनस्य इन्द्रियविषयसम्बन्धलक्षणस्यावग्रहणं परिच्छेदनमेकस्य व्यञ्जनशब्दस्य लोपादयचनावग्रहः । किमपीद'मित्यव्यक्तमानरूपार्यावग्रहादधोऽव्यक्ततरक्षानमात्रमिययः, अयं च नयनमनोवयेन्द्रिय-

·करणम्
चतुष्टयमेदाचतुर्दा, नयनमनसोसाप्यकारित्वेन विषयसम्बन्धाभावादस्य चेन्द्रियस्य विषययोः सम्बन्धग्राहकत्वादिति भावः ।
अर्यत इत्यर्थः, तस्य शब्दरूपादिमेदानामन्यतरेणापि भेदेनानिरितस्य सामान्यरूपस्यावग्रहणमविग्रहः 'फिमपीद पित्य-
ध्यक्तझानमित्यर्थः, स च मनासहितेन्द्रियपञ्चकजन्यत्वात् पोढा, अवगृहीवस्यैव वस्तुनोऽपि किमयं भवेत् स्थाणुरेव नतु
पुरुष इत्यादिवस्तुधर्मान्वेषणात्मकं ज्ञानमीदा, इडनमीदेति कृत्वा, "अरण्यमेतत् सवितास्तमागतो न चाधुना सम्भवतीह
मानवः । मायस्तदेतेन खगादिभाना भाव्यं स्मरारातिसमाननाम्ना ॥ १ ॥” इत्यायन्वयधर्मघटनव्यतिरेकधर्मनिराकरणा-
भिमुखतालिङ्गितो विशेषज्ञानहेतुरिति हृदयम् । साऽपि मनासहितेन्द्रियपञ्चजन्यत्वात् पोटैब, इंहितस्यैव वस्तुनः स्थाणुरेवाय-
मित्यादिनिश्चयात्मको बौघविशेषोऽपायोऽयमपि पूर्ववत् पोदैव । तथा निश्चितस्यैवाविच्युतिस्मृविवासनारूपं धरणं धारणा
। सायुक्तवत् पोदैव । तदेवमविग्रहादीनां चतुर्णी प्रत्येक पड्विचत्वात् व्यजनावग्रहमेदचतुष्टयन सह श्रुतनिश्रितमाभिनि-
बोधिकज्ञानमष्टाविंशतिविधं भवति । अश्रुतनिश्रितेन औत्पत्तिक्यादिबुद्धिचतुष्टयेन सह द्वात्रिंशयिं भवति । अथवा "बहु-
बहुविधतिमानिनिवासन्दिग्धध्रुवाणां सेवराणामि"वि वचनादष्टाविंशविरपि द्वादशपा भिद्यते; तथाहि-बहूनां श्रोतृणामविशेषेण
प्राप्तिविषयस्थेऽपि भवभेर्यादितुर्यसमुदाय क्षयोपशमवैचित्र्यात् कश्चिदवग्रहादिभिः बहु गृण्हाति एकहेलास्फालिनानामपि
श्रद्वादिसूर्याणां पृथक् पृथक् शब्द,गृहातीत्यर्थः । । अपरस्त्बहु गृहाति, अव्यक्तत्र्यध्वनिमेवोपलभन इत्यर्थः । अन्यस्तु,
योपिदादिवायमानतारमधुरमन्द्रादिरहुपर्यायोपेतान् शड्वादिध्वनीन् पृषा जानातीति बहुविधग्राहीत्युच्यते ३ । एकदिप-
र्यायोपेतांस्तु तानेर जानानोऽबहुविधग्राही ४ । अन्यस्तु सिममचिरेणार्य जानाति ५ । अन्यस्तु विमृश्य विमृश्य चिरेगेति
॥४१॥

·। ६ । अन्यस्त्वनिनितमलि गृहावि, न पुनः पवाकयेव देवकुलं ७ । अन्यस्तु पवाकया देवकुलमिव लिनिश्रया, गृहाति ८। तथा यदसंशयं गृहाति, नदसन्दिप ९ । संशयोपेतं तु गृहाति, वत् सन्दिन् ? । तथा यदेकदा गृहीतं वत्मर्वदेवावश्य गृण्हाति, न पुनः कालान्तरे तद्ग्रहणे परोपदेशादिकमपेक्षते तद् ध्रुवं १२॥यत्पुनः कदाचिदेव गृहाति न सर्वदा तदधुवं १२ एवमेनदिशपिदैरवग्रहादवा पूर्वोक्तभेदयुक्ता वस्तु गृहन्वीत्यष्टाविंशत्या द्वादशभिर्गुणितया त्रीणि शतानि पत्रिंशानि तानि चाधुननिश्रितयुदिधनुष्टयेन सह चत्वारिंगानि त्रीणि शतानि भेदानामाभिनिवोधिफज्ञानस्य भवन्ति । तत्रैतावनेदभिन्नस्या- स्पतावझेदमेव यदावरणस्वभावं कर्म तदाभिनियोधिकशानावरणमेकग्रहणेन गृह्यते, चक्षुषः पटलमिवेति । तथा श्रवण श्रुतमभिलापप्लावितार्थग्रहणमत्यप उपलब्धिविशेषः, श्रुतं च तज्ञानं च श्रुतज्ञानं, अथवा श्रूयते असाविति श्रुतं शब्दश्वासी फारणे कार्योपचाराद् शानं च श्रुतज्ञानं, शब्दो हि श्रोतुः सामिलापत्रानस्य कारणं भवतीति सोऽपि श्रुतज्ञानमुच्यते । इन्द्रिय- मनोनिमित्तः भुतानुसारी अभिलापप्लावितो ज्ञानविशेषः श्रुत्वज्ञानमिति तात्पर्यम् । नञ्च विंशतिभेदं, तद्यथा-" जय- 'अक्सरपरसंघाया परिवत्ति तह अणुओंगो । पाहुडपाहुडपाहुडवत्थूपुवा य ससमासा ॥१॥" अस्य व्याख्या- पर्यापन असरं च पदं च सदातश्च पर्यायातरपदसड्याताः पडिवत्ति 'त्ति प्रतिपत्तिः माकृतत्वात् लुप्तविभक्तिको निर्देशः। तयाऽनुयोगो अनुयोगद्वारलक्षणः माभृतप्राभूतं च प्राभृतं च वस्तु च पूर्व च माभृतमाभृतभाभृतवस्नुपूर्वाणि, माकृतता- शिव्यत्यया, का समुच्चयः । एते पर्यायादयः श्रुतस्य देखभेदाः कथंभूता इत्याह- ससमास 'त्ति समासा सझेपो- मीलक इत्ययः, सह समासेन वर्नन्तै ससमासास्ततश्च प्रत्येकं सम्बन्धः, तद्यया-पर्यायः पर्यायसमासोऽक्षरमक्षरसमास एवं

·क
४२॥
शेष्वष्यकृसु मेदेषु योजनीयमिति विस्मृतिभेदं श्रुतं भवतीति गायाक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम्-पर्यायो ज्ञानस्यांसोऽविभागपलि-
छेद इत्यनर्यान्तरं तत्रैको ज्ञानांशः पर्यायोऽनेके तु ज्ञानांशाः पर्यायसमासः, एतदुक्तं भवति-ऊध्यपर्याप्तस्य सत्यनिगोद-
जीवस्य वासर्वजयन्यं श्रुतज्ञानमात्र तस्मादन्यत्र जीवान्तरे या एकः श्रुतलानांशोऽविभागपलिन्छेदसो वन स पर्यायः १ ।
ये बुद्धयादयः श्रुतज्ञानाविभागपलिच्छेदा नानाजीवेषु वृद्धा लभ्यन्ते ते समुदिताः पर्यायसमासः २। अत्राह-ननु निगोद-
जीवसम्भवी पर्यायः पर्यायसमासो वा कथमिह श्रुतज्ञानभेदत्वेन गृह्यते ? वेषां मिथ्यादृष्टित्तन तन्तज्ञानस्य मिथ्यारूपत्वात् ,
सम्पश्रुतविनारस्य नेह प्रस्तुतत्वात्, सत्यं, "किन्तु सम्पमसम्यक्त्वतामुत्सृज्य सामान्यश्रुतहानमात्रमेदाभिधानस्यैव
विवक्षितवाददोषः । अक्षरं त्रिधा-संशातरं व्यञ्जनाक्षरं लब्ध्यारं चेति । वत्र संज्ञाक्षरं विचित्रलिपिस्वरूप, यथा घटाकृतिष्टकार
इत्यादि । व्यन्जनापरं तु जीवव्यापारनिसृष्टवाद्रव्यसमूहं । लब्ध्यक्षरं तु नन्दश्रवणरूपादिदर्शनादेरर्यविनिश्वायकान्ताप्लव-
मानाकारादिवोपलब्धिरूपम् । अनेनैव चेहाधिकारः, श्रुतज्ञानरूपत्वादस्यैव, न खाद्ययोर्जडत्वात् । तत्र अकारादिलब्ध्यक्ष-
राणामन्यतदक्षरम् । एतेषामेव दयादिसमुदयोऽक्षरसमासः ४ । पदं वर्थपरिसमाप्तिः पदमित्यायुक्तिसगावेऽपि येन केन
चित्पदेनाष्टादशपदसहस्रादिममाणा आचारादिग्रन्या गीयन्ते तदिह खते, तस्यैव द्वादशा श्रुतपरिमाणेऽधिकृतत्वात-
'भेदानामेव नेह प्रस्तुतत्वात् तस्य च पदस्य तयाविधाम्नायाभावात् प्रमाण न ज्ञायते, तत्रैक पदं पदपुज्यते ५।
'दयादिपदसमुदायस्त पदसमासः ६ । “गाईदिएयकाए " इत्यादिगापामतिपादितद्वारकलापस्यैकदेशो यो गत्यादिकस्तस्या-
पोकदेशो यो नरकगत्यादिस्तत्र जीवादिमार्गणा यका क्रियते सा सहातः ७ । दयादिमत्या प्रातसमासः ८ ॥
॥४२॥

·गत्यादिद्वाराणामन्यनरैकपरिपूर्णगत्यादिद्वारे जीवादिमार्गणामविपत्तिः । ९४ द्वारद्वयादिमार्गणा तु प्रतिपत्तिसमासः २० । मन्तपपपरूवणया दवपपाणं चेमस्याद्यनुयोगद्वाराणामन्यतरदेकमनुयोगद्वारमुच्यते ११ । तवयादिसमुदायस्त्वनुयोगद्वार- गमासः १२ । माभृतान्तवर्ती अधिकार विशेषः माइतमाभूतं १३॥ तद्व्यादिमयोगस्तु माभृतमाभूतसमासः १४॥ वस्त्वन्तर्वी अधिकारविशेषः प्राभृतं १५ ॥ तद्वयादिसंयोगस्तु माश्वसमामः १६ । पूर्वान्तवर्ती अधिकारविशेषो वस्तु १७ तवयादिस- योगस्तु वस्तुसमासः १८ । पूर्वमुत्पादादिमतीतं १९ ॥ तद्वयादिसंयोगस्तु पूर्वसमासः २० । एवमेते संक्षेपतः श्रुवज्ञानस्य शितिर्भदा दर्शिताः । विस्तरार्थिना तु बृहत्कर्मप्रकृतिपूर्णिरन्वेपणीया । एते च पर्यायादयः श्रुतभेदा यथोचर वीवतीय- रादियोपशमरभ्यत्लादित्य निर्दिष्टा इति भावनीयमिति । प्रकारान्तरेण श्रुतज्ञानं चतुर्दशादिभेदस्वरूपमपि भवति । तच्च अक्सरसणीसम्म सादीयं खलु सपज्जवसियं च । गमियं अंगपविट्ठ सत्तवि एए सपडिवक्खा ॥ १ ॥” इत्यायनुसारत आवश्यकादिभ्योऽनसैयमिति । तस्यैतावद्भेदभिन्नस्य श्रुतज्ञानस्यावरणस्वभावं कर्म श्रुतज्ञानावरणम् । अत्र चाभिनियो- विकतज्ञानयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षलैस्तुल्यमबसेयम् । तपाहि-वामी द्वयोरप्येको "जैत्य मानाणं तत्य गुपनाणं गत्य मुयनाणं तस्थ मइनाण'मिति वचनात् । तथा कालोऽप्येको नानाजीवानाश्रित्य द्वयोरपि सर्वकालमनुच्छेदा- देकजीव तु मतीत्य सातिरेकपद्पष्टिसागरोपमस्थितित्वात् । कारणमपि मनः पठेन्द्रियपञ्चकलक्षणं तुल्यमेव. । विषयोऽपि सर्वदन्यक्षेत्रकालौदयिकादिभावलक्षणस्तुल्य एव । परोक्षत्वेन च द्वेऽपि तुल्ये इति । आह-यद्येवं वर्हि घोरप्येकत्वमस्तु ! भेर्दै १ सत्पदमरूपणाद्रव्यममाण घ ।२ अक्षरं संझि सम्यक् सादिकं खलु सर्पयवसित च । गमिकमगप्रविष्ठं स. शापि पते सप्रतिपदा. ॥१॥ ३ यत्र मतिज्ञानं तत्र श्रुतमानं यत्र श्रुतज्ञान तब भतिज्ञानम् ।

·करणम
3
हेत्वभावादभेदईनूनां चाभिहितत्वात् , तदयुक्तं, भदहत्वभावस्पासवान, तयादि-स्वाम्यादिभिरभेदे सत्यपिलक्षणभेदादन-
{१४३॥
योभैदः । स चानिमुखो नियदो बोधोऽभिनिवोधः, श्रवणं थुतमित्यादिना दर्शित एव । तया मतिपूर्व श्रुतं प्रवर्तत इति
हेतुफलभारा दो। न पवग्रहादिभिरपरिछिन्ने वस्तुनि जातृविच्छतं प्रवर्चवे । तया भेदभेदानेदोऽष्टाविंशत्यादिभेदं मतिज्ञान-
।' मुक्त, विंशत्यादिनई तु श्रुतमा तथा मूकतरनेदानेदो, मूकं हि मविज्ञानम्, अपरसत्यायकत्वात्: मुखरं च श्रुनज्ञान, परमत्यायक-
त्वात् । तया काललक्षणविपयभेदादपि भेदा, मायः साम्मतकालविषयत्वादाभिनिवोधिकस्य, त्रिकालविषयत्वाच्च श्रुतस्येति ।
साम्पादिभिरभेदेऽपि लक्षणादिभिर्मतिश्रुतभेदसिद्धिः । अय सर्वथा भेदमनयोऍगयते भवांस्तदयुक्तम् । किं हि नाम तद्वस्त्वरित
यत्सर्वथा वस्यन्तराद्भियते, घटादयोऽपि द्याकारादिभिरेवान्यतो भियन्तै, सचत्रमेयत्वादिभिः पुनस्तुल्या एवेति । कोऽत्र
मतिश्रुतयोः सर्वथा भेदचिन्तायां तवाभिनिवेशोऽध बहु वक्तव्यम्, तत्तु नोन्यते, ग्रन्यविस्तरभयाविशेषावश्यक न
अपचतोऽभिनित्वादित्यलं मसङ्गेन । तया अवधानमवधिरिन्दिपायनपेक्षमात्मनः साक्षादर्थग्रहणम् । अवधिरेव ज्ञानमवधिज्ञान
अयना अवधिरेव मर्यादा तेनावधिना रुपिद्रव्यमर्यादात्मकेन ज्ञानमवधिज्ञानं, तथाऽनन्तद्रव्यभावविषयत्वात् तत्तारतम्यविव-
सपा अनन्तभेदं, असख्यक्षेत्रकालविषयत्वात् तत्तारतम्पविवक्षयाऽसययभेद, प्रकारान्तरविवक्षया वनुगामुकादिभेदत
आवश्यकादिभ्योऽनुसरणीयम् । तस्यावरणमप्येतावहेदभिन्नमेकग्रहणेन गृह्यते अवथिज्ञानावरणमिति । क्या संक्षिभिर्जीयः
पापयोगेन मनोवर्गणाभ्यो गृहीतानि मनोयोगेन मनस्त्वेन परिणमय्यालम्ब्यमानानि द्रव्याणि मनासीत्युच्यन्ते, तेषां
मनमा पर्यापाचिन्तनानुमुगाः परिणामास्तेषु ज्ञानं मनःपर्यायज्ञानम् । अथवा ययोकस्वरूपाणि मनांसि पर्येत्यवगच्छतीति
॥४॥

·मनापर्यायम् । फर्मण्यण, मनःपर्याय तरझानं चेति-विशेषणसयासः । तच्च द्विधा, ऋजुमतिविपुलमविमेदादिति । मननं मति- विपपपरिरिछतिरित्यर्थः । ऋग्वी अल्पतरविशेषविपयनया मुग्या मविर्यस्य तहजुमतिः, विपुला बहुतरविशेषतया पट्टी मतिर्यस्य स वद्विपुलमतिः । तत्र ऋनुमतरततीयाकुलहीनो मनुष्यलोका क्षेवतो विपयः, विपुलमतेस्तु स एव सम्पूर्गों निर्मलतरश्च । कालनस्त्वेनापति क्षेत्र भूतभाविनोः पत्योपमासनव्येयभागयोरतीतानागतानि संशिमनोरूपाणि मूर्तद्रव्यागोति कमस्तवटीका । अन्ये तु व्याचक्षते-वर्तमानकाले मन्यमानद्रव्याणां भूतभाविनीः पल्पोपमासपेयभामयोर्येऽतीतानागत- पर्यायास्तान् पश्यति, तचायुक्तमिव लक्ष्यते । यतो वर्तमानमनोदव्याणामतीतानागतान् पर्यायान् पश्यन्नसौ फिश्चिन्तानुकूलान् पश्यत्यन्यान्या । बाधा पक्षों न युक्तो, यतो भूतभाविपल्योपमासळ्येयभागमध्ये यान्यसभातमनःपरिणामानि द्रव्याणि नन् पण एर च जानमनोवर्गणापरिणामानि तानि गृहोत्या यदा कविचिन्तयति, तदा तत्सम्बन्ध्यतीतानागतपर्यायान् मनःपर्यायनानी किपरिच्छिननु तापनि काले तद्रव्याणां चिन्तानुकूलपर्यायाणामेवाभावात् । किञ्चैवं व्याख्यापमाने तेनैव विवक्षितवर्तमानकालचिन्तकनान्या चिन्तकैर्यदनोतदिवसादिपु चिन्वितं तन्मनःपर्यायज्ञानिनोऽविषयः प्राप्नोति, तचिन्ता- द्रयाणां वर्नमानचिन्ताद्रव्येभ्यः भायो विभिन्नत्वान्न चैतदिच्छन्ति वृद्धाः। द्वितीयपतस्तु सर्वथोपेक्षणीय एवं, चिन्ताननुकूलप- याणां मना विज्ञान विपपत्वेनानिष्टत्वाचस्माद्भूतभाविनीः पल्योपमासङ्ख्येयभागयोस्वतत्कालभाविचिन्तानुकूलपर्याया: लिहितानि समिभिवर्मन्यमानमनोद्रव्याण्येव तत्तकालसम्बन्धित्येन पश्यति। जीतकल्पभाष्येऽपि चोक्तं "कालं उज्जमई १ 'पाननादपर्याया' इति सि. २ कालत ऋजुमतिर्जघन्योरकटेऽपि पत्योपमस्य । भागमसंख्येयमतीतेप्ये घा काल: द्विषे ॥ १५ जानानि पश्यति तान् मन्यमानान्तु संशिजीयानाम् । तानेव विपुलमतिः वितिमिरशुद्धान्तु जानाति च ॥२॥ .

·नाम गोमए विलियम्स । भागममरोनइम अतीयएस्सेल कालदुर्ग ॥ २ ॥ जाणइ पासइ ते ऊ मणिजमाणे उ सणिजी-
वाण ने नाप विउलमई रिनिमिर मुद्दे उ जागइ य ॥ २॥ ते उ चि' ताननन्तमादेशिकानन्तर्मन परिणतसन्यानिति
गागागमानं सम्मध्यन इत्पनं विस्तरेण, वर्ग तु मलिनो विदन्तीति । द्रव्यतोऽपि च तान्येव । भावतस्तु तत्पयाधि-
तनानुगुणररिमतिरूपा ऋजुमोपियः, चिन्तनीयं तु वायमर्थ गर्नयमूर्त या त्रिकालगोचरमप्यनुमानादेव जानाति, न
गाहान, पा:-"पापरिणतान्येवान्येतानि मनोदण्यागिनत एतदन्ययानुपपत्तेरपमनेनाधिन्तितः " इति देणाक्षादयनान्,
मदुलार्यमा प्रत्ययोजनमनोव्येभ्यचिन्त्यमर्थमनुमिपीते । म ची बायान्यन्तररूपो द्विविधोऽपि विषयः स्फुटतरो बहुतरम
विपुपोगिपोनारगेयः । नदेवमेवयोपोरपि मनःपर्यायभानमेदयोयंदावरणस्वभाव फम्म तन्मनापर्यापज्ञानापरणम् ।
नगा रणरूपमदायमसाधारणमनन्तमपरितोष चोच्यते । तर तनापे शेषडामस्थिकानदर्शनाभावात् , असहायं त्विन्द्रिप-
मनासादापनिरपेमाना रिदात्असाधारण खनन्पसदगत्वाद, अनन्तं त्वासितकालारस्थायित्वाद् , अपरि-
गोप-गपूर्ण मन्पूर्णद्रव्यादिगग्राहियान पल च वग्नानं च केरलशानं तस्यावरणं बलवानावरणम् । अब चायानि
पगाररणानि देशातीनि समानाररणोदनिशानदेशानवाल, केवलज्ञानायग्णं तु संचाति वल्पमाणयुक्पा
साशनस्प मरगतिवान्, एनेतानि पञ्चावरणान्युनसकृतपस्सनिष्पन्नं तु सामान्येन ज्ञानावरणं मूलाकृतियाङ्गुली-
पानिप्पो मुष्टिः, मूलपानीमारवादिसमुदायनिष्पन्नो वा दृक्षा, पृतयुइरूणिरादिनिप्पो वा मोदक इत्यादि, पर-
मुगरपापि भावनीपप । उ पनि शानावरगामा ! इदानीं दनावरणमुन्यते-वर दम्यतेऽनेनेवि दर्शनम् । दृष्टि
॥४४॥

·दर्शनं सामान्यविशेषात्मक वस्तुनि सामान्यग्रहणात्मको बोध इत्यर्थः, तस्यावरणस्वभावं कर्म दर्शनावरणं मूलप्रकृतिस्तस्य मयमभेदी निद्रा, तर द्रा कुत्सायां गतो, नियतं द्राति कुत्सितत्वमविस्पष्टत्वं गच्छति चैतन्यमनपेति निद्रा, नखच्छोटिकादि- मात्रेणैव मुखाववोऽधा स्वापावस्थेत्यर्थः, कारणे कार्योपचारात् तद्विषाकवद्या कर्मप्रकृतिरपि निद्रेत्युच्यते । तथा निद्रातिश्चायिनी निद्रा निद्रानिद्रेति मध्यपदलोपी समासो दुःखमबोधा स्वापावस्थेत्यर्थः, तस्यां हि चैत्यन्यस्यात्यन्तमस्फुटतरीभूतत्वाद्वहु- भिघोलनाप्रकारैःमवोधो भवति, अत:मुखप्रतिबोधनिद्रापेक्षया तस्या अतिशायित्वम, तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि तथोच्यते। उपविष्टः ऊर्द्धस्थितो वा प्रचलति विपूर्णयत्यस्यां स्वापावस्थायामिति प्रचला,तद्विपाकवेद्या कर्ममकृतिरपि तयोच्यते । प्रचला. तिशापिनी पचला प्रचलामचला, सा हि चङ्गमणादिकुर्वतः स्वप्तुर्भवतीति । स्थानस्थितस्त्रमप्रभवां प्रबलामपेक्ष्यास्या अतिशा- यिनोत्वं तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृतिरपि पचलाभचला । स्त्याना बहुत्वेन सड्यातमापना गृद्धिरभिकाहाजायदवस्याध्यवसिता- साधनविपया यस्यां स्वापावस्थायां सा स्त्यानमृद्धिः,तस्यां जानदवस्था व्यवसितमधैमुत्याय साधयति । स्त्याना या पिण्डीभूता ऋद्धिरात्मशक्तिरूपा अस्पामिति स्त्या नद्धिरित्यप्युच्यते, तद्भावे हि प्रयमसंहननस्य केशयार्द्धवलसदृशी शक्ति- भवति । धूयते होतदागमे, कचित् प्रदेशे द्विरदेन दिवा खलीकृत भुल्लकस्त्यानयुदये वर्तमानस्तस्मिन्नेव द्विरदेवद्धाभिनिवेशो रजन्यामुत्याय तद्दन्तयुगलमुत्पाटय स्वोपाश्रयद्वारे सिवा पुनः सुप्तवानित्यादि । अथवा स्त्याना जडीभूता चैतन्यद्धिरस्याम- पीति स्त्यानदि रिति । वादविपाकोया कर्मप्रकृतिरपि स्त्यानमृद्धिः स्यानद्धिा । तदेतन्निद्रापञ्चक दर्शनावरणक्षयोप- अमलयात्मलामानां दर्शनलब्धीनगमावारकमुक्तम् । अधुना यदर्शनलब्धीनां मूलत एव लाभमाणोति नदिर्द दर्शनावरण-

·प्रकरणमा
van तुष्पमुख्यने । पशुपा वस्तुसामान्यांशग्रहणात्मकं दर्शनं चक्षुर्दर्शनं, नस्यावरणं चक्षुर्दर्शनावरणम्, अचक्षुपा चक्षुर्वजेन्द्रिय-
चदृष्टयेन मनसा च यदर्शनं ययोक्तरूपं तदचतुर्दर्शनं तस्यावरणमचक्षुर्दर्शनावरणम्, अवधिना रूपिद्रव्यमदिया अवधिरैव
या करणनिरपेक्षयोपरूपो दर्शनं सामान्यार्थग्रहणमवधिदर्शनं, तस्यावरणमवधिदर्शनावरणम, केचलेन सम्पूर्णवस्तृताचप्राइक-
पोगविशेषरूपेण यदर्शनं वस्तु सामान्यांवग्रहणं नरफेवलदर्शनं, केरलमेव वा दर्शनं फेवलदर्शनं, तस्यावरणं फेरलदर्शनावरणम् ।
५६ च सर्वन दर्शन मामान्यार्थग्रहणमुच्यते, एन उक्त में सामन्नग्गहण भावाणं नेव कामागारं । भविसेसिजण अत्ये सण-
मिनि युगई ममए ॥ १ ॥ अथ च चक्षुर्दर्शनावरणोदये एकत्रिीन्द्रियाणां मूलत एव चक्षुर्न भवति, चतुप्पश्चेन्द्रियाणां तु
। भूतमपि चक्षुम्नयारिप नदुदये विनश्य तिमिरादिना चाऽस्पाएं भवति । चक्षुर्जशेपेन्द्रियमनसां तु यथासम्भवयचक्षुर्दर्शना-
वरणोदयादवगन्नम्पपिस्युक्तं नाविधं दर्शनावरणम् | आरोग्यविषयोपभोगादिजनितमाहादरूप मुख सातमुच्यते, नद्रूपेण
पिपादन पेएन इति मातपैदनीयम् । अनारोग्यादिननिनं दुःखपसातं तपेण विषाकेन पेयत इत्यसातवेदनीयमित्युक्तं द्विविध
। पंदनीयम् । मुपन्नि सत्कृत्येभ्यः पराङ्मुखी भान्ति, जीवा अनेनेति मोहनीयम् । तत्र तयार्थश्रद्धानं दर्शनं तन्मीपति
विपर्याम गमपतीवि दर्शनमोइलीप । त्रिविधं मिथ्यात्वादि । नत्र निथ्यात्वमेकविधादिरूपे पूर्ववद् द्रष्टयन, नादयविषाफ-
पर फम्र्मापि मिथ्यात्यम सम्पमिथ्यात्वं तत्त्वार्ययदानस्पाई विपर्ययत्वमुच्यते, नैकानदमशृद वा जिनमणीनतचश्रद्धा-
नमिन्यधी, नागविपाको फर्म सम्पम्मिध्यान्यम् । अविपर्यस्त निनप्रणीनववश्रद्धानभायेन तु येद्यमानं कर्म मन्यात्व-
र छन् मामाग्यग्रहण भावानां नप कृयाकारम् । अधिशेपियार्थान् दर्शनमिन्युच्यते समये ॥ १ ॥

·मिति । चरन्ति परमपदं गच्छन्ति जीवा अनेनेति चरित्रं तदेव चारित्रं, अष्टमकार कर्म चयरिक्तीकरणाद्वा चारित्र, सर्वसावय- योगनिष्टत्तिरूपो जीवपरिणाम इत्पा, तन्मोहयतीति चारित्रमोहनीयम् । तत्र पोडन कपायाः, पायब्दार्थः प्रानिरूपित एव । तानन्तं भयमनुषचन्तीत्येवंशीला अनन्तानुवन्धिनो, यद्यपि चैतेपां शेषरुपायोदयरहितानामुदयो नारित, नयाप्य- पश्यमनन्तसंसारमौलकारणमिथ्यात्वोदयापकत्वादेषामेवानन्तानुवन्धित्वव्यपदेशः, शेषपाया हि नावश्यं मिथ्यात्योदय- माक्षिपन्ति, अतस्तेपामुदययोगपद्ये सत्यपि नायं व्यपदेश, इत्पसाधारणमेवेषामेवैतन्नामेति । वे च चत्वारः, क्रोधोऽक्षान्ति- परिणतिरूपः, मानो गर्यो जात्यायुद्भवममार्दवं, माया वञ्चनावात्मिका जीवपरिणनिा, लोभोऽसन्तोपात्मको जीवपरिणाम इति, एतद्विपाकायायाः फर्मभकृतयोऽपि तन्नामयाः, एते चत्वारोऽपि क्रोधादयो यथासङ्ख्यं क्षितिघररेखालिस्तम्भवं- शीमूलकुमिरागसमाना अनन्तानुबन्धिन इत्यासेयाः। त एव च क्रोषादयो ययाक्रमं पृथिवीरेखाअस्थिमेपाकईन- रागसमाना अपत्याख्यानावरणा उच्यन्ते, नभोऽसार्थत्वादल्पं प्रत्याख्यानममत्याख्यानं देश विरतिरूपं तदप्याट यन्ती. त्यमत्याख्यानावरणाः । त एव च क्रमेण रेणुरेखा काठगोमूनिकाखमनरागममानाः पत्याख्यानावरणा अभि- धीयन्ते, प्रत्याख्याने सर्वविरतिरूपमादृण्वन्तीति कला । त एव ययासंख्यं जलरेखातिणसलतावंशावलेख. हरिद्वारागसमानाः सज्वलना इत्युच्यन्ते, परीपहादिसम्पाते पारितमपीपज्यलपन्तीति कृत्वा मंशब्दस्य पदर्थत्वादिति, निर्दिष्टाः पोडशापि पाया। इदानीं नव नोपाया उच्यन्ते, तर नोशब्दः साहचर्यवचना, कपाय: सइचरा नोकपायाम्तेषां हि चलानां न माधान्यमस्ति, किन्तु कपायरनन्तानुवन्ध्यादिभिः सहोदयं यान्ति, नद्विपारुमदृशमेव

·किरणम्
सक- रिपाकमादर्शयन्त्रीत्यर्थः, बुधाइपदन्ययंसर्गमनुवर्तन्त इति हृदयम् । एषु च घेदत्रये यदुदये खियाः पित्तोदये मधुराभिला-
॥१६॥
परन् पुरवभिलापः समुत्पद्यते, स फुफुमानिसमानः सीदः । यदुदये घुस शेपोदयादम्लाभिलापवत् खियाममिलापो भवति,
म तृणामिशालासमानः पुंरदः । यदुदये पटकस्य पित्तश्लेष्मोदये मजिकाभिलापवदुभयोरपि खीपुंसयोरभिलाषः समुदेति
स महानगरदाहदावाग्रिसपानी नपुंसकोदः । यदुदये सनिमित्तमानिमित्तं वा हसति वद्धास्यमोहनीयम् । येन रमणीयेषु
वस्तुए मो ममोदते जगतिमाहनीयम् । तद्विपरीचमरतिमोहनीयम । येन नियविभयोगादिविलमनाः शोचनानन्दनपरिदेव-
नादि फरोति नन्छोफमोहनीयम् । येन सनिमिनमनिमित्वं चा विमेति तनयमोहनीयम् । येन शकृतादिवीभत्सपदार्थभ्यो
गुप्मने नन् जुगुप्सामोहनीयमित्युक्ता नोकपायास्तदभिधानाचोक्तं चारित्रमोहनीयं, मोहनीयं नाष्टाविंशतिविधमिति ।
। इदानीमायुः पतिपावते, आयाति भागमान्तर सामतां जननां निश्चयेनोदयमागच्छतीत्यायुरिति नरुक्तीपदव्युत्पत्तिः ।
यधपि प मां फर्म उदयमायाति, वयाप्पस्त्यायूपो विशेषः, यतः शेपं कर्म बद्धं सत्किञ्चित्तस्मिन्नेव भी उदयपायाति,
। सिवितु प्रदेशोदयभुक्तं जन्मान्तरेऽपि स्खविपाकन उदये नायात्येवेत्युभययाऽपि व्यभिचारः । आयुपि स्वयं नास्ति, बदस्य
। तम्मिा भोडोदनाजन्मानपि स्वविपास्तीऽवश्य पदनादिति विशिष्ट स्पैचोदयागमनस्य विवक्षितत्वात् , तस्य ।
नायुप्पेर मझावान् नस्यैरवन्नामेति । अथवा आयान्त्युपभोगाय तस्मिन्नदिने सति तद्भवप्रायोग्पानि मण्यिपि
शेषकर्मापीन्यापुस्तथ चतुर्दा, नारकस्य सती वैद्यमानमायुकं नारकायुकं, तिरवां तियगायुक, मनुष्याणां मनुष्यायुक,
देवानां देवापुष्कमिति । इदानीं नाम प्रोग्यने नमयति परिणमयत्यात्मानं तैरतर्गत्यादिभिः पर्यायरिति नाम । अथवा
॥४६॥

·नारकादिरयं एकन्द्रियादिवा असावित्यादिकं नाम यस्य कर्मण उदय जोवो लभते तत्कायुपचारतो नामेति । तत्र गच्छन्ति मानुवन्ति तथाविधकर्मोदयसचिवा जीवास्तामिति गतिः, नारकादिपर्यायपरिणतिरित्यर्थः, तद्विपाकवेद्या कर्मप्रकृनिरपि गतिः, सैव नाम गविनाम ! ततश्च नरकविपये गतिनाम नरकगतिनाम नारकशब्दव्यपदेश्य पर्यायनिवन्धन नरकगतिनामेवि हृदयं । एवं विर्यइमनुष्यदेवगतिनामापि वाच्यमिति । ननु सर्वेऽपि पर्याया जीवेन गम्पन्ने माप्यन्ते इति सबैपायपि गतिसमसद् इति नैवं, यतो गच्छतीति गौरित्यादिवदविशेषेण व्युत्पादिता अपि शब्दा रूदिती विशेष वन्त इत्यदोपः । जननं जातिरेकेन्द्रियादिशब्दव्यपदेश्येन पर्यायेण जीवानामुत्पत्तिस्तद्भावनिव- न्धनभूतं नाम जातिनाम, तकदित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियजातिनामभेदात् पश्चा, चौकस्य पर्शनेन्द्रियज्ञानस्यावरणक्षयोपशममातदेक- विज्ञानभान एकेन्द्रियाः, एवं यस्प यावन्तीन्द्रियाणि तस्य तान्याश्रित्यानेनाभिलापेन वावन्नेय, यावत् पश्चानां स्पर्शनरसन- घाणचक्षुःयोनज्ञानानामावरणक्षयोपशमात्पञ्चविधज्ञानभाजः पञ्चेद्रियाः, तेषामेकेन्द्रियाणां जातिनामैकेन्द्रियजातिनामेत्येवं यापपश्चेन्द्रियजातिनाम । जाह-नन्वनेन नाविनाम्ना किं भावेन्द्रियमेकादिकं जन्यते ? उत द्रव्येन्द्रियन 1 आहोस्विदेके- न्द्रियोऽयम् ? इत्यादिव्यपदेश इति यी गतिः । यद्यायः पक्षः स न युक्ती, भावेन्द्रियस्य श्रोत्रादीन्द्रियज्ञानावरणक्षयोपशमज- म्पत्वात् “पयोपशामिकानीन्द्रियागीति वचनात्, अथ द्रव्येन्द्रियं जन्यते, तदप्यसारे द्रव्येन्द्रियस्येन्द्रियपर्याप्तिनामोदयजन्यवाद, एकेन्द्रियादिव्यपदेशस्त्येकादीन्द्रियज्ञानावरणक्षयोपशमपर्याप्तिनामभ्यामेव सेत्स्थति, किमन्तर्गडुना जातिनाम्नेति । अत्रोच्यते- आवि कल्पयं वावदनभ्युपगमादेव निरस्त,यत्पुनरुक्तमेकेन्द्रियादिव्यपदेशस्त्वित्यादि,तदयुक्तं, यत इन्द्रियज्ञानावरणक्षयोपशम

·रणम्
१४७
इन्द्रियपर्यामिश्र ययामपं भावन्द्रियजनने द्रव्येन्द्रियनिर्वचने च कृतार्था, कथमेकेन्द्रियादिव्यपदेशनिबन्धनपरिणविलक्षणं
जनयितुमने, न धन्यसा प कार्पमन्यः साधपति, अविप्रसङ्गात् , तस्मादेकेन्द्रियादीनां समानजातीयजीवान्तरेण सह समाना
।। पाया याचिपरिणतिरेरेन्दियादिशब्दवाच्या अवयं जातिनामकर्मोदय एवाभ्युपगन्तव्या तयाहि-यकुलादीनामनुमानादिसिद्धे
इन्द्रियपञ्चकक्षयोपशमे सत्पपि पञ्चेन्द्रियग्रन्दव्यपदेश्यपञ्चेन्द्रियजाविनामकर्मोदयजन्यविशिष्टवाद्यपरिणत्यभायान्न पश्चेन्द्रिय-
।। प्यपदेशो भवति । यधे गोऽयमुनगन मेलफादिशब्दव्यपदेश्यस्यापि पर्यायस्य कारणं किश्चित्ताभ्युपगन्तव्यमिति चेत् !
भा, जानिनाममवेनियादेव तसिद्धि, नचाऽनकान्तेन युवत्युपन्यास एवाग्रह कार्यः, आगमोपपत्तिगम्यत्वात् तम्य,तदुक्तं-
11 थागमोषपत्तिय सम्पूर्णष्टिकारणम् । अतीन्द्रियाणामर्थानां सन्नावमनिपचये ॥२॥ धीर्यत इति शरीरै पविक्षण मागवस्था-
तश्रयापचपान्यां पिनषत्रीत्यर्थः, तथ पञ्चविधरौदारिकादिवर्गणापुद्गरैः क्रियत इति तदात् पञ्चया, औदारिकशरीरादि-
पोपवर्णितमरूपं उदिपार मेयं कापि तन्नामक पञ्चधेर । तत्र यस्य कर्मण उदयादौदारिकार्गणापुद्गलान गृहीत्या
औदारिकशरीरसेन परिणमपति, तदौदारिकशरीरनाम । एवं वैरियाद्दारकजसकार्यणशरीरनामस्वपि स्वस्ववर्गणापुल-
प्राणपशिामेन कारणत्वं वाच्यम, पादयस्य फर्माण उदयात्कार्मणवर्गणापुद्गलान् गृहीत्वा कार्मणशरीरत्वेन परिणमयनि,
तत्कार्मणशरीरनाम । इदं च सत्यपि समानवर्गणापुद्गलमयत्वे स्वकार्यभूतात् कार्मणशरीरादन्यदेव, इद हि कार्पण-
भरीरस्प कारणभूत्न नापकZग उत्तरप्रकृतिः, कार्मणशरीरं पुनरेवदुदयसम्मवित्वादेनकार्य, निम्शेषकर्मणां मरोहभूमिराधारी
या संसार्यात्मनां च गन्यन्नरमपणे साधकतमं करणमित्यन्यदेव स्वकार्यात्कार्मणशरीरान्कारणभृतं प्रस्तुतं यार्मणशरीर-
...---
॥७॥

·नामकर्षति । अहानि शिरउरउदरपृष्टवाइरसंशितान्यष्टौं, तवयवभूवानि त्वदुल्यादीन्युपाङ्गानि, शेषाणि तु तत्सत्यवयवभूता- .म्पङ्गुलिपर्वरेखादीन्पङ्गोपाङ्गानि, जानि च उपाहानि आपाङ्गानि पैतिद्वन्दः, एकपदशेषेङ्गोपाहानीति भवति । तानि च पस्य कर्माण उदयादायेषु त्रिषु शरीरेषु भवन्ति तत्रिविधमङ्गोपाङ्गनाम । तत्र यदुदयादौदारिफशरीरत्वेन परिणतानां | पुद्गलानामहोपाङ्गविभागेन परिणतिर्भवति तदौदारिकशरीराझौपानाम । एवं वैक्रियाहारकासोपाईनान्नोरपि वाच्यम् । जमफार्मणपोस्तु जीवमदेशसंस्थानानुरोधित्वान्नास्त्यङ्गोपाइसंभव इति । एषां चाङ्कोषाशादिशरीररचनाऽसंहतानां पुद्गलानां न सम्भवत्यतोऽन्योऽन्यसन्निपानलक्षणषुद्गलसंदते. कारणं सड्यातनाम तच शरीरपञ्चकभेदात् पञ्चधा । तत्र यस्य कर्मण उदयादौदारिकशरीरत्वपरिणतान् पुद्गलानात्मा सयातयति पिण्डयत्पन्योन्यसन्निपानेन व्यवस्थापयति, तदौदारिकसया- ननामेत्येवं वीक्रयादिशरीरचतुष्टयेऽपि वायमिति । एतेषां च पुद्गलानामौदारिकादिशरीरनाम्नः सामर्थ्याद् गृहीतानां सङ्या- तनामसामदिन्योऽन्यसमिधानेन सध्यातितानामन्योन्यसंश्लेषकारिबन्धननाम । एतदपि गरीरपञ्चकमेदात् पञ्चधा, तत्र पूर्वग्रहीतरौदारिकपुद्गलैः सह परस्परं च गृपमाणानौदारिफपुगलानुदितेन येन कर्मण बनात्यात्माऽन्योन्यसंसक्ताकरोनि- नदौदारिकवरीरबन्धननाम, दारुपाषाणादीनां जतुरालामभृतिश्लेषदन्यवत् । एवं वैक्रियादिचतुष्कऽपि वाच्यम् । अथवीदारिफौदारिफवन्धनादिभेदादिदै पञ्चदशधा पूर्वमुक्तं, तत्र पूर्वबद्धौदारिकपुद्गलः सह गृह्यमाणौदारिकपुद्गलानां येन बन्धः क्रियते, तदौदारिफौदारिकवन्धननाम, एवमौदारिकस्य तैजसेन सह येन बन्धः क्रियते, तदौदारिकतैजसबन्धननामेत्यनया दिशा पञ्चदशापि यन्यनानि वाच्यानि, यदि स्विदं शरीरशुद्गलानामन्योन्यसंश्लेषकारि बन्धननाम न स्यात् नतस्तेषां गरीर-

·परिणत्या संहतानामप्यसम्पदयात्परनाइतकृष्ट स्थितसंहवास्तीमितशक्तूनामिवेकर स्थैर्य न स्यात् इति 1 संहन्यमानभरीरघु-
॥४८॥ । ! गलानां कपाटादीनां लोइ पट्टादिवदुषफारिसंहननमस्पिरचनाविशेषस्तत्पुनरौदारिकारीर एप, नान्येष्वस्थ्यादिरहितत्वात
नेपा, तथ पोदा, वनभिनाराचादि ना वर्ज कीलिका, पभः परिवेष्टनपट्टो, नाराच उभयतो मर्कटबन्नः। ततत्र द्वयोरस्नो-
रुभपनी मकरसन बदयोः पट्टाकुनिना तृतीयेनास्थ्ना परिपेष्टितयोसरि तदस्पित्रयमेदिकीलिकाकारं बजनामकमस्थि
भवति यत्र नववर्षभनाराचे प्रथमम, अपभवन वजनारारं द्वितीय, बज्रदर्जयपभनाराचमित्यन्ये, वर्षभर्ज तु नाराचं
तृतीय, एकतोऽपि मर्कटवा दिनीपपा फीलियाविद्धपदनारावं चतुर्थ, कामनाराचवर्ज कीलिकाविद्धान्विट्यसञ्चित
फोलिकाग्य पञ्चमप, अस्पिद्वयपर्यन्तसंस्पर्शलक्षणां सेवा कलमागतं निपातनात् सेवार्न पष्टमितीद पड्डिधं संहननं यदुदया-
अवति भरीरे तदपि नत् मशिनं पडिधं सहनननाम ( मरयानपतववरचनात्मिका शरीराकृतिस्तदपि पोटा सपचतुरमादि ।
शरीरमरणशास्त्रोक्तममाणरक्षणाऽविसंवादिन्यथतम्रोऽमयो यस्य तत्समचतुरनं समासान्तोऽप्रत्ययः,
अश्यह चतुर्दिविभागोपलासिता शरीरावयवास्वतन सर्वेऽप्यवयवा यथोक्तलमणप्रमाणाव्यभिचारिणो यस्य न न्यूना-
भिशाप्तस्ममचतुरम, इदं च सर्वात्ययेषु लक्षणादिभिस्तुल्यत्वात् तुल्यमुच्यते ।. न्यग्रोधवत्परिमण्डल
न्यग्रोधपरिमण्डलं, रया न्योय उपरि सम्पूनियनोऽपस्वनभागे तु न तथा तथैवेदमपि, नामेवपरि विस्तरबहुलं
मपूर्णलक्षणादिभागमभस्तु न नयेति । सादीति आदिरिहोत्सेधाख्यो नाभरपस्तनो देहभागो गृश्यते तेन आदिना यथोक्त-
लक्षणत्रमाणभाना मह वर्तते गतस्मादि सईमेव हि शरीरमविशिष्टन आदिना मह वर्तन इति सादिलविशेषणान्यथानुपपते.
मत्र-ममा
॥४०॥

·रपस्तनकायस्य विशिष्टता लभ्यते, सादि उत्सेधबहुलं परिपूर्णलक्षणादियुक्तोसेपमित्यर्थों नाभेस्तूपरि लक्षणादिविर्सवादीति । वामन मदरकोष्ट पाणिपादशिरोनीवं यथोक्तलक्षणादियुक्तं शेष तूरउदरपृष्ठादिरूप कोष्ट शरीरमध्ये मडई लक्षणादिरहित पप तामनमित्यर्थः, अधस्तनकायमडई कुन्न पाणिपादशिरोनीवलक्षणोऽवस्तनकायो, मडहो लक्षणादिविसंवादी यत्र शेष नु मध्यफोष्ट ययोक्तलक्षणादियुक्तं तत्कुम्नं वामनविपरीतमित्यर्थः, अन्ये तु दर्शितलक्षणव्यत्ययेन प्रथम कुब्ज ततो वामनः ।। पठन्तीति । हुण्ई तु सपियवेषु मायो लक्षणादिविनिर्मुक्तं भवति यस्यैकोऽध्यवयवः प्रायो न लक्षणादियुक्तो भवति तत्सर्व- । प्रासंस्थित हुण्डपित्पथी, उक्तं च “ तुम्छ वित्यबहुलं, उस्सेहपहुं च मडहकोच । हैडिल्लकायमडई सत्वत्थासंठियं हुँदं ।। ॥ १॥ इति अस्याप्यर्थः संस्थानपट्कस्यापि यथानमं लक्षणसूचको व्याख्यात एव । यदयादिदं पविध संस्थान वपुषि भवति तदपि फर्मेतलामकमिति । 'वर्ण' वर्णक्रियाविरवारगुणवचनेष्विति चुरादौ पठ्यते । ततश्च वर्ण्यतेऽलनियते गुणपत्क्रियते चित्रभूवखाधनेनेति वर्णः कृष्णादिः पञ्चधा 'किम्हा नीला लोहियहालिद्दा चेव तहेव सुकिलया' इति वचनात् । स च जन्नुशरीरेषु यदुदयाद्भवति तद्वर्णनाम । तया 'पस्तगन्ध' अईन इति, गन्ध्यते आघायत इति गन्धो द्विधा सुरभीतर- भेदात् । तथा 'रस' आस्वादनस्नेहनयोः रस्यते आस्वायत इति रसस्विक्तादिः पञ्चधा, 'तित्तगकडुपकसाया अविलमहु- रा रसा य पंचभवे' इति वचनात् । 'चुप स्पृश' स्पर्श स्पर्यत इति स्पर्शः, कईशादिरष्टया, 'फैक्खडमिउगुरुल या सीयाउ- १ तुल्य बिस्तरबहुसभुत्सेधवई व मडभकोष्ट पअधस्तनकायमडभ सर्धशासस्थित हुण्डम् ॥१॥ २ कृष्णनीललोहितहालिना पर तथा प ता. तिफकदुककषापा आम्लमधुरा रसा पक्ष भवेयुः.४ कपमृदुगुरुलघुका शीतोष्णौ च स्निग्धरौ च.

·पकरण
मिणा य निदलकसा य इति वचनात् । एवमतेऽपि गन्धादयो यदुदयाइवन्ति, वान्यपि गन्धरससर्शनामानि बौद्धया-
नीति । द्विसमयादिना विग्रहेण भान्तरीत्यविस्वानं गच्छतो जीवस्यानुश्रेणिनियता. गमनपरिपाटीहानुपूर्वीत्युच्यते
वदिपायया फर्मवकृतिरप्यानुपूर्वी । सा च चतुर्विधा, नवनरकगत्या सहचरितानुपूर्वी नरकगत्यानुपूर्वी तत्समकाले च
पेयमानस्यात् तत्साचारित्वं । एवं निर्यमनुष्यदेवानुपूयोऽपि वाच्याः । गपनं गतिः, सा चेह पादादिविहरणात्मिका
देशान्तरमानिनुन्दियादीनां प्रचिरभिधीयते, नैकेन्द्रियाणां, पादावभावात् । विहापसा नमता गतिविहायोगतिर्ननु च
रिहायसः सर्वगनस्वान् ननोऽन्यत्र गतिर्न सम्भवत्येति व्यवयाभावात् विहायसा विशेषणमनुषपन्नप, सत्पमैतन् , किन्तु
पदि गतिरित्यैवोच्यते, ततो नान्नः प्रथमकृविरपि गतिरस्तीति पौनरूत्या का स्वादतस्तद्वयवच्छेदार्थ विदापोनदणं
कार्य, विज्ञायसा गतिः मर्नितु भवगविर्नरकगत्पादिकेति । सा च द्विधा, प्रशस्ता अभशस्ता च । तत्राद्या गजकलभका-
दरसकटपमादीनां इलरा तु खरोष्ट्रटोलादीनां वद्विपाकयेथा कर्मप्रकृतिरपि सन्नामिका दिपेत्युक्ताः पिण्डमकृतयः । अधुना
मत्येरूरकृतयातन परयन्त्युग्णापमितमाः तस्मादिनन्द, छायाद्युपसर्पन्तीति त्रसास्वत्पर्यावविपाकवेयं पापि वसनाम ।
निष्टनोपेशीला उष्णापभितापेऽपि वरपरिहारासमर्थाः 'कसिपिसिभासीवस्थाममादा चेनि.वरमत्यये स्थावराः पृथिव्यादयः ।।
रेन्द्रिपास्तपारिपाकोयापि स्पाररनाम । नेगोवायुनां नु स्थावरनापोदयेऽपि चलनं स्वाभाविकमेव, न तृष्णाय-
पितापेन दौद्रिपादीनामिय विशिष्टमिति । यस्पोदयाजीवा बादराः स्यूरा भरन्ति तहादरनाम, न चेइ चायित्व
यादातमिई, वादरम्याणीकरण पृपिण्यादिगरीरस्य चाशत्वाभावान्, नमाजीवविपाकित्वेन जीवरमैच कश्चिद्वादर-
1॥४९॥

·परिणामं जनयत्येतन्न पुद्गलेषु, फिन्तु जीवविपाक्यप्येतच्छरीरपुद्गलेष्वपि फाश्चिदप्यभिव्यक्ति दर्शयति, तेन यादराणां बहुतरसमुदिवपृथिव्यादीनां चक्षुपा ग्रहणं भवति, न मुक्ष्माणाम् । जीयविपाफिकम्मंणा शरीरे स्वाक्तिम स्टनमयुक्तमिति चैनैवं, जीवविपाश्यपि क्रोपो भूभत्रिवलीतरविवालिफफलफारसस्पेदनलकणनेवाधानासत्वपरपचनपंयुमभृतिविकार कुपितनरगरीरेऽपि दर्शयति, विचित्रत्वान् फर्मग्रनेरिति । यस्योदयाद सूक्ष्माः पृयिन्यादयः पन भान्ति, तदपि जीववि- पाकियूक्ष्मनापकम्मैति। पर्यातिराहारादिषुद्गलदलिग्रहणपरिणमनहेतुः पुद्गलोपचयनः शक्तिविशेषः। सा च माध्यमेदात् पोढा, तद्यथा-यया वाह्याहारमादाय खलरसरूपतया परिणमयति सा शक्तिराहारपर्याप्तिः । यया तु रसीभूतमाहारं रसा- सुगमासमेदास्थिमजकरूपसप्तधानतया परिणमयनि सा घरीरपतिः। यया तु धानुभूतमाहारमिन्द्रियतपा परिणपयति सेन्द्रियपर्याप्तिः। यया तूच्यासमायोग्यवर्गपाद्रव्यमादायो च्यासतया परिणमण्य मुञ्चति, सोच्यासपर्याप्तिः। यया तु भापापायोग्य वर्गणाद्रव्यमादाय भाषारूपतया परिणमय्य मुञ्चति, सा भाषापर्याप्तिः । यया तु मनः प्रायोग्यवर्गणाद्रव्यमादाय मनस्त्वेन परिणमय्य मुञ्चति, सां शक्तिर्मनपर्याप्तिः । यदुर्ग-आहारसरीरिंदियऊसासयोमणोभिनिधनि । होइ जो दलिपाउ करणं पई सा उ पन्नत्ती ॥ १ ॥ अस्या व्याख्या-इह पर्याप्तिद्विधा, लयितः करणतश्च । तंत्र योऽग्रे स्वमायोग्याः सर्वा अपि पर्याप्तीः समर्थयिप्यते तस्य योग्यतया लब्धिमाश्रित्य भवान्तरालादावपि पर्याप्तिरस्ति । फरणपसिम्त्यर्थ- त्रियां प्रति सापकतमत्वाकरणान्याधारशरीरादीन्युच्यन्ने, तानि यदा सर्वाप्पपि समायोग्या-यारभ्यन्ते तदा भवतीत्यतो लब्धिपर्याप्तिव्यवच्छेदेन करणपर्याप्सलमणमाद: करणं पई'इत्यादि, सुगन्दो लविपर्याहरस्याभेदख्यापनार्थी भिन्नकमय

·किरणम
करणे तु वणितरूपं पति करणमाथित्य पुनः सा पर्याप्तिः कासावित्याइ-बाहारशरीरेन्द्रियोच्वासबाचोमनसामभिनिर्वृत्ति-
॥ ५० ॥ निणनिर्भवति यतो दलिकादाहारशरीरादिमायोन्यवर्गाणापुद्गलसमूहलक्षणातलिक काणमाश्रित्य पर्याप्तिरित्यर्थः । .
ननु पर्यामिः पुद्गलोपचयनः शक्तिविशेषो व्याख्यातः, उत्कथमनाहारादिनिवैतर्क दलिक पर्यासित्वेनोच्यते ? सत्यं,
किस्मत पर्याप्ति, किन्तु तस्या आहारादिपायोग्यदलिकखोपचयः क्रियते, अतः कारणे कार्योपचारात् नदपि दलिक
पर्याप्तिर्वनोकमित्यदोषः। नदेवमेता यथास्य कन्दियविफलेन्द्रियमविपञ्चेन्द्रियाणां चनुप्पश्चपट्सङ्ख्याः पर्याप्तयो यस्यो-
दयानवन्ति, तत्पर्याप्त नाम । येषां हि पर्याप्तयः सन्ति, वे मत्व यात्मयये पर्याप्तास्त एवं पर्याप्तकास्तद्विपाकवे
फर्मापि पर्याप्कनाम । ननु शरीरपपप्त्यैिव शरीर भविष्यति, कि पूर्वोपवर्णितचरीरनाम्ना ? नैतदेवं, साध्यमेदाद,
नयादि-शरीरनाम्ना जीरेन गृहीतानां पुद्गलानामौदारिकादिशरीरत्वेन परिणतिः साध्या, शरीरपतिस्त्वारग्धशरीरस्य
परिसमामिरिति । ना एत ययासं शक्तयो विकला अपर्याप्तय उच्यन्तै, ता यस्योदयाद्भवन्ति, तंदपर्याप्तनाम । शब्द.
प्पुपतिस्तथा । यस्योदयान् मन्येकं शरीरं भवत्येक कस्य जीवस्यैकैकं शरीरमित्यर्थः, तत्सत्येकनाम । यस्पोदयादनन्तानां
जीतानां साधारण शरीरं भवति, नसाधारमनाम । यहुदयाइन्तारिथमभृतिरिथरावयवानां निप्पनिर्भवति तत् स्थिर-
नाम । पदपेन भूनिवाश्वमा अस्थिरा भनि, तदरियरनाम । यस्पोदयानामेपरि शिरमभृतिशुभावयवा भवन्ति
नछुभनाम । निरः प्रमुतिभिहि स्पृष्टः परो हप्यतीति नेपां शुभत्वम् । यस्योदयानामेरघः पादादयोऽशुभांवयवा भवन्ति
मदशुमनाम । पादादिभिरि सधः परो रुप्यतीति तैयामशमलम् । यदयान्मधुरगम्भीरोदारस्वरो भवति, तत् मुस्खरनाम ।
॥५०॥

·यदुदयात् स्वरभिन्नहीनदीनस्वरो भवति तदुस्वरनाम । यदयात् सर्वस्य प्रियः प्रल्हादकारी भवति तत् सुभगमाम । तद्विपरीतं तु दुर्भगनाम । यदुदयेन यत्किश्चिदपि वाणः सर्वस्योपादेयवचनो भवति तदादेयनाम । यदुयायुक्तमपि त्रुवाणः परिहार्यवचनो भवति तदनादेयनाम । सामान्यतस्तप:शौर्यत्यागादिसमुपानितयशसा कीर्तनं संशब्दनं श्लाघनं यश कीति- रयवा सर्वदिग्गामिनी पराक्रमकृता या सर्वजनोत्कीर्तनीयगुणता यश उच्यते । एक दिग्गामिनी दानपुण्यकृता वा कीर्तिर्यशश्च कीधि यमकीची ते यदुदयाद्भवतः तयशकीर्तिनाम । वद्विपर्ययादयश-कीर्तिनाम । सर्वमाणिनां शरीराणि यदुदया- दात्मीयात्मीयापेक्षया नैकान्तगुरूणि नैकान्तलघूनि भवन्ति तद्गुरलघुनाम । एकान्तगुरुत्वे हि बोहुमशायानि स्युरेकान्तल- पुत्वे तु वायुनाऽपि हियमाणानि धारयितु न पारयेरग्निति । स्वशरीरावयवरेव मतिजिह्वाइन्दलम्पकचौरदन्तादिभिः शरीरान्तवर्द्धमानैर्यदुदयादुपहन्यते पीडश्यते तदुषघातनाम । यदुदयादुःप्रधृप्यतया शरीराकृतिः परानाइत्यभिभवति तत्परा- पातनाप । यदुदयादुच्छ्सनलब्धिरात्मनो भवति तदुपासनान । सर्वलब्धीनां क्षायोपशमिकत्वादोदयिकीलम्धिर्न सम्भ- वतीति चेन्नैतदस्ति, पैक्रियाहारकादिलब्धीनामौदयिकीनामपि सम्भवाद्वीर्यान्तरापक्षयोपशमोऽपि च तत्र निमिचीभवतीति सत्यप्यौदयिकत्ये क्षायोपशमिफव्यपदेद्योऽपि न विरुध्यते । अस्त्वेवं किन्तून्छासनाम्नवोरासनस्य सिद्धत्वादुच्छास- पर्याप्तिनिर्विषयेति चेत् । नैवें, सतीमप्युक्यासनामोदयजनितामुरवसनलब्धिमात्मशक्तिविशेषरूपामुच्यासपर्याप्तिमन्तरेण व्यापारपितुं न शक्नुयाद् ययाहि-शरीरनामोदपेन गृहीता अप्यौदारिकादिशरीरशुरलाः शक्तिविशेषरूपां-शरीरपर्याप्ति बिना शरीररूपतया परिणमयितुं न शक्यन्त इति शरीरनाम्नः पृथगिप्यते शरीरपर्माप्तिरैवमत्राप्युच्छासनान्नः पृथगुनधास-

·रणम्
पर्याशिरेष्ट्रव्या, तुल्ययुक्तिरादिति । यदुदयावन्नुभरीराण्यात्मनाऽनुष्णान्यप्युष्णप्रकाशलक्षणमातपं . कुर्वन्ति तदातपनाम,
नदुदपथ रविपिम्बादी पार्थिवशरीरेप्पेव, न घयादिषु, सत्यपि हि तेपृष्णप्रकाशरूपत्वेऽसावातपो न भवति, कि तहि तत्र
तेजोनन्तुषरीराण्येवोष्णस्पशोंदयेनोप्णानि लोहितवर्णनामोदयानु प्रकाशयुक्तानि भवन्तीति । यदुदयाजन्नुशरीराप्यनुष्ण-
महाशात्मकमुयोन कुर्वन्ति, यया यतिदेवोत्तरक्रिपचन्द्रप्रहनक्ष तारारत्नोपधिमणिप्रभुत्यस्तदुद्योतनाम । यदयाजन्तुशरीरे-
प्यामत्यवानां प्रतिनिपतस्थानचिता भवति, वत्सूनपारकल्प निर्माणनाम। तदभावे हि तवककपरलोपाहनामादिभिनिर्व-
तितानामपि शिर उर उदरादानां स्थानत्तेरनियमः स्यात् । यदुदयात्रीयः सदैव मनुजासुरलोकपूज्यमुत्तमोत्तम धर्मतीर्थस्य
पायित पदमपामोति नतीर्थकरनामेत्युक्तं सममेदं नामेति || अधुना गोत्रमुच्यते-तत्र 'गुडशब्दे' इत्यस्माद्धावोग्यवे संशन्धने
प्रधानाधमादिरूपतया अनेन उचैर्नीचैः कुलोत्पत्यादिलक्षणेन पर्यायेणेति ट्रम्मत्यये गोत्रम्, तादृशविषाक्येद्या कर्मभकृतिरपि
गोत्रम् । तच्च दिया उत्तमजातिकुलवलल्पतपऐश्वर्यश्रुतलाभारुपैरष्टभिः प्रकाशन इत्युचर्गोत्रम् । तद्विपर्ययानीपोत्र,
गुणहीनोऽप्युत्मजात्यादिवशाजनः पूज्यते, जात्यादिहीनस्तु गुणवानपि निन्धत इत्युक्तं गोत्रम् ॥ अधुनान्तरायम् । तत्र जीवं
चासाचनं चान्तराऽपवे पततीत्यन्तरायं जीवस्य दानादिकमथै सिसापयिपोर्विघ्नोभूयाऽन्तरा पत्तीत्यर्थः । वच्च पत्रघा,
दानस्यान्तरायं दानान्तरायमेवं लाभादिष्यपि वाच्यमिदमुक्तं भवति, सत्यपि दातव्ये वस्तुनि समागते च गुणवति पात्रे
दानस्प चोत्तम फलचिोपं विद्वा(द)नपि यदुदयादातुं नोत्सहते, तद्दानान्वरायम् । प्रसिद्धादपि दानुगृहे विद्यमानमपि च देय-
मजावं पाश्चानली गुणयानपि च याचको यदुदयान्न न लभते तलाभान्तरायम् । सकुगुष्यत इति भोगः आहारमाल्पविले-
॥५१॥

·करण
वक- चित्परावर्तने, ता ध्रुवन्धिन्यस्ताव सप्तचत्वारिंशद्भवन्ति, तद्यथा-ज्ञानापरणानि पञ्च, दर्शनावरणानि नव, मिथ्यात्वं,
पोडश कपायाः, भयं, जुगासा, तैजसकार्मणवर्णगन्धरसस्पर्शागुरुलघूपयावनिर्माणानि, अन्तरापाणि-पचेति । तदुक्तं-"नाणे-
वरायदसगं देसणनवमिच्छ सोलस कसाया । भयदुर्गच्छनिम्माणमगुरुवाणाइउवधाये ॥ १॥ तैयाकम्मं च इमा सीयालीस
हवंति धुवबंधा । तवचरि पाईओ सेसाओ अधुववन्धाओं ॥२॥" ति पत्तासां सप्तचत्वारिंशतो धुवबन्धिनीनां प्रकृतीनां
सायादयथत्वारोऽपि विकल्या पाप्यन्ते । नत्र ज्ञानावरणपश्चकचक्षुरचक्षुरवधिवनदर्शनचवृष्टयान्तरायपञ्चकलक्षणानां चतुई-
शप्रकृवीनां सूक्ष्मसम्परायचरमसमये व्यवच्छिन्नबन्धानामुपशान्तमोहोऽजन्यको भूत्वा पुनरपि पतिपततों यदेता वनाति, तदै-
नासां सादिबन्धः । उपशान्तमोगुणस्थानं चापातपूर्वाणां पूर्वोक्तहेतुतोऽनादिर्धवाधुवौ यथासङ्ख्यमभन्यभव्यपेक्षया
यद्वक्तव्यौ । सहचलनचतुष्टयस्य त्वनिवृत्तिवादरे बन्धव्यवच्छेद कृत्वोपरि गत्वा पुनः प्रतिपतितस्य जन्तोरवानेव बंधता सा-
दिस्तगन्धस्तच्च स्थानममाप्तपूर्वस्यानादिः । धुवायुवौ यथाक्रममभव्यभव्ययोः पूर्ववद्वाच्यौ । निद्रामचलातैजसकार्मणवर्णगन्ध-
रसस्पगुरुलघूपधावनिर्माणभयजुगुप्सालक्षणानां त्रयोदशानां प्रकृतीनामपूर्वकरणे यथास्थानं बन्धन्यवच्छेदं कृत्वोपरि गत्वा
पतिपत्य पुनस्ता एव बनतः सादिस्तद्वन्यः शेपास्त्वनायादयः पूर्वपदाव्याः । चतुर्णा प्रत्याख्यानावरणानां देशविरतसम्य-
ग्दष्टौ बन्धव्यवच्छेदं कृत्वोपरि गत्वा मतिपत्य पुनस्तानेच वनतः सादिस्वबन्धः, शेषात्रयः पूर्ववत् । अप्रत्याख्यानावरणानां
मानान्तरायदशकं दर्शननष मिथ्यात्वं पोडशकपाया | मयदुर्गच्छानिर्माणागुरुलघुवर्णादिधुपधातम् ॥ १॥ तैजस-
कार्मण घेमाः सप्तचत्वारिंशत् मपन्ति ध्रुवषन्धिन्यः । त्रिसमति प्रकृतष शेषास्त्वध्रुषयम्धिन्याति ॥ २॥

·चतुर्गामचिरतसम्यग्दृष्टौ बन्धव्यवच्छेदस्तदुपरि च देशविरतादों गत्वा पुनः प्रतिपत्य वानेव बनवा' सादिः, शेषात्रयः पूर्ववत् । स्यानदिनिकमिथ्यात्वानन्तानुवन्धिनां मिथ्यादृष्टिः सम्यक्त्वमवाप्यावन्धको भूत्वा मतिपत्य च यदा पुनस्तानेव | वभाति, नदैतद्वन्यः सादिः शेषास्त्वनाधादयः पूर्ववद्भाव्या इति । 'साई अडवियाओ सेसा परियचमाणीओ 'ति परावय॑न्तेऽपरस्याः मकृतेर्वन्धारम्भण बन्धान्निवय॑न्ते इति परावर्तमाना, परावृत्य २ विमुच्य २ पुनः पुनर्वध्यन्त इत्यर्थः, ताश्च त्रिसप्ततिर्भवति । तद्यथा-सातासाते, वेदत्रयं, हास्यरवियुगलं, अरतिशोकयुगल, चत्वा युपि, चतस्रो गतयः, पंञ्चजातया, औदारिक क्रियाहारफशरीराणि श्रीणि, पसंस्थानानि, त्रीण्यङ्गोपाङ्गानि, पसंदननानि, चतर आनुपूर्वी, पराघातं , उच्छ्वास, आत पं, उद्योतं, विहायोगतिद्वयं, सादिविंशतिः, तीर्थकरं, उचैर्गोत्रं, नीचैर्गोत्रं चेविएतामु च मध्ये सातासातवीपुनपुंसकवेदौ दारिकवैक्रियाद्याः प्रकृतपरतावरपरस्परविरह्मत्वात् युगपन्नघध्यन्त इति परावर्त्तमाना उच्यन्ते । पराघावीच्ासनाम्नी नु पर्याप्लकनाम्नैव सह वध्यते, नापर्याप्सकनाम्नेति तयोः परावर्तमानमा । आवपं त्वेकेन्द्रियमायोग्य- बन्धेनैव सह वध्पते मान्पदा । उद्योतं पुनस्तिर्यग्गतिसहचरितमेव वध्यते, नान्यदेति तयोः परावर्तमानता। तीर्थकराहारके तु यथाक्रम सम्यक्त्वसंयमगुणवन्त एव पधान्ति नापरे, इत्यनयोरपि परावर्तमानता । तदेवमेताः परावर्त्तमानाखिसप्ततिप्रकृतयो ध्रुववन्धिनीभ्यः शेपा उद्धरिता वन्धमाश्रित्य सादिका अध्रुवाश्च भवन्ति, नियतकाल एव वध्यमानत्वात् सादिरेतासां चन्धोऽभुवयन्धित्वादेव जातोऽपि पुननिवर्तन्त इत्यधुव इति तात्पर्यमिति गायाथैः ॥ ४० ॥ साम्प मूलप्रकृतिवन्धस्थानानि, तेषु च भूयस्काराल्पतरावस्थितावक्तव्यफलक्षणबन्धमेदान् मरूपयन्नाह-

·किरणम्
॥९॥
भा० एत्तोत्तराम सायाइवन्नणं तस्य ताय धुवअधुवा । महसंखं संगचत्ता तिवत्तरी विय इमा ताओ ॥२०॥
धुवबंधी भय ? कुच्छा १ कसाय १६ मिरछतराय ५ आवरणा १५ । बन्नचर ४ देयकामा२. गुरुलहु १ निमिणो?
बघाया १ ५ ॥२२॥ अधुपुरल २ विउव २ हारग २ गइ ४ जाई ५ खगइ २ आणुपुढीय ४१ संघयणागी ६ तसवीसु २०
स्सास १ तित्या ? यपुरजोयं १ ॥ २२ ॥ परयाय १ थेयणीयारउ ४ गोय २ हासाइदुजुयल ४ तियेयं ३ । इयपय-
डीओ भणिया तेवतरि अधुवया उ ।। २३ ॥ नत्य धुवाणं यो चउविगणो जहा. उ पणनाणा । विग्यपण देसचांग
इगदसमगुणी न बोह ||२४|| समगुणी नौ वैधड़ संजलगाणं चउकय वह य । नामधुवपिनवगं निदुर्ग भयदु[छा ? य
॥ २५ ॥ एत्य किर नाम धुववंधि - नवंगमेवं भणति वहिउणो । वन्नचर ४ तेय?कम्मा?गुरुलहु १ निमिणो१वधाया १ य
।। २६.1 नो वंघइ नवमगुणी छगुणी पचखाणचगं च । नो बंधइ देसजई अप्पचक्खाणचडगं च ॥ २७॥ अणचउगं,
मिच्छत्तं थीगतिगं नो य बंधए सम्मो । उपसंतमुर्दुममाई जड़या किर पडिया ते पुण पि ॥२८॥ बंधति भणियपयडीतइया इह
होइ साइबंधो चि । बंधोणाई उपसंत-माढाणे अपत्ताणं ॥ २९ ॥ भवाणं बंधते अद्भुवयो धुवो अभवाणं । परियत्तमाणि-
यामओ अश्रुविया इइ भणियति ॥ ३० ॥ वासि अधुवत्तमेव भाविनइ जह पराया उरसास । पजणेव समं बझाइ ननस्य
उ अधुढा ॥ ३१ ॥ एगिदियपाओगियक्षसमें आयवं तु वैधेइ । नोजौयं तिरियगई पर्वधर नेयमनत्य ॥ ३२॥ तित्थयरा-
हारदुर्ग नो बंधड़ सम्मसंजमेहि विणा । सायासायाधीपुमपभिई सैसाउ पयडीओ ॥ ३३ ॥ जुगवं नो बझंती परोपर
जेण ता विरुद्धाभो । इय तेत्तरिमधु वा परिमिय समए व बझति ॥ ३४ ॥ इय साईओ जेणं बंधी जाओ पुणो नियत्तेइ ।
॥५॥

·. इय अधुरतं नाहि अणाइ धुरसंभवो नासि ॥ ३५ ॥ चचारि पगइठाणाणि तिनि भूगारअप्पतरगाणि । मूलपगडीसु एवं अवहिओ चउसु नायब्धो ॥ ४ ॥ टी० इहपूर्व तावद्भूयस्कारादीनां स्वरुपमुच्यते-तकविधायल्पवरवन्धको भूत्वा, यत्र पुनरपि पड्विधादिबहुविधवन्धको भवति, स मथमसमये भूयस्कारवन्धः । यत्र त्वष्टविधादिवहुविधवन्धको भूत्वा पुनरपि सप्तविधायल्पतरवन्धको भवति स प्रयमसमय एवात्सतरबन्धः । यत्र तु प्रथमसमय एफविधादिवन्धको भूत्वा द्वितीयसमयादिष्वपि तावन्मानमेव वधाति सोऽ. वस्थितबन्धः । यत्र तु सर्वयाऽबन्धको भूत्वा पुनः पतिपत्य बन्धको भवति, असावायसमयेऽवक्तव्यकबन्यो, अयं वृत्तरप्रकृती- नामेव भवति, न मूलप्रकृतीनां, तासां सर्वयाऽबन्धकस्यायोगिकैवलिनः सिद्धस्य वा प्रतिपाताभावेन पुनबन्धाभावात् , तदे- वमसौ चतुर्दा बन्यो भाति । तदुक्तं-" एकादहिगे पदमी पकादीऊणगम्मि वीओ य । तत्तियमेचे वइओ पदमे समये अव- तो ॥ १॥ मेऽपि दृश्यते असौ, केवलं प्रक्षेपगाथेति । इदानीं प्रकृतगाथार्थः प्रस्तूयते, तर मूलपकृतिवन्धस्थानानि पूर्ण- तस्वरूपाणि चत्वारि भवन्ति, तद्यथा-एफविधस्प बन्धः पड्डिधस्य सप्तविधस्य अष्टविधस्य च । इह चोक्तलक्षणा भूयस्कार- पन्धात्रयोऽल्पतरवन्धा अपि त्रयो भवन्ति, तद्यथा-आयुर्वन्धकालेऽष्टविध षड्वापुनरप्यायुर्वन्धोपरमे सप्तविध वधत आयस- मये प्रथमोऽल्पतरवन्धो द्वितीयादिसमयेषु ववस्थितबन्धः । सप्तविधवन्धादपि सूक्ष्मसम्परायावस्थायां पड्विधवन्धगतस्या- घसमये द्वितीयोऽल्पतरवन्धो द्वितीयादिसमयेषु स्ववस्थितवन्यः । पड्डिधबन्धादप्युपशान्तमोझाचवस्यायामेकविधबन्धगतस्या- १ पकादधिके प्रथम पकाधनके द्वितीयम् । तापल्यावरतीयं पथरी मोपलव्य. 19n • नि त ।

·एमपचे कृतीयोऽस्पनरबन्यो द्वितीयादिसम्येषु त्वचस्मितबन्ध विषयोऽसतरपन्याः। एकविधं च चहा उपशान्तमोहावस्या ॥ ५५|| प्रतिषस्य मयसम्पराये पुनः पविषं बनत अभ्यसमये-मयमो भूयस्कारबन्धो -द्वितीयादिसमयेपु त्वमस्थितवन्धस्ततोऽप्पथ. स्मात् मनिरन्थ मारिप बनव माघसमये द्वितीयो भूयस्कारबन्यो-द्वितीयादिसमयेषु त्ववस्थितबन्धः । आयुर्वन्धकाले स्वष्ट विपन्धगतस्यायमभय एव द्वतीयो भूयस्कास्वन्यो दिनीयादिसमयेषु सवस्थितबन्ध इति त्रयो भूयस्कारसन्याः। एवं ति यया भूपरकारात्पनरसन्धावानावं मूलप्रकृतिषु विषये यान्येकविधवन्यादीनि चत्वारि बन्यस्थानानि । तेषु चतुर्वयि बन्ध- स्थानेपास्पिनो भवति, सातव्योऽवस्थितबन्ध वनुर्वियोऽपि बोद्धव्यच इत्यर्पः । चतुर्वपि बन्धस्थानेषु द्वितीयादिसमयेषु तस्या- वश्यंभावित्वात् स न भूयस्कारासतरमणनमसानोत्रित एवावक्तव्यकबन्धस्तु मूलपकृतिषु न भवतीत्युक्तमेपेति' गायार्थ:- ॥ ११ ॥ साम्जालकनिषु बन्धास्पानानि । तेषु च यथासम्भवं भूपस्कारादीनाह- भा० इनि मूलपयधिरस प चनारि हुंनि गणाणि ? एगरिहछविहसगरिहाइवियंपाभिहाणाणि ॥ ३६॥ रत्ये- गरिहाई प्रमाणे चागु पर्नेय भ्यन्तरपपरोऽवहिपभो तह अवतो ॥३७|| बंधी चउहा तत्थ य इगाइअपयरबंगो । नी पुगररि राम्भेयापाग बहुरंपगो होइ ।। ३८ ॥ सो भूयगावो पढी समयम्मि नत्यऽदविदाइ । बहु वैथिय- । पुगी गती अप्पयरवधि ॥ ३९ ॥ अपपरवंधगो सो पदमे समपग्यि जरिषगविदाइ । पदमसमयम्मि वंड दुइयाई नम्मे ॥४०॥ यंग मोऽरियमो वयो जस्य उन किंचि वयो। पुण पडियरंगो मो उ आइसमये अवतहो ॥४१॥ एगो उत्तरपपरीण पानी मूलएपदि नामि । अन्धगो अमोगी नो वंष मोपुण तदुचं ॥ ४२ ॥ एगादहिगे पदमो एगाई- ·ऊगगो उ वीभो उ । वचियमेतो तइओ पढने समय अवचयो ॥४३॥ एवं च ठिए इगठग-सत्तद्वविहेसु बंधागेमु । चरम- वि विनंतराई बुडीए भूयफाराई ॥ ४४ ॥ एवं विनिप्पयरा नवरं हाणोएँ ते किर हवैति । तब्भावणिया मुगमा एगविहाईसु चडमुं तु ॥ ४५ ॥ दुइपसमयाइसु ठाणेनु हो अवडिओ वयो । मुत्ते अओ य भणियं अवडियो चउसु नायवो ॥ ४६ ॥ अश्वत्तवो नो मूलि-गासु संभवइ इइ पुरा भणिय । संपइ उत्तरयपडिमु वैधटाणाणि तेसुं च ॥ ४७ ॥ वंधा भूयकाराइया उ जहसंभवं मुणेयवा । तत्य य पहर्म तिनी ठाणाणी दंसणे वोच्छं ॥ १८ ॥ तिनि दस अट्ठठाणाणि दंसणावरणमोहनामाणं । एत्य य भूओगारो सेसेसेगं हवइ ठाणं ॥ ४२ ॥ टरी० इह दर्शनावरणस्योत्तरप्रकृतीनां त्रीणि बन्धस्थानानि भवन्ति, मोहस्य दश, नाम्नोऽष्टाविति यथासकरूप सम्ब- न्यः । एवेव च निपु कर्मसु 'भूभोगारो 'त्ति लुप्तस्पादिशब्दस्य दर्शनाद्भूयस्कारादयश्चत्वारोऽपि वयविकल्पा भवन्ति । तदुक्तं-" योगारगहणे गहिया सेसा हवंति चत्तारि । मुत्ते तालपलबे लुतो जह आदिसहो उ ॥ १॥" कयमिति चेत् ? उच्यते-दर्शनावरणोत्तरमकृतीनां वावदमूनि त्रीणि बन्धस्थानानि, नवविधं पविधं चतुर्विधं चेति । तत्र निद्रापञ्चकं चक्षुर- चक्षुरवधिकैवलदर्शनावरणचतुष्टयं चैत्यैवन्नवषिर्ष, एतच्च सास्वादनं यावद्वयते, ततः परं स्त्यानदिविकस्य बन्धो व्यवच्छि- घते, अतो मिश्रादिषु शेष पडिधं घनत आधसमयै प्रयमोऽल्पतरबन्धः । एतच्च पविधमपूर्वकरणसद्येयभाग यावनाति । वतः परं निद्राद्विकस्य वन्ये व्यवच्छिन्ने शेष चतुर्विधं बध्नत आधसमवे द्वितीयोऽल्पतरबन्धः । एतचतुर्विधं सूक्ष्मसम्पराय १ भूयस्कारग्रहणे गृहीताः शेपा भवन्ति चत्वारि । सूचे तालपलम्वेः लुतः ययाऽऽदिशम्दस्तु ॥ ५॥ + - ·-- प्रकरणम् यावयते । नतः कम्पनिपुनापि प्रतिपय पहिषं बध्नव आधसमये मययो भूयस्कारवन्धरवतोऽपि प्रतिपत्य नवविध कन्नत भापसमय द्वितीयो भूपाकारबन्योऽत्र च नवविधादिषु विष्वपि बन्धस्पानेषु द्वितीयादिसमयेषु तदेव बानवोऽवस्थि- नपन्य इति प्रयोऽस्पितबन्धाः, यदा तूपश्चान्तमोहावस्यायां दर्शनावरणमकृतीनां सर्वयाऽबन्धको भूत्वा पुनरद्धाक्षयेणे व पनिपत्य गर्विध वनाति, तदायसमपेऽवराव्यकबन्यो भ्यस्काराधुचितलक्षणायोगात् भूयस्कारादिभिर्विकल्पकतुं न शक्यन्त इति कुला, दिवयादिसमयेणु त्वाप्यवस्थितबन्धः । यदा तूपशान्तमोहावस्थायामेवायुस्मयेणानुत्तरसुरेपूत्ययते वदा तत्र प्रथमसमय पर पदिय वश्तो द्वितीयोऽवक्तव्यकवन्धो द्वितीयादिसमयेषु त्ववस्थिववन्यस्तदेवमत्र द्वौ भूयस्कारवन्धौ द्वावल्प- नरसन्धी दातव्यफरन्धी अवस्पिनबन्धारत गणनया पद् भवन्तोऽपि पन्धस्थानानि श्रीपेवेति उद्भेदात्रय एव भवन्ति । मोरनीपम्पोत्तमतिपन्यापानानि दशामूनि भवन्ति । २२ ॥ २१ ॥ १७॥ १३ ॥ २१५१४।३१२११। तत्र मिथ्यात्वं, पोरस फाया, अन्यतर एको वेदो, हास्यरतियुगलारनिशोकयुगलयोरन्यतायुगल भयं जुगुप्सेत्येतद् द्वाविंशतिविध मिथ्या- रहित पभाति । एषैव द्वाविंशतिमिथ्यात्वरचिता एक्विविर्भवति, नवरं पेदा स्त्रीवेदपोरन्पहरो वाच्या, तां च सास्वादन पर बानि । अनन्तानुवन्धिष्टपापा बादश कपायाः पुटर पूर्वोक्तयुगलद्वयेऽन्यतरयुगलं भयं जुगुप्सा चेत्येताः सप्तदश। | एतद्वन्या मिश्राविरतपोल भाति । ता एवापत्याख्यानापरणचतुष्टपवायोदश भवन्ति । तत्पन्न देशविरत एव यति । तर एर प्रत्यारयानाररणचतुष्पान्या नव प्रमत्तो यात्पश्यत्तापूर्वकाणावपेता एव वनीता, नवरं हास्यरतियुगलमैवानपो- । कन्यम, नारवियोकयुगलम् । पवार सम्वलनाः पुरुषवदश्वेत्येताः पञ्चानिनिमाइरो समावि ! पुषेदवन्धे व्यपरिकले -- ·स एव सम्मलन पतुष्टयं पनि । फोमान् प्यारिसने शेपं सज्वलनश्यं स एव पनाति । मानअन्य व्यवस्छिो शेष राज्वलना रा पर काति। मायामन्चे गारिणी शेपमे सवलनलोभ स एव बध्नाति, नान्ये । एषु च दशमु पन्धस्यानेषु नम भूयरकारममा भालि । एकाधिपभामि मतिपरयोकरवरूपं वितियं धधत आघसमये प्रथमो भूयस्कारयन्भो विविधानिमिभ गास्म विगीग, ए मती तापसेगग, गायफपिशसिमाधा' माविंशतिपन्धं गतस्य नवमो. भूपरकारमन्धः शरसन्धारणको शामिशविविधभात राहत शामिषपन्न गतस्यापसमये प्रथमोऽस्पतरपन्या । सप्तदशविधानयोदशाभि गतस्प प्रितीपरततोऽपि नमपि गतम सूतीग हरणे तापमेयग, गापा दिविषमन्धादेकविधगन्धं गतस्याटमोऽस्पतरपन्या । गनु माथितिषम्भादेविषातिगमग ममोऽस्तरमाकरमाफ इति पेत् । नेयम, असम्भवादेव, वयापि द्वारिंशति मिपा- धिरेर भगायेफनिशति सामापन पर विपाधिरणन्तरमान शास्वादनः प्रजति । गेन दापिक्षतेरेकरिश निगमन स्पात, किन्तूपशमसम्माधिरेग' सारसामान पतिलगा, तगार दापिंधर सप्तदशबन्धगमनमेर भमतीत्यष्टानेवारपत- रबन्धाः । जनतष्पकन्धौ तु दो भगःशुपक्षINNण मतिपरम पुनरेक रामलनलो पातिदायसमपे म एमोऽधक्तम्पकमन्धोऽयोपशान्तमोहावस्यापामेवाण वागुगरपुरेपगते, तदाऽपसमय एन समति बनतो दिलीपोभक्तव्यकान्धः । दशस्वपि मोहनीयवन्यस्याने द्वितीयादिरामवस्थितषन्धो लभ्यत इत्यास्पितमन्या दमान- देव " ना भूयगारधा अद्वैव य हुँति अस्पतरबंधा। दो अपगधा अवडिया दस उ मोपम्मि ॥ १॥ नानो . नमस्कारबाधा अष्टौ पक्ष भवस्यस्पतरयन्धाः । मो अपायकाची अपस्थिता पौष मी ॥१॥ N. - AM कार बन्धः। इतावमापापापण. ""

·करणम्
स्थानान्यमूनि । ३।२५ ॥ २६ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥३१॥३॥ वत्र तैजस कार्मण वर्गादिचतुष्क अगुरुलधूपयात निर्मा-
॥५॥
णमित्येता नव प्रकृतयो ध्रुवन्धिन्यः सर्वैरपि चतुर्गतिकनीवरमाप्त विशिष्टगुणैः भतिसमयमवश्य वध्यमानत्वात्तया तिर्यग्गति-
स्नियंगानुपूर्वी एकेन्दिपजातिः औदारिकशरीरे हुण्डसंस्थानं स्थावर पादरमूक्ष्मपोरन्यनरत् अपर्याप्तकं प्रत्येक साधारणयोर-
न्यवरम् अस्थिरं अशुभं दुर्भागं अनादेयं अयश कीर्तिरित्येताचतुर्दश प्रकृतयो ध्रुववन्धिनीभिर्नवभिः सह प्रयोविंशतिर्भवत्येता
दिविजनुपश्चेन्दिपाणामन्यतरो मिथ्यादृष्टिरेवापर्याप्तकेन्द्रियमायोग्य वनाति, पञ्चविंशति पुनः पर्याप्तन्द्रियमायोग्यां
तत्रोत्सादयोग्या नाना जीवा बान्ति तत्र च त्रयोविंशतिः पूर्वक्तित्र पराघातोच्यासाभ्यां सह पञ्चविंशतिर्भवति ।
।। नवरमपर्याप्तकस्थाने पर्याप्तकं, स्थिरास्पिरशुभाशुभपशकीयशालीनीनां पराचिर्वाच्या । एवमेषा पञ्चविंशतिरन्येषा-
मपि विकलेन्द्रियादिजीवानां पायोग्या नानाभौ सम्भवति, पलं ग्रन्यनिस्तरमयात् परस्थानत्वाच नेहोच्यते, 'सप्तति-
। कायां च सविस्तरोऽन्वेषणीयः । एवमुनरेवपि बन्धस्थानेषु गमनिकामात्रमेवाभिवास्यत इति । एव पञ्चविंशतिरातपो-
। पोतयोऐकतरनक्षेपे षड्विंशतिर्भवति । सा च पर्याप्त केन्द्रियमायोन्यैव वन्यते, नान्यप्रायोग्या । बन्धकाच तत्रोत्पादकयोप्रया
।। जीवा द्रष्टव्याः । अष्टाविंशति तु देवगतिमायोग्यां तिर्यन्मनुप्यास्तत्यायोग्यविशुद्धा वनन्ति । वयथा-देवगतिर्देवानुपूर्वीपत्रे-
।। दियजानिक्रियहिक समचतुरर्स, उपहास पराघानं प्रशस्तविहायोगविखस बादरं पनि प्रत्येक स्थिरास्थिरयोः शभाशुभ-
पोर्यशकीयंशाकीर्योः पृथगेकैकमन्यत्तरदाच्यम, सुभगं मुस्वरमादेयमित्येता एकोनविंशतिर्नवभि(बबन्धिनीभिः सहाष्टाविंश-
तिर्भवति। एतस्या अष्टाविशतेमध्ये वीर्षकरनाममन्ये प्रक्षिप्ते एकोनत्रिंशद्भवति । वां च सम्यग्दर्शनिनो मनुप्या एव पद्धतीर्थ-
॥७॥

·करनामानो देवगतिमायोग्यां वनन्ति । अथवा पर्याप्तपश्चेन्द्रियतिर्यवसायोग्यापीयमेकोनत्रिंशतभ्यते । तत्र पर्याप्तिकेन्द्रि- यसायोग्या या पञ्चविंशतिरुक्ता, वस्या मध्ये औदारिकालोपाङ्गेऽन्यवरसंहननेऽन्यतरस्वरे विहायोगी चान्यतरस्यां विता- यापसौ भवति नवर केन्द्रियजातिस्थाने पञ्चेन्द्रियजातिनाय स्थावरस्थाने त्रसं• वाच्यम् । इदानीं त्रिंशदुच्यते, साच पूर्वोकापा अष्टाविंशर्मध्ये आहारकट्रिकक्षेपे भवति। केवल स्विर भयकीय एव वाच्या, न मतिपक्षाः, बन्धको चास्या अममत्तापूर्वकरणाविति । अथवा कविदिह बद्धतीर्थकरनामकर्मा दिवि समुत्पन्ना, पुनरपि मनुष्येषत्पत्स्यत इति मनुष्यगति- पायोग्यां तीर्यकरनामसहितां विंशति देवो वनाति । तद्यया-मनुष्यद्रिक पञ्चेन्द्रियजाविरौदारिकदिकं समचतुरस्र वर्षभनारा- चं परापातं उरवास प्रशस्तविहायोगतिखसादिचनुष्कं स्थिरास्थिरयोः शुभाशुभयोर्यशकीर्यशकीर्योः पृथगेकैकं वा- च्यम् । मुभगं मुस्वरं पादेयं तीर्थकरमित्येता एकविंशतिर्नवभिधुंबन्धिनीभिः सह त्रिंशद्भवति । इदानीमेकत्रिंशदुच्यते सा च देवगतिमायोग्या आहारकटिकवन्धसहिता या पूर्व त्रिश्चदुक्ता तन्मध्ये वीर्यकरनामबन्ये मोपे भवति । वां चाममत्तयतिः | कियन्नमपि भागं यावदपूर्वकरणय देवगतिमायोग्यामेव बध्नाति । एकविषवन्यं तु यश-कीचिंस्वरूपमपूर्वकरणानिवृत्ति- बादरमुक्ष्यसम्परायाः स्वरुपैणैव बान्ति, नतु कस्यचित्लायोग्य, देवगतिमायोग्यस्यापि बन्यस्यापूर्वकरणमध्ये व्यवच्छिन्नत्वा- त् । तदेवं स्वरूपतोऽष्टावयुक्तानि सलेमतो बन्धस्थानानि, साम्मतमेतेषु प्रकृता भूयस्कारादय एव विचिन्त्यन्ते । तत्रेभ्यस्का- रबन्धाः षट् । तथाहि कस्यचिदपप्तिकेन्द्रियप्रायोग्यां त्रयोविंशति बद्धा वत्सायोग्यविधिवशान् पपिचविविध बन्ध ग- तस्पायसमये मयमो भूयस्कार बन्धः । इतोऽपि तत्मायोन्यविमृद्धितः पविंशतिबन्धं गतस्य द्वितीयस्तथैवाष्टाविंशतिबन्ध

·--
है
प्रकरणम्
॥२८॥
गतस्य तृतीय परामुपर्युपरि नावनेयम्, यावदाहारक दिक्सहिवां त्रिशति बद्धा एकत्रिंशद्वन्ध गतस्याघसमये षष्ठो भूयस्कारब-
धोऽया यशकीर्तिलक्षणनेकविध बद्धा श्रेणैर्निपततः पुनरपूर्वकरणे एकत्रिशतं बनतः पष्ठ एव भूपस्कारबन्धा, न सप्तमः,
एकशिललक्षणस्थानकस्योभषयाऽप्येकवादिति । अस्पतरबन्धारनु सप्त तापूर्वकरणे देवगनिभायोग्यामधाशिविमेको
नत्रिचनं वा त्रिशतं वा एकोनविंश वा बदा तद्वन्धव्यवच्छेदे एकविषबन्ध गतस्याघसमये प्रयमोऽल्पतरबन्धः । एकत्रिंश-
द्वन्यास विशद्वन्यं गतस्य दितीयोऽत्पतरखधः । एतच कयं सम्भवतीत्युच्यते-इह , कश्चिदाहारकदिकतीर्थकरनामस-
प्तिा पूर्वाभिहितामेकत्रिंशतं बड़ा दिवि समुत्पन्नस्तस्य प्रयमसमय एव मनुप्पगतिमायोग्यां पूर्वोक्तामेव त्रिंशतं बघत
एकत्रितसिंगहन सम्भवति । ततस्तस्यैव टिवश्युत्वा मनुष्येपुत्पन्नस्य पुनरपि देवप्रायोग्या पूर्वोक्तां तीर्थकरनामसाहितां
।। पूर्वाभिदितावकोनत्रिशत बन्नवस्तृतीयोऽत्पतरबन्धः । पदा तु वियन्मनुष्याणामन्यतरस्तिर्यवमायोग्यां पूर्वोक्ता कोनत्रि-
मन रमा नयाविषविभूद्धिवंशादेवगतिमायोग्यामष्टाविंशति पभाति तदा चतुर्यः । अष्टाविंशतेश्च तपाविषसलेशवनादेक-
दिपायोग्यं पदिशनिबन्ध गवस्य पत्रमस्ततोऽपि पश्चविंशविन्यं गतस्य पटा, ततोऽपि त्रयोविंशतिबन्धं गतस्यायस-
मये सतमोऽस्पनरबन्धः । भवक्तव्य करन्यास्त्विह त्रयो भवन्ति । तत्रोपचान्नमोहावस्यायां नामकर्मणोऽनन्धको भूत्वा इहवा-
पमानादासपेण पतिपय यदा पुनरप्येकविध गति, तदायसमये प्रयमोऽवक्तव्यानन्या, अयोपशान्तमोहावस्थायामेवायु:-
सगान्धको भूताऽनुनरवरेस्त्रयते, उपानतीर्थकरनामा च भवति, तदा वस्य तत्र प्रपमसमष एव मनुष्यगतिमायोग्यां पूर्वो-
कसा वीर्यकरमरितां त्रिशतं बनती दिखीयोऽवतव्यकायोऽयानुपाततीर्थकरनामा तदा तीर्थकरनामररितां तर मनु
॥५८॥

·-
प्यगतिमायोग्यामकोनविंशति बनतस्तृतीयोऽवक्तव्यकबन्धः । एषु चाष्टस्वपि वन्यस्थानेषु द्वितीयादिसमयेषु सर्वत्रावस्थितन-
न्धो लभ्यत इत्यवस्थितबन्धा अष्टौ, तदेवं 'छम्भूयगारवधा सत्तेव भवति अपतरबंधा । तिम्नवत्गबंधा अवडिया अद्वनाम-
मि ॥ २॥ तदेवं गायाद्यपादत्रयं व्याख्यातम् । ‘सेतैसेगं हवइ ठाणति शेषेषु भगिनोरितेषु ज्ञानावरणवेदनीयायुर्गोत्रान्तरा-
यलक्षणेषु पञ्चसु कर्मसु वीप्साया गम्यमानत्वादेकैकमेव बन्धस्थान भवति । तत्राद्यकर्मणि मविज्ञानावरणाधुत्तरप्रकृतिप-
अकस्यं समुदितमेवैक चन्धस्थान मिथ्यादृष्टेरारभ्य सूक्ष्यसम्परायं यावद्भवति, एवमन्तरायपञ्चकस्यापि वाच्यम्। वेदनीयस्याप्येक-
मेव स्थान सातमसात वा । आयुपचतुर्णामायुपामन्यतरकायुष्कलक्षणमेकमेव बन्धस्यानम् । गोत्रस्य तु नीचैत्रिमितरद्वा एक
बन्धस्यानम् । अत्र च सूचकत्वात् सूत्रस्यैतत् स्वयमेव द्रष्टव्यम् । यदत्र कर्मपञ्चकेऽपि भूयस्कराऽल्पतरखधौ न सम्भवतस्वल्लु-
क्षणायोगाच्छेपौ तु वौ वेदनीयवय॑कर्मचतुष्टये, सम्भवतस्तथाहि-ज्ञानावरणान्तरायगोत्राणामुपान्तमोहावस्थायामायुपस्त्व-
पूर्वकरणाघवस्थायां सर्वथैवाबन्धको भूत्वा पतिपत्य यदा पुनस्तान्येव बन्नाति, वदा प्रथमसमयेऽवक्तव्यकबन्धो अथवा आपु-
पास्तु यदा त्रिभागादिसमयादौ बन्धकस्तथा भयमसमयेऽवक्तव्यकबन्यो द्वितीयादिसमयेषु त्ववस्थितबन्धः। वेदनीयट्रिकस्य
त्ववस्थितबन्धोऽस्ति प्रभूतकालमवस्थितत्वेन बध्यमानत्वादवक्तव्यफस्तु न सम्भवति । स हि सर्वयाऽबन्धको भूला यदा म-
विपत्य पुनम्तदेव पनाति, तदा सम्भवति । न चैतद्वेदनीयेऽस्तीत्युक्तत्वात्, तदेव “नाणावरणे तइ आउपम्मि गोपम्मि
अंबराए य । उसु अवत्तगर्वधा अवडिओ वेयणिज्जम्मि ॥ १ ॥ इति गापार्थः। तदेवं भूयंस्कारादिमकारविन्वितः प्रकृति-
१ष यस्कारबन्धा सप्तैव भवन्त्यल्पतरबन्धाः । प्रयोऽयक्तव्यपवन्या अवस्थिता अष्टो नानि ॥५॥

·करणम् बन्धः, साम्पतं स एव स्वामित्वद्वारेण चित्पते । को कासां प्रकृतीनां पन्धमाश्रित्य स्वामात्सवाइ- ॥५९|| भासंघद्वार्ण पदम नयेव उक्षेत्र तह य चत्तारि । वैषवाणागि हवंति दिग्नि इय दसगावरणे ॥४९॥मा साया नवबंधी थीगतिर दिगो उर्वधि पापुदो। अपुज्ञा जा मुहुमो निहादुगविरहिपचउम्बंधी ॥५०॥ भूयारम्पयरात्तवबंधाउ दुन्नि पत्तेयं । कुँति अवडि, यषा विभेव यदसणापरणे॥५२॥दसणावरणे उत्तर-पयडीण नवाइटाणेसा नवगचउन्हदो अंतरेस हाणी बट्टीए॥५२॥ दो दो अप्पयरम्भूप-गारसंघा उ तइय उपसंती (परिवडिय चउदिवंधगोडवा आउयखपम्मि ॥२३॥ छविइबंधी तो दोऽवत्तवा विनि ति पूर्व च । ९वि अवट्टिपबंधा इस भावणिया दुइपकम्मे ॥२४॥ बावीसएगीसा सत्तरर्स वेरसेव नव पैच । चउति- गदुर्ग च एणं बंधद्वाणाणि दसमोहे ॥ ५५॥ मिच्छ कसायसोलस भयं दुर्गुच्छा विवेपमन्नपरं । हासरई इयरे वा बंधे मिच्छरस पानीसा ॥ ५६ ॥ मिच्छत्तपयरिरहिया इगवीसा सासणस बंधम्मि । अणपीरहिया संवरस बंधम्मि मीसभनयाणं ॥१७॥ दुश्यकसायविणा तेरस देसरस हुँति धम्मि । तइयकसायविहगा पमत्तविरयाण नव वैषे ॥ १८ ॥ अपयनसंजयाण अपुल- करणेग वा य समणेग । हासरइमय[च्छा रहिया पंचव ते ९वि ॥ ५९॥ वो पुकोहाईण कमेण वोच्छेद सेसठाणाओ । अ- । नियहि पंच हाणी मा एन लोभसंभलणं ॥ ६० ॥ नव भूयगारबंषा अहेव य हुंति अप्पयरबंधा । दो अदत्तगबंधा अवडिया । दस उ मोहम्मि ॥ ३१॥ एत्य य बावीसाई दसह मोहस्स बंपठाणेसु । नव अंबराणि ते भूयकाराउ मह एत्य ॥ ६ ॥ नव भणिया तह अप्पयर-पिया किमिह नो नव इति । जे मिहमणिय अप्पपरबंषया अट्ट उ इति ।। ६३ ।। भन्ना बादी- साओ यथा इगवीसभो न संभवइ । गम्मिच्छविहीण-तरभावेण सासाणी ॥ ६४ ॥ नो होइ किंतु उपसम-दिद्विनियो ·कोइ सासणो होइ । तस्स य किर इगवीसा भणिया बंधरस ठाणम्मि ॥ ६५ ॥ तम्हा बावीसामी सतरसबंधम्मि वैव किर- गमणे । होह अओ इह अट्ट उ हुँती अप्पयरबंधाओ ॥६६॥ भूयकारप्पयरग-वडियवत्वयाण बंधाण । मोहम्मि भावणा इह पुलुलगमेण नेयचा ।। ६७ ॥ तेवीस पन्नवीसा.उदीसा अट्ठवीसगुणतीसा । तीसेगवीसमेग बंपट्टाणाणि नामस्त ।। ६८ ॥ वन्नचउत्तेयकम्मगनिम्माणुवयायमगुरलहुयं च । नव धुवर्वथा एए सवत्य मिलति वधग्मि ।। ६९ ॥ तिरिगइदुगनियजाई उरल हुई च यावर अधिरं । अणएज्य असमृदुभग अपज नवधुवय अनस च ॥ ७० ॥ पत्तेयमुडुमदुगदुगएगपरमपन्जिागिदि- तेवीसा । एगिदियाइ तिरिनर-घहि पिछेण जुयजीवा ।। ७२ ।। सोसासपरायाए खित्ते पणवीसपजिगिंदिरस । होई जोग्गा नवरं पिरसुभजसफिनिजुयलाणं ।। ७२॥ कवेत्थ परावनी एसा विगलिंदियाण वि जियाण। पाओगा संभवई पण- वीसा विविदर्भगेहि ॥७शा नवरमिह चित्परमया परठाणेताओ(गनेगगेह) पुच्चइय । तश्वित्थरो हु विओसेहि सत्तरीचुम्निमो नमो ॥७॥ नामकम्मरसतणुयाण पणवीसेसा वि होइ उडीसा । उज्जोयआयवाणं एगयरप्पयडिखेवम्मि १७५॥ सा पन्जिगिदिजोग्गे बज्झइ नन्नजीअपाओग्गा । तत्योववायजोगा जीवा तम्बंधगा नेया ॥ ७६ ॥ देवगइतयणुपुत्री पणिदिलाई विउवियदुगं च । समनउरं असासं परयायपसत्यविहगगई ॥ ७७ ॥ तसवायरपजत्तं पयं तह थिराणअधिराणं । मुभअमुभजसजसाणं अन्नयर सुभगमुस्सरयं ।। ७८ ॥ आएजमि गुणवीस धुवबंधी नवजुयाउ अडवीस । तिरिमणुयाउ विमुद्धा बंधवी देवभ- वजोगं ॥ ७९ ॥ तित्थयरबंधखेवे एगुणतीसं हवंति तं च पुणो । पद्धं तित्यपरकम्म सम्मदिट्ठी नरा चेव ॥ ८० ॥ देवग- ईए जोग पंधती अन्नहावि गुणतीसा । तिरिपचिंदियपजत-जोगिया वज्झई उ जहा ॥ ८१॥ वत्थय पजेगिदियपाभोगा ·शतक-1 परवीसई जाउ । भणिया तम्मझे उरल अंगुबंगमि वित्तम्मि ॥ ४२ ॥ सघयणसरविहायोगइर्मु अन्नयरएK खिनेसु ! सा ॥६॥ हाड नरगिदि-नाइठाणम्मि पंचिंदी ॥ ८३ ॥ यावरठाणमि तसं भणिया इन्हि तीसई भणियो । सा य पुजुताअट्ठावीस- इमन्सम्मि हारदुगे ।। ८५ ॥ खिम्मि होइ नवरं पिरमुभजसकित्तिो य भणियचा तो पडिक्क्यो अवधगो उ पईएय अप- मनी ॥ ४५ ॥ तह य नियट्टिगुणी अहा कोइ जीवो उ बद्धतिस्थयरो । दिवि उप्पन्नो पुणरवि उववजिस्सइ मणुस्ते, ॥ ८६ ।। नरगइजोगं तित्येण सजुयं तीसई मुरो बंधे । तं च इमं मणुयदुर्ग पणिदिजाईउरलजुयलं ॥ ८७ ।। समचउरव- जरिसई परधूसास पसत्पविदगगई । वसचउग पिरमुभजस पलनपर च किर पगं ॥ ८ ॥ भूसरमुभगाएजं तित्यं इ- गवीसमेव पपदीभो । धुनबघिणीहिं सहिया तीसं पत्तो उ इगतीसं ॥८९॥ सा मुरगइपाभोगा आहारगजुयलजुचया जा उ । पुर्व भणिया नीस सम्म नित्यपरतेथे ।। ९० ॥ इगतीसा इबई त अपमत्तजई तहा अपुढो वि । किं पी भाग जाव उमरग- इनोग्ग पारेर ॥ ९१ ॥ पंथनी एगविह अपमचाई उ तिन्ति जसकित्ती । वि सरूवेणं न य कस्सइ चैव पाओग ॥ १२ ॥ देवगईनोग्गा वि हु यो अद्वमगुणन्मि वोच्छिन्नो । इय सैखेवा नाम अवि ठाणाणि भणियाणि ॥९३॥ एत्य य भूयम्गारो समुत्ते शिरद य उवलक्खगो । संगडियं दर्व पत्य सेसपि बंधतिगं ॥९४॥ उम्भूयगार बंधा सत्तेव हवंति अप्पयवथा । । विनिवत्तगर्वधा अवडिया अवनामम्मि ॥ ९५ ॥ एत्य य भूयारम्पयरावद्विपमबंधभावणिया । पुदगमेणं नेया नवर किंची पररखामि ॥१६॥ नामस्स बघट्टाणेमु अडसु सत्तरेसु हुँति छऊ । वुडीए भूयगार इगेगतीसाएँ अंतरए ॥२७॥ जसमेगविरं धिष-रोणीओ पडिय पुत्र करणम्मि । इगती बंपतरस भ्यगारो उ जो होइ ॥२८॥ सो पद एव नो सन-यो ति इगती- ·सरूपठाणस्स । उभो नि हु एगना इह छटो भूयगारो त्ति ॥२९॥ अपुर्व मि च सुरगहमोग्गा अडवीसपभिइगगोड । चत्तारि उबंधित्ता नबोच्छेयम्मि एगविहं ॥ ३०० ॥ वंधतस्स उ आइम-समए पढ़मो उ अप्पयरपंधो । इगतीसइबंधामो तीसइबंधम्मि दुइओ उ ॥ १ ॥ इह दोई आहारग-दुगवित्यजुयाओपुचबडवीसा । इगतीसाओ वंधिय-देवोक्नस्स पढमम्मि ॥ २ ॥ समयम्मि मणुपजोग पुबुत्तं वीसई पर्वधेइ । सोदियलोयाचविउं माणुस्सेतुं समुववन्नो ॥ ३॥ सुरगइजोगं तिस्थयर-ना. मसहियं तु पुत्वगुणतीसं । बंधंतस्स उ होई नइओ अप्पयस्यो उ ॥ ४॥ तिरिनरअन्नतरो तिरि-जोगं गुणतीससन्नियं वयं । वंधिय मुद्धिवसामो अडयीस सुरगईजोगं ॥५॥ वधइ तइया तुरिलो बंधो होइ ति तहदवीसाओ । सकेसवसागिदिय- जोग छवीसईबंध ॥ ६ ॥ पगयस्स पंचवंधो तो पणवीसाएं छट्ठओ होइ । तत्तो तेवीसाए गयस्स किर सत्तमो बंधी ॥ ७॥ होई अप्पयरो इय भणिया सत्तेव अप्पयरबंधा । एत्तो अवत्तवयतिन्नी बंधा उ भावेमि ॥ ८ ॥ उबसंतस्स निव- डओ इगधे बंधणे अवत्तयो । उपसंतो आउखयंमि बद्धतित्ययरनामा उ ॥ ९ ॥ उववजिस्सइ गुत्तर-मुरेसु तस्स- विष पढमसमयम्मि । नरगइपाओग्ग पुवमणिपख्वं स तित्ययरं ॥१०॥ तीसइ नाम वंधतयस्स दुइओ अवचओ वंधो । अह अशुपज्जियतित्ययरनामगोतस्सिगुणतीसं ॥ ११ ॥ नरगइनोगं वैधतयस्स तइओ अवचवंधो ति । इय कम्मतिगं पभ- णिय-सेसाणि पि संपर्य भणइ ।।१२॥ सेसेसेगं हवई ठाणं सुचम्मि इय एवं अत्थि । मुत्तत्थऊहगेहि तस्सत्यो पुण इमो नेओ ॥ १३ ॥ नाणावरणे वेयणियाउगे गोत्तअंतराए य । एयम्मि कम्मपणगे बंधट्ठाणं हवइ एकं ॥ १४ ॥ मिच्छाओ जा मु- हुमै नाणावरणविग्यपंचगस्सावि । इगमेव बंधवाणं वेयणियाऊणगोताणं ॥१५॥ अन्नयरमेव एवं उत्तरपयहिं तु बंध-

·माणस । ताद एत्यानपि हु अन्न पि इम. मुगेयई ॥ १६ ॥ नाणावरणाउम्मि य गोत्ते विधे य अंतराए य । टिय
आत्तगया अहिओ वेयणिजन्मि ॥१७॥ इह भावणिया उपरिमबंधदुर्ग इयइ वैयणियवजे ! कम्मचउगम्मि तत्थ वि ना.
णावरणप्रियगोचाणं ॥ १८ ॥ उतार निवडभो आउस अबंधगो नियट्टीयो । परिषडयो समयम्मी पदमम्मिंदो अव-
गायो ॥ २९॥ बीयाइम वद्वियो येयणियातुं अपविभा पेय ॥ समयम्मि पञ्झमाण-तणेण बन्ने उ न यति ॥ २० ॥ इइ
निग्नि दसवाण-पभिईण वहेव भावाणं । भावत्यो सदो वि हु सत्चरिया चुनियो नेओ ॥ २१ ॥
सपासि पयडीणं मिच्छट्विीउ यंधगो भणिओ । तित्यपराहारसुगं मोत्तूणं सेसपयढीपा ॥ ४३ ॥
टो. इह बन्धे पिंगत्युत्तरं गतं भकृतीनामधिकियत इति प्रागेव पतिसमुत्कीर्तनावसरे दर्शितम् । एतासां च सर्वासां
पिंगत्युतरगतलक्षणानां मानीनां मध्ये तीर्थकरनाम आहारकद्विकं न मुक्ला शेपप्रकृतीनां सप्तदशोनरशतलक्षणानां मिथ्या-
सादिभिः प्रत्यनीफनादिभित्र सामान्यविशेषहेतुभिमिथ्यान्यिा इत्येपर्यन्ते सण्टः तीर्धकराहारकद्विकं मुरत्या शेपसप्त-
दमोगरमहतिवनयन्यस्य मिथ्याइष्टिः स्वामी निभाया तुमन्दस्य विशेषणार्थलात् नानाजीवान्प्रतीत्यंत द्रष्टव्यमेकनीयस्यैककाल
मेनापदन्याराभान् , पर उतरनापीनि गाथार्थः॥४॥ तीर्थकराहारकद्धिक वजनं किमितीत्याह-
गम्मत्तगुणानिमित्तं तित्यपरं संजमेण आहार । ति सेसिपाओ मिच्छनाई हि हेअहिं ॥ ४४ ॥
टी नीर्थकरनाम तावदईद्वात्सल्यादिहेतुभिर्वपत इति सम्परत्वगुणनिमित्तैव सत्प्रतिपत्तिः, पूर्व वध्यमानमपि च
मम्पालापगमे न ययन एव । आहारकहित समपचयनिसम्बन्धिना विशुद्ध संपमेन यध्यत इति मिध्यादृष्टेस्वदसम्भवः,
ni
॥११॥

·प शेषाः पुनः सप्तदशोचरं पर्व मिथ्यात्वादिदेवभिर्मियादृष्टिना यध्यन्त एवेति गाथार्थः ॥ ४४ ॥ नन्यता मिथ्या दृष्टिमायोग्याः। मा अपि पठनया उत्तरगुणस्थानेषु गन्छन्त्युतः काचिदोत्याशङ्कयाह- सोलस मिच्छत्तता पणुबीसं हुंति सासणंताओ। तित्थयराउदुसेसा अविरइयंता उ मीसस्स ॥ ४५ ॥ 'टी० मिथ्यात्वं नपुंसकोदो नारकायुनरकदिक एकद्विधिचतुरिन्द्रियजातयः हुण्डं सेवात आतपं स्थावरं सूक्ष्म अपर्याप्तकं साधारणमित्येताः पोडशनयो मिथ्यात्वेऽन्तस्तत्र भापस्तदुत्तरसाभाव इत्येलक्षणोऽन्तो यासांता मिध्यासान्ता मिथ्या- नैव सदैता वध्यन्ते, नोत्तरत, मिथ्यावाभावान्मिथ्यादृष्टिगुणस्थानक एवैता व्यवच्छिद्यन्ते । उत्तरे सास्वादनादयो न वन- नीति भाः। एताहि पायो नारफरेन्द्रियनिकलेन्द्रिययोग्यत्यादत्यशृभत्वाच मिथ्यादृष्टिरेव वघ्नातीति । सप्तदशोत्तरशतादेत- दपगमे शेषमेकोचरसतिशतमेवापिरल्यादिहेतुभिः सासादनो वध्नातीति । पणुवीस हंति सासर्णनाभो 'त्ति स्त्यानद्धिकिं चत्वारोऽनन्तानुगन्धिनः स्त्रीवेदस्तियुगायुस्तिर्यग्विकं आद्यन्तर्जानि पृथक् २ चत्वारि २ संस्थानसंहननानि उद्योतमप्रशस्त- रिहायोगतिः दुर्भग दुस्वरमनादेयं नोर्गोत्रमित्येवाः पञ्चविंशतिमकुनयः सास्वादनेऽन्तो यासां ताः सास्वादनन्ताः,सास्वादन नाव नाति नोनर इत्यर्थः । ततकोत्तरशतात्पञ्चविंशत्यगपनेशेपाः पट्सप्तति तीर्थकरनामसहितां सप्तसप्ततिमचिरतसम्यग्दृष्टि- नाति । वकारणं सम्यक्त्वमस्तीति पूर्वापनीतमपि तीर्थकरनाममात्र प्रतिप्यते । ननु सम्यमिथ्याग्दृष्टिः फियती प्रकृती- नानीत्याह 'तित्ययराउदुसेसे 'त्यादि, अनान्तशब्दः समीपपचन एर ततश्चाविरतोऽविरतसम्यग्दृष्टिरन्तः समीपमाश्रयो यासांना अविरतान्ता अविरताश्रया अविरतप्तम्यग्दृष्टेर्वन्धमायोग्या इति यायत्ता एव मिश्रस्य सम्यग्मिथ्यादृष्ट्रर्भवन्तीति मिया

·तक-
करणम्
सम्बध्यते । या एक प्रकृतीरविरतसम्यदृष्टिर्बध्नाति, ता एव मिश्रोऽपीत्यर्थः, कि सर्या नेत्याह-तीर्थंकर चायुर्दिकं च तीर्थकरा-
युदिकमिति समाहारस्तस्माच्छेपा उद्धरिता एव वनाति । इदमुक्तं भवति इह नारकतिर्यगायुपी यथासङ्ख्यं मिथ्यादृष्टिसा-
सादनगुगस्यानकोयंवच्छिन्ने शेष तु मनुष्यदेवायुये तिष्ठति, चदपि मिश्रो न वनात्यवायुर्वन्यस्यास्य सर्वथा प्रतिषिद्ध-
त्यात् । 'सम्मामिच्छादिही आउयधपि न करेइ' इति वचनात् । तीर्थकरनाम पुनः सम्यक्त्वाभावादेव न वनात्यतस्ती-
करनाम्ना मनुष्यदेवाययेन च रहिताः शेपा अविरत सम्यग्दृष्टियोग्या एव चतुःसमतिभकृतीमिश्री वनातीति गाथार्थः ।४५।
अविरइयन्ताओ दस विरयाविरयंतिया उ चत्वारि । छच्चेव पमत्ता एगा पुण अप्पमत्तता ॥ ४६॥
टी० चत्वारोऽप्रत्याख्यानावरणाः मनुप्यायुर्मनुष्यदिक औदारिकदिकं वर्षभनाराचमित्येवासां दशानां प्रकृतीनामविर-
तेऽन्तोऽपिरतसम्पादृष्टिरेच धनाति नोत्तर इत्यर्थः। नन्वयिरतोऽपि सम्यग्दृष्टित्वात् सुरलोकयोग्यमेव वध्नातीति कुतोऽमुप्यापि
मनुष्यपोग्यस्य मनुष्यायुप्फादेर्वन्धसम्भव इति चेत् ? ननु कर्मशास्त्रापरिकर्मितमतेरिदं बनो, यतो हन्त मनुष्यनिर्यक्ष्वेव व्यव-
स्थितोऽसौ मुरलोफयोग्यं बध्नावि, नारकदेवेषु तु व्यवस्थितोऽपिरतो मनुष्यमायोग्यमेवोपरचयतीवि तत्र व्यवस्थितस्यास्प
मनुष्यापु कादिबन्धसम्भवो, देशविरतादयस्तु नरसंपु देवलोकेषु वा न लभ्यन्त इत्युचरत्रासामभावोऽनः सप्तसमतेर्दशस्वपनी-
तागु शेषां सप्तपष्टिं देशाविरतो वध्नाति । प्रत्याख्यानावरणचतुष्टयस्य विरताविरते देशविरतेऽन्तः, प्रमत्तादयो न वनन्ति,
नेपा प्रत्याख्यानावरणोदयाभावात् । कपाया हि ये चेयन्तै त एष वध्यन्वेऽनन्तानुबन्धिवर्जा "ज घेअइ ते बंधेइ” इतिवचनाव,
{ सम्पग्मिध्याटिरायुषन्धमपि न करोति. २ यान् घेद्यते तान् वध्नाति.
॥६॥

·अतः सप्तपाष्टेः प्रत्याख्यानावरणचतुष्टयापगमे शेषां त्रिपष्टिं प्रमत्यतिवध्नाति । असातं अरतिः शोकोऽस्थिर अशुभ अयश:- फीत्तिरित्येतासां पणां प्रकृतीनां प्रमत्तेऽन्तो अममतादयो विशृद्धत्वान्न वध्नन्तीति निषष्ठरेतरमकृतिपदापगमे शेपा सप्तप- चाशत् , तन्मध्ये आदारकविकक्षेपे एकोनपष्टिर्भवति, तामप्रमत्तयतिबध्नाति । " अप्रमत्यतिसम्बन्धिना हि संयमेनाहारकदिक वयते " इत्युक्तम् । स चेह लभ्यत इति पूर्वापनीताहारकदिकस्यान प्रक्षेपः । एतां चैकोनपष्टिमसौ स्वगुणस्थानकालस्य सङ्ख्येयभागमेव यापद्वध्नाति । ततः परं देवायुपो बन्धे व्यवछिन्नेऽसावप्यष्टपञ्चाशतमेव बध्नाति । देवायुर्वन्धं हि प्रमत्ते- नारब्धमसावप्यभिहितसमये समर्धयते, न पुनः स्वयमारमत इति द्रष्टव्यम् । इत्थं चैकरयादेवायुर्लक्षणापाः प्रकृतैरममत्तेऽन्तोऽवः शेषामष्टपञ्चाशतमपूर्वकरणो व नातीति भाव इति गाथार्थः॥४६॥ दोतीसं चत्तारि य भागे भागेसु संखसण्णाए । चरिमे य जहासंखं अपुवकरणतिया होति ॥ ४७ ।। टो० अपूर्वकरणेऽन्तो व्यवच्छेदो यासां वा अपूर्वकरणान्तिकाः प्रकृतयः। का इति आइ द्वारिंशत् चतस्रश्च । क प्रदेशे इलाह-भागे थुतत्वादपूर्वकरणगुणस्थानकस्यैवेति गम्यते । तया भागेषु कया इत्याह-सय्येयसंज्ञया सद्रत्येये अपूर्वकर- भागे सयेयेपु तागेवित्यर्थः । तथा चरमे च समय इति गम्यते । यथासख्यम्-ययाक्रममितिं गायाक्षरयोजना, अय- मन भावार्थः-इह पूर्वोक्तयुक्तिलब्धमष्टापभारतमपूर्वकरणस्तावनाति, यावत् स्वगुणस्थानकसन्ख्येषभागेऽत्र निद्रामचला- लक्षणप्रकृविद्वपस्यान्तो व्यवच्छेदो भवति । ततः पट्पञ्चाशतं तावद्वध्नाति, यावत् स्वगुणस्थानकसद्रयेयभागाः। अत्रैवासां १ " भागेषु किं विशिष्टेषु उपलक्षितेषु " इत्यधिक कुधाचेत्प्रती

·.
गनिमायांग्यानां विश्वातीनामन्ती भवति । नया-देवदिकं पञ्चन्द्रियमातिक्रियद्विकं आहारकदिकं तेजसं कर्मिणं स-
मगनुरम गादिसुफ अगुल्लए उपयात परामा उच्वास प्रशस्तविहायोगतिखसादियानुफ स्पिरं शुभं सुभगे मुस्वर आदेयं
निर्माण नीभामिति । एनपगमे च मेषां पहिगति नावद्ध्नानि, यावत् स्वगुणम्यानचरमममयस्ततो हास्यरतिभयजुगु-
पासागानां चाणां पानीनामन्तो भानोनि पशिनेस्तदपगमे शेषां द्वाविप्रतिमनिर्यातयादरो बनातीनि गायार्थः १४७||
गेलइमे मेरे आत्ता पापरस्म गरिमंते । पंचसु एघांतो सुहमंता सोलस हवंति ॥ ४८ ॥
दीनानरोक्ता दारिमनिमनिटनिरादरस्तारबध्नानि यापन गुणस्थानकालाय सदस्येयभागा गता एकस्तु
गोगभागे को गति इन नारभ्य यावत्मस्तुनगुणस्थानकस्य रमरमपस्नायपञ्चगु भागेषु तेषु पयाक्रममे कैकस्याः
पोरनी भरनीति । पानवा विभक्तिव्यत्ययादिना नात्पर्यव्याख्या । पतदुक्तम्-इहानिटतिवादरगुणस्यान कस्य चरमः
महापभागः पाभिमानः करायो । नत्र प्रयमभागानो पुगपादलक्षणाया एकस्पाः प्रकोन्धिव्यवच्छेदे शेषामेकविंशनिममी
पीनती दिलीरभागान फोपाल् व्याक्तिले शेषां विशति । नतान्तीयगागान्ते मानवन्धे व्यवच्छिन्ने शेषामेकोन.
यिनि । मनभागाने यामाग्ने पानि शेा अष्टादसामनोरयमेव बध्नानि । ततः पञ्चमभागम्य चरमसमये ।
मोनागापा एकस्पा मारी गारियो नेपाः गसदममहतोः गूक्ष्मसम्परायो घनाति । मुहुर्मता सोलस हानि' ति
TAMITI पूर्णकाः मतदशमातीस्वारनाति पानगरमसया, ततस्तत्र ज्ञानापरणपञ्च: चारनपुरसधिकेवलदर्श-
नागरक पकीनियो भन्नापनफमित्यतामा पोडशमातोनापन्तो भाति । इति नदपगमे भेग मातमेकमुगा-
॥३३॥

·तक्षीणमोहसयोगिफेवलिनो वघ्नन्तीति गाथार्थः ॥ १८ ॥ सायंतो जोगते एसो परओ उ नत्थि बंधो ति । नायबो पपडीणं बंधस्संतो अणतो य ॥४९॥ दी. सातस्य सातवेदनीयस्य, अन्तो-व्यवच्छेदो, योग्यन्ते-सयोगिकेवलिनश्वरमसमये भवति, एतस्मात्परतः पुनः अयोगिकेवल्यवस्थायां नास्ति बन्धोऽयोगिफेवलिसर्वथाऽबन्धक इत्यर्थः । उपसंहरन्नाह-'नायवों पयहीणं बन्धसतो अर्णतो यति । एवं पूर्वोक्तमकारेण यत्र गुणस्याने यासां प्रकृतीनां वन्यस्यान्त उक्तस्तत्र तासां वन्धस्यान्तस्तत्र भावस्तदुत्तरत्राभार इत्येवं लक्षणो ज्ञातव्यः । शेषाणां वनन्तस्तदुत्तरत्रापि भावलक्षणो ज्ञातव्यः । यथा पोडशमकृतीनां मिथ्यादृष्टौ पन्धस्यान्तः शेषस्य त्येकोचरशतस्यानन्तस्तदुचरत्रापि गमनादेवमुत्तरत्र गुणस्थानेष्वप्यन्तानन्तभावना कार्या । पाठान्तरं वा ' नायवो पयडीणं बंधी संतो अणंतो यत्ति अत्राप्ययमेवार्थः । अथवा सर्वोऽप्ययं प्रकृतीनां वन्धःसान्तो ज्ञातव्यो भन्यानाम्, अनन्तव ज्ञातव्योऽभव्यानामिति गाथार्थः ।।४९ ॥ तदेवमोघत उत्तरप्रकृतीनां बन्धस्वामित्वमुक्तम, साम्मतं विभागतो भणने ग्रन्यगौवं पश्यन् गत्यादिषु चतुर्दशसु मार्गणस्यानेप्वविदिशबाह- गइयाइएसु एवं तप्पओगाणमोहसिद्धाणं । सामित्तं नेयवं पंपडीणं ठाणमासज्ज ॥ ५० ॥ . टी० एवमुक्तमकारेण प्रकृतीनां स्थान ज्ञानावरणपश्चकादिषु आसाद्याथित्य स्वामित्वम्-वन्यस्वामित्वं ज्ञेयम-ज्ञातव्यम, केषु स्वामित्वं विज्ञेपमित्याह गत्यादिषु द्वारेषु "गइइंदिए य काए " इत्यादिगायाप्रतिपादितेषु कयम्भूतानां प्रकृतीनामित्याह- तत्यायोम्याणाम् गत्यादिद्वारमायोग्याणाम, पुनः कथम्भूतानामित्याह-ओघसिद्धानाम्-सामान्यानन्तरबन्धस्वामित्वमणननि- ·पकरणम् पितानाम, इदमुक्तं भवति-ओपेन यदुक्तं बन्धस्वामित्वं वदनुसारेणैव गत्यादिद्वारेषु यथा स्वयोग्यमकृतीनां बन्धरवामित्वं यम- त्याऽभ्युप वाच्यम् । उन गतयो नरकात्यादिकाश्चततस्तत्र नारकदेवायुपी नरकदिक देवद्धिक एकदिनिचतुरिन्द्रियजातयः चमिपदिक आहारकहिक आव यार सूक्ष्म अपर्याप्त साधारणमित्येता एकोनविंशविमकृतयो नारकाणां भवप्रत्ययेनेव पन्य न सम्भान्ति, शेपं वेको नरभुतं नरकगती नारका वनन्ति । वियग्गवी लाहारकद्रिक तीर्थकरनामेत्येतास्तिव प्रकृती- मुंग्या शेष सप्तदशोत्तरं प्रविशतं नानाजीवानाश्रित्य तिर्यञ्चो वध्नन्ति । मनुष्यगतौ तु यथा ओये तथैव विंशत्यधिकमपि अन नानामनुष्याणां वन्ये वाच्यम् । नवरं तिश्यो मनुष्याय सम्यन्मिध्यादृष्टयोऽविरतसम्यग्दृष्टयश्च देवगतिमायोग्यमेव वन- नि, न मनुष्पगतिप्रायोग्यम् । देवगवा तु नरयगतिमायोग्यं यदुत्तकोत्तरं शतं तदैवकेन्द्रियजात्यानपस्थावरलक्षणमकृतित्र- पमादितनारुतरं प्रतिशत देशा बनन्ति । साम्प्रतमिन्द्रियद्वारस। तकद्विनिचतुरिन्द्रिया नारकदेवायुपी नरकनिक देवाद्विक परियदिफ आदारफदिक तीर्थहरनामेत्येता एकादशहतीर्नुस्त्वा शेषं पृथक् पृथयोत्तरशतं नवोचरशतं बघ्नन्ति । पञ्चेन्द्रियेषु वोपपदाच्यामिति । एवं कायादिवास्वपि बन्धस्वामित्वं विजयग्रन्थायनुसारतोऽभियुक्तेनोपयुष्य वाच्यम् । तदेवमुरारक- तीनामोपतो दिमागतम पन्धस्वामित्वयुक्तप॥५०॥ मूलप्रकृतीनां तु मुगणत्वात्रोक्तं तव स्वयम यूमिति ॥ प्रकृतिवन्धः समाप्तः।। मा० एतौ पुग सुनासि इप गाहद्गेण बंधसामित्तं । पुच्छेओ सोलइमाइ गाइयणगण पयडीण ॥ २२ ॥ तभणणा- निदिई सामिन एप सच्चपपरीणं । नम्मणणाओ य तहा पपडीदार पि गयमयं ॥ २३॥ पयडीवन्धो सम्मत्तो॥

·दी इदानी स्थितिवन्ध उच्यते-तत्र च पश्चानुयोगद्वाराणि भवन्ति, स्थितिमरूपणा, साधादिमरूपणा, शुभाशुभमरू- पणा, मत्ययमरूपणा, स्थितिपयस्वामिलं चेति । तत्रौत्कृष्टेतरभेदभिन्ना पूर्व तावत्मकृतीनां स्थितिमाह- भा० अह ठीथे पंच उ अणुभोगद्दारया उ तेय इमे । ठिइएपख्वणा साइपाइपयहीणवन्नणया ॥२४॥ सुभअसुभभण- णपञ्चय-पख्वणाय दिइबंधसामित्तं । इस तेरसगाहाहि भणिरसई तत्थ ठीबंधो ॥ २५ ॥ सत्तरि कोडापभिई गाहाजुयलेण टीपपणया । मूलहिइ त्ति गाहाए दिइए साइयाइबन्नणया ॥ २६ ॥ मूलपयडीण तह उत्तराण अद्वारमाइगाहाणं । जुयलेणं सायाईपरूषणा तह य सदासि ॥ २७ ॥ गाहाए उ मुभअसुभवन्नणया सब ठिति गाहाए । पचयपरूवणा तह सव्वुकोसाइ- गाहाहि ॥ २८ ॥ चरहिं उक्कोसटिई तह आहार चि गाहजुयलेगी। जहानदिईए पंध-रसामित्तं पभणिय नेयं ॥ २९ ॥ सत्तरि कोडाकोडी अयराणं होइ मोहणीयस्स ! तीस आइतिगते वीसं नामे य गोए य॥५१॥ तेचीसुदही आउँमि केवला होइ एवमुक्कोसा। मूल पयजीण इचो ठिई जहन्ना निसामेह ॥ ५२ ॥ दी. अतिमहत्त्वादुदधिवतरीतुमचीरात्पारं नेतुं न शक्यन्त इत्यतराणि सागरोपमाणि, द्वितीयगाथान्तोपात्तथ स्थिति- शब्दोऽत्र सम्वध्यते । ततश्च सप्ततिः सागरोपमानां कोटीकोटयो मोहनीयस्योत्कृष्टा स्थितिर्भवति । अत्र च सप्तवर्षसह- स्राणि कर्मणोऽनुदयलक्षणाऽवाधा द्रष्टव्या । बद्धमपीत्यमेतत्कम्म सप्तवर्षसहस्राणि यावद्विपाकोदयलक्षणां बाधां न करोती- त्यर्थः, तथा च सप्तवर्पसहस्रलक्षणया अवाधया ऊना-हीना कमस्थितिः कर्मनिपेको द्रष्टव्यः । निपेको नाम प्रथमसमये बहु द्वितीयसमये हीनं तृतीयसमये हीनवरं नतो होनवमं कर्मदलिक रच्यते यत्र स एवंभूतः कर्मदलिकरचनाविशेषो निक ·करण ॥६५|| उच्यते, अशापां विशय तत अद्वै वेदनार्थ कर्मनिपेको भवतीति भावः। स्थापना : तीप्तं आइतिगते'त्ति आदौ विक- मादिरिक ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयनयलक्षण अन्ते भवमन्त्य अन्तरायलक्षणमटम कर्मत्यर्थः, आदित्रिक चान्त्यं चादित्रिका- न्त्यपिति समाहारस्तस्मिन्नादिनिफान्त्यज्ञानदर्शनावरणवेदनीयान्तरायेप्वित्यर्थः, त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोटयः प्रत्येकमुस्कष्टा स्थितिभवति । अवापि पीणि वर्षसहसाण्युक्तलक्षणाऽवाथा भवति । अवाधोना च कर्मस्थितिः कर्मनिपेक उक्तलक्षणों द्रष्टव्यः । नामगोत्रपौत्र प्रत्येक विंशतिसागरोपमफोटोफोट्या उत्कृष्टस्थितिर्भवति । अगधा तु वर्षसहस्रद्वयं अपापोना पम्मस्पितिः कर्मनिषकः । 'तेचीमुदही आउम्मि रेवल 'चि अतिमहत्यसाम्यादुदधिशब्देनेह' सागरोपमाम्युच्यन्ते । ततश्य पूर्वकोटीविभागाधिकानि प्रयसिंशत्तागरोपमायापुप्पुष्टा स्थिविर्भवति । पूर्वकोटीविभागोऽवाधा, अवाधोना च कर्म- स्पितिः फर्मनिगेकोऽध नापाघां मपात्य सूत्रे निरिफाल एवोक्तोऽव एवाह 'केवल 'त्ति केवलाऽवाधारहिता इयं त्रयवि. वारसागरोपमलक्षणा आयुषः स्थितिरयायया तु मह यथोक्तस्वरूपा द्रव्येति भावः। एव मूलभकृतीनामुत्कृष्टा स्पितिर्भवति। इस ऊदमेतासानेर नयन्पां स्थिति निशामयन-शृणुन यूपपिति मुचैपाकृता, इष्टव्या खसौ स्वपमेयेति । तत्र ज्ञानदर्शनमो- इनीयान्तरायाणामन्त मुहूर्त संपन्या स्थिनिर्भवति । एतस्माच लघुतरमन्तर्मुहुर्तमगाया अपाधोनाच कर्मस्थितिः कर्मनिपेका पेदनीयस्य तु कपापात्पर्य वन्धमाश्रित्य गयन्या स्थितिर्दादशमुहूर्ना अन्तर्मुहूर्नमवाघानाधोना च कम्मस्थितिः कर्मनि- पेसा, गलयोगप्रत्ययसाप दिसामयिकोऽपि बन्यो भवति, किन्तु म नेहापिनियते, कपायमत्ययबन्धस्यैचाधिकृतत्वादिति। नामगोनयोजंपन्या स्पितिरन्तर्मुहमरापोना च कर्मस्थितिः कर्मनिपेकः । आयुषस्तु मुकभवग्रदर्ण जपन्या स्थितिरन्तर्मुहु- .

·संमवाधा अपाधोना च कर्मस्थितिःकर्मनिपेक इति गायादयार्थः ॥२१॥५२॥ इदानीं सूत्रेऽनुक्ताप्युत्तरत्र समयोजनत्यादुत्तरलक- तीनानुलदेवरभेदभिन्ना स्थितिरुच्यते-तत्र ज्ञानापरणपञ्चकदर्शनावरणनवकाऽसानवेदनीयान्तरायपञ्चकलक्षणानां विशतिषक- तीनां त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्य उत्कृष्टा स्थितिः । सातवेदनीयतीवेदमनुष्यद्रिकलक्षणप्रकृतिचतुष्टयस्य पञ्चदशसागरी- पमकोटीकोट्यः । मिथ्यात्वस्य सप्ततिः सागरोपमकोटीकोट्यः । कपायपोडशकस्य चत्वारिंशसागरोपमकोटीकोटयः । नपुंसकवेदारतिशोफभयजुगुप्सा नरकदिकतिर्यद्धिकैकेन्द्रियजातिपञ्चेन्द्रियजात्यौदारिकटिकवैफियदिकतैजसकार्मणहुण्डसेवार्च- वर्णादिचतुष्कागुरुलघूपघातपराघातीचङ्गासातपोधोताप्रशस्तविहायोगतित्रसस्थावरवादरपर्याप्तमत्येकास्थिराशुभदुर्भगदुःस्वरा- नादेयापशकीर्तिनिर्माणनीयैर्गोवलक्षणानां विचत्वारिंशतः प्रकृतीनां विंशतिसागरोपमकोटीकोटयः । पुरुषवेदहास्य- रतिदेवदिफसमचतुरसववर्षभनाराचप्रशस्त विहायोगति स्थिरशुभसंभगसुरवरादययश-कीर्युवेर्गविलक्षणानां पञ्चदशप्रकृतीनां दवासागरोपमकोटीकोटयः । न्यग्रोधर्षभनाराचयोर्दादश सागरोपमकोटीकोटयः । सादिनाराचयोधनुर्द सागरोपमकोटी- कोटयः । कुब्जादनाराचयोः पोडश सागरोपमकोटीकोटयः । वामनकीलिकावित्रिचतुरिन्द्रियजातिसूक्ष्यापर्याप्तकसाधारण- प्रकृत्यष्टमस्याष्टादश सागरोपमकोटीकोटयः । अत्र च सर्वौकस्याः सागरोपमकोटीकोटया एकं वर्पशतमवाधा भवति । ततश्च यस्य कर्मणो दशमागरोपमकोटीकोटयः उक्तास्तस्य दशवर्षशतान्ययाधा द्रष्टव्या । यस्य तु द्वादश सागरोपमकोटीकोटयः तस्य द्वादशवर्षशतान्यवाधेत्येवं यस्य यावत्या सागरोपमकोटीकोट्यः स्थितिस्तस्य तापन्नि वर्षशतान्यवाया वाच्या । अवा- धोना च कर्मस्थितिः कर्मनिषका सर्वत्र वाच्य इति । आहारकद्धिकतीर्थकरनाम्नोस्तु सागरोपमान्तःकोटाकोटिरेव स्थि- ·तिर्भवत्यन्तर्मुहुर्न चाराधा, अपापोना च फर्मस्थितिः कर्मनिषकः । ननु तीर्थकरनामबद्ध सत् तृतीयभव एरोदयं याति ? "ज्वाइ वे तु भगरभो तइअभी साइनाणपि "ति वचनादर स्वयाधान्तर्मुहूर्तमेवोक्ता अतस्तस्मिन्नेव भवेऽन्तर्मुहूदिनन्तरं विपाकत उदयः मामोतीति, नदयुक्तम, अभिमायापरिज्ञानात् , नहि वयमित्यमवधारयामो यदुतावाधापरिक्षयेऽवश्यं कर्माप्यु- दपमागच्छन्त्येति । इत्यै अवधार्यमाणे यदाकश्चिदिइ मनुष्यादिदेवगविप्रायोग्यानि देवद्धिकादीनि कर्माणि पूर्व बट्वा ततः पुनरपि सहिष्टो भूत्वा वनस्पतिपूत्पन्नस्ववैवानन्तकालं तिकृति, तदा तस्य तत्रापि विषाकतो देवगत्यायुदयमसदम, अबाधायाः मुपरिसीगरवात् । तस्मादित्यनस्यारणं कर्तव्यम्, यदि कर्मणि विपाकत उदममायान्ति, तदा अयाधापरिक्षये एव, न पुनरवाधाशये उदयमागन्छन्त्येपेत्युक्तदोपप्रमहात् । तयाघाक्षय तीर्थकरनामादेः किं भवतीति चेत् ? उच्यते, विपाको- दपयोग्यतामात्रम, योग्यतापां च सत्यां यस्य यदा शेपापि देवतेत्रकालादिसामग्री भवति, तस्य तदा विपाकोदयो भगति, नान्यदेल्पलं विस्तरेण । नारकदेवायुपौत्रपत्रिंशत्सागरोपमाणि पूर्वकोटिनिभागाधिकान्युत्सृष्टा स्थितिः, पूर्वकोटि- विभागोऽभाषामाधीना च कर्मस्थितिः कर्मनिष्कः । मनुष्यतिर्यगायुपोस्तु नीणि पल्पोपमानि पूर्वकोटिनिभागाधिका- पुसष्टा स्पितिः, पूर्वकोटिनिभागोऽपायाऽपाधोना च कर्मस्थितिः कर्मनिषेक इत्युक्ता उत्कृष्टा स्थितिः । साम्मत- मेतामारोत्तरमहनीनां जयन्या स्थितिरुच्यते-ना ज्ञानावरणपञ्चकदर्शनावरणचनुप्फलोभसवलनान्तरायपञ्चकलक्षणानां पञ्चदशामकृतीनां जमन्या स्थितिरन्तमुहुनम्, अन्त हुन चायाधा, अवायोनां च कर्मरियविः कर्मनिर्पकः । पञ्चानां निद्राणा- १ पप्पते तन्तु भगपतस्तृत्तीपमयेऽयापकपित्या ।

·मसातवेदनीयस्य च जयन्या स्थितिः पत्योपमासङ्ख्ययभागहीनाः मागरोपणस्य त्रयः सप्तभागार अन्तर्मुहुर्चमपाया, वदूना च कर्मस्थितिः कर्मनिषकः । एवमुत्तरप्राप्ययाधानिपेकौ वाच्यौ । सातवेदनीयस्य द्वादश मुहूर्ताः। मिथ्यात्वस्य पल्पोपमासययभागहीन सागरोपमम् । सञ्चलनवयंकषायद्वादशकस्य पस्योपमासख्येयभागहीनाः सागरोपमस्य चत्वारः सप्तभागाः । सज्वलनकोधमानमायानां यथासङ्ख्यं मासय एको मासा अर्द्धमासथ जघन्या स्थितिः। पुरुषपदस्याष्टी वर्षाणि। पुरुपवेदवय॑नोकपायाष्टकमनुष्य द्वितिर्यग्दिकजातिपश्चकौदारिफद्विकतैजसकामणसंस्थानपद संहननपदवर्णादिचनुष्कागुरुलघू- पधातपरायानोच्छवासातपोद्योतविदापोगतिद्विस्यय कीनिय॑नसादिविंशतिनिर्माणनी–ोनरक्षणानां पट्पटेः मातीनां हौ सागरोपपसप्तभागी पल्योपमासद्येयभागहीनौ । अत्र च पूर्व यर सागरोपमं तद्भागा वा प्रोक्तास्वा सार पति- दरैकेन्द्रियो पन्धको द्रष्टव्यः । शेषाणां तु यथासम्भवमनिवृत्तिवादरमूक्ष्मसम्परायगौ वधकाविति । देशहिकनरकदिकवैक्रिय- दिकलक्षणनकृतिपकस्य सागरोपमसहस्रस्य द्वौ सप्तभागौ पल्योपमसख्ययभागहीनापसंसिपञ्चेन्द्रिये जघन्या स्थितिलभ्यते । आहारकद्विकतीर्थकरनान्नोस्तु जघन्यापि स्थितिः सागरोपमान्ताकोटीकोटिरेव, केवलमुत्कृष्टवन्धोक्तान्तःकोटीकोट्या इयं सङ्ख्येयगुणहीना मन्तव्या । यशःफीर्युवेगोत्रयोरौ मुहर्नाः । देवनारकायुपोपन्या स्थितिर्दशवर्षसहस्राणि । मनुष्य- तिर्यगायुपोस्तु क्षुल्लकभवनइणम् । अवाया च जयन्यस्थिती सर्वगन्तर्मुहूर्तमेव, वदना च कर्मनिषेक सर्वत्र पान्य इति स्थितिमरूपणा अवसिता । साम्मतमस्या एवं स्थिते साधादिमरूपणार्थमाह- भा० अब वेचीगाहाए ठिई जहन्ना निसामइ जहुतं । वस्सत्योर्य विग्ये मोहावरणे मुहुन तु ॥ ३०॥ पेपणि- | ·प्रकरणम् यस्स उ पारस नामागोपाण अटू उ मुहूत्ता । खुट्टागभवग्गहण दिई जहन्ना उ आउस्स ॥ ३१ ॥ सुत्ताणुताओ विहु उत्तरपयडोण जेट्टायरोओ। दिइओ य भणिनंती इइ गये सोक्यारिना ॥ ३२ ॥ नाणंतरायदसगं दंसणनवगं असायनीसेसि । सापाइत्यीमणुदुग पन्नरसा मिच्छि सत्तरिया ॥ ३३॥ सोलस कसाय चचा नपुंसआरइभयसोगदुगुच्छा। है नरपतिरिइगपणिदियतसयारअधिरपजने ॥ ३५ ॥ येउवोरालदुगे नव नामधुये उ सासपरपाए । उज्जोयासत्यगई भायापारज्जद्गरए ॥ ३५ ॥ वायरद्भगअमुभा पत्तेयं अजसनीयवोसेसि । पहुँडसहिया तेयालाए स नायदा ॥ ३६ ॥ दादगं पिरसुभगं सुइसुमाराएज्ज तहप जमफित्ती । हासरईपुंए सत्यगई उचगोए य ॥ ३७॥ संघयणे संठाणे पढमे दस अपरकोरफोटोभो । गारम नोएम मोलस विपविपचोत्य नि परसि ॥ ३८ ॥ वामणकीलियवियवियचउरिदियजाइ एसि मा माहारमपनचे मुहुने अद्वारमा हुँति ॥ ३५ ॥ अंतोकोडाकोडी तित्ययराहारदुगयिस यनेया । एतो आ- उपाय बोलामि लिई तु उशोमं ॥ ४० ॥ तिरिनरभाउनिपल्ला य पुहकोडीतिभागअब्भहिया' । उक्कोसठी तदूणा तु पुषकोडीतिभागेण ॥ ४१ ॥ होई अग्राहकालो जो फिर कम्मरस अगउदयकालो । कम्मठिइवाहणा कम्पनिसेगो नि फम्माण ॥ ४२ ॥ दलिगरपणाउ में फिर येइज्जइ उदयपचय कम्मं । सुरनारयाउणं तेत्तीसयराणि पुवाणं ॥ ४३ ॥ फोडीऍ तिभागेर्ण अहिपाई होइ हि नि उनोसा । पुर्वकोडितिभागी अाह तह पुतफोडीए ॥ ४४ ॥ भागतिगेर्ण ऊणा पम्मनिरोगो चि होइ फम्पलिई । सवन्य एत्य सागर-कोडाफोडीह पगाए ॥ ४५ ॥ वरिसाण सयं पगं होइ भवाहा तो जेसिनु । कम्मार्ण भारइया भयाणं फोडिकोडीओ ॥ ४६॥ भणिया तनियमेचाणि होइ बरिसस्मयाणि उ अवाहा ।

·आवाइफालऊणा कम्मठिई कम्मनिस्सेगो ॥ ४७ ॥ सवत्य विभणियको तित्याहारगदुगाण पुण भणिया । अंतो कोडाकोडी अंतमुहुत्तं च आवाहा ॥ ४८ ॥ आवाहूणा कम्मठिईओ होई उ कन्मनिरसेगौं । नणु बद्धस्स उ तित्य-गरजाइकम्मस्स उदओ उ ॥ ४९ ॥ तइयभवे किर होई अंतमुहुत्तं तु पत्य उ अवाहा । भणियातोन्तमुहुत्ता अणंतरं तम्मि चेव भये ॥१०॥ पावइ विवागउदो उ तित्थकरनामगरस एत्थाह । नहि आवाहाविगमे आगच्छंतेव कम्माणि ॥५१॥ उदयं किं पुण कम्माणि जइ विवागेण उदयमापंति । तत्तो उ बयाहाए परिक्खएणेव फम्माणि ॥ १२ ॥ आगच्छंती उदए अओ अवाहा- रखएण पत्थुपए । इह दोसेणं तहवि विवागउदयजोग्गया इवइ ।। ५३ ।। तो मैतीए तीए जस जया देसखेतकालाई । सामग्गी होइ वया विवागउदओ उ हो एवं ॥ ५४॥ स्वसोहगंवलमाइसंपयानिययजाइअणुसारा । जा दीसइ सा तित्यं- करनामविवागउदो त्ति ॥ ५५ ॥ अंतोकोडाकोडी तित्याहाराण जेट्ठठिइबंधो । जे भणियं तहि अंतो कोडाकोडीऍ मज्झम्मि ॥ ५६ ॥ थोवा य बहुवरागा दिई विसेसा उ हुंनि ते तत्य । ते सवैवि हु अंतोकोडाफोडि चि सन्नाए ॥ ५७॥ भन्नति तउ तइए भवमि तित्यपरकम्मुणो उदयो । जो सो वि होई अंतोकोडाकोडो य मञ्झम्मि ॥ ५८॥ अन्ने भणति अस्सकहताणं अंतकोडिकोडि त्ति । यो जा तइयभव नोत्येऽह जहन्नमें वोच्छ ॥ ५९॥ नाणंतरायदसगे दंसणचजगम्मि लोहसंजलणे । जहन्नेणतमुहुतं ठी अंतमुत्तमावाहा ॥६०॥ आवाहऊणिया पुण सा फम्मलिई उ कम्मनिस्सेगो । सम्पत्यवि भणियचो पणनिंदअसायवेयगिए । ६१ ॥ अयरस्स सचभागीयस्स उ भागतिगं ति पल्लास | अस्संखभागऊण अंतमुहुत्त च आवाहा ।। ६२ ॥ तयाणा कम्मलिई कम्मनिसेगो नि एवमुत्तरभो । आवाहा य निसेगो भणियबो सायवेयणिए ॥६३||

·मकरण
पारस इंति मुहूचा पमरस असंखभागहोणं तु । सागरमेग मिच्छे आइमवारसफसायाणं ॥ ६४ ॥ पल्लासंखियभागेण अ.
1॥ ६८ ॥णिया सत्तभागविहियस्स । अयरस्स भागा कमेण संजलणनामाणं ॥६६॥ कुहमाणामायाणं मासदुग मास अद्धमासो थे ।
पुंए भट्ट परिसा सेसहप नोकसाया य ।। ६६ ॥ पंचेव य जाईओ तिरिदुगसंवाणसंघपणसवे । मणुदुग मोरालदुगे परखा-
उग्गासउज्जोए ॥ ३७॥ आयरविहगगइदुर्ग जसरजतमाइवीसभेए उ। नामस्स य नव य धुवा नीयागोयं च छासट्ठी ६८।।
पगढीणं अपरस्म उ सगविभागीकपरस दो भागा । पल्लासखियभागेहि हीणया विउविछकस्स ।। ६९ ॥ अयराण सहस्स उ
रानाभागी रूपरम दोभागा । पचासंखियभागेहि होणा जियअसन्निस ॥ ७० ॥ पंचिदियास लम्भइ होगटिइ तत्थहार-
गदुगरस । सागरभंतोकोडीकोडीमरोयगुणहीणा ॥ ७१ ॥ जसकिचीउचाणं अमुचा उ होइ हीगठिइ । अह एनो
आऊण एव जदनधि योच्छं ॥ ७२ ॥ दसवाससहस्साई नारगदेवाउपाण विग्नेयं । पहागभवपमाणं मणुतिरियाऊण उ
जहां ॥ ७३ ॥ ननदिइए अवादा अंतमुहुनं तु होइ सच्चत्य । इइ जत्य जत्य पुर्व पनिया मगरविभागा ॥७४ ॥ नहि
संपत्य विपनोपायरपगिदियो चि विभो । सेसाणं जसंभव-पनियटिमुहुमाउबंधगा ॥ ७५ ॥ भणिया दिइयो अह-
साइपाइपपदीण वनणादार । मूलठिईई गाहाजुगेण पभणेइ सुचकई ॥ ७६ ॥
मूलठिणजद्दण्णो सत्तण्डं माइयाइओ बन्धो । सेसतिगे दुविगप्पो आउचउकेवि दुविगप्पो ॥ ५३॥
टी० इइ कर्मणां रियतिबन्धमनुर्दा भवति, जयन्योऽजयन्य उत्कृष्टोऽनुत्कृष्टयेति । तत्र यस्मादन्यो हीनतरबन्धो नास्ति
म नान्यः । ततः परं सपपद्धिमादी कृत्वा यावदुष्टस्तावत्सर्वोऽप्यजघन्य इति । जयन्याजघन्यमकारद्वयेन सर्वेऽपि
॥१८॥

·स्थतिरिसपा सरीताः । यतोऽन्यो वृहत्तरपन्यो नारित, स उस्कृष्टपन्यस्ततोऽधस्तात्समयहानियादी कला यावजघन्यव- न्यतापसोऽप्यनुसष्ट इनि। उहिष्टानुवष्टकाराभ्यां वा सर्वेऽपि स्थितिविशेषाः सङ्घहीवार, तत्र 'मूल' ति अग्युर्यमूल- महतीनां समानां सम्पन्धिन्यो या स्थितयरतासां यो जघन्यो बन्धः स साधादिर्भवति, सादिरनादिधुवोऽध्रुवश्चेति च- पिसोऽपि मातीत्यर्थः । तथा हि-एतासां प्रकृतीनां मध्ये पोहनीयस्य क्षपकानिरतिवादरचरसस्थितिवन्ध जयन्पस्थिति- पन्धः भाप्यो । शेषपतिपदस्य तु क्षपफम्मसम्परायचरमस्थितिध-पेऽसौ लभ्यते । अतोऽन्यः सोऽप्युपशमश्रेण्या- पनपन्यो भान्युपामरुस्यापि सपकादिगुणवन्धकत्वादशपन्य एव भवतीति भावः। ततथोपशान्तमोहावस्थायामजयन्य- स्यस्पारको भूत्वा यदा प्रतिपत्य पुनरपि प्रस्तुतकर्मसप्तकस्याजघन्य बध्नाति, तदाऽजघन्यः सादिर्भवति, बन्धन्यव- पछेदानन्तरं तत्सयपतया रध्यमानत्वात् । उपशान्तमोहाघवस्यां चाऽमाप्तपूर्वाणां यन्धन्यवच्छेदाभावेनं अनादिकालान्निर- न र पपानयात् अनादि । अभव्यानां ध्रुवोऽभाविपर्यन्तत्वाद्न्यानामधुषोभाविपर्यन्तस्यात् । संसतिगे दु पिगप्पो' ति शेपरिक नाम जपन्योतष्टानुसृष्टस्टक्षणम् । तत्र प्रकृतकर्मससकस्य द्विविकल्पः, सादिरध्रुवध बन्धो भवतीत्यर्थः । सपा स्पेनेषां कम्पमा म ये मोदस्य सपकानिवृतिवादरचरमरियतिवन्धे, शेषाणां तु क्षपकमक्ष्मसम्परायचरमस्थितिवन्ध जयन्यो बन्योऽनन्तरमेरोक्ता, स चाबद्धपूर्वोऽजपन्यबन्धादवतीर्य वत्मयमतया तस्मिन्नेव समये वयत इति सादिस्ततः पर सीणमोहायास्यायां सर्वपा न भवतीत्पध्रुव इति द्वावेव विकल्पो सम्भवत्तो न शेषौ । उत्कृष्टस्तु त्रिंशत्सागरोपमकोटी- फोटयादिका ससिदिष्टमिध्यादृष्टिपर्याप्तिसंझिपनेन्द्रियस्य लभ्यते, सचानुत्कृष्टबन्धादवतीर्य कदाचिदेव वध्यवे, न सर्वदेति

·करणम्
॥६॥
सादि, अन्तर्मुहाच परं नियमादनुसृष्टं बनवाऽसौ निवर्तते इत्यधुपः । उत्कृष्टाच प्रविपत्यानुत्कृष्टं बनावोत्यनुत्कृष्टोऽपि
सादिस्तता परं जयन्यनोऽन्तर्मुनोत्कृष्टतस्त्वनन्तोत्सपिण्यासर्पिणीपर्यन्ते पुनरुत्कष्टं वनाति, अतोऽनुत्कृष्टो निवर्तत इ.
त्यामुष्टेप्पनुरकष्टेषु जोपा परिभ्रमन्तीति द्वयोरपि अनादिश्रुपत्तासम्भवः । 'थाउचरके वि दु विगप्पो'त्ति आयुपः सम्ब-
घि यहन्यमाश्रित्य चतुर्फ जयन्याजयन्योत्कृष्टानुस्कृष्टलक्षणम् । तत्र चतुप्फोऽपि दिविकल्या सादिरध्रुवश्च बन्यो भवतीत्य-
थी। आपुपो हि जयन्यादिन्यो पेद्यमानायुपस्त्रिभागादी प्रतिनियतकाल एय वध्यमानत्वात् सादिरन्तर्मुहूर्ताच परमवन्यभु-
परमत इत्यध्रुव इति गापार्थः ॥५३ ॥ साम्मतमुत्तरमकृतीनां सावादिनरूपणामाह--
भा० इह दिइयो चउड़ा जहन्नमजहन्नु कोऽस्सऽगुटोसो । तत्य जहन्नो जत्तो (नानी बंधी ति(त्य) हीणयरो
॥७७ ॥ नो(तो) समयमाई किया उकोसा आरओ उ अजहन्नो । तह जत्तो नो बंधो गरुषो अत्यो स उक्को-
सो ॥ ७८ ॥ जो समपहाणिमाई जा हीणो ताव हो अणुशोसो । तत्य य सन्नाद्गेण विगहिया सचे हिबिसेसा ॥७९॥ मो-
हाउपज उम्मगस खरगो दसमगुगा भैते । यह जहनदिई मोहस्स उ खवगनवमगुणी ॥ ४० ॥ अंने उ जहन्नलिई
पंधर एया परो उ अननो । उपसमसेगोर विहु जहण्णखवगा उ उपसमगो ॥८१|| फिर होइ दुगुणवंयो तो उपसंतो अब-
धगो होउ । अजस्वयंपस जया पडिय पुणो मत्वकम्माई ॥८२॥ पेणं अजहन्नेण बंधई तोऽजहन्न इइ साई । होइ बंधच्छेया-
तरयं वज्झमागचा ॥ ३॥ उपसंतमपनाणं वगच्छेया अभावओऽगाइ । अभवजियाण धुवो भवनीवाणं हो अधुवबंधो
॥४४॥ जान्नुकोमियरतिगे आहोगाण सत्तकम्माण । साईअधुरो यो तत्य य मोहस्स किल खरगो ॥८६॥ नवमगुगी
॥३९॥

·परिपम्मि दिइ धेनहातपंचमी होइ । सो पुण अपुरो अनदन्नपाउ अवयरिङ ।। ८६ ॥ तप्पटमनया तम्मि समयम्मि ना बन्नई साई । तो मा सीणमोही पुण न भवइ वो अधुवयो । ८७॥ उदोसबंधगो पुण मुसफिलिट्टमि मिन्छदिडिम्मि | मगन चिनियम्मि लभइ अणुस्सा 144 | बंधा अवयरिय कयाइ पज्झई तेण सो भवे साई । अंतमुहुत्ता उपार अशाम पो अधुरो ।। ८९ ॥ भणुकोसरंपगो पुण उकोसा पडियाक्स पुण पि । वंधतो साई को जहन्नेणं अंतरमुहुना ।। २० । उसोसमी प्रणतयकागांवयस्स उकसं । न भवइ अणुकसो वो अधुवो सेमं दुर्गन भवे ॥ ९१ ॥ आउच- उसे नदनप्पनिको पापिहोरि इई ! होइ जहन्नेणाउयतिभागमाइम्मि पडिनिपए ॥ ९॥ फालम्मि चैव संबन्झमाण- भाउ तो भो साई। अंतमुहुना परि उपरमए तो भवे अधुयो । ९३ ।। एत्तो उत्तरपपडि सापाईचन्नणे तहि च पर्य। अद्यारम पगडी अजहन्नो पंच चविगप्पो उ । साइ अ अधुवघंधो सेसतिगे होड घोषवो ॥ ५४॥ ठी मानारणपश्चफदर्शनापरणवत'फसञ्चलनचतुष्पान्तरायपचकलक्षणानांअष्टादशप्रकृतीनामजयन्योयन्धा साधादिः नमयोऽपि भानि । तयाहि-अमीषां पूर्वोक्तयुक्तित एपोपचमणी बन्धव्यवच्छेदं कला प्रतिपत्य पुनरजघन्य बननः सादितद्वन्पस्तत्स्थानमातपूर्वस्यानादियोऽभव्यानामभुमो भव्यानामिति । सर्वमिह पूर्ववदेव भाषनीयम् । एतासामेव प्रक- मोना शेषरिक नियन्योलमानुपएलक्षणो सादिरशुक्म बन्यो भवतीति बोद्धव्यस्तयाहि-सभ्यसनचतुष्टयस्य क्षपकानिवृत्ति- पादरे भात्मीयात्मीयपन्यन्यादसमये जपन्यो पन्धः । दोपचतुर्दशानां मूत्मसम्परायचरमस्थितिवन्ध जघन्यः स च वरमपमतया पध्यमानत्वात् सादिस्तत उर्दू न भवतीत्यध्रुव इति [वैररहिका: 1] 1 उत्कृष्टानुत्कृष्टेप्वप्यारोहणाववरणकु- रासपपरविकसि. सेवचराहतांकान.

·pl 11७०|| नां जन्तूनां साधुक्त्वं तथैव भावनीयमिति गायार्थः ॥५४॥ भा० अद्वारस पयडीणं ईमुचोचा पुण इमाओं ॥९४॥ नाणंतरायदस संजलगदंसअठेव ईइ अट्टारा । तत्य अजहन्नबंधो चउभेभी पुचजुतीभो ॥ ९५ ॥ बंधच्छेयं उबसम-सेदीए करिय पडिय अजहन्नं । वधंतस्स उ साई तमपत्तस्स उ पुण अणाई ॥ ९६ ॥ अभाभरियाण धुवअधुवाऊ सर्वपि पुधमिव नेयं । जहन्नुकोसियरतिगे साईअधुवो पुगो एवं ।। ९७ ॥ संजळणाण चउन्हें खरगो नवमे गुगंमि बंधते । सेसाण चउदसन्हें मूहुमगुणते जहन्नधो ॥ ९८॥ होई तप्पढमतया वि बज्झमाण- तणे उ साईतो । उपरि अधुवयंधी एवं उफ्टिइपरेम ॥९९॥ आरोहणअवयरणे कुईनाणं जियाण सायधुवा । पुर्वच भावणीया उकोसाणुकोसो जहन्नमजहन्नगो य ठिइयंघो । साईयअधुवयंघो सेसाणं होइ पपडीणं ॥ ३ ॥ टी० भणिताप्टादशप्रकृतिभ्यः शेपाणामुद्धरितांनां प्रकृतीनामुत्कृष्टोऽनुत्कृष्टो जघन्योऽजघन्यश्च स्थितिबन्धः सादिर- ध्रुवथ भवति । तथा हि-निद्रापश्च फमिथ्यालाद्यद्वादशकपायभयजुगुप्सातैजसकार्मणवर्णादिचतुष्कागुरुलघूपघातनिर्माणलक्ष- णानामेकोनत्रिंशत्मकृतीनां सर्वविशुद्धवादरपप्लिकेन्द्रियो जघन्यं स्थितिवन्धं निवर्तयति । ततोऽन्तर्मुहून्सलिटो भूत्वाऽजघन्य पनाति । ततस्तत्रैव भवे भवान्तरे वा विशुद्धिमासाद्य पुनरपि जघन्यं स एव बध्नातीत्येवं जयन्याजयन्ययोः पराष्ट्रनिर्भवतीति द्वाचप्येतो जपन्याजघन्यौ सावध्रुवौ भवतः । उरकृष्टवन्धं पुनरेतासां सर्वसंहिम्प्टसंक्षिपश्चेन्द्रियो निर्व- यत्यन्तर्मुहूर्ताच पुनरप्यनुल्लष्टबन्ध रचयति, ततः पुनरपि कदाचिदुत्कृष्टमित्येवं परारत्तित एतावपि सायधुवौ भवतः । . ||७|| ·शेषाणां वधुसन्थिनीनां सावासातादिनिसप्ततिप्रकृतीनां जघन्यादिस्थितिवन्धः सर्वोऽप्यध्रुवन्धित्वादेव सादिरध्रुवचेति गायार्थः ॥ ५५ ॥ व कर्मस्थितेः साधादिवरूपणा कृता । साम्पतं तस्या एवं शुभाशुभमरूपणां विभागेनाह- रोसाण वउविडो वयो ॥ ४०० ॥ साईअधुवो य भवे तहा हि पनिंदवारसकसाया । आइमया मिच्छ भयदु[उनवना- मधुरबंधी ॥ १ ॥ इयइगुणवीसपयडीण मुद्धपजतवायरैगिंदी । निव्वत्तइ टीबंधं जहन्नयं तोऽस्तरमुहुचा ॥ २ ॥ अविमुद्री होणं अनदन्नपंथ कोइ नो बम्मि । जग्मे भयंतरे पा होजे सुद्धो पुण जहन्नं ॥३॥ बंधइ ईई जहन्नाजहन्नापरिपत्तमाणया होइ।एवं एए दो विह साई अधुरा रि हु भवति ॥ ४ ॥ उक्कोसगर्वधं पुण एपासि अमृद्धसन्निपंचिंदी। परन्तोऽन्तमुहूचा पुण अणुशोमं कुणाई ॥५॥ तो पुणरवि उकरसं कुणइ कयाई उक्ट्टियराय । एवं परिवत्तीए भवंति साई अधुवया य ।।६।। सापासायाई सेसाणं अधुवयंधिपयडीण। तैवत्तरिए बन्धो जहणाईओ चविहो वि॥७॥ अधुवत्ता देवभवे साईअधुवो य तत्य भारणिया । मुगमा अनुभमुभा वोच्छं सांसि ति गाहाए ॥ ८॥ गव्यासिपि.ठिईओ सुभासुभाणं पि होंति असुभाओ। माणुसतिरिवखदेवा-उयं च मोत्तूण सेसाण ॥१६॥ राशि शुभानामगुभानां च मतीनां स्थितयोऽशुभा एव भवन्ति, सइलेशलक्षणस्य तत्कारणस्याशुभत्वात् , स्थितीनों दि कारण राइलेश एव कपापोदय इत्ययो । “'दिई अशुभार्ग कसायओ कुणइ" तिवचनात् ततश्चैवमुक्तं भवति सर्वासां शभा- नागनभानां च मकृतीनां स्थितयः सोशष्टदौ वर्द्धन्तो, तदपचाये खपचीयन्त इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सद्लेशमेव स्थितयो- र 'स्थिरपनुभार्ग फणयात् करोति।'

·यू
पा-अनुनयन्तीत्यसभाः, अशुभकारणवादशभद्रव्यनिष्पन्नघृतपूर्णादिद्रव्यवत् । ननु यद्येव " दिइअणुभार्ग कसापो लगती त्य-
॥७॥
बानुभागोऽपि कपायजन्य एवोक्तस्ततश्यायमप्यशुभकारणत्वादशुभ एव पामोति ? नैवम्, अभिप्रायापरिज्ञानात्, सत्यपि हि
कायजन्यत्वेऽनुभागा कपायटदावशुभमकृतीनामेव पद्धते, शुभानां तु हीयते । कषायमन्दतया तुरसः शभानां चढ़वे, अनुमानांतु
हीयते। स्थितयस्तु शुभानामशुमानांच प्रकृतीनां कपायटद्धौ नियमाद्वदन्ते तदपचये खपचीयन्त इत्येकान्तेन कषायस्वरूपानु-
विधायित्वादशुभा उच्यन्त इति । अयया शुभमकुनीनां यथा यया स्थितिवद्धते तया तथा शुभरसो हानि याति, परिगालितरसे-
क्षुपष्टिकत्सानि भूभकर्माणि भवन्त्रीत्यर्थः । अशुभमकृतीनां तु स्थितिष्टदौ तत्सम्बन्धी अशुभरसो वर्द्धत इत्यतोऽपि कारणात्
स्थिवीनां अशुभत्वं तदेः शुभरसक्षपदेवत्वादशभरसद्धिहेतृत्वात्पलं विस्तरेण। अनुभागस्तु भूभोऽशुभश्च वक्ष्यत इति भावः।
अत्र स्थितीनामणभत्येऽतिप्रसङ्गमालोक्याह-'माणुसे त्यादि मनुप्यविपन्देवाघुपां स्थिति मुक्त्वा शेपस्थितीनामेवाशुभत्वं
द्रष्टव्यम् । एतत्स्यितिः पुनः भूभैव भवतीत्यर्थः, विशुद्धिलक्षणस्य तस्कारणस्य शुभत्वान्मनुप्यतिर्यगायुपोहि वृद्धिनिपल्यो-
पमापसाना, देवायुगस्तु दिनपत्रिंशत्सागरोपमावसाना, विशुद्धिवारतम्यादेव भवतीत्यतो मनुष्यतिर्यग्देवायुःस्थितिः
गुमा, शुभकारणमभवत्वाच्छुभद्रव्पनिष्पन्नघृतपूर्णादिद्रव्यवदिति । अथवा प्रस्तुतायुष्कत्रयस्पितिवद्धौ रसोऽपि बर्द्धते, सच
शुमा, सुखननकत्वादित्यतोऽपि मस्तुतायुष्कस्थितैः शुभत्यम, तदृद्धः शुभरसद्धिहेतुत्वादिति गाथार्थः ॥ ५६ ॥ तदेवं
शुभाशुभमरूपणा अवसिना । साम्मतं मत्यपनिरूपणार्थमाह-
मा० मुमभमुभार्ग पि हुँति अमुभाओ इय पयस्स एमत्यो । अमुभा फसायउदया हो बुट्टीहाणियो हुंति ॥ ९ ॥

·जेणं असुभमुभाग पयडीण ठिईफसायबड्डीए । व₹ते तासिं अवचए उ ताओ विहीयंति ॥१०॥ ()ईसहपयारेहि अधुवअनुभ
कसायवंधणी । सबाओ वि ठिईओ अनुभाओ चिय ईह भवंति ॥ ११ ॥
सवदिईणमुक्कोसगो उ उनोससंकिलेसेणं । विवरीए उ जहन्नो आउगतिगवज्जससाणं ॥ ५७ ।।
टी० सर्वासा ज्ञानावरणादिमूलप्रकृतिस्थिवीना मतिज्ञानावरणाद्युत्तरमकृतिरियतीनां चोत्कृष्टस्थितिवन्धः उत्कृष्टसदले.
शेनव वध्यते । एतदुक्तं भवति इह ये ये विवक्षितमूलोचरणकृतीनां बन्धकास्तेषु मध्ये यो यः सर्वोत्कृष्ट सश्लेशः स तत्तद्विव-
सितकर्मस्थितिबन्ध सर्वोत्कृष्ट रचयति, एतच्च बन्धस्वामित्वमतिपादकानन्तरगाथासु सर्व व्यक्तीभविष्यतीति ।' विवरीए उ
जहाणो 'त्ति इइ भणिता सर्वोत्कृष्टसक्लेशाविपरीते सर्वविशुदिर्भवति, तस्यां सत्यां स्थितियन्धो जघन्यो भवति । इदमुक्तं
भवति, इह ये ये विवक्षितमूलोत्तरप्रकृतीनां बन्धकास्तेषां मध्ये यो यः सर्वोत्कृष्टविशुद्धियुक्तः स तचद्विवक्षितकर्मस्थितिबन्ध
सर्वजघन्य करोति । किं सर्वत्रायमेव न्यायः ? नेत्याह, अनन्तरोक्तमायुत्रिकं तिर्यग्मनुष्यदेवायुर्लक्षण मुक्त्वा शेषप्रकृतीनां प्रकृष्ट-
सदरे विशृद्धिभ्यां स्थित्युपचयापचयौ द्रष्टव्यौ । प्रस्तुतायुस्त्रयस्य तु तद्वन्धके सर्वोत्कृष्टविशुद्धिरुस्कृष्टं स्थितिबन्ध करोति । सर्व-
सहिष्टस्तु सर्वजघन्यमिति विपरीतं द्रष्टव्यमिति गाथार्थः ॥ ५७॥ उक्ता मत्ययमरूपणा | साम्मत कासां स्थितीनां बन्धे का
स्वामोति निरूपणार्थमाह-
मा० सवगाहाए पचयपरूवणा पञ्चयो य संकेसो ! जे यरेहि दुविहो सेसं सुगम अह भणेइ ॥ १२ ॥
स चुफोसटिइणं मिच्छविही उ बधगो मणिओ। आहारगतित्यपरं देवाउं वावि मोत्तूणं ॥ ५८ ॥

·11७२||
टी० सासां मूलप्रकृतीनामुत्तरप्रकृतीनां च या उत्कृष्टा स्थितयरतामा सर्वपर्याप्तिपर्याप्तः शुभाशुभप्रकृतीनामात्मीया-
स्मीययन्धकाले सर्वसहिष्टो मिथ्यादृष्टिवन्यको भणितः, तीर्थकरगणवरैरिति । स्पिविहि पूर्वमशुभा मोक्ता, सहदेशमत्यया
च । सहिदष्टय मनग्धोपु मध्ये मिथ्यावृष्टिरेव भवतीति भावः । अत्र च प्रायोच्या सर्वसहिष्टत्वमुच्यते । यावता तिर्य-
| मनुष्यापुपी उत्तष्ट नत्मायोग्यपिशृद्धौ बध्नातीनि द्रष्टव्यम्, वयोः शुभरियतिकत्वेन विशुद्धिजन्यवस्थानन्तरमेवोक्तत्वात् ।
भवाद-ननु यदि रिशृद्धित इदमायुप्पट्यं वध्यते, नहि मिथ्यादृष्टः सकाशात् सास्वादनो विशुद्धतरः पाप्यते, स करमादेत-
द्वन्यकत्येन नोक्तः १ न च वक्तव्यं, तिर्यग्मनुष्यायुपो सास्वादनौ न य नाति, तहन्धरय बन्धस्वामित्वादिष्वस्यानुज्ञातत्त्वान्,
तम्यादिदमानार्यस्याप्प समलित पिव लक्ष्यने, नैतदेवस, सल्यामपि हि सामान्यापां मनुष्पतिर्यगायुर्वन्धानुझायामसंख्येय-
वायुफपोग्यमुत्तष्ट प्रस्तुतायुयं सास्वादनो न निवर्चयिष्यवे, अस्य गुणमतिपाताभिमुखत्वेन गुणाभिमुखविशुद्धमिथ्यादृष्टेः
सामान् रिशृदयापिश्यस्पानगम्पमानत्वाच्छाखान्दरेऽपि च पिथ्यादृष्टेः सदाचादविरतादय एवं ययोचरमनन्त गुणवि-
शुद्धा पठान्ते, नायम् । किश्चैतदचनान्ययानुपपनैरपि परसुतमायु यमुत्कृष्टस्थितिकै सास्वादनो न बध्नाति । मिथ्याष्टिस्तु
कनिगपाविधविमृदयादिसामग्रोववाद परतुनायू यं यथ्नातीत्यले वितरण ! वत्वमिद वेचलिनी विदन्तीति । अतिवसने
सत्यपादमाह- आहारण 'त्यादि आहारकशब्देनाहारपद्वयं गृह्यते । तनयाहारकद्विक तीर्थकरनाम नामौ संयमसम्यावरदि-
सत्ताप्न पध्नाति । देवापुष्पमपीहोर मनम, तच्चानुनरमुरयोग्य संयमिन एव वध्नन्ति, न मिथ्यादृष्टिरिति । एतानि
चत्वारि पपिका शेषषोडशोत्तरशतस्पर कर्मणामुत्कृष्टस्थितिपयको मिध्यादृष्टिर्भवतीति गाथार्थः ॥ ५८ ॥ यद्येवं वाई-
॥७२॥

·9 तासामाहारकादिपतीनां क उत्कृष्टरियतिबन्धका १ इत्याह- भा० ठीपंपरसामित्तं वहि सघुपभिइचाहि गाहाहिं । उकसहिइसामित्तं मणेइ सगमं च तं किं तु ॥१३॥ देवाउयं पमत्तो आहारगमप्पमत्तविरओ उ । तित्ययरं च मणूसो अविस्यसम्मो समज्जेइ ।। ५९ ॥ रो० इह पूर्वकोट्यायुः धमत्तसंयतोऽप्रमचभाषाभिमुखो वेद्यमानपूर्वकोटिलक्षणापुपो भागदये गते कृतीयभागस्यादिसमये उत्कृष्टस्थितिक पूर्वकोटिविभागाधिकरयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षण देवायुवधाति। पूर्वकोटित्रिभागस्य च द्वितीयादिसमयेषु बनतोऽ मुल्यं लभ्यते, अवाधायाः परिगलितस्वैन मध्यमत्वमाप्तरित्यादिसमयग्रहणम् । अप्रमत्तभावाभिमुखता विशेषण सहि किमर्थ- मिति चेत् ? उच्यते, सुमेय स्थितिविशुद्धया घध्यते, सा चास्याममचभावाभिमुखस्यैव लभ्यत इति । तमिमत्त एव कस्मादेत- न्यकत्येन नोच्यत इति चैन् ? उच्यते, अस्यायुर्वन्घारम्भनिषेधात्, प्रमत्तनवारब्धमायुर्वन्धमममत्तः कदाचित्समर्थयत इत्युक्त- त्वादिति । आहारकरिकस्य स्वप्रमचयविः प्रमत्तभावाभिमुख उत्कृष्टां स्थिति रचति । अशुभा हीयं स्थितिरित्युत्कृष्टसड्- लेशेनैवोत्कृष्टा बध्यते, बद्वन्धकथाममत्त प्रमत्तभावाभिमुख एवोत्कृष्टसलेशयुक्तो लग्यत इसीत्थं विशिष्यत: । तीर्थकर- नाम्नस्त्वविरतसम्यग्दृष्टिमनुष्यः पूर्व नरफबदायुप्को नरक जिमिपुरवश्यं मिथ्यात्व यत्र समये मतिपद्यते, ततोऽनन्तरेऽर्वाक् स्थितिवन्धे उत्कृष्टां स्थिति समर्जयति-वधाति । तीर्थकरनान्नो ह्याविरतादयोऽपूर्वकरणावसाना कपका भवन्ति, किन्तूरकृष्टा स्थितिरुत्लष्टसह शेन वध्यते । स च तीर्थकरनामवन्धकैप्पविरतस्यैव यथोक्तविशेषणविशिष्टस्य सभ्यत इति शेषव्युदासेना-

·काका
॥७३॥
.
स्यैवोपादानमिति भावः तत्र निर्यश्वस्तीथकरनाम्नः पूर्वप्रतिपन्ना प्रतिपद्यमानकाच भवमत्ययेनैव (नो भवन्तीति मनुष्यग्रहणम् ।
बदतीर्थकरनामकर्मा च पूर्वमपद्धनारकायुर्नरक न ब्रवीति पूर्व नरकबद्धायुष्कस्य ग्रहणम् । क्षायिकसम्यग्दृष्टिय श्रेणिकादि-
बत्तत्सम्यक्त्वोऽपि कथिन्नरकं याति, किन्तु तस्य बिशुद्धत्वेनोत्कृष्टस्थित्यबन्धक चात्, वस्या एव चेह प्रकृतत्वात् नासो
गृह्यते । अतः प्रस्तुतकर्मोत्कृष्टस्यिविबन्धकरवान्मिथ्यात्वाभिमुखस्यैव ग्रहणमिति गाथार्थमा५९॥इह पूर्व सइक्लिष्टो मिथ्यादृष्टिः
पोडशोत्तरप्रकृतिश्चतस्योत्कृष्टस्थितिबन्धका सामान्येनैवोक्तः, स च नारकादिभेदेन चिन्त्यमानयतु भवति । अतो नारका-
स्तिर्पश्चो मनुष्या देवाश्च मिथ्यादृष्टयः पृयक्केषां कर्मणां स्थितीरत्कृष्टा बन्नीति भेदतश्चिन्तयन्नाद-
भा० देवाउपमत्तो ज युत्तं तर्हि सुभाउमुक्कोस । नेय इहरा इयराउयवि वधंति मिच्छाइ ॥ १४ ॥ पुवकोडाऊसाहू अप-
मत्ताभाषअभिमुहपमत्तो । आउयतिभागसमए बंधइ आउं समुकोसं ॥ १५ ॥ आहारमप्पमत्तो पमचभावस्स अभिमुहो बंधे ।
तित्यगरं उकोस मगुस्स सम्मो अविरओ य ॥१६॥ पुत्र नरप बद्धाओ नि नरयम्मि गच्छमाणो उ । नियमा गच्छइ मिच्छं
पंधो तित्ये तहिं जेट्टो ॥ १७ ॥ अन्नत्य सो वि सम्मो तहापणउसत्तअट्टममगुणिणो । बंधति मज्झिमठिई जेणं ते मझसकेसा
॥१८॥ वदतित्थयरकम्मो पुर्व अवद्धनारगाऊ या नरगम्मि न वच्चेई इयवद्धा उकयगहणं ॥१९॥ तह व उगइगो मिच्छा वीमुं
कम्माण केसि उकोसं । ठीबंध त भएण भणइ पन्नरसगाइजुगं ॥२०॥
पन्नरसह ठिमुक्कोसं बंधति मणुयतेरिच्छा । छण्हं सुरनेरहयाईसाणं ता सुरा तिण्हं ।। ६० ।।
१ वत्सम्यवरवेऽपि प्र.
॥७॥

·टी० देवायुज्यमायुकवयं देवदिकं नरफयिक द्वित्रिचतुरिन्द्रियजानया वैयदिक सूक्ष्म अपर्याप्त साधारणमित्येनासां पदमनीनामुष्टां स्थिति तिर्यग्यनुष्याएव मिथ्यादृष्टयो वनन्ति, न देवनारका, वे होतासां मध्ये तिर्यग्मनुष्यायुष मुक्त्वा शेपासपोदय प्रकृती प्रत्ययेनैव न बध्नन्ति । वियन्मनुप्यायुपोरपि देवकुळ दिसायोग्य उत्कृप्टसिपल्योपमलक्षगः स्थिति- पन्या मनः, तर देवनारका भामत्ययादेव नो पद्यन्त इत्येतद्वन्धोऽप्यमीषा न सम्भवति , तस्मादेते तिर्यग्मनुष्यायुपी उत्कृष्ट- स्थितिक पूर्वकोट्यापुपस्तियग्पनुप्या मिथ्यादृष्टपस्तत्सायोग्यविशदाः स्वायुविभागाधसमये वर्तमाना बदन्ति । सम्यग्दृष्टेर- विरिशदमिथ्याटेव देवापुरन्धः स्यादिति मिथ्याष्टित्वतत्यायोग्यविशुद्धविशेषणदयम् । नारकायुपस्त्येत एव तत्मायोग्यस- इटिष्टा वाच्या, अत्यन्तशुद्धस्यात्यन्तसलिष्टस्य चायुर्वन्धस्य सर्वया निषेधादिति। नरकदिकवैकियद्विकयोस्त्वेत एव सर्व सद्धिष्टाः पूर्वोक्तोकप्टस्पिोन्धिका बाच्याः। निकलनावित्रिकसूक्ष्मत्रिकयोस्तु तत्यायोग्यसतिष्टा द्रष्टव्याः। अतिस- निष्ठा हि मस्तृतमहतिबन्धसुबन्ध्य नरफमायोन्यमेव निर्वत्र्तयेयुर्विश्रद्धास्ते विशुद्धितारतम्यात्पश्चेन्द्रियतिर्यक्पायोन्यं वा मनु- प्यमायोग्यं पा देवमायोग्यं या रचयेयुरिति तत्यायोग्य सलेशग्रहणम् । देवदिकस्यापि तत्प्रायोग्यसमिष्टा वाच्याः, अति सशिष्टानामधीवत्तिमनुष्यादिमायोग्ययन्यमसङ्गादिशुद्धौ उत्कृष्टवन्धाभावादिति भाविताः पञ्चदश्चापि प्रकृतयः । छह सुर- मेरपति तिर्यग्दिकोदारिकदिकसेवा योतलक्षणानां पट्मकृतीनामुत्कृष्टस्थितिबन्धकाः मुरा नारकाश्च भवन्ति, न मनुष्य- तिर्यश्चः । ते हि तत्मायोग्यबधाईसहाशे वर्तमाना एपां कर्मणामुत्कृष्टतोऽप्यष्टादशकोटीकोटिलक्षणामेव मध्यमां स्थितिमु- परचपन्त्ययाभ्यधिकसद्लेशे वर्तमाना गोरंस्तहिं प्रस्तुतकर्मवन्धमतिक्रम्य नरकमायोग्य उपरचेपुर, देवनारकास्तु सर्वोत्कृष्ट सह- ·प्रकरण सेवा अपि तिग्गनिमायोग्यमेव वनन्ति, न नरकगतिमायोग्यं तत्र तेपामुत्पत्यभावात्, तस्माद्देवनारका एव सवसमिष्टाः पास्नुनपटकस्य वितिसागरोपमकोटीकोटिलक्षणामुस्कृपां स्थिति रहयन्ति । अत्र च सामान्योक्तावपि सेवात्तौंदारिकाङ्गो. पाइलाणपतिदयस्पोत्कृष्ट स्थितियन्धका देवा ईशानादुपरि सनकुमारोदय एव द्रव्या, नेशानान्ताः। ते हि तत्मायोग्यस- इस्चे वर्तमानाः प्रकृतफर्मदयस्योत्कृतोऽप्यपादाकोटीकोटिलाणां मध्यमामेव स्थिति बनान्स्यय सर्वोत्कृष्टसलेशा गृपन्त, वहि एकेन्दिपमायोग्यमेप निर्वतयेयुन चैकेन्द्रियमायोग्यवन्धे पते कर्मणी यध्येते, तेषां सहननाङ्गोपाहाभावात् । सनता मागदपातु सर्वसटिष्टा अपि पश्चेन्दिपवियभायोग्यमेव वधान्ति, नैकेन्द्रियमायोग्यम, तेषां तेपूत्पत्यभावाचरमात्मकृतक- मट्पस्य पिशदिसागरोपकोटीकोटिलक्षणामुत्कृष्टस्थितिं सर्वसटिष्टा, सनत्कुमारादय एव वन्ति, नाघातनाः । इसा- पता मुरां तिहं ति एकेन्द्रियजात्यावपरपावरलाणप्रकृतित्रयस्योत्कृष्टां स्थिति ईशानोऽन्ते येषां ते ईशानान्ता भवनपत्यादय चिनिपासानादेवा सर्वोत्कृष्टसपलेशा वनन्तीत्यर्थः। तपाहीनानादुपरितना देवा नारकाथैकेन्द्रियेषु नोपयेपुरित्येकेन्द्रिय- पायोग्यान्येतानि न बनन्त्येषेति तग्निपेषः। नियन्मनुप्याहत्येतावति सद्लेदो वर्तमाना एतद्वन्धमतिक्रम्य नरकमायोग्यमेव पानीनि वेषामपि निपंथः । इसानानास्तु देवाः सर्वसटिष्टा अप्पैकेन्दिपमायोग्यमेव वान्त्यवस्त एव मस्तुत प्रकृतित्रय- स विचतिमागरोपमकोटीकोरिलक्षणामुत्कृष्टरियति बभन्तीति गायार्थः ॥ ३० ॥ ननु पूर्व मिथ्याष्टिः सामान्येन पौडभो- परमाविशतस्योत्तएस्पितिवन्धक उक्ता, विपणनप्रत्रये सयापि चतुर्विभवेरेवासी बन्धक उक्त शेषप्रकनीनां का वात्तस्याह- मा० निरपतिरिताउनिगं घेउपियावविगलतियर्ग चा सामं अपजसाधारण च एका र पारस ॥२१॥ निरियुगयो- ||७१

·-
रालदुर्ग छेवडुजोय होइ एझं तु । एगिदिययावरगं आया हुति तिम्नेव ॥२२॥ पनरसाणुक्कोसं ठिई निति तिरिनराएष ।
नो निरयमरा ते खेण तिरियमणुयाउयदुर्ग ति ॥ २३॥ मोत्तुं तेरस अन्ना पयडी भवपचया न वर्षति । तिरिनराउणंपि
प उकोसठिई तिकोसेख ॥ २४ ॥ संभवइ तिपालोवमआउनु वत्थ वि य देवनेरइया । भवपञ्चययो नो जति तेण एसिपि नो
यो ॥२५॥ तिरिमाया मिच्छा पुर-कोडिआऊ विमृद्धया किचि । आउयतिभागपभिइ आइमसमयमि वदंता ॥२६॥ उक्को-
सठिय तिरिमणुयाउँ (वा) बघयंति एएवि। किंचि फिलिद्वा किंची मिच्छा बंधति नरया ॥२७॥ विरिदुविउवियदुगं वैधति
इमे वि आवसपिडा । तप्पाओगकिलिहा वर्षांती सुहमविगल विगं ॥२८॥ वजोगसंकि रिट्टा बंधती मुरदुर्ग पि उक्कोस । तिरि-
मणुयभावणेसा अह पुरनरपस कित्तेमि ॥ २९ ॥ उन्ह मुरनेरइया उक्कोसटिईइ बंधगा भणिया। ते जेणं सवक्टि-संकिलेसेण
तिरिजोग ॥ ३० ॥ वर्धती विसइ अयरकोडीकोडीउ पत्यासेह । यस्मयरस जिटीई सामनेण भणिए वि ॥३१॥
छेवढोदारिय अंगुवंगा पयडीदुगरस जेट्टलिई । तस्य मुरालयपभिई देवा बंधति नो बदहो ॥३२॥ बेण सणंकुमारि(ए)पभिई
नेगिदिएमु गच्छति । अविमुद्धा वि पणिदियतिरिपालोग निबंधति ॥ ३३ ॥ ईसाणवा देवा तिन्हं निवत्यति जेठिई ।
नोपरिममुरा नेरइयगाय ते नेण किर जीवा ॥ ३४ ॥ नो गच्छंती पॅगिदिएम तो कह एनिदिपाओगे । ती कम्मतिगं
तिरिमणुया अइकिलेसम्मि ।। ३५ ॥ नरयगईपायोग वधती तो निसेदिया ने वि । ईसाणता एव वर्धेती कम्मतियमेयं ॥३६॥
पन्नरसाईपाणं इस भावणिया समासओ भणिया ।
सेसाणं चउगइया ठिमुक्कोस करेंति पयडीणं । कोससंकित्सेण ईसिअहमझिमेणावि ॥३१॥

·प्रकरणम् टी० भणितचतुर्विशतिप्रकृतिभ्यः शेषदिनवतिभतीनां मिथ्यादृष्ट्यश्चनुगतिका अभ्युत्तष्टां स्थिति बनन्ति । तत्रतामु ॥७६ मध्ये पूर्व "उत्तरपपडीमु वहा धुविगाणं वघचठविगप्पो य” इत्यादि गाधाविवरणस्वरूपाणां ध्रुवबन्धिनीनां सप्तचत्वारिंशत्- प्रकृतीनामपि मध्ये, वयाऽध्रुववन्धिनीनामपि भव्येऽशातारतिशोकनपुंसकवेदपञ्चेन्दिपजातिहुण्डपराघातीच्यासाशुभवि- हायोगतिप्रसवादरपर्याप्ततस्पेकास्थिराशुभदुःखदुर्भगानादेयायकोतिनीचैर्मोवलक्षणानां विंशवेः प्रकृतीनां सर्वोत्कृष्टसद्ले. शेनोल्ष्टां स्थिति चतुर्गतिका अपि मिथ्यायो बन्ति । शेपाणां त्वध्रुवन्धिनीनां सातहास्यरतिस्त्रीपुर्वेदमनुष्यद्विक- सेवा तपसइननपश्चाहुण्डवयंसंस्थानपञ्चाशुभविहायोगतिस्पिरादिपवोचैनौनलक्षणानां पञ्चविंशतिप्रकृतीनां तद्वन्धकेषु सर्वसद्रिष्टास्त एवोत्कृष्ट स्थिति रचयन्ति, तत्मायोग्यसटिश इत्यर्थः । ननु कै स्थितिबन्धाध्यवसावस्थानैरियमुत्तष्टा स्थितिनिर्यत इत्याह-'उकोससंकिलेलेणे स्पादि, इह सह शब्देन स्थितिबन्धाध्यवसायस्थानमुच्यते । ततश्वेदमुक्तं भवति- इह ज्ञानापरणादिकर्मणः सर्पजघन्याया अपि स्थितेनिर्वर्तकानि ययोत्तरं विशेषदान्यसङ्ख्येयलोकाकाशमदेश्नमाणानि स्थितिबन्धाध्यवसायस्थानानि भवन्ति । एतेश्च सर्वैरप्येकव जयन्या स्थिति नाजोवान् फालभेदेनैक वा जीवमाश्रित्य जन्यते, पृथगनेकभवत्युपेतबद्दपुरुपैर्वारावारण निर्वय॑मानकटाघेककार्यवत् । ततः समयोत्तरां स्थिति यानि निवर्तयन्ति, तान्यपि यघोत्तरं विशेषद्वान्यसयेयलोकाकाशप्रदेशममाणान्यन्पानि स्थितिबन्धाध्यवसायस्यानानि भवन्ति । केवलं पूर्वभ्यो विशे- पाधिकानि । ततो द्विसमयोत्तरां स्थिति निवर्तयन्ति यानि तान्यनन्तरेभ्योऽपि विशेषाधिकानि । त्रिसमयाधिका तु तां नि-

·.....
वर्षपन्ति पानि वानि तेभ्योऽपि विशेषाधिकानि । चतुरसमपाधिकां तु निवयन्ति यानि तानि तेभ्योऽपि विशेषाधिकानि ।
एवं वाग्नेयं यावत्सर्वोत्कृष्ट पिति यानि निवर्त्तयन्ति तान्यपि समयौनोत्कृष्टस्थितिजनकाध्यवसायस्थानेभ्योऽप्यन्यानि
विशेषाधिकानि असदख्येयलोकाकाशमदेशममाणानि यथोचरं विशेपदानि स्थितिबन्धाध्यवसायस्थानानि भवन्ति ।
एतानि स्याप्यमानानि विषमचतुरसं क्षेत्रमास्तृणन्ति । तयया-तत्र प्रथमपङ्काबप्यसइख्येयलोकाकाशमदेशममाणानि
द्रष्टव्यानि, फिन्त्वसवफल्पनया चतुःसङ्ख्यात्वेन दर्शितानि । द्वितियादिपदिषु तान्पेव विशेषाधिकानीति पश्चादित्येन
दर्शितान्येतायैवं पङ्कयो जयन्यायाः स्थितेरारभ्य यावदुत्कृष्टा स्थितिस्तावत् ये समया भवन्ति, तावत् प्रमाणा असख्येया
द्रष्टव्या, असत्कल्पनया च पञ्च दर्शिताः । तत्रैतत् स्यात् इहैकस्थितिजनकान्यप्यध्यवसायस्थानानि असङ्ख्येयानि परस्परं
विचित्राग्यभ्युपगम्यन्ते, तद्वैचित्र्याभ्युपगमे च स्थितिरपि वैचित्र्यं मामोतीति, तदयुक्तम् । तानि कस्थितिजनकान्यपि
सन्ति क्षेत्रकालानुभाग योग]योगादिवैचित्र्याविचित्राण्युच्यन्तै, न स्थितिमाश्रित्य, नेपामेकस्थितिजनकत्वाविशेषण वैचित्र्या-
सिदेरित्यले विस्तरेण ! प्रकुनमुच्यते-इह सर्वोत्कृष्टस्थिचिननकांनि चरमपङ्किनिर्दशितानि यानि स्थितिषन्पाध्यवसाय-
स्थानानि वेषां मध्ये यचरमाध्यवसायस्यानं तदुत्कृप्टसलेश उच्यते, इह तेषामेवाघमीपत् उच्यते, उभयान्तरालवत्तींनि तु
मध्यमानि, नवचैतरीपन्मध्यमोत्कृष्टः स्थितिषन्धाध्यवसायस्यानरुत्कृष्टा स्थितिवश्यते । अपवा चरमस्थितिबन्धाध्यवसाय-
स्थानमुपसोश उच्यते शेपाणि तु चरमपशिनिदर्शिनानि स्थितिवन्धाध्यवसायस्थानानि ईपन्मध्यमान्युच्यन्ते । तैश्वरमपशि-
निदर्शितैः सर्वोलप्रस्थितिजनकैः सर्वैरपि स्थितिवन्धाध्यवसायस्थानेश्लष्टा स्थिविर्जन्यत इति भाव इति गाथार्थः ॥११॥

·1. करणम . उक्त मुत्कृष्ट स्थितिबन्धस्वामित्वमिदानीं तदेव जयन्यमुच्यते- मा० सेसाणं दुगनई पयडीणं वगइण जीवा 13 ३७ || उक्कोठिई वति वत्थ धुवसचचचपुवृत्तं । तीए वइ अधु- वाणं माझे अस्साअाइसोगं ॥ ३८ ॥ नपंचिंदियनाई हुँदै परघायुसासअमुभा य । विगगइवसचनअयिर-छक नियगो. च इयवीस ॥ ३९ ॥ एयासि पिय पग-ईण सहसविसंकिलेसेण । उक्टिदिइ मिच्छा चतगड्या विय निबंधति ॥ ४०॥ सेसाण अधुवबंधीण सायहासरइनरदुगपुमित्थी । अंतिमवज्जासंघयणपंचपंचव सटाणे ॥ ४१ ॥ मुभविगइपिरछा- उन्धगोयपयाउ हुँति पणवीस । एयासि तज्जोगाइसकिलि उ उकोसं ॥ १२॥ ठिई विरयंति अह केहि ठीई बंधाम- वसायठाणमेहि इमं । उकोसदिई बंधइ! भन्नइ दुह(अ)संकिलेसेण ॥४३॥ इह सकिलेसठसद्देण सद्दकम्माण य विईबंघरस । अश्शवसायद्वाण भन्नइ तहि जहन्नटीएवि ।। ४४ ॥ अरसखलोगअंबर-पएसमाणेण टिईबंघरस । अज्झवसायहाणाणि हुंति सोहि तेहि पि ॥ २५ ॥ एगेव जनटिई नाणा नीचे पहुच किर होइ । एमाई ठाणगो विन्नेओ सयगविधीभो ॥ ६ ॥ जदनाठिइबंध-सामित्तमिन्हं आहारगाहजुयलेणं । मण्णइ आहारगतिथपरं नियहि अनियष्टि पुरिससंजलणं । घर सुटुमसरागो सायजसुखावरणविग्धं ॥ १२॥ .टी० जघन्यमिति पदं द्वितीयगायावोऽत्र सम्बध्यते । आहारकदिकं तीर्थकरनाम च निवृत्तिः-अपूर्वकरणः क्षपकस्ता- ग्वत्वं चरमस्थितिबन्येवचमानः स्थितिमाश्रित्य नघन्यं चनाति, तहन्यप्वस्यैवातिविशृद्धत्वाम् । तिर्यग्मनुष्यदेवापुर्वर्यकर्पणां जाभरिपविशदिमत्ययत्तेन पूर्वमेवोक्तावादिति । पुरुषवेदस्य सवलनचतुष्टयस्य चानिवृत्तिवादरः सपकस्तद्वन्धस्य ·. यपास्य चरमस्पिनियन्धे वर्तमानो जयन्यं रियतिबन्धं करोति, तद्वन्धवस्यैवातिविशुद्धसाद । सावं यशकीर्चिरयैर्गोत्रं 'आवरण'निशानावरणपश्चकं दर्शनावरणचतुष्कं, ' विग्यं ति विघ्नपञ्चकं च क्षपफसूक्ष्मसम्परायश्वरमस्थितिवन्धे वर्तमानो जयन्यस्थितिवन्धं वधाति, तव एव हेतोरिति गाथार्थः॥ ६२॥ भातहि आहारग इमाइगाहा सुहवयोहा ॥४७॥ किंतु आहारगजुयलं तिस्थमधुचो धुर्मच चउ(सं)जलगा। अनियही मूहुमो सापजानु, या तहा विग्धं ॥४८|| पणनाणदंसणचऊ जहन्नव इममि गुणतियगे। तब्बंधगअइसुद्धा करिति सेसं पुणो सुगम।।४९॥ छण्हमसण्णी कुणइ जहन्नठिइमाउगाणभन्नयरो । सेसाणं पज्जतो वायर एगिदियविसुद्धो ॥१३॥ टी० 'छाहमसन्नी 'चि देवद्विकनरकटिकवैफियद्विकलक्षणप्रकृतिपदस्य नियंगसझी पश्चेन्द्रियः सर्वपर्यातिभिः पर्याप्तो जपन्यां स्थिति करोति, नरकटिकस्य तत्लायोग्यविशृदा, शेपर मचतुष्टयस्य तु सर्वविशुद्धो चाच्यः । एतानि हि पट् कर्माणि यथासम्भव नरव देवलोकमायोग्याणि वध्यन्ते । तत्र च देवनारयाऽसजिमनुप्यकेन्द्रियरिकलेन्द्रिया नोत्पद्यन्त इति वेपामेतद्वन्यासम्भवः । निर्यन्मनुप्यास्तु संझिना स्वभावादेव प्रस्तुतकर्यपदश्य स्थिति मध्यमामुत्कृष्टां वा कुर्वन्तीति तेऽपोहो- पेशिवाः । 'आगाणमण्णयरो 'त्ति अन्यतरशन्देनेह सञी असञ्झी वा मत्रमालभ्यते । ततश्चतुर्णामायुपां सज्ञी असञी घा जघन्यां रियति करोति । तत्र नारकदेवायुपोः पश्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याः, मनुष्यतिर्यगायुषोरतु एकेन्द्रियादयो जयन्यस्थिति- फर्तारो द्रष्टव्याः। सेसाणमित्यादि, मणिवशेषप्रकृतीनामैकेन्द्रियो चादरः पर्याप्तस्तद्वन्धवेषु सर्वविद्धिा, पल्योपमासपेय- भागहीनसागरोपमद्विसप्तभागादिकां जयन्यां स्थिति करोति । अन्ये टेकेन्द्रियास्तथाविधविशुद्ध पभावाद्वहुत्तरां स्थिति- .

·रणन |७७|| सुपफल्पयन्नि । विकलेन्द्रियपश्चेन्द्रियेषु तु भूदिरपिकाऽपि लक्ष्यते । केवलं तेऽपि स्वभावादेव प्रस्तुतकर्मणां यहती स्पिति- सुपरनयन्तोति शेषपरिहारेण यथोक्कै केन्द्रियस्यैव ग्रहणमिति गाथार्थ ॥ ६ ॥ इति स्थितिवन्धः समाप्तः॥ भा० उन्हमरोग विउवियछकं तहि तिरिपणिदि असन्नो । पन्जचीपजतो पकरेइ जहन्नटिइबंध ॥ ५० ॥ नरंगदुगं तज्जोगियविमृद्ध कम्मो उ सेसचरग ति । सबविमुद्धो बंधइ मुरनरयगईण पाओगे ॥ ११ ॥ इस कम्मछगं एयं च नरयमुर- अमगमणुव इगविगला । नो वैधती ते जेण सम्पनरपमु नो जैवि ॥५२॥ तिरियमशुया उ सन्नी इयकम्मछगस्सठीइ मज्झिमय । उकोस वा पकरति तेण ते चेत्य नो गहिया ॥ ५३॥ आणं अन्नयरो असन्नि सन्नी य पकरइ जहन्न । ठीचं ठी दार एयपि सम्मत्त ॥ ५४॥ ठीसंघो सम्मत्तो॥ दी इदानीमनुभागवन्यस्यावसरोऽनुभागो रसोऽनुभाव इत्यनान्तरं वस्यानुभावस्य किं वावद स्वरूपमित्युच्यते । इह दि गम्भीरभवाम्भोधिमध्यविपरिवर्ती रागादिसचिचो जन्तुः पृयसिद्धानामनन्ठभागवर्तिभिरभव्येभ्योऽनन्तगुणैः परमाशुभिनिष्पन्नान् स्कन्धान पतिसमयं गृहानि । तत्र च प्रतिपरमाणुकषायविशेषात् सर्वजीवानन्तगुणाननुभागस्या- विभागान् पलिच्छेदान् करोति । केवलिमनया नियमानो यः परमनिकृष्टोऽनुभागांशोऽविमुक्ष्मतयाऽद्ध न ददाति सोऽविभागपलिच्छेदस्तदुक्तं " बुद्धीएँ छिन्नमाणो अणुभाग सो ण देइ जो अदं । अविभागपलिच्छो सो इह अशुभागवं- पम्मि ॥ १ ॥ तत्र समानरसांशानां परमाणूनामेका वर्गणा, एकेन तु रसांशेनाधिकानां द्वितीया वर्गणेत्यादिवर्गणा- १ बुद्धमा छिपमानोऽनुमाएंशो न ददाति योऽद्धम् । अधिभाग, पलिच्छेद स इहानुभागवन्धे ॥१॥ I ·सर्दक्रमेण यथाऽयमनुभागः पूर्वमनिवृत्तिबादरगुणस्पाने अत्रैवोक्तस्तथा द्रष्टव्यः । अयं चानुभागो द्विधा भवति, वक्ष्य- माणशुभमकृतीनां सम्बन्धी शुभोऽशुभप्रकृतीनां तु सम्बन्धी अशुभः । पुनरेकद्वित्रिचतुस्स्थानिकभेदादुभयरूपोऽपि चतुर्दा । तत्राशुभो घूसेडिकानिम्बादिरसनुल्यत्येन द्रष्टान्ताद् भावनीयः । यथा हि- घूसेडिकापिचुमन्दायभवनस्पतीनां सम्बन्धी महजोऽकथितः कुटुको रस एकस्यानिक उच्यते । स एव क्वथितोऽविर्तितः कटुकतरो विस्थानिकः । स एव भागद्वये आवत्तिते तृतीयभागे त्यशेष कदुकतमस्त्रिस्यानिकः । स एवं भागत्रये आवर्तिते चतुर्थे त्ववशेषेऽतिशयकटुकतमश्चतुरस्या- निफोऽभिधीयते । अत्र चैकस्थानिकः सहजरसो जललवविन्दुचुलुकाईचुलुकमसत्यालिकरककुम्भद्रोणादिसम्बन्धान्मन्दमन्द- तरादिबहुभेदत्वं प्रपद्यते । एवं विस्थानिकादिकेष्वपि वहुभेदत्वं भावनीयम् । एवमेवाशुभमकनीनां रसस्यैकस्थानिकादित्वं मन्तव्यम् । शुभमकृतिरसस्तु सरिभितीरेक्ष्वादिरसतुल्यत्वेन दृष्टान्ताद् भावनीयः। यथाहीभुतीरादिरसः सहजोविर्तितो विभागावों भागत्रयावर्नचतुर्भागावर्तश्च ययासख्यं मधुरो मधुरतरो मधुरतमोऽतिमधुरतमश्च सन्नेकदित्रिचतुस्स्थानिक उच्यते । अयमपि पूर्ववजलप्रक्षेपावहुभेदलं प्रतिपद्यते, एवं शुभमकृतिरसोऽम्येकस्थानकादिरसभेदो वाच्य इति । ननुकर्मतया समानेष्वपि द्गलेषु कुतः शुभाचमादिरसवैचित्र्यम! उफ्यतेउ, अध्यवसायविशेषात् । यथा हि निम्बाघशुभरसस्वरूपाद क्षीरादि- शुभरसस्वरूपाचाधिश्रपणविशेषानन्दुला रसवैचित्र्यं प्रपद्यन्ते, तया पुद्गलेष्वष्यध्यवसायविशेषाचद्वैचित्र्यं भावनीयम् । तदेवं लेशतो दर्शितमनुभागस्वरूपम् । साम्मत त्वयमेव साधादिमरूपणामत्ययमपणाशुभाशुभषरूपणाबन्धस्वामित्वमरूपणापात्या- ·16 धाविनरूपणास्थानमरूपणाविपाकमरूपणाद्वारैर्विचार्यते, तत्र मूलपकृतीनां तावत्साधनादिमरूपणामाह- भा० अह भन्नइ अणुमागो रसो त्ति इह सब एव जीवो उ । सिद्धाणणतमागे अभवजियणनगुणिएहि ॥५५॥ परमा- गृहि निष्पन्नाओ गिण्डइय कम्मखंधायो । तत्य य पडिपरमाणुं करेइ अणुभागपलिडेयं ॥५६॥ सबकसायविसेसे सबनी- वागणंतगुणिए उ । वत्थय केवलिपनाए छिन्नमाणो उ किर जो उ॥५७॥ परमनिकिटो अशुभागसबो किर भईव मुहुमतया । अद न देइ सो इइ भणिो अविभागपलिडेभो ॥५४॥ उक्तंच-बुद्धी, छिज्जमाणो अशुभागं किर न दे जो अखें। अवि- भागपलिओ सो इह अणुभागबंधम्मि ॥९॥ तत्य समागरसा.जे परमाणू तेसि बम्गणा एका । एक्केण रसेणं पुण अहियाणं वीयवगणया ॥६०॥ इचाइवगणेहिं निष्फजइ फड्डय य तरसस्वं । सयगचुन्नोआ नेयं सो अणुभागो दुहा होइ ॥६१॥ सुभप- यहीणं तु मुभो असुभपयहीण होइ अमुभो उ । पुण एकेको चउहा इग-गणिगमाइभेएहि ।। ६२ ॥ निवरसाईतुल्लो अमुभी खीराइसरिसोउ मुभो। तत्थय सहजो अडियो रसो उ इगठाणिगो भणिओ ॥६३॥ अद्धावटो दुहाणिगो उ भागे दुर्गमि आवद्दे । भागतिगे अवसेसो तिद्वाणो वह विभागेमु ॥६४॥ आयटिएन तुरिओ इगभागवसेसए उ चउभागो। अझवसाय- विसेसे रसोयच इमं नेयं ॥६५॥ एगहाणाईणं रसाण जुलुगाइसलिलपरखेये । मंदाइरसविसेसे एकेके हुँति गंताओ ॥६६॥ एनो णुभागवंधे अट्ट दुवाराइ तत्य सायाई । दारं पचपदारं मुभअनुभपस्वणा चेव ॥ ६७ ॥ बंधसामितदारं घायाइदार- ड्राणदारं च । पञ्चयदार विवाग-दार इह अट्ट दाराई ॥६८ा नेवीसाई गाहादि मणिरसइ तत्य मूलपपठीण । घाइपभिईगाहा- जुगेण सायाइचन्नणयो ॥६९॥ धुवबंधुत्तरपयहीण अद्वगाहा वह य अधुवाणं । उक्कोसगगाहाए सापाई बनणा तइ य॥७०॥ 11७४॥

·सुभगाहाए पञ्चय-परूवणा असुममुभपवनगया । वायालागाहाए तह आयवमाइगाहाहि ॥७॥ चरहिं उक्कोसबंध-सामित्तं चौदसाइमाहादि । पंचहि जहन्नवध-रसामिन केवलाईहि ॥७२॥ तिहिं गादाहि घाईवन्नणया तहणुभागठाणाण । आवरणगा- हाए पनवणा चउपंचगाहाए ॥७३॥ पञ्चयकहणं चउविहविवागपयडीण पंचपभिईहि । तिहि गाहाहि भणिस्सइ अह एत्तो संपवन्नेमि ॥७४।। साईयाइपरूषण-विसयद्दार तहि च किर पदमं । घाईणं अजहन्नो इचाईगाहदुगमत्यि ॥५॥ घातीणं अजहन्नोणुकोसो वेयणीयनामाणं ! अजहन्नमणुकोसो गोए अणुभागपंधम्मि ॥ ६४ ।। साई अणाइ धुवअदुवो य वधो उ मूलपयडीणं । सेसम्मि उ दुविगप्पो आउचउके वि दुर्विगप्पो॥६५॥ टी०-ज्ञानदर्शनचारित्रदानलाभादिगुणान् मन्तीत्येवंशीलानि घातीनि ज्ञानावरणदर्शनावरणमोदनीयान्तरायाणि, तेषा- मजघन्योऽनुभागः, साधादिचतुर्विकल्पो भवतीति द्वितीयगायायां सम्बन्धः, कर्मणां हि रसो यस्मादन्यो हीनो नास्ति स सर्वजघन्यस्वत अर्द्धमेकं रसांशमादौ कृत्वा यावत् सर्वोत्कृष्टं तावत् सर्वोऽप्यनयन्य इति । अनन्तभेदभिन्नोऽप्यसौ जघन्या- जघन्यप्रकारयेन कोडीकृतः । तथा यस्मादन्योऽधिको न बध्यते स उत्कृष्टस्तत एकरसांनहानिमादौ कृत्वा यावत्सर्वजघन्य- स्तावत्सर्वोऽप्यनुत्कृष्ट इति । अनेन वा प्रकारद्वयेन अनन्ता अपि रसविशेषाः सङ्गृहीताः । तत्र निर्दिष्टस्वरूपस्य फर्माचतुष्टयस्य सम्बन्धी अभयन्यो रसः साधादिचतुर्विकल्पोऽपि भवति । तया घशुभप्रकृतीनां सबजघन्यं शुभमकृतीनां तु सर्वोत्कृष्टमनु- भाग यः कश्चित् तद्वन्धकेषु सर्वविशुद्धः स एव निवर्तयति, वत्र ज्ञानदर्शनावरणावरायलक्षणकर्मत्रयस्यायमत्वात् क्षपकः Mail सक्ष्यसम्परापथरमसमये जपन्यं रस निवर्चयति, तदन्यकेप्वयमेवाविविशुद्ध इति कृत्वा। मोहनीयस्य त्वनिचियादरमेव पाव- ·७९|| बन्यो भवतीति स एव क्षपकचरमसमयेऽस्य जघन्य रसमुपकल्पयतीति, बद्वन्धकप्वस्यैवातिविशुद्धत्वात् । इतम स्यानादन्यत्र सर्वनोपशमणावपि प्रकृतकर्माचतुष्टयस्यानुभागोऽजघन्य एवं वध्यते, उपशमकानामपि क्षपकेभ्यो विशुद्धया अनन्तगुणहीन- त्यान् । वनोपशान्तमोहः सूक्ष्मसम्परापत्र यया निर्दिष्टप्रकृतकर्मचतुष्टयसम्बन्धिनोऽजघन्यानुभागस्यावन्धको भूत्वा प्रतिपय यदा पुनस्तं चधावि, तदा अयमनयन्यानुभागः सादिर्भवति, बन्धव्यवच्छेदे कृते तत्प्रथमतया वध्यमानखात् । यस्तूपशान्त- मोहायवस्था नाद्यापि प्राप्ता तेपामनादिकालादारभ्याविच्छिन्न वध्यमानत्वादनादिः ।ध्रुवोऽभव्यानामभाविपर्यन्तवात् । अध्रुवो भव्यानामवश्यंभाविपर्यन्तत्वादिति । तदेवमत्रानधन्यो भाविता (शेषे तु जघन्योत्कृष्टानुत्कृष्टलक्षणेऽनुभागे द्वितीयगाथा पाह- ' सेसम्मि उ दुरिगणो 'त्ति भणितोपो जयन्यादिकोऽनुभागो दिवि कल्पः साधध्रुवलक्षणो बन्यो चोदव्यः । वपाहि-प्रकृत- कर्मचदृष्टयमध्ये मोहनीयस्य तावजयन्यानुभागःक्षपकानिवृत्तिवादरचरमसमयेऽनन्तरमेपोक्तीशेपकर्मवयस्य तु क्षपकमूक्ष्यसम्प- रायचरमसमये असायुक्तः । स चानादिकालेऽपि पर्यटता जीवन पूर्व न बद्ध इति तस्मयमतया तत्रैव वध्यमानत्वात् सादिः । भीगमोहाथरस्पांच प्राप्तस्य नियमान्न भविष्यतीत्यध्रुवः। अनादिस्तु न भवति, पूर्व कदाचिदपि तद्वन्धाभागत् । ध्रुवोऽप्यसौ न भवत्यभन्यानांतद्वन्धस्य दुरोत्सारितत्वादिति । उत्कृष्टानुभागं तुमकृतकर्मणामशुभत्वान् सर्व सन्निष्टो मिथ्यादृष्टि पर्याप्ससञ्चि पश्चेन्द्रिय एकं द्वौ का समयौ यावन्नाति न परतः, स चानुलष्टादवतीर्य वध्यत इति सादिः । जघन्यतः समयादुत्कृष्टतस्तु समयद्वयात्पुनरप्यनुररष्टानुभागबन्ध गतस्योत्कृष्टोऽभुवो भवस्यनुत्कृष्टस्तुसादिः, पुनरपि जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्चनोत्कृयतस्त्वनन्ता- नन्ताभिरुत्सपिम्पदसप्पिणी भिरुत्लष्टस सेशे पाप्योतष्टाऽनुभाग पावोऽनुल्कष्टोऽधुवा बजनात्येवमुत्वष्टानुत्कटेप जन्तवो - ·भ्राम्पन्तीत्युभपत्र सायध्रुवतब सम्भवति, नेतरविकल्पद्वयमिति घातिकर्मणां जघन्यादयश्चत्वारोऽपि विकल्पाः भाविताः । साम्पदपपातिकर्मणां चतुरखान विभावयिपुराह- " अणुकोसो चेयणीयनामाणं । ति वेदनीयनाम्नोरनुत्कष्टोऽनुभागवन्धः साधादिचतुर्विकल्पोऽपि भवति । तया धन यो फर्मणाः सातयाकीर्तिलक्षणां तदन्तरगतप्रकृविदयमाश्रित्य सर्वोत्कृष्टरसः क्षपकम्पसम्परायचरमसमये प्राप्यते, ततोऽन्यः सर्वोऽप्युपशम श्रेणावपि पूक्तियुक्तितोऽनुस्कटस्ततश्योपशान्तमोहावस्थायां तस्यापि बन्धो न भवति, पुनरपि च ततः प्रतिपत्य तमेव वायतोऽनुत्कृष्टानुभागः सादिः। उपशान्तमोहायस्थां त्वमाप्तपूर्व स्यानादिरनादिकालावध्यमानत्वात् । ध्रुव ऽभव्यानामपर्यन्तत्वात् । अध्रुवो भव्यानां सपर्यंन्तत्वात् । शेषे तुल्कएनपन्याज- बन्यरसे किमित्याह-द्वितीयगाथार्या 'सेसम्मि उ दुविगणो चि एतत्पदं पूर्वसम्बन्धि वमप्याश्या अनापि सम्बध्यते, पवमुत्- रत्रापि सम्भत्स्यते । भणितशेषे उत्कृष्टजयन्याजघन्यलक्षणानुभागे द्विविकल्पः साधध्रुवलक्षणो बन्धो भवति । तथा द्युत्कृष्टयनुभागवन्धो घेदनीयनाम्नोरनन्तरमेव प्रस्तुतकर्मवन्धकैप्वतिविशुद्धत्वात् क्षपफसूक्ष्पसम्परायो पनातीत्युक्तम् । स च तत्पथमतया वध्यमानत्वात् सादिः । क्षीणमोहावस्थायां तु नियमान्न भविष्यतीत्यधुवः । जघन्यानुभाग त्वनयोः कर्मणोः सम्यग्दृष्टिर्मिध्यादृष्टिा मध्यपरिणामो पनाति । सर्वविशुद्धो धनकमद्वयग्रहणगृहीतानां सातयशकीयादिलक्षणमकृतीना- मुस्कृष्ट स्वरूपं शुभरसं कुर्यात् , सइक्लिष्टस्तु असातनरकगत्यादिमकृतीनामुउत्कृष्टस्वरूपमशुभरसं कुर्यादिति मध्यपरिणामग्रहणम्॥ अयं च जघन्यानुभागोऽनयन्यादरतीय कथ्यत इति सादिः । पुनर्जघन्यतः समयादुत्कृष्टतस्तु समयचतुष्टयादजधन्यानुभाग बनतो मयन्योऽभुवोऽनयन्यस्तु सादिः, पुनस्तत्रैव भवे भवान्तरे वा जपन्यं वनवोऽजयन्योऽध्रुव इत्येवं जयन्यानपन्यानुभाग- ·200 बन्धयोः परिभ्रमतायममतामुभयत्र सावध्रुववैव सम्भवति । अनावमणुकोसो गोए अशुभागधमिति गोत्रअनुभागबन् विचार्यमाणेऽजघन्योऽनुत्कृष्टय तद्वन्धा साधादिचतुर्विलोऽपि भवतीत्यत्रापि उत्तरगाथायां सम्बन्धः । तया सेसम्मि उ दुपिगपोति एतदपीह सम्बध्यते, भणितशेपे जयन्योत्कृष्टपश्ट्ये द्विविकल्पः सावधवरूपो बोद्धव्यः । तत्रोत्कृष्टानुष्टायनु- भागवन्धौ प्रत्येक द्विचतुर्विकल्पौ यथा वेदनीयनाम्नोस्वया निविशेष भावनीयौं । इदानीं जपन्याजघन्यौ भाज्यते । तत्र कश्चित्सप्तमनरकपृथ्वीनारका सम्यक्त्वाभिमुखो यथामटचादीनि श्रीणि करणानि कृत्वा मिथ्यात्वस्यान्तरकरणं करोति । तस्मिथ कृते मिथ्यात्वस्य स्थितिद्वयं भवत्यन्तर्मुहूर्तप्रमाणाधस्वनी शेषा नूपरितनी। स्थापना। तत्र चाघस्वनी स्थिति प्रति- समयं वेदयन्यस्मादनन्तरसमये सम्यक्त्वं मास्यति, तर चरमे समये चर्चमानो नीचेगेत्रिमाश्रित्य गोवकर्मणो जघन्यानुभाग वनाति, अन्यस्थानवी जावत्या विशुद्धौ वर्तमान उत्रिमजयन्यानुभागान्वित बीयादिति शेपपरिहारेण सम्मपृथ्वी- नारकस्पग्रहणम् । अयं हि यायत्किञ्चिदपि पिथ्यात्वमस्ति तावद्भवप्रत्ययेनैव तिर्यकमायोग्य नीचैवं च वभाति सचान्यदा बहुमिथ्यात्वावस्त्यायामजयन्यरस निवर्तयवि, मातसम्यक्त्वोऽप्युश्चेत्रिस्यानघम्यानुभाग बन्धातीति तद्वन्धो प्वविविशदत्वा- द्यथोक्तविशेषणविशिष्टस्य सम्यक्त्वाभिमुखस्य ग्रहणम् । अयं च जघन्यानुभागस्तत्मययतया बध्यमानत्वात्सादिर्लयसम्य- क्वस्तु स एवोचैगेत्रिमाश्रिीयाजयन्यानुभाग स्चयनीति जघन्योऽधुवोऽजयन्यानुभागरतु सादिरतच रयानममामपूर्वस्या- नादिः, अभव्यानां भुवो भव्यानामध्रुव इति जघन्याजयन्यानुमागौ गोत्रकर्मणः प्रत्येकं द्विचतुर्विकल्पाविति । 'उच- मेवि दुक्गिप्पो' वि आपूपि नारकविर्यम्मानुप्पदैवायुप्फरूपाणि तेषां चतुष्केऽपि सायभुवलक्षणी दिविकल्पो बन्धो भवति । 11600 ·तथा झनुभूयमानापुतिमागादौ प्रतिनियतकाल एवायुपो वध्यमानत्वात्सादिलातदनुभागस्यापि जघन्यादिरूपस्य सादितम् । अन्तहिचि परत बायुबन्धोऽवश्यमुपरमत इति तस्याधुवत्वात् वदनुभागवन्धस्याप्यध्रुवसमिति गायावयार्थः ॥६४॥ ६॥ तदेवं मूलप्रकृतीनामनुभागवन्धस्य साधादिप्ररूपणाकृता । साम्मतमुचरप्रकृत्पनुभागबन्धस्य तामाइ- भा० तस्स पयाणं एवं संबंधो होइ पदमगाहाए । पदमपयं दुइयाए आइमयं वयणतियं योनं ॥७६॥ तह पढमाए दुइए पर्यमि दुइयाएँ पढम वयणतिगं । तह पढमाए अंतिम-पयजुयले दुइयगाहाए ||७७आइमयं वयगवियं तह दुइयाए पुगोवि अंतपयं । मणि पयसंबंधी एसिं अह भावणा एवं ॥ ७८ ॥ सेसम्मि उ दुविगप्पो दुइनगाहाए जं पयं तइयं । 'त एत्यं वारतियं भणियं तस्स य इमो अत्यो ॥ ७९ ॥ पढमवाराएँ जहन्नु-छोसियरतिगं ति दुइयवाराए। जहन्नाजहन्नुकोसं तइयाए जहन्नुकोसदुगं ॥८०॥ सुभपयहीणुक्कोर्स रस जहन्नं तु असुभपयडीणं । निदच सम्बंधगमझे जो किर अइविसुद्धो ॥२॥ आवरणविग्यकम्मत्तियस्स मुहुमो उ खवमसुहुमैले । मोहरस नियम॒ते सुद्धो पकरइ जहन्नरसं ॥ ८२ ॥ एयहाणा अन्नत्धु- वसमसेटिएँ घाइकम्माण । अजहन्नरसो वझइ तो सुहुमोक्सममा जड्या ॥३॥ अजहन्नरसरस अवैधगाउ होउँ पडित पुण जइया । वर्धती अजहन्न तइयाए सो भवइ साई ॥८४ ॥ उपसंताइवाणं अपत्ताण सो भवेऽणाई । अभवाण धुवो भव- जीवाणं सो भवे अधुवो ॥ ४५ ॥ सेसे जहन्नकोसइयरवधै उ खवगनवमते । मोहत्स सेसकम्म-त्तियरस खरगो उ मुहुर्मते ।।८६|| पुबमवद्धो वज्झइ साई अधुवो न अस्थिई अधुवो। धुवाई न घटती उक्टिरर्स तु पाईगं ॥८७॥ अइसंकिलिमिच्छो सन्नी पन्नो पणिदिओ एग । समयं अहवा उ दुगंजा वधइ नेव परभो तो ॥ ८८ ॥ अवयरिय अणुक्किट्टा वज्झइ साई तो ·करण 11८२॥ जहनेणं । समयाओ उकोसा समयदुगा पुण वि उकि ॥८९॥ वैधतस्स रस वो उकिहो अडवो भवे बंधो। अणुकस्सो पुण साई तहेव पुण अंतरमुगुत्ता ।।९०॥ कालो अणंतो वा उक्कोमरसं तु बंधमाणस्स । अणुकस्स रसो होई अधुवो एवं अधुवसाई ।।९१॥ याईण जहन्नाई विगष्पचउर्ग भणित्तु अवाइण । कम्माण अह चउरो जहन्नाई भावइस्सामि ॥२२॥ वेयणियनामणुक्स- रसोउ सायाइचउविगप्पो वि । सायजसाणं उक्स-रसो उ खवगस्स मुहुर्मते ॥९३॥ तस्सन्नो पुटकमा अणुक्स्सो तोवसंत- मोहस्स । तस्स वि वंधो न भवइ पुण निडिय तं निबंधयो । ९४ । । अणुकस्स रसो साई उपसंतऽरस सो भवेऽणाई । घुववधुवा पुषिव सेनुकसजनअजहन्ना ॥ ९५ ॥ युद्धकमा सुइमते वैयणिनामाण उकसो साई । वीणेऽधुवो नत्र रसं तु जससायकम्माण ॥२६॥ सम्मो पिच्छो व मज्झिम-परिणामो बंधई अब विसुद्धो संकिहो विय सुभअमुभमेव वंधइ बनो भणियं ॥९७॥ मझिमपरिणामेणं रसं जहन्न निबंधई तस्य । अजहन्ना अवपरिउँ जहन्नवधै हवइ साई ॥ ९८ ॥ पुण जहन्ने] समया उरोसेणं तु चउसमयकाला । अजहन्नरस बंयंतस्स य जहन्नो भये अधुवो ॥ ९९ ॥ अजहन्नो पुर्वपि व साई पुण तम्मि अन्नहिं व भवे । वयवस्स जहन्न अनइन्नो तो भवे अधुवो ॥ ५०० ॥ गोयरसे अजहन्नो अणुकोसो साइयाइचउभेमो । सेसे जहन्नुकोसे पत्तेयं साइ अधुपो ति ॥ १॥ तत्युकोसशुकोसो पत्तेयं दुगचउक्मेएणं । जइ पेयणिनामाणं भगिया तह इह वि भणिपद्या ॥ २ ॥ जहन्न दुविगप्पया इह एवं भणिया इहं जहा कोइ । सत्तममहिनेरहओ सम्माभिमुहो चरमसमए ॥३॥ नीयागोतस्स जहन्नं रसं नियत्तेइ तदररो उचं । अजहन्नरसं बंधइ इय सत्तमनेरइयगहण ॥ ४ ॥ बहुमिच्छो नेरइओ भवपञ्चयो उ नौयगोयस्स । अनन्नास बंधइ सम्मजुओ उचगोयरस ॥ ५॥ अजहन्नरसं बंघइ सम्मत्ताअभिमुहो अयो ·भणिय । एसो उ जहनरसं पदम बंपइ तो साई ॥६॥ सम्मत्तो सो चि हु उचं चं तो भवे अधुवो। अजहन्ने पुर्वपि व साई ताणमगयस्स ॥ ७ ॥ सो णाई धुवअधुवा पुर्वपि व इह वि डंवि दट्टवा । आऊणि पसिद्धचउग्गे पुण जह- नजहन्नाई ॥ ८॥ तत्थ पुणो पत्तेयं साई अधुवा य दो विगप्प त्ति । बझते आउंसि साई उवरि तु पुण अधुवो ॥ ९॥ मूलपयडीण भणिय सापाईवन्नण तो उवरि । उत्तरपयहिमु एनो भणामि सायाइवन्नणयं ॥१०॥ अट्ठण्हमणुफोसो तेयालाणमजहन्नगो बंधो । नेओ हि चउविगप्पो सेसतिगे होइ दुविगप्पो ॥६६॥ टी० तैजसकार्मणशरीरद्वयं प्रशस्तवर्णगन्धरसस्पर्श अगुरुलघुनिर्माणमित्येतासामधानामुत्तरप्रकृतीनामनुत्कृष्टोऽनुभाग- चन्धः साधादिचतुर्विकल्पोऽपि ज्ञेयो बोद्धव्यः । तया तासामुत्कृष्टमनुभागवन्ध क्षपकापूर्वकरणो देवगतिपायोग्याणां त्रिंशतः प्रकृतीनां बन्धव्यवच्छेदसमये करोति । एता हि शुभमकृतयोऽत एव तदुत्कृष्टानुभागं सर्वविशुद्ध एवं रचयति, तद्वन्धकेषु त्वयमेव सर्वविशुद्धः । एतस्मात्पुनरन्यत्रोपशमश्रेणावप्यनुत्कृष्टोऽनुभागवन्धो लक्ष्यते, स चोपशान्तमोहाद्यवस्थायां सर्वथा न भवतीति तता प्रतिपतितैर्जन्तुभिर्वध्यमानस्सादिस्तच्च स्थानममाप्तपूर्वाणां सदावस्यमानत्वादनादिधुंवोऽभव्यानाम- ध्रुषो भव्यानामिति । सेसतिगे होइ दुविगप्पो चि भणितशेषे उत्कृष्टजयन्याजघन्यानुभागत्रिके द्विविकल्पः सायधुवलक्षणो वन्धो भवति । तथा धस्य प्रकृत्यष्टकस्योत्कृष्टानुभागवन्धोऽनन्तरमेव क्षपकापूर्वकरणे मोक्तः । स च तत्मयमतया वध्यमान- त्वात्सादिः । एकं च समयं भूत्वाऽग्रेऽवश्यं न भवतीति अध्रुवः । जघन्यानुभाग त्वेतासां शुभमकृतित्याद सर्वोत्कृष्टसलेशे वर्तमानो मिथ्यादृष्टिः पर्याप्त सक्षिपञ्चन्द्रियो वनाति, पुनरपि जयन्यतः समपादुत्कृष्टतः समयद्वपादवश्यं स एवाजघन्य ·किरगर गानि, पुनः कालान्तरं स एवोत्कृष्ट प्राप्य नपन्यं बनानीत्येव जयन्यानयन्येषु परावर्चमानानां जन्तूनामुभयत्र साथ- MERE ला गम्भातीति। 'तपालाणपजाण्णगो यो नि कानावरणपञ्चपदर्शनाचरणनवमिथ्यात्वकपायपोटशकभयजुगुप्साऽपश्च- तरादिपवस्फोपयानान्तरायपश्चकपणानां विनत्वारिंशत्सकनीनामजान्यानुभागः मायादिचतुर्विकल्पोऽपि यः। गगा-िशानापरणपश्चकपारपधुरापिरिदर्शनावरणचनु कान्तरायपपलक्षणानां चतुर्दशनकवीनां वापदभत्वात् सप- पग्रामसम्परापयरमे ममये नयन्यानुभागं वनाति, तदन्योपयमेर परिदृष्टविद्धिमानिति न त्वा । ततोऽन्यः सर्वेऽप्युपश- पगारप्पना पाप्यो स चोपमानावस्थायां सपा न भवति । नरमादितः प्रतिपाय व यमानः मादितां भजते । उप- पानागा पासाहपूणिापनादि, भुगधनी पूर्ववत् । सज्यानचदृष्टयस्य तूल देतोरेय सपकानिरतिसादरो यथावं बन्धण्य- पदगम्ये एकक गप जपायानुमार्ग पाशति । ततोऽन्यः सोऽनयन्यस्वस्य पोपशमश्रेणौ वन्यप्पनछेदे को प्रतिपत्य पुनारामा पाना मादित्य पनपाभारश्यानं वा मानस्यिानादित्वं भुनायौ तव । निद्रामचलाऽपवास्तवर्णादिचतुष्कोपघात- अपगुमानाबणानां नमानीना पकापूर्वकरणो यपा बन्धव्यापछेदकाले एक समयं जपन्यमनुभाग वभाति । मोगा मायनयातम्य चोपचपणी यन्यायाचेदं छत्वा पनिमत्य पुनस्तमेर पन्नता मादित्वं बधामावस्यान पापामारपानादि पुरुष पूर्ववत् । पत्नी पत्याख्यानापरणानां देवपिरत: गयममतिपश्यभिमुखोऽत्यन्धविशूदः स. पुणापानम्य परमममये पर्चपानी नपन्यमनुभाग नाति । दम्मान पानतः पूर्व सर्योऽजघन्यः । चतुर्णामप्रत्याग्यानातरणा- नापरितमापारि शापिकराया गयौ च युगपत्यति रिन्पुरत्पन्वरिशृदा स्वगुणस्पाननरमसमये वर्धमानो जगन्यमनुभाग || ·बनातीति ततश्च पूर्व सर्योऽजयन्यः । स्यानदि त्रिकमिथ्यात्वानन्वानुवन्धिचतृष्टयलक्षणानामष्टानां प्रकृतीनां मिथ्यादृष्टिः सम्य- पत्वं सपयं च युगपत्मविपिरमः सर्वविशुद्धो मिथ्यात्वयेदनस्य चरमसमये वर्तमानो जघन्यमनुभाग बनायेतरमाचान्यत्र सर्योऽजयन्यः । एते हि देशविरवादयस्तत्तद्वन्धकैप्वतिविशुद्धत्वाद्ययानिर्दिष्टकर्मणां जमन्यमनुभागं बध्नन्ति । ततश्च संयमादीन् गुणान् पाप्य पुनरपि प्रतिपस्य यदाऽजघन्यानुभागं वध्नन्ति, तदाऽयमजयन्यानुभागः सादिः । एतानि च स्थानान्यमाप्त- पूर्वाणामनादिधुंवोऽभव्यानामपर्यन्तत्वादधुवो भव्यानां सपर्यन्तत्वादिति । तदेव त्रिचत्वारिंशतः प्रकृतीनामजघन्यानुभागो भाषितः । शेषत्रिके नु किमित्याह-' सेसतिगे होइ दुविगपो ति मणितोपे जघन्योत्कृष्टानुस्कृष्टानुभागत्रिके द्विविकल्पः साधभुलक्षणो बन्धो भवति । तत्राजघन्यानुभागभणनमसरुन सर्वासां जयन्यानुभागोऽपि सूक्ष्मसम्परायादिगुणस्थानेषु स्थानतो निर्दिष्टः । स च तत्र तत्त्मयमतया वध्यमानत्वात्सादिः । क्षीणमोहायुपरितनावस्थासु चावश्यं न भवतीत्यध्रुवः । उत्कृष्टं त्वनुभागमेतासां त्रिचत्वारिंशता प्रकृतीनां मिथ्याष्टिः सर्वोत्कृष्टसइलेशः पर्याप्तसज्ञिपञ्चेन्द्रियो वनात्येकं द्वौ वा समयौ यावततः परं पुनरम्यनुत्कृष्टं बधाति, कालान्तरे च पुनरुत्कृष्टं सक्लेशमासायोत्कृष्टानुभागं रचयतीत्येवमुत्कृष्टानुस्कृष्टानुभागेषु सश्चरतों जन्तुनामुभयत्रापि सायध्रुवतैव सम्भवति, नेवरविकल्पद्वयमिति गायार्थः ॥६६॥ तदेवं ध्रुववन्धिनीनां जघन्यादिषु चतुर्षपि मेदेषु साधादिवरूपणा कुता.। साम्मतमध्रुवबन्धिनीनां तेषु तामाह- अट्टादवि चत्वार कोण वंधो अणुकसऽजहन्नो । साईयाई चउहा अट्टतिचचा य पुण एवं ॥ ११ ॥ तेयाकम्मागुरुलाहु- निम्माणपसत्यवन्नचउ अह । नाणंतरायदसगं देसगनवमोहपयडीओ ॥१२॥ वैयतियहासचउसम्म-मीसरहिया उ असु- ·रण 11८॥ भवमचऊ । उचपाएर्ण सहिया वेयाला एस नागवा ॥ १३ ॥ अट्टई उकोसे खाणाऽयुवो उ तीसपयडीण । मुरगइशाओगाणं पंपते पकाई बंधे ॥१४॥ गुवरि उपसमसेदिए वि लम्भइ अणुकसणुभागो । तोउबसते न मवड होई तप्पडिय जंतूर्णं ॥१५॥ तो साई तमपधाण सो अणाई धुवाधुवा दोवि । पुर्वपि व विनेया सेसतिग निहान्नियरं ॥ १६ ॥ तत्युकोसो सापाइखवगे पग्निो तो पंगं । समयं होउ न भाइ तो अधुवो जहन्नमणुभागं ॥१७॥ एपासि मुभपयडित्तणाउ उक्कोससंकिलेसम्मि। पदो बंधड़ मिच्छपनपंचिंदियो सन्नी ॥१८॥ पुण एगदुसमया वा कमेण जहनियरकालओवस्सं । यह अजहन्नबंध पुण उक्कोसा नहष्णपए ॥१९॥ षड्हा परिवत्तमाया तहि साई अघुवया मुगम्मेव । तैपालाए साईपभिईयां पुण भयंते च ॥२०॥ दिग्पावरणे देसण-चजक इप चउदसण्हपयडीणं । अमहत्ता खवगो सहुमचरिमसमए जहन्नरसं ॥२१॥ बंधइ तत्तो अन्नो उव- समसैदियएकि होइ अजइयो । तो उनसते न भवर तप्पडियस उ पुणो साई ॥२२॥ उपसंतमपत्ताणं सो य अणाई धुवाधुवा मुगमा। संनलणचउकस उ खवगो नवमे गुणे फमसो ॥ २३ ॥ वंधते एगेगं समयं जहन्न रसं नियत्तेह । वत्तोऽनो अननो सोवसमगुणम्मि वैधतो ।। २४ ॥ निवडिय पुणो वि वर्धेतस्स य साई तहोवसापित्त । अप्पताण अणाई वह चैत्र इति धुवभघुवा ॥ २५ ॥ निदाइंगअपसत्थानमनऊभयदुपुंछउवयायं । नवपयदीर्ण खरगोऽपुर्व मि गुणे जड़ कमेण ॥ २६ ॥ पी एगैग समपं बंधा जहन्न अणुभार्ग । तनोन्नो-अजहन्नो सोवसमगुणस्स बंधेत ॥ २७ ॥काउँ पडिय पुणो बिहु बंधा साई तहणुवसापि । वयं तस्स अगाइ इनि पुर्व व धुवअधुवा ॥ २८ ॥ पञ्चवखाणचउके देसजइसंजमाभिमुह- चित्तो । सगुणचरिमसपए तम्मिऽणुभार्ग बंधा जहन्न ।॥ २९ ॥ तहागामो पुर्व सदो अननको तह चउई । अपञ्चकमाण an ·चउगस्स अविरओ सम्मदिट्ठी जो ॥ ३० ॥ जुगवं पजिउमणो खाइयसम्म तहेव चारित्रं । अञ्चतविमुद्धो सगुणट्ठाणतमि {तो ॥३१॥ जहन्नणुभाग बंधड़ इथ पुर्वि होइ सब्बु अजन्नो । थीणतिगमिच्छचउरोणतणुवंपी य इस अट्ठ ॥ ३२॥ पयडी उ सबमुद्धो मिच्छो जुगवपि सम्मचरणाइ । पडिवजिउकामो मिच्छवेयर्थतमि वहतो ॥ ३३ ॥ निवत्तेइ नहन रसमन्नत्य अजहन्नओ सहो। तो संनमपभिइगुणे पाविय परिवडिय अजहन्नो ॥३४॥ निच्चत्तं तस्स रसं अजहन्नवंयो तो भवे साइ एयहाणा अ अपत्तयाणऽणाइ भवे बंधो ॥ ३५ ॥ धुवअधुवा पुर्व व जहन्नुकोसेयर ति सेसतिगे । साई अधुयो तत्य यं अजह नभणणयसंगाओ ॥ ३६ ॥ जहन्नसरुवं भणिय मुहुमाइगुणेसु सो तहिं पढमं । वज्यमाणतणाओ साइ खीणाइखं अधुवो ॥ ३७॥ उकोसं अणुभाग मिच्छो अइसकिलिट्ठपजनो। निपणिदिय बंघइ एग वा दुसमयं जाव ॥३८॥ पुण अणुशेस बंधइ पुण उकोस्सं वर्हि अधुक्साइ । दुनिवि भवंति न भवइ अगाइबंधो वहाय धुवो ॥ ३९ ॥ धुवर्षषिणीण जहन्नाइचउसु सापाइपन्नणा भणिया। अह अधुववंधिणीण जहन्नाइस तं भणिस्सामि ॥ ४० ॥ उक्कोसमणुकोसो जहन्नमजहन्नगोवि अणुभागो । साई अडुवयंधो पयडीण होइ सेसाणं ॥ ६७ ॥ टी शेषाणां पारदर्शितानामधुवयन्धिनीनां त्रिसप्तविप्रकृतीनामुत्कृष्टोऽनुभागबन्धः सादिरध्रुव एव च भवति । प्रकृतय एव होता अध्रुवबन्धिखाद सायधुवास्ततस्तत्सत्चानुविधायी जघन्यादिपस्तदनुभागोऽपि ययोक्त एव भवति, न खनादि- ध्रुवो वा इति गायार्थः ॥ ६७ ॥ तदेवं सायादिभरुपणाऽवसिता । साम्मतं बन्याधिकृत विंशत्युत्तरप्रकृविशते या प्रकृतयः शृभा पाश्चाशुभास्तासां पृथक् २ उत्कृष्टजन्यानुभागों केन प्रत्ययेन केन हेतुना जन्येते इति प्रत्ययमरूपणामाइ.

·4 11८४॥ भा० सेसाणं अपुवतिह-तरीण उकोसगाइचउयेओ । साइअधुवो मुगमो.अणाइधुक्या प्रसिद्ध व ॥ ४॥ उकोसहित गाहा मुगमा तह मुभमुभाण पत्तेयं । उक्कोसनानणुभागो य बसाइ केहि देहिं ।। ४२ ॥ सुभपपडीण. विसोहीएँ तिवमसुभाण संकिलेसेणी विवरीए उ जहन्नो अणुभागो सवषयडी ॥६॥ टी० अनन्तरमेय वक्ष्यमाणशुभमकृतीनां विसोडीऍति विशुद्धया तिहोति तीमुरकूष्मनुभागं वनातीति गम्यते एतदुक्तं भवति-भमकृतीनां सर्वासामपि यः कथिहायकप्पतिविशुद्धः स सर्वोत्कृष्टमनुभागं करोति, नान्यः । 'अनुभाण सकिनेसंग पनि अनन्तरमेव नियमागाशुभमकवीनां तु सझेशन तीयमनुभाग घनावीवि सम्बध्यते, तद्वन्धवेषु यः कशिद सांसद्रिष्टः स एवोत्कृष्टमनुभागमेतासां बनातीत्यर्थः चिवरीए उ' इत्यादि उक्तवैपरीत्ये तु सर्वासां शुभाशुभमकृतीनां जयन्योऽनुभागो भवति शुभमकृतीनां वबन्धकेषु यः कश्चिद सर्वसहि स जघन्यमनुभागं बनात्ययममकृतीनां तु यः फविनद्वन्या सर्व विशुद्धो भवति, स जपन्यानुभाग बनातीति तात्पर्यमिति मायार्थः ॥ ६८ ॥ कृता शुभाशुभमैदभिन्नाना मातीनां रसपत्ययमरूपणा, तत्र कियस्यः किं स्वरूपा वा ताः प्रत्येक शुभाशुभमकृत्य इति न ज्ञायते । अतस्तसरिझाना पहचीनां शुभाशुभमरूपणामाइ- भा० मुभपपरिगाह गुगमा सभाय असभाप वा पुण इमायो । पापाले पि पसत्या विहिगुणहरस तिवाओ पासीमप्पसत्था मिरवुडसकिलिइरस ॥ ६९॥ व्याख्या- सातवेदनीय तिर्यग्मनुष्यदेवायूपि मनुष्परिक देवद्रिक पञ्चेन्द्रियजातिः पश्शरीराणि समचतुरससंस्थानं . ilan

·वज्रर्पणनाराचसंहननं श्रीण्यङ्गोपाङ्गानि प्रशस्तवर्णादिचतुष्कं अगुरुलघु पराघातं उच्छ्वास आतपं उद्योतं प्रशस्त विहायोगतिख-
सादिदशक निर्माणं वीर्थकरं उचैर्गोत्रमिति । अपिशब्दस्यैवकारार्थत्वादेवा एवं द्विचत्वारिंशत्यकृतयः मशस्वगः-शुभा एताथ
विशोधिपुगेन य उत्क:-प्रकृष्टस्तस्यैव तीव्रतररसा उत्कृष्टरसा भवन्ति, तदुक्तम्-" सायं तिरिमणुदेवाज्यं च नरमुरदुगाइ
दो चैत्र । पंचेंदियजाईवि य पंचसरीराइ चउरसे ॥ १॥ संघयणादिसुभगतिअंगोवंगाई अगुरुपराघातं । मुभवन्नाइचउके
असासं आयवुज्जोय ॥ २॥ तसवायरपज्जत्तं पत्तेपथिरं मुभं च सुभगं च । मुस्सरआइजनसं निमेण तित्ययरसुचं व
।। ३ ॥ वायालीसं एया उ चैत्र जाणाहि पुण्णपगईओ । वधंति बहुरसाओ विसोहिगुणउकडा जीवा ॥ ४॥" पञ्च ज्ञाना-
वरणानि नव दर्शनावरणानि असातं मिश्रसम्यस्त्वपुअरजमोहपड्विंशविर्नारकायुनरकद्विकं विर्यन्द्विकं एकद्विनिचतुरिन्द्रिय-
जातपः आयर्जानि संस्थान संहननानि अप्रशस्तवर्णादिचतुष्कं उपयातं अमशस्तविहायोगतिः स्थावरादिदशकं नोचैर्मोन-
मन्तरायपचकमित्येतास्तु वधशीतिप्रकृतयोऽप्रशस्ता अशुमा विज्ञेयास्तान मिश्यादृष्टेल्कएसंक्लेशस्य तीव्रा उत्कृष्टरसा भवन्तीति
१ सातं तिहमनुष्यदेवायुष्कं च नरसुरद्विके द्वे चैव। पञ्चेन्द्रियजातिरपि च पञ्च शरीराणि चतुरस्रम् ॥ १ ॥ आदि.
संहननं शुभ(ख)गतिरङ्गोपाङ्गान्यगुरुलघु परापातम् । शुभवर्णादिचतुष्कमुच्यासमातपमुधोतम् ॥ २॥ प्रसमादरपर्याप्त
प्रत्येक स्थिरं शुभं च सौभाग्यं च । सुस्वरादेययशः निर्माण तीर्थकरमु(गोत्र)च ॥३॥ द्विचत्वारिंशदेता तु चैप जानीहि
पुण्यप्रकृतयः । बध्नन्ति बहुरसाः विशोधिगुणोत्कटात् जीयाः ॥४॥

·मकरस
16-
11८५||
'सम्वध्यते । तदुक्तं " 'पंच य नाणावरणा नव दसणमोइपयडिवीस । अस्सायं निरयाउं निस्यदुर्ग विरिदुर्ग क्षेत्र ॥१॥
इगिविगलिंदियजाई आइमवजा उ पंच संडाणा। संपयणा पंचव उ अमुभा घण्णाइया चउरो ॥२॥ उपयायमापसत्या विह-
गगई याररं च मुहुर्म च । अप्पजचं साहारणं च अधिरं च अमुभं च ॥ ३ ॥ दुभगं नाम तह दूसरं च णादिज अजसकि-
ती य। नीयागोयं च तहा पंचैव य अंतरायाणि ॥४|| एयाओ सदाभो वासीई हुँति पावपयडीओ । वम्झने विवरसा मिच्छु-
सहमकिलेसेणं ॥ ५॥ इति । अत्र च विशुद्धिसङ्क्लेशमत्ययजन्यत्वं पूर्वक्तिमपि प्रसङ्गत उक्तमित्यदोषः । आह ननु शुभा
द्विचत्वारिंशद्का अशुभास्तु द्यशीतिरिवि मोलिवाचतुर्विग्रत्युत्तरं मकृविभतं भवति, बन्ये तु विंशत्युत्तस्मकृविनतमेवाधिक्रि-
यते, तत्कधन विरोधी नैवम् अभिवायापरिझाना , इदहि वर्णादिचनुष्कमेकमपि सत्नशस्त्वावशस्तभेदेनोमयत्रापि गृहीतमिति
न दोप इति गाथार्थः ॥६९॥ तदे कृता शुभाशुभमरूपणा । तत्र च शुभमकृतयो विशुद्या उत्कृष्टरसा वध्यन्ते, अशुभास्त्र-
विशदया इत्यनुभागबन्यस्वामित्वस्य सूचैव कृता । साम्मतं तु क्रमप्राप्त वदेव न्यक्षेणोच्यते-
भा० पयडीओ अइ यायालं पिय वासीय ता य इमा ॥४३॥ सा उचे पंचनणू अंगोसंगतयापयूमासे । नरसिरिदेवास-
१ पञ्च च ज्ञानापरणानि नव दर्शन(आवरणानि) मोहप्रकृतयः पदिशतिः। असात नरकायुनरकविक तिर्यद्रिक वैष
॥१॥ एफविफलेन्द्रियजातयः आदिमपानि तु पञ्च संस्थानानि । संहननानि पञ्चष त्वशुभानि वर्णादीनि चत्वारि ॥२॥
उपयातमनशहा पिहायोगतिः स्थायरं च सूक्ष्मै च । अश्याप्त साधारण वारियरं चाशुभं च ॥३॥ दुर्मगं नाम तथा दुःस्व.
रंचानादेयमयश कीनिय | नोचैटिं च तथा पश्चैव चान्तरायाणि ॥ ४ ॥ पताः सर्वाः वयशीतिः भवन्ति पापप्रकृतयः ।
अध्यन्ते तीबरसाः मिच्याइटेरराष्टसयलेशेन ॥५॥
॥८॥

·णि व उजीयपसत्थानचऊ ॥ ४४ ॥ संघयण संडाण पदमै पेचिदिजाइसत्यगई । तसदसगै निम्माण गुरुलहुवित्थयरपरचार्य ॥ ४५ ॥ देवदुर्ग मणुयदुर्ग वायालं चिय सुभाउ पयडीओ। सेसाओ असुभाओ घासीई हुँति नायया ॥ ४६॥ चउदस आ- चरणे विग्य पंच मोहे छयोस असाय। नरयाउ नरयतिरिदुगइगवितिचउरिदिजाईओ ॥४७॥ आइमरहिया पंच उ संघपणे आगिई उ पंचेव । अपसत्यवन्नचउगअपसत्यविह गगइ उचयायं ॥४८॥ यावरदसगं नीया गोयं एयाउ हुंति वासीई । पाव- पपडीउ एया वझती संकिलेसेणं ।। ४९ ॥ वायाला वा सीई जोगे चचीसहिपसयमेगं । होई बंधे उ पमओयणं तु वीमुत्त- रसएणं ।। ५० ॥ तो कहमेयं भन्नइ बनाइ चउकयं इदेगेपि । उभयत्य वि संगहियं अपसत्यपसत्यमेएणं ॥५१॥ पझनुको- सरसा मुभअमुपागो विसोहिसकैसा। इइ रसबंधस्सामिरणस्स इह सूपणेव कया ॥२या अणुभागबंधसामित्त-मिन्हिकमपत्य भणीहामि। आयव नामुनोयं माणुसतिरिपाउयं पसत्यासु । मिच्छस्स हुंति तिवा सम्मद्दिहिस्स सेसाओ ॥ ७० ॥ टी० आतपनाम उद्योतनाम मनुष्यायुः तिर्यगायुरित्येताः प्रशस्वास प्रकृतिषु मध्ये चवसः प्रकृनयतीना उत्कृष्टरसा मिथ्याटेरैव भवन्ति, 'न सम्पन्दृष्टस्तया ह्यातपोद्योतनिर्यगायुपां तावत्सम्यादृष्टेबन्ध एव नास्ति, एना हि तिवश्येवोरिपत्सु पाणी वभावि, न च सम्पदृष्टिस्तेपुत्पधन्त इति तद्वन्धस्याप्यभावः । मनुष्यापुरपि तिर्यग्मनुष्याः सम्यग्दृष्टयो न बधन्ति, तेषां तत्रोत्पत्यभायात् । देवनारकास्तु सम्यग्दृष्ट्यो मनुष्यापुर्वन्ति, केवलं सख्येयवर्पायुष्फयोग्यं मध्यपरसं च । अत्र त्यस- ख्येपवर्षायुपा योग्यमुत्कृष्टरस तत्मकृतं, वत्पुनरमी अपि न वानन्त्यसलेपपायुकेलेतेपामुत्सत्यभावादतस्तेवामप्येतहन्या- .

·-- न ८६|| सम्भाः। तस्मात्मस्तुतमकृविचतुष्टयस्योत्कृष्टानुभाग मिथ्यादृष्टिदैव वहन्धकैप्वविविशुदो निर्वतयति। 'सम्पदिद्विस्स सेसाउ'- नि भणिनशेषा अष्टानियन पुग्यप्रकृतयस्तीचा उत्कृष्टरसा सम्यन्दष्टेव भवन्तीति गायार्थः ॥७॥ तदेतन्मिथ्याष्टिसम्यग्दृष्टिल- सगभेदमात्रेण शुभमनीनामेयोत्कृष्टानुभागयधस्वामित्वमुक्तम् । साम्मत वेवासामेव शुभप्रकृतीनां विरोपितवरं तद् विभणि- पुरशमातीनां वनुकपूर्व वनविपिपादयिपुराइ- भा० नहिं गुभपयडीमज्झा जं आयवमाइ चागं तं ॥५३॥ मणुयाऊ रहियतिगं मिच्छो विरियगइए य गंतु मणो । बंधइ नराज्यं पुण निरिनरसम्मा न ति ॥ २४ ॥ तैसि तत्थुप्पची अभावो देवनारया सम्मा । मणुयाउं वर्षेनी संखेजाऊण जोगति ॥ ५५ ॥ मजिसमरसमेत्यमसंखतिरियआउण जोग्गजेद्वत्सं । पश्यं तं पुण तरघुप्पत्तीइ अभावओ एए ॥५६॥ नो वर्धनी तम्हा परत्युपकम्माण जेह अणुभाग 1 मिच्छो अइसविसुद्धो निवत्तइ तह निओ सम्मो ॥ ५७ ॥ सेसा अट्टचीसे उ. शिद्वरसाश्री पुग्नपाईभो । बंधद अह वपि रस विसेसियरं माणउ कामो ॥ ५८ ।। असुभपयडीण अभणियपुर्व तं भणिउ काममो आइ। देवाउमप्पमत्तो तिथं रावगा करति यत्तीसं । वधति तिरियमणुया एकारसमिच्छभावेण ॥१॥ टी० देशयुस्तीनमुत्तष्टरसं अमपत्नयति गति, अपरेभ्यो देवायुपन्धकमिथ्याष्ट्रपपिरतसम्यादृष्टयादिभ्योऽस्पानन्तशु- णविशुदयात् ।तपासातदेदिकपभेन्द्रियजातिक्रियविकाहारकद्विकतै जसकार्मणसमचतुरस्त्रपशस्तवर्णादिचतुष्कागुरुलघुपराधा- बोच्छाराम भरनविदायोगविप्रसादिदमकनिर्माणतीर्थकरोच!नलक्षणानां बार्षिचता प्रकृतीनामूलशनुभाग यथासम्भवं आपको ·सूक्ष्मसम्परायापूर्वकरणलाणौ कुरुतः । अपूर्वकरणो मोहनीयमक्षपयनपि योग्यतया क्षपक उक्त इति द्रष्टव्यम् । तत्र सातयश:- फीयुचेर्गोत्रलक्षणाकृतित्रयस्य क्षपकमूक्ष्मसम्परायश्चरमसमये वर्तमान उस्कृष्टानुभाग वध्नाति, स्वगुणस्थानशेषसमयेभ्योऽन्ये- भ्यश्च तद्वन्यकैभ्योऽस्यानन्तगुणविशृद्धत्वादिति । शेशां वेकोनत्रिंशतः महनीनां क्षपकापूर्वकरणो देवगतिप्रायोग्यवन्ध- माच्छेदसमये वर्तमानस्तोत्रमनुभानं वध्नाति, बहत्यकेप्वत्यैवातिविशुद्धत्वादिनि । 'बन्धंति तिरियमशुयेत्यादि नारकति- यन्मनुष्यापूंषि नरकदिकं विकलत्रिकं सूक्ष्ममपर्याप्तकं साधारणमित्येवासामेकादशमकृतीनां मध्याभावेनोपलक्षिता मिथ्या- दृष्टयस्तिर्यग्मनुष्या एवोत्कृष्टानुभाग वनन्ति, न देवनारका इत्यर्थः । तथाहि-तिर्यन्मनुप्यायुर्वर्जा नवपकनीर्भवमत्ययेनैव देवनारका न घनन्ति । तिर्यन्मनुष्यायुपी अप्यत्र भोगभूमियोग्ये उत्कृष्टग्से मकृतेऽनस्तेऽप्यमी न वघ्नन्ति, कुतस्तेषां सदनु- भागबन्धसंम्भवः। तस्मात्सञ्झिनो मिथ्यादृष्टयरितर्यग्मनुप्या एव तत्मायोग्यविशुद्धा एते आयुपी घनन्ति । नरकायुपस्तु तत्मा- योग्यसलिष्टा उत्कृष्टरंसं वानन्त्यतिसहिष्टस्यायुर्वन्धनिषेधात् । नरकदिकं त्वेत एव सर्वसङ्लिष्टा वध्नन्त्येकं द्वौ वा समयौ यावदुराष्ट्रसङ्ग्रेशस्यैन वन्मात्रकालवादेव । शेषाणां तु विकलविर सूक्ष्मत्रिकलक्षणानां पट्मकृतीनामेत एव तत्मायोग्यस- बलिटा उत्कृष्टानुभाग वनन्ति, सर्वसंलिष्टा ह्यमी प्रस्तुतप्रकृतिवन्धमुलद्ध्य नरकमायोग्यं निवर्तयेयुरिति तत्यायोग्यसले शग्रहगमिति गायार्थः ॥ ७ ॥ पंच सुरसम्मदिठी सुरमिच्छो तिन्नि जयंइ पयडीओ । उन्नोयं तमतमगा सुरनेरइया भवे तिण्हं ॥७२॥ टी० मनुष्यष्टिकोदारिकाद्वकवचमनाराचलक्षणानां पञ्चानां प्रकृतीनां सम्यग्दृष्टिदेवोऽत्यन्त विशुद्ध उत्कृष्टानुभाग- ·11८७॥ में द्वौ वा समयौ यावदनाति, मिथ्याटेः सम्पष्टिरनन्तगुणविशुद्ध इति सम्यग्दष्टेत्रदणम् । नारका अपि च विशृदाः सन्त एताः प्रकृती मन्ति, केवल वेदनानिवदविह्न लोकायादार पत्यकृष्टमापनिवन्धनतीर्थकरादिसमृदिसन्दर्शनवद्वचःश्रवण नन्दीश्वरादिचैत्यदर्शनायसम्भवाच वयाविधविशद्धपमापान नेपामिहाग्रहणन् । निर्यन्मनुष्याणां सतिविद्धानां देवगति- पायोग्यपन्यकत्यातयोग्यास्तुनमकृतिययासम्भा इति सव्युदासेन देवस्यैवोपादानम् । 'सुरपिच्छो' इत्यादि एकेन्द्रियजा- त्यानपस्यापरलक्षणपवित्रयस्य मुरो मिथ्यादृष्टिकष्टानुभाग बधाति । अत्र चाविशेषोक्तावपि मर ईशानान्त एव द्रष्टव्यः, उपरितनानायकेन्द्रिशेपूलापभावात् , तद्योग्य मस्तुत कृतित्रया धासम्भवात् । अयमपि चैशानान्तो देव एकेन्द्रिपजातिस्थाय- रयोरत्मानुभाग सरस क्लिष्टो बधात्यातपस्य तु तत्सायोग्यविशुद्ध इति द्रष्टव्यम्, इदं हि शुभप्रकृतित्यादिशुद्धा उत्कृष्टरस जन्यने । सापि विदिर्पवधिकतरा मृत, तदा पञ्चेन्द्रियनिर्यस्यायोग्य मनुष्यप्रायोग्यं वा वन्नीयान् , न चातयं तवायोग्यान्ये पपत, एफेन्द्रिपपायोग्ययादेत्यालोच्य तत्मायोग्पविशुदत्तविशेषणोपादानम् । बाद, ननु भवत्येवं, किन्तु मिथ्याष्टिदेव एनासिस अस्टरसाः करोति, नान्य इत्सत कि निवन्धनम् ? अमोच्यते, नारकाणां तावदेवा एकेन्द्रियायोग्यत्वात्तत्रोत्पत्य भाग पन्ध एव नागच्छनि, नियमनुष्यास्तु यारसां विशुद्धौ वर्तमाना आतपमुस्कृष्टरस कुन्ति, वावस्यां विशुद्धी वर्तमानाः पञ्चेन्द्रिपनिर्यपादिभायोग्ययन्परिकश्चिच्छुभनर रचयेयुः । यापति च सदसशे वर्तमानोऽसावेकेन्द्रियजातिस्थावर- योरुत्कयानुभाग वभाति, तावनि सच ये स्पिना अभी नरकगतिपायोग्य नितिवेयुः । देवास्तहरूटसकेशेऽपि भाप्रत्यया- देन्दिपमायोग्यमे वनन्ति, नतु गरयोग्पमिति। तिर्यमनुष्यागामपि प्रतिकर्मत्रयोत्कृष्टानुभागवन्यकत्वासम्भवः, मुरोऽपि .

·, सम्यग्दृष्टिर्मनुष्ययोग्यं बनातीति मिथ्याष्टित्रणम् । तस्मादीवानानो मिथ्याष्टिदेवो यदा आतपस्य सर्पलध्वी स्थिति- षकसयति, तदा तदन्योपतिविरुदोऽस्पोत्कृशानुभागं करोति । यदा उत्कृष्टसंक्लेशे वर्तमान एकेन्द्रियनातिस्पावरयोः सर्वोत्कृष्टां स्थिति करोति तदाऽनयोरुत्कृष्टानुभाग रचयतीति स्थितम् । 'उज्जोयं तमतमा' चि तमस्तमायः सप्तमनरक- पृथ्वी तदापारा नारकास्तमस्तमका उच्पन्ने। अपी ज्योतनामकम्मण उत्कृशानुभाग वनन्ति । तथाहि-सचिव सप्तमपृथ्वीनारको यथाप्रवृत्तादीनि त्रीणि करणानि कृत्वाऽनिवृत्ति करणस्थितो मिथ्यात्वस्याऽन्तरकरणं करोति, तत्र च (तस्मिंश्च) कृते मिथ्या- त्वस्य पूर्वदर्शितन्यायेन स्थितिद्वयं भवति । तत्र मिथ्यात्वाधास्थितिवेदनस्य चरमसमये उद्योतस्योत्कृष्टानुभाग पनाति । इदं हि शुभप्रकृतित्वाद्विरद्ध एवोत्कृष्टरसं करोति, तद्वन्धकेषु वयमेव सर्वविशुद्धोऽन्यस्थानवी होतावस्यां विशुद्धौ वर्तमानी मनुष्पप्रायोग्यं देवमायोग्यं वा पत्रीयादिदं तु तिर्यगतिमायोग्पबन्धसहचरितमेव पश्यते इति सप्तमपृथ्वीनारकस्यैवोपादानम्, तत्र हि यावत् किश्चिदपि मिथ्यात्वमस्ति तावक्षेत्रानुभावत एर विर्यमापोग्यमेव यध्यत इति भावः । 'सुरनेरइया भवे तिण्हनि तिर्यद्वयसेवात्तसंहननलमणप्रकृतित्रयस्य सुरा नारका वा अत्यन्त साइक्लिष्टा उत्कृष्टानुभागवन्धका भवन्ति । तिर्यग्मनुष्या घेतावति सालेशे वर्तमाना नरकगतिमायोग्यमेव निवर्तयेयुः, न च तयोग्या एताः प्रकृतयो वध्यन्त इति तद्वयुदासेन देवनारकागां ग्रहणम् । ते हि सर्वसाहिलटा अपि तियातिप्रायोग्यमेव वनन्तीति । इह च व्याख्यानतो विशेषमतिपतेः सेवाचस्पेशानादुपरि सनत्कुमारादयो देवा उत्कटानुभागं पनन्तीति नत्वीशानान्तास्तै अतिसंलिश एकेन्द्रिः | पमायोग्यमेव रचयेयुर्न च तयोग्यमिदं वध्यत इति गाथार्थः ॥ ७२ ॥ तदेवं द्विचत्वारिंशत् शुभमकृतीनां चतुर्दशानां त्वशुभ- .

·11८८॥ प्रकृची नामुष्टानुभागवन्यस्वामिन उक्ताः । साम्मतं शेषाणामष्टपठ्यशृभप्रकृतीनां तान विचक्षुराह- भा० देवाउमप्पमत्तो तिवं खवगा उ चाइ ॥ ५९ ॥ तस्सत्यो खरगापुदमुहुमया बंधयंति जहनोगं । उकोसर- साइ बत्तीस पगइओ ता य पुण एया ॥६० ॥ देवदुगाहारदुर्ग येउविदुर्ग पसत्यवन्नयऊ । अगुरु राहू ऊसासं परघायपसत्यनि- हगगई ॥ ३१ ॥ तेयाकम्पनिम्माण समचारसं च तित्यपचिंदी । वसदसगं सा उचं पगई बत्तीस इय हुँवि ॥६२॥ उपाय- बज वीस अगुवउंम्भायधयोछिन्ना । जा पयडी तन्म-झे साउचजसे सित्तेसु ॥ ६३ ॥ जाया इमाओ बत्तीस वासि मझा जमुच साय रिणा ? गुणतीसं अपुचो देवगईजोगबंधते ॥ ६४ ॥ साउधनसतिगरस उ रसमुकोसं विहेइ मुहुमंते । अहएकारस पण तिन्नि तिन्नि य भणेमि जहसंखं ॥ ६५ ॥ विगलतिगं सुहुमतिगं निरितिगतिरिमगुयाउ एकारा । मणु- दुगओरालदुर्ग संपयर्ण पदम पैचेए ॥६६॥ एगिदिय याचं यावर मिइविनि विरिदुर्ग चेव । छेवतिन्नि सेसा अहिया दोह सही य॥६॥ देवाउमप्पमत्तो एपाईएण गाजुयलेण । सुभपगईण विचत्ताए पउदसण्ई तु अमुभाणं ॥६८॥ साय इमा- विगलनिगं मुहुमनिगं निरयतिगं विरिदुगं च छेक्टुं । एगिदियथावरंग सेसविचत्ता पुण सुभाओ ॥ ६९॥ सेसाणं चउगइया तिक्ष्णुभागं करेंति पपडीणं । मिच्छदिट्टी नियमा तिव्वकसा उक्कडा जीवा ॥७३॥ टी० भणितशेषाणां ज्ञानावरणपश्चपैदर्शनावरणनवकासातमिध्यात्वफपायपोदशनोकषायनवकाद्यवयंसंस्थानप- चायन्तवर्जसं हननचतुष्कापातवर्णादिचतुष्कोपघातामशरतविदायोगस्यस्थिराशुभदुर्भगदुःखरानादेयायशकीर्तिनीचेगोत्रा- न्तरायपञ्चकलक्षण नामष्टपट्टयशुभप्रकृतानां चतुर्गतिका अपि नियमामिथ्यादृष्टयस्तीनकषायोका जीवास्तीवमुक- 11८८॥ है ·ष्टानुभाग बामन्ति । तन हास्यरतिस्त्री वेदान्तवर्जसंहननसंरधानलक्षणा द्वादशमकवीवर्जयित्वा शेषाः पट्पञ्चाशत्मकृती. स्कृष्टरसाः सर्वोत्कृष्टसड़ लेशा अभी बान्ति । निदर्शितद्वादशमकृतीस्तूकपरसास्तत्सायोग्यसतिष्टा वभन्तीति द्रष्टव्यम् । सर्वो- कसरलेशी हि वावद्धास्यरतियुगलमविक्रम्यारतिशोकयुगलमेव रचयति । सीपुंवेदौ त्वविक्रम्प नपुंसकचेदं निवर्तयति । संस्थानसंहननेष्वपि सर्वस हिस्टो विंशतिसागरोपमकोटाकोटोस्थितिके हुंडसेवाः निर्वतयति । ततो विशुद्धोऽष्टादश- सागरोपमकोटाकोटीस्थितिके वामनकी लिके रचपति । ततो विशृद्धतरः पोडासागरोपमकोटाकोटीस्थितिके कुन्जार्दनाराचे वघ्नाति, ततोऽपि विशुद्धचतुर्दशसामरोपमकोटाकोटिस्थितिके सादिनाराचे नियति । ततो विशुद्धो द्वादशसागरोपम- कोटाकोरिस्थितिक न्यग्रोधर्षभनाराचे पनाति । ततो विशुद्धो दशसागरोपमकोटाकोटिस्थितिके समचतुरस्रववर्षभनारावे बन्नाति । तस्मादायन्तवर्जसंस्थानचतुष्टयस्य तथाधन्तवर्जसंहननचतुष्टयस्य चात्मीयात्मीयोत्कृष्टस्थितिबन्धकाले तत्मायोग्य- संक्लेशयुक्ता अमी उत्कृष्टानुभागं वानन्ति । हीनाधिकसलेश अन्यान्यवन्धसम्भवात् , तत्मायोग्यसक्लेशग्रहणमिति भावः। आधन्तसंस्थानसं हननवर्जनं किमर्थमिति चेत् १ उच्यते-हुण्डसंस्थानं वावत् अस्यामेव गायायामुत्कृष्टसइलेशेषु गृहीतम्। समचतुरस्र संस्थानं तु "देवाउमप्पमनो' इत्यांद्यनन्तरगायायां भावितम् । वर्षभनाराचसेवार्तसंहननयंतु पञ्चसुरसम्मदिही- त्यापनन्तापायामेव भावितयिति पारिशेप्यान्यध्यमसंस्थानचतुष्टयं मध्यमसंहननचतुष्टयं च तत्त्रायोग्यसनलेशे वर्चमानाचतु- गैतिका मि पादृष्टयो जीवा उत्कृष्टरसं कुर्वन्तीत्युक्तमित्यलविस्तरेणेति गायार्थः ॥७३॥ उक्तमुत्कृष्टानुभागवन्धस्वामित्वम् , १ गाया ७२ गाया ७२ ॥

·|८||
इदानीं जपन्यानुभागवन्यावामित्वं विमणिपुराइ-
भाo-मिलिए छप्पन्नाणं उकोसरसस्स सामिणो भणिया । तब सेसाणं सदा तेणं अइसहि सा एवं ॥ ७ ॥
भारगविग्यमोहे चोदस पगंगं मौसमयडीयो । अस्सायमाइतेहि चिरहियसंहणगचांग ॥ ७॥ आइमरहिया संठागपं-
च पन्नाइ चउगमपसत्यं । उपपायसत्यविहगइ अपिरछग नीयमडसट्ठी ॥७२॥ वैधति तिरियमणुयाई पभियहाइयाण गाहाग।
भारणिया तत्य य तिरिनराउ बलाभो नवपयही ॥७३॥ गइपञ्चयमुरनरया बंधनी नेव तह तिरिनराण । आणि भोग-
भूमीनोगुपिढे रसे पगए ॥ ७४ ॥ कह वैसि बंधभावो तम्हा विस्मिणुयसन्निणो एव । तं बंध वधवी तज्जोगियसंकिलेसेणं
॥ ७९ ॥ नरगाउँ वतो तज्जोगकिलिया विरियमणुया । अइकिवा नरगदुगं उकोसरस पर्वति ॥ ७६ ॥ एगं दोसमया
वा जेवकिलेसो उ बनियो चैव । मणिभो तह विगलतिगं मुहुमतिग जेद्रअणुभाग ॥७७॥ तबोगसँकिलिट्ठा सबकिलिट्ठा हि
भासि पगईण । धमइच्छिय निरिगहजोगं तं ते नित्चति ॥ ७८ ॥ पुयुत्ता पणपगई सुदो सम्मो सुरो उ जेद्वरसं । बंधइ
इन दुसमय नेरड्पा बिहु आविसुदा ॥७२॥ एए पपडी बवि किंतु अइवेयणानिभूपत्ता । जिणअईसणभो वा तहविहसुदी
अभाराभो ॥ ८० ॥ सिं इह अग्गहणं असुद्धा विरिनरा मुरगईए । गच्छति तो एयाण पंचपयडीण फिर तस्य ॥२॥
घो नो संभवद य भागहण वेण तिरिनराण इइ । मुरमिच्छो विन्नत्य ईसाणतो मुरो चेव ॥२॥ दद्ववो च उवस्मिया नेव
पगिदिपमु गच्छति । तो पगपं पगइतिग वैती नेव तह एसो ॥ ८३॥ इसाणतो वि मरो सविडो इगिदिपावरयं ।
जेवरसं पंघइ आयवस्स तज्जोगमुनिमुदो ॥ ८४ ॥ दो पुण विरिमणुजोगं बंधइ न आप तत्य । किंतगिदिमु एत्तों
॥४९॥

·भणियं तोगविसुद्धो ॥६५॥ वह नारया इगिदिसु नो गच्छतिय तो न तगड्ग । तिरिसणुपा पुण एत्तिएँ सुदीप
मुभयर वधं ।। ८६ ॥ निवत्तत्ति नहेगिदियावराणं चउपरिणामे च । सकेसे उक्कोसं करति तावइ किलेस चिय ॥८७॥ एए
नरगइजोग वर्षती तह सुरा उ जह भणिया । उकोसकिलेसा बिहु भवपञ्चयो इगिदीणं ॥८८॥ पाओगं बंधैवीय नरगगइ-
जोग्गयं न ति । तिरियनराण वि पत्थुयकम्माण पगिद्वरसक्यो ।। ८१॥ न घडइ सुरो वि सम्मो नरपाओगं च बंधए
तेण । मिच्छद्दिद्वीगहणं तम्हेसाणतो देवो ॥ ९० ॥ अइ मुदो उकोस रस निवतेइ आयवस्सेह । उकोससंकिलेसे एगिदिय-
पाराणं च ॥ ९१॥ सन्बुकिलु ठिई करेई उकिद्वरसगयं तह य । तमतमगो उनोयं सम्मुप्पत्तीइ कालम्मि ।। ९२ ॥ मिच्छ-
चपेयणतो उक्कोसरस विहेइ मुविसुद्धो । अन्नो हि एत्तियाए सोहीए वद्यमाणो उ ॥ ९३ ॥ मणुदेवगईजोग बंधइ एयं तु.
तिरिगईजोग । बझई तो सत्तम-पुढविनारगस्सेव इह गहणे ॥ १४ ॥ जा किंचि तत्व मिच्छं समत्यिता खेतभावो
चेष । तिरिगइपाओगे चिय वनइ सुरनारया विन्दं ॥९॥ पुब्बुत्ताण किलिट्ठा उक्टिरसस्स बंधगा भणिया । विरिमणुया
एयम्मी संकिलेसम्मि बता ॥ ९६ ॥ नरगगईजोगं चिय निवत्ती य नेव तज्जोंगा । एयपयडी उ बझवि तन्निरासेण इइ
गहणं ॥९७॥ देवाण नारगाणं ते च किलिट्ठा वि तिरियगइनोगं । धनि तहा एत्थ वि एस विसेसो इमो नेउ ॥२८॥ छैचढ-
स्सेसागगउवरिमदेवा उ उकसणुभार्ग । वर्धति न हेद्विमया ते हि अइसकिलिट्ठा उ ।।९९॥ एगिदिपजोगं चिय कम्म विरयंति |
नेव तज्जोग । एयं वज्झइ अह अट्टसहिपगईओ भावेमि ॥६००॥ तत्थ य हासरईथीघुमाईअंतवजसंगणा । संहणणाइय वारस
चब्जिय सेसा उ छपन्ना ॥ १ ॥ पयई उकिहरसा सयुकिमि संकिलेसम्मि । वहता चउगड्या बंधति भाणियपगईओ ॥२॥

·1180
णम
वारस उक्हिरसं बजोगिपगिट्टया निवति । सयुक्टिफिलेसो एयाभो अइच्छिय परायी ॥ ३ ॥ अन्नाओ बझंती किंची
तन्मावणा उ वित्तीभो । नेया आइमनिमसरपणागीण भावणिया ॥ ४॥ एत्येवं मुप भणिया एयाण तप्पओगसकेसी ।
बटुंला चउगइया उनोसरस पकुवति ॥ ५ ॥ भणियमुकोसमणुभाग-घसामित्तमिन्दि जहन्नरस । अणुभागस्स वि बंधसामित्त
भणित
फामाह ॥ ६॥
चोइससरागचरिमे पंचमनियहिनियटिएकार । सोलसमंदुणुभागा संजमगुणपत्थिओ जयइ ॥४॥
टी० शानावरणपञ्चकदर्शनावरणचतुष्कान्तमयपश्चफलक्षणानां चतुर्दशमनीनां क्षारसंक्ष्मसम्परायचरणसमये -
जमानो जयन्पानुभागं वनाति । एता अशुभप्रकृतयोऽशुभप्रकृतीन च सर्वविशुद्ध एक जघन्यानुभागं बध्नाति, प्रस्तुत-
मकृतियन्धकेषु अयमेव सर्वपिशुद्ध इति भा। अयं च हेतुरुनरत्रापि वाच्यः । पुरुषवेदसज्वलनचतुष्टयलक्षणप्रकृतिपञ्चक-
स्पकफस्मिन्नामायबन्धव्याच्छेदसमये अपकानिवृत्तिवादरो जयन्यानुभाग बध्नाति । निचितपकापूर्वकरणो निद्रामचला.
प्रशस्तुपर्णादिचतुष्कोपयावदास्परतिभपजगुप्सालक्षणानामेकादरामकृत्तीनाककस्मिन्नानुषीयात्मीयवन्धव्यवच्छेदसमये जघ-
न्यानुभागवानाति, हेतुः स एव । स्त्यानद्धिकिमिथ्यात्वसवलनवर्गकपायद्वादशकलक्षणाः पोदशमनोर्मन्दानुभागा जयन्य-
रसा भनेकार्थत्वायतते करोति क इत्याह-'संजममुगपत्यिो ति संयमगुणं प्रस्थितोऽभिमुखीभूतः संयमगुणपस्थितः । स वेह
मिथ्यादृष्टिरविरतो देशविरतय गृह्यते । वन स्त्यानदित्रिक मिथ्यालानन्तानुवन्धिचतुष्टपलक्षणानामष्टानां प्रकृतीनां चरमसमये।
मिध्यादृष्टिनन्तरसमये सम्पर संयम च युगपत् मतिपित्सुघन्यानुभागं वनाति, हेनुः स एव । अपत्याख्यानावरणचतुष्टयस्य
॥२०॥

·सरितसम्यादृष्टिः, मत्याख्यानावरणचतुष्टयस्य तु देशविस्तः पृथक् २ स्वगुणस्थानचरमसमये वर्तमानोऽनन्तरमेव संयम मतिपित्सु जयन्यानुभाग बध्नाति, तद्वन्धप्वति विशुद्धत्वलक्षणो, हेतुः सर्वत्र पाच्य इति गापार्थः ।। ७४ ॥ 'चौदस महुमसरागे (चोइससरागचरिमे) ई पनिगाहपंचगे जे जे । जप्पयडिबंधगा हुँति ताओ पयडिओ पिंडियया ॥७॥ माता पिडिययोच्छतो चउदस पण इगार सोलसर्ग । दुदुसोलतिदुदुपनरसदुअोवीसई ठाणा ॥ ८॥ संपइ एयाओ चिय जहन्नणुभागाउ पयडिओ अहयं । दंसियकमेण विपरेमि ता इमाओ पुणो एवं ॥ ९॥ नाणंतरायदसगं देसण घउ हुति चउदसो एवं । ' संजलणा पंच उ अपसत्ययवन्नयां चउरो ॥१०॥ निद्दा पयलुबघाया हासचउर्फ च हुँति एक्कारा । पारसकसाय मिच्छं थीणतिगं सोलसा एए ॥ ११ ॥ अपमनपमत्तगुणे दुर्ग दुर्ग हवई वस्य किर फमसो । नेयमाहारजुयलं अरईसोगो य ई जुयलं ॥ १२ ॥ विगलतिग उहियचक मुमतिगाउगच उर्क सोलमुरलदुरजोर विन्नी नीति- रिदुर्ग तिनि ॥ १३ ॥ पंचिंदियजाइतेयगकम्मं गुरुलहुपसत्यवदाई-चउर्ग पर सास तसाइचउगं सनिग्माणं ॥ १४॥ पन्नरसे ए भणिया । इत्यीय नपुसगं च दो एए । सायासायं विरसुभजसजुपला इति अटेव ॥ १५ ॥ मणुदुगविह- गदुगुचं मुभगमुस्सरअएजजुयलाई । संघयणा संडाणा सद्देवि य एस तेवीसा ॥ १६ ॥ असे मंदणुभाग, पिहेइ एया हि अनुभषयडीओ। एयासि- अइविशुद्धो मंदणुभाग किल विहेड् ॥ १७ ॥ पत्थुयपयडीबंधै एसेव विमुद्धको इमो होज। एत्युचरे वि नेशी पण एकारा उ सुगमाओ ॥ १८ ॥ सोलसमंदणुभाग संजमगुणपत्यिो जयइ सुत्ते । अस्थि पयं तस्सत्यो पवनं संगहिउकामो ॥ १९ ॥ मिच्छो वा विरओ वा विरयाविरओ व पकाई तत्य । मिच्छेअणवंधियीणतिगितिच अट्टण्ड - 7 ·प्रकरण . पयडीगं ॥ २० ॥ मूपिमुद्धमिच्छदिट्टीणतरसममि संजमं सम्म । जुगर्वपि गहिउकामो मंदणुभागामी पकरेइ ॥ २१॥ ऊ स एव अविरपदिट्टी घीवियकसायमारस । तइयकसायचउगस्स देसजई अंतमो वैध ॥ २२ ॥ मंदणुभागा पकरइ आदारमप्पमत्तो पमत्तसुद्धो उ अरइसोगाणं । सोलस माणुसतिरिया सुरनारगतमतमा तिन्नि ।। ७६ ॥ टी० आहारकद्विरुमममत्तसंयतोऽनन्तरमेव ममनभायं प्रविपित्सुनधन्यरसं करोतीति । इदं हि प्रकृतिद्वयं शुभ- रूपत्वाद सलिष्ट एस जयन्यरगं करोति, बहन्यापु सयमेवातिसलिष्ट इति भावः। अरतिशोकयोः शुदोऽअमनभावा- भिमुखः प्रमचयतिपन्यानुभाग करोति, इदं हि प्रकृतिद्वयमशुभयात् सर्वविशुद्ध एव जयन्परसं करोति, तद्वन्धोपु त्वपमेय गरिशृद्ध इति भारः। थापुणतुष्टपनरकविरुदैवदिकक्रियद्विकविकलत्रिकमूक्ष्मापर्यातकसाधारणलक्षणाः पोडशवकृतीर्मनु- प्यास्तियन जयन्यरसाः मुन्ति । अत्र हि विर्यम्मनुष्यापूयं वर्जपिता शेषाचतुर्दशप्रकृतीदपनारका भयप्रत्ययादेव न वननि । तिर्यग्मनुप्यापुर्दषमपि यदा जपन्यस्थितिकं वध्यते तदा जपन्परसं. क्रियते, देवनारफास्तु तज्जपन्यं न बनन्त्ये- तस्थिति केषु नेपामुत्पत्यभावान् । तस्मान्नेतरम कृतिपोदशक देवनारका वजन्त्यतस्तियन्मनुप्यागामेव ग्रहणम् । ता नारकाधुपोs- भूममकृविष्यात् तद्वन्या सर्वपिगद्धा दशवर्षसहसलक्षणजघन्य स्थितियन्धकाले जयन्यानुभाग विर्यम्मनुष्याः कुर्वन्ति । शेषस्य | सापुतपस्य शुभम कृतित्वात् वदन्यो समष्टिा आत्मीयात्मीयसवैजयन्यस्थितिबन्धकाले अभी जयन्यानुभाग रचयन्ति । नरफद्विकस्याशुभपनित्याचपन्यास्पितिपयकाले तान्योपु सर्वपिशुदा एने जयन्यानुभाग नियति । देवदिकस्य शृभप्रक- नित्यादात्मोपोत्कृष्यस्थितियन्धकाले तत्मायोग्यसहिया अमी जयन्यानुभागं वनन्ति, अतिसङ्लिष्टो नरकादियोग्य वनी- ·यादिति तत्यायोग्यास शग्रहणमेवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । नियदिकस्यापि शुभप्रकृतित्वानरकगतिवन्धसहितां सर्वोत्कृष्ट स्पिनि वानन्तो जान्यानुभागं निवर्त्तयन्ति । विकलनिशानुमरिरुयोत्त्वशुभाकृतित्वात्तत्वायोग्यविशुद्धा अमी सर्वजय- न्यानुभाग बध्नन्त्यविविशुद्धा यनुप्यादिमायोग्यं वनन्तीति तत्मायोग्यविभुद्धिग्रहणमिति भाविवाः पोडशापि प्रकृतयः। 'मुग्नारगतमनमा तिन्नि त्ति निखः मुरनारफास्तिसाम तमस्तमका जयन्यरसाः कुनीति प्रत्येकं सम्बन्धस्ततश्चेदमुक्तंभवति औदारिकद्विकोद्योनलक्षणास्तिसः प्रकृतीः सामान्यतः मुरा नारफाय सर्वोत्कृष्टसद्को वर्तमानास्तिर्यक्षायोग्य वध्नतः सर्व- जपन्यरसाः कुर्वन्तीति केवलमौदारिकादोपालपीधानादुपरितनाः सनत्कुमारादय एस देवा जय न्यरसं कुर्वन्ति, नेशानान्तारते दि सर्वोत्कृष्टसद शे वर्तमाना एकेन्द्रिययोग्यमेन बघ्नन्ति । एकेन्द्रियाणां चाहोपाई न भवत्यत ईनानान्तदेवानां मपन्यरसाहोपानामवन्यासम्भवेन राजघन्यरसवध्न फत्यासम्भवः । भवत्येवं किन्तु तिर्यग्मनुप्याः कस्मादिदं प्रकृतिपयं जायरस न कुर्वन्त्यत्रोच्यते, एतत्मकृतित्रयं तिर्यग्गतिपापोन्यवन्धसहचरितं जयन्यरस वध्यते, तिर्यग्मनुष्यास्त्वेतापति सद्लेशे वर्तमाना नरकगतिप्रायोग्यमेव रचर्ययुरिति तपामिहाग्रहणम् । तिर्यदिफनीचर्मोनलक्षणास्तिसः प्रकृतीजघन्यरसा- सतमत्वमकाऽपःसममपृथीनारकाः कुर्वन्ति । तथाहि कधित् सप्तमपृथ्वीनारका सम्यक्त्वाभिमुखो ययाप्रवृत्तादीनि नीणि करणानि कृत्वाऽनिटनिकरणस्य चरमसमये मिथ्यात्वस्य परमपुद्गलावेदयन्मकनकमंत्रयस्य जपन्यानुभाग वनाति । अस्य हि प्रकृनिनयस्याशुभत्वात् सर्वविशुद्रो जयन्यानुभागं करोति, सहन्धके लयमेव सर्वविशुद्ध इति सम्यक्त्वा- भिमुखादिविशेषगोपादानम् । अन्यस्थानवी खेतावत्पां विशृद्धा वर्तमान उच्चो मनुष्यद्विकादियुक्तंचधीयादिति

·||९२
सप्तम पृथ्वीनारफरपैर ग्रहणम् । अस्यां हि पापत्किञ्चिदपि मिथ्यात्वमस्ति तावद्भवमत्ययादेव नोचैर्गोत्रसहचरितस्विर्य-
गनिमायोग्य एस धन्धो भवतीति भाव इति गायार्थः ॥ ७ ॥
भा० अपमतनई भो परिवडिउफामो । सिग्धं पमत्तभाव गिन्दिउकामो फिर पिहेइ ॥ २३ ॥ मदरस आहारग-जुपलं
पयडीजुर्ग च एवं तु । मुंदररूषचामो पाणी सपिटगो घेव ॥ २४ ॥ मंदणुभाग पकाइ तन्वधकरेस एस अइकियो ।
भरईसोग- अपमान-भावसमुदो पमननई ॥ २५ ॥ सोलसपुव्युचाओ माणुसतिरिया जयति मैदरसा । एत्य तिरिनराउ-
दुग पब्जियसेसाभी चरदसओ ॥ २६ ॥ भववसो न निरसुरा बंधती तिरिनराज्यदुर्गवि । जइया जहन्नदिइयं
पाइ तहमा जहन्नरस ॥ २७॥ रिजइ सुरनेरइया बंधति न तं जहन्नअणुभागं । तद्विप तेसि उप्पत्ति अभावी
सम्हा ॥ २८ ॥ वधति न निरपमुरा सोरस निरयाउयरस अमुभत्ता । मुविसुद्धा तिरियनरा मदरसत्वं जहन्नमि ॥ २९ ॥
ठीईए काले घेर्थनी सेसमाउयतिगरस । मुभपयडिना किट्ठा तिरियनरा बंधति रसं ॥ ३० ॥ मंदं नरगदुगस्स
उ भुरिगुदा मैदगिइ बंधस्य । समय मि अमुभमचा मंदरस निवनति ॥ ३१ ॥ देवदुगस्स मुभचा उम्हिटिइव वैधकाल.
म्मि । चम्पायोगकिरिता मदणुभार्ग निवचंति ॥ ३२ ॥ अइसंक्टिो नरगाइजोगय पीय तेणं तु । तज्जोगकेसगहण एवं
तत्पीप नेय ॥ ३३ ॥ पिउविदुगस्त मुमत्ता नरगइयण सहिय उक्कोमं । ठीबंधतो मंद रस निस्तेइ विगलतिगं ॥३४॥
मुहमतिर्गपिऽमुभना पती तप्पभोगसुचिमुदा । भणिया सोलस पयढी नुरनारगतमतमा तिन्नि ॥३५॥ इय गुत्तसय अमत्यो
निग्नी मुरनारगा तहा तिनि । तमतमगा संबंधी इस पत्तेय हवइ फजी ।। ३६ ॥ नत्य य मुरनेरइया उरलदुगुजो य निम्ति
॥१२॥

·पगईओ । उविसकिलेसे वट्टना तिरिय गाजोगे ॥३७॥ तो मंदरसा बुद्दती किं तु सणकुमाराई। उरलं अंगोवंग बंधि ति मुरा न हिद्विमगा ॥ ३८॥ ते उकिपिलेसे महंगा एगभवरखजियजोग । बंधति इगिंदीणं अंगोवंग न संभवइ ॥ ३९ ॥ तो अंगुरंगभसंभवाओ मंदै संमि तधिसए । वंधो न घटइ निययं ईसाणनाग देवाणं ॥ ४० ॥ तह एवं पयडितिग विरिगइ- पाओगबंधसाचरियं । मदरसं घर झइ लिग्निरा उ एयप्पमामि ।। ४१ ॥ बटुंठा उ किलेसे निरयगईजोगमेव वधति । तो एत्य तिरिनराणं अगाणं तद्द य तमतमगा ॥४२|| बुदती मदरसा तिरिदुगनीगोत्ततिन्नि पयडीओ । जह किर कोई सत्तम- पुवीए नारगो मुद्धो ॥ ४ ॥ मिच्छत्तचरिमपुगाल दयणसमयमि अभिमुद्दी सम्मे । पत्थुयपयडीण. निग बिहेइ मंदाणुभा- गति ॥ ४४ ॥ एवं किर पयदितिगं असुभचा करेइ मंदअणुभागं । सविसुद्धो तम्हा सम्माभिमुहो तिई भणियं ॥ ४५ ।। अनो एस विमुद्धीइ पमाणो उ मणुयदुगउच्च । बंधइ एचो गहणं तमतमगयनारगरसेह ।। ४६ ॥ सो पुण जा मिच्छजुओ नीगोएणं सहेर गिरियाई । जोग धइ भवपच्चया ओ एसोत्य परयत्यो ॥ ४७ ।। एनिदियथावरयं मंदणुभागं करति ति गईया । परियत्तमाणमजिझम-परिणामा नेरइपवजा ॥ ७६ ॥ टी० नाकान् वर्जयित्वा शेषगतित्रयवत्तिनो जीवाः परावर्त्तमानमध्यमपरिणामा एफेन्द्रियजातिस्थावरयोजघ- न्दानुभाग पन्ति । इदं हि प्रकृतिद्वयमशुभं तत्रापि सहिष्ट जन्तुरनयोरुकृष्टानुभाग वध्नात्यति विश्चद्धस्त्विदमुलथ्यो. रुष्टानुभागे पञ्चेन्द्रियजातिप्रसनाम्नी वध्नातीति आलोच्य मध्यमपरिणामग्रहणम्, अयं च मध्यमपरिणामो यदैकस्मिन्नन्त- मुंहत्तै एफेन्द्रियमातिस्थावरनाम्नी वट्वा पुनद्वितीयेऽपि अन्तर्मुहूर्चे ते एव वध्नाति तदापि भवति, केवलं तदा अवस्थितपरि- ·णामे तपारिग विशुदिन लम्यते इति म-यमपरिणामस्यापि परार्चमानताविशेषणं, इदमुक्कं भवति । यदैकेन्द्रियजातिस्या- परे पदा पञ्चेदिपजातिवसनाम्नी ब-नानि, ते अपि वा पुनरेकेन्द्रिवजातिस्थावरे बन्नाति, तदेवं पराष्ट्रप परास्त्य चश्नन् परापनपानमध्यसपरिणामस्तरलायोग्यविदा प्रस्तुत कृतिपस्य जयन्यानुभाग बनातीति । सरत्येवं तथापि नारकवर्जन किमर्यमिति नेत् ? उच्पते, नारकाणां स्वभागदेव मुस्कृतप्रतिद्वययन्या-वासम्भादित्यलं विस्तरेगेनि गाथार्थः ॥ ७६ ॥ मा० पगिदिपपारग ईगादाए उ मज्दारिणामा। में भागयं तत्य इमो भावत्यो पपडिदुगमेयं ॥४८॥ अशुभ अईकिलिहो एयणुभाग विदेइ जीहा मानदो उपणिदिय वसं च एवं पपडिजुयलं ॥४९॥ उकोस अशुभाग विहेइ ई सम्झिमरस इइ गहण । परियत्तमाणया पुण विभापियवा इईए ॥२०॥ नया इगिदियापर-जुलं पंधित्तु पुगनि येइ । पंचिंदियजाइस पुणो वि एगिरिधारगं ॥५३॥ गइ तया उ परियच मागया इइ च सो उतन्नोगे। मुनिमुद्धो पयडिदुग मंदणुभाग विहेइ ति ॥१२॥ आसोहम्माया अपिरयमणुओ य जपइ तित्थयरं । नउगह उकड मिच्छा पररसदुवे विसोहीए।७७॥ टी० इह सौधर्मग्रइगेन समश्रेणियास्थितसादीशानोऽपि गृयो । ततश्च भानपत्यादय ईशानपर्यन्ता देवास्त- इयां लिलिया एकेन्द्रिपमायोग्य व नन्त आतपनाम नयन्यानुभागयुक्त बन्नन्ति, अस्य हि शृपकवितात् सर्वसशिष्ट स जपन्यानुभाग पनाति, तद्वराषु चैत एव सर्वसद्रिष्टा लभ्यन्ते । तिर्षग्मनुष्या वेतापनि सद्लेशे वनपाना नरकादि- पायोग्य रचोपूरिकाः सनसारादिदेवाच भामत्यपादौतन ब-नन्तीति शेपपरिहारेण यथोक्तदेवानाने ग्रहणः । 'अवि रथमणुभो य जपा नित्ययति चारोऽनुकविशेषगसूचस्तनयाश्रितसम्यग्दृष्टि के बदायुष्को नरकोपस्यभिमुखोऽनन्त- ·. रमेव मिथ्यात्वं प्रतिपित्सुर्मनुष्यस्तीर्थकरनाम्नो जयन्यानुभाग वनाति, तद्वन्धकवयमेव सर्वसमिट इति कृत्वा । विशेष- गबहुत्वस्य तु साफल्य यथोत्कृष्टस्थितिवन्याधिकारे 'देवाउयं पमनो' इत्यादिगापाविवरणेऽस्यैव कर्मणो विचारे भावित | तयावापि भावनीयम् । 'चउगइउकडमिच्छा पन्नरस 'ति पश्चेन्द्रियजातितैनसकार्पणमस्तवर्णादिचतुष्कागुरुलघुपराघातो- च्छासनसवादरपर्याप्तकमत्येकनिर्माणमित्येतासा पञ्चदाप्रकृतीनां चतुर्गतिका अपि जीवा मिध्यादृष्टयः सर्वोत्कटसहक्लेशा जयन्यानुभागं कुर्वन्ति । एता हि शुभप्रकृतित्वात् सर्वोत्कृष्टसक्लेशैनघन्यरसाः क्रियन्ते, तर तियङ्मनुष्याः सर्वोत्कृष्टसलेशे वर्तमाना नरकगनिसहचरिता एता बध्नन्तो जघन्यरसाः कुर्वन्ति । नारका देवावेशानादुपरि वर्तमानाः सनत्कुमारादयः सर्व- सकिष्टाः पञ्चेन्द्रियतिर्यक्मायोग्या एना वननो जपन्यरसाः कुन्ति । ईशानान्तास्तु देवाः सर्वसविलष्टाः पञ्चेन्द्रियजाति- सर्जाः शेपास्त्रयोदशप्रकृतीरेकेन्द्रियप्रायोग्य वजन्तो जवन्यरसाः कुन्तीति । पञ्चेन्द्रियजातिवसनाम्नी तु विशुद्धा अमी च-नन्तीति जपन्यरसो न लभ्यते इति तद्वनने 'दुवे विसोहीपत्ति स्त्रीनपुंसकोदलक्षणे द्वे प्रकृती चतुर्गतिका अपि मिथ्या- दृष्टयो जो 'पिसोहीर 'चि अनुभवादनयोस्तत्वायोग्यविशुदया गयन्यरसे कुर्वन्ति, अतिविशुद्धा पुरुषवेदबन्धका स्यादिति तत्सायोग्यविशृद्धिग्रहणमिति गाधार्थः ।। ७७ ।। भा० आसोहाम्मयभणणा ईसाणता उ भवणपभिईओ। तबंधगेम किवा एगिदिपजोगमायावं ॥५३॥ सुभपयइणसंकिट्ठो मंदणुभाग विहेइ इयमाणा । संकमे विरियनरा वैयहि नरगाइनोति ॥ ५४॥ भवपञ्चयं न ति नारया नेव सणंकुमाराई। १ गाथा ७२ ।

·१९४|| अविरयसम्मो नरगे बदाम तत्थुपचीए ॥५५॥ सम्मुद्दो मिच्छ पहिवजियुजुओ माणुसो उ मैदरस। पफरइ वित्यगराणं गोतं तब्बंधणरतेसो ॥५६॥ अविडोई किचा पत्थ बहुविसेसणाणसाफल्लं । देवाउयं पमत्तो ईगाहाविवरणे जे ॥५७ ॥ टीव- धादिगारे विभाविय तेण एत्य भावणिया। नो भणिया संपइ पुण पन्नरस दु अढ तेवीस ॥ ५८ ॥ पन्नरसाईयाणं कमेण अह भावणा तहिं एया। पन्नरसविय सुभचा सयुकिद्वसंकिलेसेहि ॥ ५९ ॥ मंदरसा किजंनि तहि तिरियमणुया उ सकिद्वाउ । नरगगईसहचरिया एयाओ पयंताओ ॥ ६० ॥ मैदरसा कुचंति निरयतइयनरालयाइया देवा । सवकिट्ठा पंचकवतिरियजोगा उ वति ।। ६१ ॥ एया मदरसाओ कांति ईसाणतया किट्टा । पंचिंदितसपिद्दीणा एया वेरसवि पयडीओ ॥ ६ ॥ एगिदि यपाओगे बंधंता ते बरंति मदरसा । पचिदित्तसं तु इमे सुद्धा बंधति तो तत्य ॥३॥ मंदरसो नो लब्भइ थीनपुंसा दो चिसोहीए । असुभत्ता तज्जोगिय सुद्धा उ विहंति मंदरसा ॥ ६४ ॥ सम्मट्टिी मिच्छोव अद्वपरियत्तमज्झिमो जयइ । परियत्तमाणमझिममिच्छट्टिी व तेवीस ॥ ७ ॥ टी. सातासातस्थिरास्थिरशुभाशुभयशाकीर्य यश कीर्तिलक्षणा अष्टमकृतीः सम्यग्दृष्टिमिथ्यादृष्टिवा परावर्तमा- नमध्यमपरिणामो करोति । कमिति चेत् ? उच्यते, इह पूर्व सातस्य पञ्चदा सागरोपमकोटीकोटय उत्कृष्टा स्थितिरुक्ताऽसातस्य तु त्रिंशत् । वन मर्मतसंयतस्वमायोग्यविशुद्धोऽसातस्य सम्पन्दृष्टियोग्यस्यतिषु सर्वजघन्यामन्तःसागरोप- मकोटाकोटीप्रमाणां स्पिनि बध्नाति, ततोऽन्तर्मुहूत्तात् परावृत्य सात पनाति, पुनरप्यसातमित्येवं देशविरवाविरतमिश्रसा- माप्रित्य। . जयन्यरसार ·सादनमिथ्यादृष्टयोऽपि पराटस्य २ सावासाते वध्नन्ति, तत्र च मिध्यादृष्टिः सातासाते परावृत्य तावद् पनाति, यावद सातस्य पादश सागरोपमकोटाकोटीलक्षणा उत्कृष्टा रियतिः । ततः परतोऽपि सनिष्टवरः संशिष्टतमोऽसावमेव केवल तावमाति, यात्रिंशत्सागरोपमकोटीकोटयः । प्रमत्तादपि परतोऽप्रमत्तादयो विशद्धा विशुद्धतराः सातमेव केवलं वनन्ति, यारत् सुक्ष्मसम्पराये दादा मुहूर्तास्तदेवं व्यवस्थि सावस्य समयोनपञ्चदशसागरोपमकोटाकोटिलक्षणायाः स्थितेरारम्पासा- तेन सह पराश्य वनवो जपन्यानुभागवन्धोचितः परावर्तमानमध्यपरिणामस्तावालभ्यते, यावत्यमचगुणस्थानकेऽन्तःसागरोप- मकोटाकोटिलक्षणा जिघन्याऽसातस्थितिः । एतेषु हि सम्यग्दृष्टिमिथ्यादृष्टियोग्येषु स्थितिस्थानेषु प्रकृतेः प्रकृत्यन्तरसङ्की पन्दः परिणामी जयन्पानुभागवन्धयोग्यो लभ्यते नान्यन । तयाहि-येऽप्रमचादयः सातमेव केवलं वदन्ति, ते विशुद्धत्वात्त- स्य प्रभूतमनुभागमुपकल्पयन्ति । योऽपि मिथ्यादृष्टिः सातस्योत्कृष्ट रियतिमतिकान्तोऽसावमेव केवलमुपरचयति, सोऽप्यति- सद् शिष्टत्वात् तस्य मभूतं रसमभिनित्यति। सागरोपमसतमागत्रयादिरूपदेदनीयस्थितिबन्धकेप्दैकेन्द्रियादिप्वपि जयन्यानु-- भागान्धो न सम्भाति, तयाविघाध्यवसायाभावात् , तरमाथयोत्तरियतिबन्ध एव जघन्यानुभागबन्धसम्भवस्तयाविधपरि- णामसद्भावादित्यलं विस्तरेण ! इति अरियराशुभायशाकीचीनां विश्चतिसागरोपमकोटीकोटयः स्थिरचभयश-कीर्तीनां तु दश सा गरोपमकोटीकोट्य उत्कृष्टा स्थितिः पूर्वमेवोक्ता, तत्र प्रमत्तसंयतस्तत्यायोग्यविशुद्धोऽस्थिराचभायशःकीर्तीनां सम्पह ष्टियोग्य स्थितिषु सर्वजघन्यामन्तःसागरोपमकोटीकोटिलक्षणां स्थिति बनाति । ततोऽन्तर्मुहूर्चा द्विशुद्धः पुनरपि स्थि- रादिका प्रतिपक्षभूताः बध्नाति, ततः पुनरप्पस्विरादिका इत्येवं परावृत्त्य ताबद्वन्धो लन्यते, यावन्मिथ्यादृष्टिगुणस्थाने स्थि- ·- ॥९॥ रादीनामुष्टा स्थितिः । एतेषु च सम्पष्टिमिच्यादृष्टियोग्येषु स्थितिस्थानेषु जान्यानुभागपन्यो लभ्यते, नान्यत्र । दशसा- गरोपकोटाकोटिपरतो घस्थिरादय एमाशुभमकवयो बहरसा वध्यन्ते । अप्रमत्तादयस्तु विशुद्धाः स्थिरादिका। शुभाकनीरेख बहुरसा निर्चियन्ति इति नान्यत्र जान्यानुभाग आसां लभ्यत इति । शेषभावना तु सातासात पदाच्या । परियत्तमाण' इत्पायुगादै मनुप्यद्विकर्मस्थानपहरूसंहननपटकविहायोगनिदिफनुभगदुर्भगमुम्वरदुःसरादेवानादेयोचोनलक्षणालयोनि- शनिमहली पराम्प २ मन्तगर्गनिका अपि मिथ्यायो मध्यमपरिणामा जयन्यरसाः कुन्ति । सम्यादृष्टीनां होतासां पराष्ट्रनिर्मास्ति । तपाहि-निर्ममाप्याम्नास्त्रसम्पयो देशदिनीव चनन्ति, न मनुष्यादिदिकानि, संस्थानेषु तु समचतुरस्त्र- नारायन्ति, न रोपाणि, संहनन तु किश्चिदपि न घनन्छि, तया शुभविहायोगतिमुभगमुस्वरादेयोगोंगाण्ये च बान्ति, न मनिपक्षान् । दानारका अपि सम्पदृष्टयो मनुष्यदिकमेव बध्नाति, न निर्यदिशादिकम् । संस्थानेषु तु समचतुरस्रमेव रव- यन्ति, न शेगाणि, सहननेषु तु वर्षभनाराचमेर, विहायोगत्यादिका अपि शुभा ए। पम्नन्ति न प्रतिपक्षभूता इति तपां परायत्यभागन्मिथ्यादृष्टिग्रहणम् । तत्र मनुष्पदिकस्य पञ्चदासागरोपकोटाकोटय उस्कृष्टा स्थितिः । प्रशस्तविहायोगति- गुभगमुरादेयोथेगोरजमनारासिमचतुरखाणां तु दश । एताः शुभप्रकृतयो आत्मीयात्मीयोत्कृष्टस्थिरारभ्य प्रतिपक्षण- मीभिः सह तारपराय २ मध्यन्ते, पापत्तासामेव पनिपताकृतीनां सजियन्यान्तःसागरोपमकोटाकोटिलक्षणा स्थितिः । रोए स्थितिस्थानेषु पराामानमध्यपपरिणाम एतासां जान्यानुभागं वनानि । हुण्डसेगात्तयोरपि यामनशी लियोरलष्ट स्थिवैरारभ्य वायसरायसिर्लम्पने यारदात्मीयात्मीयजन्यस्पितिः। शेषसंदननसंस्थानानामप्यात्मीयात्मीवोत्कृष्टस्पिोरारम्प ·सम्भवदितरसंस्थानसहननैः सह पराचिस्ताबदलभ्यते, यावदात्मीयात्मीयजयन्यस्थितिः। एवेषु स्थितिस्थानेषु मिथ्याष्टिः परावर्तमानमध्यमपरिणामो जघन्पानुभाग व नातीति गाथार्थः ॥ ७८ । उक्तमुत्कृष्टेतरभेदभिन्नमनुभागवन्धस्वामित्वमिदानीं घात्ययातिप्रकृतिप्ररूपणावसरतत्र प्रकृतयः सामान्येन तावनिया भवन्ति । सर्वघातिन्यो देशवातिन्योऽघातिन्यश्च तत्र सर्व घातिनीस्ताबदाह-- मा० सम्मदिही मिच्छो व अढ़ एयरस भावमा एवं । तप्पाभोगविमुद्धो जई पमनो असायन्स ॥६५॥ सम्मदिट्टीयंध आसज जहन्नियं तु अपराग । अंतो कोडाकोटी वैयइ तत्तोन्तरमुहुत्ता ॥ ६६ ॥ परियट्टिय पुण सायं पुण अस्सायं इमेण नारण । पच्छणुपुवीए देसविस्यपभिई उ पंचजणा ॥ ६७ ॥ परियट्टिय परियष्ट्रिय सायासाए करति तिहि | मिच्छो । तत्तो बंधइ ना किल सायस्स उ पन्नरस संखा ॥ ६८ ॥ अवराण कोडिकोडी उक्टिठिई तोय परमओ वि । मिहो किपरो विय अस्साय केवलं बंध ॥ ६९ ॥ ता जाव तीससागरकोडाकोडी पमत्त परओ य । अपमत्ताई मुद्धा सुद्धयरा सायमेवेगं ॥ ७० ॥ धंति जाव सुहुमे वारमुहुत्ता तो य एष दिए। समयूणपन्नरस सागरकोडाकोडिऽसायस्स ॥ ७१ ॥ ठीईए आरम्भिय असायपयडीतिबंधयंतस्स । पंदरसर्वधज्वचिो परियत्तयमाणमज्झिमओ ॥ ७२ ॥ परिणामो ता लभइ जार पपत्ते गुगंमि अपराण । अंतो कोडाकोडी सबजहन्ना असायठिई ॥७३॥ एएसु सम्ममिच्छा उवचियटि- इटाणपगइसकपणे । मैदझवसाओ मंदवनोगो उ संभवइ ।। ७४ ।। वह अपमचाईया सुविसुद्धा सायमेव वैधति । वे तत्य पभूयरसं करति जावेस किर मिच्छो ॥७६॥ कालमसायकिटो विहेइ सो विय पभूयअणुभावं । अइकिद्वता पकरइ वह वेय- ·H णियास दुविदास ॥७६ ॥ जहन्नीरंचगेम एगिदियाइमुवि जदनअणुभागे। नो वंशे सभवइ नइविहपरिणामविरहायो॥ ७७ ॥ अधिराशुभानसाण विजई पमचो बिहेइ मंदरमं । इह भावणियापार्य वैयगियरसेव सहावि ॥ ७८ ॥ चउगइया सि- छनिया तेगोर्स पुवमणियपगईभो । मदरसा पफरतो तत्थ नराण दुगस्सेह॥ ७९ ॥ उदोसटिई पनरस कोडाकोडी तहा पसत्याई । मुसराएज मुभगं गोउच्चं आइसठाणे ॥ ८० ॥ आइममययणं खल्लु एयासि दसेव कोडिकोडीओ। एया मुभए- यडीयो एयासिमुझसगरिईग।।८२॥ आरम्भ विपखापयडियाहि परिपचिऊग सह वायो । वज्झती जायेयासिमेव पडिववख पयडीण ॥ ४२ ॥ सवजहन्ना वो कोडाकोडीभो लाखणा य दिई । टिइहाणेसु सबै सययपरियत्तमाणेण ॥८३॥ मझि- मपरिणामेणं बंधइ एयासि मंदअणुभाग पहुंडयामणको लिपाकिगठिईभो ॥ ८४ ॥ आरभि य परविची लभइ 'जावपणो नहनदिई । एवं सेसेमुवि भारणेइ सदस्य कायया ॥ ८५ ॥ उकिटेयरभिन्नं भणिय अणुभागवंधसामित्त । अह सर्वेपरपाई अपाइपपडी उ किनेमि ॥ ६ ॥ केवलनाणावरणं दसगरमं च मोहपारसगं । ता सव्यघाइसन्ना हवंति मिच्छत्तवीसइमं ।। ७९ ।। टी० कालझानावरण निद्रापञ्चककालदर्शनाररणलसर्ग दचनपढ्न मोदनीपकर्मणा सम्बन्धिनः सञ्ज्वलनवर्जा दादा पाया इलोकोनविश्वतिस्तापदिशतित तु मिथ्यात्वमेता विंशतिनकवयः सयातिसंज्ञा भवन्ति, स्वाचायपुणे सर्व- मपि यातयन्तीति कृत्वा । तथाहि-वलज्ञानापरणस्य कालज्ञानलक्षणो गुग आचार्यस्तं च सर्वमेव वदाहणोति, किन्त्येकोऽन- वभाग एप सर्वजीवानामनात एवास्तै, नदावरणे अस्य सामाभावात् । तर्हि कथं सर्वयातित्वं तस्पेति चेत् ? उच्यते, ·यया रहलमेरपटहे समुन्नने वायत्तत्वात्सर्वापि सूर्यचन्द्रमसोः पभाऽनेनावृत्तति वचः प्रवर्तते । अथवाद्यापि काचिन् नत्मभा मसरति । "मुढ वि मेहसमुदए होइ पहा चंदमूराणमिति वचनात् अनुभवसिद्धत्वाच्च, यथा वा राशाऽस्य सर्वस्यापहारः कृत इति वचनप्रष्टनावपि निश्चिद् गृहशरीरादिकं तनोदरितं दृश्यते, एचपत्रापि प्रबलकेपलानावरणातस्यापि केवलज्ञानस्यैकोs- नन्तभागोऽप्रतिष्टते, यदि पुनस्तमप्याटणुयात् तदा जीवोऽजीवत्वमेव प्राप्नुयात् । सोऽपि चोद्धरितस्तदनन्तभागो मेघायत्तशे- पमूर्यादिपरकटदयादिभिर्नृपापहृतोद्धरितगृहसारमिव वा दायादादिभिर्मतिश्रुतापधिर्मनापर्यायशानावरणैरानियते, तथापि च माचिनिगोदावस्थायामपि शानमानावतिष्ठत एवान्ययाऽजीवत्वप्रसङ्गात् । मतिज्ञानादिविषयभूतावार्थान्यन्न जानाति स पैदलशानापरणोदयो न भाति, किं वर्हि मतिज्ञानापरणायुदय पवेति । केवलदर्शनावरणस्य ममस्तवस्तुसामान्याववोध आवा- यस्तं सर्वं हन्तीति संपात्युच्यते । तदनन्तभागं पिदमपि सामर्थ्याभावाचाहणोति । सोऽपि चानाटतोऽनन्दभागवारचक्षु- यधिदर्शनापरणरानियते, शेपो मेघदृष्टान्तादिचर्चस्तथैव। चक्षुर्दर्शनादिविषयभूतांधार्यान्यन्न पश्यति, स केल्दर्शनावरणोदयो न भवति, किंतर्हि चक्षुर्दनावरणायुदय एर। यद्येवं तर्हि केवलज्ञानकेवलदर्शनावरणक्षयेऽपि मनिज्ञानादि-चक्षुर्दर्शनादिविपया- गामनायेव बोधो नामोति, तदन्यज्ञानविषयत्वादिति चेत् ? अयुक्तम्, केवलालोकलाभे शेपयोघलामान्तर्भावात् , ग्रामलाभे क्षेत्रलाभान्तर्भावदिति । निद्रापञ्चकमपि सर्व वस्त्वयवोपमाणोतीति सर्वपाति । यचु निद्रावस्थायामपि किश्चिचिकेति (चेतति) तत्र मेघदृष्टान्तादिचस्तथैव । कपायास्तु-ययोक्ता द्वादशापि सर्वविरविरूपं चारित्रं सर्व घन्तीति सर्वधाविनो, यत्तु तेषां प्रय- १ सुपिमेघसमुदये भवति प्रभा सूर्यचन्द्रमसोरिति । २ 'भिन्नज्ञा' इति सि. -

·धना
॥९७||
किरणम्
लोदयेऽप्ययोग्याहारादिविरमण दृश्यते, तत्र मेघादिदृष्टान्तः । मिथ्यावं तु सर्वज्ञप्रणीवववश्रद्धानं सर्वमुपदन्तीति सर्वधाति ।
यजु तस्य परलोदयेऽपि मनुप्पद्व्यादिश्रद्धानं भित्रिदेशतो भाति, तनापि मेपादिदृष्टान्त इति गाथाः ॥ ७९ ॥ इदानी
देशधातिन्य उन्यन्ते-
भा० सपाईलगाहाए नह य देसपाईयो । नाणाईगाहार तद्दायसेसाइगोदाए ।। ८७ ॥ अग्याईउ भणिरसाइ
'अह केवलनाणरूपभो उ गुणो । जाहि फिर पपडीहि मारियइ सतपापण ॥ ८॥ नवरं भर्णतभागो केवल नागरस सा.
जीगण । अण आपरिभो चिद् सया वि किल तरस भारता॥ ९ सपघाइत्तणो विहु कोइ गुणो पसरई उ जे भणियं।
गुड्डी मेहसगुदए होइ पहा चंदरागं ॥ २० ॥ गदा भूपेणं सबदचरणे कवि किंधिषिय । गिहिसार उदरियं दीसइ
नह पलानि ॥ ९१ | रियो निर्णतभागसेतो तो य मेहहिं । आवरियपंदमाईण गद पभा कुटिमाईहिं ।। ९२ ॥
निईहि परियगेई गेहसार व गोचियाईदि । गइमुयमोहीमणपन्नरेहि नाणेहि वह एत्य ।। ९३॥ जोपास भाररिज्जइ तदावि
किंची निगाववरणा जा । होइ पहिपि रिहद नाणलवो कोवि जीवन्स ।। ९४ ॥ एइहमेत्ताभाप निनोवि पाइ फिर अजी-
पंजे } मइनाणाईगिसए अापे सिर जन्न पागाइ ॥ ९५ ॥ सो विलनाणसा-परणो उभो न होइ. पुण किंतु । मइनाणा-
परणरस रि उदभो एवं बुद्दा विति ॥ ९६ ॥ कालदसण आपरण-पंदि सामनभी य यत्पूर्ण । जं फिर वोहावरण त केवल.
दंगणावरण ।। ९७ ॥ तस्स वि अगंनभागो चागुअचापहीहि आपरिमो। मेहाइदिटुंना तहेर एत्वरिय भूपियवा ॥२८॥
पिलनागईसण-समम्मि मयासुमाइमेयाणं । भापोहो पाइ नह गामुपलभम्मि वत्यूण ॥ ९९ ॥ सेनाईग वि लाभो.
॥१७॥

·संभाई वह प निदपणगस्स ! सदपाइचणे वि हु निद्दावत्याए 4 किंचि ॥ ७० ॥ वेएई मेहाई दिट्टना हुँति एत्य ते व । निद्दापणकेवलदसणाणं इय उकयं भणियं ॥ १॥ संजलणबजसेसग-कसायवारस उ मोहवारसगं । सबरिरईयख्वं होइ सघषि चारित ॥२॥ तत्थुदए वि स नोग्गा-हाराईणं जियस्स जा विरई । होइ तर्हि मेहाई दिईवा पत्य विन्नेया ॥३॥ मिच्छत्तं जीवाईतचाणे सदहाणख्वं ।। तं सई उवहाणइ ज पुण तस्सवि उदयम्मि ॥ ४॥ जीवो नराइदवं सदई तत्य मेहदिगो । पुर्व व भावणीभी अह भाई देसपाईओ ॥ ६ ॥ माणावरणचउर्फ दंसणतिगमंतराइए पंच । पणुधीसदेसघाई संजलणा नोकसाया य॥ ८ ॥ टी० केवलज्ञानापरणवानि गतिध्रुवावधिमनःपर्यायज्ञानावरणरूपाणि चत्तारि ज्ञानावरणानि, केवलदर्शना. चरणवानि चक्षुरचक्षुरवधिदर्शनावरणरूपाणि त्रीणि दर्शनावरणानि, पश्चान्तरायाणि, चत्वारः सज्वलनाः, नवनोक-' पाया एताः पञ्चविंशतिप्रकृनयो देवयातिन्यो विज्ञेयाः । तथा हिमत्याद्यावरणचतुष्क केवलज्ञानावरणमुक्तं ज्ञानदेवां हन्तीति देवयाति शानचतुष्टयविषयभूतानर्यान्पन्न पश्यति, स हि मत्यावरणायुदयस्तदविषयभूतांस्त्वनन्तगुणान्यन्न पश्यति, स केवलज्ञा- नावरणस्यैवोदय इति । चक्षुरचक्षुरसधिदर्शनावरणान्यपि केवलदर्शनावरणानावृतदर्शनैकदेशमादृष्यन्तीति देशघातीनि । व्या हि चक्षुरचक्षुरवधिदर्शन विषयभूतानेवार्यानेतदुदयान पश्यनि, तदविषयभूनांस्त्वनन्तगुणान् केवलदर्शनावरणोदयादेर न पश्य्- ति । दानान्तरायादीनि पश्चान्तरायाग्यपि देशघातीन्येव । नया हि दानलाभभोगोपभोगानां तापदग्रहणधारणयोग्यान्येव. द्रव्याणि पिपयस्तानि च समस्तपुद्गलास्तिकायस्यानन्तभागो देश एव वर्तन्ते । अतो यदुदयाचानि पुद्गलास्तिकायदे-

·--
||१८||
प्रकरणम्
गीनि द्रव्पाणि दावं लधुं भोक्तुमुपभोरतुं च न शक्नोति, वानि दानलामभोगोपभोगान्तरायाणि वावद्देशयातीन्येत्र ।
पत्तु सर्तलोकपीनि द्रव्याणि न ददाति न समेत न भुक्ते नाप्युपमुक्कै तन्न दानान्तरायायुदयात् , किन्तु तेपामेव ग्रहण
'धारणाविषयत्वेनाशययानुष्ठानत्वादिति मन्तव्यम् । वीर्यान्तरायमपि देशघात्येव तदुदयेऽपि हि-निगोदजीवानादौ कृत्वा यात्र-
सीणमोहस्तीर्थकरादिस्तावद्वीर्यमल्प बहु बहुनर बहुवमं च तारतम्याद्भवत्येवेति देशघातीदम् । यदि पुनः सर्वयाति स्यात्
बदा यथैव मिथ्यात्यम्य कपापद्वादशकस्प या उदपे सदासर्यसम्यक्त्वगुणं संपमगुणं च जपन्यमपि न लगते, तथैवतदुदयेऽपि
बदावाय जगन्यमपि वीर्यगुणं न समेत, न धैर्य, तस्मादिदमपि देशयातीति स्थितम् । मञ्चलना नोकपायाथ लब्धस्य चा-
रित्रस्य देवपातिन एव, मूगोचरगुणाविचारजनकत्वात । तदुक्तं-' सेवे वि व अइयारी सैजलगाणं तु उदयो हुँति । मूल-
जेज पुग होइ पारसहं कसापाणं ॥ १ ॥” इति गायार्थः ॥ ८ ॥
भा० फेदलनाणविरहियं नाणाइवरणचउफयं भणियं । केवलदसणरहियं भणिय देसणविगं चेत्य ॥ ६॥ मइना-
गाइनको केरलआवरणमुक्ष नाणस्स । देसे हणईई देम-घाइ तह नाणचउगास ॥ ७॥ विसए भए अत्यै नो पेरखंड
तत्य किर उदयो । गइनाणप्पभिईणं अविसयभूए उ पुग देसि ॥ ८॥ अत्थे उ ज न परसइ सो केवलनाणवरणी उदओ।
एवं केवलदमण-उ(प)के नाणस्स देखें तु ॥९॥ दणइ नो देसघाई विसए ईसणतिगरस अत्थे उ । ज नो पस्सइ तत्थ उ दस-
पतियास उदभो ॥ १०॥ तसिं अविसयभूए पंतगुणे जैन पस्सए नीयो । वहिं उदो फेवल-दसणस्स नाणीहि किर
(सर्वेऽपि पातिपाराः समपरनानां तूश्यतो भवति । मूलच्छेचं पुनर्भवति द्वादशानां कपायाणाम् ॥ ९ ॥
॥२०॥

·पणियो ॥ ११ ॥ तह अंतरायपणगे आइपचउगस्त ने उ फिर दवे । गहणयारणजोगे ते विसए हुलि किर ते वि ॥ १२ ॥ वहति पतमागे समत्यपोग्गलनिकायस्वरस । नो ताई दवाई दाउं ल९ वहा भो ॥ १३ ॥ नो सफ्इ वो भन्नइ आइमयं अंगराइपचउर्फ । देसम्पाई जं पुण लोगपवत्ताणि दवाणि ॥१४॥ नो देई नो लभए नो अँजे नोव नए तन्न । दाणलाभा- इवाणं उदो पुणा किंतु तेसि पि ॥ १५॥ गहणस्स धारणस्स य निविसयचं इह समवसे । अहवा विहु असकाशु-हाणा. ओ पि स्नेिभो ॥१६॥ पिरियंतराइयपि हु देसपाई जो वदुदयम्मि । जीवा निगोयमाई किया जा खीणमोहो त्ति ॥१७॥ पिगराई नाप उ अपा बहुयाइया बहूमेया । वारतमेणं हुंति (य) संजलणा नोकसाया य ॥१८॥ लद्धस्स परित्तस्स उ मूल- गुणइयारभागाओ। देसवाई भवंती मनम्मि इमं जो भणियं ॥ १९ ।। सबै वि य अइयारा संजलणाणं तु उदयओ हुंति । गूगठनं पुण होइ पारसण्डे कसायाणं ॥२०॥ अवसेसा पपडीओ अघाइयाघाइयाहि पलिभागा। ता एच पुन्नपावा सेसा पावा मुणेयवा ॥ ८ ॥ दी भणिवशेषा वेदनीयायुर्नामगोनमकृतपो ज्ञानदर्शनचारित्रादिगुणानां मध्ये न किश्चिद् गुर्ण पातयन्तीत्य- पानिन्य उच्यन्ते । केवलं 'घाइयाहि पलिभागत्ति स्वयमयातिन्योऽप्येता घातिनीमिस्सह थेद्यमानास्तत्तुल्या दृश्यन्त इत्यर्थः। सपा सयपतस्करस्वभावोऽपि तस्करैः सह वर्तमानस्तस्कर इव दृश्यते । एवमेता अपि घातिनीभिःस्सह वेद्यमानास्तद्दोपा व भयन्तीति भावः। ता एव पुप्पापाव 'चि ता एस घातिस्वरूपाः प्रकृतयः काश्वित्सावाचा द्विचत्वारिंशत्पुण्यप्रकृतयः फाविदसानाधा पापमहनयो भवन्ति । शेपास्तु पूक्तिः सर्वदेशयाविन्या पापप्रकृतय एवं मुणितव्याः । अयं च पुण्यपाप- 公众語系 ·. प्रकरण - विभाग मातीनां पूरमभिहितोडतर प्रगतः निधिएक इनि गायार्थः ॥ ८२ ला पात्ययातिप्ररूपणा, साम्पतं प्रकृति- पनुभागयानानि गिनयाद- 'मार भागेगा पेपणियाउनाम नह गोनमसिया पगढी । नामाईणं मग्शा किंपि गुणं ने घायति ॥ २१ ॥ तचो भगाइमामी भांनी नारि पाहगाह पि। पलिभागाभो टुंगी प्रत्य य पविभागसहरस ।। २२ ॥ अपपरयो शिर वाओ भयानोभो ति गायनीदिया। पेहमानियाभो गेसि तृप्या उदीसगि ॥ २३ ॥ ता पर पुनपारा इद वा अग्यापणी- मयामी । पपीभी फारिगाह राव यानीसमसायो ॥ २४ ॥ पुनरगईमो तह पत्य कापि सम्मायाउ. पयडीभी । पारा मर रोगायोगदमाग पा(भो ।। २९ ॥ पायदो र नेपा एग विभागो उ पुग्नपाणं । पुपमणिभो नि अत्यो VirlfrTोनि ॥२६॥ भावरणदेगागनरायगंजमणपुरिमननरस । गरिदभायपरिणया तियिह परिणया भये सेसा पदा दो भाता पेयानि पलारणायानि पत्यारि शानापरणानि, नारासविदर्शनारपलक्षणानि पीगि दर्गनायगानि, पचानराणागि गम्पादनाष्टय पुरषोदोलनाः समदम पातय अनुपिभान-निधनापि पर्या- पेग परिणाभानि । एसम्मानिन दिरयानिन निस्यानिन चतु:म्यानिन च रमैन युक्ता यध्पन्न पुरवर्गः । एतस्या- निलो पानुभागपातारा दलितम् । नगानिरनिगदरगणयानाय गरायेा भागेपनि मानचित्र प्रभूत्यतामा- मानिक पानुभागो पायो । मारे मानारदर्शनारगे अपि को, किनो सरगविम्वरूप,

·मकरणम्
तासामापि समागत् सर्वसहिष्टोऽपि द्विस्यानिकमेव रसं करोति । येषु तु म यमेश्वध्यत्रस्थानेषु शुभप्रकृतयो अत्यन्तै, तेषु
वास बिस्थानिकान्त पा रसो बध्यते, नकस्थानिको मध्यमपरिणामत्वादेवेति न क्वापि शुभमकृतीनामेकस्थानिकरस-
सम्मा इनि गाथार्यः ॥ ४२ ॥ तदेवं कृता स्यानारूपणा । साम्प्रतं मत्स्यनिरूपणार्थमाइ-
भा० संपइ आरणाई गाहाएणुभागद्वाणया भगइ । वहिं नाणावरणेमें देसघाईसख्येच ॥ २७ ॥ कलरज्या
गउरो नाणे नागम्मि दराणा तिनि । चरसुअचासुयोही एपणी देसघाईणि ॥२८॥ पण अंतरायसंगलणवउगपुरिस च ईड
गगरमा । चविहभापरिणया इयपपास भाग्यो ॥२९॥ इह हुँनेगरसाई चउरसा सचरसेर पयोभो । सेसा मुहाउद्दाओ
तिपरिणया इगरसं मोतु ॥ ३० ॥ अह देककारण नराम लरिखया पचयपघणया ।
पउपन्नएगमिच्छत सोलस दुपच्चया य पणतीसं । सेसा तिपचया खलु तित्ययराहारयजाओ ।। ८३ ॥
टो. एका गावरसगा महविगम्मत्यया मिथ्यात्वाविरतिरूपापयोगलक्षणैवभिरपि मत्ययुध्यत इत्यर्थः ।
याहि-सात मिध्यादृष्टौ यध्यत इति मिथ्यातमस्ययम, शेषा अपि अविरत्यादयानु ये मत्यपालन सन्ति, केरल पिव्यात्र-
पेपद मागायनेटत्याच तदन्तर्गतत्वेना विवक्षिताः, एवमुनरनापि । तदेव सात मिथ्याताभावेऽप्यविरनिमत्यु सासादनादिषु
पक्ष्यत इत्यपिरतिमत्यय शेपं तु पपापपीमिययद्वयं पूर्ववत्तदन्तर्गतपेन विपक्ष्यते, वदेवं मिथ्यात्याविरन्यभारेऽपि कपाययो-
गवत्पु मपचादिपु गुमराम्परापारमानेषु वयत इति पपाययत्पर्य योगपत्यपस्तु पूर्वदन्तर्गवो विवश्यते । तदेवोपशान्तादिषु
नयोगवास मिप्याराविरविकपायाभावेऽपि बध्यत इति योगप्रत्ययमित्येवमेका सातलक्षणा प्रकृतिवतुम्मत्यया । 'मिच्छत
॥१०॥

·'सोलस'चि इइ पूर्व प्रकृतिवन्यविचारे 'सोलसमिच्छचंता' इत्यादिगाथाटतौ यासां मिथ्यात्वादिपोडशप्रकृतीनां मिथ्यादृष्टा- बन्त उक्तस्ता मिथ्यात्मत्यया भवन्तीत्यर्थः । तद्भावे वध्यते, तदभावे तूचरत्र सास्वादनादिषु न वध्यते इत्यन्वयन्यनिरे- काभ्यां मिथ्यात्वमेवासां प्रधानं कारणम्, शेषात्ययत्रयं तु गौणमिति भावः । 'दुपञ्चया य पणतीसं' ति पूर्वमेव सास्वादनेऽ- विरते च यासां पञ्चविंशतः प्रकृतीनां वन्धन्यवच्छेद उक्तस्वा द्विपत्ययाः । मिथ्यादृष्टौ वध्यन्त इति मिथ्यात्वमत्पया एताः, सास्वादनादिप्पपि बध्यन्त इत्य विरतिप्रत्ययाः, शेषप्रत्यययं तु गौणम, तद्भावेऽप्युत्तरत्र वद्वन्यायावादिति भावः । 'सेसा तिपय स्यादि तीर्थकरनामाहारकं च वर्जयित्वा भणितोपाः सर्वा अपि प्रकृतपत्रिमत्यया भवन्ति । मिथ्यादृष्टिप्पविरतेषु सकपायेषु च सर्वेषु सूक्ष्मसम्परापावसानेषु यथासम्भवं वभ्यन्त इति मिथ्यात्वाविरतिकपायलक्षगा प्रत्ययत्रयनिवन्धना भय- न्तीत्यर्थः । उपरान्तमोहादिषु वलयोगवत्स योगसापेऽप्येतासां बन्धो नास्तीति योगप्रत्ययो न विवक्ष्यते, अन्वयव्यतिरे- फसमधिगम्यत्वात् , कार्यकारण भावस्यैनि हृदयम् । तीर्थकराहारकुनाम्नोस्तु प्रत्ययः "सम्पचगुणनिमित्वं तित्थयरमि"त्यादिना पूर्वमेवोक्त इतीह तदननम्, अपरं चेह पूर्व उपनदओ वंधो' इत्यादिना मिथ्यादृष्टयादिगुणस्थान पु वन्धमत्यया उक्ताः । साम्पत तु.प्रकृतीपाश्रित्यामी चिन्तिता इति न पौन स्वत्यमाशनीयम् । आइ-भवत्वेवं तयाऽप्यनुभाववन्ये विचा प्रकृतीनां मत्ययनिरूपणमस्तृतम, सत्यम, किन्वेवं मन्यते यासां प्रकृवीनामिह ये मिथ्यात्वादयः मत्यया उक्तास्तत्सम्बन्धिनोऽनु- भागस्यापि त एक प्रत्यया द्रष्टव्यास्तदव्यतिरिक्तत्वात्तस्यैति प्रकृतीनां प्रत्ययनिरूपणद्वारेण तदनुभागस्यैव प्रत्यया निरूपिता १ गाथा ३५१ २ गाथा ४५। ३ गाया १४*1 ·करणम् • ||१०|| द्रष्टव्या इति गायार्थः ॥ ८३ ॥ उक्तं प्रत्ययछारम् । साधनं विपाकान्निभागनो दर्शयन्नाह- भा० भणइ चउपचपाई गाहाए तस्य फिल एग ॥ ३१ ॥ सायं चउपचड्य मिच्छाविरईकसायजोगेहि । हेऊहिं राइ इइ जई भागय तहरि एसत्यो ।। ३२ ॥ साय पिच्छविट्ठी पंथइई मिच्छपञ्चर्य वेव। होइ तहि च किर अविरयाईया जण तियगपि ॥ ३३ ॥ तस्यत्यि केवलं इह मिच्छत्तंऽनरगयत्तणानेव । एत्य विवक्खिया एनमुनरत्या वि नायथा ॥३४॥ वाद मिच्छमभावे रिहु अविरहमतेमु सासणाईसु । साय जेण नियम तो अविरयपचयं भणियं ॥ ३५ ॥ एत्यवि उपरि- मनोग-पचपजुपलं तु गोपिनीए । गणय तह मिरछत्तमविरइमाया सजोगेसु ॥३६ ॥ सकसाएर पमत्ताईसु मुहुम- गएगु गणेमुं । पन्नइ फसायोज इइइपि हु जोगहेऊनो ॥ ३७॥ सौतरगभोति उपसम माईमु जोगपञ्चमओ व । चउप- पायं साय एस्थ इमा भाषणाए कया ॥ ३८ ॥ पिच्छचसोल एत्यं सोलसकामत्ययम्मि जा उत्ता । मिच्छत्तपञ्चयाओ तन्मावे र पाहति ॥ ३९ ॥ तस्सामायम्मि सासणाइठाणेर ने। वज्छति । सेप्स तु पञ्चयतिग होइ परं किंतु तं गोणं ॥ ४० ॥ दुपचयपणतीस तत्पय पणवीससासणे पपड़ी । दस परियम्मि मिलिया पणवीसं ना दुपचइया ॥ ४१ ॥ पिच्छो बंधइ मिन्धन पचया सासगाइY एवं । बझते ई अरिएइपचइया ताउ पियंति ॥ ४२ ॥ अविरघहेउत्ताओ से पचयदुर्गवि इह- गोणं । वभामि फिर उचात्य बघा अभावाओ ॥ ४३ ॥ सेमा सघाओ पिय विपचया मिच्छविरपन च । सकसाएर च सयेनु मुहुभाणासाणेमु ॥ ४४ ॥ पिच्याविरयामापा देविगभरोत्थि तहि बंधों । उपसंताइस केवलजोगप्पभवों- जावि भो॥ ४५ ॥ अपि तहादि विवक्खा एत्थं न क्या यो इई भणियं । सेसा विपञ्चया खलु तित्यपराहार पुग हे ।

·॥ ४६॥ सम्मत्तगुणनिमित्तं विस्ययरं एकमाइबुचपि । भणिय अमओ उ भणियं तित्ययराहारवजाओ ॥ ४७ ॥ चउपचयो घो पभिईगाराहि बंधदारम्मि । पुर्वि गुणठाणेसुं पपलिया पचया इह उ ॥ ४८ ॥ पयडी आसज इमे पिचिंतियातोन एत्य पुणउत्तं । विनेयं तह पपडी पच्चयरुङ्गेण तासि पि ॥ ४९ ॥ जे अणुभागो वेसि पि पच्च्या ते वि चैत्र दवा । पय- डीणणुभागाणं एगताओ इमं नेयं ॥ ५० ॥ भणिय पच्चयदारं विवागदापि संपयं मणिमो । तत्य इमा पयडीओ चउहा-- विवागा इंते ।। ५१ ॥' पुगलविवागिणीओ भरखेचविवागिजिपवियागीभो । तेहिं पंचयअगुरुलइपभिईगाहाण जुय- लेग ॥ १२ ॥ पुगालविवागिणीओ भणिही आजणिमाए गाहाए । भवखेचजिपविवागीण भणिदिहो किंचि वि सख्यं ।।१३।। पंचग छत्तिय,छप्पंच दुन्नि पंचय हवंति अवेव। सरिराई फासंता, पपडीओ आणुपुरीए ॥ ८४ ॥ अगुल्लहपराधायोयघायजीयआयवनिमेण । पश्यधिरसुभेयरनामाणि य पोग्गलविवागा ॥८५॥ टी० शरीराद्याः स्पर्शपर्यन्ताः शरीरसंस्थानागोपाइसंहननवर्णगन्धरसस्पर्शलक्षणा अष्टौ पिण्डप्रकृतयो भव-- न्तीति पूर्वा किया । कथम्भूता भवन्तीत्याह-पुद्गल विषाका इत्युचरगावान्ने सम्बन्धः । उत्तरभेदानाश्रित्य कियझेदा:- सन्त्यस्याः पृद्गलपिपाका भान्तीपाइ-पंचगे 'त्यादि जानुपूर्व्या यथासङ्ख्यं पञ्चबदिभेदा इत्पः । एतदुक्तं भववि-पञ्च शरीराणि, पटसंस्थानानि, त्रीप्यङ्गोपाङ्गानि, पट् सदननानि, पश्च वर्णाः, द्वौ गन्यौ, पञ्च, रसाः, अष्टौ स्पर्श इत्येवाः प्रकृ. तयः पुद्गलेप्येव विपच्यन्ते इति पुद्गलयिषाका बोद्धव्याः। शरीरपुद्गलेप्पेवात्मीयां शक्ति दर्शयन्तीत्यर्थः । तथाहि-शरी-- नामोदयाच्छरीरनया पुद्गला एव परिणमयन्ति । संस्थाननामोदयादपि तेपेवाकारविशेषो भवत्यगोपानोदयादपि तेप्येवः | +

·प्रकरणम्
-शिरःपादादिविभागो भवतीत्यादि सपिया वाच्यन , थावस्पर्शनामोदयादपि तेष्वेव शरीरपुद्गलेषु फर्कचादिः कवित्पी
११०२॥ भवत्यत एना पुद्गलविपाकाः । किमेता एव ? नेत्याह-गुरुलघुपराघातोपंघातोद्योतातपनिर्माणानि प्रत्येकादिष्विवर-
शब्दस्य प्रत्येकममिसम्बन्धात्मत्येकसाधारणस्थिरास्थिरशुभाशुभनामानि च पुद्गलविपाकानि भवन्ति, संपामप्यमीपां शरी-
रपुद्गलेप्येव स्वविपाकदर्शनादिवि गायाद्वयार्थः ॥ ८४-८५ ॥ शेषप्रकृतयस्तर्हि कि विपाका इत्याह-
भा० तहिं पचयगाहाए सरीरसंढाणाअंगुवंगाणं । संघयणवनगयो रसफासा अटुपयहीणं ॥ ५४॥ गरि कमसो
नेया सखा पंचय इमाए गाहाए । तह एत्यं सरिराई फासंता नइवि किर भणियं ।। ५५ ॥ तह विहु बंधणसंघापणाउ एत्यं
न हुँति गणियत्वा । बंधे जेणे ते फिर सरीरंगहणेण वी गहिया ।। ५६॥ तह,पंचयगाहाए चालीसं अगुरुलहुयगाहाए। पारस
दोहि वि मिलिएहि होइ समावि बावन्ना ॥ ६७ ।। जाई एए मझै बन्नाई वीसई किर समत्ति । उहि वन्नाइ चउरो गमा
सोलत न घेचवा ॥५८॥ पुग्गलविवागिपयडो तो उत्तीस इवनिइ संखा। जा अन्नत्य पढिजइ सा किर परमत्यविधीए ॥१९॥
आणिभाविवागा खितविवागा य आणुपुदीओ। अवसेसा पपडीओ जीवविवागा मुणेयवा ॥८६॥
दो मान्ति जन्वयोऽस्मिन्निति भयो नारकादिपरिणतिविशेषः, स च विग्रहगतेरारभ्य ब्रटन्यो 'नेरइए नेर-
इएस उपवजइ ति वचनात् , तस्मिन् भव एवं विपाक उदयो येषां तानि भवविपाकानि नारकादीनि चत्वार्यप्यायूंपि भव-
न्ति, यथासम्भवं प्राग्भवे बद्धान्यागामिनि भवे विपच्यन्त इति भावः । क्षेत्रमाकाशं तत्रैव विपाक उदयो ता क्षेत्रविपाका-
१ नैरविको नैरपिपत्परते.
.
॥१०२॥

·- श्वतखोऽप्यानुपूर्वी विग्रहगतायेव तासामुदयो भवति, नान्योतिभावः । अवशेषाः भणितशेषा ज्ञानावरणादिमकृतयो जीव- एर विषाका स्वशक्त्याविर्भावलक्षणो यासां ता जीवविपाका ज्ञातव्यास्तथादि-ज्ञानावरणोदयाजीव एवाशानी स्यात् न पुनः शरीरपुद्गलेषु वस्तुतः कविदुषघावोऽनुग्रहो वा भवति । एवं दर्शनावरणोदयादपि जीव एवादर्शनी भवति । सातासातोदया- दपि स एव मुखी वा दुःखी वा भवति । मोहोदयादण्यदर्शन्यचारिनी वा स एव भवति । एवं गतिजात्युच्छासविहायोग- तिसरतिपक्षत्रसचादरपर्याप्तकसुभगनुस्वरादेययश कीर्तितीर्थकरोचैनींचेगेत्रिान्तरायपञ्चकळक्षणानामपि प्रकृतीनां उदये सति वदनुभावान्जीव एष ते तं भावमासादयवि, न शरीरघुद्गला इत्येताः सा अपि नीवविपाकाः, या अपि पुद्गलभवक्षेत्रषि- पाका उक्तास्ता अपि वस्तुको जीवविपाका एव पारंपर्येण जीवस्यैवानुग्रहोपघातकारित्वात् । केवलं वत्तद्विपाकस्य मुख्यतया तर २ विवक्षितत्वात्तचद्विपाकव्यपदेश इति गायाधः ।। ८६ ॥ अनुभागवन्धः समाप्तः ॥ मा० एत्यवि समलिय एवं तो संदेहो न एत्थ कायवो । भवखेतविवागीओ सुगमा अह जियविवागीओ ।। ६० ॥ चउगइ ४ विइदुग २ जाई ५ तसतिग ३ यावरविगं ३ चऊसास । सुभगदुभगाइ ४ चउचउ नीउ, सायमस्सायं ॥ ६१ ॥ तित्यं सम्म मोस पणपालीसं च घाइपयडीओ । इय अडहत्तरि पपडी जीवविवागा मुणेयहा ॥ ६ ॥ अणूभागबंधो सम्मत्तो॥ ma ·टी-इदानी क्रममा प्रदेशजन्य उच्यते-तस्प च चत्वार्यनुयोगद्वाराणि नद्यया-कर्मप्रदेशादानविधिः, भागमपणा, १०॥ साधादिवरूपणा, स्वामित्वनरूपणा चैति । नत्र कर्मपदेशादानविधौ- भा० मणिो शुभागबंधो संपइ यसरी पपसर्वपस्स । वस्साणुभोगदारा चचारि इति ने इमे ॥६३॥ कम्मरस पर- साणं आयाणविहीनो भागकित्तणया ! साईयाइपवण-सामित्तपावणे चेन ॥ ६४॥ एगपएसो गाढं सव्वपएसेहि कम्मुणो जोग्गं । बंधइ जहुत्तहेर्न साइयमणाइयं वाचि ॥ ८ ॥ पंचरसर्पचवन्नेहि संजुयं दुविहगंधचउफासं । द्वियमणंतपएस सिद्देहि अणतगुणहीण ॥८८ ॥ . टी० इह पुद्गलद्रव्यं जीवो बध्नातीति योगः । कथम्भूतमित्याइ-' एमपरसो गाई ति एकस्मिन् प्रदेशेऽवगादमेका- देशावगाढम् । यत्रैव जीवस्यात्मभदेशास्तत्रैव यदवगाद तदेव बनाति, न पुनरन्यत्तत्रानीय वनाति, इत्यर्थः । ययाहि दहनः स्वक्षेत्रस्यमेव दायपात्मसात्करोति, न व्यवहितमेवं जीवोऽपि स्वक्षेत्रस्थमेव द्रव्यमादत्ते, नदि बहिनीति भावः । तच्च सर- प्यात्मीयपदेशेधाति, नत्येकेन यादिभिर्वा, एतदुक्तं भवति समरतलोकाकाशप्रदेशराशिममाणा एकस्य जन्तोः प्रदेश( भवन्ति । मिथ्यात्वादिधन्य कारणोदये च सवि सर्वे स्वस्वाफाममदेशेभ्यो युगपदेव कर्मद्रव्यं गृहन्ति, परस्परं च सर्वेऽप्युपकुर्वन्ति । निविडमुवर्णबहलायत्परपरसम्बद्धत्वादेकस्मिन् मदेशे चेष्टमाने सर्वेषामपि चेष्टनादतः सर्वेः प्रदेशः सर्वप्रदेशसनिहितं द्रव्यं जीवो वनातीत्यर्थः । पुनरपि फयम्भूतं तदित्याह-कर्मणो योग्यं कर्मवर्गणान्तर्गतमित्यर्थः । ननु नतिं सहेतुकं वनानि, १'परिणयं 'सि. .

·निहतुकै चा? इत्याइ-'नहुनहेडं 'वि यथोक्तहेतुर्य पूर्व मिथ्यात्वादयः सामान्यविशेषा हेववाः प्रोक्तास्तर्वभावि न नितुकमिति मा। एनच सादिफमनादिकं च पनाति । तर यो बन्धव्यवच्छेदं कृत्वा मतिपत्य पुनस्वा एवं प्रकृतीवधाति, तस्य सादि- बन्धोऽवपन्पव्यवच्छेदस्य वनादिः । अपिशब्दादयव्यो धुर्व भव्योऽधुर्व वनावीत्यपि द्रष्टव्यम् । तच्च द्रव्यं प्रतिस्कर्ष कृष्णादिपञ्चवर्णपितं विक्तादिरसपञ्चकयुक्तं सुरभीवरद्विगन्धं चतुःस च गृहाति । तत्र मृदुलघुलक्षणं स्पर्शयं तावदवस्थित भवत्यपरौ च स्निग्धोप्णी स्निग्धशीती बा रूसोप्णी लगीतौ वा हारविरुद्धसी भवतः । प्रज्ञप्त्यायभिप्रायात्तु स्नि- परतावीतोष्णा भान्ति । कियसमाणं गृण्हातीत्पाह 'अर्णतयएस'ति अनन्ताः प्रदेशाः पुद्गलाः स्कन्धा यत्र तदनन्तप्रदेशम् । तपानन्तकस्य बहुभेदत्वाद् विशेषयनि । सिद्धेहि अणतगुणहीण वि उपलक्षणत्वादभव्येभ्योऽनन्तगुणं सिद्धेभ्योऽनन्तगु- णहीनं द्रव्यं गृण्डावीत्यर्थः । एतदुक्तं भवत्यमव्येभ्योऽनन्तगुणैः सिद्धेभ्योऽनन्तगुणहीनः परमाणुभिनिष्पन्नमेकैकं कर्मस्कन्धं गुण्डाति । वानपि स्कन्धान प्रतिसमयमभव्येभ्योऽनन्तगुणान् सिद्धानामनन्तभागवचिन एवं गृहातीति गाथाद्वयार्थः ॥८॥ ८९ ॥ मगह-नन्यायगायायां कर्मणो योग्यमिति इत्यस्य विशेषणं कवं तत्ति कमायोज्यमपि फिश्चिद् द्रव्यमस्ति ? येनैवं विशिष्यते रात्पमस्ति, तथाहि-कम्मयोग्यायोग्यमपि द्रव्यविभागदर्शनार्थमेव सजातीयपरमावादि द्रव्यसमुदायरूपा वर्गणाः मरुप्यन्वे-इह समस्तलोफाकाननदेशेषु ये कैचनकाकिनः परमाणवो विद्यन्ते । तत्समुदायः सजातीयत्वादेका वर्गणा, इयं च स्वभावाजीपानां ग्रह नागच्छतीति अग्रहणवर्गणेसुन्यते । एवं द्विपादेशिकस्कन्धवर्गणाप्यग्रहणवर्गणा । एवं त्रिचतुष्पश्चादि- दिशिकस्कन्धानामपि वर्गणा पाया, यावत्सङ्ख्यातप्रादेशिकस्कन्धानामपि वर्गणा अग्रहणवर्गणाः, एचमसङ्ख्यांदमादेशि- PANT

·मकरणम्
कस्कन्धानामपीति । अनन्तानन्तप्रादेशिकस्कन्पवर्मणा अप्यनन्ता अतिक्रम्यानान्तरेऽनन्तानन्तैरेव परमाणुभिनिष्पन्नानामे-
१०४॥। कोत्तरदृद्धिमाजां सन्यानां समूदायरूपा अनन्ता औदारिकशरीरनिष्पत्तिइनुभूता औदारिकवर्गणा भवन्ति । तदनन्तरं
द्रव्यमाश्रित्य युद्धानां परिणाम त्वानित्य सूक्ष्याणामेकोचरद्धिमानी स्कन्धानां समुदायस्ता क्रियशरीरनिष्पत्तिहेतुभूता
अनन्ता वैक्रियवर्गणा भवन्ति । तदनन्तरं द्रव्यतो वृद्धानां परिणाम स्वाश्रित्य सूक्ष्मतराणामेकोचरद्धिमतामेव स्कन्धानां
समुदायस्पा आहारफशरीरनिष्पत्तिहेतुभूता अनन्ता आहारकवर्गणा। अत्र च जघन्यवर्गणारम्भकस्कन्धस्यानन्तभागे पाव-
न्तोऽणवस्तममाणेन विशेषेणोत्कृष्टवर्गणारम्भक एकैकसन्धोऽधिको मन्तव्यः, एवमौदारिकक्रियवर्गणास्वपि जघन्यवर्गणा-
रम्मकस्कन्धेभ्य उत्कृष्टवर्गणारम्भक्स्सन्धानां विशेषाधिकारी वाच्यमिति । वदुपरि रूपाधिकस्कन्धेरारब्धा जपन्या अग्रहण-
वर्गणा, अतीतवक्ष्यमाणाद्दारको जसयोरयोग्पेति कृत्या । एवमेना अपि यथोत्तर एकोचरद्वद्धिमदस्कन्धारब्धा अनन्ता अग्र-
इणार्गणा भवन्ति । एव जघन्यवर्गणास्कन्वेभ्यश्चोत्कृष्टकोणा कन्या अनन्तगुणपरमाण्वारब्धा द्रष्टव्याः । स च गुणकारः
सिद्धानामनन्तभागेऽभव्येभ्योऽनन्तगुणो द्रष्टव्यः । वर्गणा अध्येता एतद्गुणकारद्धपरमाणुराचिसयोपेता द्रष्टव्याः । एव-
मुत्तरत्रापि यावन्त्री निनिजगुणकारफेवणवो वदनी, वर्गणा अपि वल्लया द्रष्टव्यास्तदुपरि रूपाधिकस्कन्धारधा तैन-
सशरीरनिष्पत्तिहेतुभूता जयन्या तैनसवर्गणा । ततो यथोत्तरमेकैफऋद्धिमत्स्कन्धारस्या एता अप्यनन्ता वर्गणा वाच्या।
जघन्यवर्गणारम्भकस्कन्धपरमाणुभ्यथोत्कृष्टवर्गणारम्भकस्कन्धपरमाणवो विशेषाधिकाः, स च विशेषो अपन्यवर्गणास्कन्धस्या-
नन्तभागलक्षणस्तदनन्तरं रूपाविस्कन्धैरारब्धा जघन्या अग्रहणवर्गणा, अतीतवक्ष्यमाणतैनसभाषायोग्यत्वादेता अपि सगु-
॥१०॥

·णकारानेजसाहारफान्तरालपणाादनन्ना वाच्याः, तदुपरि रूपाधिकस्कन्फरारब्धा जयन्या भाषावर्गणा । तत एकोनराद- मनुसन्धारमा एना मपि भापानिपत्तिहेतुभूना अनन्ना भापावगंगा मन्तव्याः । जयन्यस्कन्यादुकटसन्धस्य च विशेषाधि- पर नजमार्गणारद्वाच्यम् । तदुपरि भापानापानपर्गणाऽयोग्यत्वात् पूर्वक्तिीग्रहणवर्गणारत् सगुणकारा अनन्ता अग्रहणार्गणा पौद्धम्याः । तदुपरि भापागणारत् अनन्ता आनापानसर्गणा शेयाः, जयन्यादुत्लटसन्धस्य विशेषाधिकत्वमपि तयैव, ततोऽ- प्युपानापानमनोऽयोग्यत्गत् पूर्ववत्सगुणकारा अनन्ता अग्रहणवर्गगा वाच्याः। तदुपर्यानापानसर्गगावन्मनोनिष्पत्तिहेतुका अनन्ता मनोपर्गणा मयसेवा, विशेषाधिकत्वमप्युटस्कन्यानां तथैः । तदुपरि मनःकर्मायोग्यत्वात् वथैव सगुणकारा अन- ना अग्रहणगंगा ज्ञानव्याः । नदुपरि च ज्ञानापरणादिहेतुभूता मनोर्गणावदनन्ताः कर्मवर्गणा भवगन्तव्याः। विशेषाधि- पत्तपपुरसन्माना तथैव । नतो रूपाधिकसन्धरारमा जयन्या धुरा अचित्तवर्गणा, तब एकोत्तरद्धिमत्स्कन्धेरारम्या एता भप्यनन्ना । जपन्यवर्गणारम्भकरसन्धादुत्कृष्टवर्गणारम्भफस्कन्ध अनन्तगुणदः, स च गुणकारः सर्वजीयभ्योऽनन्त- गुणः । एताय वर्गणा न कदानिल्लो न भवन्त्यनो ध्रुग उच्यन्ते । चैतन्यरहितत्वेन खचित्ताः । मध्ये च कृतमिदं विशेषणं पूमनरत्र च द्रष्टव्यम् । सर्वस्यापि पुद्गलराशेरचिचसादिति । धुपत्यविशेषग तु पागपि सनि द्रष्टव्यम् । तासापपि सदैव लोक सद्भागव, उत्तरत्र विदं न सम्मन्यते, फासानिकदाचिदसत्वादपि। तथादि-नदुपरि रूपाधिकसन्धारधा जपन्याधु- चिचवर्गणा भाति । तमो रूपाकिस्सन्रारया एना अप्यनन्ता ध्रुवचित्तवर्गणापत्सगुणकारा चाच्याः । लोके च पदाचिदेवा न भान्पपीत्यधुगा उच्यन्ते । तदुपरि त्येकोत्तरवृद्धिभागोऽननाः शून्यवर्गणा भान्ति । गुणकारः सर्वजीवान-

·करणम्
न्तगुणः पूर्ववद्वाच्या। एनाथ परुपणामानम्, द्रव्यस्याभावात् । मरुप्यन्ते वहिं किमर्थमिति चेत् ? उच्यते, अध्रुवोचिनोत्कृष्टवर्ग-
1१०|| गाया अनन्तरवक्ष्यमाणमत्येकशरीरजयन्यवर्ग गापात्रान्वरे योकोत्तावृद्धया द्रव्यं लभ्यते, तदैतावत्यो वर्गणा उचितन्त'
-इस्यन्तरालमहत्तख्यापनार्थमेवाः मरुप्यन्ते, न पुर्नस्त्र द्रव्यमरस्पत एताः शून्यवर्गणाः, एवमुत्तरास्वपि शून्यवर्गगामु समा-
धानं वाच्यम् । नदुर्वकोत्तावृद्धिमत्स्कन्धसमुदापरारब्धा अनन्ताः प्रत्येकशरीरवर्गणा .वाच्याः । अत्र च धन्यवर्ग-
शास्कन्धाशुभ्य उत्कृष्टवर्गणासन्धागयोऽसख्येयगुणाः, स च गुणकार: क्षेत्रपल्योपमाख्येयभागवर्तिमदेशराशिरूपः ।
एनाथ प्रत्येकशरीरिभिः पृथिव्यादिजीवयासम्भवं यदुपाचमोदारिकादिश्शरीरपञ्चकहेतुभूतमौदारिकक्रियाहारकतेनस-
फार्मणनांमकर्म तदाश्रयेण वर्तन्ते, तदानृत्य तिष्ठन्ति । यथा भूमिकादिषुद्गलाः पर्वताश्रयेणेत्यवः प्रत्येकशरीरवर्गणा
उच्यन्ते । तदुपरि पुनः साक्षेपपरिहाराः शून्यवर्गणास्तथैव वाच्याः । केवलमन गुणकारोऽसङ्ख्येयलोकाकाशमदेशराशिरूपः ।
वदुपरि रूपाधिकैथोत्तरमैकोपरटदैव रकन्यैरारच्या अनन्दा चादरनिगोदवर्गणा वाच्याः। जघन्यस्कन्पेभ्य उत्कृष्टानामणू-
नाश्रित्यासयातगुणद्धत्यात् । स च गुणकारः क्षेत्रपस्योपमासमग्येय भागः । इह च. चादरनिगोदजीवानां यान्यौदा-
रिफादिशरोरनामार्माणि सम्भवन्ति, नदाश्रयेणेना वचन इति चादरनिगोदवर्गणा उच्यन्ते । उदुपरि पुनरप्पनन्ताः
शून्यपर्गणार, जयन्पवर्गणास्कन्धेभ्योत्कृष्टवर्गणारखन्या अणूनाथित्यासङ्ख्यातगुणाः । स च गुणकारोऽङ्खलासपेय-
भागवर्निक्षेत्रस्य यावन्त आपलिकासङ्ख्येयभागे समयास्वावन्ति वर्गमूलानि गृह्यन्ते । तत्र चरमवर्गमूले यावन्त आकाशमदे-
शास्तदसख्येयभागरूपो द्रष्टव्या, आक्षेपपरिहारौ पूर्ववत् । तदुपर्यनन्ताः सूक्ष्मनिगोदवर्गणाः । जघन्ववर्मणास्कन्धेभ्य-
॥१०॥

·श्रोत्कृष्टपणाकन्या अणूनाश्रित्यासयातगुणाः । स च गुणकारः आलिकाऽसख्येयभागवर्निसमयराशिनाना, पताश्च सूक्ष्मनिगोदजीवानां यान्यौदारिकतंजस कार्मणनामकर्माणि सम्भवन्ति, तदाश्रयेण वर्नन्ने इति सूक्ष्मनिगोदवर्गणा उच्यन्ते । नदुपरि पुनरम्पनन्ताः शून्यवर्गणा जघन्यपगंगास्कन्येभ्यथोत्कृष्टवर्गणानां सन्याः अणूनाश्रित्यासङ्ख्यातगुणद्धाः, स च गु- कारोऽसहन्येपाकाशश्रेणिप्रदेशराशिमानः प्रतरासयेयभाग इति यावदालेपपरिहारौ वथैव । तदुपरि रूपाधिकस्कन्धेरा- रचा जयन्या महास्कन्धर्वाणा, वन एकोत्तरदृद्धिमत्स्कन्धारब्धा एना अप्यनन्वा वाच्याः । जघन्यवर्गणारम्भकरकन्येभ्य उरदृष्टवर्गगारम्भकरकन्या अणूनाभित्यासयातगुणा, स च गुणकारः क्षेत्रपल्योपमासख्येयभागः 'सयैपभाग' इति पागन्तरं पाप महासन्धार्गणा भूभृत्कूटटकाराद्याश्रयेणैव वर्तन्त इति मतिपचव्यम् । अत्र च जघन्यौदारिकरगंगास्कन्धा अप्यभन्येभ्योऽनन्तगुणैः सिद्धानन्तभागवर्तिभिः पुद्गलैनिष्पन्ना, वर्गगा अपि औदारिकायाः सर्वत्रानन्ता उक्ता इति यया- स्थित्या दर्शयितुमनरखान् पश्चादिपरमाणुनिष्पन्नान् स्कन्धान प्रत्येकं त्रिप्रमाणा वर्गाश्च परिकरप्य विनेयानुग्रहार्थमौदारि- फर्गणा आदी उल्ला स्थापना दयते । (पृष्ट १०६ (२)) मन च सिद्धान्तिका टहचूर्ण्यनुसारेण फार्मग्रन्धिकाच केचिदौदारिकरक्रिपादारकवर्गणानामप्यन्तरद्वपेऽग्रहण- वर्गणा इच्छन्ति युक्तं चैतलक्ष्यते, यत औदारिकवर्गणाभ्यो वैक्रियवर्गमास्ताभ्योऽपि चाहारकवर्गणाः मदेशतोऽसङ्ख्येयगुणा इप्यन्ते, एतच्चान्तरालेऽग्रहणवर्गणाऽन्तरेण नोपपद्यते, परं कर्मप्रकृत्यादिषु केनाप्यभिप्रायेण नोक्ता इत्यस्माभिरपि नाभिहिताइ- सायन्यदपि सैद्धान्तिकमतभेदादिकं वहन वपढव्यं ततु नोच्यते ग्रन्यविस्तरभयाद् गपनिकामात्रफलत्वात्प्रयासस्येति । तदेवमंत्र

·Au
प्रकरण
॥१०६॥
७७
७१०१०३।२३१३९६ | १६ | १६१९ / १९ | १९२२ | २२ | २२२५ २६ २५२८/२८/२८
१२ | १२ | १२ १५ ११५ १५१८/१८ १८.२१ | २१ | २१२४ २५ २६२७ / २७ ९ २७,
५५1५/८/८ १६ | ११ १२९ १४ ११४ ११४१७ | १७ | १७२० | २० | २०२३ १२३ १२३,०६ | २६ / २६
औदारिकवर्गणा वैश्यिवर्गणा आहाराणा अमहणयमा तेजसपर्गणा अग्रहणधर्गणा भापाषर्गणा (भमणवर्गणा
३१/३१ १ ३१ ३४३४ । ३०/३७ १३७ १३७४० | १० | २०४३ | ४३ | ४३४६ ४६ । १६४९ / १९ / १९५२१५२ | २२
२० १३० १३० ३३/३३ । ३३/३६ | ३६ | ३६ ३९३९ । ३९४२ ३ ४२/४२४५ / ४५ ! १५४८१४८१४८५२ | ५१/५१
२९ | २९ ९ २९ |३२|३३ १ ३२३५ ३९ ॥ ३५ ३८ ॥ ३८ ॥ ३८४६ । ४३ | ४३४४४४ | १४ ४७ | १७ | १७५० | ५०/५०
आनपानवर्गणा अग्रहणवर्गणा मनोवर्गणा अग्रहणवर्गणा धर्मघर्गणा | ध्रुवर्गणा अनुययगणा | शुन्यवर्गण'
५५ १५५ ५५ ५८/५८१५८४६१ ६ | ६१ ६४/६४ | ६४ ६७/६७ | १७७० १७.
७७. | ७० | ५०७३/७३ १७३
५४ ५४ ] ५४ ५७/५७ १५७६२/६० ! ६० ६३/६३ ६३/६६/६६ / ६६६९ | ६९ | १९७२/७२ | ७२
१३१२३ १५३५.५६ ६३५९ ६ ५५ । ५९ ६२/६२ । ६२६५६५१६५६८/६८/६८७५ १७६ ७१
प्रत्येक शरीर-
शुन्यवर्गमा
पादरनिगोद-
धर्माणा
वर्गणा
शुन्यवर्गणा | सूक्ष्म निगोद
वर्गणा | अन्यवर्गणा | महास्वन्ध-
घगणा
॥१०॥

·कर्मवर्गणासरूपं द्रव्यं फर्माणो योग्य, शेप त्वयोग्यमित्यस्य व्यवच्छदार्थ कर्मणो योग्यमिति विशेषणम, तदेमवसितः
फम्र्मप्रदेशादानविषिः । साम्प्रतं भागमरूपणाया अवसरः । चत्र य उपशान्तमोहादिरेक वेदनीयमेव पन्याति, स यत्किमरि
द्रव्यं गृहाति, तदेकस्य घेदनीयस्यैव भवति, अन्यस्य तत्र बन्धाभावात् । यस्तु सूक्ष्मसम्परायः पविधं बन्धाति, तेन
गृहीतं द्रव्यं पद्भिर्भागः परिणमनि । साविषबन्धकस्य सप्तभिर्भागैरष्ट्रविधवेन्यकस्य त्वष्टभिर्भागः परिणमति । अत्राह-
ननु ते भागाः कर्मणां समा भवन्ति, विपमा वा इति शिप्यजिज्ञासायां निनगाद-
भा० एगपएसोगाढ ईगाहदुरोग पदमदारंति । बनेइ वत्य कम्मं जह गिण्हइ तह किर भणइ ॥ ६५ ॥ इह एगस्स
नियस्स उ लोगागासप्पएसपरिमाणा । हुँति पएसा वे पुण मिच्छाईबंधहेऊण ॥ ६६ ॥ उदए सबैहिं पिय निययपएसेहि
वेवर जीवो । नव एगदुगाईहिं एगपएसावगाईवि ॥ ६७ ॥ जत्येव उ जीवस्सउ निययपएसा तर्हि च किर खेचे । जं
अरगाढे दवं तं गिण्डइ न पुण वाहिरयं ॥ ६८ ॥ एगपएसे वावरमाणे सव्येसि होइ वावारी । अइनिवडिहेमसंकल-
गहियाण्णोवन्नजुनाणं ॥ १९॥ तह कम्मवग्गणाणं मझगयं विति कम्णुणो जोगं । इह गइणजोग अग्गहणवगणाणं च
भांबत्यो ॥ ७० ॥ सयास्स उ विची कम्मप्पयडीओ वा विरसेहिं । विनेयं अह साइय-मणाइयं वावि इयवयणे ॥७॥
अपिसद्दाभो अधुर्व भयो उ घुबै च बंधड़ अभयो । चवफासमेत्य पिउलगुफासद्गमवद्वियं चैव ॥ ७२ ॥ अन्नं च निडउण्डा
निद्रासीया व सखसीया यो रुखा उण्हा अविरुद्ध फासजुयसदियचउफासा ॥ ७३ ॥ पन्नचीभिप्पाया निद्धेयरसीयउण्ड
चउफासा । हुतिम्हि मागपरूषणपखदारं पबन्नेइ ।।
॥ ७४॥

·करणम्
॥२०७॥
.
आउयभागो थोवो नामे गोए समो तो अहिओ। आवरणमंतराए तल्लो अहिओ य मोहे वि ॥ ८ ॥
सम्वुवरि वेयणीए भागो अहिगो य कारणं किन्तु । सुहदुक्खकारणचा ठिईविसेसेण सेसाणं ॥ १० ॥
टी० इडायुन्धिकालेऽष्टविध शानन् प्रतिसमयं यदनन्तस्कन्धात्मक द्रव्यं गृहाति, तन्मध्यात्सर्वस्तीको भाग आयुष्क-
रूपतया परिणमनि। नामगोत्ररूपतया तु यः परिणमति, स स्वस्थाने योरपि समस्त आयुष्कभागाचधिको विशेषाधिक
इत्यर्थः । 'आवरणमंतराए नि ज्ञानापरणदर्शनावरणान्तरायरूपतया तु यो भागः परिणमनि, स स्वस्थाने प्रयाणामपि
तुस्योऽधिकथा नामगोत्रापेक्षपा विशेषाधिक इत्या, 'मोहे विचि न केवलं पूर्वोक्तकर्मणां भामो विशेषाधिको भवति,
भोइनीयेऽपि कर्मणि यो द्रव्यमागः परिणमति सोऽप्यधिक इसीदापि सम्बध्यते, अनन्तरोक्तकमैत्रयभागापेक्षया विशेषाधिक
इत्यर्थः । सयुवरि वेयणीए भागो अदिगो यति वेदनीयकम्मणि यो भागः परिणमति, स सबैपामपि शेषकर्मभागानामु-
परि वर्तते । इदमुक्तं भवति-पूर्वोक्तकर्मभागानां सर्वेषामपि तावन्मोहनीयभाग उपरि जातस्ततोऽपि वेदनीयभाग उपरीति,
कयम्भूत इत्याह-अधिको मोहनीयभागापेक्षयापि विशेषाधिक इत्यथी । चकार: पूर्वोक्तभागेभ्योऽपि विशेपार्थ एव 'कारण
किन्तुति अत्र च शिष्यः पृच्छति, किं पुनरिह कारण येनोक्तक्रमेण कम्मंगा भागाधिकत्वं भवतीत्यत्र वेदनीयस्य तद्भागा-,
धिक्ये फारणमाह-मुहदुक्खकारणत्ति मुखदुःखकारणरून हि वेदनीयं तद्भागपरिणताच पुद्गलाः स्वभावादेव प्रचुराः
सन्तः सभावकार्यभूते मुखदुःखे स्फुटनरीकनुपलं शेषकर्मपुद्गलास्वल्पा अपि स्वकार्य निवर्तयन्ति, दृष्टं च पुद्गलानां
स्वकार्यजनने अल्पबहुलवैचियं । यथा हि-(पोष्ठयादिकदशनं बहुनरमुपमुक्तं तृप्तिलक्षणं स्वकार्यमातनोति । मदोकादिक
॥१०७॥

·सत्पमपि भुक्कं कृमिमुपकल्पपति, यया वा विष स्वल्पमपि मारणादिकं काय सापयति लेवादिकं तु प्रचुरमित्येवमिहाप्युपनया कार्यः, तस्मात् प्रभूता घेदनीयपुद्गलामुखदुःखे साधयन्ति इति मुखदुःखकारणसाझेदनीयस्य महान् भाग इति स्थितम् । शेषकर्मणां भागस्य होनाधिकत्वे कारणमाइ-दिइ विसेसेणं सेसाणति वेदनीयाच्छेपर्मणामायुष्कादीनां भागस्य हीनलमा- चिक्य या विज्ञेयं, रेनेस्पाइ-स्पितिविशेषेण हेतुभूतेन, यस्य नामगोवादेरायुष्फायपेक्षया महती स्थितिस्तस्य वदपेक्षया भागोऽपि महान्, यस्य ससौ होना तस्य सोऽपि हीन इति हृदयम् । आह-ननु यदि स्थित्यनुरोपेन द्रव्यदृद्धिस्तर्घायुकस्थितेनाम- मोत्रस्थितिः सहख्यातगुणदेवि.नयोन्यभागोऽपि संख्यातगुणवृद्धः पामोति, कथं विशेषायिक उक्तः ? सत्यमेवत्, किन्तु नारकादिभामायोग्यः सर्वोऽपि नरकगत्यादिकर्मनिवह आयुष्फोदयमूलस्तदुदय एव तस्योदयादत आयुष्फ मधानत्याग- हुदव्यं लभते । यद्येवं तदपेक्षयाऽमधानत्वात् नाभगोत्रयोर्भागस्य विशेषाधिकत्वं नोपपद्यत इति चेत् ? सत्यम, किन्तु नामगोत्रे धूववन्धित्वात् तदपेक्षया बहुतरं द्रव्यमवाप्नुतः, आयुष्फ तु कादाचित्तवन्धत्वादस्प तदाप्नोति । एतदुक्तं भवति-दोपकोद- याक्षेपकत्येन प्रधानत्वात् स्थित्यनुरोधेन सख्यावगुणहीनताप्राप्तावपि नामगोत्रापेक्षया किञ्चिन्यूननेव भागमायुष्कं लन्यते । नामगोत्रे त्वभपानतया हीनतामातावपि ध्रुववन्धित्वात् तदपेक्षया विशेषाधिकमेव भाग लभत इति । ननु तयापि ज्ञानावरणी- यापपेक्षया मोहनीयस्य सप्ततिसागरोपमकोटाकोटिलक्षणा स्थितिः सङ्ख्यातगुणेति भागोऽपि तस्य सङ्ख्यावगुणः मामोति, कथं विशेषाधिक उक्ता, सत्यम्, किन्त्येकस्या एव दर्शनमोहलक्षणाया मिथ्यात्वप्रकृतेः सप्ततिसागरोपमकोटाकोटिलक्षणा स्पितिश्चारित्रमोहनीयस्य त कपायलक्षणस्य चत्वारिंशसागरोपमकोटाकोटिलक्षणैव स्थितिरेवं तदनुरोधेन विशेषाधिक एवं ·॥१०॥ तद्भाग उक्तो, दर्शनमोहद्रव्य तु चारित्रमोहद्रव्यस्यानन्तभाग एवं वर्तत इति में किञ्चित्तेन पद्धत इति । युक्तिमात्रं चैतन्निश्या यतस्तु सर्वज्ञवचनमामाण्यादेवावीन्द्रियार्थमविपतिः। भवत्येवं तथाऽप्येकस्मिन् समये गृहीतद्रव्यय कथमष्टया परिणामः १ फथ ना भागादिकल्पना ! इति चेत् ? उच्यते-अचिन्त्यत्वाचीवशक्तेविचित्रिखाच पुद्गलपरिणामस्य, जीवपतिरिक्ता- नामपि राभेन्द्र धनुरादिपुद्गलानां पिचिया परिणतिर्दश्यते, किमुत ! जीवपरिगृहीतानामित्यलं विस्तरेणेति । तदेवं सूत्रकृता मूलमनोनां भागमरूपणा कुता । उत्तरप्रकृतीनां तु ग्रन्यविस्तरमयादिकाव कुतविकारणात्तेनासौ न कृतेति । सोपयोगत्वा- दिनेयानुग्रहार्थ सोपतो वयमेव तो चूमः । तत्र ज्ञानावरणस्प पश्च तावदुत्तरप्रकुनयः, केवलज्ञानावरणलक्षणा एका सर्व- पातिनी, शेपास्तु मनिशानावरणाघाश्ववस्रो देशवातिन्यः । वन झोनावरणभागे यद् द्रव्यमागच्छति, तन्मये सर्वघातिनां वीररसेन युक्त यत् द्रव्य तदप शेपद्रव्यस्पानन्तभागवयग, तच्च फेवलज्ञानावरणभागतयैव परिणति । दोपं तु देशघाविद्रव्य गभिगिर्भूत्या शेषप्रकृतिचतुष्टयरूपतया परिणमति । दर्शनावरणस्य तु केवलदर्शनावरप निद्रापञ्चक चेति पद सर्वघाति- न्यत्रबुदर्शनापरणाघास्तु शेपास्तिस्रो देयातिन्य इति सर्मा अपि नवोत्तरप्रकृतयः । तत्र दर्शनावरणभागे यदागच्छति द्रव्य तन्मयेऽपि सर्वधानिरसयुक्तं शेपस्यानन्तभागवत्यैव, तच्च पमिगिः सम्भूय सर्वयातिपदप्रकृतिरूपतया परिणमति, शे तु देशवातिरसयुक्तं शेपदेशघाविप्रकृवित्रयरूपतया परिगमति । वेदनीयस्य सातासातरूपे वे उत्तरसकृती । अत्र चैकस्मिन् कालेऽनयोकर वक्ष्यते । ततो वेदनीयभागलधं द्रव्यमेकस्या एवं पश्यमानपकने सो भवति । मोहनीयस्य मिथ्यात्वं द्वादश कपापाचा सर्वघातिनथलारः सञ्चलना नव नोकपायाय देशघातिन इत्येताः पइविंशतिरुत्तरमध्वयो पश्यन्ते । तत्र ૧૦.

·मोहनीयमागे यद् द्रव्यमागच्छति तन्मध्येऽपि सर्वघाविरसयुक्तं द्रव्य शेषस्थानन्तभाग पर लभ्यते । तन्मध्यादर्शनमोहलक्षण- स्य मिथ्यात्वस्यैको भागो भाति, द्वितीयस्तु चारित्रमोहस्प, स पुनराधकषायद्वादश्नकस्यैवं द्वादशभिः भागः परिणमति । शेपं तु देशवाविद्न्यं द्विधा परिणमति, कपायरूपतया, नोकपायरूपतया च । कपायरूपतया यत्परिणतं तत्पुनरपि सज्वलनचतुष्टयमेदाचतुर्दा परिणमति । नोकपायत्त्वेकस्मिन् काले पञ्चैत्र व यन्ते । तद्यथा-वेदनयमध्यादेको वेदो, हास्यरत्यरति- शोकयुगलयोर्मध्येऽन्यतरयुमलम, भयम्, जुगुप्सा चेत्यतो नोकपायरूपतया यसरिणतं द्रव्यं तत्पश्चभिर्भागः परिणमति । आयुप्फस्य नारकायुष्कायावतस्त्र उत्तरप्रकृत्य एतामु च मध्ये एकस्मिन् काले एकच वध्यते, अत आयुष्कभागलब्धं द्रव्यं बन्यमानाया एकस्या एवं प्रकृतैर्भवति । नाम्नस्तु सप्तपष्ठिरुत्तरप्रकृतयो पन्धेऽधिक्रियन्ते । तत्र चैकस्मिन् समये प्रयोविंश- त्यादिफाः पूर्वोक्तस्वरूपाः प्रकृतयो वश्यन्ते । अतो यावत्य एकस्मिन् काले वध्यमानाः प्रकृतयो भवन्ति, वावदिगिर्ना- पभागलब्ध द्रव्यं परिणमति । वर्णगन्धरसस्पर्शानां च भागे यदागच्छति, तत्पुनरपि विंशत्या भागैः परिणमति। ते हि विंश- तिभेदा अपि केवलज्ञानावरणादिषद् धुववन्धित्वात् सदैवं वध्यन्त इति । गोत्रस्योच्चैनी,गोवउक्षणे द्वे एवोचरसकती। अन- योधकरिमन् काले एकैव बध्यते, अतो गोवभागलब्ध द्रव्यं वध्यमानाया एक्स्या एव प्रकृतेः सबै भवति । अन्तरायस्य तु दानान्तरायाद्याः पञ्चोत्तरप्रकृतयः सदा अध्यन्ते इत्यन्तरायभागलब्धं द्रव्यं पञ्चभिर्मार्गः सम्पयन्त इति । इह च यस्या उत्त- सकृतवन्धो व्यवच्छिद्यते, तद्भागद्रव्यं यावत्समानजावीया एकापि प्रकृतिर्वध्यते, तापत्तस्या एव तद्भवति, यदा तु समान- जातीया अपि सर्वा व्यवच्छिद्यन्ते, न च मिथ्यात्वादेरिवापरासमानमातीया प्रकृतिरस्ति, तदा बन्दागद्रव्यं सर्वमपि स्वमू-

·18०९॥
म
लप्रकृत्यन्तर्गतानां विनावीयमकृतीनामपि भवति । यदा तु ता अपि व्यवच्छियन्ते, वदा सर्वमप्यन्यस्या मूलमकवैर्भवति ।
अत्र निदर्शनं यया स्त्यानदित्रिकबन्ये व्यवच्छिन्ने बद्भागद्रव्यं समानजातीयत्वा निद्रामचलयोर्भवति । तयोरपि बन्धन्यव-
हेदे स्वमूलप्रकृत्यन्तर्गवानां चक्षुदर्शनावरणादीनां विजातीयानामपि भवति । तेषामपि बन्धव्यवच्छेदे उपशान्तायवस्थायां
सर्व पेदनीयस्यैव भवति । मिथ्यात्वादेस्तु समानजातीया प्रकृति रत्यतस्तद्व्यवच्छेदे वदागद्रव्यं विजातीयपकृतीनामेव
क्रोधादीनां भवत्येवमन्यत्रापि स्वधियाऽभ्यूह्यमित्यत्र बहु वक्तव्यम् , तत्तु ग्रन्यविस्तरभयानोच्यत इति गायाद्यार्थः ।।८९॥
९० ॥ तदेवमवसितं भागद्वारस साम्पतं साधादिपरूपणां चिकीर्षुराह-
भा० आउयभागो इचाइ गाइजुयलेण तत्य उपसंतो। आई धरित्तु सबै पैयणियं चैव बंधति ॥७५ ॥ वेयणियक-
मदवं चेयणियस्व होइ नन्नेसि । तह मुहुमसंपरायो य उदिहं बंधए कम्मं ॥७६॥ तेण गिहीयं दव भागेहि छहि उ परि-
णमई तह य । सगडचिहबंधगाणं सगहभागेहि परिणमइ ॥ ७७ ॥ अविइबंधग पइ आउगभागो इमाइ गाइदुर्ग । मूलपय-
डोउ आसन्न वन्नियं भागदारंवि ॥ ७८ ॥ वहि योवने तुलत्तणमि अहिगत्तर्णमि चालणया। भावत्यजुयं सत्वं उत्तरदाणाइयं
तर-य ॥ ७९ ॥ उत्तरपयडीणं पिहु भागाइपवनणे उ सदावि । संखेनो नओत्ता सा नेया सयगवित्तीओ ॥८॥
किंची पुण विउसेहि समईए पत्य हियति । एत्तो भणेमि संपइ सायाइपरूषणादारं ॥ ८ ॥
छहंपि अणुक्कोसो पएसयंधे चउविहो बंधो । सेसतिगे दुविगप्पो मोहाउयसबहिं चेव ॥ १॥
टी० अपिशब्द एवकारार्थों भिन्नममया पाणां शानावरणदर्शनावरणवेदनीयनामगोत्रान्तरायलक्षणानां कर्मणामनु-
.
॥१०॥

·स्कृष्ट एवं प्रदेशबन्थे चतुर्विधः साधनादिधुवाध्रुवलक्षणो बधो भवति । इह तावद्यत्र सर्ववहवः कर्मस्कन्या गृह्यन्ते स उत्क- एमदेशवन्यस्ततः स्कन्धहानिमाश्रित्य यावत्सर्वस्तीककर्मस्कन्धग्रहणं तावत्सर्योऽप्यनुत्कृष्ट इत्युत्कृष्टानुलष्टमकाराभ्यां सर्वोऽपि प्रदेशवन्या सगृहीतः। यत्र सर्वस्वोककर्माकन्धग्रहणं स जयन्यपदेशवन्यस्तता एकस्कन्धवृद्धिमादौ कृत्वा यावत्सर्वबहु- स्कन्धग्रहणं तावत्सर्वोऽप्यजघन्य इति । जघन्याजघन्पप्रकाराभ्यां वा सर्वोऽपि प्रदेशबन्ध सङ्ग्रहीत इत्पनया परिमापयाड- मीषा पाणां कर्मणामनुत्कृष्टः प्रदेशवन्धः साधादिचतुर्विकल्पो भवतीत्यर्थः । तया हि-पस्तुतकर्मपद विषयः क्षपकस्योप- शमकस्य वा सूक्ष्मसम्परायस्य सर्वोत्तष्टयोगे वर्तमानस्यैकं द्वौ वा समयौ यावदुत्वष्टा प्रदेशबन्धः प्राप्यते । सूक्ष्मसम्परायो दि मोइनीयायुकम्प न बधाति, किं त्वेतदेव प्रस्तुतकर्मपटू वनात्यतो मोहनीयायुर्भागयोरत्रैव कर्मपट्टे मवेशादहुद्रव्यमिह लभ्यत इति सूक्ष्मसम्परायग्रहणम् । उत्कृष्टश्च प्रदेशवन्धो वक्ष्यमाणनोत्या उत्कृष्टेनैव योगेन भवतीत्युत्कृष्टयोगग्रहणम् । उत्कृष्टयोगावस्थानकालश्चैतावानेव भवतीत्येकद्विसमयग्रहणम् । एवं चोत्कृष्टमदेशबन्धं कृत्वा उपशान्वमोहावस्यों चारुह्य पुनः पतिपत्योत्कृष्टयोगाद्वात्रैव प्रतिपत्य यदाऽनुत्कृष्ट प्रदेशबन्धं करोति, तदाऽसौ सादिरेतच स्थानमपातपूर्वाणामनादिः, सदा निरन्तरं वध्यमानत्वात् । धुवाधुवावमव्याभग्ययोः पूर्ववत् । 'सेसतिगे दुविगणो 'चि भणितशेष जयन्याजघन्योत्कृष्टपदेश- बन्धलक्षणे त्रिके दिविकल्प सापधुवलक्षणो बन्धो भवति । तत्रानुत्कृष्टभणनमसनेनोत्कृष्टः सूक्ष्मसम्परायेऽनन्तरं दर्शितः । सच तत्स्थमवया बध्यमानत्वात् सादिः। उपशान्ताद्यवस्थायां पुनरनुत्कृष्टवन्धगमने वाऽवश्यं न भवतीत्यधुवः । पन्या पुन- रसीषां पण्णां फर्मणां प्रदेशबन्धोऽपर्याप्तस्य सर्वमन्दवीर्यलब्धिकस्य सप्तविधवन्धकस्य सूक्ष्मनिगोदत्य भवाघसमये लभ्यते ।

·मकणरम
॥११०॥
मपन्थप्रदेशयन्पो हि जघन्ययोगेन भवतीति वक्ष्यति । स चास्यैव योक्तविशेषगविशिष्टस्य लभ्यते । द्वितीयादिसमयेषु त्व-
सापसख्येपगुणवृद्धिना वीर्येण चर्द्धव इति भवायसमपग्रहणम् । द्विवीयादिसमयेष्वयमप्यजघन्य बध्नाति, पुनः सख्या-
तेनासद्यावेन वा कालेन पूतिजघन्ययोग माप्य स एव जयन्य प्रदेशबन्ध करोति, पुनरजघन्यमित्येवं जघन्याजघन्यपदे-
शवन्ययोः संसरताममुमतां द्वावयेतो सायध्रुवौ भवतः । मोहाउयसबहिं चेत्र 'त्ति मोहायुपोः सर्वस्यैवोत्कोऽनुत्कृष्टे जयन्ये-
ऽजयन्ये च प्रदेशचन्ये 'दुविगप्पो नीहापि सम्वध्यते, द्विविकल्स: सावध्रुवलक्षण एव बन्धो भवति। तत्र मिध्यादृष्टि सन्य.
दृष्टिोऽनिवृत्तिवादरान्ता सप्तविधवन्धकाले उत्कृष्टयोगे वर्तमानो मोहनीय स्योत्कृष्टंमदेशवन्य करोति, पुनस्नुत्कृष्टयोर्ग प्राप्या-
नुत्कृष्ट प्रदेशबन्ध करोवि, पुनस्तष्टं पुनरप्यनुत्कृष्टमित्येवमुत्कृष्टानुत्कृष्टमदेशबन्धयोः संसरतां जन्तूनां मोहस्योत्कृष्टानुकृष्टम-
देशबन्धौ द्वावपि सावध्रुवौ भवता । जयन्याजघन्यौ प्रदेशबन्धौ यया सूक्ष्मनिगोदादिषु संसरतां जन्तूनां कर्मष टुस्पानन्तरमेव-
भावितो, तपात्रापि निविशेष सावनीयौ । आयुष्कस्य धुवचन्धिखादेव तत् प्रदेशबन्ध उत्कृष्टादिचनुर्विकल्पोऽपि साबधुव एव
भवतीति गायायः ॥ ९१ ॥ वदेवं कता मूलमकृतीनां सावादिनरूपणा, साम्पत उत्तरप्रकृतीनां वामाइ-
मा० उण्डे गाहाए छह मोहाउयविरहियाण पयडीग। अणुक्कोसयोवे (पएस) घे सायाइचउविहो वंधो ॥२॥ होइ तस्य
य अवसामगस्स खवगरस वा वि दसमगुणे । छक्कामाई बंधतयस्स मोइणिपाऊणं ॥८३॥ भागाण कम्मम्मि संपवेसाउ
एत्य बहु दवं। लभह तो दसमगुणो मव्वुकोसम्मि जोगम्मि ॥ ८४ ॥ बमाणस एगं दुगं च समयाउ जाव जोसो। होई
पपसबंधो परसबंध तमुकोस ।। ६५ ।। पकरिता उपसामगवत्यागयो चिय पुण वि परिवडिय । अहवा वत्येव ठिो उकोस-
॥११०॥

·जोगा उ परिवतिय ।। ८६ ॥ यो पएसधं तस्स करितस्स साइओ धंधो । तं ठाणमपत्तरस उ अणाइबंधो मुणयहो । ८७ ॥ सेसलिंगे उफोसे जहन मननयम्मि पतिगे। दुविगप्पो साईअ-घुवलयखणो होइ किर बंधो ॥ ८८ ॥ तत्य अणु- फिभणण-पसंगो मुहुमसम्परायम्मि । भणियो पएसर्वघो उक्कोसो सो य फिर पढमं ॥ ८९ ॥ बंधतस्स उ साई हो- वसंताउ परिवरंतस्स । वत्येवोरिडाजोगयो य अणुकिट्ठनोगम्मि ॥ ९० ॥ गच्छंतरस उकिहो न होइ तो तत्य अधुवी यो । होइ जानो पुण छप्दै फम्माण एएसिं [{ ९१ ॥ होई पएसबंधो मुगुमनिगोयम्स अप्पनचस्स । सबअइमंदवीरिय- लदीजुत्तस्स सचस्स ।। ९२ ।। सत्तविहं बंधास्स उ अजहन्नजोगितणे पदमगम्मि । भवसमयम्मि जहन्नी पएसबंधो फुर्ड होई ॥ ९३ ॥ तस्से निगोयस्स उ भवदुवितरियाइएमु समएम् । अगहन्नो सो होई असंखगुणविरियजुत्तस्स ॥ ९४ ॥ तो पुण संरोजेणं असंखकालेण वा वि पुष्युत्त । पाविजजहाजोगं स एव वधं जहन्नं तु ॥९५पकरइ पएसबंधे पुण अजहन्नं इमाए रोएि । संसारम्मि अणते परिभर्मवाण जीवाणं ॥१६॥ अजहन्नमहन्ने पएसवये य दोवि किर हुँति । साईय अधुवबंधो अह पपणइ मोहाऊणं ॥ ९७ ॥ तत्यप किर मोहाउयसबहिं चैव इय पपस्सत्यो । सत्य य उक्ढेि अणुकिट्ठजहन्नमजहन्ने ॥९८ ॥ सेसविगे च इह पि य दुविगप्पो साइअघुवओ होइ । तहि मिच्छो इयरो वा अनियट्टी वायरो भाव ॥९९ ॥ सनविहांधकाले उकोसनोगम्मि वदमाणो उ । मोहणियस्सुकोस पएसबंध किर विहेइ ।। ८०० ॥ पुणरवि अणुकिह पि य जोग पापित्तु कुणइ अणुकि । वर्ष पुण उकिट्ठ अणुपिट्ठ पुण वि वयेइ ॥१॥ एवं उक्टि अणुकिट्ठएम दोमु वि परसबंधेसु । सारमावस्या दोषि विगप्पा भवंतेव ॥२॥ जद बहुमनिगोपाइम एत्य जीवाण संसरंबाण। अजहन्न जहन्नबंधा एत्थेवाण- ·प्रकरण नरं छन्ई ।। ३ ।। कम्माणं परिकहिया वहेब मोह वि निविसेसेणं । विनेया दुविगप्पा आउं पुण अधुववंधता ॥ ४॥ उक्किद्वाई चपिह-एएसबंधे पि साइमधुयेहि । दोहि विगप्पेहि जुप जीवाण बंधति संसारे ॥ ५ ॥ सायाइपरूषणत्तिय मुलपयडीग उगाहाए । भणिया संपइ उत्तर-पयडीणं सा परुपेइ ॥६॥ तीसहमणुकोसो उत्तरपयडीसु चउविहो बंधो । सेसतिगे दुविगप्पो सेसासु चउविगप्पो वि ॥१२॥ टी. ज्ञानावरणपश्चकस्त्यानदित्रिकवर्जदर्शनावरणपङ्कानन्तामुबन्धिवर्जऊपायवादशकभवजुगुप्सान्तरायपञ्चकलक्षणा- नामुत्तरम कृतिषु मध्ये विंशतः प्रकृतीनामप्यनुत्कृष्टो बन्य इत्युत्तरेण सम्बन्धः । ततथानुत्कृष्टो यन्धः-मदेशवन्धः । 'चरवि- हो नि सायनादिधुवाध्रुवरूपश्चतुर्विकल्पोऽपि भवतीत्यर्थः । तथाहि-ज्ञानावरणपञ्चकस्यान्तरायपञ्चकस्य चानुत्कृष्टप्रदेशबन्धो पथा मूलप्रकृतिपदस्य सापादिचतुर्विकल्पो भावितस्तया भावनीयः । चक्षुरचक्षुरवधिकेरलदर्शनावरणचतुष्कस्यापि वथा । फेवलं वत्र मोहनीयायुर्भागलाभाधिश्यमेवोक्तमत्र तु निद्रापञ्चकभागलाभाधिक्यमपि वाच्यम् । निद्रादिकस्य त्वविर- तमम्पादृष्टयादयो अपूर्वकरणान्ताः सर्वोत्कृष्टयोगत्तयः सप्तविधवन्धकाले 'एक दो वा समयावृत्कृष्टपदेशवन्यं कुर्वन्ति | आपदव्यभागोऽधिको सभ्यत इनि सप्तविधवन्धकाणम, स्त्यानद्धित्रिक सम्पदृष्टयो न वदन्ति, अतस्तद्भागलाभोऽपि भरनीति सम्पन्दृष्टीनामेय ग्रहणम्, मिथ्यादृष्टिसास्वादनौ स्त्यानदिनिकं बनीत इति नेह गृहीती, मिश्रस्त्येवन्न बनाति, केवल वक्ष्यमाणनीत्या तस्योत्कृष्टयोगो न लभ्यत इति सोऽपि नेहाधिकृतः एते चापिरनसम्यम्प्रचादयो यदोत्कृष्टयोगाइन्ध- व्यपरदादा पतिपत्यानुलष्टं मदेशवन्धमुपासपन्ति, तदाऽसौ सादिः । सम्यक्त्वसहित चोत्कृष्ट योगममामपूर्वाणामनादिः .

·राधनों उधेर । अमत्याख्यानावरणापायचतुष्टयस्योत्कृष्एयोगोऽविरतसम्पष्टिी सप्तविधवन्धक उत्कृष्ट प्रदेशवन्ध करोति ! मिथ्यासमनन्तानुबन्धिनथासौ न वधात्यतस्तद्भागद्रव्यमधिकं लभ्यत इत्यस्यैव ग्रहणम् । मिथ्यादृष्टिमिथ्यासमन न्वानुपन्धिनय, सास्वादनस्त्वनन्तानुवन्धिनो वनातीति तयोरग्रहणम्, मिश्रास्त्वतानि न बधाति, किन्तु तद् ग्रहणे कारणं पूर्वोक्तम् । देशविरतादयस्लमत्याख्यानावरणान्न वनातीति शेषव्युदासेनाविरतसम्यग्दृष्टिरेवाधिकृतः । प्रत्याख्यानावरण चतुष्टयरयोस्रष्टयोगो देशविरतः सप्तविधवातक उत्तुष्टमदेशवयं करोति, अपत्याख्यानावरणानामध्यसाववन्धकोऽतस्तद्भा- गोऽपिफो लभ्यत इति कसा । भयजुगुप्सयोः सम्पदृष्टिरविरतादिरपूर्वकरणान्त उत्कृष्टयोगे वर्तमान उत्कृष्टं प्रदेशबन्ध करोति । मिथ्यात्यभागो लभ्यत इति सम्यग्दृष्टिग्रहणम् । कपायभागः पुनः सजातित्वात्कपायाणामेव भवति, नैतयोः । विध्याप्टिस्तु मिथ्या मातीवि मिथ्यात्वभागोन लभ्यत इति तस्येहाग्रहणम् । सास्वादनमिश्रयोस्तु लभ्यते मिथ्यात्वभागः, पंपलं पक्ष्यमाणनीत्या तयोरेत्कृष्टयोगो न लभ्यत इति तावपि नेहाधिकृतौ । अपूर्वकरणोपरिवर्तिनस्तु भयजुगुप्से न वन- न्तीत्यपूर्पकरणान्त विशेषणम् । सञ्चलनक्रोषस्यानिचियादरः पुंयेदपन्धव्यवच्छिन्ने सञ्ज्वलनक्रोधादिचतुष्टयं बन्ध. मुलष्टयोगे स्थित उत्कृष्ट प्रदेशान्धं करोति, मिथ्यात्वाद्यकपायदादशभागः सर्वनोकपायभागश्च लभ्यत इति कृता । मानसमलनस्य स एव समलनकोषवन्ये व्यवच्छिन्ने मानादिसज्वलनत्रय वघ्नन्नुत्कृष्टं करोति, क्रोधभागो लभ्यत इति कृत्वा । स एव मानवन्ये व्यवच्छिन्ने मायालोभी बनन्मायाया उत्कृष्टं करोति, मानभागोऽपि लभ्यत इति कृत्वा । स एप मायायन्य व्यरिछन्ने लोभमेक पध्नस्तस्यैवोत्कृष्टं करोति एक द्वौ वा समयौ । एतत्र विशेषणं प्रागपि द्रष्टव्यम् ।

·२ ॥१२॥ समस्तमोहनीयभागस्त्वन लभ्यत इति लोभवन्धकस्यैव ग्रहणम् । तदेवपविरवमम्यादृष्टयादिस्यानेष्वमत्याख्यानावरणादि- पछतीनापुरका प्रदेशबन्यो दतिः। एते चाविरतादयस्तचत्मकृतीनां यन्धव्यवच्छेदादुत्कृष्टयोगाद्वा प्रविपत्य यदा पुनरनु- रुपमदेवबन्धं कुर्वन्ति, वदाऽसौ सादिस्वस्थानमप्राप्तपूर्वाणामनादिर्घायौ पूर्ववत् । तदेव त्रिंशतः प्रकृतीनामनुत्कृष्ट यदेशबन्धः सापादिवर्विकल्पोऽपि भावितः । शेषे जघन्यादी माह- सेसतिगे दुविगप्पो ति मणितशेषेऽनुस्कृष्टजघन्यानप- न्यमदेशबन्धलक्षणे त्रिक दिविकल्पः । साधध्रुवलक्षणो बन्धो भवतीत्यर्थः, तत्रानुस्कृष्टभणनामेगोत्कृष्टबन्धस्त्रिंशतोऽपि भनीनां सूक्ष्मसम्परापादिपु. दसितः । स प नत्मयमतया वध्यमानत्वात् सादिः । सर्वया पन्धाभावेऽनुल्लष्टबन्धसम्भये पाऽपश्यं न भवतीत्यधुवः । जयन्याजघन्यमदेशबन्धौ त्वासां विश्वतोऽपि प्रकृतीनां यथावक्ष्मनिगोदादिषु संसरतामसमतां शानावरणादिमूलपकृतीनां सापधुवौ भाविती, तयाऽत्रापि भावनीयौ । सेसामु चउविगप्पो विचि भणितत्रिंशतः शेपास स्त्यानद्धित्रिकमिथ्यात्वानम्नानुबन्धितृष्टयवर्णादिचनुष्कनैनसकार्मणापुरुलघूपधाव निर्माणलक्षणाम् सप्तदशी धुवव- धिनीपु, पूर्वोक्तरूपामु च निसप्तत्यध्रुवसन्धिनीपूलष्टानुत्कृष्टजयन्याजयन्यलक्षणचतुर्विकल्पोऽपि प्रदेशबन्यो 'दुनिगपोनी हत्येसदप्रापि सम्मध्यते, द्विविकसः सादिरध्रुवश्च भवति । तया अध्रुवन्धिनीनामध्रुवबन्धिवादेवोत्कृप्यादिपस्वत्पदेशबन्धः सर्वोऽपि सापधुन एरा भवति । एत्यानदित्रिकमिथ्यात्वानन्दानुवन्धिनां सप्तविधवन्धक उत्कृष्टयोगे वर्तमानो मिथ्यादृष्टि कई प्रदेशबन्धमेकं द्वौ वा समयौ यावतरोनि सम्पन्द्रप्टिरता न बनातीति मिथ्यापिग्रहणम् । मिथ्यात्ववान्येतानि साप्तादनोऽपि पध्नाति, परं वक्ष्यमागनीपोष्टपोगो ने सभ्यत इति तस्याप्राणम्। उत्कृष्टयोगस्यैवावानेष काल इत्येक- ·द्विसमयनियमः । अष्टयोगात् पतिपत्स स एवानुत्कृष्टप्रदेशवन्धं करोति, पुना स एवोत्कृष्टं पुनरनुत्कृप्टमित्येवं द्वावप्येतो सापधुवौ । जयन्यमदेशबन्ध पुनरेवासां सर्वजघन्यवीर्यलब्धिर्भवाद्यसमय वर्तमानः सप्तविधंधनन्नपयसिमक्ष्मनिगोदः करोति । द्वितीयादिसमयेषु च स एवाजयन्यं करोति, कालान्तरेण पुनः स एव नपन्यमित्येतावपि ही सायध्रुवौ भवतः । विशेषण- साफल्यादिभावना खत्र मूलप्रकृतिवद्धाच्या । शेपवर्णादिमकृविनयकस्याप्युत्कृप्टानुत्कृप्टौ जयन्यानपन्यौ च प्रदेशबन्धौ साधधुवौ एवमेर घाच्यौ । नवरमुत्कृष्टयोगो मूलप्रकृतिसप्लकवन्धको नाम्नत्रयोविंशत्तिमुत्तरप्रकृतीनन् मिथ्यादृष्टिरक- प्टप्रदेशबन्धको वाच्यः, शेपं तथैव । नाम्नो हि पश्चविंशत्यादिवन्धग्रहणे बहवो भागा भवन्तीति त्रयोविंशतिवन्धग्रहणमिति गाथार्थ ।। ९१ ॥ तदेवं कृता साधादिपरूपणा, साम्प्रतमत्कृष्टेतरप्रदेशवन्धस्यैव स्वामित्वं चिन्तयन्नाइ- भा० तीसन्ई गाहाए नाणपणग अंतराइए पंच । अणवंधिचजगरहियं सेसकसायाण वारसणं ॥७॥ यीणतिग- रहियदसण-उग दु[छा भयं च इय तीसं । एएसि अणुकोसो सायाइचाविहो बंधो ॥ ८॥ होई जहएत्यय मूलप- यडिलकरसणुकप्तर्वधो । पुर्वि भगिओ तय इह निहिसेसोतरायरस ॥९॥ नाणस्स य चउभेयो विन्नेओ देसणस्स चउगे वि । एसेव विही नवरं हि मोहणियाउभागाणं ॥ १०॥ लाभस्स उ अहिगत्तं उत्त एत्य तु निदपणगस्स । लामस्स 'वि अदिगर्च भणिया वस्थिमो भायो ॥ ११ ॥ निदादुगस्स अविस्यसम्माईया अपुल्वकरणंता । मनविहवंधकाले सब्युको- सम्मि जोगम्मि ॥ १२॥ पट्टता एगं दो या समया उकसं पएसाणं । वयं करति तत्य य आउयभागो तहिं अहिंगो ॥ १३ ॥ लम्भर ततो गइर्णय सचविइबंधास्स इह पकयं । थीणदितिगं पुण सम्मदिद्विणो नेव बंधति ।। १४ ॥ थोणतिगमा- ।

·गाणं लाभो वि य घेण हो। फिर अहिंगो । तेणं एवं सम्माइयाणगइणं कर्य नेयं ॥ १५ ॥ वहन्धीगविगं मिच्छो सासाणो विप पपंधर जेणे । वेगात्य ते न वुत्ता मिस्सो वि न बंधए एयं ॥ १६ ॥ घीणनिगं नवरं वक्खमाणनीईइ तस्स उक्कोसो । जोगो न नभए सो विय नेत्य अहिगरिभो ॥ १७॥ एवं दिए अविरयपभिइणो उकोसजोगी जदया। तब्बंधछेयत्रो या परिडियमणुस यं ॥१८॥ पकरवि तथा पंधो सो साई सम्मसहियमुकोसी जोगं अपचपुवाणे होइ अणाइ इह वंधो ॥ १९ ॥ पुर्वपिर घुवअधुवा बंधा नेया तहा कसायाण । अपचरखाणाण चउकास्स उधोसजोगजुओ ॥ २०॥ अविर- यसम्मो सनविदरंथगो उपसं कुणइ पंधे । एसो नो पिच्छत्तं पदमकसाया य बंधेइ ॥ २१ ॥ ता तन्भागो अहियो लन्भइ एवं अभी इसो गहियो । जेणे मिच्छो मिच्छ बंधेइ पटमिगकसाया ॥२३॥ सासो पदमफसाए बंधइ तेणं इमे उनो गहिया। मोमदिद्विरस को भणिप भग्गहणे कारण पुत्र ॥ २२ ॥ देसविरयाइया पुण बोयकसायाओनेर ति । इय सेसजियच्चारण सम्मदिट्टी ई गहिभो ॥ २४ ॥ तदपकसायचउकास देसविरो उ जोगउकोसो। सविहवंधगो संचिहेइ उक्कोसगं पंथ ॥ २५ ॥ दुइपकसायाण अधगो उ एसो अओ उभागो । पत्य अहिमो लम्भइ देसविरयस्स उ तो गहणं ॥२६॥ अविरयसम्पाईया अपुष्करणतया उ वैधतो । वि दुगुपएभए सकोसभोगया उस वैधं ॥ २७ ॥ वति मिच्छभागो सम्भाई सम्मदिहिणी गण । निपजाइना होई कसापभागो कसायाणं ॥ २८ ॥ मिच्छदिदी मिलस्स बंधगो नो लहेइ सम्भार्ग । इस तस्सागणं मिस-सासणे पुण सहतेवं ॥२९॥ मिच्छचीयं मागं नवरं इह चपखमाणनीईए । नेसि उकजोगो नो मामा वेग ते एत्य ॥ ३० ॥ नो भणिया अनियहिपभोइंया भपहुगुंछपपडीओ।नो यतीह तो अपुरकरणतया ·भणिया ।। ३१ ॥ संगलणम्मियकोहस्सऽनियही पुरिसंबंधपुछए । संजलणं कोहाईचउकयं किर पबंधनों ॥ ३२ ॥ उकस. जोगम्मि ठिमो परसबंध तु उकसं कुणइ । मिच्छत्ताइमपारसकसायभागो तहिं अहिओ ॥३३॥ लभइ तहेव सबाण नोक- सायाणमरिय भाग सो । लाई अनियट्टी विय कोहपर्वधम्मि वोच्छिन्ने ॥ ३४ ॥ संजलणगमामाईतिगं तु वर्धतओ उ माण- स । राजलणस्यूरोसं उकसजोगो कुणइ बंधं ॥ ३५ ॥ सोविय वोच्छिन्नम्मि वधै माणस्स मायलोभाओ । वंधतो मायाए उको पारईवध ॥ ३६ ॥ अहिंगो उ माणभागो लगभइ सो चेत्र मायधम्मि । योच्छिन्नम्मि एग, वंधतो संजलणबंध ॥३७॥ एग दो वा समया लोभस्मुक्कोसगं कुणइ बंधं । एवं विसेसणं पुण पुर्वपि य होइ विन्नेयं ॥ ३८ ॥ सबस्स मोहगीयस्स नस्य भागो उ सम्भई अहिगो । वो लोभवंधगस्लेव एत्य गहण कयं एवं ॥ ३२ ॥ एवं अविरइयसम्माइएम अपचरखाणाभिईण। पयडीणं उकोसो पएसबंधो इमोमिडिओ ॥४०॥ एए य अविरयाई ताणं पयडीण बंधवुच्छेया। उक्कोसग- जोगा पा परिवढिय जया पुणो ते वि ॥४१॥ कुर्वति अणुक्कोसं पएसधैं तया उ सो साई। तं तं ठाणं अस्पत्तपुरगाणं पुण भणाई ॥ ४२ ॥ धुवमधुवा पुर्वपि च एवं तीसाइ एत्थ पयहीणं । सायाईचउविगप्पो भणिो बंधो अणुकोसो ॥ ४३ ।। सेसतिगे दुरिगपो इस वयणे सेंसमो ति उक्कोसो । जहन्नो अजहन्नो विय पएसबंधो तिहा एत्थ ॥४४॥ पञ्यं दुविगप्पो तत्व अणु कोसभणणपकमयो । उक्कोसो विदुः भणियो पयहीणं एत्य तीसाए ॥ ४५ ॥ सुहुमगुणडाणगाइसु ठाणेसु तेसु नेगु सो भणियो । सो पुण तपढमतया विवज्झमाणो हत्इ साई ॥४६॥ अणुफिद्ववंघभाषे बंधाभावेव सदहा अधुवो । जहन्न- पएसर्ययोऽजइमबंधो प पयासि ॥ ४७ ॥ तीसाए पयडीणं मुहुपनिगोएमु संसरंताणं । जह जंतूर्ण नाणा-वरणाई मूल- ·प्रकरणम ॥१४॥ पथडोणं ।। ४८या पत्तय दुविगप्पो साईभधुवप्पमेयो भगिओ। तब भणियों एत्यपि सोवओगेहि निस्सेसो ॥४९॥ सेसासु चउविगप्पो इयवपणा सेसियाउ तीसाए । अन्ना जा पयडीओ ना हवइ वउविगप्पो ॥ ५० ॥ ताओ पुण पय- डीओ वीणद्धितिगं तहेव मिच्छन । अर्णताणुबंधिचउगं वन्नाइचउकयं च वहा ॥ ११ ॥ तैयकम्मागुरुलहुउपयायनिम्माण हुई सत्तरसा । घुवर्वधिणी उ एया अद्भुवबंधो उ'पुण एया॥५२॥ उरलविउदाहारग २ ढुंगाणि गइ ४ जाइ५ खगइरअणुपुदी ४ । संघयणा ६ गी ६ तसवीसुर०सास १ वित्था १ य पुरजोयं १ ॥५३॥ परघायं वेयणियाउगोय २ हासाइदुजुय- लनिय ३ । विग्यावरण विणा एया देवतरि अधुवबंधा ।। ५४॥ इस नई पयडीओ उक्टिकिट्ठजहन्न अजहनो । चउबिह- पएसवधी पनप होइ दुबिगप्पो ॥ ५५ ॥ साइअधुवप्पभेया तत्थ य पयडोण अधुवबंधीणं । अझुवबंधित्ताओ उकिहाई चउपिदो वि ॥५६॥ बंधो दु(चउ)निगप्पोपि ई अविसदाउ होइ दुविगप्पो । साई तह अधुवो वि तह पीणतिगस्स पिच्छस्स ॥ ५७ ॥ अणुबंधीचउगस्स'यमिच्छो सत्तविबंधमो जीवो। उक्सजोगो एग दो वा समया-कुणइ बंधं ॥ ५८ ॥ सम्मो पुण एयाई नो बंधइ तेण मिच्छगहणंति । सासायणो वि 'एयाणि मिच्छरहियाणि धेइ ।। ५९ ॥ नवरं उकसजोगो न लभए चरखमाणनीईए । इय तस्स वि अगहण इगदुसमयनियमओ ओ पुगो ॥६० ॥ उक्कोसजोगिरसेव उक्कोसजोगस्स एत्तियो कालो । उकसजोगाओ परिपडित्तु सो चेव अणुको ।। ६१ ॥ वधं करेइ पुण सो उकिडं पुणशुकिद्वयं बंधं । एवं साई अधुवा दुवे वि बंधा इवतेवं ॥ ३२॥ एपासि पि य पयडीण अप्पनियविरिपलद्धिसंजुत्तो । भवपदमे समयम्मी बतो सत्तविहबंधी ॥६३|| जहन्नपरसबंध मुनिगोभी करेइ सो वि नियो । भवबीयाइस समएमु करेइ बंध नहमियर ·||६४॥ कालंतरेण पुणरवि सो वि जहन्नं पुणो वि अजहनं । साईअधुवपभेया पत्तेयं हुंति दुविगप्पा ॥६५॥ एत्य विसेसणाणं फरणमी कारणेनु विग्नेयं । मूलपयडीणमिय सेसयवन्नाइस्स नषगस्स ॥६६॥ उक्ट्रिाशुक्किट्ठो जहन्नअजहन्नो चउविहो वि। पने दुरिगप्पो साई अघुवो य पुर्व व ॥६७॥ विनेो नवरं आउ-वज सत्तन्मूलपयडीणं | वंधो मिच्छो उत्तर-पयडीणं नामसमर्ण ॥ ६८ ॥ तेवीसाए बंधं कुर्वतो उकसेमु जोगैसु । बट्टतो उकोसग-पएसर्वधस्स कारिचि ॥ ६९ ॥ भणियहो सेग पुण तहेव नापास एत्य तेवीसा । पुर्वि भगिया नामस्स पंचवीसाइगहणेणं ॥ ७० ॥ किर हुंति बहभागा ईई देवीस- पंपगाणंनि । इय तीमई गाहा वरखाया तस्समत्तीए ॥७॥ मणिया सापाइ परूषणाउ अह उकसस्स बंधस्स । तदियर यससे ये सामिन एत्य पभगेइ ॥ ७ ॥ आउधस्म पएसस्स पंच मोहस्स सत्त ठाणाणि । सेसाणि तणुकसाओ यंघइ उक्कोसए जोगे ॥ १३ ॥ टी० 'आउरस पएसस्स पंच 'ति आयुष उत्कृष्टतदेववन्धस्य पनस्वामिना, एवदुक्तं भवति-मिथ्यादृष्टधविरतदेश- पिरतपमधाममवलक्षणाः पञ्चैव जना सन्नी उकडयोगी 'त्यादिगापामणि प्यमाणसम्भवविशेषणविशिष्टा आयुष उत्कृष्टमदेश- पन्धमुपफल्पयन्ति । मिश्रोऽपूर्पकरणादयद्यापुर्न बन्नन्ति इति नेह गृहीताः । सास्वादनस्तापुर्वधात्येव स किमिति न गृहीत रवि नेव ! उच्यते, तमोरकष्टपदेशनियन्यनोत्कृष्टयोगाभावात् । तयाहि पूर्वमनन्तानुवन्धिनामुत्कृष्टोऽनुत्कृष्टश्च प्रदेशबन्यो मि-- ध्यायौ सापधुव एवोक्तो, यदि तु सास्वादनेऽप्युत्कृष्टयोगो लभ्येत वदा असावप्यनन्तानुबन्धिनो बनात्येवातो यथाऽऽवि- १ गाथा १७ ·भकरणम् अतक- रतादिष्वमस्याख्यानावरणादिप्रकृतीनामुत्कृष्टमदेशबन्धसद्भावतोऽनुत्कृष्टमदेश्वधः सायादिचतुर्विकल्पोऽभिहितस्तथैवानन्ना- गुपन्धिनां मिथ्यात्यभागलामात् सास्वादने उत्कृष्टयादेशबन्धसद्भावतोऽनुत्कृष्टः सापादिचतुर्विकल्पोऽपि स्पान्न चैव निर्दिष्टः तस्माज्जायते अल्पकालभावित्वेन तथाविधप्रयत्नामावादन्यतो या कुननिद्धवो सास्वादनस्योत्कटयोगो नास्ति । किश्चा- नन्तरसेपोचरमकृतिस्वामिले मतिज्ञानापरणादिप्रकृतीनां मत्येकं सूक्ष्मसम्परायादिपूत्कृष्ट प्रदेशवन्यमभिधाय भणितशेषप्रकृतीनां पिथ्याष्टिमेवोत्कृष्टपदेशस्वामिने निर्देश्यति, न सासारनं पदापति । 'रोसपणमुक्डम्मिच्छो' चि अंद्रोऽपि ज्ञापो नास्त्य- स्वोत्कृष्टयोगसम्भाः । अवो ये सास्वादनमप्यायुप उत्कृष्टमदेश्वंयस्वामिनमिच्छन्ति, तन्मवमुपेक्षणीयमिति स्थितम् । 'मोहस्स सच ठाणाणि 'त्ति मोहनीयस्पोत्कृष्टप्रदेशवन्धस्वागित्ये सप्तगुणस्थानान्यधिक्रियन्ते, इदमत्र हृदयम्-मोहनीयं ता पदनिच्चि- पादरान्ता नव वनन्ति । तत्र सास्वादन मियौ धर्मयित्ता शेपाः सप्तजना उत्कृष्टयोगे वर्तमानाः सप्तविषबन्धका मोहस्योत्कृष्टं प्रदेशबन्ध कुर्वन्ति । अन्ये तु सास्वादनमिश्रावपि सद्गृह्य "मोहस्स नव उ ठाणाणि 'त्ति पठन्ति, तस न युक्तियुक्तम्, यतः सास्वादनस्पोत्सृष्टपोगो न लभ्यत इत्युक्तमेच, पित्रेऽप्युत्कृष्टयोगो न लभ्यते, तथादि-द्वितीयफपायाणामुत्कृप्टनदेशबन्धस्वामि- नमविरतमेव निर्देष्यति, पश्यति 'अंजई बीयफसाए चि । यदि व मिश्रेऽप्युत्शष्टयोमो लभ्यते, तदा सोऽपि तत्स्वामि- तया निर्दिश्येत न च वक्तव्यप, मिश्रादपतरप्रकृतिबन्धकोऽपिरत इत्ययमेव गृहीतः । यतोऽविरतोऽपि मूलभकृतीनां सप्त- विधवन्धकस्तत्र गृहीप्यते. मिश्रोऽपि सप्तविधयन्धक एव, उत्तरमकृतीरपि मोहस्य सप्तदशाविरतो पधाति, मिश्रोऽप्येनाव- * १ गाथा ९६ चतुर्थपाद | २ 'अतोऽप्यागमात्तस्योत्कृष्टयोगासंभव 'सि ·जोगम्मि वढमाणो । उक्कोसग संविहेइ सुहुमो हि मोहाउं ॥८१ ॥ नो बंधड़ तो तेसि भागो अहिगोत्य लभई । वीरेव । तस्मादुरुष्टयोगाभायं विहाय नापरं तत्परित्यागे कारण पश्याम इति । मिश्रोऽपुत्कृष्टयोगाभावात्सप्प मोहोत्कृष्ट- प्रदेशबन्धका इति स्थितम् । भणितशेषाणि ज्ञानापरणदर्शनावरणवेदनीयनामगोत्रान्तरायलक्षणानि पदागि तनुकषाय:- सूक्ष्मसम्पराया, उत्कृप्टयोगे वर्तमान उत्कृष्टमदेशान् पनाति । सूक्ष्मसम्परायो हि मोहायुपी न पनाति अतस्तद्भागोऽधिको लभ्यत इति अस्व ग्रहणमिति गाथार्यः ॥ ९३ ॥ तदेवमुक्तं मूलप्रकृतीनामुत्कृष्टमदेववन्धस्वामित्वमिदानों वासामेव जय- यमदेशबन्धस्वामिलमाइ- भा० तत्याउयारसत्ति गाहाए मूलपयडीण सामियपंथे । उकोसगम्मि भन्नेति आउकम्मस्स पंच जणा |॥ ७३ ॥ तय पुणो मिच्छमपिरय-देसविस्याइविनिई पंच । पजचा सत्तुफडगोगे बंधंति उकोसं ॥७४॥ जीवा पएसबंधं मिस्सो तह पुव्यकरणमाईया । नो ती आउं कश्याविहु वेग नो भणिया ॥ ७९ ॥ सासाणी पुण एवं बंधइ नवरं तु अप्पकालचा । जधाभाषाउ तहाविहाउ अन्ना वि कुयो वा ॥ ७६ ॥ हेजओ सासापणगुणस्स उकास्स जोगसंबंधो । न हवइ तत्तो उक्कस- परसप्रधस्स उ अभावा ॥७७॥ सासायगो न होई सन उ द्वाणाणिमाणि मोहस्स । मिच्छप्पभिई अनियहिवायरता उ नव- पnि ९॥ त मज्ज्ञा दुइयतइयगुणगणा मोतु सेसगा जे उ । सचढाणा तत्य ठियाओ सत्तवि जणा ॥७९॥ उकोसं गोगांची पउत्यफम्पस्स ताई या ससाणा आमदतहयासचनमाण तु कम्भाणे ॥ ४० ॥ पपणुकसाओ मुहमो उपकस- १ गाथा ९५ तृतीयपादः।

·जनक- ईई गुहुमरस कप गहणं उक्कोसवंघसामित्तं ॥ ४२ ॥ मूलपयडीण एवं वुत्तं अह तेसिमेव पभणेइ । जहन्नपएसबंधाण प्रकणरम सामियत्त समारोणं ॥ ८३॥ सुहमनिगोयापजत्तमस्स पढमे जहन्नए लोगे । सत्तण्हं तु जहन्ना आउगवन्धे वि आउस्स ॥१४॥ टी० सूक्ष्मनिगोदस्यापयप्तिकस्प भवभयमसमये सर्वजपन्ययोगे च वर्तमानस्यायुर्वर्जसप्तकर्मणामेक समयं जपन्य- प्रदेशबन्यो भवति । विशेषणसाफल्यं पूविद्वाच्यम् । आउगबंधे वि आउस्स 'चि अपिशब्दो भिन्नक्रमे, आयुपोऽपि जघन्यः प्रदेशबन्योऽस्यैव भवति । कदेत्याह-आयुर्वन्धकाले, एतदुक्तंभवत्ययमेव सूक्ष्मापर्याप्तफनिगोदरसभिजायुपो भागद्वयमतिवाह्या- पशिष्टत्रिभागस्याघसमये आयुः सहितमष्टविधं यावन्नायुपी जयन्यप्रदेशबन्धं करोति । स्वायुपः मयमभागहये जीवा आयुरेव न घनन्तीति तर्जनम् । अविशिष्टत्रिभागस्यापि द्वितीयादिसमयेष्वसड्स्येयगुणवृद्धेन वीर्येणापर्याप्तकास्सर्वेऽपि वर्द्धन्त इत्यायसमयग्रहणमिति गापार्थः ॥९.४॥ तदेवं मूलमकृतीनामुत्कृष्टयस्य जयन्यस्य च प्रदेशबन्धस्वामिन उक्ताः। इदानीमुत्तरप्र- कवीनां वस्प वानभिषिमुराद- भा० मुहुमगाहाए सबै मुगमे नवरं तु मुहमनिगोभो । अप्पञ्चवनिमो नियभाउगरस भागदुर्गव गए ।। ८४ ॥ तइयभागरस पढने समयम्मि आउसहियमदृचिई । वयं बंधतो आर-गरस जहनं कुणइ बंधं ॥ ४५ ॥ सत्तन्हं पुण पढमे जै भणियं तं भवस्स परमम्मि । समए एकक समयं जड्नबंधं कुणइ जीवो ॥ ८६ ॥ उकिटेयरजहन्नपएसबंधस्स सामिणो भ- णिया । मूलप्पपीणे यह उत्तर-पयटीण मुंघे ॥ ८७ ॥ उवियरमेयाण सामिणो अह कर्मण पमणेइ ।

·सत्तर सुहमसरागो पचगमनियहि संमगो नवर्ग । अजई वीयकसाए देसजई तइयए जयइ ॥९५ ॥ टी शनावरणपञ्चकदर्शनावरणचतुपसातवेदनीययत्रकीर्युचैर्गोत्रान्तरायपञ्चकलक्षणानां सप्तदप्रकृतीनां सू- क्ष्यसम्पराय उत्कृष्टयोगे वर्तमान उत्सदेश्यन्ध करोति । मोहायुपी असौ न मानीत्या,तभागो लभ्यते । अपरं च दर्श- नावरणभागो नापभागश्च सर्वोऽपीह पयासडूख्य दर्शनावरणचतृष्टपस्य यशाकीबैकस्या भवतीति सूक्ष्मसम्परायस्यैव ग्रह- पम्। 'पगमनियहि 'त्ति पुरुपदसञ्चलनचतुष्टयलक्षणमकतिपञ्चकस्य सर्वत्कृिष्टयोगोऽनिवृत्तिवादर उत्कृष्टप्रदेश वभाति। तत्र पुरुषवेदस्य पुंवेदसञ्चलनचतुष्टपात्मकं पञ्चविध वभन्नसावुत्कृष्ट प्रदेशपन्य करोति । हास्यरतिपयजुगुप्साभागो लभ्यत इत्यस्यैव ग्रहणम् । सज्वलनचतुष्टयस्य तु यथा साद्यादिप्ररूपणायां विंशत्यकृतिभावनाप्रकमे यावना कुना, तथैव द्रष्टव्या। सम्ममो नवर्ग 'ति सम्यगच्छति शानादिमोक्षमार्ग इति सम्यग्गः सम्यग्दृष्टिरुकृप्टयोगे वर्तमानो निद्रादिकहास्यरत्यरति- गोफणयजुगुप्सातीर्थकरनामलक्षणं प्रकृतिनकमत्कृष्टप्रदेश वनन्ति । तत्र निद्रादिकभावना यया निशत्मकृतिमध्ये साधादि- प्ररूपणायां कृता, वयोऽत्रापि सर्वा कार्या । हास्यादिपटकस्य तु ये ये सम्यादृष्टयोऽविस्ताधपूर्वकरणान्तानां मध्ये वहन्यका- स्तै ते उत्कृष्टयोगे वर्तमाना उत्कृष्ट प्रदेशवन्धमभिनिवर्तयन्ति । मिथ्यासभागों लभ्यत इति सम्पदृष्टिग्रहणम् । तीर्थकरना- नोऽप्यविरतापूर्वकरणान्तः सम्यग्दृष्टिल प्रकृतिसप्तविधवन्धको, नाम्नस्तु भूयस्कारादिविन्वावसरे दर्शिनस्वरूपां देवग- तिमायोन्या तीर्थकरनामसहिवामेकोनत्रिंशवशुत्तरमकृतीचबुत्कृष्टयोगे वर्तमान उत्कृष्ट प्रदेशबन्धं करोति । मिथ्याप्टिोतन्न वनातीति सम्यग्दृष्टिग्रहणम् । तीर्थकरनामसहिताश्चनयोश्चित्यादिकाः पूक्तिरूपा नाम्न उत्तरमकृतयो न बध्यन्ते । त्रिंश-

·.
+
॥१७॥
,
देशत्रिंशद्वन्धी तु पूतिनीत्या तीर्थकरनामसहितौ वर्यते, केवलं तत्र भागवाहल्यादृस्कृप्टप्रदेशबन्धो न लभ्यत इति शेषप-
चिरेणैकोनविंशत्यकृतियन्धग्रहणम् । अनई चीयकसाए' इत्यादि, अवतिः-अविरतसम्पन्दृष्टिद्वितीयानमत्याख्यानावरण-
कपायान्, देशयति देशविरतिस्तृतीयान् प्रत्याख्यानावरणकपायान् , यतो भनेकार्थसावनात्युत्कृष्टप्रदेशानिति प्रक्रमाद्ग
म्यते । भावार्थस्त्विह सर्वोऽपि यया साधादिमरूपणायां त्रिंशस्कृतिमध्ये पोकस्तथा वाच्य इति गाथार्थः ॥ ९५ ॥
भा० सत्तरसमाइयाहिं गाहाईि चहि संखेवा ॥८॥ विग्धं नाणावरण पणगं देसणचउक्क सा उच्च ।
जसकीति सत्तरसणं मुहुमो उकिडनोगे य ॥ ८९ ॥ वट्टतो उकोसं पएसबंधे कोह मोहाउं । नो बंधइ तो सिणं
लम्भइ नह य सेसस्स ।। ९० ॥ अबज्झमाणदंसणपणस भागो उ दसणचउर्छ । सेसनामस्स भागो जसकिचीए
इस अहिगो ।। ९१ ।। इय देऊनो मुहुमगगहणं पुषेयसंजलवडक । इय पणगस निपट्टी उक्सजोगो उ उक्कोस ॥ ९२॥
व विहेइ तत्य य इय पंचप्पयदिवंधगो बधं । पुरैयस्मुक्कीस वर्षे पकरेइ वत्थ विय ।। ९३ ॥ हासरइभयदुगुंछा भागो अहिंगो
उलभई तत्य । विगहणं संभलणाणं सायाइफहम्मि ॥ ९४ || जह तीसइपगईण फहणावसरम्भि भावणा पकपा । वह
इदापि हुनेया वह सम्मो पगडिनवास ॥ ९५ ॥ निददुगं हासाईउकै वित्यपरमेव नवगति । उकोसपएस संविहेइ नहि
निदनिददुपगस्स ॥९६॥ जड़ तीसइ पगढीणं माझे सायाइ सइणवसरम्मि । भणिो भागो तह इह सबो विछु होइ भणि-
यशो ॥ २७ ॥ हासाइछस्मरस उ'जे जे सम्माइनियट्टियवाणं । मज्झम्मितबंध करवि ते ते उ उक्कोसे ॥ ९८ ॥ जोगम्मि
बहमाणा उपसबंध करवि तत्य ठिया। मिच्छविभागो लम्भइ सम्मदिद्विणो महणं ॥९९ ॥ वित्थयरस उ अविश्यपभिई
॥११॥

·जीवो अपुश्करणतो । सम्मो मूलप्पगडोसगविहधमि उज्जुचो ।। ९०० ॥ भूयकाराइचिंता-बसरे नामस्स दरिसियस- स्वं । देवगईपाभोग नित्ययरसुनामसहियाए ॥ १ ॥ एगुणतीस उत्तरपगईबंधम्मि बसमागो उ । उकडजोगो उकस- पएसबंधे फिर विहेई ॥२॥ मिच्छदिट्टी एया न बंधइ तेण सम्मनियाणहणं । तित्यपरनामसहिया तेवीसहपभिया पुर्व ॥३॥ जामो भणिया नाम-स्मुत्तरपयडीओ ता न वझते । तीसिगवीसइबंधो पुर्व भणियाइ नीइए ॥ ४ ॥ तित्य- परनामसहिओ बंधती नवरि तस्य भागाणं । बाहुलत्ता उक्कसपएसबंधो न लन्भइ तो ॥५॥ ईसेसगपरिहारा इह एगुण- वीसइए गहणति । पकवं अनओ वीए देसाई तइयए जय ॥ ६॥ धाऊण अगत्यत्तणओ जयइ ति बंपई जीवो । उक्को- सपएस इह भावत्यो तीसपयडीणं ॥ ७ ॥ मज्झे सायाईणं कहणावसरे नहेव किर भणियो । ब्रहय इईपि हु वचो तेरस बहुप्पएसा सम्मो मिच्छो व कुणइ पयडीओं । आहारमप्पमत्तो सेसपएसुक्कडं मिच्छो । १६ ।। टी० असाववेदनीयमनुष्यायुदेवायुर्देवदिकक्रियविकसमचतुरस्रवअर्पभनाराचप्रशस्तविहायोगतिमुभगमुस्वरादेयलक्ष- णास्त्रयोदश प्रवीः सम्यग्दृष्टिमिध्यादृष्टि बहुमदेशा:-उत्कृष्टप्रदेशाः करोति । तया यसातं यथा मिथ्याप्टिः सप्तविधव- न्धको बध्नाति, तथा सम्पदृप्टिरपि सप्तविधवन्धक एवैतभात्यतः नकृतिलाघवादिविशेषाभावादुकृप्टयोगी द्वावप्येवदुत्कृष्ट- प्रदेशवन्धं कुरुतः । देवमनुप्यायुपोरप्यप्रविधबन्धको उत्कृष्टयोगे रत्नपानी द्वाप्यविशेषेणोत्कृप्टमदेशवन्धं कुरुतः । शेपास्तु वर्षभनाराचवर्ना नवनाममकृत्यो नाम्नोऽष्टाविंशतिबन्धकाल एव बन्धमागच्छन्ति, नापस्तनेषु पूर्वोक्तरूपेषु त्रयोविंशति- पञ्चविश्वविपर्विविवन्धेषु । वां चाप्यविश्चति देवगतिप्रायोग्यां सम्पदृष्टिमिथ्यादृष्टिश्य बन्नात्येवावत्यो देवगतिमायोग्या-

·.
.
AN
किरण
॥१९॥
प्टाविंशतिबन्धसहचरिता एका नव प्रकृती निर्वयन्तौ सप्तविधबन्धको द्वावप्युत्कृप्टयोगावविशेषणोत्कृप्रदेशा विधत्तः । अ.
धाविशतेस्परितनेष्वेकोनविंशदादिपन्धेप्वप्येवा नव प्रकृतयो वध्यन्ते । केवलं तत्र भागवाहुल्यादुत्कृष्टपदेशबन्धौ न लभ्यत
इत्यष्टाविंशविसहचारित्वेन ग्रहणम् । वर्षमनाराचस्यापि सम्पदृष्टिर्मिध्यादृष्टिवा सप्तविधवन्धको नाम्नो वर्षभनाराचस-
हितामेकोनविंशत निर्धयन्नुत्कृष्टयोगेन उत्कृष्टभदेशवन्धं करोति । एकोनत्रिंशतोऽयस्वनवन्धेष्विदं नव-यते । त्रिंशद्वन्धे
तु बध्यते, केवलं भागवाहुल्यात् तमोत्कृप्टप्रदेश्ववन्धो न सभ्यत इत्यैकोनविंशद्वन्धस्यैव ग्रहणमिति सम्यग्दृष्टिमिध्यादृष्टयोर-
विरोधेन भाविवस्त्रयोदशानामपि प्रकवीनामुत्कृप्तः प्रदेश्ववन्धः । 'आहारमापमत्तो 'त्ति अप्रमत्तग्रहणेनाममत्तयतिरपूर्वकरणच
गृहात, योरपि प्रमादरहितत्वाविशेषात् । वतथैवौ द्वावपि देवदिकपञ्चेन्द्रियजाति–क्रियविकसमचतुरस्रपराघातोच्छासमश-
हतविडायोगविनसवादरपर्याप्तमत्यैकस्थिरशुभसुभगमुस्वरादेययनकोतिरित्यैवा एकोनविंशविर्वर्णादिचतुष्कतैजसकार्मणा-
गुरुलघूषघावनिर्माणमित्येवा नाम्नो नव भुववन्धिन्य आहारकटिक चेत्येत देवमतिमायोन्यं त्रिंशन्नामोचरप्रकृतिकदम्बक
बभन्तौ उत्कृष्टयोगे स्थिती आहारकद्वित्कृप्टप्रदेश बघ्नीतः । तीर्थकरनामसहित एकत्रिंशद्वन्धेऽप्येतद्भध्यवे, किन्तु वत्र
भागाइल्पान्न गृह्यते । सेसपएमुक्कडं मिच्छो 'चि भणितचतुःपञ्चाशत्प्रकृतिभ्यः शेषाणां स्यानचित्रिकमिथ्यात्वानन्तानु-
बन्धिचतुष्टयसोनपुंसकवेदनारकतिर्यगायुप्फनरकदिकवियैदिकमनुष्य द्विकजातिपश्चकौदारिकटिकवैजसकार्मणादिवर्जसंस्थान-
सहननदशकपर्णादिचनुप्कामुश्लघूपपाउपरापातीच्यासावपोद्योतश्चस्त्वविहायोगतिसमविपक्षत्रसवादरपर्याप्तप्रत्येकस्थिरभा-
नि दर्भगनास्तरानादेयायशकीर्तिनिर्माणनीचेगेत्रिाणि चेत्येतामा पट्पष्मिकृतीनां कदम्बकं प्रदेशोत्कटमुत्कृष्टपदेशं
॥१९॥

·मिथ्याटिरेख करोति । तयाहि-मनुष्यविकपश्चेन्द्रिपात्यौदारिफदिर तजसकार्मणवर्णादिचतुष्कागुरुलघूपघातपरापातो. राष्ट्रासबसयादरपर्याप्तमत्येफस्पिरास् ियरशुभाशभायशम्कीतिनिर्माणलक्षणा पश्चविंशतिप्रकृती क्त्वा शेषा एकचत्वारिंश- सम्पादृष्टवन्ध एव नागच्छन्ति । सारवादनातु काशिद् घनाति, परं वस्योरकृष्टयोगो न लक्ष्यते । अत एता एकचत्वा- मिनी मिथ्याप्टिरेवोत्कृष्टयोगे वर्चमानो मूलमकृतीनां नामोत्तरप्रकृतीनां च यथासम्भवमल्पतरबन्धक उत्कृष्ट प्रदेशाः फरोति । अपि चोकस्वरूपाः पञ्चविंशतिप्रकृतयः सम्यग्दृष्टेर्वन्धे समागच्छन्ति । वास्वपि मध्ये औदारिकवैजसकार्मणव- गादिचतुष्काएरुलधूपघातबादरसर मेकास्थिरायभायश कीनिनिर्माणलक्षणानां पञ्चदश्यकृतीनामपर्याप्लकेन्द्रिययोग्यो नाम्न- सपोनितिमकृतिनिष्पन्नो या पूर्व दस्तिो बन्धरतेनैव सह वध्यमानानामुत्कृपः प्रदेशबन्धो लभ्यते, नोत्तरैः पञ्चविं- शत्पादिन्यै भगियाहुल्यात् । शेषाणां तु मनुष्यद्विकपञ्चेन्द्रियजात्यौदारिकाहोपाङ्गपरायात्रोच्चासत्रसपर्याप्तस्थिरशुभलक्षणानां दशहतीनों , यथासंभव पर्यान केन्द्रियापर्याप्तत्रसयोन्यं पञ्चविंशतिवन्धेनैव सह वध्यमानानामुत्कृष्टः प्रदेशबन्धो लभ्यते, नौचरः पइविंगत्यादिपन्धर्भागवाहुल्पादेव । नाण्यधस्तनेन प्रयोविंशतिबन्धेन, तत्रैवासां बन्धाभावादेव । तौ च त्रयोविं- प्रतिपश्चस्थितिबन्धौ सम्पग्दष्टेने भवतो देवपर्याप्तमनुप्यमायोन्यवन्धफत्वा वस्येति ।. अत एतासामपि पञ्चविंशतिप्रकृतीनां पयोक्तमकारेण प्रपोविंगत्वा पञ्चविंशत्या च सह वध्यमानानां सप्तविधवन्धक उत्कृष्टयोगो मिथ्याप्टिरेवोत्कृष्ट प्रदेशवन्ध फ़रोतीति युक्तमुक्तम् । 'सेस पदमुकर्ड मिच्छो'नीति गायार्थः ॥ २५ ॥ तदेवमुत्तरप्रकृतीनामत्कृप्यदेशबन्धस्वामित्वमुक्त- । मिदानीं वासामेव जघन्यत देशबन्धस्वामित्वं क्रमप्राप्तमप्यनमियाय विचित्रत्वात् ग्रन्यकारभणितीनां कीशी जन्नुरुत्कृष्टपदेश- ·कोकनीति फोसार पन्पमित्येतरसामान्यस साता- मा० भर गरमाई गादाए ॥ ८॥ अस्सायमगुरदेवावदेवपिरियनुपलसमचउरं । आरमसंघपणं सुभगइ सभा गराएवं ॥ ९॥ यासि पपरोणं सम्यो मिच्योर उधारों बंध । कुणाई तत्य असाथै जह मिच्छो सत्ताविहो ॥१०॥ सतह सम्मो सिह परिमभी चेप पंधई एवं । उसनोमो नई दा-मगुयभाऊण अदृषिहो ॥ ११ ॥ अविहे बंधमी बहतो गम्मि नोगम्मि । उम्मपपगर पाती सम्ममिच्छनिया ॥ १२ ॥ सेमा आइमसंघयणं-जिपा नब उ नाम- पपदोभी । भागरती पर अपीराइपकाले वि ।। १३ ।। नो देहिम्मे नियपगछवीसाघरा सा प पुणो । अदानी- मा परगानोगा मम्मी प निन्छो य ॥ १४॥ यांनी तो मुरगइ पारगडवीसांथसहचरिया । एमा नर पपडीमो करेइ trail : ॥ १५ ॥ गगपुदमनांगो सम्मो मिच्छोय गुणतीमाई । यधेपु रि नएयदी एया वैयेइ नवरं तु ॥१६॥ भागान बगभी गरयुटोगो न लम्मए पो । वो अपीमा सहचारिमारभो एसि गहणे तु ।। १७ ।। आइमध्यपणस्स रिगमी मिशेप गुगयुगो । नारायास्पिनामम्सगुणतीसाउ पयदीमो ॥ १८ ॥ वैधतो जमोर पं पकरेइ इराण- भीमाए सिमे एप नी पगडद तोगपै च ॥ १९॥ यसह नवरं तु वरि भागाण हुनगाड कोसो । नो वर HAryोषणागति ॥ २० ॥ भाममनो एन्य व अपरगभगणमो नियहो । अपमनो पिप गहियो दोनि रिए 1 नामा ॥२१॥ भारतुपरमरियामा नीमई पयोभो निरिका । यता माहारग-दुगस्य उकासप ।।२२|| गोगा तिम्पपरनुमपि पसीमार । परि एका इम नरं मागाण बहुपक्षा ॥ २३ ॥ नो नस्य मनिय-दाम ·सेरापपरपाई नि इह सेसा । पुवप्पानियाणं रउपना एत्य पयडीणं ॥२४॥ उद्धरिया जा पयडी वाभो पुर्व थिणदितिग- पिछ । वाणुगंधिचउर्ग पीस तिरियनरगाऊ ॥ २५ ॥ नरगदुगं तिरियदुर्ग नरदुगपणजाइरलजुयलं च । तेययकम्मय आइमरहिया संगणसंदणणा ॥ २६ ॥ बनाइचउमगुरुलहुउस्सामुवधायपरपायाय । उज्जीयमहाविहगइतसवापरपज- पोपं ॥ २७ ॥ पिरसुंभइयछ चिय सप्पटियवस्वं तहा य दुभगं च । दुस्सरणएजजसकीतिनिमिण तह नीयगोयं च ॥ २८ ॥ पछाडी पयदी उफोसपएसियाभो पकरइ । मिच्छो तत्थ य मणुहुग-पंचिंदियउरलदुगमेव ॥२९॥ तेयगकम्म- गपनाइचउभारलहुवरापपरयाय । ऊसासं तसवायर-पज पत्तेयथिरअथिरं ॥ ३० ॥ सुभजुयलअजसनिमिणं एयाओ पंचवीसईपपडी । मोनु सेसिगयचा पपडीयो सम्मदिद्विस्स ॥ ३१ ॥ मा गच्छंबी बंधे काओ वि सासायणो पुणो बधै । नगरं तयुनेसो जोगो नो लम्भई देणे ॥ ३२ ॥ इगचचालीसाए पयहीणं मिच्छदिडिओ जीवो। मूलपयढीण नाम रमुत्तरपपढीण जह जोगं ॥ ३३ ॥ अपयरपंधगो उकसंमि जोगमि घमाणो उ । उक्सक्थं पकरइ जाओ भणियस्स रूपात्रो ॥ ३४॥ पणवीसइ पगडीओ सम्मदिहिस्स टुति वैधम्मि । वाणु वि मज्झे उराल-यतेयकम्मइर्गपयडीओ ॥३५॥ बनाइयउभगुरुलादुनगयं वायरं च पत्तेयं । अधिरामुभाऽनस पिय निर्माणपनरसपयडीणं ॥३६॥ अपजेगिदि जोगनापस तिगरीसई हि पयडीहि । निष्फनो जो पुर्वि भणियो बंधो उ ते गेव ॥ ३७ ॥ वज्झमाणेणं समग पाविजइ उसो इई पंथो । उपरिमगेम पगवीसपभिड्वसु भागाणं ॥ ३८ ॥ बाहुलचा नो लगभई उ तब सेसगाण एयाग । मणु- दगपणिदिलाईभोरालिभंगुवंगं च ॥ ३९ ॥ परघूसासतसं पिय थिरपनं सुभानसं] च इपदसगं । मह जोगं पजत्तेगिदिय-

·प्रकरणम्
अपनचपतसाणं ॥ १० ॥ जोगेणं पणवीसइधण सहेर बन्झमाणेणं । उकसबंधो लभइ छवीसइपभिइवधेसु ॥ ४१ ॥
१२० नो लाभइ भागाणं पउरता नयिय देट्टिी बंधे। तेवीसइमे तत्य य एयासि बंधविरहाओ ॥ ४२ ॥ ते विय तेवीसपणवीस-.
ईयवधा उ सम्मदिद्विस्म । न भवंति देवपज्जत-पशुपायोगबंधस्स ॥ ५३॥ पंपगत्ताओ तस्स य तो एसिपि पंचवीसाए।
पयोग भणियामा तेवीसा पनपीसाए ॥ ४४ ॥ वझमाणेणे समग उपसजोगो उ सत्तविहबंधी। उकिर्ड पकोई मिच्छद्दिद्दी
गिभी पैध ॥ ४५ ॥ इप उत्तरपयडीणं उपिकट्टपरसंबंधसामि । युतं संपइ इयरं पयढीणं बंधसामित्त ॥ ४६ ॥ कमपचं
पि य मोनुं वइचिचना भो गयकाराणं । भगिऊणं करिसओ जंतू उक्कसपएसाणं ॥ ४७॥ वधं पकरइ तह केरिसो य
इसराण कुणइ यति । सामन्त्रलपखणं इहप वार दुन्दंपि भणेइ ॥ ४८ ॥
सनी उपजोगी पन्नत्तो पयडिपंधमप्पयरो । कुणइ पएसकोसं जहन्नय झाणविवरीयं ॥ ९७ ।।
टी० इह मनो विकल्पलब्धिसंज्ञेत्युच्यते, सा यस्यास्त्यसौ संज्ञी, स मदेशबन्धमुत्कृष्ट करोतीति संटकः उत्कृष्टप्रदेश-
पन्यो हि चीनचेप्टस्य भवति। चेष्टा च समस्तजीवराशिमध्ये संशिन एवं सीबा भवतीत्यस्य ग्रहणम् । ननु संज्ञी कि सोऽपि
तमाशुष्ट फरोति ? नेत्पाह- पजतो ति ययायोग सम्बन्धा, अपर्याप्तात्पर्याप्तस्य तीचेष्टलादिति भावः । स चाल्पव्या-
पारोऽपि भावोत्पाई-उपनौगि 'चि सरिसृष्टयोगे व्यापारे वर्तमान इत्यर्थः । पर्वभूतोऽपि यदि यदीनां ज्ञानावरणादि-
महतीनो बन्धको भवति, तदा मागबाहुल्यादुत्कृष्टत देवयन्धो न लम्यत इत्यार- पपडिपमप्पयरो 'नि प्रकृतिबन्धमाश्रित्या-
सतरो विवक्षितप्रतिघन्यकेवरपरकृवियाधफ इत्यर्थः । एतापविशेषणविशिष्ट एक जन्नुभदेशवन्धं करोत्यतः पूर्वोतो.
॥१२०॥

·स्कृष्टमदेशबन्धकजन्तुनाम नुक्तान्यप्येतानि विशेषणानि द्रष्टव्यानि । 'जहन्नय जाण विवरीय'चि उक्तविपरीत जन्ती जयन्यक पदेशगन्ध जानीहि । इदमुक्तं भवति । असली जयन्ययोगो लब्ध्यपर्याप्तको विवक्षितप्रकृतिबन्धोपु बहुभकृतिवन्धको मूलो- पसरवीनां जयन्य प्रदेशंपन्धं करोति । अतो वक्ष्यमाण मयन्यप्रदेशबन्धकजन्तूनामेवानि विशेषणानि द्रष्टव्यानीति गायायः ।। ९७ ॥ इदानी मनमेमोत्तरप्रकृतीनां जघन्यमदेशबन्धस्वामित्वमभिषितमराह - भा० सन्नी गाहा सुगमा अह पत्थुप उत्तराण पयडीणं । पभणइ य जहन्नबंध-सामितं घोलगाहाए ॥ ४९ ॥ घोलणजोगि असन्नी बंधइ चउ दुन्नि अप्पमत्तो य । पंचासंजयसम्मो भवाइसहमो भवे सेसा ॥ ९८॥ टी० नरकदेवायुपी नरकद्विकं चेत्येताश्चतस्वः प्रकृती?लमानयोगः-परावर्तमानयोगोऽसञी वधाति । जघन्यप्रदेशा इति मनमाछभ्यते । वयादि-पषिच्यादयश्चतुरिन्द्रियावसाना देवनारसे पुत्पत्यभावादेवत्यकृतिचतुष्टयं न बध्नन्तीति नेहाधि- नियन्ते । असञ्जयप्पपर्याप्तस्तथाविधसड्क्लेशविशुद्धपभावान्नैतद्वन्नात्यतः सूत्रे सामान्योक्तावपि पर्याप्तकोऽसौ द्रष्टव्यः । सोऽपि योकस्मिन्नेव चाग्योग काययोगे वा चिरमवनिष्ठमानो गृह्येत वदा तीवचेष्टा भवेत्, योगात् योगान्तरं पुनः सङ्क्रामतः सभागादला चेष्टा भवतीवि परावर्तमानयोगस्य ग्रहणम् । ततश्च परावर्चमानयोगोऽष्टविधं वघ्नन् पर्याप्तोऽसञ्झी स्वमायोग्य- सर्वजपन्यीयें स्थितः प्रस्तुतमकृविचवृष्टयस्यैकं चतुरो वा समयान यावज्जधन्यप्रदेशबन्धं करोतीति परमार्थः । पर्याप्तनयन्य- योगस्पोटष्टतोऽपि चतुःसमयावसानत्वादुरिंधाप्येष कालनियमो द्रष्टव्यः । ननु पर्यावसनी किमिति, प्रस्तुत कृतिचतुष्टयं. न बनातीति चेत् ? उच्यते, प्रभूवयोगवाजयन्योऽपि हि पर्याप्तसङ्गियोगः पर्याप्तासयुक्तष्थ्योगादप्यसयेयगुण इत्पलं MAY ·-- करण ॥२१॥ . - विस्तरेग । 'दुमि भापमनो नि घोलणयोगि 'त्येतद् अत्रापि सम्बध्यते । ततश्च परावर्त्तमानयोगोऽष्टविधायकः स्वमा- योग्यसर्वत्रयन्पो व्यवस्थितो नाम्न एकविंशत्यक्तीनन्नममत्तयतिराहारकदिकं जयन्यप्रदेवं बध्नाति । विशद्वन्धेऽप्येत- प्यते, परै तपासा भागा इत्यैकनिंगद्वन्धग्रहणम् । एतच्च प्रकृतिट्यमन्यत्र न बध्यत इत्यामत्यतिग्रहणम् । शेषं पूर्ववत् । 'पनामनपसम्मो भवाइ 'त्ति देवटिकवैक्रियटिकतीर्थकरनामलक्षणाः पञ्चमकतीर्भवायसमये वर्तमानोऽविरनसम्पदृष्टिवन्य- प्रदेशाः करोति । तथाहि-कचिन्मनुष्यः तीर्थकरनाम पदादेयत्पन्नः प्रथमसमये एव मनुष्यगतिपायोन्या पूर्वदणितां नामम- कृतिशित मन्नतः मूलपतिसप्तविधवन्धकोऽविरतसम्पन्दष्टिः समायोग्यजवन्पवीर्य स्थितस्तीर्थकरनाम जघन्यप्रदेश व नाति । नारकोऽपि श्रेणिकादिवदेवदन्यतः सम्भाति, परमिह देवोऽस्पयोगवादनुत्तरवासी रशीनारकेषु खेवम्भूनी जय- न्ययोगो न लभ्यते, अतस्तैपुत्पन्नौ नेह गृहीतः । तियवस्तु तीर्थकरनाम न बनन्तीत्युपेसिताः। मनुष्यास्तु भवायमस्ये । तीर्थकरनामसरितां नाम्न एकोनविंशतभेय बघ्नन्ति, अतस्त्रात्या भागा भवन्ति । एकत्रिंशद्वन्धस्तु तीर्थकरनामसहितः संयनस्यैव भवति, तत्र च वीर्यपस न लभ्यते । अन्येषु तु नामवन्धेषु तीर्थकरनामेव न वध्यते, अता शेषपरिहारेण त्रिंशद्व- पकस्य देवस्पैन ग्रहणम् । देवदिको किपदियोस्तु बद्धतीर्थकरनामा देवनारकेन्यच्युसा समुत्पत्रो मूलपकृतिसमुर्विधर- भको भूपरकारादिचिनारसरदर्शितवला वीर्षकरनामसहितां देवगतिपायोग्यां नामैकोनविंशति निर्तियन् स्वपायोग्यसु- पनपन्यवीय व्यवस्थितो भागसमये वर्तमानो मनुष्यो जयन्य प्रदेशबन्धं करोति । देवनारका हि ताकद्भवात्ययादेवरा- नियनुपर्प न माननीति नहाधिकृतः । वियंश्चस्वकर्मभूमिना भादिममयेऽपि बध्नन्त्येवम् , केवल ते देवगतिमायोग्याम- ·प्यास्थितिमेव पूदिनिस्वरूपां रनयन्ति, नेकोनलिंगदादिबन्धास्तेषां तीयफराहारफसहितत्वातिरथा च तदबन्धकलादत- से भागा असा लभ्यन्त इति तेऽपोइ नाधिक्रियन्ते । मनुप्पस्याप्यष्टाविंशतिवन्धकस्य भागा बहवो न लभ्यन्ते । त्रिंश- करिशद्वन्यौ तु देगविभायोग्पो संयतस्य भातस्तत्र च वीर्यपपं न लभ्यते । अन्ये तु देवगतिमायोग्या नाम्नि बन्धा एर म सन्नीत्यागेच्यैकोनत्रिंशद्वन्धकस्य पनुष्यस्यैर ग्रहणम् । ननु विर्या पर्याप्तासंबो देवगतिप्रायोग्यमेतत् प्रकृतिचतुष्टयं पध्नाति,स फस्सादिह नाङ्गोनः? उच्यते, प्रभुतयोगत्यात् , अपर्याप्तसप्रियोगात् हि पर्याप्तासञ्जियोगो जयन्योऽप्यनये- पगुणः । मुटुमो भरे सेस 'सि 'भाइ' इत्येतदनापि संन्थ्यते । भणितकादशभकृतिभ्या शेपाः नवोत्तरशतलक्षणाः मनीराश्रित्य सर्वगरम्पवीर्यलन्धियुक्तो ययासंभवं वही प्रकृतीबंध्नन् भवाघसमये वर्त्तमानः सूक्ष्मापर्याप्तनिगोदजीवो भाति जयन्पपदेशबन्धकः इति शेषः । सर्वासामप्पन बन्धसद्भावात् , सर्वजघन्यवीर्यस्य चाय भावादिति गायार्थः ॥ १८ ॥ भवानन्को मपनि कर्ममदेवादानवियादिभिः द्वारैः स्वरूपतः प्रदेशबन्धः । परं कस्माद्धेनोरमुं जीवः करोतीति वक्त- व्यमिति प्रश्नपाय प्रदेशबन्धस्य प्रसङ्गतः पूर्वोत्तानां प्रकृतिस्थित्यनुभागानां च हेतूनिरूपयनाद- भा० पोलणनोगो परिपत्-माणगोगो असनियो जीवो । जहन्नपएसा बंधइ चउपयडी ता उ पुण एया ॥५०॥ मरगदुगं नरपाई देगाउँ तह य पुढविमाईया । चारिदियावसाणा देवेसुं वय नरएमं ।। ५१॥ उप्पचिप्रभावामओ इय पयडि- पउपप न यति । असग्निपजचो तह संरेसविमुद्भिरिरहा उ ॥ ५२ ।। एवं पयडिचउकं नो बंधा तेण उचरियनाया। असनो पनको मुचेऽणुचो नि दडवो ॥ ५३॥ सोषिय इग जोगडिभो उक्कडजोगो भवेन तेणुत्वं । पोलणजोगो अविह- ·भकरणम् १२२॥ पंधगो सबलहरिरिभो ॥ ५४ ॥ पत्थुपपयडिचउकसगै चउरो व समया जा । जहन्नपएसबंध पकरेंई एस परमत्यो॥ ५५॥ पञ्जचजहन्ननोगो सब्युकोसो वि समयचउर्ग जा । एसेप कालनियमो उत्तरमुचे पि दद्ववो ॥ ५६ ॥ पज्जत्तसन्निजोगी जाम्रो विहु पनअमणजीयस्स । उपसोगाभो बिहु असंखगुणिभो चि फिर होइ ॥ ५७ ॥ तो परजोगभाषा पन्ज- पागसमिणो न गहति । पकयं मुक्त तह किर वंथा दुग्नेय अपमत्तो ॥ ५८ ॥ पोलणजोगी अवविबंधगो त्ति सर्पओगलहु- चिरिओ । अपमनो धनी नास्सिगतीसपपदीयो ॥ ५९॥ जनाएस बंधड़ आहारदुर्ग ति तीसर्वये वि । एवं बझाइ नार अप्पा भागा नहिं पनि ॥ ६० ॥ इय एकवीसबंध-गहण अपमचसंजयावन्नो । बंधइ आहारदुर्ग तह पंचासंजयस- म्यो नि ॥ ११ ॥ अपिरयसम्मो पपडी देवदुगविउद्दिजयलविल्पयरं । पंच इमाश्री भवपदम-गम्मि सर्मपम्मि बर्सेतो ॥६२ ॥ 'जान्नपएसा करा नत्य नरो कोइ नित्ययरनाम । धिय देवमाम्मी उववन्नो पढमसमयम्मि ॥ ६३ ॥ मणुयगईपाओगा पुगुप्सा नामपटिभो तीस | बंधतो मूलिल्लिगपपडीओ सत्त वनो ॥ ६४ ॥ अविरयसम्मो नियनोगजनविरिओ उतित्पपरनामे । नानापरमं पद परमिह अइअप्पपिरिपत्ता ॥६५॥ गुत्तरवासी गेझो तह नरही वि तित्ययर- नाम । पंधर नारे तत्य प जाननागो उ परिसभो ॥ ६६ ॥ नो लम्भइ वेग तओ. नरयुप्पत्तेण नेह अहिगारो । तिरिया नो नित्ययरस पंगा वेण नो गहिया ॥ ६७ ॥ मणुया उभवाइमए समए तित्यपरनामसहियाओ । नामिगुणतीसप- यो ती किंतु उदि अप्पा ॥ ६८॥ मागा भांति तेणि-गुणतीसयो न पत्य संगहियो । तित्ययरसहियनामिग- तीसा बंधे जाणे ।। ६९ ॥ वत्थप्पं पुण विरिय नो लम्भह सेसपमु नामस्स । वधर्म वित्ययरं न अस्यि तेजबरियतागा ·॥ ७० ॥ सोसाइबंधी ऐवररा ना मामाइममि समर्याम्म | घेप्पड़ तित्ययरस्स उ तह मुरपेउपियदुगाणं ॥ ७१ ॥ पद्धति. स्थपरनामा मेरइयमुरहि चपिय उम्पन्नौ । सनविहधगो भूय-कारपभिइणवक्खाणे ॥ ७२ ॥ वनिया वित्ययर-संजुर्य गुरगईइ पाभाग । नाममुणतीसरयडीनिवर्ततो सपायोग ॥ ७३ ।। अइलहुजडन्नविरिए पवत्यिो जम्माइसमयfrम । परमाणो मणुओ जानवधं निवत्तेइ ॥ ७४ ॥ पडिचर एवं भवपचयी मुरा प नेरइया। बंधति नेव गि नादिगया तह य तिरियाभो ।। ७५ ॥ अम्मभूमिसमुत्या जम्माइपसमयए निति । एवं नवरं ते सुरगइनोग- सोसायटीयो ॥६॥ प्रवृत्तसपाओ विरयंती न गुणतीसपभिईया । बंघट्टाणा ज ते वित्ययराहारदुगसहिया ।। ७७ ॥ बाझे तिरिमाण 3 नित्ययराहारसंभयो नत्थि । बधैं तो किर नेसुं लभते अप्पभागायो । ७८ ॥ इय ने विदु मागिपा मगुगएरा उ अहीसम्मि । बहुभागा लब्भनी सो वि न घेपर तहा तीसा ॥७९॥ इगनीसा वि य बंधा सुरग- इनोगा उ संजयरसेर । हुंची नहुनपीरिययभावभो ते रिनो गेज्झा ॥ ८०॥ सुरगइजोगा नामे अन्ने बंधा वि संतिनो वेइ। इयपरिमारिय इग-नीस (गुगनीस) बंधगसोव मणुयस्स ॥ ८ ॥ गहण कयंति विरिओ पन्जअमन्नो उ सुरगईजोगा। एवं पयदिचउर्फ पंधर नारं तहिं पिरियं ।। ८२ ॥ पहुगं तेग न गेझो जेणं अप्पजसन्निजोगाउ। जोगो पजचासन्निस्स उ रहोरि संसगुणो ॥ ३ ॥ महुमो भये सेसा इमस्स वयणरस उ एम भारत्यो । पत्थुयगाहुचाणं पयहीण इगारसायं जा ॥ ४॥ सा नानरस्सयरूषा पयडीउ आसज । बहुमो निगोयनीवो अपजो अप्पविरिओ य । ।। ८५॥ भवपदमगसम- यामी पाहमाणो उ बंधगो होइ । जहन्नाण पएसाणं मध्झाहारो इमो फज्जो ॥ ८६॥ पयहीण चंघभावा सबासि सवअप्प- ·शतक- प्रकरणम् विरियस्स । एत्येव य सम्भावा एसो बधाइपो होइ । ८७ ॥ सत्तरस मुहुमप्पभिई गाहाचग इमं समक्खायं । तन्भणणा- ओ एस पएसाण गणविहीदारं ॥ ८८ ॥ अह पयहीण टिईणं अणुभागाणं तद्दा परसाणं । वध कुणंति जीवा हेहि हित मणिमो ॥ ४५ ॥ योगा पपडिपएसं ठिइअणुभार्ग कसायनो कुषाइ । कालभवखित्वेक्खो उदओसविवाग अविवागी ॥२९॥ टी० योगः पूर्वोक्त शब्दार्थः शक्तिरुत्साहः पराक्रमः वीर्यमिति यावत् , तस्मात् योगा प्रकरणं प्रकृतिः, कर्मगा झा- नावरणादिस्वभावः । प्रकृष्टाः पुद्गलास्त्रिकायदेशाः भदेशाः, कर्मवर्गणान्त पानिनः कर्मसन्याः। प्रकृयश्व प्रदेशाच प्रकृतिम- देशमिति समाहारः। सजीया करोनीति सम्बन्धम्। प्रकृतिप्रदेशयोोंगो हेनुरित्यर्थः एतदुक्तं भवति-यद्यपि पूर्व मिथ्यात्वाविर- विकपाययोगाः सामान्येन कर्मणो वन्थहेतच उक्ताः, तथाप्यापकारणतयाभावेऽप्युपशान्नमोहादिषु केवलयोगसद्भावे घेदनीयल- झणमनिस्तस्सदेशाव वध्यन्ते । अयोग्यवस्थायां तु योगाभाये न यध्यन्त इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञायते प्रकृतिप्रदेशवन्श्योग एस प्रधान कारणम् । नन्वयं योगः किं स्वरूप कियान् भवति? सर्वजीवानां च सहस्रो चिसशो वा भवति ? इत्यत्रीभिधीयते। योगस्तावत् जीवस्य चीर्यमुच्यते इत्यसकदुक्तम् । तत्र सूक्ष्म निगोदस्यापि सर्वजघन्यवोर्यलब्धियुक्तस्य प्रदेशाः केचिदसवीर्याः केचित्तु बहुबहुतस्वहुतमादिवीर्यपिताः । तत्र सर्वनधन्यवीर्ययुक्तस्यापि मदेशस्य सम्बन्धिवीय प्रज्ञाछेदेन च्छियमानमसङ्ख्ये- यलोकाकाशप्रदेशभमाणान् भागान् प्रयच्छति । तस्यैवोत्कृष्टवीर्ययुक्त मदेशे यद्वीर्यं तदेतेभ्योऽसङ्ख्येयाणान् भागान मय- ·छति । उक्त च "पनाए छिज्जन्ता असंखलोगाण जत्तिय पएसा । तत्तिय वीरियभागा जीवपएसम्म एक ॥१॥ सवजहन्ने चिरिए जीवपरसंमि एचिया सखा । तत्तो असंखगुणिया बहुविरिए जियपएसम्मि ॥२॥" ति तत्र जपन्यवोर्यभागेन युक्तानां तत्पदेशानां समुदायः समानमानीयात्वादेका वर्गणा, एकेन वीर्यविभागेनाधिकानां तस्वदेशानां समुदायो द्वितीया वर्गणा, वीर्यभागवयाधिकानां वरदेवानां समुदायस्तृतीया वर्गणा, एपमैकस्या आकाशगेरसस्पेयभागे यावन्तः पदेशाः तावत्यः एकोनादिकमेग वर्गगा वाच्याः । तावासकल्पनया पट् स्थाप्यन्ते । जघन्यवर्गणापदेशागासड्ख्येयवीर्यभागा- निता अग्यसंस्करसनया दशभागान्विता स्थाप्यन्ते । ते च प्रदेशा एकैकस्यां वर्गणायामसख्येयमतरमदेशमाना अप्यसत्तस्प- वा २५/२६ नया वयक्षपः स्याप्यने । इदमेकं वीर्यस्सर्दकम् । इत ऊर्जुमे केन यादिभिर्वीर्यमागैरपिकास्तरप्रदेश नल- १४/१४/१४) भ्यन्ते। किं तर्हि ? असङ्ख्येयलोकाकासप्रदेशतुल्यैरेव वीर्यभागैरधिकास्तत्मदेशाः माप्यन्ते, अतस्तेषामपि समानवीर्यभागानां समुदायोः द्वितीयस्पर्द्धकस्याया वर्गणा, तत एकैन वीर्यभागेनाधिकानां समुदायो द्वितीया वर्गणा, एवमेकोत्तरष्टदिक्रमेणैता अपि श्रेण्यसङ्ख्येयभागवत्तिप्रदेशराशिमाना वाच्याः। एतासामपि समुदायो द्वितीय वीर्यस्पर्द्धकम् । इत ऊई पुनरप्येकोत्तरदृद्धिर्न लभ्यते, किं वर्हि ? अस- १२/११/११ / ड्रत्येयलोकाकाशप्रदेशतुस्पैरेव वीर्यभागेरधिकास्तत्प्रदेशाः प्राप्यन्ते, अतस्तेनैवक्रमेण तृतीयं सर्दकमा. १०/१०/१०/ रभ्यते । पुनस्तेनैव क्रमेण चतुर्थं पुनः पञ्चममित्येवमेतान्यपि वीर्यसकानि श्रेयसव्येयभागवनिप्र-

·प्रकरणम्
॥११॥
+
देवमानानि बाच्यानि । एतेषां च [एतापना सर्दकानां समुदाय एकं योगस्थानकमुच्यते । इदं तावदेकस्य सूक्ष्मनिगोदस्य
भवाद्यसमय जिघन्यवीर्यस्य योगस्थानकमभिहितम् । वदन्पस्य तु किञ्चिदधिकवीर्यस्य जन्तोरनेनैव क्रमेण द्वितीय योगस्या-
नमुत्तिष्ठति । तदन्यस्य तु तेनैव रमेण कृतीयम् । तदन्यस्य चतुर्थमित्यमुना मेणैनान्यपि योगस्थानानि नाना-
जीवानां कारभेदेनेकजीवस्य वा श्रेणेरसयेयभागवनिप्रदेश राशिमानानि भवन्ति । ननु जीवानामनन्तत्वात दाद योग-
स्थानान्यनन्नानि फरमान् न भवन्ति ! नतदेस, यत एकैकस्मिन् सहने योगस्याने अनन्ताः स्थावरजीवा वर्तने, सास्त्य-
ककस्मिन् गहने योगस्थाने मसाल्याता वर्तन्ने, तेषां चकेकमेव विवक्षितमतो विमदनानि ययोक्तमानान्येव योगस्थानानि
भाति । तत्र पर्याप्ताः सर्वेऽपि समायोग्ये सजियन्ययोगस्याने नु जयन्यतः समयमुत्कृष्टतश्चतुर समयान यावद् वर्चन्ते । ततः
परपन्पयोगस्यानगुपनायने । स्वमायोग्योत्कृप्योगस्थाने जघन्यतः समयमुत्कृष्टतात द्वौ समयौ, मध्यमेषु तु जघन्यतः सम-
'यमुरझप्टनरतु फचित्रीन, फपिचचरः, वचित्पञ्च, क्वचित् पद्, क्वचित्सप्त, क्वचित् स्वप्टौ समयान्यावर्त्तन्ते । अपर्या-
माग्नु सबैऽप्येकस्मिन् पौगन्धाने एकमेर समयमवतिष्ठन्ने । ततः परमसह येय गुणवदेषु प्रतिसमयमन्यान्ययोगस्थानेषु
महामन्ति । अयं चैतावानपि योगो मनामभृतिसहकारिकारणवशात् संक्षिप्य सत्यमनोयोगादिभेदभिन्नः पूर्व पञ्चदशया
प्रोक्तास्तदेवमुकरवरूपयोगे जयन्पे नपन्यं मन्यमे मध्यममुस्कृप्टे तुकृष्टं प्रदेशान्य जीवः करोतीनि स्थितम् । 'दिइ अणुभाग
यसापभा णानि स्थान स्थितिः फम्र्मणोऽन्न महादिसतिसागरोपमकोटीकोटिपर्यन्तमवस्थानमित्यर्थः । अनु पश्या-
दनोपरफाई भजनमनुभपर्न यस्पासायनुभागः, स्वयपरिष कर्मणो रस इत्यर्थः । स्थिविधानुभागच स्थित्यनुभागमि-
॥१२४॥

·मीदापि समाहाररतनी फायरमात् करोति निर्वयतीत्यर्थः । कषायाः पूर्वोक्तशब्दार्यसरूपसङ्ख्यास्वजनितो जीव- म्याध्यासायविशेषः कपापशन्देनेहोच्यते । फपाया खुदीर्णा नानाजीवानां फालभेदेन एकनीवस्य वा सर्वनवन्याया अपि शानापरणादिकम्मस्थितेनिवर्चकान्य सदस्येयलोकाफाशप्रदेशप्रमाणान्यन्तर्मुर्तिकान्यध्ययसायस्थानानि जनयन्ति । समया. विकानपन्यस्थिनिकानि तु न पर तेभ्यस्तानि विशेषाधिकानि जनयन्ति । द्विसमयाधिकतज्जघन्य स्थितिजनकानि पुनस्त परानतरेऽभ्यस्तानि विशेषाधिकानि जनयन्ति । त्रिसमयाधिकतजपपस्थितिजनकानि.तुत एवानन्तरेऽभ्यस्तानि विशेषा- शिकानि स ममयोत्तरदतनान्यस्थितिजनकानि विशेषाधिकानि तावत् वाच्यानि यायते एव कपायाः समयौनोत्कृष्टज्ञा- नापरणादिस्थितिमनमाध्यवसायस्पानेभ्यः सर्वोत्कृष्टरियविजनकाध्यवसायस्यानानि विशेषाधिकानि निरर्तयन्ति, एतानि च मयिपि मीलितान्यम स्पेयलोफाफाशमदेशममाणान्या भान्ति । अमीपांच स्थापनादिकिश्चिदिशेपस्वरूपं यया 'उको- रासंदिगोप ईसि अहमजिसमेणारी 'ति गाबादलविवरणे पूर्वमुक्तं मया द्रष्टव्यम् । तदेवमेतैः कपायनिताभ्यवसायस्यानैर्ज- पलाकर्मणः स्पितिः कपायप्रत्ययात् सिद्धाः। तपामेय कपायाणां सम्बन्धि यद्दलिकमुदयमाप्तं तत्र पदनुभागस्थानकमुदेति, चैन नीरस्प योऽध्यमायो नन्यते, पदशेन य पैमानकर्मणामनुभागो निप्पद्यते । तया धनुभागस्यैकपरमाशुगतभागादिका पदफारसाना मपणा ययाऽनिनियादरएगरपाने कना, तया द्रष्टव्याः । तेषां चानुभागस्पद्धकानां सिद्धानन्तभागनि- नामभयेभ्योऽनन्तगुणानां समुदाय प्रथममनुभागस्यानकं भात्यन्येषु त्वधिकरसेपु स्मन्येषु वैनैव क्रमेण द्वितीयं तावत्प्रमाण- १ गाण ३१ बतराईम्।

·भकणरम
१२५॥
मेगनुभागस्यानामुनिष्ठति । अन्येषु संधिकरमेषु स्कन्धेषु तेनैव गमेग तृतीयमनुभागस्पानकमुनिष्ठतीत्येवं सर्वेष्वपि कपाय-
फर्मस्कन्धेप्यसपेयलोकाकाशप्रदेशममाणान्यनुभागस्यानानि भवन्ति । ज्ञानावरणादिसमस्तकर्मस्कन्षयेतावन्त्येवामूनि
भवन्ति । परं वादिह फपाया एवं कारणत्वेन विचारयितुं प्रक्रान्ता । तत्र जयन्यानुभागस्पानानि उत्कृष्टतचतुरः समयान्या-
पदये समागन्छनि । मध्यमानि तु कानिचित्रीनपराणि चतुरोऽन्यानि पश्चान्यानि पढऽपराणि सप्लान्यानि त्वष्टौ समयान्
पापदुल्लष्टत उदये समागच्छन्ति । उत्कष्टानुभागस्यानानि तत्कृष्टतो द्वौ समयौं यावदुदये समागच्छन्ति । ततः परं सर्वमान्य-
सरातते । जयन्यतस्तु सर्वाण्यपि समयस्थितान्येव भवन्त्यतस्तजन्यो जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदमिन्नोऽध्यवसायोऽप्येतावका-
सस्पितिक, एव भवति । तेन च जपन्यादिभेदेनाध्यवसायवैचित्र्येण वध्यमानकानुभागो जघन्यादिभेदविचित्रो
जम्परे । मना कषापानुभागजनिवाष्पवसायचिम्पनिर्वखान् कर्मणामनुभागः कपायरत्यया सिद्धः। मिथ्यावाविरति-
कारणदपामारेऽपि हि कायसन्नारे पपचादिपु स्पित्यनुभागबन्धौ भवता, फषायामाचे तूपान्तमोडारिषु न भवत इतीहाप्य-
वयव्यतिरेकाभ्यां शायदे स्थित्यनुमागवन्धयोः कपायाः प्रधानं फारणम्। अत्रोक्तमप्यर्थमनवगच्छन्नाइ-ननु पूर्व मिथ्यावा.
रितिकपाययोगा बन्यतया उक्ताः, अत्र तु प्रकृत्यादिचतुरूपस्यापि कर्मागो योगकपायरूपं कारणद्वयमेवोक्तमिति कथं न
पूर्वापरपिरोपः । मनूक्तमत्र यदुतान्ययव्यनिद्रकानुविधायित्येन योगाः कषायाम प्रधान कारणम, तेपा नु योगकपायाणां
साफारिफारणत्वेन पापियमाणत्वात् मिथ्यात्वापिस्त्योरन्येषां च ज्ञानापरणादिकम्मदेशक्षेत्रकालादीनां कारणत्वपनिवारि-
तमेवातः पूर्वोकपपि विपापा दृष्टोत्यले विस्तरेण । तदेवं च्यारुपात पूर्वार्द्धम्, नव्याख्याने प पूर्वमनेकस्थानेश्वरषां च
॥१२५॥

·गाथापामुत्तरस चाल्पबहुलचिन्तायामनिशयोपयोगिलात् प्ररूपितानि योगस्यानस्थितिबन्धाध्यवसायस्थानानुभागवन्माध्य- वसापस्थानानि लेशतः विस्तारार्थिना तु कर्मप्रकृतिरन्वेपणीयेनि । साम्प्रतमित्थं वद्धस्य कर्मण उदयो यया भवति, तथा मोपनो दर्शयिपुराइ' कालभव' इत्यादि इह तावत् मूलमकृत्यो ध्रुवोदया उत्तरमकृतयोऽपि झानावरणपञ्चकचक्षुरचक्षुर- चपिकवलदर्शनावरणमिथ्यात्यतैजसकार्मणवर्णादिचनुष्कागुरुलघुस्थिरास्थिरशुभाशभनिर्माणान्तरायपञ्चकलक्षणाः सप्तर्षिश- विधुरोदया एव, सर्वेषां जन्तूनामुदयन्यवच्छेदादागवत् प्रकृत्युदयः कालभवादिनिरपेक्षो निरन्तरं भवत्येवेत्यर्थः । शेपाणां तु निद्रापञ्चमायुरप्रकृतीनां कालभवसेनापत उदयः प्रवर्तते । तथाहि-निद्रावेदादीनां मायो रजन्यादिकाले उदयो भवतीति कालपेसत्यम् । नारफविर्यड्मनुप्यदेवभवैकान्तयोग्पानि च नरकगत्यादीनि तु तं तं भवं पाप्योदयमागच्छन्तोति भवापेक्षित्वम्। आनुपू गुदपय वेगापेक्षः पूर्ववदेवेत्यर्थः कोऽपि निद्रोदयः कालं ग्रीय, भवं पृयिव्यादिकं (क्षेत्रं सजलादिक) प्राप्यातिशयेन मपति इति फालादिवयापेक्ष्यः । एवमन्यत्रापि सघिया भावनीयम् । उपलक्षणं चैतदन्यथा द्रव्यभावाद्यपेक्षोऽपि प्रकृती- नामुदयो भवत्येव । तथाहि-स एव निद्रोदयो भक्षितमाहिपदधिद्वन्ताकादिद्रव्यस्य तत्तद्रव्यमवेक्ष्य भवन् द्रव्यापेक्षवित्त स्वास्थ्यादि भावमपेल्प भवन् भावापेक्षः। एवं त्रश्चन्दनाङ्गरागारोग्यत्वादिद्रव्यभावापेक्ष्यः साताद्युदयोऽपि भावनीयः, तदेवें संक्षेपेणोदयः प्रोक्तः । अथा संक्षिप्तवरप्रकारेण विविध उदयः, सविपाकोऽविपाकय । यत्र स्वस्वभावव्यवस्थित स्वरूपेणैव वर्णादि इत्यसौ सविपाकोदयो, यथा मनुष्यस्य मनुष्यगतिपञ्चेन्द्रियजात्यादितद्भवप्रायोग्यकर्मोदयः। यत्र तु पायो निरसीकृतं लिपुकसदामसइनान्तं परमऋविभावेन कर्म वेद्यते, सोऽविपाकोदयो, यया तस्यैव मनुष्यस्य मनुप्रगनिभावेन वेद्यमानानां ·मकरणम ॥१२॥ नरकतिर्यदेवगतोनामुदयः । तस्मात् सरूपेण परंरूपेण वा पेदितमेव कर्म क्षीयते नान्यथेति गायार्थः ॥ ९९ ॥ तदेवमत्र यो- गस्थानानि कारणम्, प्रकृतिप्रदेशाध तस्कार्यमित्युक्तम् । तया स्थितिबन्धाध्यवसायस्थानानि कारणम् , स्पितिविशेषाश्च वत्कार्यम् । अनुभागवन्यस्यानानि कारणम्, अनुभागच तत्कार्यमित्यप्युक्तमत एतेषां सप्तानामपि पदार्थानां परस्पर- मलाबहुत्वचिन्तयन्नाद- भा० जोगागादा जोगो देऊ पयडीण तह पएसाण । जे भणिये तहि मिच्छाचिरइकसाया वि हेउ ति ॥२०॥ जइवि हु सामदेणं भणिया उ तदापि वेसि विरहे वि । उपसंताइगुणेझे केवलजोगस्स भावे वि ॥ ९१॥ येयणियकम्मपगई वस्स पसाया व जेण धन्झने । चउदसमगुणे जोगाभारे पुण नेव वझति ।।९२॥ इय अन्वयवहरेगाओ पयहीणं पएसाणं । बंधास जोग एर हि पमुई फिर कारण होई ॥ ९३ ॥ जोगमस्वं च इमं भनि मुहुमस्स फिर निगोंयस्स । अह ,योवविरियलदी- जुपस्स ने फिर जियपएसा ॥ ९४ ॥ के पिय अपविरिया केइ वि बहुबहुतमाइविरियजुया । तहि सवअप्पवीरियजुत्तस्स विकिर परसस्स ॥ ९५॥ ज होई किरविरियं तं पन्नाछेपणेण छिज्जतं । अस्संखलोगमागासदेससंखा उ भागाओं ॥ ९६ ॥ देई तस्वोमिट-विरियजुर्नपि फिर पएसम्मि । पिरियं न वेसि असंखगुणं जो उत्तं ॥ ९७ ॥ पनाए छिन्नता असंखलोगाण जचियपरसा । तत्तियविरियविभागा जीवपएसम्मि एकेके ॥ ९८ ॥ सवजहन्नगविरिए जीवपए- सम्मि एत्निया संखा । तत्तो असंवगुणिया वहरिरिए जियपएसस्मि ॥ २९ ॥ वीरियवगणफडगअसंखगुणणेण जोगठा- ग। ते भासखा देसि भावत्यो वित्तियो नेभो ॥ १००० ॥ पजचा सन्चेवि हु जहन्ननोगम्मि निययजोगम्मि । नहन्नेणेगं ·समप हुँतु कोमं तु पउसमया ॥ १ ॥ जहणं इगसमयं उकोसेणं तु दुखि उकोसे । मशिमजोर्गमि मान्नभो उ समय सोर्स ॥ २॥ कश्या विविचउपचछसगढसमपाउ जार वट्टी। अपज्जतया उ स एगम्मि जोगगणमि ॥ ३ ॥ इगसमयमे अच्छंति वो असंखेज्जगुणपड़ोए । पइसमय उकोसग-नोगट्ठाणेसु हति ॥४॥ ठिअणुभाग वयणे ठिइअणु- भागाण किर फसाया उ । बंघस्स हेणो फिर हयंति सहि ठिगणेण ॥५॥ किंचि सख्खं एवं नाणा जीवाण किर जया नि । उदपम्मि सम्पराया नाणावरणाइकम्माणं ॥ ६ ॥ ठीईए निवत्तणमाणि तया संखपाण लोगाण । जे आगासपएसा अमरपा नप्पपागाई ॥ ७॥ अंतोमुहूत्मेन-उझवसायट्टागगाणि जणयति । तो समयाहिय जहन्नदिइए जणगागि उक- साया ।। ८॥ तेहिं तो नाणि विसेसहियाणि तओ उ दुसमयहिपाए । ठीईए जणगाणि उ विसेसअहियाणि जावंति ॥९॥ पर निमपपपभिई महिपदिईए विरोसहिपागि । भणियवाणिय एवं सयुक्कोसा लिई जात ॥२०॥ ते वि य असंखलोगा- गासपएसप्पमाणया फपसो । टिइबंधनवसायट्ठाणाणि विसेसबुढाणि ॥ ११ ॥ हुँति व वि यावि-जंता किर वि समपारस रोचं । दरिसंनी तहि पढपय-पंतीइ.असंखयाणं तु ॥ १२ ॥ चत्वारि तओ बीयाइ पंच तइयाइ छच्च एगाई। जा उपसा उ दिई अहि चिंहि निप्पला ॥१३॥ एवं कसायनणिय-झवसायट्ठाणगेहि जणियत्ता । कम्महिईकसायकार- गिया सिद्धा वयंति चि ॥१४ा नेसिपि कसायाण जै दलिय उदयपत्तवं अत्ति । तं अनुभागहाणं उदेइ तेणे जियस्सेव ॥१५॥ जोऽक्षरसागो जणयह तस्स बसेगं तु वज्झमागेण । कम्माणं अणुभागो निफग्नइ वहि पवणया ॥ १६ ॥ अशुभागाणं जा इग-परमाणु पगइभागपभिईया ! फडगपज्जवसाणा सा सवावित्तिओं नेया ॥ १७॥ अनुभागफगाणं सिद्धाणमणवभा- ·(करमन ॥२७॥ गवीणं । अमवियर्णवगुणाणं अणुभागद्वाणयं पढयं ॥ १८ ॥ होई अहिगरसेझं तेणेव कम्मेण कम्मखधेनु । वीयमणुभाग- हाणं एवं वइयंपि विन्नेयं ।। १९ ॥ एवं किर सबेझं वि कसायरसेम कम्मबंधेसु । अस्संखषमागाई भवंति अशुभागटाणाई ॥ २० ॥ नाणावरणाइपि कम्पक्संघेच इय पमाणाई । हुंति परमिह कसाया कारणभाषेण ववखाया ॥ २१ ॥ नहि जहन्नमणुभाग-ठाणा जहन्नेण एगसमयं तु । चउसमगा उक्कोसेण हुँति तह ठाणगा जेव्हा ॥ २२॥ जहन्नण इगसमयं उकोसेणं तु दुन्नि समयाउ । मज्झिमटाणे उ जहन्नो उ समयं तदुक्कोसं ।। २३ ।। कइया वितिन्नि चउरो समया जावह हुँति उकोसं । एप पर सवत्यवि अन्नं परिवत्तए गणं ॥ २५ ॥ एवं किर वजणिो जहन्नाईभयभिन्नो सबो । एवइपकालदिइयो अझवसाओ य फिर होइ ॥ २५ ॥ वेग जहन्नाइभेयज्झवसायविचित्तयाए अणुभागो। वसंतकम्मरणो जणयइ जहन्नाइभेएहि ॥ २६ ॥ नाणामेओ तो किर कसायअणुभागझवसायाण । वइचित्तणं- निधित्तियाण कम्माण अणुभागो ।। २७ ॥ होई कसायपचय सोई वन्नियं वहिं बथे। कारणजुयलं भणियं मिच्छत्तं अपिरई चेत्र ॥ २८ ॥ पुविं सामनेणं भणियं जद्दपि हु नहा वि फिर वेसि । विरहे वि पमचाइमृहुमतेसु किर फसाएम् ॥ २९ ॥ दिइअणुभागा हुंची उपसंताई कसायविरहम्मि । ठिइअणुभागा न हुँति इय अवयवइय- एहि ॥ ३० ॥ दिइए अणुभागाणं हुँदि कसाया पहाणकारणयं । एवं जोगकसाया बंधस्स चाहिस्साचि ॥ ३१ ॥ हुतु- तमकारणय तेसि सहकारिकारणत्तेणें । वावरमाणाण इई मिच्छाविरईण अन्नेसि ।। ३२ ॥ नाणावरणाईणं तह दरखेत्तका- समाईणं । सहकारिकारणत्तं अनिवारियमेव इइ होइ ॥ ३३ ॥ पुवदल वक्खायं जोगा एमाझ्याइ गाहाए । तइवखाणे पूर्व ·अणेगठाणेसु तइ एत्य ॥ ३४॥ तह उत्तरत्य 'अप्पयवहुत्तचिंताइसोवौगिता । जोगट्टाणा तह ठिइवधावसायठा- णाओं ॥ ३५ ॥ अणुभागवंधज्ज्ञवसायटाणया लेसओ उवक्खाया। कम्मपयडिचुन्नीओ वित्यरस्थीहि तु नेपा ॥३६ ॥ एवं च विसेसेणं बंधचउक्स्स हेयवो भणिया । अह बद्धकम्मउदयो जह होई तह उ संखेवा ॥ ३७ ॥ पभणई कालभवाई- गाहाअ ण तत्य मूलिल्ला । पपडीओ धुवउदया उत्तरपयडी उ पुण एया ॥ ३८ ॥ आवरणाणं दसर्ग देसणचउमिरछतेय- फम्मइग । बनाइ चउगगुरुलहु-थिरदुगसुभजुयलनिम्माणं ॥ ३९ ॥ इय सत्तवीसपयडी धुवउदया एव सधजंतूणं । उदयवय- ठेयारा कालभवाईण निरपेक्सो ॥ ४० ॥ इय पयडीणं उदो निरंतर होइ सेसयाणं तु । निदापणगाईणं तु कालभवखेत्त- सापेक्खो ॥ ४१ ॥ जेणं निहावेवाईयाण पारण रयणिकालम्मि । उदओ होई फालावेरखतं तह य नरएवं ॥ ४२ ॥ निरि- माणुसदेवेसु एगतेणेव तेसि जोगाणि । नगगइयाणि गईपभिईणि कम्माणि तम्मि भये ॥ ४३ ।। आगच्छंती उदयं भव आ. पेक्सनण इयं कहियं । अणुपुषीए उदयो खेचावेक्खो मुणेयन्यो । ४४ ॥ अहवा निदाउदओ एनोबिहुँ पप गिम्हकालं तु । वाइभर्व खेचं सजलाईयं च संपप्प ॥ ४५ ॥ वटइ प विसेसेणं इईकालाइतिगयेक्खचं । अन्नत्यवि आजोन बुहेहि उवलक्खणं चेयं ॥४६॥ तेण स एव हि निदा उदओ कस्सविय माहिसे दहिए। वाइंगणे य असिए तहधमयेवख जा निंदा ॥ ४॥ नीरोगमणसमाहि-तणेग निदाएँ जो भवे उदओ। भावावेक्खो स भवइ एवं अन्नपि विनेयं ॥ ४८ ॥ सवि. वागो अविधागो दुविडो उदो उ तस्य सविधागो। नियनियस्वठियजं कम तेणेव स्वेणं ॥ ४९ ॥ उदयम्मी आगच्छइ सो सवियागो त्ति नह पशुस्सगई । पेचिदिपजाईविय तब्भवपाओगक म्मुदओ ॥ ५० ॥ जत्य किर थियुगसंकर- ·१२८॥ T संकेत अवरपयडिभाषण । बेइजइ कम्प्रेसो होई अविवागउदो ति ॥५१॥ जह नस्सेव नरस्स उ घेइज्जमाणेण माणुस- गईए । स्वेणं नारयतिरिदेवगईण भवे उद्बो ! ५२ ॥ जोगा पयडिपएसा कसायाणियदिइए य बंधस्स । ठाणाणिय दिइ- विसेसाणुभागज्झयसायठाणाणि ॥ ५३॥ अणुभागपलिच्छेया एवं एयाण सत्ताणाण । कारणकजविभागो जह होइ तहा निसामेह ॥५४॥ तस्य किर जोगठाणाणि कारणं पयडिओ पएसा य । तकनं तह ठिइबंधन्झवसायस ठाणाणि ॥ ५५॥ हुँनोह कारणं तह लिई विसेसा उ तस्स कजंनि । अणुभागझवसायद्वाणाणि य कारण हुंति ।। १६ ॥ अणुभागो तकनं ई सत्सन्ह तु इह पयत्याणं । अन्नोन अपबहुचवित्तणत्यं इमं आह ॥ ५७ ॥ सेटिअसंखेजइमे जोगहाणाणि हुंति सवाई । तेसिमसंखेनगुणो फ्यडीणं संगहो सबो ॥ १० ॥ तासिमसंखेज्जगुणा ठिईविसेसा हवंति नापा । ठिइयंघझवसाणाणि असंखगुणाणि एत्ताओ ॥१०॥ तेसिमसंखेज्जगुणा अणुभागे हुंति बघठाणाणि । एत्तो अणंतगुणिआ कम्मपएसा मुणेयव्वा ।। १०२ ।। अविभागपलिच्छेआ अणंतगुणिया हवंति इत्तो य । सुयपवरदिविवाए विसिट्टमइओ परिकहति ॥ १०३ ॥ टी० एकस्याः समयमसिद्धाकाशश्रेणेरसपेयभागे यावन्तः पदेशास्तत्सल्यानि योगस्थानानि सर्वाण्यपि भवन्ति । वानि चोत्तरपसापेक्षया स्वोकानीति शेषा, यथा चैतान्येतावन्ति भवन्ति, तथाऽनन्तरगाथायां सविस्तरमुक्तमिति नेहोच्यते। तेभ्यय योगस्थानेभ्योऽसख्येयगुणो ज्ञानावरणादिप्रकृतीनां सर्वोऽपि संग्रहा समुदायो मीलक इत्यर्थः । १ सङ्ख्यातीता' खल्यवधिमानस्य सर्या प्रकृतय । ।१२८॥

·" अयमत्र भावार्थ:-इह तावदावश्यकादिष्ववधिज्ञानदर्शनयोः क्षयोपशभेदादसङख्येयभेदा उक्ताः संखाइमामो खल्ल औधीनाणस्स सवपयडीओ" इत्यादिवचनात् । ततश्चैतदावरणवन्धस्याऽपि एतावन्तो भेदा भवन्त्येव, बदन्यैव क्षयोपश- योपपवेरिति । तयादि-अवधारण कश्चित् जीवो देशक्षेत्रकालभावमेदादन्यादर्श बध्नाति कश्विवन्याहनम, उदेत्यपि कस्यचि- दन्यया कस्यचिचन्ययेति । एवं नानाजीवेषु पतिज्ञानावरणादोनां शेषाणामप्यावरणानाम । तयादि-अन्यासामपि सर्वासां मूलोनरप्रकृतीनां देश वकालभावभेदेन बन्धपैचित्र्यादुदयवैचित्र्यात् चासङ्ख्येयभेदा भवन्ति । चतसृणामानुपूर्वीणां बन्धोदप- वैचित्येणासहख्येयभेदा भवन्ति । ते च लोकस्याऽसख्येयभागनिदेशराशिवल्या इनि चूर्णिकारोक्ती विशेषः। ननु जीरा- नाभनन्तलाद नेपां बन्धोदयवैचित्र्येणानन्या अपि प्रकृविभेदाः कस्मान्न भवन्ति ? नैतदेवम, सहशानां बन्धोदयानामेकत्येन विवक्षितत्वात् , विसदृशास्त्वेतावन्त एव वनेदा भवन्ति । ते च भेदा प्रकृतिभेदत्वात् प्रकृनय उच्यन्ते । तासामसङ्ख्येयभा- गानां प्रकृतिनां साइः समुदायो योगस्थानेभ्योऽसद्येयगुणो, यत एफैस्मिन् योगस्थाने वर्तमान नाजीवः कालमेटा- देकजीवेन या सर्वेऽप्येताः प्रकृनय वध्यत इति ॥ १०० ताभ्यश्च प्रकृतिभ्यः स्थिनिविशेषाः-अन्तर्मुहुर्त-समयाधिकान्तर्मू- हून-बिसमयाधिकान्त' दुलक्षणाः, असख्यातगुणा भवन्ति ज्ञातव्याः, एकैकस्याः प्रकोरसख्येयः स्थिविधिशेपैदय- मानत्वात् । एकमेप हि प्रकृतिभेदं कथिजीवोऽन्येन स्थिति विशेषेण वध्नाति, अन्यस्त्वन्येन, अपरस्त्वन्येन इत्येवमेकस्याऽपि प्रकृतिभेदस्यासख्याताः स्पितिविशेषा भवन्ति । अतः प्रकृतिभेदेभ्यः स्पितिविशेषा असख्यातगुणा इति । 'विइवन्धे- त्यादि स्थितिः कर्मणोऽवस्यानशक्तिः, तस्या बन्धः स्थितिवन्धः, अध्यवसानानि-अध्यवसायास्तिद जीवपरिणामविशेषाः।

·निष्ठन्ति जीवा येपिति स्थानानि, अध्यवसाया एव स्थानानि अध्यवसायस्थानानि, स्थितिबन्धस्य कारणभूतान्यध्यवसा-
यस्थानानि स्थितिबन्धाध्यवसापरथानान्यनन्तरगायोक्तस्वरूपाणि, स्पितिविशेपेभ्यस्तान्यसङ्ख्येयगुणानि, यतः सर्वजय-
न्योऽपि स्थितिविशेषोऽसख्येयलोकाकाग्रप्रदेशप्रमाणैरव्यवसायस्थानैजन्यते, उत्तरे तु स्थितिविशेषास्तैरेव योत्तरविशेष-
दैनन्यन्तेऽतस्तेभ्यस्ता यसपानगुणानि सिद्धानि ॥ १०१ ॥ तेसिमसंखेंजे 'त्यादि इह " अनुभागे' इत्यत्र एकारोऽ.
लाक्षणिको 'बन्धठाणाणीत्यत्रापि अध्यवसायशब्दो लप्सो दृष्टव्यो, 'हुंती'त्यस्यापि व्यवहिवसम्बन्धः । ततश्चानु पश्चात्
बन्योत्तरकालम, भज्या सैन्यतेऽन्भ्यत इत्यनुभागो रसस्वस्य धन्धोऽनुभागबन्ध, अध्यवसायस्थानानीतिपूर्ववत् । अनुभा-
गरन्थस्य कारणभूवान्य' ययसायस्थानान्यनुभागबन्धाध्यवसायस्थानानि । स्थितिवन्याव्यवसायस्थानेभ्यस्तान्पसख्ये-
यगुणानि भान्ति । स्थितिबन्धाध्यवसायस्थान खेकै झमन्तर्मुहूर्नमुक्तम् । अनुभागवन्या यासायस्थानं वेकैके जघन्यतस्साम-
यिकमुलष्टतस्पष्टसामयिकान्तमेवोक्तम् अत एकस्मिनपि नगरकल्पे स्थितिबन्धाथ्यवसायस्थाने तदन्तर्गतानि नगरान्तर्गतोच-
नीचहकस्पानि नानाजीवान् कालभेदेनैकजीव वा समाश्रित्यासङ्ख्येयलोकाकाशपदेशप्रमाणान्यनुभागबन्धाध्यवसायस्यानानि
भवन्ति । तयाहि-जयन्यस्थितिजनकानामपि स्थिनियन्या पवसायस्थानानां मध्ये यदायं सर्वलघुस्थितिबन्धाध्यवसा-
यस्यान वस्मिन्नपि देशसेवकालभावजीवभेदानामसहूप्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणान्यनुभागबन्धाध्यवसायस्थानानि प्राप्यन्ते,
द्वितीयादिषु तान्यप्वधिकान्यधिकतराणि प्राप्यन्ते इति सर्वेष्वपि स्थितिबन्धाभ्यवसायस्यानेषु तेषु भावना कार्या । अतस्त्वे-
भ्यस्तान्पसङ्ख्येयगुणानीति स्थिनम् 'एचो अणन्तगुणिआ' इत्यादि । एतेभ्योऽनुभागवन्याध्यवसायस्थानेभ्यः कर्मस्कन्धा
॥१२॥

·अनन्तगुणा मुणितव्याः, यत एवं सिद्धानन्तभागेऽभव्येभ्योऽनन्तगुणाः प्रतिसमयं गृह्यन्त इत्युक्तम् , अनुभागबन्धाध्यवसाय- स्थानानि तु सर्वाश्यप्पसख्येयान्येवोक्तानि, अत एतेभ्यः नेपामनन्तगुणता सिपैति ॥१०२॥ 'अविभागे त्यादि इह और- निम्बरसाद्यपिथपणैरिवानुभागबन्धाध्यवसायस्पानः तन्दुलेष्विव कर्मयुगलेषु रसो जन्यते, स चैकस्यापि परमाणोः सम्बन्धी केवलिपक्षया च्छिद्यपाना संबंजीवानामनन्तगुणानविभागपलिच्छेदान् प्रयच्छति । यस्माद्भागादतिमूस्मनपाऽन्यो भागो नोति- एति, सोऽविभागपलिचोद उच्यते । पूर्वभूतस्यानुभागस्याविभागाः पलिच्छेदाः सर्वकर्मस्कन्धेषु प्रतिपरमाणु सजीवानन्त- गुमा माप्यन्ते । तदुक्तम्-" गहणसमम्मि जीवो उप्पाएइ उ गुणे सपचयो । सजियाणन्तगुणे कम्मपएसेम सधेमु ॥१॥ गुणशब्देनेहाविभागपलिच्छेदा उच्यन्ते, शेपं मुगमम् । कर्मप्रदेशाः पुनः मनिस्कन्धं सर्वेऽपि सिद्वानामप्यनन्तभाग एवं वर्तन्ते अतस्तेभ्योऽप्पविभागपलिच्छेदा अनन्तगुणाः सिद्धाः । नन्वेवदरपबहुत्वं किं त्वया स्वत एखोवेक्षितमथान्येन केनचि- कपिवमित्याह ' मृयपवरो' इत्यादि । दृष्टीनां समस्तदर्शनानां पादी विचारो यत्र स दृष्टिवादा, श्रुतं-दादशाहम, तन्मध्येऽने काविशयसम्पबत्वेन प्रवरः- प्रधाना, स चासौ दृष्टिवादथ श्रुतप्रवरदृष्टिवादः तस्मिन् श्रुतप्रवरदृष्टिवादे, विशिष्टमतयः-तीर्थक- रगणधराः, परिकथयन्त्येतत्, न पुनः मया स्वयमु मेक्षितमिति ।। १०३ ॥ व्याख्यातं प्रस्तुतगायाचतुष्टयम् । तद्व्याख्याने च समाप्त प्रदेशयन्या, तत्समाप्तौ च भणित पन्धविधानद्वारम, तद्भणनेनैव समाप्त ग्रन्थप्रारम्भे यत्मतिज्ञात 'उपयोगानोगविहि' १ ग्रहणसमये जीय उत्पादयति तु गुणान् स्वप्रत्ययत | सर्वजोवानन्तगुणान् मममदेशेषु सर्वेषु ॥ १॥ २ 'णियपरि- णामेण जशहरसाणू (निजपरिणामेन जनयति रसाणून) इति सि।३ 'एष विषक्षि 'सि.

·प्रकरण
न
इत्यादि दारणापाद्वयमिति । साम्पतं निष्पत्यापनिस्तीर्णसपतिज्ञो ग्रन्यकार उपसंहरन्नाह-
भा० सेटिभसरोनपभिडगाइचउर्वति तासि भावणिया । समयप सिद्धिगआगास-सेटि असंखमागम्मि ॥ ५८॥
१०
प्रसियुमेनपएसा नत्तियमेचाणि जोगठाणाणि । नाणि य सञ्चाणि उत्तरपयभयेक्खाएँ थोपाणि ।। ५९ ॥ तेहि असंखगुणाओ
। एपदीभो नि वेण एको । जोगहाणे नागाजीयहिं बहमाणेहिं ।। ६३ ॥ कालमेघणे एगेण बावि जीपेण कम्पपयडीओ।
संधानो पसते इस पयदीण अमेखते ॥ ११ ॥ पपढीण असंपगुणा ठिई पिसेसाउ तरसरूनमिणं । ठिइबंधं तो कोई अंत-
मत पर्य रे ॥ ६२ ॥ तपि य समयन्भहित कोई दसमपहियं पापेह। फेरि पुणो बहु इचाइ लक्खणा विइपिसाउ ॥६३॥
मन्त्री तरि पपटी एकेका निहु असंखमागेहि । विइपिसेसेहि वझड़ जेणं एगा वि फिर पयही ॥६४|| कोइ जिओ अन्ने-
। यो विक्सेिसैण पंप भयो । अग्नेग विपिसेसेण एवमादि मेपहि ॥३५॥ एगाइएवि पयटीए डिइविसेसा उ हुँतसंरोज्जा ।
पति सपा नो एच ठिइबिसेसा असलेला ॥ ६६॥ देहि यो निबंध-उझवसाणाऊ असंखगुणियात्री । तसि सरुवं दु
इस रमापत्रणिया उ नीचरस ॥१७॥ जे परिणामविसेसा वैसि दाणाणि जागि किर हुंति । ताणि य निइबंध-झ-साणाणि
भनति गमपन्न १६८] साणिय कारणभूपा ढिईपघास कानावस्म । ताणि असंखगुणाई विविसेसाण भणियाणि ॥६९ ॥
वेग आननो निहु दिईविरोसो अमखलोपाण । आगासपएमाण ममेहि गरमागठाणेहि ॥ ७० ॥ निष्फाइजइ तस्मुत्त
गलरा नी पी गणेहिं । कमो रिमेमोदि विविसेसा जणिजति ॥ ७ ॥ वो वेरिनो ताणिय अस्सखगुणाणि हुंति
मिडागि । वेसि असलाणुमागध-अवमापठाणाभो ॥ ७ ॥ अणुपच्छायोत्तरकालं भन्नति अणुभविति ।
॥३०॥

·घेणं ते अणुभागा रसत्ति जो तैसि किर बयो ।। ७३ ॥ सो किर अणुभागयो तस्सञ्सयसापगणया ते ७ । अणुभागवध- ज्यवसाय-ठाणया फारणभ्याणि ।।७४॥ कजस्वरस अणुभाग-बंधनामस्स हुतसंखगुणा । ठिइवधज्यवसाणं घेणं पगमावि भणिय ॥ ७९ ॥ अंतरहुत्पमाणं बंधज्झवसायठाणयं तु पुणो । अणुभागाणेदेकं जहन्नम होइ सामइयं ॥ ७६ ॥ उकिडयो उ अह-समयमाणं जेण ठिइबंधस्स । अज्यवसायटाणे एगम्मि वि नगरसरिसम्मि ॥७७ ॥ तमझगया अणुभाग- वैषझवसायठाणया हुँति । नगरतोगयवहु उ-चनीयावाससरिसाणि ॥ ७८ ॥ नाणाजीपे आसज-कालभेएण एगनी वा ॥ आसज्जासंखेजगलोगागासप्पएसाणं ॥७२॥ परिमाणाणि अणुभाग-बंधाझवसायाणिय हुँति । तेसिं ठवणसरुवं युहेहि चुनीउ विन्नेयं १८०॥ तह निबंधज्झवसाय-ठाणमझे जहन्नगढिईए । जणगाण वि जं पढर्म सबैसि लड्यरं ठाणं ॥४१॥ ठिइबंधझवसायाण संतियं तमि देसखेत्ताण । तह कालभावजीवाण मेयउ असंखलोयाणं ॥ ८२ ॥ आगासपएससमा ठाणा अणुभागबंधया हुँति । दिइबंधद्वाणेसु दुइयाइसु अहिगमहिगाणि ॥ ३ ॥ अणुभागट्ठाणाणिय लभंति वो उ तेहि फिर, तापि । असंखेजगुणाई अणुभागद्वाणाणि ई सिद्ध ॥ ८४ ॥ परसिंर्णतगुणिया कम्मपएसा भवंति जेणेह । सिद्धापर्णतभागे अभवेहि अणंतगुणिया उ॥४५॥ पइसमयं भीहिय संगहिबंति आगमे भगियं । अणुभागसवसाय-टाणाणि य पुण समत्या वि ॥ ८६ ॥ अस्सखेया भणिया तेहि तो नेण कम्मदेसाण । अणंतगुणत्तै सिद्धं एनोऽविभागपलिच्छेया ॥ ८७ ॥ अणंत- गुपिया इति इह दिईतो इमो उ विनेओ। जड़ सरसखीरपिचुमंदवणयरसपालियास इव ॥ ८८ ॥ अणुभागधज्ज्ञासाप- द्वाहि तु वैदुलेसु इव । कम्मपरमाणुमु रसो जणयह एगेगयास वि य ॥८९॥ सो परमाणुस्सरसो केवलिपवाएँ छिन्नमाणो ·प्रकगरम उ । सनियर्णतमुणिया जत्य अविभागपलिच्छेया ॥९०॥ अइसमयाइ जाओ भागाओ नेव उईई भागो। अन्नो सो अविभा- गलियो होइ नायवो ॥९१॥ अणुभागरस विभागो पलिया एयरूवया एए । परमाणु परमाणु पइ सद्देनु कम्मखंधे ॥ ९२ ॥ सद्देसि जीवाणं भवत्यमभवत्ययागणतगुणा । अविभागपलिच्छेया संपत्ता तो जो भणियं ॥ ९३ ॥ गहणसम- यम्मि जीयो उप्पापइ उ गुणे सपञ्चयो। सवजियाणतगुणे कम्मपएसेमु सबेसु ॥ ९४ ॥ कम्माण पएसा पुण सिद्धाण विगंतयम्मि भागम्मि । सवे वि हु व ते अओ उ कम्पपएसाणं ॥१५॥ अविभागपलिच्छेयाणतगुणा हुँति इई सिद्धमिण । एनो अप्पवदुत्तं गये जत्यत्पितं आह ॥ ९६ ॥ सुपपवरदिद्विवाए गाहोत्तरदेण तस्य सुयपवरं । उत्तममुत्तं जं किर दिद्वीवा- याभिई अंग ॥ ९७ ॥ तम्मि विसिद्धमईया जिणगणदरपभिइया परिकइति । इस सेटिअसंखाई गाहाचगपि चक्खायं ॥२८॥ तत्वरखाणे य समत्यिो उ एसो,पएसबंधो त्ति । तस्स सपत्तीऍ गर्य बंधविहाणाभिई दारं ॥ ९९ ॥ तब्भणणा उवोगा जोगविद्वीपभिड्दारगाहदुर्ग । गंथारंभावसरे ने भणिय तैपि यक्खाये ।। ११०० ॥ एचो विन्नपइनो पकरणकारी इयरस गयरस । आहुवसंहरणत्यं एसो बंध इइ गाहाहि ॥१॥ एसो बन्धसमासो पिंडफ्लेवेण वन्निओ कोचि । कम्मप्पवायसुधसागरस निस्संदोत्तो य ॥ १०४ ॥ टीएपः पूर्वोक्तो बन्धसमासोः बन्धसंवेषा, कोऽपि-कियन्मात्रोऽपि, वर्णितः-भणितः, 'केनेत्याइ पिंडुक्खेवेण 'ति पिण्डस्य-पिण्डितस्य ययावस्थितस्य, फर्ममकृविद्युतविशेषादुक्षेपः तेन, एतदुक्तं भवति-यथाकर्ममकृतौ वर्णिनः तथैव मवापि, न स्वमनीपिकपा । कथंभूतो वन्यसमास इत्याह-जलपटादीनामिव निष्पन्दमात्रोऽत्यस इत्युक्तं भवति । कस्य निष्पन्द ·इत्याह-कमेगा वादा-अष्टं भगनं यत्र तत् कर्ममवादा, कर्मप्रकृतिलक्षणश्रुतं तदेव महत्वात् सागरः कर्ममवादश्रुत- सागरः तस्येति । अस्य च बन्धसमासस्यात्सस्य तस्मादुद्धृत्य भणने कारणमादायोक्तमिति गायाः ॥ १०॥ इदानीमा- चार्य 'एरात्मनो गर्ने परिनिहीऍमत्तोऽप्यन्ये निपुणमतयो जिनशासनेऽनेकशः सन्तीति दर्शयितुं उपस्थस्प बुदिर कदाचिदन्यपापि भवतीत्येतच्चाचिकपिपुराद- मा० एसो घसमासो वंधविहाणस कोई संखेवो । पिडुक्खेवणं वन्निओ ति एयस्स एसत्यो ॥ २ || कम्मप्पयडि- गुयाओ पिंटस्स य मिडियस बंघस्स । जहटियसवगस्स य इय पञ्चायतरगयरस ॥३॥ उक्खेवी उद्धारो पिंडुक्खेवो ति पेण संमिलिभो । पञ्चायो एसो फिर जहडियउद्धाररूपेण ॥४॥ कम्पपयडिमुवाओ इमं कइमेत्तो य बनिओ भणियो। नो समईए किंपिय भणियो एसोत्य परमत्थो ॥५॥ फम्मरस पगरिसेणे चाभी भणर्णति जत्थ तं भणियं । कम्मपवायं फाप्पय. डियं तपि गरुयत्ता ॥६॥ सागरमित्र तरसेमो वंधसमासो निसंदमेत्तो उ। भणियो ईई संबंधो अह गर्व परिहरिउकामो(य) ॥७॥ पन्धविहाणसमासो रइभी अप्पसुपमन्दमइणा उ} संबन्धमोखनिउणा पूरेऊणं परिकहिं तु ॥ १०५ ॥ टी० पन्धस्य मकृत्यादेः, विधानानि-भेदाः, तेषां समासः-सक्षेपः, उक्तविधिना रचितो ग्रथितो मयेति गम्य- वे, फर्थ (भून मयेत्याइ- अप्पमुय'ति प्रसिद्ध) शब्दार्थोऽत्पश्रुतेन, तथा मोऽपि कश्चित् प्रज्ञया तीक्ष्णो भवतीत्पाद-मन्दम- तिना च नतो विशापयाम्यई त पदुक्तं बन्धसमासं सिद्धान्तमणिवात् वद्वैपरीत्यसंभवे अनातिरिक्तसंभवे च 'बन्ध (मो- रखनिजग'चि धन्धा-उत्कस्वरूपा, मोक्ष:-बन्धाभावस्वरूपस्तर) निपुणाः जिनवचनान्तस्तत्वकुशलाः पूरयित्वा समञ्जस क.

·॥१३२॥ सा, शिष्येभ्यः परिकथयन्तु-परूपयन्विति गापार्थः ॥ १० ॥ प्रस्तुतप्रन्याध्ययने श्रोतननस्य यत्फलं तद्दर्शयितुमाह- भा० पगरणकचा पभगइ पविहाणप्पयाइया माहा । सा मुगमा नवरं पुण बंधविहाणा उ बंधस्स ॥ ८॥ भेया तेमि समासो संसेवो अह इमस्स गंयस्स । सौयाराणं मुयणमि जं फलं तं निसामेह ॥ ९ ॥ इयकम्मपयडिपगय संखेबुद्दिद्वनिच्छियमहत्थं । जो उवजुंजइ बसो सो नाही बंधमोक्खत्थं ॥१०॥ टी० इति पूर्वक्ति कर्मप्रकृतिथुतभगत-कर्पणकृतिश्रुतान्तर्गत शक्कमिति शेष । कवम्भूतवित्याह-संतेपोद्दिष्टम्' संक्षेपकयितम् । पुनः कयम्भूत मित्याह निश्चितः प्रमाव्यभिचारी पहानपरिमिवोऽर्यो यत्र तं निशिवमहाए । अनेन हि प- रिमातेन दृष्टिवादायन्तर्गतः सोऽपि कर्मविचारी एतदनुसारतो ज्ञायन्न इत्यस्य संक्षेपोष्टिस्यापि महार्थता । एवम्भूतं चामुं यो बहुशः 'उपयोक्ष्यते' अध्ययमगुणनश्रवणचिन्तनधारणव्याख्यानादिदारेण पुनः पुनरूपयोग नेष्यति, स बन्धस्य पू:- कसरूपस्य मोतस्य च काष्टकमध्वंसलक्षणस्यार्थ ज्ञास्यति । ज्ञात्वा च विशुद्धमानान्तःकरणो बन्धस्य सर्वदुःखरूपत्वात फारणानां परित्यागे, मोक्षस्य च सर्वत्तिममुखरुपलात् तत्कारणानामुपादाने यत्नं करिष्यति । तं च कृत्वा प्रज्वलितप्रकृष्टा- बोधपदीररिपदिनमोहान्थकारनिकरः समुन्उलिवालब्धपूर्वदुरवीर्यमसरः सध्यानकुगरधारासम्पातसचूर्णितकम्मी- इतिनिगो विपाटिनाविनिचिडरागदेपकपाटसम्पुटो विनिर्दलितातिदुष्टसग्निहितकपायमुभटाभिमानो विनिर्गल्य चिरकुताव- स्थितिसंसारचारकष्टवान्मुक्तजन्तुनिवासयोग्य निःशेषभयविषमुक्तं निःसीपमुखसन्दोरास्पदं यावदिप्सित मुर्विद सिद्धि- सौषमध्यास्त इति गायायः ॥ १०६ ॥ इवि विनेयहिना नाम शतकवृत्तिः समाप्ता ॥

·मा० इय गाहाए एवं भावत्य परिकहंति मुत्तथरा । जइ दिद्विवायरंगे अग्गेणीए- दुइयपुधे ।। १० । पणिषिकामा
मिम्मि पंचमवत्युम्मि कम्मपडि त्ति । इस नामेण पसिद्धति पाहुई मुपविसेसो ति ॥१२॥ मासि तओ गणाओ उदरिओ
एम सयमगंथो ति। सिवसम्मसूरिणाणेगवायजयलद्धसद्देण ।।१२।। इय कम्पपय डिपगयंति कम्मपयडीउ सुयविसेसाभी।
अंतरगति सयगं गये इइ पकसेसो त्ति ॥१३॥ संखेवेणुद्दिई कहियं तह निच्छियं अवभिचारि । पहुयत्यति महत्यं जो उक्-
जुन्जेइ बहुसो चि ॥ १४ ॥ जो उपभोगं पुण पुण नेइस्सइ चिंतणाइदारेण । सो नाही माणिस्सइ अत्यं बंधस्स मोक्खस्स
॥१५॥ अस्य परमत्यं पुण बंधो कम्माण दुक्खहेउत्ति । जीवाणं मोक्खो पुण सासयसिवमोक्खसंजणगो ॥१६॥ अत्यं च इम
नाउँ बंधरस उ कारणेण परिचाओ । मोक्खस्स कारणेणं गहणे जत्त करिस्सति ॥ १७ ॥ तं काउणं निहट्टअट्टकम्भिधणा
महासत्ता । निस्सेसभयविमुक्का अइरा सिदि लहिस्सति ॥ १८॥
टो० मायोऽन्यशास्त्रदृष्टः सर्वोऽप्यों मयाऽत्र संरचितः । न पुनः स्वमनीपिकया तयापि यत्किञ्चिदिह विवयम् ॥१॥
सूत्रमतिलष्य लिखितं, तरछोध्यं मय्यनुग्रई कृला । परकीयदोपगुणयो-स्त्यागोपादानविधिकुशलः ॥२॥ उमस्थस्यः
हि बुद्धिः स्वलति न फस्येह कर्मवशगस्य । सद्बुद्धिविरहितानां विशेषतो मद्विषामुमताम् ॥ ३ ॥ कृत्वा यमृचिमिमां पुण्यं-
समुपानित मया तेन । मुक्तिमचिरेण लभतां क्षपितरजाः सर्वभन्यजनः ॥ ४॥
श्रीमतवाहनालाम्युनिषिमसूतः, लोणीतलपथितकीनिरुदीर्णशाखः। विश्वमसाधितविकल्पितवस्तुरुयै- छायाश्रितमचुर-
निवृतभन्यजन्तुः ॥२॥ ज्ञानादिकुसमनिचिता फलित श्रीमन्मुनीदफलहन्दैः । कल्पद्रुम इव गच्छा श्रीहर्षपुरीयनामास्ति ॥२॥

·किरण
एतस्मिन् गुणरत्नरोइणगिरिगाम्भीर्यपायोनिधि-स्तुगत्वमकृतिसमाधरपतिः सोम्यत्वनारापतिः । सम्यग्ज्ञानविपद्धसंयमवपः-
स्वावारचर्यानिषिः, शान्तः श्रीजयसिंहमूरिरभवन्नि सङ्गचूडामणिः ॥३॥ रत्नाकरादिवैतस्मा-च्छिष्यरत्न बभूव तत् ।
स वागीशोऽपि नो मन्ये, यमुणग्रहणे प्रभुः ॥ ४ ॥ श्रीवीरदेवविबुधैः, सन्मन्त्रायविशयमचूरतोयैः । द्रुम इव यः संसिक्तः
कस्तद्गुणकीर्तने विघुषः ॥५॥ तथाहि-आज्ञा यस्य नरेश्वरैरपि शिरस्यारोप्यते सादरं, यं दृष्ट्वापि मुदं व्रजन्ति परमां
मापोऽतिदुष्टा अपि । यद्वक्त्राम्बुधिनियंदुज्वलचचापीयूषपानोपदेगीर्वाणैरिव दुग्धसिन्धुमथने तृप्तिन लेभे जनैः॥६॥
कला येन तपः मुद्दष्फरतरं विश्वं प्रबोध्य प्रभोरतीय सर्वविदः प्रभावितमिदं वैस्तैः स्वकीयैर्गुणैः। शुक्लीकुर्वदशेषविश्वकुहरं
भव्यनिषद्धस्ता, यस्याशास्वनिवारिनं विचरवि श्वेतांगौरं यशः ॥ ७॥ यमुनामवादविमल- श्रीमन्मुनिचन्द्रमूरिसम्पर्कात् ।
अमरसरितेत सकले, पवित्रितं येन भुवनवलम् ।।८॥ विकिलिकालदुस्तरतमासन्तानटुप्तस्थितिः, सूर्येणेव विवेफभूषा-
शिरस्यासाथ येनोदयम् । सम्यग्नान करै चिरन्तनमुनिशुम्णः समुयोतितो, मार्गः सोऽभयदेवमूरिरभवचेभ्या प्रसिद्धो भरि
॥९॥ वसिष्यलवमाय-रगीवाथैरपि शिष्टजनतुष्ट्यै । श्रीहेमचन्द्रमुरिभि-रियमनुरचित्रा शतकष्टत्तिः ॥ १० ॥
मा० सिरिषद्धमाणगणहर-सीसेहि विहारुगेहि मुहबोई ॥ एवं सिरिचकैसर-सूरीहि सयगगुरुभासं ॥ १९ ॥
गुणहरगुणधरनामगनियपविणेपस्स वपणो रइयं । मुपणे मुर्गनु जाणतु बुहजणा तह विंसोहंतु ॥ २० ॥ सत्चनवरुह-
मियाच्छरम्मि विषमनिवाउ वहौ । कत्यिचनमासदिणे गोलक्सियविसेसणे नयरे ॥ २१॥ दहिवईमी सिरिसिद्धरायभूवइ-
पसापगेहस्स । अन्नलदेवनिवइगो सहरज्जे घट्टमागम्मि ।। २२ ॥ निष्फत्तिमुवगयमिण ता नंदउ जाव सिदिनुहमूले । तिय-
॥१३॥

·लोकपायडजसो जिणवरधम्मो जए जयह ॥ २३ ॥ एवं आदितगाया श्लोकमानेन १४१३ श्रीसंविनविदारिश्रीवर्दमानभूरि- पादपयोपजीविश्रीचक्रे परहरिविरचितं शतकवृहद्धाप्यं समाप्तमिति । ॥ अथ श्री लघुशतकभाष्यम् ॥ णमिऊण जिणं बुच्छामि बन्धसयो.चउण्ह बन्धाणं । दाराणि नहा संखामिचनिविद्वा उ पयडीओ ॥ १॥ पढम- पर पगहए ( पगडबन्धे) साइआई १ भुयग्गारमाइ, २ सामित्तं । साईभाई १ मुभमुहपचयं २ मामिणो ३ वीए॥२॥ तइ साइआइ ? पचय २ सुहासुई ३ सामि ४ घाइय अघाई ५ । मन्नति ठाग ६ पञ्चय ७ विवागभेया ८ य रसवन्धे ॥३॥ कम्पपएसगाहणविहि १ भाग तह साइआइ ३ सामित्तं ४ । भन्ना पएमबन्ध ठिबन्धऽद्वारस इमाओ॥ ४॥ संजलण ४ नाण ५ दसगरउफ ४ विग्याणि ५ पंचरस एया। नरविरिनरयाउ विगलमुहमतिगविवविठकाणि ६ ॥ ५ । छेवष्ट उज्जोयं तिरिन ओरालिपर दुगाणि उप्पयडी। विनि पपडी उ आयवधावरएगिदिजाईओ॥६॥ छप्पयडी उ विउधियों इत्तोऽणुभागबंधमि । अगुहलहु कम्मतेयगमुवन्न चउ निमिण अट्ठ इमा ॥ ७॥ मिच्छ कसाय१६ दुगुंछा भय दंसण ९ नाण ५ विग्ध ५ उपयाया । असुभा चउ बनाई तेर्यालीसा इमा होइ ॥८॥ सायविरिमणुसुराजगइनरदुग २ मुरदुगरपणिदि तणु- १ स्थितिबन्धे, २ 'अट्ठारसपयडीणं ति पञ्चपञ्चाशत्तमगायायामुका अष्टादश प्रकृतयः, ३ ४-५ 'पनरसति एक- पष्ठितमगायोक्काः प्रकृतयः, ६ 'हमसन्नी ति चतुःषष्टितमगायोक्ता, ७-८ अट्ठण्ड 'त्ति सप्तषष्टितमगायोकाः, ·लघु भाष्यम् ॥३४॥ पणग । ५। ( समचउरंसमगुरुलासखगइपरपायउज्जोयं ॥ ९॥ तित्यगरीस्सायबनिम्मिशुवंगाणि-तह.आइसंघयणं । मुष- सत्याग्नच उतसदसोचगोयंति वायाला ॥ १०॥ [समचउगुरुलहुमुखगइतसाइदसम इपायायालीस मुहपयडी ॥९॥] नरयाउ नरयतिरिदुग (इग ) पिगलजाइअनुहखगइऽसाषा। बघाययावरदसगमपढमसंगाणसंघयणा ॥ २० ॥नीय तह सम्मामोसरहिपघाईणि उहऽगिट्ठवन्नाई । इय अमुभा यांसीई पर्णिदिउस्सास देवदुगा ॥ १२ ॥ तणुअंगुबंगओरालियरेहिः तसदससायसमचरं । निमिणुवतित्यपरयायमगुरुवरखगइवन्नवऊ ॥ १२ ॥ इय वैचीसेगौरस नरविरिनरयाउविगल- मुहुमतिगा। नरयदुग पंचे आइमसंघयणमणुयदु दुउरालं ॥ १३ ।। आयवगिदिपावरतिन्नि उ छैवट्ठ तिरिदुगा तिन्नि । चैज्दस चउ देसण नाणविग्धपण पुरिससंजलणा॥१४॥ इझरस निडुगं कुपन्नचउहासरइभयदुगंग। वह उवधार्य सोलस मिच्छाइमपारसकसाया ॥ १५ ॥ वह यीणतिगं सोळस विउविछक (अहम) उ मुगुमविमलनिगा। मुरनारयाग (नरवि-. रियाऊ) उचोय उरलदुगविग्नि मेचिरिसा ( सुरनिस्या) ॥ १६॥ तिरियदुगनीयविन्नि उ मन्दरसाओ कुपैति तमतमगा । तसबहु (चउ) मुवनचन तेयकम्मपंचिदि परयाया ॥ १७ ॥ अगुरुला निमिणसासा पनरस नपुमिच्छदुन्नि जससाया । 7 ·पिरमुभसेयर ? उ नेवीस " खगामणुयदुगा ॥ १८॥ आइज मुभगमूसरसेपरसगणपy.3साय वउ (पिरळी) पन्युपच्छिन्ना ॥ १९ ॥ सासणविरच्छिन्नवंधणतीस तय सरीराई । कैमसो सणु सहाणंगुबंगसंघयण- कमाई ॥२०॥ योगतिगतजदसण ६ अणरहियफसाय १२ मय दुगुंछा य । नाणंतराय तीसं परसबन्धमि पुण नेया ।। २१ ॥ बहुदरियाग मोहे पिगंति पण संग न मीससासाणा । सुकुमवइ जोगसतरस पण पुंसजलण नैव वित्यं ॥ २२ ॥ निहदुर्ग वासलग तेरस समचउरवारिसहाणि । सूसरसुभगाइजा विउविसुरदुगमुरनराज ॥ २३ ॥ मुखगइअसाय-उहा मुराउनर- पाउनारपद्गाणि । 'दुन्नि य आहारदुर्ग पंथै मुरविउविदुगनित्यं ॥ २४ ॥ इतिलघुशतकभाष्यं समाप्तम् ॥ २४-२५ सम्मदिही ति एकोनाशीतितमगायोकाः, २६ २७-२८ 'चउपंचय'त्ति चतुरशीतितमगायोकाः, २९ ‘पंचय'त्ति पथाशीतितमगायोक्तासङ्ख्यावाच्यार्यक्रम , ३० 'तीसह ति विनवतितमगायोकाः, ३१-३२ आउकस्सत्ति चतुर्नपतित. मगायोपानि गुणस्थानानि, ३३-३४-३५ 'सत्तर सुहुमरागो 'त्ति पग्णवतितमगायोकाः ३६ 'तेरसति सप्तनवतित. मगायोगा, ३७-३८-३९ : पोलणजोगिति नपनपतितमगायोफा.. MIRE ·॥ इति श्री शतकप्रकरणं समाप्तम्॥