·All Rights Reserved by the Publishers.
NWS
Printed at the
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY.
1940.
hthu hwn www
Registered According to Act XXV of' 1867.

·* श्रीः * » हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *- २६ महाकविश्रीबाणभट्टविरचितं हर्षचरितम् (प्रथम उच्छ्वासः ।) जयपुरमहाराजमौजमन्दिरस्थपण्डितसभासभ्येन, राजगुरुकथाभट्टवंश्येन, बेदान्त- भूषणोपाधिभूषितेन भूतपूर्वका शिकगवर्नमेण्टसंस्कृतपुस्तकालयीयप्रनतत्वा. म्वेषणापरायणेन, भूतपूर्ववाराणसेयहिन्दू विश्वविद्यालयीयपाठ्यनिर्धारक- समितिसदस्येन, जयपुरराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकेन, कथाभट्ट श्रीनन्दकिशोर शर्मणा साहित्याचायेंग, निर्मितया जयश्रिया संस्कृतव्याख्यया कथाभट्टीयाख्य हिन्दीव्याख्यया च समलकृतम् । तेनैव च संशोध्य सम्पादितम् । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, बनारस सिटी। द्वितीयं संस्करणम् । राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकारा प्रकाशन स्वायती

·NWAR
whenni
प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय,
बनारस सिटी।

·DEDICATION. [ With permission ] To- Air Commodore His Highness Raj-Rajeswar, Sarnmad-a-Rajhai Hindustan Maharajadhiraj- SIR SHRI UMAID SINGHJI SAHIB BAHADUR C.C.S. 1., C.C.E., K. C.V. O, A. DC, LL.D. The renowned Ruler of Jodhpur (Marwar ), Head of the Rathore Race, Flower of the Solar Dynesty, the famous scion of the holy line of Shri Ramchandraji, a patron of learning, muniticent donor, index of Chivalry and heroism, representative of the Kamadhaja Rathores, This humble book, The first chapter of HARSHA CHARITA'S, with Sanskrit Commentary JAYASHRI and KATHA- BHATTIYA-Hindi Commintary:: The Life of the Emperor Harshavardban of KANAUJ-( the kingdom conquered by the ancient

·( 2 )
heroes of the Rathores of whom His Highness is
the glorious head ),
Is most respectfully dedicated as a mark of luigli
honour, loyal devotion, and sincerost good wishes,
by the Katha Bhatta Pandit Nandlichor
Sharma Sahityacharya, rescarch-Scholar,
direct descendant ( great-grandson) of the
famous Pandit Namawal Rajguru Katha-Bhatta
Shri Chhote Lalji ( who Was the grandson of
Namawal Pandit Jayan Nathji of Pohkaran
( in Marwar ), the Guru and priest of llor
Highness Maji Sahiba champawatji-Chandra
Kanwariji-daughter of Thakur
Salim Singhji
Chanpawat of Pohkaran (in Marwar ) and wifo
of His Highness Maharaja Jagat Singhji of Jaipur. )
THE CHAMPAWATJI'S TEMPLE,
Jaipur,
Ву
THE AUTHOR.

·प्रस्तावना। श्रीमद्वाणभट्टविरचिताया हर्षचरिताख्यायिकायाः प्रथम उच्छ्वासः काशिक- राजकीयसंस्कृतपाठशालीय (गवर्नमेण्टसंस्कृतकालेज ) साहित्य- मध्यमपरीक्षापाठ्यत्वेन निर्धारितो वर्तत इति तदुपयुक्तामभिनवां 'जयश्री' नामिकां तट्टीकामारचण्यासौ सटीकः प्रकाश्यते । टीकाक; स्वपितुः श्रीजयचन्द्र- शर्मणो नाम्ना समान्येवाक्षराणि समवरम्य जयस्य श्रीर्जयश्रीरिति व्याख्याभि. धानमुपकल्पितम् । यद्यपि बम्बईकलकत्ताकाशिकामु प्रकाशित टोकात्रयं मुद्वित- मुपलभ्यते । तथाप्येतासु प्रथमा व्याख्या प्रौढा संक्षिप्ता च, द्वितीया वङ्गदेशप्रच. लितपाठ्युता, तृतीया चालङ्कारादिपरीक्ष्यविषयप्रतिपादनशून्येति मत्वास्माभिर- भिनवं व्याख्यानं निर्मितम् । व्याख्यानावसरे च मूलसंशोधनार्थमपि प्रयतितम् । छायाणामुपकृतये च प्रथमोच्छ्वासीयकथासारः संगृहीतः । बाणभट्टः। अस्य हर्षचरितस्य निर्माता(१) बाणभट्टः स्थाण्वीश्वराधिपस्य श्रीहर्षवर्धन- महाराजस्य समये ( ६०७-६४८ ई० ) अवर्तत । बाणेन हर्पचरितप्रथमोच्छ्वासे "कर्तृवंशप्रशंसा स्याद् यन्त्र गधेन विस्तरात्" इत्यग्निपुराणोक्ताख्यायिकालक्षणा- नुसत्या स्वयंशपरिचयो विस्तरशो निवेदितः । तथा हि पारेशोणनदं पश्रिमायां दिशि प्रीतिकूटो नाम ग्रामः (शाहाबादप्रान्ते) अस्यावासभूमिः, भार्गववंशीयश्चित्र- भानुः पिता, माता च नाम्ना राज्यदेवी। सूर्यशतकनिर्मातुर्मयूरकर्भगिनी बाण. भट्टस्य धर्मपत्नी बभूव । मयूरकविरपि हर्षवर्धनमहाराजसभापण्डितोऽवत । Parad lam Pratyantrwariyana (१) "माणस्तु तच्छुत्वा समुत्सृज्य निद्रामुत्थाय प्रक्षाल्य वदनमुपास्य भगवती सन्ध्यामुः दिते भगवति सवितरि गृहीतताम्बूलस्तत्रैवातिष्ठत् । अत्रान्तरे सर्वेऽस्य शातयः समाजग्मुः। परि. वार्य चासाञ्चकः । असावपि पूर्वोपातेन विदिताभिप्रायस्तेषां पुरो हर्षचरितं कथपितमारेमे।। (हर्षचरित द्वतीयोच्छवासे)

·अयं चास्य वंशवृक्षः
भृगुः
च्यवनः ( =सुकन्या शर्यातराजपुत्री)
दधीचः
(= सरस्वती)
अज्ञातनामा (
अक्षमाला)
सारस्वतः
वत्सः
कुबेरः
अच्युतः, ईशानः, हरः, पाशुपतश्च
अर्थपतिः
भृगुः, हंसः, शुचिः, कविः, महीदत्तः,धर्मः, जातवेदाः,चित्रभानुः, लक्षः,अहिदत्तः, विश्वरूप
बाणभट्टः (मातृनाम राजदेवी)
पुलिनभट्टः (कादम्बर्या उत्तरार्धकर्ता)
हर्षवर्धनः सम्राट् ।
बाणभहस्य संरक्षको गुप्तवंशाङ्कुरो हर्षवर्धमाख्यो महाराजः प्रथम स्थावीश्वरे
(थानेसर ) स्वराजधानी कल्पितवान् , ततश्च कान्यकुब्जदेशे। अनेन भारतवर्षा-
त्तरखण्डस्य साम्राज्यम् ६०६-६४८ ईशवीयवर्षे यावदुपभुक्तम् । यौद्धधर्मानुचरो-
ऽप्यसौ सनातनधर्मविहितमूर्तिपूजाऽविरोधी बभूव । एतद्वंशपरम्परासौ(१)-
-
Wwwmiyabyase
(१) एपिग्राफीया इन्डिका (वाल्युम ४ सेप्टेम्बर सन् १८९६ ई.)। मधुवन (माजमा
गदमन्ते ) ग्रामोपलव्धे तामपत्रे तथा वंशखेर ( शाहजहांपुरप्रान्ते ) ग्रामप्राप्ते तापने चेयं
वंशपरम्परा समुत्कीर्णा।

·[ ३ ]
नरवर्धनः (=धजिणीदेवी)
राज्यवर्धनः (= अप्सरोदेवी)
आदित्यवर्धनः (=महासेनगुप्ता )
प्रभाकरवर्धनः (=यशोमती )
राजवर्धनः
श्रीहर्षवर्धनः
राज्यश्रीः ( कन्या)
( मौखरिवंश्यः कान्यकुछजाधिपो
ग्रहवर्मा पतिः)
अनेन महाराजेन रत्नावली, प्रियदर्शिका, नागानन्दं चेति रूपकग्रन्यत्रयं
निर्मितमिति कथ्यते । हर्षवर्धनराज्यप्रणाली हुएन्त्साझाख्येन चीनदेशीययात्रिणा
स्वयात्रेतिहासे वर्णिता श्या । दिवङ्गते श्रीहर्षेऽस्यैव प्रधानमन्त्री नाम्नार्जुनाख्यः
स्वयमेव राज्याधिकारी बभूव ।
बाणभट्टग्रन्थाः।
अनेन हर्षचरिताख्यायिका ६२० ई० वर्षे निर्मिता । आख्यायिकालक्षणं तु
ग्रन्थे ८ तथा ११४ पृष्ठे लिखितं दृष्टव्यम् । आख्यायिकाकाव्यं च भारतवर्ष
बहोः कालात्प्रथितमासीत् । तथाहि-अग्निपुराणे तावदाख्यायिकालक्षणं विशदी.
कृत्य प्रतिपादितम् । कात्यायनेन "आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च ठरवक्ता
व्यः" इति वार्तिके आख्यायिकानामोपात्तम् । पतञ्जलिना च वैयाकरणमहाभा-
ष्ये ( अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ४।३।८७ सूत्रे ) वासवदत्ता, समनोत्तरा, भैमरथी, इति
तिसृणामाख्यायिकानां निर्देशो व्यधायि । अमरकोशे-
"आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् ।
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्निका प्रहेलिका ॥” इत्युक्तम् ।
ततश्चाग्रे भामहेन दण्डिना चास्याः स्वरूपं विवर्णितम् । इत्थमाख्यायिकायाः
प्रसारः क्रमविकासश्वासीदिति संकोचभिया स्वल्पमेवात्र निवेदितम् ।
-

·। ४ ] हर्षचरिते श्रीहर्षवर्धनाख्यमहाराजस्य जीवनचरितं वर्णितमास्ते । हर्पजन्मो. त्सवे कारागारबद्धानां कारागृहतो मोक्षो वणित इति प्राचीना भारतीयानां राज- नीतिरस्माज्ज्ञातव्या । गद्यलेखनशैली चात्रोत्तमा प्रौढा दीर्घतमसमासयुता मनोरमा च। प्रथमोच्छ्वासेऽभिहितानां पात्राणां पूर्वपां कवीनां काव्यान चेमानि नामानि । ग्रन्थस्थपात्रनामानि । अक्षमाला ( दधीचभ्रातृपत्नी) अच्युतः अर्थपतिः (बाणस्य पितामहः ) अहिदनः : भृगुः (ऋपिः) मनुः (प्रजापतिः) मन्दपाली मुनिः महोदत्तः मालती (दधीचतो) राजदेवी .. ईशानः कविः कुबेरः चाक्षुषः चित्रभानुः ( बाणस्य पिता ) च्यवनः ( ऋषिः) जातवेदाः दक्षः (प्रजापतिः) दधीचः (च्यवनपुनः) दुर्वासाः ( मुनिः) धर्मः वत्सः विकुक्षिः विश्वरूपः शर्यातराजः शुचिः सरस्वती सारस्वतः सावित्री सुकन्या पाशुपतः बाणभट्टः ( ग्रन्थकर्ता) बाणस्य सहायाः सुहृदश्च हर्षवर्धनः सम्राट् (चरित्रनायका) ·[ ५ ] अत्रोद्धृतग्रन्थग्रन्थकाराः। आब्राजः ( नर्तनग्रन्थकर्ता) कालिदासः ( रघुवंशादिकर्ता) प्रवरसेनः ( सेतुबन्धकाव्यकर्ता ) बृहत्कथा (गुणाढयकृता) भासः (नाटककारः) वासवदत्ता (सुबन्धुकृता आख्यायिका ) व्यासः ( महाभारतकर्ता) सातवाहनः ( गाथासप्तशतीकर्ता) हरिचन्दः ( जैनकविर्गद्यकाव्यकर्ता ) कादम्बरीकथाकाव्यमपि कविनानेनैव प्रणीतम् । कथाकार्य कल्पितवृत्ताव - लम्ब्य विस्तृतवंशपरिचयरहितेनानवधेन गोन निर्मीयते । आख्यायिका च सत्य. वृत्तमाश्रित्य विस्तृतवंशपरिचयसहितेन गद्येनेति स्थूलीत्यानयोभंदः प्रत्येतव्यः । यथाऽऽहाख्यायिका भामहः "वक्त्रं चापरवक्त्रं काव्ये काव्यार्थशंसिनि । सत्यार्थेन सुसम्बद्धे तथोच्छ्वासैः परिष्कृते" ॥ इति । अस्याः कादम्बर्या उत्तरभागो बाणभट्टपुत्रेण पुलिनभट्टेन निर्मितः । यथोक्तं तत्प्रारम्भे- "हवयार्धघटनारचितं शरीरमेकं द्वयोरनुपलक्षितसान्धभेदम् । वन्दे सुदुर्घटकथापरिशेपसिद्धथै सृष्टेणुरू गिरिसुतापरमेश्वरौ तौ ॥१॥ कादम्बरीरसभरेण समस्त एव मत्तो न किञ्चिदपि चेतयते जनोऽयम् । भीतोऽस्मि यन्त्र रसवर्णविवर्जितेन तच्छेषमात्मवचसाप्यनुसन्दधान" ॥ २ ॥ इति । बाणमहो गद्यकाव्यनिर्माणे सिद्धहस्तोऽद्वितीय आसोदत एव "बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्।" इति 'कादम्बरीरसज्ञानामाहारोऽपि न रोचते" इति च प्रकीयते । अनेनैव कविना चण्डिकाशतक-पार्वतीपरिणय-सर्वचारत-मुकुटताडितकादीनि नाटकान्यपि रचितानीत्यभिधीयते । m ·[६] उपसंहारः। एवमत्र छात्राणां ज्ञानाय ग्रन्थग्रन्थकारादिपरिचयो विस्तरभिया स्वल्पतर एवं समुपात्तः। सर्वे चेदं कार्य श्रीयुतजोधपुरनरेशानां करकमलयोः समपितमनास्त- सेवायां तदर्थे प्रार्थयमानस्तैस्तदादेशेनानुगृहीतोऽयं जनः इति संरक्षकानेतान् श्रीयुवराजसमेतान् शुभाशीर्वादैः सादरं संयोजयते । आगरा विश्वविद्यालयीयपरीक्षाध्यक्षेभ्यः श्राश्यामसुन्दरशर्म एम. ए. महोदयेभ्यः, जयपुरराजकीयशिक्षा विभागाध्यक्षेभ्यः श्राविलियम मोवेन्स बी. एम. बी. ई. महोदयेभ्यो मदीयानुग्राहकेभ्यश्च सादरं धन्यवादाः प्रदीयन्ते । श्रीगुरुवरेभ्यः काशिकराजकीयगवर्नमेण्टसंस्कृतपाठशालाध्यक्षेभ्यः श्रीगोपी- नाथकविराज एम. ए. महाशयेभ्यः, जयपुरराजकीयसंस्कृतपाठाशालायक्षेभ्यो महा. महोपाध्यायश्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदिमहाशयेभ्यश्च मदीयाहार्दिकी श्रद्धा समप्यते । काशी-चौखम्बा-बनारस-हरिदास-मिथिला-प्रन्थमालासचालकाभ्यां श्री- जयकृष्णदासहरिदासगुप्तमहोदयाभ्यां श्रेष्टिप्रवराभ्यामपि साधुवादप्रदानं परमावश्यक कर्म । एतयोरेव मुद्रणव्ययेन पुस्तकमिदं विदुषां करकमलमलकुरुते । अन च प्रमादादिस्खलितविचिकित्सायर्या वर्तमानायाम्- "आ परितोषाद्विदुर्गा न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः" ॥ इति कालिदासीयसुभाषितेन सन्तुष्यन्निदमभ्यर्थयते परमेश्वरं यदियं व्याख्या छात्रार्णा विदुषां च लाभदायिनी सन्तोषकरी च स्यादिति- - हर हाइनेस माजी चांपावतीजी. मन्दिरम् । जयपुरम् । वसन्त पञ्चमी संवत् १९९० विदुषामाश्रय:- कथाभट्ट नन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्यः ·- ॥ श्रीः॥ द्वितीयसंस्करणे प्रास्ताविकम् । जयश्रिया संस्कृतव्याख्यया विभूपितोऽयं हर्षचरितप्रथमोच्छ्वासोऽस्माभिः प्रकाशितपूर्वो लोकप्रियतया छात्राणां विदुषां चोपयोगितया च सर्वरात्मसात्कृतो नावशिष्टोऽधुनास्माकं सविध इति पुनर्मुद्रणस्यायं शुभावसरः समायात इति परम- सन्तोषमासाथ प्रचुरप्रमोदमावहति नो मानसम् । काशिकराजकीयसंस्कृतपाठ- शालीयसाहित्यमध्यमाचतुर्थखण्डपरीक्षायां पाठयस्वेन निर्णीतपूर्वोऽप्ययमस्मिन्वर्षे सर्वविधशास्विपरीक्षाद्वितीयखण्डेऽपि पाठ्यत्वेन निर्णीतः पाट्यनिर्धारकसमित्येति द्वितीयं प्रभूतप्रमोदस्थानमस्माकं स्वान्तस्य । पुनर्मुद्रणेच्छया प्रेरितेन मया जय- श्रिया व्याख्यया सम कथामट्टीयाख्यहिन्दीव्याख्यापि द्वितीयसंस्करणेऽस्मिन् समा- पेशितेति तृतीयं प्राज्यप्रमोदनिकेतनमस्मन्मनसः । प्रथमसंस्करणप्रस्तावनायां हर्षचरितकथानायकस्य श्रीहर्षवर्धनसम्राजो बाण- भट्टस्य, एतद्ग्रन्थस्य च सम्बन्धे संक्षिप्तोक्तमस्माभिरिति नात्र तद्विषयेऽधिकं कि- शिद्वक्तव्यं पुनरुक्तभिया। केवलं कविमाहात्म्यातिशयद्योतकानि कानिचिद्रुचि. कराणि सुभापितानि सङ्गृह्य पाठकानां पुरः स्थाप्यन्ते । यथा- "श्लेपे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद्रसे चापरेऽ. लकारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णने आः सर्वत्र गमीरधीरकविताविन्ध्याटवीचातुरी- सञ्चारी कविकुम्भिकुम्भभिदुरो बाणस्तु पञ्चाननः" । "जाता शिखण्डिनी प्राक् यथा शिखण्डी तथावगच्छामि। प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूव" । "युक्तं कादम्बरी श्रुत्वा कवयो मौनमास्थिताः । बाणध्वनावनध्यायो भवतीति श्रुतिर्यतः" ॥ (को० कौ० भाग २) "केवलोऽपि स्फुरबाणः करोति विमदान्कवीन् । कि पुनः क्लुप्तसन्धानः पुलिन्दकृतसन्निधिः ॥ (तिलकमञ्जरी) "हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः" ( जयदेवः ) ॥ इति । हर्षचरितटीकाः। रसिककविविरचितायाः श्रीहर्षचरितवार्तिकव्याख्याया निर्देशः काव्यमाला १५५ संख्या (१८८८ ई. ) वर्तते । रङ्गनाथविद्वद्विरचितहर्षचरितमर्मावबोधिनीटीका मद्रासपुस्तकालये निहितेति महामहोपाध्यायकुप्पुस्वामिशास्त्रिसम्पादिताव - ·ما लिखितपुस्तकसूचीपत्रात्प्रतीयते ३ वा० १ पार्ट सी० में० २७०३। काश्मीरकेग राजा- नकपुण्याकरपुत्रेण शङ्करभट्टेन निर्मिता सङ्केताख्या व्याख्या बम्बईनगरे मुदिता, म० म. जीवानन्दविद्यासागरमहोदयेन प्रणीता विवृतिरमलाभिधाना कालिकातानगरे मुद्रिता, गुरुप्रसादाचार्यमहोदयेन विरचिता प्रथमोच्छ्वासटीका राजलक्ष्मीः काश्यां प्रकाशमिता । आसां विषये प्रस्तावनायां यत्किञ्चिदुक्तं तदेव पर्याप्तमिति नात्रा- धिककथनस्यावश्यकता। रायसाहिब पं० श्रीभवदत्तशर्मणा दाधिमयेन १९१६ ई. वर्षे विरचिता पञ्चमोच्छवासटोका भावबोधिनी मुदिताऽजयमेरुनगरे। सा च टीका व्युत्पादयित्री मनोरमा च । प्रस्तुतसंस्करणे जयनाटीका। एतस्या इयमावृत्तिद्धि- तीया श्रीमतां पुरस्तादेवेति किमधिकं वक्तव्यम् । कथाभट्टीया हिन्दीभाषाटीका । इयं व्याख्या हिन्दीभाषानुरागिणां कृतेऽप्रायोजिता । टीकाकारस्य प्रपितामहः सुविदितो जयपुरमहाराजश्रीरामसिंहदेव गुरुः श्रीछोटेलालापराभिधः श्रीहरगोवि. न्दमहानुभावो महाभारतपुराणकथापीयूषवर्षतया कथाभट्टपदवीसमल हकृत आसो. दिति तत्परमपवित्रस्मृत्यर्य टीकाया अस्याः कथाभटीयेति नामवेयं निर्धारितम् । श्रीहरगोविन्दमहादयः। अस्य महानुभावस्य पितामहो जगन्नाथमहोदयो नामावालोपनामकदाधि- मथविपकुलप्रसूतो योधपुरान्तर्गतपोकरणमामाधीशस्य गुरुः पुरोहितश्वासीत् । पोक- रणस्वामिठाकुरश्रीदेवीसिहस्य पुनः शवलसिंहस्यानुजः श्रीश्यामसिंहदेवः केनापि हेतुना पोकरणं परित्यज्य पूर्व भरतपुरे ततो जयपुरे चायासीत् । एतेनैव ठाकुरश्याम- सिंहमहोदयेन जयपुराधीशश्रोपृथ्वीसिंहमहाराजतः १८३० विक्रमवर्षे गीजगढाधि- पत्यं समधिगतम् । अनेनैव ठाकुरश्यामसिंहमहोदयेन सार्ध पोकरणतो जगन्नाथमहो- दयो जयपुरे समागत्य तत्संरक्षकत्वे न्यवसत् । जगनाथस्य ज्येष्ठपुत्रो जयकृष्णस्त- स्मात्सुरूपादेव्यां १८६६ वैक्रमे वर्षे आश्विन कृष्णाष्टमीदिने रविवारोपलक्षिते महा- लक्ष्मीपूजातिथौ चरित्रनायकः श्रीहरगोविन्दमहानुभावोऽजनि। अयं महानुभावो- ऽल्पीयस्येव वयसि महाविद्वानद्वितीयकथावाचकश्वासीत् । अत एवानेन जयपुरनरेश- श्रीजगत्सिहमहाराश्य चाम्पावतीश्रीचन्द्र कुमारिकायै श्रीभागवतकथा १८९३ वैक्रमे वर्षे श्राविता । अनया कोटखाबदारख्यस्वग्रामस्यैकः सभूमिकः कूपो भागवतकथाया उपहारी कृतः । बाजडोलीग्रामस्य ब्रजग्रामस्य चैकैकं कूपं सभूमिमियं राशी चरित्र- नायकाय व्यतरत् । इयं महाराज्ञी चाम्पावती पोकरणाधीशोसवाईसिंहपौत्री श्रीसालिमसिंहपुत्री चासीत् । अस्या जन्म १८४७ वि० वर्षे, विवाहश्च १८६२ मवर्षे जयपुरवर्तिनि गीजगढाधीशभवने जयपुराधीशेन सह बभूव । वैक- ·[] इयं चात्र पोकरणाधीशगीजगढाधीश चाम्पावतवंशपरम्परा- - राव भगवान्दासः ( भीनमालाधिपः) ठाकुरमहासिंहः (पोकरणाधीशः) ठाकुरदेवीसिंहः Gener ठाकुरश्यामसिहः, (गोजगढाधीशा) ठाकुर उम्मेदसिंहः, ठाकुरशबलसिंहः, ठाकुरसवाईसिंहः, ठाकुरसालिमसिहः, ठाकुरविभूतिसिहः, ठाकुरगुमानसिंहः, ठाकुरमङ्गलसिंहः, ठाकुरभारतसिंहः, ठाकुरजुजरसिंहः, ठाकुरकानसिंहः, - श्रीमान् ठा० चनसिंहः एम. ए. एलएल.बी., श्रीमान्ठाकुरकुशल- राबहादुरमहोदयः। सिंहमहोदयः । कुमारो भवानीसिंहः कुमारा मान्धातासिंहः, भंवरविक्रमसिंहः, - बभूव । - कथापीयूषप्लुता महाराज्ञीयं चाम्पावती जयपुरे रम्यं श्रीकृष्णमन्दिर निर्माप्या- स्मै चरित्रनायकाय १८९४ विक्रमवर्षे प्रदाय वैकुण्ठ एव वैकुण्ठोपासनायै १८९५ वत्सरे जगाम । राजमाता चन्द्रावती महोदयापि चन्दला ईनामक स्वग्रामस्य सभूमिकूप- मस्मै ददौ कथासन्तुष्टा । असौ श्रीहरगोविन्दमहोदयश्चास्मिन्मन्दिरेऽनवरतमहामा. रतकथानिरतो माणिक्यचन्द्रष्टिना १९०३ वि० वर्षे पुराणघाटोद्याने, लाला. मोतीलालेन च १९२४ वि० वप जयपुरद्वारनिकटे महाभारतकथायामुद्यानभूमिः सादरमर्पिता। कि बहुना, कथासन्तुष्टेन श्रीजयपुरपुरन्दरेणाप्यसौ महानुभावो जैतपुरा- गोकुलपुरा-रामनिवास-मूण्डोतीग्रामः सस्कृतश्वामरशिबिकाभ्युत्थानादिसमलक- तो राजगुरुत्वेनाभिमतश्च । विद्याविलासिनीलालितो जयपुरराजसमाप्रमुखपण्डितोऽ- यं महानुभावश्चाम्पावतीमन्दिरेऽस्मिन्नष्टादशवारं महाभारत श्रोतम्य श्रावयांबभूव ।

·[ १० ] : पुत्रपौत्रादिसमन्वितोऽनेकमणिभूसम्पत्तिशाली निमयोऽयं महानुभावो द्वासप्तति. तमे वर्षे श्रावणकृष्णनवम्यां १९३७ वत्सरे स्वर्गसुखमनुभवन्- "अत्यन्तगुणमेधावी चतुर्णामेव भाजनम् । अल्पायुरनपत्यो वा दरिद्रो वा रुजान्वितः" ॥ इति कस्यापि कवेः सूक्तं मोघं चके । अस्य महोदयस्य राजगुरुकथाभट्ट श्रीवृन्दावन-श्रीनारायण-शिवनारायणाख्यान- यो विद्योतमानाःसूनव आसन् । एतेषां पुत्रपौत्रादयश्चास्मिन्मन्दिरे विद्योतन्तेतमाम् । उपसंहारः। जयश्रीनाम्नी संस्कृतभाषाव्याख्या श्रीमतां जोधपुरपुरन्दराणा करकमलयोः सा- दरमपितेति कथाभट्टीयेयं हिन्दीभाषाटीकापि तत्सेवायामेव समर्पयितुमहति तदर्थ प्रार्थयमानोऽयं जनस्तदादेशेनानुगृहीत इति संरक्षकानेतान् श्रीयुवराजसमेतान् श्री- जोधपुरपुरन्दरान् शुभाशीर्वादैः सादरं सविनयं संयोजयते । यदोयकारुण्यकणिकया समर्पणादेशः समासादितस्तेभ्यो जोधपुरोयप्रधानमन्त्रि- प्रवरेभ्यो लेफ्टिटिनेन्ट कर्नल सर डोनेल्ड फील्ड फेटी० सी० आई० ई. महोदयेभ्यो मदीयानुग्राहकेभ्यः सादरं धन्यवादाः प्रदीयन्ते । पुनर्मुद्रणव्ययभारोद्वाहकाम्यां काशी-चौखम्बा म्बा-बनारस-हरिदास-मिथिका- ग्रन्थमालासञ्चालकाभ्यां श्रीजयकृष्णदासहरिदासगुप्त महोदयाभ्यां श्रेविप्रवराभ्यामपि साधुवादप्रदानं परमावश्यकं कर्म मनुते- श्रीचाम्पावतीमन्दिरम् । जयपुरम् । १९९७वि.व.मार्गशीर्ष शुक्ल कथामट्टः श्रीनन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्यः।

·प्रथमपरिच्छेदकथासारः। पुरा किल भगवान् पितामह इन्द्रादिभिर्देवैर्मह पिभिश्च सह संलपन्नासीत् । तत्र प्रवृत्ते वेदविद्याविवादे मन्दपालनाम्ना मुनिना सह विरोधं कुर्वन् कोपनो दुर्वासा: सामवेदोच्चारणे स्वरभङ्ग चक्रे । तं स्वरभङ्ग श्रुत्वा सर्वेषु मुनिपु शापभोत्या मौ. निपु सत्सु सरस्वती जहास । तदा "रे पापे दुर्वाससं मामुपहससि” इत्यभिधाय तां दुर्वासाः शप्तुं प्रचक्रमे । अत्रान्तरे "त्रिभुवनमातरं सरस्वती शप्तुमिच्छसि" इति क्रुद्धा सावित्रो स्वासनादुत्तस्थौ। दुर्वासास्तु 'स्वं मर्त्यलोकं याहि" इति सरस्वती शशाप । प्रतिशापदानोद्यतां सावित्री च सरस्वत्येव न्यवारयत् । अथ ब्रह्मा शप्तां सरस्वर्ती विलोक्य दुर्याससं गर्हयित्वा तामप्रवीत्-“हे सरस्वति! मा विपादं कुरु, एषा सावित्री त्वामनुगमिष्यति, पुत्रजन्मावधिकश्च ते शापो भवि- प्यति" इति । ततश्च गृहागतां विपण्णां सरस्वती सावित्री प्रदोषे समाधासयत् । समाश्वस्ता सरस्वत्यपि परेधुरुदिते भगवति सवितरि सावित्र्या सह महीतलेऽष- ततार । अवतीर्य च महीतलं शोणनदतीरस्थलतामण्डपे आवासमारचयत् । अथ कदाचित् तत्र निवसन्ती परमेश्वरमाराधयन्ती सरस्वती उत्सरस्यां दिशि अश्वहे पितं श्रुत्वा लतामण्डपावहिनिर्गत्य ससैनिकमेकेन स्थविरेण बानुगत तरु- णमद्राक्षीत् । स च युवा स्वपदातिमुखाद् दिव्यं तत्कन्यायुगलं श्रुत्वा स्वयं च तदि- दृक्षुस्तत्प्रदेशमाययौ । स्थविरेण विकुक्षिनाम्ना पुरुपेण सह स दधीचाख्यो युवा सविनयं तं लतामण्डपमागत्योपविषेश । सरस्वत्या सह सावित्री तयारातिथ्यं कृ. त्वा वीडितेव परिचयमेतयोजिज्ञासितवती । ततस्तयोर्मध्ये प्रवयाः पुरुषः सप्रश्रय स्ववृत्तान्तमुवाच- "अयं दधीचो नाम कुमारो भृगुकुलसमुद्भवस्य च्यवनस्य महर्षेस्तनयो वर्तते। शर्यातराजपुत्री सुकन्याख्या चास्य माता विद्यते । असौ शर्यातनामा राजर्षिरिम दौहिनं स्वगृह एव लालितवान् पालितवान् , सकला विद्याश्च पाठितवान् । अथ शांतिरधीतविद्यमेनं स्वपितुश्च्यवनस्य निकटे मतद्वितीय प्राहिणोत् । इतच ना- तिदूरे पारेशोणं भगवतश्च्यवनस्याश्रमपदं च्यावनं नाम कामनम् । तत्रैव चास्मा- मिर्गन्तव्यम्" । इत्यस्मवृत्तान्तः । "आवां भवस्योरपि नामधामनी श्रोतुमि- लषावा" इति । सावित्री प्रत्यवादीव-'अस्माकं वृसं कालेन श्रोष्यति भवान् । बहून दिव. सानावामन तिery इति । धाचोऽपि तच्छ्रत्वोवाच "आर्य! करिष्यल्यापान ग्रहमस्माकमुपरि । अधुना तिष्ठ । पूर्व पितृदर्शनायोत्कण्ठितं मनो में वर्तते तद - ·[ १२ ] गच्छावः” इति । दधीचोऽपि पितृसमनि प्रीतिकूटग्रामे गत्वा कियन्तमपि कालमु. वास । सरस्वत्यपि तं युवानं दधीचं विलोक्य तदविरहेण संतप्ता बभूव । अथ कदाचित् दधीचहितो विकुक्षिः सावित्रीनिकटे आगत्य सरस्वतीकुशलोदन्तं पप्रच्छ उवाच "चास्मत्स्वामी कुमारो दधीवो भवत्योः स्मरति। कुमारवृत्तं समाख्यातुं च मालतीनाम्नी काचिद् दूती भवत्योः सविधे समायास्यति" इति । विकृक्षिः रम्बा- भिमतं देशं जगाम । मालती च तत्राश्रमे समागता रहसि सरस्वत्यै दधीचविरहा- वस्थामुवाच । तदा सरस्वत्याभिहिता-"मालति किं वदसि, अयं जनो दधीचा- ज्ञाकारी वर्तत एव" इति। ततश्च मालत्या बोधितो दधीचस्तवाश्रमे सरस्वती. निकटे समायातः सन् यथासुखं संवत्सरकालमेव दिवसमिव रममाणोऽतिवाहयामाम। सरस्वती च गर्भ बभार । असूत च सर्वलक्षणसम्पन्नं कुमारम् । ततश्च गतशापा सरस्वती "सर्वा विद्याः स्वयमेवाविर्भविष्यन्तीति" स्वसुताय वरं प्रदाय मामलोक- मगात् । तद्विरहकातरो दधीचोऽपि स्वपुत्रसम्वर्धनाय स्वभ्रातुर्जायामक्षमालाई नियुज्य तपसे वनं जगाम । यस्मिन्दिने सरस्वत्याः पुत्रो बभव तस्मिन्नेव दिने. ऽक्षमालापि पुनं सुपुवे । साक्षमाला तु तौ निविशेष पुपोप । तयोरेकः सारस्वता- ख्योऽपरश्च वत्साख्यो बभूव । अथ सारस्वतो मातृवरप्रभावेण यौवनारम्भे एव सर्वविद्यापारगो भूत्वापरं व- समपि सर्वा विद्या अशिक्षयत् । स्वयं च पितुनिकटे तपश्चरणाय जगाम । अपर. स्माद्वत्साच्च महान् वंशः प्रसृत आसीत् । प्रथमं वात्सायनाख्या गृहस्था एव मु. नयो बभूवुः । ततश्च बहुकालानन्तरं तस्मिन्नेव कुले कुवेरो नाम द्विजोऽभवत् । कुवेरस्य चत्वारः सुताः-अच्युतः, ईशानः, हरः, पाशुपतश्च बभूवुः । पाशुपतात् कु- मारोऽर्थपतिर्जज्ञे । तस्यैकादश पुत्रा इमे-भृगुः, हंसः, शुचिः, कविः, महीदत्ता, धर्मः, जातवेदाः, चित्रभानुः, त्र्यक्षः, अहिदत्तः, विश्वरूपश्चेति समजायन्त । चि- त्रभानो राजदेव्या बाणो नाम सुतोऽभवत् । सोऽयं वाणः शैशवे मात्रा वियुक्तश्चतुर्द- शवर्षदेशीय एव पित्राऽपि व्ययुज्यत । अथ बाणः स्वतन्त्रतया नानाविधानि चाप- लानि कुर्वन् , विविधकलापटुमानवसाहचर्यं विदधत्, देशान्तरं गच्छन् , पानैः शने राजकुलानि पश्यन् , विद्याभ्यासार्थ गुरुकुलानि समाश्रयन् , स्वकुलोचितां वैदुपी प्रकृतिमापत् ।बहोः कालाच तामेव स्ववंशीयावासभूमि प्रीतिकूटाग्रहारंसमाससाद।

·कथासार-हिन्दी। प्राचीन समय में भगवान् ब्रह्मा इन्द्रादिक देवताओं तथा महर्षियों के साथ आ- लाप कर रहे थे कि बातों ही बातों में वैदिकविद्या में शास्त्रार्थ होने लगा। इस समय मन्दपाल नामक मुनि से शास्त्रार्थ करते हुये क्रोधी दुर्वासा मुनि ने सामवेद के उच्चारण में स्वर की अशुद्धि की । वहां पर बैठे हुये मुनि लोग दुर्वासा के शाप के भय से कुछ भी नहीं बोले, किन्तु सरस्वती ने उस स्वर की अशुद्धि पर अपनो मन्द मुसकराहट प्रगट को । तब रे पापे” मुझ दुर्वासा मुनि का उपहास करती है, यह कहके उस क्रोधी मुनि ने सरस्वती को शाप देने का विचार किया । इस समय "त्रिभुवन की माता देवी शारदा को शाप दिया जाता है, यह विचार कर के क्रुद्ध हुई सावित्री अपने आसन से उठ खड़ी हुई। क्रोधी दुर्वासा मुनि ने तो "तू मर्त्यलोक में जा" यह शाप सरस्वती को देही दिया । दुर्वासा को वापिसाशाप देने में उद्यत सावित्र, को सरस्वती ने रोका और कहा कि 'ब्राह्मण तो जन्म मात्र से हो पूज्य हैं, अतः हे सखि ! तू यह क्या करती है । इसके बाद ब्रह्मा ने दुर्वासा को भला बुरा कहके “हे सरस्वति दुःख मत करो, यह सावित्री तेरे साथ मर्त्यलोक में निवास करेगी, तथा तेरे पुत्र होने पर यह शाप समास होजायेगा. इत्यादि वाक्यों से सरस्वती का भी आश्वासन किया। इसके अनन्तर घर पर आई हुई सरस्वती को सावित्री ने भी समझाया। दूसरे दिन सूर्योदय होने पर सावित्री के साथ सरस्वती मर्त्यलोक में आई और शोणनद के तीर पर ( शाहाबाद जिले में ) अपना घर बनाया और वहां ही रहने लगो। किसी दिन वहां सन्ध्यावन्दन करते समय सरस्वती उत्तर दिशा में किसी घोड़े के को सुन के अपने लतामण्डप से बाहर आई, और उसने वहां सेनासहित, एक वृन्द पुरुष से अनुगत, एक युवक पुरुष को देखा । वह दधीच नामक युवक भी अपने सैनिकों से इन दिव्य कन्याओं की सुन्दरता को सुनकर उसी लतामण्डप के और विकुक्षि नामक उस वृद्ध पुरुष के साथ लतामण्डप में बैठ गया । सरस्वती के साथ सावित्री ने इन दोनों का अतिथि सत्कार किया और लज्जित होती हुई इनके परिचय को जानने की इच्छा प्रगट को। तब विकुक्षि नामक वृद्ध पुरुष ने अपना परिचय इस प्रकार बतलाया "यह दधीच नामक कुमार भृगुवंश में होने वाले च्यवन ऋपि का पुत्र है । और इसकी माता सुकन्या महाराज शर्यात की पुत्री है। महाराज शर्यात ने अपने ही घर पर इस दौहित्र (दधीच ) का लालन पालन वा पोषण किया और इसे सब विद्याएं पढाई। इस समय महाराज शांत अपने दौहित्र को पढ़ा लिखाके अपने जामाता च्यवन ऋषि के निकट मेरो संरक्षकता में भेज रहे हैं। यहां से समीप ही इस शोणनद के दूसरे तीर पर च्यवन मुनि का आश्रम है, वहां तक ही हमको जाना है, यह ही हमारा परिचय है। और हम भी आप दोनों का परिचय प्राप्त करने के लिये उत्सुक हैं। सावित्री ने यह जवाब दिया कि कुछ समय बाद आप हमारे वृत्तान्त से परि. चित्त हो जावेगें। अभी हम यहां बहुत दिनों तक रहेंगी। यह सुनके युवक दधीच ने निकट आया, ।

·( १४ ) विकुक्षि को कहा कि 'ये हमारे ऊपर अवश्य अनुग्रह करेंगी। इस समय ठहरो पहिले पिता के दर्शनों के लिये उत्कण्ठित मन को सन्तुष्ट करना है। अतः पितृगृह चलना चाहिए। इस प्रकार दधीच प्रीतिकूट ग्राम में जाकर कुछ समय तक पिता च्यवन मुनि के निकट रहा । सरस्वती भी उस युवा दधीच को देग्बके उसके बिना वियोग से क्लेशित होने लगी। कुछ दिनों बाद दधीच ने सरस्वती की कलशना पूछने के लिये विकुक्षि को भेजा । विकुक्षि ने सरस्वती के निकट आकर उससे कुशल प्रश्न किया और कहा कि हमारे कुमार दधीच का सन्देश लेकर मालती नामक विश्वस्त दूती आयेगी । विकुक्षि अपने देश को चला गया। और मालती ने सरस्वती के निकट आकर दधीच की विरह पीडा को समझाया। तब सरस्वती ने उत्तर दिया कि 'सखी! अधिक क्या कहूं यह मनुष्य तो दधीच का आज्ञाकारी है। मालती से सरस्वती के उक्त अभिप्राय को प्राप्त करके दधीच उसके निकट आया और अनेक प्रकार की कामक्रीडाएं करते हुए एक वर्ष को एक दिन के समान बिताया। इसी समय सरस्वती ने गर्भ धारणाकिया और समय आने पर उसने एक पुत्ररत्न उत्पन्न किया। इस प्रकार शाप की अवधि समाप्त हो जाने के कारण सरस्वती अपने पुत्र को "तू सय विद्याओं का स्वयमेव ज्ञाता होगा। यह वरदान देकर ब्रह्मलोक को चली गई। उसके विरह से कातर दधीच भी अपनी भ्रातृजाया ( भौजाई ) अक्षमाला को अपने पुत्र का पालन पोषण सुपुर्द करके तपश्चर्या के लिये वन में चला गया। जिस दिन सरस्वती को पुत्र हुआ था उसी दिन अक्षमाला ने भी एक पुत्र को उत्पन्न किया था। अक्षमाला ने इन दोनों पुत्रों का समान रूप से पालन पोषण किया। इनमें एक का नाम सारस्वत और दूसरे का नाम वत्स था। काल क्रम से सारस्वत अपनी माता सरस्वती के वर प्रभाव से यौवनारम्भ में ही सब विद्याओं का ज्ञाता हो गया, और वत्स को भी सम विद्याए सिखादी। तथा स्वयं भी अपने पिता की तरह तप करने को वन में चला गया। दूसरे वस्सनामक पुत्र का वंश चला कि जिसमें वात्स्यायन नामक अनेक मुनि हुये । अनेक युगों के अतीत होने पर इस वात्स्यायन वंश में कुबेर नामक एक ब्राह्मण हुआ। इस कुबेर के अच्युत, ईशान, हर, पाशुपत, नामक चार पुत्र हुये । इनमें से पाशुपत के अर्थपति नामका पुत्र हुआ । अर्थपति के भृगु, हंस, शुचि, कवि, महीदत्त, धर्म, जातयेदा, चित्रभानु, त्र्यक्ष, अहिदत्त, विश्वरूप, ये एकादश पुत्र हुये। चिन्नभानु के राजदेवी नामक स्त्री में बाणभट्ट नामक पुत्र हुआ। यह वाणभट्ट बालकपन मेंही मातासे वियुक्त हो चुका था कि चौदह वर्ष कीअवस्थामें अपने पिता से भी वियुक्त होगया । अर्थात् इसके माता पिता के स्वर्ग वासी होने के कारण यह स्वतन्त्र हो गया। और अनेक प्रकार की चपलता करता हुआ, अनेक प्रकार के कलाभिज्ञ पुरुषों का साहचर्य करता हुआ भी देशान्तरों को देखने लगा। और अनेक राजकुलों में गया । अन्तमें गुरुकुल में जाकर अपने कुलोचित विद्वत्ता को प्राप्त किया। और बहुत समय के अनन्तर अपनी जन्म भूमि प्रीतिकूट नामक ग्राम में वापिस ही चला आया । - . । 12 ·व्याख्याविषयेऽभिमतमिदम् जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजाध्यक्षाणां श्रीमतां महामहोपाध्याय-व्याकरणाचार्य-व्याख्यानवाचस्पति- MARAT श्रद्धेयश्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदमहाभागानाम् । कथाभट्टश्रीनन्दकिशोरसाहित्याचार्यानमिता हर्षचरितप्रथमोच्छ्वा- सस्य व्याख्या केपुचित्स्थलेषु मया विलोकिता। छात्राणामुपकारमभिल- यैवेयं सपरिश्रमं निर्मितेति मे मतिः । विलुप्तप्रायसाम्प्रदायिकाध्यायना- ध्यापनेऽस्मिन् काले व्याख्या ए विधा अत्यर्थमपेक्ष्यन्ते, यत्र समस्तपद- विग्रहाद्या व्याकरणांशा वाक्याभिप्रायाश्च स्फुटं प्रतिपाद्येरन् । तदेतां व्याख्या निर्माय ग्रन्थका संस्कृतसाहित्यस्याप्युपकारः कृतः। व्याख्या- शैली प्रौढा श्लाघ्या च । अहमस्याः प्रचारमभिवाञ्छामि । जयपुर २३-२-३४ गिरधरशर्मा चतुर्वेदः ।

·॥श्रीः॥ विषय--प्रतीकः । पृष्ठाहाः १ ३ ८ ९. " १० ११ संख्याः विषयाः १ श्रीशिवनुतिः २ पार्वतीनुतिः ३ वेदव्यासस्तुतिः ४ कुकविनिन्दा ५ देशभेदेन कवीनां भेदाः ६ सत्काव्यस्य दुष्करत्वम् ७ महाभारतप्रशंसा ८ माख्यायिकाकवयः ९ वासवदत्तावर्णनम् १० हरिचन्द्रजैन कविवर्णनम् ११ सातवाहनकविः १२ सेतुबन्धकाव्यनिर्देशः १३ भासकविवर्णनम् १४ कालिदास कविवर्णनम् १५ बृहत्कथानिर्देशः १६ आढ्यराजकविनिर्देशः १७ हर्षचरिताख्यायिकानिर्माणम् १८ आख्यायिकामाधुर्यम् १९ श्रीहर्षवर्धन निर्देशः २० ब्रह्मपरिषदि वेदविद्याविवादः २१ दुर्वाससः स्वरविस्वरे सरस्वतीहासः २२ सरस्वती प्रति वाससः शापदानोद्यमः १३ १४ १६ - २१-२५ २५-२७ ·[ २ ] २७-३१ ३१-३२ २७ ३८ ३९-४५ ४६-५० ५५-५८ २३ सरस्वतों प्रति शापदानेन विमनस्कायाः सावित्र्याः स्वासनादुत्थानम् २४ दुर्वासोमुनिकर्तृकशापदानम् २५ ब्रह्मकर्तृकदुर्वाससोऽधिक्षेपः ब्रह्मणा सरस्वतीसमाश्वासनं शापावधिकथनं च सरस्वत्याः सावित्र्या सह गृहगमनम् २८ प्रदोषकालवर्णनम् २९ सावित्र्या सरस्वतीसान्त्वनम् सरस्वतीवचनम् ३१ अपरवक्त्रछन्दसा हंसपालकान्योक्तिः ३२ ससावित्रीसरस्वतीप्रस्थानम् ३३ मन्दाकिनीवर्णनम् ३४ शोणनदविलोकनम् ३५ शोणनदे कालयापनम् ३६ युवजनाधिष्ठिताश्ववृन्दागमनम् ३७ युववर्णनम् ३८ यूनः सहचरस्यापरपुरुषस्य दर्शनम् सरस्वत्या आश्रमे यूनः समागमनम् विकुक्षि प्रति सावित्रकृतः परिचयप्रश्न: ४१ विकुक्षिप्रतिवचनम् ४२ दधीचवंशादिपरिचयः ४३ सरस्वतीसावित्रीपरिचय जिज्ञासा सावित्रीप्रत्युत्तरम् ४५ दधीचस्य पितृगेहगमनम् ४६ दधीचधिरहेण सरस्वतीसन्ताप: ४७ बहुदिनानन्तरं विकुक्षेरागमनम् ४८ विकुक्षिकृतदधीचदूत्यागमनसूचना विकुक्षिगमनं च ४९ दधीचदूतीमालतोवर्णनम् ५९-६२ ६२-६५ ६५-७५ ७६ ७८-८२ ८३-८७ ९१ ९९-१०० १०१-१०२ १०३-११० ·। ३ ] ५० मालतीसंलाप: १११-११२ ५१ मालत्या दधीचं प्रति सरस्वत्या अभिप्रायग्रहणार्थवाक्यम् ११३-११४ ५२ सरस्वतीप्रतिवचनम् ११५ ५३ मालतीकृतं दधीचविरहवणनम् ११६-११९ ५४ सरस्वतीसंवादमादाय दधीचनिकटे मालत्यागमनम् १२० ५५ सरस्वतीविरहवर्णनम् १२१-१२३ ५६ मालतीद्वितीयदधीचागमनम् १२३-१२५ ५७ सरस्वतीदधीचयोः संयोगवर्णनम् १२५-१२६ ५८ सरस्वतीगर्भधारणम् १२६ ५९ सरस्वत्याः पुत्रोत्पत्तिस्सावित्रीसहितायास्तस्या ब्रह्मलोकगमनंच १२७ ६० स्वपुत्रमक्षमालायै शमय॑ तपसे दधीचस्य वनगमनम् १२४-१२८ ६१ दधीचपुत्रस्य सारस्वतस्यापि तपसे वनगमनम् १२९ ६२ अक्षमालापुत्रवत्सतो वंशवृद्धिवर्णनम् १३०-१३५ ६३ वात्स्यायनवंशे कुबेरविप्रजन्म ६४ कुबेरस्याच्युतादिपुत्रचतुथ्यजन्म ६५ कुबेरपुत्रपाशुपतस्यार्थपतिजन्म १३८ ६६ अर्थपते ग्वाघेकादशपुत्र जन्मकथनम् ६७ अर्थपतिपुत्रचित्रभानोणिस्योत्पत्तिकथनम् ६८ बाणस्य मातृवियोगउपनयनादिसंस्काराश्च १३९-१४० ६९ बाणस्य स्वातन्त्र्यवर्णनं मित्रादिवर्णनं च १४१-१४४ बाणस्य विदेशगमन वैदुष्यप्राप्तिः ७१ बाणस्य स्वाप्रहारे प्रीतिकूटे पुनरागमनम् , आनन्दाधिगमश्च " , इति शुभम् ।

·।। श्रीः॥ महाकविश्रीवाणभट्टविरचितं हर्षचरितम् - कथाभट्टश्रीनन्दकिशोरशर्मसाहित्याचार्यकृतया जयाश्रिया व्याख्यया समेतम् । Remenuman प्रथम उच्छासः । नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे। त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥ १ ॥ * जयश्रीः दौहिनं नगराजस्य न पौनं कस्यचित्पुनः । गिरिजागिरिशापत्यं वन्दे श्रीगणनायकम् ॥ १ ॥ प्रौढप्राज्यपराक्रमो जयपुराधीशो जगत्सिंह इ- त्याख्योऽभून्महिपी च तस्य विदिता "चाम्पावतीजीति या । भक्त्या साऽकृत मन्दिरं जयपुरे यस्तत्र विद्योद्यते देवं चन्द्रविहारिणं तमसकृद्वन्दे सदा सादरम् ॥ २ ॥ बभूव यः सालमसिंहनामा चाम्पावतः पोकरणप्रशास्ता । तदात्मजा चन्द्रकुमार्यराजत् , चांपावती साऽकृत मन्दिर यत् ॥ ३ ॥ तन्मन्दिरे पूजितमिष्टदेवं करेण वंशी मृदु नादयन्तम् । राधासमेतं जयपत्तनस्थं कृष्णं भजे चन्द्राविहारिनाम्ना ॥४॥ श्रीहर्षचरिते राजलक्षम्यापि समलकृते । जयश्रीनूतना वृत्तिः शोभा वहतु कामपि ॥

·२ हर्षचरितम् । [प्रथम- प्रणम्य पितरौ भक्त्या गुरूनपि दयानिधीन् । कुर्वे नन्दकिशोरोऽहं वृत्ति नाम्ना जयश्रियम् ॥ ६ ॥ अभीष्टग्रन्थादौ तत्रभवान् कविः “गद्यं कवीनां निकपं वदन्ति" इत्याद्यनेकैः श्लोकाथर्गद्यकाव्यस्य दुरूहत्वप्रतिपादनात् तत्रैव काव्ये कृतश्रमो “घाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्" इत्यादिप्रथितकीतिः स्थाण्वीश्वराधिपत्य श्रीहर्षवर्धनमहाराजस्य ( ६०६-६४८ ई० ) राजसभाप्रधानाण्डितः कादम्बरीकथा निर्माता श्रीबाणभट्टः स्वाश्रयीभूतराजचरितमनवद्येनाख्यायिकागद्येन निमिमित्सुरविगीतशिष्टाचारपरिपाल. नाय शिष्यशिक्षणाय च "विद्यामिच्छेन्महेश्वरात्" इत्यादिनयेन विद्यावितरणप्रवणं श्रीमहेश्वरं स्तौति नम इत्यादिना पद्येन । तुझमुन्नतम् । “उच्चप्रांशून्नतोदयोच्छि. तास्तुङ्गे इत्यमरः । क्वाप्यप्रणतत्वात् । शिरो मूर्धा चुम्बति स्पृशति तच्छील इति तुङ्गशिरश्चुम्बी चन्द्रः शशी स एव चामरं बालव्यजनं श्वेतरूपत्वात् । तेन चारुमनोहारी तस्मै । चन्द्रशेखरायेत्यर्थः । अन चन्द्रस्य मद्देश्वरशिरोभूषणतया तदधीनत्वे शम्भोमहामहिमशालित्वं ध्वन्यते । श्रयो लोका एवं त्रैलोक्यम् । चातुवादित्वात्स्वाथै व्यञ् । तदेव नगरं पुरं पत्तनं वा तस्यारम्भे निर्माणोप- क्रमे मूलभूत आधारभूतः स्तम्भः पाषाणस्थूणाविशेपस्तस्मै । शम्भये महेश्वराय नमो नतिरस्तु ममेति भावः । "स्वयम्भूः शम्भुरादित्यः" इति विष्णोर्नामसहस्त्रे हष्टत्वादियं विष्णुस्तुतिः, "शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ” इत्यभिधानकोशे शम्भूशब्दस्य ब्रह्मवाचितया ब्रह्म गोऽपि स्तुतिरेषेति केपाश्चिदभिमतम् । तथा च विष्णुपक्षे-“यस्याग्निरास्यं यौमूर्धा रखें नाभिश्चरणौ मही" इति वचनात् तुङ्गशिरो धुलक्षणं तच्चम्बी चन्द्र एव चामरं तेन चाखे । ब्रह्मपक्षे-तुङ्गशिरवचुम्बी चन्द्रः सुवर्ण तन्मयं चामरमिव चामर केश- पाशस्तेन चाखे । ब्रह्मणो हिरण्यकेशत्वात् । “चन्द्रः कपूरकाम्पिल्लसुधांशुस्वर्ण- वारिषु" इति मेदिनीकोशः । त्रैलाक्येत्यादिविशेषणं सर्वत्र समानम् । अत्र कवेर- भिप्रायो महेश्वरस्तुतावेव । "हरकण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षी नमाम्युमाम्" इति वक्ष्यमाणपद्येन महेश्वरप्रियाया पार्वत्याः एव स्तवनात् । “चुम्बिचन्द्रचामरचारवे, इत्यत्र चकारस्कारयोरनुप्रासेन "रम्भस्तम्भशम्भ' इत्यत्र भानुप्रासेन न्यसना- त्यनुप्रासः शब्दालङ्कारः । त्रैलोक्ये नगरारोपः शम्भौ मूलस्तम्भारोपं प्रति निमि. त्तमिति परम्परितरूपकम् । "यन्त्र कस्यचिदारोपः परारोपणकारणम्" इति साहि- -

·उच्छासः]
जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् ।
३
त्यदर्पणोक्तः। चन्द्र एव चामरमिति रूपकम् । रूपक रूपितारोपो विपये निरप-
हवे" इति साहित्यदर्पणे । अत्र रूपकानुप्राणिता कविहृदि स्थिता शङ्करविपयिणी
रतिवनिमर्यादया प्रतीयते ॥ १ ॥
कथाभट्टनन्दकिशोरशर्मसाहित्याचार्यकृत-
कथाभट्टीया हिन्दीटीका ।
गद्यकाव्य के अप्रतिम विद्वान् , कादम्बरी कथा के जन्मदाता, ६०६-६४८
ई. में वर्तमान कन्नौज के महाराज श्रीहर्षवर्धन सभ्राट के राज पण्डित, परम
माननीय श्रीबाणभट्ट कवि अपने संरक्षक श्रीहर्षवर्धन सम्राट की "हर्षचरित
आख्यायिका” ( गद्यकाव्यभेद ) के प्रारम्भ में शिष्टाचारप्राप्त, मङ्गलकामना से
विद्याप्रदानरसिक भगवान् श्रीशकर को नमस्कार करता है-नम इति ।
उन्नत मस्तक पर विराजमान चन्द्रमारूपी चामर से अलंकृत तथा त्रिलोकी
रूपी नगर के निर्माण में मूलस्तम्भ भगवान् शंकर को मैं नमस्कार करता हूँ।
जो भगवान् शंकर त्रिलोकी के निर्माण में मूलस्तम्भ है वे ही इस प्रन्थ के निर्माण
के आधार हो सकते हैं अतः उनको नमस्कार करना कवि के औचित्य को प्रदर्शित
करता है। कवि ने अन्य के "हरकण्ठ.. इस द्वितीय श्लोक में शंकरपत्नी
पार्वती को नमस्कार किया है इस कारण प्रस्तुत श्लोक में शंकर की स्तुति करना ही
कवि को अभिमत है तथापि इस श्लोक में ब्रह्मा और विष्णु की स्तुति भी प्रस्फुटित
हो रही है। ब्रह्मा के पक्ष में मेदिनीकोश के कथन से चन्द्रपद सुवर्ण का भी बोधक
है । उन्नत मस्तक में स्थित सुवर्णमय चामर ( केशों) से शोभित अर्थात् हिर-
ण्यकेश ब्रह्मा को नमस्कार है। "शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ" इस अभिधानकोश से
शम्भुपद ब्रह्मा का भी वाचक है। विष्णुपक्ष में "स्वयंभू शम्भुरादित्यः” इस
विष्णुसहस्रनाम के अनुसार यहाँ शम्भुपद से विष्णु का अर्थ समझना चाहिये ।
“यस्याग्निरास्यं यौमूर्धा” इस वचन से स्वर्ग विष्णु का मस्तक है। उच्चस्थित
युलोक में वर्तमान चन्द्रमा रूपी चामर से अलंकृत विष्णु को नमस्कार है । ".
लोक्यनगरा०" इस पद का अर्थ तीनों पक्षों में समान ही है ॥ १॥
हरकण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षी नमाम्युमाम् ।
कालकूटविषस्पर्शजातमागमामिव ॥ २॥

·हर्षचरितम् । [प्रथम- । पूर्वस्मिन श्लोके शम्भुस्तुति विधाय कविरपरेण श्लोकेन शम्भुप्रियामुमा स्तौ. ति हरेत्यादिना । हरस्य शम्भोः कण्ठग्रहेण समारपेण य आनन्दो पस्तेन मीलिते सङ्कुचितेऽक्षिणी नयने यस्याः सा ताम् । अत्र नेत्रनिमीलनवर्णनेन पार्व. स्याः शृङ्गारानुभावो लज्जा व्यज्यते । कालमपि मृत्युमपि फूटयति दाहयतीति कालकूटः । कृट परिदाहे। कालकूटस्य कालकृटनामकस्य विपत्त्य गरलस्य स्पर्शन लंसर्गेण जात उत्पन्नो मू या विचित्तताया आगमः प्रारम्भो यस्याः सा ताम् । हवोत्प्रेक्षायाम् । "वेडस्तु गरलं विपम्" इत्यमरः । लि कलीये च काकोल- कालकूटहलाहलाः" इत्यादि गरलक्ष्य नव भेदा विज्ञेया अमरकोशतः । कालकृट- पदोपादानेनैव विषप्रतीतो पुनस्तदुपादाने गोबलीवर्वन्यायेनेति विज्ञेयम् । एता. रशीमुमां पार्वती नमामि वन्दे । उमापदनिर्वचनं कालिदासेन 'उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” इति निर्दिष्ट कुमारसम्भवे ( १स. २६ श्लो० ) । अन कविनान्तीनावस्थायाः शक्तः स्तुतिर्विहिता । तस्या एवा. नन्ददायित्वात् । तथाहि-शक्तिशक्तिमतोरभेद नति सिद्धान्तः । तस्याः शिवा- भिन्नायाः शक्तेरन्तीना बहिर्मुखी चेति द्वे अबस्थे । एतयोः प्रथमानन्दनिम ग्ना, द्वितीया च संसारचक्रप्रवर्तिका । अत एवं प्रथमास्तचनेनानन्दाधिगमः । द्वितीयास्तवनेन च संसारभ्रमणमिति ज्ञेयम् । पार्वती हि शम्भुकण्ठाश्लेषेण स्वय. मानन्दनिमग्ना विगलितवेद्यान्तरा बभूति वस्तुस्थितिः । तत्र कविः शम्भुकण्ठस्थ- विषसम्पर्केण तस्या मूर्छात्वमुत्प्रेक्षते । अत्र प्रकृते आनन्दजनितनेवनिमीलने विपजनितमूर्छात्वोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालङ्कारः । “सम्भावनमथात्प्रेक्षा प्रकृतस्य परा. त्मना" इति साहित्यदर्पणोक्तेः ॥ २ ॥ प्रथम श्लोक में शम्भु की स्तुति करके कवि अब शम्भुप्रिया पार्वती को स्तुति करता है-मैं शम्भु के कण्ठालिङ्गन के आनन्द से संमौलित नेत्रवालो एवं शम्भु के कण्ठस्थित विषसम्पर्क से ही मानो मूर्छित हुई पार्वती को नमस्कार करता ॥२॥ नमः लषविदे तस्मै व्यासाय कविवेधसे । चक्रे पुण्यं सरस्वत्या यो वर्षमिव भारतम् ॥ ३ ॥ "अस्यामन्यकवीनां च वृत्तम्" इत्याख्यायिकालक्षणोक्तमुत्कृष्ट कविवर्णनमार- भते नम इत्यादिना । सर्व वेदशास्त्रादिक वेत्तीति सर्वविदे सर्वज्ञाय । कबीना बेधसे ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । । विधात्रे । 'अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथास्मै रोचते विश्र्व तथेदं परिवर्तते” इति कवेरपि विधातृत्वात् । महाभारतस्य च व्यासकृतित्वात् , महाभारत चोपजीव्या सर्वकाव्यानां प्रवृत्तत्वाद व्यासस्य कविवेधस्त्वमुपयुक्तम् । तस्मै प्रसिद्धाय व्यासाय कृष्णद्वैपायनाय वेदव्यासाय । नमो नतिरस्तु मे। अन नमः शब्दयोगात् “नमः स्वस्तिस्वाहास्वधावपट्योगाच्च'' इत्यनेन चतुर्थी । यो वेदव्यासः पुण्यं पवित्रं 'यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति, विप्राय वेदविदुपे च बहुश्रुताय । पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच नित्यं, तुयं फलं भवति तस्य च तस्य चैव, इत्यादिवचनेन महाभारतस्य पावनत्वम् । भारतं महाभारतम् । सरस्वत्या वाग्देव्या वर्षभिव वृष्टिमिव । "स्यावृष्टयां लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमबियाम्' इत्यमरः । चक्रे विदधे। महाभारतस्य "यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्र. चित्" इत्यादिनोत्कृष्टत्वं ज्ञेयम् । अथवा-यो व्यासो नद्या सरस्वत्या पुण्य पवित्रं भारतं वर्षमिव भारतवर्षाख्यदेशमिव सरस्वत्या वाण्या पुण्यं पावन भारतं महा- भारतं विदधे । “त्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्ष तद्धारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः” इत्युक्तो भारतवर्षाख्यो देशः । तत्र च सरस्वती नदी "सरस्वतीपद्वत्योदेवनद्योः” इत्युक्ता । सरोऽस्त्यस्या इति सरस्वती । कश्चिद्वाजा तन्नाम्नायं भारतवर्षाख्यो देशो विदितः । अत्र सरस्वतीभारतशब्दौ शिलष्टौ । अत्रायमभिसन्धिः-व्यासं वन्दे । येन महाभारताख्यो महान् पन्थो व्यर. चि। जगति सप्तद्वीपा:-जम् -प्लक्ष-शाल्मल-कुश--कौञ्च-शाक-पुष्कराख्याः ! जम्बुद्वीपे च नव वर्षागि:-कुरु-हिरण्मय-रम्यक-इलावृत्त-हरि-केतुमाल-भद्राश्व- किन्नर-भारताख्यानि । अन्न महाभारतस्य वाग्देवताप्रवाहरूपोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा प्रथमपक्षे । अन्यम्र तु महाभारतस्य भारतवर्षण सह साधर्म्यकथनादुपमा । अनु- प्टुप्छन्दः ॥ ३॥ जिस प्रकार सर्वज्ञ माने सरस्वती नदी से पुनीत भारवर्ष का निर्माण किया उसी प्रकार सर्वज्ञ वेदव्यासने सरस्वती की वर्षा के समान पवित्र महाभारत की रचना की ऐसे उत्कृष्ट कवि वेदव्यास को नमस्कार है ॥ ३ ॥ प्रायः कुकवयो लोके रागाधिष्ठितगृष्टयः। कोकिला इव जायन्ते वाचालाः कामकारिणः ॥४॥ कुकविनिन्दामारभते प्राय इत्यादिना। लोके जगति रागेऽभिनेवेशेऽधिष्ठिता भरतः ·। हर्षचरितम् । [प्रथम- निबद्धा दृष्टिर्बुद्धिर्यषां ते तथोक्ताः कामेन स्वेच्छया न त्वालङ्कारिकमार्गेण कुर्वन्तीति ये ते । स्वेच्छाचारिण इति यावत् । कोकिला इव परभृत इव वाचाला सुखराः प्रायो जायन्ते भवन्ति । कोकिलपक्षे-रागे लौहित्येऽधिष्ठिता व्यासा दृष्टिश्चक्षुर्य पां ते तथा कामकारिणो मदनाविर्भावकाः। कामाद्दीपकत्वात्कोकिलस्य। अवाचाला मधुरभाषिणा जायन्ते । कुकन्ति गृहन्ति चेतांसि सतामिति कुकाः कुकाश्च ते वयश्चेति कुकवयो मयूरपारावतादयः पक्षिणोऽप्येवम् । सतव्याख्यायां शङ्करस्तु पद्यमिदं महाभारत ग्रन्थप्रशंसापरं व्याचष्टे हम। यथा-महाभारतं ना- मैवं सुभगम् । येन कुकवयोऽपि कोकिला इवावाचाला मधुरभापिणो जायन्ते । किं पुनः सत्कवयः । अत्रोपमालङ्कारः । कुकविरुपमेयम् , कोकिलश्योपमानम् , इव. शब्दो वाचकः, वाचालावाचालौ शब्दौ साधारणधर्म निवेशिताविति शाब्दीपूर्णी- पमाशरीरम् ॥ ४ ॥ प्रन्थकार कुकवियों की निन्दा करता है-संसार में आग्रहशील तथा स्वेच्छा. चारी कुकविगण कोकिल के समान वाचाल होरहे हैं। यहाँ कोकिल की उपमा में केवल शब्दों का ही साम्य है अर्थ का नहीं । कोकिलपक्ष में भी रागाधिष्टित दृष्टि, कामकारी, तथा अवाचाल पदों का अर्थ संगत होजाता है। कोकिल के नेत्रराग (लौहित्य) से व्याप्त होते हैं। और उसका मधुरभाषण कामोत्तेजक होता है ॥४॥ सन्ति श्वान इवासङ्ख्या जातिभाजो गृहे गृहे । उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इव ॥५॥ कुकवीनिन्दति सन्तीत्यादिना । गृहे गृहे प्रतिगृहम् । जाति स्वभावोक्ति न तु वक्रोक्तिम् । अथवा जातिर्जन्म भजन्तीति तादृशाः केवलमुत्पत्तिभाजो न त्वभिनवरचनया किमपि जगत उपकर्तु क्षमाः। “सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनवार्थी विभाव्यते । यत्नोऽस्या कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना" इति वक्रोक्ति- प्रशंसा । वक्रोक्तिजीविताख्येऽलङ्कारमन्थे प्रतिपादितस्वरूपा वक्कोक्तिरन्या, साहि- त्यदर्पणकारादिभिर्निर्दिष्टा चैषान्येति बोध्यम् । कुरुवयः श्वान इव सारमेया इवासंख्या बहवः सन्ति । कुक्कुरा अपि जातिभाजः स्वजातिसमवेतामेध्यमक्षणा- दिकारो बहवः सन्ति । असङ्ख्याः समामशून्याश्च । उत्पादका अभिनवप्रबन्ध- निर्माताः शरभा इवाष्टापदपशुविशेषा इव बहवः कत्रयो न सन्ति । शरमा अपि ।

·७ उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । उदृवं पादा येषां ते तथोक्ताः। शरमा हि गर्जता मेघान् विलोक्य प्रतिस्पर्ध- योर्ध्वपादा जायन्ते । शरभो हिसिंहमपि हिनस्ति । यथा महाभारते "अष्टपा- दृवनयनः शरभो बनगोचरः । स सिंह हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम्" इति ( वनपर्व ११९ १० १३ पलो०)। अग्न कुकवयः श्वान वेत्युपमैका, शर- भा इव सत्कवयश्चेत्यपरोपमा । अनयोयोरन्योन्यनरपेक्ष्येण स्थितेश्च संमृष्टि- रलकारः ॥५॥ प्रत्येक स्थान में कुक्कुरों के समान असंख्य जन्मना कवि प्राप्त होते हैं। किन्तु शरभों के समान नवीन काव्य के उत्पादक कवि अधिक संख्या में प्राप्त नहीं होते । शरभ पशु भी मेघगर्जना को सुनकर ऊर्ध्वपाद छोकर उछलता है । अर्थात् नवीन काव्यनिर्माता कवि अधिक नही है ॥ ५ ॥ अन्यवर्णपरावृत्त्या बन्धचिह्ननिगृहनैः। अनाख्यातः सतां मध्ये कविश्चौरो विभाव्यते ॥६॥ पुनरपि कुकविनिन्दामाहान्येत्यादिना । अन्येषां कवीनां ये वर्णा अक्षर-- विन्यासास्तेषां परावृत्त्या विनिमयेन परेपां वर्णानपाहाय स्वकल्पितवर्णविन्यासेनेति यावत् । बन्धानां गौडीदादीनां चितानां श्रीलक्ष्मीप्रभृतीनां निगृहनापनः । अन्यकविनामादिनिःसारणैरिति यावत् । अनाख्यातोऽपि परैरनुकोऽपि कविः सतां सत्पुरुषाणां मध्ये चौरः परकाव्यार्थलुण्टाक इति विभाव्यते विज्ञायते । चौरपक्षे तु अन्योऽस्वाभाविकस्वासजनितो यो वर्णः पाण्डिमादि तस्य परावृत्त्या परिवर्त. नेन । बन्धस्य निगडस्य चिहं तस्य निगूहनैर्गापनः । न ना अना कापुरुषः । अख्यातोऽपि अनुक्तोऽपि ज्ञायत एव । पत्र को चौरसमारोपे रूपकालाहारः । स च शिष्टविशेषणपरिपुष्टः श्लेपानुप्राणितः । प्रायः कुकवयोऽन्येषां काव्यार्थान् विविच्य तेभ्यो वर्णान बन्धविशेषांश्चापहाय तान् स्वकाव्यत्वेन प्रयापयन्ति ते चौराः कवयः ॥ ६ ॥ प्रायः आजकल के कवि अक्षरों का परिवर्तन करके दूसरों की कविता को अपनी कविता कह देते हैं। किन्तु उत्कृष्ट कवियों के मध्य में वे कवि विना को छी चौरसम माने जाते हैं। चौर भी आकृति के परिवर्तन से बन्धन (बेडियो ) गोपन से विना कहे हो कापुरुष (भीर ) जाना जाता है ॥ ६ ॥ - -- ·हपचरितम् । । प्रथम THAN श्लेषप्रायमुदीच्येषु प्रतीच्येवर्शमात्र कम । उत्प्रेक्षा दाक्षिणात्येपू गोडेस्वार टम्बरः ॥ ॐ !! देशभदन की बिमाः इतर स्पादिना । उमीनयागुतास्मिन् देशे भव: उदीच्याः शरावत्या नया: पशिमा परदेशवामिन इ यः, ते पवार्य संपवा. हरयम् । "दिल निशामियाने रेप उठयो इनिपालवारः। सच सभामरतन्दमयर पाया विविधः भवति । पतली गेषु पधिमादेशीयेषु जनेवर्ष- मात्रकामवालय भाति । पि विविधो वायलक्ष्यच्या तया । दाक्षिणा- स्या दक्षिणदिग्भवेणु #r वियाकलाप , महासागर यातियतेनु । उत्प्रेक्षा. लकारवाहलय टश्यते । “भोत सम्भावनोत्प्रेक्षा प्राकनस्य परामना' इत्युत्प्रेक्षा. लक्षणम् । गौरा गौशालपन्नेगु जनेषु बादेशादारभ्यो मलदेशमीमायस्थितां सुवर्णरेखा नदी यावत विस्तृत जनप। अक्षराणां उमरो वर्णबाहुल्यम् । अरु एक रीति गौडीया नाम निरक्षराम्बरायोच्यते । “ोजः प्रकाशवर्णवन्ध आडम्बरः पुनः । समायवाला गौ" इयभियुको। नहि सर्वमिदमेकत्र अश्यते । यत्र मामिद सम्मिलित भवरावास का मजाम। मम वाधि सर्व गुणा: मम्मिलिता भविष्यमानि दंगाचारवर्णननानं जायते ॥७॥ देशभेद से कनियों की रुचि बालाई आती है-विनयापली उतर रश के निवासी कवि इलेषालार के प्रेमी होती है । पक्षिम के निवासी अशंगाम्भीर्य को पसन्द करते हैं। दाक्षिणात्य कवि उत्प्रेक्षानिय । गोश के निवासी (पूर्व- दिशा में स्थित वसीयकत्रि ) अक्षरी के आडम्बर ( अनुप्रास ) मी । यो कवि का यह अभिप्राय कि सब बात एक स्थान में प्राश नवादाती। किन्तु मेरी वाणी में उन सब बात समिलित रहती है॥ ७ ॥ नयोऽर्थो जातिरग्राम्या श्लेवोऽक्लिष्टः स्फुटा रसः । विकटाक्षरबन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुष्करम् ॥ ८ ॥ नवेति-नवोऽभिनवोऽर्थः प्रबन्धः । प्रबन्धार्थो द्विविधः श्रूयते--अयोनिरन्य. च्छाययोनिर्वा । एतयोः प्रथमोऽयोनिरूपोऽर्थः कविबुद्धौ दुष्कर भासते । अग्राम्या प्राम्यदोषरहिता । चमत्कृततेति यावत् । जाति, स्वभावोक्तिः । अक्लिार दुर्बोधरहितः, बलेषा-पलेषालारः । स्फुटो विभाषादिभिव्यक्ताकृतः रसः शृङ्गा- - Mine ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । -- maa रादिः । विकट उदारतालक्षणयुक्तः । विकटत्वनुदारता" इति वामनः काव्याल. आरे । अक्षराणां वर्णानां बन्धः संयोजनम् । एतत्कृत्स्नं सर्वम् । एकत्रैकस्मिान प्रबन्धे दुर्लभमास्ते । एते सर्व गुणा येषां कवीनां प्रबन्धे जायन्ते ते विरला एव ॥८॥ नवीनकल्पना, प्राम्यदोष से शुन्य स्वभावोक्ति, सुबोध श्लेष, प्रस्फुट रस ओजस्वी निर्माण, इन सब गुणों का एक स्थान में सक्षम होना अतिदुर्लभ है । एक प्रबन्ध में सब का मिश्रण करनेवाले कवि विरले ही हैं ॥ ८ ॥ किं कवेस्तस्य काव्येन सर्ववृत्तान्तगामिनी । कथेव भारती यस्य न व्याप्नोति जगत्रयम् ॥ ॥ -तस्य कवेर्वर्णकस्य काव्येन प्रबन्धेन किम् । न किमपि प्रयोज- नम् । यस्य सर्वाणि समानि यानि वृत्तानि वर्णमात्रागणसमार्धसमविषमरूपाणि । तेषामन्तं पूर्णतां गच्छतीति प्राप्नोतीति ताशी भारती वाणी। भारती कथेव महाभारतकथेव जगतां त्रयं जगत्त्रयं भूर्भुवः स्वः इति त्रिलोकी न ज्याप्नोति । यस्य कवेर्वाणी जगत्त्रये न प्रशस्यते तस्य कवेः काव्येन किम् । महाभारतपक्षे. सर्वेषां सत्पुरुषाणां वृत्तान्तस्य चरितस्य गामिनी बोधिका । सर्ववृत्तान्तगामिनी-- सर्वसत्पुरुषचरितबोधिका । जगत्त्रयं व्याप्नोति महाभारतीया कथा। यथोक्तम् । "नारदोऽश्रावयदेवान् , असितो देवलः पितुन् । गन्धर्वयक्षरक्षांसि प्रावयमास वे शुकः" इति ॥९॥ सम्पूर्ण आदर्श पुरुषों के चरित्रों से व्याप्त महाभारत की कथा के समान जो काव्य तीनों लोकों में व्याप्त नहीं है वह काव्य व्यर्थ है। और उसके निर्माता कवि सुकवि नहीं हैं ॥ ९ ॥ उच्छ्वासान्तेऽप्यखिन्नास्ते येषां वक्त्रे सरस्वती । कथमाख्यायिकाकारा न ते धन्द्याः कवीश्वराः ॥ १० ॥ प्राची कवीनां काव्यभेदानस्तुबस्तानमस्कुरुते उच्छवासेत्यादिना । येषां कवीनां वक्ने मुखे सरस्वती वाणी। उच्छ्वासान्तेऽपि काशपरिच्छेदकान्धैक- भागान्तेऽपि । अखिन्ना खेदरहिता। अपरोच्छ्वासनिर्माणे बद्धपरिकरा । आस्ते वर्तते । आस पवेशने । ते आख्यायिकाकारा आख्यायिकाकाव्यकार: कवी.

·हर्षचरितम् । १० H- [प्रथम- श्वरा महाकवयः कथं न वन्द्या नमस्काराहाः । अपि तु वन्या एव । अयं भाव:- मानवा अधिकमापणेनोच्छ्वसन्ति श्राम्यन्तीति भावः । किन्तु येषां कवीनामु- च्छ्वासान्तेऽपि सरस्वती न खिद्यति कथं न ते वन्द्या वन्द्या एव । आख्यायिका- पक्षे-वक्त्रं नाम छन्दः । उच्हवासा आख्यायिकायां बहवो जायन्ते कथांशसमा. प्तिसूचकाः। आख्यायिकाः कुर्वन्तीत्याख्यायिकाकाराः । आख्यायिकालक्षणं च साहित्यदर्पणे पष्ठपरिच्छेदेऽभिहितम्- कथा-"कथायां सरसं वस्तु गधैरेव विनिर्मितम् । क्वचिदन्न भवेदार्या क्वचिद्वक्त्रापवक्त्रके ।। आदौ पथैनमस्कारः खलादेवृत्तकीर्तनम्" । यथा कादम्बर्यादिः । आख्यायिका- आख्यायिका कथावत्स्यात्कोवंशानुकीर्तनम् । अस्यामन्यकवीनां च वृत्तं पधं कचित् क्वचित् ॥ कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति कथ्यते । आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित् ॥ अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम्" । अथवा-कवयश्च त ईश्वराश्च ब्रह्मविष्णुशङ्कराश्च ते कवीश्वरा इत्यर्धस्वीकार तु उच्छ्वासान्तेऽपि कल्पान्तेऽपि खेदरहिताः। तथा येषां मुखे वाग्देवी वर्तते । तथा आख्यायिकाभिराख्यानरेवाकार आकृतियां ते कथं न वन्द्याः । देवा हि शास्त्रैरेव विज्ञायन्ते । न तु ते प्रत्यक्षलक्ष्या इति भावः ॥ १० ॥ आख्यायिका ( गद्यकाव्य ) में अनेक उच्छ्वास बनाने पर भी जिन कवीश्वरी की वाणी प्रान्त नही होतो वे कवि अवश्य वन्दनीय हैं ॥ १० ॥ कवीनामगलो ननं वासवदत्तया । शक्त्येव पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम् ॥ ११ ॥ कवीनामिति-कर्णगोचरं श्रुतिविपयं गतया प्राप्तथा । वासवदत्तया मुब. न्धुकविविरचितवासवदत्ताख्यकथाकाव्येन । कवीनां निखिलानां कायकर्तृगाम् । शक्त्या शक्तिनामकायुधेन पाण्डुपुत्राणां युधिष्ठिरादीनामिव । दर्पः कवित्वमदो- ऽगलनिरस्तः। वासवदत्तानुरूपिणी कथां निर्मातुमक्षमाः कवयो लज्जिता अभव- निति भावः । शक्तिनामकायुधपक्षे तु यथा वासोनेन्द्रेग दत्तथा वितीया तथा

·उच्छासः ]
जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् ।
कर्णगोचरं राधेयनिकटं गतया शक्त्या आयुधेन पाण्दुपुत्राणां युधिष्ठिरादीनां दर्पः
शूरत्वाभिमानोऽगलद्विनष्टः । अक्षयकवचमहागवमरे प्रीतेनेन्ग काये रुपारा-
रातिनी गदा प्रदत्तेति महाभारतीया कथावानुमन्धेया । यथा--
"ददौ शक्ति सुरपतिर्वाक्यं चेदमुवाच ह ।
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षमाम् ॥
यमेकं जेतुमिच्छेथाः सोऽनया न भविष्यति' ।
( आदिपर्व० ३ अ० २९-३० ) अनोपमालबारः ॥ ११ ॥
इन्द्र के द्वारा कर्ण को प्राप्त हुई शरिफ ( आयुध विशेष ) से जिस प्रकार
पाण्डवों का गर्व नष्ट हुआ, उसी प्रकार सुबन्धुकवि कृत वासवदत्ता ( ग पकाय----
कथा ) के सुनने से सब कवियों का गर्व गिर गया ॥ ११ ॥
पदबन्धोज्ज्वला हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः।
भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते ॥ १२ ॥
पदेति-पदानां मुसिडन्तानां बन्धो रचना तेनोज्जालो दीमः । हारी मनो-
स्मः । कृता विहिता वर्णानामक्षराणां क्रमे गाल गारिकमागंण स्थितिर बस्था
यस्मिन् सः । भट्टारहरिचन्द्रस्य हरिचन्द्रायजेनमालाकोः । गन्धो पावर-
तीति नृपायते राजायते । सर्वोत्तम इत्यर्थः । अयं हरिचन्नी गंशर्माभ्युदयका
चान्य इति न निश्चितम् । नृपपक्षे तु पदवन्धोज्ज्वल: स्यमलावष्टम्भः। हारी
हारयुतः। कृता वर्णानां द्विजादीनां क्रमे गोच्चावचतया स्थितियन सः । महारक-
पदमुत्कर्षप्रकाशकं महानुभावादिवत् । प्राचीनकालानरमेषु राजा महतां ।
कृते भट्टारकपदं प्रयुज्यते स्म। यथा--- "पर भट्टारकमहाराजाधिotri"
इत्यादि विज्ञेयम् । “पादा भट्टारको देवः प्रयोज्याः पूज्यनामतः" इति नाम-
माला । अनोपमालझारः ॥ १२ ॥
ललित पदों के विन्यास से उज्ज्वल तथा बालारिकता मार मार
व ओजस्वी वर्गों से विभूषित, भारक हरिचन्द्र जैन कवि का सुन्दर माध्य
राजा के समान सर्वश्रेष्ठ है । राजा भी मामण आदि चारी वर्गाको बया कर
है और अपने मण्डल के उत्तम प्रबन्ध से भूपित रहता है ॥ १२ ॥

·हर्षचरितम् । प्रथम- .. भविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विशुद्ध जातिभिः कोशं रत्नैरिव सुभाषितः ॥ १३ ॥ अविनाशिनमित्यादि-सातवाहनो हालकविः । आधभन्यवंशीयो राजे. ति यावत् । अविनाशिनमनपायम् । अत्राम्य बैण्डवयुका । विशुद्धा निर्दोष जातिरभिनवकाव्यार्थानामुत्पत्तिः स्वभावोक्तिरवारो वा गेषु तानि त। विश. द्वजातिभिनिर्दोपालङ्कारैः। सुभापितः सुभाषितपः सूक्तिभिरिति यावत : "पुराणेवितिहासेषु तथा रामायणादिषु५ वचनं सारभूतं यसत्सुभापितमुच्यते" इति सुभाषितलक्षणम् । रत्नमणिभिरिव कोश कोशकाव्यं गाथासप्तशतीरूप प्राकृतकाव्यमकरोत कृतवान् । कोशकाव्यलक्षण चीन साहित्यदर्पणे "कोशः लोक- समूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षकः" इति । कोशं धनागारं चाकरोत् । अन्न कोश. पक्षे-अविनाशिनमक्षयम् । अग्राम्यमप्रामभवं नागरिकमिति यावत् । विशुद्धा निर्म ला जातिगोमेदकत्वादिरत्नभेदो येषां तैः । रत्नरिख कोशे चके । यथा राजा रत्न कोशमक्षयं कुरुते तथा सातवाहनो राजा सुभाषितः पौः गाभासप्तशतीनामक कोशकाव्यं चकारेत्युपमालङ्कारः ॥ १३ ॥ जिस प्रकार राजा सातवाहन (शालिवाहन) ने विशुद्ध जाति के रत्नों से अपने खजाने को अक्षय बनाया उसी प्रकार उसने सुन्दर आकारों से विभूषित सूक्तिय से चित्ताकर्षक कोशकाव्य ( गाथासप्तशती) का निर्माण किया ॥ १३ ॥ कीतिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोज्ज्वला । सागरस्य परं पार कपिसेनेव सेतुना ॥ १४ ॥ कीर्तिरिति-प्रवरसेनस्य सेतुबन्धकाव्यकर्तुमहाराजस्य । काश्मीराधिपप्रवर.. सेनमहाराजेन रावणवधापरपर्याय सेतुबन्धकाव्यं निर्मितम् । तच महाराष्ट्रीप्राकृत. भाषायां वर्तते । तथा च दण्डिनोक्तं- "महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नाना सेतुबन्धादि यन्मयम् । ( काव्यादर्श१ । ३४) कुसुदवकैरवदुज्ज्वला निर्मला कीर्तिर्यशः । सेतुना सेतुबन्धकाव्येन । कपिसेना वानरवाहिनीव । सागरस्य समुद्रस्य परं पारं देशान्तरं प्रयाता गता । प्रसिद्धति - ·उच्छ्रासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । MPANNA (३१ सर्ग यावत् । कपिसेनापक्षे-प्रवे प्लुते रस आनन्दो येषां तेषां वानराणामिनः स्वामी मुग्रीवः । प्रवरोत्कृष्टा सेना यल्य तादृशस्य स्नुग्रीवस्य । कुमुदेन वानरविशेषेणो- ज्ज्वला प्रदीप्ता । यथा च रामायणे- "शरमः कुमुदो वलिर्वानरो रम्भ एव च । एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः" । किष्किन्धाकाण्डे (३१ ३७-३८ श्लो०)। कपिसेना वानरवाहिनी सेतुनेव जलरचितेनेक । यथोक्तं रामायणे- "वानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजलाम् । बनतः सागरे सेतुं जन्तुः पारं महोदधेः" ।। युद्ध का० ( २२ लगें ७४ --- ७६ श्लो०)। सागरस्य दक्षिणोदधेः परं पारं 'प्रयाता प्राप्ता। लामिति शेषः । उपमालङ्कारः ॥ १४ ॥ काश्मीर के महाराज प्रवरसेन की उज्ज्वल कीर्ति वानरसेना के समान सेतु- बन्ध महाकाव्य ( रावणवध ) से सागर के पार तक पहुँच गई। कुमुदनामक बानर से उज्ज्वल सुश्रीव की वानरसेनाने भी सेतुद्वारा दक्षिण समुद्र को पार कर लका में आक्रमण किया था ॥ १४ ॥ सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकैहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ १५ ॥ सूत्रधारेति-भासस्त्रयोदशनाटककर्ता कविः। सूत्रधारेण नाटकाध्यक्षेण कृतो विहित आरम्भः प्रारम्भो येषां तानि तैः । नाटकाध्यक्षप्रवर्तितै रित्यर्थः । सूत्र- धारो हि पूर्वरङ्ग विधाय विनिवर्तते । “पूर्व विधायैव सूत्रधारो निवर्तते" इति साहित्यदर्पणे । तथा बह्वयो भूमिकाः पात्रागि येषु तानि । पताकया सहितानि तः सपताकैः । अन्यस्मिन्नर्थ चिन्तिते सत्यान्तरोपगमः पताका । पताकालक्षणं साहित्यदर्पणे- "यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं हि तत ॥ (६६४५) इदं पताकास्थानकं चतुर्विधमिति नेयम् । एतादर्शनाटकैः दृश्यकाव्यैः। देव. कुलैरिव देवानां कुलानि तेवमन्दिरैरिव यशः कीति लेभे प्राप । देवमन्दिरपक्षे- Karee

·हर्षचरितम् ।
[प्रथम-
,
सूत्रधारेण शिल्पिना कृतो विहित प्रारम्भो येषां तानि त । बहुभूमिहुपृथ्वी..
कैविशालैः सावकाशैरिति यावत । पताका वैजयन्ती ताभिः सहितः । देवारले.
रिव यशो लेभे। भासमहाकविना रचितानि त्रयोदशनाटकानि । तानि सथा-प्रति
मानाटकम् , अभिषेकनाटकम् ( इदं द्वयं रामायणाधारण रचितम्)। ३-मध्यम-
व्यायोगः, ४-दूतघटोत्कचम् , ६-कर्णभारः, ६-उरुभङ्गः, ७-पारागम् , ८-द-
तवाक्यव्यायोगः, (इमानि पानाटकानि महाभारतमुपजीव्य लिपितानि ),
९-बालचरितम् ( हरिवंशाधारण कृतम् ), १०-अविमारकम् , ११. प्रतिज्ञा--
यौन्धरायणम् , १२-स्वप्नवासवदत्ता, ( एतानि गुणाढव तिवृहत्कथामुपजीव्य कृता-
नि)। १३-चारुदत्तम् ( कल्पितवृत्ताधारेण कृतम्)। अोपमालारः ॥१५॥
त्रयोदश नाटक कर्ता भास कविने सूत्रधार के प्रयोग से गुश तथा अनेक पात्र
विभूषित, एवं नाटकोक्त चारों पताकाओं से सुसजित अपने नाटको रोदेवमन्दिरों
के समान कीर्ति प्राप्त की। उत्तम शिल्पी द्वारा निर्मित, विशाल काय तथा अनेक
पताकाओं से विभूषित देवमन्दिरों से कीति व्याप्त रहती है ॥ १५ ॥
निर्गतासुन वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिः ।
प्रीतिर्मधुरसान्द्रानु मरीचिव जायते ॥ १६ ॥
निर्गतास्विति--निर्गतासूचरितमात्रामु । अर्थानुसन्धान विनापि केवल
शब्दानुसन्धानमात्रेणेति भावः । मधुरा माधुर्यादिगुणयुक्ताः शृङ्गाराभिव्यन्जकवर्णाः
सान्द्राः सरसाश्चेति तासु । मञ्जरी विव-वल्लरीष्विव । अभिनवारेब्धिति या-
वत् । कालिदासस्य महाकवेः-रघुवंशादिकाव्यकर्तुः । सूतिपु-अभिज्ञानशाकु
न्तलादिकाव्येषु । कल्य सहृदयमिन्नस्यापि प्रीतिः काव्यास्वादजन्यानन्दो न
जायते । कालिदासकाव्यश्रवणेन सर्वेषामानन्दो जायत इति भावः । मञ्जरीपक्षे
निर्गतासूनिन्नास । मधुरा मकरन्दवाहिन्यः । मधु विद्यते यासु ताः मधुरा मधुराश्च
ताः सान्द्राः सघनाश्च तासु मञ्जरीपु कस्य पुरुषल्य प्रीतिरानन्दो न जायते । जायत
एवेति भावः । उपमालङ्कारः ॥ १६ ॥
माधुर्यपरिपूर्ण नवीन मञ्जरी के उद्गमके समान कालिदास की सूतिके निर्गम
से किसका चित्त आकृष्ट नहीं होता ॥ १६ ॥

·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । समुद्दीपितकन्दर्पा कृतगौरीप्रसाधना। हरलीलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा ॥ १७ ॥ समुद्दीपितेति-समुद्दीपितो वृद्धि नीतः कन्दर्पो नरवाहनदत्तो यस्यां सा। यद्वा समुत् सहर्पा तथा दीपित कन्दर्पा प्रकाशित नरवाहनदत्ता । नारवाहनदत्तो हि कामदेवावतारो वत्सराजवासवदत्तयोः : पुत्रः । यथोक्तं कथासरित्सागरे- "गगनादुच्चचारैव काले तस्मिन्सरस्वती। कामदेवावतारोऽयं राजञातस्तवात्मजः । नरवाहनदत्तं च जानी नमिहाख्यया ॥ (लम्बके, ३ तरङ्गे ७२-७३ भले० ) अथवा दीपित उद्दीपितः कन्दर्पः कामो यया सा। बृहत्कथायां हि कामज. नाना बहूनां वृत्तं वर्णितम् । तेपां वृत्तान्तश्रवणेन कामोद्बोधो जायते । कृतं विहितं गौर्याः पार्वत्याः प्रसाधनमाराधनं यस्यां सा । नरवाहनदत्तेन पावत्या आराधना विहितेति तत्र वणितम् । अथवा कृतं गौर्या विद्याभेदस्याराधनं यस्यां सा। यहा गौरी प्राति पूरयति गौरीप्रः । गौरीप्रः साधनं परिकरबन्धो यथा प्रस्तावो यस्यां सा । गौरीप्रेरितेन हि हरेण तथा तस्यां परिकरबन्धः कृतो यथा सातीव पिप्रिये । इयं कथा वृहत्कथायां वर्तते । एतादृशी बृहत्कथा कविगुणाढ्य कृता पैशाचीप्राकृत- भापामयी। हरलीलेय शङ्करलीलेव कस्य पुरुषस्य विस्मयायाश्चर्याय नास्ते । बृहत्कथां दृष्ट्वा सवऽपि विस्मयन्ते । हरलीलापक्षे-समुद्दीपितः प्रज्वालितः कन्द- पोऽनङ्गो यया सा अथवा कृतं गौर्या पार्वत्या का प्रसाधनमाराधनं यस्याः सा । अथवा कृतं गौर्याः प्रसाधनं यस्यां सा। कामप्रेरितेन हरेण पार्वती प्रसाधितेति भावः । एतादृशी हरलीला कस्य विस्मयाय नास्ते । क्व कामं प्रति द्वेषः, कच कान्ताप्रसाधनमिति विस्मयास्पदम् । बृहत्कथाकर्ता गुणाढ्यः शालिवाहनराज- पण्डितो बभूव । बृहत्कथा लक्षश्लोकमयी साम्प्रतं नोपलभ्यते । केवलं तदाधारेण. निर्मिते कथासरित्सागरबृहत्कथामञ्जावेव समुपलभ्येते । उपमालङ्कारः ॥१७॥ कामवासना को बढानेवाली तथा नरवाहनदत्त कृत पार्वतीपरिचर्या की प्रति. पादक गुणाढय कवि की बृहत्कथा शङ्कर की लीला के समान किसको आश्चर्य में ·हर्षचरितम् । [प्रथम- . •4 । नही डालती । भगवान् शङ्कर की लीला भी विचित्र है कि एक तरफ तो काम को जलाती है और दूसरी तरफ पार्वती को प्रसन्न करती है ॥ १ आढ्यराजकृतोत्साहदयस्थैः स्मृतैरपि । जिह्वान्तःवष्यमाणेव न कवित्वे प्रवर्तते ॥ १८ ॥ भाब्वेति--हृदयस्थैर्मनसि संस्काररूपेणावस्थितैः । स्मृतैरति = चिन्ति- तैरति । आढ्यराजेन-एतन्नामकेन केनचित्कविना कृतेनिर्मितरुत्सादरुत्साहनामकै. नृत्यतालप्रतिपादकैः काव्यः । उत्साहा नृत्ये तालविशेषः । उदार्यमणगीत्याधार. भूतपदोपचारात्काव्यमप्युत्साह इति केचित् । अन्ये तु “यत्र पूर्व श्लोकेनार्थ उप. क्षिप्यते, पश्चात् स एव गोन वितन्यते, मध्ये वृत्तनिवन्धश्च भवति, स परिसमा. सार्थ उत्साह उच्यते” इति । अन्तःकृष्णमाणेव प्रत्यनायमानेव । जिह्वा रसना कवित्वे काव्यं कर्तुं न प्रवर्तते नोद्युङ्क्ते । आढयराजकाव्यमप्युत्तममिति भावः । उत्प्रेक्षालधारः ॥ १८ ॥ आढयराज से निर्मित नर्तन ग्रन्थ के स्मरण से ही जिला कविता करने में प्रात्त नहीं होती। वापिस ही अन्दर जाती है। क्योंकि ऐसे २ उत्तम प्रन्थों के सत्ता में इस मेरी कविता का कौन आदर करेगा ॥ १८ ॥ तथापि नृपतेर्भक्त्याभीतो निर्वहणाकुलः । करोम्याख्यायिकाम्भोधौ जिह्वाप्लवनचापलम् ॥ १॥ तथापीति-तथापि जिह्वाया अन्तःकृष्णमाणत्वेऽपि । प्राचानेषु बहुपु का- व्येषु सत्स्वपीति वा । निर्वहणे कथासमाप्तौ । आकुलो व्याकुलः । नृपतेर्हर्षवर्धन- महाराजस्य । भक्त्या प्रेम्णा । अभि-इतः अभीतो व्याप्तः । आख्यायिका एतनामककाव्यविशेष एवाम्भोधिः सागरः । तस्याम् । जिह्वाया रसनायाः । प्लवन =सन्तरणमेव चापलं चञ्चलतां करोमि विदधे । अम्भोधिपक्षे-नृपते राजा भक्त्या प्रेम्णा । अभीतो भयरहितः। निर्वहणे सन्तारणे पारप्राप्ती । आकुलो व्याकुलः । जिह्वा समुद्रेऽकालवातः। तस्यां सत्यां प्लवने सन्तरणे चापलं व्या- पारं करोत्यन्योऽपि मनुष्य इति भावः । आख्यायिकाकाव्यलक्षणं तु पूर्वमुक्तम् । आख्यायिकैवाम्भोधिरित्यत्र रूपकालङ्कारः ॥ १९ ॥ 1000

·उच्छ्वासः]
जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् ।
उक्त उत्तम २ काव्यों की सत्ता होनेपर भी राजा (हर्ष) की भक्तिसे व्याप्त
तथा कथाकी समाप्ति में सन्दिग्ध मैं (बाणभ) आख्यायिका रूपी समुद्रमें अपनी
जिह्वाको अग्रसर करताहूं । समुद्र में जिहा ( अकालवायु ) होनेपर पुरुष तैरने में
सन्दिग्ध होता हुवा भी चपळतासे शीघ्र अग्रसर होता है ॥ १९ ॥
सुखप्रबोधललिता सुवर्णघटनोज्ज्वलैः।
शब्दैराख्यायिका भाति शय्येव प्रतिपादकैः ॥ २० ॥
सुखेति-सुखेनानायासेन यः प्रबोधः प्रकृष्टं बोधनं प्रबोधश्चतुर्वर्गफलप्राप्ति-
जनकव्युत्पत्तिः । तेन ललिता-मधुरा । काव्याच्चतुर्वर्गफलप्राप्तिरनायासेनैव
जायतेऽत उक्तं सुखप्रबोधललितेति । यथोक्तम्- "चतुवर्गफलप्राप्तिः सुखादल्प-
धियामपि । काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूपं वितन्यते" ( साहित्य०)। तथा सुष्ठ
वर्णानामक्षराणां घटना योजना यस्यां सा। मधुराक्षरयुक्तति यावत् । प्रतिपादय-
न्तीति तैः प्रतिपादकैरिष्टार्थप्रतिपादकैः । उज्ज्वलैरुज्ज्वलरसप्रतिपादकैः प्रदी-
रिति वा। शब्दैर्वाचकैः । शय्येव पल्यङ्क इव । आख्यायिका= काव्यभेदः ।
भाति शोभते । सुन्दरवर्णविन्यासा झटित्यर्थावबोधिका प्रसादगुणवती मनोरमैः
शब्दः : सनाथाख्यायिका सर्वेषां मनो हस्ते । शय्यापक्षे-मुखं यः प्रबोधो जाग.
रणं तेन ललिता मनोरमा। सुवर्णस्य हेम्नो घटनं योजनं यस्यां सा। उज्ज्वलैः
प्रदीप्लैः । प्रतिपादकैः शय्यायाश्चतुर्भिश्चरणैः शय्या प्रतिभाति ।
यद्वा शय्या=काव्यभेदः । यथामिपुराणे-"अभिप्रायविशेषेण कविशक्ति
विवृण्वती। मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते" । (३४२
अ०२६ श्ले०) । प्रतापरुद्रेऽपि "या पदानां परान्योन्यमैत्री शय्येति
कथ्यते” इति ।
श्लेपानुप्राणितोपमालङ्कारः । अनुष्टुब्वृत्तम् ॥ २० ॥
सुन्दर एवं मधुर अक्षरों के प्रसादगुणयुक्त पदों के कारण सुबोध आख्यायि-
काकाव्य शय्या (पर्य्यक व काव्यभेद) के समान चित्ताकर्षक होता है। शय्या भी
सुवर्ण के चार चरणों से सुसजित तथा सुखपूर्वक जागरण का कारण होती
। सुखप्रद शय्या पर शयनसे श्रान्ति दूर होने पर स्वतः जागरण
होता है ॥ २०॥

·No text on this page.

·- उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १8 एवमनुश्रूयते-पुराकिल भगवान्स्वलोकमधितिष्ठन्परमेष्ठी विका- सिनि पद्मविष्टरे समुपविष्टः सुनासीरप्रमुखैर्गीर्वाणैः परिवृत्तो ब्रह्मो. धाः कुर्वन्नन्याश्च कथाः निरवद्या विद्यागोष्ठीर्भावयन्कदाचिदासा. जयश्री अथ गद्यकाव्यमारभते-“एवम्" इत्यादिना । एवमनेन प्रकारेण । अनुभू- यते पारम्पयेणाकर्ण्यते । किल निश्चयेन । पुरा पुरातनसमये । स्वलोकं = ब्रह्मलोक सत्यलोकमिति यावत् । अधितिष्ठन् निवसन् । स्वलोके इत्याधारस्य "अधिशीङ. स्थासां कर्म” इत्यनेन कर्मत्वम् । भगवान् = भग ऐश्वर्याद्यस्यातीति भगवान् । यथोक्तम्- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतोरणा" इति । परमे सर्वोत्तमे पदे आस्पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी ब्रह्मा । वि. कासोऽस्यास्तीति विकासी तस्मिन् प्रफुल्ले । पद्ममेव कमलमेव विष्टर आसनम् । तस्मिन् । 'विष्टरः कुशमुष्टौ स्यादासने च महीरहे” इति मेदिनीकारः । समुप. विष्टः = स्थितः । सुनासीर इन्द्र प्रमुखो येषां तैरिन्द्रप्रभृतिभिः । सुष्ठु नासोरं सैन्यं यस्य स इन्द्रः । "वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः” इत्यमरः । गीर्वा- गैर्देवैः । “गीर्वाणा दानवारयः, इत्यमरः । परिवृत्तो वेष्टितः । ब्रह्म वदन्तीति ब्रह्मोद्याः । “वदः स्वपि क्यप् च” इति क्यप् । वेदविपयिणीः "वेदस्तत्वं तपा ब्रह्मा" इत्यमरः । अथवा ब्रह्मविषयिणीः । “ब्रह्मोद्या सा कथा यस्यामुच्यते ब्रह्म शाश्वतम्" इति ( मनुस्मृतिः ३१२३१) । कथा वार्ताः कुर्वन् विदधत् , अन्या अपराः, निरवद्या दोषशून्याः। विद्यानां नानाविधज्ञानानां गोष्ठी समितिः । समानशोलानामेकत्रास्थानं गोष्ठी। यथा च कामसूत्रे वात्स्यायन:-"या गोष्ठी लोकविद्विष्टा या च स्वैरविसर्पिणी । पहिसात्मिका या च न तामवतरेबुधः । लोकचित्तानुवर्तिन्या क्रीडामात्रैककार्यया । गोष्ठया सह चरन् विद्वाल्लोकसिद्धि नियच्छति' इति । विद्या अष्टादश । यथोक्तम्-"पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रा- मिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश"। ( या० ११३)। कथामट्टीया परम्परा से ऐसा इतिहास सुना जाता है कि प्राचीन समय में एकदिन सत्य- लोकनिवासी, विकसितकमल के आसन पर विराजमान, इन्द्रादिक देवताओं से अलंकृत भगवान् ब्रह्मा वेदवेदान्तादि विद्याओं की चर्चा करते हुवे विद्यागोष्ठी में संलग्न थे।

·- हर्षचरितम् । । प्रथम- चके । तथासीनं च तं त्रिभुवनप्रतीक्ष्यं मनुदक्षचाक्षुषप्रभृतयः प्रजाप- तयः सर्वे च सप्तर्षिपुरःसरा महर्षयः मिषेविरे। कचिचः स्तुति- चतुराः समुदचारयन् । केचिद पचितिभाक्षि यजयपठन् । फेचित्त. शंप्लासामानि जगुः । अपरे विवृतक्रतुक्रियातन्त्रान्मन्त्रान्वयानचक्षिरे. विद्याविसंवादकृताश्च तत्र तेपामन्योन्यस्य विद्याविवादाःप्रादुरभवन्। जयश्रीः "आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चार्थशास्त्र कम्” इति च चतम विधाः । भावयन् परि- शीलयन् । कदाचिज्जातुचित् । आसाच उपाविशत् । आस उपप्रेशने" आत्म- नेपदी धातुः । त्रिभुवनस्य त्रिलोक्याः प्रतीक्ष्य पूज्यम् । “प्रतीक्ष्यः पून्यः" इत्य. मरः । तथासीनं पूर्वोक्तप्रकारेणोपविष्टं सं लोकाधिपाः । सप्तर्षयोः विश्वामित्रज- मदशिप्रभृतयः पुरसरा अग्रेसरा येषां ते तादृशाः । सर्वे माहर्षयः सिविरे भेजिरे । तेष स्तुतिषु स्तवेषु चतुरा दक्षाः केचित् । अश्वा स्तुतिचतुरा स्तुतिप्रतिपादकाः इति ऋचा विशेषणम् । प्रवः = नग्वेदान् समुदचारयन् = उदात्तादिस्वरविमेक- पुरःसरमवदन । तुष्टबुरिति भावः । केचित्पुनः । अपविति पूजाम् । “पूजा नमः स्यापचितिः" इत्यमरः । भजन्तीति तथोक्तानि पूजाप्रतिपादकानि यजपि यजु. वेदान् । अपठन् = अव चन् । केचित्पुनः प्रशंसायुक्तानि स्तुतिपराणि सामानि सामवेदान् जगुरगायन् । प्रशंसायुक्तानि सामानि प्रशंसासामानि । शाकपार्थिवा- दित्वात्समासः अपरेऽन्ये केचित् । विवृतानि प्रकटीकृतानि, अनुक्रियाणां यज्ञपद्ध. तीनां तन्त्राणि सिद्धान्ता यैस्तान् प्रकाशितयज्ञानुष्ठानसिद्धान्तान् । "तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते' इत्यमरः । मन्त्रान् व्यचचक्षिरे - व्याख्यातवन्तः । तत्र प्रमत्यानु- 'प्रसक्तया तेषां प्रजापतीनामृपीणां चान्योन्यस्य परस्पर विद्यानां दर्शनादीनां वि. संवादेन मतभेदेन कृता उत्पन्नाः शास्त्रमतभेदजनिताः । विद्यानां विवादा: शाना- लोचनानि प्रादुरभवन् समुदपद्यन्त । कथामट्टीया मनु, दक्ष, चाक्षुष आदि प्रजापति तथा सप्तर्षिप्रभृति महर्षिगण भी त्रिभुवन के पूजनीय ब्रह्मा की समिति में उपस्थित थे। इस विधागोष्ठी में कोई महर्षिगण ऋग्वेद पढ़ रहा था। कोई यजुर्वेद से स्तुति कर रहा था। काई सामवेद के गान से प्रशंसा में लीन था । कोई यज्ञक्रिया के तिपादक मन्त्रों की व्याख्या ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । २२ . अथातिरोषणः प्रकृत्या महातपा मुनिरत्रेस्तनयनस्तारापते त नाम्ना दुर्वासा, द्वितीयेन भन्दपालनाम्ना मुनिना सह कलहायमानः साम गायन्क्राधान्धो विस्वरमकरोत् । सर्वषु च शापभयप्रतिपन्नमौ- नेषु मुनिध्वन्यालापलीलयावधीरयति कमलसम्भवे भगवती कुमारी किञ्चिदुन्मुक्तबालभावे भूषितनवयौवने नवे वयसि वर्तमाना, गृही. जयश्री मथेति-अथानन्तरम् । प्रकृत्या स्वभाषेनैव महारोपणोऽतिकोपनः। महा तपा अतितपस्वी । अत्रेऽत्रिनामकमहस्तनयः पुत्रः। तारापतेश्चन्द्रमलो भ्राता सहोदरः । दक्षपुत्री अनुसूयाः पत्नी । अनेस्त्रयः पुत्रा सोमदुर्वासोदत्तात्रेयाख्या आसन । (विष्णुपुराणे १।१०) । नाम्नाभिधेयेन दुर्वासा ऋपिः । मन्दपालनाम्ना मन्दपालाभिधानेन द्वितीयेनापरेण मुनिना मननशीलेन सह कलहायमानो विवाद कुर्वन् । साम सामवेदं सप्तस्वरैयन् गानं कुर्वन् क्रोधान्धः कोपोन्मत्तः । विस्व स्वरभङ्गमकरोच्चकार । क्रोधानवहितः सन् साम्नि स्वरविपर्ययं चक्रे दुर्वासा इति भावः । तं च स्वरभङ्ग श्रुत्वा सरस्वती जहासेत्यग्रे वर्णनम् । शापभयेन शापप्रदा. नभीत्या प्रतिपन्नं स्वीकृत मौन वाचामभावो येस्तेषु शापप्रदानशकास्वीकृतमुकत्वेषु । सर्वेषु मुनिषु सत्सु । अन्यालापलीलया परवार्ताप्रसङ्गेन कमसम्भवे कमलयोनी ब्रह्मणि । तं स्वरभङ्गमवधीरयति = अनाकर्णयति सती। भगवती देवी कुमारी बालिका । अनेन सरस्वत्याश्चपलत्वं द्योत्यते । किजिदुन्मुक्तस्त्यको बालभावो बालत्वं यस्मिस्तस्मिन् । भूपितं नवं च तत् यौवनं च यस्मिस्तत् तत्र भूपितनवयौ. वने शोभितनवीनतारुण्ये नवे नूतने वयसि दशायां वर्तमाना । अधुना बहूनि सर. स्वतीविशेपणानि । तानि यथा-गृहीतं स्वीकृत चामरं बालव्यजनं तेन प्रचलन्ती कथाभट्टीया में तत्पर था। इस प्रकार प्रसज्ञागत प्रजापति और महर्षियों में शास्त्रों के मतभेद पर आपस में विद्याविवाद होने लगा। अथेति-कुछ समय के अनन्तर स्वभाव से ही क्रोधी, अतितपस्वी, अत्रि- मुनि के पुत्र, चन्द्रमा के भ्राता दुर्वासा नामक मुनि ने मन्दपाल नामक दूसरे मुनि के साथ कलहके कारण सामवेद के गान में स्वर की अशुद्धि की। इस स्वर की अशुद्धि में शापदेने के भय से सब मुनिगण चुप रहा और ब्रह्माजी भी किसी ·- । २२ हर्षचरितम् । [प्रथम- तचामरप्रचलद्भुजलता पितामहमुपवीजयन्ती, निर्भर्सनताडनजा- तरागाभ्यामिव स्वभावारुणाभ्यां पादपल्लवाभ्यां समुद्भासमाना, शिष्यद्वयेनेव पदक्रममुखरेण नूपुरयुगलेन वाचालितचरणा, मदनन- गरतोरणस्तम्भविभ्रमं बिभ्राणा जवाद्वितयम् , सलीलमुत्ककलहंस कुलकलालापप्रलापिनि मेखलादामिन विन्यस्तवामहस्तकिसलया, जयश्रीः भ्राम्यन्ती भुजलता हस्तवल्ली यस्याः सा। भ्रान्तबालव्यजनभ्राम्यद्धस्तवल्लीति यावत् । पितामहं ब्रह्माणमुपवीजयन्ती चामरेण वातं प्रचालयन्ती। निर्भर्त्सनाय दुर्वासस इति शेषः । तिरस्करणाय यत्ताडनं भूप्रहारस्तेन जात उत्पनो रागो लौहित्य याभ्यां ताभ्यामिवेत्यत्रोत्प्रेक्षा । रोपवशभूप्रहारोत्पन्नलौहित्याभ्यामिति यावत् । स्वभावारुणाभ्यां प्रकृत्या लोहितवर्णाभ्याम् । पादपल्लवाभ्यां चरणकिसलयाभ्यां समुद्रासमानाप्रकाशमाना । पदयोश्चरणयोः क्रमो विक्षेपस्तेन मुखरेण शब्दायमानेन नूपुरयुगलेन पादवलयेन शिष्यद्वयेनेव विद्यार्थिद्वयेनेव । उत्प्रेक्षालङ्कारः । वाचालितौ मुखरौ चरणौ पादौ यस्याः सा। शिष्यद्वयपक्षे-पदपाठक्रमपाठाभ्यां मुखरेण बाचालेन । पदपाठ-क्रमपाठौ वेदपाठान्तविकृतिपाठान्तर्गतौ । मदननगरस्य तोर- णस्तम्भौ तयोविभ्रमो यस्मिस्तत् । मदननगरतोरणस्तम्भविभ्रमं कामदेवपुरबहिा- रस्तम्भसंशयम् । “तोरणेऽस्त्री बहिरिम् । इत्यमरः । जवाद्वितयं = जच्चायुगलं बिभ्राणा धारयन्ती। सलील सहेलम् । उत्का उत्कण्ठिता ये कलहंसाः कादम्बाः । "कलहंसातु कादम्बे राजहंसे नृपोत्तमः" इत्यमरः । तेषां कुलं समूहस्तस्य यः कलो मधुरः आलापो नादस्तद्वत्प्रलापिनि शब्दायमाने। उत्कण्ठितकादम्बसमूहमधुरना. दशब्दायमाने इति यावत् । मेखलादाम्नि रशनादामिन । विन्यस्तः स्थापितो कथामट्टीया दुसरे से बात करने के ढंग से अन्यमनस्क रहे । किन्तु कुछ बालभाव से शून्य नवीन यौवन से अलंकृत अवस्था में वर्तमान, चामर के आन्दोलन के कारण चञ्चल भुजलता से पितामह को हवा करती हुई, दुर्वासा को फटकार बतलाने के ताडन से ही लाल हुवे ऐसे स्वतःलाल पादपल्लवों से सुशोभित, दो शिष्यों के वेदाध्ययन से ही मानो चरणविन्यास से शब्दायमान नूपुर ( नेवरिया) द्वय के झंकार से सुशोभित चरण वाली, मदननगर के तोरण के स्तम्मा के समान सुन्दर दो जवा - ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । २३ विद्वन्मानसनिवासलग्नेन गुणकलापेनेवांसावलम्बिना ब्रह्मसूत्रेण पवि- त्रीकृतकाया, भास्वन्मध्य नायकमनेकमुक्तानुयातमपवर्गमार्गमिव हा. रमुद्वहन्ती, वदनप्रविष्टसर्वविद्यालक्तकरसेनेव पाटलेन स्फुरता दशनच्छदेन विराजमाना, संक्रान्तकमलासनकृष्णाजिनप्रतिमां मधुर- जयश्री वामहस्त एव दक्षिणेतरकर एव किसलयः पल्लवो यया सा। स्थापितदक्षिणेतरकरपल्ल- वेति यावत् । विदुपां पण्डितानां मानसे हृदये यो निवासः स्थितिस्तेन लग्नेन संपृक्तेन पण्डितहृदयावस्थितिसंसक्तेनेति यावत् । गुणकलापेन गुणसमूहेनेवेत्युत्प्रेक्षा । मान- ससरोवरेऽवस्थितस्य हंसस्य गुणानां कमलतन्तूनां कलापो लग्नो भवत्येव । अंसाव. लम्बिना स्कन्धोपरि लम्बमानेन ब्रह्मसूत्रेण यज्ञोपवीतेन पवित्रीकृतः पावनीभूतः कायः शरीरं यस्याः सा। हारं मुक्ताहारमपवर्गमार्गमिव मोक्षसरणिमिव । उद्वहन्ती बिभ्राणा। कीदृशो हारः । भास्वन् देदीप्यमानो मध्यनायको मध्यमणियस्मिस्तम् । अनेका नानाविधा या मुक्ता मौक्तिकानि ताभिरनुयातं युक्तम् । सूर्यमण्डलमध्यगे. नेव मार्गेण सत्यलोकं गच्छति मानवः । यथोक्तम्-"परिवाड् योगयुक्तश्च शूरश्चाभि. मुखो हतः । द्वाविमौ पुरुपौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ”। (महाभारते उद्योगपर्वणि ३३।६१)। तथा-अनेके बहवो ये मुक्ता मोक्षमाप्तास्तैरनुयातमनुगतम् । वदने मुखे प्रविष्टः सर्वविधा एवालक्तकं तस्य रसस्तेन । वदनप्रविष्टसर्वविद्यालक्तकरसेन-मु. खान्तवतिसर्वविद्यालाक्षारसेन । इत्युत्प्रेक्षा । पाटलेन लोहितवणेन स्फुरता कम्प- मानेन रोपादिति शेषः । दशनच्छदेन ओष्ठेन । विराजमाना शोभमाना संक्रान्ता प्र. तिबिम्बिता कमलासनस्य ब्रह्मणः कृष्णाजिनस्य मृगचर्मणः प्रतिमा छाया यस्याः सा ताम् । मधुरं च तद् गीतं च मधुरगीतं मधुरगानं तस्याकर्णनार्थे श्रवणार्थमव- तीर्ण-आगतः । शशिगतहरिणो यस्यां सा मधुरगीताकर्णनावतोर्णशशिहरिणा कथामट्टीया ओं से विभूषित, विलास सहित उत्कण्ठित राजहंसों के समान शब्दायमान काची (करधनी) पर वामहस्त को स्थापित करने वाली, विद्वानों के मानस में निवास के कारण संलग्न गुण (धागे और कमलतन्तु ) समूह से ही मानो स्कन्ध पर स्थित यज्ञोपवीत से पवित्रित, देदीप्यमान हारमध्यमणिवा अनेक मोतियों से भूषितहार को मोक्षमार्ग के समान धारण करने वाली, मोक्षमार्ग भी भास्त्रान् सूर्य और ·२४ हर्षचरितम् । प्रथम - गीताकर्णनावतीर्णशशिहरिणामिव कपोलस्थली दधाना, तिर्यकम्माद- वज्ञमुन्नमिलेकभ्रलता, श्रोत्रमेकं विस्वरश्रवणकलुषितं प्रक्षालयन्तीवा. पाङ्गनिर्गतेन लोचनाश्रुजलप्रवाहणतरश्रवणेन च विकपितसितसिन्न- वारमञ्जरीजुषा हसतेव प्रकटितविद्यामदा, श्रुतिप्रणयिभिः प्रणवैगिर कर्णावतंलकुसुममधुकरकुलैरुपास्यमाना, सूक्ष्मविमलेन प्रज्ञाप्रतानेने. जयश्री मधुरगानश्रवणागतचन्द्रस्थमृगा ताम् । कपोलस्थली गण्डपाली दधाना विप्राणा। दधातेः कर्तरि शानच् प्रत्ययः । तिर्यक वक्रं यथा तथा सावज्ञं सावलम् । उन- मितो+मारेचिता, एका भूलता भ्रूवली यया सा। विध्वरस्य स्वरविपर्ययस्य श्रवणेनाकर्णनेन कलुषितं मलिनीभूतमेकं श्रोत्रं कर्णमेकम् । अपाङ्गनिर्गतेन ने प्रप्रा. न्तनिःसृतेन, लोचनयोरश्रुजलस्य नेत्रवाष्पनीरस्य प्रवाहः = सम्पातम्तेन । प्रक्षाल. यन्तीव निर्मार्जयन्तीवेत्युत्प्रेक्षा । विकसिता प्रस्फुटिता सिता शेतवर्णा सिन्धा- रस्य शुक्लपुष्पतरुविशेपत्य या मञ्जरी वल्लरी तां जपतीति भजतीति तशयोकोन स्फुटितश्वेतपुष्पतरुविशेषवल्लरीभाजा । हसतेव हास कुर्वतेव । इतरश्रवणन पाक. ऎन प्रकटितः प्रकाशितो विद्याया ज्ञानस्य मदो गर्वी यया सा। श्रुतिः श्रवण तत्प्रणयिभिः कर्णानुरागिभिः । अन्यत्र वेदप्रणयिभिः । प्रणवैरोकारैरिव “ोकारः स्वर्गद्वारं तस्मादप्रमाध्येष्यमाण एतदादि प्रतिपद्यत" इति प्रोतमापस्तम्बधर्म- सूत्रे (१।१३।६)। कर्णावतंसीकृतानि कर्णभूषणानि यानि कुलुमानि पुष्पागि तेष यानि मधुकरकुलानि भृङ्गाकुलानि तः । उपास्यमाना सेव्यमाना । सूक्ष्मं च तद्धि- मलं च तत् तेन सूक्ष्मविमलेन श्लक्ष्णनिर्मलेनांशुकेन वस्त्रेण । प्रज्ञाप्रतानेन बुद्धि- कथाभट्टीया मुक्तपुरुषों से अलंकृत रहता है । मुख में प्रविष्ट सब विद्यारूपी भलत करस (लालरस) से ही मानो रक्त और रोष से कम्पित ओष्ठ से शोभित, अपने कपोल- प्रदेश में ब्रह्माजी के कृष्ण मृगचर्म के प्रतिबिम्ब को मधुर गीत श्रवण के लिये भाथै हुवे चन्द्रस्थित हरिण को ही मानो धारण करने वालो, अवज्ञा से वक्र कुटियुक्त, नेत्रनिर्गत रोषाधुओं के जलसे अशुद्ध स्वर के श्रवण से मलिन एक कर्ण का प्रक्षालन करतो हुई ही स्थित, विकसित श्वेत सिन्दुवार की मजरी से युक्त हँसते हुवे ही मानो दूसरे कान से विद्या के गर्व को प्रकट करने वाली, श्रुति ( कर्ण और वेद) ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । २५ वांशुकेनाच्छादितशरोरा, वाङ्मयमिव निर्मलं दिक्षु दशनज्योत्स्नालोकं विकिरन्ती देवी सरस्वती श्रुत्वा जहाज । दृष्ट्वा च तां तथा हसन्तों स मुनिः 'माः पापकारिणि, दुर्ग्रहीत. विद्यालवावलेपदुर्विदग्धे, मामुपहससि' इत्युक्त्वा शिरःकम्पशोर्य- माणवन्धविशारारोरुन्मिपत्पिङ्गलिम्रो जटाकलापस्य रोचिषा लिञ्च- निव रोषदहनद्रवेण दश दिशः, कृतकालसन्निधानामिवान्धकारितल. जयश्रीः प्रसारेण । इत्युत्प्रेक्षा । आच्छादितं प्रावृतं शरीरं वपुर्यया सा । निर्मलं विमलं दशनानां दन्तानां ज्योत्स्नाया चन्द्रिकाया आलोकः प्रकाशस्तं वाङ्मगमिव शास्त्र- मिव दिक्षु काष्ठासु । "दिशस्तु ककुभः काष्टाः" इत्यमरः । विकिरन्ती प्रक्षिपन्ती। देवी सरस्वती शारदा देवी तं स्वरमा दुर्वाससः श्रुत्वा निशम्य जहास हसितवती। दृष्ट्वेति-स मुनिर्दुर्वासाः तथा तेन प्रकारेण हसन्ती दृष्ट्वा विलोक्य शाप- जलं जग्राहेत्यन्वयः । आः पापकारिणि दुरितविधायिनि! दुर्गृहीतो दुरात्तो विद्यालयप्य विद्यांशस्य योऽवलेपो गर्वस्तेन दुर्विदग्धे महामुळे ! दुरात्तविधांशगर्व. महामूर्ती ! मां दुर्वाससमुपहससि इत्युक्त्वा कथयित्वा । शिरःकम्पनेन शिरोधूननेन शोर्यमाणो विकीर्यमाणो यो बन्धो ग्रन्थिस्तस्माद् विशरारुविमरणशील: "शवन्यो। रारुः" (पाणिनिः ३।२।१७३) इत्यनेनारुप्रत्ययः । मूर्धधूननविकीर्यमाणग्रन्थिप्रस. रणशीलस्य । अत एवोन्मिपन्निर्गच्छन् पिनलिमा पीतता यस्य तस्य जटाकला. पस्य जटाजूटस्य रोचिषा कान्त्या रोषदहनषेण कोपारिनरसेन दश दिशो दशामा: सिञ्चन्निवाभिपिञ्चभिवेत्युत्प्रेक्षा । कृतं विहित कालल्य मृत्योः कृष्णवर्णस्य वा कथाभट्टीयाः के प्रेमी ओहारों से ही मानो कर्णस्थित पुष्पों में भ्रमरों से सेवित, सूक्ष्म बुद्धि से ही मानो सूक्ष्म वन से अलंकृत, शास्त्र के समान निर्मल दन्त किरणों को चारों तरफ फेंकती हुई, भगवती, कुमारी, सरस्वती देवी ने दुर्वासा के इस स्वर भा में मुसकराहट प्रकट की। दृष्टवेति-इस प्रकार इसती हुई सरस्वती को देख करके दुर्वासा मुनिने "अयि पापिनि ? विद्यालय मात्र से गर्व करने वाली तू मेरा उपहास करती है." यह कहा । तदनन्तर शिर कम्पन से ढीले हुवे पीत कान्ति से युक्त अटाकलाप की ·२६ हर्षचरितम् । [ प्रथम- १ लाटपट्टाष्टापदामन्तकान्तःपुरमण्डनपत्रभङ्गमकरिकां कृटिमाबधनन् , अतिलोहितेन चक्षुषामर्षदेवतायै स्वरुधिरोपहारमिव प्रयच्छन् , दयदष्टदशनच्छदर्भयपलायमानामिव वाचं रुन्धन्दन्ताशुच्छलेन, अं- सावनंसिनः शापशासनपट्टस्येव ग्रथनन्ग्रन्थिमन्यथा कृष्णाजिनस्य, जयश्रीः सन्निधानं समीपावस्थानं यस्यां सा । तादृशोमिपेत्युत्प्रेक्षा । अन्धकारितमन्धकार- युक्तीकृतं ललाटपट्टमेव निटिलतटमेवाष्टापदं हेमशारिफलकं वा यस्यां सा । अन्धकार- सहितनिटिलतटशारिफलकामिति यावत् । “अष्टापदं शारिफलम्" इत्यमरः। ललाट- पट्टमेवाष्टापदमित्यत्र रूपकम् । अन्तकस्य यमस्यान्तःपुरमण्डनाय अन्तःपुरस्थका- मिनीभूषणाय यः पत्रभङ्गः पत्ररचना तस्मिन मकरिका मीनबी ताम् । यमकामि. नीभूषणपत्ररचनामीनरमणीम् , इति यावत् । भ्रूकुटिं भूलताम् । आबध्नन् बक्रां कुर्वन् । पुनः कीदृशः सः । अतिलोहितेन रक्ततरेण चक्षुषा नेणामदेवताय को- पदेवतायै । स्वस्थ रुधिरं तस्योपहारस्तमिव निजरुधिरापायनमिवेत्युत्प्रेक्षा । प्रय. च्छन् ददत् । निर्दयं निष्करुणं यथा तथा दष्टो यो दशनच्छदोऽधरोष्ठस्तस्य भयेन भीत्या पलायमाना धावमाना तां तथोक्ताम् । निष्करुणदष्टाधरोष्ठभीतिधावमाना. मिति यावत् । इवेत्युत्प्रेक्षापाम् । एतादृशीं वाचं वाणों दन्तांशूनां दशनकान्तीनां छलेन व्याजेन रुन्धन् नियच्छन् । अंसात्स्कन्धप्रदेशादवलंसत इति अंसावत्रंसी तस्य । कृष्णाजिनस्य कृष्णमृगचर्मणो ग्रन्थि शापस्य शासनपर्ट शापशासनपद तस्य शापप्रदानादेशपट्टस्येवेत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा = अस्वाभाविकतया ग्रन्थन् ब- धनन् । यथा कृष्णाजिनं प्रान्ते शुक्लं मध्ये बिन्दुविभूपितं च भवति तथैव शासन. कथामहोया कान्ति से एवं रोषामि से दश दिशाओं को व्याप्त करता हुवा, काल के सानिध्य की सूचक तथा ललाट पट्ट रूपी सुवर्ण को मलिन करने वाली एवं यमराज के अन्तःपुर की कामिनियों के लिये पत्र रचना की मछलीभूत भृकुटी को चढ़ाता हुवा, अति लाल नेत्रों द्वारा क्रोधरूपी देवता के रुधिर का उपहारकरने वाला, निर्दय भोष्ठ के दशन के भय से दौड़ती हुई वाणी को दन्तकिरण के व्याज से रोकता हुवा, स्कन्ध प्रदेश से गिरती हुई कृष्ण मृगचर्म को शाप देने के शासनपत्र के समान अस्वाभाविक रूप से बांधता हुवा, शाप देने के भय से शरण में आये हुवे ही ·२७ mme उच्चसाः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । स्वेदकणप्रतिबिम्बितैः शापशङ्काशरणागतैरिव सुरासुरमुनिभिः प्रति पनसर्वावयवः, कोपकम्पतरलिताङ्गुलिना करेण प्रसादनलग्नामक्षर- मालामिवाक्षमालामाक्षिप्य कामण्डलवेन वारिणा समुपस्पृश्य शाप. जल जग्राह। अत्रान्तरे स्वयम्भुवोऽभ्याशे समुपविष्टा देवी मूर्तिभती पीयूषफे- नपटलपाण्डुरं कल्पद्मदुकूलवल्कलं वसाना, बिसतन्तुमयेनांशु के- जयश्री पट्टेऽपि प्रान्तं सितं मध्ये चासितान्यक्षराणि जायन्ते इति साम्यम् । स्पेदकणेषु जर्मजललवेषु प्रतिबिम्बितैः सङ्क्रान्तप्रतिबिम्बैः । सुराश्चासुराश्च मुनयश्च ते मुरासुर- मुनयस्तैः = देवदानवमुनिभिः । शापस्य शापदानस्य शशा सन्देहः, तथा शरणा- गतैः शरणमाप्तैः । इत्युत्प्रेक्षा । प्रतिपन्नाः स्वीकृताः सर्वेऽवयवाः शरीरसंस्थाः यस्यासौ प्रतिपन्नसर्वावयवः समाश्रितसकलदेहसंस्थानः । कोपेन क्रोधेन कम्पो चेप- थुस्तेन तरलिताश्चञ्चला अङ्गुलयो हस्तशाखा यस्य तेन कोपकम्पतरलिताङ्गुलिना कोधवेपथुचञ्चलकरशाखेन । करेण हस्तेन । प्रसादने प्रसन्नतापादने लग्नां संसक्ताम्। अक्षरमालामिव वर्णमालामिव । अक्षमालामाक्षिप्य रुद्राक्षमालां तिरस्कृत्य कम. ण्डलोरिदं कामण्डलवं तेन वारिणा जलेन समुपस्पृश्याचम्य शापजलं शापप्रदानार्थ जलं शापजलं जग्राह गृहीतवान् । अत्रेति-अत्रान्तरे एतस्मिन् समये । भूतैर्चतुभिवेदैः सह सावित्री समुत्त- स्थाविति दूरेणान्वयः । कीशी सा सावित्री। स्वयम्भुवो ब्रह्मणोऽभ्याशे सविधे समुपविष्टा स्थिता मूर्तिमती देहधारिणी देवी पीयूषस्यामृतस्य फेनपटलो डिण्डो- रसमुदयस्तद्वत्पाडुरं श्वेतवर्णम् । “डिण्डीरोऽब्धिकफ: फेनः" इत्यमरः । कल्पद्रु- मत्य कल्पवृक्षस्य दुकूलसममुत्तरीयाकार वल्कलं वृक्षत्व पसाना परिदधाना । कथाभट्टीया मानो पसीनों के बिन्दुओं में प्रतिबिम्बित देव, दानव, भौर मुनियों से सर्वशरीर में व्याप्त, क्रोधी दुर्वासा मुनिने' कोप से कम्पित अलि वाले हाथ से अनुनय करने बाली अक्षरमाला के समान सुन्दर अक्षमाला को फेंक करके कमण्डल के बल से आचमन किया और शाप देने के लिये हाथ में जल लिया। अत्रेति-इसी अन्तराल में ब्रह्मा के निकट चैठी हुई, मूर्तिमती देवी, अमृत के फेन के समान श्वेत कल्पद्रुम के दुप के सदृश वत्कल को धारण करने ·.. हर्षचरितम् । प्रथम- नोन्नतस्तनमध्यबद्धगात्रिकाग्रन्थिः, तपोबलनिर्जितत्रिभुवनजगर ताकाभिरिव तिभिर्भस्मपुण्डकराजिभिविराजितललाटाजिम स्कन्धावलम्बिना सुधाफेनवलन तपःप्रभावकण्डलीकृतेन गङ्गास्त्रो. तसेव योगपट्टकेन विरचितवैकक्ष्यका, सव्येन ब्रह्मोत्पत्तिपुण्डरीकनु जयश्री बिसतन्तुमयेन कमलतन्तुबहुलेन । अंशुकेन वाससा । उन्नतयोरचयोः स्तनया- कुच्योर्मध्यदेशे बद्धो गात्रिकाग्रन्थिः स्वस्तिकाकारा ग्रन्थिविशेपो यस्याः सा : उच्चकुचमध्यप्रान्तबद्धग्रन्थिविशेषा इति यावत् । तपोबलेन तपश्चर्यया निजितं पिजि. त्रिभुवनं त्रिलोकं तस्य जयपताकाभिरिव विजयवैजयन्तीभिरिव तपोबलनिजितभि. भुवनजयपताकाभिस्तपश्चर्याविजितत्रिलोकविजयवैजयन्ताभिरिवेत्युत्प्रेक्षा । तिम. भिः । भस्मपुण्डकराजिभिर्भस्मतिलकश्रेणिभिः । “वका ललाटगास्तिस्त्रां भस्म खास्त्रिपुण्डकम्" इति हारावली । “ऊर्ध्वपुण्ड मृदा कुर्यात् त्रिपुरा भस्मना र:- दा ॥ तिलकं वै द्विजः कुर्याचन्दनेन यदृच्छया" इति । विराजितं शामित लला एव निटिल एवाजिरमाणप्रदेशो यस्याः सा। स्कन्धावलम्बिनाससंसान । सुधा. फेनवदमृतफेनव धवलेन श्वेतवर्णेन यांगपट्टकेन वसविशेषेण । तदुस्तम् -- ना. न्वोः समायोगे वस्त्रं बलयवद् दृढम् । परिबष्टय यदुवं तु तिष्ठेत्तद्योगपट्टकम्" इति तपसः प्रभावो महात्म्यं तेन कुण्डलीकृतेन कुण्डलवद वर्नुलता नीतन । गा तसेव गङ्गाप्रवाहेणेव विरचितं निर्मितं वैकक्ष्यकं वक्षसि तिर्यक प्रक्षिप्तं तेन क्षकं तु तत् । यत्तिर्यक् क्षिप्तमुरसि' इत्यमरः । गङ्गास्त्रोतःपक्षे तु सरुन्धावलम्नि. ना परिवहस्य वायोर्मार्गऽवलम्बिना । यथोक्तं-"तिस्रोतसं वहति यो गगनप्रति .."वायोरिमं परिवहस्य वदन्ति मार्गम्, शाकुन्तलनाटके । सध्यन करेण वामेन हस्तेन ब्रह्मणो विधातुरुत्पत्तिर्जन्म यस्मात्तादृशं पुण्डरीकस्य मुकुलं पाकोरकं तदिन कथाभट्टीया वाली, कमलतन्तुमय वन से उन्नतस्तनों के मध्य में स्वतिकाकार प्रन्धि से विभूषित, तपोबल से निर्जित त्रिभुवन की जयपताकाओं के समान तीन भस्म के तिलक को रेखाओं से युक्त ललाट से अलंकृत, स्कन्ध पर लम्बमान, अमृत के फेन के समान धवल तथा तपस्या के प्रभाव से कुण्डलीकृत गंगाप्रवाह से ही मानों उपवीताकार योगपट्ट ( वनविशेष) से परिवेष्टित, ब्रह्मा के उत्पादक कमल के समान मुकुलित ·उच्छ्वासः जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । २६ , कुलमिव स्फटिककमण्डलु करेण कलयन्ती,दक्षिणमक्षमालामतपरिक्षे. पं कम्बुनिमितोमिकादन्तुरितं तर्जनतरङ्गिततर्जनीकमुक्षिपन्ती करम् , 'आः पाप, क्रोधोपहत, दुरात्मन् , अज्ञ, अनात्मज्ञ, ब्रह्मवन्धो, मुनि- खेटापसद्, निराकृत, फथमात्मस्खलितविलक्षः सुरासुरमुनिमनुज- ग्वन्दनीयां त्रिभुवनमातरं भगवती सरस्वतीं शप्तुमभिलपसि' इत्य- जयश्रीः प्रजापतिजन्मकमल कोरकमिवेत्युत्प्रेक्षा । स्फटिककमण्डलु स्फुटिकमणिरचितकमण्ड- ल्लुम । करेण कलयन्ती दधाना । अक्षमालायाः कृतो विहितः परिक्षेपः परिवलनं येन तम् । कम्बुः शसस्तेन निर्मिता रचिता योर्मिकाङ्गुलीयकं तया दन्तुरितं निम्नो. नतम् "कम्बुर्ना वलये शङ्के” इति, "अङ्गुलीयकमूर्मिका” इति चामरः । शङ्खरचि. ताङ्गुलीयकनिम्नोन्नतमिति यावत् । तर्जनाय निर्भर्त्सनाय तरङ्गिता तर्जिता चलिते- ति यावत् । तर्जन्यङ्गुष्ठनिकटाङ्गुलियस्य स तं निर्भर्त्सनचलिताङ्गुष्ठनिकटाङ्गुलीकमिति यावत् । दक्षिणं कर वामेतरहस्तम् । उत्क्षिपन्ती= उत्थापयन्ती। आः इति क्रोधे । पाप ! पाप्मन् ! क्रोधेन कोपेनोपहत विनष्ट ! दुरात्मन् दुर्विदग्ध ! अज्ञ ! मूर्ख ! अनात्मज्ञ !। ब्रह्मबन्धो ! प्रामाणाधम ! | "ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपः" इत्यमरः । "प्रा. माणल्य बन्धुः परमनुष्टानाभावाज्जातिबामणे" इति क्षीरस्वामी । मुनिपु ये खेटा अधमास्तेषु अपसद नीच! | निराकृतोऽस्वाध्याय! । “निराकृतोऽस्वाध्यायः" इत्यमरः । आत्मनः स्वल्य स्खलितेन स्मृतिभ्रंशेन विलक्षो जातलजस्तत्सम्बुद्धी । उरा देवा असुरा दैत्या मुनयो मनुजा मानवाश्च तेषां वृन्दैः संधैर्वन्दनीयां नम- -काराहाम् । त्रिभुवनमातरं त्रिलोकजननीम् । भगवती सरस्वती शारदां शप्तुं कथ- कथाभट्टीया स्फटिकमणि के कमण्डल को वामहस्त में धारण करनेवाली, अक्षमाला से युक्त तथा शङ्ख की बनीहुई अंगूठी को पहिने हुवे एवं दुर्वाषा को डराने के लिये तर्जनी को कम्भित करते हुवे दक्षिणहाथ को ऊंचा करती हुई, "अयि पापिन् , अतिक्रोधी, दुष्ट, मूर्ख, असावधान, ब्राह्मणाधम, मुनियों में अधमसे भो अधम, स्वाधाय का त्याग करने वाले, अपने गलत उचारण से लजित, हे मुनि ? कसा तू देव, दानव, मुनि व मनुजों से वन्दनीय त्रिभुवन को माता भगवती सरस्वती को शाप देने की इच्छा करता है" यह कहती हुई, क्रोध से आसनों को छोड़ने वाले, ओंकार ·हर्षचरितम् । [प्रथम- भिधाना, रोषविमुक्तवेत्रासनैरोङ्कारमुखरितमुखैरुत्क्षेपदोलायमानज.. टाभारभरितदिग्भिः परिकरबन्धभ्रमितकृष्णाजिनाटापच्छायाश्यामा. यमानदिवसरमर्षनिःश्वासदोलाप्रेखोलितब्रह्मलोकैःसामरसमिव स्वे. द्विसरव्याजेन स्त्रवद्भिरग्निहोत्रपवित्रभस्मस्मेरललाटः कुशतन्तुचारु- जयश्रीः मभिलषसि समीहसे इत्यभिदधाना इति ब्रुवाणा। रोषेण क्रोधेन विमुक्तं त्यक्त क्षेत्रनिर्मितमासनं यैस्ते ते रोपविमुक्तवेत्रासनः । कोपत्यक्तषेत्रासनः । ओकारेण प्रणबेन मुखरितं शब्दायमानं मुखं वदनं येषां तैः । प्रणवोच्चारणतत्परवदनैरिति यावत् । उत्क्षेपेणोस्थापनेन दोलायमानाश्चलन्तो ये जटाभाराः शिर:केशपाशास्त. भरिता व्याप्ता दिश आशा यैस्ते तैः । उत्थानचलज्जटाभारव्याताः। दिशातु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ता" इत्यमरः । परिकरबन्धेन कटिप्रान्तबन्ध- नेन अमितानि चूर्णितानि यानि कृष्णाजिनानि कृष्णमृगचर्माणि तेपामाटोप आड. म्बरस्तस्य छाययानातपेन श्यामायमानः कृष्णायमानो रात्रीभृतो दिवसो दिन यैस्तथोक्तः । कटिप्रान्तबन्धनर्णितकृष्णमृगचर्माडम्बरकान्तितमोमयदिनैरिति यावत् । “छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनात" इत्यमरः । अमर्पण कोपेन यो निःश्वास एव दोला दोलनयन्त्रं तेन प्रेडोलितः आन्दोलितो ब्रह्मलोकः सत्य- लोको यैस्ते तैः । कोपावासदोलान्दोलितसत्यलोकैरिति यावत् । स्वेदम्य विसर- स्तस्य व्याजेन धर्मजलप्रवाहव्यपदेशेन सोमरसमिव सोमवल्लीरसमिषेत्युत्प्रेक्षा । सोमलता साम्प्रतं नोपलभ्यत इति बहवः । बोलनघाटीप्रान्ते लभ्यते इति केचित् । सवद्भिः स्यन्दमानैः । अग्निहोत्रेण सायम्प्रातर्विधीयमानेन होमे पवित्रं पावन यद् भस्म तेन स्मेरा विकस्वरा ललाटा निटिलप्रान्ताः येषां ते तैः । कुशानां दर्भाणां तन्तवः सूत्राण्येव चारूणि मनोज्ञानि चामराणि बालव्यजनानि चीरा वस्त्र- खण्डानि, चीवराणि कौपीनानि येषां सन्ति तैः । कुशतन्तुचारुचामरचीरचीवरिभि- भैतन्तुरम्यबालव्यजनवस्त्रकौपीनधारिमिरिति यावत् । आषाढिभिरापाठाख्यद. कथामट्टीया को बोलते हुवे, चारो तरफ बिखरी हुई जटाओं से युक्त कमरकसने के कारण हिलती हुई कृष्ण मृगचर्म से अन्धकार को फैलाने वाले, क्रोधानित निश्वास से ब्रह्मलोक को व्याप्तकरने वाले पसीने के मिस से सोमरस को झरने वाले, ललाट में .

·- उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । चामरचीरचीवरिभिराषादिभिः प्रहरणीकृतकमण्डलुमण्डलैमूतॆश्चतु. भिर्वेदैः सह वृसीमपहाय सावित्रो समुत्तस्थौ । ततो 'मर्षय भगवान् , मभूमिरेषा शापस्य' इत्यनुनाथ्यमानोऽपि विबुधैः, 'उपाध्याय, स्खलितमेकं क्षमस्व' इति बद्धाञ्जलिपुटः प्रसाद्य- मानोऽपि स्वशिष्यः, 'पुत्र मा कृथास्तपसः प्रत्यूहम्' इति निवार्यमा- णोऽप्यत्रिणा, रोषावेशविवशा दुर्वासाः 'दुर्विनीते, व्यपनयामि ते वि. जयश्रीः ण्डिभिः । पालाशदण्डिभिरित्यर्थः । यथाह मनुः- "ब्राह्मणो बैल्वपालाशी क्षत्रियो वाटखादिरौ । पैलवौदुम्बरौ वैश्यो दण्डानहन्ति धर्मतः” (११।४५) । "पालाशो दण्ड आषाढः" इत्यमरः । “विशाखापाढादण मन्थदण्डयोः" इत्यनेनाणप्रत्ययः । प्रहरणीकृतमायुधीकृतं कमण्डलुमण्डलं कमण्डलुनामकजलपात्रसमूहो औस्ते तैः तथोक्तः । मूर्तदेहधारिभिश्चतुर्भिवेदैः सह सावित्री बृसी वेत्रासनमपहाय त्यक्त्वा। "तिनामासनं बृसीइत्यमरः । समुत्तस्थी= उत्थिता । तत इति-ततस्तदनन्तरम् । भगवान सामर्थ्यवान् । त्वं मर्षय सहस्व । एषा सरस्वती । शापस्याभूमिरस्थानम् । शापयोग्या नास्तीति भावः । इति वि. बुधै देवैरनुनाथ्यमानोऽपि प्रार्यमाणोऽपि । उपाध्याय ! आचार्य!। एक स्खलित- मपराधं क्षमस्व सहस्वेति बद्धाञ्जलिपुटैः कृताञ्जलिभिः । स्वशिष्यै रन्तेवासिभिः । प्रसाद्यमानोऽपि प्रसन्नीक्रियमाणोऽपि । पुत्र! सुत! । तपसो ध्यानादितपश्चर्यायाः प्रत्यूहमन्तरायं मा कृथा मा कुरु । इत्यत्रिणा महर्षिणा । निवार्यमाणोऽपि कोपा. त्प्रत्यानीयमानोऽपि । रोषावेशेन क्रोधावेगेन विवशोऽस्वाधीनः । दुर्वासा ऋषिः । कथामट्टीया अमिहोत्र की भस्म से अलंकृत, दर्भा के चामर और वस्त्रखण्ड कौपीन आदि से विभूषित, पलासदण्ड और कमण्डलु वाले, मूर्तिमान् चारों वेदों के साथ सावित्री भासन को छोड़ कर खड़ो होगई। तत इति-इस के अनन्तर "हेभगवन् ? क्षमा करें यह शापदेने योग्य नहीं है" इस प्रकार देवताओं से प्रार्थित, “उपाध्याय ? इस एक प्रथम अपराध को क्षमा करे" इत्यादि हाथ जोड़ कर अपने शिष्यों से प्रसश किया गया, "पुत्र ? तपस्या में विन्न मत करे” इस कथन द्वारा भत्रिमुनि से निषिद्ध, क्रोधाविष्ट दुर्वासाने । .

·! ३२ हर्षचरितम् । [प्रथम- द्याजनितामुन्नतिमिमाम् । अधस्तादच्छ मर्त्यलोकम्' इत्युक्त्वा तच्छा- पादकं विससर्ज । प्रतिशापदानोद्यतांसावित्रीम् 'सखि, संहर रोषम्। असंस्कृतमतयोऽपि जात्येव द्विजन्मानो माननीयाः' इत्यभिधाना सरस्वत्येव न्यवारयत् । मथ तां तथा शप्ता सस्वतीं दृष्ट्वा पितामहो भगवान्कमलोत्पत्ति- लग्नमृणालसूत्रामिव धवलयज्ञोपवीतिनी तनुमुद्रहन , उद्गच्छद्च्छागु- जयश्रीः दुर्विनीते सरस्वति ! ते तव विद्याजनितां विद्योत्पन्नामुन्नति समुदयं व्यपनयामि दुरीकरोमि । अधस्तान्मर्त्यलोकं गच्छेत्युक्त्वा तच्छापोदकं गृहीतपूर्वशापजलम् । विलसर्ज तत्याज । प्रतिशापदाने उद्यतां तत्परां सावित्री सखि रोषं कोपं संहर सङ्कुचितं कुरु । असंस्कृताः संस्कारशून्या मतयो बुद्धयो येषां ते तैः । ता- शा अपि द्विजन्मानो ब्राह्मगा जात्यैव जन्मनैव माननीया संमाना भवन्ति । इत्यभिदधाना कथयन्ती सरस्वत्येव शारदेव तां न्यवास्यत् प्रतिशापवानादपसार- यत् । अत्र सरस्वतीहासेनोद्विग्नो दुर्वासास्तां शशापेति सम्बन्धः । सावित्री च सरस्वत्तीपक्षपातिनीति ज्ञेयम् । अथेति । अथ पितामहः सुधीरमुवाचेति सम्बन्धः । अथानन्तरम् । तथा तेन प्रकारेण शतां तां सरस्वर्ती देवीं दृष्ट्वा विलोक्य । भगवान्पितामहो ब्रह्मा कमलातू पद्मावू योत्पत्सिर्जन्म तया लमानि संसक्तानि मृणालसूत्राणि कमलतन्तवो यस्यां सा तामिवेत्युप्रेक्षा । पद्मजन्मसंसक्तकमलतन्तुमिति यावत् । धवलं शुभ्रं यज्ञोपवीतमस्यामस्तीति तादृशाम् । तनुं देहमुद्वहन् धारयन् । उद्गच्छन् प्रसरन् , कथाभट्टीया "दुर्विनीत सरस्वति ? तेरे इस विद्याके गर्व को दूर करता है, तू मर्त्यलोक में जा" यह कह कर उस शाप जल को फेंक दिया। इस शाप से कोधित एवं * शाप के बदले शाप को देने वाली सावित्री को सरस्वतीने "सखि? रोष मत करै । मूर्ख भी ब्राह्मण जाति मात्र से ही पूजनीय होते है" यह कह कर मना किया। अथेति । इसप्रकार शाप को प्राप्त हुई सरस्वती को देखकर, कमलोत्पति से लगे हुवे मृणालसूत्र के समान धवल यज्ञोपवीतको धारण करने वाले, उज्ज्वल नीलम- णिकी अंगूठीको त्रिभुवन के उपद्रव की शान्ति के लिये कुशासमूह को हो मानो धारण करनेवाले दक्षिण हाथ से शाप के कोलाहल को शान्तकर के अतिनिमल व दीर्घदन्त- ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ३३ । लीयमरकतमयूखलताकलापेन त्रिभुवनापप्लवप्रशम कुशापीडधारिणेव दक्षिणेन करेजानवार्य शापकलकलमतिविमलदी विकृतयुगारम्भ सूत्रपातमिव दिक्षु पातयन् दशनकिरणैः, सरस्वतीप्रस्थानमङ्गलपटहे- नेव पूरयन्नाशाः स्वरेण, सुधीरमुवाच-ब्रह्मन् , न खलु साधुनवि तोऽ पन्थाः येनासि प्रवृत्तः। निहन्त्येष परस्तात् । उद्दामप्रसृते. न्द्रियाश्वसमुत्थापितं हि रजः कलुषयति दृष्टिमनक्षजिताम् । कियद् जयश्री अच्छः स्वच्छः, अङ्गुलीयस्यार्मिकाया मरकत नीलमगिस्तस्य मधूम्बा एव किरणा पशुव लता वल्ली तस्याः कलापः समूहो यस्मिस्तेन । प्रसरभिशदोमिकानीलमणि- किरणवल्लीसमूहेनेति यावत । त्रिभुवने त्रिलोक्यां यः उपपलय उपद्रवस्तस्य प्रश- मार्थ शान्त्यै कुशापीडं दर्भसमूह धारयतीति तेन तथोक्न त्रिलोभ्युपद्रवशान्तिद- समूहभृता । तादृशेनेवेत्युप्रेक्षा । दक्षिणेन करेणापसव्येन हस्तेन शापकलकलं शा. पप्रदानजनितं कोलाहलम् । निवार्यापसार्य । अतिविमला विशदा दीर्घा आयताच तेस्तथोक्तः । दशनानां दन्तानाम् । किरण रश्मिभिः । भाविन अनागतस्य कृतयु. गस्य सत्ययुगस्यारम्भः प्रारम्भस्तस्य सूत्रपातः सूत्रनिक्षेपस्तमिव दिक्षु पातयन् । सरस्वत्याः प्रस्थाने प्रयाण यो मगलपटहः कल्याणकारिवागध्वनिस्तेने येत्यु- त्प्रेक्षा । सरस्वतीप्रयाणमङ्गलवायनेवेति यावत् । स्वरेण स्ववाचा । आशा दिशः पूरयन् व्याप्नुवन् सुधीरे गम्भीरं यथा तथोवाच जगाद पितामहः । हे ब्रह्मन् ! येन पथा प्रवृत्तोऽसि, अथं पन्धा मार्ग: साधुभिः सत्पुरुषः सेवित आचरिती नास्ति । परस्तात् अग्रे एष मार्गो निहन्ति पातयति । उद्दाम तीबं यथा तथा प्रसृतानि विषयलिप्तानि इन्द्रियाण्येवाश्वास्तुरङ्गजस्तैः समुत्थापितं समुत्क्षिप्त रजो कथाभट्टीया किरणों से भागामी सत्ययुगके सूत्रपात को करते हुये एवं सरस्वती के प्रस्थानकाल के मङ्गलबाजे की तरह अपनी आवाज से दिशाओं को व्याप्त कर के भगवान् पितामह बोले हे भगवन् ? जिस मार्गका आपने अनुसरण किया है वह सज्जनों का मार्ग नही है। यह मार्ग आगे चलकर दुःखदायक होवेगा । इन्द्रियों के वशीभून पुरुषों की दृष्टि को अत्यन्तविषयों में व्याप्त इन्द्रियरूपी अश्यों से उत्थापित धूलि (रजोगुण) मलिन करदेती है। धूलि से व्याप्त दृष्टि से कितनी पुरतक देखसकता है । शिक्षित ।

·३४ हर्षचरितम् । प्रथम- । दूरं वा चक्षुरीक्षते । विशुद्धया हि धिया पश्यन्ति कृतबुद्धयः सर्वान- नसतः सतो वा। निसर्गविरोधिनी चेयं पयःपावकयोरिव धर्मको- धयोरेकत्र वृत्तिः । आलोकमपहाय कथं तमलि निमज्जसि र क्षमा हि मूलं तपसाम् । परदोषदर्शनदक्षा दृष्टिरिव कुपिता बुद्धिर्न त भात्म- रागदोषं पश्यति । क्व महातपाभारचैवधिकता। क्क पुरोभागित्वम् । जयश्री रागो धूलिश्च । न अक्षजितामनक्षजितामिन्द्रियार्थतत्पराणाम् । दृष्टि बुद्धिं कलुषी. करोति विवेकशून्यां कुरुते । अक्षो स्थाङ्गम् । तं जयन्तीत्यक्षजितो न अक्षजितो- निक्षजितस्तेषां स्थधारणासमर्थानां तुरगाणां दृष्टि नेत्रं कलुपीकरोति । वा ताहश रजसाविलं चक्षुः कियद्दूरमीक्षते पश्यति । कृतयुद्धयः संस्कृतमतयो जना विशुद्धया निर्मलया धिया मत्या सर्वान् , अर्थान् , असतोऽविद्यमानान् । सतो विद्यमानान वा पदार्थान् पश्यन्ति विलोकन्ते । पयःपावकयोरिव जलाग्न्योरिव । धर्मकोधयो- धर्मकोपयोरेककस्मिस्थले इयं वृत्तिनिवासः । निसर्गेण स्वभाषन विरोधिनी प्रतिकूला । आलोकं प्रकाश ज्ञानं च । अपहाय विहाय कथं तमस्यन्धकारे जाने व निमज्जसि प्रविशसि । हि नूनं सर्वतपसां सर्वतपश्चर्याणाम् । मूलमुपादाने क्षमैव तितिक्षव । परेषामन्येषां दोषा अपराधास्तेषां दर्शने विलोकने दक्षा निपुणा दृष्टिरिव कुपिता क्रुद्धा ते बुद्धिर्मतिरात्मनः स्वस्य रागः स्नेह एवं दोपोऽपराध. स्तम् । न पश्यति न विलोकते । कुपिता धातुवैषम्प्रदूषिता मतिः स्वाभीष्टपदा. थेषु दोषं वैगुण्यं न पश्यति । महातपोभारस्य महातपश्चर्याभारस्य वैवधिकता भारवाहित्वं क्व । "विवधेन हरति विवधिकः, पक्षे ठक्-वैवधिकः । विवधवीव. धशब्दौ उभयतो बशिक्ये स्कन्धबाह्ये काष्ठे वर्तते” इति सिद्धान्तकौमुदी । क्व च कुत्र पुरोभागित्वं दोषदर्शिता । "दोषैकहा पुरोभागी" इत्यमरः । कथाभट्टीया पुरुष अच्छे बुरे सब कार्यों को निर्मल बुद्धि से देख सकते हैं । भग्नि और जल की तरह यह धर्म और क्रोधका एकत्र निवास स्वभाव से ही विरुद्ध है। अर्थात् दोनों का एकत्र निवास हो नहीं सकता। प्रकाश को छोड़कर अन्धकारमें कैसे प्रविष्ट होते हो । क्षमाही तो सप का मूल है। दूसरे के दोष देखने में चतुर दृष्टि के समान क्रोध. युक्त तेरी बुद्धि अपने दोषको नही देखती है। महातपस्या के भारको धारण करना । । ।

·उच्छवासः जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ३५ अतिरोषणश्चक्षुष्मानन्ध एव जनः । नहि कोपकलुषिताविमृशति मतिः कर्तव्यमकर्तव्यं वा । कुपितस्य प्रथममन्धकारीभवति विद्या, ततो भ्र. कुटिः । आदाविन्द्रियाणि रागः समास्कन्दति, चरमं चक्षुः । यारम्भे तपो गलति, पश्चात्स्वेदसलिलम् । पूर्वमयशः स्फुरति, अनन्तरमध. रः । कथं लोकविनाशाय ते विषपादपस्येव जटावल्कलानि जातानि । मनुचिता खल्वस्य मुनिवेषस्य हारयष्टिरिव वृत्तमुक्ता चित्तवृत्तिः। जयश्री अतिरोषणः कोपनप्रकृतिर्जनः। चक्षुष्मानपि सनेत्रोऽपि । अन्ध एवं नेत्रहीन एव । कोपकलुपिता क्रोधदूपिता मतिः कर्तव्यमकर्तव्यं वा कार्याकार्य न विमृशति न विषेचयति । कुपितस्य क्रुद्धस्य जनस्य प्रथमं सर्वप्रथम विद्या ज्ञानमन्धकारीभवति तम- सानियते । ततो विद्यावरणानन्तरम् । भृकुटिर्भूलतान्धकारीभवति । भादौ प्रथम रागो लौहित्यं विषयानुरागश्च । इन्द्रियाणि समाल्कन्दति = अभिभवति । घरम पश्चात् चक्षुर्नेप्रमभिभवति । आरम्भे आदौ तपो गलति अश्यति । ततन स्बेन्- सलिलं धर्मजलं पतति । पूर्वमादावयशो दुष्कीर्तिः स्फुरति निःसरति न्तरं पश्चात् । अधरोष्टः कम्पते । विपपादपस्येव गरलवृक्षस्येय ते तव जटा वलक- लानि च जटावृक्षत्वचश्च लोकविनाशाय जगत्क्षतये जातानि । उपमालङ्कारः । अस्म्य मुनिवेषस्य ऋपिनेपथ्यस्य हारयष्टिरिख हारलतेव । वृत्तेनावदानकर्मणा मुक्ता होना चित्तवृत्तिमनोव्यापारः । अनुचिताऽमोग्या । हारयष्टिरपि वृत्ता वर्तुला मुका मौक्ति- कथाभट्टीया तो कहो और परदोषदर्शन कहां । अतिक्रोधीपुरुष नेत्रों के होते हुवे भी अन्ध हो है। क्योकि कोप से कलुषितमति कर्तव्य वा अकर्तव्य का विचार नहीं कर सकती । पहिले क्रोधी पुरुष की विद्या भन्धकार में पड़ती है और बाद में अकुटि। प्रथम विषयानुराग इन्द्रियों को दबाता है और पीछे नेत्र में राग ( मलाई ) होता है । प्रथम तप क्षीण होता है और पीछे पसीना गिरता है। प्रथम दुश्कीति फैलती है और बाद में अधरोष्ठ कम्पित होता है। यह तेरे जटायलकल विषाक्ष के समान संसार के विनाशकारक कैसे हो गये । यह दुष्ट तेरी चित्तति मुक्काहार के समान मुनिवेष के अनुकूल नहीं है। अशान्तचित्त वाला तू नट के समान कृत्रिम इस तपस्वी के वेष क व्यर्थ ही धारण करता है। इस कार्य से तेरा - ·हर्षचरितम् । [प्रथम- शैलप इव वृथा वहसि कृत्रिममुपशमशून्येन चेतसा तापसाकल्पम् । अल्पमपि न ते पश्यामि कुशल जातम् । अनेनातिलधिम्नाद्याप्युपयव पलवसे ज्ञानोदन्वतः । न खल्बनडमूकाः एडा जडा वा सर्व एते मह- षयः। रोषदोषनिषधे स्वहृदये निग्राह्ये किमर्थमसि निगृहीतवानना. गसं सरस्वतीम् । एतानि तान्यात्मप्रमादस्खलितवेलक्ष्याणि, यैर्या- प्यतां यात्यविदग्धो जनः' इत्युक्त्वा पुनराह-'वत्से सरस्वति, वि- অপ্পীঃ कानि यस्यां सा तादृशी भवति । श्लेपानुप्राणितोपमालङ्कारः। उपशमशून्येन शान्तिरहितेन चेतसा मनसा, कृत्रिममस्वाभाविक तापसानां तपस्विनामाकल्प नेपथ्यं शैलूप इव नट इव वृथा व्यर्थमेव वहसि धारयसि । शैलूपोऽपि----अभिनय- प्रसङ्गेन तापसस्वरूपं वृथैव धत्ते । "शिलपस्य ऋपेरपत्यं बोलूषः" इति क्षीर- स्वामी । ते तव । अल्पमपि स्वल्पमपि। कुशलजातं मलप्रकरं न पश्यामि न विलोके । अनेनातिलघिम्ना क्षुद्रगजनोचितव्यापारेण । ज्ञानोदन्यतो ज्ञानसाग- रस्य । उपर्यवाद्यापि साम्प्रतमपि प्लबसे तरसि । अन्तःप्रवेशाभावात् । गुरु वस्तु जले गुडति लघु च तरति । खलु निश्चयेन । एते महर्षयो महामुनयः । सर्व एव । अनेटमूका श्रवणवचनाभ्यामशक्ताः । एडाः कर्णशून्याः । जडा मन्दमतयः । न सन्ति । "जडोऽज्ञेऽनेढमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते' इत्यमरः । रोपः कोप एव दोषोऽपराधस्तस्य निपथा नियमेनावस्थितिल्मिस्तत तस्मिन् । कोपापराधस्थाने इति यावत् । स्वदये स्वचेतसि निमाको किमर्थमनागसमनपराधी सरस्वती निगृ. हीतवान् शप्तवान् । एतानि तानि । आत्मनः त्यस्य प्रमादोऽनवधानता तस्य स्ख. लितानि विस्मरणानि तेषां वैलक्ष्याणि लज्जितानि । येरविदग्धोऽप्रवीणो जनो या. प्यतां गीतां याति गच्छति । इत्युक्त्वा कथायित्वा पितामहः सरस्वती पुनराहो- कथाभट्टीया स्वल्प भी मङ्गल मैं नहीं देखता है । इस घृणित कार्य से प्रतीत होता है के त. आज तक भी ज्ञानसमुद्र के ऊपर ही तैर रहा है। ये सब महर्षिगण शाप देने व सुनने में असम वा बधिर वा मूर्ख नही है। रोष व दोषों के स्थान अपने हृदय को नहीं रोककर निरपराध सरस्वती को तैने केसे शाप दिया। ये सब अपने अपराध के विस्मरण से लज्जित कार्य है जिनसे मूर्ख पुरुष निन्दापात्र 1 ।

·उच्छासः जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । षादं मा गाः । एषा त्वामनुयास्यति सावित्री। विनोदयिष्यति चास्म- द्विरहदुःखिताम् । आत्मजमुखकमलावलोकनावधिश्च ते शापोऽयं भविष्यति' इति । एतावदभिधाय विसर्जितसुरासुरमुनिमनुजमण्डला ससम्भ्रमापगतनारदस्कन्धविन्यस्तहस्तः समुचिताहिककरणायादति- प्रत् । सरस्वत्यपि शप्ता किञ्चिद्धोमुधी धवलकृष्णशारां कृष्णाजिन- लेखामिव दृष्टिमुरसि पातयन्ती सुरभिनिःश्वासपरिमललग्नमतःशा- जयश्री वाच । हे सरस्वति देवि ! विषादं दुःला मा गा न प्राप्नुहि । एषा सावित्री देवी त्वामनुयास्यति =अनुगमिष्यति । अस्माकं विरहो वियोगस्तेन दुःखितां खिन्नों त्वां विनोदयिष्यति प्रसादयिष्यति । आत्मजस्य स्वपुत्रस्य मुखकमलं वदनपा तस्यावलोकनं दर्शनमेवावधिरवसानं यस्य सः । ते तवायं शापो भविष्यति । "तक यदा पुनो भविष्यति । तदैव त्वं शापविमुक्ता भविष्यति" इति भावः । एतावद- भिधायोक्त्वा । विसर्जितं प्रेषितं सुरासुराणां देवदैत्यानां मुनीनां मनुजानां नराणां च मण्डलं समूहो येन सः । प्रेषितदेवदानवमुनिमानवसमूह इति यावत् । ससम्भ्रा- मं सत्वरं यथा तथोपगत आयातो नारदो मुनिस्तस्य स्कन्धेऽसप्रान्ते विन्यस्तः स्थापितो हस्तो भुजो येन लः । शीघ्रसमागतनारदांसप्रदेशस्थापितभुजः इति यावत्। समुचितं योग्यं यदालिक दैनिकं सन्ध्यादिकर्म तस्य करणायोदतिष्ठदुद्गच्छत् । 'आह्निकं स्यात्पुनरहनिर्वत्ये नित्यकर्मणि" इति हेमचन्द्रः। शप्ता सरस्वत्यपि सावि. त्र्या समं गृहमगादिति सम्बन्धः । तथा राता सरस्वत्यपि किञ्चिदधोमुखीलज्जा- नम्रमुखी । धवल: सितः, कृष्णः श्यामो नीलो वा तेम शारां शबलाम् । कृष्णाजि- नलेखामिव कृष्णमृगचर्मलेखामिव । अत्रोत्प्रेक्षा । दृष्टिं नेत्रमुरसि वक्षति कथामट्टीया होता है। पितामहने इत्यादि दुर्वासा को कह कर के फिर सरस्वती को कहा कि- हे सरस्वति ? दुःखित मत हो। यह सावित्री तेरी साथ जावेगी। यहां के विरह से दुःखित तेरे मन को प्रसन्न करेगी। तेरे पुत्रोत्पत्ति के अनन्तर यह शाप शान्त हो जावेगा। इत्यादि कह कर के देव, दानव, मुनि व मनुष्यों के मण्डल को विसर्जित कर के शीघ्र आये हुवे नारदमुनि के स्कन्ध पर हाथ रखकर समु. चित आन्हिक ( सन्ध्यादिकर्म) करने के लिये पितामह भी खडे हो गये । शाप के कारण ताम्र मुखी, काली धोली अपनी दृष्टि को कृष्णमृगचर्म की लेखा की " ·हर्षचरितम् । [प्रथम- पाक्षरैरिव षट्चरणचराकृष्यमाणा शापशाकशिथिलत हस्ताधेोमु- खीभूतेनोपदिश्यमानमर्त्यलोकावतरणमार्गव नखमयूखजालकेन नूपु. रव्याहाराहतैर्भवनकलहंसकुलैब्रह्मलोकनिवासिहृदयैरिवानुगम्यमाना समं सावित्र्या गृहमगात् । मत्रान्तरे सरस्वत्यवतरणवार्तामिव कथयितुं मध्यमं लोकमवत- जयश्रीः पातयन्ती स्थापयन्ती । सुरभिमनोरमो यो निश्वासस्तस्य परिमलेन गन्धेन लग्न संसक्तैः । मनोरमनिश्वासगन्धसंसक्तैरिति यावत् । षट्चरणानां भ्रमराणां चः समहैः । मूर्तेर्मूर्तिमद्भिः । शापाक्षरैः शापप्रदानवगैरिख । आकृप्यमाणा अनुग- म्यमानेति भावः । शापशोकेन शापदुःखेन शिथिलितौ श्लथीभृतौ यौ हस्तौ करौ ताभ्यामधोमुखीभूतेन नम्रीभूतेन नखमयूखजालकेन नखकिरणसमूहेन । उपदिश्य- मानो निर्दिषयमानो मर्त्यलोकावतरणस्य भूलोकगमनस्य मार्गा वम यस्याः सा। निादायमानभूलोकगमनसरणिरिति यावत् । पथप्रदर्शको हि पन्थानमाल्गव दर्शयति । नुपुराणां पादकटकानां व्याहारैः शब्दैराहतैः समाहौः । भवनकलाईस. कुलोर्गृहराजहंससमूहैः । ब्रह्मलोके सत्यलोके निवसन्तीति ग्रहाकोकनिवासिनस्तेषां हृदयौः स्वान्तैरिवेत्युत्प्रेक्षा । "स्वान्तं हम्मानसं मना" इत्यमरः । अनुगम्यमा- नामवीयमाना साविकया सम सह । सार्थ तु सा सत्रा सम सह इत्यमरः । गृह सदनमगाजगाम । अथ कविः प्रदोष वर्णयति--"मत्रान्तरे इत्यादिना । अवान्तरे एतस्मिा- न्तराले । अंशुमाली किरणमाली सूर्यः । सरस्वत्यवतरणस्य सरस्वत्या भूलोकगम- कथाभट्टीया तरह अपने वक्षःस्थल में डालती हुई, सुगन्धित निःश्वास के गन्ध से भागत मूर्तिमान् शापाक्षरों की तरह भ्रमर कुलों से व्यात, शाप के दुःख से नम्रीभूत हाथों के नखकिरणों से मृत्युलोक के मार्ग की सूचना को प्राप्त हुई, सत्यलोक के निवासी पुरुषों के हृदयों से ही मानो नूपुर के शब्दों से समाहत पाहितराजहंसो से मनुगत, सरस्वती सावित्री के साथ गृह को गई। अब कवि प्रदोष का वर्णन करता है-इसीसमय में सरस्वती के भूलोक- ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । नारांशुमाली। (१)[क्रमेण च मन्दायमाने मुकुलितबिसि नीविसरव्यसन- विषण्णसरसि वासरे, मधुमदमुदितकामिनीकोपकुटिलकटाक्षभिप्य- मारण इव क्षेपीयः क्षितिधरशिखरमवतरति तरुणतरकपिलपनलोहिते लोकैकचक्षुषि भगवति, प्रस्नुतमुखमाहेयीयूथक्षरत्क्षीरधाराधवलिते- वासन्नचन्द्रोदयाहामक्षोरोदलहरीक्षालितेष्विव दिव्याश्रमोपशल्येश्व- जयश्रीः जस्य वार्ता सन्देशं कथयितुमिव वदितुमिव मध्यमं लोकं भूलोकम् । अवततार जगा- म । मुकुलितानां कोरकितानां बिसिनीनां पमिनीनां विसरल्य समूहस्य व्यसनेन दुःखेन विपणं खिन् सरो यस्मिस्तस्मिन् । वासरे दिवसे क्रमेण शनैः । मन्दा- यमाने निस्तेजस्के सति । अत्र विसरशब्दः ओणादिकः षण्ढपर्यायोऽपि विज्ञेयः । मधुमदेन मद्यमदेन मुदिता हर्षिताः याः कामिन्यस्तरुण्यस्तासां कोपेन क्रोधेन कुटिला वक्रा: कटाक्षा नेत्रप्रान्तास्तैराक्षिप्यमाण इव पात्यमान इव । तरुणतरा युवानो ये कपयो वानरास्तेषां लपनानि वदनानि तल्लोहिते रक्तवर्णे । लोकानां जनानामेकं चक्षुर्नेनं तस्मिन् । भगवति सूर्य क्षेपीयस्तूर्णतरं यथा तथा क्षिति. धरस्यास्ताचलस्य शिखरं शृङ्गामवतरति सत्यवरोहति सति । प्रस्तुतं प्रस्तुत मुखें वदनं यस्यास्तादृशी या माहेयी गौस्तासां यूथेभ्यः समूहेभ्यः क्षान्ती या क्षीर- धारा दुग्धधारा तथा धवलितेषु सितवणेषु । आसन्नः समीपस्थो यश्चन्द्रोदयः चन्द्रप्रादुर्भावस्तेनोद्दार्म उद्वित्तो यः क्षीरोदः क्षीरसागरस्तस्य लहरोभिस्तरङ्ग क्षालितेषु मार्जितेविषेत्युत्प्रेक्षा । दिव्यानां दिवि भवानामाश्रमाणां यतिकुटीनामु. कथाभट्टीया गमन की सूचना देने के लिये ही मानो भगवान सूर्य भूलोक में उतरा। अर्थात् अस्ताचल पर पहुंचा। कम से संकुचित कमलिनीसमूह के दुःख से दुःखित सरोवर से युक्त दिन के निस्तेज होने पर, मद्य के मद (नशे) से हर्षित कामिनियों के कोप से कुटिल कटाक्षों से गिराये गये ही मानो युवा वानर के मुख के समान लोहित भगवान सूर्य के शीघ्र ही अस्ताचल पर चले जाने पर, समोपस्थित चन्द्रोदय से वर्धित क्षीरसागर को लहरों से क्षालिन ही मानो हर्षित मुख धेनुओं के सम्हों की झरती हुई दूध की धारा से धलित दिव्याश्रमों के भागों में मध्यान्ह के अनन्तर (१)[ ] एतदन्तर्गतोऽशः साहित्यमध्यमपरीक्षाबहिर्भूतः । HINiketpahanainamure marriaTER ·१० हर्षचरितम् । [प्रथम- पराह्नप्रचारचलिते, चामरिणि चामी करतटताडनरणितरदने रति पुरस्रवन्तीरोधांसि स्वैरमरावते, प्रसृतानेकविद्याधराभिसारिकासह चरणालतकरसानुलिप्त इव प्रकटयति च तारापथे पाटलताम् , तारापथप्रस्थितसिद्धदत्तदिनकरास्तमयायाविजिते रञ्जितककुभि, कुसुम्भमासि सवति पिनाकिप्रतिमुदितसन्ध्यास्वेदसलिल इव रक्त- वन्दनद्रवे, वन्दारुमुनिवृन्दारकवृन्दबध्यमानसन्ध्याअलिवने, ब्रह्मोत्प. जयश्रीः काल्यानि समीपभागास्तेषु । अपराहसमये यः प्रचारो गमनं तेन चलिते गन्तुं प्रवृत्त । चामरिणि बालव्यजनवति । चामीकरतटेषु सुवर्णनिर्मितवेदिका मुनाढने. नास्फालनेन रणिताः शब्दिता रदना दन्ता यस्य स तस्मिन् । सुरस्त्रवन्ती मन्दा- किनी तस्या रोधासि तटानि । ऐरावते इन्द्रमात स्वैरं स्वेच्छया रदति सति विलिखति सति । प्रसूता गन्तुं प्रवृत्ता अनेका बह्मयो विद्याधराभिसारिकाः । "कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका" इत्यमरः । तासां पहर तस्य वरणालतकरसेन पादालतकद्ररेणानुलिप्त इव कृतानुलेप इव । तारापथे माकाशमार्ग गटलतां श्वेतरक्ततां प्रकटयति सति प्रकाशयतितति । तारापये आकाशमार्ग प्र. स्थिता प्रयाता ये सिद्धा देवयोनिविशेषास्तर्दत्तानि = अर्पितानि यानि दिनकरा- स्तसमये सूर्तास्तमनकालेऽध्याणि तेरावर्जिते व्याप्ते । रञ्जितक कुभि रफीकृतदिशि। कुसुम्भमासि कुसुम्भप्रकाशि। पिनाकिग्रणति: शिवप्रणामस्तया मुदिता हर्षिता विकसितेति यावत् । या सन्ध्या प्रदोपस्तस्याः स्प्रेदसलिले धर्मजाले इच । रक्तच. न्दनद्रवे रक्तचन्दनरसे स्रवति क्षरति सति । वन्दावो नमनशीला ये मुनयो वृन्दा. कथामट्टीया घूमने के लिये प्रवृत्त हुये, चामर से विभूषित तथा सुवर्ण के पत्थरों पर अपने दन्त को रगडने वाले ऐरावत के गंगा के तीर भागों को खोदने पर, इधर उधर जाने वाले हजारों विद्याधरों की अभिसारिकाओं के चरणस्थित लाक्षारस से ही मानो लिप्त आकाशमार्ग के श्वेतरक्तवर्ण होने पर, आकाशमार्ग में जाने वाले सिद्धजनों के सूर्या से व्याप्त दिशाओं के लालवर्ण को करने वाले, भगवान् शंकरकृत अनुनय से हर्षित संध्या के स्वेट ( पसीना ) के समान धित मrusra aurat ·उच्टासः] जयश्री-कथामट्टीयासहितम् । त्तिकमलसेवागतसकलकमलाकर इव राजति ब्रह्मलोके, समुधारित तृतीयसवनब्रह्मणि ब्रह्मणि, ज्वलितवैतानज्वलनज्वालाजटालाजिरे वारब्धधर्मसाधनशिबिरनीराजनेञ्चिव सप्तर्षिमन्दिरेवघमर्षणमुषित- किल्बिषविषगदोल्लाघलघुपु यतिपु, सन्ध्योपासनासीनतपस्विपति- पुलिने प्लवमाननलिनयोनियानहंसहासदन्तुरितामिर्माण मन्दाकिनी- जले, जलदेवतातपत्रे पत्ररथकुलकलत्रान्तःपुरसोधे निजमधुरा. जयश्री रका देवास्तेषां वृन्दैः समूहबध्यमानं योज्यमानं सन्ध्याक्षलियनं सन्ध्याजलिस- मूहो यत्र तत्र । ब्राणो विधेरुत्पत्तिर्जन्म यस्मात्तादृशं कमलं प तस्य मेधार्थ श. शूपार्थमागता आयाताः सकलाः सर्व कमलाकराः कमलाश्रयाणि सरोवराणि स्मि स्तस्मिन् । ताहशे इव ब्रह्मलोके सत्यलोके राजति शोभमाने सति । समुच्चारित पठितं तृतीयसवने सायंसवने ब्रह्मा बेदो येन तस्मिन् । प्रणि वेसि सति । ज्व. लितः प्रदीप्तो यो वैतानज्वलनो यज्ञाग्निस्तस्य ज्वालया जटालानि जटाभारसहि- तानि अजिराणि प्राङ्गणानि येषु तेषु । आरब्धानि प्रारब्धानि धर्मसाधनशिबि. रेषु धर्मापस्कारकस्कन्धावारेषु नीराजनानि नीराजमाख्यशान्तिकर्माणि गेषु तेषु । ताशेष्विव । सप्तर्पिमन्दिरेषु । अघमर्षणेन रितं च सत्यम्" इत्यादि मण मुपितं दूरीभूतमिति यावत्किलियारमेव दुरितमेव विएगो गरलरोगतमाला नीरोगताकरणं तेन लधुषु 'पापं किल्विषकलमर्प" इत्यमरः । यतिधु गुनिष सत्य। सन्ध्योपसनाय सम्योपास्य आसीनोपविशन्ती या तपस्विपकिमुनिसिया पूतं पवित्रं पुलिनं तीर यस्मिस्तस्मिन् । लवमानास्तरम्तो नलिनयानेगा यानानि वाहनानि हंसा मरालास्तेषां हासेन दन्तुरिता निम्नोग्नता ऊर्मयो बोल. यो यस्य सन्तीति ताशे। मन्दाकिनीजले आकाशगा। जलयात जलदेवताछत्रे । पत्ररथाः पक्षिणस्तेषां कुलं वर्गस्तस्य कलत्राणां बीणामन्तःपुस्मार कथामट्टीया युक्त रकचन्दन को शराने वाले, नमनशील मुनि व देवतागणों को साल कराने वाले, ब्रह्माजी के उत्पादक कमल की सेवा के लिये ही मानो भाये हु। अनेक कमलों से ब्रह्मलोक के विराजित होने पर, माजी सायंकालीन होम के मन्त्रों को पढ़ने पर, धर्म के साधन शिविर में नीराजन के समान प्रदी ·HER हर्षचरितम् । •-- मोदिनि कृतमधुपमुदि मुमुदिषमागे कुमुदने, दिवसायमानताम्य- तामरसमधुर मधुसपीतिप्रीते सुपुरसात मृदमृणाका कपडयन! ण्डलितकन्धरे धुतपक्षराजिवीजितराजीवसरम राजहं मयूथ, नटत ताकुसुमधूलिधूसरितसरिति सिद्धपुरपुर धिम्मिानमा कागत. जयश्रीः शुद्धान्तप्रासादे । निजमधुमिः स्यीयमकरन्दमधुरः मुन्दर आमादी गायार..! ति ताशे । कृता विहिता मधुपानां श्रमराणां मुन् हो येन नि । अन्यत्र कृतमयपमोदिनि मुमुदिषमाणे विकिपति । अन्यत्र मोदितुमिनि सति । पताशे कुमुदवने रात्रिविकामिकमल पति । दिवसायमाने पीना म्यन्ति क्लिपयन्ति यानि तामरमाणि कमलानि लेप मधुरम्य मधुमी मराय मधल्य च सपीतिः सहपा तेन प्रोते प्रसन्ने । मदना भृगाला कमल न्तुना कण्डूयमं गात्रविलेखनं तेन कुण्डलिता बला करा itथा यसमा त स्मिन् । धुता कम्पिता या पक्षशजि: पक्षतिततिक्षया बानिसं राजपामा म सरो येन तत् तत्र । राजहंसयूथे मरालवर्ग सुगुप्सति निविदामति मलि । ससस. कुसुमामां तीरस्थवल्लीपुष्पाणां भूलिभिः पराग सरिता मलिनोक्सा मरिन भी येन स तस्मिन् । सिद्धपुरस्य पुरन्ध्रयः उत्तमस्त्रिया तास चम्मिनु पनि यामविसका भूपदी। एषा च सायमेवोम्मिपति । REAT मधमामो raife कथामहीया यज्ञाग्नि की ज्वाला से अटायुक्त सन्तर्षियों के मदिरों में अघमर्षणमा के चा रण से पापरूपी रोग के निवृत्त होने से यसियों की मारमा पर, सभ्योपासन के लिये स्थित तपस्वियों से पवित्र तट बाले NET के बाहना के तैरने से मन्दाकिनी जल के शोभित होने पर, जल देवता का अभूत तथा पक्षी और पक्षित्रियों के अन्तः पुर का प्रामाद (महल) एवं अपने पुष्परस से सुगन्धित, भ्रमरों को हर्षित करने वाले गुदवान ( faital- सिकमनों का समूह) के विकसित होने पर, दिन के अतीत होने के कारण संकुचित कमलों के मधुर पुष्परस के सहपान से प्रथम तथा कोमल मासमा द्वारा गात्रविघर्षण के लिये वक्रप्रीवा वाले एवं कम्थितपक्षों द्वारा सरोवर कमलों हिलाने वाले राजहंससमूहों के शयनोन्मुख होने पर, तोरस्थित कलाश्री ·उच्छामः] जयश्री-कथामट्टीयासहितम् । हिणि सायन्तने तनीयसि निशानिःश्वासनिभे नभस्वति, सादि. अदुञ्चकेसरकोटिसङ्कटकुशेशयकोशकोटरकुटीशायिनि पट चरण वक, नृत्तोद्धृतधूर्जटिजटाटवीकुटजकुमलनिकरनिभे नभस्थलं स्तवकयनि तारागणे, संध्यानुबन्धताम्रपरिणमत्तालफलवक्त्वषि कालमेघमेहरे मेदिनी मीलयति नववयसितमसि, तरुणतरतिमिरपटलपाटनपटीयसि समुन्मिषति यामिनीकाभिनीकर्णपूरचम्पककलिकाकदम्बके प्रदीपप्र जयश्रीः तादृशे । सायंतने सायंकालीने तनीयसि शतरे निशानिःश्वासनिभे रात्रिश्वासस माने नभस्वति वायौ सति । सोचेन मुकुलीभावेनोद अन्ती उद्गच्छन्ती योचोन्नता केसरकोटिः किन ल्काप्रभागस्तया सकूटः सम्बाधो यः कुशेशयकोशः कमलमुकुल. स्तस्य कोटरमभ्यन्तरम् । तदेव कुटी गई तत्र शायिनि शयाने पटवरणानां घरमा णां चक्रे वगें सति । नृत्ते नर्तनकाले उधूना उरिक्षमा या धूर्जटे: शिवस्य जटेवा टवो काननं तत्र यानि कुटजकुमलानि गिरिमलिकाकलिकास्तेषां निको वर्गस्त. निभे सदृशे। तारागणे नक्षत्रमण्डले नभःस्थल तारापथं स्तबकति पति पुष्पप्रक रवदाचरति सति । सन्ध्यानुबन्धेन सन्ध्याकालसम्बन्धेन ताने रक्तवर्ण परिणमन्ति परिपक्कानि यानि तालफलानि तृणराजफलानि तेषां स्वचशर्माणि तद्वत् स्विट कान्ति यस्य सत् तस्मिन् । कालमेघवत्प्रलयकालोनजलधरवत् मेदुरे निबिरे। नववयस्मि 'प्रत्यग्रे । समसि अन्धकार मेदिनी पृथ्वी मी लयति सति स्थगयति सति । तरुण तरो नवीनो यस्तिमिरपटलोऽन्धकारसमूहस्तस्य पाटने विदारणे पटीयान् समस्त. स्मिन् । थामिन्येव त्रियामैव कामिनी रमणी तस्याः कर्णपूरय कर्णावसाय कथामट्टीया के पुष्पों को धूलि से नदी को मलिन करने वाले तथा सिस्त्रियों के केशपाश में स्थित पुष्पों के गन्ध को लेने वाले रात्रि के श्वास के समान साथ काल में मन्द २ हवा के चलने पर, संकोच के कारण ऊपर की तरफ एकत्रित केसरी प्रभाग से निरवकाश कमल के मध्यभागापी कुटी में श्रमरी के शयन करने पर, नृत्य के कारण बिखरी हुई जटाटवी में स्थित बन चमेली के पुष्पों के समान आकाश में तारागण के व्याप्त हो जाने पर, सन्ध्या से रसवर्ण होने के कारण परिपक ताल फल के समान कान्तिवाले प्रलयकालीन मेधा समान नवीन अन्धकार से पृथ्वी के व्याप्त हो जाने पर, नवीन अन्धकार के भेदन में ।

·हर्षचरितम् । [ प्रथम -- करे, प्रतनुतुहिनकिरणकिरणलावण्यालाकपाण्डुन्याश्याननीलनोरमुक्त कालिन्दीकूलबालपुलिनायमाने शातक्रतवे क्रशयति तिमिरमाशामुखे, खमुचि मेचकितविचकिलकुवलयसरसि शशधरकरनिकरकचनाविले विलीयमाने मानिनीमनसीव शर्वरीशबरीचिकुरचये चापपक्षविधि तमस्युदिते, भगवत्युदयगिरिशिखरकटककुहरहरिखरनखरनिवहद्दे जयश्रीः चम्पकस्य हेमपुष्पस्य कलिका कोरकं तस्याः कदम्बके सम हभूते । प्रदीपप्रकरे प्र. दीपसमूहे समुन्मिपति प्रादुर्भवति सति । प्रतनवः कृशा ये तुहिनकिरणस्य चन्द्र- स्य किरणास्तेषां लावण्यं सौन्दर्य तस्य लोकेन प्रकाशेन पाण्डुनि श्वेतवर्णे । आ. श्यानमीषच्छुक नीलं नीलवर्ण च तत् नीरं च जलं च तेन मुक्त कालिन्दीफूलस्य यमुनातीरस्य बालपुलिनं नवोत्थितं सैकतं तद्वदाचाति । शतं क्रतवो तज्ञा यस्य सः शतक्रतुरिन्द्रः स एवाधिष्ठाता यस्य तत् शातक्रतवं तस्मिन । ऐन्द्रे इत्यर्थः । आ. शामुखे दिङ्मुखे । तिमिरं तमः ऋशयति सति तनूकुर्वति सति । खमुचि त्यक्त. काशे । मेचकितं नीलता नीतं विचकिलानां विकसितानां कुवलयानां नीलोत्प. लाना सरो येन ताशे | शशधरस्य चन्द्रस्य करनिकरः किरणकलापो हस्तनिक- रश्च तेन यः कचग्रहः केशाकर्षणं तेनाविले मलिनता नीते । अन्योऽपि केशाकर्षणेन विलज्जो म्लायति । मानिनीमनसि मानिनीकामिनीचेतसि इव । शर्वरी राधिक शवरी भिल्ली तस्याश्चिकुराणां केशानां चये समूहे । विलीयमाने विनश्यति सति ! चाषपक्षवत् किकीदिविपक्षिपक्षतिववात्विट् कान्तिर्यस्य तत् तस्मिन् । तादृशे तमसि तिमिरे उदिते सति उदयगिरेरुदयाचलस्य शिखरं शृङ्गमेव कटक शिबिरं तस्य कुहरे गहरे यो हरिः सिंहस्तस्य खराः कठिना ये नखरनिवहा नखसमहा एव इतिरायुधं तया कथामट्टीया निपुण तथा रात्रिरूपी कामिनी के कर्णस्थित चम्पा की कलियों के समान दीपक. समूहों के प्रकाशित होने पर, स्वल्पोदित चन्द्रमा के किरणों की कान्ति से श्वेत- वर्ण तथा शुष्क और नील जल से शून्य कालिन्दी के तीर के समान शोभित इन्द्र को दिशा ( पूर्वदिशा ) में अन्धकार के न्यून होने पर, आकाश को छोड़ कर भूमी में व्याप्त विकसित नील कमलों के सरोवरों को अधिक नीले करने वाले चन्द्रमा के किरणों द्वारा केशाकर्षण से मलिन तथा मानिनी स्त्रियों के चित्त में ·उच्छासः] जयश्री-कथामट्टीयासहितम् । चले उचारे द्रुतः तिनिहतनिज हरिणगलितरुधिरनिचयनिचितभिव लोहितं चपुरुदयरा- गधरमधरमिव विभावरीवध्वा धारयतिवेतनानौ उनान्द्रका- न्तजलधाराधौत इव ध्वस्ते ध्वान्ते, गोलाकगनितम्वविसरवादिनि बन्तमयमकरमुखमहाप्रणाल इवार रयितुं प्रवृत्ते पये धिमि मण्डले, स्पष्टे प्रदोषसमये सावित्रो शून्यहृदयामिव किमपि ध्यायती साम्रा जयश्री निहतस्ताडितो निजहरिणः स्वमृगस्तस्मादू गलितः पतिता भिम राय नित्रयो निवहस्तैर्निचितं व्याप्तमिवेत्युत्प्रेक्षा। विभावरीमा गरिमा अधरमिव अ. धरोष्टमित्र । उदये उदयकाले गगो लोहित्यं तस्य परतानि घरम् । श्वेत. भानौ चन्द्र लोहित रक्तं वपुः शरीरं धारयति बिमाणे । चुतश्चन्द्रकान्तमणिस्तस्य जलधाराभिनारधाराभिधान व क्षालिते इव । 'वान्ते तिमिरे ध्वस्ते विनष्टे सति । गोलोकात रश्मिसमहरा, गलितंपतितं दुग्धं पयस्तस्य विसरः समहस्तं वहतीति वाहिनि धारके - दन्तमयो हस्ति- दन्तमयो यो मकरो मीनस्तस्य मुखभिव मुखममा यति नारा महाप्रणालो जलनिःसरणमार्गस्ताहो इव । इन्दुमडले चन्द्रमा पनाचि समुहमापुरयितं वई- यितुं प्रवृत्ते समुधुक्ते सति । स्पष्टे स्फुट प्रदोषसमय रामपकारे सावित्री शुन्य हृदय यन्याः सानां शुन्याहयामिव मुषितमानमामि । किमपि स्यायन्ती कथामडीया झी मानों रात्रि में भ्रमण करने वाली भिलनियों के केशपाश में विलीन होने वाले चापक्ष के समानकान्तिवाले अन्धकार के उदय होने पर, उदयाचल के शिखर रूपी कैम्पो में स्थित सिहों के तीक्ष्ण नग्मायुधों से निहाल अपने हरिण के गिरते हुवे रुधिर से ही मानों य्याभ तथा राधिका कामिनी के बारोट के समान स्थित उदयकालीन रकता को धारण करने वाले भगवान् चन्द्रमा के जाल होने पर, उदयाचल पर अरती हुई चन्द्रकान्त मणियों को बल धारा से धौत होने के कारण ही मानो अन्धकार के नष्ट होने पर, गोलोक (धनु वा किरण) से गिरते हुवे दुग्धसमूह को धारण करने वाले या हाथी दात के बने हुवे मकरमुख के जलनिर्गममार्ग के समान स्थित बनमारा समुद्र के ·हर्षचरितम् । [प्रथम- । सरस्वतीमवादीत्-'सखि, त्रिभुवनोपदेशदानदक्षायास्तव परो जिहर जिति में जल्पन्तो जानास्येव यादृश्यो विसंस्थुला गुणवत्यपि जने दुर्जनवनिििक्षण्याः क्षणभङ्गिन्या दुरतिक्रमणीया न रमणीया देवस्य वामा वृत्तयः। निष्कारणा च निकारकणिकापि कलुषयति मनस्वि- नोऽपि मानसमसदृशजलादापतन्ती। अनवरतनयनजलसिच्यमानश्च जयश्री चिन्तयन्ती सानां बाष्पसहितां सरस्वतीमवादीदुवाच । हे सखि ! त्रिभुवनस्य त्रिलोक्या उपदेशदाने शिक्षाप्रदाने दक्षा विदग्धा तस्याः। त्रिलोकीशिक्षणदीक्षि. ताया इति यावत् । तव पुरोऽग्रे जलपन्ती व्याहरन्ती मे मम जिह्वा रसना जिहे. ति लज्जामाप्नोति ततस्त्वं जानास्येव वेत्स्येव यादृश्यो देवस्य वामाः प्रतिकूला: स्त्रियाच वृत्तयो व्यापाराः सन्ति । कीदृश्यस्ताः १ विसंस्थुला निर्मर्यादाः । गुण. वति गुणयुक्तेऽपि जने मानवे । दुर्जनवत् । निर्दाक्षिण्याः क्रूराः । क्षणे भङ्गो यासां ताः क्षणभङ्गिन्यः प्रतिक्षणविलक्षणाः क्षणमात्रावस्थायिन्यः । अनेन तव शापान्तो भविष्यतीति सूच्यते । दुःखेनातिक्रमणीया दुरभिभवाः । न रमणाया न मनोरमाः । स्त्रियोऽपोहण्य एव । असदृशोऽयोग्यो जडच ताशात् । आपतन्ती आगच्छन्ती निष्कारणिका निहंतुका । निकारस्य परिभवस्य कणिका लेशः ! मनस्विनोऽपि धीरस्यापि मानसं चित्तं कलुषयति मलिनीकुरुते । तथा असदृश च तत् जलं च तस्मात् तथोक्तादसहशजलाद्विपादेशपतन्ती निर्यान्ती कणिका मानस सरोऽपि कलुपयति विकुरुते । अनवरतं निरन्तरं यथा तथा नयनजलेना- कथाभट्टीया बढ़ने पर, स्पष्ट प्रदोषकाल में सावित्री ने शून्यहृदय चिन्तित अश्रुमुखी सरस्वती को कहा। त्रिभुवन के उपदेश में निपुण तेरे को उपदेश देने में मेरी जिला लज्जित होती हैं । तू जानती ही है कि-जैसी अरमणीय, निमर्याद, क्षणभङ्गुर, अमिट, भाग्य की प्रतिकूल प्रवृत्तियां गुणवान् पुरुष में भी दुर्जन पुरुष के समान क्रूर होती हैं। निष्कारण अयोग्य ( नीच ) पुरुष से किया गया अरुप तिरस्कार भी मनस्वी पुरुषों के मन को मलिन कर देता है। जैसे विष से व्याप्त जल की कणिका मानस सरोवर को भी विकृत बना देती है। जिस प्रकार निरन्तर जलसेक से पत्रशून्य भी वृक्ष अङ्कुरित हो जाता है उसी ·उच्छवासः] जयश्री-कयामट्टीयासहितम् । । तरुरिव विपल्लवोऽपि सहस्रधा प्ररोहति । अतिसुकुमारं च जन स- न्तापपरमाणवो मालतीकुसुममिव म्लानिमानयन्ति । महतां चोपरि निपतनणुरपि सृणिरिव करिणां क्लेशः कदर्थनायालम । सहजस्नेह- पाशग्रन्थिबन्धनाश्च बान्धवभूता दुस्त्यजा जन्मभूमयः। दारयति दारुणः क्रकचपात इव हृदयं संस्तुतजनविरहः, सा नाहस्येवं भवि- जयश्री श्रुणा सिच्यमानः आर्दीक्रियमाणो विषदो दुःखस्य लवोऽपि देशोऽपि । तारिख वृक्ष इव । सहस्रधानेकधा प्ररोहति प्रादुर्भवति । शेदनेन दुःर शाम्यताति भावः । तरपि अनवरत निरन्तरं नयनं प्रापणं यस्य एतान जन पथमा मि- च्यमानः सन् । विगताः पल्लचा यस्यासी विपरवः पत्रहीनोऽपि सहमधा प्ररोहण फलति । सन्तापस्य दुःखस्य परमाणवोऽपि लेशा अपि । दु:शा अपीलिया। अतिसुकुमार कोमलतरं जनं मालतीकसुमिव जातिपुष्यमिव । "सुमना मालको जातिः" इत्यमरः । म्लानि मलिनतामानयन्ति पापयस्ति । मालती सुममगि तापलेशेनापि म्लायति । महतामुत्तमानामुपरि निपतम्नागाछन् । परमिशः स्वल्पमपि दुःख सृणिरिवाश च कर्थनाय पीनायाले पर्याप्त । " . णपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्" इत्यमरः । सृजिपक्षे महतां दाधापमा करिण गा. नामुपरि पतन् अणुरपि सूक्ष्मोऽपि । मणिरशः कदानाय गोडनाया aftar धमम् । उपमालङ्कारः । सहजवासी स्नेही सहजपने नामाविमा या पाशस्य प्रन्थिस्तस्य बन्धनं यास ताः, सहजानेहपाशधियाना::karमा. कप्रणयपाशग्रन्थिनिगभूताः । बम्धुरेव बान्धवः । बाम्भूला बन्धुसरशाः । जन्मभूमयो जनुस्थानानि मातरश्च । दुस्त्यजा दुग्वेन स्यास्या भवति । गर्मी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी" इति भावः । दारुण-तीय चाप काउ । संस्तुलजनस्य परिचितमानवस्य विरहो वियोगः । परिचितमानववियोगः । ॥i. कथामडीया तरह निरन्तर मश्रुप्रवाह से स्वल्प विपत्ति भी बहुत बढ़ जाता है । मी सन्ताप अतिसुकुमार मनुष्य को मालती पुप के समान मलिन करता हाथी को अङ्कश के समान मनस्वी पुरषों के ऊपर पतित मा पोखा देने का पर्याप्त साधन होता है। पहजस्नेह से बद्र बान्धयों के समान सम्मभूमी मौका ।

·हर्षचरितम् । [प्रथम- । तुम् । अभूभिः खल्बसि दुःखक्ष्वेडाकुरप्रसनगनाम् । मपि च पुराने कर्मणि बलवति शुभेऽशुभे वा फलकति तिष्ठत्यधिष्ठातरि प्रष्ठे पृष्ठतश्च कोऽवसरो विदुषि, शुचाम् । इदं च ते त्रिभुवनमालैककमलममङ्गल भूताः कथमिव मुखमपवित्रयन्त्यश्रुविन्दवः । तदलम् । मधुना कथय जयधीः स्तवः स्यात् परिचयः इत्यमरः । ऋकचपात इव करपत्रपात एव। ऋकोनी करपत्रम्" इत्यमरः हृदयं मानसं दारयति पाटयति । सा त्वमेध भषितुं नार्हसि अनेन प्रकारेण खिन्ना भवितुमयोग्यासि । दुःखमेव विवाद एव पडो गरलम् । "क्ष्वेडस्तु गरलं विषम्" इत्यमरः । तस्याङ्गराः प्ररोहाम्लेषां प्रसवा उत्पत्तयस्ते. पाम् । त्वमभूमिरस्थानमसि । अपि च-किं च । लपति प्रचार पुराते पूर्वजन्म- विहिते । शुभे श्रेष्ठेऽशुभेऽष्टे वा कर्मणि । प्रप्टेऽगामिनि । "प्रष्टोऽप्रगामिनि" इति पाणिनिः ८१३।१२। प्रतियते इति प्रष्टो गौः आतो गलतीत्यर्थ: (सि० कौ० ) । पृष्ठतश्च पश्चादपि वर्तमाने फलं करोताति फलकति फलदायके । अधि- ष्ठातरि नियामके तिष्ठति सति वर्तमाने सति । विदुपि विजने शुचां शोकानां कोऽवसरः कः समयः । "यादृशं कुरुते कर्म तादर्श फलमश्नुते" इति रामायण उत्तरकाण्डे ( १९६२३)। कृतस्य कर्मणः फलं प्राप्यमेव तंत्र विदुषां का चिन्तेति भावः । श्रयाणां भुवनानां समाहारविभवन तस्य म तदर्थमेक केवलं कमलं पद्मभूतं त्रिभुवनमङ्गलैककमलं त्रिलोकोमङ्गलजनकै कपनम् । इदं रायमान ते मुखमाननम् । अमङ्गलभूता अमलकारिणः अश्रुबिन्दवो बाष्पकणाः कथमिवाप. वित्रयन्ति कलुषीकुर्वते । अपवित्रतां नयन्ति न तु शोभा त्याजयन्तीति भावः । तत्तस्मात्कारणात् । अलं शोकेनेति शेषः । अधुना साम्प्रतम् । भुवो भूलोकस्य कथामट्टीया नही जा सकती है। परिचित पुरुषों का वियोग तीन करपत्र (करोत) के समान हृदय को विदीर्ण कर देता है । तू इस प्रकार दुःखी होने के योग्य नहीं है। तू दुःखरूपी विष के भडरों की उत्पत्ति का स्थान नहीं है। पूर्वजन्म के शुभ वा अशुभ कर्मों के फल को देने वाले अधिष्ठाता की उपस्थिति से शुभ वा अशुभफल मिलने पर विद्वान् पुरुष दुःख नहीं करते। त्रिभुवन के मझलकारक तेरे मुख को अमङ्गलसूचक अश्रुबिन्दु वे क्योंकर अपवित्रित करती हैं। अतः ·उच्छासः ] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ४४ कतमं भुवो भागमलङ्कर्तुमिच्छसि । कस्मिन्नवतितीर्षति ते पुण्यभाजि प्रदेशे हृदयम् । कानि वा तीर्थान्यनुग्रहीतुमभिलषसि । केषु या धन्येषु तपावनधामसु तपस्यन्ती स्थातुमिच्छसि । सज्जोऽयमुपचरण चतुरः सहपांसुक्रीडापरिचयपेशलःप्रेयान्सखीजनः क्षितितलावतरणाय । अ. नन्यशरणा चाद्यैव प्रभृति प्रतिपद्यस्व मनसा वाचा क्रियया च सर्व- विद्याविधातारं दातारं च श्वःश्रेयसस्य चरणरजापवित्रितत्रिदशासुरं जयश्रीः कतम भागं प्रदेशमलक भूषयितुं स्वनिवासेनेति शेषः । इच्छसि समोहसे इति त्वं कथय वद । पुण्यभाजि पवित्रतासे विनि कस्मिन् प्रदेशे भूभागे ते तव हृदयं मानसम् । अवतरितुमिच्छति अवरोढुमिच्छति । वा विकल्पे । कानि तीर्थानि ती- थस्थानानि प्रयागादीनि । अनुग्रहीतुमनुकम्पितुं जन्मनेति शेषः । अभिलपसि स. मीहसे । केषु धन्येषु धन्यवादाहेषु तपोवनानां धामसु स्थानेषु तपस्यन्ती तपश्च. रन्ती स्थातुं निवसितुमिच्छसि समीहसे । उपचरणे सेवायां चतुरो दक्षः । सहपांसु. क्रीडा बाल्यकाले धूलिकेलिसाहचर्यम् । तस्य परिचयः संस्तवस्तेन पेशलो मनो- हरः । सहबालक्रीडासंस्तवमनोरमः । अयमसौ प्रेयान् स्नेहवान् । सखीजन: सह- चरीजनः । क्षितितले भूतले यदवतरणं गमनं तस्मै भूलोके गमनाय । सज्जो बद्ध- परिकरः । आस्ते । नास्ति अन्यं शरण रक्षकं यस्याः सानन्यशरणा तन्मात्रतत्परा । त्वमद्यैव प्रभृति त्र्यम्बकं महादेवं प्रतिपद्यस्व प्राप्नुहि । कीदृशं तम् । सर्वासां विद्या- नां ज्ञानानां विधातारं कर्तारम् । श्वःश्रेयसस्य कल्याणस्य दातारं समर्पकम् । चरणरजसा पादधूल्या पवित्रिताः पावनीकृतास्त्रिदशा देवा असुराश्च दैत्याश्च येन कथामट्टीया दुखः को छोड़ और कहो कि किस भूप्रदेश को अलंकृत करना चाहती हो। किस पवित्र प्रदेश में तुह्मारा हृदय उतरना चाहता है। किन तीर्थो पर अनुप्रह करना चाहती हो । किन पवित्र धन्य तपोवनों में तपस्या के लिये निवास करोगी। सेवा में चतुर तथा बाल्यकालीन क्रीडा का बन्धु तेरा प्रिय सखीजन ( अर्थात् में ) भूलोक में जाने के लिये तैयार है । अनन्य भक्ति से तू आज से ही सब विद्याओं का विधाता, कल्याण के दाता, अपने चरण रज से देव और दानवों को पवित्र करने वाले तथा चन्द्रमा की कला से अपने कर्णो को अलंकृत । ४६० ·५० हर्षचरितम् । य [प्रथम- सुधासूतिकलिकाकल्पितकर्णावतंसं देवदेवं त्रिभुवनगुरुं व्यम्बकम् । अल्पीयसैव कालेन स ते शापशाकविरतिं वितरिष्यतिइति । एवमुक्ता मुक्तमुक्ताफलधवललोचनजललवा सरस्वती प्रत्यवा. दीत्-'प्रियसखि, त्वया सह विचरन्त्या न मे काञ्चिदपि पीडामुत्पा. दयिष्यति ब्रह्मलोकविरहः शापशोको वा । केवलं कमलासनसे- जयश्रीः स तम् । पादधूलिपावनीकृतदेवदैत्यमिति यावत् । सुधामृतं सूयतेऽनेनेति सुधासू. तिश्चन्द्रस्तस्य कलिका तरिका कलेति यावत् । तया कल्पितो विरचितः कर्णावतंस: कर्णाभरणं येन स तं तथोक्तम् । चन्द्रकलानिर्मितकर्णाभरणमिति यावत् । देवाना- मपि देवम् । त्रिभुवनगुरुं जगत्त्रयपूज्यम् । अम्बकं शङ्करम् । “त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम्” इति श्रुतिः । मनसा चित्तेन । वाचा वाण्या। कर्मणा च प्रतिपद्यस्व प्राप्नुहि । अल्पीयसैव लघीयसैव कालेन समयेन। स त्र्यम्बको देवः । ते तव शापशोकस्य शापदुःखस्य विरति विरामं वितरिष्यति दास्यति । एवमिति एवमनेन प्रकारेणोक्ताभिहिता सती मुक्तास्त्यक्ता, मुक्ताफलवत् मौक्तिकवत् धवलाः श्वेतवर्णा लोचनजलस्याश्रुणो लवा बिन्दवो यया सा तथो- का । त्यक्तमौक्तिकवत्सितनेत्रजलबिन्दुः। सरस्वती देवी प्रत्यवादीदुवाच । हे प्रियसखि ! प्रियसुहृत् ! ब्रह्मलोकविरहः सत्यलोकवियोगः शापशोको वा त्वया सह सावित्र्या साकं विचरन्त्या गच्छन्त्या मे मम काञ्चिदपि पीडां दुःखं नोत्पा. दयिष्यति न जनयिष्यति । केवलं कमलासनल्य कमलयोनेर्ब्रह्मणः सेवासुखं शुश्रू- कथाभट्टीया करने वाले भगवान् शंकर की मन से वचन से तथा कर्म से सेवा कर । यह भगवान् शंकर थोड़े ही काल में तेरे शाप का अन्त कर देगें। यह सब सुन कर मोतियों के समान श्वेत अश्रुओं को बहाती हुई सरस्वती ने कहा हे प्रिय सखि ? तेरे साथ में मुझ को ब्रह्म लोक का वियोग तथा शाप अन्य शोक पीडा कुछ भी नहीं होगी। केवल ब्रह्मा जी की सेवा का सुख मुझे पीड़ित करता है । और भूमि में योग के योग्य, समाधि के योग्य पवित्र स्थान तू स्वयं हो जानती है यह कह कर चुप हो गई। इत्यादि विचारों से जगती हुई सरस्वती ने रात्रिभर नेत्रों को भी नहीं निमीलित किया और रात्रि को व्यतीत की। दूसरे ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । वासुखमा यति मे हृदयम् । अपि च त्वमेव वेत्सि मे भुवि धर्मधा. मानि समाधिसाधनानि योगयोग्यानि च स्थानानि स्थातुम्' इत्येव. मभिधाय विरराम । रणरणकोपनीतप्रजागरा चानिमीलितलोचनैव तां निशामनयत् । अपरेधुरुदिते भगवति त्रिभुवनशेखरे खणखणायमानस्खलखा- लीनक्षतनिजतुरगमुखक्षिप्तेन क्षतजेनेव पाटलितवपुष्युदयाचलचूडा. मणौ जरत्कृकवाकुचूडारुणारुणपुरःसरे विरोचने नातिदूरवर्ती विवि. जयश्री पानन्दो मे मम हृदयं मानसमायति स्नेहयति । अपि च मे धर्मधामानि धर्म- स्थानानि समाधिलाधनानि चिौकानयनिमित्तानि । समाधेरष्टावङ्गानि-"यमनि. यमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि" योगसूत्रे (२।२९)। योग्यायोग्यानि मे मम स्थानानि धामानि स्थातुं त्वमेव वेत्सि जानासि । इत्ये- वमभिधाय कथयित्वा विरराम तस्थौ । रणरणकेनोत्कण्ठयोपनीतः प्रापितः प्रजा- गरः प्रबोधो यस्याः सा । उत्कण्ठाप्रापितप्रबोधति यावत् । अनिमीलितेऽनि- द्विते लोचने नेत्रे यस्याः सा । अनिद्वितनेत्रेति यावत् तां निशां रात्रिमनयत् यापयामासा अपरेधुरिति-अपरेधुरन्येयुः । भगवति विरोचने सूर्य । उदिते उदयं गते सति कीदृशे विरोचने ? त्रिभुवनस्य जगत्त्रयस्य शेखरे मौलिभूते खणखणायमानं खणखणेति शब्दायमानम् , स्खलत् पतत् यत्खलीनं कविका तेन क्षता विद्धा येथे निजतुरगाः स्वीयावास्तेपी मुखेभ्यो वदनेभ्यः क्षिप्तेन पतितेन । खणखणशब्दा- यमानपतत्कविका विद्धनिजाश्ववदनपतितेनेति यावत् । क्षतजेन रुधिरेणेव पाटलितं श्वेतरक्तं वपुः शरीरं यस्यासौ तस्मिन् । उदयाचलस्य उदयपर्वतस्य चूडा मणौ शिरोमणी जरन् वृद्धो यः कृककाकुः कुक्कुटस्तस्य चूडा मांसमयी शेखरिका तद्वदरुणो रक्तवर्गो योऽरुणः सूर्यसारथिः स पुरःसरोऽग्रेसरो यस्य स कथाभट्टीया दिन त्रिलोकी के मुकुटभूत, खण खण करने वाली लगाम ( कविका ) के प्रहार से निकला हुआ अपने अश्वों के मुख के रुधिर से ही मानो लाल शरीर वाले, उदयाचल के चूडामणि, वृद्ध अरुणशिख ( मुर्गा) की शिखा के समान रक्त ·•५२ हर्षचरितम् । [प्रथम- च्य पितामहविमानहंसकुलपालः पर्यटनपरवक्त्रमुच्चैरगायत्- 'तरलयसि दृशं किमुत्सुकामकलुषमानसवासलालिते । अवतर कलहंसि वापिकां पुनरपि यास्यसि पङ्कजोलयम्' ॥२२॥ जयश्रीः तस्मिन् । जरठकुक्कुटशिखारक्तसूर्यसारथिपुरःसरे इति यावत् । "कृकवाकुस्ताम्र. चूडः कुक्कुटरचरणायुधः" इत्यमरः । "कृकेण शिरोग्रीवेण वक्ति कृयाकुः” इति क्षीरस्वामी । विरोचने सूर्ये समुदिते । नातिदूरवर्ती समीपस्थो विविच्य विचार्य पितामहस्य ब्रह्मणो विमानभूतानि व्योमयानजातानि ईसकुलानि मरालसमूहा. स्तस्य पालो रक्षकः । ब्रह्मविमानमरालकुलरक्षकः इति यावत् । पर्यटन् गच्छन् । अपरवक्त्रमेतदाख्यं छन्दः । 'अयुजि ननरला गुरुः, समेन्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ” इति तल्लक्षणं वृत्तरत्नाकरे । उच्चैरगायत् अवादीत् अधुना कविरन्योक्तिमुखेन सरस्वतीमाश्चासयति तरलेत्यादिना-अकलुषं नि- मलं मानसं मानस सरोवर इति अकलुषमानसं तस्मिन् वासेन निवासेन लालिता विनोदिता तत्सम्बुद्धौ हे अकलुषमानसवासलासिते निर्मलमानससरोवरनिवासशी- लिते ! कलहंसि राजहंसि ! उत्सुकां समुत्कण्ठितां दृशं दृष्टिं कि तरलयसि चञ्च- लीकुरुषे । मानससरोवरत्यागेन किमर्थ खिद्यसे इति भावः । हे कलहंसि! त्वं वापिकां दीधिकामवतर गच्छ । मानससरो विहायेति शेषः । यतः पुनरपि पङ्कजानां पमानामालयं निवास कमलाकर मानसं सर इति भावः । यास्यसि गमिष्यसि । अतस्त्वया न विमनायितव्यमिति हंसी प्रत्यन्योक्तिः । अत्राप्रस्तुतप्रशंसालद्वा- रः । यत्राप्रस्तुतेनविण्येन प्रस्तुतस्य वर्णनीयल्यार्थस्य प्रतीतिर्भवेत् साऽप्रस्तुतप्र. शंसा । यथा चन्द्रालोके-"अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुतानुगा" (६६६४) अत्राप्रस्तुतेन हंसीरूपार्थेन प्रस्तुतस्य सरस्वतारूपार्थस्य प्रतीतिर्जायत इति तल्ल- क्षणसङ्गतिः । तथा चायं सरस्वतीरूपार्थ:-अकलुष निर्मलं मानसं चित्तं यस्यासौ कथामट्टीया सारथि वाले भगवान सूर्य के उदित होने पर समीपस्थित, पितामह के वाहन हंसों का पालक पुरुष ने विचार के साथ सरस्वती के सामने यह गायन किया। तरलेति । कवि अन्योक्ति के कथन से सरस्वती को आश्वासन देता है। निर्म- लमानससरोवर में निवास करने वाली हे कलहंसि ? व्यर्थ ही क्यो उत्कण्ठा से ।

·- उच्छवासः ] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । तच्छुत्वा सरस्वतो पुनरचिन्तयत्-'अहमिवानेन पर्यनुयुक्ता। भवतु । मानयामि मुनेर्वचनम्' इत्युक्त्वोत्थाय कृतमहीतलावतरण- जयश्रीः अकलुषमानसो ब्रह्मा तस्मिन् वासो निवासस्तेन लालिते विनोदिते सरस्वति! उत्सुकां समुत्का दृशं नेत्रं किमर्थं तरलयसि चञ्चलीकुरुषे ब्रह्मसहवासत्यागभयेन किमाकुलीभवसीति भावः । उप्यन्तेऽस्यां तानि कर्माणीति वापिका मर्त्यभूमिस्ता- मवतर गच्छ त्वम् । पुनरपि पङ्कजमेव कमलमेवालयमासनं यस्यासौ तं कमला- सनं ब्रह्माणं यास्यसि गमिष्यसि । का तव चिन्तेति भावः। यत्त्वन कैश्चिगौडे: "अकलुपमानसवासलालिते” इत्यस्य पदस्य "सरस्वति" इत्यर्थोद्घाटने बहु परा. क्रान्तम् । परन्त्वस्मा मते तदनावश्यकमेव । तथा हि-प्रकरणादेव सरस्वतीत्य. र्थोऽवगम्यत एव । अवगतस्यैव पुनरपि वाच्यतापादनमकिञ्चित्करमेव । वस्तु: तस्तु-"अकलुपमानमवासलालिते" इति पदं सरस्वत्या विरिञ्चिवल्लभात्वन् , वि. रिञ्चिचेतोनिवासलालितत्वं च बोधयति । शापप्रसङ्गेन च सरस्वत्या ब्रह्मलोका- च्युतिः, अत एव चौत्कण्ठथं साधु सघटते । या पूर्वमकलुषमानसवासलालिता- सीत्सैवेदानीं त्वं वापिका मवतरेति कलहंसीरूपकेण सरस्वतीमुद्दिश्यैव पितामह- विमानहंसकुलपालस्यैव वचनप्रवृत्तेः । “अकलुपमानसलालिते” इत्यस्य स्फुटंस र. स्वतीरूपार्थत्वे त्वप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारस्यापि हानिः स्यात् । ततोऽस्मन्मतमेव ज्यायः । अपरवक्त्रं छन्दः ॥ २२ ॥ पद्यमिदं श्रुत्वा निशम्य सरस्वती शारदा पुनरचिन्तयत् चिन्तितवती । अनेन' वचनेन । अहमेव पर्यनुक्तोपपत्त्या बोधिता । भवतु =अस्तु । मुनेः ऋषेर्वचनं वा- क्यं मानयामि भूलोकं गमिष्यामीति भावः । इत्युक्त्वा वदित्वोत्थाय, कृतो कि- कथामट्टीया दृष्टि को चश्चल बनाती है । तुम वापिका में चली जावो । पुनः तुम इस मानस सरोवर में आजावोगी। सरस्वती के पक्ष में यह अर्थ है अकलुषमानस (निर्मल.. चित्त) ब्रह्माजी के सहवास से प्रसन्न हे सरस्वती ? तुम व्यर्थ ही उत्कण्ठा से दृष्टि को चञ्चल करती हो । तुम शुभाशुम कर्म के उत्पादक ( वापिका) भूलोक, में जावो । पुनः तुम पङ्कजालय (ब्रह्माजी) को प्राप्त करोगी ॥ २२ ॥ यह सुनकर सरस्वती ने विचार किया कि “इस अन्योक्तिद्वारा मुझे ही बोध कराया' ·५ हर्षचरितम् । [प्रथम- सङ्कल्पा परित्यज्य वियोगविक्लवं स्वपरिजनं ज्ञातिवर्गमविगणय्या- वगणा त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य चतुर्मुखं कथमप्यनुनयनिवतितानुयायित्र. तिवाता ब्रह्मलोकतः सावित्रीद्वितीया निर्जगाम । (१)ततः क्रमेण ध्रुवप्रवृत्तां धर्मधेनुमिवाधोधावमानवलपयोधराम्, जयश्री हितो महीतले भूतलेऽवतरणल्यावरोणहस्य सङ्कल्पो निश्चयो यया सा। तथोक्ता विहितभूतलगमननिश्चयेति यावत् । वियोगेन विरहेण विक्लवं खिन्नं स्वपरिजन निजसेवकवर्ग परित्यज्य विहाय । ज्ञातिवर्ग स्वजातिसमहमवगणय्यानाकलय्य । अवगणा सावित्री विना नान्यपरिजना । चतुर्मुखं ब्रह्माणं त्रिनिवारं प्रदक्षिणीकृत्य परिक्रम्य कथमपि केनापि प्रकारेण अनुनयेन सान्त्वनेन निवर्तिताः परावर्तिताः अनुयायिनामनुगामिनां वतिनां तपस्विनां वाताः समूहा यया सा। तथोक्ता सा- न्त्वनपरावतितानुगामितपस्विसमूहेति यावत् । ब्रह्मलोकतः सत्यलोकतः सावित्री- द्वितीया सावित्रीसहिता निर्जगाम निर्ययो अधुना कविर्मन्दाकिनीवर्णनमारमते-तत इत्यादिना- ततस्तदनन्तरम् । क्रमेण मनदाकिनीमनुसरन्ती सरस्वती मयलोकमवतता- रेति सम्बन्धः । कीदृशीं मन्दाकिनीम् । ध्रुवं नित्यं वियत । तस्मात्प्रवृत्ताम् । ध्रुवस्तारकविशेषस्तस्मात्प्रवृत्ताम् । विष्णोर्वा ध्रुवावूरू वे वा सक्थिनी तयोः प्र- कण वृत्तां परिवर्तुलां वा धर्माय धेनुसतामिव होमधेनुमिव कामधेनुमिवेति वा । अनोपमा श्लेषानुप्राणिता । अधो धावमानाऽधोलम्बमाना धवलाः सिताः पयोधरा मेघा यस्याः सा ताम् । धेनुपक्षे-अधोधावामाना धवला सिता पयसां धराः पयो- कथाभट्टीया गया है। अस्तु में मुनि का वचन मानूंगी" यह कह कर उठ खडी हुई और भूमण्डल में जाने का संकल्प कर के वियोग से दुःखी अपने परिजन को छोड़ कर बन्धुवर्ग की अवहेलना करके सावित्रीसहित ब्रह्मा जी के तीन प्रदक्षिगा कर के अनुनय से सब अनुयायी तपस्वियों के वापिस भेज कर ब्रह्म लोक से रवाना हो गई। इसके अनन्तर क्रम से आकाश से निकली हुई धर्मधेनु ( कामधेनु ) के समान नीचे वर्तमान धवल मेघों (धेनु पक्ष में स्तनों ) से शोभित, कलकलशब्द करती (१) एतदन्तर्गतेोऽशः साहित्यमध्यमापरीक्षाबहिर्भूतः ।

·क उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । उद्धरध्वनिमन्धकमथनमौलि मालतीमालिकाम् , आलोयमानवालखि. ल्यरोधसमरुन्धतीधौततारवत्वचम् , त्वङ्गतुङ्गतरङ्गतरत्तरलतरतारता- रकाम् , तापसवितीर्णतरलतिलोदकपुलकितपुलिनाम् , माप्लवनपूत- पितामहपातितपितृपिण्ड पाण्डुरितपाराम् , पर्यन्त सुप्त सप्तर्षिकुशशय- नसूचितसूर्यग्रहसूतकोपवासाम् , आचमनशुविशचीपतिमुच्यमाना- जयश्रीः धराः स्तनाः यस्याः सा ताम् । उधुरध्वनिमुदटशब्दाम् । अन्धक प्रयनस्य शङ्क- रस्य मौलौ सिरसि मालतीमालिका तां जातिपुष्पसजमिवेति रूपकालङ्कारः । आ. लीयमानाः श्लिष्यन्तो वालखित्या मुनिविशेपास्तै रुटुंगृहीतं रोधस्तदं यस्याः सा ताम् । अरुन्धत्या वसिष्ठपत्न्या धौता क्षालिता तरोरिय तारखा वाी त्वक् चर्म यस्यां सा तथोक्तोम् । त्वङ्गान्तश्चरन्तो ये तुङ्गा उन्नताः, तरक्षा ऊर्मयस्तेषु तर. लतराश्चञ्चलतराः, तारा महत्यस्तारका नक्षत्राणि यस्यां सा । तापसैमुनिभिर्विती- र्णानि दत्तानि तरलानि चञ्चलानि यानि तिलोदकानि तिलमिश्राणि नीराणि तैः पुलकितं रोमाञ्चितं पुलिनं तीरं यस्याः सा ताम् । तिलोदकदानेन पितरस्तृप्यन्ते। यथाह मनुः-"अवकाशेपु चोक्षेषु नदीतीरेषु चैव हि । विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ॥ तेपामुदकमानीय सपवित्रास्तिलानपि । अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्रा. ह्मणी ब्राह्मणैः सहः॥ इति (३ अ० २०७,२१०)। आप्लवनेन स्नानेन पूतः पवि- श्रीभूतो यः पितामहो ब्रह्मा तेन पातिता दत्ताः पितृभ्यः अग्निष्वात्तादिभ्योऽपिताः पिण्डास्तैः पाण्डरितः श्वेतवर्णीकृतः पारस्तीरं यस्याः सा । पितृनुद्दिश्य यन्त्र पि- ण्डाः प्रदीयन्ते तत्कर्म पिण्डपितृयज्ञं श्रौतम् । पितरो देवविशेषाः । यथाह मनु:- "अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । न्यस्तशस्त्रा महाभागा पितरः पूर्व- देवताः" । इति ( ३ अ० १९२ श्लो०)। पर्यन्तेषु प्रान्तेषु सुप्ता निद्विता ये सप्तर्पयो विश्वामित्रादयस्तेषां कुशा दर्भा एव शयनानि शय्यास्तौः सूचितो ज्ञापितः कथाभट्टीया हुई, शंकर के मस्तक पर विराजमान मालती'माला के समान सुन्दर, तट पर स्थित वालखिल्य मुनियों से अलंकृत, अपने वस्त्रों को धोती हुई अरुन्धती से युक्त, चञ्चल तरकों में प्रतिबिम्बित नक्षत्रों से भूषित, तपस्वियों से दी गई तिलाजलियों से व्याप्त तीरभूमि से संयुक्त, स्नान से पवित्र पितामह द्वारा दिये ·५६ हर्षचरितम् । [प्रथम-- चनकुसुमनिकर शाराम्, शिवपुरापतितनिर्माल्यमन्दारदामकामना- ददारितमन्द्रद्रोदृषदम् , अनेकनाकनायकनिकायकामिनीकुचकल- शविलुलितविग्रहाम् , ग्राहनावग्रामस्खलनमुखरितस्त्रोतलम् , सुषु. म्णानुतशशिसुधाशीकरस्तबकतारकिततीराम्, धिषणाग्निकार्यधू. मधूसरितसैकतां, सिद्धविरचितवालुकालिङ्गलङ्घनत्रासविद्रतविद्या- जयश्री सूर्यग्रहणल्य राहुग्रस्तदिवाकरस्य सूतकेनाशौचेनोपवासोऽनशनं यस्यां सा। महणे उपवासो विधेय इति धर्मधिन्धौ प्रथमपरिच्छेदे उक्तम् । 'बिरात्रमेकरानं वा समु. पोप्य ग्रहणे स्नानदानाद्यनुष्ठाने महाफलम् , एकरात्रपक्षे ग्रहणदिनात्पूर्वदिने उप. वास" इति केचित् , "ग्रहणसम्बन्धाहोरात्र उपवास इत्यपरे” । निर्णयसिन्धौ- "सर्वेषामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने । स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत नृतमन्नं विवर्ज. येत्” इति हेमाद्रौ षट्त्रिंशन्मतात् (प्रथमपरिच्छेदे )। कृतोपवासः कुशशयने शयीतेति धर्मसिन्धौ-"तृणतटाकास्तीर्णभूमौ पृथक् शयीरन् कम्बलाद्यास्तीर्णभूमौ" इति ( तृतीयपरिच्छेदे )। आचमनेन जलपानेन न तु पितामहवत्स्नानादिनिष्ठा- त्वमस्योच्यते । अत एवं शचीपदेन सम्भोगासक्तत्वमिव पोषितम् । शुचिः शुद्धो यः शचीपतिस्तेन मुच्यमानानि प्रक्षिष्यमाणानि अर्चनाय पूजनाय कुसुमानि पुष्पाणि तेषां निकरण समूहेन शारा विचित्रा ताम् । शिवपुरात्कैलासात्पातित प्रक्षेपितं निर्माल्यं शिवाय निवेदितं मन्दारस्य देवतरोर्दामकं पुष्पमाला यस्यां सा तथोक्ता ताम् । अनादरेणावहेलया दारिता विपाटिता मन्दरदरीणां मन्दराचलगुहा- नां पत् शिला ययो सा ताम् । अनेकेषां बहनां नाकनायकानां देवानां निकायस्य समूहस्य कामिन्यो रमण्यस्तासां कुचावेव कलशावेव (रूपकालङ्कारः ) ताभ्यां कथाभट्टीया गये पिण्ड दान से व्याप्त तीर प्रदेश से युक्त, प्रान्त भाग में सुप्त सप्तर्षियों की दर्भशय्या से सूर्यग्रहण उपवास को सूचित करने वाली, आचमन से शुद्ध इन्द्र से भेंट किये गये पुष्पों से विचित्र, कैलास से फेके गये शिव निर्माल्य पुष्पों से व्याप्त, अनायास से मन्दराचल की गुहा को शिलाओं को विदीर्ण करने बाली, अनेक देवस्त्रियों के कुचकलशों से चञ्चल बल से युक्त, प्राह और प्रस्तरों के स्खलन से कलकल प्रवाह वाली, सूर्य की सुषुम्णानामक किरण से निकली हुई चन्द्रमा को सुधा (अमृत) के स्तमकों को नक्षत्रों के समान दिखाने वाली, बृहस्पति के ·उच्छ्रासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । धराम्, निर्मोकमुक्तिमिव गगनारगस्य, लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपविटस्य, विक्रयवीथीमिव पुण्यपण्यस्य, दत्तार्गलामिव नर. कनगरद्वारस्य, अंशुकोष्णीष पट्टिकामिव सुमेरुनृपस्य, दुगूलकदलि. जयश्रीः विलुलितो विक्षिप्तो विप्रहः शरीरं यस्याः सा ताम् । ग्राहाणां जलजन्तूनां ग्राव. प्रामाणां प्रस्तरसमूहानां स्खलनेनास्फालनेन मुखरितं शब्दायमान स्रोत: प्रवाहो यस्याः सा ताम् । सुपुम्णोर्ध्वगमिनो वेरमृतमयो रश्मिः । तया स्रुता निःसृता शशिनश्चन्द्रस्य सुधा अमृतं तस्याः-शीकरस्तबकाः बिन्दुगुच्छास्तैस्तारकितं सजा- ततारकं तीरं पुलिनं यस्याः सा तां तथोक्ताम् । “अथायल्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रति दीप्यते तदेतेनोपेक्षितव्यमादित्योऽस्य दीप्तिर्भवति । सुपुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्ध इत्यपि निमगो भवति” (निरुक्ते २१२।२)। योगिनोऽपि सुपुम्णामा. गणैवामृतपानं कुर्वन्ति । "अर्काद्विनिःसृतः प्राची यद् यात्यहरहः शशी" इति वचनाचन्द्रः सूर्यादुत्पन्नः । धिषणल्य बृहस्पतेयंदग्निहोत्रादि तस्य धूमेन धूसरित मलिनीभूतं सैकतं पुलिनं यस्याः सा ताम् । सिदै देवयोनिविशेषैविरचितानि निर्मितानि यानि वालुकालिङ्गानि पार्थिवलिङ्गानि तेषां लङ्घनमतिक्रमणे तस्य त्रासेन भयेन विद्रुता धाविता विद्याधरा देवयोनिभेदा यस्यां सा । गगनमाकाश- मेवोरगस्तस्य तथोक्तस्य। रूपकालङ्कारः। ये निर्माकमुक्तिमिव सर्पकञ्चुकत्या. गमिवेत्युत्प्रेक्षा । त्रिविष्टपमेव त्रिदिवमेव विटो धूर्तस्तस्य । लीलार्थ विलासार्थ ललाटिकामिव भालभूषमिवेत्युत्प्रेक्षा । पुण्यमेव सुकृतमेव पण्यं विक्रेयद्रव्यम् । तस्य विक्रयवीथिमिव विक्रयस्थानमिव । नरकनगरस्य नरकलोकस्य द्वारं तस्य । दत्ता योजिता अर्गला द्वाररोधकदण्डो यया सा ताम् । मुमेरुपर्वत एव नृपस्तस्य । कथाभट्टीया भग्नि होत्रों की धूम से मलिन तीर वाली, सिद्धों से बनाये गये पार्थिवलिङ्गों के लब्धन के भय से विद्याधरों को भगानेवाली, आकाशरूपी सर्प की कञ्चुकी के समानस्थित, स्वर्गरूपी विलासीपुरुष के ललाट भूषण के समान शोभित, पुण्य- रूपी पदार्थ के विक्रय स्थान के समान स्थित, नरक नगर द्वार की अर्गला स्वरूप, सुमेरुरूपी राजा की उत्तम उष्णीष की तरह विराजित, कैलासरूपी हाथी की पताका के समान सुन्दर, मोक्ष के मार्ग के समान स्थित, कृतयुग की नेमिके ·हर्षचरितम् । [प्रथम- कामिव कैलालकुअरस्य, पद्धतिमिवापवर्गस्य, नेमिमिव कृतयुगस्य, सप्तसागरराजमहिषीं मन्दाकिनीमनुसरन्ती मर्त्यलोकमवततार ।) अपश्यञ्चाम्बरतलस्थितैव हारमिव वरुणस्य, अमृतनिझरमिव चन्द्रा- चलस्य, शशिमणिनिष्यन्दमिव विन्ध्यस्य, कपुरद्रुमद्रवप्रवाहमिव दण्डकारण्यस्य, लावण्यरसप्रस्त्रवणमिव दिशाम् , स्फाटिकशिला- पट्टशयनमिवाम्बरश्रियाः, स्वच्छशिशिरसुरसवारिपूर्ण भगवतः पिता- जयश्री अंशुकं सूक्ष्मवसनं तस्योष्णीपपट्टिकामिव शिरोवेष्टनपट्टिकामिव । कैलासपर्वत एवं कुञ्जरो हस्ती तस्य दुगूलकदलिकामिव दुकूलवस्त्रनिर्मितवैजयन्तामिव । अपवर्गस्य मोक्षस्य पद्धतिमिव सरणिमिव । कृतयुगल्य सत्ययुगस्य नेमिमिव चक्रधारामिव । ससानां सागराणां लवणोदक्षीरोदादीनां समुद्राणां राज्ञां महिषीमिव पट्टाशीमिव मन्दाकिनी वियद्गङ्गामनुसरन्ती अनुगच्छन्ती मर्त्यलोकं भूलोकमवततारावरुरोहा- जगामेति भावः । सा सरस्वती शोणं महानदमम्बरतलस्थितैवापश्यदिति सम्बन्धः। कीदर्श नदम् ? वरुणस्य जलाधिपत्य हारमिव मौक्तिकमालामिव । चन्द्र एवाचलः पर्वतः (रूपकालङ्कारः)। यद्वा चन्द्राख्यः पर्वतो यतोऽयं शोणनदो निःसृतः । तस्य । अमृतस्य सुधाया निरस्तमिव प्रवाहमिव । अत्रोत्प्रेक्षा । विन्ध्यस्य विन्ध्याचल- स्य। शशिमणिश्चन्द्रकान्तमणिस्तस्य निष्यन्दमिव निझरमिव । दण्डकारण्यस्य दण्डकाख्यवनस्य । कर्पूरमाणां कर्पूरवृक्षाणां द्रवल्य रसस्य प्रवाहस्तमिव धारा- मिव । दिशामाशानां लावण्यं मधुरिमा तस्य रसो वस्तस्य प्रस्रवणमिव प्रवाह. मिव । माधुर्यद्रवप्रवाहमिवेति यावत् । अम्बरश्रिया आकाशलक्षम्याः । स्फाटिक स्फटिकमणिनिर्मितं शिलापट्ट पत्पद्रं तदेव शयनं शय्या तमिव । स्वच्छं च तत् शिशिरं शीतं सुरसं च सुस्वादु यद्वारि जलं तेन पूर्ण भृतम् । निर्मलशीतलमुस्वा- दुजलपूर्णमिति यावत् । भगवतः पितामहस्य ब्रह्मणः । अपत्यं सन्तानम् । कथामट्टीया समान, सप्तसागररूपी राजा को महिषो आकाशगङ्गा के मार्ग से भूमि में अव- तरण किया। आकाश में स्थित ही सरस्वती ने वरुण के हार के समान स्थित, चन्द्रपर्वत के अमृत प्रवाह के सदृश, विन्ध्याचल के चन्द्रकान्तमणि के प्रवाहरूप, ।

·उच्छ्वासः]] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ५8 महस्यापत्यं हिरण्यवाहनामानं महानदम् , यं जनाः शोश इति कथ. यन्ति । दृष्ट्वा च तं रामणीयकहतह या तस्यैव तीरे वालमरचयत् । उवाच च सावित्रीम्-'सखि, मधुरमयूरविरुतयः कुलुमपांशु पटल- सिकतिलतरुतलाः परिमलमत्त पधुरवेणीवीगारणितरमणीया रमय- न्ति मां मन्दीकृतमन्दाकिनीधुतेरस्य महानदस्योपकण्ठभूनयः। पक्ष- जयश्रीः हिरण्यवाहनामान हिरण्यवाहाख्यं महानरमम्बरतलस्थितैवाकाशप्रदेशस्थितैवापश्यद ददर्श। यं हिरण्यवाहनामक नदं जना मानः शोण इति कथयन्ति वदन्ति । लोके शोणनदनाम्नास्य प्रसिद्धिरिति भावः । तं शोमानदं दृष्ट्वा विलोक्य । रमणी- अल्य भावो रामणीय तेन हृतमाकृष्टं हृदयं मानसं यस्याः ला तथोक्ता सौन्दर्या- कृष्टमानसेति भावः । तस्यैव शोणनदस्यैव तीरे वासं निवासमरचयत् कृतवती । सावित्री स्वसखीं च । उवाच जगाद । मधुरा मनोरमा मयूराणां के किनां विरुत. यः केकाः यासु ता मधुरमयूरविरुतयो मनोरमबहिवचनाः । कुलुमानां पुष्पाणां पांशुपटलैः परागनिवहैः सिकताल्या सजातेति सिकतिलं सिकतामर्य तरूणां वृक्षा- णां तलमधःप्रदेशो यास ताः। तथोक्काः पुष्पपरागनिवहवालुकामयवृक्षाधोदेशा इति यावत् । परिमलेन पुष्पगन्धेन मत्ता ये मधुपा भ्रमरास्तेषां वेणी पङ्किरेव वीणा विपञ्ची ( रूपकालकारः) तस्या रणितेन निनादेन रमणीया मनोरमा इति यावत् । पुष्पगन्धमत्तभ्रमरणिविपञ्चीनिनादमनोरमा इति यावत् । मन्दीकृता निस्तेजस्कीकृता मन्दाकिन्या अकाशगङ्गाया धुतिः कान्तियन स तस्य । निराकृ- ताकाशगङ्गाकान्तेरस्य महानदस्य शोणाख्यस्योपकण्टभूमयः प्रान्तप्रदेशाः। मां कथाभट्टाया दण्डकारण्य के कर्पूरवृक्ष के रसरूप, दिशाओं के लावण्यरस, आकाशलक्ष्मी के स्फटिकशिलारूप, निर्मल शीतल सरस जल से परिपूर्ण, भगवान् पितामह की सन्तान, शोणनद के नाम से विख्यात, हिरण्यवाहननामक नद को देख कर सुन्दरता से आकृष्ट होकर उसी नद पर निवासस्थान कल्पित किया। और सावित्री को कहा कि सखि ! मयूरों के मधुर वचनों से युक्त, वृक्षों के नीचे पुष्प- धूलि से व्याप्त, पुष्प गन्ध से मत भ्रमरपंक्तिरूपी वीणा के शब्द से मनोरम, मन्दा कनी से भी अधिक सुन्दर शोणनद का प्रान्त भाग मनोरम है। यहाँ ..

·६० हर्षचरितम् । [प्रथम-- पाति च हृदयमत्रैव स्थातुं में' इति । अभिनन्दितवचना च तथेति तया तस्य पश्चिमे तीरे समवातरत् । एकस्मिंश्च शुचौ शिलातलाल. नाथे तटलतामण्डपे गृहबुद्धिं बबन्ध । विश्रान्ता च नातिचिरादुत्त्याय सावित्र्या सार्धमुच्चितार्चनकुसुमा सस्नौ। पुलिनपृष्ठप्रतिष्ठापित सैकतशिवलिङ्गा च भक्त्या परमया पञ्चब्रह्मपुरःसरा लम्यङमुद्राव'- न्धविहितपरिकरां ध्रुवागीतिगर्भामवनिपवनवनगगनदहनतपनतुहि जयश्रीः सरस्वती स्मयन्ति प्रीणयन्ति । अत्रैव महानदे स्थातुं स्थिति कर्तुं मे मम हद मानसं पक्षपाति पक्षपातं कुरुते, अत्रैव स्थातव्यमिति भावः । तया सावित्र्या तथेति तथास्तु इति अभिनन्दितं प्रशंसितं वचनं वाक्यं यस्याः सा तथाक्ता प्रश- सितवाक्या सरस्वती तस्य शोणनदस्य पश्चिमे तीरे तटे समवातरदवारोह । शुची शुद्ध शिलातलेन दृषत्पर्टेन सनाथे सहिते । एकस्मिन् तटे तीरे यो लतामण्डपो वल्लीगेहं तस्मिन् तीरस्थवल्लीगृहे निकुञ्ज इति भावः । गृहद्धि सदनमति बबन्ना ‘चकार । विश्रान्ता च किञ्चित्काल स्थिता सती नातिचिरात्तर्णमेवोत्थाय चिता- नि सञ्चितानि, अर्चनाय पूजनाय कुसुमानि पुष्पाणि यया सोचितार्चनकुसुमा स- गृहीतपूजापुष्पा । सावित्र्या सार्धं सह सस्नौ स्नानं चक्रे । पुलिनपृष्ठे तीरप्रदेशे "तोयोत्थितं तत्पुलिनम्" इत्यमरः । प्रतिष्ठापित समुपवेशितं सैकतं सिकतामयं शिवलिङ्ग पार्थिवेश्वरलिङ्ग यया सा तथोक्ता तीरभूमिसमुपवेशितपार्थिवेश्वरलि- ति यावत् । परमयोत्कृष्टया भक्त्या श्रद्धया। अवनिश्च पृथ्वी च, पवनश्च वायुः, वनं जलम् , गगनमाकाशम् , दहनोऽभिः, तपन: सूर्यः, तुहिनकिरणश्चन्द्रः, यजमान- कथामट्टीया ही मेरा हृदय स्थिति करना चाहता है । सावित्री से अनुमोदित सरस्वती ने शोण- नद के पश्चिम तौर पर अवतरण किया। उत्तम शिला से युक्त तौर के लता. मण्डप को गृह बनाया। कुछ देर विश्राम करके उठ कर सावित्री के साथ पूजा. पुष्पादि लेकर सरस्वती ने स्नान किया। तीर भूमि पर पार्थिव शिवलिग को विराजमान करके अत्यन्त भक्ति से पृथ्वी, वायु, जल, आकाश, सूर्य, चन्द्र, यजमान अमिरूपी शंकर की आठ मूर्तियों का ध्यान करती हुई, सद्योजात, वामदेव, तत्पुरुष, अघोर और ईशान इन पांच स्वरूपों की तन्त्र शास्त्रोक- ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । जकिरणयजमानमयीमूर्तीरष्टावपि ध्यायन्ती सुचिरमष्टपुषिकाम- दात् । अयत्नोपनतेन फलमूलेनामृतरसमप्यतिशिशयिषमाणेन च स्वादिम्ना शशिरेण शाणवारिणा शरोरस्थितिमकरोत् । अतिवाहि- जयश्रीः श्चेति तन्मयीस्तत्स्वरूपास्तथोक्ताः। पृथ्वीवायुजलाकाशाग्निसूर्यचन्द्रयजमान- स्वरूपाः । अष्टावपि मूर्तीः प्रतिमाः । यथा “या सृष्टिः स्त्रष्टुराद्या" इति शाकुन्त- लनाटकपद्येऽष्टमूर्तिवर्णनम् । ध्यायन्ती चिन्तयन्ती। पञ्च ब्रह्माणि पुरःसराणि यस्यां सा तथोक्ता सद्योजात-वामदेव-तत्पुरुष-अघोर-ईशानाख्यपञ्च ब्रह्मप्रमुखाः । सम्यम्वरं यो मुद्राबन्धः शास्त्रोक्तमुद्राकरणं तेन विहितः कृतः परिकरः पूजासा- मग्री यया सा तां तथोक्ताम् । वरमुद्रायोजनकृतपूजासामग्रीमिति यावत् । “मु- द्राविमुक्तहस्तेन क्रियते कर्म दैविकम् । यदि तनिष्फ तस्मात् कर्म मुद्रान्वितञ्च. रेत्” इति मुद्रावश्यकता तन्त्रशास्रोक्ता । ध्रुवा एतदाख्या गोतिर्गानं गर्भ मध्ये यस्यां सा कृतध्रुवाख्यगाना । गीतिस्नुग्भेदयोधुवा” इति शाश्वतः । अष्टौ पुष्पा णि कुसुमानि एवाष्टपुष्पिका ताम् । यथोक्तम्-"बकं द्रोणं च दुधुरं सुमना पटला तथा । पद्ममुत्पलगोसूर्यमष्टौ पुष्पाणि शङ्करे” इति कादम्बरीटीकाकारेण । यद्वा गन्धप्रधानं पुष्पं पार्थिवम् , अर्घस्नानादिकं रसप्रधानमाप्यम् , प्रदीपाभरणादिक- रूपप्रधान तैजसम् , अनुलेपनप्रभृति स्पर्शप्रधानं वायवीयम् , सुशिरातोधगीतादिकं शब्दप्रधानमाकाशीयम् , अनुध्यानं मानसम् , अस्ति सर्वत्रैवैश्वर इति निश्चयो बौद्धम् , अहमेवेश्वर इत्याहङ्कारिकम् , इत्यष्टपुष्पिका । तां सुचिरं बहुकालम् । अदात् समर्पितवती । अयत्नं विना प्रयासम्, उपनतं प्राप्तमित्ययत्नोपनतमनाया- समिलितं तेन । फलं मूलं च तेन फलमूलेन । अमृतरसमपि सुधाद्वमपि । अति. शेतुमभिभवितुमिच्छतातिशिशयिषमाणेनाभिभवितुमिच्छता । स्वादिम्ना सुस्वा- दवता । शिशिरेण शीतलेन शोणवारिणा शोणनदजलेन । शरीरस्य वपुषः स्थिति- भवस्थानमकरोत् कृतवती । फलमूलेन जलेन च स्वप्राणधारणं चकार सरस्वतीति भावः । अतिवाहितोऽतिकामितो दिवसो दिनं यया सा तादृशी। अतिकामित- कथामहीया मुद्रा बन्धन सहित, ध्रुवागीतिका गायन करती हुई चिरकाल तक आठ प्रकार के पुष्प चढ़ाती रही । स्वतः प्राप्त फल मूल से तथा अमृत से भी सुन्दर स्वादु ·६२ हर्षचरितम् । [प्रथमः । तदिवला च तस्मिल्लतामण्डपशिलातले कल्पितपल्लवशयना नुवाप । अन्येशुरप्यनेनैव क्रोण नक्कन्दिनमत्यवायत् । एवमालिकाला दिवसेषु गच्छति च काले याममात्रोद्गते च र. वावुत्तरस्यां ककुभि प्रतिशब्दपूरितवनणहरं गम्भीरतारतरं तुरङ्गहृषि तहादमणोत् । उपजातकुतूहला च निर्गत्य लतामण्डपाद्विलोकय. न्ती विकचा केतकीगर्भपत्रपाण्डुरं रजःसङ्घातं नातिद्वीयसि सम्मुख- जयश्रीः दिनेति यावत् । तस्मिन् लतामण्डपस्य निकुञ्चस्य शिलातले पत्पट्टे । कल्पित निर्मितं पल्लवैः किललयैः शयनं शय्या यया सा कल्पितपल्लवशयना विरचितकिस. लयतल्पा । सुष्वाप शिवये । अन्येशुरन्यस्मिन्नहनि । अनेनैव क्रमेण विधिना नतंदिन रात्रिंदिवमत्यवाहयदतिकामितवती। एवमिति--एवमनेन प्रकारेण । दिवसेपु दिनेषु । अतिक्रामत् । कालेऽने- हसि च गच्छति याति सति ! रखो सूर्य च याममा प्रहरमात्रमुद्गते याते सति । उत्तरल्यासुदीच्यां ककुभि दिशि । प्रतिशब्देन प्रतिध्वनिना पूरितं भरितं वनगह्वर वनगुहा येन स तं प्रतिध्वनिभरितकाननगुहमिति यावत् । गम्भीरश्चिरकालस्थितः, तारतरश्वोच्चैस्तरश्च तं गभीरोच्चतरम् । तुरङ्गाणामवाना हेपितमश्वशब्दत्वरूपी हादो ध्वनिस्तं तुरगहेपितशब्दमणोत् शुश्राव । उपजातः सञ्जातः कुतूहल: को- तुकं यस्याः सा सञ्जातकौतुका । पाल्लतागृहानिर्गत्य बहिरागम्य, विलोकयन्ती पश्यन्ती, नातिदवीयसि नातिदूरे । विकचा प्रफुल्ला या केतकी तस्या गर्भे मध्ये यत्पत्रं दलं तद्वत्पाण्डुरं श्वेतवर्णम् । विकसितकेतकीमध्यस्थ- पल्लवश्वेतवर्णमिति यावत् । सम्मुखमापतन्तमभिमुखमागच्छन्तम् । रजःसंघात कथाभट्टीया शिशिर शोणनद के जल से अपने जीवन का निर्वाह किया। इस प्रकार दिन को व्यतीत करके उसी लता मण्डप की शिला पर पत्तों की शय्या बना कर निद्रित हुई। इसी प्रकार रात्रि और दिन व्यतीत करने लगी। इस प्रकार समय व्यतीत होने पर सूर्योदय के एक प्रहर के बाद उत्तर दिशा में प्रतिध्वनि से वन को व्याप्त करने वाला अत्यन्त गम्भीर अश्व का शब्द सुना गया। कौतुक के कारण लतामण्डपाल ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । मापतन्तमपश्यत् । क्रमेण च सामीप्योपजायमानाभिव्यक्ति, तस्मि- न्महति शफरोदरधूसरे रजसि पयसीव मकरचक्रं प्लवमानम्, पुरः प्रधावमानेन, प्रलम्बकुटिलकचपल्लवघटितललाटजूटकेन, धवलदन्त- पत्रिकाद्युतिहसितकपालभित्तिना, पिनद्धकृष्णागुरुपङ्ककल्कच्छुरण • जयश्री धूलिनिवहम् । अपश्यत् व्यलोकयत् । क्रमेणेति-क्रमेणेत्यारभ्याश्ववृन्दै सन्द. दर्शति सम्बन्धः । क्रमेण समीपस्य भावः सामीप्यं सान्निध्यं तेनोपजायमानोत्प- द्यमानाभिव्यक्तिः प्राकटयं यस्य तत् सामीप्योपजायमानाभिव्यक्ति = सान्निध्यो. त्पद्यमानप्राकट्यमिति यावत् । तादृशमश्ववृन्दम् । तस्मिन्महति विशाले । शफ. रोदरवत् मीनोदरवदू धूसरे मलिने रजसि धूल्यां, शफरोदरैर्मीनानामुदरैमध्यभागै. धूसरे मलिने । पयसि नारे, मकरचक्रमिव मीननिवहमिव प्लवमानं धावमानं मक- रपक्षे तरत् । उत्प्रेक्षालङ्कारः। पुरोऽने प्रधावमानेनातिशीघ्र गच्छता । प्रलम्बा लम्बमानाः कुटिला वक्रा: कचा: केशा एव सौकुमार्यात्पल्लवाः किसलयाः । ( अघ्र रूपकालङ्कारः ) तैर्घटितं निर्मितं ललाटे जूटकं जटासमूहो येन तथोक्तेन । लम्बमानवक्रकेशकिसलयनिर्मितालिकजटाजूटेनेति यावत् । ललाटे जटाजूटक दाक्षिणात्यानां वेशः। धवला सितवर्णा या दन्तपत्रिका गजदन्तनिर्मितकर्णाभरणं तस्या द्युतिः कान्तिस्तया हसितोद्भासिता कपोलयोगण्डस्थलयोभित्तिः प्रदेशो यस्य तत् तेन सितगजदन्तनिर्मितावतंसकान्तिसमुद्भासितगण्डदेशेनेति यावत् । पिनद्धो बद्धः, णह बन्धने धातुर्देवादिकः । अपिरनोपसर्गस्तस्य चाकारस्य भागु. रिमतेन लोपः । “ष्टि भागुरिल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः" इति वचनात् । एवं पिनद्वशब्दः क्तप्रत्ययान्तः। कृष्णागुरुणो गन्धद्रव्यविशेषल्य पडो निर्ध. शः । तस्य कल्काचूर्णः । तच्छुरणादधिवासात् कृष्णेन श्यामवणन गुणेन कथाभट्टीया लतामण्डप से बाहर आकर दृष्टि फेंकती हुई सरस्वती ने विकसित केतको पत्र समान श्वेत, संमुख आते हुए धूलि निवह को देखा। क्रम से निकट भाने के कारण स्पष्ट रूप से दिखाने वाले तथा मत्स्य के उदर के समान धूसर उस धूलि निवह में जल में तैरते हुए मत्स्यसमूह के समान स्थित, आगे चलने वाले, लम्बे २ कुटिल केश रूपी पल्लवों के जटाजूट से युक्त, श्वेत - .

·६४ हर्षचरितम् । [प्रथम- - कृष्णशवलकषायकञ्चुकेन, उत्तरीयकृतशिरोवेष्टनेन, वामप्रकोष्ठनिवि. टस्पष्टहाटककटकेन, द्विगुणपट्टपट्टिकागाढग्रन्थि प्रथितासिधेनुना, अनवरतव्यायामकृशकर्कशशरीरेण, वातहरिणयूथेनेव मुर्मुहुः खमु- ड्डीयमानेन, लचितसमविषमावटविटपेन, कोणधारिणा, कृपाणपा- जयश्रोः शबलं चित्रं कपायं सुरभिः कञ्चकं वारयाणं यस्य तत् तथोक्तम् । बद्धकालागुरु- पकचूर्णाधिवासचित्रसुरभिवारबाणेनेति यावत् । उत्तरीयेण दुकूलविहितोष्णीपेनेति यावत् । वामप्रकोष्ठे सव्यहस्तभागे। "प्रकोष्ठमन्तरं विद्यादरनिर्मणिबन्धयो" इत्युक्तम् । निविष्टं तं स्पष्टं स्फुट स्थूलमित्यर्थः । यथा तथा हाटकस्य सुवर्णस्य कटक वलयो येन तत् तथोक्तेन । सव्यहस्तभागरतस्फुटसुवर्णवलयेनेति यावत् । वामहस्ते कटकधारणेनामिस्वभावता शृङ्गारिता चोक्ता । द्विगुणो द्विरावृत्तो यः पटः पट्टवसनं तस्य पट्टिका खण्ड तस्या गाढेन सुदृढेन ग्रन्थिना बन्धनेन मथि- ता बद्धासिधेनुश्छुरिका येन तत् तथोक्तेन । द्विरावृत्तपट्टवसनखण्डसुदृढबन्धनबद्ध- छुरिकेणेति यावत् । “छुरिका चासिधेनुका" इत्यमरः । अनवरतं निरन्तरं यो व्यायामोऽङ्गाचालनं तेन कृशं मेदोहीनं कर्कशं कठिनं शरीरं वपुर्यस्य तत् तेन निर- तराइचालनविशेषमेदोरहितकठिनवपुषेति यावत् । वातहरिणानां वातप्रमीणां मृगविशेषाणाम् । वाताभिमुखं ये मृगा धावन्ति ते वातहरिणाः । तेषां यूथेनेव निवहेनेवेत्युत्प्रेक्षा । मुहुर्मुहुः खमाकाशमुड्डीयमानेन । अतिवेगेन धावतेत्यर्थः । लधिता अतिक्रान्ताः समाः साधारणा विषमा निम्नोन्नता अवटा गर्ता विटपा वृक्षशाखाश्च येन तत्तथोक्तेन । “गावटौ भुविश्वभ्र" इत्यमरः । कोणं लगुडं धर- तीति तथोक्तेन लगुडभृता । "कोणो वाद्यप्रभेदः स्यात् वीणादीनां च वादने । एकदेशे गृहादीनामश्रौ च लगुडेऽपि च" इति मेदिनी । कृपाणोऽसिः पाणो यस्य कथाभट्टीया हाथीदांत की पत्रिका से अलंकृत कपोल वाले, कृष्णा भगर के चूर्ण से कृष्ण और विचित्र एवं सुगन्धि कन्चुक को धारण करने वाले, उत्तरीय से शिरो- वेटन करके वामहस्त में सुवर्ण के वलय को धारण करने वाले द्विगुणित वस्त्र छुरिका को बांधने वाले, निरन्तर व्यायाम से कृश शरीर, वायु के साथ हरिणवृन्द के समान अति वेग से दौड़ने वाले, उच्चावच खडडों और शाखाओं का लघन ·- उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ६५ णिना, सेवागृहीतविविधवनकुसुमफलमूलपर्णन, 'चल चल, याहि याहि, अपसोपसर्प, पुरः प्रयच्छ पन्थानम्' इत्यनवरतकृतकलकलेन युवप्रायेण, सहनमात्रेण पदातिबलेन सनाथमश्ववृन्दं सन्ददर्श । (१)मध्ये च तस्य सार्धचन्द्रेण मुक्ताफलजालमालिना विविधरत्नख. ण्डखचितेन शङ्खक्षीरफेनपाण्डुरेण क्षीरोदेनेव स्वयं लक्ष्मी दातुमाग- जयश्रीः तत्तेन । असिहस्तेनेति भावः । सेवायै पूजायै गृहीतानि स्वीकृतानि विविधान्य- नेकविधानि वनानामरण्यानां कुसुमानि पुष्पाणि फलानि मूलानि पर्णानि पत्राणि येन तत्तेन तथोक्तेन । पूजास्वोकृतानेकविधकाननपुष्पफलमूलपत्रेणेति यावत् । त्वं चल चल त्वं याहि याहि गच्छ गच्छ । अपसापसर्प दूरीभव दूरीभव । पुरोऽये पन्थाने मार्ग प्रयच्छ देहि । इत्यनवरतं निरन्तर जो विहितः कलकल: कोलाहलो येन तत्तथोक्तेन । निरन्तरविहितकोलाहलेनेति यावत् । युवान-तरुणाः प्रायो बाहुल्येन यस्मितत् तेन तरुणबहुलेनेति यावत् । सहस्रं मात्रा परिमाणं यस्य तेन सहस्रपरिमितेनेति भावः । पदातिबलेन पादचारिसैन्यबलेन सनाथं सहितमश्ववृन्द तुरगनिवहं ददर्श विलुलोके सरस्वतीति शेषः । अथ कविस्तसैन्यमध्यस्थयुववर्णनमारभते-मध्य इत्यादिना । तस्य सैन्यस्य मध्येऽष्टादशवर्षदेशीयं युवानमद्राक्षीत्सरस्वतीति सम्बन्धः । अर्धचन्द्रेण समान सार्धचन्द्रं तेन तथोक्तेन । मुक्ताफलानां मौक्तिकानां जालं समूहस्तेषां माला हारोऽस्यास्तीति तथोक्तेन । विविधानि नानाविधानि यानि रत्नानां मणीनां खण्डानि तैः खचितेन घटितेन। शङ्कः = कम्बुः, क्षीरं पयः, फेनोऽग्धिकफस्तद्व- त्पाण्डुरं श्वेतवर्ण तेन । स्वयं लक्ष्मी श्रियं दातुं वितरितुमागतेनायातेन क्षीरोदेन कथाभट्टीया करने वाले, लगुड को धारण करने वाले कृपाण (खड्ग) से युक्त, पूजा के लिये अनेक प्रकार के पुष्प फल मूल और पत्रों को धारण करने वाले, चलिये, रास्ता छोड़िये, हठिये, इत्यादि वचन बोलने वाले, तरुण, सेना समूह से युक्त अश्वसमूह को देखा। इस सेना के मध्य में अर्धचन्द्रमा के समान मोतियों को माला से अलंकृत तथा अनेक रत्नों से भूषित एवं शंख, दुग्ध व फेन के समान श्वेत, लक्ष्मी को देने के लिये स्वयं आये हुए क्षीरसागर के समान स्थित (१) एतदन्तर्गतोऽशः साहित्यमध्यमापरीक्षाबहिर्भूतः । . Hema mins AprintAINIRMla Hawations | ·. * हर्षचरितम् । [प्रथम- तेन गगनगतेनातपत्रेण कृतच्छायम, अच्छाच्छेनाभरणद्युतीनां निव- हेन दिशामिव दर्शनानुरागलग्नेन चक्रवालेनानुगम्यमानम् , शानिन. म्बविलम्बिन्या मालतीशेखरनजा सकलभुवनविजयाजितया रूपपता. कयेव विराजमानम् , उत्सपिभिः शिखण्डखण्डिकापद्मरागमणेररु. गैरंशुजालेरदृश्यमानवनदेवताविधृतैलिपल्लवैरिव प्रमृज्यमानमार्ग- जयश्री क्षीरसागरेणेवेत्युत्प्रेक्षा । गगने आकाशे गतेन प्राप्तेनातपत्रेण । कृता विहिता छायानातपो यस्य स तम् । क्षीरोदपक्षेऽपि विशेषणानि योज्यानि । यथार्धचन्द्रस. हितेन । मुक्ता एव फलानि तेषां जालानां निवहानां मालास्यास्तीति तथोक्तेन मौक्तिकवतेत्यर्थः । तथा रत्नखण्डसहितेन रत्नाकरेणेति यावत् । शवक्षीरफेनादि- भिः सितेन । गगनगतेनाकाशगतेन । कृता छाया कान्तिर्यस्य त इति क्षीरोद- पक्षे । अतिशयेनाच्छमच्छाच्छं तेनाच्छाच्छेनातिविशदेन । अच्छाच्छमिति वीप्सा- यां द्विरुक्तिः । आभरणानां भूपणानां शुतयः कान्तयस्तासा तथोक्तानाम् । निव. हेन समू हेन दर्शने विलोकने योऽनुरागः स्नेहस्तेन । लग्नेन संसक्तेन । दिशा. माशानां चक्रवालेन समूहेनेवेत्युत्प्रेक्षालङ्कारः । अनुगम्यमानमन्वीयमानम् । आनितम्ब नितम्बपर्यन्तम् । “पश्चानितम्बः स्वीकट्याः" इति कोशः । विलम्ब- तेऽवलम्बत इति तथोक्तया। मालत्या जातिपुष्पेण निर्मितं शेखरं शिरोभूपर्ण तस्य स्त्रजा मालया । "सुमना मालती जातिः" इत्यमरः । सकलभुवनानां सर्वेप लोकानां विजयेन जयेनार्जितैकत्रीकृता तया । रूपपताकथेव सौन्दर्यवैजयन्त्येव । उत्प्रेक्षालङ्कारः । विराजमानं शोभमानम् । उत्सर्पिभिर्ध्वगामिभिः। शिखण्ड- खण्डिका चूडाभरणं यः पद्मरागमणिस्तस्य । अरुणै रक्त शुजालैः किरणकलापैः । अदृश्यमाना अन्त(यमाना या वनदेवता वनाधिदेवतास्ताभिविता गृहीता बालपल्लवा नवकिसलयास्तैरिवेत्युत्प्रेक्षा । प्रमृज्यमानोऽपसार्यमाणो मार्ग रेणुर्व. कथाभट्टीया तथा आकाश में व्याप्त श्वेतछत्र से विभूषित, अति स्वच्छ आभूषों की कान्ति से दर्शनार्थ आये हुए दिशाओं के समूह की तरह अनुगत, नितम्बभागतक लम्ब. मान मालती पुष्पों की माला से सकलभुवनों के विजय से अर्जित सौन्दर्यपताका से ही मानो शोभित, अदृश्यमान वनदेवताओं से धृत नवीन पत्रों के समानस्थित ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । है। रेणुपरुषवपुषम् , बकुलकुमलमण्डलीमुण्डमालामण्डनमनोहरेण कु- टिलकुन्तलस्तबकमालिना मौलिना मीलितातपं पिबन्तमिव दिवसम् , पशुपतिजटामुकुटमृगाङ्कद्वितीयशकलघटितस्येव सहजलक्ष्मीलमालि. हितस्य ललाटपट्टस्य मनःशिलापट्टपिङ्गलेन लावण्येन लिम्पन्तमि- वान्तरिक्षम् , अभिनवयौवनारम्भावष्टम्भप्रगल्भदृष्टिपाततृणीकृतत्रि जयश्री मधूलिस्तेन परुपं कठोरं वपुः शरीरं यस्य स तेन । बकुल कुड्मलानां बकुलतरू. कोरकाणां मण्डली समूह एव मुण्डमाला शिरोमाला तया मण्डनं शोभा तेन मनो. हरेण । कुटिला बक्राः कुन्तलाः केशा एव स्तबका गुच्छास्तेषां माला समूहोऽस्या. स्तीति तद्वता तथोक्तेन । मौलिना कीरोटेन शिरोभूषणेनेत्यर्थः । “मौलो किरीट. धम्मिलो" इत्यमरः । मीलितो निर्वापित आतपः सौरतापो येन स तं तथोक्तम् । दिवसं दिनं पिबन्तमिव असन्तमिवस्थितमित्युत्प्रेक्षालङ्कारः । पशुपतेः शङ्करस्य जटासु मुकुटभूनः शिरोभूपणभूतो यो मृगाङ्कश्चन्द्रमाल्तस्य द्वितीयमपर शकलं खण्डं तेन घटितं रचितं तस्येवेत्युत्प्रेक्षा। सहजा स्वाभाविकी या लक्ष्मीः शोभा तया समालिङ्गितस्य समाश्लिष्टस्य चन्द्रपक्षे सहजा सहोदरा या लक्ष्मीः श्रीस्तया समालिशितस्य । ललाटपट्टस्य निटिलपट्टस्य । मनःशिला रक्तवर्ण उपधातुवि. शेपस्तस्य पङ्को वास्तत्पिङ्गलं पिङ्गलवर्णस्तेन । लावण्येन सौन्दर्येण । "मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गषु तल्लावण्यमिहोच्यते" ॥ इति लावण्यस्वरूपम् । अन्तरिक्षं गगनम् । नमोऽन्तरिक्षं गगनम्" इत्य- मरः । लिम्पन्तमिव व्याप्नुवन्तमिव स्थितमित्युत्प्रेक्षा । अभिनवं नूतनं च यत् यौवनं तारुण्यं तस्यारम्भः प्रारम्भस्तेनावष्टम्भो गल्तेन प्रगल्भो गभीरी यो दृष्टिपातो दर्शनं तेन तृगीकृतं निःसारीकृत त्रिभुवनं लोकत्रयं येन तत् । तादृशस्य कथाभट्टीया तथा फैलने वाले मस्तक में स्थित पद्मराग मणियों के रक्त किरणों से दूर की गई मार्ग की धूलि से कठोर शरीर वाले, बकुल की कुड्मल (डोडी) रूपी मुण्डमाला से मनोहर तथा कुटिल केशसमूह से अलंकृत शिरोभूषण से दिन के आतप को ही मानो प्रसित करने वाले, शङ्कर की जटा में स्थित चन्द्रमा के दूसरे खण्ड से ·हर्षचरितम् । [प्रथम- । । भुवनस्य चक्षुषः प्रथिस्ना विकचकुमुदकुवलयकमलसर सहनसंछादि तददिशं शरदमिव प्रवर्तयन्तम् , आयतनयननदीसीमान्तसेतुबन्धेन जलाटतटशशिमणिशिलातलगलितेन कान्तिसलिलस्रोतसेव दाघीय. सा घोणावंशेन शोभमानम् , मतिसुरभिसहकारकपूरककोललव- पारिजातकपरिमलमुचा मत्तमधुकुरकुलकोलाहलमुखरेण मुखेन जयश्रीः चक्षुपो नयनस्य प्रथिम्ना विशालतया विकचानि विकसितानि कुमुदानि रात्रिवि- कालिकमलानि, कुवलयानि नीलोत्पलानि कमलानि पद्मानि च तपां सरःसहसैः सरोवरनिवहैः संछादिता व्यासा दश दिश आशा यया ला ताम् । शरदं प्रवर्त. यन्तं प्रकटयन्तमिवेत्युत्प्रेक्षा । आयते विशाले नयने नेत्रे एव नद्यो तयोः सीमान्तः प्रान्तभागस्तस्मिन् सेतुबन्धस्तेन बद्धसेतुनेत्यर्थः । ललाटतटमेव निटिलतटमेव शशिमणिशिलातलं चन्द्रकान्तमणिपत्पी तस्माद् गलितं पतितं तेन कान्ति. रेव धातरेव सलिलं जलं तस्य स्रोतसा प्रवाहेण । इवेत्युत्प्रेक्षालद्वारः । दाधोयला दीर्धतरेण । घोणावंशेन नासावंशेन शोभमानं विराजमानम् । अतिसुरभिः सगन्धो यः सहकारः सुगन्धद्रव्यभेदः आनश्च, अतिसुरभि सुगन्धं कर्पूरं कक्कोलं वनक' लवङ्गं पारिजातकमनेकद्रव्यसंस्कृतो मुखावासो देवतरुकुसुमं च तेषां परिमलं गन्धं मुञ्चतीति तादृशेन । मत्तानि प्रमत्तानि यानि मधुकरकुलानि भ्रमरनिवहास्तेपां कोलाहलेन कलकलेन मुखरं शब्दायमानं तेन । मुखेन वदनेन नन्दनवनेन नन्द- कथाभट्टीया बनाये गये एवं स्वाभाविक सुन्दरता से युक्त ललाटपट्ट के मनःशिला के समान पीत लावण्य से आकाश को ही मानो व्याप्त करने वाले, नवीन यौवन के प्रारम्भ के गर्व से गम्भीर दृष्टि द्वारा त्रिभुवन को तुच्छ बतलाने वाले नेत्र की विशालता से प्रफुल्लित कुमुद, नीलकमल व कमलों के सहसों सरोवरों से भूमण्डल को आछन्न करने वाली शरद् ऋतु को हो मानो प्रकाशित करने वाले, विशाल नेत्र रूपी नदियों के विभाग के करने के सेतुबन्धन के समानस्थित तथा ललाटरूपी चन्द्रकान्तमणि से गिरते हुए कान्तिरूपी जल के प्रवाह के समान स्थित दीर्घ नासावंश से सुशोभित, अत्यन्त सुगन्धित आम्र, कपूर, वन कपूर, लवा व पारि- जातके गन्ध से युक्त तथा मत्त भ्रमरों के कोलाहल से सहित मुख से नन्दन वन के ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । आसन्नाः सनन्दनवनं वसन्तमिव वमन्तम , आसन्नसुहृत्परिहासभावेनात्तानि. तमुखमुग्धहसितैर्दशनज्योत्स्नास्नपितदिङमुखैः पुनःपुनर्नभसि स- वारिणं चन्द्रलेोकमिव कल्पयन्तम् , कदम्बमुकुलस्थूलमुक्ताफलयुग लमध्याध्यासितमरकतस्य त्रिकण्टककर्णाभरणस्य प्रेवतः प्रभया स. मुत्सर्पन्त्या कृतसकुसुमहरितकुन्दपल्लवकर्णावतंसमिवापलक्ष्यमाणम् , मामोदितमृगमदपङ्कलिखितपत्रभङ्गभास्वरम् , भुजयुगलमुद्दाममक. जयश्री नाख्येनेन्द्रकाननेन सहित सनन्दनवनं वसन्तं मधुमासं वमन्तमिवोनिरन्तमिव स्थितम् । वसन्तोऽप्येतादृशेनैव मुखेन प्रारम्भेणोपलक्षितो भवति । समीपस्था ये मुहृदो मित्राणि तेषां परिहासभावनयोपहासबोधेनोत्तानितमुन्नमित यन्मुखं वदनं तस्य मुग्धानि सुन्दराणि हसितानि हासास्तैः । "मुग्धः सुन्दरमू- ढयोः” इति मेदिनी। कोहहास-दशनानां दन्तानां ज्योत्स्नाभिः कान्तिभिः स्नपितानि समावृतानि दिशामाशानां मुखानि वदनानि यस्तानि तैः । पुनः पुन- रिं वारम् । नभसि आकाशे सञ्चारिणं विहारिणं चन्द्रस्यालोकमिव ज्योत्स्ना- मिव कल्पयन्तं कुर्वन्तम् । यदा यदा तस्य हसितानि भवन्ति तदा तदा दशन- कान्तयश्चन्द्रिका इव दृश्यन्त इति भावः। कदम्बस्य नीपस्य मुकुल: कोरकस्त- द्वत्स्थूले विशाले ये मुक्ताफलयुगले मौक्तिकयुग्मे तयोर्मध्ये मध्यदेशेऽध्यासित समाश्रितं मरकतं नीलमणिर्यस्य तत्तस्य । प्रेसतो दोलतः । रत्नत्रितयेन कृतं त्रिकोणकण्टकाख्यं कर्णाभरणं कर्णावतंसस्तस्य समुत्सर्पन्त्या प्रसरत्या प्रभया कान्त्या । कृतो विहितः सकुसुमः पुष्पसहितो हरितो हरिद्वर्णः कुन्दपल्लवस्य माध्यश्वेतकुसुमतरुकिसलयस्य कर्णावतंसः कर्णाभरणं यस्य स तम् । इवोत्प्रेक्षा- याम् । उपलक्ष्यमाणं दृश्यमानमित्यर्थः । आमोदितः सुगन्धितो यो मृगमदपङ्कः कथाभट्टीयाः समान वसन्त ऋतु को ही मानो उगलने वाले, समीपस्थित मित्रों के साथ परि- हास से दन्तकिरणों से दिशाओं का श्वेत बनाने वाले उन्नत मुखों के सुन्दर मन्दहासों से बार बार आकाश में चन्द्रिका को बतलाने वाले कदम्ब के मुकल के समान स्थूलमौक्तिक युगल के मध्य स्थित नीलमणि के कर्णभूषण की उज्ज्वल कान्ति से श्वेत मोगरे के पुष्पों से युक्त हरित पल्लव के कर्णभूषण को प्रदर्शित ·हर्षचरितम् । [प्रथम- राकान्तशिखरमिव मकरकेतुकेतुदण्डद्वयं दधानम् , धवलब्रह्मसूत्र- सीमन्तितं लागरमथनसामगङ्गास्रोतःसन्दानितमिव मन्दरं देदमुद्र. हन्तम् , क.पूरादमुष्टिच्छुरणपांशुलनेव कान्तोचकुचचक्रवाकशुगल- विपुलपुलिनेनारःस्थलेन स्थूलभुजायामपुञ्जितम् , पुरो विस्तारय- न्तमिव दिच्चक्रम् , पुरस्तादीषधोनाभिनिहितैककोणकमनीयेन जयश्री कस्तूरीद्वस्तेन लिखितः कृतो यः पत्रमङ्गः पत्ररचना तेन भास्वरं दोप्यमानम् । उद्दाम उद्भटो यो मकरो मीनस्तेनाकान्तं व्याप्त शेखरमप्रभागो यस्य तत् । ताह- शमिव स्थितमित्युत्प्रेक्षा । मकरकेतोर्मकरध्वजस्य कामस्य केतुदण्डद्वय ध्वजय- 'ष्टियुगलम् । भुजयुगलं हस्तद्वयं दधानं बिभ्राणम् । धवलेन सितवर्णन प्रशसूत्रेण यज्ञोपवीतेन सीमन्तितं संयतम् । सागरमथनेन सामर्पा सकोपा या गङ्गा नदी तस्याः स्रोतोभिः प्रवाहैः सन्दानितं बद्धं वेष्टितमित्यर्थः । सन्दान्यते स्म “दान खण्डने" ( भ्वा० उ० से.) इति क्तप्रत्ययः । मन्दरमिव मन्दराचल इव स्थि. तमित्युत्प्रेक्षा । देहं शरीरमुद्वहन्तं धारयन्तम् । कपरस्य घनसारस्य क्षोदरचर्ण तस्य मुष्टिर्मुष्टिमात्रं चूर्ण तस्य छुरणेन लेपनेन पांशुलं धूलिमयं तेनेव । कान्तायाः कामिन्या उच्चकुचावेवोन्नतस्तनावेव चक्रवाकयुगलं तस्य कृते विपुलं च विशालं च तत् पुलिन च तीरप्रदेशस्तादृशेनोरःस्थलेन वक्षःस्थालेन । स्थूलो विशालो यौ भुजौ करौ तयोरायामो दैयं तेन पुञ्जितं समाहृतम् । दिक्चक्रं दिमण्डलम् । पुरो विस्तारयन्तमिव । प्रसारयन्तमिव स्थितमित्यर्थः । पुरस्तादने ईपन्न्यूनम् । जाभेरध इत्यधोनाभिः, तत्र निहितः स्थापित एकः कोणोऽशविशेषस्तेन कमनीयं कथाभट्टीया करने वाले, सुगन्धित कस्तूरी के तिलक व पत्र भर से देदीप्यमान, विकटमोनों ( मगरों ) से युक्त अत एव कामदेव के दो ध्वजदण्ड के समान दा भुजाओं को धारण करने वाले, सागर मन्थन से कुपित हुई गंगा के प्रवाह से बद्ध मन्दरा. चल के समान धवलयज्ञोपवीत से वेष्टित देह को धारण करने वाले, कर्पूर के चूर्ण से व्याप्त तथा कान्ता के उन्नत स्तनरूपी चक्रवाक युगल के लिये विशाल तटभूमिरूप एवं स्थूल भुजाओं के मध्य में स्थित दोघं अवकाश में इकठे हुए नास्थल से शोभित, आगे दिङमण्डल का फैलाने वाले, अप्रभाग में नामि के ·उच्छ्वासः] .. जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ७१ पृष्ठतः कक्ष्याधिकक्षिप्तपल्लवेनोभयतः संवलनप्रकटितोरुत्रिभावेन हा. रीतहरिता निविडनिपीडितेनाधरवासला विभज्यमानतनुतरमध्य- भागम् , मनवरतश्रमोपचितमांसकठिनावकटमकरमुखसंलग्नजानुभ्यां विशालवक्षःस्थलोपलवेदिकोचम्भनशिलास्तम्भाभ्यां चारुवन्दनस्था- सकस्थूलकान्तिभ्यामूरुदण्डाभ्यामुपहसन्तमिवैरावतकरायामम् , अ. जयश्रीः सुन्दरं तेन । पृष्ठतः पश्चाद्भागे। कक्षे भवा कक्ष्या "शरीरावयवात्" इति यत्प्र- त्ययः । तस्यामधिकं यथा तथा क्षिप्तो लम्बमानः पल्लवः प्रान्तभागो यस्य तत् तेन । उभयत उभयपाश्च संवलनेन सोचेन प्रकटितः प्रकाशित ऊवाः पादयो- विभागस्तृतीयोऽशो जङ्घाप्रान्तो यस्य तत्तेन । हारीतः पक्षिभेदस्तद्वत् हरिता नीलेन । निबिड गाढं यथा तथा निपीडितेन संयमितेन । अधरवाससाधोवस्त्रेण । विभज्यमानो विभागीक्रियमाणस्तनुतरः कृशतरो मध्यभागा मध्यदेशो यस्य स तम् । अनवरतं यः श्रमो व्यायामस्तेनोपचितं पुष्टं मांसं तेन कठिन दृढं विकट वृहत् यन्मकरमुखं जानुनोरुपरिमागस्तेन संलग्ने सम्बद्धे जानुनी ययोस्ताभ्याम् । विशालं बृहत् वक्षःस्थलमेवोर प्रदेश एवोपलवेदिका पापाणमयो वेदिका तस्या उत्तम्भनाय धारणाय शिलास्तम्भौ पापाणनिमितौ स्तम्भौ ताभ्याम् । चारुणा मनोहरेण चन्दनस्य स्थासकेन चर्चया “चर्चा तु चाचिक्यं स्थासक ' इत्यमरः । स्थूला महती कान्तिर्युतिर्ययोस्ताभ्याम् । अरुदण्डाभ्यामरावतस्येन्द्रगजस्य करायाम शुण्डादण्डदेयम् । उपहसन्तमिव तिरस्कुर्वन्तमिवेत्युत्प्रेक्षा। अतिभ- स्तियोर्भारपूर्णयोवार्भारस्य वहनेन धारणेन यः खेदः श्रमस्तेनेव तनुतरं कृशतरं कथाभट्टीया नीचे स्थित एक कोण से (प्रान्त से ) सुन्दर तथा पीछे के भाग में कक्षप्रदेश में लम्बमान वस्त्रप्रान्तभाग से युक्त एवं दोनों पार्श्वभागों में संकोच के कारण पादों के तृतीय भाग को प्रदर्शित करने वाले हारीत पक्षी के समान हरित वर्ण बाले दृढबद्ध अधरवस्त्र से कृशशरीर के मध्यभाग को विभक करने वाले, निरन्तर परिश्रम से परिपुष्टमांस के कारण विकट मकरमुख (जानु का उपरि- भाग) में आनुओं से सम्बद्ध तथा विशाल वक्षःस्थलरूपी पाषाण शिला के धारण के लिये स्तम्भभूत एवं मनोहर चन्दन के स्थासकों से चर्चित ऊरुदण्डों ·૭૨ हर्षचरितम् । | प्रथम- । तिभरितोरुभारवहनखेदेनेव तनुतरजङ्घाकाण्डम् , कल्पपादपपल्लव द्वयस्येव पाटलस्योभयपाविलम्बिनः पादयस्य दोलायमानव मयूखैरश्वमण्डनचामरमालामिव रचयन्तम् , अभिमुखमुरुदञ्चद्भि- रतिचिरमुपरिविश्राम्यद्भिरिव वलितविकट पतद्भिः खुरैः, खण्डि. तभुवि प्रतिक्षणदशनविमुक्तखणस्त्रणायितखरखलीने दीर्घघ्राणलीनता- অগী: प्रशस्ता जड्धा जडधाकाण्डं यस्य स तम् । कल्पपादस्य कल्पवृक्षाय पल्लवद्वय किसलयद्वयं तस्येव । अन्न कल्पपादपसम्बन्धितया सकलसम्पत्प्रदत्वादिप्रकर्षा व्यज्यते । पाटलल्य श्वेतरक्तस्य । उभयपार्श्वयोवलम्बते इति उभयपाश्र्वावलम्बिय तस्य पार्श्वद्वयावलम्बिनः । पादद्वयस्य चरणदयस्य । दोलायमानैश्चञ्चलेः । मयूखैर्नखकिरणैः। अश्वस्य तुरगस्य मण्डनालङ्कारभूता, चामराणां बालव्यजनानां माला श्रेणिस्तामिव रचयन्तं कुर्वाणम् । अभिमुखं सम्मुखमुच्चरन्नतं यथा तथा ! उदञ्चभिरुत्पतभिः । अतिचिरं चिरकालम् । अतिचिरशब्देन तुरगगाम्भीर्य धोत्य. ते । यथोक्तं सङ्केतव्याख्यायां शहरेण- 'आवृता कुञ्चिता स्थूलदलपाल्यग्नसंस्थिताः । विवाश्चाकुलपदन्यासेन गमनेन च ॥ इति । उपरि ऊर्वभागे विश्राम्यद्भिरिव तिष्ठद्भिरिख । वलितेन गतिविशेषेण विकट समुद्धतं यथा तथा पतद्भिः खुरैः शफैः । खण्डिता चूर्णीकृता भूः पृथवी येन स तस्मिन् । खुरैरिति तद्व्यापारविशेषाद्बहुत्वम् । प्रतिक्षणं प्रतिपलम् , दशनैर्दन्त- विमुक्तं त्यक्तं खणखणायितं खणखणेति शब्दायमानं खरं कठिनं खलीनं कविका यल्य तस्मिन् । “कविका तु खलीनोऽस्त्री' इत्यमरः । दीर्धे विशाले घ्राणे नासा. कथाभट्टीया से ऐरावत के शुण्डादण्ड की विशालता का उपहास करने वाले, अतिभारयुक्त ऊरुओं के धारण करने के श्रम से ही मानो कृशतर जवानों से युक्त, कल्पवृक्ष के दो पल्लवों के समान सुन्दर व श्वेतरक्त तथा अश्व के दोनों पाश्र्वभागों में लम्बमान दोनों चरणों के चञ्चल नखकिरणों से भश्व के दोनों पावभागों में चामरमाला रूपी अलंकार को निर्मित करने वाले, आगे की तरफ उठने वाले और ऊपरी भाग में अधिक स्थिति से ही मानो जोरों से गिरने वाले खुरों से ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । लिकललाटलुलितचारुचामीकरचक्रके शिक्षानशातकौम्भजयशोभिनि गोलागुलकपोलकालकायलोम्नि नीलसिन्धुवारवर्ण वाजिनि महति समारूढम् , उभयतः पर्याणपट्टश्लिष्टहस्ताभ्यामास- नपरिचारकाभ्यां दोधूयमानधवलचामरिकायुगलम् , अग्रतः पठते। बन्दिनः सुभाषितमुत्कण्टकितकपोलफलकेन लग्नकर्णोत्पल केसरप जयश्री यां लीनो युक्तो लालिकः कविकाशेखरं यस्य तादृशे ललाटे निटिलतटे लुलित लुठितं चारु रम्यं चामीकरस्य सुवर्णस्य चक्रकं समूहो यस्य स तस्मिन् । शिकते इति शिक्षानं स्वनत् । "शिजि अव्यक्ते शब्दे" (अ० आ० से०)। शात. कौम्भ सौवर्ण यत् जयनं हयमण्डनमाला तेन शोभत इति ताच्छील्ये णिनिः प्रत्ययः । तस्मिन् । मन इव रहो वेगो यस्य तादृशे। गोलागृलस्य कृष्णमुख- वानरस्य कपोलवगण्डस्थलवत् कालानि श्यामवर्णानि कायस्य शरीरस्य लोमानि रोमाणि यस्य स तस्मिन् । नीलो नीलवर्णो यः सिन्दुवारो निर्गुण्डीपुष्पं तस्य वर्ण इव वर्णो यस्य स तस्मिन् । “सिन्दुवारेन्द्रसुरसा निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि" इत्यमरः । महति विशाले वाजिनि तुरङ्गे समारूतं स्थितम् । उभयतः पाद्वये पर्याणपट्टेऽश्वपृष्टस्थासनविशेषे, लिष्टौ युक्तौ हस्तौ ययोस्ताभ्याम् । आसन्नपरि- चारकाभ्यां समीपस्थसेवकाभ्याम् । दोधूयमाने वीज्यमाने धवले सितवर्ण चाम. रिकायुगले चामरयुग्मे यस्य स तम् । अग्रतोऽग्रभागे। पटतः स्तुतिं कुर्वतः । बन्दिनो बन्दिजनस्य । सुभाषितं कवितासूक्तिम् । उत्कण्टकिते रोमाञ्चिते कपोल. फलके गण्डस्थलपट्टे यस्मिन्स तेन । लग्नानि संसक्तानि कर्णात्पलस्य कर्णाभरणी- कथाभट्टीया पृथ्वी को विदीर्ण करने वाले, प्रतिक्षण में कविका ( लगाम ) के खण खण शब्द से युक्त, विशाल नासिका में कविका को तथा ललाटतट पर सुवर्ण को धारण करने वाले, शब्दायमान सुवर्ण की माला से शोभित, अति वेगवान् , कृष्णमुख वानरों के कपोल स्थित रोमराजि के समान श्यामकेश वाले, नीले निर्गुण्डी के पुष्प के समान वर्ण वाले बहुत विशाल अश्व के ऊपर आरुढ, दोनों तरफ चलने वाले सेवकों द्वारा चामरों के आन्दोलन से विभूषित, कर्णभूषण के कमल के केशरों से ही मानो युक्त रोमाश्चित कपोल वाले मुखचन्द्र द्वारा आगे चलने ·हर्षचरितम् । [ प्रथम- । दमशकलेनेव मुखशशिना भावयन्तम् , अनङ्गयुगावतारमिव दर्शय. न्तम् , चन्द्रमयीमिव कृष्टिभुत्पादयन्तम् , विलासप्रायमिव जीवलाक जनयन्तम् , अनुरागमयमिव मागन्तिरमानयन्तम् , कारमयमिव दिवसमापाद्यन्तम् , रागराज्यमित्र प्रवर्तयन्तम् , आकर्षणाअनमिव चक्षुषोः, वशीकरणमन्त्रमिव भनसः, स्वस्थावेशचूर्णमिवेन्द्रियाणाम, असन्तोषमिव कौतुकस्य, सिद्धयोगमिव सौभाग्यस्य, पुनर्जन्मदिव- जयश्रीः भूतकमलस्य केसराणि किझल्कानि पक्ष्माणीव तेषां शकलानि खण्डानि यस्मिन् स तेन । मुखशशिना मुखचन्द्रेण । अन्न रूपकालारः । भावयन्तं विवेचयन्तम् । सुभाषितमित्यर्थः । अनङ्गजन्मना यदुपलक्षितं युगं कालविशेषस्तस्यावतारमिव पृथिव्यामवरोहणमिव दर्शयन्तं विलोकयन्तम् । नूतनमदनकान्तिसादृश्यादिदमु- क्तम् । चन्द्रमयीमिन्दुमयीं सृष्टिं रचनामुत्पादयन्तमिव जनयन्तमिवेत्युत्प्रेक्षा तस्य कान्तिमत्वेनेदमुक्तम् । विलासप्राय लीलाबहुलम् । जीवलोकं प्राणिजनं जनयन्तं समुत्पादयन्तमिव । अनुरागमयं प्रेमप्रचुरमिव । मार्गान्तरमन्यं पन्धानमानयन्तं प्रापयन्तम् । शृङ्गारमयमिव विलासप्रायमिव दिवस दिनमापादयन्तं रचयन्तम् । रागस्यानुरागल्य राज्यमिवाधिकारमिय प्रवर्तयन्तं प्रसारयन्तम् । चक्षुपोर्नत्रयो- राकर्षणार्थ समाकर्षणार्थमञ्जनमित्र वशीकरणकज्जलमिव स्थितन् । मनसश्चित्तस्य वशीकरणाय स्वायत्तीकरणाय मन्त्रमिव स्थितम् । स्वस्थस्य निश्चलस्त्यावेशः प्रो. शस्तस्य चूर्णमिव क्षोद इव । यद्वा स्वस्थं यथा तथा आवेशयतीति तादृशं चूर्ण- मिव । इन्द्रियाणाम् । तं युवानं दृष्ट्वेन्द्रियाणि निष्क्रियाणि भवन्तीति भावः । कौतुकल्य कौतूहलस्यासन्तोपमिवातुष्टिमिव । एनं पश्यतो जनस्य कौतुकमेव न निवर्तत इति भावः । सौभागस्य सुभगत्वस्य सिद्धियोगमिव कार्यसाधकोपाय- कथाभट्टीया वाले बन्दिजनों को विरुदावली मे दत्तचित्त, कामदेव के अवतारभूत, चन्द्रमा से प्रकाशित नवीन सृष्टि को ही मानो बतलाने वाले, जीव लोक को अतिविलास में हो मानो लीन करने वाले, अनुरागपूर्ण मार्ग को प्रवृत्त करने वाले, दिवस को शृङ्गार से व्याप्त हो मानो करने वाले, प्रेम के साम्राज्य को विस्तृत करने वाले, सब प्राणियों के नेत्रों को माकृष्ट करने वाले, मन के लिये वशीकरण मन्त्र, ·उच्छसः] जयश्री-कथामट्टीयासहितम् । " यमिव मन्मथस्य, रसायनमिव यौवनस्य, एकरामिव गमणीय- कस्य, कीर्तिस्तम्ममिव रूपस्य, मुखकोषमिव लावणसर, युगयकर्म- परिणाममित्र संसार, प्रथमा गुरमिव कान्तिलगायाः, गाभ्यास कलमिव प्रजापतेः, प्रतापमित्र विभ्रमस्य, यशःप्रवाहमिव वैदग्ध्य त्य, अष्टादशवर्षदेशीय युवानमद्राक्षीत् ।) पाव च तस्य द्वितीयमपरसंशिष्ट रकम् , प्रांशुमुत्तततपनीय. जयश्री मिव । मन्मथस्य कामस्य पुनर्जन्मनो जन्मान्तरम्य दिवममिव दिनमिव । यौव- नस्य तारुण्यस्य रसायनमित्र महोपधमिव । पादादिमित्यर्थः । रामणीयस्य पुन्तरतायाः । एकराज्याभिषेकाधिपत्यमिव । पय पर- हानिस्तम्भमा यशोवैजयन्तीदण्डमिव । लावण्यस्य सौन्दर्यस्य मूल झापमिव प्रधानागारमिव । सारस्य जगतः पुण्यकर्मणः सुकृत कार्यस्य प्ररिणाममिव परिपाकमि । कान्तिरेय युतिरेव लता वल्ली तस्याः प्रथमश्वासावरमचेति प्रथमाकुरः प्रथमोन्ग मस्त- मिव । प्रजापतेह्मणः सर्गाभ्यासस्य लोकर बनावृत्तः फलमिव परिणाममिव । वि- श्रमस्य विलासम्स्य प्रतापभिव तेजोराशिमिव । वैदग्ध्यस्य चतुरतायाः । यशःप्रवा- इमिव कीर्तिप्रसरमिव । अष्टादशवदीपन्न्यूनमष्टादशवर्षदेशीयम् । कश्चित युवानं तरुणम् । अदाक्षीदपश्यत् । पार्श्व इति । तस्य च यूनः पाश्य पार्श्वभागे द्वितीयमपरं जनमामाक्षादिति सम्बन्धः । परैरन्यैः संश्लिष्टः स्तम्भित तुमोऽधो यस्य स तमपरसंदिलातुर नान्यसमाश्रिताश्वमिति यावत् । प्रांशुमुनतम् । उत्तप्त यत्तपनीयं तस्य स्तभस्त- कथामट्टीया इन्द्रियों को निश्चल करने वाले, अतिकोतुक के उत्पादक सौभाग्यशाली, कामदेव के पुनर्जन्म को ही मानो बतलाने वाले, यौवन की उत्पादक औषधि समान स्थित, सुन्दरता का साम्राज्य रूप, मुरूप का कीर्तिस्तम्भभूत, लावण्य का गूल भूत, संपूर्ण संसार के पुण्य कर्म का फलस्वरूप, कान्तिपीलता का नबीन पर, ब्रह्मा जी की सृष्टि के अभ्यास का फलरूप, विलास को प्रोडावस्थाकर, नानुर्य की कीर्तिका प्रसार, अष्टादश वर्ष के एक युवा पुरुष को दया। पार्श्व इति । इस युवापुरुष के साथ दूसरे घोड़े पर बैठे हुथे, उन्नत, सुवर्ण के समान यान्ति ·हर्षचरितम् । ७६ NP प्रथम-- - , स्तम्भाकारम् , परिणतवयसमपि व्यायामकठिन कायम् , नीचनख- श्मश्रुकचम् , शुक्तिखलतिम् , ईषत्तन्दिलम् , रोमशोर:स्थलम् , अनु- ल्बणादारवेशतया जरामपि विनयमिव शिक्षयन्तम् , गुणानपि गरि. माणमिवानयन्तम , महानुभावतामपि शिष्यतामिवानयन्तम्, प्राचा. रस्थाचार्यकमिव कुर्वाणम् , धवलवारवाणधारिणम् , धौतदकला- লাখ द्वदाकारो यस्य स तमुत्तततपनीयस्तम्भाकार तप्तमुवर्णस्णा कृतिम । परिणत परि- पक्वं क्योऽवस्था यस्य स तं परिपकावस्थं वृद्धमित्यर्थः । तादृशमपि व्यायामे परिश्रमेण कटिनः कर्कशः कायो देहो यस्य स तम् । अनचालनध्यापारकठिनदेहमि. ति यावत् । नीचा नता लम्बमाना इति यावत् । नखा नपराः श्मश्रवः कचाः केशाश्च यस्य तम् । लम्बमाननखरश्मनुकेशमिति यावत् । शुविम्बलतिम्त sy. तिखलति शुक्तिवत्खल्वाटम् । “खलतिस्तु खल्वाट निलप्तिका” इति मः । इयत्तुन्दिलं पिचिण्डिलोदरम् । लम्बोदरमिति यावत । "सुनिलस्लन्दिकस्तुन्द बृहत्कुक्षिः पिचिण्डिल" इत्यमरः । रोमाणि सन्त्यस्येति रोमर्श लोमशमुरःस्थल, वक्षःस्थलं यस्य स तम् । रोमयुक्तवक्षःस्थलम् । अनुल्बणोऽनुक्त उदारो विशुद्ध वेशो नेपथ्यं यस्य स तस्य भावस्तत्ता तया तथोक्तयानुतश्रेष्ठनेपथ्यतयेति या- वत् । जरामपि वृद्धत्वमपि । विनयं नम्रता शिक्षयन्तमिवोपदिशन्तमिव । गुगा- नपि दयादाक्षिण्यादीनपि गरिमाणं गौरवमानयन्तमिवापादयन्तमिव । अनोत्प्रेक्षा। महानुभावता महाशयतामपि शिष्यतामन्तेवासितामिवानयन्तं प्रापयन्तम् । महा- नुभावतापि शिक्षा गृह्णात्यस्मात्पुरुषादित्युत्को ज्ञायते । आचारस्य सदाचार. स्य । आचार्यकं गुरुत्वमिव कुर्वानं विदधतम् । आचार्यलक्षणं च मनुनाक्तम् - 'उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापये द्विजः । साङ्गं च सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते" इति ( २ अ. १४.)। धवकः श्वेतवर्णो वारवाणः कन्चुकानं धरतीति ता धवलवारयाणधारिणं कथामट्टीया वाले, वृद्ध अवस्था में स्थित होने पर भी व्यायाम से दृढ शरीर वाले, लम्बे नख व केशों से युक्त, खल्वाट, लम्बोदर, वक्षस्थल में केशों से युक्त, प्रशान्त वेष विन्यास के कारण वृद्धावस्था को भी मानो विनय सिखाने वाले, पुणों को भी ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । पट्टिकापरिवेष्टितमौलि पुरुषम् । अथ स युवा पुरोयायिनां, यथादर्शनं प्रतीत्य विस्मतमामां, क- थयतां, पदातीनां सकाशादुपलव्य दिव्याकृति नजन्यायुगामुपजान- कुतूहलः प्रतृर्णतुरगो दिदृक्षुम्तं लतामण्डपोद्देशमाजगाम । दुगदेव च तुरगावततार । निवारितपरिजनश्च तेन द्वितीयेन साधुना मह जयश्री श्वेतकञ्चुकभृतम् । धौता प्रक्षालिता निर्मलेति यावत या दरातपष्टिको सरोपर्ट तया परिवेष्टितः परिवृतो मौलिः शिरो येन मनम् । प्रक्षालिनोतरीयम परिमातिर. स्कमिति यावत् । “धौतम् अत्र धाबु गनि यो नि धागा ( माइति) कः ( ३।२।१०२)। द्वितीय पुरुषं मानध चाहामोदिति पुर्वाकिया । अथेति--अथानन्तरम् । स युवा नरमानुरगागाती। पुरोयाविनामोगरा- जाम् । दर्शनमनतिक्रम्येति यथादर्श चक्षुप निरीक्षणेन प्रताप I aai साश्चय मनो मानसं येषां तेषां साश्रर्यमानतानामिति या यानां पदनां सवर्णनम् । पदातीनां पादचारिणाम् । सकाशात् । दिवयालोकि is । तादृशमलौकिकाकारम् । तत् कन्यायुगलं सरस्वतीमावित्रीकन्यायुग्मगुप पनि दित्वा । उपजातं समुत्पन्नं कुतूहलं कौतुक यस्य स प्रन्युफोनइमि. च्छुदिक्षुः । प्रतूर्गा वेगगामी तुरगोऽश्यो यात्रा मा गगामि । सायुग. लीयम् । लतामण्डपस्य लतागृहस्योरेशं प्रदेशम् । लता मिमिति पान । माजगाम समाययो । दरादेव दूरस्थानादेव सुग्गादश्यादाताराबह । निया रितोऽपसारित: परिजनः सेवकवर्गो येन सः । अपसारितसेवकवर्गः इति यावत । कथामट्टीया गौरव से युक्त करने वाले, महानुभावता को भी शिष्य बनाने वाली सदार भी गुरु होने वाले, श्वेत कञ्चुक को पहिने, निर्मल दुल ५girl धारण करने वाले, दूसरे पुरुष को भी देखा । अनि-इसके मन युवा पुरुष भागे चलने वाले था कन्याओं को देकर विस्मिानी की महिमा का वर्णन करने वाले पदातियों के द्वारा दिल्य उस कन्यागल की मुन कर कौतुक से आकृष्ट होकर देखने की इच्छा से घोड़े को दीया कर 31 मण्डप के समीप आपहुंचा । दूर से ही धोने से अवतीर्ण हुना। अपने सेवक ·हर्षचरितम् । [प्रथमan चरणाभ्यामेव सविनयमुपसमर्प । कृतोपसंग्रहणौ तौ सावित्री समं सरस्वत्या किसलयासानदानादिना सकुसुमफलाावसानेन वनवा. सोचितेनातिथ्येन यथाक्रममुपजाद । धासीनयाश्च तयारसीना नातिचरमिव स्थित्वा तं द्वितीयं प्रवयसमुद्दिश्यावादीत-'आर्य, सह- जलजाधनस्य प्रमदाज नस्य प्रथमाभिभाषणमशालीनता, विशेषतो जयश्रीः साधुना विनीतेन द्वितीयेनापरेण तेन सह साकम् । चरणाभ्यामेव पादाभ्या- मेव विनयेन सहितं सविनयं सावनतं यथा तथा । उपससर्प समीपमाजगाम । सा. वित्री कन्यैका । सरस्वत्यापरया कन्यकया सह । कृतं विहितमुपसंग्रहणमभिवादन ययोस्तो कृताभिवादनौ । “उपसंग्रहणं धीराः कथयन्त्यभिवादनम्” इत्युपसंग्रहण- लक्षणम् । तौ युवप्रवयसौ । दधीचविकुक्षिनामानौ । किसलयानां पल्लवानामास तस्य दान वितरणमादिर्यस्य तत्तेन किसलयासनदानादिना पल्लवासनप्रदानपूर्वके. ण। कुसुमानि च फलानि च कुसुमफलानि तैः सहित सकुसुमफलमयं पूजा तद. वसाने समाप्तौ यस्मिस्तत्तेन तथोक्तेन पुप्पफलसहितपूजापर्यवसानेनेति यावत् । वनवासस्य कानननिवासस्योचितेन योग्येन । अतिथिषु साधु इत्यातिथ्यं प्राधुणि. कोचितं कर्म तेन । क्रममनतिक्रम्य यथाक्रम क्रमशः । उपजग्राहापूजयत् । आसी. नयोरुपविशतोस्तयोरासीनोपविष्टा सावित्री नातिचिरमिव न बहुकालम् । स्थि. त्वोपविश्य तं द्वितीयं प्रवयसं वृद्धमपरं जनम् । उद्दिश्य सम्बोध्य । अवादीत् कथ. यामास । हे आर्य ! सज्जन ! सहजं स्वाभाविक लज्जैव वीव धनं वित्तं यस्या स तस्य स्वाभाविकब्रीडावित्तस्येति यावत् । प्रमदाजनस्य सीजनस्य । प्रथम कथाभट्टोया वर्ग को ठहरा कर उस दूसरे सज्जन वृद्ध पुरुष के साथ वह युवा पैदल ही विनय सहित वहां गया। सावित्री ने सरस्वती के साथ अभिवादन करने वाले उन दोनों पुरुषों का पल्लवों के आसन पर बैठा कर पुष्प, फल व अर्ध आदि बनवास के योग्य अतिथिसत्कार किया। इसके अनन्तर थोड़ी देर के बाद सावित्री ने द्वितीय उस बृद्ध सज्जन पुरुष से पूछा। आर्य ? स्वभाव से ही अतिलज्जाशील स्त्रीजन का पुरुष के साथ प्रथम भाषण कुलीनता नही है। विशेष करके बन की मृगी के समान मुग्ध कुलीन कुमारियों का पुरुष के साथ:

·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ७8 । वनमृगीमुग्धस्य कुलकुमारीजनस्य । केवलमियमालोकन कृतार्थाय चक्षुषे स्पृहयन्ती प्रेरयत्युदन्तश्रवणकुतूहलिनी श्रोत्रवृत्तिः। प्रथमद- र्शने चापायनमिवोपनयति सजनः प्रणयम् । अप्रगल्भमपि जन प्रम- वता प्रश्रयेणापितं मनो मविव वाचालयति । अयत्नेनैव चातिनने जयश्रीः तावदादौ । अभिभाषणं सम्भाषणं पुरुषेण सहेति शेषः । अशालीनताऽकुलीनता। सदाचाराभाव इति यावत् । विशेषतोऽतिशयेन । वनमृगीवकाननहरिणीवन्मुग्धस्य मूढस्य । कुलकुमारीजनल्याभिजनवत्कन्याजनस्य । परेण मानवेन सह सम्भाषण- मनुचितमिति शेषः । केवलं परम् । आलोकनेन दर्शनेन कृतार्थ कृतकृत्यं तस्मै । दर्शनकृतसफलजनुषे नेत्राय । स्पृहयन्ती स्पृहां कुर्वन्ती । "स्पृहेरीप्सितः" इत्यनेन चतुर्थी । अन्न राजलक्ष्मीटीकाकृता-"आलोकनेन कृतार्थस्तस्मै आलोकनकृतार्थाय च क्षुवे लोचनाय” इति व्याख्यानावसरेऽभिहितम् । तत्र कृतार्थपदस्य चक्षुर्विशेष- णतया नपुंसकलिङ्गतोचितेति विज्ञेयम् । उदन्तस्य युष्मद्वृत्तान्तस्य श्रवणे आक. र्णने कुतूहलं कौतुकं यस्याः सा । उदन्तश्रवणकुतूहलिनी =वृत्तान्ताकर्णनकौतुकि- नीति यावत् । श्रोत्रवृत्तिः श्रवणेन्द्रिययुगलम् । प्रेरयति प्रवर्तयति युष्माकं दर्शनेन नयने तृप्तेऽतः श्रवणेन्द्रियमपि श्रोतुमीहते वृत्तान्तमिति भावः । प्रथमदर्शने प्रथम- विलोकने । सज्जनः सत्पुरुषः । उपायनमिव प्राभृतमिव । प्रणय स्नेहम् । उपन. यति उपैति । सन्तः प्रथमभाषणेनैव स्निह्यन्तीति भावः । प्रभवता प्रभुणा प्रभा- वशालिना वा प्रश्रयेण प्रणयेन "प्रणयप्रश्रयो समौ” इत्यमरः । अर्पितं दत्तं मनश्वि- त्तम् । मध्विव मद्यमिव अप्रगल्भमपि अप्रौढमपि । जनं मानवं वाचालयति मुख- रीकुरुते । मधुपक्षे-प्रभवता स्वामिना प्रश्रयेण स्नेहेन । अर्पितं वितीर्ण मध्वपि मद्यमपि । अप्रगल्भमपि लज्जाशीलमपि जन प्रमदाजनं वाचालयति चञ्चलं कुरु- ते । किञ्चन जल्पतीति यावत् । अत्र श्लेषानुप्राणितोपमालङ्कारः । विशम्भो वि. श्वासः । अयत्नेनैव प्रयास विनैव अतिनने प्रह्वे । साधौ सज्जने । गुणो विनया. कथामट्टीया मभिभाषण तो अति निन्दनीय है । तथापि आपके वृत्तान्त के श्रवण में कौतु- किनी यह श्रवणेन्द्रिय आपके दर्शन से कृतकृत्य नेत्र की ईर्ष्या से मुझको भाषण में प्रवृत्त कराती है। सज्जन पुरुष प्रथम दर्शन में उपायन के समान स्नेहरूफ ·हर्षचरितम् । [ प्रथम- म साधौ धनुषीव गुणः परां कोटिमारोपयति विनम्भः। जनयन्ति च विस्ममतिधीरधियामदृष्टपूर्वा दृश्यमाना जगति स्रष्टुः सृष्टयतिश. याः । यतस्त्रिभुवनाभिभावि रूपमिदमस्य महानुभावस्य । सौजन्य- परतन्त्रा चेयं देवानां प्रियस्यातिभद्रता कारयति कथां न तु युवति- जने सहोत्था तरलता । तत्कथयागमनेनापुण्यभाक्कतमो विजृम्भित- जयश्रीः दिः, प्रत्यक्षा च । धनुपीव शरासने इव परां काटिमुन्नतावस्थां धनुःपक्षे परामन्यां कोर्टि कोणम् । आरोपयति प्रापयति । धनुरप्यतिननं कुब्जमित्यर्थः । श्लेषानुप्रा. णितोपमा । जगति लोके दृश्यमाना विलोक्यमानाः । पूर्वमदृष्टा इत्यदृष्टपूर्वा अन. वलोकितपूर्वाः । स्रष्टुविधातुः सृष्टयतिशया रचनावैचित्र्याणि । अतिधीरा निश्चला स्थिरा धीर्बुद्धियेपां तेषां स्थिरबुद्धीनामपि विस्मयमाश्चर्य जनयन्ति समुत्पादयन्ति । यतो यस्मात्कारणात् । अस्य महानुभावस्य महाप्रभावस्य युनो दधीचस्य । इदं रूपं सुरूपम् । त्रिभुवनमभिभवतीति तादृशं त्रिभुवनाभिमावि लोकत्रयरूपातिशा- विरूपवत इति शेषः । देवानां प्रियस्येति पूजावचनम् । देवानाममराणां प्रिय- स्येष्टस्य । "देवानां प्रियः" इति वाक्यं बौद्धसाहित्ये अशोकवर्धनमहाराजशिला- लेखेषु च पूज्यताद्योतकं वर्तते । परन्तु द्वादशशतन्यां काव्यप्रकाशकारादिभिरिदं वाक्यं निन्दाप्रत्यायकतया प्रयुज्यते स्म । अस्य यूनः । सुजनस्य भावः सौजन्य तस्य परतन्त्रा सौजन्यपरन्त्रा सुजनताधीनता इयं दृश्यमानातिभद्रता सज्जनता कथा वार्ता कारयति प्रचास्यति । न तु युवतिजने तरुणीजने, सहोत्था सहोत्पन्ना। तरलता चाञ्चल्यम् । कथां कारयति । तत्तस्मात कारणात् । कथय वद यत् आग. मनेनातायातेन न पुण्यं भजतीत्यपुण्यभाक हतभाग्यः । विजृम्भितोत्पन्ना विरह . कथाभट्टीया उपहार देते हैं। प्रभावशाली प्रेम से अर्पित मन मद्य के समान अप्रौढ भी प्रौढ बना कर बहुभाषी बना देता है। परस्पर का विश्वास अतिनम्र सज्जन पुरुष को बिना परिश्रम के ही उन्नत काटि में आरूढ करता है। थथा प्रत्यचा ( गुण ) विनम्र धनुष के कोणे को प्राप्त हो जाती है। ब्रह्मा की विचित्र सुन्दर अदृष्टपूर्व रचनायें देखने पर अतिधीर पुरुषों को भी विस्मित करती हैं। क्यों कि इस युवकमहानुभाव का सौन्दर्य त्रिभुवन में स्थित पुरुषों से भी अधिक उत्तम है । मैं पुरुष को ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । विरहव्यथः शून्यतां नीतो देशः । क वा गन्तव्यम् । कस्य वायमपह- तहरहुङ्काराहङ्कारोऽपर इवानन्यजो युवा । किंनाम्नः समृद्धतपसः पितुरयममृतवर्षो कौस्तुभमणिरिव हरेहृदयमाह्वादयति । का चास्य त्रिभुवननमस्या प्रभातसन्ध्येव महतस्तेजसो जननो । कानि वास्य पुण्यभाजि भजन्त्यभिख्यामक्षराणि । आर्यपरिक्षानेऽप्ययमेव क्रमः जयश्री स्य वियोगस्य व्यथा खेदो यस्य स विजृम्भितविरहव्यथः समुत्पन्नवियोगखेदः । कतमो देशो जनपदः शून्यतां भवदाहित्यं नीतः प्रापितः । कुतः समायातौ भव. ज्ताविति भावः । क वा कुत्र वा च गन्तव्यं यातव्यम् । अपहृतो नाशितः, हर. स्य शिवस्य हुङ्काराहङ्कारो हुङ्कारगर्वो येन स तथोक्तः । नाशितशिवहुङ्कारगर्वः । अपरोऽन्यः । अनन्यज इव काम इव । "कुसुमेषुरनन्यजः" इत्यमरः । अयं युवा तरुणः कस्य वंशस्य स्वाम्यस्ति । किंमाम्नः किमभिधेयस्य । समृद्धं प्रवृद्धं तपो यस्य स तस्य समृद्धतपसः प्रवृद्धतपश्चर्यस्य । पितुर्जनयितुः । हरेविष्णोः कौस्तु- भमणिरिव कुं भुवं स्तुभ्नातीति, कु भुवं स्तोभते कुस्तुभो विष्णुः यद्वा कुस्तुभोs- ब्धिस्तन भवः । अमृतवर्षी सुधास्तावकोऽयं युवा कस्य हृदयं मानसमालादयति सुखयति । कौस्तुभमणिरपि सुधावर्षी । महतो विशालस्य तेजसो ज्योतिषो जननी समुत्पादिका । त्रिभुवनेन लोकत्रयेण नमस्या प्रणम्या प्रभातसन्ध्येव प्रातःसन्ध्येव । अस्य महतस्तेजसो यूनो जननी माता कास्ते । पुण्यं भजन्तीति पुण्यभाञ्जि मुक्त. तसेवीनि । कानि । अक्षराणि वर्णाः अस्य यूनः । अभिख्यां नामधेयं भजन्ति सेवन्ते । “अभिख्या नामशोमयो" इत्यमरः । आर्यस्य भवतः परिज्ञाने संवि. कथाभट्टीया युवति-त्रियों के स्वाभाविक चाचल्य के कारण भाषण नही करती हूं किन्तु सौजन्य के अधीन भापको सज्जनता मुझे संभाषणे में प्रवृत्त कराती है। अतः श्रीमान् कहै कि अपुष्यशील कौनसा देश आपके विरह से व्याकुल हुआ है। अब आगे कहां जाना है। भगवान् शंकर के गर्व को नष्ट करने वाले कामदेव के समान सुन्दर यह दूसरे युवक पुरुष किस वंश के मौक्तिक है। अमृतवर्षां यह युवा विष्णुकी कौस्तुभमणि के समान किस तपस्वी पिता के हृदय को आल्हादित करता है। अतिविशाल तेज को सुमुत्पन्न करने वाली प्रातःकालीन संध्या के समान त्रिभुवन ६० ·हर्षचरितम् । [ प्रथम- कौतुकोनुरोधिनो हृदयस्य' इत्युक्तवत्यां तस्यां प्रकटितप्रश्रयोऽसौ प्र. तिव्याजहार-'आयुष्मति सतां हि प्रियंवदता कुल विद्या । न केवल- माननं हृदयमपि च ते चन्द्रमयमिव सुधाशीकरशीतलैरानन्दयति वचोभिः । सौजन्यजन्मभूमयो भूयसा शुभेन सज्जननिर्माणशिल्प- कला भवादृश्यो जायन्ते । दूरे तावदन्यान्यस्यालापनमभिजातैः सह जयश्री दि । अध्ययमेव । कौतुकमनुरुगद्धीति तादृशस्य कौतुकानुरोधिनः कुतूहलानुवन्धि- ना । हृदयस्य मम मानसस्य । क्रमो नियम प्रश्ने भक्तामिति शेपः । इत्येवप्र. कारेणोक्तवत्यां कथितवत्यां तस्यां सावित्र्यां प्रकटितः प्रकाशितः प्रश्रयो नम्रता येन स तथोक्तः प्रकाशितप्रणय इति यावत । असौ प्रवयाः प्रसिव्याजहार प्रत्युवा- च । हे आयुष्मति चिरजीविनि ! हि नूनं सतां सज्जनानां प्रियंवदतीति प्रियंव- दस्तस्य भावस्तत्ता । "प्रियवशे वदः खच्" इति खच्प्रत्ययः । मधुरभापिता । कुलस्य स्ववंशल्य विद्या ज्ञानम् । कुलविद्या कुलधर्म इति यावत् । केवलमेकम् । ते आननं मुखमेव न चन्द्रमयं चन्द्ररचितं किन्तु हृदयमपि मानसमपि तेच न्द्रमय- मिवेन्दुमयमिव सुधाया अमृतस्य शीकरा बिन्दवस्तीतलानि शीतानि तैः सुधाशीकरशीतलैरमृतबिन्दुशीतैः । वचोभिर्वचनैः । आनन्दयति आद्वादयति । जन्मनो भूमयो जन्मभूमयः सौजन्यस्य सौमनस्यस्य जन्मभूमयः सौजन्यजन्मभू- मयः सज्जनतास्पदानि । सज्जनानां सत्पुरुषाणां निर्माण रचना तस्मिन् शिल्प- कला शिल्पविद्या तथोक्ता । सत्पुरुषसर्गशिल्पोपाय इति यावत् । एतादृश्यो भवादृश्यो भवद्विधा भूयसा महता शुभेन पुण्येन जायन्ते समुत्पद्यन्ते। अन्योन्य- स्य परस्परस्यालापनं सम्भापर्ण तावद् दूरे तिष्ठतु । अभिजातैः कुलीनैः सह । कथाभट्टीया में पूजनीय इसकी माता कौन है। कौन से पवित्र अक्षर इसके नाम को सेवा करते हैं। आपके परिचय में भी कौतुकी इस हृदय का यह ही क्रम है। यह सावित्री के कहने पर सविनय इस वृद्ध पुरुष ने उत्तर दिया। हे आयुष्मति ? प्रियवचन कहना सत्पुरुषों का कुल धर्म है । तेरा मुख ही नही किन्तु हृदय भी चन्द्रमय ही है अतः वह हृदय अमृत बिन्दुओं के समान शीतल वचनों से आनन्दित करता है । मतिपुण्य के प्रभाव से सौजन्य के निवास स्थान तथा सज्जनता के ·उच्छवासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ८३ । दृशोऽपि मिश्रीभूता महती भूमिमारोपयन्ति । श्रूयताम्-अयं खलु भूषणं भार्गववंशस्य, भगवतो भूर्भुवःस्वस्त्रितयतिलकस्य,अद्भप्रभावस्तम्भि- तजम्भारिभुजस्तम्भस्य, सुरासुरमुकुटमणिशिलाशयनदुर्ललितपादप- केरुहस्थ निजतेजःप्रसरप्लुष्टपुलोम्नश्च्यवनस्य बहिवृत्तिजीवितं दधीचे जयश्री "अभिजातस्तु कुलजे बुधे” इति नानार्थेऽमरः । मिश्रीभूता मिलिता दृशोऽपि नयनान्यपि । महती पराम् । भूमि स्थानमारोपयन्ति प्रापयन्ति । भवतां दृष्टि- निक्षेपेणैव वयमुन्नतमास्पदमापिताः स्मेति वास्तविकार्थः । नर्मपक्षे तु भवतां युव. तीनामस्माकमुपरि दृष्टिनिक्षेपः कटाक्ष इपि यावत् महती भूमि परां कोटिमासाद. यतीति ज्ञेयम् । प्रकृतं श्रूयतामाकर्ण्यताम् । अयं युवा दधीचः खलु । भार्गववंशस्य भृगुकुलस्य भूषणमलङ्कारः। भूश्च पृथ्वी च भुवश्च पातालं च स्वश्च स्वर्गश्चेति भूर्भुवःस्वस्तेषां त्रितयं त्रयं तेषां तिलकमिव तिलक भूषणं तथोक्तस्य । पृथिवी- पातालस्वर्गभूषणभूतस्येति यावत् । भगवत ऐश्वर्यादिमतः । अदम्रोऽनल्पो यः प्रभा- भावो माहात्म्यं तेन स्तम्भितोऽवरोधितो जम्भारेरिन्द्रस्य भुजो हस्त एव स्तम्भः स्थूणा येन स तथोक्तस्य । अनल्पमाहात्म्यावरोधितेन्द्रहस्तस्थूणाविशेषस्येति यावत् । अश्विनीकुमाराभ्यां यज्ञानधिकारिभ्यामपि यज्ञभागभुजावावां कुर्विति चिरं प्रार्थितश्च्यवनस्तथेति स्वीकृत्य तयोः प्रार्थनाम् , ताभ्यां यज्ञभागं दददिन्द्रे- जोधतवज्रेण रोषितः । ततोऽनेनास्य सवज्रो भुजः स्तम्भित इति पौराणिकी कथा. त्रानुसन्धेया। मुराणां देवानामराणां दैत्यानां च मुकुटमणयः शेखरस्थरत्नान्येव शिलाशयनानि पाषाणशय्यास्तैर्दुर्ललित दुर्लभ्यं पादपढेरुहं चरणकमलं यस्य 'स तस्य । देवदानवशेखररत्नपाषाणशय्यादुर्लभ्यचरणकमलस्येति यावत् । निज स्वी. यं तेजः प्रतापस्तेन प्लुटो दग्धः पुलोमा राक्षसः शचीपितेति यावत् । येन स कथाभट्टीया समुत्पादक आप जैसे महानुभाव उत्पन्न होते हैं। आपस में संभाषण तो दूर रहा कुलीनों के साथ नेत्र मिश्रण होने से ही अत्यन्त उत्कर्ष की प्राप्ति होती है। सुनिये ? यह युवा भार्गव वंश का भूषण है। भूःभुवः और स्वः इन तीनों लोकों के तिलकभूत, तथा अनल्प प्रभाव से इन्द्र के भुजस्तम्भ को अवरुद्ध करने वाले, देव व दानवों के मुकुटमणियों से वन्दनीय चरणकमल वाले, अपने तेज के.

·हर्षचरितम् । [प्रथम- नाम तनयः। जनन्यस्य जितजगतोऽनेकपार्थिवसहस्रानुयातस्य श- तस्य सुता राजपुत्री त्रिभुवनकन्यारत्नं सुकन्या नाम । तां खलु देवीमन्तर्वत्नी विदित्वा वैजनने मासि प्रसवाय पिता पत्युः पार्थ्या- स्वगृहमानाययत् । असूत च सा तत्र देवी दीर्वायुषमेनम् । अनेह- जयश्रीः तस्य । स्वीयप्रतापदग्धपुलोमाख्यराक्षसत्येति यावत् । पुरा भृगोः पत्नी गर्भवती पुलोम्ना राक्षसेन हियमाणा आसीत् । तदानीं गर्भस्थोऽसौ महामुनिर्गर्भाच्चु . च्योत । एवमन्वर्थनाम्नानेन च्यवनेन राक्षसोऽसौ कोपदृष्ट्या दग्ध इति पुराण. म् । च्यवनस्य गुपुत्रस्य महर्षेः । “च्यवन ऋषिर्भवति, ध्यावयिता स्तोमानां व्यवानमित्यप्यस्य निगमा भवन्ति इति निरुक्ते याकच्यवननामनिर्वचनं चक्रे । बहित्ति बहिश्वरम् । जीवितं प्राणाः । अयं युवा दधीचो नाम तनयः पुत्रश्च्यव- नस्येति भावः । अस्य जननी माता जितं विजितं जगत संसारो येन स तस्य त- धोक्तस्य जितसंसारस्येति यावत् । अनेके बहवो ये पार्थिवा राजानस्तेषां सहस्रं तेनानुयातमनुगतं तस्य तथोक्तस्य बहुलराजसहस्त्रानुगतस्य शर्यातस्य तदाख्यस्य । सुता पुत्री । त्रिभुवने त्रिलोक्यां या कन्यास्तासु रत्नं श्रेष्ठम् । त्रिलोकीकन्याप्र. वरमिति यावत् । राजपुत्री राजकुमारी सुकन्या तदाख्या । अस्य दधीचस्य जन- नी। अस्तीति शेषः । तां देवीं सुकन्यामन्तर्वत्नी गर्भवती विदित्वा विज्ञाय । चैजनने मासि प्रसवमासे "सूविमासो वैजननः" इत्यमरः । प्रसवाय सन्तानोत्पा. दनाय पिता शर्यातः पत्युश्च्यवनस्य पाश्र्वात् समीपात् स्वगृह स्वसदनमानाययत् 'प्रापयत् स्वपुरुषैरित्यर्थः । तत्र पितु है सा देवी सुकन्याख्या दीर्घायुपं चिरजीवि. ममेनं दधीचम् । असूत सुषुषे । तत्रैव राजगृहे राजभवने चानेहसा कालेन कथामट्टीया प्रभाव से शची के पिता (पुलोमा ) के विनाशक, भगवान् च्यवन ऋषि का बहिश्चर प्राण यह दधीच नामक पुत्र है। संसार में विजयी तथा अनेक सहस्र पार्थिवों से अनुगत शर्यातराजा की पुत्री सुकन्या इसकी माता है। पिता ने इस पुत्री को गर्भवती जान कर प्रसव के मास में प्रसव के लिये पतिगृह से अपने गृहमें बुलवालिया । सुकन्याने अपने पिता के गृहपर इस चिरजीवी को उत्पन किया । अपने बन्धुवर्ग को आनन्दित करने वाला कमल के समान सुन्दर नेत्र - ·P उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । सावर्धत तत्रैवायमानन्दितज्ञातिवर्गो बालस्तारकराज इव राजीवलो. चनो राजगृहे । भर्तृभवनमागच्छन्त्यामपि दुहितरि नासेचनकदर्श. नमिममुञ्चन्मातामहो मनोविनोदनं नप्तारम् । अशिक्षतायं तत्रैव सर्वा विद्याः सकलाश्च कलाः कालेन चोपारूढयौवनमिममालोक्याह. मिवासावप्यनुभवतु मुखकमलावलोकनानन्दमस्येति मातामहः कथ- जयश्री आनन्दितः आह्लादितो ज्ञातिवर्गो बन्धुनिवहो येन स तथोक्तः। आह्लादितबन्धुनि. वह इति यावत् । अयं बाल: शिशुर्वधीचः । राजीवलोचनः कमलनयनः । तार. कराज इव चन्द्र इव । अवर्धतेधत । भर्तृभवनं पतिगृहमागच्छन्त्यामपि समा- यान्त्यामपि । दुहितरि मृतायां सुकन्यायाम् । मातामहः शर्यातः । आसेचनर्क दर्शनं यस्य स तमासेचनकदर्शनमतृप्तिकरदर्शनमिति यावत् । न जायते यत्र तृप्ति. स्तदासेचनकं विदुः” इत्यासेचनकमुक्तम् । मनोविनोदनं चित्ततृप्तिकरम् । इम नसारं दौहित्रम् । “नपत्री पौत्री सुतात्मजा" इत्यमरः । नामुञ्चत् न तत्याज । दौहित्रं स्वगृहे न प्रेषितवानिति भावः । अयं दधीचः तत्रैव मातामहकुले एव । सर्वा विद्याः सर्वाः समप्राश्च कला गीतनृत्यवाद्यादीनि । अशिक्षत शिक्षितवान् । कालेन समयेन चोपारूढं समधिगतं यौवनं तारुण्यं येन स तमुपारुढयौवनं सक्षा. ततारुण्यम् । एनं दधीचम् । भालोक्य दृष्ट्वा मातामहः शर्यातः । असावपि च्य. वनोऽपि । अहमिव । अस्य स्वसुतस्य मुखकमलस्य मुखारविन्दस्यावलोकनेन दर्शनेनानन्दमालादम् । वदनारविन्ददर्शनाबादमिति यावत् । अनुभवतु जानातु । कथाभट्टीया वाला यह बालक अपने मातामहके गृह पर ही समय पाकर इतना बड़ा हुवा माताहमने पतिगृह पर अपनी पुत्री के जाने के समय मनोविनोदक सुन्दर इस दौहित्र को नहीं भेजा। इसने वहां ही सब विद्या और कलाओं की शिक्षा प्राप्त की। समय पाकर तरुण हुए इसको देखकर मातामहने "मेरे समान इसका पिता भी खकमल के दर्शन के आनन्द को प्राप्त करें। यह विचार करके बड़े कष्ट से इसको पिता (च्यवन ऋषि ) के निकट भेजा है। और आप मुझे भी सुगृहीतः नामा राजा शर्यात का विकुक्षि नाम का आज्ञाकारी सेवक जानिए । राजा शर्यातः ·हर्षचरितम् । [प्रथम- - हुन्थमप्येनं पितुरन्तिकमधुना व्यसर्जयत् । मामपि तस्य देवस्य सुग्र- होतनाम्नः शर्यातस्याज्ञाकारिणं विकुक्षिनामानं भृत्यपरमाणुमवधा. रयतु भवती । पितुः पादमूलमायान्तं मया साभिसारमकरोत्स्वामी। तद्धि नः कुलक्रमागतं राजकुलम् । उत्तमानां च चिरन्तनता जनय. स्वनुजीविन्यपि जने कियन्मात्रमपि मन्दाक्षम् । अक्षीणः खलु दाक्षि. ण्यकोशो महताम् । इतश्च गव्यू तिमात्रमिव पारेशोणं तस्य भगवत. जयधीः इति विचार्याधुना साम्प्रतम् । एनं दधीचं पितुश्च्यवनस्यान्तिकं निकटं व्यसर्जयत् प्राहिणात् । मामपि प्रवयसमपि जनम् । सुगृहीतं नाम यस्त तस्य सुगृहीताभि-- धेयस्य । तस्य शर्यातस्य देवस्य शर्याताख्यस्य राज्ञः । आज्ञाकारिणं समादेश- कारिणम् । विकुक्षिनामानं विकुक्षिनामकं भृत्यपरमाणु क्षुदसेवकम् । भवती सा- वित्री । अवधारयतु जानातु । स्वामी प्रभुः । पितुश्च्यवनस्य पादमूलं निकटमा- यान्तमागच्छन्तमिमम् । मया सह साभिसारं ससहायमकरोव चकार । तद्धि राजकुलं शर्यातमहाराजकुलम् । नोऽस्माकम् । कुलक्रमेण वंशपारम्पर्यणागतं प्राप्त- मस्ति । तस्मिन् राजकुलेऽस्माकं पारम्परिक सेवकत्वं वर्तत इति भावः । उत्त- मानो महतां चिरन्तनता प्राचीनता। अनुजीविन्यपि सेवकवर्गेऽपि जने मानवे कियन्मानमपि स्वल्पमा मन्दाक्ष लज्जाम् । “मन्दाक्ष हीनपा ब्रीडा लज्जा" इत्यमरः । जनयति समुत्पादयति । चिरानुगत्येन सम्यक्भृत्यभावे महतां लज्जा जायते, इति सेवकमपि मां स्वनन्तुः सहचरं धकार स्वामीति भावः । यतः खलु महतां दाक्षिण्यकोश औदार्यभाण्डारम् । अक्षीणोऽनपायः । इतश्च गव्यूतिमात्रमिव क्रोधाद्वयमितदूरस्थम् । “गव्युतिः स्त्री क्रोशयुगम्" इत्यमरः । शोणस्य पारे इति कथाभट्टीया ने मुझ को इसे पहुंचाने के लिये भेजा है । मैं वंशपराम्परा से इस राजकुलका सेवक हूं। सेवक वर्ग में भी प्राचीनता के कारण महापुरुषों को कुछ लज्जा होती है इसलिये मुझको अपने दौहित्र का सहचर बना कर भेजा है। क्योंकि महापु. रुषों की उदारता अक्षीण होती है। यहां से दो क्रोशपर शोण नद के दूसरे कि- नारे कुबेर के उद्यान के समान सुन्दर भगवान् च्यवन का च्यावन नामक वन निवास स्थान है। हमको वहां ही जाना है। यदि समय हो, भानुकूल्य हो, आप ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टायासहितम् । श्चयवनस्य स्वनाम्ना निर्मितव्यपदेशं च्याधनं नाम चैत्ररथकल्प काननं निवासः। तदवधिश्चेयं नौ यात्रा। यदि च गृहीतक्षणं दाक्षि- ज्यमनवहेलं वा हृदयमस्माकमुपरि भूमि, प्रलादानामयं जनः श्रव शार्हो वा, ततो न विमाननीयोऽयं यः प्रथमः प्रणयः कुतूहलस्य । वयमपि शुश्रूषवो वृत्तान्तमायुष्मत्याः । नेयमाकृतिदिव्यतां व्यभिच- जयश्रीः पारेशोणं शोणनदीपरतीरे तस्य भगवतश्च्यवनस्य महर्षेः स्वनाम्ना स्वाभिधेयेन । निर्मितो व्यपदेशोऽभिधानं यस्य तत् तादृशं कृताभिधेयमिति यावत् । च्यावनं च्यवनस्येदं च्यावनं च्यवननाम्ना विख्यातमित्यर्थः । नाम चैत्ररथकल्पं कुरोधा. नादीपन्न्यूनम् । “अस्योद्यानं चैत्ररथम्" इत्यमरः । अनेन चैत्ररथकल्पपदस्य नन्दनोद्यानसशमिति व्याचक्षाणा राजलक्ष्मीकारा भ्रान्ता एवेति बोध्यम् । चैत्र- रथपदस्य कुबेरोधानवाचित्वात् । नन्दनोद्यानं तु शचीपतेरिति "हय अच्चैःश्रवाः, सूतो मातलिः, नन्दनं वनम्" इत्यमरकोशतो ज्ञेयम् । एतादृशं काननं वनं च्यव. नस्य निवास आवासभूमिः । तत्काननमेवावधिर्मर्यादा यस्याः सा ताशी तत्कान- नपर्यन्तेति यावत् । नावावयोः । इयं यात्रा गनमम् । यदि गृहीतः स्वीकृतः क्षणो. ऽवसरो यस्य तत्तथोक्त स्वीकृतावसरमिति यावत् । दाक्षिण्यमानुकूल्यम् । यद्वा अस्माकमुपरि । अनवहेलं नावज्ञम् । हृदयं मानसमास्ते । यद्वा प्रसादानां युष्मा- कमनु महाणाम् । भूमिरास्पदं वा अयं जनः श्रवणार्हो वा युष्मवृत्तान्ताकर्णनयोग्यो वा । तदायं कुतूहलस्य कौतुकस्य यः प्रथमः प्रारम्भिक प्रणयः प्रार्थना न विमा- ननीयो नोपेक्षणीयोऽनादरणीयो नेति भावः । वयमपि । आयुष्मत्योः सावित्रोस- रस्वत्योः । वृत्तान्त शुश्रूषवः श्रोतुमिच्छवो भवामः । इयं दृश्यमाना युवयोराक- तिराकारो दिव्यतां देवतात्वं न व्यभिचरति नातिकामति । युवां दिव्ये केचिदिति कथाभट्टीया के हृदय में अवज्ञा न हो, आपकी कृपा का यह जन स्थान हो वा श्रवण के योग्य हो तो कौतुक की इस प्रथम प्रार्थना की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए । हम भी आपके वृत्तान्त को सुनना चाहते है। आप आकृति से दिव्य ( देवता ) मालुम होते है । हमारा हृदय आपके गोत्र व नाम को सुनना चाहता है। इसलिये कहिए जन्म से किस वंश को अलंकृत किया है। आपके पास परस्पर विरुद्ध ।

·हर्षचरितम् । [प्रथम- रति । गोत्रनामनी तु श्रोतुमभिलपति नौ हृदयम् । तत्कथय कतम वंशः स्पृहणीयतां जन्मना नीतः । का चेयमत्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथा हि । सनिहितवालान्ध- कारा भास्वन्मुर्तिश्च, पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च, बालातपप्र. जयश्रीः मन्ये । नावावयोहदयं मानसं गो वंशो नामाभिधेयं चेति गोत्रनामनी वंशामि. धाने तु श्रोतुमाकर्णयितुमभिलपति समीहते । तत्तस्मात् कथय वद । कतमो वंशो. ऽन्वयो जन्मना स्वजनुपा स्पृहणीयतां वान्छनीयता नीतः प्रापितः। भवत्याः सावित्र्याः समीपे विरोधिनां परस्परं प्रतिकूलानां पदार्थानां वस्तूनां समवाय एकत्रा- वस्थानमिव । इयमत्रभवती पूज्यापरा का तिष्ठति । तथा होत्यनेन विरोधिपदार्थानामेकत्रावस्थानमाह स्म । संनिहितः समीपाव. स्थो बालः प्रत्ययोऽन्धकारस्तमो यस्याः सा तथोक्ता समीपस्थनवीनतिमिरेति. यावत् । भास्वतः सूर्यस्य मूर्तिः प्रतिमा। सूर्यमूर्तिनिकटेऽन्धकाराभावो भवति सोऽत्र नास्तीति विरोध उपमितसमासे। बहुव्रीहिसमासे तु तत्परिहार इति ज्ञेयम् । विरोधपरिहारपक्षे-संनिहिताः समीपस्था बालाः केशा एवान्धकारा यस्याः सा निकटवर्तिकेशान्धकारेति यावत् । भास्वन्ती देदीप्यमाना मूर्तिः स्वरूपं यस्याः सातादृशी। अत्र विरोधाभासोऽलङ्कारो ज्ञेयः। "आभासत्ये विरोधस्य विरोधाभास इष्यते” इति कुवलयानन्दोक्तलक्षणात् (७६ कारिका)। पुण्डरीक इव व्याघ्र इव मुखं वदनं यस्याः सा पुण्डरीकमुखी व्याघ्रमुखी। "व्यानेऽपि पुण्डरीको ना" इत्यमरः । हरिणो मृगो लोचनयोर्ययाः सा हरिणलोचना नेत्रस्थमृगा । या व्याघ्रमुखी सा कथं हरिणलोचनेति विरोधः। तत्परिहारपक्षे तु-पुण्डरीक सिता. म्भोजं तद्वन्मुखं वदनं यस्याः सा सिताम्भोजमुखी । हरिणलोचना मृगाक्षीति ज्ञेयम् । बालातपस्य नवसूर्यातपस्य प्रभायाः कान्तेर्धरा धारिणी नवसूर्यातपकान्ति. कथाभट्टीया पदार्थों के समूह के समान यह द्वितीय युवति कौन है । अब कवि विरोधाभास अलङ्कार से सरस्वती का वर्णन करता है। तथाहि-यह नवीन अन्धकार से युक्त देदीप्यमानमूर्ति है। केश रूपी अन्धकार से युक्त तथा देदीप्यमान मूर्ति यह विरोध के परिहार का अर्थ है। इसी तरह आगे भी समझना चाहिए। व्याघ्र के समान मुखवाली तथा मृगयुक्त नेत्रों से युक्त है। परिहार पक्ष में-पुण्डरीक ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । E8 भाधरा कुमुदहासिनी च, कलहंसस्वना समुन्नतपयोधरा च, कम- लकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा च, करभरुर्विलम्बिगमना जयश्री धारिणी । तथा कुमुदं रात्रिविकासि कमलं हासयतीति तादृशी कुमुदविकासिनी- ति यावत् । या बालातपप्रभाधरा सा कथं रात्रिविकासिकमलविकासिनीति विरोधः । परिहारे तु-बालातपस्य नवीनातपस्य या प्रभा कान्तिस्तद्वदधरोऽधरोष्ठो यस्याः सा तथोक्ता नवातपकान्तिसमाधरोष्ठा। कुमुदस्येव हासो यस्याः सा कुमुदहासिनी कुमुदस्मितेति यावत् । कलहंसानां मरालानां स्वनः कूजितं यस्यां सा तादृशी मरालकूजिता । समुन्नता लम्बमानाः पयोधरा मेधा यस्यां सातादृशी लम्बमान. मेधा । कलहंसानां कूजितानि शरदि दृश्यन्ते, मेघाश्च प्रावृपीति द्वयमेकत्र कथ- मिति विरोधः । तत्परिहारे-कलहंसवत् स्वनो वचनं यस्याः सा कलहंसकूजितव. चनेति यावत् । समुन्नतावुच्चौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः सा तथोक्तोचकुचेति । यावत् । कमलैः पझैः कोमलाः सुकुमाराः करा रश्मयो यस्याः सा पासुकुमारका- न्तिरिति यावत् । हिमगिरेस्तुषारपर्वतस्य शिलाभिहिममयीभिः पृथुर्महान् नित- म्बो मध्यभागो यस्याः सा। तुषाराचलपाषाणविशालमध्यदेशेति यावत् । यत्र हिमानी वर्तते तत्र कथं कमलकोमलकान्तयो भवन्तीति विरोधः । कमलानि हिमै- नश्यन्तीति नियमात । विरोधपरिहारे तु-कमलवत्कोमलौ करौ यस्याः सा पद्मसु- कुमारहस्तेति यावत् । हिमगिरिहिमालयस्तस्य शिलावत्पृथुविशालो नितम्बो नितम्बभागो यस्याः सा। हिमालयपद्विशालकटिपश्चाद्भागेति यावत् । करभव- दुष्ट्रवदूरू यस्याः सा करभोरुरुष्ट्रोरुः । विलम्बित नातिशीघ्रं गम' यस्याः सा कथामट्टीया ( कमल ) के समान मुखवाली और मृगनयनी यह अर्थ है । नवीन सूर्य के आतप को धारण करने वाली तथा कुमुद (रात्रिविकासी कमल ) को विकसित करने वाली यह विरुद्ध अर्थ है। परिहार पक्ष में नवीन आतप के समान रक्त अधरोष्ठ से युक्त तथा कुमुद के समान श्वेत हास से युक्त यह अर्थ है । कलहंसों के नाद से शोभित और उन्नत मेधों से युक्त । परिहार पक्ष में हंस के समान स्वरवाली एवं उन्नत स्तनों से शोभित यह अर्थ है । कमलों से शोभित तथा हिमालय की शिलाओं से युक्त । परिहार पक्षमें-कमल के समान हार्थों से युक्त व ·६० हर्षचरितम् । [प्रथम- MAHAMARNING च, अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारकाच, इति । सा त्ववादीत्- 'आर्य, श्रोयास कालेन । भूयसा दिवसानत्र स्थातुमभिलषति नौ हृद- यम् । मल्पीयांश्चायमध्वा । परिचय एवं प्रकटीकरिष्यति । आर्यण न विस्मरणीयोऽयमनुषदृष्टो जनः' इत्यभिधाय तूष्णीमभूत् । जयश्री विलम्बितगमना नातिशीघ्रगतिरिति यावत् । या करभोरुः सा कथं विलम्बितग- मनेति विरोधः । परिहारस्तु करमस्येवोहर्यस्याः सा करभोरुमसिलोरुः । विल. म्बितं मन्दं गमनं यानं यस्याः सा तथोक्ता । मन्दगामिनीति यावत् । न मुक्त- स्त्यक्तः कुमारे स्वामिकार्तिकेये भावो भक्तिर्यया सा तथोक्ता । अत्यक्तकार्तिके- यभक्तिरिति यावत् । तथा स्निग्धः प्रियस्तारकस्तारकासुराख्यो दैत्यो यस्याः सा। प्रियतारकासुरेति यावत् । या तारकासुरप्रणयिणी सा कथं कार्तिकेयभक्ति- मतीति विरोधः । द्वयोविरुद्धत्वान्मिथः । विरोधपरिहारे तु-न मुक्तो न त्यक्तः कुमारभावो बाल्यं यया सा तथोक्ता । अत्यक्तबाल्येति यावत् । स्निग्धे रम्ये तारके कनीनिके यस्याः सा तथोक्ता । मनोरमकनीनिकेति यावत् । इति । सेति-सा सावित्री त्ववादीदुवाच । हे आर्य सुजन ! कालेनानेहसा श्रोष्य- सि समाकर्णयिष्यसि । किश्चित्कालानन्तरं स्वयमेव ज्ञास्यसीति भावः । नावाव- योईदयं मानसं भूयसो बहन् दिवसान दिनानि । अत्र स्थातुं शोणमदे निवसितम- भिलपति समीहते । अयं कोशद्वयमितः। अध्या मार्गः। अल्पीयानेव स्वरूप एव । परिचयः संस्तव एवं प्रकटीकरिष्यति प्रकाशयिष्यति । आयेंण भवता । अनुपङ्गेण प्रसक्त्यानुप्रसक्त्या दृष्टो विलोकितोऽयं जनो न विस्मरणीयो नोपेक्ष- णीयः । इत्यभिधाय वदित्वा तूष्णी जोपमभूबभूव । मौनमापदिति भावः । कथाभहीया हिमालय की शिलाओं के समान विशाल नितम्बवाली । करभ ( उष्ट्र) के समान ऊरुवाली तथा मन्दगामिनी । परिहारपक्ष में अर्थ-स्थूल ऊस से युक्त और मन्द- गामिनी । स्वामी कार्तिकेय की सेविका और तारकासुर से प्रेम करने वाली । परिहार का अर्थ-बाल्यावस्था से युक्त तथा सुन्दर नेत्रवाली । सावित्री ने उत्तर दिया कि "भाप समय पाकर सब हमारा परिचय सुनेंगे। हम बहुत दिनों तक यहां निवास करेंगी। आपके निवासस्थान का मार्ग कोई अधिक दूर नहीं है। कुछ ·उच्चासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । Cal दधीचस्तु नवाम्भोभरगभीराम्भोधरध्वाननिभया भारत्या नर्त- यन्वनलताभवनभाजी भुजगभुजः सुधीरमुवाच-'आर्य, करि- प्यति प्रसादमार्याराध्यमाना। पश्यामस्तावत्तातम् । उत्तिष्ठ । . जामः' इति । तथेति च तेनाभ्यनुज्ञातः शनकैरुत्थाय कृतनमस्कृति- रुच्चचाल । तुरगारूढं च तं प्रयान्तं सरस्वती सुचिरमुत्तम्भितप- दमणा निश्वलतारकेण लिखितेनेव चक्षुषा व्यलेोकयत् । उत्तोर्य शो- जयश्रीः सावित्री हि तत्परिचयं पृष्ट्वाधिगम्य च स्वपरिचयं तदुत्कण्ठावर्धनाय न जगादेति तात्पर्यम् । दधीचस्तु स युवा तु । नवानां नूतनानामम्मसां जलानां भरेण गौर- वण गभीरोऽम्भोधरो मेघस्तस्य ध्यानेन शब्देन निभा समाना तया तथोक्तया । जूतनजलधारणगम्भीरमेघशब्दसदृशयेति यावत । भारत्या पाचा। वनलतानां काननवल्लीनां भवनानि गेहानि भजन्तीति तथोक्तान् । काननलतामण्डपसेविन: इति यावत । भुजगभुजो मयूरान् नर्शयन् नाटयन । सुधीर सधैर्यमुवाच जगाद । आर्य ! सुजन ! आराध्यमाना सेव्यमाना । इयमार्या श्रेष्ठा सावित्री । प्रसाद प्रसन्नताम् । “प्रसादस्तु प्रसन्नता" इत्यमरः । करिष्यति विधास्यति । तातं पितरं पश्यामो विलोकयामस्तावदादौ । उत्तिष्ठ । बजामो गच्छामः इति दधीच उवाच । तथा भवत्विति तेन विकुक्षिणा । अभ्यनुज्ञातोऽनुमोदितः । शनकैः शनै. रुत्थाय कृता विहिता नमस्कृतिः प्रणामो येन स तथोक्को विहितप्रणाम इति यावत् । उच्चचाल प्रतस्थे । तुरगारूढमचापरिस्थितं प्रयान्तं गच्छन्तं तं दधीचं सरस्वती देवी। उत्तम्भितान्युरिक्षतानि पक्ष्माणि यस्मिस्तत् तेन तथोक्तेन । स्तब्धनेत्रतारकेणेति यावत् । लिखितेतेन लिपीकृतेनेव । चक्षुषा नयनेन व्यलोक. कथाभट्टीया "दिन बाद परिचय होने पर सब विदित हो जावेगा। आप हमे नहीं भूलें, यह कहकर चुप हो गई। दधीच नवीन मेघ को ध्वनि के समान गम्भीर वाणी से लताओं में विराजमान मयूरोंको उत्कण्ठित करता हुआ बोला। हे माय ! यह सावित्री आराधना से अनुग्रह करेंगी । पहिले पिता के दर्शन करना चाहिए । उठिए ? चलें। वह वृद्ध भी इस बात को मानकर नमस्कार कर के उठकर चल दिया। घोड़े पर जाते हुवे उस दधीच को सरस्वती ने बहुत देर तक टकटकी लगाकर ·६२ हर्षचरितम् । [प्रथम-- रामचिरेणव कालेन दधीचः पितुराश्रमपदं जगाम । गते च तस्मि.. न्सा तामेव दिशमालाकयन्ती सुचिरमतिष्ठत् । कृच्छादिव च सा. हार दृशम् । अथ महूर्तमिव स्थित्वा स्मृत्वा च तां तस्य रूपसम्पदं पुनः पु. नय॑स्मयतास्या हृदयम । भूयोऽपि चक्षुराचकाङ्क्ष तदर्शनम् । अब.. शेव केनाप्यनीयत तामेव दिशं दृष्टिः। अप्रहितमपि मनस्तेनव सा. र्धमगात् । अजायत च नवपल्लव इव बालवनलतायाः कुतोऽप्यस्या जयश्रीः यत् ददर्श । दधीचो युवा शोणं नदमुत्तीर्य तीवा। अचिरेणैव शीघ्रमेव कालेन समयेन पितुमच्यवनस्याश्रमपदं टीभूमि जगामायाव । तस्मिन् दधीचे गते यात सति सा सरस्वती तामेव च्यवनाश्रमगामिनीमेव । दिशमाशामालोकयन्ती पश्य. न्ती । सुचिरं बहुकालमतिष्ठदस्थात् । तथा कृच्छादिव दुःखादिव । दृशं नयन संजहार संचुकोच । अथेति-अथानन्तरम् । मुहर्तमिव घटिकाद्वयमिव स्थित्वा तस्य दधीचस्या तामलौकिका रूपसम्पदं सौन्दर्यशोभा पुनः पुनर वारम् । स्मृत्वा ध्यात्वा । अस्याः सरस्वत्या हृदयं मानसं व्यस्मयत साश्चर्यमभूत्। भूयोऽपि पुनरपि चक्षु. मंत्रम् । तस्य दधीचस्य दर्शनं विलोकनमाचकाल इयेप । अवशेष प्रमत्तेव । दृष्टिदर्शनम् । तामेव च्यवनाश्रमीयामेव दिशमाशां केनापि पुरुषेणानीयत प्राप्यते स्म । अप्रहितमपि न प्रेषितमपि । मनश्चित्तम् । तेनैव यूना दधी- चेन सा सह । अगात जगाम | बाला नवीना चासौ वनस्य काननस्य लता बल्ली तस्या नवीनकाननवल्ल्या नवकिसलय इव नूतनपल्लव इव कुतोऽज्ञाता. कथामहीया चित्रलिखित की तरह निश्चल नेत्र से देखा । शोणनद को पार करके दधीच शोध ही पिता के गृह में पहुंच गया। उसके चले जाने पर भी सरस्वती उसी दिशा में देखती रही। बड़े कष्ट से अपनी दृष्टि को निवृत्त की। इसके अनन्तर कुछ देर तक उस दधीच की रूप सम्पत्ति के स्मरण से इसका हृदय विस्मित हुआ। पुनरपि उसको देखने की इच्छा की । पराधीन के समान मानो कोई सरस्वती की दृष्टि को उसी दिशा में ले जा रहा है। भप्रेषित भी मन उसी के साथ चला । ।

·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । - अनुरागश्चेतसि । सालस्येव शून्येव सनिद्रेव दिवससमयत् । अस्त- मुपयाति च प्रत्यक्पर्यस्तमण्डले लाङ्गलिकास्तब कताम्रविषि कमलि- जयश्री दपि जनात् । अस्याः सरस्वत्याश्चेतसि मनसि । अनुरागोऽभिलाषः। अजायत सम्पद्यते स्म । बालबनलतापक्षे तु-कुतः पृथवीतो नवपल्लवोऽजायतेति ज्ञेयम् । अन सरस्वत्या दधीचदर्शनाभिलाषां वदता कविना विप्रलम्भोपभेदपूर्वरागशृङ्गारस्य दशसु मदनावस्थासु प्रथमावस्थामिलापाख्या वर्णिता । तथा चैता दशावस्थाः साहित्तदर्पणेऽभिहिता:- "आभलापश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाश्च । उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः " ननु देव्याः सरस्वत्या अनुरागो मानवे दधीचे कथमत्र वर्णित इति न वाच्यम् । भरतनाट्यशास्त्रे तथा प्रतिपादनात्- "शापभ्रंशातु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया । कार्यों मानुषसंयोगः शृङ्गाररससंश्रयः" इति ॥ आलस्येन सहिता सालल्या सालसेव शून्येव शून्योभूतेव स्तब्धेवेति यावत् । सनिदेव निद्रितेव । सा सरस्वती दिवसमहोऽनयत यापयति स्म । इयं चिन्त- नरूपा द्वितीया कामावस्था वर्णिता । सावित्रे सौरे तेजसि प्रकाशेऽस्तमस्ताचल- मुपयाति गच्छति सति सरस्वती पल्लवशयने तस्थाविति सम्बन्धः । हि-प्र -प्रत्यक पश्चिमायां दिशि पर्यस्तं त्रस्तं मण्डलं बिम्बं यस्य स तस्मिन् । तथोक्त पश्चिमदिग्गतबिम्बे इति यावत् । लाङ्गलं पुष्पविशेषोऽस्त्यस्या इति लाङ्ग- लिका यद्वा लाङ्गलवत् खनति भूमि मिति "तेन दीव्यति" एतेन ठक् । अग्नि- शिखा । "स्याल्लङ्गलिक्यग्निशिखाइत्यमरः । "अग्निज्वाला लाङ्गलिकी" इति वाचस्पतिः । तस्याः स्तबकवद् गुच्छवत् ताम्रा रक्तवर्णा त्विट् कान्तिर्यस्य तत्तस्मिन् तथोक्ते । अग्निशिखागुच्छकरक्तकान्ताविति यावत् । लाङ्गलिका रक्त वर्णा भवति । कमलिन्याः पभिन्याः कामुकेऽभिलाषुके पमिनीविकासके इति भावः। कथाभट्टीया गया। किसी कारण से इसके चित्त में नवीन लता के पल्लव के समान अनुराग उत्पन्न हुआ। आलस्ययुक्त, स्तब्ध तथा निद्रित की तरह उसने दिन व्यतीत तथा ·६४ हर्षचरितम् । [प्रथम- । नीकामुके कठोरसारसशिरःशोणशोचिषि सावित्रे त्रयीमये तेजसि, तरुणतरतमालश्यामले च मलिनयति व्योम व्योमव्यापिनि तिमिरस. श्वये, सञ्चरसिद्धसुन्दरीनू पुररवानुसारिणि च मन्द मन्दं मन्दाकि- जयश्री सति सौरतेजसि कमलिनी विकसति। कठोरो जस्ठो यो सारसः पुष्कराख्यः पक्षी । "पुष्कराह्वस्तु सारसः" इत्यमरः । तस्य शिरोवन्मस्तकपच्छोणं रक्तं शोची रोचिर्यस्य तत् तस्मिन् । तथोक्ते। "रोचिः शोचिरुभे क्लीवे" इत्यमरः । स्थविरपुष्कराख्यपक्षिमस्तकताम्ररोचिपि इति यावत् । अत्र राजलक्ष्मीकारेण शोधि:पदस्य स्त्रीत्वमभिप्रेत्य "कठोरश्चासौ सारसश्च-कठोरसारसस्तस्य गिर इव शोणा शोचिरस्य तत्तस्मिन्" इत्युक्तम् । तन्न रुचिरम् । शोचिःशब्दस्यामर- कोशकारेण चिः शोचिरुमे क्लीवे इत्यनेन क्लीबत्व प्रतिपादनात् । शुच्यति पूतीभवत्यनेनेति शोधिः । अन्न “ईशुचिर पूतीभाषे” (दि० ४० से०) इत्य. स्माद् धातोः "अविशुचि, ( उणा० ०।१०८ ) इत्यनेन इसिः प्रत्ययः । सवि. तुरिदै सावित्रं तस्मिन् सावित्रे सौरे त्रयीमये बेदत्रयीस्वरूपे । स्थरूपाथें मयट् । "ऋग्यजुःसामनामानि यो बेदास्त्रयी स्मृता ! वेदे च पठ्यते सैपा” इति सकेते शङ्करः । तेजसि प्रकाशे । सूर्य इत्यर्थः । तरुणतरो नवीनो यस्तमालस्तापिच्छस्त- द्वत् पयामलस्तस्मिन तथोक्ते नवीनतापिच्छकालवणे इति यावत् । “कालस्कन्ध- स्तमाल: स्यात्तापिच्छोऽपि इत्यमरः । व्योमाका व्याप्नोतीति ताशे वियद- भिभावके । तिमिरसञ्चये तमोराशौ। व्योमाकाशं मलिनयति सति श्यामलयति सति । सञ्चरन्त्यो भ्रमन्त्यो याः सिद्धसुन्दयों देवयोनिविशेषकामिन्यस्तासां नूपु- रवान् पादवलयशब्दान अनुसरतीति तादृशे दिव्यत्रीपादवलयशब्दानुगामिनि । कथाभट्टीया किया । लाङ्गलिका (अग्निशिखा) के स्तबक के समान रक्तकान्तिवाले, कमलि. नियों के पति, वृद्धसारस के मस्तक के समान रक्ककान्ति से विभूषित, वेदस्वरूप सूर्य के अस्ताचल पर चले जाने पर, नीवन तमाल के वृक्ष के समान श्यामवर्ण तथा आकाश को व्याप्त करने वाले अन्धकार के समूह से आकाश के मलिन होने पर, भ्रमण करने वाली सिद्ध सुन्दरियों के नूपुर शब्द से अनुगत मन्दाकिनी के हंस के समान स्थित चन्द्रमा के आकाश में उदित होने पर, सायंसन्ध्या में ·उच्छ्वासः] जयश्री-कयाभट्टीयासहितम् । नीहंस इव समुत्सर्पति शशिनि गगनतलम् , कृतसंध्याप्रणामा निशा- मुख एव निपत्य विमुक्ताङ्गी पल्लवशयने तस्थौ । सावित्र्यपि कृत्वा यथाक्रियमाणं सायन्तनं क्रियाकलापमुचिते शयनकाले किसलयशय- नमभजत । जातनिद्रा च सुधाप । इतरा तु मुहुर्मुहुरङ्गवलनविलुलितकिसलयशयनतला निमीलित- लोचनापि नाभजत निद्राम् । अचिन्तयश्च-'मर्त्यलोकः खलु सर्वलोका- जयश्रीः मन्दाकिनीहंस इव वियद्गगाहंस इव । अत्रोत्प्रेक्षा। शशिनि चन्द्रे गगनतल. माकाशं मन्दं मन्दं समुपसर्पति सति समागच्छति सति । कृतो विहितः सन्ध्या. यां सायङ्काले प्रणामो नतिर्यया सा तथोक्ता विहितसायंतननमस्कारेति यावत । निशामुख एवं प्रदोष एव । पल्लवशयने किसलयशयनीये। निपत्य पतित्वा । विमुक्तान्यङ्गानि यस्याः सा विमुक्ताङ्गी निहितकलेवरा । अनेनास्याः निःसहान- त्वमुच्यते । तस्थौ समुपाविशत् । न पुनर्निद्रामलभत । अत्र "क्त" इत्यादिना "तस्थौ इत्यन्तेन क्रियान्तरत्यागेन वैमनस्यमावेधते । स्मृतिरपि कामदशात्र सूचिता । सावित्र्यपि द्वितीया कन्यापि यथा क्रियत इति यथा क्रियमाणं सवि. धानम् । क्रियाणां कलापं क्रियाकलापमनुष्ठापनद्धतिं कृत्वा विधाय । उचिते न तु सरस्वतीवत्प्रदोषकाल एव । शयनकाले निद्रासमये। किसलयशयनं पल्लवतल्प- मभजत सिषेचे । जातोत्पन्ना निद्रा यस्याः सा प्राप्तनिद्रा च सुष्वाप निद्रा भेजे। इतरेति-इतरा तु सरस्वती ते । मुहुर्मुहुर्वारं वारम् । अङ्गानां वलनैरगाव- लनदेशचालनैः। विलुलित विपर्यासितं किसलयानां पल्लवानां शयनतलं शयनी- यतलं यया सा तथोक्ता । विपर्यासितपल्लवशयनीयप्रदेशेति यावत् । निमीलिते मुद्रिते लोचने नयने यया सा तथोक्ता । निद्रितनयनापीति यावत् । निद्रा नाम- जत न शिष्य इति भावः । अचिन्तयच्च मनसि व्यचास्यच्च । मर्त्यलोको मानु- कथामट्टीया प्रणाम करके प्रदोष काल में ही पल्लवों की शय्या में लेटी रही। सावित्री ने भी सायंकालीन कार्य करके पल्लवों पर शयन किया और निद्रित हुई । पार्श्वपरिवर्तन से पल्लवों को मलिन करने वाली सरस्वती को नेत्रनिमीलन करने पर भी निद्रा नहीं आई। उसने विचार किया कि-मनुष्यलोक सब लोकों से अधिक है कि ·हर्षचरितम्। [ प्रथम- नामुपरि, यस्मिन्नेवंविधानि संभवन्ति त्रिभुवनभूषणानि सकलगुणग्रा- मगुरूणि रत्नानि । तथा हि । तस्य मुखलावण्यप्रवाहस्य निष्यन्दबि- न्दुरिन्दुः । तस्य च चक्षुषो विक्षेपा विकचकुमुदकुवलयकमलाकराः । तस्य चाधरमणेर्दाधितया विकसितबन्धूकवनराजयः। तस्य चाङ्गस्य परभागापकरणमनङ्गः। पुण्यभाजि तानि चषि चेतांसि यौवनानि वा जयश्रीः पलोकः खलु नूनम् । सर्वलोकानां सर्वजगतामुपरि वर्तते । यतो हि यस्मिन्मयं. लोके । त्रिभुवनस्य भूषणानि लोकत्रयालङ्कारभूतानि । एवंविधानि दधीधसहशा. नि। सकलाः सर्वे ये गुणग्रामा दयादिगुणनिवहाः सूत्रनिवहाश्च तैर्गुरूणि महा- न्ति । तथोक्तानि समग्रगुणनिवहमहान्ति । रत्नानि सर्वश्रेष्ठानि सम्भवन्ति जाय- न्ते । तथा हीत्यनेन तद्गुणकीर्तनं कुरुते । अत्र गुणकीर्तनेन चतुर्थी कामावस्था गुणकथनरूपा वर्णिता । इन्दुश्चन्द्रस्तावत् । तस्य दधीचस्य मुखस्य वदनस्य लावण्यं तस्य प्रवाहः स्रोतस्तस्य तथोक्तस्य निष्यन्दबिन्दुः सावकणः । विकचानि विकसितानि कुमुदानि कैरवाणि कुवलयानि नीलोत्पलानि कमलानि पनानि च तेषामाकरा निचया इति विकचकुमुदकुवलयकमलाकरा विकसितकैरवनीलोत्पल पद्मनिचयाः । तस्य दधीचस्थ चक्षुपो नयनस्य विक्षेपा उच्छिष्टांश प्रक्षेपाः । विक- सितानां विकचाना बन्धूकानां बन्धूककुसुमानां वनानि काननानि तेषां राजयः श्रेण- यः । तथोक्ताः । विकचबन्धुजीवकानमावलयः इति यावत् । तस्य दधीचस्य चाधर- मणेरधरोष्ठरत्नस्य दीधितयः कान्तयः । बन्धककुसुमसदृशोऽधरोष्ठ इति भावः । तस्य दधीचस्य । अङ्गस्य देहस्य । अनः कामः । परभागो वर्णस्य वर्णान्तरेण शोभा- तिशयस्तस्योपकरणं साधनसामग्री । प्रकर्षाधायकसाधनमित्यर्थः । स्त्रैणानि स्त्रीसम्बन्धीनि । चक्षुषि नयनानि । चेतांसि मानसानि यौवनानि तारुण्यानि च कयामडीया जिसमें ऐसे सुन्दर तीनों लोकों के आभूषणभूत तथा संपूर्ण गुणों से युक्त रत्न उत्पन होते है । तथाहि-चन्द्रमा उसके मुखलावण्यरूपी नदी का एक बिन्दु । विकसित कुमुद, वलय व कमल इसके नेत्रों की उच्छिष्ट है। विकसित बन्धूक पुष्प की श्रेणि उसके भघरोष्ठ की कान्ति है। कामदेव उसके मन की शोभा बढ़ाने का साधन है। उनही स्त्रियों के चक्षु, चित्त व यौवन पुण्यवान् है .

·उच्छ्वासः ] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ७ स्त्रैणानि, येषामलौ विषयो दर्शनस्य । क्षणं नु दर्शयता च तमन्य. जन्मजनितेनेव मे फलितमधर्मण का प्रतिपत्तिरिदानीम्' इति चिन्त- यन्त्येव कथङ्ककथमप्युपजातनिद्रा चिराक्षणमशेत । सुप्ता च तं दी- बलोचनं ददर्श। स्वप्नासादितद्वितीयदर्शना चाकर्णाकृष्ट कार्मुकेण जयश्री तानि पुण्यभाक्षि पुण्यवन्ति । येषां चक्षुरादीनाम् । असौ दधीचो दर्शनस्य विलो. कनस्य विषयो गोचरो भवति । क्षणं क्षणमात्रं तं दधीचं दर्शयता दर्शनं कारयता अन्यजन्मनि जन्मान्तरे जनितं समुत्पादितं तेनेव तथोक्तेन ! जन्मान्तरसमुपार्जि. तेनेति यावत् । मे मम । अधर्मेण दुष्कृतेन । फलितं परिणतम् । प्रादुर्भूतमि. त्यर्थः । नु वितर्के । इदानीमधुना । का प्रतिप्रत्तिः किमनुष्ठेयमित्यर्थः । इतीत्थं चिन्तयन्त्येव । विचारयन्त्येव । कथं कथमपि केनापि प्रकारेण । उपजातनिद्रा प्राप्तनिद्रा चिराग्रहोः कालात् क्षणमल्पकालमशेत सुक्षा । सुला निद्विता सती दीर्धे आयते लोचने नयने यस्य तं तथोक्तम् । भायतनयनं तं दधीचं ददर्शापश्यत् । अनेन विरहिणां स्वप्नदर्शनं नाम विनोदस्थानमुक्तम् । सादृश्यप्रतिकृति स्वप्न- दर्शनतदङ्गास्पृष्टस्पर्शा ख्यानि चत्वारि विरहिणां विनोदस्थानानि । यथोक्तं गुण- पताकायाम्- "वियोगावस्थासु प्रियजनसदृक्षानुभवनं ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । तदङ्गस्पृष्टानामुपनतवतां दर्शनमपि । प्रतीकारोऽनङ्गव्यथितमनसां कोऽपि गदितः" ॥ इति । स्वप्ने आसादितं प्राप्तं द्वितीयं दर्शनं विलोकन यया सा तथोक्ता । निद्रा- समयप्राप्तपुनर्विलोकनेति यावत् । सा सरस्वती । आकर्ण श्रोनपर्यन्तमाकृष्टं गृहीत कथामट्टीया कि जिनको इसका सुख प्राप्त होता है। मेरे पूर्वजन्म के दुष्कृत का फल है कि जिसने मुझको क्षण मात्र ही दर्शन कराये । अब मुझे क्या करना चाहिये । इस तरह विचार करती हुई सरस्वती को किसी तरह कुछ निद्रा प्राप्त हुई। निद्रा में भी उसी दधीच को देखा । स्वप्न में उसके पुनर्दर्शन को प्राप्त करके वह काम । ७६० ·हर्षचरितम् । [प्रथम- - मनसि । निर्दयमताडयत मकरकेतुना । प्रतिबुद्धाया मदनशरताडि. तायाश्च तस्या वार्तामिवापलब्धुमरतिराजगाम । तथा हि ततः प्रभृ- ति कुसुमधूलिधवलाभिर्वनलताभिरताडितापि वेदनामधत्त । मन्दम न्दमारुतविधुतैः कुसुमरजोभिरदूषितलोचनाप्यश्रुजलं मुमोच । हंस. पक्षतालवृन्तवातविततैः शोणशीकरैरसिक्ताप्यातामगात् । प्रेसत्का- जयश्री कार्मुकं कोदण्डं येन स तेन तथोक्तेन । श्रोत्रान्तानोतधनुपेति यावत् । मकरकेतुना मीनध्वजेन कामेन । मनसि हृदये निर्दयं निष्करुणमताडयत प्रान्यत । प्रतिबुद्धा- या जागरितायाः । मदनशरताडितायाश्च कामबाणघातितायाश्च तस्याः सरस्व. त्याः। वार्तामुदन्तम् । उपलब्धुमिवाधिगन्तुमिव । अरतिर्वस्तुवैराग्यम् । आज. गाम समाययौ । इयमुद्वेगाख्या पञ्चमी कामावस्था वर्णिता । तथा हि । ततः प्रभृति तदवधि । कुसुमानां पुष्पाणां धूलिभिः परागैर्धवलाभिः सितवर्णाभिः । पु. परागश्वेतवर्णाभिरिति यावत् । वनलताभिः काननवल्लीभिरताडितापि-अनाह- तापि वेदना व्यथामधत्त दधौ । सरजोवनलतादर्शनेन कामोद्दीपनं जायत इति सा ता दृष्ट्वा खिन्नाभूदिति भावः । अताडितापि व्यथामापेति विरोधः । तन्निरासस्तु कामातुरतया विज्ञेयः । अत्र विरोधाभासोऽलङ्कारः । अतिशयेन मन्द इति मन्द- मन्दः स चासौ मारुतश्चेति तेन विधुतानि तैर्मन्दमन्दपवनकम्पितैः कुसुमरजोभिः पुष्पपरागैः । अदूषितेऽविकृते लोचने नयने यस्याः सा तादृशी । अविकृतनयनापि। अश्रुजलं नेत्रजलं मुमोच तत्याज । सति नेत्रविकारे तज्जलं पतति । अत्र तु त विनापि तदुत्पत्तिरिति विरोधस्य कामातुरतया परिहारो विज्ञेयः । हंसपक्षा मरालपक्षसिततय एव तालवृन्तानि व्यजनानि तेषां जाता निवहास्तैर्वितता विस्ती- स्तैस्तथोक्तैः । मरालपक्षतिव्यजननिवह विस्तीर्णैरिति यावत् । शोणस्य नदवि. शेषस्य शीकरा बिन्दवस्तः । असिक्कापि-अनाविलापि । आर्द्रतां क्लिन्नतामगात् कथामट्टीया पीड़ा से बहुत व्याकुल हुई। कामदेव के बाणों से ताडित उस सरस्वती की कुशलवार्ता के लिये ही जागृत अवस्था में वैराग्य का आगमन हुआ। तथाहि- पुष्परज से व्याप्त लताओं से अताडित भी उसने दुःख का अनुभव किया । मन्द २ पवन से कम्पित पुष्परज के विना ही नेत्रों से अवैप्रवाह किया। हंसपक्ष । m ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । 88 दम्बमिथुनाभिरनूढाप्यघूर्णत वनकमलिनीकल्लोलदोलाभिः । विघ. टमानचक्रवाकयुगलविसृष्टैरस्पृष्टापि श्यामतामासलाद विरहनि:- श्वासधूमः । पुष्पधूलिधूसरैरदष्टापि व्यचेष्टत मधुकरकुलैः । मथ गणरात्रापगमे निवर्तमानस्तेनैव वर्मना तं देशमागत्य तथैव जयश्रीः प्रापत् । प्रेडन्ति चलन्ति यानि कादम्बानां कल हंसाना मिथुनानि युगलानि यासु तास्ताभिस्तथोक्ताभिः। संचलत्कलहंसयुगलाभिः । वने जलेषु याः कम. लिन्यः पभिन्यः, ता एव कल्लोलदोला तरङ्ग-रूपा दोलनयन्त्राणि ताभिस्तथोक्ता- भिः । जलपमिनीवीचिदोलनयन्त्रैरिति यावद। अनूढाप्यनुदूद्धतापि । अपूर्णत कम्पते स्म । विघटमानानि वियुज्यमानानि यानि चक्रवाकयुगलानि चक्रवाकमिथु. नानि तैर्विसृष्टास्तैस्तथोक्तैः । वियुज्यमानचक्रवाकमिथुनप्रहितैरिति यावत् । विरहेण वियोगेन ये निःश्वासा एव धूमास्तैस्तथोक्तैः वियोगाश्वासधूमैरिति याव. त् । अस्पृष्टा-अकृतस्पर्शापि । श्यामतां मलिनतां कृष्णतामिति यावत् । यद्वा श्यामतां शृङ्गाररसाविष्कारिवैवर्ण्यमिति । तथोक्तम्- "शृङ्गारदेवो भगवान्मुरारिः सङ्गीयते श्यामवपुर्मुरारिः । श्यामो मनास्निग्धतरश्च तेन शृङ्गारशंसी मुखराग उक्तः ॥ इति ।। आससाद प्राप । पुष्पाणां कुसुमानां धूल्या रजसा । धूसरैमलिनैः प्रसूनपरा- गमलिनैरिति यावत् । मधुकरकुलैर्धमरनिवः। अदष्टाप्यभक्षितापि। व्यचेष्टता विलुलोठ। अथेति-अथानन्तरम् । गणरानं निशा बह्वयः । "गणरात्र निशा बह्वयाः इत्यमरः । तस्यापगमेऽपयाते सति । तेनैवोक्तपूर्वेणैव । वर्त्मना मार्गेण । निवर्तः मानः प्रत्युद्गच्छन् तं देशं सरस्वतीप्रदेशमागत्यागम्य । तथैव पूर्वोक्तप्रकारेणैव । कथाभट्टीया रूपी व्यजनों द्वारा उडाये गये शोणनद के बिन्दुओं से सेक के विना ही आर्द्रता को प्राप्त हुई । कलहंसों से युक्त जल में कमलिनीरूपी दोला में विना बैठे ही कम्पित होने लगी। वियोगी चक्रवाक मिथुनों के श्वास से स्पर्श के विना ही श्यामता को प्राप्त की । पुष्प धूलि से व्याप्त भ्रमरों के दंश के विना ही व्याकुल होने लगी। इसके अनन्तर बहुत दिनों के व्यतीत हो जाने पर उसी रास्ते से वापिस आता - ·१०० हर्षचरितम् । [प्रथम- . Halewon निवारितपरिजनश्छत्रधारद्वितीयो विकुक्षि ढौके । सरस्वती तु तं दूरादेव सम्मुखमागच्छन्तं प्रोत्या सम्यक्समुत्थाय वरमृगीवोद्ग्रीवो विलोकयन्ती मार्गपरिश्रान्तमस्नपयदिव धवलितदशदिशा दृशा, कृतासनपरिग्रहं तु तं प्रीत्या सावित्री, पप्रच्छ-'आर्य, कच्चित्कुशली कुमारः' इति । सोऽब्रवीत्-"मायुष्मति, कुशली । स्मरति च भवत्योः । जयश्री निवारितपरिजनोऽपसारितसेवकवर्गः। छत्रं धरतीति छत्रधारः स द्वितीयोऽपरो यस्य स छत्रधारद्वितीय आतपत्रवाहकसहितः । विकुक्षिर्दधीचपरिजनो बुढौके समाययौ । अत्र "दुढौके" इत्यनेन निमित्तपरतन्त्रतया सन्निकृष्टमेवैनामालुलोक- इति प्रदर्शिता दूतगुणाः । तथोक्तम्-'पटुता, पृष्टता, इशिताकारज्ञानम् , प्रता- रणे देशकालज्ञता, कार्येषु विपह्यबुद्धित्वम् , लध्वी प्रतिपत्तिः, सापाया चेति दूती- गुणाः" । भरतमुनिनापि- "विज्ञानगुणसम्पन्ना कथिनी लिगिनी तथा । रङ्गोपजीविनी चापि प्रतिपत्तिविचक्षणा ॥ प्रोत्साहनैककुशलेत्यादि दूती गुणैर्युता" । सरस्वती तु शारदा तु तं विकुक्षि दूरादेव सम्मुखमागच्छन्तमभिमुखमायान्तं प्रीत्या प्रेम्णा सम्यक समुत्थानं विधाय । वरा चासौ मृगी च वरमृगी श्रेष्ठहरिणी सेवोद्ग्रीवोन्नतग्रीवा । विलोकयन्ती पश्यन्ती। धवलिताः सितीकृता दश दिशो यया सा तथोक्तया सितीकृतदशाशया दशा नेत्रेण । मार्गेण गमनवमना परिश्रा- तं क्लान्तम् । अस्नपयदिव स्नपयामासेव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः। कृतो विहित आसनस्य परिग्रहः स्वीकृतियेन स तं तथोक्तम् । आसनासीनमिति यावत। ते विकुक्षि सावित्री प्रीत्या प्रेम्णा पप्रच्छ जिज्ञासितवती। हे आर्य ! कुमारो दधीच: कथामट्टीया हुआ विकुक्षि उसी स्थान पर आकर अपने सेवकवर्ग को हटाकर छत्रधारक पुरुष के साथ वहां आया । सरस्वती ने दूर से ही संमुख आते हुवे उसे देखकर उठकर ऊंची गर्दन से देखती हुई अपनी दृष्टि से मार्गश्रम से श्रान्त उसको मानो स्नान ही कराया हो। आसन पर बैठ जाने के बाद प्रेमपूर्वक सावित्री ने प्रश्न किया- कि हे आर्य । कुमार दधीच कुशली तो हैं । उसने उत्तर दिया कि हे आयुष्मति ? - ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । । केवलममीषु दिवसेषु तनीयसीमिव तनुं बिभर्ति । अविज्ञायमान चानिमित्तां शून्यतामिवाधत्ते । अपि च न्वक्षमागमिष्यत्येव मा. लतीति नाम्ना वाणिनी वा वा विज्ञातुम् । उच्छवसितं सा कुमा- रस्य' इति । तच्छुत्वा पुनपि सावित्री समभाषत-'अतिमहानुभावः खलु कुमारो यदेवमविज्ञायमाने क्षण दृष्टेऽपि जने परिचितिमनुब- ध्नाति । तस्य हि गच्छतेा यदृच्छया कथमप्यंशुकमिव मार्गलतासु जयश्री कुशली क्षेमवानस्ति कच्चित् । "कञ्चित्कामप्रवेदने" इत्यमरः । स विकुक्षिरब्रवीत उवाच । कुशली क्षेमवानिति । भवत्योर्युवयोः । स्मरति चिन्तयति । केवलममीपुर एतेषु दिवसेषु दिनेषु । तनीयसीमिवातितरां क्षामां तनुं देहं बिभर्ति धारयति । अविज्ञायमानामप्रतीयमानां चानिमित्तां निष्कारणाम् । शून्यतां स्तब्धतामिवा. धत्ते दधाति । अपि च । अक्षणामनु इति अन्वक्षं प्रत्यक्षम् । मालतीति नाम्ना मालतीनामिका । वाणिनी दूती । “वाणिन्यौ नर्तकीदूत्यौ” इत्यमरः । वो यु. माकं वार्ता कुशलोदन्तं विज्ञातुमधिगन्तुम् । आगमिष्यत्येवायास्यत्येव । सा मालती कुमारस्य दधीचस्य । उच्छ्वसितं प्राणा इति । तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा निशम्या पुनरपि भूयोऽपि सावित्री समभापत समवादीत । कुमारो दधीचः खलु । अति महानुभावो महाप्रभावः । यद् यतः । एवमनेन प्रकारेण । अविज्ञायमानेऽपरिची- यमाने। क्षणमल्पकालं यावत् दृष्टे विलोकितेऽपि जने परिचिति परिचयमनुबध्नात्य- नुसरति । गच्छतः पितृकुलं यास्यतस्तस्य कुमारस्य यहच्छया कथञ्चित । मार्गल. कथाभट्टीया वह कुशली है और तुम दोनों का स्मरण करता है । इन दिनों में शरीर कृश हो रहा है। विना कारण ही गुप्त स्तब्धता को धारण करता है। मालती नाम की दूती आपकी कुशलता के ज्ञान के लिये आवेगी। यह कुमार की विश्वस्तभूत है। यह सुन कर सावित्री ने फिर कहा कि वह कुमार महानुभाव है कि जिससे वह अपरिचित पुरुष के साथ क्षणमात्र के दर्शन से ही परिचय करता है। पिता के गृह को जाते समय कुमार का मन हमारे में मार्ग की लताओं में वस्त्र की तरह आसक्त हुआ था। तुम्हारे राजकुमार ·१०२ हर्षचरितम् । [प्रथम- मानसमस्मासु मुहूर्तमासक्तमासीत् । अशुन्यं हि लौजन्यमाभिजा- त्येन वः स्वामिसूनोः। अलसः खलु लोको यदेवं सुलभसौहार्दानि येन केनचिन्न क्रीणाति महतां मनांसि । सोऽयमौदार्यातिशयः कोऽपि महात्मनामितरजनदुर्लभो येनोपकरणीकुर्वन्ति त्रिभुवनम्' इति । विकुक्षिरुञ्चावचैरालापैः सुचिरमिव स्थित्वा यथाभिलषितं देश- मयासीत् । जयश्री तासु वर्त्मनि वल्लीपु अंशुकमिव वसनमिव । अस्मासु मानसं चित्तं मुहूर्तम- ल्पकालम् । कथमप्यासक्तं निरतमासीत् । वो युष्माकं स्वामिसूनोर्दधीचस्य । अभिजातस्य भाव आभिजात्यं तेन महाकुलीनत्वेन सौजन्य सत्येन सौजन्यं सुजनता सौमनस्य वा अशून्यं न विरहितम् । युष्माकं स्वामिसुते आभिजात्यं सौजन्यं चेति द्वय- मपि वर्तत इति भावः । खलु नूनम् । लोको जनः । अलसोऽपटुः । यदेवमनेन दृश्यमानेन प्रकारेण सुलभं सहजं सौहार्द येषां तानि । सहजस्नेहबन्धनानीति यावत् । महतामुत्तमानां मनांसि मानसानि येन केनचिदल्पेनानि मूल्येन सम्भा- पणादिनेत्यर्थः । न क्रीणाति न स्वायत्तीकुरुते । साऽयं कोऽपि विशिष्टो महात्मनां महताम् । इतरजनेषु जनान्तरेषु दुर्लभो दुष्प्राप । उदारस्य भाव औदार्य तस्या- तिशयो महत्तातिरेकः । येनौदार्येण त्रिभुवनं लोकत्रयमुपकरणोकुर्वन्ति स्वायत्तता नयन्ति । इति समभाषत सावित्री सेति सम्बन्धः । विकक्षिरुच्चावचैः प्रस्तु. तकार्यसम्पृक्तैरालापैः संलापैः मुचिरमिव बहुकालमिव । स्थित्वा यथाभिलषितं यथेष्टं देशं प्रदेशं दधीचनिकटमित्यर्थः । अयासीदगमत् । कथामट्टीया में कुलीनता और सज्जनता दोनों ही हैं। मनुष्य मूर्ख ही है कि जो इस प्रकार सुलभसौहार्द महापुरुषों के मन को संभाषण आदि से भी वशीभूत नहीं करता है। अन्य पुरुषों में दुष्प्राप्य महात्माओं की यह उदारता है कि जिससे वे त्रिभुवन को वशीभूत कर लेते हैं। इस प्रकार अनेक तरह वार्तालाप करके विकुक्षि अपने देश को चला गया ।

·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १०३ । (१) अपरेधुरुधति भगवतिद्युमणावुद्दामधुतावभिगततारके तिर- स्कृततमसि तामरसव्यासव्यसनिनि सहस्ररश्मौ शोणमुत्तीर्यायान्ती, तरलदेहप्रभावितानच्छलेनाप्यच्छं सकलं शोणसलिलमिवानयन्ती, स्फुटितातिमुक्तककुसुमस्तबकलमत्विषि सटाले महति मृगपताविव गौरी तुरङ्गमे स्थिता, सलीलमुरोवधारोपितस्य तिर्यगुत्कर्णतुरगा- जयश्री अथ मालतीवर्णनमारभते "अपरेयुः" इत्यादिना- अपरेधुरिति । अपरेशुरित्यारभ्य मालती समदृश्यतेति क्रियाकारकसम्म न्धः । कीदृशी सा मालती । अपरेधुरन्यस्मिन्दिने। उद्दाम्न्युत्कटा द्युतिः कान्ति. यस्य स तस्मिन् । अभिद्रुता न्यकृतास्तारका नक्षत्राणि येन स तस्मिन् । तिर- स्कृतमपसारितं तमोऽन्धकारो येन स तस्मिन् । तामरसं रक्तोत्पलं तस्य व्यासो विस्तारस्तत्र व्यसनमासक्तिरस्यास्तीति तादृशे। सहनं रश्मयो यस्य स तस्मिन् सहस्रकिरणे । दिवि मणिरिव घुमणौ सूर्य भगवति । उद्यति सति उदयं गच्छति लति। शोणं शोणाख्यं नदमुतीर्यायान्ती आगच्छन्ती सती तरला चञ्चला या देहल्य शरीरस्य प्रभा कान्तिस्तस्या वितानो विस्तारस्तस्य छलेन व्याजेन । अत्यच्छं स्वच्छं सकलं सम्पूर्णम् । शोणसलिलमिव शोणनदजलमिव । आनयन्ती समानयन्ती। स्फुटितानि विकचानि यान्यतिमुक्तककुसुमानि स्थद्रुप्रसूनानि । "स्थगुरतिमुक्तकः” इत्यमरः । तेषां स्तबकेन गुच्छेन समा सदृशा विट कान्ति- यस्य स तस्मिन् । सटास्ति यस्येति सटाले जटायुक्ते । महति विशाले । मृगपतौ सिंहे गौरीव पार्वतीव गौरी गौराङ्गी मालती तुरङ्गमे तुरंगे स्थितोपविष्टा । सलील सहेलम् । उरोवधा-अश्वपृष्ठाख्ढस्य चरणस्थानार्थं शिक्यम् । तत्रारोपितस्य स्थापितस्य । तिर्यक् साचि, उद् ऊर्ध्वं कर्णौ यस्य तेन तुरगेणाकर्ण्यमानं श्रूयमाणं कथाभट्टीया एक दिन अतितेजस्विनी कान्ति से युक्त, तारकगण व अन्धकार को दूर करने वाले, कमलों को विकसित करने में तत्पर, अम्बरमणि सूर्य के उदय होने पर शोणनद को तैर कर आती हुई, चञ्चल देह की कान्तिपूर के व्याज से संपूर्ण स्वच्छ शोणनद के जल को मानों अपने साथ लाती हुई. विकसित अतिमुक्तक के (१) एतदन्तर्गतः पाठः साहित्यमध्यमापरीक्षावर्हिभूतः ।

·wom १०४ हर्षचरितम् । [प्रथम- कर्यमाननूपुरपटुरणितस्यातिबहलेन पिण्डालक्तकेन पल्लवितस्य कुङ्कुम पिजरितपृष्ठस्य चरणयुगलस्य प्रसरद्भिरतिलेाहितैः प्रमा- प्रवाहैरुभयतस्ताडनदोहदलामागतानि किसलयितानि रक्ताशोकव. नानीवाकषर्यन्ती, सकलजीवलोक हृदयहठहरणाघोषणयेव रशनया जयश्रीः नूपुराणां पादकटकानां पटु सुन्दरं रणितं नादो यस्य तस्य । अतिबहलेन भूयसा पिण्डालतफेन क्वथितलाक्षारसेन । पल्लवितस्य किसलयवदाचरतः । कुङ्कुमेन पिक्षरितं रञ्जितं पीतवर्णीकृतं पृष्ठं यस्य ताशस्य । चरणयुगलस्य पादयुग्मस्य । प्रसरद्भिविसरणशीलैः । अतिलोहितैः रक्तैः । प्रभाप्रवाहैः कान्तिनिझरैः। उभयतो द्वयोः पार्श्वयोः। ताडनस्य पादाघातस्य दोहदोऽभिलापस्तस्य लोभेन प्रेम्णेति यावत् : रमणीपादाघातेनाशोको विकसति । यथोक्तम्- 'स्त्रीणां स्पर्शात्प्रियङ्गुर्विकसति वकुलो सीधुगण्डपसेकात् पादाघातादशोकस्तिलककुरषको वीक्षणालिङ्गानाभ्याम् । मन्दारो नर्मवाक्यात्पटुमृदुहसनाच्चम्पको वक्त्रवातात् चेतो गीतानमेरुविकसति च पुरो नर्तनात्कणिकारः ॥ इति । मागतानि समायातानि किसलयितानि पल्लवितानि । रक्ताशोकवनानि रक्ताशोकवृक्षनिवहान् । आकर्षयन्तीवानयन्तीव । सकलानां सर्वेषां जीवलोकानां प्राणिनां हृदयानि मनांसि तेषां हठेन सहसा हरणमपसारण तस्य आसमन्तात. घोषणोच्चैराह्वान तथाभूतयेव । वाविशेषानुगताघोपणेत्यर्थः । रशनया मेख- कथाभट्टीया पुष्पसमूह के समान कान्तिवाले अश्व पर जटाओं से युक्त सिंहपर विराजमान पार्वती के समान उपविष्ट, सविलास उरोवध्रा (पायड़ा ) में स्थापित, नूपुर के गम्भीर शब्द को अश्व के कर्णों को श्रवण कराने वाले, बहुत अधिक अलताक से पल्लवित, कुखम से उपरिभाग में पीतवर्ण ऐसे चरणयुगल के फैलने वाले प्रमाप्रवाह से दोनों पार्श्वभागों में पादताडन रूप दोहद के लोभ से आये हुवे पल्लवित रक्ताशोक वृक्षों के समूहों को ही मानों खेंचती हुई, सकल जीव लोक के हृदयों को हठात् हरण करने की घोषणा करनेवाली काची के शब्द से अलंकृत जधनस्थल को धारणा ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १०५ शिक्षानजघनस्थला, धौतधवलनेत्रनिर्मितेन निर्मोकलघुतरेणाप्रपदीनेन कञ्चुकेन तिरोहिततनुलता, छातकञ्चुकान्तरदृश्यमानैराश्यानचन्द. नधवलैरवयवैः स्वच्छसलिलाभ्यन्तरविभाव्यमानमृणालकाण्डेव स. रसी, कुसुम्भरागपाटलं पुलकबन्धचित्रं चण्डातकमन्तःस्फुटं स्फटि. कभूमिरिव रत्ननिधानमादधाना, हारेणामलकीफलनिस्तुलमुक्काफ- অগী: लया। शिक्षानं स्वनत् जघनस्थल जघनप्रदेशो यस्याः सा तया । धौतं क्षालित यद धवलं सितवर्ण नेत्रवसनं तेन निर्मितेन रचितेन निर्मोकवत् सर्पकञ्चुकवल्लघु. तरेणातिलघुना। आप्रपदं प्राप्नोत्याप्रपदीनः पादं यावत्। तेन। यद्वा प्रपदं पादाम्र प्रपदात् आ आप्रपदं तत् व्याप्नोतीति तादृशेन । कञ्चुकेन वस्त्रेण तिराहिता- च्छादिता तनुलता शरीरवल्ली यया सातादृशी। छातः सूक्ष्मः। शछातः" इत्यमरः । छयति स्मेति "छो छेदने” (दि०प० अ०) "गत्यर्था०" (३।४।७२) इति क्तः । कञ्चुको वसनं तस्यान्तरेषु मध्यभागेषु दृश्यमानैर्विलो. क्यमानैः । आश्यानानि ईषच्छुष्काणि यानि चन्दनानि तैर्धवलानि सितानि तैः । अवयवैरङ्गसंस्थानविशेषैः । स्वच्छं निमलं यत्सलिलं जलं तस्याभ्यन्तरे मध्यमभागे विभाव्यमानो ज्ञायमानो मृणालकाण्डो मृणाललता कमलतन्तुरिति भावः । यस्यां सा तादृशी। सरसी बाल्यसरोवर इवेत्युत्प्रेक्षायाम् । कुसुम्भरागेण महारजनवर्णेन । पाटलं रक्तम् । “कुसुम्भं हेमनि महारजने ना कमण्डलौ" इति मेदिनी। पुलक- बन्धेन नानावर्णबिन्दुविन्यासेन चित्रं विचित्रम् । चण्डातकर्धारुकम् । "अर्धारुक वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातकर्मशुकम्" इत्यमरः । स्फटिकभूमिः । - अन्तःस्फुट रत्न- निधानमिव मणिनिधिमिवादधाना धारयन्ती। रत्ननिधानमपि कुलम्भरागेण पा. रागेण पाटलं रक्त पुलकबन्धेन मणिविशेषेण चित्रं चेति ज्ञेयम् । अत्रोपमालङ्कारः । आमलकीफलानीव धात्रीफलानीव निस्तुलानि तुलारहितानि निरुपमानीति भावः। कथाभट्टीया करने वाली, श्वेत वस्त्र से निर्मित सर्प की कञ्चकी के समान सूक्ष्म तथा चरणपर्यन्त लम्बमान कञ्चुक से शरीर को आच्छादित करने वाली, सूक्ष्म कचुक के अन्दर से दिखने वाले तथा कुछ शुष्क चन्दन के समान धवल अपने शरीर के अवयवों से स्वच्छ जल के अन्दर से दृश्यमान मृणाललता से शोभित सरसी ( सरोवर) ·१०६ हर्षचरितम् । [प्रथम- लेन स्फुरितस्थूलग्रहगणशारा,शारदीव श्वेतविरल जलधरपटलावृता द्यौः, कुचपूर्णकलशयोरुपरि रत्नप्रालम्बमालिकामरुणहरितकिरणकि- सलयिनी कस्यापि पुण्यवतो हदप्रवेशवनमालिकामिव बद्धां धार- यन्ती, प्रकोष्ठनिविष्टस्यैकस्य हाटककटकस्य मरकतमकरवेदिकास- नाथस्य हरितीकृतदिगन्ताभिर्मयूखसन्ततिभिः स्थलकमलिनोभिरिव जयश्री मुक्ताफलानि मौक्तिकानि यस्मिन्स तेन हारेण मुक्कामालया। स्फुरिताः प्रदीप्ताः स्थूला ये ग्रहगणा नक्षत्राणि तः शारा विचित्रा। श्वेताः सितवर्णा विरलाः प्रकी- र्णा ये जलधरा मेधास्तेषां पटलानि निवहास्तरावृता व्याप्ता शारदी शरत्कालीना द्यौरिवान्तरिक्षमिव स्थिता। कुचावेव स्तनाव पूर्णकलशौ जलपूर्णघटौ तयोरुपरि रत्नप्रालम्बमालिकां रत्नहारमालाम् । "प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठात्' इत्य- मरः । अरुणा रक्ता हरिता हरिद्वर्णा ये किरणा समयस्तैः किसलयिनी सक्षात पल्लवान् । कस्यापि पुण्यवतः सुकृतवतो जनस्य बद्धा हृदयप्रवेशाय मानसप्रपेशाय वनमालामिव पत्रपुष्पयोजितां खजमिव । अत्रोत्प्रेक्षालद्वारः । धारयन्ती बिभ्रा- णा। प्रकोष्ठे कृपरस्याधोभागे निविष्टो धृतस्तस्य । मरकतमणेर्या मकराकारा मीनाकारा वेदिका रत्नप्रतिष्ठापीठिका सया खनाथस्य सहितस्य हाटककटकल्य सुवर्णवलयस्य हरितीकृता श्यामीकृता दिगन्ता याभिस्तास्ताभिः । मयूखपन्त. तिभिः किरणनिवहै । लक्ष्मीशङ्कया लक्ष्मीसन्देहेन स्थलकमलिनीभिरिव स्थलप- कथाभट्टीया के समान सुन्दर शोभमान, कुसुम्भ के रंग से लाल तथा अनेक वण की बिन्दुओं से विभूषित चण्डातक को रत्ननिधि को स्फटिकभूमि के समान धारण करने वाली, आमलकीफल के समान निरुपम मौतियों के हार से चमकते नक्षत्रों के समान शोभित, तथा छोटे २ श्वेत वर्ण के मेघों से व्याप्त शरत्काल के आकाश के समान स्थित, स्तनरूपी पूर्ण कलशों के ऊपर लाल व हरित किरणों से किस- लय युक्क रत्नों की माला को किसी भाग्यवान् के हृदयप्रवेश के लिये बद्ध की गई वनमाला की तरह धारण करती हुई, मरकत मणियों की मत्स्याकार वेदियों से खचित तथा प्रकोष्ठ में धारित सुवर्णवलय की दिशाओं को हरित करने वाली कान्तियों से लक्ष्मी की भ्रान्ति से स्थल कमलिनियों से मानो अनुगत, अधिक ·उच्छासः ] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १०७ लक्ष्मीशङ्कयानुगम्यमाना, बहलताम्बूलकृष्णिकान्धकारितेनाधरलम्पु. टेन मुखशशिपीतं ससन्ध्यारागं तिमिरमिव वमन्ती, विकलनयनकुवल. यकुतूहलालीनयालिकुलसंहत्या नीलांशुकजालिकयेव निरुद्धार्थवदना, नीलीरागनिहितनीलिम्नाशितिगलशितिना बामश्रवणायिणा दन्तप- त्रेण कालमेघपल्लवेनेव विद्युदिव द्योतमाना, बकुलफलानुकारिणीभि- स्तिभिर्मुक्ताभिः कल्पितेन बालिकायुगलेनाधोमुखेनालेोकजलवर्षिणा जयश्री मिनीभिरिव । अनुगम्यमाना-अनुस्त्रियमाणा। वहलेन पुनःपुनश्चर्विते न ताम्बूलेन नागवल्लीदलेन या कृष्णिका कृष्णवर्णलेखा तयान्धकारितेन सजातान्धकारेण । अधरसम्पुटेन ओष्टपुटेन । मुखमेव तमःपारप्रतिपिपादयिषया शशी चन्द्रस्तेन पीतं गृहीतं सन्ध्यारागेण सायङ्कालोनलौहित्येन सहित ससन्ध्यारागं तिमिरमिवान्धकार- मिव वमन्ती समुद्विरन्ती। विकचे विकसिते नयने एव कुवलये कमले तयोः कुतूह- लात् कौतुकात् आलीना संसक्ता तया भ्रमरमालया। नीलस्य नीलवर्णस्यांशुकल्य वसनस्य किरणस्य वा जालिका निवहस्तया। इवोत्प्रेक्षायाम् । निरुद्धमावृतमध वदनं मुखयल्याः सा। नीलीरागेण नीलरागेण निहितः स्थापितो नीलिमा नीलत्वं यस्मि. स्तेन। शितिगलो नीलकण्ठो महादेवस्तदिव शितिना नीलेन । वाम श्रवर्ण कर्णमा. श्रयतीति तादृशावामकर्णावलम्बिना । दन्तपत्रेण कुन्दपुष्पाकारकवर्णावतंसेन । विद्युत् तडित्। कालमेघस्य श्यामपयोधरस्य पल्लवेनेव पिण्डेनेव । धोतमाना शोभमाना। बकुलफलमनुकुर्वन्तीति तादृशोभिर्वकुलफलसमानाभिः । तिसृभिर्मुक्ताभिर्मुक्ताफलैः कल्पितेन निर्मितेन बालिका कर्णोपवेधेऽलङ्कारस्तस्या युगल युग्मं तेन । अधो- मुखेन नम्रवदनेन । आलोको द्युतिरेव जलं तद्वर्षिणा कान्तिनीरवर्षिगा । कथाभट्टीया ताम्बूल चर्वण से कृष्णता को प्राप्त हुए अधरोंष्ठ द्वारा मुखचन्द्र से पीत तथा सन्ध्याराग युक्त तिमिर को ही मानो निकालती हुई, विकसित नयन रूपी कमल के आनन्द से आने वाली भ्रमरपंक्ति से नीले वस्त्र से ही मानो अपने मुख को आच्छादित करने वाली, नीले रंग से नील वर्ण वाले तथा महादेव के कंठ के समान सुन्दर वामकर्ण मे स्थित कर्णाभरण से कालमेघ से शोभित विद्युत् के समान शोभमान, बकुल ( बोसली ) फल के सदृश तीन मोतियों से निर्मित दो - ·१०७ हर्षचरितम् । [प्रथम- । सिञ्चन्तीवातिकोमले भुजलते, दक्षिणकर्णावतंसितयाकेतकीगर्भ पलाश- लेखया रजनिकजिहालतयेव लावण्यलेभेन लिहामानकपालतया, त. मालश्यामलेन मृगमदामोदनिष्यन्दिना तिलकविन्दुना मुद्रितमिव म. नोभवसर्वस्वं वदनमुद्वहन्ती, ललाटलासकस्य सोमन्तचुम्विनश्चटुला. तिलकमणेरुदश्चता चटुलेनांशुजालेन रक्तांशुकेनेव कृतशिरावगुण्ठना, पृष्ठप्रेसदनादरसंयमनशिथिलजूटिकाबन्धा नीलचामरावचूलिनीव जयश्रीः अतिकोमले सुकुमारे भुजलते हस्तलते सिञ्चतीवाभिपिञ्चतीव । दक्षिणकर्णस्य दक्षि- णश्रवणस्यावतं सिकालङ्कारस्तया,केतकीगर्भस्य केतकीमध्यस्य पालाशोऽभ्यन्तरपने स एव लेखा तया रजनिकरस्य चन्द्रस्य । जिहालतयेव रसनावल्लीव । लावण्य- लोभेन सौन्दर्यलोलुपतया । लिह्यमानमास्वाद्यमानं कपोलतलं गण्डस्थलं यस्याः सा। तमालवत्तापिच्छवत् श्यामलेग श्यामवर्ण । मृगमदः कस्तूरिका तल्यामोद निष्यन्दत इति तादृशेन कस्तूरीगन्धलाविणा । तिलकबिन्दुना वर्तुलाकारतिल- केन मुद्रितमिव सब्जातमुद्रमिव । मनोभवल्य कामस्य सर्वस्वं धनं वदनं मुखमु. द्वहन्ती धारयन्ती। ललाटे भाले लासको नर्सकस्तस्य। सीमन्तचुम्बिनः सीम. न्तावलम्बिनः । चटुलातिलकमलेर्ललाटस्थभूपणविशेषात् । यथोक्तम्- "सुवर्णशृङ्खलाबद्धो नानारत्नौधमण्डितः । ललाटलम्ब्यालङ्कारश्चटुलातिलको मतः ॥ इति । उदश्चतोद्गच्छता । चटुलेन इतस्ततः स्फुरता । अंशुजालेन किरणनिवहेन । रक्ताशुकेनेव रक्तवसनेनेव । कृतं विहितं शिरोऽवगुण्ठनं मस्तकावरणं यया सा । पृष्ठे पाश्चद्भागे प्रेवन् लम्बमानः, अनादरेण संयमनं बन्धनमनादरसंयमनं तेन हेलया बन्धनेन शिथिल श्लथीभूतो जूटिकाबन्धः केशकलापो यस्याः सा। नीलं नीलवर्ण चामरं बालव्यजनमेवावचूलं ध्वजाधोवसनं चिकं वा तदस्यास्तीति ताशीव । कथाभट्टीया वलयों के कान्ति रूपी जल से निम्न भाग में भुजलताओं का अभिषेक करती हुई, दक्षिण कर्णभाग में लम्बमान केवड़े की पंख से लावण्य के लोभ से चन्द्रमा की जिह्वा से ही मानों कपोलतल का चुम्बन कराने वाली, तमाल के समान श्याम कस्तूरी के तिलक बिन्दु से मुद्रित ( मुहर से युक्त ) कामदेव के सर्वस्वभूत मुख HOM ·.. जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । .. चूडामणिमकरिकासनाया मकरकेतुकेतुपताका,कुलदेवतेव चद्रमसः, पुनःसञ्जीवनौषधिरिव पुष्पधनुषः, वेलेव रागसागरस्य,ज्योत्स्नेव यौ. वनचन्द्रोदयस्य, महानदीव रतिरसामृतस्य, कुसुमोद्गतिरिव सुरत- सरोः, बालविद्येव वैदग्धस्य, कौमुदीव कान्तेः, धृतिरिव धैर्यस्य, गुरुशालेव गौरवस्य, बीजभूमिरिव विनयस्थ, गोष्ठीव गुणानाम् , जयश्री चूडायां शिखायां या मणे रत्नस्य मकरिका मोनस्तया सनाथा सहिता । मकरके. तुरनङ्गस्तस्य केतोर्वजस्य पताका वैजयन्ती । चन्द्रमसः शशिनः । कुलदेवतेव कु. लक्रमागतदेवीव । पुष्पधनुषः कामस्य पुनः सञ्जीवनस्य पुनर्जीवनस्यौषधिरिव भेष. जमिव । राग एवं सागरस्तस्य रागसागरस्य रागसमुद्रस्य वेलेव तीरभूरिव । यौ- बनमेव तारुण्यमेव चन्द्रः शशी तस्योदयस्य समभ्युदयस्य ज्योत्स्नेव कान्तिरिख । रतिरसः प्रेमरस एवामृतं सुधा । “पीयूषममृतं सुधा" इत्यमरः । तस्य महानदीव महासरिदिव । सुरतं स्त्राणामन्योन्यस्पर्शविशेषः । सम्प्रयोगो रत रहःशयनं मोहन. मित्यर्थान्तरम् । तदेव तसर्चक्षस्तस्य । कुलमानां पुष्पाणामुद्दतिरिव प्रादुर्भाव इव *वैदग्धस्य चातुर्यस्य बालविद्येवाभिनवा विधेव । बाल्यकालिकोशिक्षेव च । बाल. विधा हि न कञ्चन मुञ्चति । कान्तेषुतेः कौमुदाव ज्योत्स्नेव । तथाविधकान्स्य. तिशयसम्भवात् । धैर्यस्य धीरताया तिरिव सन्तोष इव । उत्कर्ष हवेत्यर्थः । ध्रियते ययेति तिः । गौरवल्य महात्म्यस्य गुरुशालेव गुरुगृहमिव । विनयल्य नम्रतायाः । बीजभूमिरिखोपादानस्थानमिव । गुणानां श्यादिगुणानां गोष्टीव समि- कथामट्टीया को धारण करने वाली, ललाट में नृत्य करने वाले तथा सीमन्तमणि में लम्बमान ललाट के भूषण से निकलते हुवे चञ्चल किरणों से मानो रक्तवस्त्र से ही शिरो भाग में अवगुण्ठन करने वाली, पृष्टभाग पर लम्बमान केशपाश में अलंकृत • अत एव नील चामर रूपी ध्वजा के वस्त्र से ही मानो युक्त तथा चूडामणि में स्थित मकरिका ( सुवर्ण की मछली) से विभूषित कामदेव की पता का स्वरूप, चन्द्रमा की कुलदेवता के समान स्थित, कामदेव की संजीवन औषधि के सदृश, >अनुरागरूप समुद्र की परम अवधि, यौवनरुप चन्द्रोदय की चन्द्रिका, रतिरस की महानदी, संभोगतरु के पुष्पोत्पत्तिरूप, चातुर्य की नवीन विद्या, कान्ति की ।

·हर्षचरितम् । [ प्रथम मनस्वितेव महानुभावतायाः, तृप्तिरिव तारुण्यस्य, कुवलयदलदाम. दीघलोचनया पाटलाधरया कुन्दकुड्मलस्फुटदशनया शिरीषमाला- सुकुमारभुजयुगलया कमलकोमलकरया वकुलसुरभिनिःश्वसितया चम्पकावदातया कुसुममय्येव ताम्बूलकर वाहिन्या महाप्रमाणाजत- रारूढयानुगम्यमाना, कतिपयपरिचारकपरिकरा मालती लम दृश्यत।) जयश्रीः तिरिव । समवाय इवेत्यर्थः। महानुभावताया महाप्रभावतायाः। मनस्वितेव प्रशस्तमनःशालित्वमिव । तारुण्यस्य यौवनय तृतिरिव सन्तोष इव । मालती. मासाद्य तारुण्य सन्तुष्यतीति भावः । कुवलयदलदाम नीलकमलपत्रमाला तद्वद्दीघ आयते लोचने नयने यस्याः सा तया । पाटल: श्वेतरक्तोऽधरोऽधरोष्ठो यस्याः सः तया । कुन्दकुड़मलवन्माध्यवृक्षकोरकवत् स्फुटा व्यक्ता दशना दन्ता यस्याः सा तया। शिरीषमालावत् शिरीषकुसुम श्रेणिवत्सुकुमारं कोमलं भुजयुगलं बायुग्म यस्याः सा तया । "भुजवाहु प्रवेष्टो दोः स्यात्, इत्यमरः । कमलवत्पन्नवत्करी पाणी ययाः सा तया। 'करो वर्षांपले पाणौ रश्मौ प्रत्ययशुण्डयो" इति मेदिनी। बकुलवद्धकुलप्रसनवत मुरभिः सुगन्धं निःश्वसित श्वासो यस्याः सा तया। चम्पक- वत हेमपुष्पकवदवदातोज्ज्वला तया । "चम्पको हेमपुष्पकः” इत्यमरः । कुसुम- मय्येव पुष्पमय्येव । ताम्बूलकर ताम्बूलभाजनं वहतीति तादृशया महाप्रमाणो दीर्घा योऽश्वतरस्तरुणोऽश्वस्तत्रारूढया तोपविष्टया । "वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्च तनु- स्वम्" इति तनुत्वे तरप् प्रत्ययः । तनुत्वं च द्वितीयवयःप्राप्तिः । यद्वा-अश्वतरो गर्दभेनाश्वायां जात इति ज्ञेयम् । अनुगम्यमाना अनुत्रियमाणा । कतिपये नात्यल्पे कथामट्टीया चन्द्रिका, धैर्य के सतोषरूप, गौरव का गृह, विनय की बीजभूमि, गुणों का स्थान, महानुभावता का आधार, तारुण्य की तृप्ति, कुवलय के समान दीर्घ नेत्र वाली तथा रक्त अधर से शोभित कुन्द के समान दन्तवाली एवं शिरीष के समान कोमल भुजाओं से शोभित कमल के समान कोमल हस्तों से युक्त बकुल के. सदृश सुगन्धित निःश्वास वाली चम्पक पुष्प के समान कान्ति से शोभित पुष्प रूप ही मानो स्थित विशाल खच्चर पर विराजमान ताम्बूलवाहिनी से युक्त, कति पय सेवकों से परिवृत, मालती को सावित्री तथा सरस्वती ने देखा)। दूर से ·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । । दूरादेव च धीचप्रेम्णा सरस्वत्या लुण्ठितेव मनोरथैः, आकृष्टेव कुतूहलेन प्रत्युद्गतेवोत्कलिकाभिः, श्रालिङ्गितेवोत्कण्ठया, अन्तःप्रवेशि- तेव हृदयेन, स्नपितेवानन्दाश्रुभिः, विलुप्तेव स्मितेन, वोजितेवो. च्छ्वसितैः, आच्छादितेव चक्षुषा, अभ्यचिंतेव वदनपुण्डरीकेण, स. खोकृतेवाशया सविधमुपययौ। अवतीर्य च तुरगादूरादेवावनतेन मुर्ना प्रणाममकरोत् । मालिङ्गिता च ताभ्यां सविनयमुपाविशत् । जयश्री नातिबहलाश्च परिचारकाः सेवकाः परिकराः सहचरा यस्याः सा तादृशी मालती दधीचदूती समदृश्यत व्यलोक्यत सावित्रीसरस्वतीभ्यामित्यर्थः । दूरादिति-दूरादेवारादेव । दधीचप्रेम्णा दधीचल्नेहेन । सरस्वत्या मनोरथैर. भिलपितैः । लुण्ठितेव हृतेव । कुतूहलेन कौतुकेन । आकृष्टेवाहृतेव । उत्कलि. कोभिः कामजस्मृतिभिः प्रत्युद्गतेव सम्मुख प्रति गतेव । उत्कण्ठया-औत्सुक्येन । आलिङ्गन्तेव समाश्लिष्टेव । हृदयेन मनसा । अन्तःप्रवेशितेवाभ्यन्यरं स्थापितेव । गृहानागतोऽतिथिरपि गृहाभ्यन्तः प्रवेश्यते । आनन्दाश्रुभिरानन्दजन्यनेत्रजलप्रवा- हैः । गृहागतेऽतिथौ मिथ आनन्दाश्रूणि प्रवर्तन्ते । स्मितेन मन्दहासेन विलुप्तेव निमग्नीकृतेव । उच्छ्वसितैनिश्वासपवनैः । वीजितेव-उपवीजितेव कृतव्यजनेति यावत् । चक्षुषा नेत्रेण । आच्छादितेव आवृतेव । वदनमेव पुण्डरीकं वदनपुण्डरीक मुखकललं तेन । अभ्यचितेव पूजितेव । आशया समीहितेन । नानाविधतृष्णया वा सखीकृतेवात्मसहचरीकृतेव सविधं निकटमुपाययौ समागतवती । मालती सरस्व. तीनिकटमाजगामेति भावः । तुरगादश्वात् । अवतीर्यावरुह्य । दूरादेव विप्रकृष्टादेव। अवनतेन नम्रण। मूर्ना शिरसा। प्रणामं नमस्कारमकरोत् व्यतनुत । ताभ्यां सावित्रीसरस्वतीभ्योमालिङ्गिता समाश्लिष्टा च सविनयं सप्रश्रयमुपाविशत स्थि. तनती । सा मालतीति शेषः । ताभ्यां सावित्रीसरस्वतीभ्यां सप्रश्रयं सविनयं स. कथाभट्टीया ही दधीच के प्रम से सरस्वती के मनोरथों से लुण्ठित, कुतूहल से माकृष्ट, उत्क- ण्ठाओं से आलमित, हृदय से अन्तः प्रविष्ट ही मानो, आनन्दाश्रुओं से स्नपित, मन्दहास में निमग्न, निःश्वास से वीजित, नेत्रों से आच्छादित, मुखकमल से पूजित ही मानो स्थित, इच्छाओं से परिपूर्ण मालती सरस्वती के निकट आई। ।

·११२ हर्षचरितम् । [प्रथम- । सप्रश्रयं ताभ्यां सम्भाषिता च पुण्यभाजमात्मानममन्यत । मकथयञ्च धीचसान्दष्टं शिरसि विनिहितेनाञ्जलिना नमस्कारम् । भगृह्णाच्चाका- रतःप्रभृत्यग्राम्यतया तैस्तैरपि पेशलैरालापःसावित्रीसरस्वत्योर्मनसी। क्रमेण चातीते मध्यन्दिनसमये शोणमवतीर्णायां सावित्र्यां स्ना- तुमुरसारितपरिजना साकूता मालती कुसुमप्रस्तरशायिनी समुपसृ. त्य सरस्वतीमावभाषे-'देवि, विशाप्यं नः किञ्चिदस्ति रहसि । अतो- मुहर्तमवधानदानेन प्रसादं क्रियमाणमिच्छामि' इति । सरस्वती तु जयश्री म्भापिता संलपिता । आत्मानं स्वं पुण्यभाज पुण्यवन्तममन्यतामनुत । शिरसि मूनि । निहितेन स्थापितेन । अञ्जलिना पाणिसम्पुटेन दधीचेन कुमारेण सन्दिष्ट कथितं नमस्कार प्रणामं सावित्रीमुदिश्याकथयदुवाच । आकारतोऽवयवसंस्थादि. सौन्दर्याधाकारात् । प्रभृतीत्यव्ययम् । तत आरभ्येत्यर्थः । ग्रामे भवं ग्राम्यं न ग्रा- म्यमग्राम्यं तस्य भावस्तत्ता तयाग्राम्यतया विदग्यतया। तेस्तैः पेशले हारालापैः संलापैरवि सावित्रीसरस्वत्योर्मनसी मानसे । अगृहात्-जग्राह । क्रमेणेति-क्रमेण क्रमशः । मध्यन्दिनसमये मध्याह्नकाले चातीते व्यतीते सति । सावित्र्यां शोणाख्यं नदं स्नातुमवतीर्णायां स्नानाय गतायां सत्याम् । उत्सारितोऽपसारितः परिजनः सेविकावर्गो यया सोत्सारितपरिजनापसारितपरिकरा। साकूता साभिप्राया मालती कुछमप्रस्तरे पुष्पशयने शेते इति कुममशयनशयानां समुपसृत्य निकटमागम्य सरस्वतीमाबभाषे जगादेति हे देवि ! नोऽस्माकं रहस्ये. (कान्ते। किश्चिद् विज्ञाय निवेदनीयमस्ति । अतोऽस्मात्कारणान्मुहर्तमल्पकालमव- धानस्य दानमवधानदानं तेनावधानदानेन विकाव्येण क्रियमाणं विधीयमानं प्रसाद प्रसन्नतामिच्छामि समीहे । एकान्ते किंचिद्वच्मि तदवधानेन विति भावः । कथाभट्टीया मालती ने अश्व से उतर कर दूर से ही नम्रमस्तक से प्रणाम किया। सावित्री तथा सरस्वती से आलिहित मालती विनय सहित बैठ गई। सावित्री व सरस्वती के सविनय प्रश्न से मालती ने अपने आपको पुण्यात्मा समझा। मस्तक पर अञ्जलि रख कर दधीच से संदिष्ट नमस्कार को सावित्री के अर्पण किया। तथा अमाम्य कोमल वार्तालापों से शरीर तथा उन दोनों के चित्तों को वशीभूत किया । क्रम ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । .. दधीचलन्देशाशकिनी किं वक्ष्यतीति स्तनविनिहितवामकरनखकिरण- दन्तुरितमुद्भिद्यमानकुतूहलाकुरनिकरभिव हृदयमुत्तरीयदुक्कू लवल्क- लैकदेशेन सञ्छादयन्ती, गलतावतंसपल्लवेन श्रोतुं श्रवणेनेव धा. वमानेनानवरतश्वाससन्दोहदोलायितां जीविताशामिव समासन्नलता- जयश्रीः दधीचस्य सन्देशस्तमाशङ्कत इति दधीचसन्देशाशङ्किनी दधीचोक्तसंल्लापवितको । सरस्वती तु । इयं मालती किं वक्ष्यतीति किं वदिष्यतीति विचार्य कुसुमशयनीया- दुदगादिति क्रियाकारकसम्बन्धः । कीदृशी सरस्वतो। स्तनयोः कुचयोविनिहितः स्थापितो यो वामकरः सव्यहस्तस्तस्य नखानां किरण रश्मिभिदन्तुरितं निम्नोन्न- तम् । कुचस्थापितसव्यहस्तनखररश्मिनिम्नोन्नतमिति यावत् । उद्भिद्यमानः प्रादु. भूयमाणः कुतूहलाङ्कुराणां कौतुकबीजानां निकरः संघातो यस्य तत् । प्रादुर्भूयमा- णकौतुकाङ्कुरसंघातमिति यावत् । तादृशमिवोत्प्रेक्षालङ्कारः । हृदयं मानसम् । "स्वान्तं हृन्मानसं मनः" इत्यमरः । उत्तरस्मिन् देहे भवमुत्तरीयमुत्तरीयं च तद् दुकूलं च ौमं चेत्युत्तरीयदुकूलं तदेव वल्कर्ल वृक्षत्वक् तस्यैकदेशः प्रान्तभागस्ते- न। उत्तरीयवृक्षत्वक्प्रान्तेनेति यावत् । “संख्यानमुत्तरीयं च" "क्षौमं दुकूलं स्या- तूप इति चामरः । संछादयन्ती पिदधती । गलता पतता। अवतंसपल्लवेन कर्णा- भरणकिसलयेन । श्रोतुं दधीचवृत्तं समाकर्णयितुं धावमानेन त्वरितं गच्छता श्रव- णेनेव कर्णेन्द्रियेणेव । अनवरतं निरन्तरं यः श्वाससंदोहो निःश्वासनिवहस्तेन दोलायितां दोलामिवाचरितां प्रेशन्तीमित्यर्थः । अजस्त्रनिश्वासनिवप्रेसन्तीमिति यावत् । जीविताशामिव जीवनाशामिव । समासन्ना समीपस्था या लता वल्ली कथाभट्टीया से मध्याह्न के व्यतीत होने पर तथा स्नान करने के लिये सावित्री के शोणनद में प्रवेश करने पर परिजन को हठा कर मालती ने साभिप्राय वचन पुष्पशय्या में लेटी सरस्वती को कहा । देवि ? मुझे एकान्त में कुछ निवेदन करना है अतः थोड़ी देर मेरी तरफ अवधान देने का अनुप्रह करो यह मेरी इच्छा है। दधीच के संदेश की आशङ्का करने वाली, तथा “मालती क्या कहेगी। इस आशङ्का से -स्तन पर स्थापित वाम हस्तके नखकिरणों से व्याप्त तथा उत्पन्न हुवे कौतुक से आप्लावित हृदय को अपने दुकूल के प्रान्त से आच्छन्न करती हुई, वाताश्रवण ·हषचरितम् । [प्रथम- मवलम्बमाना, समुत्फुल्लस्य मुखशशिनो लावण्यप्रवाहेण शृङ्गार. रसेनेव प्लावयन्ती जीवलोकम् , शयनकुसुमपरिमललग्नमधुकरक- दम्बकैर्मदनानलदाहश्यामलेमनोरथैरिव निगत्य मुर्तरुत्क्षिप्यमाणा, कुसुमशयनीयात्स्मरशरमंज्वरिणी, मन्दं मन्दमुद्गात् । 'उपांशु क- थय' इति कपोलतलप्रतिबिम्बितां लज्जयेव कर्णमूलं मालती प्रवेश- जयश्रीः ताम् । समीपस्थवल्लीमिवेति यावत् । अवलम्बमाना समाश्रयन्ती । समुत्फुल्लस्य विकसितस्य मुखशशिनो वदनचन्द्रस्य लावण्यस्य प्रवाहस्तेन लावण्यप्रवाहेण सौ. न्दर्यनिझरेण । शृङ्गारश्वासौ रसश्च शृङ्गाररसस्तेन शृङ्गाराख्यरसेन उज्ज्वलरसेनेति भावः । इवोत्प्रेक्षायाम् । जीवलोकं प्राणिनिवहम् । प्लावयन्ती थालयन्ती । शयने तल्पे यानि कुसुमानि प्रसूनानि तेषां परिमलेन गन्धेन लग्नाः संसक्तास्तै- स्तथोक्तः । तल्पप्रसूनगन्धसंसक्तैरिति यावत् । मधुकराणां भ्रमराणां कदम्बकानि निवहास्तेर्भमरनिवडैरिति यावत् । मदनानलेन कामामिना यो दाहो ज्वालनं तेन श्यामले श्यामवर्णः। कामाग्निसन्तापश्यामीभूतैरिति यावत् । भूतैरिव देहधा- रिभिरिव । मनोरथैरभिलपितैः । निर्गत्य निर्गम्य । उत्क्षिप्यमाणा-उत्तोल्यमा. ना । स्मरस्य कामस्य शरैर्वाणैः संज्वरः सन्तापोऽस्त्यस्या इति स्मरशरसंज्वरिणी कामवाणसंतप्तेति यावत् । कुसुमानां प्रसूनाना शयनीयं तल्पं तस्मात् पुष्पत- ल्पात् । मन्द मन्दं शनैरुदगादुत्तस्थौ। उपांशु सुगुप्तं कथय वदेति कपोलतले गण्डपालिप्रदेशे । प्रतिबिम्बितां प्रतिफलिता मालती लज्जयेव ब्रीडयेव कर्णमूल' कथाभट्टीया के लिये दौड़ते हुवे कर्ण ( कान ) के समान गिरते हुवे कर्ण के किसलय से निर- न्तर श्वास की वृद्धि से चञ्चल जीवन की आशा की तरह समीपस्थित लता को भवलम्बित करती हुई, विकसित मुखचन्द्र के लावण्यरस से शृङ्गाररस के सदृश जीवलोक को आप्लावित करती हुई, पुष्पशय्या के गन्ध से लग्न हुए भ्रमर- समूहों से मदन की अग्नि से कृष्ण वर्ण वाले मूर्तिमान् मनोरथों से ही मानो हृदय से निकल कर उठाई गई, कामज्वर से व्याप्त सरस्वती ने पुष्पशय्या से धीरे धीरे उत्थान किया। "एकान्त में गुप्तरूप कहना" इस कारण से कपोक ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । यन्ती मधुरया गिरा सुधीरमुवाच-'सखि मालति, किमर्थमेवमभि- दधासि । काहमवधानदानस्य शरीरस्य प्राणानां वा। सर्वस्याप्रा. थितोऽपि प्रभवत्येवातिवेलं चक्षुष्यो जनः । सा न काचिद्या न भवसि मे स्वसा सखी प्रणयिनी प्राणसमा च । नियुज्यतां यावतः कार्यस्य क्षम क्षोदीयसो गरीयसो वा शरीरकमिदम् । अनवस्करमाश्रवं मे त्वयि हृदयम् । प्रीत्या प्रतिसरा विधेयास्मि ते। व्यावृणु वरवणिनि, जयश्रीः श्रोत्रमूलम् । प्रवेशयन्ती निदधती। मधुरया मनोरमया गिरा वाण्या सुधीरं सधै- यमुवाच जगाद सरस्वतीति शेपः । हे सखि मालति! एवमनेन प्रकारेण किमर्थ. मभिदधासि कथयसि । अवधानदानस्य चित्तैकाग्यदानस्य, शरीरस्य वपुषः, प्रा. णानां वा स्वामिनी । अहं का । नैतानि ममायत्तानि सर्वाणि तवैवेति सारल्य थोतितम् । सर्वस्य प्राणशरीरादेः । चक्षुष्योऽनुकूलो जनः । अतिवेलमतिमात्रम् । अप्रार्थितोऽप्यकृतप्रार्थनोऽपि । अनुक्तोऽपीति यावत् । प्रभवति प्रभुभवति । अधि- क्रियत इति भावः । सा त्वं या काचित्स्सी नास्ति । यो स्त्री मे मम स्वसा भगि- नी, सखी मित्रम् , प्रणयिनी प्रिया, प्राणसमा जीवनसमा च न भवसि न जाय- से । सर्वं त्वमेवेति भावः । अतिशयेन क्षुद्रं क्षोदीयस्तस्य क्षोदीयसः क्षुद्रतरस्य स्वल्पस्येति यावत् । अतिशयेन गुरुगरीयस्तस्य महतो वा यावतः सर्वस्य वा कार्यस्य कर्मणः क्षमं योग्यम् । इदं शरीरकं क्षुद्रं वपुर्नियुज्यतां कार्यऽधिक्रियताम् । मे मम हृदयं मानसं त्वयि भवत्या अनवस्करमपनीतमलं निर्मलमिति यावत् । "निणिक्तं शोधितं मृष्टं निःशोध्यमनवस्करम्" इत्यमरः । आश्रवं वचने स्थित- म् । “वचने स्थित आश्रवः" इत्यमरः। प्रीत्या प्रेम्णा प्रतिसरा नियोज्या । "भवेत्प्रतिसरो मन्त्रभेदे । आरक्षे करसूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गकः” इति मे- कथाभट्टीया तल में प्रतिबिम्बित मालती से लज्जा से ही मानो कर्णमूल में प्रविष्ट करती हुई सरस्वती मधुर वाणी से बोली । हे सखि मालति । इस प्रकार क्यों कहती है । मैं अवधान देने वाली कौन हूं । शरीर वा प्राण की स्वामिनी तू ही है। बन्धु. जन बिना प्रार्थना के सब का स्वामी होता है। एसा कोई बन्धु नही है कि जो तुम न हो । अर्थात् तुम मेरी भगिनी, सखी, प्रेमपात्र तथा प्राणसम हो । अति- ·हर्षचरितम् । [प्रथम- - विवक्षितम्' इति । सा त्ववादीत्-'देवि, जानास्येव माधुयं विषया- गाम् , लोलुपतां चेन्द्रियग्रामस्थ, उन्मादितां च नवयौवनस्य, पारि- प्लवतां च मनसः। प्रख्यातैव मन्मथस्य दुर्निवारता । अतो न मामु- पालम्भेनोपस्थातुमर्हसि । न च बालिशता चपलता चारणता वा वा- चालतायाः कारणम् । नकिञ्चिन्न कारयत्यसाधरणा स्वामिभक्तिः। सा जयश्री दिनी । ते तव विधेया वश्यास्मि । वरवर्णोऽस्त्यस्या इति वरवर्णिनी तत्सम्बुदौ हे वरवणिनि ! वरारोहे ! "वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवणिनी" इत्यमरः । वि- वक्षितं वक्तुमिष्टं वक्तव्यं व्यावृणु वर्णय । इति सरस्वत्युवाचेति सम्बन्धः । सा विति-सा मालती त्ववादीदुवाच । विषयाणां चन्द्रचन्दनवनितामा- ल्यादीनामुपभोग्यानां माधुर्य मनोहारित्वम् , इन्द्रियग्रामस्येन्द्रियनिवहस्य लो लुपतां सामिलापत्वम् , नवं च तत् यौवनं च नवयौवनं तस्य नवयौवनस्य नवी. नतारुण्यस्य चोन्मादितामुन्मादकारित्वम् । मनसश्चित्तस्य पारिप्लवतां तरलताम् । "चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्ल" इत्यमरः । जानाख्येव वेत्स्येव । मनो म. नातीति मन्मथस्तस्य कामस्य दुर्निवारता दुर्बाध्यता । प्रख्यातैव प्रसिदैव । अतोऽस्मात्कारणात् । मां मालतीम् । उपालम्भेन सनिन्दपरिभाषणेन । नोप- स्थातुं ग्रहीतुमर्हसि समर्थयसे । बालिशता मूर्खता, चपलता चञ्चलता, चारणता बन्दिजनता धूर्तता वा । वाचलताया मम मुखरताया न कारणं निदानम् । मम वाचालत्वे बालिशतादयो न निमित्तमिति । असाधारणानन्यसदृशी विशिष्टेति यावत् । स्वामिभक्तिः प्रभुसेवा किनिन्न कारयति इति न किन्तु सर्वमेव कार- कथामट्टीया स्वल्प वा अति गुरु किसी भी कार्य के योग्य इस शरीर को आज्ञा दीजिये। निमल मेरा हृदय तेरी भाज्ञा में स्थित है। प्रीति से मैं तेरी आज्ञाकारिणी हूं। हे वरवर्णिनि ! जो मन में हो सोही प्रकाशित करो। मालती कहने लगी कि देवि! चन्द्रपुष्प आदि पदार्थों को मधुरता को तथा इन्द्रियों की लोलुपता को, नवयौवन की उन्मादिता को, एवं मन की चचलता को तुम जानती ही हो । कामदेव को प्रबलता प्रसिद्ध ही है । अतः मुझे उपालम्भ मत देना । मूर्खता, चप- लता वा स्तुतिकारिता, मेरी वाचालता का कारण नहीं है । असाधारण खामिभक्ति ।

·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ११७ त्वं देवि, यदैव दृष्टासि देवेन तत एवारभ्यास्य कामो गुरुः, चन्द्रमा जीवितेशः, मलयमरुदुच्छासहेतुः भाधयोऽन्तरङ्गस्थानेषु, सन्तापः परमसुहृत् , प्रजागर भाप्तः, मनोरथाः सर्वगताः, निश्वासा विग्रहा. ग्रेसराः, मृत्युः पाश्र्ववर्ती, रणरणकःसञ्चारकः, सङ्कल्पा बुद्ध्युपदेश- जयश्रीः यति । हे देवि ! सा दिव्यरूपसम्पन्ना त्वं सरस्वती। यदैव देवेन दधीचेन मम प्रभुणा । दृष्टासि विलोकितासि । तत एवारभ्य तवधिमादाय । "देवी देवेन इति पदद्वयं द्वयोः समानतामभिव्यनक्कि । कामो मदनो गुरुरुपदेष्टा, उपाध्यायश्च ! तद्वशतित्वात्तस्य । यश्च राजा तस्य गुरुरवश्यं भवति । चन्द्रमाः शशी जावि. तस्य जीवनस्येशः स्वामी । शिशिरतया मदनदाहशमनहेतुत्वात् । जीवितेशा मृत्युश्च । चन्द्रो हि समुहीपकत्वान्मुत्युरेव । राजपक्षे-जीवितेशः कश्चित्पुरोहिता. ग्रेसरः । मलयमरुन्मलयानिलः । अच्छवसनमुच्छ्वासस्तन हेतरुच्छ्वासहेतुः श्वास- मिमित्तम् । अथ च श्वासोत्क्रमणे हेतुः । राजपक्षे सचिवादिर्जनः श्वासकारणं म. वति आधयो मानसव्यथाः । अङ्गस्यान्त इत्यन्तरङ्गम् , अन्तरङ्ग यानि स्थानानि तेषु तथोक्तेषु । शरीरान्तः प्रान्तेषु इति यावत् । इतरत्र राजपक्षे-अन्तरङ्गस्था. नेपु विश्वस्तजनाधिकारेषु । सन्तापः कामजः परमसुलत्परं मित्रम् । पर प्रकृ. ष्टम् । असुहृत् प्राणहारकः । अन्यत्र परमसुहृत् परममित्रम् । प्रजागरः प्रबोधः । आप्तो हितैषी । प्रजागर मात: प्रासः । स दधीचा जागत्येव न शेते कामातु. स्या । मनोरथा अभिलषितानि । सर्वगताः सर्वत्र गामिनः । यद्वा सर्वगता ना नाविधाः । राज्ञश्वारा अपि सर्वत्र गच्छन्ति । मिश्वासाः श्वासपवनाः। विग्रहस्य शरीरस्याग्रेसरा अग्रगामिनः । शरीरव्यापिन इति यावत् । दीघ निश्वासितीति भावः । राजपक्षे-भटा अपि समराग्रेसरा जायन्ते । मृत्युः कालः पार्श्ववर्ती निकटवर्ती । राज्ञोऽपि निकटे मृत्युस्तिष्ठत्येव । रणरणकः उत्कण्ठाविशेषः । अर. सिकृतं दुःखमित्यर्थः । सञ्चारकः प्रेरकः । एकत्र स्थितं वस्तु परत्र सञ्चारयतीतिल कथाभट्टीया क्या नहीं कराती । हे देवि ? जिस दिन से तुमको देखी है उसी दिन से हमारे स्वामी का कामदेव गुरु है, चन्द्रमा जीवन का स्वामी है, मलयाचल का पवन जीवन का कारण है। अन्तरा (गुप्त) स्थानों में मानसिक व्यथा है। संताप परम- ·हर्षचरितम् । [प्रथम- वृद्धाः। किं वा विज्ञापयामि । अनुरूपो देव्या इत्यात्मसम्भावना,शील. वानिति प्रक्रमविरुद्धम् , धीर इत्यवस्थाविपरीतम् , सुभग इति त्वदा- यत्तम, स्थिरप्रीतिरिति निपुणापक्षेपः, जानाति सेवितुमित्यस्वामि. भावाचितम् , इच्छति दालभावमाप्रणात्कर्तुमिति धूर्तालापः, भवन- जयश्री सञ्चारकः प्रचारकः । राजपक्षे लञ्चारको दूतविशेष: । द्विविधा हि राज्ञाचारा:- संस्थाः, सञ्चारकाच, सङ्कल्पा मानसकर्माणि विचारा इति यावत । बुद्धयै य उप- देशस्तत्र वृद्धा बुद्धयुपदेशवृद्धा मतिशिक्षामहान्तः । राजनिकटेऽपि वृद्धाः स्थविराः समुपदिशन्ति । किमधिकं वा विज्ञापयामि निवेदयामि । देव्याः सरस्वत्याः । अनुरूपोऽनुकूलः स दधीच इत्यात्मनः स्वस्य सम्भाववना संमानना । स्वकीय- गौरवं स्वेनैव जनेन क्रियत इति नोचितमिति भावः । शीलोऽस्यास्तीति शीलवान सुशीलो दधीच इति प्रक्रमस्य प्रस्तुतस्य विरुद्ध प्रतिकूलम् । प्रस्तुतविरोधीति यावत् । स धीरे धीरतायुक्त इति, अवस्थाविपरीतं घिरहिदशाप्रतिकूलम् । अधुना दधीचस्याधैर्यादिति भावः । स भगः सुन्दर इति कथनं त्वदायत्तं तवा- धीनम् । त्वं यदि तं सुन्दरमपि तादृशं न मन्येथाः, तदा स कथं सुन्दरो मन्येत । अतः स सुन्दर इत्यहं न शक्नोमि वक्तुम् । स्थिरा निश्चला प्रीतिः स्नेहो यस्य स इति स्थिरप्रीनिनिश्चलस्नेहः स दधीच इति वाक्ये निपुणत्योपक्षेपो निपुणो- पक्षेपो बुद्धिमत्प्रक्रमः । सेवितुं पस्चिरितुं प्रणयेनानुगन्तुमित्यर्थः । जानाति त्ति । इत्यस्वामिभावस्योचितं स्वामिभावानुपयुक्तम् । नहि सेवकान् स्वामिनः सेवन्ते । स च भवत्याः स्वामीति तदुक्तमनुपयुक्तम् । आमरणान्मृत्युपर्यन्तम् । दासमावं दास्यं कर्तुं विहितुमिच्छति समीहते । इति धूर्तालापः प्रतारणावच. कथामट्टीया मित्र है । जागरण आप्त पुरुष है । नानाप्रकार के मनोरथ है। निश्वास सब शरीर में व्याप्त है । मृत्यु समीपस्थित है, उत्कण्ठा प्रेरक है। संकल्प ( मानसिक विचार ) बुद्धि के उपदेशक है। मैं क्या निवेदन करूं। दधीच आप के योग्य है यह कहना आत्मश्लाघा करना है। वह सुशील है यह कथन प्रस्तुत विषय के प्रति कूल है । वह धीर है यह कथन भी उसकी अवस्था के प्रतिकूल है। वह सुन्दर है यह कथन तेर अधीन है। उसकी प्रीति स्थिर रहती है यह चतुर पुरुष कह ।

·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ११8 स्वामिनी भवसीत्युपप्रलोभनम् , पुण्यभागिनी भजति भर्तारं तादृ. शमिति स्वामिपक्षपातः, त्वं तस्य मृत्युरित्यप्रियम् , अगुणज्ञासीत्य- धिक्षेपः, स्वप्नेऽस्य बहुशः कृतप्रसादासोत्यसाक्षिकम् , प्राणरक्षार्थ. मर्थयत इति कातरता, तत्रागम्यतामित्याज्ञा, वारितोऽपि बलादाग- च्छतीति परिभवः । तदेवमगोचरे गिरामसीति श्रुत्वा देवी प्रमाणम्' जयश्री नम् । धूर्ता हि स्वकार्यसाधनायैवं ब्रुवते । भवनस्वामिनी गृहस्वामिनी भव. सि । इत्युपप्रलोभनं लोभप्रकटनम् । पुण्यभागिनी पुण्यवती स्त्री तादृशं दधीचस. दृर्श भर्तारं स्वामिने भजति प्राप्नोतीत्यर्थः । इति स्वामिनि दधीचे पक्षपातःस्ने- हातिरेकः । त्वं सरस्वती । तस्य दधीचस्य मृत्युः काल इति कथनमप्रियमशुभम् । स्वां विना स मरिष्यतीति वचनमप्रियमित्यर्थः । अगुणज्ञा गुणानामनभिज्ञा। इत्य. धिक्षेपस्तव तिरस्कारः। अस्य दधीचल्य स्वप्ने बहुशोऽनेकवारं कृतो विहितः प्रसादः स्वदर्शनेनानुग्रहो यया सा विहितदर्शनानुग्रहेति यावत् । त्वमसीति वचन. मसाक्षिकं साक्षिशून्यम् । स्वप्नेऽपि दधीचस्त्वामेव पश्यतीत्यर्थः। प्राणरक्षार्थं स्व. जीवनार्थम् । अर्थयते याचते स इति कातरता भीरुत्वम् । तत्र दधीचनिकटे । आगम्यतामित्याज्ञा-आदेश इति । त्वया वारितोऽपि बलात्प्रसह्य । आगच्छती. ति समायतीति परिभवस्तिरस्कारो दधीचल्य। तदेवमनेन प्रकारेण गिरां वाचामगो. चरेऽविषयेऽसीति श्रुत्वा समाकये देवी सरस्वती प्रमाणं निश्चयकी । इत्यभिधाय कथामट्टीया सकते हैं। वह प्रणय की सेवा करना जानता है यह कथन स्वामिभाव के उचित नही है। वह जीवनपर्यन्त आपका दासत्व स्वीकार करना चाहता है यह धूर्तता का कथन है। तू गृह की स्वामिनी बन जावेगी यह कथन ललचाने वाला है। वैसे भर्ता को पुण्यात्मा प्राप्त करती है यह कथन अपने स्वामी का पक्षपात करना है तेरे विना उसकी मृत्यु है यह कथन अशुभ है। तू गुणज्ञ नही है यह कहना तेरा तिरस्कार करना है। स्वप्न में भी इसने तुमको ही प्रसन्न किया है इस कथन का कोई साक्षी नही है । अपने जीवन के लिये तुमको चाहता है इससे कातरता जानी जाती है। वहां चलै यह कथन आज्ञा के समान हैं। तेरे निषेध करने पर भी वह बलात् आवेगा यह कथन दधीच का निन्दक है। इस प्रकार यह विषय ·१२० हर्षचरितम् । [प्रथम- । इत्यभिधाय तूष्णीमभूत् । अथ सरस्वती प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा प्रत्यवादीत्-'अयि, न शक्नोमि बहु भाषितुम् । एषास्मि ते स्मितवादिनि वचसि स्थिता । गृह्यन्ताममी प्राणा इति। मालती तु 'यदशापयस्यतिप्रसादः" इति व्याहत्य प्रहर्षपरवशा प्रणम्य प्रजविना तुरगेण ततार शोणम् । अगाय दधाचमानेतुंच्यवनाश्रमपदम्।इतरातु सखीस्नेहेन सावित्रीमपिविदि. जयश्री कथयिन्वा मालती तूष्णीमभूत् जोपमाससाद । मथेति-अथ मालतीकथनानन्तरम् । सरस्वती देवी। प्रीत्या प्रेम्णा विस्फा- रित विकसितं तेन प्रेमविकसितेनेति भावः । वक्षुपा नयनेन प्रत्यवादीत् प्रत्युवाच। मालति ! न शक्नोमि न समर्थास्मि बहु भाषितुं वदितुम् । स्मितं यथा स्यात्तथा वदताति स्मितवादिनी तत्सम्बुद्धौ हे स्मितवादिनि मन्दहासभापिणि ! एपाहं ते तव वचसि धचने स्थितास्मि । तव कथमं करिष्यामीति भावः । अमी प्राणा गृह्यन्तां त्वदायत्तीक्रियन्ताम् । इति प्रत्यवादीदिति सम्बन्धः । मालती तु दधीचदूती तु । अतिप्रसादोऽनुग्रहः । यदाज्ञापयसि यत्समादिशसि इति व्याहत्या कथयित्वा । प्रहणानन्देन परवशा परायता । आनन्दपराधीनेति धावत । प्रणम्य नमस्कृत्य । प्रजविना गवता। सुरगणाश्वेन शोणं नई सतारोत्तीर्णा । दधीचं कुमारमानेतुं सरस्वतीनिकटे प्रापयितुं च्यवनाश्रमपदं च्यवनमुनेराश्रमस्थानमगाज. कथामट्टीया वाचालीत है। मैं क्या कहूं तू ही इसमें निश्चय कर सकती है। यह कह कर मालती चुप हो गई। इसके अनन्तर प्रेम से विकसित नेत्र वाली सरस्वती ने प्रत्युत्तर दिया कि मैं अधिक नहीं कह सकती। हे स्मितवादिनि ! तेरे कथन को मैं स्वीकार करती हूं। इन प्राणों को स्वीकृत करो । "जो तुम कहती हो यह तुह्मारी कृपा है" यह कह कर मालती हर्षित होकर प्रणाम करके अतिवेग वाले घोड़े से शोणनद को तैर गई। और दधीच को लाने के लिये च्यवन के आश्रम को पहुंची। सरस्वती ने सखीस्नेह सावित्री को भी यह सूचना दे दी। उस्क- ण्ठित तथा क्लान्तचित्त से कल्प के समान किसी प्रकार से दिन को व्यतीत किया। सूर्य के अस्त होने पर तथा अन्धकार के व्याप्त होने पर, हासयुक्त ही ·उच्छ्वासः] : जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १२१ तवृत्तान्तामकरोत् । उत्कण्ठाभारभृता च ताम्यता चेतसा कल्पायितं कथकथमपि दिवसशेषमनैषीत, अस्तमुपगतवति,भगवति गभस्तिमति, स्तिमिततरमवतरति तमास,प्रहसितामिव सितां दिशं पौरन्दी दरी- मिव केसरिणि मुञ्चति चन्द्रमसि,सरस्वती शुचिनिचीनांशुकसुकुमारे तरङ्गिणि दुगूलकामले शयन इव शोणसैकते समुपविष्टा, स्वप्नकृत- जयश्री गाम । “पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माद्धिवस्तुपु” इत्यमरः । इतरा तु सरस्वती तु सख्याः स्नेहः सखीस्नेहस्तेन वयस्याप्रणयेन । सावित्रीमपि।विदितो ज्ञातो वृत्तान्तो यया सा विदितवृत्तान्ता ज्ञातोदन्ता ताम् । अकरोच्चकार । उत्कण्ठाया उत्सुकताया भार उत्कण्ठाभारस्तं बिभर्तीति उत्कण्ठाभारभृत्तेन समुत्सुकताभार- धारकेण । अत एच ताम्यता क्लिषयता च चेतसा मानसेन कल्पायित कल्प इवाचरितवान् कल्पायितं श्वेतवराहादिकल्पवदूदी ब्रह्मणो दिनमिवेति यावत् । "कल्पः शास्त्रे विधौ न्याये संवते ब्रह्मणो दिने" इत्यमरः । कथं कथमपि केनापि प्रकारेण । दिवसस्य दिनस्य शेषमवशिष्टभागमनैषीत् यापयामास । भगवति ऐश्वर्या दिमति किरणमालिनि “गभस्तिघृणिरश्मयः” इत्यमरः । सूर्य इत्यर्थः । अस्तमस्ताचलमुपगतवति प्राप्तवति सांत । तमस्यन्धकारे। स्तिमिततरं तरलत. रम् । "स्तिमितस्तरले क्लिन्ने” इति रुद्रः । अवतरति सति व्याप्नुवति सति चन्द्रमसि शशिनि । प्रहसितामिव जातहासामिव । सितां शुभ्रवर्णाम् । पुरन्दर- स्यैषा पौरन्दरी तामैन्द्रीम् । पूर्वामित्यर्थः । दिशं काष्ठाम् । केसरिणि सिंहे दरी- मिव गुहामिव मुञ्चति सति त्यजति सति । अत्रोपमालङ्कारः । सरस्वती प्रतिपा- लायमासेति क्रियाकारकसम्बन्धः । सरस्वती देवी। शुचिनि शुद्ध निर्मक इति यावत् । चीनांशुकवत्सुकुमारं तस्मिन चीनांशुकयुकुमारे चीनदेशीयसूक्ष्मवस्त्रवत्को. मले । तरङ्गाः सन्त्यस्येति तन्न तरङ्गिणि तरङ्गरेखाराजिते भङ्गियुक्त इति यावत् । दुकूलेनोत्तरीयवसनेन कोमले सुकुमारे। शोणसकते शोणनदस्य सिकतामयतीरे शयम इव तल्प इव समुपविष्टोपस्थिता । स्वप्ने कृता विहिता या प्रार्थना त्यां कथामट्टीया मानो स्थित श्वेतवर्णवाली पूर्वदिशा के गुहा को सिंह के समान त्यागने पर, स्वच्छ चीनांशुक के समान कोमल एवं तरङ्गिणी शोणनद की बालकामय भूमि में + ·१२२ हर्षचरितम् । [प्रथम- । प्रार्थनापादपतनलग्नांधीचचरणनखचन्द्रिकामिव ललाटिकां दधाना, गण्डस्थलादर्शप्रतिविम्बितेन 'चारुहासिनि, अयमसावाहतो हृदयद्- यितो जनः" इति श्रवणसमीपवतिना निवेद्यमानमदनसन्देशेवेन्दुना, विकीर्यमाणनखकिरणचक्रवालेन बालव्यजनीकृतचन्द्रकलाकलापेनेव करेण वीजयन्ती स्वेदिनं कपोलपट्टम् , 'अत्र दधीचादृते न केनचित्प्र- जयश्री यत्पादपतनं चरणपतनं तेन लग्ना ताम् । स्वप्नसमयविहितयाचनाचरणपतनसंस- कामिति यावत् । दधीचस्य कुमारस्य चरणयोः पादयोर्नखा नखरास्तेषां चन्द्रि का कान्तिस्तामिव । अत्रोत्प्रेक्षा । ललाटिकां निटिलतटालद्वारम् । दधाना बिभ्राणा । गण्डयोः कपोलयोः स्थले एवादस्तित्र प्रतिविम्बितः प्रतिफलितप्रति. मस्तेन । कपोलप्रान्तदर्पणप्रतिफलितप्रतिमेनेति यावत् । चारु रम्यो हासोऽस्याः अस्तीति तच्छीला चारहासिनी तत्सम्बुद्धौ । मनोहरस्मिते ! । अयमसौ हृदय. दयितो मानसप्रियः जनः । आहत मानीतः । इति श्रवणयोः कर्णयोः समीपे वर्तते इति श्रवणसमीपवर्ती तेन । कर्णनिकटवर्तिना । इन्दुना चन्द्रमला । मद- नस्य सन्देशो मदनसन्देशः । निवेद्यमानः कथ्यमानो मदनसन्देशो मन्मथवाचिक यस्याः सा ताशीध । कथ्यमानमन्मथवाचिकेयेति यावत् । विकीर्यमाणं विक्षि. प्यमाणं नखकिरणानां करसहाशूनां चक्रवाल समूहो यस्मात्स तेन तथोक्तेन । विक्षिप्यमाणकररुहांशुसमूहेनेति यावत् । बालव्यजनीकृतश्चामरीकृतश्चन्द्रकलानां शशिरश्मीनां कलापो निवहां येन स तेन तथोक्तेन चामरीकृतशशिरश्मिनिवहेनेति यावत् । इवानोत्प्रेक्षायाम् । करेण हस्तेन । स्वेदोख्यास्तीति स्वेदी तं स्पेदिन धर्मजलाविलं कपोलप गण्डपालि वीजयन्ती वायुं चालयन्ती। अत्र स्तनमध्ये कथामट्टीया शय्या के समान समुपस्थित, स्वप्न के पादपतन से लम दधीच के चरणनखों की चन्द्रिका के समान ललाट में भूषण को धारण करने वाली, कपोलरूपी आदर्श में प्रतिबिम्बित अतएव कर्ण के निकटवर्ती चन्द्रमाद्वारा "अविचारुहसिते ! यह तुमारा प्रियतम भा गया है। इस मदन के संदेश को प्राप्त होने वाली, चन्द्रमा की किरणों के चामर के समान स्थित नख किरणों द्वारा शोभित हस्त से कपोल के स्वेद मिटाने के लिये वायुचालन करती हुई, "इस हृदय में दधीच के ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १२३ . वेष्टव्यम्' इति तिरश्चीनं चित्तभुवा पातितां विलासवेत्रलतामिव बालमृणालिकामधिस्तनं स्तनयन्ती कथमपि हृदयेन वहन्ती प्रतिपा- लयामास । आसीञ्चास्या मनसि-'अहमपि नाम सरस्वती यत्रामुना मनोजन्मना जघन्येव परवशीकृता । तत्र का गणनेतरासु तपस्विनी- प्वतितरलासु तरुणीषु' इति । भाजगाम च मधुमास इव सुरभिगन्धवहः, हंस इव कृतमृणाल. जयश्रीः दधीचाहते दधीचं विना न केनचित्प्रवेष्टव्यं न गन्तव्यमिति तिरश्चीनं तिर्यक् यथा तथा चित्तभुवा कामेन पातितां स्थापितां विलासस्य क्रीडाया घेत्रलता वेत्रयष्टि- स्ता विलासवेत्रलतां क्रोडावेत्रलतां क्रीडावेत्रयष्टिमिवेति यावत् । बाला चासो मृणालिका च बालमृणाणिका तां नवीनबिसतन्तुमालाम् । स्तनयोरधि इत्यधि. स्तनं कुचयोपरि। विमक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। स्तनयन्ती कलयन्ती। स्तनिः शब्दार्थश्चौरादिको धातुः । कथं कथमपि केनापि प्रकारेण हृदयेन मनसा वहन्ती धारयन्ती। प्रतिपालयामास प्रतीक्षते स्म । दधीचमिति शेपः । अस्याः सर. स्वत्या मनसि चासीदयं विचारः । बभूवेति भावः । अहमपि दिव्यप्रभावापि । सरस्वती शारदा । नाम यत्र अमुनानेन मनोजन्मना कामेन । जघन्येव क्षुदेव । परवशीकृता परायत्तीकृता दधीचाधीनीकृतेति यावत् । तत्र मदने । इतरास्वन्यासु तपस्विनीषुवराकीपु । अतितरलासु चञ्चलाउ । तरुणीषु युवतिषु का गणना को विवेकः । यत्राह सरस्वत्येव कामपरवशीभूत्ता तत्रान्यासां तरुणीना का कथा । ताः कामसन्तप्ता भवेयुरेवेति नाश्चर्यम् । अथ दधीचागमं प्रस्तौति-मजगामेत्यादिना । मालतीसहचरा दधीच कथाभट्टीया अलावा अन्य किसी का प्रवेश नहीं हो सकता" इसलिये कामदेव से स्थापित की गई वेत्रयष्टि के समान बालभृणालों को स्तनपर रखकर हृदय से किसी प्रकार धारण करती हुई, सरस्वतो दधीच की प्रतीक्षा करने लगी। सरस्वती ने विचार किया कि मैं सरस्वती ही क्षुद्र पुरुष के समान कामदेव के अधीन हो गई तो अन्य अति चञ्चल युवतियों की तो बात ही क्या। वे तो अतिशीघ्र ही कामवश होती होगी। सुगन्धित वायु से युक्त वसन्त की तरह सुगन्ध से युक्त, मृणाल को खाने वाले ।

·१२४ हर्षचरितम् । [प्रथमh धृतिः, शिखण्डीक घनप्रीत्युन्मुखः, मलयानिल इवाहितसरसचन्दन धवलतनुल तोत्कम्पः, कृष्यमाण इव कृतकरकक्षग्रहेण ग्रहपतिना, जयश्री आजगामेति क्रियाकारकसम्बन्धः । स दधीचो मधुमास इव चैत्रमाल इव । वस्- न्तसमय इवेति यावत् । “स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः" इत्यमरः । सुरभि गन्धं वह- तीति सुरभिगन्धवहः सुगन्धिद्रव्यधारी। मधुमासश्च सुरभिः सुगन्धी गन्धवहो वायुर्यस्मिन्स तादृशः । सुगन्धिवायुशालीति यावत् । अन्न शाब्दी पूर्णोपमाल. कारः । हंस इव मराल इव । कृता विहिता मृणालानां कमलतन्तूनां तिर्धारण येन सः । विसतन्तुधारीति यावत् । दधीची हि कामदाहोपशमकमृणालधारण कृतवान् । इंसपक्षे-कृता विहिता मृणाल बिसतन्तुभिधृतिः प्राणधारणं येन सः । विहितमृणालप्राणधारण इति यावत् । शिखण्डीव मयूर इव । घना निबिडा या प्रीतिः स्नेहस्तस्या उन्मुख उत्सुकः । गाढप्रणयीति यावत् । मयूरश्च बने मेघेषु या प्रीतिः प्रणयस्तस्यामुन्मुखः सोत्कः । पयोधरप्रणयप्रवणः । मलयानिल इव मलयाचलपवन इव सा च तत् चन्दनं च सरसचन्दनं तेन धवला चासो तनुरेव शरीरमेव लता चेति सरसचन्दनधवलतनुलता-आईचन्दनश्वेतशरीरवल्ली, आहितो जनितः सरसचन्दनधवलतनुलताया उत्कम्पो वेपथुर्यस्य स तथोक्तः । जनिताद्रचन्दनश्वेतशरीवल्लीवेपथुरिति यावत् । मलयानिलोऽपि । आहितो जनितः सरसान् सार्दान् चन्दनान् धवान् वृक्षविशेषान् लाति गृह्णातीति ताह श्यस्तन्व्यः कृशा लता वल्ल्यस्तासामुत्कम्प आन्दोलनं येन सः । समुत्पादिता. चन्दनवृक्षविशेषग्राहिशवल्लीसमान्दोलन इति यावत् । कृतो विहितः करें: किरणेईस्तैश्च कचाहः केशाकर्षणं येन स तेन तथाक्तन । विहितकिरणकेशाकर्ष. नेति यावत् । ग्रहपतिना चन्द्रेण ऋष्यमाण इवाकृष्यमाण इव । अन्योऽणि कराभ्यां केशान् गृहीत्वैवाकृष्यत इति समुचितं वर्णितम् । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । कथाभट्टीया हंसको तरह मृणाल को धारण करने वाले, मेघों से प्रेम करने वाले मयूर की तरह क्षतिप्रीति में उत्कण्ठित, सरसचन्दन के वृक्ष तथा लताओं को कम्पित करने वाले मलयपवन की तरह सरस चन्दन से श्वेत शरीर के कम्प से किरणरूपी हाथों से केशों को ग्रहण करने वाले चन्द्रमा से ही मानों भाकृष्ट हुवा, कामदेव के ·उच्छ्वासः]] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १२५ प्रेर्यमाण इव कन्दर्पोद्दीपनदक्षेण दक्षिणानिलेन, उह्यमान इवोत्कलि- काबहलेन रतिरसेन, परिमलसम्पातिना मधुपपटलेन पटेनेव नीले- नाच्छादिताङ्गयष्टिः, अन्तःस्फुरता मत्तमदनकरिकर्णशङ्खायमानेन प्रतिमन्दुना प्रथमसमागमविलालविलक्षस्मितेनेव धवलोक्रियमाण- ककपोलादो मालतीद्वितीयो दधीचः। आगत्य च हृदयगतयिता- जयश्रीः कन्दर्पस्य कामल्योद्दीपने समुद्दीपने दक्षश्चतुरस्तेन तथोक्तेन । कामाद्दीपन- विदग्धेनेति यावत् । दक्षिणानिलेन मलयानिलेन प्रेर्यमाण इव नोधमान इव । मरुतः समुचितमेतत्कर्म । उत्कलिका समुत्कण्ठा बहला साधिका यास्मन्स तेन तथोक्तेन । समुत्कण्ठाधिकेनेति यावत् । रतिरसेन सम्भोगकामनया । उसमान इव धार्यमाण इव । जलमपि बहुलैरूमिभिर्धार्यत एव वस्तुजातम् । परिमल- सम्पातिना गन्धानुगामिना मधुपपटलेन भ्रमरनिवडून । नीलेन नीलवर्णन पटेनेव बसनेनेव । आच्छादिता समावृतान्यष्टिः शरीरं येन स तथोक्तः । समावृतशरीर इति यावत् । अन्तः कपोलान्तः स्फुरता प्रकाशमानेन । मत्तः प्रमत्तो यो मदनः ' काम एव करी हस्ती तस्य कर्णयोः श्रोत्रयोः शङ्क इव कम्बुरिवाचरन् तेन तथो- क्तेन । प्रमत्तकामहस्तिश्रोत्रकम्युमिवाचरतेति यावत् । प्रतिमेन्दुना प्रतिायम्बि. तचन्द्रेण । प्रथमश्चासो समागमश्च प्रथमसमागमः आधसशस्तस्मिन् यो विला. सो लीला तेन विलक्षं विस्मययुक्तं स्मितं मन्दहासो यस्य स तथोक्तः । आच- सङ्गकेलिविस्मयान्वितमन्दोपहासेनेति यावत् । हवात्रोत्प्रेक्षायाम् । धवलोक्रिय- माणं सितीक्रियमाणमेकस्य कपोलस्य गण्डस्थलल्योदरं मध्य यस्य स तथोक्तः । लितीक्रियमाणैकगण्डपालिमध्य इति यावत् । मालतोद्वितीयो मालतोसहवरो दधीच आजगाम । सरस्वतीनिकट इति शेषः । आगत्य सरस्वतीनिकटे आग- म्य । हृदयगता मनोगता या दयिता प्रियतमा तस्या नूपुरवेण पादकट कशब्दन भिधा सम्पृक्ता तयेत्युत्प्रेक्षा । मनोगतप्रियतमापादवलयनादसम्पृक्तयेति यावत् । कथाभट्टीया उद्दीपन में चतुर दक्षिण दिशा की वायु से ही मानो प्रेरित हुआ, उत्कण्ठापूर्ण रतिरस *से ही मानों धारित किया हुआ, गन्ध के अनुगामी भ्रमर समूह के समान नीलराम से आच्छादित शरीरवाले, मत्त मदनरूपी दस्तो के कणस्थ श के चमान स्थित । .

·१२६ हर्षचरितम् । [प्रथमwate तया तु नूपुररवमिश्रयेव हंस गद्गदया गिरा कृतसम्भाषणो यथा मन्मथः समाज्ञापयति, यथा यौवनमुपदिशति, यथानुरागः शिक्षयति, यथा विदग्धताध्यापयति, तथा तामभिरामां रामामरमयत् । उपजात. विनम्मा चात्मानमकथयदस्य सरस्वती, सार्धमेकं दिवस. मिवानयत्संवत्सरमधिकम् । मथ दैवयोगात्सरस्वती बभार गर्भम् । असूत चानेहसा सर्वल- जयश्रीः हंसगद्गदया मरालशब्दवद्गद्गदया। गिरा वाचा । कृतं विहित सम्भापर्ण संवादो येन स कृतसम्भाषणो विहितालापः । यथा मन्मथो मदनः समाज्ञापयति समादिशति । यथा येन प्रकारेण । यौवनं तारुण्यमुपदिशति शिक्षयति । यथानु- रागोऽनुरक्तिः शिक्षयति समुपदिशति । यथा विदग्धता चातुर्यम् । अध्यापयति पाठयति । तथा तेनैव प्रकारेण तामभिरामा सुन्दरीम् । रामां सरस्वतीमरमयद रमयामास । उपजातो जनितो विस्तम्भो विश्वातो यस्याः सा । जनितविश्वासेति यावत् । सरस्वती देवी चात्मानं स्वमस्याकथयद्धवाच । सरस्वती स्ववृत्तान्तमुवा. चेति भावः । तया सरस्वत्या साधं सह । अधिकं संवत्सरं वत्सरादप्यधिकम् । एक दिवसमिकं दिनमिव । दधीचोऽनयदतिवाहयामास । अथेति । अथानन्तरम् । सरस्वती देवी दैवयोगाद् भाग्यसंयोगात् । गर्भ दधार दधौ । अनेहसा कालेन । "कालो दिष्टोऽप्यनेहापि” इत्यमरः । सर्वलक्षणा- कथाभट्टीया कपोल में प्रतिबिम्बित चन्द्रमा से प्रथम समागम के विकास के स्मित से ही मानों श्वेत कपोल से युक्त मालती सहित दधीच सरस्वती के निकट प्राप्त हुआ। वहाँ आकर के दधीच ने हृदयस्थित रयिता के नूपुरशब्द से मिश्रित हो मानों स्थित हंस के समान गम्भीर वाणी से संभाषण करके कामदेव की आज्ञा के अनुकूल, यौवन के उपदेश के अनुसार, अनुराग की शिक्षा की रीति से, चातुर्य से युक्त उस सुन्दरी स्त्री को प्रसन्न किया। विश्वास को प्राप्त हुई सरस्वती ने अपना वृत्तान्त सुनाया। दधीच ने सरस्वती के साथ एक वर्ष से भी अधिक समय को एक दिन के समान व्यतीत किया। दैवयोग से सरस्वती ने गर्भ धारण किया । और समय पर सुन्दर व सर्व लक्षणों से युक्त पुत्र को उत्पा - ।

·उच्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १२७ क्षणाभिरामं तनयम् । तस्मै च जातमात्रायेव 'सम्यक्लरहस्याः सर्व वेदाः सर्वाणि च शास्त्राणि सकलाश्च कला मत्प्रसादात्स्वयमाविर्भ- विष्यन्ति' इति वरमदात् । सद्भर्तश्लाघया दर्शयितुमिव हृदयेनादाय दधीचं पितामहादेशात्सम सावित्र्या ब्रह्मलोकमारुरोह । गतायां च तस्यां दधीचाऽपि दृदये हादिन्येवाभिहतो भार्गववंशसम्भूतस्य भ्रा. तुर्ब्राह्मणस्य जायामक्षमालाभिधानांमुनिकन्यकामात्मसूनाः संवर्धनाय जयश्री मिरामं सर्वसुलक्षणचिहितं तनयं पुत्रमसूत समुत्पादयामास । जात एव जातमा- मुत्पन्नमात्रं तस्मै जातमात्राय समुत्पन्नमात्रायैव तस्मै स्वपुत्राय । सम्यक् सुट- प्रकारेण सरहस्याः सतत्त्वा: सोपनिषदो वा वेदा गादयः । सर्वाणि समपाणि- शास्त्राणि न्यायवेदान्तादीनि । सकलाः सर्वाश्च कला वात्स्यायनोक्ताः । मत्प्रसा दात् ममानुग्रहात् । स्वयमेवाविर्भविष्यन्ति प्रकाशमेष्यन्ति । इति वरमदात्त. ददौ । सरस्वतीति शेषः । संश्चासौ भर्ता च सदर्ता तस्य श्लाघा तया सदर्तश्ला- घया श्रेष्ठपतिप्रशंसया । दधीचं कुमार दर्शयितुमिव विलोकयितुमिव । ब्रह्मणे इति शेषः । हृदयेन मनसा । आदाय गृहीत्वा । पितामहादेशात् ब्रह्मणो निद- शात् । सावित्रया समं सार्धं ब्रह्मलोकं सत्यलोकमारोह गतवती । सरस्वत्या भू- लोकनिवासो हि पुत्रमुखदर्शनावधिको बभूपेति जाते पुरे सा शापान्तं कृत्वा . झलोकं जगामेति तात्पर्यम् । तस्यां सरस्वत्यां गतायां सत्यां दधीचोऽपि सरस्व. तीपतिरपि । हृदये मानसे वादिन्येव वप्रेणेव । “धादिनी वनमखी" इत्यमरः । अत्रोत्प्रेक्षा । अभिहतो विहितावातः । भृगोरय भार्गवः सयामी वंश भाग- ववंशस्तस्मिन् सम्भूतः समुत्पन्नस्तस्य भार्गवर्वशसमुद्भूतस्य भार्गवगोत्रपमुल्प- वस्य । भ्रातुर्बाह्मणस्य भार्गवसगोत्रम्राह्मणस्य । अक्षमालाभिधानामझमालायां जायां पुत्री मुनिकन्यकां मुनिपुत्रीम् । आत्मसूनोर्दधीचपुत्रस्य सारस्वतस्य संव. कथाभट्टीया किया । उत्पन्न होते ही अपने पुत्र को "सरहस्य सब वेद सब शाख और पर कलायें मेरी कृपा से तेरे में आविर्भूत हो जावेगी” यह वरदान दिया। सदर्ता की प्रशंसा के लिये ही मानो हृदय में दधीच को स्थापित करके प्रमा को भाज्ञा से सावित्री के साथ सरस्वती ब्रह्मलोक में चली गई। सरस्वती के चले जाने । ।

·१२८ हर्षचरितम् । [प्रथम- नियुज्य विरहातुरस्तपसे वनमगात् । यस्मिन्नेवावसरे सरस्वत्यसूत तनयं तस्मिन्नेवाक्षमालापि सुतं प्रसूतवती । तो तु सा निविशेष सामान्यस्तन्या शनैः शनैः शिशू समवर्धयत् । एकस्तयोः सारस्व- ताख्य एवाभवत् , द्वितीयोऽपि वत्सनामाभवत् । आसोच तयाः सोदर्ययोरिव स्पृहणीया प्रीतिः । अथ सारस्वतो मातुमहिना यौवनारम्भ एवाविर्भूताशेषविद्या- जयश्री र्धनाय पोषणाय । नियुज्याधिकृत्य । विरहेण वियोगेनातुरी व्याकुलः । तपसे तप- श्चर्यायै । वनं काननमगात जगाम । यस्मिन्नेवावसरे यस्मिन्समये सरस्वती शा- रदा तनयं सारस्वतेयमसूत प्रसूतवती तस्मिन्नेव समयेऽनेहसि । अक्षमालापि द- धीचभ्रातृजायापि सुतं पुत्रं प्रसूतवती सुषुवे । साक्षमाला तु तौ शिशू बालको निर्गतो विशेषोऽतिशयो यस्मिन् कर्मणि तत् निर्विशेष स्वपुत्रादभिन्नभावम् । सामान्यं साधारणं स्तन्यं दुग्धं यस्याः सा सामान्यस्तन्याभयसाधारणदुग्धा । शन: श: समवर्धयत् पालयामास । तयोर्मध्ये एकः सुतः सारस्वताख्यः सरस्व- तीप्रभवत्वादिति शेषः । एवाभवत् बभूव । द्वितीयोऽक्षमालासमुत्पनो वत्सनामा बत्साख्यो बभूव । तयोः सारस्वतवत्सयोः । सोदर्ययोरिव सहोदरयोरिव । स्पृह- णीया मनोरमा सर्वान्छनीया प्रीतिः प्रेमाभवत् । अथेति-अथानन्तरम् । सारस्वतो मातुः सरस्वत्या महिम्नातिशयेन यौव- भारम्भ एव तारुण्यप्रारम्भ एव । आविर्भूतः समुत्पन्नोऽशेपाणां समग्राणां विधानां सम्भारः समूहो येन स ताहशः । समुभूतसमग्रविद्यासमहः सन् इति यावत । कथाभट्टीया पर दधीच भी वज्र से आहत हुए पुरुष के समान खिन्न होकर भार्गव वंशीय अपने भाई की स्त्री ( भौजाई ) अक्षमाला नामक मुनि कन्या को अपने पुत्र के पालन पोषण के लिये नियुक्त करके वियोग से व्याकुल होकर तपस्या के लिये चला गया। जिस दिन सरस्वती ने पुत्र उत्पन किया था उसी समय अक्षमाला ने भी पुत्र को उत्पन्न किया । अक्षमाला ने उन दोनों बालकों का पुत्र के समान पालन किया। उनमें एक का सारस्वत और दूसरे का नाम वत्स था। उन दोनो में सहोदर भाइयों के समान स्पृहणीय प्रीति थी। इसके अनन्तर माता ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । सम्भारस्तस्मिन्सवयसि भ्रातरि प्रेयसि प्राणसमे सुहदि बरसे बाद "समस्तमेव सञ्चारयामास | चकार च कृतदारपरग्रहस्यास्य तस्मि- ज्नेव प्रदेशे प्रीत्या प्रीतिकुटनामानं निवासम् । भात्मनायापालो, 2- छणाजिनी, वल्कलो, अक्षवलयी, मेखलो, जटो च भूत्वा तपस्पतो ज- नयितुरेव जगामान्तिकम् । जयश्री तस्मिन् वत्साख्ये । समानं वयोऽवस्था यस्य स तस्मिन् मा पनि समानायुधि । 'ज्योतिर्जनपदः" इति समानस्य सः । "वयस्य: स्निग्धः सया, यमरः । भ्रातरि प्रेयसि प्रियतमे । प्राणसमे प्राणतुलये। यदि मिली। “अब मियं का मुहत्" इत्यमरः । वत्सास्य । समस्तमेव सम्पूर्णमेव । पाम्पमूना या सत्तू बा एमयं शास्त्रं संचारयामास समकामयत् । अध्यापयामागे । तो पिहिता दाराणां परिग्रहो ग्रहणं येन स तस्य तदारपरिग्रहस्य विहिलविवादय। -य वत्सस्य । तस्मिन्नेव प्रदेशे शोणपरिसरे प्रोत्या प्रेममा प्रीनिटनामानं मोतिया. ख्यं ग्राम ( अधुना शाहबादप्रान्तेऽयं प्रामोऽस्ति ) निवास धामायाकार , . तवान् । आत्मनापि स्वयमपि । आपटः पालाशो हस्तान् । पाया। धारी । "पालाशो दण्ड आपाको प्रते" इत्यमरः ।पणाजिन यांच्याती - ति कृष्णाजिनी कृष्ण वर्मधारी। "अजिनं च कृति; जी". मरः । it वृक्षत्वग्धारी : अक्षवलयमस्यास्तीत्यक्षालगी रुदाक्षमालाधारी । मेला+1-1. ति मेखली मुजनिर्मितरशनाधारी । रूक्षाः संहताश्व कशा जा पाया कि जटी जटाधारी। गेयमजिन प्राणाय, मोसी रशना Erant-, पाशीला मणस्य दण्ड" इत्यादि ब्राह्मणकृते पारस्करगृह्यसू निरूपित ( • काटे ५ के. ण्डिका ) । भूत्वा तपस्यतस्तपश्चरतो जनयितुरुत्पादायैव धायान्तिम मीपं जगाम । तपश्चरिनुमना इति दोषः । कथाभट्टीया की महिमा से बाल्य काल में भी सब विद्याश्री केशाता सारस्वत नाम अपने उस वत्सनामक त्राता को सब विधायें पका दी। म* अनन्तर इसी प्रदेश के प्रतिकूट नामक धाम (शाहबाद भा. 1) निवास स्थान स्थापित किया। स्वयं पारस्वत ने पल याद, मे, ·हर्षचरितम् । [प्रथम- । अथ तस्मात्प्रवर्धमानादिपुरुषजनितात्मचरणोन्नतिनिर्गतप्रघोषः, परमेश्वर शिरोधृतः, सकलकलागमगम्भीरः, महामुनिमान्यो विपक्ष- जयश्री मधुना कविः स्वीयगोत्रप्रवर्तकवत्सान्वयपरम्परामाचष्टे-'अथा इत्यादिना । अथेत्यादौ प्रावर्तत विपुलो वंश इति सम्बन्धयोजना । अथानन्तरम् । तस्माद- त्सात् । प्रवर्धमानाः सन्तानादिना वृद्धि गच्छन्तो ये आदिपुरुषा पूर्वबान्धवाः शुक्रादयस्तैः जनिता विहिता या स्पेषां चरणानां कठादिशाखाध्यायिनामुन्नतिरुत्क- स्तया निर्गतो दिगन्तं प्रतिधावितः प्रधोपो यशोध्वनिर्यस्य स तथोक्तः । समेध. मानादिपुरुषशुक्रादिसमुत्पादितस्वशाखाध्यायिसमुत्कर्षनिःसृतकीतिशब्द इति या- वत् । भगीरथप्रवाहपक्षे तु प्रवर्धमानो वामनावतारे वृद्धि गच्छन् य आदिपुरुषो विष्णुस्तेन जनिता तात्मनः स्वस्य चरणस्य बलिच्छलनकाले तृतीयपादस्योन्नति- गतिस्तया निर्गतो निष्क्रान्तः प्रघोषः कलकलध्यनिर्यस्य स तथोक्तः । समे. धमानविष्णुकृतस्वपादोद्धगतिनिष्क्रान्तकलकलगङ्गाध्वनिरिति यावत् । वामना- वतारे वृद्धि गच्छतो विष्णोः पादो ब्रह्मणा कमण्डलुजलेन प्रक्षालितः । तत्प्रक्षालन- जसमेव गङ्गा सममवदिति पुराणकथा । परमेश्वरः सम्राट तेन शिरसा मूर्ना तो गृहीतः । राजमूर्धगृहीत इति यावत् । अन्यत्र परमेश्वरो हरस्तेन शिरसा तो गृहीतः । हरशिरोगृहीत इति यावत् । सकलाः सर्वाश्च ताः कलाश्च सकलकला. स्तेषामागमनेनायातेन गम्भीरो गहमः । समप्रविद्याप्राप्तिगहन इति यावत् । अन्यत्र तु कलकटेन सहितः सकलकलः स चासावागमश्च तेन गम्भीरो गहनः । सकोलाहलागमनगभीर इति यावत् । महामुनीनां महर्षीणां मान्यो माननीयः । महर्षिमाननीय इति यावत् । अन्यत्र माहमुनिजहनुमान्यः मानार्हो यस्य सः । जहनुमानार्ह इति यावत् । विपक्षाणां शणां क्षोभे भये क्षमः योग्यः । शत्रुभ- कथाभट्टीया वल्कल, अक्षमाला और बटाओं को धारण करके तपस्या करने वाले पिता दधीच के निकट गमन किया। अनेक पूर्वपुरुषों के वेदाध्ययन की ध्वनि से युक्त, चक्रवति राजाभों से सेवित, सब विद्या वा कलाओं का ज्ञाता, महामुनियों से माननीय, शत्रुओं के भय करने में समर्थ, भूतल में प्रतापी, सदाचरण से प्रवृत्त, अंगा के प्रवाह के समान उस वत्समुनि से वात्स्यायन नाम का बहुत बड़ा वंश ·उरवासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । क्षोभक्षमः, क्षितितललब्धातिः, अस्खलितप्रवृत्तो भागीरथीप्रसाद व पावनः प्रावर्तत विपुलो वंशः । यस्मादजायन्त वात्स्यायना नाम गृहमुनयः, माश्रितश्रौता मायनालम्बितालीक.बककाकवः, ऋता- जयधीः यङ्कर इति यावत् । भागीरथीप्रवाहपक्षे विपक्षाणां विगतपक्षाणां पर्यशानांशी विदारणे क्षमो योग्यः। पर्वतविदारणाई इति यावत् । क्षिति भने NT समधिगता आथतिः प्रतापो येन सः। भूतल प्रासपताप लिया । म क्षितितले भूतले स.ब्धा प्राप्ता आयति विस्तारो गेममः। भAft.fr यावत् । अस्खलितं स्वाचारच्युति विना प्रवृत्तः प्रसतः । यावत् । अन्यत्र अस्खलितमसंरन्तु प्रस: गतः । अरनिर्गस इति या । भागीरथीप्रवाह इव गङ्गाप्रवाह इव । पावनः पवित्रः । वंशोऽन्यवायः प्रावत प्रववृते । यस्माद्धशाद बरयाच पुमाया arrer. यना वत्सगोत्रतया प्रथिताः । गृहमनयो गेहमियता मुनयः । यि में औतं श्रुतिभव चिरवृत्तं कर्म परम्पराप्रासमिति या साशा: 1 . किर्णिकसमायातवृत्तान्ता अपीति । न मालम्बिन न समाधिरामी माय काकुश्च बकच्छन्न च यैस्ते ताशाः । नाभितायत्यITA इति यावत । "भिवकण्टध्वनिर्धारैः काकुरित्यमिधियते" इत्यादिनाणे का छन गृह्यते । ये हि कांकर्णिश्रुतं विस्तृतमाश्रिमत-नेमामा यन्ते । अमो मुनयो वात्स्यायनास्तु म तति विरोधः । rurr-urfari कथामडीया प्रवृत्त हुआ। गंगा के पक्ष में यह अर्थ है-~-wife on नाम के Army उत्पन, शिव के मस्तक पर शोभित, कलकर मिक, 1 के माननीय, पर्वत भेदन में समर्थ, भूमि पर साल, कब मील, गंगा प्रवाह है। प्रत्येक शब्द गंगाप्रवासीर बरसन होमी का विशेषण है अतः यहाँ शद साम्य से उपमा। समारमाया । वत्सगोत्रीय बहुत से विशिष्ट प्राण हुए। जोश में मनाया भाचरण करते थे। किंवदन्ती को सुनते थे तथापक... Kaam नहीं लेते थे। जो किंवदन्ती को सुनते है यमुने, रोष ।

·हर्षचरितम् । प्रथम- । - । स्वता अपरबडालवृत्तयः, विवर्जितजनपङ्क्तयः, परिहतकपट कीर- कुचीकूर्चाकूताः, अगृहीतगह्वराः, न्यक्तनिकृतयः, प्रसन्नप्रकृतयः, विगतविकृतयः, परपरिवादाराचीनचेतसः, वर्णत्रययावृत्तिविशुद्वा. न्धसः,धीरविषणावधूताध्येपणा, म सङ्कनुकस्वभावाः, प्रणतप्रणयिनः, जयश्री गृहीतं श्रौतं वेदोक्तं कर्म यैस्ते तथोकाः । गृहीतवेदोक्त कर्माण इति यावत् । तथा अनाश्रितासत्यदम्भाश्च कृतं विहितं कुक्कुटानां ताम्र वदानां व्रतं भक्षणं यैस्ते कृत. फुक्कुटवता अपि । नास्ति बैडालो मार्जारी वृत्तिहिसात्मिका येषां ते तादृशाः । अहिसाशीला इति यावत् । ये हि कुस्कुटमक्षणं कुर्वते ते कथं न हिसाशीला इति विरोधः । तत्परिहारस्त्वयम्-कृतं विहितं कुक्कुटवर्त धर्मशास्त्रीयनियमविशेषो यैस्ते तादृशाः । विहितकुक्कुटाण्डप्रमाणग्रासभोजना इति यावत् । यत्र कुस्कुरा. ग्डप्रमाणेांसैर्भुज्यते तद्वताचारिणः । विवर्जिता त्यक्ता जनानां साधारगजनानां पङ्क्ति जनव्यवहारो यैस्ते । यद्वा पतिः पाकः । "कृदभिहितो भावो द्रव्यव- प्रकाशते' इति न्यायात् । त्यतपडित भोजना इति यावत् । कपटं च दम्भाच, कीरतुची च शुकवनिरर्थक चश्व, कूच च केशपञ्च रचेति कपट कीरकुवोकूर्चालि, प. रिहतं त्यक्त कपरकीरकुचीचंषु आकूनमादितं ये ते ताशा । त्यक्तदम्भशुकवा - णोकेशसयाभिप्राया इति यावत् । “कपटोत्री व्याजदम्भोपधयः" इत्यमरः । "कूधमस्त्री भ्रुवोर्मध्यम्" इत्यमरः । अगृहीत नोपातं गहरं पापं यैस्ते तादृशाः । मनुपात्तपापा इति यावत् । न्यकृता दूरोता निकृतिः शाठ्यं यस्ते तादृशाः । परिहतकैतवा इति यावत् । प्रसन्ना निर्म का प्रकृतिः स्वभावो येषां ते तथोक्ताः । निर्मलशाला इति यावत् । विगता दूरोभूता विकृतिमनोमालिन्यं येषां ते ताह- शाः । परेषामन्येषां परिवादे निन्दायां पराचीनं पराङ्मुख चेतो मानसं येषां ते तथोक्ताः । परनिन्दापराङ्मुखमनल इति यावत् । वर्गत्रयाणां क्षत्रियविटशूद्राणां व्यावस्था निवृत्त्या विशुद्धं पूतमन्धोऽन्न येषां ते तथोकाः । ब्राह्मणेतरत्रैवर्णिक- निवृत्तिपूनाना इति यावत् । "भिस्सा जी भक्तमन्धोऽनम्" इत्यमरः । धीरा कथाभीया हुआ। परिहारपक्ष में श्रौत पद का वेदों के पढ़ने वाले यह अर्थ है । जो कुक्कुट का भक्षण करते हैं तो भी हिंसा नहीं करते यह विरुद्ध अर्थ है। इसके 27 ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । - स : शमितसमस्तशाखान्तरसंशीतयः, उद्घाटितममग्रग्रन्थार्थप्रन्ययः, - वयः, वाग्मिनः, विमत्सराः, सरसभापितव्यसनिनः, विदारिए सवेदिनः, परिचयपेशलाः, नृत्य गीतवादिलवायाः, ऐतिग्रस्यार जयश्रीः चासौ धिषणा चेति धीरधिषणा गभीरमति गवता निरितापपणा या यैस्ते तथोक्ताः । गभीरमतितिरस्कृतयाजा इति यावत । नारित यसको र स्वभावो येषां ते असहमुकस्वभावाः निकालशीला f "कार" : 'य. मरः । प्रणतेपु नतेषु प्रणयः स्ने हो येषां सनीति यावत । प्राणपिन - प्राहिणः । शमिता दूरीकृताः समस्तानां मामा शान्तरामा राशि - राणां संशीतयः सन्देहा यैस्ते ताशा: । दुर्गम कलाविशापान इति यावत् । उद्घाटिता व्याख्याता इत्यर्थः । समान्यानां समनशाना ग्रन्थयोऽर्थदुर्बोधप्रदेशाः क्वार्था वा यस्ते सादृशाः । व्यायालयमा बोधप्रदेशा इति यावत् । कवयः काव्यकारः । वाग्मिनी वाला। itni मत्सरोऽन्यशुभ पो येषां ते ताशाः । मन्दस्वाहिया ति गाल। की के भाषिते भाषणे व्यसनिनो रखयुतमापणीला मागता जि :sarifm. रिकाणां ये परिहासास्तान् विदन्तानि ताशाः । नागरिकापहा 11 यावत् । परिचये संस्तवकरणे हा क्षाः । न ला गीत गाय का वायं च तेष्वबाह्या न यहिभूताः । तौनिहनिष्णाता तिल गावा । इतिह स्म वदन्तीत्यैतिय पुरावृत्तं सस्याषितमा अनुमाः । इतिहासा कथामट्टीया परिहार में कुक्कुट व्रत का चान्द्रायण प्रत करने वाले प६ बर्थ। मामा पुरुषों को पंक्ति में भोजन को नहीं करती है । ६.५८, निरर्थक न लाश संचय की इच्छा न करने वाले, निष्पापी, भूता से शय, पमन it मनोमालिन्य से रहित, अन्य निन्दा से परामुम, if (भन के अन्न के न खाने से पवित्र, धौरतुद्धि से यात्रा को त्यागने नाले, in 1 में भूषित, मकों के प्रेमी, सब वेद शासामी के सन्दही को मा करने वाले 44 प्रन्यों के कटार्थों की व्याख्या करने वाले, मयंकाव, यास्मान देनमा ५५ भाषण करने वाले, नागरिकों को परिहाप के तापरिचय करने में तुम ।

·१३४ हर्षचरितम् । [प्रथम- तृष्णाः, सानुक्रोशाः, सत्यशुचयः, साधुसम्मताः, सर्वसत्त्वसौहाद्र- वादयाः, तथा सर्वगुणोपेता राजसेनानभिभूता, क्षमाभाज आ. श्रितनन्दनाः, मनिस्त्रिंशा विद्याधराः, अजडा कलावन्ता, अदोषा. जयश्री इति यावत् । अनुक्रोशेन सहिताः सानुक्रोशा सानुग्रहा इति भावः । सत्येन तथ्येन शुचया निर्मला: सत्यशुचयः : सत्यनिर्मला: । साधूनां शिष्टानां सम्मता इटाः । सर्वाणि समस्तानि सत्वानि जन्तव इति सर्वसत्त्वानि तेषु सौहार्द प्री- तिरेव दुवो रसस्तेना स्निग्धं हृदयं मनो येषां ते तादृशाः । समयप्राणिप्रे. मरसस्निग्धमानस इति यावत् । सर्ने: समय मस्तगुणैः सत्वरजस्तमोभिरुपेत्ता युक्ता इति सर्वगुणोपेताः समस्तसत्त्वरजस्तमोयुक्ता इति यावत् । तादृशा अपि । राजसेन रजोगुणात्मकेन भावेनानभिभूता रहिताः। रजोगुणरहिता इति भावः । ये हि सत्वादिगुगयुक्तास्ते कथं न रजोऽभिभूता इति विरोधः । अमो तु न तथेति विरोधपरिहारे तु-सर्वर्गुणैर्दयादाक्षिण्यादिभिरुपेताः सहिताः। तथा राज्ञां सेनयानभिभूता नृपसैन्यानति कान्ता इति यावत् । अत्र सर्वत्र विरोध. वाचकप्यापिशब्दस्याभावादू विरोधालङ्कारो व्ययः । क्षमाभा जो भूलोक. सेविनः । तथापि । आश्रित समालम्बितं नन्दनमिन्द्रोयानं यैस्ते ताबशाः । इन्द्रोद्यानाश्रमिण इति यावत् । ये भूलोकनिवासिनस्ते कथंकारमिन्द्रोद्यानसे- विनः स्युरिति विरोधः । परिहारे तु क्षमामाजस्तितिक्षापरायगाः। आधि- तनन्दनाः शरणागतानन्ददायिन इति । अनिचिंशा खड्गरहिताः । तथापि विधा- धरा यक्षाः । ये हि विद्याधरास्ते सखामा इति। मालाखड्गगुलिकामादिभेदेन मित्रानामपि तेषां खड्गहस्तत्वमयभिचरितमेवेति बोध्यम् । असो मुनयस्तु खारहितास्तथापि यक्षा इति विरोधः । तत्परिहारे तु-अनिशिश कूराः । विद्याधरापण्डिताच । अजाडा अशीताः । तथापि कलानन्तश्चन्द्रमस इति कि- रोधः । परिहारस्तु मजा अमूर्जाः कलावन्तो गीतल्यादिचतुःषष्टिकलावन्तः इति । अदोषण रात्रिशून्यास्तथापि तारका नक्षत्राणि, इति विरोधः। परिखारे । कथामडीया नृत्य, गीत व वादन के जानने वाले, इतिहास के इच्छुक, सदय, सत्यवादी, बाधसम्मत, सम प्रागियो के प्रेम से आहृदय वाले, सब सत्त्वादिगुणों से युक्त ।

·. उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १३५ स्तारकाः, अपरोपतापिनो भास्वन्तः, मनुष्माण हुनभुजः, प्रकुनायो भोगिनः, मस्तम्भाः पुण्पालयाः, अतुतकनुक्रिया दक्षाः, अध्यालाः, कामजिता, असाधारगा द्विजातयः । जयश्री: अदोषा दोपशून्याः। तारयन्तीति ताराः सनुहारकाः धर्मापदने निभाः । न परान् उपतापयन्तीत्यरातापिनः परतावा विधायिनः । नमावि भान सूर्याः । सूर्यध्वरूपा हि परास्तास्यन्ति । अमी तु न नीति निरोधः। परिङ्का- रस्तु-अपरोपतापिनः परानुढे जकाः । भाबन्जर जाति । अनुप्माण कम- वर्जिताः । तथापि हुतभुज जोऽग्नयः । अग्निरूपा दिसायमा भनि इति विरोधे परिहारस्तु---अनुष्माणोऽाः । हुतं या पशिष्टं JITE पति भुजो यज्ञशिष्टाशिन इति । नासित को पृथिवीविधर तिर्गमा येषां ते वाशा अपि भोगिनः सर्गः। सर्ग हिपृथ्वीविधरे गमन कुति, मीन नोति विरोधपरिहारे नास्ति कुसतिः शायं येषां ते साशास्तथा भोगिनः सुविधमा । "कुसूतिनिकृतिः शाव्यम्।" इत्यमरः । अस्तम्भाः पाषाणम्यूगरहिवाः । यानि पुण्याः पवित्राः आलया गृहान आलया हिमतम्भमहिना भास्ति । अमान तथेति विरोधः । परिद्वारे असम्भाः स्तवतारहिताः । पुपातिन इति । न लुप्ता न विना काकिया यज्ञानुधाने येषां तारा ARTAN प्रमा। दक्षस्य यज्ञविध्वंपो हरेण विहित इति बस पर याविषय: यहा स्यादिति विरोधे परिहार:-न लुमा क्रतुक्रिया यजानुमान पेषां पागा, सा 'निपुणाश्चेति । अन्याला मर्परहिताः । तथापि काम जपतीति कामणि शरा शाररूपा हि व्याल शोभिनोऽवय जायत इति विच परिहार कथामहीया तथापि रजोगुण से शून्य यह विरुद्ध अर्थ है इसके परिहार में मामी से युक्त तथा रामाओं की सेना के मामण से शून्य, यह अर्थ है । भूमी ५४ रहते हुये भी इन्द्र के नन्दन वा में रहने वाले या विश है। परिवार में समा शील तथा शरणागतों को भानन्दित करने बाले । यसमा हामी खड्ग को नहीं धारण करने वाले यह विरोध है। परिवार में "Kat 4.4 तथा पण्डित" यह अर्थ है । उष्ण होते हुये भी चमार है। परिवार ·R १३६ हर्षचरितम् । [प्रथम- तेषु चैवमुत्पद्यमानेषु, संसरति संसार, यात्सु युगेषु, अवतीण कलौ, वह सु वासरे पु, व्रजासु वारूरेषु, अरि कामति च काले प्रसव परम्पराभिरनवरतमापति विकाशिनि वात्स्यायनकुले, अमेण कुबे. रनामा वैनतेय इव गुरुपक्षपाती द्विजो जन्म लेभे । तस्याभवनच्युत ईशानो हरः पाशुपतश्चेति चत्वारो युगारम्भा इव ब्राह्मतेजोजन्य- जयश्रीः अव्याला महिनाः । कामजितः कामजयिनो निरभिलापा वा । न साधारणा असाधारणा असामान्याः । तथापि द्वे जाता येषां ते ताशाः। ये हि जाति- द्वयभृतस्ते कथमसाधारणा भवन्तीति विरोधे असाधारणा विशिष्टाः। द्विजातयो विप्रा इति कृत्वा परिहारः । द्विजातीनां हि मातृजठरे एकं जन्म, आचार्य समीपे उपनयनात वेदाधिगमो द्वितीयं जन्मेति जन्मद्वयम् । "मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जीबन्धने” इति स्मृतेः । तेविति । एवमनेन प्रकारेण तेषु वात्स्यायनवंशीयेषु उत्पद्यमानेषु जायमा- नेषु सत्सु । संसारे जगत्यां संसरति सति प्रवाहरूपेण गच्छति सति । युगेषु सत्यवेताद्वापरकलियुगादिषु बहुपु यात्सु सत्सु गच्छत्सु सत्सु । कलौ कलियुगे। अवतीवरूहे । आगत इति यावत् । वत्सरेषु वर्षेषु । वात्सु गच्छत्सु सत्सु । वासरेपु दिवसेषु यजत्सु यात्सु सत्सु। काले समये । पूर्वोक्ते । अतिकामति व्यतति सति । प्रसवानां परम्परास्ताभिः सन्तानप्रवाहैः । अनवरतमजस्त्रम् । विकाशिनि प्रसरणीले वात्स्यायमकुले वात्स्यायनवंशे । आपतति सत्यवतरति सति । क्रमेण क्रमशः । गुरुपक्षपाती गुरुमतालम्बी। गुरुभक्त इति यावत् । कुबेरनामा कुबेराख्यो द्विजो विप्रः। वैनतेय इव विनतापुत्रो गरुड इव । जन्म लेभे जननं प्राप । उत्पेदे इति भावः । गरुडोऽपि गुरुभिर्महभिः पक्षश्च पतति यातीति गुरुपक्षपाती द्विजः पक्षी चेति ज्ञेयम् । तस्य कुबेरस्य । अच्युत ईशानो हर पाशुपतश्चेति चत्वारः पुत्रास्तनया अभवन् बभूवुः । कीदृशास्ते युगारम्भा इव युगप्रारम्भा इव । अझ येवस्तस्येदं वाहा वैदिकं यत्तेज ओजस्तेन जन्यमानः . कथाभट्टीया पक्ष में "पण्डित तथा कलाका के ज्ञाता" अर्थ है । रात्रिशून्य तथा नक्षत्र रूप । परिहार में दोषशून्य तथा धर्मोपदेश से उद्धार करने वाले अर्थ है । वे सूर्यरूप होते हुवे भी ताप कारक नहीं है। परिहार में “तापकारक नहीं तथा ·उच्छासः] जयश्री-कथामहीयासहितम् । * मानप्रजाविस्तारा नारायण बाहुदण्डा इव सानन्दकाम्ननयाः । तत्र पाशुपतस्यैक एवाभवद्भूभार इवाचल कुलस्थितिश्चत मागि जयश्रीः समुत्पाद्यमानः प्रजायाः सन्तानस्य विस्तारोऽतिशया मताशाः। समुत्पाद्यमानसन्तानप्रताना इति यावत । युगामा अपिता या प्रजापति प्रभावेण जन्यमानः समुत्पाद्यमानः प्रजाविस्तारो लोकाधिकारी ने नामाः । प्रजापतिप्रभावोत्पांचमानलाकविस्ताराः इति या । पुन: शा नारायणार - दण्डा इव विष्णु भुजदण्डा इव सतां चकाणि महाणिव नका . यिनः । सज्जनवातसुखदायिन इति गात । नारायणमा पनि श्रेष्ठौ चक्रनन्दको सुदर्शनचा नन्दकार-यनगी मे ते गाः । १.१५ मनाना नन्दकाख्यखड्गसहिता इति यावत । सुदर्शनम्" "re चामरः । बाहवोऽपि चत्वार एव । तत्र यशे पाशुपता र पशुपनार हाय- पतिनाम्ना सूनुः पुत्रोऽभवत् जातः । कीदशोऽसौ भूभार हा भारत अचला स्थिरा कुलस्थितिवंशावस्था यस्य सः । विशावा-यानमिति याय । चत्वार उदधयः समुद्रास्तद्वद् गम्भीरो धैर्ययुक्तः । तुममा गम्भीर लिया। भुभारोऽपि अचलानां सप्ताहाचलानां कुलः समुदास: यति । नाद्दशः कुला चलावष्टम्भन इति यावत् । भिम शिभिः मागगीरी कथाभट्टीमा तेजस्वी है" यह अर्थ है । अग्नि रूप भी संतप्त नही है। मम तथा मन. शेष के भोजी यह परिहार पक्ष का अर्थ है। सर्पका होतो मी भूमी ५६ गमन नहीं करते हैं । "धूर्तता से शून्य तशा मु को भीगर बाले" म पार का अर्थ है। स्तम्भों से शून्य तथापि पवित्र गदा ही में यह हैं इस विरुद्ध अर्थ का "स्तब्धता से शुन्य तमा पुण्यवान है" इस पर से है। यज्ञ का विध्वंस नहीं करने वाले दक्ष प्रजापति। "यशया को करने वाले तथा निपुण" परिहार पक्ष का सशकर १५ है । "हिंसा नहीं करने वाले तथा कामदेव को जीतने वाले" यह परिहार ! अर्थ है। वात्स्यायन वंश में ऐसे विशिष्ट भाताण उत्पन्न हुए। इस प्रकार वत्सगोत्रीय ब्राह्मणों के उत्पन होने पर, संसार में समय यतीत होने पर, gint ·हर्षचरितम् । [प्रथम- म्भीऽर्थपतिरिति नाम्ना समयाप्रजन्मचक्रचूडामणिमहात्मा सूनुः । सोऽजनयभृगु हंसं शुचिं कविं महीदत्तं धर्म जातवेदसं चित्रभानु ध्यक्षमाहिदत्तं विश्वरूपं चेत्येकादश रुद्रानिव सोमामृतरसशीकरच्छु- रितमुखान्पवित्रान्पुत्रान् । मलभत च चित्रभानुस्तेषां मध्ये राजदेव्य- भिधानायां ब्राह्मण्यां बाणमात्मजम् । स बाल एव विधेबलवतो वशा- जयश्रीः गहनश्च । पुनः कीदृशः समपाः सवें येऽग्रजन्मानोऽप्रजास्तेषां चक्रं नातं तस्य चूडामणिः शिरोमणिः । महात्मा महानुभावः। अर्थपतिनामा तनयो बभूव । सोऽर्थपतिरेकादश (१)रुदानिव सोमस्य सोमलताया योऽमृतरसस्तस्य शीकरैबिन्दु- भिक्छुरितानि व्यातानि मुखानि येषां ते तान् तथोक्तान् । सोमलतासुधादवव्या- सवदनान् इति यावत् । पवित्रान् पावनान् । भृगु हंसं शुचि कविं महिदत्तं धर्म जातवेदसं चित्रभानुं त्र्यक्षमहीदत्तं विश्वरूपं चेत्येकादश पुत्रान् अजनयत् समु. त्पादयामास । रुद्रा अपि-सोमस्य शिरस्थचन्द्रल्यामृपरसेन सुधावेण छुरित- मुखा व्यासवदना भवन्ति । तेषामेकादशानां मध्ये चित्रभानुचित्रभानुनामार्थपति- तनयः। राजदेवी अभिधानं यस्याः सा तस्यां राजदेवीनामिकायां ब्राह्मण्यां विप्रायां बार्ण बाणभट्टायमात्मजं तनयमयलमत प्रापत । स बाणो हर्षचरित कर्ता । बाल एवं शिशुरेव बलवतोऽनतिक्रमणीयस्य । विधेदखस्य । वशादधीनात् । कथाभधीया के व्यतीत होने पर, कलियुग के अनेक वर्ष तथा दिनों के अनन्तर बहुत समय के व्यतीत होने पर अनेक पुरुषों के प्रसव से वात्स्यायन कुल के विस्तृत होने पर इस वंश में क्रम से गुरुभक्त कुबेर नामक पुरुष गुरुपक्षों से युक्त वैनतेय (गरुड ) के समान उत्पन्न हुआ। इस कुबेर के अच्युत, ईशान, हर, और पाशुपत नामक चार पुत्र चार युगों के तथा नारायण के चार भुजाओं के समान (१) "यदरुदत्तद्रस्य रुद्रसम्" इति काठके कद्रनिर्वचनम् । “मत्युः, मनुः, महेशानः, महान् , शिवः, ऋतकनः, उपरेताः, भवः, कालः, वामदेवा, धृतवतः, एतानि रुद्रनामानि । “धीः वृत्तिा, खाना, उमा, नियुत , सर्पिः, बला, अम्बिका, इरावती, सुधा, दीक्षा" इतिकाशीनामानि (भागनते ३।१२।१२-१३)। Bhaw-New ·। उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्ठीयासहितम् । १२६ दुपसम्पन्नया व्ययुज्यत जनन्या । जातस्नेहस्तु नितरां पितवाम्य मा. तृतामकरोत्। भवर्धत च तेनाधिकतरमाधोयमानधनानिमिजे । कृतोपनयनादिक्रियाकलापस्य समावृत्तस्य चतुर्दश वर्ष देशीयस्य जयश्री उपसम्पन्नया मृतया। "वाच्यलिङ्गाः प्रमातापमम्मोक्षिता पर जनन्या मात्रा व्ययुज्यत वियुयुजे । जातः समुत्पतः स्नेहः प्रगमी मा५५ । समुत्पन्नप्रीतिः । अस्य माणस्य पितष जनक qध विमानुनामा । Fari सुतराम् । मातृतां जननीत्वमकरोत् व्यधात् । न विसरमा धाममामा धार्यमाणा सिधैर्य यल्यासो। एधायमानेनि पार...... :: . माणोद्दीष्माना" इत्यर्थी शेयः । एताशी बाणः । 1ि4 द्विति यावत् । धाम्नि गेहे । “वाम शत प्रभार च तेजोमन्दिर जन्मनु" is fes। कृतति । कृतो विहित उपनयनादिकायन्धनाविकिपाकापनि वहो यस्य स तस्य तारस्य । विहिलमेखलाबन्धनाविसकामातति यावा । "अष्टबर्ष ब्राह्मणमुग्नयेद् , गर्भाष्टमे या, पासवर्ष राजन्यम् , माया, यथामङ्गलं वा संबंपाम्" (पारस्करगृह्यसूत्र २ का १.५ )। 4 माह्मणमुपनयोत, ग्रीष्मे राजन्यम् , शरद यम्" इति श्रुतिः । इसुपनमनाक यापद्धति: गृहासूत्रेषु द्रष्टया । काम में fatusafe बाणभदृष्य परमे वर्ष एवोपनयनसंस्कारोऽभवत् । १४ ५ ६ देशबपी ३.६६ माय नाख्यसंस्कारवर्णनं घटने । सावकामस्य पशमवर्ष पाय मा बिति-- "वर्चस्कामय कार्य विनय मे। राशो बलार्थिनः पष्ठे वैययार्थिनोमे"॥ इति (२०३४१)। समावृत्तस्य कृतसमावर्शनाख्यसंस्कारस्य । पारकरमा - HARI-८ wimage उत्पन्च हुए। चारो युग ब्रह्मा के प्रभाव में भारत और वेद मान सृष्टि करते थे। नारायण को चार भुजाय सुदर्शन और नए साग में शोभित हैं और वे सज्जन समूहों को समादायी थे । उनको पानी से अवस्थित भूमि के भार के समान फुल को चिर करने वाला तथा समुशी समान गम्भीर सब प्राक्षणों में श्रेष्ठ अर्थपति नाम पुत्र हुआ। इस पति के ·१४० हर्षचरितम् । [प्रथम- पितापि श्रुतिस्मृतिविहितं कृत्वा निजजनोचितं निखिलं पुण्यजात कालेनादशमीस्थ एवास्तमगात् । संस्थिते च पितरि महता शोकेना- भीलमनुप्राप्तो दिवानिशं दह्यमानहृदयः कथंकथमपि कतिपयान्दिव. सानात्मगृह एवानेषीत् । गते च विरलतां शोके शनैः शनैरविनय- जयधी: कण्डिकासु समावर्तनप्रयोगोऽभिहितः । चतुर्दशवर्षदेशीयस्य चतुर्दशवर्षादीपन्न्यून- स्य । “ईघदसमाप्तौ कल्पप् देश्यदेशीयर” इत्यनेन देशीयरप्रत्ययः । अस्य बाणस्य पितापि चित्रभानुरपि । श्रुतिवेदः स्मृतिर्धर्मशास्त्रं ताभ्यां विहितं प्रतिपादितम् । द्विजजनानामुचितं विप्रजनयोग्यम् । निखिलं सम्पूर्ण पुण्यजातं संस्कारादिमङ्गलं कृत्वा कालेनानेहसा। अदशमीग्ध एवाल्पायुरेव । 'दशमीस्थः क्षीणरागवृद्धौ” इत्यमरः । अस्तमगात् स्वर्गतः। मृतोऽभवदिति भावः । पितरि जनके संस्थिते मृते सति महता दीवेण शोकेन दुःखेन। आभीलं कष्टम् । "स्यात्कष्टं पृच्छ्रमाभी- लम्" इत्यमरः । अनुप्राप्तोऽधिगतः। दियानिशं रात्रिन्दिवम् । दयमानं हृदर्य यस्य स दामानहृदयस्तप्यमानमानसः । कथं कथमपि केनापि प्रकारेण । कति- पयान् दिवसान् कतिपयदिनानि । आत्मगृह पत्र स्त्रीयगेह एव । अनैषीत् यापया. मास । शनैः शनैर्मन्द मन्दम् । शोके दुःखे विरलता स्वल्पत गते प्राप्ते सति कथाभट्टीया एकादश रुद्रों के समान सोमलता के रस का पान करने वाले भृगु, ईस, शुचि, कवि, महीदत्त, धर्म, जातवेदा, चित्रभानु, त्र्यक्ष, अहिदत्त, विश्वरूप, ये एकादश पवित्र पुत्र हुए। इनमें से चित्रभानु ने राजदेवी में बाणभट्ट को उत्पन्न किया। यह बाणभट्ट दुर्दैव से बाल्यकाल में हो माता से वियुक्त हो गया। पिता ने ही स्नेह के कारण माता के समान इसका पोषण किया। इस प्रकार बाणभट्ट पिता के उद्योग से अपने गृह में ही वृद्धि को प्राप्त हुआ। अपने पुत्र बाण का उपनयन समावर्तन आदि वेदोक्त भीर स्मृति विहित सर्व द्विजजनों के योग्य पवित्र संस्कार करके पिता चित्रभानु भी अल्पावस्था में ही मृत्यु को प्राप्त हो गया । पिता के लोकान्तरित होने पर महाशोक से कष्ट को प्राप्त हुआ जलते हुए हृदय से कुछ दिन बाणभट्ट ने अपने गृह पर ही व्यतीत किये। ततः धीरे २ शोक के न्यून ।

·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । २४२ निदानतया स्वातन्त्रपस्य, कुतूहलबहलतया च बालभावस्य, धेर्यत. तिपक्षतया च यौवनारम्भस्य, शैशवाचितान्यनेकानि चापलान्याच- रन्नित्वरो बभूव । अभवंश्चास्य वयता समानाः सुहृदः सायाश्च । तथा च । भ्रातरौ पारशवो चन्द्रसेनमातृपेणी, भाषाकविरीशानः परं मित्रम् , प्रणयिनौ रुद्रनारायणो, विद्वांसो धारवाणवासबाणो, जयधी: स्वातन्त्र्यस्य स्वाधीनतायाः । अविनयस्यौदत्याय निदान कारण तस्य भास. ता तथाऽविनयनिदानतयोद्धत्यकारणतया । बालभावस्य शेशव-या कौतुम बहलं बहुर्यस्मिन् स तस्य भावस्तत्ता तया कौतुकाधि in । गोपनर- तारण्य. स्यारम्भस्तस्य तथोक्तस्य तारुण्यप्रारम्भरगति गाव । प्रतिपक्ष भावस्तत्ता तया धैर्यप्रतिपक्षतया धीरताविरोधितया च । शैशवा बाल्यायोचि. तानि योग्यानि । अनेकानि विविधानि । चापकानि चास्यानि। आयरन .. बन्। इत्वरो गमनशीलो बभूवाभाता अर बाणभट्टस्य । वयसायुपा समाना. ल्याः । सुहृदो मित्राणि । सहायाश्च सहचरानाभवन् बगुः । तथा च परखिया अपत्यं पुमान् पारशवः । “परस्त्रीपरश्वम्” इति या परमादेशश्च । भातरी पारशवौ विप्राच्छूदया जातौ प्रतिलोम जो पुत्रौ । यथाह याज्ञवलय:- "विप्रान्मूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः खियाम् । अम्बधः शूदां निषादो जानः पारशयोऽपि चा" ॥ इति (११.) चन्द्रसेनश्च मातृपेणश्च तौ चन्द्रसेनमातृपणाग्यो । भाषायां संस्कृतादिया कविः काव्यकर्ता । ईशानाख्यो जनः परं मित्रं सह बभूव । वक्ष नारायण तो सुद्धनारायणाख्यौ प्रणयिनो प्रेमाधारावभूताम् । विद्वांसौ परितो चारवाणवासबा. कथाभट्टीया होने पर वह अविनय मूल स्वातन्त्र्य के कारण बाल्य में अधिक कामुक से तथा यौवन के प्रारम्भ में धैर्य नहीं रहने से बाल्यावस्था के अनुल नापस्य की करता हुआ इधर उधर भ्रमण करने लगा। इसके समान मा बालमित्र तथा सहायक बहुत से हुए । तथा हि-चन्द्रसेन और माया ये दोनों इसके प्राता थे। जो प्राण से शहरी में उत्कए थे। संत श्रादि भाषाको का कवि ईशान इसका परम मित्र था। Kayasia 16 ·१४२ हर्षचरितम् । [प्रथम- वर्णकविवणीभारतः, प्राकृतकृत्कुलपुत्रो वायुविकारः, बन्दिनावनङ्गबा- णसूचीबाणौ, कात्यायनिका चक्रवाकिका, जाङ्गलिको मयूरकः, ता- म्बूलदायकश्चण्डका, भिषक्पुत्रो मन्दारकः, पुस्तकवाचकः सुगृष्टिः, कलाश्चामीकरः, हैरिकः सिन्धुषेणः, लेखको गोविन्दकः, चित्रकृती. रषर्मा, पुस्तकृत्कुमारदत्तः, मादगिको जीमूतः, गायनौ सोभिलग्रहा- दित्यौ, सैरन्ध्री कुरङ्गिका, वांशिको मधुकरपारावती, गान्धर्वापा- जयश्री णाख्यो । वर्णकविवर्णनाकविवेणीभूतः । प्राकृतं करोतीति प्राकृतकृत् प्राकृतभाषा- कविः कुलपुत्रः कुलीनः । वायुविकाराख्यः । बन्दिनौ स्तुतिपाठको मनङ्गबाणसूची- बाणौ । चक्रवाकिका तदाख्या काचित्स्त्री। कात्यायन्येव कात्यायनिका-अर्धज- रती विधवा नारी । "कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाऽधवा" इत्यमरः । "पञ्चाशद्वर्षदेशीयां वीरां संस्थितभर्तृकाम् । वदन्ति कात्यायनिका पृतकापायवाससम्" ।। इति कात्यायनीलक्षणम् । जाङ्गुलिको विषवैधा गारुडिकः । "विषवैद्यो जा. अलिकः" इत्यमरः । मयूरकाख्यः । चण्डकाख्यः । भिषक्पुत्रो वैद्यतनयो मन्दार- काख्यः । पुस्तकवाचकः पुस्तकाध्येता सुदृष्टिनामा । कलादः स्वर्णकारः। "ना- डिन्धमः स्वर्णकारे कलादो रकमकारके" इत्यमरः । चामीकराभिधेयः । सिन्धु- देणाख्यो हैरिको हीरककार्यकर्ता स्वर्णकाराध्यक्षः । लेखकः पुस्तकलिपिकर्ता गोविन्दकनामा । वीरवर्मनामा चित्रदालेख्यकर्ता । पुस्तं करोतीति पुस्तका लेप्यादिकर्ता । "पुस्तं लेप्यादिका जि" इत्यमरः । कुमारदातनामा । मृदङ्गवादन कर्मास्येतिमार्दगिको मुरजवादको जीमतनामा । गायत इति गायनौ सोभिलन- हादित्याख्यो। कुरङ्गिका नाम्नी रन्ध्री प्रसाधिका । "सैरन्ध्री परवेषमस्था स्ववशा शिल्पकारिका" इत्यमरः । वांशिको वंशवादनदक्षो मधुकरपारावतामि- कथाभट्टीया इसी तरह विद्वान् वारबाण और वासबाण, वर्णन में चतुर वेणी भारत, प्राकृत कवि कुलीन वायुविकार, अनङ्ग बाण और सूची बाण स्तुतिपाठक, चक्रवाकिका नामक विधवा श्री, मयूर नामक विषवैद्य, चण्ड तमोली, मन्दारक, वैयपुत्र, पुस्तकवाचक सुदृष्टि, चामीकर सुनार, सिन्धुषेण हीरे बेचने वाला, गोविन्द *- ·उच्छवासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । ध्यायो दर्दुरकः, संवाहिका केरलिका, लासकयुवा ताण्डविकः, माक्षिक आखण्डला, कितवा भीमकः, शैलालियुवा शिखण्डकः, नर्त- की हरिणिका, पारशरी सुमतिः, क्षणको धीरदेवः, कथको जयसेनः, शैवो वक्रघोणः, मन्त्रसाधकः करालः, मसुरविवरव्यसनी लोहिता- क्षः, धातुधाविद्विहंगमा, दार्दुरिको दामोदरः, ऐन्द्रजालिकश्चका- जथश्री धेयौ । गान्धर्व सङ्गीतशास्त्रं तस्योपाध्यायः शिक्षकः सङ्गीतोपदेष्टा दर्दुरकाख्यः । संघाहिका पादमर्दनकारिणी केरलिका नाम्नी । लासकाश्चासौ युवा चेति लासक- युवा नर्तकतरुणः । ताण्डविकनामा । अक्षैव्यितीत्याक्षिको धूतकारः । आखण्ड. लनामा । कितवो धूर्तः। भीमकाख्यः । स्वयं यो नृत्यति स चासो युवा चेति शैलालियुवा तरुणनटः । शैलादिनस्तु हेलूषाः” इत्यमरः । शिखण्डकाख्यः । नर्सकी लासकी हरिणकाभिधेया। पाराशरी भिक्षुः । "भिक्षुः परिबाट कमन्दी पाराशयपि मस्करी इत्यमरः । सुमतिमामा । वीरदेवनामा क्षणकः समयज्ञः । कयकः कथाका जयसैनाख्यः वमतावलम्बी वक्रघोणः । मन्त्रसाधको मान्त्रि. को मन्त्रसिद्धिसहितो वा करालाख्यः पुषः। असुरविवरे पाताले व्यसन तज्ज्ञा- भानुशीलमस्त्यस्येति साहशः । पातालज्ञाननिपुण इति यावत् । लोहिताक्ष- नामा । धातुवाद रसायने बेसीति धातुवादवित् रसायनाभिज्ञः । विहङ्गमाख्यः । कथामहीया नामक लेखक, वीरवर्मा चित्रकार, कुमारदत्त लिपिकर्ता, जीमूत मृदङ्गवादक, सौमिल और ग्रहादित्य गायक, कुरझिंका सैरन्ध्री, मधुकर और पारावत वंशी. वादक, दर्दुरनामक संगीतशिक्षक, पैर दबाने वाली केरलिका, नर्तक ताण्डविक, भक्षकोडक आखण्डल, भीमकनामक धूर्त, शिखण्डक नट, हरिणिका नर्तकी, सुमति भिक्षुकी, समयज्ञाता वीरदेव, कथाभट्ट जयसेन, वक्रघोण शैव, कराल मन्त्र शास्त्री, पाताल ज्ञान में निपुण लोहिताक्ष, रसायन का ज्ञाता विहंगम, दामोदर नामक द१रवाद्यवादक, चकोराक्ष ऐन्द्रजालिक और ताम्रचूड नामक संन्याश्री, बाणभट्ट के मित्र व सहायक थे। बाणभट्ट बालकपन से इन मित्रों के वशीभूत होकर देश देशान्तर के दर्शन के कौतूहल से ब्राह्मणों के योग्य अपनी प्राचीन संपत्ति के होने पर तथा विद्याप्रसङ्ग के जारी रहने पर भी अपने गृह से विदेशों ·१४४ हर्षचरितम् । प्रथम- प्राकाशयत। राक्षः, मस्करी ताम्रचूडः। स एतैश्चान्यैश्चानुगम्यमानो बालतया निघ्नतामुपगतो देशान्तरालोकनकौतुकाक्षिप्तहृदयः सत्स्वपि पितृ. पितामहोपात्तेषु ब्राह्मणजनोचितेषु विभवेषु सति चाविच्छिन्ने वि. धाप्रसङ्गे गृहान्निरगात् । अगाश्च निरवाहा ग्रहवानिव नवयौवनेन स्वैरिणा मनसा महतामुपहास्यताम् । अथ शनैः शनैरत्युदोरव्यवहृतिमनोहन्ति वृहन्ति राजकुलानि जयश्री द१ करोति दा१रिको वाद्यभेदवादकः । दर्दुरा भेकास्तान् वि दार्दुरिको भेक गुणागुणवत्ता । दामोदराख्यः । इन्द्रजाल वेत्तीति ऐन्द्रजालिक इन्द्रजालविद्या- ज्ञाता । चकोराक्षनामा । ताम्रचूडाख्यमस्करी परिवाट् । "मस्क गतौ” मस्कन मस्करो ज्ञानं गतिर्वा स्यातीति मस्करी "मस्करमस्करिणो' इतीनिप्रत्ययः । एतेषां मुहृदां सहायानां च वर्णनात्कविः स्वस्य तत्तत्कलाभिज्ञता स कविर्वाणः । एतैः पूर्वोक्तैरन्यैश्च कलाविद्भिः । अनुगम्यमानोऽ नियमाणः । बालतया शिशुतया निघ्नतामधीनताम् । अस्वतन्त्रतामिति यावत् । प्राप्तः । अन्यो देश इति देशान्तर नगरान्तरं तल्यालोकने दर्शने कौतुकं कौतूहलं तेनाक्षिक्षमाकृष्टं हृदयं मानसं यस्य सः । माझगजनानां विप्राणामुचितेषु योग्येपु पितृपितामहाभ्युमुपात्तेपु गृहीतेषु विमोषु धनादिषु । सत्स्वपि वर्तमाने. ध्वपि विद्याप्रसङ्ग शास्त्रव्यसने चाविच्छिन्ने प्रवाहरूपेश वर्तमाने सति । गृहाद् गेहात । निरगात निश्चक्राम । ग्रहवानिव भूताविष्ट इव । निरवग्रदोऽस्वतन्त्रः । नवयौवनेन नवीनतारुण्येन । स्वैरिणा स्वतन्त्रेण मनपा वितेन महतां जनानामु. पहाल्यतां परिहासास्पदत्वमगात प्रापत् । मथेति । अथानन्तरम् । शनैः शनैर्मन्द मन्दम् । अत्युदाराश्च या व्यवह- तयश्चेत्युदारव्यवहतयोऽत्युदारव्यवहारास्ताभिर्मनश्चितं हरन्तीति मनोहन्ति मनो- हराणि । असङ्कुचितव्यवहारमनारमा वृहन्ति महान्ति राजकुलानि राजगृहान् कथाभट्टीया में चला गया। स्वतन्त्र बाणभट्ट भूताविष्ट के समान नवीन योवन तथा स्वेच्छाचारी मन से महापुरुषों के उपहायास्पद हुआ। इसके अ. 11 धीरे २ उदार व्यवहार से मनोहर बड़े २ राजकुलों को देखता हुआ, उत्तम विद्याओं से पगतः ।

·उन्च्छासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १४॥ वीक्षमाणः, निरवधविद्याविद्योतितानि च गुरुकुलानि सेवमानः, महार्हालापगम्भीरगुणवद्गोष्ठीश्चापतिष्ठमानः, स्वभावगम्भीरधी- धनानि विदग्धमण्डलानि च गाहमानः, पुनरपि तामेव वैपश्चि- तीमात्मवंशोचितां प्रकृतिमभजत् । महतश्च कालात्तामेव भूयो वा- त्स्यायनवंशाश्रयामात्मनो जन्मभुवं ब्राह्मणाधिवासमगमत् । तत्र च चिरदर्शनादभिनवीभूतस्नेहस सद्भावैः ससंस्तवप्रकटितज्ञातेयैराप्तै. जयश्री वीक्षमाणो विलोकमानः । निरवद्याः प्रशल्या या विद्यास्ताभिर्विधोतितानि प्रका- शितानि । प्रशस्यशास्त्रप्रदीप्तानि । गुरुकुलानि शिक्षकगृहान् सेवमानो भजमानः । महार्हा अत्युच्चा ये आलापाः संवादास्तैर्गम्भीराणां धीराणां गुणवतां गुणिनां गोष्ठ्यः परिषदस्ताः । चतुरालापधीरगुणिपरिषद इति यावत् । उपतिष्ठमानः सेव. मानः । स्वभावेन प्रकृत्या गम्भीरा धोरा या धीमतिः सैव धन येषां तानि तथो- तानि । सहजधीरमतियुक्तानि विदग्धानां दक्षानां । मण्डलानि वातान् च गाह- मानः प्रविशन् । पुनरपि तामेव पूर्वोक्तामेव वैपश्चिती विद्वज्जनोचिताम् । आ- त्मनः स्वस्य वंशस्य कुलस्योचितामाम् । स्वकुलाहा॑मिति यावत् । प्रकृति स्व- भावमभजन लिषेवे । नानाविधानि वस्तुजातानि पश्यन् , अनेकविधमानवसहच- रतो च कुर्वन्नपि स्वयंश्यजनोचितां प्रकृति वैदुष्यं च प्रापदिति भावः । महतश्च बहोः कालात् समयात् । भूयः पुनः । तामेव वात्स्यायनवंशाश्रयां निजकुलाश्र. याम् । आत्मनः स्वस्य जन्मभूमि जननभुवम् । ब्राह्मगाधिवासं विप्राध्युषितपु. रम् । अगमत जगाम । तत्र च स्वदेशे च । चिरदर्शनात बहुकालं यावददर्शनात् । अभिनवीभूतो नवीनीभूत: स्नेहः प्रेम सद्भावश्च येषां ते तैस्तथोक्तैः । नूतनीभूत. कथा भट्टीया युक्त गुरुकुलों में निवास करता हुआ, उत्कृष्ट संभाषणों से गम्भीर गुणवानों की गोष्ठी में सत्सङ्ग करता हुआ, स्वभाव से ही गम्भीर बुद्धिमान् चतुर पुरुषों के मण्डलों में सहवास करता हुआ, पुनरपि अपने वंश के योग्य विद्वत्प्रकृति को प्राप्त हुआ। बहुत समय के अनन्तर अपने वंश से आश्रित अपनी जन्मभूमि को प्राप्त हुआ। वहां चिरकाल के दर्शन से नवीन स्नेह वाले, परिचय से बन्धुत्व को प्रकट करने वाले, आप्त पुरुषों से उत्सव दिवस के समान अभिनन्दित १० ह० ·हर्षचरितम् । [प्रथम- रुत्सव दिवस इवानन्दिताभिगमनेो बालमित्रमण्डलस्य मध्यगतो मो. क्षसुखमिवान्वभवत् । इति श्रीवाणभट्टकृतो हर्षचरिते वात्स्यायनवंश- वर्णनं नाम प्रथम उवासः । MNANDALAIMADIO जयश्रीः प्रेमसौहार्दरिति यावत् । ससंस्तवं सपरिचयं प्रकटितं ज्ञातेयं बन्धुत्वं यैस्ते स्तैस्त. थोक्तैः । ज्ञातीनां कर्म ज्ञातेयम् । “कपिज्ञात्योर्डक' इति ढक्प्रत्ययः । सपरिच. यप्रकाशितबन्धुत्वैरिति यावत् । आप्तैर्बन्धुभिः । उत्सवदिवस इव महोत्सवदि. नमिव । आनन्दितं प्रशंसितमभिगमनमागमनं यस्यासौ तथोक्तः । प्रशंसिता. गमन इति यावत् । बालमित्रमण्डलस्य बालकालीनसुहृत्समूहस्य मध्यगतो मध्य- स्थितः । मोक्षसुखमिवात्यन्तिकानन्दमिवान्वभवत् अनुभूतवान् । यथा योगिनो मोक्षसुखमनुभवन्ति तथासावपि निरतिशयानन्दमनुबभूव । तथा च योगिपक्षे- आप्तैोगिभिः । "रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये। येषां त्रैकालममलं ज्ञानमव्याहृतं सदा। आप्ताः शिष्टा विद्धास्ते" इत्याप्तलक्षणम् । बालो निस्ते- जस्त्वाद्वाल इव प्रतीममानो यो मित्रो रविः सूर्यस्तस्य मडलं बिम्ब तस्य तथो. तस्य । नवीनसूर्यबिम्बस्य मध्यगतः। "तपस्यन्त वि दृष्ट्वा निस्तेजा जायते रविः । मोक्षमार्गप्रयत्ने तु तेजो नैवास्य विद्यते" । इति स्पेनिस्तेजस्त्वमुक्तम् । सूर्यमण्डलं भित्वैवयोगी मोक्षमाप्नोतीति शास्त्ररहस्यम् । मोक्षसुखं निर्वाणसुखं योग्यनुबभूव । अत्र प्रथमपरिच्छेदे कविना यत् स्ववंशवर्णनं विस्तरशो विहितं वदा. ख्यायिकालक्षणोक्तनियमानुसारेणेति बोध्यम् । तथा चाख्यायिकालक्षणमग्निपुराणे- "कर्तृवंशप्रशंसा स्याद् यत्र गद्येन विस्तरात् । कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः॥ भवन्ति यत्र दीप्ताश्च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः । कथाभट्टीया बाल्यकाल के मित्र मण्डल के मध्य में स्थित बाणभट्ट ने योगी के मोक्ष सुख की तरह अत्यन्त आनन्द का अनुभव किया। योगी भी मित्र (सूर्य ) मण्डल के मध्य में स्थित होकर ही मोक्षसुख का अनुभव करता है। यह कवि ने ·उच्छ्वासः] जयश्री-कथाभट्टीयासहितम् । १४७ जयश्रीः उच्छ्वासैश्च परिच्छेदो यत्र सा चूर्णिकोत्तरा ॥ वक्त्रं चापरवक्त्रं च यत्र साख्यायिका मता। (अध्याये ३३७११३-१५ श्लोकाः)। अथ कविः प्रथमपरिच्छेदसमाप्ति कथयति-इतीत्यादिना । इति शब्दः परि- समासौ । बाणभट्टकृताविति कविनामकथनम् । हर्षचरित इत्याख्यायिकावर्ण- नीययोः कथनम् । वात्स्यायनानां वंशस्य वर्णनमिति प्रथमपरिच्छेदे वर्ण्यमान वस्तूक्तम् । प्रथम उच्छ्वासः समाप्त इति शेषः । एवमुपरिष्ठादपि द्रष्टव्यम् । हर्षस्य हर्षवर्धनस्य सम्राजश्चरितं हर्षचरितम् , तदधिकृत्य कृताऽऽख्यायिका हर्ष. चरितम् । “लुबाख्यायिकाभ्यो बहुलम्" इत्यनेन शैषिका प्रत्ययस्य "लुपि युक्तवद् व्यक्तिवचने" इत्यनेन च तस्य नपुंसकलिङ्गत्वम् । “हर्षस्य चरित हर्षचरितम् , तदधिकृत्य कृतं गद्यकाव्यमुपचारात् 'हर्षचरितम् उच्यते न तु तत्र प्रत्ययः क्रियते” इति श्रीभवदत्तशास्त्रिणो दाधिमथाः । कथामट्टीया माख्यायिका ( गद्यकाव्य ) के अनुकूल अपने वंश का परिचय प्रथम उच्छ्वास में विस्तार से किया है। कथाभदृ श्रीनन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्य की कथाभीया नामक हिन्दी टीका में हर्षचरित का प्रथम उच्छ्वास समाप्त हुआ। लम् । ततश्च शुभम् ।

·अथ समाप्तिश्लोकाः। श्रीमज्जोधपुरं विराजिततमां राज्य, तदन्तर्गतो ग्रामः पोकरणः प्रसिद्धविभवैः सट्टाकुरै रक्षितः । ग्रामाख्याप्रथिताभिधानविलसत्तट्ठाकुरैः पूजितं नामावालपदाकृतद्गुरुकुलं जागति तत्रोन्नतम् ॥ १॥ तश्यरत्नं बुधवृन्दवन्धो विप्रोऽभवद् दाधिमथाग्रगण्यः । हरादिगोविन्दपदाङ्कनामा सौभाग्यसम्पत्सुयशःसमृद्धः ॥ २ ॥ श्रीमत्पोकरणाधिपः समभवदू वीराग्रिमः सालिम- सिंहाख्यस्तनयामसौ सुरुचिरां जज्ञे च चांपावतीम् । निर्माप्य व्यतरत्स्वयं जयपुरे सा मन्दिरं सुन्दर यस्मै चन्द्रकुमारिका जयपुराधीशस्य पस्नी वरा ॥ ३ ॥ वैदुष्यप्रतिभादिसद्गुणगणप्रीतान्महेन्द्रोपमात् प्रापद्राजगुरोः पदं जयपुराधीशाच्च यश्चामर । राज्ञीस्थापितमन्दिरेऽप्यधिकृति राज्ये कथाभट्टता- मभ्युत्थानमलकृतां व शिबिका विद्वत्म मूर्धन्यताम् ॥ ४ ॥ श्रीनारायणनामकः समभवत्सूनुस्ततो मध्यम- स्तत्पुत्रो जयचन्द इत्यभिधया ख्यातः कृती राजते । तस्य स्तस्तभयौ नयेन सहितौ विद्वद्गणे संस्तुतौ श्रीमन्नन्दकुमारनन्दसुपदप्रोद्यकिशोराह्वयौ ॥ ६ ॥ तत्र नन्दकिशोरेण साहित्याचार्यताजुषा । श्रीहर्षचरित व्याख्या गोविन्दीगर्मजन्मना ॥ ६ ॥ वसन्तपञ्चमीधस्त्रे व्योमग्रहनिधीन्दुके । जयश्रीः प्रथमोच्छ्वासे ताब्द पूर्णतामगात् ॥ ७ ॥ इति श्रीजयपुरमहाराजमौजमन्दिरस्थपण्डितसभासम्येन-राजगुरुकथाभट्टवंश्ये- न-वेदान्तभूषणोपाधिविभूषितेन-भूतपूर्वकाशिकगवर्नमेण्टसंस्कृतपुस्तकालयी- प्रत्नतरवान्वेषणापरायणेन-भूतपूर्ववाराणसेयहिन्दू विश्वविद्यालयीयपाध्य- निर्धारकसमितिजुषा-जयपुरराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापके न-कथा- भदृश्श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचायण निर्मिताया हर्षचरित. व्याख्याया: जयश्रियाः प्रथमोच्छ्वासे पर्यवसानम् ॥ १॥ wwmandarmananwar..

·१ । १६३७ वर्ष हषचरितस्य प्रथमाछासे प्रश्नाः । अधोलिखिताः श्लोकाः संस्कृतया गिरा व्याख्यायन्ताम् । (क) सुखप्रबोधललिता सुवर्णघटनोज्ज्वलः । शब्दैराख्यायिकाssभाति शय्येव प्रातिपादकैः ॥ (ख) तरलयसि दृशं किमुत्सुका- मकलुपमानसवासलालिते । अवतर कलहंसि ! वापिकां । पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम् ॥ (ग) कवीनामगलहों नूनं वासवदत्तया । शक्त्येव पाण्डुपुत्रार्णा गतया कर्णगोचरम् ॥ अधस्तनान् गद्यसन्दर्भान् प्रकरण प्रदर्शनपुरःसरं व्याख्याय रेखाकिताना समासानां प्रक्रिया निरूपणीया। (क) पाश्र्वे च तस्य द्वितीयमपरसंश्लिष्टतुरङ्गम् , प्रांशुमुत्तप्ततपनीयस्त. म्भाकारम् , परिणतवयसमपिव्यायामकठिनकायम् ,नोचनखमनु. कचम् , शुक्तिखतिम् , ईपत्तुन्दिल , रोमशो स्थलम् , अनुल्व- गोदाखेशतया जरामपि विनयमित्र शिक्षयन्तम् ,गुणानपि गरिमाण. मिवानयन्तम्,....."पुरुपम् (अद्राक्षीत् ) (ख) सा त्ववादीत् । देवि जानास्येव माधुर्य विषयाणाम् , लोलुपतां चेन्द्रियग्रामस्य, उन्मादितां च नवयौवनल्य, पारिप्लबतां च मनसः। प्रख्यातैव मन्मथस्य दुनिवारता। अतो न मामुपालम्भेनोपस्थातुम- हैसि । नच बालिशता चपलता चारणता वा वाचालतायाः कारणम् । न किञ्चिन्न कारयति असाधारणी स्वामिभक्तिः । (ग) यस्मादजायन्त वात्स्यायना नाम गृहमुनयः आश्रितोताः, कृतकु. क्कुटवता अप्यवेडालवृत्तयः,..."परिहत-कपट कोरकूचोकूर्चा- कूताः, वर्णनयव्यावृत्तिविशुद्धान्धसः, धीरधिपणावधृताध्येषणाः, असकसुकल्वभावाः, अनिस्त्रिशा विद्याधराः, अजडाः कलावन्तः, ...'अकुस्तया भोगिनः, अस्तम्भाः पुण्यालयाः, अव्यालाः काम- जितः असाधारणा द्विजातयः । walawww ·ro the 16. Namareimanavikaawine- १६३८ वर्ष हर्षचरितस्य प्रथमोलासे प्रश्नाः । अधोलिखिताः श्लोकाः संस्कृतया गिरा व्याख्यायन्ताम् (क) पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः । भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते ॥ (ख) अन्यवर्णपरावृत्त्या बन्धचिहनिगृहनेः । अनाख्यातः सतां मध्ये कविश्चौरो विभाव्यते ॥ (ग) निर्गतास न वा कम्म्य कालिदासस्य सूक्तिपु । प्रीतिमधुरसान्द्रामु मञ्जरोविच जायते ॥ २ अधोलिखितान् गद्यभागान् प्रकरणप्रदर्शनपुरःसरं व्याख्याय रेखा हिताना समासानां प्रक्रियां निरूपयत- (क) का चेयमन्त्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोधिना पदार्था- नाम् । तथाहि । सन्निहितबालान्धकारा भास्वन्मुतिश्च, पुण्डरीक- मुखी हरिणलोचना च, बालातपप्रभाधरा कुमुदहासिनी च कलह - सस्वना समुन्नतपयोधरा च, करभोरविलम्बितगमना च, अमुक्त- कुमारभावा स्निग्धतारका च । (ख) अथ सारस्वतो मातुर्महिम्ना यौवनारम्भ एवाविर्भूताशेपविद्या- सम्भारस्तस्मिन् सवयसि भ्रातरि प्रेयसि प्राणसमे मुहादिवत्से वाङ्मय समस्तमेव सञ्चारयामास । चकार च कृतदारपरिग्रहल्यास्य तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रीत्या प्रीतिकूटनामानं निवासम् । आत्मनाप्या. पाढी, कृष्णाजिनी, वल्कली, अक्षवलयी, मेखली, जटी च भूत्वा तपस्यतो जनयितुरेव जगामान्तिकम् । (ग) अथ शनैः शनैरत्युदारव्यवहृतिमनोहन्ति बृहन्ति राजकुलानि वीक्ष. माणः, निरवचविद्याविद्योतितानि च गुरुकुलानि सेवमानः, महा. होलापगम्भीरगुणवद्गोष्ठीश्वोपतिष्ठमान:, स्वभावगम्भीरधीधनानि विदरधमण्डलानि च गाहमानः, पुनरपि तामेव वैपश्चितीमात्मवंशो- चिai प्रकृतिमभजत् ।

·१ we २ [ ३ ] १९३४ वर्ष हर्षचरितस्य प्रथमोठ्ठासे प्रश्नाः । अधोलिखिताः श्लोकाः संस्कृतया गिरा व्याख्यायन्ताम्- (क) सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे । उत्पादका न बहवः कवयः शरमा इव ॥ ख) नवोऽर्थो जातिरग्राम्या श्लेषोऽक्लिष्टः स्फुटो रसः । विकटाक्षरबन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुष्करम् ॥ (ग) कवीनामगलदो नूनं वासवदत्तया । शक्त्येव पाण्डपुत्राणां गतया कर्णगोचरम् ॥ अधोलिखितान गद्यभागान् प्रकरणप्रदर्शनपुरःसरं व्याख्याय रेखाङ्कित- समासानां प्रक्रियां निरूपयत- (क) कुपितस्य हि प्रथमान्धकारिणी भवति विद्या ततो भ्रुकुटिः । आदाविन्द्रियाणि रागः समास्कन्दति चरमं चक्षुः । आरम्भे तपो गलति पञ्चात्स्वेदसलिलम् । पूर्वमयशः स्फुरति, अनन्तरमधरः । कथं लोकविनाशाय ते विषपादपस्येव वल्कलानि जातानि । अनुचिता खल्वस्य मुनिवेशस्य हास्यष्टिरिव वृत्तमुक्ता चित्त. वृत्तिः। शैलूप इव वृथा वहसि कृत्रिममुपशमशून्येन चेतसा तापसाकल्पम् । (ख) दृष्ट्वा च तं तदीयरामणीयकहतहृदया तस्यैव तीरवासमरोच. यदुवाच च सावित्रीम् । सखि मधुरमयूरविरुतयः कुसुमपांशु. पटलसिकतिलतरुतला पुष्पपरिमलमत्तमधुपश्रेणीवीणारणित- रमणीयाः प्रीणयन्ति मां मन्दाकिनीद्युतेरस्य महानदस्योपकण्ठ- भूमयः । पक्षपाति च मे मनोऽत्रैव स्थातुमिति । अभिनन्दित- वचना च तथेति तया तस्य पश्चिमे तीरे वासमरोचयत । (ग) पार्वे च तस्य द्वितीय संसक्ततुरगं परं प्रांशुमुत्सतपनीयस्तम्भाव- दातं परिणतवयसमपि व्यायामबलीयांसं नीचनखश्मश्रुकेशं शुक्ति खलतिमीपत्तुन्दिलमनुक्षणोदारवेशतया जरामपि विनयमिव शिक्षयन्तं गुणानपि गौरवमिवापादयन्तं महानुभावतामपि शिष्य. जनयन्तमाचार्यस्याचार्यकमिव कुर्वाण धवलवारबाण. धारिणं लसत्तनुदुकूलपटिकापरिश्लिष्टमौलिं पुरुषमद्राक्षीत् । am Wom तामिव ·। ४ १६४० वर्ष हर्षचरितस्य प्रथमोछवासे प्रश्नाः । २ निम्ननिर्दिष्टयोरन्यतरद गर्दा सुस्फुटमन्वयमुखेन पर्यायैाख्यायताम् ।। रेखाक्तिपदानां विग्रहान् प्रदर्य समस्तेषु समासनाम, अन्यत्र प्रकृति- प्रत्ययविभागश्च लिख्यताम्--- (क) का चेयमत्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोधिना पदार्था- नाम् । तथा हि-सन्निहिसबालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च, पुण्डरी- कमुखी हरिणलोचना च, बालातपप्रभाधरा कुमुदहासिनी च, कलहंसस्वना समुन्नतपयोधरा च, कमलकोमलकरा हिमगिरि- शिलापृथुनितम्बा च । (ख) आजगाम च मधुमास इव सरभिगन्धवहः, हंस इव कप्तमृणालतिः, मलयानिल इवाहितसरसचन्दनधवलतनुलतोत्कम्पः, अन्तःस्फुरता मत्तमदनकरिकर्णशङ्कायमानेन प्रतिमेन्दुना प्रथमसमागमविलास- विलक्षस्मितेनेव धवली क्रियमाणैककपोलोदरो मालतीद्वितीयो दधीचः । २ निम्ननिर्दिस्य गद्यस्य पूर्णा भावार्थः स्वसंस्कृतेन प्रदर्श्यताम् , प्रतिपद- व्याख्यान कार्या- सखि ! त्रिभुवनोपदेशदानदक्षायास्तव पुरा जिह्वा जिद्देति मे जल्पन्ती, जानास्येव यादृश्यो विसंस्थुला गुणवत्यपि जने दुर्जनवनिर्दाक्षिण्याः क्षणभङ्गिन्यो दुरतिक्रमणीया न रमणीया देवस्य वामा वृत्तयः। निष्का- रणा च निकारकणिकापि कलुपयति मनस्विनोऽपि मानसमसदृशजना- दापतन्ती । अनवरतनयनजलसिच्यमानश्च तरिव विपल्लवोऽपि सहस्रधा प्ररोहति । ३ निम्ननिर्दिष्टेषु वाक्येपु कयोश्चिद् द्वयोः पूर्ण आशयो हिन्दीभाषया प्रकाश्यताम्- (क) आलोकनकृतार्थाय चक्षुपे स्पृहयन्ती प्रेरयत्युदन्तश्रवणकुतूहलिनी श्रोत्रवृत्तिः। (ख) समरसिद्धसुन्दरोनुपूररवानुसारिणि च मन्द मन्दं मन्दाकिनी- हंस इव समुपसर्पति शशिनि गगनतलम् । (ग) हंसपक्षतालवृन्तवातवातविततैः शोणशीकरैरसिताध्यातामगात् । । amalenti-

·No text on this page.