·॥ अथ सम्पादकोक्तिः अथ यद्यपि प्रथमकाण्यानन्तरं क्रमप्राप्त द्वितीयकाण्डसम्पादन मेव युक्तम्, परं हितीयकाण्डभाष्यस्य सङ्कटौतादर्शपुस्तकेभ्योऽपर मेक मपि विशुद्ध पुस्तकं सवाहणीयं तच्च कालसापेक्ष मिति धिया क्रम मुल्लयाप्यस्य तौयकाण्डस्य सम्पादने प्रवृत्तोऽभव मितौद मेवैवंविधक्रम- व्यत्यासस्य निदानम् । तस्यैततृतीयकाण्डस्य पाठान्तरादिसम्पादनाय समृहीताना मादर्श- पुस्तकामा मेव मामधेयानि कल्पितानि- क - १६४-पत्रात्मकम्, १६०३-संतलिखितम्, पूर्वम् । ख = 8-पत्रात्मकम, १६.५ ()-संवलिखितम्, पूर्सम् । डा.-वेवर-सम्यादितम, ल०१८४९-बालिन्मुदितम्, पूर्सम् । अजमेर वैदिकयन्त्रालये १८५६-संवन्मुहितम्, पूर्मम् । - १८५-पत्रात्मकम, १६८५-संवल्लिखितम्, पूर्वम् । २२-पत्रात्मकम्, १८२६-रट• लिखितम्, पूसम् । डा.-वेवरेयालुलाबराणि विचित्य समाहत ग-मुदितम् । औरामपुरकलेजीयं रा०-१८१८-लिखितम, यूर्सम् । एवएखादर्भ पुस्तकेम्वाद्य चतुष्कं मूलस्यापरं तु चतुष्कं माष्यस्य । तत्र ग-धयोरक्य मुपलभ्यते, समुपलभ्यते च स-घ-जाना मेकादर्शवाजत्वम्, तत्रापि जस्य परित्याज्यतैव सम्पदा । घमिन् दामियोमसंस्थस्य सोमयागस्य शालानिमायादि- सोमाभियवान्तानि बाणि विहितानि । तत्र दीक्षणोया, प्रायणीया, पातिथा, उपस, थपिप्रणयनीया, बागोषोमोया, सत्या पेति प्रधानाङ्ग- कमणि : नेम्वेद लिखनादौनि विसापासभित्तोमरसमाया- नतानि प्रत्यङ्गसम्माणि समाश्रितानीति विवेक । एकाहापोनसतित्रैविध्य मापनानां सर्वेषा मेव सोमयागागा प्रतिभूतस्याभियोमम्याध्वरम्यादिभूतापत्याकर्मणा भावनिर्माणादौना मिशन मासात मिती कारमधा मियाननले नि ·- (या) पनाम, ध्वरतिहिंसाकम्मा, नतिषेध"-इत्याह हि याक (नि. १३. ३) । यद्यप्यत्रैव काहे पशुज्ञपन विहितम्, तथाप्यस्याध्वरल न विचन्यते, पोयोमोपपशुसज्ज्ञपमस्याम्रायविहितम हिसालामावात् । तथालात भगवता यास्केन- "याम्रायवधनाहिसा प्रतोयेत-इति (निर.१ ५.२)। एव मेव विद्धान्तितं मौमासादर्शनेऽपि महामुनि- जैमिन्यादिभि । तदेव "दृएवदानुथविक , स विशुद्धि"-इति (सा. को. • २ का० ) सायाघार्यसिद्धान्तो अक्षमध्यस्यमशीक्षोदवत् किन विभिन्न इति सुधीभिर्विभाव्य मेव । TE काण्डे यावन्त्याख्यानानि श्रुतानि, तेमु "मोपर्णीकाइब" नाम (११८, २६२ ए.) प्रधान मन्यतेऽस्माभि । वस्तुतम्वेतदाख्यान स्थाच्छत- पथानानाच पूर्वतनम्, कथ मन्यथा झुपपोताऽत्र ब्राह्मणे तहाण्यानम् । হলয়াগ্রাঘিযৱহাসনীথিবষন (ঘানি) আয়াৰ ৰূল, एतरम, ज्ञेय तु तद् गुरूपदेशादिभि । एतदेवाख्यान रामायण-महाभारत-भागवतामिपुराणादिषु बहुधा प्रपक्षित मतिमल्लवितच्च। तत्वतस्विद मुपाख्यान किञ्चिदुपदेशदानाय, वक्तव्यविषयस्य नौरसत्वपरिहाराय च कविकल्पमाप्रसत सर्व मसत मेव । तदिद मस्य यज्ञीयव्याख्यानतोऽपि सप्रतीयते, तथाच “वागेव सुपौँ, इय कडू"-इत्यादिक ( २६१ ३.) प्रय्यम् । तैत्तिरीयकेऽप्येव मेव-"इय कडू, यसौ सपौँ, छन्दासि सौपर्णेया"-इति (स. ६.१ ६.२ ) । प्रतएवोक्त ममिपुराणेऽपि-"गययादौमि छन्दांसि सौपर्णेयानि पक्षिण"-इति । वैदिकाख्यायिकामा मेधैव गति प्राय सर्वत्रोप- कभ्यते । उक्त चैतन्मीमांसादर्शनेऽतिमव्यक्तम्-“यसद वृत्तान्तान्वाख्या- मम्"--इत्यादि (जै० स० १ २ १० श. भा• )। एवचैतन्मूलक- महाकाव्येतिहासाराणमन्याना मपि सर्वेषा मेवमेव गति सर्वे मुधो- मटि सौकात्यत्र किमु वक्तव्य मस्तीति शम् । कालोकोठा नाम राजन्वती। श्रीसत्यव्रतवर्मा। स १८६९ । ह. १९०५ । (यावसथ , सामश्रमी, आचार्यच) } ·( क ) ॥ श्रथमूलशुद्धिपत्रम् ॥ प्र.बा.क. १. २. १४. १५ ... ... १.२.२.. ... ... १. २. २१. ... ... ... ... मुच पुष्पनिति पुष्यनिति धेन्वे मुत्तरं.. मियत्ततो युद्वाचंयमो कुरुपचालवा সত্ৰিগ্লাল वेदागा बुख्यस्युदिति- बौयं .. सर्व पुष्यन्निति मुष्यनिति धेन्वे मुन्तरं मियेतो यदाचंयमो कुरुपञ्चालना तद्विाण्यानो घेदागा बस्यस्यदिति- ब्बौर्य २. २. १५. ... २.३. १. ... ... २.३. 8. ... ९९९ २ .. २ ... २. सुम्भूता मुम्मता ... ... ... २९. ... यहन्दोभ्य . ... वे 218 ज्यानाना मौषधि निङ्गबोधनु पधुन्दोभ्य है. ऽशनानामौषधि मिटौरमन हामि ... ... २५८ ... • पोस।

·परम प्र.मा.क. हे 8. ९.९९ ... २७३ ... ... २०४ . रौसी मेहियो वास्या धूवेण . इरोयसौ मेदिभ्यो वास्य ध्रुवेण .. ... . युदै ... ... ११९ मध्ये मुग्ध्वानवता यूप शकल मुध्ये- मुग्धानवता यूपश्कल ५.४.२२. ४१२ .. ४१५ ... ... २१ .५० ... ... ... ... ... ॥१२॥ सिन सिन् दिनु ऽसिर्नु रेतुनसोकाम् ইনানীদ্ধা ६. २. २२. सुन्दधत्ते सुन्दधते भूतोनhः মুনীৰছ ६. B. १५. ममुरित्यु मनमुरिय स्यादेव मन्योऽन्योऽपि भामुइपाठ शोधशदृष्यादिदोषत । ... 80. 88 ..

·शतपथब्राह्मण-तृतीयकाण्डस्य सूचीपत्राणि। ... १४. ए ॥ अथ प्रपाठकसूची। पथ प्रथमः प्रपाठकः ( देवयननं १य. मा.) पथ द्वितीयः प्रपाठकः (वाचं यच्छति व्य२बा.) अथ तीयः प्रपाठकः (मौडे कृष्णामिन ३च्य. वा.) ध्यप चतुर्थ. प्रपाठकः (तद्य एष पूर्वायी ५प्य १वा.) पथ पञ्चमः प्रपाठक: (विनामानो हैवास्य दया रवा.) प्रपाठक (पाशं कृत्वा च्य. ना.) थप सप्तमः प्रपाठकः (सोऽत्युपयनति च्य• मा.) ... ... २७२ बाथ घडः ... २६१ ४०१ ५१३ ... २५. ... ५७ ... १३९ ॥ अथाध्यायसूची। थप प्रथमाध्यायः ( देवपणनं १५. मा.) प्पथ दितीयाध्यायः (दक्षिणेला वनौयं प्र. पत्रा.) घय सोयाध्यायः (सन पदान्यनु. २५. मा.) थप चतुपाध्यायः (शिरो वै यस्यातिथ्यं ३ . २मा.)... यध पक्षमाध्यायः (तद्य एप पूर्वावर्ग प्र• मा) पथ यठाध्यायः (उदर मेवास्य सदः प्र. प्रा.) थप सामाध्याया (थमि मादणे प्र• प्रा.) (सयतत् मरतो म. १मा.) पप भवमाध्यायः (प्रजापति प्रणा • मा.) पधारमाध्यायः ५२१ ·॥ श्रथ ब्राह्मणसूची। .. ... .. ... ... ... ... प्राक्षणमाम प्रपाठकस्य अध्यायन १देवयजनवाझयम् १०० वा. १च्च ना. २ दीक्षाब्राझणम् १५. २वा. १य. ब्रा. ३ धामावैध्यवेरिब्राह्मणम् १५• ना. रथ. ना. ... ७ भणबामणम् १७. ना. ... १च्य. प्रा. 88 ५ यजिनदीक्षादिब्राझणम् १५. मा. २५. वा. ६ दौक्षितव्रतद्राक्षणम् २५. मा. ...श्य. ब्रा० ... १ ७ प्रायणायेशिवाक्षणम् २५. बा. श्य. श्वा. ८ सोमाख्यानवाझणम् २५. वा. २व. बा. ... ८ सोमकायगोवाझयम् २प्र० ४ब्रा. . श्य० वा. ... १३९ १. सोमोपनहनवाक्षणम् २५. पूबा. ३५. ब्रा. ११ सोमपणनद्राह्मणम् २५. ना. ३य. ना. १२ सोमपर्याणहनब्राह्मणम् ३प्र. १वा. श्य. प्रा. १३ चातिथ्येटिवाक्षणम् १५. ब्रा० Bच्य. सा. २४ तानूनमनब्राझणम् ३५. बा. ... Bध. मा. ... २२८ १५ यवान्तरदीक्षावाझयम् ३५. मा. ... ध. खा० ... २४१ १६ उपसदियवाझणम् प्र. ना. ... प. ब्रा. ... २५० १७ वेदिनिम्मायब्राह्मणम् प्र. द्रा० ...'च्या मा. २०३ १८ अभिप्रणयनवाक्षणम् 84. बा. ...ध. वा. ... २६५ १८ यषपुरुषमाझयम् पृथ. वा. २.५ २. सोमाभिषवब्राह्मणम् प्र.वा. ५. मा. २२५ २९ सदोवाझणम् प्र. पवा. ... एच. वा. २२ धिरख्यप्राणम् २१ वैधनवाझयम् ५प्र. खा. च. मा. ... ३०० ... ... ... प्र. वा. ... ... ५५० मा. घ. मा. ... ... ...

·" ... ... ... ... ... मामपनाम प्रपाठकस्य अथायय पृष्ठे २१ यूपमानवाझणम् ५प्र० ३ब्रा ६५. वा. ... २६४ २५ यपनिधानब्राह्मणम् प्र.बा. ... ज्य. ना. २६ धूपैकादशिनौब्राह्मणम् ५५० भद्रा ७च्य. बा. ४२६ २० पशूपाकरणद्राह्मणम् ५५. दवा व्य. ३वा. ४३३ २८ पशुसज्ज्ञपनबाझणम् (प्र. १ब्रा ...य.४ब्रा. ४०१ २६ पाप्रोब्राझणम् ६५० २द्रा० ... च्या १ब्रा' २५१ १. पशुवपाबाह्मणम् (प्र. ना. च्य. बा. ... ०६३ ३१ पशपुरोडाशवाझणम् ६प्र. वा... उच्च ४८९ ३२ प्रयाजानुयामब्राझणम् प. ५मा० ... घ. द्रा. ३१ उपयाजबामणम् ७प्र० बा. व्य. ५द्रा २४ पश्चेकादशिनीवाझणम् ७५० रना बमा ५२१ २५ वसतीवरीमाझणम् प्र. वा. हब. मा. ५३२ २६ सत्याबाहाणम् प्र. ना. ...य. द्रा. ३७ बधियवणमाझयम्... प्र. ५मा ...... ... ५७३ ... ... ... ... ... ५४३ ... १२१ ... ॥ अथ कण्डिकास्तूची। कपिकाप्रतीकम् कणिकाप्रतीकम प्यमये त्वा रायस्पोषदे २१९ पत्र हैके । टयं वा দি নশ্বাস ५१२ पथ स्तरधाहुः पप्रिक्षेति ८३ घष कृष्णविषाणा चमीषोमो वै देवाना २५८ पथ खनति । प्राच.-. पतिच्छन्दसा मिमोते १५२ थतिधेरातिथ्य मसि २११ व्यथ खनलि । प्राच .--. पत्र के । बङ्गलोय ६५ यजमानेन पत्र २२। उदमात्र १५ घय महाति । समुदस्य ... उपरेस... ... ... ... ... ... ५.

·मरशस्तथो ... । ... १०० 888 ... ... ... ... বিনী कधिकाप्रतीकम् पछे पथ ग्रावाय मादत्ते ५७१ व्यथ दर्भतरणक मन्तर्दधाति पथ ग्रावण उपावहरति ३८६ पथ दर्भतरण निदधाति २९३ यथ चतुर्थों जुहोति 80 यथ देवा । बौणा मेव .. १२. यथ चत्वारो राजासन्दी. यथ रितीय मानावयति यथ चपाल मुदीक्षते घ्यथ द्वितीया कुशी ३६३ ध्यथ चपाल मुभयत. यथ न दीक्षित । कारन अथ धात्वाले माजयन्ते ७. व्यथ नापिताय क्षुरं प्रयच्छति १३ व्यथ दिरधिनिदधाति ... ३४५ यथ निग्राभ्या ग्राहरति... यथ जघनेन कायद्याजिने ५८ अथ निग्राभ्याभिरपहजति ५७७ थप जान्या पत्नी प्यथ निग्राभ्याभ्यो ग्रहान् ५८१ घ जिल्लाय । सा ५ ध्यप नियुक्ति 882 अच जुहोति । उरु विष्णो ३. यथ नौवि मुद्यते यथ जुहोति । त्व सोम ३०८ अध पानीभ्य पत्नीयूप ४२७ थप चोति । यया .-. अथ पन्य पदं प्रति या ते ऽयमे रजश्या २६१ व्यथ परिधौन् परिददाति २८८ पथ हाति । यया .-. पथ परिष्यति ४१२ या ते ऽयमेरिया २६१ | व्यथ पयुषति । ब्रह्मवनि त्वा ३०४ अब जुद्धा एपदान्यस्योपान् ४८ व्यथ पर्युषति । ब्रह्म दृश्य ३४४ अथ जुन्ना एपदाग्यस्योपहत्य ४८२ यथ पशु विशास्ति ४७१ थप रण मादायोपाकरोति ४३९ थप पाए सम्पति 85 भय दक्षिणत' प्रोक्षति ... २८८ व्यय पशो प्रागारमटि থ বিমল গান্ত थथ पचात्परिक्रम्य १५ अथ दभंतषणक मत्तर्दधाति थथ पयायोक्षति २६८ चररूपो १३ पथ पाचन वासिना १८५ ... .. ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ... ... ... ... ... कण्डिकापनौकम पृष्ठे कण्डिकापनौकम् श्ठे यथ पुनः प्रपद्य ३०७| यथ मिनोति । या ते ४११ अथ पुनरोत्याहवनीय 8५8 यथ मुखं बिम्सटे... .... ५१३ यथ पुनलाई न्यस्येति E७ अथ मेखलां परिहरते ६० अथ पुरस्तात् । उदीची २७८ | अथ मैत्रावरुणचमसेता ५५. यथ पूर्वयोरत्तरस्याम् २६८ व्यथ य एष मध्यमः ३०१ यथ एपदान्यं ग्रहाति ५०५ यथ यच्चतुर्विशतिविक्रमा २०३ अथ पौणम् । पशवो पू२२ थथ यजमानाय पदं व्यथ प्रतिप्रस्थाता । बग्रेण १८७ अथ यत् विएशत् . २७३ थथ प्रतिप्रस्थाता। उत्तरः ३१.] घ्यथ यत्यश्वकृत्वा पणते प्पथ प्रस्तरे निहुवते २१६ ! व्यथ यत्पञ्चष्टत्वो यहाति पथ प्रहरिष्यन् । यं ५७८ व्यथ यत्पञ्चकत्वो मिमौते अथ प्राडिवोदकामति २५, यथ यत्पन्यक्षस्य यथ प्रोणुते । गर्भो वा ... ६९ व्यथ यत्पत्युपस्पशति ४६ यथ वीषि व्यथ यत्पश्चादरोयसो २०३ यस्या एत ३४३ | यथ यत्र मेक्ष्यन् भवति थप वहाँषि यथ यत्र सप्त्वा पुनर यस्यैतद अथ यत् परिपत् २०३ थप पाईस्पत्यम् ५२३/ व्यथ यत्समिध मभ्यादधाति ५४६ थप मदन्तीरुपस्पृश्य २४३ अथ यत्साहा साहेति पथ मध्य उधाधारयति २ ९यथ यददाया 8 पथ मध्यम छदिप २११) यथ यदमी होयन्ति यथ मध्येऽङ्गुल्याका १५५/ यथ यदपा मन्ते कोणाति थप मनोवाय पविमो धच यदि देशानिने थप मारतम् । बिशो वे ५२४ चय यदुपटत्याध्य २५८ पप मिनोति । द्युतानन्या २७४ | थप यशकलो मिमोते... १५४ .. ... ... C ... ... 8.8 ... ... ... 858 ..

·। ३४३, 8.0 CS .-. ( 85 ... ... BG कण्डिकाप्रतीक कण्डिकाप्रधौकम् व्यथ यदीक्षित । व्यनत्य वा यथ या प्रोक्षण्य परि- ष्यथ यहौक्षित । ऋचं वा शिष्यन्ते । ता ऽयवटे यजुर्वा साम ऽवनयति व्यथ यदीक्षितायाभिहरन्ति ध्यथ या व्याप परिशिष्यन्ते । यथ यद ध्रुवाया मान्य थथ यान्युपत्यवदानानि तज्जुहा चतुष्कृत्यो १२. धथ या पञ्चमी चुचा . यथ यद ध्रुवाया माज्य -. व्यथ यावेतो जघनेनामी... ३.५ वग्जुन्द्रा मानयति यथ यास्तद्देवाः । जुयातनू यध पद ब्राझय याह... तत्साई साने २३९ यथ या परिशिष्यते ४८६ अथ यास्तद्देवा । जुशास्तनूः प्पथ यहपया प्रचर्य ४८१ - तदिन्द्रे सन्नपदधतैय २३. अप यद्दसाहोमस्य १८८ अथ युनक्ति । उसावेत यथ यहाचं यच्छति ६६ | यथ यूपशकल मवगृहति ४१३ व्यथ य६ रयोस्तुका २६९ व्यथ यूपशकल मादत्ते B५२ यथ यद्रियाम मुपैति ५०८ यथ यूपशकलं प्रास्यति पथ यवमत्यः प्रोक्षष्यो २४२ अथ रराया मुपस्पृश्य ३११ पथ यात्सोमो नाम ५. यथ राजान मादसे यथ यस्मात्स्वनाम ४१६/ अथ राजानमादायोतिराति १६८ अथ यहादातिय २.८ अथ राजालमादायारोहण ११८ यथ यसमाशो नाम ५७. यथ रानान मुपावरति ५88 बध या प्रोक्षण्य' परि- २९६ शिष्यन्ते । तचे २८० व्यथ लस्पूजन्या.-. थप या प्रोक्षण्य परि- यथ व्यपा मुखिदन्ति शिष्यन्ते । ता ऽयवटै वय व्वक्षाहोमं सहाति... B८५ स्ववनयति ३२६] यथ न्वतं बतयति ८५ ... ... ... ... ... ... ... यथ लस्पजन्या- -बिया १९ ... .

·... ... .." ... ... ... १५३ कालिकाप्रतीकम् . पृष्ठे कणिकापनौकम् व्यथ बतं वतयित्वा प्५ / पथ सोमोपनहनस्य व्यथ वाचं यच्छति... ५७५ अथ सौम्यम् ५२२ व्यथ ब्वाचयति । परि १६) अथ स्तोर्णायै व्वेदः ४५६ ध्यथ व्वाचयति । प्राची... ३०८ यथ नाति । धमेध्यो वै... १४ व्यथ व्वाचयति । भदो १५ यथ स्फ्य मादाय ... यथ व्यापयति । रेवति ४५३ व्यथ खुवेणोपस्पति ३८५ च्छथव्वाश्य मन्तत ५२५ | व्यथ खुवेणोप हत्याज्यम् । यथ व्यासः । द्विगुणं यमि मभिजुहोति पथ वासः परिधत्ते १५ अथ सुदेणोपहत्याज्यम् । प्यथ व्वैश्वदेवम् ५२३ यवट मभिजुहोति यथ शमितार) ४१ यथ सुवेणोपहत्याज्यम् । यथ शम्याच स्मयच २०७ यध्वर्युर्वपा मभिजुहोति ४६८ व्यथ शरीर मेवान्यवहन्ति १६ व्यथ सुवेणोपहत्याज्यम् । यथ सप्तमं पदं विएप मभिजुहोति ३४५ यथ समिध मभ्यादधदाह ५०८/ व्यथ हरति २०० थप सम्प्रेष्यति । मैवावर अथ इविनियो.... ३४६ यस्य चमसाध्वर्यवेहि ५80 व्यथ पिरण्य मपोइरति... १२१ यथ सम्प्रेष्यति । सोमोप- यथ हिरण्ये ब्वाचयति मन मादर ... १५१ यथ उदयशूलं प्रयच्छति... ५१६ यथ सारखतम् ५२२ व्यथ उदयभूलेगाव ५९४ प्यय सावित्रम् ५२५/ व्यथाप्यावानक्ति २८ पप सम्रक्षण्णा मानयति १६ यथासये परिदाय थप सोमक्रयणामुदिप्रति १६० पधामि मभ्यारत्य... २ थप सोमपायहनेग १२ बधाइयोन्यति थप सोमविक्रमिण मभि १६६ । अपाग्रेण रामानं ... ... ... 8 E ** ... ... ...

·५४४ ३२६ ... ... ... कडिकाप्रमौकम् पृष्ठे কন্ধিাঙ্গলী यथायण शाला तिष्ठनभ्यते २७ | अथानुहन्योमविद्यते। व्यथाजायां प्रतीचौन मुख्या १६६ বিশ্ব ५४५ प्रथाज्य मुयस्तृणोते । यध ४६८ व्यथाम उपनिनयति १३०, ३४४ अथाज्य मुपस्तुणोते । जुलां १८३ | यथापरं चतुर्थहौत माज्यं अथातः समवम्टशन्त्येव २२६ धीत्वा । अन्वारभख १२२ अथातो ग्रहात्येव । थाप यथामरं चतुकीत मान्य तये त्या परिपतये २२६ एहीत्वा । उदएप्रयन् अथातो रहात्येव । हवि यथामरं चतुर्टहौत मान्य मतौरिमा व्याप इति... ५२४ ग्रहीत्वा । उपनिष्कामति ३.८ अथातो बतोपसदा २६१ व्यथापरयोदक्षिणे व्यथातो होमस्यैव... १६ ! व्यथाप्तये दितीया... २० श्रयायुपयनति ५.७ ध्यथाप्रीभिश्चरन्ति ३५१ व्ययात्रापोणुते १६८ यथाभिमन्वयते ५१५ यथाधरारणि निदधाति... २१२ | यथारणी पाणी कला वायाधिवखं ३३. अथाक्टं परिलिखति ३४२, 8.5 ययाधिधवणे पर्युपविशन्ति ५०३) व्यथावयन मभिजुहोति... ३६० बाधिमय पलके २३. / यथाशिषा मारम्भ ध्यथाध्वर्युरात्मान मुमस्पति १४१ व्यथाश्राव्य न होतार २५ यथाध्वर्युरारोहणं १८ अधासाद्य सुच अथाध्वर्युश्च ३२०, यथास्या५ हिररायं ঘলাছৰাগলি १५ यथा दण्डं प्रयच्छति अचानुवेद्यन्तम् २७८ व्यधामी व्यतं प्रदाम्याप ... स्वधानुयूहति २०६ | यथारी बतं प्रयच्छति यथानुस्टग्योपतिरते। अथामै ब्वत अपयन्ति... रतत् स्व ६०१ थथाह पयंग्रवेऽनु ... 8 ... ... ... ... ... प ... प ... ... १५ ...

·है ... ... ... ... २७८ ... ... ... ... सधेन्च कण्डिकाप्रतीकम पृष्ठे कण्डिकाप्रतीकम् च्यथाह प्रतिप्रस्थाता ४६०यथैव मभिपद्य ... अथाह समुल्लुप्य २४६ विष्णो ४११ अथाह सोमायानुहोति २५६ / यथोऽयपि त्रयस्ति शत् अथाह स्तोकेभ्योऽनुहोति ४६८ अथो ऽयपि त्रीणि स्युः थाहामये समिद्यमानाय ४४३ अथो ऽयमि सप्त स्युः व्यथेत्याहवनीये ३८२ अथो ऽस्तरथाः ४२७ प्रथैक उदति ६६ / व्यथोत्तरतः। प्राची यथैनए शाला प्रपादयति । यथोत्तरतः प्रोक्षति ૮૬ स जघनेनाहवनीय ३२ अथोत्तरतस्तिष्ठन्नपा च्ययन) शाला प्रपादयति । अथोत्तरेण पर्येत्याध्वर्यु... ३१० चानडुश १७ व्यथोत्तरेण शाला परिश्रयन्ति १३ ध्ययन५ शाला प्रपादयति । ध्ययोत्तानं पशुं पर्यस्यन्ति... १६५ स प्रपादयन् १८ यथोद्यछन्तौभाम्... २९६ ध्यधैनं दर्भपवित्रेण २८ | अथोपारहाति 882 थन मतो मदन्तीभिर... २४३ यथोपनिरकयाभि १२२ प्पथैन्द्रम् । इन्द्रियं... ५२४ | यथोपनिष्कामति... २ व्यथेन्द्रामम् । तेजो ५२६ | यथोयति । न्ययम्य पर्धेभ्यः पथ्या सन्तिः १.१ | यथोपाकृत्य पशुम् यभ्यः सविता १.३ | यथोल्मुक मादायामोत्... ४५३ पथैन्य सूर्य २७५ यथोक्षिति भयेभ्यः सोमः प्रारोषत... १.४ यमव्वां प्रेशति स्वभ्योऽमि प्रारोरचत ... १.० यनु त्या माता मन्यता ... 882 यदैव मभिपय बनेनैव ब्वाचं ८२ यनेमो देके ब्वाचं ER चव मभिप.-.प्रवामि ६४. चन्तकम् मचात् ... .. ... ... acy .. ... ... ...

·पृष्ठ ३७८ ५७५ कलिकाप्रतीकम् ५१४ याददते ग्राण ५०६ याददे रावासोति ४८७ | ग्रादित्य चर प्रायणीय ध्यान्त मनिष्ठा मनक्ति ०६ च्याश्ववाल प्रस्तर ५१४ प्रासाद्य हवौग्नि १२ यासौदविश्वा भुवनानि ५88 ४११ २१२ २१३ १२ कडिकाप्रतीकम् ध्वन्तरतो देवाना प्यन्तरिक्ष गच्छ वाहेति অয়ার্থ व्यन्तरेणेऽउपावहरति प्यप प्रणीय । यामावैष्णव च्यप एवाभ्यवेत्य व्यपराहेदीक्षेत । पुरा केश यमि मादत्ते यमिमीत ब्वरिमाण ध्ययुहा व्ययङ्गा एकधना ध्याक त्वा परेभ्यो अवच्छितो हि वै पुरुष यथारनि परिवासयेत अयो ह वै पुत्रा व्यदिते यसरा ह वा उथग्रे यस्य विषस्त्मना व्यहोराधे गच्छ स्वाहेति १८२ वै पशो सज्ञप्यमानस्य ११३ ५५ इद महत -. सजातो ३२८ ३६५ | इद मह त .-. सबन्धुर ३२७ १५ इद महत .-. समानो ३२० ३८८ रन मभ्यादति २६५ २६ | इन्द्रागच्छति १८६ 8 इन्द्रायाध्यक्षायेति १२३ ४५०, इन्द्रो ह वा ईक्षाचके ६३ प्राया G8 .-. च्यात्मना वा व्याकुत्यै व्याकूत्यै २.५ .-.नात एकच्च ध्यातिधोन वे देवा दृष्ट्वा । चतुर्दा व्यवन् यातिथ्येन वै देवा दृष्ट्वा । .-. उदर मेवाम्य सद १६ | उदीचो मेव दिशम् उद्दते प्राउगे फनके २२६ | उद्यच्छन्तीधाम उभयतो हार विद्धान २४१ उपिनोल १८४ ३७८ तानून पत्रै ·... ... ... ... ... कण्डिकाप्रतीकम् पृष्ठ कडिकापनौकम् ऊर्धा मेव दिशम् ... १०५ ऊमणो व्यथिषदिति ४८६ गन्धो हैवास्य २६ गभौर मिम मध्वरं कृधौति ५७४ ऋगए ह वै पुरुषो ३६० गुदं त्रेधा करोति... ४८५ ऋतवो मुग्धा ग्रासन् ५.8 | गुदो वै पशुः । मेदो ५०५ ऋत्विजो है व देवयानम् २/ गुस्य वा एताः परिहियन्ते ५३५ गोपौधाय ता ऽएता ५३३ एकादशारनिं परिवासयेत् ३८८ गोर्वे प्रतिधक । तम्य एतद्ध वै विश्वेदेवा ग्रीवा वै यज्ञस्योपसदः २५० ५३३ एकदाच येत् एतया सर्वाभिः चतुहीत माज्यं ग्टहीत्वा १५४ एताभिबै देवा २५० छन्दासि गच्छ स्वाहेति... ... ... ... ... ... ... ५०७ ... ... ऐक्षय्यौ विधती.. ऐन्द्रः प्रायः । व्यङ्गे ऽव्यझे... २१२ जुरा विधाव इति BE १२१ १८० ११ ... ... ०१४ तं वा इति हरन्ति १६८ औदुम्बरी भवति तं वै पूर्वाई मिनोति प्रौटुम्बरो भवति व सप्तभिः सप्तभिः तह स्मैतं देवा कार्यमयाः परिधयः २१२ त ज्याप्याययन्ति... २४५ कार्यमय्यौ वपाथपण्यो... ४६०/त ऽद्यायन्ति । न होता १६ त द्यायन्ति । प्रत्युपतिठते ५५१ त उदचो निष्कामन्ति खदिरेण र सोम मापखाद २६३) त उपवयैव पशून् ४० ... ५५९ कौशिक माझण ५8 ·५२ ... 8८३ . - कण्डिकाप्रतीकम् पृष्ठे कण्डिकापतौकम् त ऽउ त ऽऊचु । देवा २६ । तदाङ । पुनरेतदुल्मकर तच्छाला वा विमिन वा ३ तदाड पूर्वोऽतीत्य २०६ त धनेन चात्वाल तदाङ । यदेव प्रायणीये ततो देवा एत बच्च ४३३ तदाह । यस्मा एतदा २४३ ततो यानि बौणि सुवेण ४५ तदिडान्त भवति तत्परिधते । दीक्षातपसोस्तनू १७ तदु तथा न कुर्यात् । अनिष्ठ ४२० तत्परिश्रयन्ति ३०५/ तदु तथा न कुर्यात् । काम सवेता मपि वाच मुवाद ५८२ तदु तथा म कुर्यात् । यथा वै १५२ तता मपि वाच मूदु ६३ तदु तथा न कुर्यात्। विमुधैव २१० तधेति देवा अब्रुवन् । तवैव १०३ तटु तथा न कुर्थ्यात् । साई ३७८ तथेति देवा अनुवन् सोम- ३६० तदुदीचीनवश५ सदा भवति ३३५ तथो रवैष एतत् । उपरयैव ४३४ तदुपास्याभितिष्ठति तथो ऽएवैष एतत् । यूपएकल ४१५ तदु हैक याहु तयो ऽरवैध एतत् । सहैव ५४८ तदु होवाच याज्ञवल्क्य तदायत्म ब्वाचयति । यो नय ३७६ तदेव निदधति ग्राण तदायत्सु बाधयति । एष ते १५२ तद्धके । ब्यादित्येभ्यस्वर . ૨૬ तदाङ । व्यक्त त?के । ध्याहवनौया १७ तदा । धनदेवता ४६ नईके शेव मैत्रावरणचमसे ५५१ तदाङ । उत्तरवंदे ३१. न.के । योत्तरवेदेरनु २९६ तदा । एता मेवैका B६ त के । चतुर्दा कुर्वन्ति २०७ तदाड ।क प्रतिरनुवाकस्य ५९६ | तईक । मक्षव दृष्ट्वा तदा । कि तद्यज्ञे ५.०.के । प्रथमे ब्वत उभौ तदा । नैध यजमानेनान्वा तके प्रथमे ब्वने स:- रभ्यो ४५३ त.के । सर्च एव वपन्त तदा । नोपाकुर्यानानि तद्य एघ पूर्डोि.. २०२ પૂ૪૬ .. . २४६ .. ... . २ । CB । CB ·०-० कण्डिकाप्रतीकम् तद्यत् क्रूरीकुर्वन्ति नेदेत- तद्यत् क्रूरौकुर्वन्ति ... ... ... सन्धत्तः ... ... ... पृष्ठ कण्डिकाप्रतीकम् तद्याः पूर्वाहेऽनुवाक्या ४६५ तद्यावेतौ पूर्वी ३२८ तर्ण सत् सम स्यात् १ ४६५। तदा उच्चन्यतर एव २०६ तदा ऽयहत स्यात् १६५ तहा ऽऋषीणा मनुश्रुत २९ मास।.-. यदेतानि 80२ নৱ জীষা মন্ত্রন 8८२ मास।.. यो दीक्षते .५२३ तदा ऋयौणा मनुश्रुत मास । ४५१ • - सम्भत एवं १०, २०५ ४५४ तदा ऽऋषीणा मनुश्रुत मास। ४५. ... ? ... ... :: :: :: :: :: :: 848 सम्मत एष ... तद्यत् कारीकुर्वन्ति सन्धत्तस्तत्ते तद्यत्पञ्चकृत्व व्यानक्ति तद्यत् एच्छति तं वै तद्यत् एच्छति पूटतेन तद यत् पौधा मनु तद्यत्रैतत् प्रयतो शेता तद्यत्रै निविध्यन्ति নবুনন লিনি तद यत् सारखत मनु तद्यदन्तरेण... तद्यदाप्याययन्ति तद्यदैन्द्र मनु मवति तद्धिरण्शकलावभितो .-. भवतः ... तद्यद्धिरण्यशकलावभितो .-.भवत यात्राया ताद वाहस्यत्य मनु तराहपया चरन्ति... तद्यद वैश्वदेव ममु... सद्यन्मभावरणधमसेन ... BCC २४४ ५२४ ... २५७ ५२२ तदा एक स्यात् वहा एतदुभयं १२. तदा एतदेकं कुर्वन् २६० तहा एतदेको दाभ्या तदै देवा अस्पृण्वत । त १८६ एताभिर् तहे देवा अस्पृण्वत । त ०६८ एतैः कृत्यां ३२४ ५२९ तब देवा अस्पृण्वत । त एते. सर्वात २४२ ५२० | तदै देवा अस्पृण्वत तेऽस्यैतेन ५७७ ५५. तदै मदनोतं भवति । एतं ... ... 80. ... ... २० ·( १४ ) ... ... ... ... ... .. . ... ५७६, ... । ... ... ... ... . ... ... ... कडिकाप्रमौकम् पृष्ठ कण्डिकाप्रतीकम् पृष्ठ तनूनपत्रे शाकरायेति २२६ तस्मानिरत्तदक्षिणा तं त्वा जुधामहे ३८५ तस्मान्मध्यमाच्छदो. तन सर्व स्वाभिप्रपद्येत ३। उददादश २७३ तं निदधाति ४२६ तस्मान्मध्यमाच्छो तन्मध्य ऽऔदुम्बरी ३४१ उद मञ्चदश.. २७२ तपसा वै लोकं भयन्ति २६२ । तस्मान्मध्यमाच्छो त मभिमिमौते । प्रन्ति वा दक्षिणा हादश २७२ त मभिम्रशति । यत्ते सोम ५७७ तस्मान्मध्यमाच्छदो. त मभ्यक्ति । शौर्घतोऽय ऽया २८ दक्षिणा पश्चदश २७२ तमादत्ते । देवस्य वा ५०४ तस्मान्मध्यमाच्छो तमिन्द्रामौ मनु प्राङ् पत्रिंशतं २७२ त मुच्छ्रयति । उच्छ्रयस्त ६५ तस्मिन् वाचयति त मेव मभिमश्य ३९५ तस्मै क मेकादशिया ३२१ तं परिवासयति ३९८ तम्य ते पवित्रपत इति तं प्रच्यवमान मनु ... ३९६ तस्य यनिखातम् ... ४१० ३६६ तस्य रुका पुरस्ताद २७६ सयो समवरत्तयोः ३०७ तम्य वा ऽएतस्य वाससः... तयोरन्यतरां कुशौ माचिच्छेद ३६३ तम्य सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति २७ तस्मादाजः । मनो देवा . २२८ तस्या माघारयति... २८ तसादु ह न प्रतीचीनशिराः ३ तस्यावा मेधः पपात २ तस्मादुन खा... २२० । तस्यै गन्धर्वाः । वेदानेव ... ११८ तस्मादेतदृषिणाचनूक्तम् ... २२८ ता यथैवादो देवाः। प्राहिएव- तसाद दीक्षिता २६४ ग्मोम मच्छ सैनान् ... १२४ ससाद ब्रह्मचारिण ३६४ | ता यथैवादी देवा। মাখবি যুদ্ধাহমিনী ५२५ माहिरावसोम मच्चैव १२९ ... ... ... तं प्राचं पातयेत् ... ... ... ... ... ... ...

·g ... १८ सैषानुछुप ... B8 ... ... ... ... ... ... २७७ ... ... २०४ ... करिएकाप्रतीकम् पृष्ठे कण्डिकाप्रतीक पृष्ठ ता यथैवादो देवाः । व्यइयन्त १२४ ता मनिरभ्युक्षति... २०६ ता वा ऽयनुयुमा जुहोति। ता मन्तरेण यश्चाग्नि ४६७ वाग्वा अनुयुप्... ला मभिमप्रति ता वा ऽयनुयुमा जुहोति। ता मस्तमिते ब्वाचं २ ता मुच्छ्रयति । उद्दिव! ता वा उत्ताना मिव ६० ता परिवासयति तां वा एता परिश्रयन्ति ३ ता परिहरते ता वाचयति | नमस्त ४६३ तां प्रतिपराम्श्यावेथ्या-.. तां वै युगमाची २७८, तावनुषिञ्चत । मनम्त ४६५ ता वै युगशम्येन ता वा यान्यहवियो १५७ ता पट् सम्पद्यन्ते ... २८० | ता वा इएता' । पञ्च ता पाहत्य अघनेन ५३५ ता वै सर्वेषु सवनेषु ५३२ तानि वा एतानि ५३६ ता वै म्यन्दमानाना ५१३ तागि यच्च जुहोति ४५ ताश्चतुर्विंशतिः तात्सम्बोधयन्ति ५४४ ते ऽयभिमन्लयते ... ता देवा । यसरेभ्यो ६३ | ते गन्धर्जा यन्वागत्याग्रुवन् तान् देवा प्रतिसमैन्धत ३४७, तेऽमिनव त्वचं .…. तानेया व्वाचर्यात १०१ तेऽमिनेव त्व तान् प्रादेशमा ३२६ ते देवा । जुयातनू तान् बाहुमानान् . ३२०, कम्योपहरगिति २२० तान्यत्र मिविध्यन्ति ५२५ । से देवा 1 जुयातना तान्यत्रोदोघो मयन्ति ५२५ तद्देवा थप्तर्षिते घोपुर २२८ ताम् यथावात मेवावमध्यति ३२८ ते देवा । सुशाम्तनू तान् यथायात मेवोरिवाति पित थाल्यान्ड २२८ २०' ते देवा अवयु मनरन् ४१५ ... ... ... ... ... मिर्चे २०१ तपोवा २०१ ... १२८१ ... तान् पचापरिनिखिम ...

·.-. २७५ तेभ्यो ब्वाच कण्डिकापनीकम् पृष्ठ कण्डिकाप्रतीकम् ते देवा अब्रुवन । गोर्खा इद५ १५ ते हयमाने ऽऊचतु ३६१ ते देवा ईक्षाश्चक्रिरे ६२ ते हादित्या उचु २७४ ते देवा यज्ञ मब्रुवन् ६१ ते होचु । च्यपौत्यत्वा २४२ तेन देवा अयभन्त ३६४ ते होचु । यस्या मेव तेन पुरस्तादनुयाजेय ५०६ | ते होचु । उपैव तेनानुयाजेषु चरति ५०५ सा शाम निपलाश ते निहुवते एयर २४६ ते होचु । उपैव तेऽन्य मेव प्रति सा हैन जुहुये तेभ्यो गायत्री सोम ते होचु । किनस्तत २७५ तेभ्यो ह व्याक 'चुक्रोध ते होचु । न वा व्यन्येन २०४ २०६ तेऽवच्छाय पुरुषम् । गोता ते होचु । न वा इमेऽस्य ३३ त्वय्येव ते वा एत ऽएकादश 8५१ ते वा ऽएते । सोमस्यैव ते होचु । यन्वम्या ३६५ ते वा मारभ इति ते होचुः । योषिकामा वै गन्धर्चा ब्वाच मेवैभ्य तेऽविदु । अय वै २१२ तेऽविदु । पापौयासो ते होचु । योषिकामा वै २२७ तेवे हिनामानो भवन्ति गन्धास्म हैव पत्नौभिर ५RE षड् भूत्वाप्याययन्ति २.५ ते होचु । हन्त य २४६ तेषा यत्र व्वयाभि ५२५ ते होचु । इन्तेद तथा २२२ तेषा वा ऽयानुपकिरन्ति तैर्यत्र प्रचरन्ति ५२६ ते समवशन्ति २३. प्रयोदशारनि परिवासयेत ३१ ते समववर्षयन्ति ३.७ वित्ता परिव्ययति ४१२ वे सइ पत्नौभिरौयुः ५४४ बौणि ह वै पशोरेकादशानि ५०४ तेइ देवा उचु । इय मु ५8 | ककुद् भवति ते होचु । यन्न ।

·वज्रो ३०६ ... ... .-. २०४ ३९ ... कण्डिकाप्रतीकम् कडिकाप्रपोकम् पृष्ठे दक्षिणा मेव दिश १.५ देवा ह वै यज्ञ .-०ता दक्षिणेनाइवनीयं. दक्षिणतो ३४६ दिवा रहीयात् पश्यन् ५३३ / देवा ह वै यचं दिवि वै सोम प्यासीत् देवाना मु ६ स्म ... २४२ तद्धिष्ण्याना ११६ | द्यावाएथिवी गच्छ दिवि वै सोम व्यासीत् दयं वा ऽयभ्युपरवा ३२५ व्वागेव सुपौँयं ३६१ । दय्यो ह वा इद .... दिवे त्वा सूर्याय वेति ५४५ हादशारनिं परिवासयेत् दिव्यं नमो गच्छ दिशो मुग्धा धासन् १०५ | धर्षा मानुष इति 882 दीक्षायै तपसेऽमये देव सवितारं गच्छ ५.६ न पुरस्ताद्देवयजनमात्र देव त्वयर्वस रमेति ४३५ मतिरिच्येत देवयजन गोषयन्ते... १ | नवकपाल पुरोडामो २१२ देवस्वा देवयज्यायै २६५ मवारविं परिवासयेत् २८ २१. देवा ब्रह्माण प्यागच्छतेति १८६ न वै तदवकल्पते १८८ नाभिदधा भवति देवास वा ऽयसराय। २०० एषु लोकेयु सत्या ३२६ | नासिका ह वा एषा देवाचवा ऽथसराश्च । | नोडे कृष्णाजिन मास्तग्णाति ११ एयु लोकेषु पुरए २५० मैन मन्यध परम्त मभ्यस्त- देवाय वा ऽथसराय। मियात् सतो देवेभ्य' गर्वा ३४२ /गो हाम्ले गोर्मन स्यात् देशाप पर .-.तरत १६८ देवा रवैयच .-.स पदभारनि परिवासयेत् २८८ g२९ | पधारयिं परिणामयेत् २८८ २ ... ... ... ... ... ... .. ... t ...

·कण्डिकाप्रतीकम् पर समुण्य पाछी पलाशाख्या प्राजति ... হৃন্ধিানী १५५ मेधाय मनसेऽनये :- १४ ते घस्यते 80 .. पशुश्च वे यूपच ... .. ३३३ ... .. ... .. .-.तमद ५.४७ प्रजा ... पाश कृत्वा प्रतिमुवति ४४१ यज्ञेन वै देवा । इमा जिति ५, पुरारतमयादाद ८१,८३,८८,२४४, ४१ पुरुषो वै यज्ञ ३.५ यत्र वै देवा । ध्यग्रे मनु मा १८३ पूषावन स्पाविति... १९३ यत्र वै देवा । असुरक्षसानि २८ মূৗ ঘানি ४८६ यत्र वै यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । प्रच्छिद्योदयाने प्रास्यति २४ সসাসনিল । ५२१ । यत्र वै यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । प्रतीची भेव दिशम् १०५ •~• त मेते गन्धर्वा ५8 प्राची मेव दिशम् .. १०५ यत्र यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत। प्रोक्षणोरध्वर्युरादत्त । स इन ३८. तेनैवैतद्रसेनाप ५३२ प्रोक्षणीरध्वर्युरादते। सपुर- २९६, यदाज्य परिशिप यदा प्राइसज्ञात ४६३ यदेव शुदं वेधा करोति मध सारध मिति... २४४ । यद्देवत्य पशुर्भवति... ११ मारस हैवास्य . २६६ यडेवता माहुति जुहोति मुख मैवास्थानीय मारन्धे त मयो मुखसम्मितो भवति थाचति याभ्य उ ५०७ मुनवलनान्वस्ता ६. यता माहुति जुहोति मित्रत्वा पदि बधीता १२३ मानन्धे याभ्य उ मिधावरणौ गच्छ ५०६ या एक भवति ५ मेधार्य मनसेऽनये .-. यधु एतदुभय सचदेवान १६। यद्युक्थ्यः स्यात् ... ... ... .. ... .. .. ... 288 . ... ... ... ..

·... ... ... ... ... ... ... ... कण्डिकाप्रतीकम् पृष्ठे कण्डिकापनौकम् यधु हादशोपसद उपेयात् २६. शक्कन ऽयोजिमायेति २२६ या पश्वेकादशिनी ५२५, प्रफेन ते क्रौणानौति याणीपं बिन्दे १५१ शरीर हैवास्या २६ यदाह । यत्र देवासो यजुषन्त 9 भरेषौकयानक्ति यंदेव वैसर्जिनानि ३७७ | शिर एवास्य इवि नं ... • ३०६ यदेव वैष्णव्यर्चा ३८. | शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम् १०६, २.८ यदेव ब्वैषणव्या जुहोति ३६३ | श्येनाय वा सोमझत इति ५७६ यदेवोदाचं न्याचं मिमौते । श्येनाय त्वा सोमझते विष्णवे २९१ इमा एवैतन्नानादौऱ्याः १५४ श्येनो भूत्वा परापतेति १८५ यदैवोदाचं न्याचं मिमौते । बिराज मेवैतदर्बाचौञ्च १५४ पडरनिं परिवासयेत् ३६ यदैसर्जिनानि जुहोति यावतो वै च्वेदितावती. ४२६ | संवत्सरो व्ववः ૨૫૯ या वै प्रजा यज्ञे ३६६ | संवत्सरो हि व्वच २५४ यूपं वक्ष्यन् वैघायर्चा ३८४ स थानेयं प्रथमं पशु ५२२ स यागक्ति । वृतस्यासि... २९ रक्षोहणं वलगहन मिति ३२७ स च्यानाच्याच B५ राधा मीत्सम्पञ्चाना- स धाइ। चन्द्रं ते रेवती रमध्व मिति ४३५ स घ्यावातिक्रामनग्नये २५१ स इन्द्रोऽब्रवीत् । सर्व व्याचं यच्छति ८ स उच्यति ०११ ध्वातस्य त्या धाग्या 8 स उत्तरेण निष्कामति ५१५ विज्ञामानो रेवास्य धिम्या ३६९ स उपयति । समुहं गच्छ बिमा विप्रस्य रहतो स उपदमति । यात्रा स्थ ५०८ बिम्वेतानि वरुणस्य १२ स उपावहरति ... ... १६५ 888 ... ... ... ... ... ... ५१५ ...

·... ... ... ... BEG । .-. ... यूप एषा .-. । কামিনী स उपैति । प्रागपागुद ... स ऐक्षत प्रजापति स ऐक्षतारिक्ष्यहम् सरहाति... स जुहोति । अतस्वं स जुहोति । यदित्यावा स जुहोति । त ... स जुहोति । अरसौत्येतद्ध स अधोति । देवीरापो स जुहोति । यया दिरेक- स जुहोति । युनते मन स जुहोति । विश्वो स जुहोति । पूणोखमि... स टण मादत्ते स दक्षिण सवयजुषा स दक्षिण मेवान यानक्ति स दक्षिण मेवाग्रे गोदानं वितारयति स दक्षिण मेवाग्रे गोदान मम्युनति स दक्षिणस्य हवि मस्य स दक्षिणेन निष्कामति. स निहिते जुधोति स परिलिखति स परिव्ययति (८ कपिकाप्रलोकम् हे ५७८ स पर्याणवति १८३ ५२१ | सप्तदशारनिर्वाजपेये ३५८ ५२१ सा पदान्यनुनिकामति स प्रहरति । मा मेर्मा ५७६ ३६७ | स प्रहरति । विदेदमिर् २७६ १४. स प्रास्यति थमे 808 स प्रोक्षति । व्ययस्वौषधीभ्य ४१२ १२१ | स प्रोक्षति । दिवे ५.88 त्वेति व्वच्चो वै 802 २६१ / स प्रोक्षति | दिवे स्वेतीमानेवैतल्लोकान् ... ३१३ स प्रोक्षति | रक्षोहणो... ३२८ स प्रोणुते १३० | स मन्थति । गायत्रेण २१३ २९ स मिमौते। यभियं २९ स मिमौते । इन्द्राय वा सम्प्रत्यमिमनिष्ठा... ४११ १३ सम्वद्वान्ते भवत' .... स य उत्तरोऽमिठात् ४२७ १३| स यत्पचरति २६१ ३८१ स यत् समानन्न .... २५ ५३५] स यत् सायम्प्रातः... २६. ३७८ स यदनौ जुहोति... स यदादित्य ११३| स यदाह । ते वा मारभ પૂરી ५४७ ... ... ... ... ... ... ... ...

·( २१ ) ... ... ... कण्डिकाप्रतीकम् रहे स यदाए । द्या मा स यदाह । स्वाहा यचं ३१ स यदि सुचा जुहोति ३८४ स यदेव गुदं वेधा करोति ५०५ स यद्धार्यमाणेऽयो प्राप्नोति यदेषा २९७ स यद्धार्थमाणेऽमौ प्राप्नोति वाग्ध्येषा २७६ स यद्यपियोम' स्यात् स यदसतौवरोरच्छति ५३२ स यं प्रथम शकल स यवानावपति .-. बन्धुर्मेध्य मेवैतत् स यवानावपति मन्धुर्मेध्या मेवैतत् ३४३ स यस्याग्रहीताभ्यस्त मियात् ५३३ स यानुपकिरन्ति स यो व्वर्षियः ४२७ सरखत्यै पूष्योऽभये खाहेति । 84 सरखत्यै पूयोऽमये साहेति । सास्यैषात्मन् सर्व वा एषोऽभिदौक्षते सर्वाणि ह वै दोक्षाया. सर्वम वा एते कण्डिकापतौकम् स ललाटे समनक्ति ४३ स वा ऽव्यनेनैवाजा स वा ऽव्यन्येनैव ततो २९. स वा यावेव २५८ स वा ऽययाश्रिर्भवति ३६६, १४ स वा ऽध्ययौ कृत्यो २५ स वा उदाच न्याचं स ब्वेद्यन्तात् २०८ सवै जघनाई इवैवाय ५८ सवै तिस उपसद २६. सवै त्रिरभियुणोति ५०६ सवै दिल्यो भवति १८७ सवै धौक्षते सवै नखान्येवाये निवन्तते वै न सर्वेोव संवदेत सवै पञ्च प्रायणीये सवै राजानं पाते १६० सवै व्याच एव १३९ वै सन्वरमायव स सझ्यापयति स समिध मभ्यादधाति २४३ स नाति । प्यापो. १५ सदत्वेव पर मालमेत ... ५०५ सच संवत्सरे भायमान ... सहम बाइ ४६८ ... स . ... पावो वे पूषा ... 80 ... 88 ... ... ३४० ·( २२ ) ... ०-० ध्यमि। मिथुनस्य ... . ... ... ... ... ... .. सा सोमक्रययौ यत्र ... कपिकापनौकम् कण्डिकाप्रतीकम् स हिरण्य मक्दधाति १२. सा होवाच । मप्येव स हृदय मेवाग्रेऽभिधारयति ४८२ |सैघा देवताभि पाटो ४० स हृदयस्यैवाग्रेऽवद्यति 88 | सैषा देवताभि .-- विश्वो 8 स होवाच । चनिन्द्या २०५ | सोऽग्निनैव त्वचं विपल्यगायते । स होवाच । राभवान्मे २४२ सा देवानुपावर्त्यन्त्युवाच २०६ | सोऽमिनैव त्वचं ब्विपल्यङ्गयते । सान सप्राची १२३ तपो वा व्यमिस् २०१ सा यत् सपर्युवाच ३६२ | सोऽन्युपयाति स यत्राच्छाति । यत ४६६ | सोऽधिमन्यन शकल २१३ सा या प्रजाताथि १६६ सोऽध्वयु । यपशकल मेवा- सा या बभू पिङ्गाक्षी जुहोत् .. ३९५ १४१ | सोऽनक्ति । देवस्वा ११० सा या बमा पिङ्गाक्षी सोऽनुप्रहरति २१४ ११२ सोऽपराहे ब्वेदि५ ३७७ पिडाक्षी | सोपस्मृशति । व्वाच ते सा सोमक्रयग्यथ या... १४२ | सोऽमोडरति १५३ | सोऽपोऽभि जुहोति सावै विद्भवति ६. सोऽभिधारयति ४२ सावै भाणी भवति ६. | सोऽभिम्रपति १५२ सा स्याद प्रवीता. १४२ सोऽभ्युक्षति ३६२ सोऽधि मादत्ते। देवस्य ३२६, ३११ साइ सपों मपात ३६२ | सोमं गच्छ स्वाहेति ५१३ सा इ सपर्युवाच । यस्य ३६२ | सोम राजन्विश्चास्व ५४५ सा ह सपयुवाच । एहोदं २६२ सोमस्य तनूरसि २१९ १८७ सोऽय यज्ञो व्याघ मभिदध्यो दर सा सोममायणौ स्यार.. सा या बभू साविया मिमीते.. १२२ ... ५४४ ... . ... ... ... ... सा इ कदुरावाच २८. ... . . सा होवाच । धन्यतरा ...

·कडिकाप्रनौकम् सोऽचंन्द्राम्यवचार सोऽवनयति सोऽवस्तणाति स्तुप एवास्य यूप खर्गस्यो हेप लोकस्य पृष्ठ करिडकाप्रतीकम् ५२१ हविष्मान् देवोऽध्वर ३२९ हया ते वदन्ता मिति, ३३. हिरण्मय्योई कुश्यो रन्तर् ३०६ हुत्ला व्वया समोच्यौ ४१३ | जत्वा व्वया मेवाने हृदय मुवै पशु ५३४ ४३५ ३६३ ४६८ ... 88 इविभा३ ऽयस्त सूर्य ५२५ ॥ अथ विषयसूची। (१५० १मा.) ध्यय शालानिर्माणाय देवयजनपरियविधि । तत्र देवयजनप्रदेश प्रथम प्राचौगवंशशालानिर्माणम्', तत उदोचोनवण्यापानिमाण । सतस्तत्र दीक्षितस्य प्रयने नियमविशेष, सर्वतः परिश्रयणच। तत्रात বিকাশ সাৰীলা মণিমাদিলিখ, হীঘি ষাম্মঘালিম, दीक्षितस्य भावाप्रवेशति । (१५. २मा.) पच दोक्षाविधि । तत्र प्रथम दीक्षाकापनि पम् । चौराय परिणयक्षम्, मात् नवनिहन्तम्, केपासवपनम, पानम्. वास परिधानम, पुनः शालाप्रति । समारचरितोपिदि ।

·(१५० ३वा. ) थप दीक्षाभूताया ध्यानावैष्णवेरे प्रयोगविधि । तत्र प्रथम मप प्रणयनम् । तत सम्रद्धिफलकामस्य च्यादित्यचविधानम्, प्यादित्यमरि- चायकमन्त्रोदाहरणम्, तस्य व्याख्यानञ्च । तस्या मिटौ सामिधेनौपाञ्च दश्ये प्राप्ते तत्मापदश्यविधि, तस्या पत्नौसयाजान्तत्व विधानपूर्वक समिए यजुनिषेधचेति । अथ दीक्षितस्य अभ्यङ्गविधि । यक्ष्णोरञ्जनप्रकारादिकम, दर्भे पावनम्, प्रसङ्गतो वाय्वादौनां पवित्रस्वादिवर्णनम्, बलौना न्यचकरणम, मुशीकरणम् वाग्यमनञ्च । ततस्तस्य दीक्षाहुत्यर्थ शालाप्रवेश, सत्र तत्सञ्चरप्रकारोपदेश , ततस्तस्य गर्भ इति व्यपदेशश्चेति । ( १५० ४ वा. ) व्यथ दीक्षाहुतिविधि । दीक्षाहोमस्यास्य यौग़मणनामकरणम् । तद्धोमीयस्य प्रथमस्य मन्त्रस्य व्याख्यानम्, द्वितीयस्य तात्पर्यान्वाख्यानम्, टतोयस्य जप्यत्वविधानम्, चतुर्धस्य च व्याख्यानम्, पञ्चमस्य छन्दोबारा प्रशसनश्च । तत एकाहुतिपक्षोपन्यास । तत पूर्ण तिविधानम्, अक्षर- सध्याद्दारा मन्त्रप्रसनञ्चेति । (१प्र. ५वा. ) थच कृष्णाभिमदीक्षाविधि । तत्र कृष्णाजिनदयास्तरणम्, एक कृष्णाजिनपक्षप्रशसनम्, कृष्णाजिनदीक्षार्थ मुपवेशनप्रकार, तम्मन्त्र प्याख्यानम्, उदृकशम्दार्थनिर्णयस्व । तत कृष्णाजिनारोहणम्, कृष्णाजिन प्रासनम्, तत्पश्चाद्भागे एव प्रथमोपवेशनविधानश्चेति । . मानुषपरिन्यामन दोधामबारष देवदेहीपाससम्बना दीक्षितो गर्भ मा ।

·( २५) अथ मेखलादीक्षाविधि । तदुयादानद्रव्यकथनम्, तस्या मुञ्चमिप्रि- तत्त्वाख्यानम्, केशवेणीवनिमायणम्, प्रसलवित्वेन माददेवन्यत्वम्, अमसल- वित्वेन पिटदेव यत्वम्, तद्वन्धनमन्त्रस्य विधियाख्याने च । यथ वाससाच्छादनविधि । तादृशसस्कृतस्य दीक्षितस्य विष्णु- तुल्यत्वाख्यानश्चेति । अथ वस्त्रान्ते कृष्ण विषाबन्धनविधि । तत्र प्रथम कृष्ण विषाणो- त्पत्याख्यायिका, प्रसङ्गाद गर्भवर्णनम्, वागवर्णनञ्च । तद्वन्धने उर्द्धमुखत्य- विधानम्, बन्धनप्रकारोपदेश, तन्मन्त्रस्य विधिव्याख्याने च । तेनैव कृष्ण- विषायेन कण्डयन विधानम्, अन्येन कगडयन निषेधोति । अथ दण्डदौक्षाविधि । तत्र दण्डकाष्ठनिरूपणम्, दण्डप्रमाणम्, दण्डोच्छ्यणम्, तस्य द. पावनचेति। प्रथ मुखीकरणवाग्यमनविधि । ग्टहीतवचस पुनर्वाग्यवहारे प्राय- श्चित्तम्, वाग्यमनस्य प्रयोजनान्वाख्यानचेति । अथाध्वर्युकर्षकदौक्षितावेदन विधि । तत्रावेदनवाषयगतस्य ब्राह्मण- पदस्य प्रयोजनवर्णनञ्चेति । (९५० १बा.) व्यथ वागविसर्जन कालविधानम् । तत्रादौ वाग्यमनविधानार्थास्या- यिका । वागविमोककालविषये पक्षान्नरोपन्यास , तन्मन्त्रविषये च पक्षा- न्तरोपन्यास, वागविमोकस्यामाभिमुखकर्तव्यत्यम्, तम्मन्त्रमदव्याख्यानम्, प्रसङ्गातो वनस्पतेर्यज्ञाईत्वोपपादनञ्चेति । अथ व्रतपणविधानम् । तत्रामहोमस्य पुरारत्ताभिधानेन प्रश. सनम्, दीक्षितस्याय्यमितुल्यत्वाख्यानम्, शरीरस्याना बागादौना मप्यना- दिदेवरूपत्वकथनश्च । प्रथमतविषयकपक्षयोपन्यास देवमानुघकालयो. विभागचेति। - ·( २६ ) व्यथ यजमानकर्तक मुदकस्पर्शनम्, नाभ्यपस्पर्शनञ्च | दीक्षि तस्य मूत्रोत्सर्गे विशेषोपदेश , तत्र मन्त्र , तद्याख्यानम्, एहोतलोष्ट्रम्य पुन प्रक्षेपे मन्वादिविधानच्चेति । व्यथ दीक्षितस्य, खापकाले व्यमये परिदानविधि , स्वापानन्तर प्रबोधे पुनर्निद्राया व्यप्राप्तौ मन्त्रजपविधि, यवत्यम्य क्रोधादेस्त्यागविधि, तत्प्रायश्चित्तमन्त्रविधिश्च । तस्यैव यज्ञार्थगवादिधनलाभ वाच्यमन्त्रस्य विधा. नम्, यस्तमयोदयकालयो प्रतिदिवस मध्वर्युकर्तृक दोक्षितस्य सम्प्रेषणम्, दीक्षितम्यानियमितसञ्चारखापनिषेध , प्रसङ्गाद दीक्षितशब्दनिर्वचनश्चेति । (२म. ९बा.) प्यथ प्रायणीयेशिविधानम्। तत्राख्यायिका । तत पथ्यावस्ति- देवताकस्य, प्रथमयागस्य द्वितीयस्यामेयस्य, टतौयस्य सौम्यम्य, चतुर्थम्य सावित्रम्य, पञ्चमम्यान्तिमस्यादितिदेवताकस्य च क्रमेण विधानम् । तत्पञ्च- सक्ष्याप्रशसा, ऋतुपरिज्ञानहेतुत्वेन पुन पञ्चमझ्याप्रसा, दिमोहनिवत्ति. हेतुत्वेनापि पश्चसयाप्रशसा च । तव प्रथमदेवतया उदीच्या दिश प्रज्ञानोपपादनम, दितीयदेवतया प्राध्या दिश प्रज्ञानोपपादनम्, टतीय- देवतया दक्षिणाया दिप प्रज्ञानोय पादनम्, चतुर्थ देवतया प्रतीच्या दिश प्रज्ञानोपपादनम्, पञ्चमदेवतयो या दिश प्रज्ञानोपपादनञ्चेति । व्यथातिथ्याया इथे सोमाध्वरशिरोरूपत्वेन वर्णनम्, प्रायणीयो- दयनीययोख बाहुद्दयरूपत्वेनेति । यष प्रायणीयेरे शय्वन्तत्वम्, न तु पनौसयानान्तत्व मिति निरूपणचेति। (१५० ३बा.) प्पथ सोमक्रयविधानाख्यायिका। सोमक्रमप्राकालिका होमस्य विधानम, तन्मन्त्रविधि, तवाण्यानश्च । ततो हिरण्यम्यापोहार- तत 4 ·( २० ) विधानम्. तत्प्रशंसनम्, तथा धपोद्धारमन्त्रविधिव्याख्याने च । अथान्वारम्भ- विधानम् । ततः सोमक्रयण्यवस्थापनम्, तस्या अभिमन्त्रणम्, तदभि- मन्त्रणवाक्याना तात्यर्यान्याख्यानम्, ततस्तस्या एवोदकमायणविधानक्षेति । (२प्र. ४ब्रा० ) व्यथ सोमक्रयण्या अनुनि क्रमणविधिः । तत्र प्रथमं तन्मन्त्र , तद्या- ख्यानं च । ततो होमाय हिरण्यनिधानप्रशंसा, याज्यप्रशंसा च । तत. समन्तकहोमविधानम्, तन्मन्वव्याख्यानञ्च । तत सोमक्रयणोपादस्य परि- लेखनविधि, तन्मन्वश्च । ततस्तत्सप्तमपदयांसो' स्याल्या समन्वकं स्थापनम, यजमानाय तत्प्रदानम्, तस्य स्थालौस्यपदपासो यजमानकर्तृक समन्त्रक ग्रहणम्, अध्वर्योश्च समन्त्रक मात्मोपस्पर्शनम्, ततः पत्नर तत्प्रदागम्, नेटकर्तृकञ्च तत्र मन्त्रवाचनम्, तथा सोमक्रयणीप्रदर्शनञ्चेति । व्यथ सोमक्रयण्यास्त्रिविधखरूयाभिधानम्, तत्र मुख्यानुकल्पभेदोम- देश , श्वेताच्याः सोमक्रयणौत्वनिषेधश्च । तत घडविकृत्यादिदोषदुयायाः सोमक्रमण्या गोभनीयत्वविधानम, तम्या वागात्मकत्वनिर्णयश्चेति । - (२. ५ना. यथाध्वयों पात्रे तत्पदपासप्रक्षेपविधि, ततो इन्तप्रक्षालन विधा मञ्च । यध्वर्या बाहुल्या हिरण्यवन्धनविधिः, सोमोपनहनाय सम्मैयविधा. नम्, उणीपवस्त्रविकल्पविधानञ्च । ध्यध्वर्युयजमानयोरन्यतरम्य सोमोप- नहनादानकर्तव्यताख्यानम् । प्राचीनवस्य पुरोदे उपरवप्रदेशेऽनुपादे- याणस्थापनयनम्, निहितोदकुम्भस्य समोपे सोमविक्रयिया स्यामनिर्दे- शश्च । तत प्रयदेश समागछाम ऋत्विग्यमानेषु अध्वर्यायंत्रमानवाचनम्, सोमं प्राप्य प्रामुखोपवेशनम्, तत सोमाभिमर्शनम्, सोमविचिन्वनच । यास्तृते वासति सोमोभानम्, तन्मन्नस्य विधानम्, तस्य च मन्त्रम्य ·( २८ ) देवताहारा छन्दोदारा च प्रशसनच्च । सोमोन्मानप्रकारप्रदर्शनम्, मान गतदशसह्याप्रशसनम्, सोमाध प्रसारितस्य वस्त्रस्य पर्यन्त प्रदेशानेकप सङ्गह्योष्णाषेण ग्रन्यिकरणम्, तद्दथिमध्ये समन्वक सुधिरकरणञ्चेति । ( २५० ६ब्रा० ) व्यथ सोमक्रयविधि तत्पणनव्यवहार । तत्र प्रथम गो कलया सोमक्रयप्रस्ताव यत्रैव गोमहत्त्वकथनाय प्रासङ्गिक दशविधगोवीर्य कथनच। ततो गो शफेन तत्क्रयप्रस्ताव, ततो गोपदा क्रयप्रस्ताव , ततो गोन क्रयप्रस्ताव, ततो गवा क्रयप्रस्ताव पञ्चम, तत्रैव गोवय प्रश्नच । पणनपूर्वकक्रयस्य प्रशसा । तत एकहायन्या सोमक्रयण्या सह देयय हिरण्यादिषु दशदयेषु मध्ये हिरण्ये दोयमाने यजमानपाय मन्त्र दिविधि , ततोऽजादिषु च तथैव । व्यथ सामस्य ग्रहणम्, स्थापनम्, व्यनुदेशनम, याच्छादनञ्च । यत्रैव धिष्ण्याना वर्णनम् । ततोऽध्वर्यायामानवाचनम् । व्यथ सोम मादायोत्या- नम्, शिरसि कृत्वा फटसमौपे गमनादिकञ्चेति ॥ (३५० १ब्रा०) भकटमध्ये सोमस्यापनाय समन्वक कृष्णाभिनास्तरणम्, त स्पष्टवा थपरमन्तवाचनम, तस्य व्याख्यामञ्च । तत भकटेन सह सामस्य वाससा बन्धनम् , तत्र मन्वविधानम्, वहाण्यानर । यदि दोक्षाया हे कृष्णागिने स्वौचत स्याताम, तयोरेकस्य तथ ध्वनरूपण व्यवहारविधानम्, योकम् तत्चमाभिमग्रीवाश मेवावकृत्य ध्वविधि । तत्र मन्त्रस्तत्वासा च। चिबुकप्रमाणोइतपलकयोरन्तरेण सम्रक्षण्यकाक मन्यप्रेषणम्, समझण्यम्य रम्याधास्थितिविधाम, ·. पलाशशाखया तत्याअनविधिश्च । तयोरन हो पर्जन्यवर्गवाया प्राशस्त्या- भिधानम्, तत समन्त्रकं तयो शकटे योजनम्, तन्मन्त्रव्याख्यानश्च । तत शकटस्य पश्चात्पश्चाद गमनादिकम्, तत्तन्मन्त्र विधिव्याख्याने च । तत सुब्रह्मण्याद्वानम्, तदाद्वाननिगदव्याख्यानश्च । व्यथ प्रतिप्रस्थाता व्यग्रीयोमीय पशु मादाय, शालाया पुरोदेशे गच्छत सोमस्याभिमुख स्थापयेदिति विधि, तस्य च पशोप्यादि- प्रशसनम्, तत्र स्थापने मन्त्र विधानञ्च । अथाध्वस्तिकटोपस्तम्भन विधि , तन्मन्त्राख्यानम्, नद्याख्यानच्छ । ततोऽध्ववादोना चतुर्णा मत्विजा राजासन्धानयनम्, तदासन्या योदुम्ब- रौत्वनाभिदन्नत्वविधानम्, मन्त्रेण तदभिमर्शनम्, मन्गोव तदुपरि कृष्णा जिनास्तरणम्, तत्र समन्त्रक सोमासादनम्, तम्य मन्त्रपाठपूर्वक शाला- प्रवेशनम्, तत्समीपे उदपात्रस्थापनश्चेति । (३७० २बा.) यथातिथ्येरिविधि । तत्र प्रथमं सोमस्यातिथिखरूपत्वाख्यानम्, ततोऽतिथिसत्कारव्यवस्थापनच । ततो विरासादनम्, तत्रावपनादिकम्, नवकमालपुरोडाश, कार्यमया परिधय , व्याववाल प्रस्तर, ऐक्षयो विधती घेति विधानानि । यथानामिमन्यनविधि । तत्राधिमन्यनशकलनिरूपणम्, दर्भरण- कयोर्विधानम्, पधरारणिकथनम्, प्यरण्योरायविलापन्योचोर्वश्याद्यात्मक तया प्रशंसनश्च। ततो मथविधि, अनुप्रहरणविधि, यनुप्रयतेऽनौ होमविधिश्च । अस्या इरोरिहान्तवविधानम्, त्यत्रानुयागनिषेधश्चेति । . (३५. ३प्रा.) यथ तानूनविधि । तारयायिका, तब मन्चमानप्रदर्शनादिकच । तानूनम्धार्थाज्ययणदिविधागम्, सानूनपत्र मान्य सर्व स्पर ममि तत् ·( ३० ) यजमानायैव दातव्य मिति निर्णय , यजमानेन क्रियमाणस्य सामोपायस्य देवै कृतं सामिव मूल मित्याख्यानच्चेति । (३प्र. ४बा. ) व्यथावान्तरदीक्षास्यप्रायश्चित्तविशेषविधि । तत्र प्रथम माख्यायि- कया तस्यावतारणम्, ततोऽवान्तरदौक्षाकल्प नप्रकार, ततस्तद्विधानम् । तत्र समिदाधानम्, तत्र चाख्यानम्, समिदभ्याधानम्, इहापि दीक्षा- इतिवत् याङव्यनन्तर मङ्गल्यादिसमञ्चनस्य कर्त्तव्यतावगमनच्च । व्यम मदन्त्युपस्पर्शनपूर्वक राजाप्यायनविधि । तत्र चानुऐयपदार्थक्रम विषये ब्रह्मवादिचोद्योदाहरणम्, याप्यायनप्रशसनम्, विशेषतस्तस्य सारध मधुकल्पनया गतसारत्वपरिहाराद्यात्मना च, प्रशसनम्, मन्वयाख्यानच। व्यथ निभवविधि । तत्कालनिर्णय , तन्मन्त्र विधिव्याख्याने घ । ततो- ऽध्वर्युकत कप्रैषादिविधानञ्चेति । तदाप्यायन- ( ३५० ५ब्रा) यथोपसदिरिविधि । तत्र प्रथम तत्कालविधानम्, तधाग्यायिका च । तत प्रधानयागत्रयार्थान्यग्रहणप्रकारोपदेशादिकम्, उपसदा वित्वविधा• नम्, तत्प्रशसनम्, तन्मन्वषयविधानञ्च । ततो दादशीपसत्यक्षे कर्तव्य विधानादिकञ्चेति । (४प्र. वा. ) व्यप वेदिनिर्माणविधि । तत्र स्थाननिरूपणम्, पेद्या श्रोणियप्रमा यम्, पायामम्य पद्यावागावधिपदानम्, प्राधोनावधिप्रदर्शनम्, यंसहय- ·निरूपणम्, पश्चान्मानप्रशंसनम्, प्रागायामेयत्तानिरिणम्, श्रोणिभाग- स्योरुत्वविधानम्, यसभागस्य इखत्वविधानञ्चेति । यथोत्तरवेदिनिर्माणविधिः । तत्रोत्तरवेदियाधारणविध्यर्थाख्यायिका, तविधानच्च । तन्मानादिसाधनद्रव्यविधानम्, तत्पसङ्गात् कश्चिनियम- विधिध। ततश्चात्वालनिर्माणप्रकारोपदेशः, तब खाताया म्टदश्चात्वाला- दुत्तरवेदिं प्रनि चतुईरणस्य विधानम्, ततोऽनुव्यहनम्, तन्मन्वस्य तात्पर्याख्यानम्, वेद्या घटिरभ्युक्षणम्, तत्र सिकताप्रकिरणम्, तथोत्तर- वेदेर्यज्ञियनशाण्या प्रच्छादन विधिश्चेति । (४५. ना.) पथोत्तरवेद्या मनिप्रणयनप्रयोगविधिः । तत्रेधाभ्याधानम्, इभायात्र- स्याध उपयमन्युपयमनादिकम्, प्रोक्षण्यादानम्, निनयनम्, तन्मन्ने विशेष- विधानम्, व्याघारणानि, परिधीना परिधानोति । ( ४५० ३ना ) यज्ञभूमेः पुण्याकारत्ववर्णनम् । हविनप्रवर्तनाभ्यनुज्ञापनाय सावित्र. होमविधिः, तत्मन्त्रव्याख्यानच्च । ततोऽक्षधुरां पत्न्याः समन्चनम् । तत. प्रतिप्रस्थातुः उत्तरहविर्भानस्य दक्षिणवर्त्तन्यां हिरण्धाधानपूर्वकं चतु- होतान्यहोमविधानम्, इविनियोः प्रवर्तनकाले मन्त्रवाचनम्, तत्तात्म. र्यान्वाख्यानञ्च । ततो इविनियोः स्थापनस्थाननिर्णय', तब स्थापनानन्तरं तयोः क्रमादभिमन्वये उपस्तम्भनमेथ्यपहनच्छदिनिधानानि, दिनिधान- मन्यस्याधियज्ञपरयया व्याख्यानञ्च। ततो ररायुपस्पर्शनम्, सूचीसम्बद्धया रज्या तत्मौवनम्, तब ग्रन्यिकरणम्, तदभिमर्शनच्चेति । (४म. ना. ) अथ सोमाभिधवार्थीपरवखननविधिः । तत्र प्रथमं तल्खननस्य प्रयो- जनहयाख्यानम्, ततस्तत्खननाय व्ययादानादिकम्, चतुर्ण खाताना ·( ३० ) . चत्वारो मन्त्रा , मदुत्करणम्, खनन प्रमाणम्, खातावमर्शनञ्च ततो. ऽध्वर्युयजमानयोर्मियो हस्तसम्मनिम, अवटप्रोक्षणम्, अक्टेधु प्रोक्षणी- शेधावनयनप्रशसनम्, तेधा मवटाना मुपरि बहिराच्छादनञ्च । ततोऽधि घवणफलकयोरुपधानम्, पर्वहनम्, परिदृचणम्, परिकर्त्तनञ्च । तत- स्तदुपरि अधिषवणचमस्थापनम्, तत्र ग्रारणा निधानञ्चेति । ( ४५० ५वा. ) यथौदुम्बरोविधि । तत्र प्रथम तस्य सदोमध्ये स्थाननिरूपणम्, ततो ऽवटखननार्थ मभ्यादानम्, व्यवटपरिलेखनम, तत्खननम्, तत्रावटप्रागदेणे यौदुम्बर्या स्थापनम्, बहिस्तिस्याच्छादनञ्च । तत व्यौद् प्रोक्षण- साधनाना मपा यवसाहित्यविधानम्, ताभिस्तत्प्रोक्षणम्, प्रोक्षणी पोषस्योद- कम्य तत्रावटेऽवनयनम्, तदुपरि वहिरास्तरणञ्च । सत योदुम्बर्या उच्छ्रय- यवटमध्ये प्रक्षेपणम्, पर्यहणम्, पर्युषणम्, व्यपा मुपनिनयनञ्च । ततस्ता मभिपद्य यजमानवाचनम्, होमविधानम्, तहोममन्वव्याख्यानञ्च । ततस्तत्र छदिनिधानम्, छदिक्षा नवसङ्ख्यात्वेन प्रशसनञ्चेति । ष्यथ सदोनिर्माणादिविधि । तत्र प्रथम सदस उदगायतत्वविधानम्, सदोनिर्माण प्रकारोपदेश , सदस परिश्रपणम्, तन्मन्वव्याख्यानम्, तत सदसो द्वारशाखादौना सौवनादिविधानश्च । ततस्तत्र प्रथम मामीझम्य स्थाननिर्णय , यानीद्रस्यातिपरिहारहेतुत्वेन प्रशसनवेति । याम्, . ( ५. ना.) यथ धिष्ण्यविधि । तत्र प्रथम सौपर्णी कादवाख्यानम्, तदृष्टान्तमुलेग सोमयागम्यातिकतश्यताप्रतिपादनाय पुरुषस्य ऋणत्रययुक्तत्वाभिधानम्, ततो धियाना सोमरक्षकत्वाभिधानम्, प्रसङ्गात् सोमयागम्य दैव मनुष्य पिटदारेण सर्वनगस्थितिहेतुत्ववर्णनञ्चेति ।

·( ५५० २बा.) अथ वैसर्जनहोमविधिः । तत्र प्रथम मनीषोमीयप्रयोगविधानम् । तत्र धमीयोमोयान्यएषदाज्ययोग्रहणस्य विधानादिकञ्च । तत चावनौये वैसर्जनहोमविधानम्, तन्मन्वतात्पर्मकथनम्, पूक्तिनोद्यमनादौना मति- देशनम्, प्रैववैकल्याभिधानञ्च । ततो ग्रावादीनां सम्भाराया मामौद्रे समुपस्थापनम्, तदायत्सु मन्त्रवाचनादिकम्, व्यध्वयोरिभप्रोक्षणादिकम्, तुरीयवैसर्जनहवनञ्च । अथोत्तरवेदेः पश्चाद्देशे बहिघि सुच धासाद्य हवि नस्य प्रवेशन- विधिः। तत्र दक्षिणविनिस्य परिश्ते मध्यप्रदेश कृष्णाजिनस्योपरि सोमनिधानम्, तदुपस्थानम्, ततो हविर्भानप्रदेशात् निष्कमणञ्च । तत याहवनीये समिदभ्याधानम्, प्रसङ्गाद दीक्षितानभोजननामग्रहणयो- वैसजनहोमं यावत् निषेधश्चेति । (५म. ना.) व्यथ यूपनिर्माणविधिः। तत्र प्रथमं यूपं छेत्स्यनाहवनौये होम , ततः कुशतमयाकेन संवेध्य तत्काष्ठस्य छेदनम्, प्रथमच्छिन्नस्य शकलस्य यूपावटे प्रक्षेपार्थं ग्रहणञ्च । ततो यूपस्याध पावने प्रागादिदिकत्रयविकल्पनम, प्रध्यवमानस्य वस्यानुमन्तुणम्, तदैवाप्रश्चनहोमविधिस्तत्प्रशंसनन । यौन यूपमानस्य बहुविकल्पविधानम्, यूपस्यायाश्रित्वविधानश्चेति । (५प्र. ४वा.) व्यथ यूपस्यापन विधिः । तत्र प्रथम मवटगिमीणाथै मधिग्रहणम्, यपशकलस्यावटे स्थापनम्, एकलपासनहोमश्च । ततो यूपाञ्जनम्, अबाल- प्रतिमुञ्चनम्, चमिठाञ्जनम्, यूपोनयणम्, यूममानम्, वन्मन्त्रस्याधियज्ञ- परतया व्याख्यानम्, यूपपर्ययम्, यूप मन्धारभ्य मन्त्रस्य वाचनम, तन्म. 5 ·स्वस्थ तात्पर्याख्यानश्च । ततधालोदोक्षणम्, तन्मन्त्रतात्पर्यान्वाख्यानच । ततो रशनापरिव्ययनम्, तया यूपशकलावगूधनम्, खरनामनिर्वचनश्च । ततो लोकत्रयजयात्मना यूपस्य प्रशसनम्, यूपपूर्वाई मानादिकथनम्, यप- स्थायाश्रित्वाभिधानम्, यूपे निगूठस्य खरोरत्तरत्र प्रतिपत्तिकम्मत्वेन यूप- प्रतिनिध्यात्मना होमस्याभिधानञ्चेति । ( ५० ५बा.) व्यथ यूपैकादशिनोविधि । तत्र प्रथम तदुपोहाता, रक्षोनाशकत्वे- नोपशयप्रशसनम्, उपश्यनिधानम्, यमिठप्रमुखाना सर्वेषा मेव यूपाना मेकस्य वोच्छ्रयण मिति विघारश्च । ततो एकादशिनीमक्षे यूपोच्छ्रयण- कमसिद्धान्तादि, प्रसङ्गात् पानीवतपशुप्रयोगविधामति । (५५० ६ वा. ) प्पथ पशूपाकरणविधि । तत्र प्रथम पशुभियोजनाय यूपस्य कर्तव्य. ताख्यापनार्थाख्यायिका। ततोऽमौषोमौयपशोपे नियोगादिविधानम्, तत सार्थवादोमाकरणविधानश्चेति । (६० १वा.) व्यथ पशुपाशविधि । तत्र प्रथम पशोधनाय पाशकरणम्, सन्मन्त्र- तात्पर्याख्यानश्च । ततस्तस्यैव प्रमो प्रोक्षणम्. उपोक्षणम्, ललाटालनञ्च । ततो जुइमतो सादनम्, प्रवरायाश्रावणम्, पुनराश्रावणम्, यम्मान- प्रवरनिगदार्थान्याख्यानचेति । (प्र. २मा.) थप पशुसाशपनप्रयोग । तत्र प्रथम होतु टयदने उपवेशन विधानम, प्रयानविधि, तदेकादशवविधानादिक । तर प्रान्याताभ्यां .

·यपशकलाभ्या पशोललाटोस्पर्शनादिविधानम, पशो पर्यगौकरणविधिश्च । तत ग्रामौद्रपतिप्रस्थानध्वर्युयजमानानां शामित्रप्रदेशगमनस्य विधानम्, अध्वर्यास्तृणहयग्रहणादिविधि, मैधावरणप्रेषविधि, यध्रिगुप्रैषविधा नम् । ततो विशसनप्रदेशेऽध्वर्युकर्तृकळणास्तरणादिविधानम्, सज्ञपन प्रकारविधानश्चेति। . (६० ३वा० ) अथ पत्नौकम्नविधि । तत्र प्रथम सवज्ञप्ते पशौ पत्नीवाचनम, तन्मवतात्पर्याख्यानञ्च, तत पशो प्राणमुखनासाचक्षुरादौना पन्या प्रक्षा- सनादिकञ्च। अथ यशुवयोत्खेदविधि । तत्र प्रथम वपाश्रयो कार्यमयत्व विधानम्, तस्या परिवासनादिकञ्च । ततो वपायागप्रकारोपदेश, वपानु प्रासनम्, वपायागप्रशसा चेति । (६५० मा.) अथ पशुपुरोहाशविधि । तत्र पशुपुरोडाशस्य देवताविधानम, अपानन्तर्यप्रशसा च । ततो मितु पसुविएसनम्, शमिटसपासनन । यत्राये हृदयाभिधारणम्, अवदानक्रमविधानादिकम्, प्रसङ्गात् मनोता. नामनिर्वचनञ्च । ततो वसाहोमविधानम् । ततो वनस्पतियागविधानम, खिएकप्रयोगप्रकाराख्यानञ्च । ततो वसाहोमशेषेण दिग्याधारणम्, पशो सम्मनम्, तम्मन्त्रव्याख्यानचेवि । (६० ५मा.) ध्ययोपयाविधि । तत्रैकादशाप्रयाणा, एकादशानुयागा, उप- यागाकाद" इति पभोस्त्रीष्मेकादमागोत्यादीनां विधागम्, यथानु- यात्रार्थएघदाभ्ययहणविधानञ्च । विहिताना मनुयाजागा मुपरिटात् पुर- .

·उपयाजमन्त्राणामन्चाख्या- स्ताघोपयाजप्रशसनम्, उपयाजनामनिर्वचनम्, नम्, प्रतिमन्त्र प्रतिवघटकार तद्धोमविधानञ्च । ततोऽत्युपयाजनामकानां चतुर्ण मुपयानाना विधानादिकञ्चेति । (७५० १ना.) यथ तदत्युपयाजमन्वाणा व्याख्यानानि । ततो जान्या पत्त्या सयाजविधानम् । ततो हृदयशूलेनावमथगमनम्, परिकम्मिणे तदृदय- शूलसमर्पणम्, तन्निगृहनम्, तदभिमन्त्रणम्, विषयविशेथे तच्छूलोपगहन- निषेधश्चेति । (७५० २बा.) प्यथ पश्वेकादशिनोविधानाख्यायिका । तत एकादशिनीना पशूगो कमविधानम्, व्यथ तेषा मुदनयने, निविन्धने, वपाप्रघारे च तत्क्रम- स्यैवातिदेशविधिश्चेति । (७प्र० ३ना० ) व्यथ वसतीवरौयहणविधि 1 तत्र प्रथम माख्यायिकाख्यानम् । ततो वसतोवरोयाणार्थ गमनविधानम्, ग्रहोताना तासा मपा सवनत्रयार्थ विभनन विधानम्, सहीतव्याना च गुणसमर्पणम्, ततो वसतीवरीग्रहण- कालनिर्णयादिकम्, तन्मन्त्रविधानम्, तद्याख्यानच। ततस्तदासादनम्, सर्वत परिहरणस्योत्तरपेदेरपरिहरणस्य च प्रशसनम, उत्तरश्रोणित- चादाय पानौद्धमण्डपे तत्मादनम्, एतत्प्रसाद वसतीवरौशब्दनिर्वधना- दिकच्च। ततो वसतोवरोयणप्रमतीमा मामौद्रसादनान्तामा मन्त्रा सामयाकलेन प्रकरीत्वसम्पत्या प्रशासनश्चेति ।

·( ३० ) (७प्र. ४ना.) . यथ सवनीयपश्वर्थप्रयोगविधि । तत्र प्रथम सोमोपावहरणम्, तन्मार्गनिरूपणम्. तन्मन्त्रविधानम्, तद्याख्यानच। तत उमावहतस्य सोम- स्योपस्थानञ्चेति । व्यथ प्रात्रनुवाकप्रयोगविधि । तत्र प्रथम प्रातरनुवाकस्य सम्मेष- कालनिर्णय , प्रातरनुवाकस्य ताप्रतिगरविषये मवानरोपन्यास , समिदा- धानश्च । तत एकधनानयनार्थ होमविधानम्, तद्धोममन्त , तडाख्यानच्च । ततचतुर्गा प्रषाणा विधानम्, वद्याख्यानच्च । होत्रादौना मेकधनानयनार्थ मार्गनिरूपणम्, तत्राख्यानाख्यानञ्च । तत प्रचरणोग्टहीतस्याज्यस्यानु होमविधानम्, तम्मन्नविधि, बद्याख्यानञ्च । ततो हुताया चाहत्या अप- सारणादिकम् । मैत्रावरुणचमसेनोनयनम्, तत्र विचारश्च । ततोऽसम्भर- णानन्तर तेया मेव होत्रादौना देवयजने पुनरागमन विधानम्, तत यानौद्भहस्तस्थ होटचमस मध्वर्युरादाय निग्राभ्यास च्यावनार्थ पूर्वेद्यराहता वसतौवरोर्टलोयादिति विधानञ्चेति । - (प्र. ५ वा.) व्यथ सोमाभिधवप्रयोगविधि । तत्र प्रथम दारमयफलकयोरुपरि पर्युपवेशनम्, यवोवादानम्, तन्मन्त्रविधानम्, तस्य व्याख्यानच्च । ततो वाग्यमनम्, सोमोन्मानम्, तत्सझ्याविधानम्, सोमाभिमर्थनम, नियाभ्योदकः सोमसेचनम्, प्रसङ्गात् निग्राभ्यशब्दनिर्वधनम्, सोमोम- सर्जनम्, निनाम्यासिञ्चनम्, सोमपहरणम्, तन्मन्न विधानम, तस्य व्याख्या- नश्च । एव विरभिषवणम्, त्रिसम्भरणम्, प्रिन्सनिषौदनम्, मन्त्रजपश्च । ततो निग्राभ्योमायनम्, प्रसाद यानामनिर्वचनम्, सोमप्रार्थनारूपो मन्वसवादश्च । अथ निग्राभ्याभ्यो होटचमसेन ग्रहाणा ग्रहणपक्रम- विधानश्चेति ।

·॥ अथ स्मर्त्तव्यालोच्यवचनसूची ॥
.
"
"व्यग्नि मथित्वाऽमावनि जुहवाम" ५ ६8 ५,६।
"यमिरु वै यज्ञ' ५ ४ १६
'व्यग्निरेतस वै हिरण्यम्' २ १ ३ २ ५ २, ७ ५ १।
"यमिरेव देवानां दूत घ्यास, सहरक्षा इत्यसुररक्षस मसुराणाम्" ५१ २१
'यमिबझामियज्ञ" २ १७
"घमिर्वा व्यक्ष , सोमो रात्रि, यथ यदन्तरेण तद् दिया , एतदै परितव.
मान सवत्सर करोति" ३ ५ १५
"यमि गायत्रौ" ७ ५ १.
"यमिः देवताना मुख प्रजनयिता स प्रजापति , स उ एव यजमान
"यमि यज्ञ
"यमिर्वे सर्वा देवता" ५ ३ १
"यपि सर्वा देवता यमौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुद्धति' ३ २ १६
'व्यमिहि रक्षसा मपहन्ता" ६ २६
"यमिव ब्रह्मा" २ १८
यमिव यज्ञ
"धमे नय सुपधाराये - इत्यनि मेवैतत् पुरस्तात् करोति' ५ २ ११
"यप्रेर्वा एतद वैश्वानरस्य मम यत सिकता" ४ १ २६
"घङ्गानि वै विश्वानि धामानि" ३१ ९४
'प्यथ देवा वौया भेव सृष्टा दादयन्तो गिगायन्तो निघेदुरिति वै ते वय
गास्याम इति वा प्रमोदयिष्यामद इति" २ ३६
'धय पुनरेत्याहवनीय मभ्यारत्यासते | नेदस्य सज्ज्ञप्यमानम्याध्यक्षा
पसामेति । तस्य न कूटेग प्रघ्नन्ति मानुष हि वत् । नो एव
पश्चात्कम पिटदेवन्य हि तत । पपि मद्य वैव मुख तमपन्ति,

·- नैष यज- वैठक वा कुर्वन्ति तत् । माह जहि मारयेति , मानुष हि तत्" ६.२.१५. "यथ यत् पुरा नामन्ति, यथा इविषोऽहुतस्य नानीयादेव तत् , तस्माद दीक्षितस्य नाश्नीयात्" ५ २. २१ (२४. “यथ यदीक्षितोग्नत्यं वा थाहरति, क्रुध्यति वा तन्मिथ्याकरोति" २.१. "कथानवाहावाजन्ति, तो यदि कयणौ स्याता मन्यतरो वा कृष्णस्तत्र विद्याद वर्षिष्यत्यैषम पर्जन्यो धिमान् भविष्यतीत्येतदु विज्ञानम्" ३. १. ११ "व्यथाभयेनानाष्ट्रण पशु नयन्ति, त कपाश्रपणीम्या प्रतिप्रस्थातान्वारभते, प्रतिप्रस्थातार मध्वर्यु , यध्वयं यजमान । तदाहु- मानेनान्धारभ्यो म्रत्यवे छन नयन्ति, तस्मानान्धारभेतेलि । तदन्चा- रभेत , न बा एत सत्यवे नयन्ति, यं यज्ञाय नयन्ति" ६.२.१.. "अधैम्य सूर्य दक्षिणा मानयन्, तं प्रत्यग्रहन्" १. १. १६ "अथोल्लिखति ससस्या कृषीस्कृधीति" १ ५.३० "अध्वर्य एच्छति,- यजमान । कि मवेति, भद्र मित्याह ; तन्नौ सहे.यु- पाश्वध्वर्यु । --• यजमान पृच्छति,- अध्वयों कि मति, मह मित्याह , तन्म इति यजमान" . ४.१७ "यनिन्द्यस्य तो नापकामेत्" ३. १. १७. "यन्तं हि वदेयुरेक ह वै देवा प्रतं चरन्ति सत्य मेव , तस्मादेया मित मनयजय्यं, तस्माद्यशः । एवं वा अस्य जित मनपजय्य मेवं यशो भवति, य एव विद्वान्सत्यं वदति" ३.२ ८ "यन्तरिक्ष वा धनु रक्षनरत्यमूल मुभयत परिच्छिन्नं, यथाय पुग्योऽमून उभयत परिच्छिन्नोऽन्तरिक्ष मनुचरति । तद् वातेनैनं सविदानान्त. रिक्षाद् गोपायत्येवैतदाह यदाहोरोरन्तरिक्षात् सर्देवेन वाते- ति (वा. सं. ६. ११, २.)" इ. २. १२ "चन्न वा ऊर्गुदुम्बरः" ३.१.२७. "च्यन्न वै क्षत्रियस्य विट्" २.५ . .

·'अन्न वै सोम"७ २८,६.
"यन्न सोम" ३.१ २८
"चमूल वा इद मुभयत परिच्छिन्न रक्षोऽन्तरिक्ष मनुचरति, यथाय
पुरयोऽमूल उभयत परिच्छिन्नो ऽन्तरिक्ष मनुचरति" ६.३. १५.
"धरत मायुर्हिरण्यम्" ६. 8. २६.
"ध्यम्रता ह्याप
"चमेध्यो वै पुरुषो यदन्त बदति" १.३.१९.
"अयं (मासयू ) रसोऽद्यमानो न क्षौयते” ६. 8 ३०.
"यसि वै शास इत्याचक्षते' ६. २. १.
"अमुया वा एघा वाग् या व्यक्षे, नेदिहाच्या वाग् वदात्" 8. ३. १०
"अस्य सर्वस्य ब्राह्मणो मुखम्" ७.२. १४.
“यस्य सलिलस्य पारेऽश्व श्वेत स्याणौ सेवते (यस्यार्थ –) वेदि।
सलिल .-., यमि व्यश्व श्वेतः .-., यप स्थाणुः
तस्य बालो न्यषनि त ममु वातो धुनोति
.-.। (यस्यार्थ-)
रसना हैव सा" ५.१. ४, ५,
"यात्मानं वै त्वाय दिव्यसो सोमस्तं देवेभ्य यात्मान निष्कीणोम्वेति"
"थात्मा वै मनो हृदयम, प्राण एषदाग्यम्" ६. 8. ८,
"प्याधौतयजू पौत्याचक्षते" १. 8, ११, १६
"यापो रेत" ०.१.१.
"ध्यापो वै प्राणा" ६. ३. 8.
"बापो वै यज्ञ
"यापो वे समुद्र" ६ ५.११.
"यापो वै समुद्रोऽस्खेवैतदक्षितिं दधाति , तमादाप एतावति भोगे
मुग्यमाने मदीयन्ते" 08 २०.
"व्यापो ह वा प्योषधौना रसस्तम्मादोषधय केवल्य खादिता न धिन्वन्ति,

·(१)
योषधय उ हामा रसस्तस्मादायः पौताः केवल्यो न धिन्ति ;
यदेवोभव्य संख्या भवन्त्यथैव धिन्धन्ति, तहि सा सरता भवन्ति"
"यापो ह वै सुधं जघ्नस्तेनैवैतदौर्येणापः स्यन्दन्ते" ७. ५. २५.
"यासीन वा एन मेष व्यागच्छति; स यागत उत्तियति, तन्मिथ्या-
करोति" २६.१३.
.
"इदं हि यदा वर्षयघोषधयो जायन्ते, योषधौजग्वाम पीत्वा तत एम
ग्सः सम्भवति रसाडेत, रेवस यशवः; तद् यत एव सम्भवति,
यतश्च जायते, तत रवैतन्मेध्यं करोति" ६. १. ४.
"इदं हादुरिन्द्रो यजमान इति" ३. ३. १५.
"न्द्र. सर्वा देवताः" ३. ३. २.
"इन्द्र श्रेष्ठा देवा" ३. ३.२
"इन्द्रागच्छ हरिव व्यागच्छ मेधातिधर्मेध षषश्वस्य मेने । गोगवस्कन्दि.
नहल्यार्य जारेति (घ० वा. १.१.२.)। तद्यान्येवास्य घरणानि,
तैरवैन मेतत् प्रमुमोदयियति" ३. १. १८
"इन्द्रामो हि विश्वे देवा" १. ३. १४.
"इन्द्रियं वीर्य मिन्द्र" ०.२. १८.
"इन्द्रियं वै वीर्य मिन्द्र इन्द्रियेव तदोर्येण" ७. २. १५.
"इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता" ३. ३.१०५. 8. १०,०, ५. ५.
"हमा प्रमा पुनरभ्यावर्त प्रजायन्ते" ६. ५.१८,
"इयं वा यदितिः
अहो छतम्य दिक" ३. २. १८.
"यं वै एधिवो पूषा" २. ३. १९.
"यं वै एचियनिशानर" ०. १. ३.
"इयं वै एचिदिति" ....
"मं वै एचियदितिः सेयं प्रतिष्ठा" .. १.१.
.-.

·( २ )
"इयं वादिति” २. २. ६.
"उत्तानेव वै योनिर्गर्भ विभर्ति" १. ५. २६.
"उदोघी मेव दिशम पध्यया वस्त्या प्राजानंतसादनोत्तरा हि धाग
वदति कुषपञ्चालवा वाग्ध्येषा निदानेनोदोचौ तिया दिशं प्राणा-
नन्नुदीची होतस्यै दिक" २. २. १५.
"उदोचो वै मनुष्याणा दिक" 8. ५. २३.
"उदीची हि मनुष्याणा दिक" २. ३. २२.
"उर्वशी वा प्यारा, पुरुरवा पति , व्यथ यत् तस्मान्मिथुनादगायत
तदायुरेव" ३. २. २२.
"उष्णौष माहरेति" २. ५. ३.
"उपोषण वियनाति •~• यथ मध्येऽङ्गुल्याकाशं करोति" २. ५. १८.
-
"टणं ह वै पुरुषो जायमान एव स्मृत्योरात्मना जायते" ५.१.१६.
"ऋषिणाम्यनूक्तम्- 'मनसा सङ्कल्पयति, तदात ममि गच्छति । वातो
देवेन्य व्याघरे, यथा पुष्य ते मम'-इति" ३. ३. ७.
"एक ह वै देवा व्रतं चरन्ति सत्य मेव , तस्मादेया गित मनमनयं, तस्मा-
द्यश । एवं वा व्यस्य जित मनपजय्य मेवं यशो भवति, य एवं
विहान्सत्यं वदति"
"एको ह्येवायं पवते सोऽय पुरधेऽन्तः प्रवियस्त्रेधा विहित , प्राण उदानो
ध्यान इति" १. ३. २०.
"एत ह्याख्यानं सौपणे कारवम्"
"एतावान् वै पुरुष" १. ४. २३
"एते गन्धर्वा सोमरक्षा नुगपुरिमे धिण्या इमा होघा" ५.१.६.
"एते वै पवितारो यत् सूर्यस्य रमया" १. ३. २१,

·"एष वा अवेन्द्रो भवति यद्यनमान" २.६.१..
"एष वा इन्द्रो य एष तपति" ३. ३. १५.
"एष वै प्रजनयिता यामुष्कर" ५.५.८
"एष वै सविता य एष तपति .-. प्रतोचो यतस्य दिक" २.२.१५
"कः प्रातरनुवाकस्य प्रतिगर इति, जाग्रवाध्वर्युरुपासोत, स यन्निमिपति
स हैवास्य प्रतिगरः; तदु तथा न कुर्याद, यदि निद्रायादपि कार्म
खप्यात् ७. ४. १९.
"किं तद यचे कियते येन प्राण सर्वेभ्योऽङ्गम्य शिव इति" ६. ५.२.
"क्षत्रं वा इन्द्रः ७. २. १६, १८
"क्षचं वै सोम" ७. 8. ३.
"वै सोमो विडन्या योषधयः" २. ५.८.
"क्षधिय मायन्त मिमा प्रजा विश प्रत्यवरोहन्ति त मधस्तादुपासते"
"गो वा एष भवति यो दीक्षते" २.६.१२.
"सहा वै पो प्रतिष्ठा" २. ४.१..
"चन्द्रं ते, वस्त्रं ते, छागा ते, धेनुस्ते, 'मिथुनो ते गावौ, तिसते.
अन्या:" २.६...
"तं (सोमं) वै दशभिरेव कोणोयानादशभिः" २.६.१८,
"तत् (त्वाष्ट्र पर्छ) न संस्थापयेत्, पर्यमित मेवोत्सृजेत्" ५. ५. ८.
"तदाहुः । नोयाकुर्यादायिं मन्ये, रशना मेवादायानसोपपरेत्याभिधाय
नियुजगदिति । तदु तथा न कुर्याद यथाधर्म तिरथथा धिकोदेवं
तत् । तस्मादेतदेवानुपरोया५ ५. ६...
"वदुर यादवको घरकाध्वर्युरनव्याहार,- एवं कुर्वन्तं प्राणं वा यए

·- .-. मन्तरगादध्वयु प्राण एन हास्यतीति, सहसा बाडू अन्वयार, इमौ पतितो बाडू खिद् ब्राह्मणस्य वचो बभूवेति न तदादि- वेत" ६.३.२५. "तद्विाण्याना ब्राह्मणे व्याख्यायते सौपर्णोकादव यथा तदास" २. १.१. "तद्वै क्यमा मोजिछ बलिए यच्छेन" "तपसा वै लोकं जयति । तदम्यैतत् पर पर एव वरीयस्तमो भवति, पर-पर श्रेयास लोक जयति" ३.५.२७. "तपसोइ वा एषा प्रजायते सम्भता यदना" २.६ "तस्मादप्येतहि योषा •~• य एव नृत्यति, यो गायति, तमिने- वैता निमिलतमा व” २.३ ६ "तस्मादाड पुण्यलोक ईजान इति" ५ १.१५ "तस्माद योऽप्येतहि वेधा सहस व्याकुयादेकैवातिरियेत" २. ४. १३. "तस्य यनिखात, तेन पिटलोक जयति , अथ यई निखातादा रम- गाये, तेन मनुष्यलोक अयति , अथ यदुई रशनाया का घपालात्, तेन देवलोक भयति ; अथ यदूई धपालाद घडलं वा व्यहल था, साध्या इति देवास्तेन तेषा लोक जयति" ५. ४. २५. "तस्य हि न हन्तास्ति न बधो येनेद सर्व मास्पत तस्मा विश्वा भुवनानि समाडिति" ३. १.. "तस्यै गन्धर्वा वेदानेव प्रोचिर इति वै वय विद्मति वय विति" २. ३.५. "तम्यैवैतत् प्रायश्चित्तिं कुरते, सोऽमिनैव त्वचं विपल्यङ्गयते” ३. 8. २, ३ "तिर इव वै गर्भा" ३१.१. "तेजो वा चमि" ०.२.१६. "ते (द्यावाएथियो) रसवत्या उपजीवनौये जीवन्ति' 8. ५.२९. "ते बिदुरय वै नो विरक्षतमोऽस्यैव रूप मसाम" ३. 8. ८ "तसरा पानवचसो हेलको हेऽक्षद इति वदन्त पराव" १. ५. २३.' इमा प्रजा उप-

·( 8 )
"त्वया वै पशूना मि" ५. ६. ११.
"वहा वै सिक्तं रेतो विकरोति" ५.५.८.
"दश वा इमे पुरुषे प्राणा धात्मैकादशो यसिनेते प्राणाः प्रतिक्षिता एता-
वान्
वै पुरुषः" ६. २. ३.
"दिवि हि सोमः" ७.५.२.
"दीक्षिता रामानं गोमायन्ति, नेनोमहरानिति" ५. १. १६.
"देवाश्च वा असराश्चोभये प्राजापत्याः, प्रजापतेः पितुर्दाय मुपेयुमन एव
देवा उपायन् वाच मसरा" १.५.१६.
"देवो वै सोमः" ७. ५.२.
"देवो वै सोमो दिवि हि सोमः ३. ४. १३.
"देव्यो हाय." .. ४.२५.
"दैव्यो वा एता विशो यत् पशवः" ५. ६...
"इयं वा इदं न ढतीय मस्ति सत्यं चैवान्तञ्च ; सत्य मेव देवा यन्तं
मनुष्याः" २. ५.२ ; ["सत्यं वै] ७.५.१.
"इयं वा इदं सर्पिश्चैव दधि च, दन्दं वै मिथुनं प्रजननम्, .-. मिथुन
मेवैतत् प्रजननं क्रियते” ६. ५. ७.
“धेन्वनइयो नीयात्" १.२. २१.
"धेन्वनइयो नौयात् । तदु कोवाच याज्ञवल्क्योऽग्राम्यवाह मसलं घेद
भवदीति" १.२.२१.
"न त्वदन्यो मघवनस्ति महितेन्द्र दोमि ते वचः (वा सं०६.३०.)"
"न दीक्षितः काठेन वा नखेन वा कण्ड्येत" १.५. ३१.
[७.५.२३..
" प्रतीचौनशिरा श्यौत" १.१.७.
"न ब्राह्मणो म्लेच्छेन्” १.५.२8.

·"नवाक्षरावै गायचो, यो तानि यान्यन्वाह,
प्रयदो नवम
२.२१५
"न वै देवा सर्वशैव सवदन्ते" १ १.१.
"न वै देवा खपन्ति" २१ २२.
"म वै यच प्रत्यक्ष मिवारभे यथाय दण्डो वा वासो वा, परोक्ष वै देवा
परोक्ष यज्ञ"१ ३ २५
"न खा ऋतौयेरन् , य एथा परस्तरा मिव भवति, स एनाननुव्यवैति , ते
पिय विधता कुर्वन्ति, विषयो रथ्यन्ति, तस्मान्नौयेरन्" ३ ३ ३
"न हस्तिन प्रविग्रहीया, पुरुषाजानो हि हस्तौति" १ ३१
"नाभिदना भवति, प्यन वा यन्न प्रतितिष्ठति" ३ १ २८
"नाभिदधा भवति, यत्रो एव रेतस व्याशय'
"निरत्तदक्षिणा न प्रतिग्रहीयात् । १ २५
"नैन मन्यत्र चरन्त मभ्यस्त मियात्, न खपन्त मभ्यदियात्" २ १ २०
"नो शान्ते गोर्नम स्यात् १.२ १७
"
"पञ्च वा ऋतव सवत्सरस्थ" ७ ५ १९
"पवित्र वा धाप' १२११
"पशवो वै पूषा" ० २ १०, १२
"पशवो वैराय" २४८
"पशवो वै वर" ५६ ५९, १३
"पशो प्रायानदि य पस्पृशति, •~•, तदमिन्नेतान् प्राणान् दधाति,
ततघ्नोव मेव देवाना हविर्भवत्यरत ममतानाम्"८२४
"पसादरौयसो एथश्रोपिरिति वै योषा प्रशवन्ति" ३ १ ११
"पिटदेवय साम दक्षिणा ोतस्य दिक" २ २ १७
"मो वै दौर" २.३ १२
"पुरश्चकि- ययस्मयो मेवामिलोके, रजता मन्तरिक्षे,
हरियों
रिदि" ३ ५२
.-.

·(१०) .-0 .--. .-. "पुरुषसम्बितो यक्षः" १.४.२३. "पुरुषो यचा" १. १. २२. "प्रजापतियंच" २.१.१. “মুলনিৰ सवसीयानैवेष्ट्वाभवत् ७.२.१-~-8. "प्रजा वा परी"७. ५. २१. "प्राची हि देवाना दिक उदीची हि मनुष्याणा दिक, यथो प्रत्यञ्च दक्षिणायै •~• एघा वैदिक पितृणाम्" ५. ३. १२. "प्राची हि देवामा दिक उदीची हि मनुष्याया दिक .-.एघा (दक्षिणा) दिक् पितृणाम्" १.१.२. "प्राची हि देवाना दिक .-. या दक्षिणा दिक् सा पितृणा प्रतीचौ सा सर्माणा .-० योदोचौ सा मनुष्याणाम्" १.१.७. "प्राधी ह्येतस्य (बमे ) दिक" २. ३. १६. "प्राणोदानो वै मित्रावरुणे" ४. ५. १६. "प्राणो वै पर्यावयेव प्राणेन प्राणिति तावत् पशरथ यदस्मात् प्राणो- कामति दावेव तहि भूतोऽनर्थ शेते" ६. 8. १५ , ६. ५. ५. "प्राणो वै हृदयम्" ६. 8. १५. "प्रारता वै गर्दा उसदेनैव भरायणेव" २. ६. १२. ०-० या "वो वै यजुवाशी" 8, २. १९, ५. १७. "ब्रह्मचारिण याचार्य गोमायन्ति, सहान् पशून् नेनोऽपहरा. निति" ५.१.१५. "नझ वै रहस्पतिव्रम यश"१. १. १५ "ब्रह्म वै रहस्पति" २. 8.२, ५. ६. १३; ७. २. ११, १४. "ब्राह्मणोऽयमाने द्वितीयं नाम कुर्वीत, राधोति हैव य एवं विद्वान् द्वितीयं नाम कुपने" ५ १.१४. "नाक्षणे वैव रात्रन्यो वा वैश्यो वा ते हि पश्यिा" १. १. ६.

·( 86 )
"मनुष्याननु पशव, देवाननु वयास्योषधयो वनस्पतयः" ५ १ १६
"मनो देवा मनुष्यस्थानानन्ति" ३ ३ ६
"महात्वेव गोहिमेत्यध्वर्यु गोः प्रतिधुक, तस्यै पटत, तस्यै शरस,
दधि, तस्यै मस्त, तस्या ध्यातचन, तस्यै नवनीत, तस्यै घृत, सस्था
ध्यामिक्षा, तस्यै वाजिनम् एतान्येव दश वीर्याखि" २६
२,३ २५ १,३
"मधितो वै सोमो देवो हि सोम" २६४
"मेध्या वा व्यापा"१ ११०
.-.
“य सर्वासा मोषधौना रस च्यासोत त यवेवदधु तस्माद यनान्धा
शोषधयो स्लायन्ति, तदेत मोदमाना वईन्ते" ४ ५ १०
'य इमे शौषश्चत्वार कूया इमावथ हा विमौ दौ” ।
"यजमानो वा थमिष्ठा" ५ ४ १६
'यशो वै विष्णु" ५ ३ २,६
“यो वै विष्णुः । स देवभ्य इमा विकान्ति विचक्रमे यैषा मिय विक्रान्ति
रिद मेव प्रथमेन पदेन पस्याराथेद मन्तरिक्ष हितौथेग दिव मुक्त
मेन" ५ २३
'यज्ञो हि अषा, स य स यजस्तत कृष्णाजिनम्" १ ५ २८
"यज्ञो हि विधा" ५ २ १६
'यत् ते सोम दिवि ज्योतियत् पिया यदुरावन्तरिक्षे .-.स एता
तिसस्तनूरेषु लोकेषु विन्यधत्त" ० ५ १२
'यत् वैककुद भवति चक्षुष्यवेतश्चक्षुर्दधाति १२ १२
'यत्र वा थन्ति मागत नापचायन्ति कुध्यति वै स तत्र तथा सामचित्ता
भवति"३ २३
"यथा रा व्यागतायोदक माहरेदेव मेदिति" ३११
"या राज्ञे वा बाह्मणाय वा महोक्ष वा महान वा पचेत्, तदह मानुष
"

·( ६ ) . "यथा राज्ञोऽराभानो राजकृत सूतग्रामएय, एव मस्य छन्दास्यभित साधयानि" ३.२ ७. "यथा वा व्यहारोऽमिना सात स्थात् ७. 8. २६. “यदयौ जुहोति, तहेवेषु जुहोति , तस्माद देवा सन्ति । यत् सदसि भक्षयन्ति, तन्मनुष्येष जुहोति, तस्मान्मनुष्या सन्ति । यथ यद्धवि. नियो राशसः सीदन्ति, तत् पिटप जुहोति ; तस्माद मितर' सन्ति" ५.१.२५ "यदा वै स्त्रियै च पुसश्च सन्तप्यतेऽथ रेत सिथते, तत् तत प्रजायते, परागुपानक्ति परारध्येव रेत सियते" 8, ३. १६. "यदि दोक्षित मार्तिर्विन्देद येनैवात कामचेत तेन भिषज्येद यथावतेन भिषयेदिति" २.१. १५० "यद गायत्री श्येनो भूत्वा दिव सोम माहरव, तेन सा ध्येग सोमभत्" ०.५, २० “यद्वौद किश्चाअन्त्युद एवेद सर्व प्रतितिति" १.५ १. "यदै प्रतिरूमं तछिल्यम् १. १. ५, "यदै शुष्कं यज्ञम्य, तदायम् , .--. यहा बाई यज्ञस्य, तत् सौम्यम्" २.२.८, १०. "या प्रोक्षण्य परिशिष्यन्ते ता व्यवटे यवनयति,-'शुन्धन्तां लोका मिट- पदना इति; पिटदेवत्यो वै कूप खात" ५.8.६. "या ते धामान्युम्मसि गमी इत्येतया विएभा मिनोति" ५ ३.१५. "यावसो वै वेदितावतो एपिदो" ५.५.१. "पावश्व प्रायन प्राणिति, तावद पम , व्यथ यदामात् प्राणोऽपकामति, दाव त भूतोऽनर्थ शेते" ६.५ ५. "यप एव पशु मालभन्ते, नर्ते यपात् कदाचन" ५. ६.२ । "ये वै नाममा अवासोऽनुचानास्ते विशा" १. २. १२. "यो दौलते तस्य रिरिचान इवामा भवति" ६.२. २, ?

·,
-
“यो दीक्षते, स विशाच यजमानश्च १. ५.१७.
"यो दौक्षते स देवाना मेको भवति १.१.८, १०, २. १. १६, २२.
“यो न्वेवेम मानुषं ब्राझणं इन्ति त न्देव भरिचक्षते" ७.५. १७.
“यो ब्रह्मणे यो यज्ञाज्जायते तस्मादपि राजन्य वा वैश्य वा ब्राह्मय
इत्येव यात् ब्रह्मणो हि जायते यो यज्ञाज्जायते । तस्मादाहुन
सवनकृतं हन्यादेनखी हैव सवनवतेति" १. ५.४०.
"यो वै गर्भस्य काछेन वा नखेन वा करायेदपास्यन् मियेत् १. ५. ३१
“यो वै ज्ञातोऽनूचान स समझ ४.५.२६
“यो वै विष्णु सोमः स" ३. १. २९ , ५. २. १६.
“योषा दिश" ७. ५. २१.
"योषायै वा इमा प्रजा प्रभायन्ते" ०. ५. २५.
"योषा वा ध्यबा" ०. ५. २१.
"योषा वा ऋक” ७.५ २५
“योषा वा ऋग्धोता" ७.५. २५.
"योचिल्कामा वै गन्धर्वा" 0.8.२..
"
"रक्षसा ह्येष भागो यदरक” ६. ३. १४.
"रसयो यस्य विश्वे देवा" ७ ३. ६, १२.
"रसो वै वसा ..-. रसोऽद्यमानो नक्षीयते” ६. ४.३०
"रसो वै वसाहोम" ६. 8. ३५.
"रेत सोम" २. ५.१,३.१.२८, ३. ४. १९.
"रतो वै सोम" ०, १.२.
रेवन्तो छिपप्रव" ५.६.१३
"लस्यूभन्या स्पन्ध्या प्रसौयति" १. ३. २५.
लिलयेव हि य.-. थमिहातच्छ्रपति" ६.३.२..

·( ५१ ) वाजा, "वचो वा धान्यम्" २. 8. ३, २. ५.१,३.५.६; 8. ३. १५. "वचो वा यान्यम् रेत सेामो नेद् वजेणाज्येन रेतः सोमं हिनसा. नौति" ५.२.१७; ७. ४. २६. "वष्वो हि वा यामः" १. २. ६. "वनस्पतयो हि यज्ञियाः; न हि मनुध्या यजेरन् यद वनस्पतयो म स्युः” २. १.१.. "वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति । वनेषु =वृक्षाग्रेषु, वौयं वै पुमामो- ऽर्वन्तः, हत्सु ययं क्रतुमनोजवः, विक्षु = प्रजाम, दिवि ह्यसौ सूर्यो हितः, गिरिषु हि सामः" ३. १. ७. "वरुण्या वा एषा यद्रष्नुः” २. ३. १८; ६. १.१. "वागेव सुपर्णी, इयं कद्रूः" ५. १. २. "वागेवानिः, प्राणोदानौ मित्रावरुणौ, चक्षुरादित्यः, श्रोत्रं विश्वे देवा" २.१.१३. "वाग्धि यज्ञः" 8. १.२३. "वाग् वै पथ्या स्वस्तिः उदीची ह्येतस्यै दिक" २. २.८, १५. "दाग वै रेवती, सा यद वाग् व वदति तेन वायेवती" ६. २. १२. "वाग् वै सरखती" ७. २.७, ८. "वाचे हि धौक्षते, यक्षाय हि धौक्षते, यशो हि दाग, धौक्षितो वे भामैतद यद दीक्षित इति" २.१.३.. "विदासो हि देवा" "विशो मावाणः" ७. 8. ३. "विशो विश्वे देवाः" ७. २. १६.१८ "विशो वै मरतो भूमो वै विट्" ०. २. १०. "विष्णः पराझ" १. ३.१. "नोवै साम थामोत्, तम्यैतष्ठरोरं यद गिरयो यदमानम्नच्छरोर- वैन मेतत् समईयति सत्यं करोति" ०. ५.. .-.

·( २ ) "वत्रो वै साम यासीत्, तस्यैतच्छरौर यद् गिरयो यदमान स्तदेशो- ऽशनानामौषधिऑयत इति ह माह श्वेतके तुरौद्दालकि " ३. B. १३ "युद्ध वै तद यज्ञस्य यन्मानुषम्" ३. १. ३१. -० "शरीरं हैवास्य (घमे ) पौतुदार ...…. मासं हेवास्य गुग्गुलु गन्धो हैवास्य सुगन्धितेभनम्" १. २.१८ "शौर्या वौज हरन्ति, अनसोदावहन्ति" २. ६. १७. "येताच्या याशा नेयात्, सा स्यादप्रवौता ঘনিষগুদা” २.१.१५. ०-० अवण्डाफूटाकाणाकर्णा- उभय झमिरेत- "संवत्सरो वै प्रजापति" २. १. 8. "सन्द्र एव गर्भो भूत्वैतन्मिथनं प्रविवेश" १. ५. २६. "म एष शोर्षन् मस्तिष्कोऽनूक्यच मजा तस्मात् स वान्त इव त्वया होत मभ्यवमत् तस्मात् तं नानीयात् न्वाद्येतदभिवान्तम्" ६. ४. ११. 'सत्यं वै शुक्रम" ७. 8. २५. "समानभन्म वै पय (याग्यच्च) हिरण्यच, सम्" २.३.८ "सम्बन्धान्ताविव हीमो लोको' १. ५.२. "स यानुपकिरन्ति, तेनास्मिल्लोके प्रत्यक्ष भवन्ति , व्यय याननुदिशान्ति तेनामुष्मिलोके प्रत्यक्षं भवन्ति" ५. १.२३. "सर्व वै विश्वे देवा. ०.२.१३. "सर्वा ह वै देवता पच मालभ्यमान मुपसनाच्छन्ते मम नाम ग्रहोष्यति मम नाम ग्रहोप्यतीति , सर्वासा हि देवतानां इदि पशु- स्तामा सर्वामा देवताना पशौ मनाम्योतानि भवन्ति तान्येवेतत् प्रोणाति" ६.४.१४. "सर्व वा एते सपनोऽपकामन्ति प्राण एव ' .

·'सविता वै देवानां प्रसविता" २.५.१.; 8. ३.१० ७.२.२.; "स हिरखं पदे निधाय जुहोति ; न वा यनयावाहुति ईयते ; चमिरेतसं वै हिरण्यम्, तथो हास्यैषामिमत्येवातिईता भवति" २. ४. ३. “सा यत् त्रिः संवत्सरस्य विज्ञायते, तेन प्रजापतेर्वर्णः" २.६.९. "सवासा एव बुभूषेत्" १. २. १६. "स्योन स्योन मिति, शिवः शिव मित्येवैतदाई" २. ६.१०. "खाम बाजावारे वम्भारे हस्त सहस्त कृशानवेते वः सोमक्रयणाः ०-. एतानि मे धिणानां नामानि" २. ६. ११. "हविर्वा एष देवानां भवति यो दीक्षते; तदेन मन्तम्भ यादधाते, तत्पशुनात्मानं निष्कोणोते” ३. १. २९. ॥ अथ कर्मखूची॥ ... ... वार्मनाम ध्यमिप्रणयगम् यमिमन्थनम् यमियोमा व्यत्युपयागयागः वधिमवयम् यमुनिःक्रमणम् चमुयानयागः पाम्पवयनम् पवाम्तरदक्षिा प्र.हा.. बर्मनाम ४. २, १. ध्यानावैष्णवेधिः ३. २. १६. व्याज्ययश्यम् ५. २.६. १. १. १. च्यातिरिः... ७. १. १. यावयनहोमः 8. इ. १. थासन्दीकरणम् २.१.१. ६. ५. ८. उत्तरदियाधारणम् .. १. २२. उपयात्रयागः इ. इ. १.| उपसदियः... ... ... ... ...

·( ५ ) प्र.वा.क. कर्मनाम यौदुम्बरौनिधानम् यौदयभाहोम प्र.बा.क. कर्मनाम १.५.१. प्रयाजयागा ... १.8.. प्रवराश्रावणम् प्रतिरनुवाक प्राययोयेटि ७.8.७ कृष्णाजिनदौक्षादीनि २.२.१. ... ... ... तानूनपत्रम् ३ ३. १. | यूपनिधानम् ... ५. 8. १. ययनश्चनम् दीक्षाहकर्माणि १. २.१ यूपैकादशिनीकरणम् दौक्षिताक्ष्यचनम् दीक्षिताभ्यञ्जनम् १. ३. ७. राजाप्यायनम् ३. 8. १९. दीक्षितावेदनम् पायाग धिष्ण्यनिर्माणम् ५. १. १. वसतीवरौग्रहणम् वसाहोम ६. B .. निग्राभ्योपायनम् ७. ५. २०. वाग्यमनम् निहवनम् ३. 8. १९. वागविसर्जनम् प्रतदानम् पानीपाने जनम् ६. ३. १. प्रतश्रपणम् २.२.१०. पत्नीसंयात्र ५. १. ६. वेदिनिर्माणम् 8.१.१. पशुपुरोटाशनपणम् ६. ४. १. वैसर्जनहोम पशुसज्ञपनम् पभूपाकरणम् ६. १. १. शालानिर्माणम् पश्वालम्भवम् भावाप्रवेशः पश्वेकादशिमीकरणम् .. २. १. एषदाश्ययहणम् सद प्ररित्रययम् 8.५.२०. ... १.३.२०. ... ... ... ... .. ...

·( ५५ ) प्र.प्रा.क. प्र.प्रा.क. कर्मनाम सोमाभियव ७, ४. १. | सोमासादनम् ३ ६. सोमोन्मानम् ३ १. १७ सोमोपनहनम् .. ... २. ५.१. ... २. ५. १८. ... कर्ममाम सदोनिर्माणम् सवनौयमभुकम्म सामिधेनौप्रयोग सब्रह्मण्यानानम् सोमकयणम्... सोमक्रयण्यवस्थापनम् सोमभिधानम् खोमपणनम्... सोमपर्यायहनम् ... 8. ३.७. २. ३. १. हवि ननिर्माणम् 8. २. १८. हविर्द्धानप्रवर्तनम् .. २. ६. १. हविर्भानप्रवेशनम् ... ५. २. १० 8.३.१०. ... . ॥ अर्पिनामादिसूची। प्र.प्रा.क. स्थगिरम नाम प्रणा.. २. ३.१ ५.१.२. कुदपश्चालना २.२ १५. कौशिक (ब्राझण) ३. १. ९८. थाराः (उर्वशी) ३.२.२२. यदल्या धादित्या गन्धर्व (विश्वावसा) २.२.२. गन्धर्वा (सोमरक्षा) ५. .. ६. गौतम गौरावखन्दो... .. .. ... उर्वशी (यभरा) २.९. २२. चरकाध्वयंव ... ६. ३. २४. ऋषय २८. • त्रिकुद (गिरिः) ...

·प्र.प्रा.क. माम प्र.प्रा.क. पुरूरवा. (पति) ३. २. २२. वाय. विश्वावसु (गन्धर्व) ब्राह्मण १.१.१०, १.५.४... हषाश्च ब्राह्मणाः (विश्वगोचा) ४.३.५.३० वैश्य १. १. १०, १. ५. ३०. ... .. .. २. १. १८. शूद्र मेधातिथि स्लेच्छ . ... १. ५. २४. याज्ञवल्क्य | समुह सात्ययज्ञ १.१.. सपर्णी २. ३.१, ५.१.२. ६. ३. १५. सोमरक्षा (गन्धर्वाः) ५. १... , १.५.8.. ... ... राजन्य १.१. ॥ अथ सर्वसूचौ॥ पृ. ३ . २३ ध्यध सम्पादकोक्ति व्यथ मूलसद्धिपत्रम् यप प्रपाठकसूची पयाध्यायसूची थप ब्राझवसूची थ, च्या यथ कण्डिकासूची... क, ख अथ विषयसूची १. अथ स्मर्त्तव्यालोधवचनसूची १ | यथ कर्मसूची २ बर्षिनामादिसूची ... ... ५६ ...

·शतपथब्राह्मणम्। प्रथ तृतीयकाण्डम्। ॥ अथ प्रथमः प्रपाठकः ॥ प्रथम बाझगाम् । ॥ अपि वा प्रथमाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ॥ ॥ हरिः ॐ॥ देवयुजनं जोषयन्ते। स युदेव बुर्पिष्ठः स्यात् तुजोषयेरन्यदन्यद्भूमे भिश्यौता तो वै देवा दिव मुपोदकामन् देवान् वा एप उपोत्कामति यो दीक्षते स सुदेव देवयुजने यजते स युद्धान्यद्गुमेरभिशुयौताविर- तर द्रव हेष्ट्वा स्थात् तस्माद्यदेव व्यर्षिष्ठः स्यात् तुज्जी- पयेरन् ॥१॥ तदुर्म सुत् समः स्यात् । सम सटुविभ्रशि स्याटु- 't "तिभ्योता'-इति सा. सम्मत इति डा-वेवर।

·२ । शतपथब्राह्मणम् । (१५. १वा.) विशि सत् प्राक्प्रवणः स्यात् प्राची हि देवानां दिगधो ऽउदक्प्रवण मुदीची हि मनुष्याणां दिग्दक्षि- णतः प्रत्युच्छ्रित मिव स्यादेपा वै दिक् पितॄणा स युदक्षिणाप्रवण स्यात् क्षिप्रे ह युजमानोऽमुं लोक मियात्तथो ह यजमानो ज्योग् जीवति तस्माद्दक्षिणतः प्रत्युच्छ्रित मिव स्यात् ॥ २॥ नु पुरस्ताद्देवयजनमात्र मुतिरिच्येत । दिपुन्त हास्य तद् भ्रातृव्य मभ्युतिरिच्यते काम ह दक्षिणतः स्यादेव मुत्तरतु एतद्द त्वेव समृदं देवयजनं यस्य देवयजन- मात्रु पश्चात् परिशिष्यते क्षिप्रे हुँदैन मुत्तरा देव- यज्योपनमतौति नु देवयजनस्य ॥ ३ ॥ तुदु होवाच याज्ञवल्क्यः। व्वापर्णाय* देवयुजनं जोपयितु मैम तुत्सात्ययज्ञोऽवौत्सर्वा वा ऽद्यं पृथिवी देवा देवयुजनं युव वा ऽअस्यै क्व च युजुपैः परिगृह्य याजयेदिति ॥४॥ चत्विजो हैव देवयुजनम्। ये ब्राह्मणाः शुश्रुवाहसो- ऽनूचाना विहारसो याजुयन्ति सैवाइलैतुन्नेदिष्ठतमा मिघ मन्यामह इति ॥५॥ . 'वायर्याय'-इति ग। 1 'या येदिति'-इति ग। 1 'नदियमा'-इति ग।

·(११० १बा.) । तीयकाण्डम् । ३ तच्छालां वा विमितं वा प्राचीनव-शं मिन्वन्ति । प्राची हि देवानां दिक् पुरस्तादै देवाः प्रत्युञ्चो मनु- ष्यानुपासत्तास्तस्मात्तेभ्यः प्राङ् तिष्ठन् जुहोति ॥ ६ ॥ तस्मादु ह न प्रतीचीनशिराः शयीत। नेद्देवानभि- प्रसार्य शुया इति या दक्षिणा दिक सा पितॄणां या प्रतीचौ सा सर्पाणां युतो देवा उपक्रमुः सैपाहीना योदोचौ दिक् सा मनुष्याणां तुस्मान् मानुष ऽउदीची- नवशा मेव शाला ब्वा विमितं ब्वा मिन्वन्त्युदीची हि मनुष्याणां दिग्दौक्षितस्यैव प्राचीनवशा नादौक्षि- तस्य॥ ७॥ तां वा एतां पुरिश्रयन्ति । नेदभिवर्षादिति न्वेव व्वर्षा देवान् वा एषु उपावर्त्तते यो दीक्षते स देव- ताना मेको भवति तिर इव वै देवा मनुष्येभ्यस्तिर ऽइवैतद्यत् पुरिश्रितं तस्मात् परिश्रयन्ति ॥८॥ तन्न सर्व ऽइवाभिप्रपद्येत। ब्राह्मणो वैव राजन्यो वा वैश्यो वा ते हि यजियाः ॥ ६ ॥ वै न सुर्वेणेव संवदेत । देवान् वा एप उपावर्त्तते यो दौक्षते स देवताना मेको भवति न वै देवाः सर्वे- णेव संवदन्ते ब्राह्मणेन वैव राजन्येन वा वैश्येन वा ते स ' 'तच्छालो'-इति ग।

·8 ॥ शतपथमाझणम्। (१७० १ब्रा.) हि यजियास्तस्माद्युद्यन५ शूद्रेण संवादो विन्देदेतेषा भेवैकं ब्रूयादिम मिति विचक्षेम मिति विचक्षेत्येषु उ तुच दीक्षितस्योपचारः ॥ १० ॥ अथारुणौ पाणी कृत्वा । शाला मध्यवस्यति सु पूर्वार्ध स्थूणाराज ममिपुद्यैताजुराहेद मगन्म देव- युजनं पृथिव्या युत्र देवासो ऽश्रुजुपन्त विश्व ऽद्भुति तुदस्य विश्वेश्च देवैर्जुष्टं भवति ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रु- वारसोऽनूचाना यदुहास्य टेक्षिभ्या मोक्षन्ते ब्राह्मणाः शुश्रुवा:सस्तदुहास्य तैर्जुष्टं भवति ॥ ११ ॥ यहाह। युच देवासो अजुपन्त विश्व ऽहुति तदस्य विश्वैर्देवैर्जुष्टं भवत्युक्सामाभ्यार सन्तुरन्तो युजुर्भि- रित्युक्सामाभ्यां वै यजुर्भिर्यजस्योहुचं गुच्छन्ति यजुस्यो- हुचं गच्छानौत्येवैतुदाइ रायस्पोपेण सुमिपा मदे- मेति भूमा वै रायस्पोपः श्रीः भूमाशिप मेवैतदा- शास्ते सुमिया मदेमेतीपं मदतीति वै तु माहुर्यः थिय मश्नुते यः परमुतां गुच्छति तस्मादाह सुमिषा मदेमेति ॥ १२ ॥१॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [१.१.] ॥ . 'चार -इति 'चार:-इति मा + क्त्वा-इति म।

·(१य१ना.) । तीयकाण्डम् । ५ . ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ यस्य निमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्मामे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ श्राधानपुनराधाने अग्निहोत्रं ततः परम् । चातुर्मास्यानि च पर्दितीयकाण्ड ईरितम् ॥१॥ अथ द्वतीयचतुर्थाभ्या मेकाहाहौनसत्रलक्षण सकलसोमयागर- प्रतिभूतोऽमिष्टोमोऽभिधीयते । तत्र तीयकाण्डस्य प्रथमाध्याये १- "त्रिविधः सोमयागः, एकाहाहौनसत्रनामकः । एकसिमेवाइनि सदनत्रयेण निव्याद्य एकाहः। दिराव मारभ्य एकादशरात्रपर्यन्ता यहीनाः। प्रयोदशरात्र मारभ्य सहससंवत्सरपर्यन्तानि सत्राणि । हादशाहत हिरूयः । तत्राहीनरूपेण दिराबादौनां प्रकृतिः, सवल्येय प्रयोदशराबादौनाम् । तस्य च दादशाहस्य एकाहरूपो क्योतियोमा प्रकृति"-इवि ते सं० १.२.१-सा. मा० । "रकाशाहीनसबासि सोम- भेदा इति त्रयः-इत्यादि च तै० सं० ७.१.१-माथ्यारम्भे सायणः । "उल- प्रकृतयोऽहोनैकाहाः हा (६.१.१.)" इत्यारभ्य "इत्येकाहा, अथाहीना द्यपप्रमतयो हादशराबपरायाः (१०.१.१०, ११.)"-इत्याद्यन्त च्याश्व- কালীযশ্রীলছালী। २-~- "सप्तसंस्थः सोमयागो भवति । तथाहि- "यमियोमोऽत्यनि- योम उक्थ्यः षोडशो वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽमोर्याम,रति संस्था-इति याव. श्री. सू. ६. ११.१ । यहोर्याम यातोर्याम इत्यमिशः। ३- "यमियोमः प्रथमय, पतिराम मेके पूर्व समामन्ति"-इति व्याप. श्री सू० १०. २, ३, ४ । यमियोमे शास्त्रानात योपदित्वात् स एवैतरेषा प्रकृतिः।

·। शतपथब्राझयाम् । ( १५० वा.) भालानिर्माणप्रति दीक्षाहुतिपर्यन्तं प्रतिपाद्यते । तत्रादौ शाला- निर्माणर्थ देवयजनपरिग्रहं विधत्ते- "देवयजन जोषयन्त इति । देवा दूज्यन्तेऽष्टा अत्रेति 'देवयजनम्' । अधिकरणे ल्यूट । प्राचौनवासदोहविर्भानादिनिर्माणपर्याप्त देवयजन स्थानम् । तत् 'जोषयन्ते' सेवन्ते । स्वार्थिको णिच् । परिग्टलीयुर्यजमानपुरुषा. । तस्य विशेष माह- "स यदेव वर्षिष्ठ स्यात् तन्नोषयेरनिति । 'म.' इति प्रसिद्धौ, यच्छब्दविशेषण मेतत् । प्रसिद्ध 'यद्' देवयजनम्, 'तत्' 'वर्षिष्ठम्' अतिशयेन वृद्धम, उच्छ्रितम्, जोषयितव्य मित्यर्थ । वर्षिष्ठ मित्येतत् स्पष्टयति- “यदन्यदित्यादिना । यद्यस्या' उपरि ग्रहौताया' 'भूमे' 'अन्यत्' परिमरस्थल ('नाभिशयोत') नाति- शयौत, अतिमयित मुच्छ्रित न च तद् वर्षिष्ठमित्यर्थः । उक्तशक्षणं देवयजन प्रशमति- "श्रतो वा इति । 'अत.' अस्मात्, यदित्युमा- लक्षणात् 'देवा.' 'दिवम्' 'उपोत्क्रामन्' उत्क्रान्ता', प्राप्ताः । उत्क्रामन्तु नाम, तत किमु' इत्यत अाह- "देवान्या इति । यस्मात् ‘एष' दीक्षितोऽपि 'देवान्' उपोत्क्रामति, तसाद यादृशेन -पा० सू. ३.३ ११३। २- 'देवयजनस्य नम्'-इति च । "देवयजनं वै वरं एथिय"-इत्यादि ऐ० वा. १. ३ २ : "प्राचीन माह वनौयात् प्रवर्ण स्यात् प्रतीघौन गाई- पत्यादेत व्यावृत्त देवयजनम्" इति •सं• ६.२.६.२५ । २- 'जुध परित-इति चुरादि (१८३५ धा० ), 'परितर्कण महो हिसा वा'-इति तत्र दीक्षित । प्रोतिसेवनयोस्तु तुदादित्वात् शुषत इत्येव । 8-'यद्यम्य'-इति च । ५- 'मुद्रित न म्यात्'-इत्येव च ।

·(१व्या मा.) । तीयकाण्डम् ॥ ७ दोष माह देवयजनेन देवा दिवं गताः, तादृशं कुर्वन् 'सः' दौचितः 'मदेवे' एव 'देवयजने' ('यजते') दृष्टवान् भवति । अनेवविधस्य परिग्रहे “म यति। निम्ने देवयजने 'दादा' स्वय मेव 'अवरतर देव' अत्यन्त नीच एव 'स्थात्' । “तस्मादित्युपसहारः । श्रव कात्यायनः सौमिक मृविवरण मभिधायाह- "देवयजनं जोषयन्त उच्चतमम्" इति ॥ १॥ अन्यानपि धर्मविशेषानाह- "तर्भति । 'वर्भ' उन्नतं 'सत्', 'तत्' देवयजनं 'ममं स्यात्'; विषमस्य विमदृशदर्शनात् तदभावाय तत् समं कर्तव्य मित्यर्थः । समवेन 'अविशिअपि स्थल प्राचीन- प्रवणम् उदीचीनप्रवणं वा भवेत् , यष्टव्यत्वेन देवानाम्, यष्टत्वेन मनुष्याणां च देवयजनसम्बन्धसम्भवात्, उभयसम्बन्धिन्योर्दिगोरन्य- तरस्याः प्रवणत्वाभिधान मित्यभिप्राय. । उदक्प्रवणवे यदर्थमिद्धं दक्षिणोन्मनत्वम, तदाह- "दक्षिणतः प्रत्युच्छ्रित मिवेति । विपक्ष- बाधमुखेन दक्षिणप्रवणत्वं निषेधति- “एषा वा इति । 'विप्रे' अचिरेणैव कालेन 'अमु' परलोकम्, 'तथो ह' पूर्वोत्तरप्रवणत्वपवे- ऽप्यचिरकालम् ॥ २॥ १--- 'देवयननं जोधयन्ते। उच्चतमम् । समम् । त्यविधेशि । यभितो देवयानमात्रदेशम् । पुरस्तादर्जम् । प्राकप्रवणम् । उदग्या । यत्किञ्चान- चानर्विन । उहतौषधिमूलेग्यरेन्ते विमित कुर्वन्ति”-इति का. थो.. १.१.२६ दश सूत्राणि श्यानि। २- "दक्षिणत उन्नत मुदोचोनावनत माकप्रवर्ण प्रागुरप्रवणं वा देवयनम्"-अति व्याप• श्री सू.१०.२०१६ ·॥ शतपथब्राझयाम्। (१५० १मा) अथ देवयजनप्रागदे देवयगनान्तरपरिमितप्रदेशस्याधिक्य निषेधति- "न पुरस्तादिति । स देशातिरेको यजमानभ्राट- व्यातिरेकाय भवति । तथा चापस्तम्ब "न प्राचीन देवयजनाद देवयजनमात्र मुच्छिषेत्” इति । दक्षिणोत्तरयोरतिरेकस्वैच्छिक' इत्याह- "काम इति । पश्चाद्भागे पुनरन्यस्य देवयजनस्य पर्याप्त प्रदेशोपेत देवयजन समृद्धिकर मित्याह- "एतद्ध वेव समृद्ध मिति । प्रतिपाद्य मर्थ निगमयति- “इति देवयजनस्येति । तृप्तिरिति शेष । अत्र कात्यायन - "सम मविभयभितो देवयजनमावदेशम् पुरस्तादर्जम् प्राक्प्रवण मुदम्वा"-दति ॥ ३ ॥ प्रयाख्यानमुखेन देवयजनपवान्तर माह- वार्ण सृषि 'याज्ञवल्क्य उवाच' । यदा वय देवयजनपरिग्रहाय गता , तदानौं 'मात्ययज्ञ' श्राह| "एतावती वै पृथिवी, यावती "तदु होवाचेति । . ३- १- 'देवयजनप्रदेशे'-इति । २- याप• श्री. १०, २०,१.। 'सैच्छिक'-इति च । 8- का. श्री. ८ १ १२-१७ घट सूत्राणि पर्या लोयानि । ५- 'वाय-इति सयकार' पाठ खोकृतोऽत्र मूले भाष्ये घ डा. थेषरेण ! तत एवोडतो रो-बोधलिङ्ग सङ्गाहोते 'वार्टयंग' कोऽपि । पर मिहेव पुरस्तादेकत्र (१११.), परस्ताच्चापरत्र (१४ ६१.८) दृश्यते 'वार्य -इत्येव निर्यकार। तथा तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि "गोवनो वार्थ "-इत्येव (३ ११ ४ ३)। यतोऽत्र मत्साहीत हस्तलिखित पुस्तकाना मेव लेख समादृत इह मूलमाष्ययोरिति ।

·१५. १बा.) । टतौयकाण्डम् । दि-इत्यादिश्रुतेः' वेद्युपतक्षितदेवयजनस्य देवतात्मकसमस्त- थिवीरूपत्वम् । अतो 'यत्र व च' मन्त्रेण परिग्रहे मति तदुक्कलक्षण नेव भवेदित्यर्थः ॥ ४ ॥ याज्ञवल्क्यस्तु वक्ष्यमाणलचणैविभिः परिग्रह एवोकलक्षणदेव- यजनपरिग्रह इत्याह- "विजो हैवेति। 'शश्रुवांसः' श्रुतशास्त्राः, अनूचानाः' साङ्गप्रवचनाध्येतारः । 'अहलाः' दोषरहिताः। ऋत्विजो- ऽपि श्रुताध्ययनादिसम्पन्ना भवेयुरित्यय मर्थोऽप्युक्तो भवति ॥ ५ ॥ यथोक्नदेवयजने यत् कर्त्तव्यं ग्टहं तत् प्राचीनवंशं कर्त्तव्य मित्याह- "तच्छालां वेति । 'शाला' दीर्घचतुरस्र ग्टहं, 'विमित' सर्वतः समपरिमाणम् ; अनयोरन्यतरत् 'प्राग्वशम्' मिनुयात् । माग्दिशः प्रशमार्थ मर्थवाद माह- "प्राची हौति । यस्मात् प्रत्यग्दिग्गतान् विग्यजमानान् प्रति पुरोदेशाद्धविर्भाजनाः प्रत्यड्मुखोपावृत्ताः, 'तस्मात्' 'तेभ्यः' देवेभ्यः 'प्राङ् तिष्ठन् जुहोति'। तस्मात् प्राचीनवंश मुपपद्यते ॥ ६ ॥ प्रामङ्गिकं दौषितस्य शयने कञ्चिनियम माह- "तस्मादु १-० सं० ७. ४. १८. ६ ऋक् दराव्या । २- 'वेदार्थ श्रुतवन्त'-इति ( का० श्री. ७. १. ८ सू. ) या दे। ३-- "विमितं चतुरखं स्यात् दशारनिप्रमाणत "-इतोह परिशिष्ट- कारवचनम् । 'हादशानिमानत'-इत्यपि तत्र पाठान्तरम् । • 'प्रागदिग्गतान' इति , । - "प्रागवंशं पुरस्तादुचं प्रतिदिग्दार मुदगवर्न वा"-इति का. यो .सू. ७.१.२३ ।

·१. ॥ शतपयवाझणम् । (१प्र. १प्रा.) - हेति । 'अभिप्रसार्य' पादावित्यर्थः । प्राग्दिक्प्रसार्थ दिविभाग- रूप मर्थवाद माह- "या दक्षिणेति। 'यतो' 'देवा.' यजमानादौन् प्रति' 'उपचक्रमुः', 'सा' प्राची 'श्रीना' भट्टद्धा । उदीच्या मनुय्य- सम्बन्धितया तेषा मुदगवशा शाला निर्माणात् प्रसिद्ध मित्याह- "तस्मान्मानुष इति । 'मानुषे' मनुष्याई कर्मणि । 'दौक्षितस्य' प्रागवश एव, अन्येषां तु उदौचौनवशव मिति व्यवस्था ॥ ७ ॥ सर्वतः परिश्रया विधत्ते- "तां वा एता मिति । वृध्यादि- परिहाराय परिश्रयणं कर्त्तव्यम, दौचितस्थेतरेभ्यो व्यवधानाय च परिश्रयण कर्त्तव्य मिति परिश्रयणस्तुतिः ॥ ८॥ तात्रैवर्णिकानां शुद्रादौना मभिप्राप्ति निषेधति- "तन गर्व दूवाभिपद्येतेति ॥८॥ दौक्षितस्य सर्वैर्वाग्व्यवहार निषेधति- "म वै नेति । सर्व- शब्दख सङ्कोच माह- "बाहाणेन वैवेति । तस्माद' ब्राह्मणादि- वर्णत्रयस्य यजाहवाद । 'यदि' 'शूट्रेण' 'संवादो' 'विन्देत्' लब्धश्चेत्, "एतेषा' चैवर्णिकानां मध्ये “एकम्', 'मम्' शूद्रम 'इति' एवं मयेदानी मुन्नप्रकारेण 'विचक्ष्य' बहौति स्वयं 'बयान्' । १- "शाला वा"-इति का. श्री. सू० ०. १. २३ । दीर्घ चतुरसा कुटो भालेति इरिखामी। २-- "प्राचीनवंशं करोति. एरम्नादुनलं पाटिलतं सर्चत परिथि- सम्" इति व्याप• थी• मु. १.५.१ । ३- का. श्री. ७. ४.५ सूत्र इष्टव्यम् ।

·( १० १वा.) । तीयकाण्डम् । चौसया माऽपि वचनप्रकारः परिग्टह्यते । 'एषः' 'उपचार.' व्यवहारः ॥१०॥ समन्त्रकशालाप्रवेशं विधत्ते- "अथारणे पाणी कृवेति । 'अध्यवस्यति' गाला प्रविश्य मन्त्रेणैतद् देवयजन मिति निथिनु- यादित्यर्थ । अध्यवमानप्रकार माह- "म पूर्वार्द्ध मिति । 'स्थूणा- राजः' मध्ये स्थितः उन्नतस्तम्भः, तस्य 'पूर्वार्द्धम्' 'श्रभिपद्य' ग्रहोला "एद मगन्म” इति यजु' ब्रूयात् । अत्र कात्यायनः- “ममा- रोह्यामी शालास्तम्भं पूर्वाय ग्रहोत्वारणिपाणिराहेद मगन्मेति"- इति । मन्त्रस्य द्वितीय पादं देवशब्दतात्पर्याभिधानेन व्याचटे- "तदस्य विश्वरिति । श्रुताध्ययनवद्भिाह्मणैः । 'अचिभ्यां' 'यत्' 'ईचन्ते', 'तत्' 'तैः' विश्वैर्देवैः 'जुटम्' इत्यर्थ ॥ ११ ॥ "यद्वाहेति । हतीय पाद व्याचष्टे- “क्सामाभ्या मिति । १- 'वीमाया'-इति छ । वीसया-श्रुताविह "इम मिति विचक्षति वाक्य विरुत्या व्यादिति यावत् । २-- का. श्री. ७. ४. ५ सूच राष्यम् । ३- 'मध्योदित'-इति ध, 50 8- "एद मगन्म देवयजन एथिया यत्र देवासो अनुषन्त विखे । ऋक्सामाभ्या सन्तरन्नो यजुर्भो रायस्पोषेण समिधा मदेम।"- इति य. वा. सं. 8. ११ मन्चपाठ । ५-'प्रागवशम्य मध्यमं स्थणाराज मारभ्य जपतोति वाजसनेयकम्"- इति धाप औ• सू०१.... । {~ का. श्री. सू.० १.३३ ।

·शतपथब्राझगाम्। (१५० १वा.) 'यजुर्भिः' क्रियमाण यजखरूपम् 'ऋक्मामाभ्यां' स्तोत्रशस्त्राभ्यां 'तरन्तः' पार प्रापयन्तः इति नच भागस्य 'उदृच' परिसमाप्तिं प्राप्नोमीत्युकवान् भवति । चतुर्थपादस्य प्रथमभागं व्याचष्टे- "रायस्पोषेणेति । 'भूमा' बहुभाव एव 'रायस्पोषो' धनपुष्टिः, म च 'भूमा' साक्षात् 'श्री' एव, तस्मात् 'एतद्' यागपाठे "आशिषम्' एव प्राणास्ते । तद्वितीयभागस्य तात्पर्य माह- मिषेति। लोके य. थिय परमतां च गच्छति, तम् 'दुषम' अन्न 'मदमि' मोदत इत्याः, तो मन्त्रे स मिषेति भाग माहे- व्यर्थः ॥ १२ ॥ १ ॥ १.१.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये बतीयकाण्डे प्रथमाध्याये प्रथम ग्राह्मणम् ॥ (अथ द्वितीयं ब्राह्मणम् ) अपराल्ले दौक्षेत। पुरा केशश्मश्रोळपनाद्युत् काम- येत तुदनीयाद्युद्दा सम्पद्येत व्रतुः ह्येवास्यातोऽशनं भवति युधु नाशिशिषेपि काम नाश्नीयात् ॥ १ ॥ . एतदनन्तर मिह 'शतं ९३..'-इति म-पुस्तके ।

·१५ वा.) तीयकाण्डम। अथोत्तरेण शाला परिश्रयन्ति । तुदुदकुम्भु मुप- निदधति तन्नायित उपतिष्ठते तत्केशश्मश्रु च खुपते नखानि च निवन्ततेऽस्ति वै पुरुषस्यामेध्यं युवास्यापो- नोपतिष्ठन्ते केशश्मश्रौ च वा अस्य नखेषु चापो नोप- तिष्ठन्ते तद्युत्केशश्मश्रु च ब्बुपते नखानि च निकन्तुते मेध्यो भूत्वा दीक्षा इति ॥ २ ॥ तडके । सुर्व ऽण्व व्वपन्ते सुर्व ऽएव मेध्या भूत्वा दौक्षिष्यामह गुति तदु तथा न कुर्याद्य? केशश्मश्रु च व्युपते नखानि च निकृन्तते तुदेव मेध्यो भवति तस्मादु केशश्मश्रु चैव व्बुपेत नखानि च निवन्तेत ॥३॥ स वै नखान्येवाग्रे निकृन्तते। दक्षिणस्यैवाग्रे सव्यस्य वा ऽअग्रे मानुषेऽथैवं देवचाङ्गुष्ठयोरेवाने कनिष्ठिकयोळ ऽअग्रे मानुयेऽथैवं देववा* ॥ ४ ॥ स दक्षिण मेवाने गोदानं वितारयति । सव्यं वा ऽअग्रे मानुपेऽथैवं देवत्रा ॥५॥ स दुक्षिण मेवाग्रे गोदान मभ्युनत्ति। इमा अापः शु मु मे सन्तु देवौरिति स यदाहेमा ऽश्रापः शु मु मे ', 'देवधा-इति ग ·२४ ॥ शतपथब्राझणम् । (१प्र. २ब्रा०) सन्तु देवीरिति व्युजो वा ऽापो व्वुज्जो हि वा ऽश्राप- स्तुस्माद्येनैता युन्ति निमं कुर्वन्ति युवोपतिष्ठन्ते निर्द- हन्ति तत्तुदेत मेवैतदुज्जशमयति तथो हैन मेप बुजः शान्तो नु हिनस्ति तस्मादाहेमा श्रापः शु मु मे सन्तु देवौरिति ॥६॥ अथ दर्भतरुणक मन्तुर्दधाति। औषधे त्रायस्वेति व्बुजो वै क्षुरस्तुथो हैन मेप व्वजः क्षुरो न हिनस्थथ श्रेणाभिनिधाति स्वधित मैन हिसौरिति व्बुजी वै शुरस्तथा हैन मेप वुजः क्षुरो न हिनस्ति ॥७॥ प्रच्छिद्योदपाचे प्रास्यति। तूष्णी मेवीत्तरं गोदान मभ्युत्ति तूष्णों दर्भतरुणकु मन्तर्दधाति नूपणौं शुरे- णाभिनिधाय प्रच्छिद्योदपाचे प्रास्यति ॥८॥ श्रथ नापिताय शुरं प्रयच्छति । स केशश्मश्रु ब्वपति स यदा केशश्मश्रु व्वुपति ॥८॥ अथ स्वाति । अमेथ्यो वै पुरुषो यदुन्टतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या का श्रापो मेध्यो भूत्वा दीक्षा ऽहुति पव॒िवं वा ऽपः पवित्रपूतो दीक्षा ऽनुति तस्माई साति ॥१०॥ * 'रिति'-इति ख, 'रिति-इति ग।

·(१च्या बा. .) । तीयकारउम् । १५ स साति। अापो अस्मान्मातरः शुन्धयन्वित्येत- ड्याह शुन्धयनिति एतेन नो तुधः पुनन्विति त? सुपूतं यं तेन पुनंस्तुस्मादाह तेन नो एतधः पुन- न्विति विश्वर हि रिमं प्रवहन्ति देवीरिति यदै विश्व सुर्व तादमेयर रिमं तत्सर्व ह्यस्मादमेध्यं प्रवृहन्ति तस्मादाह विश्वर हि रिमं प्रवहन्ति देवौरिति ॥११॥ अथ माडिवोदड्डत्कामति । उदिदाभ्यः शुचिरा पूत ऽएमौत्युद्ध्याभ्यः शुचिः पूत एति ॥ १२ ॥ अथ व्यासः पुरिधत्ते। सर्वत्वायैवस्वा मेवास्मिन्नेतत्त्वाचं दधाति या हवा ऽइयं गोस्त्वक पुरुषे हैपाय ऽश्रास ॥१३॥ ते देवा अब्रुवन् । गौळ ऽइद सर्व विभर्ति हुन्तु येयं पुरुषे त्वग् गव्येतां दुधाम तुयैपा वर्पन्तं तया हिमं तुया घृणिं तितिक्षिप्यत ऽहति ॥ १४ ॥ नेऽवच्छाय पुरुषम् । गुव्येतां त्वच मदधुस्तुयैया बुर्पन्तं नया हिमं तुया घृणिं तितिक्षते ॥ १५ ॥ ध्रुवच्छितो हि वै पुरुषः। तस्मादस्य युव व च • "एनेनामस्तस्मादार-तिग। + मिति' इति ख, रिति-गि। 'एलि-इति ख, 'rfa-rति ग । ९ तितिक्षते-ति पाठो दृर A-नामपुस्तके डा. परंग।

·। शतपथब्राह्मणम् ॥ (१५० २मा.) कुशो वा युद्दा विकन्तुति तत एव लोहित मुत्पतति तुस्मिन्नेतां त्वच मदधुर्वास एव तस्मान्नान्यः पुरुपाहासो विभत्य॑ताः द्यस्मिंस्त्वच मुदधुस्तस्मादु सुवासा एव बुभूषेत् स्वया त्वचा समृध्या इति तस्मादृप्यश्लील . सुवाससं दिदृक्षन्ते स्वया हि त्वचा समृद्दो भवति ॥१६॥ नो हान्ते गोन्ननः स्यात् । व्वेद ह गौरहु मस्य त्वचं विभौति सा बिभ्यती वसति त्वचं म ऽश्रादास्यत ऽइति तस्मादु गावः सुवासस मपैव निश्रयन्ते ॥ १७ ॥ तस्य वा एतस्य व्याससः। अग्ने पर्यासो भवति व्वायोरनुच्छादो नौविः पितॄणाः सर्पाणां प्रघातो विश्वेषां देवानां तुन्तव आरोका नुक्षवाणा मेव हि वा एतत् सुर्वे देवा अन्वायत्तास्तस्माद्दौक्षितवुसनं भवति ॥ १८॥ तद्दा ऽहतः स्यात् । अयातयामताय तई निष्पेटवे ब्रूयाद्युदेवास्याचामेध्या कृणुत्ति वा व्यति वा तुदस्य मेध्य मसदिति यधु ऽअहतर स्यादगिरभ्युक्षेन्मेथ्य मस- दित्यथो युदिदः सातवस्यं निहित मपल्युलनकृतं भवति तेनो हापि दौक्षेत ॥ १६॥ . 'त्रामेध्य मारुति-दति सा• सम्मत इति डा. वर । 1 'मुसदिति'-इति क, मा ·(१य. मा.) ॥ तृतीयकाण्डम् । तत्पुरिधत्ते। दीक्षातपुसोस्तनूरसौत्युदीक्षितस्य वा ऽअस्यैषाग्रे तनूर्भवत्यथाच दीक्षातपुसोस्तस्मादाह दीक्षा- तपुसोस्तनूरसौति तां त्वा शिवार शग्मा पुरिदध ऽहुति तां त्वा शिवा साध्वौं पुरिदध इत्येवैतदाह भद्रं व्वर्ण पुष्यन्निति पापं वा ऽरपो ऽग्रे व्वर्णं पुष्यति यु ममु मुदीक्षितोऽथान भद्रं तस्मादाह भद्रं वर्ण पुष्यन्निति ॥२०॥ अथैनः शाला प्रपादयति। सु घेन्वै चानडुहश्च नानौयाद् धेन्वनडुहौ वा ऽइद सर्वम्बिमृतस्ते देवा अब्रुवन् धेन्वनडुहौ वा इद सर्व विभृतो हुन्त युदन्येषां व्वयसां व्वौर्य तुइन्वनडुहुयोईधामेति स युदन्येषां व्वयसां ब्वौर्य मासौत्तुद्धेन्वनडुहुयोरदधुस्तस्मा- हेनुथैवानवांश्च भूयिष्ठं मुक्तस्तु तत् सर्वाश्य मिव यो धेन्वनडुहुयोरश्नीयादुन्तगतिरिव तर हाद्भुत मभु- जनितो॥याय गर्भ निरवधीदिति पापु मकदिति पापो कोर्तिस्तस्मान्वनडुइयोनीयात् तदु होवाच याज्ञवल्क्योऽनाम्यवाहु महसलं चेद्वतीति ॥२१॥२॥ इति प्रथमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [१.२] ॥ . मिरपन्यौदिति-तिख, दा. देवरदृश्य । 3 ·१८ 'शतपथब्राह्मणम् ॥ (१५० २ब्रा.) कात्यायन अथ दीक्षाकाल विधत्ते- "अपराह इति। 'अपराहे। अहस्तृतीये भागे। अथ दौक्षिताशनविषये सर्वान्न मध्यनुजानाति- "यत् कामयतेत्यादिना । यथेष्टभोजने उपपत्ति माह- "त देवास्थात इति। 'श्रत' अमादुक्रभोजनादूर्द्ध काले 'व्रतम्' 'एव' खलु केवल पय पान मेव, अत इदानौं यथेष्ट भुञ्जीत । नयाचा- "तथापित स्याद्यथा ततो दौवासु कनौय -कनीयो व्रत मुपेयात्" इति। दूच्छया अशनाभावपक्ष मण्याह “यदौति। अन्न मुपहरन्यस्मै हविष्य ममामम् -अपराशे- ऽनातीष्ट मुपपन्न वा न वेति ॥ १ ॥ शालाया उत्तरभागे चौरार्थ परिश्रयण विधत्ते- “प्रथोत्तरे- णेति । तत्रास्मिनुदकुम्भपरिश्ते देभे 'नापित' निवसेत् । तत्र केगमश्रुवपन नखनिकर्तन च कुर्यात । तचोदकुम्भस्यापनप्रयोजन माह- 'अम्ति वा इति । अमेध्याना केशनखाना निरवशेषेपण सुखच्छेदनाय उदकुम्भमनिधानेन भवितव्य मित्यर्थ ॥ २ ॥ • 'दीक्षान्तकाल'-इति च । २- 'य कामयेत तपखौ स्यादिति त पूर्वा"-इति च याप• श्रौ• सू० १० १२ २ । ३- यस्यापम्तम्बग्रन्यस्य पूर्णपाठम्वेवम्- “यन्न मन्नाति सर्पिर्मधु मिश्र, दधि, मधु वा, यदस्य मनस प्रिय तदयाति, तदेवाम्यामुयालोके भवतीति विज्ञायते तथाशित म्याद यथा ततो दीक्षास कनीय -कनीयो प्रत मुपेयात् , पुरस्ताहा केशवपनाद्दासमो वा परिधानाद भोजन मेके समाममन्ति' -इति व्याप• श्री. सू० १.६०-१.। 8- का. श्री. सू.० २ २, ४, ५, ६ । ५- “उत्तरेस वष्टि प्राग्वण परिश्रिते यम्मान केशम्मश्रू वापयते"- इति थाप. श्री. सु. १. ५ है।

·(१२० वा.) । तीयकाण्डम् । सर्वाङ्गवपन मुपन्यस्य निराचष्टे- “न के पर्व एवेति । मर्व- स्मिन्नपि देहे केशव्याश्रुनखेवेव प्रानुर्येण मृतत्वक् सर्वान्नईतिनैव भर्व मपि मेध्यं भवतीत्यभिप्रायः । अत्र सूचम्- "उत्तरे परित उदकुम्भम्भवत्यभु दीक्षा, नापित उपतिष्ठति"-इति ॥ ३ ॥ मानुषत्वव्यावृत्युपन्यासमुखेन नखाना मेव, तत्रापि भव्यपादस्यैव, तत्राप्यङ्गुष्ठयोरेवेति चयाण प्राथम्य माह- "म वै नखान्येवे- त्यादिना । 'देवता' देवेषु, देवसम्बन्धिकर्मणि एवं कर्तव्य . मित्यर्थ:२॥ ४॥ दक्षिणभागस्य प्राथम्य माह- "म दक्षिण मेवेति । 'गोदान' नाम कर्णस्योपरि प्रदेशः, तं 'वितारयति' विभजेत् । यस्य चागे वपनम्, तस्यैव चोन्दनप्राथम्यं युक्रम् ॥ ५ ॥ समन्त्रकं वपन माह- "इमा आय इति । 'श्रापः शं मन्तु'- इति शान्तिप्रार्थनायाः क्रौर्यप्रमङ्गं दर्शयति- “वजो वा भाप इति । एतत् प्राग् व्याख्यातम् ॥ ६ ॥ १- का. श्री सू० ७. २. ७, ८ क । २- "नखानि निकृन्तत्यङछप्रतीनि दक्षिणहस्तस्य प्रथमम्"-इति श्री. ३-- 'सपद्भिर्गवि एपिव्या दौयत इति गोदानम्'-इति का वृत्तौ या।। 8-~कतादिना तत्स्थान केशान् विभटान कुर्यादित्यर्थः । ५-- "दक्षियं गोदान वितार्यानत्तीमा न्याय इति"-इति का. श्री. सू. ७.२.८ याप० १०.५.८,६,१. सूधाएयपि ययानि । ए-का. स. १.१.२। १.१. १.१० (१ मा २८ ए.) द्रव्यम् । . का. सू. ०.२.८ख । - ·२० शतपथब्राझणम्। {१५. २वा.) दुरविदारणपरिहाराय केभाना मुपरि दर्भस्यापनं समन्त्र माह- "अथेति । “दर्भतरुणक मित्यादि । दर्भपाणिरित्यर्थः । चुरस्य हिमकत्वात् ततः पालनप्रार्थना । तब समन्त्रक पुरनिधान माह- “अथ चुरेणेति ॥ ७ ॥ “प्रच्छिद्येति । स्पटम् । उत्तरं गोदानोन्दनादिक ममन्त्रक मित्याह- "पणी मेवेति ॥ ८ ॥ "अथ नापितायेति । स्पटम् ॥६॥ स्वान विधाय प्रशमति- “अथ सातौति । एतत् व्रतोपाय- नार्थवादवाक्यवद् व्याख्येयम् ॥ १० ॥ - ५-का. श्री. १-मन्वस्तु वा. स. ४१३=५.१२.२) २- 'सूक्ष्म कुशाग्र दर्भतरुणक मिति हरिखामो। ३- 'यूपवत् कुशवरुणम्'-इति का० श्री. सू० ७. २.१०। यूए- प्रकरणे तु विहितम्- "योषध इति कुशतरुणं तिरस्कृत्य खधित इति परशुना प्रारति" इति ६ १. १२, १३ सू. वन्मन्वस्तु वा. सं.४ १.४५. ४२.१। • सू.७.२.११। ६- “एव मुत्तरं तूष्णीम्"-इति का श्री. सू. ०.२.१२ । ७- का. औ. • सू० ७.२ १३, १४ । "मश्रुशब्देश मुखजानि लोमा- भ्यभिधीयन्ते , भूचक्षुधा रोमाणि वर्गयित्वा"-इति तत्र या दे। श्री. सू० ० २.१५ क इराव्यम् । “द्यार्थत्वाचोदकुम्भेनैव खान मिति कर्क । “तडागादिस्याखयखेव स्नानम्, उदकुम्भनिधानन्त्वदृशार्थ मिति या• दे। "स्यावरासत, साति- इति वापसनेयकम्" इति वाह थाप• थौ.सू. १०.६.१५, १६ ॥ -का.

·तस्यैव ५- 'यमात् त्वष व धारयम, थतः सर्वव मित्यर्ष'-इति । (१५. २वा) । तीयकाण्डम् । खानमन्त्र माह- "म स्नातीत्यादिना । “पापो अस्मानित 'मातरः' ओषधिवनस्पत्यादिमकलनिर्माश्यः छतेन' वापयन्ति, सपूतत्वाद् तेन पुनविति प्रार्थनं युक्त मित्यर्थः । हतीय- पादस्य तात्पर्य माह- "विश्वं हौति । “रपो रिम मिति पाप- नामनौ भवतः" इति निरुताम् । 'यद् विश्वं तत् सर्वम् उच्यते, 'यत् अमेध्यं' 'तत् रिप्रम्' । श्रतो देहगतं मालिन्य मात्मगतं पापं सर्व घोतमाना श्राप 'अस्माद्' यजमानात् अपगमयति यतः, अत एव माह मन्त्र इत्यर्थः ॥ ११ ॥ उदिदाभ्य इति चरमपादम्य पृथग विनियोग माह- "अथ माडिवोदमुकामतीति । 'प्राभ्यः' अयः सकाशात् शुद्ध एव सन् उद्गच्छामीति तस्यार्थ: ॥ १२ ॥ वासःपरिधानं विधाय प्रशंसति- “अथ वाम इति । 'परि- धानम' उपसव्यानम्, तद्धारणं सर्वस्यैव दीक्षितस्य 'सर्वत्वायैव'; न बतिरिक्तः कश्चिद् विशेषोऽस्तीत्येवकारणाह। अतो वामोधारणेन 'वच मेव' तवान् भवति यस्मात्, तत एतद्धारणवतः सर्वत्व मित्यर्थः । उपरितनान्यः सर्वोऽपि एतस्यैवोपपादकः । इदानी १- वा. स. १.२.१ २-निर.४ ३.५ । ३- "उदिदाभ्य इत्युत्फ्रामति" इति का. श्री. सु० ०. २. १५ख । मनवस्तु वा. स. 8. २.२। "क्षौमं वस्ते-इति का. श्री. सू. ०.१:१६।

·२२ ॥ शतपथब्राह्मणम् । (१५० वा.) गव्याश्रिता ('यं') लक् ('अग्रे') पुरा 'पुरुषे' ('पास') स्थिता (॥ १३ ॥ "ते देवा इति । ) "देवाः' किमर्थ मियं त्वक् पुरुषे वर्तते, गोषु बहपकारवती, अतस्तां वर्ष तत पादाय गवि स्थापयामो दृष्टिहिमादिक परिहरविति पुरुषाद् गवि अधारयन् ( ॥ १४, १५ ॥ "अवच्छित इति।) पुरुषादपगमे लिङ्ग माह "तस्मादस्येति। कुशाग्रुपघाते मति रक्तस्रावदर्शनाद् देवैस्वचो विकर्तन मिद्ध मित्यर्थः । तदा पुरुषाणां निस्त्वत्त्कपरिहाराय वस्त्र मकल्पयन् । तस्मात् तेषा मेवासाधारण मभूत् । भूतेन च सम्भूषितो भवति । तथा च लौकिका पाड:- 'वस्त्रं पुरुषस्यालङ्कारः' इति । लोके निन्दित मपि सुगम समाजादौ सम्यक् पश्यति ॥ १६ ॥ पुरुषस्य त्वचो गवि स्थापनं यदस्ति, तत् किमर्थ मिति प्रस- झात् कश्चित् कश्चित् पुरुषार्थ नियम माह- “नो हान्त इति । कदाचिदपि गोममोपे विवामा न भवेत् । यस्मात्तु मा 'प्रस्य ब' धारयामौति जानौतेत्यतो 'न नमः म्यात्' । जानातु नाम का हानिरित्यत आह- "मा बिभ्यतीति । पुनस्त्वगपछेदभयात् 'चसन्ती' भौत्या कम्पते । "तस्मादिति । स्पष्टम ॥ १०॥ विहितं वस्त्रं सर्वदेवतात्मकत्वेन प्रभमति- "तस्य वा इति । 'तस्य' वस्तस्य, परितः तिर्यक् अस्यत इति 'पर्यासः' तिर्थक्-तन्तु- सन्दर्भ: । सः 'अग्ने. भवति' श्रमिदेवताको भवति, मोऽभिमन्यत इत्यर्थः । 'अनुष्छादः' अनुलोम माछाद्यत इति । सः 'वायो' ·(११ वा.) तौयकाण्डम् ।। २३ भवति। नौविः' श्राद्यन्तप्रदेशः । सः ' पिणाम् । 'प्रघात: सर्व- हननस्यानं निविडीभूतप्रदेशः । सः 'माणाम्' । 'तन्नवः' वरूपेण, 'विश्वेषां देवानाम् । 'पारोकाः' मध्यच्छिद्राणि । नत् 'नव- धाणाम्। 'तस्मात्' सकलदेवत्यत्वात् 'दीक्षितवसनम्' अवश्यं भवितव्यम् ॥ १८॥ तस्य वस्त्रस्य नवत्वं विधत्त- “तदा श्रहत मिति। "प्रथातया- मतायै' अशिथिलत्वाय 'तत्' 'अहत' वस्त्रं "निध्येयवे' चालयित 'बूयात्' । 'अस्य' वस्त्रस्य 'यत्' 'अमेध्यं' 'श्रामपत्ति' श्रा- पोति, शश्लिष्ट करोति निर्माणकाले, सहैव 'वयति च। 'श्रत' चेत् अभ्युदण मेव कर्त्तव्यम् । तत्प्रयोजन 'मेथ मसदिति' मेधाई भवेदिति चालणाम् । पक्षान्तर माह- "अथो यदिद मिति । स्वातेन पुरुषेणा- वाद्यं धार्यम्, 'अपत्यलनकात' चारद्रव्यमहितेनाधौतम, प्रतिदिन प्रक्षाल्य यदेव धार्यते, तदित्यर्थः । तेन वा दौत ॥१९॥ मन्य १ "प्रघातो दण्डेन शलाकोपधानेन वा प्रहार" इति . सं. १.२. १,६.१.१. सा० भा०॥ २-- 'मध्ये छिदागि'-इति ध। ३-- "निय्येश्वै ब्रूयाहत चेदशिरभ्युक्ष्य” इति का• श्री. सू. ७. २.१७ । 'यहत मपरिहित मरत घ। अभ्युक्षणं वहतम्दैव । तस्यादि प्रक्षालितस्यापि व्यभ्युक्षणेन मेध्यता भवति'-इति तत्र या दे ! 8--का. श्री. सू. २१८। 'यथवा.--. प्रक्षालित सत् परिधत्ते'-इति तत्र या दे। - घमौनधीत मरजक- ·२० । शतपथब्राझणम्। (१५० खा.) माह- "माध्वी उक्तविधस्य वासम. समन्त्रक परिधानं विधत्ते- “तत् परि- धत्त इति । “दौचातपमोस्तनूरमौति' । 'आह' मन्त्रभाग. । 'ये' प्राक् 'दीक्षितस्यैषा तनू' श्रासीत्, 'अथ' इदानीं तु दौचितदण्डकृष्णाजिनधारणनवनौताभ्यङ्गादिसाध्या मस्कार, तपो- निवर्जनादिजन्यक्लेशसहनात्मकम् , तदुभय मनेम प्राप्तत्वाद् । "दीवातपसोस्तनूरसौ”-इनि-गब्दस्य तात्पर्य मिति । वस्तस्य तनुवाभिधानात् स्त्रीलिङ्गता । बतौयभाग मनूध व्याचष्टे- "भद्र वर्ष पुर्या ति। भद्रत्वसमर्थनाय पूर्वचाभद्रत्वं प्रशसति- “पापं वा एष इति ॥ ९ ॥ अथ दौरानन्तर स्नातस्य मृतवामस शाखाप्रवेश विधत्ते- "अर्थन मिति । 'प्रपादयति' गमयेदध्वर्युः । अस्याप्यानकालत्वा- दचाशने कञ्चिनियम माह- "म धेचे वेति । धेनो. दौरादि- कम, अनडुद्द सम्बन्धि कर्षणसाध्य मित्यर्थः । तदुभय 'नानौयात्' धेपनडुहयोः सर्वजगदुपकारकत्वात् तदीयानप्रतिषेध इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति- “ते देवा इत्यादिना । अनयोः सर्वोपकार- कत्व विज्ञाय देव. 'वयसाम' 'धन्येषां' (च) पशूनां 'वीर्य' भार! मादाय धेचनडुहयोः स्थापितत्वात् तदनत सर्वाशन भवति । तस्य च जायाया गर्भसम्भवे सति तत् सर्वानं त रेतोरूपेण परिणत १-“वास. १. २.३। २- "वाग्यतं प्रवेशयति"-ति का. श्री. सू. ०. इ. ११ । ३- 'वोपंसार'-इति च। 8- 'माया'-इति च ।

·(११०२ब्रा) । तीयकाण्डम् । २५ 'गर्भ' हिंस्यात् । तत् 'यापकौतिः स्यात् । तदुभयोरन्नं 'नानी- यात्' । अव याज्ञवल्क्यपक्ष माह- “तदु होवाचेति । यस्मादुभ- याभने शरीरम् 'अमलर भवति', तस्मात् 'अनाम्यह' तयोरन्न मन्नौया मेव । एकहायनप्रभृत्या पञ्चायना गावो वयामि, तथैवा- पस्तम्बेनाभिधानात् । अत्र कात्यायन,'- "ध्वेन्चनडुयोनांनीथात्, पुरुषधर्मो वासम्भवात्, अमलभोजन वा-दति ॥ २१॥२१.९. ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये तृतीयकाण्डे प्रथमाध्याये द्वितीय ब्राह्मणम् ॥ १-- 'मामी कोर्ति'-इवि मूलपाठ , स्यादेघ तस्यैवार्थ । • व्यसौ विद्यते यस्यासासन । व्यसौ च वाहुमूले, तो सर्व म्यापि भवत इति विशेषणानुपपत्ति , अतोऽत्रासाभ्या बल लक्ष्यते । "वत्सा- साभ्या कामबले-इति हि (पा. सू० ५.२.८८.) लच् प्रत्यय । “वलवान् मासलोऽसल"-इति चामर २.६.88 । ३-- "पछौहौं त्वन्तर्वती दद्यात् , सा हि सर्वाणि वासि" इत्यादि • ब्रा० ३ १२. ५.६ सा• भा० यपि द्रश्यम् । 8- का. श्री. सू.० २.२३, २४, २५ । ५-~- 'यसलयोर्धन्वनदुइयोमासस्य भोजनं वा कर्मयम् , तदु.-. वोति श्रुते. (३.१ २.२१) । स्यूल चेहेन्वनहुई मवति, नतोऽह मन्नाम्ये बेति याज्ञवल्का उदार्थ'-इति का. श्री. ७ २, २५ ९० था. दे।

·शतपथब्राझणम् । (१प्र. ३वा.) (अथ बतीय ब्राह्मणम्) अपुः प्रणीय । आमावैष्णव मेकादशकपालं पुरो- डाशं निर्बपत्यग्निर्वे सर्वा देवता अग्नौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जहत्यग्निर्वं यजुस्यावराय* विष्णुः पराय- स्तत्सर्वाश्चैवैतुद्देवुताः परिगृय सुर्वं च यजु परिगृय दीक्षा हुति तुस्मादामावैष्णव एकादशकपालः पुरो- डाणे भवति ॥१॥ तर्द्धके । श्रादित्येभ्यश्चरुं निव्वंपन्ति तुदस्ति पुर्यदित मिवाष्टौ पुत्रासोऽअदितेयें जातास्तुन्वस्पुरि। देवा ॥ ऽउप प्रेत्सप्तुभिः पुरा मार्ताण्ड मास्यदिति ॥२॥ अष्टौ ह वै पुचा अदितेः। यास्त्वेतद्देवा श्रादित्या इत्याचक्षते सप्त हैव तेऽविकृतर हाटम जनयाञ्चकार मार्ताण्ड सन्देघो' हुँवास यावानेवोईस्तावास्तिर्यड पुरुपसम्मित ऽगुत्यु हुँक ऽबाहुः ॥३॥ तु ऽउ हेतु ऽऊचुः । देवा श्रादित्या युदस्मानन्युज- निमा तुदमुयेव भूद्धन्तेर्मु विकरुवामेति तं बिचक्रुर्य- थायं पुरुपो बुिकृतस्तस्य यानि मा सानि सद्धृत्य * 'यशुस्यापा -इति सा.-सम्मत इति डा. वेबर । + 'देवांश-ति क। । 'सन्देवो'-इति सा• सम्मत इति डा. वेबर ।

·१च. ३ब्रा.) । तीयकागहम् । सन्यासुस्तुतो हस्तौ सुमभवत्तस्मादाहुन हस्तुिनं पति- गृह्णीयात्पुरुपाजानो हि हस्तौति यु मु ह तुद्दिचक्रुः स विवस्वानादित्यस्तस्येमाः प्रजाः ॥ ४ ॥ स होवाच । राधुवान्मो सु प्रजायां यु एतु मादि- त्येभ्यश्चरुं निवपादिति रानोति हैव यु एतु मादि- त्येभ्यश्चरुं निळपत्यय त्वेवामावैष्णवः प्र॒ज्ञातः ॥ ५ ॥ तस्य सप्तुदश सामिधेन्यो भवन्ति। उपाशु देवते यजति पुञ्च प्रयाजा भवन्ति चुयोऽनुयाजाः सुंयाजयन्ति पुनीः सर्वत्वायैवु समिष्टयजुरेव न जुहोति नेदिदं दीक्षितवसनं परिधाय पुरा यजुस्य सस्थाया- अन्तं गुच्छानौत्युन्तो हि यजुस्य समिष्टयजुः ॥ ६ ॥ अथाग्रेण शाला तिष्ठन्नुभ्यते। शुरुर्वं पुरुषोऽव- च्छितो ऽनरुरेवैतद्भवति युदुभ्यो गुवि वै पुरुषस्य त्वग्गोर्खा एतन्नुवनौतं भवति स्वयैवैन मेतत्त्वचा सुमईयति तस्माद्दा ऽअभ्यते ॥ ७॥ तदै नुवनीतं भवति। एतं वै देवानां फाण्टं * "प्रका-इति । । 'राधुवान्मे -रति सा.-सम्मत इति डा. वेयरः । + 'यजु'-इतिग। 5 'युदभ्यः-इति ग।

·२८ । शतपथवाझमाम्। (१प्र. ३वा.) मनुष्याणा मुथैतन्नाव एतुं नो फाण्ट स्थादेव हत स्यात् फाण्ट मयातयामुताय तुदेन मुयातयाम्मैवायात- यामानं करोति ॥८॥ त मुभ्यनक्ति। शीर्पतोऽग्र ऽश्रा पादाभ्या मनुलोम महीनां पुयोऽसीति मुय दुति ह वा ऽरतासा मेकं नाम यगुवां तासां वा एत पुयो भवति तस्मादाह मुहीनां पुयोऽसीति व्वोंदा असि ब्युचों मे देहौति नाच तिरो- हित मिवास्ति ॥६॥ अथाल्यावानक्ति । शुरुब्बै पुरुपस्याक्षि प्रशान्ममृति ह माह याज्ञवल्क्यो दुरष्टा इव हास पूयो हुँवास्य दूपीका ते ऽएवैतदुनरुप्करोति यदुदया वानक्ति ॥१०॥ युत्र वै देवाः। असुररक्षसानि जमुस्तछुपणी दानवु' प्रत्युड पतित्वा मनुष्याणा मुष्टीणि प्रविवेश म एप कनीनक कुमारक दव पुरिभासते तस्मा ऽगवतु- धातु मुपमयन्त्सर्वतोऽश्मपुरां परिदधात्यमा धान- नम् ॥ ११॥ पैककुदं भवति । युत्र या हुन्टो वृत्र मुइंस्तुस्य यट्यासीत्तं गिरि चिककुद मकरोत्तद्यत् पैककुदं भवति चक्षुप्येवैतमुधुर्दधाति तस्मात् वैक्कुदं भवति यदि 'पा-नि ·(१०३वा) ॥ द्वतीयकाण्डम् । २६ वैककुदं न विन्देदप्युबैककुद मेव स्यात्समानौ ह्येवा- जनस्य बन्धुता ॥ १२ ॥ शरेपोकयानक्ति। जो वै शरो विरक्षुस्तायै सुतूला भवत्यमूलं वा इदु मुभयुतः पुरिच्छिन्न रक्षो- उन्तरिक्ष मुनुपरति यथायं पुरुषोऽमूल उभयुतः परिच्छिन्नोऽन्तरिक्ष मनुचरति तद्यत्सतूला भवति विरक्षुस्तायै ॥ १३॥ स दक्षिण मेवाग्र ऽअनक्ति । सव्यं वा ऽअग्रे मानुपे- ऽधैव देववा* ॥ १४॥ स श्रानक्ति। वृत्स्यासि कनौनक इति बृत्स्य धेपु कनौनकचक्षुर्दा असि चुक्षु देहौति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥ १५ ॥ स दक्षिण सकृयजुषानुक्ति। सकृत्तूष्णौ मथोत्तर सरुजुपानुक्ति हिस्तूष्णों तदुत्तर मेवैतदुत्तरावत् करोति ॥ १६॥ तद्यत्पञ्चकृत्व भानुक्ति। संवत्सरसम्मितो वे यज्ञः पुञ्च वा तुवः संवत्सरस्य तुं पञ्चभिराप्नोति तस्मात्युचकृत्व श्राति ॥ १७॥ अथैनं दर्भपवित्रेण पावयति । अमेध्यो वै पुरुषों . "देवना-तिमा ·1 शतपथब्राझणम् ॥ (१प्र० ३वा.) यदुन्नृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वै दर्भा मेध्यो भूत्वा दीक्षा ऽगुति पवुिवं दर्भाः पवित्रपूतो दीक्षा ऽहुति तस्मादेनं दर्भपवित्रेण पावयति ॥ १८ ॥ तद्दा एका स्यात् । एको घेवायं पुवते तुतस्यैव रूपेण तुस्मादेकर स्यात् ॥ १६ ॥ अथो ऽपि चौणि स्युः। एको ह्येवायं पुवते सोऽयं पुरुषेऽन्तः प्रविष्टस्त्रेधा विहितः प्राणु उदानो व्यान इति तदेतस्यैवानु मात्रां तस्मात् चौणि स्युः ॥२०॥ अयो ऽपि सप्त स्युः । सप्त वा इमे शौर्युन्माणा- स्तस्मात्सप्त स्युस्त्रि-सप्लान्येव स्युरेकविशतिरपैव सम्पत्* ॥२१॥ त५ सप्तभिः सप्तभिः पावयति। चित्पतिर्मा पुना- त्तुिति प्रजापति चित्पुतिः प्रजापतिर्मा पुनात्वित्ये- वैतुदाह व्वाक्पतिर्मा पुनाविति प्रजापति, व्वाक्पतिः प्रजापतिर्मा पुनात्वित्येवैतदाह देवो मा सविता पुना- त्विति तदै सुपूतं देवः सविता पुनात् तस्मादाह देवो मा सविता पुनात्वित्युच्छिद्रेण पवित्रणेति यो वा ऽअयं पुवत ऽरपोऽच्छिद्रं पथुिच मेतेनैतुदाइ सूर्यस्य 'सम्पत्-इति ग। .

·(१५० ३वा.) । तीयकाण्डम् । ३१ रश्मिभिरित्येते वै पवितारो यत्सूर्यस्य रश्मयस्तुस्मा- दाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ॥ २२॥ तस्य ते पवित्रपत इति । पवित्रपतिहि भवति पवित्रपूतस्येति पविचपूतो हि भवति युत्कामः पुने तुच्छकेय मिति यजुस्योदृचं गच्छानीत्येवैतुदाइ ॥ २३ ॥ अथाशिपा मारम्भं व्वाचयति । श्रा वो देवास ईमहे व्वामुं प्रयुत्यध्वरे । श्रा वो देवास आशिपो यजियासो हवामह ऽहुति तदस्मै स्वाः सतीत्विज आशिप श्राशासते ॥ २४॥ अथाङ्गुलीयंचति। स्वाहा यज्ञं मुनस ऽगुति दे स्वाहोरोरन्तुरिक्षादुिति दे स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या मिति हे स्वाहा व्वातादारभ ऽद्रुति मुष्टीकरोति न वै यजुः प्रत्यक्ष मिवारभे युथायु दण्डो वा ब्वासो वा परोक्षं वे देवाः परोक्षं यजः ॥ २५ ॥ स यदाह। स्वाहा यजं मुनस गुति तन्मुनस श्रारभते वाहोरोरन्तुरिक्षादिति तुदन्तरिक्षादारभते स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या मिति तदाभ्यां द्यावापृथि- वीभ्या मारभते ययोरिदर सर्व मधि स्वाहा व्वाता- दारभ गुति व्यातो वै यजस्तुद्य प्रत्यक्ष मारभते ॥२६॥ . 'धर-गति ग। 'प:-तिन ·शतपथब्राझणम्। (१७.३वा.) 'परि' परितः उत्पन्नाः, 'अष्टौ पुत्रासः' अष्टौ पुत्राः, धाधादि- विवखदन्ताः; तेषु मध्ये 'सप्तभिः' पुत्रैः सह 'देवान्' 'उपप्रेत्' उपागात, 'मानण्ड' मृताण्डसम्बन्धिन मष्टमम् 'प्रास्यत्' परि- तत्यानेति ॥ २ ॥ एतद् व्याचष्टे- "अष्टौ ६ वै पुत्रा इति । 'मप्त हैव' विवस्वद-व्यतिरिकाः । 'अविकृतं' करचरणादिविकाररहितम् 'माण्डिं' 'जनयाञ्चकार' । व्यत्ययेनेकवचनम् । 'सन्देघ' मन्देह, सम्यगुपचितदेहः, सर्वतः सम एवामौत् । केचित् पुरुषवदूर्द्धत्वमात्र- विमिष्टोऽभूत् 'इत्याज.' ॥ ३ ॥ "त उ हेत इति । अथ 'ते' मप्त पुचा', 'अस्मान्' पूर्व मुत्पत्रान् पादच्छिषान् न पश्येत्, किन्तु विकृतं करवामेत्युत्का यथा मनुय्यो विकृतः, तथाकुर्वन्। विकरणय छिन्नं मामजातं 'हस्ती' सम्बभूव , तस्याप्यविस्पटावयवात् । अत एव 'पुरुषाणानः पुरुष- प्रकृतिक', अनुष्ठानशेषेणोत्पनत्वात् हस्तिनः प्रतिग्रहं न कुर्यात् । सप ते विकारं गमितो विवखामन्तोऽभूत् । ततः सर्वाः 'दमाः प्रजाः उत्पना इति ॥ ४ ॥ उपोहात मुक्कोपोहातिक मर्थ माह- "म होवाचेति । 'म' . १- 'मााण्ड' . स. २ ३८.४१०.०२.८,९। सा• प. प्रा. २४. १२६ । महा• मा• १, ३, १३ पर्वस । "न खत्यय मतोण्डस्य इति बेहादमाषत । प्रज्ञानात् कश्यपन्तमामातगड इति चोप्यते"-इति हरिवंशे । माग• पु.५ २...8 | मा. पु०.०७ १, १.१.१९, १.५.१८॥

·(११ ब्रा) । तीयकाण्डम् । .. विवस्वान् 'मे' मम 'प्रजायां' प्रजासु मध्ये 'य' कश्चित् 'आदि- त्येभ्यः' 'चर' 'निर्वपात्' निर्वपेत्, 'म त 'राभवान्' भूयात् 'इति' 'उवाच' । अत एतस्यादित्यतरोनिर्वापयिता स्वय मपि 'रानोति' । देवैः संवर्द्धितेन विवखता मम्मृद्धियुतेन दत्तवादय मपि चर' सम्रद्धिफलक इत्यर्थः । अत एव सम्मृद्धिफसवेन काम्यत्वादित्यभि- प्रायः । प्रथामावैष्णवस्योकवस्वैलवण्य माह- "श्रयं बेवेति । 'प्रजात.' सर्वैः ममिद्धः। तस्या दृष्टेचोदयतः मामिधेनौपाञ्चदश्ये मात्रे पाह- "तस्य समदति । देवते' प्रधानमम्बन्धिन्यौ श्रमाविष्णू 'उपांशु' यनेन । प्रथाजानुयाजयोरपि सामिधेनौवद् वैगेषिकमध्याप्रसकावाह- "पच प्रयाजा इति । दोक्षणीयेटेरवधि माह- "संयाजयन्ति पत्री रिति । इष्टेरवैकल्याय पनौसंयाज मेव कुर्यात् । तदुत्तरं तु 'समिटयजुर्न' जुयात् । तदपि किं न क्रियत इति तबोपपत्ति माह- "नेदिति । दीक्षाकाले एतस्य वमनस्य यजममाप्तिपर्यन्तं धारण कर्त्तव्यम् , मध्ये एव समिष्टयजुषि डते सति यज्ञस्य समाप्ने- स्तदानी मेव वमनस्य त्यागः कर्तव्यो भवेत् । तस्मिन् इते मति सोमयागसमाप्ते' । अतः पुरा कस्नस्य यज्ञस्य समापनात् अन्त नैव प्राप्नुयानौत्यभिप्रायेण ममिट यजुर्न जुड्यात् । मनु ममिष्टयजुषोऽत्र १- ~ थाप. श्री. १.४.५॥ २- का. श्री. सू० ७.२ ३०-३५ सूचाणि, थाप. श्री. सूत्राणि ध.. ४.८-१९ एव्याणि । ५- का. श्री. सू० ७ १.२८, २९ । थाप• यौ• सू.१....1 ·शतपथब्राझणम्। (१प्र. ३ब्रा.) . कथ यज्ञाङ्गत्वम्, यस्मिन् हुते यज्ञ समाप्यतेति, तवाह- “अन्तो हौति। अस्य सम्यगिष्टे एव यज्ञस्यावसानवादित्यभिप्राय ॥ ६ ॥ अथ दीक्षितस्य खधर्मक मभ्यङ्गा विधत्ते- "प्रथाणेति । शालाया पुरोदेशे तिष्ठन्, सर्वाङ्गे नवनीताभ्यञ्जन कुर्यादिति विशिष्टविधि। अभ्यङ्गप्रयोजन माह- अर्वा इति। 'वच्छित त्वचा निर्मुक 'पुरुष' 'अ' प्रणात्मक खलु, तदेतेनाभ्यङ्गेन परिहरति । एतदेव विस्पष्ट मुपपादयति- "गवि वा इति । पुरुषत्वचो गवि धारण वास परिधानार्थवादे स्पष्ट मुक्तम् । गोर्नवनौतोत्पत्ति सुप्रसिद्धा । अतो गोसम्बन्धिनवनौतधारणेन स्वकीयत्वचैव समृद्धो भवति । अत एव च मस्याभ्यङ्गाय नवनीत भवेदित्युक भवति ॥ ७ ॥ नवनीताभ्यङ्ग प्रशसति- "तद्वै नवनौत मिति । एतदस्य योग्य मित्याह- "त वै देवाना मिति । नवनीतभावात् प्रागवस्थापन ट्रव्य फाण्टम' । यस्मात् नवनीत फाण्ट तयोरन्तरालवर्तिवान् नदन्यत् तदनन्यच्च भवति', तस्मात् मनुय्यदेवताभ्या मन्यस्यानन्यस्य च दीक्षितस्य तद् युक्त मित्यर्थ । अत एव पूर्वोत्तरभावान प्रध्यवा- पुन प्राप्तेरवणत्व १-का. श्री. सू० ० २ २३ । २- व्यवपूर्वस्य 'छो छेदने '-इत्यस्य (दि. प.) निठायां रूपम् । "शाच्छोरन्यतरस्याम्" इति (पा• 8 ११ सू.) सिद्धम् । ३-- 'घर्षणामक -दति च। पूर्वस्मिन् ब्राह्मणे १४-१८ कणिकास (१५, १६ ए. ) । ५- 'पाण्टएतयोरन्तरालवर्ति, तमादन्यदनन्यच्च भवति'-इति च। 8- ·(१० इब्रा.) । तीयकाण्डम् । प्रच्यवादयातयामवता तेनाभ्यञ्जनेनाध्वर्युयॊचित मपि 'यात- यामानं करोति' ॥ ८ ॥ अभ्यट्सम्योपक्रमोपहारौ विधने- "त मन्धनकौति । अधो- मुखावस्थानादवरोहाभ्यङ्गे सति प्रानुलोम्यं स्यात् । तत्र मन्त्र माह-- “महीना मिति । मन्त्रस्य पूर्वभागं व्यापष्टे- “मह्म दतीति । “डे रन्ने"-इत्युपक्रम्य, “महि विश्रुति”-इत्यन्तानि "अनियेनामानौति तैत्तिरीयकश्रुतेर्गवां महौति नाम । स्पष्ट मन्यत् ॥ ९ ॥ अक्षणोरञ्जनं विधत्ते- "प्रथाक्ष्यावाननीति । दूतरावयव- संस्पर्मासहिष्णुत्वात् 'अधि' 'क' व्रणो भवति। 'मम' 'प्रशान्' प्रशाम्येदित्यञ्जन कर्त्तव्य मिति । 'याज्ञवल्क्यः' 'आह' ब्रूते इति । अणोर्दूषणरूपतां सम्पादयति- “दुरचः”-दूत्यादिना। नेच- मालिन्य मेवारः, तत्परिहारायाञ्जन मिति । 'दूषिका नेत्रयोः - का. श्री. सू० ७. २. ३३ । व्याप श्री.सू. १०. ६. ११-१३ । २-वा. स.8.३.११ ३- "डे रन्तेऽदिते सरखसि प्रिये प्रेयसि महि विश्रुयेतानि ते यप्रिये नामानि"-इति तै० सं०७ १. ६.१८ । “इडे रन्ते हत्थे काम्ये चन्द्र ज्योतेऽदिते सरखति महि विश्रुति । एता ते व्यानरे नामानि"-इति श्रुतेऽप्येतत्संहिताया (वा. स. ८. १३.१.) यदिदं तैत्तिरीयानुस्मरणं कृतम्, तत्र खशाखाभ्यासवाइल्य मेव वीजम् । एव मन्यमान्यत्र च । 8- का. श्री. सू० ७. २. ३४ । व्याप• श्री. सू.१०.०.१। ५-'इषोका (0/-इति च । .

·शतपथब्राह्मणम। (१५० ३वा.) १ मलम्, मा 'पस्य' पुरुषस्थाणोर्भय एवेत्यर्दुरक्षत्व मेव, ततो- जिनेन तनाशयतीत्यर्थ ॥ १० ॥ अचन प्रकारान्तरेण प्रभमति- “यत्र वा इति । असुरवध- समये 'शुष्ण' 'प्रत्यड्' गवा, तद्भयात् पुरुषाणा मचिमध्य प्रविश्य, कगौनिकारूपेण 'कुमारक' मन् वर्तते । तस्मै तस्य यजम' उपगच्छन् ‘सर्वत । अमपुरोरचा कृतवान् भवति । प्रमशब्दार्थ माह- "अम्मा याचन मिति । तहिकारत्वात् ॥ ११ ॥ अञ्जन विभिनष्टि- "ककुद मिति । चिककुत् पर्वत , तासम्बन्धि चैककुदम् । शिष्ट स्पष्टम् । तदभावे चैककुदादन्यदपि ग्राह्यम् । 'अननस्य बन्धुता' बन्धु ब्राह्मणम्, तद्भावो बन्धुता । सा 'समानौ'। “अर पुरुषस्यावि"-इत्यादिक ब्राह्मण चैककुदा- चैककुदयो समान मित्यर्थ ॥ १२ ॥ तत्साधन विधत्त- “परेषौकयेति । भरस्तृणविशेषः, तथ्य मध्यमलाका 'दषौका । 'विरवस्तायै विगतरावसभाव , तमी, तत्परिहाराय । सापि 'मला' कर्त्तव्या । मलत्वस्य प्रयोजन १- 'भूय (1) एव धत्त (1) दुरवस्व मेव ततोऽननेन नाशयति-दति च । २- दीक्षित'-इति , च । इ- 'यामपुरोरक्षा-इति च । - 'सौवीर मिति यत् प्रसिद्धम्' इति या• दे। ५- पम्यैव दामो कण्डो दण्या (२०४०)। ६-का श्रौ.सू.० २ ३ । बाप. श्री. सू.१.० २। 'सस्य शलाका यौका' इति । g- ·(१५. ३वा.) हितीयकाण्डम् । २८ माह- “अमूल मिति । 'उभयतः' मूले अग्रे च, दिवि पृथिव्यां चेत्यर्थः । 'परिच्छिन्नम्' इदं रवः' राक्षमजातिः, अमूल मत् 'अन्तरित मनुचरति' खस्नु, एवम् 'उभयत.' परिधिभ्यः परि- छिनः', 'अमूलः' सन् 'पुरुषः' अपि 'अन्तरिक्ष मनु परति । तस्मात् पुरुषममानदेशवर्तिरबोनिहरणय गरेपोका 'ममूला' कर्तव्या॥१३॥ 'म दक्षिण मिति' । 'देवत्रा' देवेषु । एव दक्षिणमाथम्य मित्यर्थः ॥ १४ ॥ "माननीति । तत्र मन्त्र माह- "वस्येति । 'कनौनिक.' अधिमध्यकार्णम् । 'हत्रस्य होष कनौनक" । तथाचान्यत्र- “इन्द्रो सृच महन्, तस्य कनौनिका परापतत्, तदाञ्जन मभवत्"- इसिर ॥ १५ ॥ . " दक्षिण मिति । 'यजुषा' उफ्रमन्त्रेण । उत्तरस्याक्षणों दक्षिणचितोऽपि एकधाराधिक्यकरणेन 'उत्तर' चक्षुः 'उत्तरावत्' उत्कर्षवत् इतवान् भवति ॥ १५ ॥ अक्षणोराजनावृत्ती मिखिला प्रशमति- “तद्यत् पञ्चकत्व इति । हेमन्तशिशिरयोरेक्यात संवत्सरः पञ्चर्नु., अत एव सङ्ख्या- द्वारा संवत्सर मेवाप्नोति ॥ १०॥ १- का. श्री. सू. ७.२.३ । २~वा• सं० 8. ३.१। १-ते. स. ६.१.१.१७। :- "हेमन्तामपिरयो समासेम" इति तिरेयकम् ।.११॥

·॥ शतपथवारणम्। (१५. ३वा.) तस्य दर्भ पावन विधक्ने- "अथैन मिति । लोके पवित्र पवित्रौफ्रियते, कोऽस्यापवित्रत्वप्रसङ्ग इति तद् दर्शयति- "श्रमेध्यो वा इति । दर्भ पावनमामर्थन वाक्यस्य पावनेऽथान्तरशद्धिर्भवति । दर्भान् स्तौति- 'मेध्या वा इति । यज्ञाहत्व मेध्यत्वम्, प्रशद्वाना शोधकत्व पवित्रत मिति विवेक ॥ १८ ॥ "तद्वा एक मित्यादि। पावनसाधनदर्भध्वेकादिपक्षा प्राविया । 'प्रय' वायु “एक. एव 'पवते' पवतिर्गतिकर्माः, अन्तरि गच्छति । तस्मात्' पविष मपि 'एक' स्यात् ॥ १८ ॥ "श्रथो अपौति । 'म' एव 'श्रय' वायु 'एक एव' 'पुरुषे 'अन्त प्रविष्ट' प्राणादिभेदेन 'वेधा' विभत , श्रथ 'चौणि स्यु' ॥ २० ॥ "अथो अपि सति । 'शौर्षन्' शिरसि भवा , मुखादिच्छिद्र- गता, 'एकविमति स्यु' इति । तच 'त्रि-सप्तान्येव' इति सप्त- मयाया एवात्तौ 'एषैव' मप्तमझ्याया उति 'सम्पद' इत्यर्थ । यहा 'एषेव' पुरुषरूपैव ‘सम्पत्' इत्यर्थ , “दश इस्त्या अगुलयो दश पाद्या श्रात्मकविन'-इति श्रुत्यन्तरात् ॥ २१ ॥ "त सप्तभिरिति । एकविमतिपचे एकविशति दर्भान धा विभव्य 'सप्तभि-सप्तमि' "चित्पतिर्मा”, “वाकूपतिर्मा", "देवी - , . 4 च्याप , १- पवित्र पुमाते, मन्त्र पवित्र मुच्यते', + + + पवित्र मुथवे -इत्यादि निरु ५२१ दयव्यम् । २-निध० २ १३ १.८॥ ३- "वायु पवित्र मुश्थते"-इत्यादि निरा. ५ २ १। -ते.स.६११ 8- ·(११० ३वा.) तीयकाण्डम् । ४१ मा” इति विपु मन्त्रेषु, एकैकेन मन्त्रेण पावयेत् । “अच्छिद्रण पवित्रेण"-इति मन्त्रशेष' सर्वत्रानुषज्यते । तत्राप्यय विभाग:-- सप्तभिः प्रथममन्त्रेण नाभित: भारभ्योई मुन्मृज्यात्, पुनश्च सप्तभि- दितौयमन्त्रेणाप्येवम्, अवशिष्ट सप्तभि हतीयेन मन्त्रेण नाभेरध भारभ्यावमृज्यात्। तथा च कात्यायन - "सप्तभि-सप्तभिः प्रतिमन्त्र मच्छिद्रेणेति सर्वत्र दिरुपरि नाभरुन्मृज्य प्रदक्षिण मशदद्धि केन त्रिभि. मप्तभिरेकविंशतिभिर्वा"-इति । आपस्तम्बस्तु चित्पतिस्वेति पावकस्थ, चित्पतिर्मति पाव्यमानस्य च विभव्योभय मयुक्तवान् । सर्वश्रेषभूतस्याच्छिट्रेणेत्यस्यार्थ माह- "अच्छिद्रेणेति । सर्वदा सर्वत्र परमात् एष' वायु 'अच्छिद्र पवित्रम्' ॥ २२ ॥ मन्त्र शेषं व्याचष्टे- "तस्य त इति । पवित्राणि रश्मय शोधकत्वात् । अग्नि पविवपति.", तत्पाठात् स्वरूप मपि 'पवित्र- १- वा० स० 8. B. १,२,३। २- का. श्री. सू० ० ३१-४। बेर्लिन मुद्रितपुस्तके तु 'द्विरुपरि नाभ्युन्मृज्य'-इति पाठ , 'एकविशतिमि'-इति पदस्याभावश्च । ३- तथापि-- "यथैन मुत्तरेण वहि प्रागवशात् दर्भपुचोले पाव. यति । + + + । एकविशत्या बेधा विभक्तया सप्तमि सप्तभिर्द्धि नामेन्मार्टि सतदर्वाक ! + + + । चित्मविस्वा पुनाविये प्रतिमन्त्र मच्छिद्रेण पवित्रेणेति सर्वत्रानुयति । चित्पतिर्मा गुनातु वामतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनाविति पाव्यमानो जयति" इत्यादि च्याप. • सू० १०.७ ५-१६। 8.- "मय पवित्र मुच्यन्ते"-इत्यादि निरु. ५.२१॥ ५-- "अनि पवित्र मुथत्ते"-इत्यादि निर० ५.२१॥ श्री. 6 ·। शतपथमाझगम्। (१प्र० ३वा.) पतिर्भवति' खलु । स्पष्ट मन्यत् । 'उदृच' उपरिभाविनी फुक् उदृक् । अनेन च समाप्तिलक्ष्यते । तेन यजस्यान्त प्राप्नुवानीत्यर्थ । अमु मर्थम् एतत् एतेन "तच्छकेयम"-'इति' अनेन, मन्त्र 'पाह' इत्यर्थ ॥ ११ ॥ "अथाभिषा मिति। "श्रा धो देवास"-इति मन्त्रस्य 'आशिया मारम्भ' इति नाम भाव्याभिषा मस्यारम्भरूपत्वात् । मन्त्रपाट स्य प्रयोजन माह- “तदस्मा इति। 'तत्' तेन आशिषा मारम्भवाचनेन सर्वामा माशिषा मादावेव यजमानेन परिग्रहीतत्वात् 'स्खा खकीया एव 'मतौ' ता एव 'आशिष' 'लिज' तन्मन्नेषु यजमानार्थ माशामते ॥ २४ ॥ "श्रथाङ्गुलौरिति। 'न्यचति सङ्कोचयतीत्यर्थ । तत्प्रकार माह- "स्वाहेत्यादिना । एकैकेन मन्त्रेण हस्तदयेऽपि कनिष्ठिकादिक्रमेण दे-दे अङ्गुली न्यधतीत्यर्थ । एव करदयाङ्गुलिन्यञ्चनक्रमेणोत्तमेन मन्त्रेण पाणणे मुटीकुर्यात् । "उत्तमेन मुष्टीकखा" इति सूत्रम् । . १- "चित्पतिर्मा पुनातु वाकपतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुगा स्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रमिमि । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूत यत्काम पुने तच्छकेयम्' -इति वा• स• 8 १-३ । २-वा० स ०५१। ३-का• धौ. सू.० ३ ६ । ६-वा. स. ६।। ५-'-न्येव च। - का. श्री. सू०७३। श्री. • सू०७३ का ---का- ·(१च. वा.) तीयकाण्डम् । ४३ तत्प्रयोजन माह- "न वे यज्ञ इति । यज्ञस्य वामोदण्डादिवद्धस्ते धारयित ममक्यत्वात् , अत एव परोधानमन्त्रेण मुष्टिबन्धन मेव प्रत्यक्षधारण मित्यर्थः ॥ २५ ॥ "स यदा इत्यादि । मन्त्रस्य क्रमेण व्याख्यानम् । स्पष्टम् । 'वातादारभे'-दति वातेन प्राणेन व्याप्रियमाणत्वात् 'वानो यज्ञ.' । 'वे'-शब्देन “वातो यजः प्रयुज्यताम्" इत्यादिमन्त्रममिद्धि- द्योत्यते ॥ २६ ॥ "श्रथ यत्वाहेति । इविख्यागस्य यजत्वात्, स्वाहाकारेण च हवि प्रदानात्, स्वाहाकारस्य च यज्ञात्मकता । अनन्तर वाग्यमन विधत्ते- “अथ वाच यच्छतौति । वाग्व्यवहारमन्त्ररूपेण यज- निष्पत्तेः 'वाक् यज्ञ'। तस्या बहिर्निर्गमन महत्वा अात्मनि नियमात् 'यज्ञ सेव' आत्मनि कृतवान् भवति ॥ २७ ॥ शालायाः फलोद्देशे यजमानस्याभ्यञ्जनादिक मुक्तम्, तस्य दौचाहत्यर्थं गालाप्रवेशनं विधत्ते- “अथैन मिति । प्रविष्टस्य तथा कर्मार्थ मञ्चरनिर्देश माह- "म जघनेनेति । 'अहवनीय जघनेन' तत्पथाद्देशे, 'गाईपत्य मण', तयोर्मध्यपथि कर्माथ गच्छति। श्रय मेव 'अस्य' 'सञ्चरो भवति । वनसघर प्रमति- "साहेयुत्का वाग्यत"-इति का. श्री. सू० ० ३ ६ ख । २-- का. श्री. सू. ७ ३. ११ । ३- का. श्री. सू.० ३.१२ । 8- का. श्री. स. ७. ३.१३ । “यत उद्ध यजमानस्य सहरी भवति" इति याप• श्री. सू... २।

·88 । शतपथराह्मणम् ॥ (१५० वा.) "अग्निर्वा इति । यस्मादुत्पद्यते स योनिः, पाहुतिप्रदानात्मकस्य 'यजस्य' “योनिः' 'अग्निः' । मानुषदेवपरित्यागेन दौचासंस्कारेण देवदेहोत्पत्तेस्तत्संस्कृतो दौतितः 'गर्भ:'। अतस्तत्र योनिगत्वेन तस्य नयोरन्तराले सच्चारो युक्तः । उक्त मर्थ मिदानीन्तनगर्भवर्णनेन दृढयति- “तस्मादिभे गर्भा इति । वच्छब्द एकशब्दपर्यायः एकदेत्यर्थः। अथ वाव्यय मिदं पार्थ । 'यत्' यस्मात् 'म.' गर्भ- संयुतो यजमान: ‘एजति वत्' चलति च, 'पर्यावर्त्तते त्वत्' परि- भ्रमति च; 'तस्मात्' इदानीन्तना गर्भा अप्येवं भवन्तीत्यर्थः । ९८॥३ {१.३.3॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकामे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये द्वतीयकाण्ड़े प्रथमाध्याये रतौयं ब्राह्मणम् ॥ (अथ चतुर्थे ब्राह्मणम्) सुवाणि ह वै दीक्षाया युजूप्यौद्यभणानि । उद्- गृभ्णोते वा एपोऽस्मालोकादेवलोक ममि यो दीक्षत ऽस्तुरेव ताजुद्भिणीते तस्मादाहुः सुचाणि दीक्षाया युजूरप्यौद्यभणानीति तत एतान्यवान्तरा . 'उदमहोते'-इति सा.-सम्मत इति डा. बर ।

·(१य.वा.) ॥ रतीयकाएम् ॥ ४५ माचक्षत ऽऔद्यभणानौत्याहुतयो ह्येता अाहुतिर्हि यजुः परोऽक्षं वै युजुर्जपत्युथैषु प्रत्यक्षं यज्ञो यदाहुतिस्तुदेतेन यज्ञेनोद्भणीतेऽस्माल्लोकादेवलोक मभि* ॥ १॥ तुतो यानि चौणि सुवेण जुहोति। तान्याधीतय- जूपौत्याचक्षते सम्यद ऽएव कामाय चतुर्थ हयतेऽथ युत्पञ्चमः खुचा जुहोति तुदेव प्रत्यक्ष मौद्यभणु मनुष्टुभा हि तुज्जुहोति व्वाग्थ्यनुष्टुब् व्वाग्घि यजुः ॥२॥ यजेन वै देवाः। इमां जितिं जिग्युर्यैपा मियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोपुर स्यादिति ते यजुस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्द्धयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ यदेनेनायोपयंस्तुस्माधूपो नाम ॥३॥ तदा ऽ यौणा मुनुश्रुत मास । ते यज्ञ समभरन् यथायं यज्ञः सम्भृत एवं वा एप यज्ञ सम्भरति युदे- तानि जुहोति ॥ ४॥ तानि वै पुञ्च जुहोति । संवत्सर सम्मितो वै यज्ञः पुञ्च वा परतुवः संवत्सरस्य तुं पञ्चभिराप्नोति तस्मात् पुञ्च जुहोति ॥५॥ 'मभि'-इति ग!

·॥ शतपथवाझयाम्। (१५० ब्रा.) अथातो होमस्यैव । अाकूत्यै प्रयुजेऽमुये स्वाहेत्या वा ऽअग्ने कुवते युजेयेति तद्युदेवाच यन्नुस्य तुवैतत्सम्भ- त्यात्मन् कुरुते॥६॥ मेधार्य मनसेऽग्नये स्वाहेति । मेधुया वै मुनसाभि- गच्छति युजेयेति तद्युदेवाच यजुस्य तुवैतत्सम्भृत्वात्मन् कुरुते ॥ ७॥ दीक्षायै तुपसेऽग्नये स्वाहेति । अन्वेवैतदुच्यते नेत्तु हयते ॥८॥ सरस्वत्यै पूष्णेऽमुये स्वाहेति। व्वाग्वै सरस्वती व्वाग्यजुः पशुवो वै पूपा पुष्टिव्_ पूपा पुष्टिः पशुवः पशुवो हि यजस्तादेवाच यजुस्य तदेवैतत्सम्भृत्यात्मन् कुरुते ॥६॥ तुदाहुः। अनुद्देवैता आहुतयो हयन्ते ऽप्रतिष्ठिता अदुवकास्तुत्र नेन्द्रो न सोमो नामिरिति ॥ १० ॥ अाकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति। नात एकच नाग्मिा ऽयुद्धेवाग्निः प्रतिष्ठितः स युदयौ जुहोति तेनैवैता श्रद्धेव तेन प्रतिष्ठितास्तुस्मादु सुळस्वेवाग्नये स्वाहेति जुहोति तुत एतान्याधौतयजू पोत्याचक्षते ॥ ११ ॥ श्राकूत्वं प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति । श्रात्मना वा ऽअग्र ऽश्राकुवते युजेयेति तु मात्मन एव प्रयुक्त युत्तनुते ते 'होमम्यैव'-इति । . 1 'साहेति-ति ग । 1 'रिति-इति ग।

·(१५. ब्रा०) । टतीयकाण्डम् । ऽअस्यैते ऽआत्मन् देवते ऽधीते भवत श्राकृतिश्च प्रयुक च ॥१२॥ मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहेति । मेधुया वै मुनसाभि- गच्छति युजेयेति ते ऽअस्यैते ऽत्रात्मन् देवते ऽधीते भवतो मेधा च मुनश्च ॥ १३ ॥ सुरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति । व्वाग् वै सुरस्वती बार यजुः सास्यैपात्मन् देवताधौता भवति बाक् पशुवो वै पूषा पुष्टिबै पूषा पुष्टिः पशुवः पशुवो हि यक्षु- स्तेऽस्यैत ऽआत्मन् पशव आधौता भवन्ति तद्युदस्यता अात्मन् देवता अाधौता भवन्ति तस्मादाधौतय पि नाम ॥१४॥ अथ चतुर्थों जुहोति । आपो देवीहतीविश्वश- म्भवोद्यावापृथिवी उरो अन्तरिक्ष। दृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहेत्येपा ह नेदीयो यजुस्यापा हि कौतय- त्यापो हुि यत्रो द्यावापृथिवी जरो ऽअन्तरिक्षेति लोकाना हि कौत्तयति हुहस्पतये हविषा विधेम स्वाहेति ब्रह्म वै वृहस्पतिर्ब्रह्म यच्च एतेनो हैया ने- दीयो यज्ञस्य ॥ १५ ॥ . भाम-इति ग। 1 यज्ञम्य'-ति ग।

·४७ शतपथब्राह्मणम्। (१५० बा अथ यां पञ्चमी सुचा जुहोति। सा हैव प्रत्यक्षं युजोऽनुष्टुभा हि तां जुहोति व्वाग्थ्यनुष्टुब् ब्वाग्धि यजुः ॥ १६॥ अथ युद्धूवाया माज्यं पुरिशिष्टं भवति। तुज्जु द्वा मानयति चिः सुवेणाज्यविलापन्या ऽअधि जुबां गृह्णाति युत् तृतीयं गृह्णाति तुत् सुव मभिपूरयति ॥ १७॥ सु जुहोति। विश्वो देवस्य नेतुर्मानॊ व्वुरीत सख्यम् । विश्वो राय इपुध्यति द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहेति ॥ १८॥ सैपा देवताभिः पसिर्भवति। विश्वो देवस्येति व्वैश्वदेवं नेतुरिति सावित्रं मुत्तॊ बुरीति मैचं द्युम्न वृणोति बार्हस्पत्यु द्युम्न हि बृहस्पतिः पुष्यस ऽगुति पौपा ॥ १६॥ सैपा देवताभिः पतिर्भवति। पाटो यजः पातः पशुः पुञ्चत॒वः संवत्सरस्यैतु मेवैतुयानोति युद्देवताभिः पतिर्भवति ॥ २० ॥ तां वा ऽअनुष्टुभा जुहोति। व्वाग्वा ऽअनुष्टुब् व्वाग्यज्ञस्तुद्यन्नुं प्रत्यक्ष माप्नोति ॥ २१ ॥ यज्ञ'-इनिग। खाईति'-इति म । + 'सरहम् -इति ग। 5 'मोर'-इति ग।

·(१०० वा.) तीय काण्डम् । तुदाहुः। एता मेवैकां जुहुयाद् यस्मै कामायेतरा युन्त ऽरतयैव तं काम माप्नोतीति तां वै यद्येकां जुहुयात् पूर्णां जुहुयात्सर्वं वै पूर्ण सुर्व मेवैनयै- तुदाप्नोत्युथ यत् सुव मभिपूरयति सुचं तुझिपूरयति तां पूर्णी जुहोत्यन्वेवैतदुच्युते सुर्वास्त्वेव हूयन्ते ॥ २२ ॥ तां वा ऽअनुष्टुभा जुहोति । सैपानुष्टुसत्येकचिश- दक्षरा भवति दुश पाण्या अङ्गुलयो दुश पाद्या दुश प्राणा अात्मैकषिशो युस्मिन्नेते प्राणाः प्रतिष्ठिता एता- वान्वे पुरुपः पुरुषो यज्ञः पुरुपसम्मितो यज्ञः स यावा- नेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त मेवैनयैतुदाप्नोति युदनुष्टुभैकत्रिशदक्षरया जुहोति ॥ २३ ॥ ४ ॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [१.४.] ॥ अथ दौमाहुतीविधात माह- "सर्वाणि ह वा इति । यजु- सम्बन्धात् दीक्षासम्बन्धिनी ‘यजूंषि प्रौद्भणानि'। तदुयभणाल मेव कुत इति तद् दर्भयति- “उभ्लौते वा इति । 'तत्' तदा 'एतैः' दौरानभूनेः सर्वैः 'जुर्भि.' एव ; तो 'दीक्षायाः' प्रकरणानि 'सर्वाणि' अपि 'यजूंषि' 'श्रौद्भणानि' औद्रहणनीति'। . "जुहोति'-इति ग। १- "यौदयमणानि जुहोति"-इति का• श्री. सू. ७. ३. १६ । 7 ·५. 'शतपथब्राझाम्। (१५. ना.) “यहोर्भ "-इति भत्वम् । 'तत.' तेषु यजुप्पु मध्ये 'एतानि' एव दोहाइतिमाधनानि श्राऊत्यादीनि 'श्रौद्धभणानि' उद्हणेऽत्यन्त मन्निहितानौत्यर्थ । तत् कथ मिति, उच्यते-- "घाइतयो होति । नावता श्रेष्ठयै कि मायात मिति, तत्राच- 'आहुति ति । जय्याना होम्यानां च तारतम्य माह- "परोक्ष वा इति ॥१॥ एतामा मयुद्धहणमाधनता विभज्य दर्शयन् प्रासति- "ततो थानौति। 'यानि' श्रादित 'त्रीणि' यजूषि ‘सुवेण जुहोति', नि' 'आधौतयजूषि' श्राधानलिङ्ग कानि, तन्मन्नेम्वाधानव्यापार- लिङ्गदर्शनात् । 'सम्पदे कामाय' । सम्पद्यत इति 'मम्पत्', काम्यत इति 'काम', सम्पाद्याय स्वर्गफलाय (चेत्यर्थ । अय मभिप्राय--१) यथा लोके किञ्चित् फल सिषाधयिषु श्रादौ तत् जावा, पश्चात् कामयित्वा, तत्साधन मनुष्ठायान्ते तल्लभते , एव चिभि स्वर्गफल माध्याय, चतुर्थेन तत्साधन मनुष्ठाय, पञ्चमेन तदुपृहीतवान् भवतीति । अत्र चतुर्थस्य होमसाधनानभिधानेनापि पञ्चमस्य विशेषितत्वात् चतुर्थ मपि सुवेणैवेति वेदितव्यम् । साचादुगहणमाधनत्व तन्मन्त्रस्यानुष्टुवे मिटु मित्याह- "अनुष्टुभा हौति । 'अनुष्टुभा' वाचा, मन्त्रेण साध्यत्वात् 'वाम् यज । "अनुष्टुप चतुरुत्तराणि छन्दास्युदपादयत्"- इति भामबाणे- ऽभिधानाद् वाचोऽनुष्टुप्त्वम् ॥ २ ॥ पञ्चमस्य १- पा. ८२ ३२ सू. वा.१। २-च पुस्तके नाम्त्येष पाट । - ·(१च्य. मा.) द्वितीयकाण्डम् । अथ पुरातनवृत्तान्तप्रदर्शनमुखेनैतेषा वौद्हणे साधनता मुपपादयति- “यजेन वा इति । एतत् प्रथमकाण्डे पञ्चम- मपाठकादावायपुरोडामार्थवादे व्याख्यातम् ॥ ३ ॥ "तदा इति । “यथाय मिति। येन प्रकारेण देवानुष्ठित- प्रकार जानभिषिभि 'श्य यज' श्रौद्यभणहोमेन 'सम्भत ', 'एवम्' एतेषा मनुष्ठानेन 'एष' यजमानोऽपि 'यज्ञ' सम्मतवान् भवति ॥ ४ ॥ तानपञ्चाया प्रमसति- "तानि वै पश्चेति ॥ १॥ "अथातो होमस्यैवेति । मन्त्रा व्याख्यायन्त इति शेष । 'अग्रे' यागानुशानात् पूर्वम् 'श्रा कुवते' खलु । 'कुवम'-शब्देन" तत्प्रारभावी मनोव्यापारो लक्ष्यते । 'यजेय-इति सङ्कल्पयतीत्यर्थ । तो 'यजम्य' देवकर्त्तव्य मङ्गजात सर्व 'सम्भृत्य' सङ्कल्प्यात्मनेकीकृत्य स्वात्मनि 'कुरुते' स्थापयति ॥ ६ ॥ द्वितीयमन्त्रम्य तात्पर्य माह- "मेधायै मनरु इति। "मेधयेति। मनिपतस्थार्थम्य धारयित्री बुद्धिर्मधा, तया, 'मनसा' च माधनेन उभाभ्याम् 'अभिगच्छति' । यथा कथित् प्रथम मिद सम्यगिति मकल्य तत्साधनप्रकारविशेष मवमुद्यते, तददित्यर्थ ॥ ७ ॥ १-पुरम्ताव (१का• ६. २वा. १क) 8.02. एष्यम् । २- का. श्री. सू.. ३ १६ । इ-वा. स.४७१-५। 'कुट शब्देन'-इति च ।

·शतपथब्राहम् । (१५.बा.) बतीयस्य मन्त्रम्यापि होमसाधनत्वप्रमतो जप्यता माघ-- "दीवाया इति । 'अनु उच्यते एव'-इति, एवकारतात्पर्य माह- "नेविति । अत एव कात्यायमः- "बतीयं नपति"- इत्युक्तवान् ॥ ८॥ होमे बतौयं मन्त्रं व्याचष्टे- "मरखत्या इति । "पशवो वा इति। पशूना पूषत्वम्, पूषगतपुरिधर्ममद्भावात् : पूष्णोऽपि पोषक- बम्, “पोषों अपुथ्यत्" इत्यादिश्रुतेः मिद्धम् । परागतचीरादि- साध्यत्वात् 'पावो यजः ॥६॥ उकमन्चरयेऽपि 'अनये' यदम्ति, नघामः का प्रमशः इति तद् दयितु माह- "तदाहुरिति । 'अनदे॒व' अप्रत्यक्ष मिव 'एताः' तिसः 'पाहुनयः' 'इयन्ते । अस्तु को दोष इति तपाह- "अप्रतिष्ठिता इति। किमर्थ मप्रतिष्ठिततेति, नचाह- “प्रदेवका रति। यधपि मन्याकृत्याचाः, तथापि तामां देवताम्वन प्रमिद्य- भावात् पन्द्रादिना भवितव्य मिति प्रदर्शयति- "तत्र नेन्द्र इत्यादि ।.. तर प्रसिद्धदेवताना मभाव दर्शयित मनुवदति- "प्राकृपया 'एवकारयावन्य माह-इति । ..-"तपंप येव"-इति का. श्री. सू. ०.३.१७ । .... ८.१ । “पूषेय र सो पुति पदिदं विव-इति धेरैवोपरियात् (१६. .. .. ५.)। "यमियो तत् पूधा भवति"-इति पूलो गिदम् । विस १५...५॥ "चौक्षा पर "-इति चोपरियादिव (५.२.५.०)।

·(११० वा.) । तीयकाण्डम् । ५१ इति । "नात एकञ्चनेति । 'प्रतः' अस्मात् श्राकूत्या इत्येव- मादिकात् वाक्यात् एक मपि इन्द्रादिकं देवं नोपलभामहे । इति वदतोऽय मभिप्रायः- तेषु मन्त्रेषु आकूतिमेधादेः प्रमंमितत्वेनामि मतिविहायाय माप इति । अनद्धावपरिहार माह- "अनिर्वा इति। 'म:' यजमानः 'यत्' यस्मात् 'अग्नौ' प्रत्यक्षेण 'जुहोति', 'श्रत एव 'अमिः' 'श्रवा दव' प्रत्यक्ष मिव, अत एव 'प्रतिष्ठितः च, "तेना खलु 'एताः' स्तिस्रोऽपि 'श्रद्धेव', 'प्रतिष्ठिताः' च । “तत एता- नौति । यत उतरोत्याग्न्यादिप्राधान्यम्, तत इत्यर्थः । इत्य मनिं प्रशस्यावशिष्टाकूतिमयुगानिदेवतात्रय माध्यानसम्बन्धेन प्रथमति- “तत एतान्याधौतयāषौति" इति ॥ ११ ॥ "अकूत्यै प्रयुज इति। 'अग्रे' प्रथमम् 'आत्मना' बुद्दोव 'यजे- पेति' 'भा कुश्ते' सङ्कल्पयति । 'तम् तत् सङ्कल्पितम् 'आत्मनः एव' विस्तीर्य 'प्रयुङ्गे भवतः । प्रयुज्यत इति 'प्रयुक्' । उभयोरपि बुद्धिविषयभावात् उभे अपि 'देवते' श्राकृतिप्रयुजौ, 'अस्थ' यज- मानस्य 'श्रात्मन्' प्रात्मनि 'श्राधौते' श्राध्यानेन विषयोरुते भक्तः। श्राधौनप्रतिपादकत्वात् 'पाधौतयवृषि'-इत्युच्यते ॥ एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥ १९॥ १२ ॥ "मरखत्यै पूष्ण इति! अव 'पूषन्'-शब्दवाच्यानां पशूनां बहुतात् पृथनिर्दियते- “पशवो वा इत्यादि । प्राग व्याख्यातम् ॥१४॥ रस्थ माधौतत्वसमानधर्मसम्भवात् प्राइतिचयं पृथक् विधाय, ५- "मेधायै मनसेऽनये वाहेत्यादौनीति (९३ क०) या३त् ! २- ५२ १.५ पं. दरयम् ।

·५४ शतपथब्राह्मणम् । (१प्रा.) प्रशस्य च चतुर्थों माहुतिं तनान्त्रं च विधत्ते- “अथ चतुर्थी मित्यादि। मन्त्रवाक्यानि क्रमेणोदाइत्य व्याचशे- “एषा इति । 'एषा' गित्यर्थः । 'यजम्य' 'नदीयः' अत्यन्तं सन्निहितम् । कथम् ? यस्मात् एषा अपां कौतयति', तस्मान्नेदीयः । तत्कीर्तनेन यज्ञं प्रति कथं नेदीयस्व मिति तबाह- "आपो हौति । अभिषवसंयवनादिसाधनत्वात् अपां यज्ञत्वम् । स्पष्ट मन्यत् ॥ उताइतिचतुष्टयस्याज्यस्यात्याः सुवेण होमः । तथाच सूत्रम्- "श्रौद्धभणनि जुहोति स्याल्याः सुवेण्णाहुत्यै प्रतिमन्त्रम्”- इति ॥ १५॥ "अथ यां पञ्चमी मिति । स्पष्टम् ॥ १६ ॥ पञ्चमस्य द्रव्य माह- “अथ यद् ध्रुवाया माज्यं परिशिष्ट मित्यादिना । श्रय मर्थः । दौरणीयेप्टे. सम्बन्धि 'यदाज्यं' 'ध्रुवायाम्' अवशिष्टम्, 'तत्' पञ्चमात्यर्थ 'जुहाम्' अवनयेत् । एतदेक मवत्तम् । अथाज्यस्याल्याः सकाशात् ‘सुवेण' जुहा मुपरि 'चि.' निनयति । एव चतरवत्त भवति। तत्र 'यत्' 'तीयम', 'तत्' 'प्राज्यविलापन्या अधि' जुहा उपरि उत्तान सुवं निधाय यथा पूर्ण भवति तथा सुवम्याभित प्राज्येन पूरयेत् । तथाच सूत्रम्- "जुहां धौव मामिच्य दिश्च स्थान्याः सुवेण हतौयं सुव मभि पूरयति"-इति ॥ १०॥ १- का• श्रो. सू. ७ ३ १६ । २- 'विरान् यति'-इति छ। ३- का. श्री. सू. ७ ३ १८ ·(१५. 84.) ॥ टतोयकागहम् । ५५ 11 "- नयनस्य पञ्चमस्य मन्त्र माह- "म जुहोति विश्वो देवस्येति ॥ १ त प्रगमति- “मेषा देवताभिरिति । “पञ्चातरा पति इति:-श्रुते पञ्चमझ्यामम्वन्धात् एषा' 'पतिर्भवति। तद्योजयति- "विश्वो देवस्य"-दूति विश्वदेवशब्दश्रवणात् 'इद' मन्त्रवाक्य 'वैश्वदेवम् । मविव्यापारस्वात् 'नेट'-ब्दश्रवणात् 'मावित्रम्'। “मी वुरीत"-दूरयतेम मनुय्यैर्वरणीयवाभिधानात् 'मैत्रम्', मित्रस्य हि वरणीयत्व प्रसिद्धम् । बाईस्पत्यमन्त्रेषु "द्रविण धेहि चित्रम्"-दति धुनममानार्थस्य द्रविणस्य दाने दृहस्पति- सम्बन्धश्रवणत् ‘द्युम्न गृणीत' इत्यनेन बार्हस्पत्यम् । “पुय्यमे"- इति पोषणधर्मश्रवणात् 'पोपणम्' इति ॥.१८ ॥ “मेषेति। 'देवताभि' पशिव भवति । तत कि मित्यत पाह- "पाहो यज इत्यादिना ॥ १० ॥ “अथ छन्दोदारा प्रशसति- "तां वा अनुष्टुभेति ॥ २१ ॥ इत्य पञ्चाना माहुतीना समुच्चयपक्ष मुक्का पञ्चमी मेवैको मुजयादिति केषाश्चित् पक्ष माह- “दाहुरिति । इतराभ्यो यत् फलं नस्यैकयेव मिद्धेरकामे 'एता मेव' 'जुड्यात्' । तपापि 'पूर्ण' कृत्वा 'जुडपात', पूर्णाहुति कुयादित्यर्थ । यत् 'पूर्ष' ५-धा• स..८११का प्रो. सू.. ३१॥ .मा. २०१.२॥ १- पूर्वया कलिकाय (858. 04.) दयम् 'पा.स. १)। 8- काश्री. सू. ०.३ १८ सूत्रम्य याशिकमा उत्तिदा ।

·થઈ शतपथब्राझगम् । (१५० मा.) प्रापा. तदन्यूनत्वेन 'सर्वम्', अतस्तेन सर्वफस्त माप्नोति। 'यत्' यदा पूर्णातिसमये 'सुवम्' अभि पूरयेत्, 'तत्' तदा, सुवेणैव होम मकृत्वा श्राज्येन 'सुचम्' अभिपूरयेत् । तथा कृत्वा 'ताम' प्रातिं पूर्णाहुतिं कृत्वा जुहुयात् । तथा च सूचम्- "एता मेव वा पूर्ती जुजयात्" इति ॥ २२॥ अक्षरमयाद्वारा तं मन्त्र प्रशंसति- "त वा अनुष्टुभेति। “दश "-इति। मौर्षगतमप्तच्छिद्रस्याः सप्त प्राणः, अवाञ्चौ दौ, मुख्यप्रापालेकः, इति प्राणानां दशत्वम् । 'आत्मा' देह' । 'एकत्रिंशः पुरुषः। एतावान्' एकविशात्मकः । 'पुरुषो यज्ञ.'-दूत्यस्योपपादनम्: “पुरुषमम्मितो यज्ञ इति । यज्ञस्य पुरुष- ममितत्व मुपरिणाद् वक्ष्यते । ‘यावानेव यज्ञ'-इत्यस्य विवरणम्- "यावत्यस्य मात्रेति । 'प्रस्य' यजस्य 'मात्रा'। मौयत इति मात्रा, अवयवसमष्टि, एकत्रिंशदात्मिका, 'अनया' “विश्वो देवस्य"- इत्यमया 'तावन्त मेव' यज्ञम 'प्राप्नोति ॥ २३ ॥ ४ [ १.४॥ दूत्यमाधारपण नव, . इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाये हतीयकाण्डे प्रथमाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ १-का• श्री. सू. ० ३ १६ । २-बस्मिन्नेव काण्डे पक्षमाध्यायस्य हतीयं ब्राह्मण अण्व्यम् । ३- ययादशौ करो हरव्या ( १८ १.७.)।

·(११ ब्रा.) टतौयकाण्डम् । वेदार्थस्य प्रकागेन तमो हार्दै निवारयन् । पुमींचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ ब्रह्माण्डं गोमहस्रं कनकइयतुलापूरुषौ वर्णगर्भम, मप्ताधौन्। पञ्चसौरी स्विदशतरुलताधेनुमौवर्णभूमौः । रत्नोस्रां रुकावाजिदिपमहितरथौ सायणि: मिगणार्यो, व्याणौद्विश्वचक्रं प्रथितविधिमहाभूतयुनं घटञ्च । धान्याद्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्य', कापीमौयं कृयावान गुडलत मण्डो राजतं राजपूज्यः । श्राज्योत्यं प्राज्यजन्मा लवणज मनृण; गाकरं चातेजाः, रत्नान्यो रत्नरूपं गिरि महत मुदा पात्रसामिगणार्यः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- স্বীহুৰিনাৰাগৰাষায় मायणाचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये बतीयकाण्डे प्रथमाध्यायः ममाप्तः ॥ १ ॥ १- 'पञ्चायोन्'-इति ठ। ३- 'मगड-इमिठ। २- 'सप्तसौरी' इति । 8- 'प्राश्यबुद्धिर'-इति । 8 ·। शतपथमाझणम्॥ (१५० ५वा.) [अथ द्वितीयाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ] दृक्षिणेनाहवनीयं प्राचीनग्रौवे कृष्णाजिने ऽउपस्तृ- णाति । तयोरेन मुधि दीक्षयति यदि दे भुवतस्तुदन- योर्लोकुयो रूपं तुदेन मनुयोर्लोकुयोरधि दीक्षयति ॥१॥ सम्बद्धान्ते भवतः। सम्बद्धान्ताविव होमौ लोकौ तसमुते पश्चाद्भवतस्तुदिमावेव लोकौ मिथुनौकृत्य तयोरेन मुधि दीक्षयति ॥२॥ युधु ऽएकं भवति। तुदेपां लोकाना रूपं तुदेन मेपु लोकेष्टुधि दीक्षयति यानि शुक्लानि तानि दिवो रूपं यानि कृष्णानि तान्यस्यै युदि वेतरथा यान्येवु कृष्णानि तानि दिवो रूपं यानि शुक्लानि तान्यस्यै यान्येवु बभ्र- णीव हुरीणि तान्यन्तुरिक्षस्य रूपं तदेन मेषु लोकेछुधि दीक्षयति ॥३॥ अन्तक मु तर्हि पश्चात् प्रत्यस्येत्। तुदिमानेवु लोकान् मिथुनौकृत्य तेघेन मुधि दीक्षयति ॥ ४ ॥ अथ जघुनेन कृष्णाजिने पश्चात् प्राङ जान्वाक उपविशति। स युव शुक्लानां च कृष्णानां च सन्धिर्भवति तुदेव मभिमुश्य जपत्यूक्सामुयोः शिल्ये स्थ ऽहुति यदै ·(२५० १बा.) । टतौयकाएम्। प्रतिरूपं तच्छिल्प मचांच साम्नां च प्रतिरूपे स्थ इत्येवै- ते वा मारभ ऽइति। गुर्भो वा एषु भवति यो दीक्षते स छन्दासि मुविशति तस्मान्यकाङ्गुलिरिव भवति न्यकाङ्गुलय इव हि गुर्भाः॥ ६ ॥ स यहाह। ते वा मारभ ऽइति ते वां विशामौत्येवै- तुदाह ते मा पातु मास्य यजुस्योहचु इति तु मा गोपा- यतु मास्य यजुस्य सस्थाया इत्येवैतुदाह ॥ ७ ॥ अथ दक्षिणेन जानुनारोहति। शुर्मासि शुम्मै मे यच्छति चुने वा एतत् कृष्णस्य तदस्य तुन्मानुष शर्म देवत्रा तस्मादाह शर्मासि शर्म मे यच्छति नमस्तेऽअस्तु मा मा हिसौरिति श्रेयासं वा एप उपाधिरोहति यो यच यज्ञी हि कृष्णाजिनं तस्मा एवैतुद्यन्नाय निहुते तथो हैन मेषु यज्ञो न हिनस्ति तस्मादाह नमस्ते ऽअस्तु मा मा सिौरिति ॥८॥ सवै जघनाई वैवान ऽआसीत । श्रुथ यदुन रव मध्य उपविशेद्य एनं तुधानुधा हुरेद् द्रास्युति वा म वा पतिष्यतीति तथा है स्यात् तस्माज्जघनाई द्विवैवान ािसीत ॥६॥ 4 'झिन' इति ग, ।

·पातपथब्राह्मगाम । (१५० पूना.) अथ मेखुलां पुरिहरते। अङ्गिरसो ह व दीक्षितान- बुल्य मविन्दत्ते नान्यद् व्रतादशन मुवाकल्पयंस्तु ऽएतामूर्ज मपश्यन्तुमाप्ति तां मध्यतु आत्मन ऊर्ज मदधत समाप्तिं तया समाप्नुवंस्तुथो ऽएवैषु एतां मध्यतु श्रात्मन जर्ज धत्ते समाप्ति तया समाप्नोति ॥ १० ॥ सायं शाणौ भवति । मुद्यसदिति ग्वेव शाणी युच वै प्रजापतिरजायत गुर्मो भूत्वैतुस्माद्यज्ञात्तस्य यन्नेदिष्ठ मुल्ब मासौत्ते शणस्तस्मात्ते पूतयो व्वान्ति युद्धस्य जरा- वासौत्तुद्दौक्षितवुसन मुत्तरं वा जिल्ब जरायुणो भवति तस्मादेपान्तरा ब्वाससो भवति स युथैवातः प्रजापतिरजायत गुर्भो भूत्वैतस्माद्यन्नुादेव मेवैषोऽतो जायते गुर्भो भूत्वैतस्माद् यज्ञात् ॥११॥ सा , चिवृद्भवति। विड्यन्नं पशुवो युन्नं पिता माता यज्जायते तत् वतीयं तस्मात् विवृद्भवति ॥ १२ ॥ मुनवरसेनान्वस्ता भवति । बुजो वै शरी विरा- स्तायै स्तुकासुर्ग! सृष्टा भवति सा यत् प्रसलवि सृष्टा स्याद्युथेदु मन्या रज्जवो मानुपी स्याद्युद्दपसलवि . "दोक्षिता न वुल्य मविन्दन् ते"-इति सा• सम्मत इति वेबर । होपरियाधान्यत्राव हरव्यम् (१ २ १, २ १,६१.२८)। 'यशात्' इति ग, घ ।

·(२०१ब्रा.) । तीयकाण्डम् । सृष्टा स्यात् पितृदेवत्या स्यात्तस्मात् स्तुकासुर्ग५ सृष्टा भवति॥१३॥ तां पुरिहरते। ऊर्गस्याङ्गिरसौत्युङ्गिरसो ह्येता मूर्ज मुपश्यन्नूर्णमदा जुर्ज मुयि धेहीति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥१४॥ अथ नौवि मुद्हते। सोमस्य नौविरसौत्युदीक्षि- तस्य वा ऽअस्यैषाग्रे नौविर्भवत्यथाच दीक्षितस्य सोमस्य तस्मादाह सोमस्य नौविरसौति* ॥ १५ ॥ अथ मोर्णते । गुर्भो वा ऽरप भवति यो दीक्षते प्रा- हता वै गुर्भा उल्वेनेव जरायुणेव तुस्मादै प्रोणुते ॥१६॥ स ग्रोणुते। विष्णोः शुमासि शर्म युजमानस्येत्युभयं वा ऽएपोऽव भवति यो दीक्षते विष्णुश्च यजमानश्च यदुह दीक्षते तद्विष्णुर्भवति याजते ताजमानस्तस्मा- दाह विष्णोः शासि शर्म यजमानस्येति ॥ १७ ॥ अथ कृष्णविषाणाः सिचि बनौते। देवाश्च वा असु- राश्चोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दाय मुपेयुमन एव देवा उपायन् वाच मसुरा यजु मेव तद्देवा उपायन् वाच मुसुरा अमू मेव देवा उपायन्त्रिमा मुसुराः॥१८॥ ते देवा यन्तु मब्रुवन् । योपा वा ऽइयं वागुपमन्त्रयस्व 1 'स्येति'-इति ग, ।। • 'सौति-इति ग, ध।

·६२ । शतपथब्राह्मणम् । (१प्र. ५वा.) वयिष्यते वै त्वेति स्वयं वा हुवैक्षत योपा वा इयं वा- गुपमन्त्रय दयिष्यते वै मेति ता मुपामन्त्रयत सा हास्मा ऽारकादिवैवाय ऽास्यत् तस्मादु स्त्री पुश्सोपम- न्त्रितारकादिवैवाग्रे ऽसूयति स होवाचारकादिव वै म ऽासूयौदिति ॥ १६॥ ते होचुः । उपैव भगवो मन्त्रयस्व वयिप्युते वै त्वेति ता मुपामन्त्रयत सा हास्मै निपलाश मिवोवाद तस्मादु स्त्री पुश्सोपमन्त्रिता निपलाश मिवैवु वदति सु होवाच निपलाश मिव वै मेऽवादीदिति ॥ २० ॥ ते होचुः । उपैव भगवो मन्त्रयस्व दयिष्यते वै त्वेति ता मुपामन्वयत सुा हैनं जुहुवे तुरमादु स्त्री पुमास इयत* ऽएवोत्तमः स होवाचावत वै मेति ॥२१॥ ते देवा ईक्षाश्चकिरे। योपा वाऽइयं वाग्युदेनं न युवितुरेवु मा तिष्ठन्त मभ्येहीति ब्रूहि तां तु न अागतां प्रतिप्रतादिति सा हैनं तुदेव तिष्ठन्त मभ्येयाय तस्मादु स्त्री पुमा स सस्कृते तिष्ठन्त मभ्येति तार हैभ्य श्रागतां प्रतिम्रोवाचेयं वा ऽश्रागादिति ॥२२॥ "यन्त'-इति । + 'मेति'-इति ग, घ । * 'सस्कृते' इति क, ख, गरदृष्य ।

·(२. १वा.) । तीयकाण्डम् । तां देवाः । असुरेभ्योऽन्तरायंस्ता स्वीकृत्यामावेव परिगृह्य सर्वहूत मजुहवुराहुतिहि देवाना स या मेवामू मनुष्टुभाजुहवुस्तुदेवैनां तुद्देवाः स्व्यकुर्वत तु- ऽसुरा आत्तवचसो हेलुवो हेऽलुव इति ब्बदन्तः पुरा- बभूवुः॥२३॥ तुचेता मुपि वाच मूदुः। उपजिज्ञास्या स म्लेच्छ- स्तस्मान्नु ब्राह्मणो म्लेच्छेदसुयी हैया बागेषु मेवैपु हिपताः सपत्नाना मादत्ते व्वाचं तेऽस्यात्तवचसः पुरा- भवन्ति यु एव मेतडे ॥ २४ ॥ सोऽयं यज्ञो ब्वाच मभिदध्यौ। मिथुन्येनया स्या मिति तार सम्बभूव ॥ २५ ॥ दुन्द्रो ह वा ईक्षाचके । महहा ऽदतोऽभ्वं जनिष्यते यजुस्य च मिथुनाहाचश्च युन्मा तन्नाभिभवेदिति स इन्दुः एव गर्भो भूत्वैतन्मिथुनं प्रविवेश ॥ २६ ॥ सु ह संवत्सरे जायमान ईक्षाञ्चके । महावी- वा ऽयं योनिर्या मा मुदीधरत यदै मेतो महुदेवाएं नानुप्रजायेत युन्मा तुन्नाभिभवेदिति ॥२७॥ तां प्रतिपरामृश्यावेप्याच्छिनत् । तां यजुस्य शौर्पन् प्रत्यदधाद्यनो हि कृष्णः स यः सु यजस्तत् कृष्णाजिनुं . 'देवा'-अति ग, घ । विद'-इति ग, घ ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (१प्र. ५मा०) यो सा योनिः सुा कृष्णविषाणाथ यदेना मिन्द्र आवेष्ट्याच्छिनत्तुस्मादावेष्टितेव स यथैवात इन्द्रोऽजायत गुर्भो भूत्वैतस्मानिसथुनादेव मुवैषोऽतो जायते गुर्भो भूत्वैतुस्मान्मिथुनात् ॥ २८॥ तां वा उत्ताना मिव बध्नाति। उत्तानेव वै योनि- गुर्भ विभथ दक्षिणां ध्रुव मुपर्युपरि ललाट मुष- स्पृशतीन्द्रस्य योनिरसौतौन्द्रस्य ह्येषा योनिरुतो वा ह्येनां प्रविशुन् विशत्युतो वा जायमानो जायते तस्मा- दाहेन्द्रस्य योनिरसीति ॥ २६॥ अथोल्लिखति। सुसस्याः कपीस्कृधीति यज्ञ मेवै- तुज्जनयति यदा वै सुपुमं भवत्यथालं यचाय भवति युदो दुःपमं भवति न तात्मने च नालं भवति तुद्यन्नु मेवैतुज्जनयति ॥३०॥ अथ न दीक्षितः। काठेन वा नखेन वा कण्डूयेत गुर्भो वा एप भवति यो दौक्षते यो वै गर्भस्य काष्ठेन वा नखेन वा कण्डूयेदपास्यन् मित्येत्ततो दीक्षितः पामनो भुवितोर्दीक्षितं वा ऽअनु रेतासि ततो रेतासि पामनानि जुनितोः स्वा वै योनी रेतो न हिनस्त्येषा 'मात्-इति ग, घ । + 'मोति'-इति ग, घ । * 'दुपाम्य'-इति क, ख, वेवरदृशश्च ।

·(२च्य० वा.) । तीयकाण्डम् । वा एतस्य स्वा योनिर्भवति युत् कृष्णविषाणा तथो हैन मेया न हिनस्ति तस्माद्दौक्षितुः कृष्णविपाणुयेवु कण्डू- येत नान्येन कृष्णविपाणायाः ॥३१॥ अथास्मै दण्डं प्रयच्छति। व्वुज्जो वै दण्डो विरक्षु- स्तायै ॥ ३२॥ औदुम्बरो भवति । अन्नं वा ऽऊर्गुदुम्बर ऊोऽन्ना- द्यस्यावरुद्धौ तस्मादौदुम्बरो भवति ॥ ३३ ॥ मुखसम्मितो भवति। एताव? ब्वौर्य स यावदेव वीर्य तावांस्तुद्भवति यन्मुखसम्मितः ॥ ३४ ॥ त मुच्छ्रयति। उच्छ्रयस्व व्वनस्पत ऽजझै मा पाह्य- इस आस्य यजुस्योद्दच हुत्यूमा गोपायास्य यजुस्य सरस्थाया इत्येवैतुदाह ॥ ३५॥ शुष हुँके । अङ्गुलौश्च न्युचन्ति व्वाचं यच्छन्त्युतो हि किञ्च नु जपिष्यन् भवतीति ब्बदन्तस्तुदु तथा न कुर्याद्युथा पुराञ्चं धावन्त मनुलुिसेत तुन्नानुलभेतैवु ह स यज्ञं नानुलभते तुस्मादमुचैवाङ्गुलौऱ्याचेदमुष व्वाचं यच्छेत् ॥३६॥ श्रुथ युद्दौक्षितः । चं वा यजुर्खा साम वाभिव्या- हुरत्यभिस्थिर, मभिस्थिर मेवैतद्यज्ञ मारभते तस्मादम- चैवागलौ चेदमुत्र ब्वाचं यच्छेत् ॥ ३७॥ * क्षित'-इवि ग, छ।

·॥ शतपथबाझगम् । (१५.वा.) अथ यहाचं युच्छति । व्वाग् वै यन्जो यज्ञ मवैतुदा- त्मन् धत्तेऽथ युद्दाचंयमी व्याहुरति तस्मादु हैप व्विसृष्टो यज्ञः पुराडावर्त्तते तुवा वैष्णवौ मृचं वा यजुर्वा जपेद् यज्ञो वै विष्णुस्तुद्यज्ञ पुनरारभते तुस्यो हैपा प्राय- चित्तिः ॥३८॥ अथैक उद्ददति। दीक्षितोऽयं ब्राह्मणो दीक्षुितोऽय ब्राह्मण दुति निवेदित मवैन मेतत्सुन्तं देवेभ्यो निवे- दयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञ प्रापदित्यय युप्माको- ऽभूत् तु गोपायतेत्येवैतुदाह चिप्कृत्व आह चिहि यजुः* ॥३६॥ अथ युद् ब्राह्मण इत्याहु। अन व वाऽअस्थातः पुरा जानं भवतौदुर ह्याहू रक्षा सि योपित मुनुसचन्ते तुदुत रक्षाश्स्येव रेत श्रादधतीत्यथाबाडा जायते यो ब्रह्मणे यो यज्ञाज्जायते तस्मादुपि राजन्य वा व्वैश्यं वा ब्राह्मण इत्येव ब्रूयाद् ब्रह्मणो हि जायते यो यत्रा- ज्जायते तस्मादाहुर्न सवनकृत हन्यादेनस्वी है सवनकतेति ॥ ४० ॥५॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [२. १.] । . 'प'-इति म, ध।

·(२१० १बा.) टतोयकाण्डम् । १७ ॥ श्रीगणेशाय नमः । यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ दौवाहतौर्विधायाथ कृष्णाजिनदोहा माह- “दक्षिणेनाव- नौय मिति । श्राहवनौयस्य दक्षिणे देश दे कृष्णाजिने प्रास्तौर्य 'तयोरधि' 'एन' यजमान 'दोषयति' । तगतं दिल प्रशसति- "यदि वे भवत इति ॥ १ ॥ “सम्बद्धान्ते भवत इति । ते च परस्परं सम्बद्धपर्यन्तप्रदेश भवतः, पास्तरणे। प्रकामं कात्यायन पाह- "श्राहक्नौयं दक्षिणेन कृष्णाजिने मांससहिते स्यतान्ते नसु पश्चादामचनवती निद- धाति" इति। "तममुते"-इति। यथोभयोमौसप्रदेशयोः सम्बन्धो भवति, यथा च तर्दनप्रदेशेषु पश्चाद्भागे 'उते' 'परस्परं' यूते भवतः, तथैकस्योपर्यपर मास्तृणुयात् । तथापस्तम्बोऽपि- "अन्तमामान्याम्बहिर्लोमभ्याम्"-दति ॥ २ ॥ एककृष्णाजिनपक्ष मुक्का प्रशंसति- “या एक मिति । 'तत्' 'एकम्' एव कृष्णाजिनं लोकत्रयात्मकम् । अत एकेनापि दौतयेत्। 'दिवः' द्योतमानत्वेन प्रडक्लरोमांशस्तद्रूपं भवति। पृथिव्याः ज्यामलान् कृष्णानां तद्रूपत्वम् । “यदि वेतरथेति। भूलोकखर्लोकयोर्मनुय्यैः परिदृश्यमानापरिदृश्यमानव मपेक्ष्य वैपरीत्यौपन्यामः । "यान्येवेति । 'यान्येव' स्लोमानि 'वभूणि' बभ्रुवर्णनि, 'हरोणितानि' इरित- १- का• औ• सू. ७. ३.२० । 1. सू. १०.८.१२॥ २-चाप और ·शतपथमाझयम। (१प्र. पवा.) वर्णनि च दृश्यन्ते 'तानि अन्तरिक्षम्य रूपम्' "नौल नभ' इति लोकप्रमिद्धे ॥ २ ॥ "अन्नक मु तोति । 'तहि तस्मिन्नेककृष्णाजिनपचे 'अन्नक मु' अन्तप्रदेश मेव 'पथात्' भागे 'प्रत्यस्येत्' सङ्कोचयेत्, मन्धि- प्रदेभेन द्विगुणौकुर्यादित्यथ । तथा च सूत्रम्- 'एक चेत् पथात् पाददिगुणम्' इति ॥ ४ ॥ कृष्णाजिनदौक्षार्थ मुपवेशनप्रकार माह- 'अथ जघनेनेति । कृष्णाजिनयो पथाद्भागेन स्वय मपि पश्चात् प्राडमुखो दक्षिण- जान्वान उपविशेत् । 'जान्वान' मङ्गुचितजानुक , पारुह्योपविणे दित्यर्थ । “दक्षिण जान्नाच्यास्ते पश्चादेनयो"-इतिः सूत्रम् । त्रासौन तत्सन्धिस्थान मित्यर्थ । “एव मभिम्हश्य जपतीति । एव मित्यभिमनप्रकारस्थाभिनय ।३॥ मन्त्रस्य शिल्पपद' च्याचष्टे- “यदा इति । 'प्रतिरूप प्रति- कृति । वै'-पन्देन लोकप्रसिद्धिरुच्यते। लौकिका हि हरितरगादि- प्रतिरूप शिल्प मित्याह । शक्लकृष्णयोरेवामप्रतिरूपत्व तैत्ति- रोयके उक्तम्- “एष वा ऋचो वर्णो यच्छुक कृष्णाजिनस्यैष साम्रो यत् कृष्णम्'-दति ॥ ५ ॥ २- का. श्री. १- का. श्री. सू०७ ३ २१ । 1. सू. ७ ३ २२ । 'जान्वाय' नौच भूमिस्पृट, कृति दे । ३- का. श्री. सू. ७ ३ २३ । 8-वा. स. १८१द्रश्यम्। ५-० स० ६ १३॥

·(२०१०) । तीयकाण्डम् । द्वितीयं भागं व्याचटे-- "ते वा मिति । “गर्भो वा एष भवति" इति' । 'वे'-शब्दोऽत्र श्रुत्यन्तरप्रमिद्धिरुच्यते । तथा चैत- रेयकम् ~ "पुनर्वा एत मृत्विजो गर्भ बुर्वन्ति यं दौश्यन्ति”- इति । 'छन्दांसि' गायत्यादीनि । 'न्यकाङ्गुलिः' मुष्टौकरोन मझुचिताङ्गुलि: । उक्तलक्षण मुपवेशनं प्रमिद्धगर्भसामान्येन दृढयति- "न्यताइलय इव हौति ॥ ६ ॥ "म यदाहेति । उदृक्-शब्दार्थ माह- "श्रास्य यज्ञस्येति । संस्थाथा इत्यर्थः । उत्तमा ऋक् 'उदृत, तेन ममाप्तिलक्ष्यत इति ह्यमयदुक्तम् ॥ ७ ॥ अनन्तरं कृष्णाजिनारोहणं विधत्ते- "श्रथ दक्षिणेनेति । "चर्म वा इत्यादि । मनुव्येषु यत् 'चर्म'-इति प्रसिद्धम्, 'एतद्' 'देवचा' देवेषु सुखहेतुत्वात् 'धर्म'-शब्दाभिधेयम् ; तो दैविकेन खरूपेण शर्मासौति' कृष्णाजिनस्य स्तुतिः । हिसापरिहारममति दर्शयति- "श्रेयांस मित्यादिना । यज्ञाययोऽतिरिक्तक्रमेणा- पराई प्रार्थन युक्त मित्यर्थः ॥ ८ ॥ ९- "शुक्रशोणितं गर्भाशयस्य मात्मप्रकृतिविकारसम्मूर्छित गर्म इत्युच्यते"-इति शुश्रु० १ ३३६.२०॥ - ऐ• ब्रा० १.१.३ । “गर्मों वा एप यद्दीक्षित उल्वं वास प्रोगुंते तमा गर्मा प्रावता भायन्ते"-इति च ते० सं०६.१.३.२ । ३- "मुठी कृत्या गर्भोऽन्त शेते, मुयो कृत्वा कुमारो जायते"-इति च ऐ.वा.१.१.३। 8- पुरस्ताद (१२८० २५०, १२१.१ पं.) प्रष्टव्यम् । ५- वा. सं.१८.२रथम् । २- ·. । शतपथब्राझणम्। (१प्र• पवा.) ध्यात, अन्य "म जघनार्द्ध इति । 'म प्रारूढ 'जघनाई कृष्णाजिनस्य पश्चाद्भागे एव 'अ' प्रथमम् 'भासीत् । विपने बाध माह- "अथ यदम इति । 'य' 'एन' मध्यप्रदेश मारूढ 'द्रश्यति' दृप्त कुत्सितगतिर्भविष्यति, तत 'पतिष्यति' चेति ॥ ६ ॥ अथ मेखलादौना माह- "अथ मेखला मिति। 'परिहरति' मध्ये परितो वेष्टयेदित्यर्थ । पुरोवृत्तान्ताभिधानेन ता मेखला प्रशति- "अगिरम इति । 'बल्य' बलाई बलकर वस्तु 'नावि- न्दन । दौर्बल्ये कारण माह- 'प्रतात्' तत्साधनात् पयम 'अन्यन्' प्रशन 'नावाकल्पयन्' यत , प्रत इत्यर्थ । 'ते' 'एताम्' 'ऊर्जम्' । 'ऊ' बल, तत्साधनत्वात् मेखला ऊर्गित्युच्यते । ऊर्गिति विशि- नष्टि- “समाप्ति मिति । सम्यगाप्यायते बल मनयेति 'ममाप्ति' मेखला ॥ १० ॥ तस्या उपादानद्रव्य माह- "मा वै पाणौति । 'मा' समाप्ति "माणे' भणमयो भवेत्। 'मृती' सुखमस्पर्शा 'श्रमत्' भवेत् । 'इति म्वेव' अनेन खल्वभिप्रायेण, गर्भाणा मार्दवत्वोपेक्षितवादित्यर्थ । शणवाममोरुत्पत्ति माह- “यत्र वा इति । 'यच' यस्मिन् काले 'प्रजापति' यज्ञसकाशादुत्पत्र , 'तस्य' प्रजापतेर्गर्भभूतस्य 'नेदि- 'ठम्' अत्यन्तमनिहित 'यदुरब मामौत', 'ते' 'पणा' अभवन् । 'तस्मात्' गर्भमालिन्यमम्भवात् 'ते' प्रणा 'पूतयो वान्ति' दुर्गन्धा १- का• श्री. सू०७ ३ २५ अरष्यम् ।

·(२.१जा.) । तीयकाण्डम् । भवन्ति । उल्वं नाम पटसदृशं गर्भस्यान्तवेष्टनम् । "मस्याहतो गर्भो भवति"-इत्येतदारण्यकम् । प्रतिनिर्देशे बहुवचनं गणपेचम् । जरायुबहिर्वेष्टनम् । प्रजापतेः मम्बन्धि नत् दौषितेन धार्य वस्त्र मभूत् । एभेऽपि गर्भरूपप्रजापतिवद्दौषितस्यापि गर्भवात् धार्य अभूताम् । मेखलाया वसनान्तरलं विधत्ते- “अन्तरं वेति । "म यथैवेत्यादि । स्परम् ॥ ११ ॥ "मा वा इत्यादि । अजाव्यादिरूप मवं पिटमाटपुत्रात्मना 'चिद् भवति' यतः, अतस्तदात्मकत्वात् मेखलापि त्रिगुण कर्तव्या ॥ १२ ॥ तस्था मुञ्जशाखामिश्रितत्वं विधत्ते- "मुञवल्गेनान्चस्ता इति। गरस्य वज्रावयवत्वात् रक्षोविवासकलम् । तथा च तैत्तिरीयकम्- "इन्द्रो वृचाय वजं प्राहरत् म त्रेधा व्यभवत्" इत्युपक्रम्य “येऽन्तः शरा प्रशौर्यन नाः शर्करा अभवन् तच्छर्कराणं शर्करत्वं वचो वै मर्करा."-इति । मेखलायाः केशवयौवनिर्माणं विधत्ते- "स्तुकामग सृष्टा भवतीति । 'स्तुका' केशवेणी, मा यथा सृज्यते, तथा सृष्टा निर्मिता भवेत् । उक्नप्रकारं प्रमित प्रकारान्तरयोर्दोष मार- "मा प्रसलवौति । 'सा' मेखला, 'यत्' यदि 'प्रमलवि हटा' १,३- "गर्भ जरायुखारत उत्वं जहाति जम्मना"-इवि वा• सं. १८.०६.१ पराव्यम्। २- छान्दो प्रा. उप. ५.६१। ऐमा० १.१.३॥ निर६.६.७॥ है. सं.५ २. ६. ७ । इनो-~*थभवत् । रफ्यानृतीय, रथस्ततोयं, यूपस्तृतीयम् । .-. येऽन्त शराव्यादि।

·७२ शतमधवाझगम् । (१५. ५०) दक्षिणपाणेप्पारेण निर्मिता स्यात्, तदा 'यथा' येन प्रकारेण 'अन्या' लौकिक्य , गवादिवन्धनरज्जवो मानुष्या भवन्ति, एवं मिय मपि मानुय्येव भवेत । 'यत्' यदि 'अपसलवि सृष्टा मध्य पाणिनोपरि व्याप्तेन निर्मिता स्थात्, तदा 'पिट देवत्या स्यात्' । तस्मात् "स्तुकासर्ग स्टेति उपमहार ॥ १३ ॥ बन्धनमन्त्र विधाय व्याचष्टे- “ता परिचरतौति । “अगिरमो होता मूर्ज मिति । अत्र 'हि' शब्देन श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धिराविक्रि- यते । तथा च तैत्तिरीयकम्- "अङ्गिरस सुवर्ग लोक यन्त ऊर्ज व्यभजन्त -इत्यादि। अत्र कात्यायन 'मेखला बनौते वेणों विस्त गपामुञ्जमिश्रा मन्तरा वासम ऊर्गसौति -दति ॥ १४ ॥ वस्वान्तस्य समन्त्रक मुद्दूहन माह- "अथ नौवि मिति । अग्रे सोमयागात् पूर्वम् । 'दौचितस्य' 'सोमस्य' सोमयागकर्तृत्वाद् दौषितो युपचारेण मोम इत्याचक्षते ॥ १५ ॥ वासमा आच्छादन विधत्ते- “अथ प्रोर्णत इति । 'ऊर्गुते' पाच्छादयति ॥ १६ ॥ “म प्रोणुत इति । आच्छाद्यप्रदेशविशेष सूचे स्पष्ट उन - "गिर प्रोणुते विष्णो धर्मासोनि' इति । विष्णुशब्द पुरुषो- १- स्थगिरस .-. व्यभनन्त । ततो यशिष्यत् त शरा यभवन्नूग वै शरा यच्छरमयो मेखला भवन्यू मेवावरुन्धे'-इति ते. स. २- का. श्री. सू. ३ २६ । मन्त्रपाठल वा. स. ११.१ ३- का. श्री. सू०० ३ २७। 8-मन्त एष-वा. स. 8 १.२३ ·७३ (२१. १मा) । तीयकाण्डम् । तमे प्रसिद्धः, अत्राभिमत मर्थ माह- "उभयं वा एष इति । दोषणैयेष्टौ पानावैष्णवे इविषि विष्णुर्दैवतेति तत्संस्कारसंस्कृतो यजमानोऽपि विष्णुरित्यभिप्रायः ॥ १७ ॥ वस्त्रान्ते कृष्ण विषाणबन्धन माह- "अथ कृष्णविषाण मिति । 'मिचि' सिग् वस्त्रान्त.९, तत्र वनीयात् । कृष्णविषाणोत्पत्त्यर्थ माख्यायिका माह- "देवाश्च वा असुराश्चेत्यादिना । 'प्राजापत्याः' प्रजापतेः पुत्राः 'पितुर्दाय' पैटकं धनम् । इन्द्रियेषु मध्ये 'मन एव देवाः' प्राप्ता., 'वाचं' वागिन्द्रियम् 'असुराः । तथा यज्ञ मेव "देवा.' उपगताः, 'वाचम्' इन्द्रियम् 'असरा.' । 'अमू' दिव मेव 'देवा.', 'दूमाम्' पृथिवीम 'असुराः ॥ १८॥ "ते देवा इति । एवं मति देवा वाचोऽपि स्वाधीनत्वकरणाय 'यज्ञम्' एवम् 'अब्रुवन्'- यज्ञ ! 'इयं वाक्' 'योषा', त्वं तु पुमान् ; तस्मात् ताम् 'उपामन्त्रयस्ख' सम्भोगार्थ सङ्केतेनाहय, मापि 'वा' वां 'हयिय्यते' आकारयिष्यति 'इति' अब्रुवन् । तत्तद् वृत्तान्तं जानती श्रुतिते- न केवलं तेषां वचन मेव, किन्तु 'स्वयं वा ह एव' यज्ञ. स्वय मपि 'ऐचत' विचारितवान् । ईक्षणप्रकार मनुवदति- “योषेति । 'मा' मा मपि 'हयिय्यते' अत. 'उपमन्त्रय अह मिति। उपमन्त्रिता 'सा' 'श्रये' प्रथमवारम् 'पारकात्' भार वा० सं० ४.१०.३। १-का. श्री. सू. ७.१.२८ मन्त्रस्वस्य २-- वसनस्य दशा इति यावत् ; ध्यतएवाइ स्पटम्- का. श्री. ७३. २६ सूत्रे 'दशायाम्'-इति । काण्वाना मुत्सरोये बन्धन मानातम् । 10 ·शतपथब्राझणम्। (१५० ५द्रा) मेव भारकम, तस्मादेव । लोकदृष्टान्नकथन स्पष्टम् । जातं वृत्तान्तं देवेभ्यो निवेदयति- "स होवाचेति ॥ १८ ॥ "ते होचुरिति । अथ पुनर्देवैर्याच्यमानो यज्ञः 'ता मुपा- मन्त्रयत' । 'सा' अपि 'निपलाश मिव' निपतितपर्ण वृक्षादिक मिव, तद्यथा केवलं कम्पते, एव शिरथालनेन ‘उवाच' रत्यर्थ । अथवा पलानिपतन मिव प्रोष्ठचालनेनेत्यर्थ. । “तस्मादित्यादि पूर्ववत् ॥ २० ॥ २१ ॥ "ते देवा इति । तीयवारे वाहुतवती आकामं वृत्तान्त जातवन्तो 'देवाः हि ईशाच्चक्रिरे'। कथम् ? 'दय वाक् योषा' खलु अस्तु नामेत्यत आह 'यत्' यस्मात् 'एन' यज्ञ 'न युविता' न मिलितवती, अतो न विश्वमितव्येत्यर्थः । एव मौचित्वा, हे यज्ञ ! तवान्तिके कथ गच्छामि, किन्तु हे वाक् । त्वम् 'द६' स्याने 'एव' 'तिष्ठन्त' 'मा' माम् अभिगच्छ 'इति ब्रूहि' इत्य- ध्रुवन् । तथा 'ता मागतो' वाच 'न" अस्माक 'प्रतिप्रवतात्' निवेदयत् 'इति' च अब्रुवन् । साप्याकारिता 'तदेव' तत्र मझेत. प्रदेशे तिष्ठन्त मेव यज्ञ मभिगता । अथ म यज्ञो वागागतेति देवेभ्यः प्रोवाच ॥ १२ ॥ "तां देवा इति । 'ता' वाच 'देवा.' 'अमरेभ्य.' 'अन्तरायन्' तया वर्जितानकुर्वन् । 'स्वौकत्य' चामिसुख मन्तरेण स्वभोगायोगात 'अमावेव' 'ता' वाचम् 'अनुष्टुभा' "विश्वो देवस्य नेतु"-इत्येतथा यथा पुनरसराणां निरामा भवति तथा सर्वतः 'अजुवुः' । केवसा "घरा धर्मप्रभेदिका"- इत्यमर २.७.. १५ - ·(२. मा.) 1 टतौयकाण्डम् । ७५ किं न खौलतेत्यत पाह- "पाहुनिहोति। आहुतिरूपेणौ दत्त मेव देवानां प्रिय मित्यर्थः । अथ ते अमरा' 'प्रात्तवचम:' देवैः स्खौकतवचमः "हे अरया हे अरयः" इत्युच्चारयित मशक्काः "हेलिकः हेलवा"-'इति वदनः' पराभूताः ॥ २१॥ प्रसङ्गात् कश्चिद् वाग्विषयं नियम माह- "तचेति । 'उप- जिज्ञास्या ज्ञातव्या, सन्दिग्धां वाचम्, 'ऊचु' उक्रवन्तोऽसुराः । 'म खेच्छ:' मन्दिग्धार्थस्थापभ्रंगरूपस्य वचमो भाषणं यत्, तत् बेच्छन मित्यर्थः । यहा य ईदृशौ वाई बदति, मलेच्छः । तस्मात्' 'न वेच्छेत्' खेच्छो न भवेत्, तदीया मपार्थिव्यां भाषां न बयादि- त्यर्थः । 'सर्या' असुरेवाहिता । उकार्थपरिज्ञानं प्रभंसति- "एव मेवेष इति। 'अस्य' सपनाः, अनेन जात्रा अपहतवचमः सन्तः 'पराभवन्ति ॥ २४ ॥ यदर्थ माख्यायिका प्रपञ्चिता, त मर्थ विधात माह-- "मोऽयं यज्ञ इति । अभियानप्रकारः प्रदीते- “मिथुनौति । 'सम्बभूव' मङ्गतोऽभूत् । (२५॥ "इन्द्रो ह वा इति ।) 'इतः' प्रमात् 'मिथुनात्' 'प्रश्वम' अपत्यं यजवाचोमिथुनात् 'यत्' 'जनिय्यते', 'तत्' तस्मात् 'मा' मां 'नाभिभवेत्' 'पति' । एवं मौचिला अन्योत्पत्तिभयात् 'मः इन्द्रः एव' वाग्योन्यां स्वय 'गर्भो' भूला प्रविष्टः । (२६ ॥ व्याकरणाध्ययनप्रयोजनकथनमरवार्तिकण्याख्यानावसरे पातञ्चले महा- भाष्ये पस्पशायां चैषा अतिवद्दता, परं तष तु हिंऽल्यो हेलय' इति पाठः।

·। शतपथब्राझगाम। (१७० पृव्रा.) - "स ह सवत्सर इति ।) तत्र मवत्सर मुषित्वा अजायत । "मा मदीधरतेति ! स्वसामर्थ्याविष्करणम्, तच योनेबडवीर्यवप्रशम- नायोपयुज्यते । एतस्मात् मिथुनात् मा मनु अन्यत् महत् 'अश्वम्' अपत्य नोत्पाद्येत, 'यन्मा मभिभवेदिति' ॥ (२७ ॥ "ता प्रतिपरामृश्येति ।) 'प्रतिपरामृश्य' योनिदेशे कि मुत्पादक मिति विचार्य, 'ताम्' 'श्रावेश्य' हस्तेनावेष्टन कृत्वा 'अदधात्' यजशिरसि स्थापितवान् । “यज्ञो हि कृष्ण इति । 'हि'-शब्देन “यज्ञो देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूप कृत्वा"- इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धिरभिधीयते । अत प्रसिद्धो 'य' 'कृष्ण मृगोऽस्ति, 'स' एव निदानेन 'यज्ञ', 'तत्' एव यजमानेन धार्य 'कृष्णाजिनम्' तम्या वाचो 'योनि'। 'मा कृष्णविषाणा' यान्या । रुपणविषाणधारणे लिङ्ग दर्शयति- “यदेना मिति । उक्तार्थज प्रशमति- “म यथैवात इति ॥ १८ ॥ नस्या बन्धने ऊईमुखत्व विधत्ते- "ता वा पति। योनिर्यधो- मुख गर्म विभूयात्, तदा पतेदेव, श्रत उत्तानभरण मिद्धम , तत्साधात् 'ताम्' 'उत्तानाम्' बनीयात् । बन्धनप्रकार माह- 'दक्षिण ध्रुवम्' भारभ्य ललाटम्येषदुपरिप्रदेश स्पृशेत् । अन सूत्रम्- "कृष्णविषाणा विवस्ति पञ्चवलि वोत्ताना दमायाँ मनौते नया कपडूयनम् उपम्पृशत्येनथा दक्षिणम्या ध्रुव उपरौन्द्रस्य योनिरिति'-इति। मन्त्र व्याप्टे- “इन्द्रम्येति । 'श्रत हि' १-१ का ११ १, २. स१३ २- का. श्री. सू. ७ ३ .१,.., १ वा. स. ११.। १,वा. स.२११।

·(रथ पवा.) । तीयकाण्डम् । ०७ अस्या योनेः सकाशात् खलु 'प्रविशति' गर्भरूपेणेन्द्रः । गर्भमवेम- निर्गमयोः साधनवादिन्द्रस्य योनित्वं मिद्धम् ॥ २८ ॥ तथा भूमेरुपरि समन्त्रक मुल्लेखनं विधत्ते-“अथोलिखतीति 'रुषोः' कृष्टस्यलौः समृद्धशस्याः 'धौति' मन्त्रार्थ: । 'कृषौस्वधि' -इत्यत्र कस्कादित्वात् सलम् । एतत् एतेनोल्लेखनेन । स्पष्ट मन्यत्। "यदा वा इति । 'यदा' खलु 'सुषमं' कृयादिसम्पत्त्या 'सुषमं' सुखप्रदः संवत्सरो 'भवति', तदैव यज्ञोऽनुष्ठानाय प्रभवति; यदा उनवपरीत्येन "दुषम' दुःखहेतुः संवत्सरो भवति, तदा 'श्रात्मने' खशरीररक्षणायापि न प्रभवति; का कथा यजस्येति ॥ ३० ॥ कृष्णविषाणया कण्डयनप्रशंसनाथे माधनान्तरं निन्दति- “अथ न दौक्षित इति । 'यः' कश्चिद् 'गर्भस्य' इति कर्मणि षष्ठी, गर्भ काधादिना विकत्, तदा म 'गर्भ:' अपगच्छन् स्मृति प्राप्नुयात् । नतोऽन्यम्य माधनस्य दुष्टत्वात् तेन विकर्षमाणः 'दौषितः पामनो भवितो.'। 'पामा' विचर्चिका, मत्वर्थीयो नः, तदान भवितुं समर्थो भवतीत्यर्थः । न केवलं दीक्षितः स्वय मेव पामनो भवति, किन्तु तदुत्पवाः पुत्रा अपि तादृभ भवन्तीत्याह- "दौषितं वा अधिति। विपते दोष मुक्का स्वपक्षे तदभावं दर्शयित माह-- "खा वा इति । कृष्ण विषाणाया योनित्वात्, दीचितम्य गर्भवात्, हिमा- भावाय 'हप्पविषाणयेव कण्डूयेत' इति विधिः ॥ २१ ॥ १-कायौ. सू. ७.३. ३२ । २-मन्वस्तु वा. सं. 8. १..५ इ-पा.सू. ८.३.४८ --पा. सू. ५.२.१.। ५- का. श्री. सु. ७.३.२.।

·॥ शतपथब्राझणम् । (१५. मा.) अथ दण्डेन दौचा विधत्ते- "प्रथामा इति । प्रहारमाधन- वाद् दण्डस्य वज्रत्वम् ॥ ३२ ॥ "श्रौदुम्बरो भवतीति । 'ऊ' बनकररमरूपम् 'अनम' । उदुम्बरस्योफरूपत्व तैत्तिरीयके भावातम्- 'देवा वा ऊच ध्यभजन्त त उदुम्बर उदतिष्ठत्" इति ॥ ३३ ॥ "मुखमम्मित इत्यादि । स्पष्टम् । मुखपर्यन्तम् । प्रत्यङ्गो वीर्य- मम्भवात् ततोऽध कण्ठादिसम्मित न कुर्यादित्यर्थ ॥ ३४ ॥ दण्डम्योच्छ्रयण समन्त्रक विधत्ते- "त मुच्छ्रयतीतिर। उदृक्- भन्दस्य ममाप्निवाचकलमकारोऽमस्त प्रदर्शित * ॥ ३५ ॥ दर्भ पानानन्तर मुरीकरणवाग्यमायुक्तौ । म एव स्वाभिमत काल । खाभिमतलचाच 'वाच च पनि'-इति धकारेपावगम्यते दण्डदीवानन्तर तयो काल इतौम केपाधित पक्ष मुपन्यम्य तेया मभिप्राय माविष्कृत्य स्वपन मुपमहरति- "अच हेक रत्यादिना । 'अतो हि अमाद दण्डपाहणकामादूर्भकाले किचिदपि न अपि स्यन् भवति', अप्यम्य च मम्य पूर्व मेव निप्पनत्वादिति भाव । "यथा पराच मिति । तेषो परे दोषप्रदाम परावृत्तम्य पुनर्पण दुर्घट मिति 'अमुचैव' मारक काले, दर्भावनामन्तर मेव कर्तय मित्यर्थ ।।८॥ -" उपद्रारा मुटुमर'-गति ऐ• प्रा. . .। ..--हा. श्री. सु. ०१११ ३-का. औ..., मय.वा. म...। -९९.२५., ए.१०,८८.८.६रदम् । -१२२,२० इस्तिक (०२, १५.) रथ्ये ।

·(२ख १ब्रा.) तौयकाण्डम् । स्वपक्षे गुणान्तर माह- "श्रथ यद् दीचित इति । चावल्य- कारणस्य व्यर्थवचसो नियमितखेन गादिमन्त्राभिव्याहरणसमयस्यैव स्थैर्योपादानान्मन्त्रोच्चारणकृतो न वाभियमस्य भङ्ग इति प्रागेव कर्त्तव्यम् । कात्यायनस्तु दण्डधारणानन्तरं वाग्यमन मपि विकल्पे- नोक्रवान्- "चत्र वा मुष्टिकरणवारयमने"-दूति ॥ ३० ॥ ग्रहीतवचमः पुनर्वागव्यवहार प्रायश्चित्त मभिधानं वाग्यमनस्य प्रयोजन माह- "अथ यदिति । 'वैष्णवी मृ' “इदं विष्णु- विचक्रमे"-इत्येवमादिकाम् ॥ ३८ ॥ अध्वर्युकर्तृकं दीचितावेदनं विधत्ते- "अर्थक अवदतीति । 'एकः' अध्वर्यु: 'उददति' उच्चैरावेदयति । 'अयं ब्राह्मणः दीक्षितः' दौवणीयरिकृष्णाजिनादिदीक्षामस्कारेण संस्कृतः 'इति' । 'श्रयं महावीर्यः' इत्येतत् पूर्वं व्याख्यातम् । सूत्रे तु श्रध्वर्युव्यतिरिकन का आवेदन मुतम् । “अन्यो दौचितोऽयं ब्राह्मण इत्याह बिरुचः"- इति। अन्यशब्दोऽध्वर्यमन्त्रिकर्षांदाध्वर्यवसमाख्यानवलान् प्रतिप्रस्थादपरः, उच्चरित्यनेन चानुपांशुपक्षः सूचितः" इति कोपा- ध्यायेन व्याख्यातम् । तस्य चावेदनवाक्यस्य चिरातिं विधत्ते- "चिः फल इति ॥ २८ ॥ श्रावेदनवाक्यगतस्य प्राधपापदस्य प्रयोजन माह- "अथ पद १- का. श्री. सू. ७. 8. | "वास्तमयाद वाधं यच्छति" इति वाग्यमनकालसीमा घ तत्रैव (१३ सू.), इशाप्यस्युत्तरत्र (१८.) 1 २-- ऋ•सं• १. २२, २७ । वा• सं• ५. १५. १. । इ-का• थी. सू... १. ११ ॥

·C. शतपथमाझगम्॥ (१• मा.) । ब्राह्मण इति । 'श्रत' 'अम्या' दोचाया 'पुरा' 'जान' जन्म 'धन द्धेव' अविनिश्चित मिव 'भवति' । अनद्धवावे कारण माह- "इद याहुरिति” । 'इद' वक्ष्यमाणम् 'पा' अभिजा । यतो राक्षमा स्त्रियम् 'अनुसचन्ते' अनुमन्यवयन्ति, गर्भाधानममये 'रेत' 'प्रादधति', अतो योनितो जन्यते । ब्राह्मण इत्यस्य व्याख्यानम- "यज्ञादिति । यजगन्दाभिधेयात् ब्रह्माणो जातवाद 'बाह्मण'- मन्दव्यवहार । अत एव रामन्यवैश्ययोरपि दौस्तियो "दौधितोऽय माह्मण' -'इत्येव घूयात् ।। यजजन्मप्रामार्थ कश्चिनियम माह- "न सवनशत मिति । 'मवनरुत अभिषवकार यष्टार वर्णिके वन्यतम मपीत्यर्थ । 'मवनस्ता' मवनकृत निमित्तेन नदधेनेत्यर्थः । ४. ॥ ५ [२१] ॥ पनि श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकागे माध्यन्दिनमतपथमायणभाग्य बतीयकाडे दितीयाध्याये प्रथम प्राह्मणम् ॥ ॥ इति तृतीयकाण्डे प्रथमः प्रपाठक समाप्त। १-'वामय इन्देव वैनगन्योरपि , त - .. ४ १२ । २- "कनिकासहा १२४-ति च। तत्र १ प्रा. १.क., .. .१क, प्रा. क., वा. ०३., ..... सारया १२० ति मिदम् ।

·श्रथ दितीयप्रपाठके प्रथम ब्राह्मणाम, अपि वा द्वितीयाध्याये द्वितीय ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ ब्वाचं यच्छति । सु व्वाचंयम अास्तु शास्तमयात् तद्यहाचं यच्छति ॥१॥ यजेन वै देवाः। इमां जितिं जिग्युर्योपा मियं जिति- स्ते होचुः कथुन्न इदु मनुष्यैरनभ्यारो ४ स्यादिति ते यजुस्य रसं धौत्वा यथा मधु मधुकृतो निईयेयुर्विदुध यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवनथ युदेनेनायोपयं- स्तुस्माद्यूपो नाम ॥२॥ तहा पौणा मनुश्रुत मास । ते यज्ञ समभरन्यु- थायं यजः सम्भृत एवं वा ऽरय यन सम्भरति यो दीक्षते व्वाग् वै यज्ञः ॥ ३॥ + 'पर'-इति ग, घ । . 'तेन-तिक। ।

·२ शतपथब्राह्मणम् । (२५.१मा.) ता मुस्तमिते ब्वाचं विसृजते । संवत्सरो वै प्रजा- पतिः प्रजापतिर्यज्ञो ऽहोराचे वै संवत्सर एते ह्येनं परि- स्लवमाने कुरुतः सोऽहं न दौक्षिष्ट स राधि प्रापत्स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त मेवैतदाता ब्वाचं विसृजते ॥ ४॥ तद्धके । नक्षवं दृष्ट्वा व्वाचं विसर्जयन्त्युषानुद्यास्त- मितो भवतीति बुदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् क्व ते स्युर्य्यन्मेघः स्यात्तस्माद्युबैवानुद्यास्तमितं मन्येत तुदेव व्वाचं विसर्जयेत् ॥ ५॥ अनेनो हुँके ब्वाचं विसर्जयन्ति । भूर्भुवः स्वरिति यज्ञ माप्याययामो यज्ञ सुन्दध्म इति व्वदन्तस्तुदु तथा न कुर्यान्न ह स यज्ञ माप्याययति न सुन्दधाति यु एतेन व्वाचं विसर्जयति ॥ ६ ॥ अनेनैव ब्वाचं विसर्जयेत् । व्रतुं कृणुत व्रतुं कृणु- नामिव॒ह्मानिर्यज्ञो वनस्पतिर्यजिय इत्येषु ह्यस्याच यज्ञो भवत्येतुइवियुथा पुराग्निहोचं तुद्यञ्जुनैवैतुद्यनु सम्भुत्य यजे यज्ञं प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञ सुन्तनोति सुन्ततः ह्येवास्यैतुद् व्रतं भवत्या सुत्यायै चिष्कृत्व पाइ विद्धि यज्ञः॥ ७॥ श्रथामि मभ्यावृत्य बाचं विसृजते । न इ स यन्त्र ·८३ (२य. २बा.) टतीयकाण्डम् । माप्याययति न सुन्दधाति योऽतोऽन्येन व्वाचं विसृजु- ते सु प्रथम व्याहुरन्सत्यं व्वाचोऽभिव्याहरति ॥८॥ अमिब्रह्मेति । अग्निह्येव ब्रह्माग्मिय॑ज्ञ इत्यग्निह्येव यज्ञो वनस्पतिर्यजिय दुति वनस्पतयो हि यचिया न हि मनुष्या युजेरन् यद् वनस्पतयो न स्युस्तस्मादाह वनस्पतिर्यजिय इति* ॥६॥ अथास्मै व्रतुर अपयन्ति । देवान्वा रघु उपावर्तते यो दीक्षते सु देवताना मेको भवति शृतं वे देवाना हवि शृतं तस्माच्छ्रपयन्ति तुदेषु एव व्रतयति नानौ जुहोति तद्युदेषु एव व्रतुयति नानौ जुहोति ॥ १० ॥ यजेन वै देवा । इमां जितिं जिग्युर्येपा मियं जिति- स्ते होचुः कथुन्न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्यु स्यादिति ते यजुस्य रसं धोत्वा यथा मधु मधुकृतो निईयेयुर्विदुय यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ युदेनेनायोपयं- स्तस्माद्यूपो नाम ॥ ११ ॥ तद्दा ऽपौणा मनुश्रुत मास। ते यजर समभरन् युथायं यज्ञः सम्भृत एप वाऽअव यसो भवति यो दीक्षत रघु ह्येनं तनुत एषु एनं जनयति तद्युदेवाच यजुस्य निर्दोतं यद्दिदुग्ध तुवैतत्पुनराप्याययति युदेषु एव । 'नामो-इति ग, घ । • अति-इति ग, घ ।

·Cg |शतपथबाझयाम्। (२.१मा.) व्रतयति नाग्नौ जुहोति न हाप्याययेादनौ जुहुयाजु- इदु हैव मन्यत नाजुहृत् ॥ १२ ॥ इमे व प्राणाः । मुनोजाता मनोयुजो दुक्षक्रतवो ब्बागेवाग्मुिः प्राणोदानी मित्रावरुणौ चक्षुरादित्यः श्रीचं विश्वे देवा एतासु हैवास्यैतुद्देवतासु हुतुं भवति॥१३॥ तद्दुके। प्रथमे व्रत उभौ बौहियवावावपन्त्युभा- भ्या रसाभ्यां युदेवात्र यजुस्य निर्दोतं यहिदुग्ध तत्पुनराप्याययाम दुति व्वदन्तो या व्रतदुधा न दुहीत युस्यैवातः कामुयेत तुस्य व्रत कुर्यादेतदु ह्येवास्यैता ऽउभौ बौहियवावन्वारन्यौ भवत दुति तदु तथा न कुर्यान्नु ह स यज्ञ माप्याययति न सुन्दधाति यु उभी बौहियावावुपति तुम्मादन्यतर मेवावपेविर्वा ऽअ- स्यैता ऽउभौ बौहियवौ भवतः स युदेवास्यैतौ हविर्भ- वतस्तुदे॒वास्यैतावन्वारब्यौ भवतो या प्रतदुघा न दुहीत युस्यैवातः कामयेत तुस्य व्रतु कुर्यात् ॥ १४ ॥ तहुँके । प्रथमे ते सर्वोपधुर सर्वसुरभ्यावपन्ति युदि दौक्षित मुार्त्तिविन्देवेनैवातः कामयेत तेन भिपज्येद यथा व्रतेन भिपज्येदिति तदु तथा न कुर्यान्मानपुर इ ते यजे कुर्वन्तुि व्यूद्धं वै तुद्यन्जस्य युन्मानुपं ने • 'प्रामा'-इति ग, घ !

·८५ (रथ. खा.) ॥ तौरकाण्डम् । युद्ध यजे करवाणीति यदि दीक्षित मार्त्तिविन्देऽनैवातः कामयेत तेन भिपज्येत् समाप्तियेव पुण्या* ॥ १५॥ अथास्मै व्रतं प्रयच्छति । अतिनीय मानुष कालु सायन्दुग्ध मपरराचे प्रातर्दुग्ध मपराले व्याकृत्या एव दैववैतन्मानुपं च व्याकरोति ॥ १६ ॥ अथास्मै वतुं प्रदास्यन्नप उपस्पर्शयति । दैवौन्धुियं मनामहे सुमृडौका मभिष्टये ब्वोधां यजुवाहस सुतीर्था नोऽअसदुश हुति मानुषाय वा एष पुरा- शनायावनेनिक्तेऽथाच दैव्यै धिये तस्मादाह देवौं धियं मनामहे सुमृडौका मभिष्टये व्वर्योधां यजुवाइस सुतीर्था नो ऽअसद्दश ऽहुति स यावत् कियञ्च व्रत वतयिष्यन्नप उपस्पृशेदेतेनैवोपस्पृशेत् ॥ १७ ॥ अथ व्रतुं व्रतयति । ये देवा मुनोजाता मनोयुजो दृक्षकतवस्तु नो ऽवन्तु ते नः पान्तु तेभ्यः स्वाहेति ताथा व्वषट्कृत हुत मेव मस्यैतद्भवति ॥१८॥ श्रुथ व्रतुं व्रतयित्वा नाभि मुपस्पृशते । श्वाचाः पौता भवत यूय मापो ऽअस्माक मन्तरुद्रे सुशेवाः।ता अस्मभ्य मयमा अनमोवा अनागसः स्वदन्त देवीरमृता फ्ता- वृध इति देवान् वा ऽरय उपावर्त्तते यो दीक्षते सु देव- 'इति'-इति ग, घ । • 'पुण्या-ति ग, घ।

·। शतपथनाझणम्। (२५. १७०) ताना मेको भवत्युनुत्सितं वै देवाना हविरुथैतुद् व्रत- प्रदो मिथ्याकरोति व्रत मुपोसिञ्चन् व्रतं प्रमीणाति तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिस्तथो हास्यैतन्न मिथ्याकृतं भवति न व्रतं प्रमौणाति तस्मादाह श्वाचाः पौता भवत यूय मापो ऽअस्माक मन्तुरुदुरे सुशेवा। ता अस्मभ्य मयमा अनमौवा अनागसः स्वदन्तु देवीरमृता फ्ता- वृध हुति स यावत्कियच व्रतुं व्रतयित्वा नाभि मुपस्पृशे- देतेनैवोपस्पृशेत् कस्तुर्वेद युद् व्रतप्रदो व्रत मुपोत्सि- ञ्चेत्* ॥ १६॥ अथ युच मेक्ष्यन् भवति । तत् कृष्णविपाण्या लोष्टं वा किञ्चिद्दोपहन्तीयं ते यजिया तनूरितीयं वै पृथिवी देवी देवयुजनी सा दीक्षितेन नाभिमिया तुस्था एत- दुहुद्यैव यजियां तनू मथायजिय शरीर मभुमेहत्यपो मुच्चामि न प्रजा मित्युभयं वा ऽअत एत्यापश्च रेतश्च सु एतदए एव मुञ्चति न प्रजा मरहोमुचः स्वाहाश्ता इत्यु इस इव ह्येता मुञ्चन्ति युदुरे गुष्टितं भवति तस्मादाहा होमुच इति स्वाहाकृताः पृथिवी मावि- शतेत्याहुतयो भूत्वा शान्ताः पृथिवी माविशतत्ये- वैतुदाह ॥२०॥ . 'क्षेत्'-इति ग, घ ।

·८७ (२ख २वा.) । तीयकाण्डम् ॥ अथ पुनर्लोष्टुं न्यस्यति । पृथिव्या सम्भवेतीयं वे पृथिवी देवी देवयुजनी सा दौक्षितेन नाभिमुह्या तस्या रतुदुगुह्येवु यज्जियां तनू मुथायनियर शरीर मुभ्यमिक्षत्ता मेवास्या मेतत् पुनर्यजियां तनूं दधाति तस्मादाह पृथिव्या सम्भवेति ॥२१॥ अथामुये परिदाय स्वपिति। देवान् वा एप उपाव- तते यो दीक्षते सु देवताना मेको भवति न वै देवाः स्वपन्त्युनवरुडो वा एतस्यास्वप्नो भवत्यग्निर्वं देवानां बतुपतिस्तस्मा रवैतत् परिदाय स्वपित्युमे त्वर सु जागृहि व्वय सु मन्दिपीमहौत्युग्ने त्व जागृहि व्वयुट स्वपस्याम इत्येवैतदाह रक्षा णोऽअप्रयुच्छन्निति गोपाय नो ऽप्रमत्त दुत्ये वैतुदाह प्रबुधे नः पुनस्कृधीति यथेतुः सुप्ता स्वस्ति प्रबुध्यामहा एवं नः कुळित्येवै- तुदाहु ॥२२॥ अथ युत्र सुखा पुन वद्रास्यन् भवति । तुद्दाचयति पुनमनः पुनरायुम ऽगन् पुनः प्राणः पुनरात्मा म ऽआगन् पुनथुष्टाः पुनः श्रोच मागविति सर्वे हवा ऽरते स्वपतोऽपकामन्ति माणु एव न तैरेवैतत् सुप्ता पुनः सुङ्गच्छते तस्मादाह पुनर्मनः पुनरायुर्म ऽश्रागन् + 'दाई-गति ग, घ । . 'अलि-अति ग, ध।

·द शतपथब्राह्मणाम्। ..(२०१मा.) पुनः प्राणः पुनरात्मा म ऽगन् पुनश्चक्षुः पुनः श्रोत्रं मागन्। ब्वैश्वानरो ऽअदब्धस्तनूपा अमिनः पातु दुरितादवद्यादिति तद्युदेवात्र खप्नेन वा येन वा मिथ्याकर्म तस्मान्नः सुर्खस्मादग्निापायत्वित्येवैतदाह तस्मादाह ब्वैश्वानरो अदब्धस्तनूपा अग्निनः पातु दुरितादवद्यादिति ॥ २३ ॥ अथ युद्दीक्षुितः। अव्रत्युवा व्याहुरति क्रुध्यति वा तुन्मिथ्याकरोति व्रतं प्रमोणात्युक्रोधो ह्येव दीक्षित- स्यानि, देवानां वतुपतिस्तु मेवैतदुपधावति त्व मग्ने प्रतपा असि देव ऽश्रा मुत्त्येषा।। त्वं यज्ञेष्ठीद्य इति तुस्यो हैया प्रायश्चित्तिस्तुथो हास्यैतन्न मिथ्याक्तं भवति न व्रतं प्रमीणाति तस्मादाह त्व मग्ने व्रता असि देव ऽयामुत्त्येचा। त्वं यज्ञेप्पीद्य इति ॥ २४ ॥ अथ युद्दीक्षितायाभिहरन्ति । तुस्मिन् वाचयति राखे यत्सोमा भूयो भरेति सोमो ह ऽवा अस्मा रतु- द्युते युद्दीक्षितायाभिहरन्ति स यदाह रास्वे यत्सामुति रास्व न दुयत्सोमेत्येवैतुदाहा भूयो भरेत्या नो भूयो हरेत्येवैतुदाह देवो नः सविता व्वुसोर्दाता ब्युस्खदा- . 'दिति-ग, घ। + 'मुत्त्येष्वा'-दति ग, घ । 1 'मावा'-इति ग, घ । 5 इति'-इति ग, घ ! ३ ·(२५० २वा.) । बतौयकाण्डमा दिति तथो हास्मा एतत्सवितुप्रसृत मेव दानाय भवति ॥२५॥ पुरास्तमयादाह । दीक्षित व्वाचं यच्छेति ता मुस्त- मिते ब्वाचं विसृजते पुरोदयुादाह दीक्षित ब्वाचं यच्छेति ता मुदिते ब्वाचं विसृजते सुन्तत्या एवाह- रेवैतद्राव्या सन्तनोत्युहा राचिम्* ॥ २६ ॥ नैन मन्यत्र चरन्त मभ्यस्तमियात्। न स्वपन्त मभ्यु- दियात्स युटेन मन्युत्र चुरन्त मभ्यस्त मियाहावेरेनं तुद- न्तुरियाद्यत् वपन्त मभ्युदियाहू एनं तुदन्तरियानाच प्रायश्चित्तिरस्ति प्रतिगुयां मेवैतस्मान्न पुरावस्थादपो ऽभ्युवेयान्नन मभिवदुनवक्तृप्तः ह तद्युत् पुरावस्थाद- पोऽभ्यवेयाजुदैन मभिवदथ परिहाल ब्वाचं व्वदति न मानुपौं मुसृतां तद्युत्परिडालं ब्वाचं म्बदति न मानुपी प्रसृताम् ॥ २७॥ यजेन वै देवाः । इमां जितिं जिग्युर्यैपा मिय जितिस्तु होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्य स्यादिति तं यजुस्य रसं धौत्वा यथा मधु मधुतो निईयेयुर्विदुष्य यज्ञ यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ युदेनेनायोपयंस्तुस्माद्यूपो नाम ॥ २८ ॥ 'रात्रिम'-इति ग, ध। + 'प्रतिगृह्य-इति सा• सम्मत इति दा. वेदर । . 1.

·शतपथब्राझणम् (२प्र. ९वा) तद्दा ऽफुटपौणा मुनुश्रूत मास । ते यन्न समभरन यथायं यज्ञः सम्भृत एवं वा एषु यज्ञः सम्भरति* यो दीक्षते व्वाग् वै यज्ञस्तधुदेवाच यजुस्य नितिं यड्डि- दुग्धं तुवैतत् पुनराप्याययति युत् परिहालं ब्वाचं बदति न मानुपौं प्रसृतां न हाप्याययेद्यत् प्रसृतां मानुपौं व्वाचं व्वदेत्तस्मात् परिहालं व्वाचं व्वदति नु मानुपौं प्रसृताम् ॥ २६ ॥ स वै धीक्षते। व्वाचे हि धीक्षते यज्ञाय हि धीक्षते यज्ञो हि ब्याग धौक्षितो ह वै नामैताद्दीक्षित हुति ॥३०॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [२.२.] ॥ . ग्टहीतस्य वचसो विमर्गकालविधानाय पुनरनुवदति- "दार यच्छतौति ॥ १॥ वाग्यमन प्रशमित माख्यायिका माह- "यजेन वै देवा इत्यादिना । एतत् प्राग व्याख्यातम् ॥ २ ॥ ३ ॥ . 'सम्भवति'-इति च पाठो दृटो डा• वेवरेण । + 'प्रसृता' इति ख, 'प्रसृता-इति ग, घ । १- का• औ• सू. ० ४ १३ । २-१५११(१ भा• •५.)।

·( २५० २मा.) तीयकाण्डम् । वाग्विमोकं विधत्ते- “ता मस्तमिते वाच मिति। अस्तम- यानन्तरमाविलं वाग्विमोकस्य प्रशंमति- "संवत्सरो वा इति । 'एते' एवं 'अहोरात्रे' 'परितवमाने' पुन पुनरावनमाने 'एन' संवत्सरं 'कुरुत.' निष्पादयतः । 'म:' उनलक्षण' 'प्रजापतिः पुरा स्वयज्ञममये 'प्रहन्' अनि 'दौषिष्ठ' लुङ, दौतिवान्। कृतदोवः 'म" प्रजापतिः, 'रात्रिम्' 'प्रापत्' प्राप्तवान् । दौचितो- पलक्षितां वाचं रात्रिपर्यन्त मन्ववर्त्तयदित्यर्थः । श्रनस्तावत्पर्यन्तं वाग्यमन कुर्वन् दीक्षितो 'यावान्' 'यज्ञ' संवत्सर-प्रजापत्यात्मको- ऽस्ति, "प्रस्य' च 'यावती' 'भाषा' परिमितिरस्ति, 'तावन्त' चकल मपि 'एतत्' एनेन नियमेन 'बाप्पा' 'वाचं' विसृष्टवान् भवनि ॥ ४ ॥ वाग्निमोके केषाञ्चित् पक्ष "तकि इति । 'अच' नक्षत्रदर्शनकाले । 'अनुष्ठ्या' सम्यगित्यर्थः । सर्वे प्रज्ञातत्वेन सूर्य 'अहमितो भवतीति' 'वदन्तः' । त मिम पर दूषयति- “तदु तथेति । 'ते' तथानुहातारो यदि 'मेघः' नवाच्छादकः 'स्यात्', नहिं 'क स्युः' कुच वाविमर्गकतारो भवेयुः । 'तसाद' 'यत्र' काले 'प्रतमितम्' 'अनुया' सम्या प्रजातं, 'मन्येत' तदैव परि- त्यजेत् , म नवोदये वाविमर्गः ॥ ५ ॥ मन्त्रविषये केषाश्चित पक्ष मनूच निराचष्टे- "अनेनो हैक श्री. •मू.०.४.१४। २-पा.सू.१२.१९.। ३-- " पुरा नक्षत्रेभ्यो वा विष्टभेद" ति याप श्री.मु.१०.११.१॥

·६२ शतपथब्राझणम" (प्र. १४ा.) इति । यज्ञाप्यायनमन्धानयोस्तन्मन्त्र स्फुट मप्रतिभानात् 'न ह-इत्युक्तम् ॥ ६ ॥ 'अनेनैवेति। 'अग्निहोत्यादि पृथग् मन्त्रो वाग्विसर्जनार्थ । तथा च सूचम- "व्रत कृणुतेति वाग्विमन विरुकानिर्बहोति समदिति" इति । प्रतकरण प्रशसति- "एप हौति । एष' प्रताख्य पदार्थ 'च' दीक्षाकाले 'यज्ञ भवति । तथा 'एतत्' एव प्रत 'इवि' अपि भवति । 'यथा' 'पुरा' दौमादिवतात् पूर्वम् 'अग्रिहोत्रम्', एव मिदम् । यथा हापस्तम्ब - "न वेव न प्रतयेदग्निहोवस्या विच्छेदाय'-इति । श्रत एतद्मताख्येन ‘यजेन' प्रवर्त्तमानेन चिकौर्षित ज्योतिष्टोम 'यज' बताख्य मम त्य' एकी- कृत्य, तचैव प्रतिष्ठाप्य च त ज्योतिष्टोम मेतेन विस्तारितवान् भवति । अत एतन्मन्त्रेऽभिगतयजमन्धानसम्भवादय पक्ष एव श्रेया- नित्यर्थ । विहितव्रत सुत्यादिवमपर्यन्त कर्तव्य मित्याह- 'मन्तत मिति ॥ ॥ वाग्विमोकोऽग्यभिमुख कर्त्तव्य इत्याह- "प्रथामि मिति । १- का• श्रौः सू०७४ १६ । २- तन्मन्त्रस्त भूर्मुरिति-वा•स• ३ ५ १ ३७ १,१६३ १। ३- व्रत कृणुतत्येको मन्त्र , व्यमिप्रवेत्यपर इति भाव' । मन्त्रावती- वा. स. ११ १,२ राप्यो। 8- का• श्री. सू. ० १ १५ ख, ग । .सू.१.१६ ११ । 1-का• श्री. सु.०३ १५ क । ५-धाप.

·(२१. वा.) टतीयकायम्। एक मर्थ व्यतिरेकेण प्रशसति~ "न इति । 'प्रतोऽन्येन' भूर्भुव.- खरित्यनेन । मन्त्रपदानि व्याचटे- “म प्रथम मिनि । वाग्व्यव- हारम्यादावनि तिर ब्रुवन् मत्य मेवोमवान् भवति , “मत्यं ब्रह्म" इति श्रुते ॥ ८॥ "अमिरिति । वनस्पतेर्यज्ञा ईत्वं श्रुतिरेवोपपादयति- "न हि मनुष्या इति । “अथामा इति । “तं वा इत्यादि । 'टतं' पक्षम् । 'व'- राष्देन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिरभिधीयते। तथा च तैत्तिरीयकम्- "यः ग्टतः स मदैवस्तस्मादविदहता ग्टतत्यः सदैववाय"-इनि। 'तत्' ग्टत चौरम 'एष एव' पिबत । एवकारयुदमनीय माह- "नामाविति ॥ १॥ प्रात्मन्येव होम पुरातनत्तान्ताभिधानेन प्रमति- “यजेन वा रति । गतम् । देवैराच्छादितम्यापि पयोवतस्य तदवगच्छागिः पूर्णाकर्षिभिः सम्भूतत्वादनेनापि सम्मतव्य मिधः ॥ ११॥ "तदा पौण मिति । ननु भई मपि विरमाषेव इयते, - .-.सरक- • सदैव दा•सं• २.५.१०३०.१७ १८.५ ११ • २- वा. सं... १९ २। २- "यो विद समेतो पोऽयत सरोको य दत वाय"-ति है. सं. ०.६१ ।। 1-कायौ..... इयम् । ५-१.५.१.१११ भा• ...)म्।

·EB । शतमथवाझयाम्। (२५. मा.) कि मिदं पौयत इत्याशय दीक्षितस्याप्यग्निव मुपपादयति- “एष वा अत्रेति । 'यज'-गब्देनाबानिरभिधीयते, यज्ञोत्पादकत्वाभि- धानात् । अतः स्वात्मानौ होमेन 'यजस्व' ज्योतिटोमस्य 'यत्' 'निर्धीत' निष्पौतम् अनुष्ठानेन विफलम्, 'यत्' च 'विदुग्ध विपरीतानुष्ठानेन विपरीतफलम् अङ्गम्, 'तत्' 'पुनः' पाण्या- यितवान् भवति । अतिरेके दोष माह- "न इति । “जुहदु हेव मन्यतेति । उक्तम् ॥ १२ ॥ देवताप्रोणनाभावात् कथं तादृशौ मतिरुत्पद्यत इत्यत आह-- "दमे वा इति । वागादीनां मुख्यप्राणप्रवेगेन प्राणशब्दव्यवहारस्य 'इमे प्राणाः' वागादयः ('मनोजाताः) मनस उत्पन्नाः, मनोव्यति रेकेण स्वतः प्रवृत्त्यभावात् । 'मनोयुजः' च स्वखव्यापारेषु मनमः कर्तृत्वात् । त एवं 'दचक्रतव' दक्षाः प्रवृद्धाः स्वखोचिताः क्रतव' कर्माणि येषां ते तथोकाः । तेषां देवता विभज्य योजयति-- “वागेवामिरित्यादिना । “अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत्"-इति श्रुतेः। इन्द्रिय-तदभिमानिदेवतयोरभेदव्यवहारः। यस्मात् “एतास' 'देवता' प्रौणयति, तस्मादेतासु निमित्तभृतास स्वात्मनि 'डतं भवति । यदा अग्नौ देव कस्मिन्नेव इत भवन, श्रात्मनि सु तत्तदिन्द्रियदेवतासु सर्वास्तपि हुतं भवतीति व्याख्येयम् । तस्मा- जुड्यान्मन्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रथममतविषयक मेकेषाञ्चित् पर माह- "तटैक इति । 'प्रथमे प्रते' प्रथमप्रताई हीरे निर्दोतविदग्धयोरप्यङ्गयोराण्यायमा- चोभयोरपि ममाधानायोभयावापे मति उभे अपि इविषौ अम्बा- ·(२१० २मा.) द्वितीयकाण्डम् । - राधे भवत इति तेषा मभिप्राय: । तषिषधति- "तद्विति । उभयावापस्थामयोजकता माह~ “न हेति । तईि किं कुर्यादिति, तबाह- "तस्मादन्यतर मिति । अन्यतरावापपचे उभयान्वारम्भः कथं मिद्यतीति, तबाइ- “हविर्वा अस्येति । दर्शपूर्णमासयोर्मोहि- पवयोरुभयोरपि हविष्करणात् तत्रैवान्वारन्धौ भवतो न भूतने । अतोऽप्रयोजकत्वादुभयोरेवापोऽनपेचित इत्यर्थः । प्रतधुग्दुग्धाभावे किं कुर्यादित्यत पाह “यधु इति। यतो मौहियवाग्वावम्पारधी, 'श्रतः' अनयोलोहियवयोर्मध्ये 'यस्यैव' व्रतं 'कामयेत', 'तस्य' एतद 'प्रतं' कुर्यात् ॥ १४॥ प्रथममतविषय एवेतरेषां पद माह- "तद्धक इति । कचित्त प्रथमवत एव यत् ('सर्वोषधम्') प्रीषियवप्रियङ्गगोधूमादिकं, यध ("सरभि) सुगन्धि पिपलादि, तत् सर्वम् "श्रावपन्ति'। तथा मति उत्तर दीक्षितस्यानो माया यादृशाया श्रादौषध मिति तत् कामयेत, तत् चौरे प्रक्षिप्य पाकं हवा प्रयच्छेत् । तथा मति प्रथमाते मापधम्यापारधवान ब्रताविरोधमेव चिकित्सा छता भवतीति तेया मभिमायः । तभिराचष्टे- "तदिति । तथा मनि यथा मनुय्या चौषधं घोरे प्रक्षिप्य प्रयच्छन्ति, तदेतत् स्यात् । - - १- का. औ• . 8. २२ सू. रयम्। ......१२.श्यम्। 1-कायौ.....१८, २५ स.एथे। ......एवम् ।

·। शतपथब्राझणम्। (२५.१मा.) - तच यजविरुद्धम् । प्रतो यद्यस्य प्रतिक्रियां कामयेत, केवल तदेव प्रयच्छेत् । यस्मात् 'समाप्तिः' यागसम्पूर्ति 'पुण्या' दृष्टा, तस्माद बारधेनाप्यौषधेन भिषज्येदित्यर्थ । अनेनैवार्तिभावेऽपि सर्वोषध- पक्षो निरस्त पातैरेवोपेचितत्वात्, मर्वप्रक्षेपाभावेऽपि तत्सम्भवात् । अच सूत्रम्- “प्रथमे व्रते प्रौहियवयोरन्यतर मावपत्युभावेके एकतरप्रत मदोहे मर्वोषध सर्वसरभि चेके” इति । श्रावपेदिति शेष' ॥ १५ ॥ "प्रथामा इत्यादि। मानुषकास्लातिकानौ को कालाविति, नौ दर्शयति- “सायन्दुग्ध मित्यादिना । "व्यावत्या एवेति । 'याकृति" व्याकरणम्, देवमानुषयोविभाग इति यावत् ॥ १९ ॥ अध्वर्युकारयिटक यजमानकर्तृक मुदकोपस्पर्शन विधते- "अथारी प्रत मिति । चौकिकाशनाय हस्तावनेजनव्याप्तये मन्त्रे- पानिजन युक्तन, तत्रापि पयोव्रतस्य दीक्षितविषयत्वेन देवाशन- स्वात् "देवौं धिय मिति' भन्नो युज्यत इत्यर्थ । प्रकरणात् पगोमत, एव इस्तप्रवालनेऽय मन्त्र इति प्राप्तौ मनतावनेजन- माधारणता माह- "म यावदिति ॥ १०॥ ममन्त्रक प्रतपान विधत्ते- “अथ प्रत प्रतयतीति मनो- १- "तनत मदोह'-इति मुद्रित का श्री सू पाट । २-का• श्रो. सु.७४ २१-२81 श्री. 8-का. श्रो. •सू... ३२। ५-वा.स.१९९ -का• औ• सू..१ २५ ।

·(२व. वा.) द्वितीयकाण्डम् । ६७ .. जातादयो व्याख्याता: । यथा अन्यत्र यागे वषट्कारेण दत्तं हवि- ईतं भवति, एव मस्य समन्त्रकं व्रतं वाहाकृतत्वात् इत मेव भवतीत्यर्थः ॥ १८॥ “अथ अनं व्रतयित्वेति । समन्त्रकनाभ्युपस्पर्शनस्य प्रयोजन माह- "देवान् वा इत्यादिना । देवार्थस्य हविषः स्कन्दनायो- ग्यत्वाद् दीक्षितस्यापि देवत्वाद् व्रतप्रदानेऽप्यध्वर्योः प्रमादात् स्कन्द- नादेः सम्भवात् यज्ञदोषः सम्भाव्येत, तस्थायं मन्त्र, प्रायथित मित्यर्थः । अस्मिन् मन्त्रे पयसा मितस्ततः पतनराहित्येन शोध- पौतत्वस्योदरान्तःप्रवेशस्य च प्रार्थनात उदकोयस्पर्धनमन्त्रवत् नाभ्युपस्पर्शनमन्त्रस्यापि सर्वव्रतसाधारण्य माह- "म यावत् किय- दिति । नान्युपस्पर्शनात्मकप्रायश्चित्तस्य सर्वच कर्त्तव्यत्वे कारण माह- "कस्तदिति । 'उपोसिञ्चेत्' सर्वतो विकिरेत् ॥ १८ ॥ दीक्षितस्य मूबोत्सर्ग विशेष माह- "श्रथ यति । 'यब' यस्मिन् प्रदेशे 'मेक्ष्यन्' मूत्रसेकं करिय्यन् भवति' । 'किञ्चिद्वा' लोट्राभावे नत्सम्बन्धि मृदादिकं वा 'कृष्णविषापाया' 'उपहन्ति' उपाददौतेत्यर्थः ; "लोट्रं वा किञ्चिद् वा”-इति-सूचात् । तच मन्त्र माह- "इयं त इति । याचष्टे- “इयं वा इति । पृथिव्या देवयजनाईत्वं कृतवान् भवतीत्यर्थः । मेहनमन्त्र माह- १- पुरस्तात् ( ८४ .) १३-कण्डोभाये हरव्याः। २-- हा. सं०४. ११..। ३-का. श्री. .सू.०.४.२५॥ १-वा० सं० १.१२.१। ५- का• यौ• सू. ७. ४.३६ । है-- वा. सं.१ १३.१1 13 ·ट ।शतपथब्राझणम्॥ (२५.१वा.) तथा च "पो मुञ्चामौति । 'त' अस्मान्मूत्रद्दारात् अवेतमोरुभयोरपि निर्गमसम्भवादप एव मुञ्चामि न प्रजोत्पादक रेत इति मन्त्रेणे च्यत इत्यर्थ । अतोऽनेन मूत्र कुर्यादिति विधिरुनेय । कात्यायन'- 'पो मुञ्चामौति मेहतौति । द्वितीयभाग व्याचष्टे- 'अहोमुच इति । देहान्तर्गतेन पापेन सहैवैता मूत्ररूपा अपो मुञ्चन्ति खलु मूत्रयितार तस्मादहोमुच इति पठेत् । 'स्वाहाकता"-इत्यस्य तात्पर्याभिधान स्पष्टम् "अथ पुनरिति । स्वौरतस्य लोष्ट्रस्य पुन प्रक्षेपमन्त्रब्राह्मण पूर्ववद् व्याख्येयम् । हे स्वीकृतलोष्ट्र । व 'पृथिव्या' 'मम्भव' मङ्गतो भवेत्यर्थ । एतन्मन्त्रपाठेनर या पूर्व यज्ञिया तनू खौकता, मा पुन स्थापिता भवति ॥ २१ ॥ दौक्षितस्य स्वापकाले अग्नये परिदान माह- "प्रथामय इति। 'परिदान रक्षणार्थ दानम् । परिदाने प्रमकि दर्शयति- “देवान् वा इत्यादिना । अत्र 'अग्ने लम् -इति' एतम्मन्त्रपाठ एव परिदानम् । पूर्वार्द्धस्य तात्पर्य माह- 'अग्ने व मिति। हे 'अग्ने।' 'व' 'सुजाहि मम भयपरिहाराय सुष्छु विनिट्रो भवेत्यर्थ । 'मन्दिपीमहि' इत्यस्य तात्यभिधान 'स्वस्याम' इति । वापविधाते मति मोदस्यैवाभावादेव प्रार्थते । "अप्रयुच्छन्'- १-वा• स. १२९ २-का. श्री. सू.० ॥ ३०॥ 3- काश्री. सू.. ३-वा. स.8 १३३। ५-वा.स. १९९१ ·(२च्य. २ब्रा.) ॥ तौयकाण्डम् । इत्यस्य तात्पर्याभिधानम् 'अप्रमत्त.' इति । "युच्छ प्रमादे" । "यथेत इति। इतः अस्मात् स्थानात् स्वापानन्तर खस्ति' क्षेमेण, स्वरशिरोव्यथादिराइित्येन यथा 'प्रबुद्ध्यामहे', तथा 'कुर्विति' मन्त्रभाग: 'आह' इत्यर्थः ॥ २२ ॥ दौक्षितस्य स्वापानन्तरं प्रबोधे सति पुननिंद्राया अप्राप्तौ तदा समन्त्रक जपं विधत्ते- "श्रथ यति । 'यत्र' यस्मिन् काले 'तत्' तदा मनश्रादः पुनःप्राप्तिसमर्थनाय । तदपगमनप्रमनि दर्शयति- "सर्व ह वा इति । 'प्राण एव' 'न', अपक्रामतीति शेषः । माण- स्थाप्यपगमे सर्वात्मना स्मृतिप्रसङ्गात् प्राणस्थानपरामाभिधानम् । 'प्राण:' घ्राणेन्द्रियम् । 'आत्मा' बुद्धिः। द्वितीयभागस्य तात्पर्य "वैश्वानर इति । 'खनेन वा' साधनेन 'येन वा अन्ये- न्द्रियद्वारा मलनिर्गमनादिनिमित्तेन 'मिथ्या' अशास्त्रीयम्, 'कर्म' कृतवन्तः स्म । स्पष्ट मन्यत् ॥ १३ ॥ “अथ यदित्यादि । 'अनत्यं' ब्रत दीक्षा, प्रतविरोधि व्यर्थ वचन मभिवदेत्. झोध करोति 'या', 'तत्' तेनोभयेन 'मिथ्या- करोति' । तावता को दोष इत्यत श्राह- "प्रतं प्रमोणनि' हिनस्ति । क्रोधस्य दौचितेन वळता माह- "अक्रोधी होति । "अभिर्वा इत्यादि । प्रतहिसासमाधानाय 'एतत् एतेन, “ब ममे माह- २-या• प.२९० धा। २- का. पौ. सू.... २६ । 8- का. श्री. सू.. 88.1 ३-वा. सं. १५.१।

·१०. ॥ शतपथमाझगम्। (२प्र. वा.) व्रतपा"-इत्यनेन माक्षाद् व्रतपतिम् ('त मेव') अनि मेव ('उपधावति') रक्षणाय प्राप्तवान् भवति। अत्र सूचम्- "ख मम इत्याह कुवा, अनत्य वा व्याहत्य"-इति ॥ २४ ॥ दौक्षितस्य यज्ञार्थगवादिधनलाभे वाच्य मन्त्र विधत्ते- “अथ यद दौषितायेति । 'अभिहरन्नि' धन प्रयच्छन्ति । 'वाचयति' अध्वर्यु । दाने मोमसम्बन्धस्य क प्रसङ्ग इति, तत्राह- "मोमो ह वा इति । 'अस्मै दौषिताय' 'एतस्' धन खलु 'युते' मिश्र- यति. 'इयत् तदिति' प्रदेय धन हस्तेनापि नीयते। दितीय- भागस्य तात्पर्य माह- "श्रा नो भूय इति। न केवल मियत्परि- मित मेव, किन्तु ततो 'भूय' अन्यदपि 'बाहर' इति, मन्त्र' 'भाइ' इत्यर्थ । “देवो न इत्यादि । एतन्मन्वभागपाठेन सवित्रा- भ्यनुज्ञातत्वात् ल धन दक्षिणाई भवतीत्यर्थ ॥ २५ ॥ "पुरास्तमयादित्यादि । प्रस्तमयोदयकालयो प्रतिदिवस मन्ध्या मापतन प्रागेव "दीक्षित ! वाच थच्छ”-'इति' मम्प्रेष मध्वर्युपान्। अस्तमिते उदिते च तस्या वाचो विसर्जन मिप्ति स्वातव्यप्रदर्श- नम्- "अहरेवैतदिति ॥ २६ ॥ अस्तमयोदयकाले दीक्षितस्य स्वस्थानादन्यत्र सञ्चार खाप प . १-- वा. स. १६१। २- का• श्री. सू.०५ १,२। -का श्रो. • सू.०५१,1 8-सम्मन्त्रपाठस्तु-वा. स. १९८२। ५-विशेषतस्तु तै. स. १२५२ सा• भा.रव्यम् । ४-का. प्रौ.सू.११॥

·(रबारमा) । तीयकाम्। निषेधति- "नेन मिति । विपचे बाध माह- "में यदिति । रावेरकच सायम्पात कालयोरुभयोरपक्रमरूपत्वात् अन्यत्र सञ्चार खापयोः करणे कृच्छ्रयोरपि तयो सकामोदय मन्तरिती भवती- त्यर्थ. । “न प्रायवित्तिरस्तौति प्रायश्चित्तस्य निषेधेन मञ्चारखा- योनिषेधस्यावश्यकत्व मुकं भवति। यस्मादेवं तस्मात्, ‘एतस्मात् भधारखापात् 'प्रतिगुष्य मेव' रक्षणं कर्त्तव्य मेवेत्यर्थः। दौतिस्थाव भृथपर्यन्तं जलावगाहन भभिवर्षणं चे वर्जनौय मित्यांच- "म पुरावस्थादिति । यागान्तेऽनुष्ठेयस्य अवस्थाभिषेकस्य दीक्षितता- विमोचनार्थत्वात् ततः प्रागेव जलावसेचनस्य दौचाविधीतकला तत् 'अनवक्तृतम्' अविहित मित्यर्थ २ । अभिवदनप्रस्तुते सत्यपि देवी मेव वाचं वदेव मानुष मित्याह- "अथ परिहास मिति । 'परिकालम्' परिणौता सलता मित्यर्थः । “इस हल चलने"। 'प्रस्तां' सर्वत्र व्याप्ताम्, 'मानुषर्षों' केवलसर्वममुख्यसाधारणौम, न बदेत । तथा चापस्तम्ब'-- "परिणयेन मानुषों वाचं वदति"- इति ॥ २०॥ १- का. श्री. सू० ०. ५.१० । 'यत्न एवात्र कतैयो यथापराधोन भवति, मात्र प्रायश्चित्तरति-अति चात्र हत्ती या दे। २-का श्री. • सू० ०.५५.. 'दैवी मैव वाघ वदेत् परि मनपरिणीता संस्कृता मित्यर्थ "- इति छपाठ -बा.७,०९धा। ५-धार. . सू.१.१२६1.

·१०२ |शतपथब्राह्मणम्। (२५० वा.) एतदेव प्रभसित मुपोहात माह- "यज्ञेन वा इत्यादिना । एतदमकद् गतम् ॥ २८॥ "तदा इति। औपोहातिक माह- "एव वा इति । यज्ञाप्यायनरूपत्वेन प्रशस्तत्वात् परिकलवाग्व्यवहारः कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ २६॥ वाचं यज्ञसाधनत्वेन प्रशंसति- "म वै धौचित इति। प्रसङ्गाद दौक्षितशब्दं निर्वकि- "धौक्षितो ह वा इति । 'यत्' यस्मात् 'दौचित इति नाम', तादृशौ दौथा वामाध्येति वास्तति ॥ ३. ॥ १ [ २. २.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनयतपथब्राह्मणभाव्ये बतौयकाण्ड़े दितीयाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ १-१.५ १.१(१ भा• 8.३ ४.)। २- का• औ• सू. ० ५.६ । 'परिजाल कोमलम, मदुवचनम्'-इति १- दीक्षित इप्ति'-इति स, ध। (तष या..। - 'दौचितो'-इति , च।

·(रब ३वा.) । तीयकाण्डम् । (अथ हतीय ब्राह्मणम् ) । आदित्यं च प्रायणीयं निर्बपति । देवा हवा अस्यां यर्नु तन्वाना इमां यच्चादन्तुरीयुः सुा हैपा मियं यजु मोहयाञ्चकार कथन्नु मयि यजु तन्वाना मां यजादन्तरोयुरिति त ह यनं न प्रजन्नुः॥१॥ तु होचुः । युन्न्वस्या मेव यज्ञ मत स्महि कथं नु नोऽमुहत् कथं न प्रजानौम इति ॥२॥ ते होचुः। अस्था मेवु यर्नु तन्वाना इमां यादन्तु- रगाम सुा न इयु मेव यजु ममूमुहदिमा मेवोपधावा- मेति ॥३॥ ते होचुः। यन्नु त्वय्येवु यज्ञ मुतस्महि कथं नु नोऽमुहत् कथन मुजानौम दुति ॥ ४॥ सा होवाच । मय्येवु यच्चु तन्वाना मां यजादन्तर- गात सा वोऽहु मेव यजु ममूमुहं भागनु मे कल्पयताथ यहं द्रक्ष्यथाथ प्रजास्यथेति ॥ ५॥ तथेति देवा अब्रुवन्। तुवै प्रायणीयस्तुवोदयनीय इति तुम्मादेषु आदित्य एव प्रायणीयो भवत्यादित्यु उदयनीय इयु ह्येवादितिस्तुतो यज्ञ मपश्यंस्तु मत- न्वत ॥६॥ स युदादित्यं चहुँ प्रायणीयं निवपति। यजुस्यैव ·१.४ । शतपथब्राह्मणम्। ( २५० वा.) दृष्ट्यै यन्तुं दृष्ट्वा कोणानि तुं तनवाडुति तस्मादादित्यं चहुं प्रायणीयं निर्बपति तदै निरुतः हविरासौटु- निष्टा देवता॥७॥ अभ्यः पुथ्या स्वस्तिः प्रारोचत । ता मयजन् वाग् वै पुथ्या स्वस्तिर्वाग्यज्ञस्तुद्यन्नु मपश्यंस्तु मतन्वत ॥८॥ अथैभ्योऽग्निः मारोचत। तु मयजन्स युदामेयं यज्ञस्यासीत्तुदपश्यन्यदै शुष्कं यज्ञस्य तुदामेयं तुदपश्य- स्तुदतन्वत ॥६॥ अथैभ्यः सोमः मारोचत। तु मयजन्स युत्सौम्यु यज्ञस्यासीत्तुदपश्यन्यडा ऽश्रा यजुस्य तुत्सौम्यं तुद- पश्यंस्तुदतन्वत ॥ १०॥ अर्थभ्यः सविता प्रारोचत। तु मयजन् पशुवो व सविता पशुवो यज्ञस्तुद्यञ्ज मपश्यंस्तु मतन्वताथ युस्यै देवतायै हविर्निरुप्त मासीत्ता मयजन् ॥ ११ ॥ ता वा एताः । पुञ्च देवता यजति यो वै सु यन्नो मुग्ध श्रासीत् पालो वै स बासौत्तु मेताभिः पञ्चभि- देवताभिः प्राजानन् ॥ १२॥ पतयो मुग्धा अासन् पुच्च । तानेताभिरेव पञ्चभि- वताभिः माजानन् ॥ १३ ॥ • 'देवता'-इति ग, घ। f'sरता'-इति ग,ध।

·( २५• मा.) । तौयकारम् ॥ दिशो मुग्धा आसन् पुञ्च । ता एताभिरेषु पञ्चभि- देवताभिः माजानन् ॥ १४॥ उदौचौ मेव दिशम् । पुथ्यया स्वस्या प्राजानंस्तुस्मा- दुनोत्तरा हि ब्वाग्* वदति कुरुपञ्चालवा व्वागध्ये पा निदानेनोदीची ह्येत्या दिशं प्राजानन्नुदीची ह्येतस्यै दि ॥१५॥ प्राचौ मेव दिशम् । अग्निना प्राजानंस्तुस्मादग्नि पश्चात् माञ्च मुद्धृत्योपासते माचीह्येतेन दिशं प्राजा- नन् प्राची ह्येतस्य दिक ॥ १६ ॥ दक्षिणा मेव दिश। सोमेन माजानंस्तुस्मात् सोम क्रौतुं दक्षिणा परिवहन्ति तस्मादाहुः पिटदेवत्यः सोम दुति दुक्षिणा ह्यतेन दिशं प्राजानन् दक्षिणा ह्येतस्य दिक् ॥ १७॥ प्रतीचौ मेव दिश। सवित्रा प्राजानन्नेय ब्वै सविता यु एप तुपति तस्मादेप प्रत्युड्डेति प्रतीची येतेन दिशं प्राजानन् प्रतीची ह्येतस्य दिक् ॥१८॥ अर्धा मेव दिशम् । अदित्या माजानन्नियं वा अदितिस्तस्मादस्या मूर्दा ओपधयो जायन्त ऊर्धा . 'दुनोत्तरा बाग'-अति सार-सम्मत इति डा. वेषः । + 'दिक'-इति ग, घ। f 'दिक-इति ग, ध। 14 ·शतपथनाझगम्। (२प्र. वा.) वनस्पतय ऊर्ध्वाः ह्येतया दिशं प्राजानन्नू ह्येतस्यै दिक् ॥ १६॥ शिरो व यजुस्यातिथ्यम् । बाढू प्रायणीयोदयनीया- वभितो वै शिरो बाहू भवतस्तस्मादभित आतिथ्य मेते इविपी भवतः प्रायणौयश्चोदयनीयश्च ॥ २० ॥ तुदाहुः। युदेव प्रायणोये क्रियेत तदुदयनीये क्रियेत युदेव प्रायणीयस्य बहिभवति तदुदयनीयस्य बर्हिर्भवतीति तुदपोद्धृत्य निदधाति तार स्थानीय सुधामकां प्रमृज्य मेक्षणं निदधाति य एव प्राय- णीयस्यर्विजो भवन्ति तु ऽउदयनीयस्यविजो भवन्ति तादेतत्समान यजे क्रियते तुन बाहू सदृशौ तेन सुरूपौ ॥२१॥ तदु तथा न कुर्यात् । काम मेवैतद्दर्हिरनुप्रहुरेदेवं मेक्षणं निर्णिज्य स्थालौं निदध्याद्य एव प्रायणीयस्य- विजो भवन्ति तु ऽउदयनीयस्यविजो भवन्ति युट्य ते विप्रेताः स्युरप्यन्यु ऽएव स य? समानौदेवता युजति समानानि हवी पि भवन्ति तेनैव बाहू सदृशौ तेन सुरूपौ ॥ २२॥ . 'दिक-इति ग, घ । t, 'निदधति' इति क, डा-वेवर दृण्व ।

·(२५० ३वा.) । टतोयकाण्डम् ॥ ०७ स वै पञ्च प्रायणीये देवता* युजति ! पुञ्चोदयनीये तस्मात् पुञ्चेत्यादङ्गुलयः पुश्चेत्यात्तुच्छुय्वन्ती भवति न पुत्नौः संयाजयन्ति पूर्वाई वा ऽअन्वात्मानी बाहू पूर्वाई मेवैतुद् यन्नुस्याभिसंस्करोति तस्माच्छंवन्तं भवति न पत्नीः संयाजन्ति ॥ २३ ॥२॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [२. ३.] ॥ एवं वाग्यमनादयो दौक्षितधर्मा उक्काः; श्रवशिष्टास दोन- णीयसु अनुष्ठेयां प्रायणीयेष्टि संविधते- "श्रादित्यं चरुं प्रायणीय मिति । अदितिर्देवता अस्येति आदित्यः; न वादित्यो देवता अस्येति ; उत्तरत्रादितेः सस्तूयमानत्वात्। सास्य देवतेत्यर्थं प्राग्दौ- व्यतीयो एयः । प्रारभतेऽनेन भौमिकं कमति प्रायणीयः । तथाच तैत्तिरीयकम् - "स्वर्ग वा एतेन लोक मुपप्रयन्ति यत् प्रायणी- यस्तत् प्रायणीयस्य प्रायणीयत्वम्" इति। अत्र तद्धितश्रुत्यव- गतद्रव्यदेवतानुबन्धान्यथानुपपत्त्या यागे परिकल्प्ये सति इतराज- + 'देवमा-ति ग, घ । t,t 'छम्वन्तं -इति ग, 1 "छुमवन्तं-इति छ । १-- "दीक्षान्ते प्रायणीयम्" इति का वो सू० ०. ५ १६ । २- पा सू.४.२ २४, 8. ९.८३,१५। १- स्यादव "एतरेयकम्" इति पाठ। ऐ.बा.१.२.१ इएवम् ।

·पासपचमाझयम्। (२०२बा.) वाचोदकमाप्तस्य निर्वापस्य निर्वपतिरनुवादः, “मौर्य चरु निर्वपेत्" -इतिवत् । न च द्रव्यदेवतयोरुभयोरपि विधाने विधेयवैविध्यान वाक्यभेद इति वाथम्, कर्मणोऽप्राप्तत्वेन तदुभयविशिष्टस्य तस्यैव विधेयत्वात् । अथामेयाटाकपालोपोहातत्वेन तथाटतं मोह मुपन्य स्थति- "देवा इ वा इत्यादिना । “यज तन्वाना इत्यादि । अबेदमा सर्वदा सर्वजनमपिहिता पृथिवी पराश्यते । 'अस्यां' पृथिव्यां 'यज्ञ' विस्तारयन्ता 'देवा.', 'दमा' पृथिवौं 'यजात्' 'अन्तरीयुः' अन्तरितां भागरहिता मकुर्वन् । 'मा' 'दूयं' पृथिवी 'एषां' देवानां 'यज्ञ मोक्ष्याञ्चकार' यज्ञविषयं मोह जनयामास, यज्ञो यथा देवैर्न ज्ञायते तथा कृतवतीत्यर्थः । “कथन्नु मपौत्यादि। तस्या अभिप्रायवर्णनम् । एवं मोहने सति ते च देवा यज्ञ न मजातवन्त' ॥ १ ॥ तदनन्नर देवैर्विचारपुरस्मरं तदप्रज्ञानकारणं नि तम्, तदर्शयति- “ते होचुरिति । “प्रतस्महौति । अतनिमहे, तनन मकार्मेत्यर्थः । "तनु विस्तारे"-इत्यस्मानुडि छान्दम दूडभाव' । 'कथ नु' केन खस्नु कारणेन 'नः' अस्माक यज्ञ 'अमुहत्' मुग्ध', अदृग्योऽभूदित्यर्थः । लुडि युवादित्वादड् ॥ २ ॥ "ते होचुरिति । “अन्तरगामेति । अन्तरिता महामहि । “दणे गा जुडि" इति गादेशः । “गातिस्या" इति मिचो लुक् । “मा म इति । 'मा' 'इयम्' पृथिवी 'एव' छतापराधानां 'नः' अस्माकं १-त. उ० ९धा• 1 १-पा० सू० २.१.४५| २-पा. सू.३१५५। 8-मा. सू. २.४.७०।

·(२व्य. ३वा.) टतोय शाएम्॥ 'यज्ञम् अमूमुहत्' यज्ञविषयं मोह मज्ञान प्रापयदित्यर्थः । मोह- यतेलुंडि "णिश्रिद्रुसुभ्यः” इति ग्लेचडादेशः। “दमा मेव' पृथि- वीम् 'उषधावाम' क्लुप्तेन हविर्भागेनोपगच्छामेत्यर्थः ॥ ३ ॥ "ते होचुरिति । 'यत्' यस्मात् हे अदिते! 'त्वय्येव यजम् अस्मिहि । 'कथं नु' कम्मात् कारणात् 'नः' अस्माकं यज्ञः 'अमु- हत्' मोहविषयोऽभूत, वयं च किङ्कारणं 'न प्रजानीमः । 'इति'- शब्दः प्रश्नसमाप्तौ ॥ ४ ॥ "मा होवाचेति । हे देवाः ! यूयं 'मां' 'यज्ञात' 'मा अन्त- रंगात' अन्तरितां भागरहितां मा कृणुध्वम् । यत एवम, अतः कारणात् अंह मेव' 'व' युभाकं 'यज्ञम्' 'अमूमुहम्' मोई प्रापितम् । येन भागेन 'यज्ञ' 'द्रक्ष्यथ', तं 'भाग' मदर्थ कन्पयत । 'थ' अनन्तरम् । एवं मोहापसरणाद् यदा चैवं दर्शनविषयो यज्ञो जातः, अनन्तरं तं प्रकर्षण ज्ञास्यथेति सम्बन्धः ॥ ५ ॥ मदिनिदेवतयोनैर्देवैः कृतां भागतृप्तिं दर्शयति- "तयेति । "देवा इत्यादि। प्रायणीयोदयनीयाख्यौ मोमयागस्य पुरस्तादुपरिटाश्चानुष्ठेयौ घागौ तव भागत्वेनामाभिर्दतावित्यर्थः । उपपादित मर्थ भुपसंहरति- "तस्मादेव इति। अत्रोदयनीययाग- स्यादितिदेवताकलप्रतिपादनं प्रामणिकम् । ननु “देवा दवा अस्या मित्यादौर 'इदं'-शब्देन पृथिवी निर्दिया, तत् कथ मदिते- देवतालवर्षन मित्यत पाह- "यं ।वादितिरिति । दितिः खण्डनं न विद्यतेऽस्या मिति युत्पत्तेः 'दय मेव' पृथिवी 'अदिति'- .. १-पा. सू.१.१.४॥ २-१३१.१.1 ·। सपथद्राह्मणम्। (२५० रा.) अब्दवाया। अत एव पृथिवीनामस यास्केन परिपठितम् - "अदिति', दूझा, निर्मतिरिति । अत एव तैत्तिरीयो- "इयं वा अदितिः" इति। यनूपरिष्टात् 'अदिति'-शब्दस्य निर्वचन मावास्यते- “म यद्यदेवासृजत तत्तदत्तु मप्रियत, सर्व वा अत्तौति नददितेरदितित्वम्" इतिः, तत् सृश्यादिकारणेन ब्रह्मविषयम् । स्वात्मनि जात मोषधिवनस्पत्यादिकं पार्थिवं सर्व मत्तीत्यदितिरिति योजनौयम् । एव मदितियागे सति देवानां यजमाप्तिओतेत्याह- "ततो यज्ञ मपश्यंस्त मतन्वतेति । 'ततः तस्मात्, अदितेईविर्भातक- कल्पनात् । स्पष्ट मन्यत् ॥ ६ ॥ आख्यायिकया प्रायणैयस्य चरोर्यजदर्शनहेतृत्व मुपपाद्य प्रकृते योजयति- “म यदिति । यदेतत् प्राथणीययागस्थानुष्ठानम्, तद व्यामोहविषयता मापनस्य कृत्स्नस्य यज्ञस्यैव' दर्शनाय सम्पद्यते । नदर्शन मपि किमर्थ मित्यत श्राह- "यज्ञं दृष्ट्वेति । सोममाध्यं 'यशं' प्रथमं 'दृष्धा', पश्चात् तत्साधनं सोमं 'क्रोणाति' मोमविक्रयिणः मका- मात्,- "तं वै ते कोणानीत्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेण स्वीकरवाणि । तेन च कौतेन सोमेन 'तं' मोममाध्यं यज्ञं 'तन विस्तारयाणि। 'इति'-गब्दो वाक्यसमाप्तौ । एवं यजदर्शनस्य प्रयोजनता प्रतिपाच 1- वस्तुतो न तु याखेन, अपि तु निघण्टुसमानायकृतेति बोध्यम् । १- निघ• १. ५.१४, १५, १६ । ऐ. वा. ३. ३.०॥ 8-१. का• • ५ ब्रा०५क(२० द्या.उ. १.२. ५.)। ५- अभिनेव कारडे एच. ३ बा. ९क• नएव्यम् ।

·(२७. ३ना.) ॥ टतीयकाण्डम् । तद्धेतभूतं प्रायणौययागं निगमयति- “तस्मादादित्य मिति । एवं प्रायणीयष्टौ घरुसाध्य मादित्ययागं विधायान्यांश्चतरो धागान् विधिमुस्तेषां काल माह- "तदा इत्यादि । “निरुत मिति, इविः- संस्कारोपलक्षणम् । श्रादित्यस्य हविषो निर्वापरोक्षणाधामादनान्ताः संस्काराः कृता भवेयुः। प्रधानदेवता प 'अनिष्टा' प्रकृत- यागा भवति, तस्मिन् काले वक्ष्यमाणश्चतखो देवता यशव्या दूत्यर्थः ॥ ७॥ अथ तान् यागान् पूर्ववदाख्यायिकया विधित्सुस्तत्र प्रथम- यागस्य विधि मर्थवादेनोनयति- "थैभ्य इति। अथेत्याज्यभागा- नन्तयं । ननु प्रायणौयाया माज्यभागौ न स्तः, अत एवाश्वलायनो- ऽप्यसूत्रयत्- “य्वन्तेय मनाज्यभागेति । अस्य वानाज्यभागपतस्य लिङ्ग मापस्तम्वेनापि दर्भितम्- "विष्टकृतं पष्ठ मिति । यदि घर- ज्यभागौ स्यातां, तदा पथ्यावस्त्यादयः पञ्चेति खिएकदएमः स्यात् । नैष दोपः; वाजसनेयिणाखान्तराभिप्रायेणज्यभागसद्भावात् । अत एव कात्यायनेन सूचितम्- "आज्यभागाविष्वाज्येन देवतायतस्रो यजति, पथ्यां स्वस्ति मनि सोमं मवितारञ्च"-इति । “पथ्या खस्तिरिति । 'एभ्यः' इति "हच्यर्थानां प्रीयमाण."-इति चतुर्थों। .. ऐ. प्रा.१.२.१ इश्व्यम् । २-थाश्वश्री. सू. १. ३.२,३॥ १- थाप• श्री. सू० १०. २१. १२ ॥ 8.-का-श्री. सू. १.५, १५। ५-पा.सू. १.४.३३ ।

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (२५० वा.) ते च देवा 'ताम्' 'पO स्वस्तिम्' 'अजनयन्' । मन्त्ररूपा 'वाक्' एव 'पथ्या स्वस्ति'- इत्युच्यते । पयोऽनपेता ‘पथ्या'। “धर्मपथ्यर्थ- न्यायादनपेते”-इति' यत् । 'स्वस्ति' शोभनरूपेति। 'पथ्या-स्वस्ति'- शब्दनिर्वचनस्य वाचि सम्भवात् । सा च वाक् यज्ञात्मिका । अत. स्तस्या दशनेन 'यजम' एव 'अपश्यन् । एव पुरावृत्तप्रतिपादनेन पथ्या स्वस्ति प्रथम यष्टव्येति प्रतिपादित भवति ॥ ८ ॥ प्रथानेयस्य दितीययागस्य विधि मुनयति- "अथैभ्योऽग्नि- रिति । 'पानेयम्'-दति सामान्योक्तस्य विवरण “यदै शुष्क मिति । यत् खलु यजमम्बन्धि गायक' नौरस ममिदादि द्रव्यम्, 'तत् त्राने यम्' । अन्यत् समान पूर्वण ॥६॥ अथ मौम्यम्य बतौययागस्य विधि मुन्नयति- "अथैन्य मोम "म यदिति । सर्वत्र तच्छन्द प्रमिद्धिद्योतक । 'मौम्य सोमदेवत्यम् । “मोमायण २ । 'यन्' खस्नु यज्ञमम्वन्धि 'भाई' रमयुक सोमादि द्रव्यम्, 'तत् सौम्यम्' । स्काभ्योगीषोमा- भिमानिदेवते । एतच्च प्रागण्याग्नातम्- "दय वा इद न हतीय मस्याश्चैव शुकच्च"-दत्यादिना ॥ १० ॥ इति । १-पा. सू. B८२ । २- “पथ्या खम्ति , पन्या यन्तरिक्ष तनिवासात्"-इति, "सन्तोन्य विनाशिनामास्तिरभियूजितः छ पत्तोति'-इति च याखोय निर्वधनम् (११० ११, ३ ४ 8 )। ३-पा. सू. २३." 8-१का ५५. खा. २३क (१ भा. १८ए.)।

·(२१० मा) । यीयकाण्डम् । अथ माविषस्य चतुर्थयागस्य विधि मुन्नयर्ति- "अभ्यः मवि- तेति । सवितः प्रेरकत्वात्, पशूनां च तत्प्रेर्यत्वात् प्रेर्यप्रेरकयो- रभेदं विवचिवा 'सविता पशवः' इति तादाम्यव्यपदेशः। मवितर पशप्रेरकत्वं "देवो वः सविता प्रार्पयत"-इति'-मन्त्रवर्णादव- गम्यते । ते च पशवो इदयाघवदानदारेण पयःप्रभृतिद्रव्या- पादानवेन च यज्ञात्मकाः। यसमादेवं चतसृभिर्देवताभिर्देवाः शत्र यज्ञ मपश्यन्, दृष्ट्वा चाकुर्वन्, तस्मादिमायतस्रो देवताचिकौर्षित- यज्ञस्य प्रथमत प्राज्येन यष्टव्या इति समुदायार्थः । एव माज्य- हविष्कांचतरः प्रधानयागान् कृत्वा प्रथमनिरुतेन हविषा अदिति- Wष्टव्यत्याह- "अथ यस्यै देवताया 'इति । यस्मादेवं देवाः पञ्चमी मदिति मयजन्, नमादिदानीन्तनोऽपि यजमानो यागममये अदितियाग पञ्चमं कुर्यादित्यर्थः ।। ११ । पञ्चमझ्या मनूध प्रशंमति- "ता वा इति । 'एता:' पथ्या- खस्याद्याः। 'मुग्ध श्रामौत्' मोहविषयो भवेदित्यर्थः । अस्तईि लिङि "असिमिचौऽपने"-दतौ । “पाङ्गो वा इति । पञ्चपदा पशिः तदाचिमा पशिशब्देन पञ्चमझ्या लक्ष्यते; तद्योगाद् 'यज्ञः पाल' । नधोगश्च नैतिरोयके स्पष्ट मानातः-- "धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्या, तेन पशिराप्यते, नद् यजस्य पार- वम्" इति । ऐतरेयके तु तत् पावं "यो वै यजं हविष्यति वेद"-इत्यादिना बहुम श्राबातम् ॥ १३॥ १-वा. सं.१.१.।। २-- पा. सू. ७.३.४६ । १. सं.६.१.११.8, ५ ॥ - रे मा. २. ३.६ एय्यम् । 15 ·॥ शतपथमाझणम्। (२५० श्वा) मृतपरिज्ञानहेतुत्वादपि तां पञ्चमद्ध्यां प्रशंसति- "मातो मुग्धा इति । हेमन्तशिशिरावेकोछत्य ऋतूनां पञ्चत्वम् । तथा चैतरेयक प्रागुदाइतम्- "हेमन्तशिशिरयोः समासेनेति । सतु- परिज्ञानाभावे हि वमन्तादिकालमाध्यो यज्ञो विकल. स्यात, प्रतस्तत्परिहारायैतद्यागपञ्चकानुष्ठान मिति स्तुतिः ॥ १३ ॥ दिनोहनिवृत्तितत्वेनापि पञ्चमयां प्रशमति- "दिशो मुग्धा इति । यज्ञानुष्ठानाय वमन्तादिकाला एव तदुपयुकाः । प्रायाधाः 'पञ्च दिशः' 'मुग्धा त्रासन्' व्यामूढा अभवन् । गत मन्यत् ॥१४॥ तत्र कीदृग्या देवतया कतमा दिक् प्रजातत्याशय प्रथमदेवता- जात दिश प्रदीपपादयति- "उदोचौ मेयेति । यमादेवं पथ्या-स्वस्याख्यया प्रथमदेवतया उदीची दिक् देवः प्रजाता, 'तस्मात्' 'प्रत्र' अस्मिन् लोके कुरुपञ्चालाख्येषु जनपदेषु 'उत्तरा' उच्चतरा 'वाग्' 'वदति' भृग भन्दायते , पलम्भात् । “देवमनुय्येत्यादौर परिगणनाभावेऽपि यजलग्रहणात् कुरुपश्चालशब्दादपि चा-प्रत्ययः । ननु वाच उत्तरदिक्मम्बन्धोऽस्तु, कुतः पथ्या-वस्त्या दिशः सम्बन्धः ? इति, तचा- “वाग्घौति । 'एषा' पथ्या स्वस्ति, यस्मात् 'निदानेन' कारणेन निरूप्यमापा मती 'वाक्' एव , “वाम्ब पथ्या स्वस्ति."-इति धुनम् , अत उत्तरम्या प्रत्युवतमम्भाषणस्य तपो- १-ऐ. प्रा. १.१.१.। २-पा. सू० ५. 8. ५६ । ३-- “वाग्वै पथ्या सस्तिस्तस्मादुदोर्या दिशि प्रजाततरा वागुधत उदय उ एव यन्ति वाचं शिक्षितु यो वा सत पागछति तम्य वा अश्रूषन्त इति इमादेषा वाचो दिक प्रदाता"-इति कौ• प्रा. ०६।

·(२च्य० वा.) तीयकाण्डम् । दिशि वाचः प्रसिद्धियुकति भावः । 'हि' यस्माचैवम् एतया' 'उदीचौं दिन' देवाः 'प्राजानन्', तस्मात् । 'एतस्यै षष्ठ्यर्थ चतुर्थी, एतस्याः पथ्यायाः स्वस्ते 'उदीची दिक्' वभूता ॥ १५ ॥ अथ द्वितीयदेवनया प्रज्ञातां दिश मुपन्यस्योपपादयति- "प्राची मेवेति । यस्मादग्नि प्राच्या दिशो ज्ञानहेत, तमात् 'पञ्चाद्' अवस्थितम् ‘अमिम्' प्राइवनौयरुपेण 'प्राच मुद्धृत्योपामते' अग्निहोत्रहोमादिरूप मुपासन कुर्वन्ति । यस्मात् देवाः 'प्राचौं दिशम्' 'एतेन' अमिना 'प्राजानन्', नरमान 'एतस्य' अमे. 'प्राची दिक' स्वभूतेत्यर्थः। श्रत एवान्यनाम्नायते- "माची दिगमिदैव- तेति ॥ १६॥ अथ बनीयदेवतया प्रज्ञाता दिश मुपन्यस्योपपादयति- "दक्षिण मेवेति । यस्मात् दक्षिण दिक् 'मोमेन' परिज्ञाता, 'तस्मात्' उपरवदेशे कौतं सोमं' महावेदेर्दषिणतोऽनमा 'परि- वहन्ति' । “दक्षिणादा"-इत्याच् प्रत्ययः । तस्मात्' दक्षिणदिक- प्रवर्तनाद्धेतोः वालोरूपः 'सोम.' 'पिटदेवत्य'। पिढदेवताकदक्षिण- दिक्प्राप्तः सोमस्य पिटदेवत्यत्वं युक्रम् ॥ १० ॥ अथ चतुर्यदेवतया प्रजातां दिश मुपन्यस्यति- “प्रतीची मेवेति । 'एप.' सूर्यः 'प्रत्यति' मत्यमुखो गच्छति । स्पष्ट मन्यत् ॥ १८॥ १-पा० २.१ ६२ सू. वा. ॥ को. प्रा. ०.६। ३- पा• सू. १.६ ३८ ।

·शतपथब्राझणम्। (२प्र. मा.) .. अथ पञ्चमदेवतया प्रज्ञातां दिश मुपन्यस्यति- “ऊर्धा भेवेति । यस्माद् भन्या मुन्पनाः ओषधिवनस्पतय ऊईमुखा एव वर्द्धन्ते, तस्मात् अदित्यभिधानाया भूम्याः सकाशादूर्द्धदिक्परिजानं युक्त मित्यर्थः । इत्यं पञ्चदिग्व्यामोहपरिहारोपन्याममुखेन माय- पौयेटौ पञ्चदेवता यरव्या इत्युक्तम् ॥ १८ ॥ अथातिथ्यायाः प्राक् प्राययो कर्तव्य इत्यभिधातुं प्रायो- योदयनीययोजदयरूपता मातिथ्यायाः शिरोरूपताचा- "शिरो वै यज्ञस्येति । आतिथ्यमध्येऽनुष्ठेयत्वेन प्राधान्याछिरख- व्यवहारः । एते इवियो' एतौ यागावित्यर्थः पागस्य हविः-प्रधान- खात् । लोके गिरम उभयतो पाहोर्दर्शनात, प्रातिथ्यस्य गिर- स्वाभिधानाद्, पाइस्थानीययोरनुष्ठामं युक्रम् ॥ २० ॥ उकं बाहुल मुपजीव्य प्रायपोयोदयनीययोरेकरूपता माह-- "सदाहरिति । महोतं यच्छम्दार्थ विदयति- "यदेवेति । मध्ये कर्मान्तरव्यवधानात् कथं तम्य यहियोऽवम्यान मिन्यामा तदुपायं दर्शयति- “तदपोद्धृत्येति । प्रहरण महत्वा पहिरवृत्योपरि प्रजातं निदध्यात् । पहिर्वत् स्यातीमेवणयोरप्युदयमोथार्थ मवस्यान माघ- "तां म्याली मिति। पा प्रापणीयचस्याली, 'तो' 'मधाम- कर्षाम्' : अग्रिमयोगेनान्तरोपदग्धयरः 'हामः' , तस्य 'को' लोपः, तत्सविता मित्यर्थः । “दायो मः" इति निहातकारम्न १- यम्य पुरुषसम्तित्वं वसतीस्वानुपदम् (५.५, प्रा. ३.)। २-पा. ए.८.२.५३।

·(२० ३ब्रा.) । तीयकाण्डम् ॥ . मलम् । 'मेक्षण' चरुनिष्पादनसाधनं काष्ठम् । तत् 'प्रमृज्य' चरुणा लेपयित्वा स्थाया सह निदध्यादित्यर्थः । लिगक्यं च विधत्ते- “य एव प्रायणीयस्येति । इदानीन्तनाना मपि बाहोः मरूपत्वं प्राययोदयनीययोरकरूप्यनिबन्धन मित्याह- "तघदे- नदिति । सादृश्य मेकदेशेनापि भवतीति तद् विशेष्यते- “सरू- पाविति ॥ ११ ॥ उको बईिराद्यैकरूप्यपक्षो न नियत इत्याह- "तदु तथेति । "एवं भेक्षा मिति। बहिर्वदनौ प्रहरेदित्यर्थः । 'स्थालौं' 'निर्णिज्य' क्षामकर्ष मपि प्रगमय्य विजा मेव च नियम मगौहत्य । तेषा मपि केनचिनिमित्तेन विगमे मति देकत्व मपि नियमेन भवि- तव्य मित्याह- “य एव प्रायणीयस्येति। 'विप्रेताः स्युः' विविधदेश प्राप्ता भवेयुः । तकरूपत्वं किनिवन्धन मित्याह- "म यदिति । 'यदे' यदेव बहियोगस्य खरूपम, अतस्तयोरैकरूप्य मेव नियमेन भवितव्य मित्यर्थः । 'तेनेव'-दूति एवकारेण पूर्वोक्तं बर्हिरा- करूयं व्यावर्तते । तेनैव द्रव्यदेवतैक्येन कारणेनैवेदानी मपि १- "यो मेक्षय्य मभ्यादधाति इतौरव गत पुरस्तात् (२.४.२. १२.) सामिधेनौकाहानि पञ्चदश, दे थाधारसमिधौ धनूयाजसमिदेके ति चयः परिधयः, उपवेषो मेक्षणं हरिरिति तिसः समिध इत्येकविंशतिः । सत्र मादेशमा हविरवदानसाधनं घरोपधानसाधनं च कारखण्ड मेक्षण मुच्यते । तदेतत् सर्वे व्याख्यातं ते. बा. (१.३.१.. 8, ३.0.8. t.) सा• भा० । "मनातीय मिनाईप्रमाणे मेक्षणं भवेत् । हर्ग घायएथ्वय मवदामक्रियाक्षमम्'-दक्षिकर्म-प्र. २. ५.१४ 1 "मेक्षया जुहोति"-रत्यस्य (का• यौ• ४. १. 6.) सूत्रस्य श्यारयाने 'मेक्षर्थ महोमसाधनबाद करत पाला। मपि भवति च याशिकदेवः ।

·शतपथब्राझयाम् । (२प्र• ग्रा.) मनुयाणा 'बाइ मरूपौ' भवत इत्यर्थः । तथाच कात्यायनोऽपि- "चरुमेवणपर्दिनिंदधात्युदयनीयाय, मलेपं चरुं प्रसृष्टं मेवणं, प्रक्षालयति वा परुम, अनुप्रहरतोतरे, न एवर्विजो, विप्रेतेव- न्येऽपि"-दूति' । 'इतरे' बहिर्मक्षणे ॥ २२ ॥ देवतैक्याभिधानप्रसङ्गन पक्षसङ्ख्या प्रशंसति- “स वा इति । 'मः' अध्वर्युः । तस्मात्' देवतानां पञ्चवाद्धेतोः 'इत्या' इत्यम, अनेम इदानौं परिदृश्यमानेन प्रकारेण ‘पञ्चाङ्गुलयः' लभ्यन्ते । हस्तद्वय मभिनीय प्रदर्शयितुं विरभिधानम् । प्रकृतिभूतदर्शपूर्ण- मासेटिवत् माकल्येनानुष्ठानप्रसतो तत् प्रतिषेधति- "तच्छंय्वन्तं भवतीति । अन्तग्रहणेन सिद्धौ उपरितनाङ्गनिषेधो नित्यानुवाद- तथा पुनर्निषिध्यते- 'म पन्नीः संयाजयन्तीति । प्रायणीयोदय- नौययोर्यात्वनिरूपणादयुत्तराङ्गजातं न कर्त्तव्य मित्याह-- “पूर्वार्द्ध वा अन्वात्मनो पाइ इति। 'पात्मनः' शरीरस्य पूर्वार्द्ध मनु' 'बाई' वर्तते, न सर्वाङ्गे, अतः “एतत् एतेन तदुभयच भय्वन्तानुष्ठामेग, घजस्य पूर्वार्द्ध मेव' संस्खतवान् भवति ॥ २३ ॥२ [२. ३.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथमाक्षपभाय्ये द्वतीयकाण्डे द्वितीयाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् ॥ - १- का. श्री. सू. ०.५.१६-२१ । "वन्तं भवति" इति च का श्री. सु. ०. ५ २२ । एतदुत्तात्र वि बटुविधारा कृता दृश्यन्ते । २.

·(२५० वा.) । तीयकाण्डम् ॥ ( अथ चतुर्थ ब्राह्मणम) दिवि वै सोम श्रासीत्। अथेहु देवास्ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत् तेनागतेन यजेमहौति तु एतु माये ऽअसृजन्त सुपर्णे च कद्रं च तहिरण्यानां ब्राह्मणे व्याख्यायते सौपर्णीकाद्रवं यथा तदास ॥१॥ तेभ्यो गायची सोम मुच्छापतत् । तस्या ऽाहुरन्त्यै गन्ध: विश्वावसुः पुर्यमुष्णत्ते देवा अविदुः प्रच्युतो वै परस्तात् सोमोऽथ नो नागच्छति गन्धर्वा वै पुर्य- मोपिपुरिति ॥२॥ ते होचुः। योपित्कामा वै गन्धर्वा ब्वाच मेवेभ्यः प्रहिणवाम सा नः सुह सोमेनागमिष्यतीति तेभ्यो ब्बाचं माहिखन्सैनान्सह सोमेनागच्छत् ॥३॥ ते गन्धर्वा* अन्वागुत्याब्रुवन् । सोमो युष्माकं ब्वा- गेवास्माक मिति तथेति देवा अब्रुवन्नुिहो वेदागान्मना मभीपुहेव नैष्ट विदयामहा ऽहुति तां व्यवयन्त ॥ ४॥ तस्यै गन्धर्वाः। ब्वेदानेव प्रोचिर इति वै व्वयं विद्मति व्वयं बिभेति ॥५॥ - 'गन्धर्वा'-इलि ग, घ । + विति' इति ख, "विति'-इति ग, ध।

·१२. शतपथब्राझणम्। (२प्र० ३वा.) अथ देवाः । वीणा मेव सृष्ट्वा व्वादयन्तो निगायन्तो निषेदुरिति वै ते व्वयं गास्थामा दुति त्वा प्रमोदयि- ध्यामह ऽगुति सुा देवानुपाववर्त सा वैसा तन्मोघ मुपाववर्त या स्तुवुझ्यः शुसयो नृत्तुं गौतु मुपाववर्त तस्मादप्येतुहि मोधसहिता एव योपा एव हि व्वागुणावर्त्तत ता मु ह्यन्या अनु योपास्तस्माद्य एव नृत्यति यो गायति तस्मिन्नेवेता निमिश्लतमा इव ॥६॥ तहा एतदुर्भयं देवेवासीत् । सोमश्च व्वाक् च स यत् सोमं क्रोणात्यागत्या एवागतेन यजा ऽइत्युनागतेन हु वै स सोमेन यजते यो ऽक्रीतेन युजते ॥ ७ ॥ अथ युद् ध्रुवाया माज्यं पुरिशिष्टं भवति। तुज्जुहां चतुष्कृत्वो विगृह्णाति बर्हिपा हिरण्यं प्रबुध्यावधाय जुहोति कृत्स्वेन पयसा जुइवानीति समानुजन्म वै पुयथ हिरण्यञ्चोभय ह्यग्निरेतसम्॥८॥ स हिरण्य मुवदधाति । एपा ते शुक्र तनूरेत दुति व्वों वा एतद्यद्धिरण्यं तुया सम्भव भ्राज गच्छेति स यदाह तुया सम्भवेति तुया सम्पच्यस्वेत्येवैतदाह भाज गच्छेति सोमी वै भ्राद सोमं गच्छेत्येवैतदाह ॥ ८॥ . 'देवा'-इति ग, ध। 1 'गमिष्याम'-इवि क । + 'शमिरेतस'-इति ख, 'यमितिस-इसि ग, घ ।

·(व. बा.) तोयकाण्डम् । तां युथैवादोदेवाः । माहिण्वन्सोम मुच्छेव मवैना मेपु एतत् अहिणोति सोम मुच्छ व्याग वै सोमक्रयणी निंदानेन ता मेतयाहुत्या प्रौणाति प्रोतया सोम क्रौणनीति ॥ १०॥ स जुहोति । जूरसौत्येतुध वा अस्या एक नाम यजू- रसौति धृता मनसेति मुनसा वा इयं ब्वाग ता मुनो वा इदं पुरस्ताद्दाच इत्थं ब्वदु मैतुद्दादीरित्यलुग्ल मिवयं ह वै ब्वाग्वदेद्यन्मुनो न स्यात्तस्मादाह कृता मनसेति ॥ ११॥ जुष्टा विष्णव ऽहुति । जुष्टा सोमायेत्येवैतदाह यु मच्छम दुति तस्यास्ते सत्युसवसः प्रसव ऽगुति सत्यप्रसवा न रधि सोमन्नोऽच्छेहीत्येवैतुदाइ तुन्वो यन्त्र मशीय स्वाहेति सु ह वै तुन्वो यन्त्र मनुते यो यजुस्योहुचं गुच्छति यजुस्योहचं गच्छानीत्येवैतदाह ॥ १२ ॥ शुथ हिरण्य मपोइरति। तन्मनुष्येषु हिरण्यं करोति • 'देवा'-निग,। +sम मिद'-ति सा-सम्मत इति डा. गर । । एतदनन्तरम् "चम्पा. १९"-ति का पुतायो । दार-अति 16 ·१२२ । शतपथब्राझणम् ॥ (२. वा.) स यत् सुहिरण्यं जुहूयात् पुरागु हुँवैतुन्मनुष्येभ्यो हिरण्यं यात्तन्नु मनुष्येषु हिरण्य मभिगम्येतु ॥१३॥ सोऽपोहरति । शुक मसि चन्द्र मस्यमृत मसि वैश्वदेव मसौति कृत्नेन पुयसा हुत्वा युद्देवैतत्तदाह शुक्र मसौति शुक्र ह्येतुचन्द्रुमसौति चन्द्रु४ ह्येतदमृत मसौत्य- मुतः ह्येतुदैश्वदेव मसौति ब्वैश्वदेव ह्येतत् प्रमुच्य तुणं बर्हिष्यपिसृजति सूत्रेण हिरण्यं प्रवनौते ॥ १४ ॥ अथापरं चतुर्टहीत माज्यं गृहीत्वा। अन्वारभस्वा यजमानेत्याहापोर्तुवन्ति शालायै हारे दक्षिणतुः सोमक्रयण्युपतिष्ठते तन्मुहिता मेवैना मेतत्सती प्राहैयौदाग वै सोमक्रयणी निदानेन ता मेतयाहुत्या- प्रैपौत् प्रौतुया सोमं क्रोणनीति ॥ १५ ॥ अथोपनिष्क्रम्याभिमन्त्रयते। चिदसि मुनासीति चित्तं वा ऽद्दं मुनो ब्वागनुवदति धौरसि दक्षिणेति धिया धिया येत्या मनुष्या जुज्यूपन्त्युनूक्तेनेव प्रका- मोद्येनेव गाथाभिरिव तस्मादाह धौरसौति दक्षिणेति . 'मभिगम्यत'-इति ख, 'मभिगम्येत -इति ग, 'ममिगम्येत'-इति छ । 'महौत्वा । न्वारभस'-इति ख। + 'कोणानीति'-इति ख, 'कोणानौति'-इति ग, घ । ६ गिज्यूषन्त्य-इति सा--सम्मतो गम्यते ।

·(२५० वा.) । एतीयकाण्डम् । दुक्षिणा ोपा क्षत्रियासि यजियासौति क्षत्यिा ह्येपा यन्जुिया ह्येषादितिरस्युभयतःशीणोति स युदेनया समान सुदिपय्यासं वदति यदुपरं तत् पूर्व कुरोति यत् पूर्व तयरं तेनोभयतःशौर्णी तुस्मादाहादिति- रस्युभयतःशीणोति ॥ १६ ॥ सा नः सुप्राचौ सुप्रतीच्येधौति। सुमाची न रधि सोमं नोऽच्छेहुीत्येवैतदाह सुप्रतीचौ त रधि सोमेन नः सह पुनरेहौत्येवैतदाह तस्मादाह सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येधौति ॥ १७॥ मिथुस्त्वा पदि बनीता मिति। वरुण्या वा ऽरपा यद्रुज्जुः सा यदुज्वाभिहिता स्याहरुण्या स्याद्यहुनभि- हिता स्यादुयतेव स्यादेतहा ऽअवरुण्यं यन्मैवर सा युथा राज्याभिहिता यतैव मस्यैतद्भवति यदाइ मिचुल्वा पदि बनीता मिति ॥ १८ ॥ पूपावनस्पाविति । इयं वै पृथिवी पूपा युस्य वा ऽइय मुध्वन् गोप्तो भवति तस्य न का चन दला भवति तस्मादाह पूपाध्वनस्पाविति ॥ १९ ॥ हुन्द्रायाध्यक्षायेति। स्वध्यधासदित्येवैतुदाइ यदा- हेन्द्रायाध्यक्षायेत्युनु त्वा माता मन्यता मनु पितानु • विति'-रति ए, विति'-इति ग, घ । .

·१२४ 'शतपथब्राझमम् । (२५० ३ना.) भ्राता सुगोऽनु सुखा सुयूथ्य दुति सा युत्ते जुन्म तेन नोऽनुमता सोम मुच्छेहौत्येवैतुदाह सा देवि देव मुच्छे- हौति देवी ज्ञेया देव मच्छति यदाक् सोमं तस्मादाइ सा देवि देव मुच्छेहौतीन्द्राय सोम मितीन्द्रो वै यजुस्य देवता तस्मादाहेन्द्राय सोम मिति रुद्रस्त्वावर्त्तयत्वित्यु प्रणाशायैतुदाह रुद्र हि नाति पशुवः स्वस्ति सोम- सखा पुनरेहौति स्वस्ति नः सोमेन सह पुनरेहीत्येवै- तुदाह॥२०॥ तां यथैवाढो देवाः । माहिखन्सोम मुच्छ सैनान्सह सोमेनागच्छदेव मेवैना मेपु एतत् प्रहिणोति सोम मच्छु सैनः सह सोमेनागच्छति ॥ २१ ॥ तां युथैवादी देवाः। व्युदयन्त गन्धर्वैः सा देवानुपावर्ततैव मेवैना मेताजमानो विद्यते सा युजमान मुपावर्त्तते ता मुदीचौमत्याकुर्वन्त्युदीची हि मनुष्याणां दिक् सो ऽएव युजमानस्य तस्मादुदीचौमत्या- कुर्वन्ति ॥ २२ ॥३॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [२.४.] ॥ . 'देवा'-इति ग, घ1 1 'देवा-इति ग, घ।

·(२. मा.) । बतीयकाण्डम् ॥ १२५५ सोमझायं विधात माख्यायिका माह- "दिवि वै मोम इत्या- दिना। "दिवि वा इति । 'वै-भब्देन "तीयस्था मितो दिवि सोमः" इत्यादिश्रुत्यन्तरममिद्धिात्यते । 'दह' भूमौ 'देवाः' श्रामम्निति मेषः। सोमागमनप्रयोजनम- "तेनागतेन घलेम- हौति । “त एत इत्यादि। परव्यामोहनकारिणी प्रक्रि: 'माया' । 'ते' देवाः 'एते' वे मायामिरूपे स्त्रियां मोमरतका गन्धर्वाणां व्यामोहाय सृष्टवन्त इत्यर्थः । तथा चोत्तरत्रावास्यते- "त एते मायें अस्जन्त सपणेच वागेव सुपर्णेयं कः-दनि होटमैवावरणादौनां मनप्रदेशेषु पुरतः स्थापिता अमयो धिष्ण्याः' होचौयादयः। ते खलु पुरा दिवि सोमरतकाः, पद्यात मोमे आपते सति तेन मह भूमावागत्य देवेभ्यो सम्भवराः मन्तोऽचापिः सोमरक्षणाय धिण्यता प्राप्ताः । तथा चोपरिष्टाद् वक्ष्यन्ने-"त मेते गन्धर्वाः मोमरवा जुगुपुरिमे धिष्ण्या दमा होचाः इति । तेषां (धिण्याना') 'प्राधणे' 'याण्यायते चौपर्णकाट्रवम् , सपर्णीकद्रोत्तान्तः मोऽपि विवरिय्यत इत्यर्थः । तच हि माया- २- १-है. सं. ३. ५. ७.२ र बसेऽध्याये दितीये नामो दिनीया काही हरव्या । "अयं वै करमौ सपर्णी छन्दांसि सौपर्यया"-इति • • ६.१. ६.१ महामारने धादिपर्वचि, भागदते च घरी सन् एषा कपा मालदिता, वलतो रूपमूवेति निममेव । - पारितोपम्य नाम्या दरयम् । .-"एतद व्यारवान गौपदोशन मिdि -इतौरव काणे .....1 ·१२६ । शतपथब्राह्मणम् (२५० वा.) ५ मय्योः सुपर्णेकद्रोरुत्पत्तिः, तयोमिथः कलहः, परस्परजयपराजय- निमित्तकः समयबन्ध', ततः कद्रूजय, पराजितायाः सुपर्णाः खात्मनिष्क्रयाय मोमोपहरणार्थ छन्दमां सुपर्याः सकाशादुत्पत्ति- यया च मोमाहरणम्,- इत्येवमादयोऽर्था अस्मिन्नेव काण्डे पञ्चमप्रपाठकादौ "विजामानो ईवास्य धिष्ण्याः"-दूत्याधुपक्रम्य , "दिवि वै मोम श्रामौदथेह देवास्ते देवा अकामयन्त"- इत्यादिना श्रावास्यन्ते ॥ १॥ "तेभ्यो गायचौति। 'तेभ्यः' देवेभ्योऽर्थाय सुपर्णा निर्मिता 'गायची' छन्दोदेवता पतिरूपेण दिवि स्थित 'मोमम्' 'अच्छ' अभिमुख मगमत् । 'बाहरमय' आहरन्यास्तस्याः स्वभूत सोमम, षष्ठ्यर्थ चतुर्थी', 'विश्वावसुः' नाम 'गन्धर्व.' 'पर्यमुपणात्' अप- जहार। ततः 'ते देवाः' 'अविदुः'। किमिति 'परस्तात्' धुलोकात 'मोमः प्रयुतः', 'अथ' 'न.' अस्मान् 'नागच्छति', 'गन्धर्वा' विश्वावसोर्मत्याः 'वै' नून 'पर्यमोषिषुः' स्तेय मकाए 'इति' ॥ २ ॥ "ते होचुरिति । योषितः कामयन्त इति 'योषित्कामा.'। 'एभ्यः' गन्धर्वेभ्यो व्यामोहाय 'वाचं' 'प्रशिणवाम' प्रेषयाम। वाच प्रेष्यता मभिप्राय.- "श्रा नः सह सोमेनागमिप्यतौति ॥ ३ ॥ "ते गन्धर्वा इति। मोम मुपायेनानयन्ती वय मपि प्रति- निवर्तयिष्यत इति ‘मोमो युभाकं वागेवास्माकम्' अस्तिति । अथ गन्धर्वाविरोधेनैव देवैदृष्टं वाग्लाभोपायं दर्शयति- "हो दागादित्यादि । प्रेषयामो वयं वाचं मोमैरिह 'श्रागान्' १-५प्र. प्रा.१-१(क। २-मा. २.११२सू.१वा.।

·(२१. वा.) । सोयकाइम्। आगच्छेत् । 'उ'-शब्दोऽनर्थकः। हे गन्धर्वाः ! 'एनाम' '' आगताम् 'अभौषहे'। 'व'-इति वाक्यालझारे। अभिषहन मभौ- षट्, अभिभवः । तेन बलात्कारेण 'मा नष्ट' मा माहात । "न माड्योगे"-इत्यदभावः । 'विव्हयामहै' यूयं वयं च वाच विविध माकारयामः ॥ ४ ॥ एव मिथः समये ते गन्धर्वाणा माहानप्रकार माह- "तस्यै गन्धर्वा वेदानेवेति । 'प्रोचिरे' प्रवचन मकुर्वन्। तस्या वाचो वगीकरणायेति शेषः । एव मिदं ब्रुवतां तेषा मभिप्रायः- "इति व वयं विति । एवं खलु वाचः स्वाधीनत्वकरणोपायं जानौम इति, श्रय मुपायः सर्वेषां स्वकीयाना मभिमत इति प्रदर्शयित वीपयाभिधानम् ॥ ५॥ देवैः कृतं वाचः खोकरणोपाय माह- "अथ देवा वीणा मेवेति । “वीण वादयन्त.' निषादादिस्वरानुकुल्येन ध्वनि मुत्पाद- यता, तदनु वय 'गायन्त.' 'निषेदुः' उपमन्त्राः । “इति वा इति। एव खलु 'ते' त्वदर्थ 'गास्याम'। न केवल मौदृश गान मनाक किन्तु हे 'वाग्देवते। 'वा' वाम 'इत्ति' एवम्प्रकारेण खलु नोषयामः । 'इति'-शब्दो वाक्यसमाप्तौ । 'सा देवान् उपाववत' उपावर्तते, प्रत्यावृत्ता। 'या' वाक् 'स्तुभ्यः समन्यः' स्तोत्रणास्त्र- रूपं वेदानुवचनं कुर्वबो गन्धर्वेभ्यः सकाशात् देवैः कृतं 'नृत्त' 'गीतम्' चोपाहत्ता, 'मा वै' मा खतु । 'मा' पूर्व सोमाहरणय १- 'मा पाचार्य-इति ग। २- सू. ६. 8.08 !

·।प्रतपपमादरम्। (२. मा.) मेषिता याक् 'नन्' तदानों 'गो व्यर्थ मेशेपाहत्ता । न- सम्वरूपपरियागम्यानौलियादिति भावः। दामोन्नतीर्ण मोपस्वभावसं वाग्देवतापक्रम मित्याह- "मादिति । 'al' वापम् 'अनु' 'न्याः' पि योपित । अमरत मपि नर्तनं गानवत् स्त्रीयामोहमाधन मिति गानेन महोपन्यम्तम् । 'एता.' पोपित 'निमियतमा स' विपकौभूताः, अत्यन्त मनुरका भवन्तीति मेषः । अय मर्थः मोऽप्यारेयमाणे "मोमो वै राजा गन्ध स्विति पणे प्रपधित ॥ ६ ॥ इदानों गानमिद्धार्थ मनूच' मोमक्रय विदधाति- "तदा एतदुभय मिति । यस्मात् मोमो देवानों स्व मामौत, तमात् 'श्रागरया एव' सोमप्राप्या एव 'मोम' 'कोणाति' कोणीयात् । अपूर्वार्थत्वाद् यच्छद मनादृत्य विधि' कल्पयितव्य । आगत्या अपि प्रयोजन माह- "पागतेन यजा इति। अकौतस्य यागानहता माह- "नागतेनेति। श्रागतोऽपि मोम यमस्कारेणनागतत्वात अनागत इत्युच्यते ॥ ॥ मोमक्रयात् प्राक् कर्तयं च कश्चिद्धोम विदधाति- "अथेति। 'ध्रुवायाम् प्राज्य परिशिष्ट' प्रायणणयार्थ मुपयुज्य यद् एत ध्रुवाया मवभिएम्, 'तत्' 'जुहा' 'चतुष्कृत्वः' चतुर्वारं ग्टहीत्वा, 'बहिषा' दर्भण 'हिरण्य' 'प्रवध्य' जुहाम् 'अवधाय' प्राधाय जुहुयात्। तथा "गालादाराण्यपिधाय धौव जुझा चतुर्विग्रहाति, व कात्यायन- १-- १.४ १(१ भा. १८४ ए.)। २-'इदानी .-. मन्ध'- '-इत्यस्य स्थाने 'सिद्धार्थ ममूच'-इत्येव ग ।

·(२२.बा.) ॥ ढतीयकाण्डम् । बस्तृिणेन हिरण्यं वध्वावदधात्येषा त इतौति । हिरण्यावधान- प्रयोजनम्- "करलेन पयति । पयःप्रकृतिकवाद प्राज्यं पयः । सति हिरण्यस्य पयस्ले भवत्येव कार्व्यम् । तदेव कुत इत्यत पाह- "समानजन्म वा इति । 'पयश्च हिरण्यञ्च' इति वस्तुदयं 'समानजन्म' समानोत्पत्तिकम, एकत्रोत्पन्न मित्यर्थः । कथं समानत्वं जन्मन ? 'हि' यस्मात् 'उभयम्' अपि 'श्रमिरेतमम् अग्नः रेतो वीर्यं यस्योभयस्य तत् तथोकम् । यस्मादेवं तमादित्यर्थः । “अन- सन्तानपुंसकाच्छन्दसि"-इतिर अच् प्रत्यय, समासान्त । पयमो- ऽग्निरेतस्वं द्वितीयकाण्डे उनम् । तथाहि गोरुत्पत्तिं प्रस्तुत्य- "ता मु हाग्निरभिदधौ। मिथुन्येनया स्या मिति तां सम्बभूव तस्या रेतः प्राविञ्चत् तत् पयोऽभवत्" इति । हिरण्यस्याप्यग्निरेतस्त्वं तैत्तिरीये-- "आपो वरुणस्य पालय श्रासन, ता अग्निरभ्यध्यायन, ताः समभवन, तस्य रेतः परापतत्, तद्धिरण्य मभवत्"-दति ॥ ८ ॥ मन्त्र मभिधाय पुनरनुवदति- “म हिरण्य मिति । “स' अध्वर्यु । हिरण्यनिधानमन्त्र त्रेधा विभज्य याचष्टे- "एषा त इत्यादिना । हे 'शुक्र ।' 'एषा' एतद्धिरण्यं 'ते' 'तनू.' शरीरम्। तन्वपेक्षया स्त्रीलिङ्गता, अथवा “एषा' जुहरिति व्याख्येयम् । 'एतत्' एव आज्य तव 'वर्च' तेजः। शिट बाहाणेनैव व्याख्यातम्। व्याख्येयभागदय मुपादाय प्रथमभागस्य 'सम्भव'-शब्दस्यार्थ माह- -- का. श्री. सू०७६ ७,। २-पा. सू. ५..१०३ । -ते. १-२ च्यध्या. ना. १५क। • ब्रा० १.१ ३.। ५-~"एघा ते"-इति मन्वस्त वा सं• ४. १९.९ ।

·शतपथब्राह्मणम्। (२५. वा.) “यदाह तया सम्भवेत्यादि । 'यदाह' मन्त्रः, "एतत्' एतेन 'तया सम्पच्यख'- 'इत्येवाह' । अत्र सम्पर्क एकीभावः । 'भ्राट'-शब्दार्थ माह- "मोमो वै भ्राडिति । भ्राजमानत्वात् 'भ्राट' मोमः ; अतः "प्राज्यं धाज गच्छतौति ब्रुवती श्रुति', मोमं गच्छेत्युक्तवतीत्यर्थः । मोमप्राप्तिप्रकार स्वित्थं वेदितव्यः,- हिरण्यसंस्कृताज्यहोमः मोम- क्रयणर्थः, म च क्रतव्यसोमार्थ इति विहिता माहुनि मोमक्रयणी पौतिहेतुत्वेन प्रशंमयस्तदर्थः ॥ ६ ॥ मोमक्रयण्यानयनप्रयोजन माह- "तां यथैवेति । व्यवहितकाले 'तां' वाच 'प्राहिण्वन्' गन्धर्वापद्दतां प्रति प्रागमयन् । 'एव मेव' अध्वर्युः एतेन सोमकयणोप्रेरणेन प्रेरितवान् भवति । तयो कः मम्बन्ध इति तबाह- “वाम्बै मोमक्रयति । 'निदान' वास्तवं स्वरूपम् ॥ १० ॥ होममन्त्र पञ्चधा विभज्य व्याचष्टे- “म जुहोतीति । “जूर- मोत्यादिना मन्त्रम्या ब्राह्मणेनैव माकल्येन व्याख्यातत्वात् नामाभि- ाख्यात' । 'जू'-इति मौत्रो धातर्गत्यर्थः । जवति मोमं प्रति गच्छतौति । 'अम्याः' वायूपायाः मोमक्रयण्या प्रतिज्ञातम् । मनसो वागाधारत्व मुपपत्त्या माधयति- "मनो वा इदं पुरस्ताद वाच इति । मन. पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम् । मनो वा पति ''-शब्देन “यदै मनमा ध्यायति तद्दाचा वदति"- इत्यादिर- श्रुत्यन्तरप्रमिद्धिात्यने । “इत्य वदेति । यद्यपि हितोपदेष्टवन्मनो १- का. श्री. सू० ०.६.६ । २-दा. सं. 8.१०.१। ३-शत. ना. १२का ध्य. प्रा.१६क।

·(रय.बा.) । हतीयकाण्डम् । न वाग्यापारं करोति, तथापौद वक्रव्य मिदं नेति गुणदोपविकल्पनम्य मनोव्यापारत्वाद् वाविधिनिषेधकर्तृव्यवहारः । व्यतिरेकदोषोप- न्यासेन मनोवाचोरेकत्वं दृढयति- "अलग्न मिवेति। 'अलम मिव' वक्रव्यपदार्थेन सहासंसृष्ट मिव ; हृदयपूर्वकत्वाभावात् ॥ ११ ॥ "जुटा विष्णव इतौति । विष्णुशब्दस्थाभिमत मर्थ माह- "जुष्टा सोमायेत्येवैतदाहेति । भुवनत्रयव्यापकत्वात् सोमो विष्णुः । "रुच्यर्थानां प्रीयमाणः" इति। जुषतियोगे चतुर्थो । 'य' सोमम "अच्छ' अभिमुखम् मा' गच्छमो वयम् 'इति' अनेनाभिप्रायण मोमायेत्या इत्यर्थः । 'सत्यसवमः' मत्यानुज्ञाथाः 'तस्याः' देवः प्रेरिताया वाचः 'प्रसवे' अनुज्ञायां मत्या मिति मन्त्रभागस्थार्थः । अस्य भागस्य तात्पर्य माह- "सत्यममवा न एधौति । चरम- भागस्य तात्पर्य माह- "तन्यो यन्त्र मिति । 'उदृक्' उत्तमा शुक्, उदृक्तया यजममाप्तिर्लक्ष्यते ; तो 'य' यजममाप्ति 'गच्छति', 'सः' एवं 'तन्नो यन्त्रम् श्रगुते ॥ १२ ॥ हिरण्यस्यापोद्धार विधाय प्रशंमति-- "श्रथ हिरण्य मितिः । प्राण्युपभोगस्य धनमूलत्वात् हिरण्यापोद्धारेण मनुय्येपु हिरण्य स्थापनं च सतं भवति । विपक्षे बाधदर्शनेन विहित मर्थ प्रशंमति- "म यत् महिरण्य मिति । 'महिरण्यं हिरण्येन सहित माज्यम् । 'पराक् प्रज्यात्' पुनरागमन 'मनुष्येभ्यः' मकाशाद् वयेत् । अस्तु, किं तत इत्याह- "ननेति। 'तत्' तर्हि 'मनुव्येषु' शिरप्य' 'न' अनुवर्तत ॥ १३ ॥ --पा. सू. १.४.३५ । २- का. श्री. सू. ०.६.१.।

·॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (२५० ३वा.) अपोद्धार मनूद्य मन्त्र माह- "मोऽपोद्धरति शुक्र मसौनि। हे हिरण्य । व 'शुक्र' दीप्तम् 'असि', 'चन्द्र' सर्वालादकम् 'असि', 'अमृतम्' श्रमरणधर्मकम् 'अमि', श्रत्यन्तामिसंयोगेऽपि विनाशा- दर्शनाद् । वैश्वदेव्याः सर्वदेवताप्रीतिकरत्वात् तदीय मय मपोद्धारो होमानन्तर कार्य मित्याह- "कृत्स्नेनेति । प्रागेव यद्यपोद्धरेत् तदा हिरण्यात्मकस्य पयमोऽभावात् श्रान्य रूप पयमोऽकृत्स्नं स्यात्, तस्मादुच्यते- "कृत्स्नेनेति। मन्त्रगत हिरण्यस्य शुक्राद्यात्मकल न स्तुत्यर्थ मित्याह- “यदेवैतत्तदाहेति। 'यदेव' 'एतत्' हिरणस्य स्वाभाविक रूपम्, 'तत्' एछ मन्त्रः 'बाई'। यद्यपि हिरण्य मानेय तथापि सर्वप्रियत्वाद् वैश्वदेव मुच्यते । “प्रमुच्य व्रण मिति। 'हिरण्ये बद्ध रण विमुच्य, 'वईिपि' अपिसृज्य, पुनः 'सूचेण' बनीयात् । तथाच सूत्रम्- "हिरण्य मुद्धृत्य वेद्यां वृणं विदधाति सूत्र-बद्धं हिरण्यं कुरुते"-इति ॥ १४ ॥ "प्रथापर मिति । पूर्वोक्तप्रायणयशेषादेवान्यतः 'चतुर्टहीत माज्यं ग्टहौवा' 'यजमान अन्चारभख'- 'इति' ब्रूयात् । अध्वर्या- रनुस्पर्शोऽन्चारम्भः । 'गालायै' शालायाः 'अपोर्तुवन्ति', दाराणोति शेष । सूचकारेण “गालाया दाराण्यपिधाय"-दृत्युनत्वात् । पूर्व विहितानि द्वाराणि सर्वाण्यपवृत्तानि कुयुः । 'दारे' पाहवनौयात् प्राक्तने, मोमक्रयार्थ 'दक्षिणत.' दक्षिणदेने 'मोमक्रयणे' गौः १-दा. स. १.१.१। ९-का. श्री. ३- का. श्रो. १. सू. ७.६.१२। १- का. श्री. सु. ०.६.०। -का. श्री. सू० ०.६.१३ ।

·(२१० बा.) । तीयकाण्डम् । 'उपतिष्ठते । मोमक्रयण्यवस्थापनं प्रशंसति- “तत्महिता मिति । 'एतत् एतेनावस्थापनेन 'एनां' मोमक्रयौँ 'तप्रहिता मेव मती' तया देवैः प्रेषितया वाचा प्रेरितां सतीम् । अथवा 'तत्' तथा सती 'प्रहिता मेव' इमां मोमक्रयार्थ गमयेति खप्रेरितां सती मेवैताम् 'एतत्' एतेनावस्थापनेन 'प्रादेषोत्' प्रेरितवान् भवति । तस्या इतरगोसाधारण्यं वारयति~ "वाग्वै मोमक्रयणौनि । “ता भेत- येति । 'तां' वायूपां मोमक्रयौँ यस्मात् ‘एतया' पूर्वविहितया "धूरमि"-इत्यादिमन्वदेवतया 'अप्रैषीन' अध्वर्युः प्रेरितवान् । कया बुद्या ? 'प्रोतया' हप्तया 'सोमं क्रोणातौति' ॥ १५ ॥ तस्या अभिमन्त्रणं विधत्ते~ "अथोपनिष्क्रम्याभिमन्त्रयत इति । 'उपनिष्क्रम्य' भालातो निर्गम्य । अभिमन्त्रणमन्त्रं विभज्य व्याचष्टे- "चिदमि मनाधीत्यादिना । मन्त्रवाक्यानि तु ब्रामणेनैव माकल्येन व्याख्यातानौत्यतो नास्माभिवक्तव्य मस्ति । 'इदम्' इदानौं सर्व- 'विदितप्रकारेण "चित्त' 'मनः'; मनमा 'वागनुवति', चित्तेन जानम् । मनमा मत मेवार्थ वाक् प्रकाशयतीत्यर्थः। अतो हे मोमक्रयणि! वं चेतनावस्थापना सती 'चिदमि', तथा मननेन 'मना' अपि 'अमि'। धीरूपत्वसमर्थनम्- "धिया-धियेति । 'धिया' इत्थं वदिष्यामौति बुद्दा, चित्तवदभिवदनरूपेण कर्मणा वा। धौरिति कर्मनाम । 'जिज्यूषन्ति' जीवितु मिच्छन्ति मनुष्याः । - १- "दक्षिणेन हार सोमक्रयणौ तिपति"-xति का यौ० ०.६.१९ । २-का. श्री. सू० ०.६.१५ । ३-वा० सं० १.१६. २. । निध• २.१.२१॥

·१३४ । शतपथब्राह्मणम् । (२५. मा.) . "जीव प्राणधारणे”-इत्यस्मात् सनन्तादुठि कृते रूपम् । तया जीवनप्रकारं वय मेव दर्शयति- “अनूक्रेनेवेत्यादिना । 'अनूनेन' अनुवचनेन, वेदाध्ययनेनेत्यर्थः । 'प्रकामोद्यम्' इच्छया लौकिक- भाषणम् । 'गाथा' गद्यपद्यगोत्यात्मिका । सर्वत्र 'दुव-शब्दो वाक्यालङ्कारार्थ । एवंविधैर्वाविशेषैर्यतो जीवितु मिच्छन्ति, श्रतो धौरमौत्युक्तम् । मोमविक्रयिण श्रानत्यर्थ दीयमानत्वात् साक्षात् दक्षिणापि खल्वेषा वस्तुतो भवति । क्षत्र बलं तदईतीति 'चिया' गौः । पयादिसाधनत्वेन तस्या बलकरत्व सिद्धम् । अथवा क्षचं मोमः, “मोमो वै राजा"-इति सर्वत्र राजशब्देन व्यवहारात् । न यजयोगाद्राजत्व किन्तु राजत्वं नाम, पत्रियत्व मित्युक्तम् । श्रूयते च- “यान्येतानि देवतया क्षत्रियाणोन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यः"-दूत्यादि । अतस्तत्सम्बन्धात् चत्रियेवैषा। यज्ञियत्वं तु मिद्ध मेव । “अदितिरमौति। हे मोमक्रयणि । वस्तुतो वायूपा लम् 'उभयतः-शौर्णी अदितिरमि' प्रदेशदयशिरोयुक्ता अखण्डनीया गौरसि । कुत एतदित्यत श्राह- "म यदिति । 'मः' वका 'यत्' यस्मात् 'एनया' अदित्या उभयतः-गिरस्कया निमित्तभूतया 'ममा- नम्' एक मेव 'सद्' वाक्यं 'विपर्यास' व्यत्यासेन 'वदति' । तथाधि-- "भुड्च देवदत्त! तिष्ठ विष्णमित्र !"-रत्यादौ 'यदेवापरं' १- मा. प. ५८२ धा। २- ऐ• ब्रा० १.३.१., ३. ३.१ । यत्रापि ३ ३ ३.१। ३- उपरिया १४.४ २. २३-२० । 8-'उभयशिरखया'-इति ।

·(२२. ना) हतीयकाण्डम् । .. वचनं देवदत्तेत्येवमादि', 'तदेव पूर्व करोति' उत्तवैपरीत्येन; 'यत् पूर्व' भुड्वे-त्यादिकम्, 'तद्' 'अपरम्' “देवदत्त । भुव"- इत्यादिरूपेणापरं च 'करोति'। तस्मादायूपां मौमक्रयणैम् 'उभयत:- शौर्णी अदितिरमि'-'दत्याह' मन्त्रः। तैत्तिरीयके तु सोम- यागस्याद्यन्तभूतयोः प्रायणीयोदयनीययोः शिरोवत्प्रधानभूतयो- वर्तमानयोरदितिर्देवताम्ति, मामीत्यर्थः । तथा च तैत्तिरीयकम्- "अदितिरस्युभयत. :-शीर्णोत्याह यदेवादित्यः प्रायणीयो यज्ञाना मादित्य उदयनीय" इति ॥ १६ ॥ "मा न"-दति मन्त्रभागे न इत्यस्य 'नः मोमम्'-इत्यर्थ इति याचष्टे- “मा न' सुपाचौति । मोमक्रयणावमरे 'सुप्राची' भव, पुनर्यजमानग्टहप्रायवमरे कौतेन सोमेन सह 'सुप्रतीची' भव । यथा देवप्रेरिता वाक् मोमेन मह पुनरागता, तदात्मकत्वात् ल मपि मोमयं माधयित्वा क्रीन मोमेन मह पुनरावर्तवेत्यर्थः ॥ १ "मित्रस्वेत्यादि । मित्रदेवताया पादबन्धनोपयोगं दर्शयति- “वरुण्या वा इति । पाशस्य वरुणखामिकत्वात् वरुणदेवताका 'रज्नुः' । 'यत्' यदि नया 'अभिहिता' बद्धा स्यात् । तद्दोषयरि- धाराय मन्त्रे भिवकर्तृकयादवन्धन मित्याह~ "एतद्वा अवरुण्य १-- 'देवदास [वियामित्यादिकम्, तत् पूर्व देवदत्त मुख्य ] इत्येवं. रूपेण' इति ग। २-- "हे शोर्ये प्रायणीयोदयनीये"-इति यास्क (निस ५० १३.०.)। ते. ० सं० ६.१.०.६ "उदुत्तमं वहणं पाश मम्मावाधर्म वि मध्यम अथाय (ऋ. सं. १. २. १५. )"-इत्यादिश्रुते । e 8~वा० सं०४, १६.११ ·॥ शतपथब्राक्षणम् ॥ (२प्र. ना.) मिति। "मा यथेति। दृष्टान्तेन मन्त्रभागपाठमात्राद् बन्धनं भवत्येवेति समर्थते ॥ १८ ॥ "पूषाध्वन इत्यादि । पोषणात् 'पूषा' 'पृथिवी'। “यस्य वा दय मिति । 'श्रध्वन्' अध्वनि । 'कला' "हल चलने" 'प्रच्युतिः' विनामः । यस्मात् पूपणा रचितस्य प्रच्युतिर्नास्ति, 'तस्मात् “पूषा- ध्वन."-इत्याह' मन्त्रः । पूणो मार्गाणं कर्तृत्वं "पूषा त्वेतो नयत" इत्यादि मन्त्रप्रसिद्धम् ॥ १८ ॥ "इन्द्रायाध्यचायेति । अध्यक्ष. स्वामौ, तथाविधेन्द्रार्थ पूषा पावित्यर्थः । मोमस्येन्द्रस्वामिकत्वात् तदर्थायाः मोमक्रयण्या अपि तत्वामित्वम् । 'खध्यक्षा अमत्' एषा शोभनस्वामिका भवेत- इत्यनेनाभिप्रायेन मन्त्र एव माइत्यर्थः । “अनु त्वा मातेत्यादि । हे मोमक्रयणि! 'वा' त्वां मात्रादिबन्धुवर्ग यार्थ गमनम् 'अनुमन्यताम्' अनुमतिं करोविति मन्त्रभागस्यार्थः । 'मगर्य, समानगर्भभवः, अनेन 'भ्राता' विशिष्यते। 'सयूथ्यः' यूथं मजातीयानां मदः, ममाने यूथे भवः 'मयूथ्य.', तादृशः 'मखा' च 'अनु' मन्यताम् । “यत्ते जन्मेति । तादृश्यास्तव मम्वन्धि 'यत्' तव 'अम्म' जायत इति जन्म, मावादियन्धुवर्ग:, 'तेन' 'अनुमता' । “मा देवि" -दत्यच' मोमम्य देवत्वं विधिसितमोमेनानन्यत्वाच मिद्धम । मोम- प्रयया देवौत्व न स्तुत्यर्थ मित्यवगमयितुं “यदाक् मोम मित्युभम्। "इन्द्राय मोम मिति । मम्पादये इति पः। तो 'देव मच्छे- १-बाप.०५धा । २-ऋ. स.८.१.२५। २- वा. स.१२..। 8- "या देवि देव मच्छहोन्द्राय"-इति मन्वापराइ (वा. सं.४.२०.)।

·(रथ. वा.) । तीयकाण्डम् । 1 हौति' पूर्वचान्वयः । “इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता" इति । 'यज्ञस्य' तत्साधनस्य सोमस्य 'इन्द्रो देवता'। तथा च तैत्तिरीयकम्- "इन्द्राय हि सोम आहियते"-इति । "रुद्रस्वा वर्तयविति । रुद्रस्य पश्चधिपतित्वात् वय मरहन् पुनरावयत्सित्यभिधान तस्या अप्राभाय भवति । कथ हिमाप्रसङ्ग इति तबाह- "रुद्र हौति। 'नाति' वर्तत इति शेष.। “खस्ति सोममखेति। "वस्तीत्य- विनाशनाम"-इति निरुक्तम् । उको नाशप्रमङ्गः, श्रत. मेण मोममखा यस्य, तेन सहितः पुनरागच्छति मन्त्रस्यार्थ ॥ २० ॥ इत्य मन्त्रवाक्यानां विभज्य तात्पर्य मभिधायेदानौं शत्ल- मन्त्रतात्पर्य माह- "तां यथैवादो देवा इत्यादिना । मोमक्रयण्या वस्ततो वागात्मकत्वात् तस्याः सोमक्रयप्रदेशमाप्तिप्रार्थन देवैः सत मोमानयनार्थवाक्प्रेषणस्थानीयम्, पुनरागमनमार्थनन्तु देवानां पुनर्वगाहानस्थानीय मिति सड्वहार्थः ॥ ११ ॥ "तो यथैवाद इति । यथा विप्रकृष्टे काले, पूर्व मित्यर्थः। 'गन्धः सोमपालैः विश्वावसुप्रभृतिभि माकं 'व्याहयन्त' विविध माझ्यन्। गन्तव्यद्वारदेशस्थायाः सेामक्रयण्याः उदकमायण मार्थ- वादं विधत्ते- “ता मुदौचौ मिति । 'उदोषी मत्याकुर्वन्ति' उदभुखा यन्ति, अध्वर्युः प्रमुखाः । 'सो एव' मैव मनुथ्यान्तर्वति- बाद यजमानस्यापि दिक् ॥ २२ ॥ ३ [ २. ४.] ॥ २-निर• ६.8.1 ते. सं०८.१.१.११॥ ३- 'शारदक्षिणदेशस्थाया'-इति ग.। 8-का. श्री. सू. ५ ६.१६ एव्यम् ।

·। शतपथब्राझणम् ॥ (२५० वा.) इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका) माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्य बतीयकाण्डे द्वितीयाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वर ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डं गोमहस्र कनकहयतुल्लापूरुपौ स्वर्णगर्भम्, मनाचौन् पञ्चमौरौं स्त्रिदातरलताधेनुसौवर्णभूमौ । रबोसा रुकरवाजिद्विपमहितरथी मायणि मिङ्गमार्यो,' व्यथाणेद्रिश्यचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटञ्च ।। धान्याट्रि धन्यजन्मा तिलभव मतुल स्वर्णज वर्णमुख्य , कार्पासीय कृपावान् राडकृत मजडो राजत राजपून्य । श्राज्योत्य प्राज्यजन्मा लवणज मनृण' गार्कर चार्कतेजा, रत्नान्यो रबरूप गिरि मकत मुदा पाचमासिङ्गनार्य। इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजमाम्राज्यधुरन्धरण मायणाचार्येण विरचिते माधवौथे वेदार्थप्रका माध्यन्दिन तपथमायणभाव्य बतीयकाण्डे द्वितीयाध्याय ममाप्त ॥ २॥ १- सायम'-इति स्यात् । २- विणाय' स्यात् ? सिह देशम्य राजेति तम्यार्थ सम्पधेत । ३- एतच्छोकदयपाठभेदास्त पूर्ववेद असल्या तीतो नए।

·( ३०० वा.) तीयकाण्डम् । i- [अथ बतीयाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ) सप्त पदान्यनुनिकामति। वृक्ष एवैना मेतत् तस्मात् सप्त पदान्यनुनिक्रामति युव च ब्वाचः प्रजातानि छुन्दासि सप्तपदा वै तेषां पराया शुक्वरी ता मेवैतत्परस्तादर्बाचौं बझे तुस्मात् सप्त पदान्यनुनि- क्रामति ॥ १॥ स वै ब्वाच एव रूपेणानुनिक्रामति। व्वस्थस्यदिति- रस्थादित्यासि सुद्रासि चन्द्रासौति व्वस्वी ह्येपादिति- र्युषादित्या ह्येपा रुद्रा ह्येपा चन्द्रा होपा बृहस्पतिष्ट्वा सुझे रम्णात्विति ब्रह्म वै बृहस्पतिवृहस्पतिष्ट्वा साधु- नावर्त्तयत्वित्येवैतुदाह रुद्रो ब्वसुभिराचक ऽइत्यम- णशायैतदाह रुद्र हि नाति पशुवः ॥ २ ॥ अथ सप्तमं पदं पर्युपविशन्ति । स हिरण्यं पट्टे निधाय जुहोति न वा अनग्नावाहुतिइयतेऽग्निरेतसं वै हिरण्यं तुथो हास्यैषाग्निमुत्येवाहुतिर्हता भवति बनो वा अाज्यं बुजेणैवतदाज्येन स्पृणुते तार स्मृत्वा स्वीकुरुते ॥३॥ • ' पद'-इति ग, घ।

·॥ शतपथब्राहासम्। (२५० वा.) सु जुहोति। अदित्यास्वा मूर्खन्नाजियोतीयं वे पृथिव्युदितिरस्य हि मूर्छन् जुहोति देवयुजने पृथिव्या इति देवयुजने हुि पृथिव्य जुहोतौडायास्पद मसि तवत् स्वाहेति गौळ डुडा गोहि पदे जुहोति ऋतु- वत्स्वाहेति एतवद्येतदभिहुतं भवति ॥ ४ ॥ युथ स्फ्यु मादाय पुरिलिखति । बुजो वै स्फ्यो व्वजेणैवैतत्पुरिलिखति चिष्कृत्वः पुरिलिखति चिवृतवे- तदुजेण समन्तं पुरिएलात्युनतिक्रमाय ॥५॥ स परिलिखति। अस्मे रमस्वेति युजमाने रमस्वेत्येवै- तदाहाथ समुल्लिख्य पदुः५ स्थाल्या५ संवपत्यस्मे ते बन्धु- रिति युजमाने ते बन्धुरित्येवैतदाह ॥६॥ अथापु उपनुिनयति । युत्र वा ऽअस्यै खुनन्तः क्रूरी- कुर्वन्त्यपघ्नन्ति शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शमयति तुदद्भिः सुन्दधाति तस्मादपु उपनिनयति ॥ ७ ॥ अथ युजमानाय पदं प्रयच्छति। त्वे राय इति पशुवो वै रायुस्त्वयि पशुव इत्येवैतदाह ताजमानः प्रतिगृह्णाति मे राय इति पशुवो वै रायो मयि पशुव इत्येवैतदाह ॥८॥ ' 'मूद्ध-ति क, 'मुड'-इति ख ।

·(३ष. १मा०) रतीयकाण्डम् । १४१ अथाध्वर्युरात्मान मुपस्पृशति । मा ब्वयु राय- स्पोषेण व्वियौमेति तुथो हाध्वर्युः पशुभ्य आत्मानु नान्तरेति ॥ ६ ॥ अथ पुन्य पदं प्रतिपुराहरन्तिा गृहा वै पुत्य प्रतिष्ठा तद् गृहेऽवैना मेतत् प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मात् पुत्यै पदं प्रतिपुराइरन्ति ॥ १० ॥ तां नेष्टा व्वाचयति। तोतो राय इत्यर्थना सोम- क्रुयण्या सुङ्ख्यापयति बृपा वै सोमो योपा पुन्येप वा ऽअब सोमो भवति यत् सोमायणौ मिथुन मेवैतत् प्रजननं क्रियते तस्मादेना सोमक्रयण्या सुया- पयति ॥ ११ ॥ स सुझ्यापयति । समये देव्या धिया सन्दक्षिणयो- रुचक्षसा । मा म ऽश्रायुः प्रमोपीी अहं तव व्वीरें विदेय तुव देवि सन्दृशीत्याशिप मेवैतदाशास्ते पुची वै बोरः पुई विदेय तुव सन्दृशीत्येवैतदाह ॥ १२ ॥ सा या वधूः पिगाधौ । सा सोमायणी युचा वा हुन्द्राविण घेवा सहुसं व्यैरयेतां तदेकात्यरिच्यत . 'विरानो इति ग, छ। + सा पा.-.आपको। यत्र'-दति।

·२४२ ॥ शतपथब्राझणम। (२. वा.) तां धा प्राजनयतां तस्माद्योऽप्येतर्हि वेथा सहुखं व्याकुर्यादेकैवातिरिच्येत ॥ १३ ॥ सा या बभूः पिङ्गाक्षी'। सा सोमक्रयण्यथा या रोहिणी सा व्वाचनौ या मिद राजा स्वाम जित्वो- दाकुरुते ऽथ या रोहिणौ श्येताक्षौ सा पिटदेवत्या या मिदं पितृभ्यो भ्रन्ति ॥ १४ ॥ सा या वधु' पिगादौ । सा सोमायणौ स्याद् युदिबधं पिङ्गाक्षौ न विन्देदरुणा स्याद्युद्यरुणां न विन्ट्ठोहिणी व्वाचनौ स्याद्रोहिण्यै हु त्वेवु श्येताक्ष्या ऽाशानेयात् ॥ १५॥ सुा स्यादुग्रवीता। व्वाग्वा ऽएया निदानेन यत्सोम- क्रुयण्ययातयाम्नौ वा ऽइयं वागुयातयाम्न्यप्रवीता तस्माद- प्रवौता स्यात् सा स्यादुवण्डाकटाकाणाकर्णालक्षिता- सप्तशफा सा टेकरूपैकरूपा होयं व्वाक् ॥ १६ ॥ ४ ॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [३. १.] ॥ * "पिडाक्षी'-इति ग, घ । । 'सा या •-. कयणो । व्यथ'-इति का + इतोऽनन्तरम् कण्डिकासङ्ख्या १६.."-इति सर्व पुस्तकेष । 'पिङ्गाक्षी-इति ग, घ । ' 'सा या - स्यात् । यदि'-इति क । || 'ग्याभान्नुयात्' इति वेवर-दृशोऽपि, 'थाशा नेयात्' इति ग, घ ।

·( इथ० वा.) । तीयकाण्डम् । ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ अथ हतीयाध्याये सोमक्रयण्यनुगमाद्युपसदन्ताः प्रयोगा निरू- प्यन्ते । तच, सोमक्रयण्या अनुक्रमणं विधत्ते- “मप्त पदानौति । "अनुनिक्रामतीति । मा यदा प्रथमं पदं निक्रामति, तदा तदनु अध्वर्युः स्वय मपि प्रथमं पदं निष्क्रामेत् ; द्वितीय मनु दितीयम्। तत्र 'बो' केवलोऽपि जिरापूर्वो द्रष्टव्यः, श्रावर्जितवान् भवति। मतसचं प्रशंसति- “यत्र वा इति । 'यत्र' छन्दसा मुत्पत्तिकाले 'वाचा' सुपर्णानुरूपेणावस्थितायाः मकामात् 'प्रजातानि' यानि छन्दांसि । वाचः सकाशात् छन्दमा मुत्पत्तिरुत्तरत्र “वागव सुपर्णे" इत्यभिधायः “तथेति मा छन्दांसि भरले"-दत्यानाता। तेषां छन्दसां 'पराग शक्करौ'। पराई उपरि भागे भवा पराा, "परावराधमोत्तमपूर्वाञ्च"-इति यत् । शक्कर्याः सप्तपदवं प्रसिद्धम् । “परस्तादर्वाचौं वो"-इति । पदादिक्रमेण 'परस्तात्' - १- धनुनिष्काणं पदोपरि यदनिधानम् । यत्र सोमक्रयणो यदं निदधाति, तत्र यो पदयोर्निधान मिति भास्त्रदीपिकाव्याख्याने सोमनाथ- दीक्षितः (१.१.)। २-- का. श्री. सू० ०.६.१० इयव्यम् । २-६५.२मा.१-८ कण्डिकास एण्या। 8--पा.सू.४.३.५।। ५- "सप्तपदा शकरो" इति श्रुतिय सं० १.१. ८.२॥

·२४ 'शतपथमाझयम् । (२म.प्रा.) न . अवस्थितां गायच्याद्यन्तर्भावेन सर्वच्छन्दोरूपां शक्करोम् 'अर्वाचौं बते पार, स्वाभिमुख मावर्जितवान् भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ अनुक्रमण समन्त्रक कर्तव्य मित्याह- "म वै वाच इति । अनुक्रमणमन्ले मोमक्रयण्यवस्थादिरूपत्वाभिधानं स्तुत्यर्थ मित्याह- "वखौ ोषेत्यादिना । वसुरुद्रादित्याः मवनवयदेवता.। 'अदिति' प्राययोदयनीयदेवता । 'चन्द्र'-शब्देनाल्हादकत्वादिह सवर्णम् । हे सोमक्रयणि! व वस्वादीनां स्वरूप ममि । तदपेचित सोमसाधनत्वात् 'वखौ ह्येषा'-इत्यभिधानम्। 'रणात' रमयतु । "रमु क्रौड़ायाम्", व्यत्ययेन ना' । रहस्पतिस्वेत्यस्यार्थ माह- "ग्रह वै रहस्पतिरिति । 'हस्पतिः' रहतो मन्त्रस्य पालयिता, तदभिमनी देवता, गच्छतों वां 'मुने' सुखकरे। यत् सुखकर तत् साधु, अतः “सुन्ने रमणात"-दुति यदाह, तेन 'भाधुना' मार्गण 'पावर्त्तयत्वित्येवाई' । "स्ट्रो देवो वसुभिरिति । हे सोमक्रयाणि ! तव सुखं 'वसभिः' सहितो 'रुद्र' 'आचके' काम- यते । इति मन्त्रभागस्यार्थः। रुद्रौत्सुक्यप्रार्थनाया उपयोग दर्भयति- "अप्रामायेति । मिष्ट गतम् ॥ २ ॥ "अथ सप्तमं पद मितिः । यजमान मितरार्लिजोऽपेक्ष्य 'पर्युपविशन्ति'-इति बहुवचनम्, 'परि' परितः । 'मः' अध्वर्यः । १- वा. सं. २१ नएव्यः । २- "रम्णाति सयमगकर्मा विसर्जनकर्मा वा"-इति निर.१.१८ १-खा. या• ५३ धा। 8-पा. सू. ३९.८५। ५- १३० १.५ पं.1 ६-का. श्री. • सू...१८क इण्यम् ।

·(छ. १बा०) टतोयकाण्डम् ।। १९५ हामाय हिरणनिधानं प्रशंपति- "न वा अनमाविति । हिरण्य- स्थाग्निरेतस्वं प्रागुनम् । होमसाधन माज्यं मांसति- वज्रो वा इति । "वृतं वै देवा वज्र कृत्वा सोम मनन्" इत्यादि श्रुत्यन्तर- प्रसिद्धिर्वचो वा इति 'वै-गब्देन द्योत्यते। 'स्पृणुते' हिनस्ति, 'तो' पदप्रदेशस्यां मृद मित्यर्थः ॥ ३ ॥ पदे भमन्त्रकं होमं विधत्ते- “म जुहोत्यदित्या दति' । श्रय मर्थ: । हे श्राज्य ! 'त्या' त्वाम् 'अदित्याः' पृथिव्याः 'मूईन्' मूर्द्धनि 'श्राजिर्मि' सर्वतः क्षारयामि, जुहोमि । “ क्षरण- दौलो.", अत्र चरण मर्थ.। कौदृशे । 'पृथिव्याः' अवयवभुते "देवयजने' देवा दूज्यन्ने अति देवयजनम् । 'उत्तवत्' तोपेतम् । 'दूडाया' गोः। डेति गोनाम । तस्याः सामक्रययाः 'पदं' पादनिधान मस्ति । अत इदं 'स्वाहा' स्वाइन मस्तु । इडापदम्य तोपेतत्वं तैत्तिरीयके शुनम्- “यदेवास्यै पदात् त मपौड्यात तस्मादेव माह"-इति । मन्त्र व्याचष्टे- “य वै पृथिव्यदिति- रित्यादिना । 'तवत्स्वाहा'-इत्यस्य तात्पर्य माह- "तवोत- दिति । एतत्' एतेन मन्त्रभागपाठेन तयुक्त मेव मत् पुनराज्येन चापि संयुक्तं स्यादित्यर्थः ॥ ४ ॥ १-० सं०६ २ १ ०१ हाप्युत्तरत्र “वो वा प्यान्य मेतेन वै देवा ववेणाज्येन पुर प्राभिन्दन"-इति 8. 8. ६ । २- का. श्री. सू.०६.१९स । २-गु. प. २५ धा । निघ• २, १९.७॥ ५-मन्त एष वा. स. २२० । ६-० स० ६.१.८.५। 19 ·शतपथब्राझणम्। (२५० ब्रा.) पादस्य परिलेखन सार्थवाद विधत्ते- “अथ स्फ्य मादायेति। स्फ्यस्य वज्रत्व तैत्तिरीयै स्पष्ट माम्नातम्- “इन्द्रो वृत्राय वज्र पाहरत्, स घेधा व्यभवत्, स्फयस्तृतीयं, रथस्तृतीय, यूपस्तृती- यम्" इति। परिलेखनस्य त्रिरावृत्ति विधत्ते- "त्रि शव परिलेखनमन्त्र विधत्ते- “म परिलिखतौति । 'असो-इत्यस्य तात्पर्य माह- 'यजमाने'-इति । 'अमे' असदीये 'यजमाने । सप्तमपदपासा स्थाल्या स्थापन समन्त्रक विधत्ते- "प्रथ भमुल्लिख्येति । हे पदपाशो । 'ते' तव 'बन्धु' स्नेहबन्ध 'अमे' अस्मदीये 'यजमाने अस्विति मन्त्रार्थ । “सुपा सुलुक"-दूत्युभयत्र मप्तम्या -भाव ॥ ६ ॥ "प्रथाप इति । परिलिखितप्रदेश प्रपा निनयन विधाय, प्रशमति- “यवेत्यादिना । खनन हिंसात्मकत्वात् क्रूरीकरणम्, अपान्वौप्णनिवारकत्वाच्छान्तिरूपत्व प्रसिद्धम्। अत 'शान्या अद्भि' भान्तिरूपाभिरद्भि तत् क्रौर्य शमितवान् भवति । निनयनस्य प्रयोजनान्तरम्- "तदभिरिति ॥ ७ ॥ “अथ यजमानायेति । “पद प्रयच्छतौति । 'पद' म्यालोम्यं १- का. थौ• सू. ० ६ १८ द्रव्यम् तै. स. ६.१, ३ ११ । ३-वा० स०४ २०२ g- का. श्री. सु. ७ ६ २० द्रश्यम् । ५-वा. म. २०३। - काश्रो. सू.०६ २१ क । ८. का. श्री. सू. ०६ २१ ख ।

·(च.वा.) । तीयकाण्डम् । १०७ पदपांशम् । 'रे'-पदार्थ माह- "पावो वैराय इति । 'खे- इत्येतत्' मप्तम्यन्त मिति याचष्टे-"स्वयि पशव इत्येवैतदाहेति । अध्वर्युदत्तस्य पाशोः समन्त्रक प्रनिग्रह विधत्ते- "तद्यजमान इति । 'मे राय' इति पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ ८ ॥ “अथाध्वर्युरात्मान मिति । 'वय वियोम' इति' पूजार्थ बहुवचनम् । वियुका मा भूत्वा यौमेति। "यु मिश्रणमिश्रणयो:६५- इत्यस्य लुङि मायोगादड़भाव ॥ ८ ॥ “अथ पन्या इति । 'प्रतिपराहरन्ति' प्रयच्छेयुरित्यर्थः । तथा च कात्यायन.- "हत्वा पत्न्य पद प्रयच्छति”-इति । पत्नी खल्लु प्रतिष्ठानिलयनरूपा । ग्टहाणां बहुत्वेऽपि प्रतिष्ठाया एकत्वादेक- वचनम् । ग्रहं यथा धान्यादिनिपस्यान मेवं पन्यपौत्यर्थः । स्पष्ट मन्यत् ॥ १० ॥ "ता नेष्टेति । 'ता' ग्टहौतापतनौम्। 'तोत"-दूति नोक- ममानार्थः । 'राय. धनानि, 'तोतः' पुत्र , स्वौकरोवित्यर्थः । यदा 'तोत' त्वत्तः, बयि रायः मन्विति शेष) "अथैनां मोमकयष्यति। "एनां' पनौं 'सोमक्रयण्या' 'मयापयति' 'नेष्टा' । मोमक्रयणौ सेयम्, नया पनी मनेन मन्त्रेण दर्शयेत् । गतिवुयाद्यर्थाभावात्" मोमक्रयण्याः कर्मवाभावः । मदापन प्रारति- “कृपा वा इति । १- वा. सं. ४ २२, ३ । ६-- यदा• प० २३ धा। २-~- का. श्री. सु. ०.६ २२ । ७-या. सू.६.8.081 यौ. सू.०.६२। 8- का. श्री. सू. ७ ६. ३ ॥ t-वा- सं. २२.01 ५- वा. सं.१.२२.६ । १.-पा. सू.१.४.५२ । २.-वा. स.२२५1 -का.

·१४८ ॥ शतपथब्राझयाम् । ( २५.वा.) "वृषा वै मोम "-इति मोमो निर्दिष्ट' । कस्तस्य प्रसङ्ग इति तचाह- "एष वा अचेति । 'च' सोमक्रयप्रस्तावे मोमक्रयण्या. सोमसम्पत्त्यर्थत्वात् । सैव 'एष सोम'। सोम इति विधेयस्य पुभिङ्गत्व मपेक्ष्यैष इति पुल्लिङ्गत्वम् । अतः 'एतत्' एतेन उभयो सम्बन्धेन उत्पादनसमर्थ 'मिथुन मेव' सम्पादित भवति ॥ ११ ॥ "म मध्यापयतीति । मध्यापनमन्त्र पठति- “ममख्ये देवेत्यादिना । श्रच कात्यायनः- "एना वाचयति मोमक्रयण्या च समौक्ष्यमाणां ममख्य दतौति । मन्त्रस्याय मर्थ । अहं 'धिया देव्या' धौर्दैवी हि मोमक्रयणौ प्रागुता । अतो वायूपया मोम- करण्या समस्ये दृष्टा भवामौत्यर्थ.। "ल्या प्रकथने" इत्यम्य लडुत्तमैकवचने “अस्यनिवक्ति”-दूत्यादिना अड्, कर्मणि द्रव्य' ; अत एवात्मनेपदम् । “दक्षिणासि यजियासि" इति प्रागुतवान् दक्षिणपि मोमक्रयणौ। अतः 'उरुचक्षमा' प्रभूतदर्शनया तया अथ प्रत्यक्षवाद. । हे मोमक्रयणि ! 'मे आयुः प्रमोषोः' । 'मा उ प्रह' अह मपि 'तव' आयु. मा प्रमोषिधम् । हे 'देवि!' 'तव' 'मन्दृशि' मन्दर्शने सति 'वीर' पुचं 'विदेय लभेय। अयं मन्त्र श्राशी पर इत्याह- "आशिष मेवैतदिति । 'वीर'-गब्दार्थ माह- "पुत्रो वे वीरः" इति ॥ १२ ॥ समये। मा २-वा• सं... २३ । २- का• श्री. सू. ०.६.२६ । २- पुरस्तात् २ १.१६ (१३३ ए.)। 8-चदा.प.१.५० धा। ५-- पा• सू० ३.१.५२। -- वा. स. १. १९ मन्तव्याख्याने पुरस्तात् २ १.१६ (१२२ ए.)।

·(३च्या मा.) ॥तीयकारउम्। सोमायण्या लक्षण मभिधात माह- “सा या वधु पिङ्गा- चौत्यादिना । बभ्रुः पिङ्गाक्षी मोमक्रयणी श्रेठेत्यभिधातु माख्या- यिका माह- "पत्र वेति । गोमहस्रदक्षिणविभागसमये 'सहस्र' बेधा 'व्यैरयता' विभज्य प्रेरितवन्तौ । 'नाम' अतिरिका धा' वरुणरोहिणीरूपेण चिविधा 'प्राजनयताम्' उदपादयताम् । उत्पादनमकारस्तैत्तिरीयकेऽपि स्पष्ट मामातः- “ता मम्मु प्रावे- यन्सोमायो देहौति सा रोहिणी पिनस्तकधायनी रूपं कृत्वा यविंगता च त्रिभिश्च शनैः महोदैत्"-इत्यादिना' । अतः "एतईि दामी मपि ॥ १३ ॥ चिविधायास्तस्या गोः मुख्यानुकम्पलभेदेन मोमक्रयौवं प्रदर्शयित तदिभाग मार- “मा येति । 'बभु" चतुर्वर्ण, पिङ्गले अक्षिणो यस्याः मा 'पिनाची', 'मा' मोमक्रयणाईलात् 'मोम- क्रयणी'। 'रोहिणी' रोहितवर्ण, मा 'वार्चनौ' वृधवा इन्द्रः, मदेवया । इदानी नतो 'राजा महामं शिवा' परकीयाद राष्ट्रात 'या' रोहिणम् 'उदाकुरुते' खौकरोति', मा वार्चनीत्यर्थः । 'येताची' हणलोचमा, 'मा पिटदेवत्या' । 'द' दानों 'पिराभ्य.' अपांच 'प्रम्ति' १४ ॥ दत्य विधामस्वरूप मभिधाय विनियोगप्रकार माह- "मा येति । यधु-पिनाती मोमक्रये मुख्या। तदभावे 'प्राण' प्रयकरागा। सदभाव रोहिणो'। मा पदि ग्यताको म्यान, तादृश्याः 'आगाम्' पपि नेपा' न कुर्यात् । मष कात्यायम:- "मोमायणे तिष्ठ- - १- स...(२॥ ५- 'बोकुरते-ति-पाठ ।

·'शतपथमायणम्। (२५० वा.) । प्रत त्यलक्षिताव्यङ्गाप्रवौतारज्जुबद्धा यमु पिङ्गला, पिङ्गलाभावेऽरुणा, अरुणाभावे रोहिग्येताची"-इति ॥ १५ ॥ मोमक्रयण्या गर्भात् प्राक् अवम्यान मार्थवाद विधत्ते- “मा स्यादप्रवीतेति । "वी गतिप्रजननकान्यशनखादनेषु”, प्रत्र प्रजनन मर्थ । 'श्रप्रवीता' अग्रहीतगर्भत्यर्थ । 'यातयानो' अगतरमा । बहुभिरमकदुच्यमानाया अपि वाचो गतरसत्वं प्रसिद्धम् । मोमक्रयण्या वागूपत्वादयातयाम्न्या भवितव्यम् । अत एकहायनौ- परिग्रहे गर्भरूपरमनिर्गमाभावात् वागानुगुण्य भवति । तस्माद् अप्रवीता भवेत् । इत्य वर्णवयोविशेष मभिधाय अङ्गवैकन्याभाव माह- "श्रवण्डाकूटेति । 'वण्डा' वर्द्धिष्णु , 'अवण्डा' तदिपरीता भवेत् । एव मुत्तरचापि । 'कूटा' एकटङ्गी, 'काणा' एकाची, 'कर्णा' छिनकर्णा, 'लचिता' तप्ताय पालाकया विहिता, 'सप्त सफा' एकस्मिन् पादे एकेन भन होना, उनदेोषवर्जिता । 'एकरूपा' उक्नदोषवर्जितत्व मेवैकरूप्यम, सम्पूर्णवयवेत्यर्थ ॥१६॥ ४ [ ३ १ ॥ 30 इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका माथन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये हतीयकाण्डे हतीयाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ॥ १-का. श्री. सू. ७ ६ १४ द्रव्यम् । २-- व्यदा. प. ३७धा। ३- “वाग वा एषा सोमक्रयणौ' -इति ते. स०६ १.८॥ -तैत्तिरीयेऽप्येव मेव ६ १७ १६-१८ एव्यम् ।

·(३य. वा.) । नीयकाण्डम् । ( अथ द्वितीयं ब्राह्मणम् ) पटु समुप्य पाणौ ऽअवनेनित । तद्युत्पाणौ ऽअवने- नित व्वजो वा ऽश्राज्य रेतः सोमो नेहजेणाज्येन रेतः सोम हिनसानौति तस्मात् पाणौ ऽअवने- नित अथास्या हिरण्यं बनौते। इयं वा इदं न तृतीय मस्ति सत्युञ्चैवाटतं च सत्यु मेवु देवा शुन्तं मनुष्या अग्निरेतसं वै हिरण्य सत्येनाश्शूनुपस्पृशानि सत्येन सोमं पुराहणानीति तस्माद्दा ऽअस्या हिरण्यं वभौते ॥२॥ श्रुथ सम्प्रेष्यति। सोमोपनुइन माहर सोमपOणुहन माइरोष्णीप माहरेति स युदेव शोभनं तुत्सोमोपन- हन५ स्याहासो ह्यस्यैतद् भवति शोभन ह्येतस्य* ब्बासः स यो हैन शोभनेनोपचरति शोभते हाथ य श्राह युदेव किञ्चेति युद्धैव किश्च भवति तुम्मायुदेव शोभनं तुत्सोमोपनुहन५ स्यायुदेव किञ्च सोमपया- रोहनम् ॥३॥ युद्घष्णोपं विन्देत् । उष्णोपः स्याद् युटुणोपं न . प्र-ति, ·१५२ शतपथब्राझणम् । (२प्र. ५वा.) विन्देत्सोमपाणुहनस्यैव द्यङ्गुल वा* व्यङ्गुलं वावजन्ते- दुष्णीपभाजन मध्वर्युर्वा युजमानो वा सोमोपनुहना मादत्ते यु एव कुश्च सोमपाणुहनम् ॥ ४ ॥ अथाग्रेण राजानं विचिन्वन्ति। तुदुदकुम्भु उपनि- हितो भवति तद् ब्राह्मण उपास्ते तुदभ्यायन्ति प्राञ्चः ॥५॥ तुदायुत्सु व्वाचति । एषु ते गायचो भाग दुति मे सोमाय बतादेषु ते तैष्टुभो भाग दुति मे सोमाय बतादेषु ते जागतो भाग दुति मे सोमाय व्रताच्छन्दोनामाना साम्राज्यं गच्छेति मे सोमाय ब्रूतादित्येकं वा एप क्रीयमाणोऽभिक्रीयते छुन्दसा मेव राज्याय छन्दसार साम्राज्याय भुन्ति वा ऽएन मेतद् युदभिपुण्वन्ति तु मतदाह छन्दसा मेव त्वा राज्याय कौणामि छन्दसार साम्राज्याय न बधायेत्यथेत्य प्राडुपविशति ॥ ६ ॥ सोऽभिमृशति । श्रास्माकोऽसौति स्व इव ह्यस्यैतद् भवति यदागतस्तस्मादाहास्माकोऽसौति शुक्रस्ते द्य इति शुकः ह्यस्माद् ग्रहुं ग्रहीष्यन् भवति विचितस्त्वा विचिन्वन्विति सर्वत्वायतदाह ॥७॥ 'वा'-इति वेवर-दृएः। 1 'सोमोपनह'-इति ग, घ । + 'ताच्छन्दोमाना'-इति सा-सम्मत इति दा. वेबरः । 'प्रापविशति'-इति ग, ध। || 'हा' इति क, सा.-सम्मत छ । .

·(थ. वा.) द्वितीयकाइम् । शुब हुँके। तृणं वा काष्ठ वा वित्त्वा पास्यन्ति तुदु तथा न कुर्यात् क्षचं वै सोमो बुिडन्या श्रोपधयोऽन्नं वै क्षत्यिस्य विद स यथा असितु मनुहायाच्छिद्य परास्ये- देवं तत् तस्माद येव मृशेद्दिचितस्त्वा विचिन्वन्विति ता एवास्य विचेतारस्त एनं विचिन्वन्ति ॥८॥ श्रुथ ब्वासः। द्विगुणं वा चतुर्गुणं वा माग्दर्श वोदग्दर्श वोपस्तृणाति ताजानं मिमौने स यट्ठाजानं मिमीते तस्मान्माचा मनुष्येषु माबो यो चाप्यन्या- माना ॥६॥ साविव्या मिमौते। सविता वं देवानां प्रसविता तुथो हास्मा एप सवितुप्रसूत एव क्रयाय भवति ॥१०॥ श्रुतिच्छन्दसा मिमौते। एपा वै सर्वाणि छुन्दासि यतिच्छन्दास्तुथो हास्यैप सर्वैरेव छन्दोभिर्मितो भवति तस्मादतिच्छन्दसा मिमौते ॥ ११ ॥ सुमिमौते। अभि त्यं देवर सवितार मोख्योः कवि- ऋतु मुर्धामि सत्युसवर रत्नधा मभि प्रियु मति कविम्। . "भिया-अति सा-मम्मत। । 'पायो'-तिक, स: सायमासम्मकोऽय पाठ इति डा. रथा वि"-रचनुशारास पाटर कप सकयो, स-वेवर-दृश्य । 20 ·१५४ ॥श्तपथमाझणम् । (२५. मा.) ऊर्ध्वा युस्यामतिर्भा ऽदिद्युतत्सुवीमनि हिरण्यपाणि- रमिमौत सुक्रतुः कृपा स्वरिति ॥ १२ ॥ एतया सर्वाभिः। एतया चतसृभिरेतया तिसृभि- रेतया हाभ्या मेतयैकयतयैवैकयतया डाभ्या मेतया तिसृभिरेतया चतसृभिरेतया सर्वाभिः समुस्याञ्जलि- नाध्यावपति ॥ १३॥ स वा उदाचं न्याचं मिमौते। स यदुदाचं न्याचं मिमौत ऽइमा एवैतुदगुली नाजानाः करोति तुम्मा- दिमा नाना जायन्तेऽथ यत्सह सर्वाभिर्मिमौते* सुश्लिष्टा इव हैवेमा जायेरंस्तुमाहा उद्याचं न्याचं मिमौते ॥१४॥ युद्देवोदाचं न्याचं मिमीते। इमा एवैतन्नानावीर्य्याः करोति तुस्मादिमा नानावौर्यास्तस्माहा उदाचं न्याचं मिमौते ॥१५॥ युद्देवोदाचं न्याचं मिमौते। विराज मेवैतदर्वाचीच पुराचीञ्च युनक्ति पुराच्युह देवेभ्यो यनं व्यहत्वळची मनुष्यानवति तस्माद्दा उदाचं न्याचं मिमौते ॥ १६ ॥ अथ युद्दशकृत्वो मिमौते। दृशाक्षरा वै विराड वैराजः सोमस्तस्माद्दशकृत्वो मिमीते ॥ १७ ॥ •मिमौत'-इति च डा०-वेवर-दृर पाठ ।

·(३५. २बा.) । हतीयाराहम् । अथ सोमोपनुहनस्य। समुत्पाऱ्यान्तानुष्णोपेण विग्रथनाति प्रजाभ्यस्त्वेति प्रजाभ्यो ह्येनं क्रोणाति स युदेवेदर शिरश्चा सौ चान्तरोपेनित मिव तुदेवास्यैतत् करोति ॥ १८॥ अथ मध्येऽङ्गुल्याकारों करोति। प्रजास्त्वानुमाण- न्विति त मयतीव वा ऽएन मेतत् समायुच्छन्नप्राण मिव करोति तस्यैतदुत एव मध्यतः प्राण मुत्सृजति तं तुतः प्राणन्तं प्रजा अनुमाणन्ति तस्मादाह प्रजात्वानु- माणन्विन्ति त सोमवियिणे प्रयच्छत्यथातः पुणन- स्यैव ॥ १६ ॥५॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [३.२.]॥ मासनिक मभिधायेदानी मध्वोः याचे पांसुमपानन्तरं हस्तप्रदालनं विधत्ते- “पदं समुप्येति । अवनेजन मुदकेन शोध- नम्। उतावनेजनं भोमहननपरिहारलेन प्रशंसति- “तद्यत् पाणी इति । "तं वै देवा वचं कृत्वा मोम मनन्” इति श्रुते. आज्यस्य वजलम् । मोमस्य यागमाधनद्वारेण सर्वोषधीयत्वेनाबा- . 'पणनस्यैव'-इति ग, घ। -का- यौ०१.०६. २७ क । ते.सं. ६.२.२.७। इधायुत्तरत्र . 8 हरव्यम् । २- ·२५६ । शतपथब्राह्मणम् । (२प्र.मा.) धात्मकतया च सर्वजगदुत्पादकत्वात् रेतस्त्वम् । एतस्य हिमानई- बाद, यजनौयाज्यस्य सोमघातकत्वात्, सोमहतिपरिहारायावनेजन कर्तव्य मिति स्तुति ॥ १ ॥ अध्वर्यो खागुल्या हिरण्यवन्धन विधाय प्रशमति- "अथास्था मिति । 'स्याम'-दूत्यनामिकाडल्या मभिनयेन प्रदर्शनम् । हिरण्यस्य देवमम्बन्धद्वारा सत्यत्वाभिधानाय सत्यानृतदैविध्याभिधा- नम्। उन हिरण्यस्यामिरेतस्वम् । उकप्रकारेण हिरण्यस्य सत्यत्वात तेन 'अनुपस्पृशानि' अभिषवाप्यायनादिषु। तेन 'मोम' 'पराइ- णानि' व्यापारयाणि । उपस्पर्शाधुपयोगाय हिरण्य धारयेदित्यर्थः । पाणेहिरण्ययन्धनस्य काम्न विकल्प कात्यायनो दर्शयति- “पिरय बनौतेऽनामिकाया माप्यायनाभिषवा५श्वदाभ्येषु वा"-इति ॥ २॥ मोमार्थ मध्वर्यो मम्प्रेष दर्शयति- 'अथ मम्प्रेष्यतीति । मोम उपनद्यते येन तत् 'मोमोपनहन' मोमयन्धनवस्त्रम् । 'मोम- पर्याणहनम्' सकटेन सह मोमस्य परितो बन्धनवाम । 'उप्पोष' मोमोपनहने स्थापितस्य मोमस्य बन्धनार्थ वाम 'मोभन बहुमून्यम्, तत् 'एव' मोमोपनहन कर्तव्यम् । तथा र कात्यायन'- 'शोभन मोमोपनहन मिति । आपस्तम्बस्तु चौम कर्तव्य मित्याह- "कौम वामो दिराण चिगुण वा' इत्यादिना । 1 'पद' वस्त्र यौ. सू.. ६ २० ख। २- पुरस्तात् १२.१.१७५.। "च-इति नमन-मुहितपाठ । 8- का. श्री. सू..(२॥ ५- का यौसू...। ६- कायौ....। 6-पापौसू. १. १४.।

·(३१. मा.) ॥ हतीयकाण्डम् । शोभनले उपपत्ति माह-- "वामो ह्यस्यैतद् भवतीति। सोमस्याच्छा- दनार्थवाच्छोभनेन भवितव्यम् । अतस्तेनोपचरबपि शोभनवस्ता- दिना स्वय शोभते । विपर्यये क्षेप माह- "अथ य ाहेति । यत् किञ्चिद् वामोऽत्र मोमाय नयेति ब्रुवन्, स्वयं यत् किञ्चिद् भवति, लोकरविदिताभासो' भवतीत्यर्थः । मोमपर्याणहने नायं नियम इत्याह- “यदेव किञ्चेति ॥ ३ ॥ उष्णौषस्थाने विकल्प माह- "यद्युष्णौषं विन्देदिति । उष्णी- षस्य स्वीकारः कर्तव्य इति शेषः । कर्तितवस्तांग: 'उष्णीषभाज- नम्' उप्पोषस्थाने भवतीत्यर्थः। श्रानौतानां मध्ये सोमक्रयस्थानं प्रति सोमोपनहनस्थादान मध्वर्युयजमानयोरन्यतरेण कर्त्तव्य मित्याह- "अध्वर्युर्वेति । मोमपणहनस्थादाने तु न नियमः ॥ ४ ॥ "प्रथाणेति । 'अग्रेण' प्राचीनवंशस्य पुरोदे, उपरवप्रदेश इत्यर्थः । 'विचिन्वन्ति' साधयन्ति, अनुपादेयांश मपनयन्ति । 'तत् तत्र क्रयप्रदेश निहितोदककुम्भस्य समीपे 'ब्राह्मणः' मोम- विक्रयो निवमेत्, 'तत्' स्थानं प्रत्यभिगच्छन्ति । 'प्रायः' मोम- क्रयप्रदेशाभिमुखाः ॥ ५ ॥ १- 'वासोमात्र मानयेति-दति छ । २-विदितप्रभासो'-इति, रविदित धाभासो'-इति च, छ । का. श्री. सू. 8.081 .सू. ०.७.५ ५-धत एव सूषितं कात्यायनेन 'धन्य इतरे' इति (0.01.1 t-का. श्री. सू.० ७.०॥

·१५८ । शतपथबामणम् । (२५• पूबा.) । "तदायखिति । 'प्रायत्सु' विग्यजमानेषु क्रयदेश समा- गच्छत्सु अध्वर्युर्यजमानम् "एष ते"-- 'इति" अमु 'वाचयति' वाचयेत् । श्रय मर्थ । हे मोम । 'ते' तव भागः' 'गायत्र.' प्रात- स्मवने गायत्र्या मम्बन्धी भवति। अतो गायत्र्यादिदेवताप्रीत्यर्थ एव तव क्रयो न बधार्थ इत्यभिप्रायः। 'इति' एव रूप मोमस्तुत्यात्मक 'मे' वचन 'सोमाय 'ब्रूतात्' हे अध्वर्यो ! भ्रूहि । एव मुत्तरयो- रपि द्रष्टव्यम् । “गायत्र प्रातसावन"-"श्रेष्टुभ माध्यन्दिन भवनम्"- इत्यादिश्रुत्या प्रातरमवनादौना गायचाधभिमानात्तत्मवनाणां गायचादिमम्बन्धः । 'छन्दोमाः' चतुर्विप्रयतथवारिंशाटचत्वारिमा, तेषां 'छन्दोमानां' 'साम्राज्य गच्छ' । स्तोमगतचतुर्विशत्यादिमङ्ख्या- माम्याद् गायपादयः 'छन्दोमा., तेषां साम्राज्यप्राप्ति म सवन- अयप्राप्तिरेव, “गायन प्रातमुवनम्”-दूत्यादिश्रुते. 1 भिष्ट पूर्ववत् ॥ एतत् प्रशंमति- "एक वा एष इति । 'एप. क्रौयमापा' कयेप सम्पाघमानमोम. “एक वे' एक वस्तु प्रयोजनम् 'अभि' - वा.स. २४१। २- स्तुत्यात्मक मेव वचन मे सोमाय' इति छ। २- स. २. २.८.५। छा• प्रा. ५.१६.१ । ऐ. बा. १.१.२ 8- 'छन्दोभिगायत्रोधियषागतीभिरक्षरमयाहारेण उपमीयन्ते इति चतुर्विभादयस्त्रयश्छन्दोमा'-त्यादि सायनग्रन्थो हराय्य (ऐ• प्रा. ५.३ १.)। तदेव चतुर्विंशचतुश्चत्वारिमायावत्वारिशाग्यास्त्रय स्तोमाश्छन्दोमा या । तेषाच विधायकवचनागि भामबाहये समाम्रावानि (३.६-११, १२, १३)। -तोया टोप्पनी द्रश्या ।

·(३१.२व्रा.) ॥ टतोयकाण्डम् । ११६ लक्ष्य 'क्रीयते' विक्रीयते, अभिषवादिना रमात्मना संस्क्रियते । किं तदेक मिति, तदुच्यते- 'छन्दमां रान्याय' तमाप्तये । न केवलाय राज्याय, किन्तु 'साम्राज्याय' । प्रोत्साहनस्यार्थवत्तायै बाधप्रमति दर्शयति-- "नन्ति वेति । वस्तुत एवं सत्यपि मोम- भोत्यपगमाय 'त' सोमं प्रति 'एतत् छन्दमां सामान्य मिति वाक्यम् 'आई'। कि मिति 'छन्दमा मेव रायाय वा क्रोणमि' इत्याह, 'न बधायेति' । “अयेत्यादि । 'अथ' सोमम 'एत्य' 'मार' माङ्मुखः 'उपविमति" ॥ ६॥ "सोऽभिपतीति। “आमाकोऽमि" -इत्यादिना मोम मभिमृशेत् । हे सोम! त्वम् 'श्रास्माकोऽमि' अस्माकं सम्बन्ध्यमि ) "नसिणि च युभाकामाको”-इत्यण, नामनियोगेनामाका- देशच । एतत्' एतेन पाठेन 'स्व एव' य एव भवति', 'एक:' परक्राख्यः, 'ते' 'सह्यः' ग्रहौतव्यः । “प्रत्यपिभ्यां ग्रह:"-इति अनुपसृष्टादपि ग्रहेश्छान्दसः क्यप, याह्य इत्यर्थः । “अमात्योऽसि शुक्रस्त ग्रहः" इति तैत्तिरीयकम् । 'विचितः' विचयनस्य शोध- नस्य कतारः 'ते' वा 'विचिन्वन्तु' शोधयन्तु । विचिन्वद्भिरव विवेके मति वैगुण्यासम्भवात् सर्ववं कान भवति ॥ ७॥ विवेचने विषये पचान्तर मुपन्यस्य मिराचष्टे- "अब हेक १- का• धौ. सू. ५.७.८ क । २- का. श्री. सू.08.६ख । २-वा. सं.१.२४.२। - पा. सू.४.३.२ । ५-पा• सू. ३.१.१९८॥ - का. श्री. सु. ०. ७.१.॥ है. सं.

·॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (२प्र. बा.) इति । 'च' सोमविवेचनविषये मोममध्यगतं 'वणं वा काठ वा' 'भित्त्वा' सोमसकाशाद् भेदं कृत्वा बहिः प्रक्षिपन्ति । अब चैकं दोष माह- "क्षत्र वै सोमः इति। सोमस्य क्षत्रत्व श्रूयते- “यान्येतानि देवत्रा त्राणोन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः" इत्यादिना । इय प्रमिद्धिः "चच वै"-इति ''-गब्देन द्योत्यते । 'पमित' ग्रस्तम्, भुञ्जितम्' 'अनुहाय' यहोवा, 'श्राच्छिद्य' पृथक्-शत्य 'परास्येत्' बहिः प्रक्षिपेत्। यस्मात् सोमान्तर्गतं रणदिक मोमस्थानम्, 'तस्मात्' स्वय मविवेचयन् यजमानोऽभ्यवमर्भ मेव कुर्यात् , गोधनार्थन्तु विधिव- विति' पठेत् । अब सूत्रम्-- "प्राडुपविश्यास्माकोऽसौनि मोम मालभते न विचिनोत्यतस्तृणकाष्ठापासन मेके"-इनि ॥ ८ ॥ “अथ वास इत्यादि । 'वासः' सोमोपहननार्थ दशावस्वायम् । 'माग्दशं वा, उदग्दर्श वा' प्रागन मुदगयं वेत्यर्थः । श्रास्तृते वासमि सोमोन्मानं विधत्ते- “तद्राजान मिमौते"-इति । 'तत्' वाससि । 'तस्मात्' मोमोन्मानात् हेतोः 'मनुय्येषु' 'माचा' षषवत्यनुल्यादिरूपा, दानौं वर्तत इत्यर्थः । मात्रा चैवाच मोमे, सा मनुष्येषुः सोमस्याखिलजगत्कारणत्वात् । न केवलं मनुष्यगतेव, अपि तु 'यो चापि' यैव खस्नु 'अन्या' परिमृगवृक्षादिगता, सापि मोममाचात्मिकैव । . १- का. श्री. सू. ०.०.११। २-- उपरिका (१६. १. २. १५.) एव्यम् । ३- 'भुजितम्'-इति छ। 8-का. श्री. सू. ०.०.८-१९। • सू...०.१२। (-का० श्री. स... .. १९ । ५-का.

·(R० वा.) । तीयकाण्डम् । विधीयमानोन्मानमन्त्र देवताद्वारा प्रति~ "साविया मिमौत इति । 'देवानां' मध्ये 'सविता' सर्वकर्मविषयानुज्ञा- प्रदः ॥ १० ॥ मन्त्रगत छन्दः प्रशंसति~ "प्रतिच्छन्दसेति । अहिरनिकरी वास्य छन्द , अतोऽतिच्छन्दस्वम् । एतसिान् छन्दसि चतुर्ण चतुर्ण मराणां परित्यागेनाधस्तनानां छन्दमा मुत्पत्ते सर्वच्छन्द- स्खम् ॥ ११ ॥ इदानीं मन्त्र विधत्ते- "स ममौतेऽभित्यं देव मिति । मन्त्रस्याय मर्थ. । 'त्य' तं 'मवितार' 'देवम्' 'अभ्यर्चामि' इति सम्बन्धः । कीदृशम् ? 'श्रोण्यो.' अवियोः, द्यावापृथिव्योर्मध्ये वर्तमान मित्यर्थ. । 'कविकत' क्रान्तकर्माणम्, 'सत्यसव' सत्यानु- ज्ञम, 'रनधी' रमणीयानां फलानां धारकम्, 'अभि' अभितः 'प्रियम्', 'मति' मननवन्तम, 'कवि' क्रान्तप्रजम् । 'यस्य' सवितः 'श्रमतिः' अन्येषा मविषया मतिः, 'भाः च, अथवा श्रमतिविशे- पएम, भासमाना मा 'ऊ ' 'अदिद्युतत्' धोतते । किमर्थम् । 'भवीमनि' प्रसवे निमित्तभूते सति, अनुजार्थ मित्यर्थः । म तादृश 'खरण.' भोभनगमन श्रादित्य' 'कृपा' कृपया "हिरण्य- पाणि:' सन् 'अमिमौत' मिमोते, मोमोन्मान करोति, करोवि- त्यर्थः ॥ १२॥ दशकव उन्मानेऽप्यय मेव मन्त्र इत्यादिग्रन्मानप्रकार दयनि- ए-निह... ३६य्य्यम् । १-दा. स.. २५.१ । 21 ·॥ शतपथब्राझगाम् ॥ (२५. पा. "एतया सर्वाभिरिति । एतया' “अभि त्यं देवम्”– इत्यनयैव 'मर्वाभिः' अङ्गुलीभिः पञ्चभिः मिमौते । 'एतया' एव 'चतसृभिः' अप्यङ्गुलीभिः मिमौते। एव मवरोहकमेणेकैकाहुन्यत्सर्गण पञ्चवारं मौला पुनरारोहणक्रमेणैकैकाङ्गुलिसंयोजनेन पुनरेतयैवर्चा पञ्चवारं मिमौते । एव दशवार मुन्माय, अनन्तर पाणिय 'समस्य' अञ्जलि कृत्वा, तेनैकवार मभिमितस्य सोमस्योपरि 'श्रावपति' । शिष्टं मर्व प्रक्षिपेत् । अब सूत्रम्- “सर्वाभि प्रथम मङ्गुष्ठप्रति कोत्सर्ग दिः कनिष्ठिकयैकोपचयच्चान्नलिना दशम मन्यद्वाध्या-- वपश्रुतेः" इति । मानस्य दशमध्यया स्वयमानत्वादाधिक्ये मति दामयाविरोधात् सूत्रकारेणाञ्जलिना दाम मन्यदेति विकन्यि- तम् ॥ १३ ॥ अङ्गुलौनां क्रमेणोत्सर्ग मयोजने च कृते योऽर्थमिद्धो मान- विषयः समञ्चनप्रमारणभाव', त मनूद्य बहुधा प्रशमति- “म वा उदाच न्याच मित्यादिना। 'उदाच न्याचम्' अङ्गुलीः ममच्य प्रसार्य चेत्यर्थः । 'तत्' तेनोक्तप्रकारमानेन 'अङ्गुलीः' 'नानाजानाः' पृथक्-पृथक्-जन्मवन्यः 'करोति', कर्मफलभोगार्थत्वात् हटे। व्यतिरेके दोष माह- "श्रथ यत् महेति । 'मवामि' मंहताभि- रगुलीभिः दशवार मपि मानं यदि कुर्यात्, तथा मति 'ममिष्टा.' परस्परमहता एवानुनयो 'जायेरन् ॥ १४ ॥ "यदेवोदाच मिति । उक्तरीत्या मानेन तु 'नानावीर्याः' पृथक्-पृथक्-कार्यसमर्थाः 'करोति' ॥ १५ ॥ १- का• श्री. सू. ०. ०.१४ । २-का. श्री. सू. ० ०.१४-१८ ।

·(श्य. २मा.) रतीयकाण्डम् । . "यद्देवेति । "विराज मेवैतदर्वाचौं च पराचौं च युन- कौति । एतत्' एतेन अर्वाक्-पराग्-गतेन विराट्छन्दोदेवता मेव मध्याद्वारा प्राक् च पराक् च सोमे योजितवान् भवत्यध्वर्युः । मा मोमयुक्ता विराट् । “परायइति । 'प्रह-दूति विनिग्रहार्थी निपातः । 'पराचौ' पराभूता कईमुखी मती, उदवनभामर्यान 'यज' सोमरमं 'देवेभ्य' 'वहति'; तथैव 'अर्वाचौ' अवाड मुखौ सती, समञ्चनमामर्थन 'मनुय्याम्' शविगादीन् 'श्रवति' ॥१६॥ मानगतमयां प्रमति- “अथ यद् दशशत्व इति । विराजो दशावरत्व प्रसिद्धम् । मोमोऽपि दामझ्याकव्यैः क्रीयमाणत्वेन मझ्यादारा विराटमम्बन्धाद् 'वैराजः' ॥ १७ ॥ "अथ मोमोपनहनस्येत्यादि । 'अन्तान् समुत्पार्य' अधःप्रमा- रितम्य वस्त्रस्य पर्यन्तप्रदेशान् एकच (उच्चर ) मङ्गद्य 'उष्णोपेण' पन्यि कुर्यात् । तर मन्त्रः- "प्रजाभ्यस्त्वेति' । 'प्रजाभ्यः' मद- स्येभ्य पालिग्भ्यः । उप्णोषेण ग्रथनं प्रगंमति- “म यदेवेद मिति । गिरम अंमयोथान्तरालप्रदेशो यथा विस्लम एव वर्तते, एवं पन्यिकरणेन छतवान् भवति ॥ १८ ॥ पन्थिमध्ये सचिरं ममन्त्रक विधत्ते- “अथ मध्येऽहुन्न । 'मधे' मोमपन्थिमध्ये। सपिरप्रदानेन 'पापन्तं 'त' वां माः 'प्रजाः' अपि 'अनु प्राणन्नु' 'रति'। 'ममायच्छन्' अन्तान् महान् 'सम्' ९- नित• १.२. रयम् । २-एषोऽधिकपाठः छ-पुस्तकमात्र। ..०.०.२.। -दा... २५.२। t-'मन्योकरम-ति ए, च।

·। शतपथब्राह्मणाम् ॥ (२५. वा.) 'यतीव' ग्लापयतीव 'प्राण' मोम प्राणरहितम् ‘दव' करोति', अतएव उपद्रवसम्भवाद्धेतो तत्परिहाराय देहमध्ये उच्छामरूप 'प्राणम्' उद्गमयति। तस्मात' प्रजास्खेति मन्त्र पठेत् । 'न' मोमो- पनहनवस्त्रे वद्ध सोम मोमविक्रायणे प्रयच्छति । अथात पणन- स्यैव', विधिरुच्यत इति शेष ॥ १६ ॥ ५ [३ २ ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाग्ये रतीयकाण्डे ढतीयाध्याये द्वितीय आझणम् ॥ ( अथ हतीय ब्राह्मणम् ) स वै राजानं पणते । स यट्ठाजानं पुणते तस्मादिदुः४ सकत्सर्व पुण्य स ाह सोमविक्रयिन् अय्यस्ते सोमो राजाहुति क्रुय्य इत्याह सोमविक्रयो तं वै ते क्रोणा- नीति क्रोणीहोत्याह सोमविक्रयौ कलुया ते क्रोणा- नौति भूयो वा ऽअतः सोमो राजाहतीत्याह सोम- १-- का• श्री. सू... २१ । -वा.स.१२५ । ३-का. श्री. स.०० २२ ·(श्च ३वा.) द्वतीयकागरम् । १६५ विक्रयो भूय एवातः सोमो राजार्हति महात्वेव गोहिमेत्यध्वर्युः ॥ १ ॥ गोर्वे प्रतिधु। तस्यै शृतं तस्यै शुरस्तस्यै दुधि तस्यै मुस्तु तस्या आतञ्चनं तस्यै नवनीतं तस्यै एतं तस्या ऽामिक्षा तस्यै व्वाजिनम् ॥ २ ॥ शफेन ते क्रोणनीति । भूयो वा ऽश्रुतः सोमो राजाईतीत्याह सोमविक्रयो भूय एवातः सोमो राजाईति महांस्त्वेव गोर्महिमेत्यध्वर्युरेतान्येव दृश वीर्याण्युदाख्यायाह पढ़ा तेऽद्देन ते गुवा ते क्रोणा- मौति क्रौतः सोमो राजेत्या सोमविक्रयौ व्व्यासि प्रब्रूहीति ॥३॥ सु ऽआह। चन्द्रं ते व्वस्त्रं ते छागा ते धेनुस्ते मिथुनौ ते गावौ तिसुस्तेऽन्या इति स युदर्वाक पुणन्ते परः सम्पादयन्ति तस्मादिदर ससत्सर्वं पुण्य मर्वाक् पुणन्ते परः सम्पादयन्त्युव युदध्वर्युरेव गोवा-ण्युदा- चष्टे न सोमस्य सोमविक्रयौ महितो वै सोमो देवो हि सोमो ऽर्थतदध्वर्युगी मध्यति तस्यै पुश्यन्वीाणि • Aaj.'-ति ग, घ। 1 'प्रतिधक-रवि ग, घ। । 'मानि-दति क, 'यानिति ग, घ ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् । (२प्र. ६वा.) क्रौणादिति तस्मादध्वयुरेव गो/Uण्युदाचष्टे न सोमस्य सोमविक्रयो* ॥ ४ ॥ श्रुथ यत्युञ्चकृत्व पुणते। संवत्सरसम्मितो वे यज पञ्च वा चितुव संवत्सरस्य तु पञ्चभिराप्नोति तस्मात् पुञ्चकृत्व पुणते॥५॥ अथ हिरण्ये व्वाचयति। शुक्रं त्वा शुक्रण कोणा भौति शुकर ह्येतुच्छुक्रेण क्रोणाति यत् सोम हिर- ण्येन चन्द्रं चन्द्रेणेति चन्द्रुः ह्येतच्चन्द्रेण क्रोणाति यत् सोम५ हिरण्येनामृत ममृतेनेत्यमृतः ह्येतदमृतेन क्रौणाति यत्सोम हिरण्येन ॥ ६ ॥ अथ सोमवियिण मभिप्रकम्पयति। सगमे ते गोरिति युजमाने ते गौरित्येवैतदाह ताजमान मभ्याहृत्यु न्यस्यत्यस्मे ते चन्द्राणोति सु श्रात्मन्नेव वीर्य धत्ते शुरौर मेवु सोमविक्रयौ हरते तत् तुत सोम विक्रय्यादत्ते ॥७॥ अथाजायां प्रतीचौनमुख्यां वाचति । तुपसस्तनू- रसौति तुपसो ह वा एपा प्रजापते सम्भूता युदजा तस्मादाह तुपसस्तनूरसौति प्रजापतेर्वर्ण इति सा यत् चि संवत्सरस्य विजायते तेन प्रजापतेर्वर्ण परमेण 'सोमविक्रयो-इति ग घ ।

·(३०० वा.) । तीयकाण्डम् ॥ पशुना क्रीयस ऽझुति सा यत् चिः संवत्सरस्य विजायते तेन परमः पशुः सहसपोरं पुषेय मित्याशुिष मेवैतदा- शास्ते भूमा वै सहुसं भूमानं गच्छानीत्येवैतदाह ॥८॥ स वा ऽअनेनैवाजां प्रयच्छति। अनेन राजान मादत्त ऽाजा ह वै नामैपा युदुजैतया ह्येन मन्तत जति ता मेतुत् परोक्ष मजेत्याचक्षते ॥६॥ श्रुथ राजान मादत्ते। मित्रो न एहि सुमिवध दुति शिवो नः शान्त रहीत्येवैतुदाह तं युजमानस्य दक्षिण ऽजरी प्रत्युद्य वासो निदधातीन्द्रस्योरु माविश दुक्षिण मित्येप वा अवेन्द्रो भवति याजमानस्तुस्मादाहेन्द्र- स्योरु माविश दुक्षिण मित्युशन्नुशन्त मिति प्रियुः प्रिय- मित्येवेतदाह स्योनः स्योन मिति शिवः शिव मित्येवे- तदाह ॥१०॥ अथ सोमायणानुनुदिशति। खान भागाद्वारे- बम्भारे हुस्त सुहस्त कृशानवेते वः सोमायणा- स्तान्वक्षच्छं मा वो दन्निति धिष्ण्यानां वा ऽरते भाजनेनैतानि वै विष्ण्यानां नामानि तान्येवैभ्य एत- दुन्वदिक्षत् ॥११॥ 'प्यागत्-इति सा.-सम्मत । + 'मा भमिति'-इति सा -सम्मत इवि डा. वेपर।

·शतपथबाझयम् । (२प्र.मा.) अथाचापोर्तुते। गुर्भो वा एषु भवति यो दोक्षते माता वै गुर्भा उल्वेनेव जरायुणेव त मुघाजीजनत तस्मादपोर्तुत ऽएप वा ऽअत्र गुर्भो भवति तस्मात् पुरिस्तो भवति पुरिता इव हि गुर्भा उल्बेनेव जरायुणेव ॥ १२॥ अथ ब्वाचयति । पुरि माग्ने दुश्चरितादाधस्वा मा सुचरिते भजेत्यासीनं वा एन मेप आगच्छति स श्रागत ऽउत्तिष्ठति तुन्मिथ्याकरोति व्रतं प्रमौणाति तस्यो हैया प्रायश्चित्तस्तथो हास्यैतन्न मिथ्याकृतं भवति न व्रतं प्रमौणाति तुस्मादाह पुरि माने दुश्चरिताद् बाधस्वा मा सुचरिते भजेति* ॥ १३ ॥ श्रुथ राजान मादायोत्तिष्ठति । उद्घायुपा स्वायुपो- दस्था ममृतां॥ ऽअन्वित्यमृतं वा एपोऽनूत्तिष्टति यः सोमं क्रीतं तुस्मादाहोदायुपा स्वायुपोदस्था ममृतां॥ ऽअन्विति ॥ १४॥ अथ राजान मादायारोहण मभिप्रेति । प्रति पुन्या मपद्महि स्वस्ति गा मनेहुसम् । येन विश्वाः परि दिपो रणक्ति विन्दते वस्तुिति ॥ १५ ॥ - 'भनेति' इति ग, घ । t, t 'मटार'-इति क, ख । 'यम्विति' इति ग, घ ।

·(श्या श्वा.) ॥ वतीयकाण्डम् । देवा ह वै यजु तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य आसनाद् बिभयाञ्चक्रुस्त एतधुजुः स्वस्त्ययनं ददृशुस्त एतेन यजुपा नाष्ट्रा रक्षास्यपहुत्यै तस्य यजुषोऽभयेऽनाप्ने निवाते स्वस्ति सुमाग्नुवत तुथो ऽएवैप रतेन यजुपा नाष्ट्रा रक्षा स्यपहुत्यै तस्य यजुषोऽभयेऽनाष्ट्रे निवाते स्वस्ति सुमश्नुते तस्मादाह प्रति पुन्या मपद्महि स्वस्ति गा मनेहुसम् येन विश्वाः पुरि डिपो वृणुक्ति विन्दुते वस्विति ॥ १६॥ तं वा दुति हरन्ति। अनसा पुरिवहन्ति महुयन्त्येवैन मेतत् तस्माच्छीर्णा वौज हरन्त्युनसोदावहन्ति ॥१७॥ श्रुथ युदपा मुन्ते क्रौणाति । रुसो वा ऽश्रापः सुरस मेवैतुत् क्रोणत्युथ यद्धिरण्यं भवति सुशुक मेवैतुत क्रौणात्यथ यहासो भवति सुत्वच समेतत् क्रौणत्युथ युदजा भवति सुतपस मेवैतुत् क्रोणत्युथ युद्धेनुर्भवति साशिर मेवैतत् क्रौणात्युथ युन्मिथुनौ भवतः सुमिथुन मेवैतुत् क्रौणाति तं वै दशभिरेवु क्रौणीयानुादशभि- ईशाक्षरा वै विराड वैराजः सोमस्तस्माद् दशुभिरेख औलयानादभिः ५, १८६ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके पटं ब्राह्मणम् [३.३.] ॥ 'तन्दामा'-मसि। क ·॥ शतपथब्राह्मणम् । (२५० ६वा.) सोमक्रयार्थ व्यवहार विधत्ते- सवा इति । 'पणते' व्यव- हरेत् । 'तस्मात्' सोमस्य व्यवहारभूतलात् 'इद' इदानी मपि 'मर्व' दधिमध्वादि वस्तु 'सकृत्' 'पण्य लोके पणितव्य भवति । व्यवहारप्रकार दर्शयति- "म अाहेत्यादिना । स' अध्वर्यु "क्रय्यस्ते सोमो राजा३" 'इति' पृच्छत् । 'क्रय्य' क्रयार्थ प्रमा- रित । "क्रय्यस्तदर्थ ' इति 'क्रय्य' शब्दो निपातित । प्रश्नार्थ सुति । ‘क्रय्य इति मोमविकयौ' प्रतियात् । 'तत्' नहि ते' नव स्वभूत सोम 'फ्रोणानि 'इति' अध्वर्युयात् । अथ तेन मोमविक्रयिणा 'फ्रीणौदि' 'इति' उफ्नोऽध्वर्यु 'कलया गोरेक- देशेन 'ते' तव सम्बन्धिन सोम 'क्रोणानि' 'इति' ब्रूयात् । विक्रेता 'त' अस्मात् कलालवणात् 'भूय' प्रभूत मधिक मूल्य मईतीति घूयात् । अथ सोमविक्रयिणोकोऽध्वर्यु गोर्महत्व मावि करोति- "मशास्त्वेवेति । यदि मोमो बहुमून्य मईति तईि कृत्स्ना गौर्दातव्या भवति, तथा मति 'गोमहिमा महान्' इति' ब्यान्॥ कथ महत्त्व मिति तद् दर्भयनि- 'गोवा इत्यादिना । 'गो प्रतिधुक् मद्यो दुग्धम, इद मेक वीयम् । 'तम्य तम्या 'श्रृत पक पय । 'गर' पक्कचौरस्योपरि मारभूतम् । धमत- म . १-का. श्री. मू..." ३-पा• सू.६१२। ५-का.यो...- २- का. श्री. 8- पा• ..। .७८खा ·(३च्य. बा.) रितोयकाण्डम् । । मम्माखादं वस्तु दधि । दधिभवं सारभूत मुदकं 'मस्तु । 'श्रातञ्चन' दधिभावकारणम् । तते पयसि दध्यानयने सति यद् घनीभूतं वस्तु जायते, मा 'श्रामिक्षा'। द्रवात्मकं तत् वाजिनम् । एवं दाविधानि गोरुणि प्रख्यापयेत् ॥ २ ॥ "जफेनेति । दितीयवारमये 'जफेन ते क्रोणानौति' बयात् । "फ' पादाग्रस्था भागः। 'भूयो वा अतः' इत्याधुनिमत्युक्तिवचनं पूर्ववद् व्याख्येयम् । 'अध्वर्यः' 'एतान्येव दश वीर्याणि' इति, प्रतिधुगादिक मित्यर्थः । तीयवारे गोः ‘पदा ते' इति ब्रूयात् । चतुर्थवारे 'अर्द्धन ते' इति ब्रूयात् । “भूयो वा इत्यादि पूर्व- वत्" । पञ्चमवारे 'गवा ते कोणनि' 'इति' ब्रूयात् । एव मुक्त 'मोमो राजा' त्वया 'कौत:' 'इत्याह'; उचितमूल्यस्य दत्तत्वात् । अथ 'वयांसि प्रबूहि' 'इति' 'मोमविकयौ' ध्यान ॥ ३ ॥ "म आइति । 'वया'-मन्दार्थ स्वयं मेवाह- "चन्द्रं त इत्या- दिना। हेम चन्द्रम' इति हिरण्यनामस पाठात् 'चन्द्रम' आल्हाद- १-त-गवनौतयोः परिषयो बाघोल तोच मोलिखिता; ताभ्यों सदैव दशविधत्वं गोवीर्यस्येति यम् । २-- का• श्री. सू. ०.८.१.। २~१०.४• ११५.। का• धौ. सू. ०.८,८। 8-प्रान्त प्रधान्ने"-प्रति का. धो. सू.०, ८.१२) पत्र 'भय एकातः सोमो रानातीयेप मन्स उप-ति या... ५-- मा.श्री.सू... ८.११॥ १. सू...८.१५ । 'वासि थन्यान् पश्न छागादो-ति । निध- १.२.२॥ -का. .

·१७२ । शतपथब्राझणम्। (२५.बा.) कारि हिरण्यम् । “चन्द्र ते इति मोम मालभ्य वाचयति" इति कात्यायन'। 'श्रन्या तिस', गा इति शेष ॥ व्यवहारपूर्वक-क्रय प्रगमति- “म यदर्वागिति । 'अक्'ि सम्पादनात् प्राक् व्यवहार कला, 'पर' परस्तात् 'सम्पादयन्ति' । अथ वा 'अर्वाक्' अन्प मेव व्यवहारकाले व्यवहरन्ति, मम्पादन- काले तु 'पर' देय मून्य मधिक छला । 'तस्मात्' 'इदम्' इदानी मपि 'सवे पण्य' वस्तु ‘महत्' एकवारम् 'अक्'ि मत् 'पर" 'सम्पादयन्ति' । गोवौर्याण मुदाख्यामवत् सोमवौर्याप्यप्युदाख्यातव्यानि, तपा- करणे कारणा माह- “अथ यदध्वर्युरेव गोर्वीर्याणीति। 'महित' महत्वोपेत वस्तु मोम । तत् कथम् ? वस्तुतो 'देव' खनु, दिवि वर्तमानस्य चन्द्रस्य मोमवप्नौरूपेण परिणामात्, "दिवि वै मोम प्रामौत्"-इत्युक्रवार। अतो हेतो. मोमम्यानपेक्षितवात् 'अध्वर्यु' 'गो' 'महयति' पूजयति । तो 'पश्यन्' 'तस्यै' तस्या' 'बौर्याणि' प्रतिधुगादीनि । केनाभिप्रायेण ? मोम मनया कीरा- नौत्यभिप्रायेण । तम्मादित्युपमहार ॥ ४ ॥ कलासफादिरूप पञ्चवारपणन प्रामति- "अथ यत् पचहत्व इति । स्पष्ट मेतत् । ५ ॥ "अथ हिरण्ये इति । एकदायन्या मह देयेषु हिरण्य- वस्वादिदमसु द्रव्येषु मध्ये 'हिरणे दोषमाने मति यजमान यौ.०० १७, १५ सूत्रयो पण्डिनायकमन मिदम् । २- पुरस्तादारव्यम् (१९८०)।

·(३य.वा.) हनीयकारारम् - 'वाचयति' "कं बा"-दति मन्त्रम्। मन्त्रस्यायं मर्थः । 'शुक्र' 'दौप्यमान' 'ला' बां 'एक्रेण' दोन 'हिरण्येन' 'कोणामि। तथा 'चन्द्र' खो 'चन्द्रेश' आल्हादकेन 'हिरण्येन'। 'अटतम्' अमरगाधर्माणं त्वाम 'अमृतेन 'हिरोन' कोणामौत्यर्थः । मन्त- गतानि कचन्द्रामृतपदानि बतौयान्तानि हिरण्यनामानि, दिनौयान्तानि सोमस्येति याचष्टे- "शुक्रं वा शुक्रणेत्यादिना । स्पष्टोऽर्थः । अत्र सूचम-- "म श्राप चन्द्रं ते वस्त्र ते कागास्ते धेनुस्ते मिथुनौ से गायौ तिसस्तेऽन्याः शुक्रवेति हिरण्य मालभ्य वाचयति" इति ॥६॥ अथ ममन्त्रक मोमविक्रीयो हिरण्येनाभिप्रकम्पनं विधजे- "अथ मोमविक्रषिण मिति । 'अभिप्रकम्पयति' हिरण्येन प्रलो- भवति । मन्त्रगत' 'मग्म'-पदं ध्याचष्टे- "यजमाने ते गौरिति । सविग्भिः मह गच्छन्ति तत्तत्कर्मखिति मग्मः' पणमानः, भिन् । “मग्मे त इति सोमविकयिणं हिरण्येनाभिकम्पयति"- इति सूचम्। "तनमान मियादि । 'मत्' अभिप्रकम्पनमाधम दिरप्यं पजमानं प्रत्यानीय "अस्मे ते" इति मन्त्रेण स्थापयेत् । 'अमे' अमदीये यामाम इत्यर्थः। हिरण्यम्य वौर्यरूपत्वात् तत्वीकारे- १-दा•सं•.२६.१। २~का• पौ. सू... ८.१७, १५ । २--वा• सं... २८.१। :-क्षा थी. .०८.१८। • २.०.८१॥ १-या• • . २५.३।

·। शतपथब्राझयाम्। ( २५० ग्रा.) मात्मनि वौर्यधारण भोमविक्रयो खोकुर्यात् । “सोमविक्रय्ये- तदादत्ते"-दूति सूत्रम् ॥ ॥ "प्रथाजाया मिति । क्रयाय दत्ता मजां प्रतीचौनमुखौं खा अध्वर्युस्या मालभ्य स्थित यजमान “तपस सूनुरमि"-इत्यादि मन्त्र वाचयेत् । तथा च सूचम्- “जो प्रत्यमुखौ मालभ्य वाचयति तपसम्तनूरमौति"-दति । मन्त्रस्याय मर्थ। हे अजे ! व 'प्रजापतेस्तपस' 'तनू' शरीर मसि, तत्परिणामरूपत्वात् । 'प्रजापते. वर्णोऽमि', "सवत्सरो वै प्रजापति" इति श्रुते । मवत्सरस्य सम्बन्धिनि काले जायमानत्वेन सवत्सरदारा मवत्सररूप- प्रजापतिशरीरसारूप्यात् प्रजापतिवर्णत्मकत्वम् । मवत्सरे त्रिर्जाय- मानादेवेतरपशोरयुत्कर्षात् अजा ‘परम' पशु.', तेन क्रीयसे । हे सोम । अतोऽह तवानुग्रहात् 'सहस्रपोप' पुत्रपौत्रादिरूपेण बहुविधपुष्टि प्राप्नुवानौति ॥ न मिम मन्त्र विभज्य व्याचष्टे- “तपमस्तनूरभौति। मन्त्र- चतुर्थभागस्याशी.परता माह- "आशिष मेवैतदिति । श्राभासन प्रकार मेव दर्शयति- "भूमा दै सहस्र मिति ॥ ८ ॥ वाम-दक्षिए-बाह कमेण अजाप्रदान मोमदाने च निर्दिशति-- "स वा अनेनेति । “अनेन राजान मादत्त इति। यद्यप्यच विशेषो न श्रूयते, तथापि सूचकारेण विशेषितम्- “मव्येनाजां प्रयच्छन्, . १- का. श्री. सू. ७ ८ १। २-वा• सं.१.२६.8। ५- का. श्री. सू. २०१४। 8- ऐ० प्रा० १ ३ २, ५५, ३ इत्यादिषु प्रयष्यम् ।

·(श्य मा.) मृतीयकाण्डम् । "मित्रो न'-इति दक्षिणेन मोम मादत्ते" इति। अंजामदानेन सोमादानं तनिर्वचनद्वारेण प्रशंमति- "श्राजा वा इति । यस्मात् 'एतया' अजया 'एनम्' सोमम् 'अन्ततः' 'पाजत्' भाभि- मुख्येनागच्छति। श्राजनमाधनत्वात् ‘ाजा' वस्तुतः; 'तो' परोक्षेपण 'अत्याचक्षते ॥८॥ "श्रथ राजान मादत्ते मित्रो न एहौति । हे सोम! व 'समिधः' गोभनयजमानधारकः, वं 'मित्र' मित्रभूतः, प्रिय- भूतः मन् आगच्छत्यर्थः । श्रमिान् मन्त्रे मित्राब्दार्थ माह- "शिवो नः शान्त इति । शिवशब्दस्य व्याख्यानं 'गान्तः' इति । "तं यजमानस्येति । 'दविणे' 'ऊरौ' ऊरप्रदेशे तपागायिक 'वामः' 'प्ररयुह्म' प्रमार्य, नत्र भोमं निदध्यात् ॥ निधाने मन्त्रं विधाय प्रांमति- "इन्द्रस्योरु मिति । 'अत्र' अम्मिन् मोमझयकर्मणि यस्मात् 'यजमानः' एवं 'दन्द्रो भवति' स्वतन्त्रत्वात्, 'तम्मात्' “इन्द्रस्योर मिति मन्त्र धृते । द्वितीयभाग- मात्पर्य माघ- "उगनुशन्त मितौति । "वग कान्तौ । कामयमानस्वं कामयमाम मूरु माविति मन्त्रभागस्यार्थ। प: कामनाविषयः, म प्रियो भवतीति प्रसिद्धम, अतः 'B- घुमन्तम्'-दृश्यनेन 'प्रिय: प्रियन्'-'इति' 'भाइ' मन्त्रः । एवं १-का . सू. ०.८.२० । २-या मं• १.२०.१। ३- “यातायागते (पों) रतियति वा (यामाग )"-विर विहित काबायोग (श्री. सू...८.२१.)। 1-4. म...२० .। १-पदा प..धा.।

·१७६ । मतपथमाझणम्। (२५० वा.) "स्थोन' स्योन मिति। स्योन मिति सुखनाम', सुखस्य भिवा- त्मकत्वात् 'भिवः शिवम्' इति व्याख्यातम् ॥ १० ॥ “अथ सोमक्रयाननुदिशतीति । हे खानभ्राजादय । 'व' युभाकम् 'एते' 'मोमक्रयणः' । यतः नैर्गवादिभिः मोम क्रीयते, अतः 'तान्' क्रयमाधनपदार्थान् ‘रक्षध्वम्' । रक्षासम्बन्धिन तान् 'मा दभन्' मा हिसिष्ठाः ॥ अनुदेशन प्रमसति- "धिष्ण्यानो वा एते भाजनेनेति । भाजयतीति भाजन स्थानम्, तेन तस्यानेनोपाधिना 'एते" खानादयो 'धिष्ण्याना' सम्बन्धिन. खलु । कथं तेषां धिष्ण्यसम्बन्ध इति तचाह- "एतानि वै धिष्ण्यानां नामानौति। स्वानादयो धिष्ण्यानां नामान्येवर, पर न तदतिरिक्ताः। श्रथ वा अनुदेशनार्धा. 'एते' गवादिपदार्था. 'धिष्ण्यामाम्' एव, न तु स्वानादय. सोम- रक्षकाः , अतस्तेषा मेव 'एते', न 'धिष्ण्यानाम्' इति तचाह- "एतानि वा इति । तथा चोत्तरच वक्ष्यति- "त मेते गन्धर्वा' १- निघ• ३. ६.१५॥ २- का• श्री. सू. ०.८.२१ । ३-व्यमोना माश्रयभूता मदा मिर्मिता सप्त खल्पवेदिका धियागन्य- श्यन्ते। तानि चैव कात्यायनेन विहितामि-- "यामोध्रीयं पूर्वम्, सिकतायोपरि रौदेणेति (वा. स. ५. ३१ ) सर्वत्र, घट सदसि, प्रत्यहमुखो हार मपरेण होतु , दक्षिणपूर्वेणोदुम्बरी मैत्रावरुणम्य, छोटधिष्णर मुत्तरेण चतुरः समान्तरान् ब्राह्मणाच्छसिपोटनेष्ट्रछा- वाकानाम्" इति ८ ६. १६-२१ । धिभारमिवंचनादिक तु निरु. १. द्रश्यम् ।

·(३५. ३वा.) । तौयकाइम् । jes मोमरक्षा जुरापुरिमे धिया:"दति नान्येव' दश क्रयद्रव्याशि "एतत् एतेन 'एते वः सोमक्रयणा:'-रति पाठेन 'एभ्य,' धिपाय- भूतेभ्यः स्वानादिभ्यः 'श्रवदिचत्' अनुदिष्टवान् भवति । दिशते: "शन्न दगुपधाद"-इति कः । पत्र सूत्रम्- "स्थानभ्राति जपति" इति ॥ ११ ॥ "अथाापोत दनि । “उन्न्येनेव जरायुवेनि । धनस्थ गिर.प्रावरणम्यापवारणां विधाय प्रशंमति। उभयवशब्दो वाक्या- लट्कारार्थ: । 'उल्ब' गर्भम्यान्तर मावरणम्, 'जरायु' वाद्य माव- रणम् । तथाच प्रागावातम्- "अन्तरं वा उस्तवं जरायुणो भवति" इति । स्पट मन्यत् । 'तं' गर्भभूतं यजमानम् 'च' अमिान् सोमविक्रयममनन्तरकाले 'शौजनत' प्रादुरभावयन् अध्वर्युः । उत्पमस्यावरणयोगात् अपवरणं युफ्र मित्यर्थः । पूर्व मनि प्रावरणे पयादपवरणं युज्यते । नदेव कुत इत्यत आ६- "एय वा अत्र गर्भ इत्यादिना । १२ ॥ "अथ वाचयतीनि । अध्वर्यु: "परि माग्ने दुथरिनात्"-दति प्रभु मन्त्र यामानं वाचयेत्। अथ मर्थः । 'मा' मा दुरितान मकामात परिवाधव चायवेत्यर्थः । 'मा' मा 'सुपरिते' मदा- चारे 'प्रामा' श्राभाजय । अथ या सपरिते वर्तमान माम । १-१ का ६५. मा. कोरया । २-तु.उम...1 -41. र......! 1-का. सौ.मू.०, ८.०३ ५.-का. यो. सू... ८.२४ । २.१.११.१.) एवम् । .-का. श्री. रा.....।

·१७८ शितपथब्राझणम् । (२प्र. मा.) ३ 'भाभज' अनुग्टहाण । मन्त्रतात्पर्य माह- "श्रामौन वा एन मिति । 'एन' यजमानम्, 'एष' सोमो राजा । श्रेष्ठस्यागमनान मागेवोत्थानेन भवितव्यम, अत्र तदैपरौत्यान्मिथ्याकरणम् , तच्च 'व्रत' कर्म ‘प्रमौणति' प्रहिनस्ति , तदनेन मन्त्रवाचनेन समा धीयत इति ॥ १३ ॥ "श्रथ राजान मादायेति । उत्थानमन्त्रस्यार्थ ३ । 'श्रायुषा खायुषा' च सह तत्साधनेन वा आयुष्करणेन मोमेन मह 'उदस्थाम्' । 'आयुषा निमित्तेनेति वा । 'अमृतान्' अवयवापेक्षया बहुवचनम्। मोमाशून् 'अनु' सृत्य उदस्याम्' । अमृत शब्दस्य तात्पर्य माह- "अमृत वा एषोऽनृत्तिष्ठति य मिति ॥ १४ ॥ "अथ राजान मादायारोहण मभिप्रेतीति । श्रारोहन्त्यत्रेति 'पारोहण शकटम् । अभिगमनमन्त्रस्याय मर्थ । वय 'पन्या पन्यान 'प्रत्यपद्मदि' प्रतिपद्येमहि । कीदृशम् । 'स्वस्तिगा शोभन- गमनम्, 'अनेहसम्' अपापम्, 'येन' पथा गच्छन् पुरुणे 'विश्वा' 'विष' वेट्टन् ‘परिणनि' परिवर्जयति, 'वस' धन च "विन्दते' लभते, त प्रतिपद्यमहौति ॥ १५ ॥ सोम क्रौत १-वा० स०१२८१। २- काश्री. सू. ७ ८३। -स चैष मन्त्र वा. स. २८२ "उत्यान मन प्रतिगमन च छीतसोम एव यजमान करोति"- इति 'उत्तरे च (०६२) इति सृधव्याख्याने या दे। ५-- स चैध मन्त्र वा. स. 8 २८ १।

·(३३० ३वा.) । टतीयकाण्डम् ॥ अमुं मन्त्र माख्यायिकया प्रशंमति- "देवा ह वा इति । पुरा किल 'देवाः' देवत्वप्राप्तये 'यज्ञं तन्वानाः' असुराद्यास न भौताः, तत्परिहारोपायत्वेन क्षेमप्रायकम् ‘एतत्' 'यजुः' इमं मन्त्रं दृष्ट्वा, प्रयुज्य, 'नाष्टा रतांमि' नागकारिणो राक्षमान् घातयित्वा, एतन्मन्त्रसम्बन्धिनि भयरहिते, नाशरहिते, वातरहिते, स्थाने अविनाशलक्षणं मं प्राप्ताः । तस्मात् इदानीन्तनोऽपि तद्यजु:- प्रयोगेणोक्तलक्षणं क्षेमं प्राप्नोति । यस्मादस्य मन्त्रस्य सामर्थ्य मेवंविधम्, तस्माच्छकटसमीपं गच्छन् “प्रतिपन्याम्" इति मन्त्रं ब्रूयादित्यर्थः । ब्राह्मणोक्तस्य कृत्स्नस्यार्थस्य मन्त्रे दर्शना- दित्यभिप्रायः ॥ १६ ॥ "तं वा दतौति । हरणप्रकारोऽभिनीयते- 'इति' अनेन प्रकारेण, शिरसा त्वेत्यर्थः । 'हरन्ति' प्रथमं फ्रयात् प्राक् पर्वतात्, पथात्तु 'अनसा परिवहन्ति' ; अनेन सोमं 'महयन्ति' सत्कुर्वन्ति । यस्मात् पूर्व मेवं कृतम्, 'तस्मात्' ददानी मपि श्रावायलमये कृष्टक्षेत्रं प्रति वीजं शौर्ण हरन्ति', पश्चात् फलिताना मानयनसमये 'अनसा' 'उदावहन्ति' उदानयन्ति । अब सूत्रम्- "गौर्णि सोमं कृत्वा पाणि मन्तर्धाय प्रतिपन्या मित्यनोऽभ्येति, दक्षिणतस्तिष्ठच्छन्नं समगि धौतम्, प्रउगाचोद्धते फलके, कृष्णाजिन मस्मिन्नास्तृणात्यदित्यास्त्वगिति, तस्मिन्सोमं निदधात्यदित्यै मद इनि"-इति ॥ १० ॥ १-वा• सं. 8.२६.१। ३- वा. सं. 8. ३..२ २- वा. सं० १.३..१॥ 8-का. श्री. सू..... 8-1

·१८.
॥ शतपथब्राह्मणम् ।
(२प्र. (वा.)
।
उदकुम्भसमोपे क्रय प्रशसति- "श्रथ यदपा मिति। स्पष्टोऽर्थः ।
हिरण्यादि दशक्रयद्रव्य क्रमेणानूद्य प्रशमति- 'श्रथ यद्धिरण्य
भवतीत्यादिना । क्रयाय 'हिरण्य भवति' इति 'यत्', 'एतत्'
एतेन सोम 'मशुक्र' शुक्रण दौया सहित मन्त क्रौतवान् भवति,
हिरण्यस्य तेजोरूपत्वात् । वामम अाच्छादनमाधनत्वात् तेन क्रये
मति मोम ‘मलचम' फ्रीतवान् भवति। ब्रह्मणस्तपमा सम्भूतत्वात
'अनया' क्रये मति तपसा सहित क्रयो भवति । धेन्वा माभिरस्य
चौरादे. मम्भवात्, नया क्रये मति मोम साशिरो भवति ।
'अथ यन्मिथुनौ भवत'-दति स्पष्टम् । क्रयणद्रव्यगता दशमङ्ख्या
मनूद्य प्रशमति- “त वै दशभिरेव क्रीयात्, नादभि"-
इति । स्पष्टोऽर्थ ॥ १८ ॥ ६ [३. ३.] ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये
बतीयकाण्डे बतीयाध्याये रतीय ब्राह्मणम् ॥
॥ इति तृतीयकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥
।
१
.
९- व्यत्र "हिरण्य सहसाच्छिद्य एषता वरचाकाण्टेनाइन्ति वा"-इत्यार
कात्यायन (00 २७ )। "प्रदक्षिण सोमक्रयणी मावत्यान्यया
गवा निष्क य यम्मानस्य गोछेऽपितृभति , यदि सोमविषयी प्रति-
विवदेत एघतैन वरत्राकापडेनावक्षाय नाशयेयुः, स्कुटैनन्तीत्येके,
नित्यवदेके वध समामन्नि"-इत्याइ यापहम्ब (१०. २० ५-८) ।
"सोमविकथिणे किञ्चिद दद्यात्"-इत्येवास्ति मानवे सूत्रे ।

·[ १८१ ] अथ हत्तीयप्रपाठके प्रथम बाहाणम्, श्रपि वा दतीयाध्याये चतुर्थं जाह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ नौड़े कृष्णाजिन मास्तृणाति । अदित्यास्त्वगसौति सोऽसावेव बन्धुरथैन मासादयत्युदित्यै सुद अासौदे- तौयं वै पृथिव्युदितिः सेयं प्रतिष्ठा तदस्या मेवैन मेतत् प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मादाहादित्यै सुद श्रासौदेति ॥१॥ अथवा मभिपद्य व्वाचयति। अस्तम्भाद् द्यां पभो ऽअन्तरिक्ष मिति देवा ह वै यतुं तन्वानास्ते ऽसुर- रक्षसभ्य ािसनाद् विभयाञ्चक्रुस्त इएन मेतज्या- . 'घासीदेति-प्रति ग, घ! + 'युथैन'-इति सायणसम्मत' पाठ ।

·। पातपथब्राह्मणम् ॥ (३५० वा.) यास मेवु ब्वाञ्चक्रयेदाहास्तन्नाद् द्यां पभो (अन्तु- रिक्ष मिति ॥२॥ अमिमीत ब्वरिमाणं पृथिव्या इति । तुदेनेनेमाँ- लोकानास्पृणोति तस्य हि न हन्तास्ति न बधो येने में लोका अस्पृतास्तस्मादाहामिमौत ब्वरिमाणं पृथिव्या दुति ॥३॥ सौदद्दिश्वा भुवनानि सम्राडिति। तुदेनेनेद सर्व मास्पृणेति तस्य हि न हन्तास्ति न बधी येनेद सर्व मास्मृतं तस्मादाहुासौदद्दिश्वा भुवनानि सम्राडिति॥ ॥ ४॥ विश्वेत्तानि व्वरुणस्य व्रतानीति । तदस्मा दिद सर्व मुनुवर्त्म करोति युदिदं किञ्च न कुञ्चनु प्रत्यूद्या- मिनं तस्मादाह विश्वेत्तानि व्वुरुणस्य व्रतानीति' ॥५॥ अथ सोमपOणुहनेन पर्याणह्यति । नेदेनं नाष्ट्रा रक्षा सि प्रमशानिति गुर्भो वा एप भवति तिर इव - 'मिति'-इति ग, ध। + 'नेमालोका-इति ग, घ । + 'इति'-इति ग, ध। 5 'संमाहिति'-इति क । || 'संघाडिति'-इति क, 'समाडिति'-इति ग, घ । T'प्रतानीति'-इति ग, घ ।

·(३.० ब्रा.) ॥ टतीयकाणम्। १३ वै गुर्भास्तिर इवैतात्पर्य्याणई तिर इव वे देवा मनु- ध्येभ्यस्तिर इवैतद्युत्पाणद्धं तस्मादै पाणह्यति ॥ ६ ॥ सु पOणह्यति। बनेपु व्यन्तरिक्षं ततानेति ब्वनेषु हौद मन्तरिक्षं विततं वृक्षाग्रेषु व्वाज मुवत्सु पय उखियाखिति ब्यौर्य वै ब्बाजाः पुमा सोऽवन्तः पुरखे- वैतुद्दौयं दधाति पय उसियास्विति पयो हौढ मुसि- यासु हितु हृत्सु ऋतुं वरुणो विक्षमि मिति हृत्यु ह्ययं ऋतुर्मनोजवः प्रविष्टो विक्षमि मिति विष्टु ह्ययं प्रजास्वग्निर्दिवि सूर्य मदधात्सोम मुद्राविति दिवि ह्यसौ सूर्यो हितः सोम मुद्राविति गिरिपु हि सोम- स्तस्मादाह दिवि सूर्य मदधात् सोम मुद्राविति ॥७॥ अथ युदि है कृष्णाजिने भवतः। तयोरन्यतरत् प्रत्यानह्यति प्रतौनाहभाजन युधु ऽएक भवति कृष्णा- जिनग्रोवा एवावकृत्य प्रत्यानह्यति प्रतीनाइभाजन सूर्यस्य चक्षुरारोहाग्नेरक्ष्णः कनौनकम्। यतशेभि- रौयसे भ्राजमानो विपश्चितुति सूर्य मेवेतत् पुरस्तात् करोति सूर्यः पुरस्तान्नाष्ट्रा रक्षास्यपन्नेत्याभयेना- नाष्ट्रेण पुरिवहन्ति ॥८॥ . 'वैततााणाई' इति ग। । 'मुहाविति'-इति ग, घ । , 'प्रतिनाइभाजन-इति सायणसम्मत इति डा• वेबर ।

·१० ॥ शतपथवाझणम्। (इप्र. १वा.) उद्धते प्रजुग्ये फुलके भवतः। तदन्तरेण तिप्टनसु- ब्रह्मण्यः* प्राजति श्रेयान्वा एपोऽभ्यारोहाद्भवति को ह्येत मुहत्यभ्यारोढुं तस्मादन्तरेण तिष्ठन् माजति ॥६॥ पलाशशाया माजति। युच वै गायत्री सोम मच्छापतत् तदस्या ऽाहुरन्या ऽअपादस्ताभ्यायुत्य पर्ण पुचिच्छेद गायत्यै वा सोमस्य वा राजस्तुत्पतित्वा पुर्णी ऽभवत्तस्मात्पर्णो नाम तयुदेवान सोमस्य न्यक्तं तुदि- हुाप्यसदिति तस्मात् पलाशशाखया माजति ॥ १० ॥ श्रुथानड्वाहावाजन्ति । तौ युदि कृष्णौ स्याता मन्यतरो वा कृष्णस्तुच विद्याद्दपिप्युत्यैषमः पर्जन्यो ब्बुष्टिमान् भविष्यतीत्येतदु विनानम् ॥ ११ ॥ अथ युनक्ति । उसावेतं धूर्पाहायित्युसौ हि भवतो धूर्पाहाविति धूळहौ हि भवतो युज्येथा मन इति युज्येते धनथू ऽइत्युना विति तदुवीरहणावित्युपाप- कृताविति तुद् ब्रह्मचोदनाविति ब्रह्मचोदनी हि भवत' खस्ति युजमानस्य गृहान् गच्छत मिति युथैनावन्तरा नाष्ट्रा रक्षांसि न हिल्स्युरेख मेतुदाइ ॥ १२ ॥ . 'प्रहाखा-इति क, डा०-देवरेसान्त्र दृष्य, श्रूयत चोतरत्र (४३ . २) 'सुब्रममाय-इति ।

·(३५. मा.) । तीयकाण्डम् । श्रुथ पश्चात्परिक्रम्य । अपालम्बु* मभिपद्याइ सोमाय क्रौतायानुहोति सीमाय पर्युद्यमाणायेति वातो यतरथा कामयेत ॥१३॥ श्रुथ ब्वाचयति। भट्ठी मेऽसि प्रच्यवस्ख भुवस्यत इति भद्रो यस्यैप भवति तस्मान्नान्य माद्रियतेऽप्यस्य राजानः सभागा श्रागच्छन्ति पूर्वो राजो ऽभिवदति भद्रो हि भवति तस्मादाइ भद्रो मेऽसौति प्रच्यवस्व भुवस्यत इति भुवनाना ह्येप पुतिविश्वान्यभि- धामानीत्युङ्गानि वै विश्वानि धामान्युङ्गान्येवैतदुभ्याइ मा त्वा परिपरिणो विदन्मा त्वा परिपन्धुिनो विदन्मा त्वा का अघायुवो विदन्निति युथैन मन्तरा नाष्ट्रा रक्षासि न विन्देयुरेख मेतुदाइ ॥ १४ ॥ श्येनो भूत्वा परापति। व्वय एवैन मेतु भूतं मुपातयति यहा उग्रं तुन्नाष्ट्रा रक्षासि मान्नुवयन्त्ये- तदै ब्यसा मोजिष्ठं वुलिष्टं युच्छानस्तु मेवैतुद् भूतं प्रपातयति यदाह श्येनो भूत्वा पुरापतेति ॥ १५ ॥ . 'चपाल-ति माठोऽपि डा. रेय दृष्ट । 1 'कृतायानुयोति' इति ग। + 'प्रपादपति-इति, 'धुपायतपति-रतिपदृयो स. वारेमा ·॥ शतपथनाक्षणम्। (एम. मा.) श्रथ शुरौर मेवान्ववहन्ति । युजमानस्य गृहान् गच्छ तुन्नौ सस्कृत* मिति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥१६॥ अथ सुब्रह्मण्या माह्वयति । यथा येभ्यः पक्ष्यनस्यात् तान् ब्रूयादित्यहे कः पक्तास्मीत्येव मेवैतद् देवेभ्यो यचं निवेदयति सुब्रह्मण्यो३५ सुब्रह्मण्यो३ मिति ब्रह्म हि देवान् प्रच्यावयति विष्कृत्व श्राप चिहि यज्ञः ॥१७॥ इन्द्रागच्छति। दुन्द्रो वे यजुस्य देवता तस्मा- दाहेन्द्रागच्छति हुरिव श्रागच्छ मेधातिथेर्मेप वृषण- श्वस्य मेने। गौरावस्कन्दिन्नुहल्यायै जाति तद्या- न्येवास्य चुरणानि तैरेवैन मेतत्प्रमुमोदयिपति ॥ १८ ॥ कौशिक ब्राह्मण गौतम हुवाणेति । शुश्ववैतदा- रुणिनाधुनोपज्ञात यडौतम बुवाणेति स यदि काम- येत यादेतायु कामयेतापि नाद्रियेतेत्यहे सुत्या मिति यावद्दे सुत्या भवति ॥ १८॥ देवा ब्रह्माण आगच्छतेति। तद्देवांथ हामणांथा- हैतै चोभयेरुर्थो भवति युद्देवश्च ब्राह्मणश्च ॥ २० ॥ . 'संत'-रति क, डा.-वेवरेशान्यत्र दृए। + 'पत्र'-दति ग, घ । : 'नोपचात'-इति ग, घ । ६ 'oय-रति का आमेर-ति ग, ध।

·तौयकाण्डम् । अथ प्रतिप्रस्थाता । अप्रेण शाला मनोयोमोयेण पशुना प्रत्युपतिष्ठते ऽनौपोमो वा एतु मन्तञ्जम्भ ऽश्रादधाते यो दौक्षत ऽश्राग्नावैष्णव दो दोक्षणीय हविर्भवति यो वै विष्णुः सोमः सु हविर्वा sएप देवानां भवति यो दौक्षते तुदेन मन्तजभ ऽबादधाते तत्पशुनात्मानं निष्कोणोते ॥ २१ ॥ तहुँके । आहवनौयादुल्गुक माहरन्त्यय ममिरयर सोमस्ताभ्या सहु सद्ध्या निष्केष्यामह इति व्वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्युत्र वा एतौ क्व च तुत् सुहैव ॥ २२ ॥ स वै द्विरूपो भवति। हिदेवत्यो हि भवति देव- तयोरसमदे कृष्णसारङ्गः स्यादित्याहुरेतुयेनयो रूप- तम मिति युदि कृष्णसारङ्ग न विन्देदुथो ऽअपि लोहितसारङ्ग स्थात् ॥ २३ ॥ तुस्मिन् वाचयति । नुमो मित्स्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तुहतर सपर्यत । दूरेहुशे देवजाताय केतुवे दिवस्युचाय सूर्याय शसतेति नम गुवारमा ऽस्तुत् करोति मिबधेय मेवैनेनैतत्कुरुते ॥ २४ ॥ . 'प्रतिप्रस्थाता-इति ग,ध। + मास्येतत् पदं ग घ पुस्तकयो। + 'सुहेव'-इति ग, घ । 5 'कृष्णधारह-दति ख, ग, घ । । 'लोहितसार-दति ख, ग, घ ।

·१८८ शतपथब्राझणम्। (३५. १बा.) श्रथाध्वर्युरारोहणं विमुञ्चति। व्वरुणस्योत्तम्भन मसौत्युपस्तम्भनेनोपस्तम्भाति बुरुणस्य स्कम्भसुज्जनौ स्थ हुति शम्ये ऽहति स यदाह वरुणस्य स्कम्भसुर्जनी स्थ दुति वरुण्यो ह्येषु एतुर्हि भवति यत् सोम क्रीत.* ॥२५॥ अथ चत्वारो राजासन्दौ माददते । दौ वा अस्मै मानुपाय राज ऽश्राददाते ऽअर्थतां चत्वारो योऽस्य सकृत्सुर्वस्येप्टे ॥ २६ ॥ श्रौदुम्बरो भवति । अन्नं वा ऽजुर्गुदुम्बर ऽजुोऽना- द्यस्थावरुद्ध्यै तुस्मादौदुम्बरी भवति ॥ २७ ॥ नाभिदना भवति। अच वा ऽअन्न प्रतितिष्ठत्युन्नर सोमस्तस्मान्नाभिदना भवत्युचो ऽएव रेतस श्राशयो रेतः सोमस्तस्मादपदमा भवति ॥२८॥ ता मभिमृशति । वरुणस्य ऽपटतसुदन्यसौत्युथ कृष्णाजिन मास्तृणाति व्बुरुणस्य ऽस्तसुदन मसौत्युथेन मासादयति ब्बुरुणस्य ऽतसुदन मासौदेति स यदाह व्वरुणस्य ऽतसुदन मासौदेति व्यरुण्यो येषु एतर्हि भवति ॥ २६॥ - 'कोस'-इति ग, घ ।

·. (३५. मा.) । तीयकाण्डम् । १६ अथैनः शाला प्रपादयति । सु प्रपादयन् वाचयति या ते धामानि इविपा युजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यजुम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरो ऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्यानिति गृहा वै दुऱ्या गृहान्नः शिवः शान्तो ऽपापकृत् मुचरेत्येवैतदाह ॥३०॥ श्रुत्र हुँके । उदपात्र मुनिनयन्ति यथा रान आगतायोदक माहुरेदेव मेतदिति व्युदन्तस्तदु तथा न कुर्यान् मानुषः ह ते यजे कुर्वन्तुि व्युदं वै तुद्यनुस्य युन् भानुपं नेद् वृद्ध यजे करवाणीति तस्मान्नोप- निनयेत् ॥ ३१ ॥१॥ ॥ इति हतीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [३.४.] ॥ भकटमध्ये सोमस्यायनाय शणाजिनास्तरण समालक विधत्ते- "नौ हष्णाजिन मिति । "उद्धते मजग्ये फलके भक्त."-इति वक्ष्यति । तदुद्धतायुगफलकदयोपेतस्थानमो 'नौडे' । परितः प्राकृत मकटमध्यदेगो नौडम, अस्मिन् । 'हष्णाजिनम्' प्रमा- रयेत् । हे हप्णाजिम ! स्वम् 'अदित्या" भूम्या त्वयूपम् 'अमि" । १- का.मौ. सू...। २- सामहिकायाम् (१४१०) कान्वायनोऽप्या व मेव (७८.४.)। ३-मिन-इति । १-दा. स. ३..।

·१६. । शतपथनाक्षणम् । (१५. मा.) यद्यत् भूम्या उपरि स्तृतम्, तत् सर्वं तस्यास्वम्यानौय मित्यर्थ । दर्शपूर्णमासगत कृष्णाजिनास्तरणमन्त्रब्राह्मणम् श्रचातिदिति- "मोऽसावेव बन्धुरिति । याऽसौ अवहननप्रस्तावगतः- "इय वे पृथिव्यदितिस्तस्या ऽअस्यै त्वम् यदिद मस्या मधि किञ्च तस्मादाहा- दित्यास्वगमौति'-इत्युक्तो यो ब्राह्मणभाग, 'म' एवास्य 'बन्धु' समानार्थक , ब्राह्मण मित्यर्थ । “अथैन मिति' । 'एन' सोमम् 'श्रामादयति'- "अदित्यै मद इति । अनेन मन्त्रेण 'अदित्य' अदित्या सम्बन्धि 'मद' मदन स्थानम् । पृथिव्या मम्पिदवेन प्रतिष्ठात्वम्, 'तस्मात्' प्रतिष्ठात्मकत्वात् , इति भावनया कृष्णाजिने प्रामादितोऽपि मोमोऽदित्या प्रतिष्ठापितो भवति यत , স্বনীঃ मन्त्र पठेत् ॥ १ ॥ "अयन मिति । 'एन' सोमम् 'अभिपद्य प्राप्तम्म्य वाचयति' अध्वर्यु । “अस्तवाद घा मिति मोम मालम्भ्य वाचयति"- इति' सूचम् । मन्त्रस्याय मर्थ । 'वृषभ' अपां वर्षिता सोम । अथवा कृषभशब्द श्रेष्ठवाची, सर्वदेवश्रेष्ठ मोम | 'परि' 'चा' दिवम 'प्रस्तधात्' सर्वप्राणिरक्षणाय स्तम्भितवान्। तथा 'अन्तरिक्षम्' अस्त्वात् । किञ्च 'पृथिव्या' 'वरिमाण' परिमाणमहत्त्व मपि 'अमिमौत' इयती पृथिवीति मान इतवान् । स तादृश 'मघाट' १, २- प्रथमझाडे १ ४ ५ (०२१.) इयव्यम् । १-का. सौ. सू....। ५-का•ौ. सू...॥ (-सोऽय मना दा• स...। 8-चा. सं.४३..।

·(श्य-श्रा.) मोपकारहम् । मम्यग्राजमानः सोमो 'विद्या' विधानि 'भुवनानि' भूतजातानि 'बासौदद' अधिपतित्वेनाधिष्ठितवान् । 'तानि' इमानि 'विश्वा' विश्वानि मर्वाणि रत्' अपि 'प्रवानि' श्रायुस्तम्भनादिकर्माणि 'वरुणस्य' पापनिवारकस्य सोमदेवस्य सम्बन्धौनि, सर्वे देवादयो । अनुसरन्तीत्यर्थः॥ अमुं मन्त्रं चतुर्द्धा विभज्या व्याचष्टे-- "देवा १ यज्ञ मित्यादिना । पुरा 'देवा:' 'एनम्' 'एव' सोमम एतस्' एतस्मिम् प्रस्तुने कर्मणि 'वधात्' असररक्षाकृतोदेगान, नपरिक्षाराय 'न्याय' प्रास्यतरं श्रेष्ठं 'चक्रुः'। 'यदाइ' मन्त्रः- 'अस्तवाद यो कृपभोऽन्तरिक्ष मिनि', पूर्वम् एतवाणो माप्रकारेण देवैः शतवादाइत्यर्थः । तस्मिन् मन्त्रभागे श्रेष्ठवाचकषभशब्दम्य श्रवपात्॥१॥ "अमिमौतेति । 'तत्' तमात्, मोमेन पृथिव्या मितलान, "एनेन' वलप्रकाशकमन्त्रपाठेन, अथवा "एनेन' पृथिवीमानकरी मोमेन 'इमान्' धौनपि 'लोकान्' 'प्रास्पृणोति' सर्वतो वसिनः कारयति । मोमस्य मलबत्त्व भांपत्त्या दृढयति- "तम्य होति । हन्तुईननस्य च लोकायान्तःपातित्वात् तस्य चैतदार्थपत्य मित्यर्थः । 'भास्कृता:' यलिनः सताः। एमादेवं तस्मात्' "अमिमीत परि- माएं धूपिया इति' मनाभागस्त मधम् 'पा'। प्रथवा 'तमात्' तं मन्त्रभागं भूयादित्यर्थः ॥ ३ ॥ -रमादिचालिकाखिति बोध्यम् ।

·॥शतपथमाझयम्। (प्र. नाम "भामौददिति । बतौयपादस्यापि बलमकाशनरूपार्थवा द्वितीयपादब्राह्मण मेवात्र पुन पठितम् “तदेनेनेमालोकान्" इत्यस्य स्थाने 'तदेनेनेद५ सर्वम् - इति विशेष ॥ ४॥ "विश्वेत्तानोति । चतुर्थभागपाठस्य तात्पर्य माह- "तदस इद सर्व मनुवर्मन् करोतीति। दुद सर्व भूतजातम् 'अनुक्त तदधौनस्थितिक कृतवान् भवति। प्रत्युधाम प्रतिकूलोद्योग तत्कार प्रत्युद्यामिन 'न करोति' इति सम्बन्ध ॥ ५ ॥ "अथ सोमपर्याणहनेनेति। शकटेन सार्द्ध सोमस्य वेटन माधम वाम 'पर्याणहनम् । पर्याणहनप्रयोजनकथनम्- 'नेदे नाहा रक्षामौति । 'नेत्' इति परिभये । तथाच थास्त -- इदित्यतेन सम्पयुज्यते परिभये' इति । यदि पर्याण इन कुर्यात, तदा 'नाष्ट्रा' नामकराणि रक्षासि 'एन' 'प्रहशान प्रमशेयु, , एतत्तु भयकरम् । तस्मात् तत्परिहाराय पर्याणE मित्यर्थः । पर्यापहन प्रकारान्तरेण प्रभमति- "गी वा प भवतीति । "तिर दुव वै गर्भा' अन्तहिता वर्तन्त इत्यर्थ यस्माद् गर्भाणं तिरोधान मपेक्षितम, यस्माच्च मनुष्येभ्य मकामा देवस्य भोमस्थ, तस्मात् पर्याणइन युक्त मित्यर्थ ॥ ६ ॥ तव मन्त्र विधाय प्रशमति- 'म पर्यापद्यति बनेयु यन्तरि मिति । 'वनेषु' वृक्षसमूहेषु 'अन्तरिक्ष' "विततान' मोम विस्तारितवान् । तद् यद् 'वाज वेग बस्न वा 'पर्वमु अरणव २- का. श्री. सू.० ८ ६ ·३० वा.) । तीयकाण्डम्। पुरुषेषु योग्यम् । 'व्यदधात्' इति सर्वत्र सम्बध्यते । 'उनिया'--- इति गोनाम । तासु ‘पय.' । 'हामु'-इति प्राणिबजत्वापेक्षया बहुवचनम् । तत्र 'हत्सु' 'क्रतुं' मकल्पम् । 'विद्यु' प्रजासु 'अग्निम्' भुक्तस्यानपानस्य पाकमाधन मग्निम् । “दिवि सूर्यम्'। 'श्रद्रो' जातावेकवचनम्, पर्वतेषु 'मोमम्' । 'वरुणः' पापनिवारकः, सोमो देवः 'श्रदधात्' स्थापितवानिति मन्त्रार्थः ॥ 'वन'-गब्दस्यार्थान्तरभ्रमं व्युदमयन् वनेम्वन्तरिचविस्मरणं लोक- भिद्ध मित्याह- “वनेषु होदं वितत मन्तरितं वृक्षाग्रेविति । यद्यपि सर्वचान्तरिक्षं विततम्, तथापि पामरदृष्ट्या मान्द्रवृक्षायेषु पटास्तरणवत् प्रतिभामादेव मुक्तम् । अव॑त्सु पुस्खमाभवात् वाजस्य वौर्यत्वात् 'एतत्' एतेन “वाज मर्वत्सु"-दुतिपाठेन पुंस्खेव वौर्य स्थापितवान् भवति । उस्रियादादिषु पयःक्रत्वादिस्थितेलौक- प्रसिद्धिः ‘पयो हौदम्'-'हत्सु स्ययं क्रतुः' इत्यादि 'हि' कारण धोत्यते ॥ ७॥ "अथ यदि वे इति। दौचायां 'यदि' 'दे कृष्णाजिने' खोरते, 'तयो' एक 'कृष्णाजिन' 'प्रतिनाहभाजनम्' भवति । नद्धस्य पुरोदेशप्रमारितो ध्वज' प्रतिनाहा, नहाजनम्, तत्स्थानीयं भवतीत्यर्थः । द्वितीयालाभे उपाय माह- “या एकं भवति, कृष्णाजिनपौवा एकावष्टात्येति ।। १- निध. २. ११.३॥ २-पा. सू०१.२.५॥ 'युगसमीपे उच्छिते दण्डे व्यवलगयति ध्वजस्थानीयम्। थधानसो वाससा वेएन मिति केचित्' इति या• दे।

·॥ पातपथब्राझणम् । (३५० ब्रा०) प्रतिनाहमन्त्र -"सूर्यस्य चतुरिति । तथाच सूत्रम्- "कृष्णा- जिन पुरस्तादाममति सूर्यस्य चक्षुरित्यासनयोरन्यतरत्, एकञ्चेद पौवा अवकृत्य" इति। मन्त्रस्याय मर्थ । हे कृष्णाजिन । ल 'सूर्यस्य' 'चतु' चक्षु स्थानीयम प्रकाशनस्थान मित्यर्थ । 'उपरि हि सूर्य प्रकाशते, तस्व मनसि आई दिश मारोहेत्यर्थ । तथा 'अमे' देवस्य सम्बन्धि कनौनकम् अधिमध्यगत कृष्णप्रदेश कनौनिका, ताम् 'पारोह'। अग्नेरक्ष्ण' कनौनिकास्थान मन्त- रिक्षम नौल नभ इति प्रसिद्धे । अनम उपर्यारो हे मति एतदु- भयारोहण सम्पद्यते । 'यत्र यस्मिन्नारोहे सति एतभि' अश्वे 'ईयसे गच्छमि 'विपचिता मेधाविना सोमेन सह 'भ्राजमान' दौप्यमान ॥ एतन्मन्त्रपाठ प्रामति- 'सूर्य मेवैतत् पुरस्तादिति। मन्त्रे 'सूर्यस्य चतु'-इत्यभिधानेन 'सूर्य मेव सोमस्य 'पुरस्तात्' कृत वान् भवति। ततश्च कि मित्याह- "सूर्य पुरस्तान्बाट्रेति। 'नाना' লাথি, অলাগালি বাৰি দি দ্বীনি, সন্ধিা मति 'प्रभयेन नाशकरहितेन मार्ग मोम 'परिवहन्ति' || EH 'उद्धृते प्रउगे फलके भवत इति । 'मउगे फलके' प्रयुग- सम्बन्धिफलके 'उद्धते' प्रयुगादप्युनते, चुबुकप्रमाणेर 'भवत' । अतएव सूचकार तस्मिन्नेव प्रदेशे फलकयोरौद्धृत्य सूत्रयामाम- १- वा. स. ४ ३२ ५। २- का श्रो. सू.०६.६, १.। १-यन्तस्थ व मध्यपाठक पुस्तक । स्यात्त शिबुकप्रमाणे-इत्येव 'व्यधस्ताचिबुकम्'-इति धमर ।

·(३५० वा.) टतीयकाण्डम् । . "प्रयुगाचोद्भुते फलके भवतः" इति। "तदन्तरेणेति । 'तत्' तयोः फलकयोः 'अन्तरेण' मध्ये 'सुब्रह्मण्यः' (भूयिष्ठ एव मन्) 'प्राजति' प्रेरयति अनाहौ । धास्थितिं प्रशंसति- "श्रेयान्वेति करितरगाद्यारूढस्य प्रशस्तत्वं लोकसिद्धम्, अतस्तदभ्यारोहात् सोमः 'श्रेयान् भवति'; अतस्तदधिष्ठितं शकटम् 'आरोढं कः अर्हति' ? न कोऽपौति ॥८॥ "पलाशशाखया प्राजतीति । भूयिष्ठास्वेव माजनयोग्यास सतीष्वप्यन्यशाखासु पलाशशाखायाः कोऽतिशय इति जिज्ञामायाँ तस्याः भोमस्य सम्बन्धं दर्शयति- “यत्र वै गायत्रीति । व्याख्यान मिदम् । 'यदेव' 'मोमस्य' अङ्ग 'न्यकम्' अवाक् निपतित मामौत्, 'तत्' अङ्गम् 'हापि' अस्मिन् सोमे एव 'असद्' भवेदिति पलाशाखया प्राजनस्याभिमायः ॥ १० ॥ अनडुहोर्वर्णविशेष मभिधातं पुनरनुवदति- "श्रथानवाहा- विति । 'प्राजति' युगवहनाय प्रेरयति। उभयोरन्यतरस्य वा यदि कृष्णत्वं लभ्येत, 'तत्र' पर्जन्यवर्णमाम्यात् अनडुत्कृप्णत्वेन निमित्तेन १-- का० श्री. सू० ७.६.५ 1 तत्रापि 'प्रउगात्' इति खरमध्यपाठ एव, न त्वन्तस्यमध्य 'प्रयुगात्' इति । २-छ-पुस्तकमात्र रयोऽधिकः पाठः। ५- का. श्री. सू. ०.६.१७॥ पुरस्तात् १.० १.१ (१ मा ४६. ए.) द्रव्यम् । ५- प्रतोदस्थानीययेति भावः । 'अनड्डाहो बलौदी' इति या दे।

·॥ शतपथब्राझणम्। (३५० वा.) 'ऐषम' अस्मिन् सवत्सरे ‘पर्जन्य' बहुदृष्टिप्रदो भवति। -इति एतत् उ विज्ञानम्' वृष्टे परिज्ञानम्, तदुपाय इत्यर्थ ॥ ११ ॥ इदानौं ममन्त्रक मश्वयोजन विधत्ते- “अथ युनत्युस्रावेत मिति । मन्त्रस्याय मर्थ २ । हे 'उस्रो' अनचाहौ। युवा वहनाय 'एतम्' प्रत्यागच्छतम् । कौशौ युवाम् ? 'धूर्षाहौ' धुर मोढु समर्थो । तादृशौ युवा 'युज्येथाम्' स्वय मेव युक्तौ भवतम्। तौ विभिध्येते- 'अनश्रू' अश्रु रहितौ, अव्यथावित्यर्थ , 'वीरहण ग्रङ्गाग्रेण वौराणा पुत्रा दौना महन्तारौ, 'ब्रह्मचोदनौ' ब्राणा मन्त्रेण प्रेरितावित्यर्थ । एव मनवाही प्रशस्दानी प्रयोजन माह- "खस्ति यजमानस्येति । 'स्वस्ति' अविनाशेन 'यजमानस्य ग्टहान् गच्छतम् ॥ अथ मन्त्र विभज्य व्याचष्टे- "उसौ हि भवतावित्यादिना । उत्साविणावनयोभोगावित्युम्रौ । एषा प्रसिद्धि 'हि' शब्देन द्योत्यते । पूर्वाहावित्यस्य तात्पर्य “पूर्वाहाविति। श्राव्वश्रुपातस्य दृयत्वात् 'अनथू-इत्यस्याना विति व्याख्यानम् । वीरहत्याया पापमाधनत्वात् 'पापसतौ'-दति तात्पयाभिधानम् । 'ब्रहाणा' "उसावेतम्”-दुतिमन्त्रेण ददानौं चोद्यमानत्वात् ब्रह्मचोदना- प्रमिद्धिरित्यभिप्रेत्य "ब्रह्मचोदनो हि भवत इत्युक्रम । 'स्वमित यजमानस्य' -इत्यत्र स्वस्तिशब्दाभिप्राय माह- "यथैनावन्तरेति । 'यथा' 'एनौ' अनड्वाही 'अन्तरा' मध्ये मार्ग 'नाना' हिम्रा 'न हिस्यु', तथा भवेदिति खस्तिवाचनमन्त्र शतवानित्यर्थ ॥ १२ ॥ -कायौ. सू.. ६.११॥ २-वा. स. १३३५।

·(३च्या द्रा.) रतीयकाण्डम् ॥ “अथ पश्चात् परिक्रम्येति । शकटस्य पश्चाङ्गागं गत्वा । अपक्षय्य पालख्यत इति 'पालव्य' शकटस्य पश्चाद्भागः । त मालव्य व्यात्- “मोमाय क्रौताय", "मोमाय पर्युह्यमाणा"-'दति वा' । अनुवचनविकल्पस्थाय मभिप्रायः- सोमे कौते मति अनन्तरं यत् कर्त्तव्यम, नत् परिवहण मेव; तच क्रयानन्तरभावौत्यन्यतरो- पादानेऽन्यतरस्थात् मिद्धिरिति। ऐतरेयके तु समुच्चयोपदेश उक्त:- "मोमाय मोताय मोह्यमाणयानुहोत्याहाध्वर्युरिनि । अयं 'विकल्पो न व्यवस्थितः, किन्तु ऐच्छिक इत्याह- "श्रतो यतरथा कामयेतेति । 'अतः श्रनयोः पक्षयोर्मध्ये। अत्र कात्या- यन:- “पश्चात् परौत्यापालम्ब गृहीत्वा मोमाय क्रौतायामुं वाचयति, पर्युह्यमाणायेति वा” इति ॥ १३ ॥ "अथ वाचयतीति। अध्वर्युर्यजमानम् “भद्रो मेऽमि"-दत्यादिक मित्यर्थः । मन्त्रस्याय मर्थ:-हे मोम! त्वं 'भद्रोऽमि' कण्याण- करोऽसि, स्तुत्यो था। हे 'भुवस्पते' भुवनानां पालक! स्वं 'प्रध्यवस्व' प्रगच्छ । 'विश्वानि' 'अभि' 'धामानि' स्थानान्यभिन्नच्य। 'वा' त्वां परिपरिणो मा विदन्' उपर्यवस्वातारो मा विदन् । तथा बां परिपन्थिन' प्रतिकृलाः शत्रवः ‘मा विदन'। “छन्दमि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि"-इति' 'दुनि'-प्रत्ययान्तो निपातितः। तथा 'अपायकः' अघ मिच्छन्तो वृकाः' विकर्तनशीलाः 'मा विदन्' मा जानन् । किञ्च 'मेन.' गमनौयगमनः पनी, म १-0•प्रा१.३.२! ३- वा. सं.१.३.१॥ २- का. श्रो. • सू०७ ६.१५, १६ । 8-माए.१.२.८४ | ·(३य. द्रा० ) ॥ तौय कागहम् ॥ । "येनो भूत्वेति। मन्त्रभागपाठस्य तात्पर्य माह- "क्य एवैन मेतद् भूत प्रपादयतीति। एतेन पाठन पचिरूप मेव सन्त प्रापितवान् भवति । 'रक्षामि' 'नान्वयन्ति' हन्तुं नानुगच्छन्ति । स्पष्ट मन्यत् ॥ १५॥ "अथ शरीर मेवाचवहन्तीति। यदि प्रमादात् सोमं रक्ष- श्रादिर्हन्यात, तदानौं म्येनो भूलेति मन्त्रसामर्थ्यन म्येनौभावादुपादे- यम्य सारांशस्यावध्यभावात् (हन्ता') येनशरीर मेवानुगत्य हन्ति, नात्मान मित्यर्थ । “यजमानस्य ग्रहान् गच्छ तन्नो सस्कृत मिति मन्त्रभागस्यार्थ स्पट इत्याह- "नाच तिरोहित मिवास्तौति ॥१६॥ "अथ सुबहाण्या मित्यादि। ब्रह्म' देवाना माहानमाधनो मन्त्र', शोभन ब्रह्म 'सुब्रह्मा', तदहतीति 'सुब्रह्मण्या' काचन देवता, ता "सुब्रह्मण्योरम"-दत्यादिनिगदैनाहयेत् । तत्पकार' सूत्रे दर्शितः- “सुब्रह्मण्योर मिति विकका मनिगदम्"- इति । निगदपदाना ब्राह्मणेनैव व्याख्यानात् नास्माभिर्व्याख्यायते ॥ १- नेद पद छ पुस्तकादन्यत्र । २- सुब्रमण्य एवत्विक् सव्रह्मण्या मायनोति सिद्धान्तित हरिमा मिना । पमिशुदादिय म्वय मेवेति वक्ष्यतो हेव (२२ ५.२.)। ३- “सुब्रह्मण्या चायति सुब्रह्मण्योर सुब्रह्मण्योमिति वियतका सनिगद यावदहे सया भवति तथाई"-ति का औ०७८.२०॥ " "यावदहे' व्यतीते 'सत्या भवति' यस्मात् क्रयणदिवसादारभ्य यावत्सु दिनेषु यतिफ्रान्तेषु सुन्या भवति, तथा याद । तद्यथा- युसत्के 'यह मयाम्'-इति, पटुमसले 'एड हे सत्याम्'-इति, हादपोपसते 'डादशाहे सत्याम'-अति"-तोटा ·२.. । शतपथब्राह्मणम्। (३५० वा.) N प्राज्ञान प्रशमति- “यथा येभ्य इति । 'यथा' लोके 'येभ्य' अर्थाय 'पक्ष्यन्' पाक कत्तु मिच्छन् भवति, 'तान्' भोकन् ‘बूयात्'- 'इत्यहे व पक्कास्मोति'। इत्यह इति पाकदिवसो निर्दिश्यते , दूतो द्वितीयेऽहनि हतीयेऽहनौतिरूपेणेत्यर्थ. ॥ ननु मन्त्रणाहानेऽपि कथ मिन्द्र श्रागच्छतोत्याह- "ब्रा हि देवान् प्रच्यावयतीति । 'हि'-शब्दो “वायवाहि दर्शत"-दूत्येव- मादिमन्त्रगतां देवताप्रच्यावनप्रसिद्धि द्योतते । सुब्रह्मण्यपदस्य पाठमिद्धां विरात्ति प्रशसति- "चि कृत्व अाहेत्यादि । यज्ञस्य ज्यादत्तिरूपत्वं मवनत्रयापेक्षयेति द्रष्टव्यम् ॥ १० ॥ "दन्द्रागच्छेतीति। “इन्द्रो यज्ञस्य देवतेत्यादि । स्पष्टम् । “हरिव श्रागच्छ”-दूत्यादि- "अन्यायै जार."-इत्यन्तानां पचाना वाक्यानां पृथक्-पृथगर्थे सम्भवत्य पि तात्पर्यस्यैकत्व मभिप्रेत्य, मनुष्य तात्पर्य माइ- “हरिव आगच्छ मेधातिमषेत्यादिना । “तद् यान्येवास्य चरणनि तैरेवैन मेतत् प्रमुमोदयिषतीति । 'तत्' तथा मति 'अम्य' इन्द्रस्य 'यान्येव' धरणानि चारित्रणि, पूर्वपदापरपक्ष- लवणाभ्या मभिमतम्य वस्तुनो हरणं, मेधातिथेः कावायनेमषो भूत्वा हरणम्, -इत्येवमादीनि, 'तेरेव' 'एन' प्रमोदयितु मिच्छति॥ १-३.स.१.२१ । २ -ऐ. बा.६.१.३६ण्यम् । -मौमासादर्शने तत्कथाया कविकल्पनामूलत्व मेव सिद्धान्तितम् । तत्रापि तन्ववानिके विशेष एक्त (जे सू०६१ ४२-88; यधि. १५.)। “सवितवाहनि लीयमानतया रात्ररहल्याभन्दवाथाया क्षयात्मकारण तुल्वात् जीर्यत्यस्मादनेन बोदितेन वेत्यदल्याचार ·(३. ब्रा.) ॥ टतोयकाण्डम् । २.१ हरिवत्रादौनि पदानि सामनामाणे व्याख्यातानि ॥१८,१८॥ "देवा ब्रह्माण दति। अनयोस्तात्पर्य माह- "तद्देवाथ ब्राह्मणाश्चाहेति । 'त्र' अस्मिन् यज्ञे 'उभयैः' विविधैः "देवैः ब्राह्मणैश्च' यष्टव्यत्वेन याजकत्वेन च 'अर्थ' प्रयोजन यजसिद्धिः यजमानस्य ‘भवति', तानेवैतान् ‘देवाः ब्राह्मणा' इति पददय माह नेतरानित्यर्थ ॥२०॥ "अथ प्रतिप्रस्थातेति । 'अग्नीषोमोयेण पशना प्रत्यपतिष्ठते प्रतिप्रस्याता' शालाया' पुरोदेशे अग्नीषोमीय पशु मादाय गच्छतः सोमस्याभिमुख स्थापयेदित्यर्थः। अनौषोमीयस्यावस्थिति यजमानस्य आत्मनिष्क्रयरूपेण प्रशमति- "श्रामौषोमो वा एत मिति । 'एतं' दौचितम् 'अन्तर्जम्भे' अन्नखादनस्थान जम्भ', दन्तपतोरन्तराल इत्यर्थ । एतदेवोपपादयति- "श्राग्नावैष्णव ह्यद इति । यस्मादस्य यजमानस्य 'श्रदः' विप्रकृष्टे काले दोक्षणीयेष्टौ 'हविः' अभूत् । अस्तु कि तत इत्याह- “यो वै विष्णुरिति । तत्र विष्णुरिनि योऽस्ति, 'म सोमः', सोमस्य यागनिर्वर्तकत्वेन यज्ञवाद्, "यज्ञो । . १- तानि हि सा. य. ब्रा० १ १ २ द्रष्टव्याणि । तत्रैष निगदः समग्र पठितश्च । तथा सामसूपे लायायनेऽपि (१.३)। एष निगद सुब्रह्मण्यनामसामवेदोयविना गीयतेऽत सुब्रह्मणसामेत्यप्युच्यते । वस्तुता निगदो नाम यनुर्विशेष एवेति सिद्धान्तितो मौसासायाम् ; जै० ८० २ १ ३८-४५ सूत्राणि द्रव्यानि। तैत्तिरीयारण्यकेप्यय मन्चो वाण इत्यन्त स्थानात (१ १२.३, ४) । २- का. श्री. सू०७. ६ २१ । 26 ·२०२ ॥ शतपथब्राह्मणम्। (३५० १व्रा.) वै विष्णु"-इतिश्रुते । यजद्वारा विष्णे मोमत्वम्। 'दौला' मस्कार दोक्षणीयेच्या संस्कृतत्वादेव दौवणीयेष्टिदेवतयोर्हविश्व 'एन जम्भे स्थितम् । अतो जम्भाद विमोक्षाय अनौषोमीय दत्त्वा श्रात्मनिष्क्रयण कृतवान् भवतीत्यर्थ ॥ २१ ॥ "तद्वैक इति। अयम् उल्मकरूप 'अग्नि , श्रय सोम' 'तान्या' मकाशात् आत्मान निष्कय्यामहे' इत्युत्मकस्याहर्तु रभिप्राय । श्रभु पक्ष निराकरोति- "तदु तथा नेति । तईि कथ सहभाव उपपद्यत इति तत्राह- ‘यच वा एतौ क्व च तत् महैवेति। एतौ' अनौषोमो 'यत्र क्व च स्थाने मह वर्तते, 'तत्' तादृयूपा स्थितिरेवात्र महभाव एवेत्यर्थ । एवकारेण सयो- जनपक्षो व्युदस्यते ॥ २२ ॥ "म वै द्विरूपो भवतीति। 'म' अग्नीषोमीय पशु । दैरुपये कारणाभिधानम्- “दिदेवत्यो होति । दैरुण्यमिद्धये पेचितौ वर्णावाह- "कृष्णसारङ्ग स्यादित्याहुरिति । 'मारङ्ग' अवलवर्ण । "एतत्' रुप्णत्व सवलत्व च 'एनयो' अनौषोमयो 'रूपतम मिव' १-पुरस्ताचान (११२ १३)प्रययम् । २- का. श्री. सू.७६.२ । द- सारा कर्तुर वर्णान्तरानुविद शुम सारः इत्युचते, छप्पोम वर्णन सहित सारत यथवा कृष्णयासी सारङ्गश्चेति छष्णसार । एव घोहितसारङ्ग इति व्याख्याव याज्ञिकदेवन | 'वर्णान्तरोपेत कृष्णवर्ण कृष्णच रहा एव लोहितम होपि-इत्येव मार पिल भूतिराचार्य, टोकाकृत कर्कश ।

·(३१० ब्रा०) ॥ टलीयकाण्डम् । अत्यन्त मभिमतं रूप मित्यर्थः । “आग्नेयः कृष्णनौवा" इत्यादौ अग्नेः कार्णमम्बन्धश्रवणात् तदेव तदुचितं रूपम्, भारतवर्णस्य सोमयोग्यत्व मपि श्राद्धावल्यां द्रष्टव्यम् । तदलाभेऽपि वा 'लोहित- सारङ्गः स्यात्' लोहितस्यामिवर्णमाम्यं प्रसिद्धम् ॥ २३ ॥ "तस्मिन् वाचयतीति। तस्मिन्' अजे, श्रागते इति शेषः । "नमो मित्रस्येतीति। नमो मित्रस्यैन मालभ्य वाचयतीतिर कात्यायनः॥ मन्त्रस्याय मर्थः । 'मित्रस्य' मितेस्त्राता मित्रः सूर्यः, वरुणस्तमो- निवारक' सूर्यः, तस्य, तस्मै इत्यर्थः । 'नमः' नमस्कारः प्रतीभाव', अस्तु । अथवा “मैत्र वा अर्वाक्षणी रात्रिः" इति श्रुत्यन्तरादह- रभिमानिदेवाय, रायभिमानिदेवाय, सूर्याय नम इत्यर्थः । 'चक्षसे' सर्वस्य द्रष्ट्रे नमः। 'महोदेवाय' महते देवाय च नमः । हे प्राणिनो यूयम् 'तत्' प्रसिद्धम, 'मृत' सत्यभूतम्, आदित्याख्यं वस्तु ‘मपर्यंत' अर्चयत । 'दूरे दृशे' दूरे दर्शनीयम् ॥ २४ ॥ "प्रथाध्वर्युरिति । "उपस्तम्भेनोपस्तम्नातौति । उपस्तभ्यते प्रतिबध्यते इति 'उपस्तम्भ." शकटायधारण काष्ठम्, तेन 'उपस्त- भाति' प्रकटाग्रम्। हे काष्ठ! त्व 'वरुणस्य' उपना स्थापितस्य १- वा० सं० २४. १, ४, ६, ६. १४, २६ ५। तविधायकं ब्राझणं तूपरिपादाम्नास्यतेऽव- १३. २. २. ३ । २- वा. सं.४ ३१.१। ३- का. श्री. सू. ७.६.२१ ख । ६- का. श्री. सू. ७६.२५ । ५-- 'उपस्तम्भन पति छ।

·२.8 ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (३५० वा.) सोमस्य 'उत्तम्भन ममि । शकटस्योत्तम्भकत्वाद, तद्दारा वरुण- स्थाप्युत्तम्भकत्वम् । “उद स्थास्तम्भो पूर्वस्य"-इति मकारलोप ॥ समन्त्रक मुद्धरण विधत्ते- "वरुणस्य स्कम्भसर्जनौ स्य इति । 'वरुणस्य' मोमस्य, तदाधारभूतस्यानमोऽङ्गस्य यत् स्कम्भनम्, तस्य सर्जन्यौ 'स्थ', तादृग्यौ युवा मुशामौत्यर्थ । श्रम मन्त्र व्याचप्टे- “वरुण्यो ह्येष एतौति । एतर्हि' एतस्मिन् क्रौतावसरे सोमो 'वरुण्य' भवति । 'तयोर्दाहिलो च छन्दमि"- इति एतच्छब्दम्य हिल् ॥ २५ ॥ "अथ चत्वारो राजासन्दौ माददत इति । चत्वारोऽवाध्वर्यु- प्रतिप्रस्थात्रादयोऽध्वर्युवर्या एव । तथा चापस्तम्ब - "ता मध्वर्य- वोऽयेण प्राग्वश राजन्योह्यमान उडन्तीति । व्यतिरेकप्रदर्शन- मुखेन त्विक्चतुष्व प्रशमति- 'द्वौ वा अस्मै मानुषाय राजे श्राददात इति । दोलिका मित्यर्थ । 'य' 'अस्य' प्रतीयमानस्य 'सर्वस्य' श्रपि जगत 'सकृत्' उपायेनैव ई' ईश्वरो भवति, 'अथ' “एताम' पतदीया मामन्दौं चत्वार', 'वाददते'-इति पूर्वचान्वय ॥ २६ ॥ श्रामन्द्या प्रौदुम्बरौत्व विधाय प्रशमनि- "श्रौदुम्बरी भवत्यन्न ३-वा. स. १६२। ५- का. थौ. सू.०६२। 'यान्दोलिका-इति च । २- पा. सू. ८४ ६९। ४-पा.सू.५२.। ६-था. श्री. सू. १. २८॥

·(३५० ४ब्रा०) द्वतीयकाण्डम् । २०५ .. वा अर्गदुम्बर इति। "देवा दूष मूज व्यभजन्न, तत उदुम्बरः समभवत्" इति श्रुत्यन्तरममिद्धिवैशब्देन द्योत्यते ।। ननु इदम् “ऊोनाद्यस्यावरु?"-इति उदुम्बरस्य फल- विधानम् ; कुतः ? 'अवरुद्दथे'-दति चतुझं फलत्वप्रतिभानात् । अत जोऽवरोधलक्षणाय फलायौदुम्बरी कर्तव्येत्यर्थः। नैतदेवम् । नात्रौदुम्बरी भवतीति विधिरुपलभ्यते, वर्तमानव्यपदेशात् अर्थवादेनैव स विधिरुन्नेय'; अतोऽत्र नस्यौदुम्वरत्वस्य विधातु मशक्यत्वात् कस्येदं फलं स्थात् । न तु स्तुतिञ्च करोत, फल मपि विदधाविति मन्तव्यम् । तथा दैविध्ये वाक्यभेदापत्तेः । अत इदं केवलं स्तावक मिति सिद्धम् ॥ २७ ॥ "नामिदना भवतीति। नाभिप्रमाणा भवेत् । “प्रमाणे द्वयमज्-दनञ्-मात्रचः" इति दनच् प्रत्ययः । “अत्र वा अन्न मिति । 'प्रत्र' इति नाभिप्रदेशस्यामिनयः। अन्नस्य नाभिमति- छितत्वे सोमस्य कि मायात मित्यत पाह- "अन्नं मोम इति । प्रकारान्तरेण नाभिदन्नत्वं प्रशंमति- "श्रो एव रेतम आश्रय इति । 'चो एव' अचैव च। 'अबदना' नाभिदनेत्यर्थः। अच "श्रौदुम्बरौ मामन्दौं नाभिदना भरनिमात्रागी भूता माहरन्ति पवार इति ॥ २८॥ "ता मभिमृतीति । ताम' आसन्दौ मित्यर्थः । “वरुणस्य कात्यायन:- १-- ऐ• प्रा० ५.१.५। २-काश्री. सू .६२७। २-- पा. सू. ५.२.३०) ४-का. श्री. सू. ५.६.२८॥

·२०६ ॥ शतपथमाझणम् । (३प्र. १ब्रा.) - मृतसदन्यसीति । हे श्रासन्दिर । त्वं 'वरुणस्य' सोमस्य 'मृतसदनम्। ऋत मिति यज्ञनाम, “मत्यं वा यज्ञ वा"-इति यास्क । यज्ञाह स्थान ममौत्यर्थः । श्रामन्दीवत् कृष्णाजिनस्थापि सोमामादनार्हत्वादामन्दौस्पर्शन- मन्त्र एव कृष्णाजिनास्तरणेऽपि विनियुक्त । मोमामादनमन्त्रे वामौदेति विशेष' । अतो न मन्त्राः पृथग-व्याख्यानाहः । “स यदाह वरुणस्येत्यादिः । स्पष्टम् ॥ २८ ॥ "अथैन शाला मित्यादि। प्राग्वशम्य पुरोदेशे श्रासन्धा स्थापित सोम मामन्द्या मह प्राचीनवश गमयेदित्यर्थः । प्रपादन- समये "याते धामानि"-इति मन्त्र यजमान वाचयेत् । अध्वर्यो: प्राधान्यात् तदपेक्षया 'प्रपादयति'-दूत्येकवचनम् , वस्तुतस्तु चत्वारः प्रपादयन्ति। तथाच सूत्रकार.- "शाला प्रवेशयन्ति दीक्षितसञ्चरेण, यात इति वाचयति, हवनीय दक्षिणेन स्थापयन्ति"-दूति॥ - १- वा० सं० १.३६ ३। २- उदुम्बरकारनिर्मिता, नाभिप्रमाणपादयुक्ता, व्यरनिमात्राणि प्यङ्गानि इधोपलरूपाणि यस्याः सा, उता= मुनरम्वा यता, व्यासन्दी मश्चिका भवति । सौषमण्या हि श्रूयते- “मुजविवयना भवति"-इति (१२.८.३.६.)। तत्र चाचार्ययोछम्- “सोमासन्दौवदिति (१८. 8.0 ३-निर. १.३३॥ 8- वा. सं. १.३६.४, ५। ५- का• थी. सू. ७.८, २९, ३.। ६-दा. स. १. ३०.११ -का• श्री. सू. ७. ६. १, ३२, ३ ।

·(३व. बा.) तीयकाण्डम् । २०७ मन्त्रस्याय मर्थः। हे 'सोम!' 'ते' 'या' यानि 'धामानि' स्थानानि नामानि जन्मानि च चौण्यपि 'धाम'-शब्दवाच्यानि 'हविषा' यजन्ति', 'ते' तव सम्बन्धीनि 'ता' तानि 'विश्वानि' सर्वाण्यपि। 'यजम्'-दति विभक्रिव्यत्ययः, श्रयं यज्ञः 'परिभूः' परितो भावयिता "अस्तु' । त्वञ्च ‘गयस्फान' पापुत्रादिना ग्टहस्य वर्द्धयिता, 'प्रतरण' श्रापयः प्रकर्षण तारयिता, 'सुवौरः' शोभन- वौरोपेतः, तत्पद इत्यर्थः, 'श्रवौरहा' पुवादेर हन्ता च मन्, 'दुर्यान्' ग्टहान् 'प्रचर' प्रकरोषि। चतुर्थपाद-गत-'दुर्य'-शब्दार्थ ब्रूवन् कृत्स्नमन्त्रतात्पर्य माह- "टहा वै दुर्या इत्यादिना ॥ ३०॥ "अत्र हैक उदपात्र मुपनिनयन्तौति । मनुष्योपचारवत् देवस्य मोमस्योदपाचनिनयनलक्षणोपचारे मति तदुपचरणं मानुषं भवति, एतत् 'यज्ञे युद्धम्', श्रतो मानुषत्वपरिहाराय उदपात्रं नोपनिनयेत् ॥ ३१ ॥ १ [३. ४.] । इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाय्य बतीयकाण्डे हतीयाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ३ ॥ ९-निरा.८.३ ७ द्रश्यम् । २- का. श्री. सू. ७. ८.३९ ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (३प्र. १वा. ब्रह्माण्ड गोमहस कनकहयतलापूरुषौ वर्षागर्भम, सप्ताधीन् पञ्चमौरौं स्त्रिदभतरुलताधेनुमौवर्णभूमौ । रबोसा रुकावाजिद्विपमहितरथौ मायणि मिङ्गनार्यो, व्याणौविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटच्च । धान्याट्रि धन्यजन्मा तिलभव मतल' स्वर्णज वर्णमुख्य, कार्पासीय कपावान् गुडकृत मजडो राजत राजपूज्य । श्राज्योत्थ प्राज्यजन्मा लवणज मनृण शार्कर पार्क तेजा', रत्नान्यो रनरूप गिरि मकृत मुदा पात्रसात्मिङ्गनार्य ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजमायाज्यधुरन्धरण मायाणाचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकारों माध्यन्दिनयतपथब्राह्मणभाय्ये बतीयकाण्डे बतीयाध्यायः समाप्त ॥ २॥ ।

·(४१. मा.) ।तीयकाण्डम् । २.६ [अथ चतुर्याध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ] शिरो वै यन्जुस्यातिथ्यं बाहु प्रायणीयोदयनीयौ। अभितो वै शिरो बाहु भवतस्तस्मादभित आतिथ्य भेतु हविपी भवतः प्रायणीयश्चोदयनीयश्च ॥१॥ अथ युस्मादातिथ्यं नाम। अतिथिवा॑ ऽरय एतस्या- गछति यत् सोमः क्रौतस्तस्मा एतद्यथा राजे वा ब्राह्मणाय वा महोखं वा महाजं वा पुचेत्तदुह मानुष इविवाना मेव मस्मा एतुदातिथ्यं करोति ॥२॥ तुदाहुः । पूर्वोऽतीत्य गृलौयादिति युच वा ऽअर्हन्त मागतुं नापचायन्ति क्रुध्यति वै स तुच तथा हाप- चितो भवति ॥३॥ तहा ऽअन्यतर एव विमुक्तः स्यात् । अन्यतरोऽविमु- तोऽथ गृल्लीयात् स यदन्यतरो विमुक्तस्तेनागतो युद्द- न्यतरोऽन्विमुक्तस्तेनापचितः ॥ ४ ॥ . 'नाम'-इति ग, ख। ''मे'-इति ग, घ । 'बापचासन्ति-रति क, ख । 27 ·॥ शतपथानाम्। (३५. मा. ) तुदु तथा न कुर्यात् । विमुच्यैव प्रपाद्य गृहौयाद् यथा वे देवानां चरणं तद्दा अनु मनुष्याणां तस्मान् मानुषे यावन्न विमुञ्चते नैवास्मै तावदुदकर हुरन्ति नापचितिं कुब्वेन्त्युनागतो हि स तावद्धवत्युथ युदैव विमुञ्चतेऽथास्मा ऽउदकर हुरन्त्यथापचितिं कुर्वन्ति तुहि हि स श्रागतो भवति तस्मादिमुच्यैव प्रपाद्य गृलीयात् ॥५॥ स वै सन्वरमाण व गृहौयात् । तथा हुापचिती भवति तत्पुल्यन्वारभते पर्युद्यमाणं वै युजमानोऽन्वार- भतेऽथाच पुत्ल्युभयुत एवैतन्मिथुनेनान्दारभते युध वा ऽईन्नागुच्छति सर्वद्या इव वै तुब चेष्टन्ति तथा हापचितो भवति ॥ ६॥ स वा अन्येनैव ततो युजुपा गृहीयाद् । येनो चान्यानि वीरप्येकं वा ऽरप भागं क्रीयमाणोऽभि- क्रीयते छन्दसा मेव राज्याय छन्दसा साम्राज्याय तस्य छन्दास्यभितः साचयानि यथा राजोराजानो राजहतः सूतग्रामण्य एव मस्य छन्दास्यभितः साचयानि ॥७॥ न वै तदुवकल्पते। यछुन्दोभ्य इति वेवलं पृल्ली- याधुत्र वा अईते पुचन्ति तुदभितः साचुयोऽन्वाभक्ता ·(प. मा.) । तीयकाण्डम् । भवन्त्यराजानी राजकृतः सूतग्रामण्यस्तुस्माद्यवैवैतस्यै लौयात्तुदेव छुन्दास्यन्वाभजेत् ॥८॥ सु गृह्णाति। अग्नेस्तनूरसि बिष्णवे त्वेत्यग्नि बैं गायत्री तुहायची मन्वाभजति ॥६॥ सोमस्य तनूरसि बिष्णवे त्वेति । क्षचं वै सोमः क्षचं विष्टुप् तत् बिष्टुभ मन्वाभजति ॥ १० ॥ अतिथेरातिथ्य मसि विष्णवे वेति । सोऽस्योहारो युथा श्रेष्ठस्योद्धार एव मस्र्यपु कटते छन्दोभ्यः ॥ ११ ॥ श्येनाय त्वा सोम ते विष्णवे त्वेति। तुहायची मन्वाभजति सा युहायौ श्येनो भूत्वा दिवः सोम माहरत् तेन सा श्येनः सोमभृत् तेनैवैना मेतुडीर्येण द्वितीय मन्वाभजति ॥ १२ ॥ अमुये त्वा रायस्पोपुदे विष्णवे त्येति। पशुवो वे रायस्पोपः पशुवो जुगती तज्जगती मन्वाभजति ॥ १३ ॥ अथ यत्पुश्च कृत्वो गृह्णाति । संवत्सरसम्मितो वै यन्नः पुश्च वा क्रितुवः संवत्सरस्य तु पञ्चभिरामोति तस्मात्पुश्चकृत्वो गृहात्युथ यहिष्णवे त्वा विष्णवे त्वेति गृह्णाति विष्णवे हि रल्हाति यो यजाय गृह्णाति ॥ १४॥ • खेति-इति ग, घ । 'पा'- तिस।

·॥ शतपथब्राह्मणम्। (३प्र. वा. - नुवकपालः पुरोडाशो भवति । शिरो वे यजुस्या- तिथ्यं नुवाक्षरा वै गायुच्यष्टौ तानि यान्यन्वाह प्रणवी नवमः पूर्वार्दो वै यजुस्य गायची पूर्वाई ऽरपु यन्नुस्य तस्मान्नुवकपालः पुरोडाशी भवति ॥१५॥ कार्यमुयाः परिधयः । देवा ह वा एतं बनस्य- तिषु राक्षोनं ददृशुर्यात्कार्मर्य- शिरी के यहु- स्यातिथ्यं नेच्छिरो यजुस्य नाष्ट्रा रक्षा सि हिनसदिति तस्मात् कार्मर्यमुयाः परियो भवन्ति ॥१६॥ शाश्ववाल' प्रस्तरः। यो ह देवेभ्योऽपचकाम सोऽश्वो भूत्वा पुराडाववतं तस्य देवा अनुहाय व्वालानभिपेदुस्तानालुलुपुस्तानालुष्य साई सुभ्यासु- स्तुत एता श्रोपधयः समभवन युदश्ववालाः शिरो वे यजुस्यातिथ्यं जघनार्दो ब्वाला ऽउभयुत एवैतुद्यनं पुरिटहाति यदाववालः प्रस्तरो भवति ॥ १७ ॥ ऐचव्यौ विस्तौ। नेद्दर्हिय प्रस्तरश्च संलुभ्यार्ता इत्युथोत्पूयाज्य सर्बाण्येव चतुर्रहीतान्याज्यानि रह्णाति न घुबानयाजा भुवन्ति ॥१८॥ * 'भवति'-इति ग, ध। * 'मसहभ्यत -ति छ डा. वेबरदृष्य । 'सन्यास'-इति सापण सम्मत-रति डा.-वर।

·(४. मा.) । हतौयकाराइम् । २१३ श्रासाद्य हवौडष्यग्निं मन्यति । शिरो वै यजुस्यातिथ्यं जनुयन्ति वा एन मेतद्यन्मुन्धन्ति शीर्पतो वा अग्रे जायमानो जायते शौर्पत एवैतदुने यन्नु जनयत्यनिर्वै सुर्बा देवता अमौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुद्धति शिरो वै यन्जुस्यातिथ्यः शौर्पत एवैतुद्यज्ञः सर्वाभि- हवताभिः सुमईयति तस्मादग्नि मन्यति* ॥ १६ ॥ सोऽधिमुन्धनः शुकल मादत्ते। अग्रेजनित्र मसौत्युच ह्यमिर्जायते तस्मादाहाजनित्र मसौति ॥ २० ॥ अथ दर्भतरुणके निदधाति। वृषणौ स्थ ऽहुति तद्यावेवेमौ स्त्रिये साकञ्जावेतादेवैतौ ॥ २१ ॥ अथाधरारणिं निदधाति । उब्वेश्यसौत्यथोत्तरा- रण्याज्यविलापनौ मुपस्पृशत्यायुरसौति ता मभिनि- दधाति पुरूरवा असौत्युवंशी वा ऽअप्सराः पुरूरवाः पुतिरथ यत्तुस्मान्मिथुनादजायत तुदायुरेव मेवैप एतस्मान्मिथुनाद् यन्तुं जनयत्यथाहामुये मथ्यमाना- यानुब्रूहौति ॥ २२॥ सु मन्थति। गायधुण त्वा छुन्दसा मन्धामि चेष्टुभेन त्वा छुन्दसा मन्धामि जागतेन त्वा छुन्दसा मन्यामीति तं वै छन्दोभिरेव मुन्थति छुन्दा सि मथ्यमानायान्वाह 'मन्यति'-इति ग, छ। 1'मसोति'-इति ग, घा ·२९४ ॥ शतपथमाझयम्। (३म. वा.) छुन्दास्ये वैतुद्यन्जु मन्वायातयति यथामु मादित्यु रश्मयो जातायानुब्रूहोत्याह यदा जायते प्रह्रियु- माणायेत्यनुप्रहरन्* ॥ २३॥ सोऽनुग्रहरति। भवतन्नः सुमनसौ सचेतसावरेपुसौ। मा युजर हिसिष्टं मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवौ भवत मधु न इति शान्ति मेवाभ्या मेतुद्ददति यथा नान्योऽन्य ५ हिस्याताम् ॥ २४ ॥ श्रुथ सुवेणोपहत्याज्यम् । अग्नि मभिजुहोत्यमा- वमिश्चरति प्रविष्ट ऽपौणां पुरोऽभिशस्तिपावा । सु नः स्योनः सुयजा यजेहु देवेभ्यो हव्य५ सुद मुप्रयुच्छ- नस्वाहेत्याहुत्यै वा एतु मजीजनत तु मेतयाहुत्या- प्रैपौत्तस्मादेव मभि जुहोति ॥ २५ ॥ तदिडान्तं भवति। नानुयाजान्यजन्ति शिरो वे यज्ञस्यातिथ्यं पूर्वार्दो वैशुिरः पूब्वाई मेवैतद्यजुस्या- भिसः स्करोति स युद्धानुयाजान्युजेद्यथा शीर्पतः पर्याहृत्य पादौ प्रतिदध्यादेवं तत् तस्मादिडान्तं भवति नानुयाजान्यजन्ति ॥ २६ ॥२॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [४. १.] ॥ ''परम्'-दति ग, छ। +'भवति'-इति ग, घ । 'सस्कोति'-इति क, ख, हा वेदादृष्य ।

·४च्य० मा.) रतीयकाण्डम् ॥ २१५ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ पथ निश्वमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिल जगत् । निर्ममे, त मह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ आतिथ्यस्य मायणीयानन्तर्य विधत्ते- "शिरो वै यज्ञस्थातिथ्य मिति । व्याख्यात मिदम् ॥ १॥ यत्सम्बन्धादिद हविरातिथ्यम्, तस्य सोमस्य कथ मतिथित्व मिति निर्वचनप्रदर्शनद्वारेण तद्दर्शयति- “अथ यस्मादातिथ्य नामेति । यस्मानिमित्तादातिथ्य मिति हविषो नाम, श्रत उच्यत इति शेष । 'एतस्य' यजमानस्य वसति य 'अतिथि' सन् यस्मात् 'पागच्छति', न विद्यते प्रतिनियता तिथिर्यस्य, मोऽतिथि- रित्यर्थ । तस्मात् अतिथये मोमाय 'एतद्' हवि निरूप्यत इत्यातिथ्य नाम सम्पन्नम्। अतिथित्व मुपजीव्यातिथ्य मवग्य कर्तव्य मित्याह- "यथा राज्ञ इति । “राजे वा ब्राह्मणाय वेति । राज्ञ “गोर्मधुपर्क स्यात् स्नातकायोपस्थिताय राजे वा"-दूति- मते मिद्ध । ब्राह्मण श्रोचियोऽभिमत | "महोच वा महाज वा श्रोचियायोपकल्पयेत्" इति-स्मते । तदह मानुषम्' आतिथ्य मिति शेष । “इविदैवाना मिति । देवाना इविरेवातिथ्य मित्यर्थ । "एव भस्मा एतदिति । दार्शन्तिकम् ॥ २ ॥ यो. २. थाप० घ. सू.२९ रव्यम्। ५-या. स.११.८क।

·। शतपथमाझगम्। (३५. मा.) "तदाहुः पूर्वोऽतीत्य ग्रहीयादित्यादि। सोमम् 'प्रतीत्य' पृष्ठतः कृत्वा, स्वयं ततः 'पूर्वः' मन् पूर्व मागत्य हविः 'स्टलीयात् । विपक्षबाधपुरस्मरं हविर्यहण प्रशंसति- “यच वा अर्हन्त मागतं नापचायन्तौति । 'अन्ति' पूज्यं ग्रहम् 'आगतम्' आगतमाचं 'न अपचायन्ति'। चायतेलेयडभाव-छान्दस.। पूजा न कुर्युः, 'सः' 'तच' तस्मिन्नपचितिविषये 'क्रुध्यति' । 'तथा ह' तथा मति सोमप्रवेशात् मागेव हविग्रहणे सति 'अपचितो भवति' ॥ ३ ॥ अपचितिश्च देधा सम्भवति,- अन्यतरानडुदिमोकानन्तरम, उभयविमोकानन्तरञ्च, नवान्यतरविमोकानन्तरपक्ष मुपन्यस्यति- "तदा अन्यतर एवेति । एतदेवोपपादयति- "म यदन्यतरो विमुक्तस्तेनागत इति। तथा हि शोके थानाधविमोके मति प्रागमननिथयो न भवेत् ; दह वन्यतरातडुदिमोकेन तनि- थयो भवति, अन्यतरस्याविमोके तदागमनात् प्रागेव मा कता स्यात् ॥ ४ ॥ "तदु तथा न कुर्यादिति । इदानीं स्वाभिमस पक्ष माह- विमुच्येव प्रपाद्य ग्रपौयादिति । 'विमुच्यैव' उभावपौत्यर्थः । एक- नरं विमोचापि अन्यतरम्याविमोकादमागमनं मम्भाव्येत ! 'प्रपा' मोमं माता प्रवेश्य । लौकिकातिय्यदृष्टान्नवलेन श्रौतम्यातिथ्यस्य निर्वापकालं प्रतिपिपादयिपुरुभयविमोकपदं ममर्थयते- "यथा ५- 'चाय' मा• उभ... धा। पा• इ. 8. ८४सूत्रेय प्राप्तोष्ट । २- का• श्री. मू. ८.१३॥

·( श्र. १मा.) तीयकाएम् । २९७ वे देवानां चरण मिति। ‘यावत् न विमुञ्चते' प्रयाणसाधन थानादिकं न परित्यजति । स्पष्ट मन्यत् ॥ ५ ॥ "म वै मन्त्वरमाण इति । सन्वराया अभाव अनादरः प्रति- भाति, अतस्वरया गृलीयात् । निर्वापे पत्न्यन्चारम्भ विधाय प्रशं- सति- "तत् पत्न्यन्वारभते पर्युह्यमाण वे यजमान इति। 'तत्' तेन श्रादौ परिवहनकाले यजमानान्वारम्भणेन, 'अच' सोमार्थ हविर्निर्वापकाले 'उभयतः' उभयो. पार्श्वयोरपि 'मिथुनेनान्चार- भेते'। जायापतौमिथुनमध्ये एकस्यारम्भे अपरस्य तदविनाभूत- स्थापि सिद्धत्वादित्यभिप्रायः । “यत्र वा अर्हनित्यादि । 'सर्वगृह्या दुव' गृहे स्थिताः, सर्व पदार्था अत्यर्थ मनि ह्याः, ते सर्वगृह्याः , 'तत्र' तस्मिन् श्रागमने निमित्ते मति, तादृशास्तिष्ठन्ति ॥ ६ ॥ "म वा अन्येनेत्यादि । 'ततः' तस्मात्, प्राकृतानिपमन्त्रात् 'अन्येन यजुषा' "अमेस्तनूरसि”-इत्यादिना । तत इत्यस्थार्थ माह- "येनो चेति । मन्त्रान्यत्वे कारण माह- “एक वा एप भाग मिति । एषः क्रीयमाणः' अातिथ्येन प्यायमानः सोमः 'एक' समान 'भागम्' 'अभिलक्ष्य 'कोयते', 'छन्दमां' राज्य मामाज्यं च प्राप्नोति, तथा सम्पादनायेत्यर्थः । कथं छन्दस्सम्बन्ध इति, तबाह- "तस्य छन्दांसौति । 'अभितः साच्यानि' पुर' पश्चाच सहागन्तारः प्रधानपुरुषा इत्यर्थः । “यथा राज्ञोऽराजान"-इत्यत्र अराजान . १- का. श्री.सु. ८१.२ ख । २- वा० सं०५१.१। 28 ·२१८ शतपथब्राझणम्॥ (३५० सा.) इत्यकारप्रश्लेष । ते के ? 'राजकृत ' राजत्वसम्पादका पट्टाभिषे- कस्य कर्त्तार, 'सूतग्रामण्य' भूतश्रेष्ठा ॥ ७ ॥ निर्वापे ममप्राधान्यपन दूषयित्वा असमस्यैव निर्वाप माह- "न वै तदवकल्पत इत्यादिना। श्रय मर्थ । यदि प्रधानस्योप- मर्जनानाञ्च भदृशौ प्रतिपत्ति कुर्यात् तदा प्रधानस्य प्रतिपत्तिर्न छता स्यात्, तो यथा प्रधानस्यामन्त्रणे मति अप्रधाना अप्यना- हता एव त मनुगच्छन्ति, एव सोमार्थनिवापेण छन्दमा मपि प्रमङ्गसिद्धरम्वाभजन मिद्ध मिति मोम निर्वाप कुर्यादित्यर्थ ॥८॥ हविर्यहणे मन्त्र विधत्ते- “म एकात्यनेस्तनूरमौति। हे निरूप्यमाणब्रीहिपदार्थ । त्वम् अमे' 'तनूरमि' ख शरीर भवमि । भरौरोपच्यहेतुत्वादा तनवदाच्छादकत्वादा ननूत्वम् । वै विष्णु सोम म इति श्रुते २, मवनवयव्यापिलादा मोमो विष्णु, श्रतो विष्णवे ला' इति मोमस्य विष्णुत्वेन निर्देश उपपद्यते । अथवा 'विष्णवे हि ग्रहाति यो यजाय गृहाति' - इति श्रुते' वा यज्ञाय गृहामौत्यर्थ । मन्त्रगत मग्निपद गाययवाभनिसाधनत्वेन प्रशमति- "अग्नि गायचीत्यादिना । अर्गायत्रीरूपत्व प्रजापतिमुखात् महोत्पनत्वात् द्रव्यम् । “न १- 'पटभियेकम्य -इति ४, च । २-वा. म. ५.११॥ ५-रव पुरस्तात् (३ अ. बा. २१ क.) १८७४. एव्यम् । १- यथेम विषा श्रेधा ध्यभनन्त'-न्यादि ब्राह्मण मुपरियार (प्रत २४ १११५-२.)एव्यम्। वोपरिधात् (२९१. १४ कण्डौ प्राण्या:

·(ध. सम्रा.) । तीयकाण्डम् ॥ २९६ ममिदैवताचसृज्यत गायत्रोच्छन्दः" इति' हि श्रूयते । एवं मुत्तरमन्त्रवाक्यान्यपि व्याख्येयानि ॥ ८ ॥ "मोमस्य तनूरमोत्यादि । सोमस्थानत्वेन साक्षाच्छरौरोपचय- हेतुत्वात् तनूलम् । सोमस्य राज्ञः इत्रत्व मसकृदुनम् । प्रजापते- सरसो बाहन्याञ्च राजन्येन सह त्रिष्टुभोऽप्युत्पत्तेःर क्षत्रत्वम् ॥१०॥ "अतिथेराथिथ्य मसौति । अत्रातिथिशब्दस्य तात्पर्य माह- "मोऽस्योद्धारो यथा श्रेष्ठस्येति । अप्रियते असाधारण्येन विभज्यत इत्युद्धारः प्रतिनियतमागः ॥ ११ ॥ पुनरपि गायच्या अचाभजनरूपतया श्येनशब्द प्रशंसति- "श्येनाय वेति । ग्येनरूप मास्थाय मोमाहरणाद् गायत्री मोम- मत् ग्येनः । एतदेव दर्शयति- “मा यद् गायत्री श्येनो भूत्वेनि । "तेनैव वीर्यण' हेतुना 'एनां' गायत्रौं 'द्वितीय भागं प्रति 'अम्वाभजति' अध्वर्युः, एतद्भागपाठेनेत्यर्थः ॥ १२ ॥ "अग्नये खेति' । 'अग्नये' अङ्गनादिगुणविशिष्टाय, 'रायस्पोषदे' धनपोषप्रदात्रे, 'विष्णवे' सोमाय, हे हविः । 'वा' त्वां गृक्षा- मौत्यर्थः । जगत्यन्वाभजनरूपतया मन्त्रभाग प्रशमति- "पशवो वै रायस्पोष इति । वर्द्धमानधनरूपत्व पशूना मेवेति 'पशवो वे रायस्पोषः' इत्युतम् । पशूनां जगतौवं जगत्या मोमाहरणसमये १-० सं० ०.११६। ३-० सं० १.१.०६ ५-वा० स. ५.१.। २-वा. स. ५ ५.२॥ 8-वा. स. ५१.३। ६- वा. सं. ५ १.५।

·२२. शतपथवाझयम्। (३७.२वा.) पाहतत्वाद् द्रष्टव्यम्। तथा च तैत्तिरीयकम्- “मा परभिश्च दौचया चागच्छदिति ॥ १३ ॥ प्रकृती चत कृत्वो ग्रहणादत्रापि चोदकतस्तत्प्राश्यै पञ्चमध्या विधाय प्रशमति- “अथ यत् पञ्चश्व इति। यज्ञस्य संवत्सर- सम्भितत्व गवामयनादिमत्ररूपस्य यजस्य संवत्सरमाध्यत्वादा', मवत्सरात्मकप्रजापतिमम्मितत्वादा, "द्वादशानिष्टोमस्य स्तोत्राणि"- इति श्रुतेमतगतमझ्यया मवत्सरसाम्यादा द्रष्टव्यम् । ग्रहणमन्त्रेषु मवच विष्णुशब्दोपादान प्रशसति- "श्रथ यद् विष्णवे त्या विष्णवे वेति । यत्र यत्र हविर्माते, तत्र तब यज्ञार्थत्वनियमात् सोमस्य हविष्वेन यज्ञार्थत्वात् सर्वच 'विष्णवे-विष्णवे' इति ग्रहण युग मित्यर्थः ॥ १४ ॥ "नवकपाल. पुरोडाश इति । नवसु कपालेयु मखतो नव- नवकपालस्यातिथ्याईत्व माह- "शिरो वा इति । "यान्यन्वाहेति । 'यानि' अक्षराणि अनुक्रमेण उच्चारणकाले बूते, तान्यष्टौ भवन्ति, प्रयोगकाले "प्रणवष्टेः" इति प्रयुज्यमानः कपालः। B- १-० सं० ६.१.६.। २- का. श्री. सू० ८.१.३ प्ररप्यम् । ऐ• ग्रा. ३.३ ३ । ० सं० ७. 8.0, ५ १। ता• वा• 8.1 ऐ.बा.२ २.७॥ ५- ऐ० प्रा० ३. 8.1 t-बहिप्पवमान , माध्यन्दिनपवमान, यार्भवपवमान , चत्वारि याज्य- तोत्रासि, चत्वारि एछस्तोत्राशि, एकं यज्ञायज्ञीय स्तोत्र मिति । ७-वा. सं. ५.१.१-५ । का. श्री. सू.८१.२॥ ८-पा० सू..२८ ।

·(४च्य० वा.) घटतीयकाण्डम् । 'प्रणवः' एव 'नवमः"; "गायत्रं प्रातस्सवनम्" इतिश्रुतेः 'यजस्य पूर्वार्दो गायचो', 'तस्माद' गायत्र्यानुगुण्याय 'नवकपालः' कर्तव्यः॥ १५ ॥ "कार्यमयाः परिधय इति । 'कार्भर्यः' भद्रपर्णे, तन्मया एव 'परिधय.' कर्त्तव्याः। प्रकृतौ पलाशवैकसतादीना मैच्छिक- वादन नियमविधिः । “देवा ह वा इत्यादि कार्यमयत्वस्योप- पादनम् ॥ १६॥ "आश्वकालः प्रस्तर इति । श्ववाललं तनामनिर्वचनदारेण प्रशंसति- “यज्ञो इ देवेभ्य इति । 'तान्' शाश्ववालान् ‘श्रास्लु- लुपुः' “लुप्च छेदने" चिच्छिदुः। 'माई मन्यास' एकीकृत्य सम्यग् भूमौ प्रचिनिपुः । तेभ्य' ताः 'एताः' अश्ववालाख्याः ‘ोष- धय.' सञाताः। श्राश्ववालाना मातिथ्येष्टियोग्यत्व माह- "गिरी वै यज्ञस्यातिथं अघनार्दो वाला इति। श्रातिथ्यस्य मोमात् प्रथम मनुष्ठेयत्वेन शिरस्वात् तस्यादावनुष्ठितत्वात् जघना - वखितवालपरिणामरूपस्याश्ववालस्य तत्र प्रयोगे सति अपगतस्य यज्ञस्य 'उभयत.' परियहः कृतो भवति ॥ १७॥ “ऐयो विश्ती इति । बर्हि प्रस्तरयोरन्तराले तिर्यक् प्रसार्य- मापौ दी 'विधतौ', ते अब चुपवरूपे स्याताम् । 'संस्तुभ्याते' पञ्चमलकारः। संलोभन माकुलीभावो मिश्रणम, तद्भयाद् १- का. थौ सू० ८.१.१२॥ ३- तु० उ०१५१ धा। २-- का• श्री. सू. ८१.१३ । श्री. • सू.८१.१४॥ 8- का.

·२२२ शतपथमाझयम्॥ (३५० वा.) 'ऐतव्यो' कर्तव्ये इत्यर्थ । 'अथोत्पूयाज्य मित्यादि। उत्पवन प्रकृतिवत् कर्त्तव्यम् । 'सर्वाचेव' जुहूपमृदुवाख्येषु पात्रेषु गृहा माणानि 'श्राज्यानि, 'चतुर्टौतानि' एव कुर्यात् । प्रकृतिवदेवे- तरयोचतर्महौतत्व सिद्धम् । अत उपभृति अष्टगृहीतत्वनिवृत्त्यर्थ मेवाभिधानम्। तत्र चतुर्टहौतत्वे उपपत्ति श्रुतिरेवाह- 'न घवानुयाजा भवन्तौति ॥ १८ ॥ श्रासाद्य हवौंव्यनि मन्यतीति। श्रातिथ्याया मेवानिमन्थने को विशेष इत्यत श्राह- 'शिरो वै यज्ञस्येति । “जनयन्ति वा एन मेतद् यन्मन्यन्तौति । 'एतत्' एतेन मन्यनजातेनामिना यज- निष्पत्तिदर्शनादग्न्युत्पादन मेव यजोत्पादनम्। प्रकारान्तरेणा- तिथ्याया मग्निमन्यन प्रशमति- "अग्नि सर्वा देवता इति । मोमयागस्य भिरोभूताया मातिथ्याया मर्वदेवतामयम्याग्नरुत्पाद- नेन सर्वासा मपि देवताना मुत्पत्तेर्यज्ञप्रारम्भ एव, मर्द वैर्यज समृद्ध कारितवान् भवति ॥ १६॥ 'मोऽधिमन्यन शकल मिनि'। यूपतक्षणोत्पन्नोऽधरारण्या अध स्थाप्यमान गकल 'अधिमन्यनशकल', यस्योपरि मथ्यते मादत्ते। तत्र मन्त्र - 'अग्नर्जनिच मसौति । हे शकस्त ! त्वम् 'श्रमे 'जनिवम्' उत्पादकम् 'अमि'। कथ मम्य जनिचत्व मिति त १- •स• ६२ १ अनुवाक सर्वाऽप्यत्र द्रश्य । २- का• श्रौ• सू०८ ११७, एतत्पूर्व मध्येवम् ५ १ २० । २- का• यौ• सू. ५१ २८ । - वा. म. ५०।

·(य. १मा०) बतीयकाइम्। २२३ तचाह- "श्रत्र ह्यगिरिति । 'अत्र' अधरारणिव्यवहिते शकले इत्यर्थः ॥ २०॥ "अथ दर्भतरुणके इति । 'दर्भतरुणके' कोमलौ परस्परमदृशौ दी, तौ अधो निदध्यात् । “वृषणौ स्थः” इति तत्र मन्त्रः । हे दर्भो ! युवा 'वृषणो' अभिमतफलवर्षको भवथ इति तस्यार्थः । तौ प्रशंमति- “तद्यावेवेमौ स्त्रिय साकचावेतावेवैताविति। 'स्त्रिय' स्त्रियाः सकाशात् 'साको' महोत्पन्नौ 'याविमौ' परस्परसदृशौ पुत्रौ 'एतौ' दी, 'एतावेव युगलौ पुत्रावेव। रूपकोपन्याभेना- त्यासादृश्य मभिमत मिति द्रष्टव्यम् ॥ २१॥ "नयाधरारणि मिति। नत्राधरारणिनिधाने मन्त्रः- “उर्वश्य- मौति । हे अधरारणे । त्वम 'उर्वशौ' भवसि । श्राज्यं विलाप्यते यस्यां सा श्राज्यविलायनौ स्थाली, ताम् उत्तरारण्या संस्प कुर्यात् 'श्रायुरमौति' मन्त्रेण । ता मुत्तरारणि 'पुरूरवा अमौति तस्या उपरि निदध्यात्॥ अरण्योराज्यविलापन्याश्च यदुर्वण्याद्यात्मकत्वम्, तत् त्रयं प्रशंसितुं पुरात्तदृष्टान्त माह- "उर्वशी वा अपारा इत्यादि । 'उर्वशी अमराः' पत्नी अभवत्, 'पुरूरवा.' 'पनिः' अभवत्, तस्मात् मिथुनात्' 'श्रायुः' नाम पुचः 'अजायत । एतत् सर्व मये समा- १- का. श्री. सू. ५.१.२६, ३- का• श्री. सू० ५.१.३०, ३१ । ५-वा० सं० ५.२.३। २-वा• सं० ५.२.२। 8-वा. सं. ५.२.३। ६.-- वा. सं.२.२.५ ·२२४ शतपथब्राझणम् । (प्र. वा.) नास्यते- “उर्वशी हामराः पुरूरवम मैलं चकम इति । “एव मेवैषः" इति दार्शन्तिकाभिधानम् । 'यज्ञं जनयति' यज्ञसाधन- वाद् यज्ञ मित्युच्यते । 'अथ' अरण्योरासादनानन्तरम् “अनये मथ्यमानायानबूहि” 'इति' होतारम् 'आह' ॥ २२ ॥ समन्त्रकं मन्यन विधत्ते- “म मन्यतौति । “गायत्रेण वा छन्दसेत्यादि । “तं वै छन्दोभिरेवेति । यद्यपि अन्यैः माधने मन्थति, तथापि "गायचेण वा छन्दमा" इत्यादिमन्त्रसामर्थ्यन छन्दोभिरेव साधनैः मन्यनं कृतवान् भवतीत्यर्थः । अस्वेवम्, छन्दसां किम्फलं जात मित्यस्या आमदायाः फलं वक्ष्यति- “छन्दास्येवैतद्यज मन्वायातयतीति। छन्दमा मनुप्रवेशनं न केवलं छन्दोलिङ्गकर्मन्त्रैर्मन्यनाद् भवति, अपि तु तम्मिन् काले होचा छन्दमा मनुवचनादपि भवतीत्याह- छन्दांसि मध्यमानायान्वा- हेति। होतेति मेषः । नियमेनानुप्रवेशे दृष्टान्तः- “यथामु मादित्य मिति । 'रश्मयः' अन्वायत्ता इति शेषः। प्रतियमाणायेत्यनु- प्रहरबिति' | 'प्रह्रियमाणय' पाहवनौये प्रदिप्यमाणाय, अनु- होत्यनुषज्यते ॥ २३ ॥ समन्त्रक मनुप्रहरणं विधते- “मोऽनुप्रहरतीनि । “भवतं । १- उपरिणात् ११.५.१.१-१०। २- का• औ• सू० ५.२.१। ३-का. श्री. • सू. ५.२.२। 8- वा. सं. ५.२.५, ६,०। ५- "माते जातायेति" इति का• श्री. सू. ५.२.३। 4-का. श्री. सू. ५.२.४ । 0-का.श्री. सू. ५.२.५।

·(३१० १मा.) । तीयकाण्डम् । २२५ उभा- ना"-दत्यादिमन्त्रस्याय मर्थः । हे श्राहवनौयनिर्मन्थ्यौ, वनौ! 'नः' असमाक 'समनसो' अस्मदभिमतप्रदानविषये समान- मनस्कौ 'भवतम्। अथवा परस्परं कलह मकृत्वा समनमो भव- तम् । 'ममौकसौ' समानस्यानो, 'अरेपसौ' अपापौ। एवम्भूती युवां 'यज्ञ' मदीयं 'मा हिंसिष्टम्' । तथा 'यज्ञपति यजमानं च 'मा हिसिष्टम्'। हे 'जातवेदमौ' जातप्रज्ञौ ! युवाम् 'अद्य' 'नः' अस्माकं 'शिवः' सुखकरो 'भवतम्। मन्त्रस्य तात्पर्य माह- "शान्ति मेवाभ्या मेतद् वदतीति । एतत्' मन्त्रवचनम् 'श्राभ्याम' अपेचितां 'शान्ति मेव' 'वदति', नान्य मर्थ मित्यर्थः । अत्र शान्तेः कः प्रसङ्ग इति, तवाह- “यथा नान्योऽन्य मिति ॥ २४ ॥ अनुप्रहतेऽनौ समन्त्रकं होमं विधत्ते- “श्रथ सुवेणेति । 'उपहत्य' अवदाय 'अमि मभि' प्रहत्य अनरुपरि जुहुयात् । मन्त्रस्थाय मर्थः । 'मौ' श्राहनीये 'अग्निः' निर्मथितः प्रविष्टः सन् 'चरति' इतस्ततो ज्वालाभिः सहरति । कौदृशः ? 'सयौ पुत्रः' मन्त्रेणोत्पद्यमानत्वात् । 'अभिशस्तिपावा' अभिशस्तर्निन्दातः सकामात् पाता । "ातो मनिन्” इति वनिप् । 'सः' तादृशः त्वं 'न:' अस्मदर्थम् इह 'इव्यं' इविः 'सुयज' शोभनेन धागेन यज, मङ्गमयेत्यर्थः । केभ्यः ? 'देवेभ्यः' । कदा ? 'मदं' सदा, सर्वदा। "अप्रयुच्छन्' अप्रमाद्यन्, उद्दिष्टेषु क मयपरित्यज्येत्यर्थः। 'स्वाहा' १- वा० सं० ५.३.११ ३-या. सं० ५.१। 29 २- का. श्री. सू. ५.२ ।। 8-पा• सू. ३.१.०४ ।

·२२६ शतपथमाधयाम्। (श्म. २मा.) . दद द्रव्यं स्वाहत मस्तु । "बाहुत्यै वा एत मिति । 'अजीजनत' उदपात्, अध्वर्युः; 'अप्रैपौत्' तर्पितवान्, भवति ॥ २५ ॥ प्रसतदर्शपूर्णमामेटिवत् ममापनप्रसकावाह- "तदिडान्तं भव- नौति। अर्थमिद्धेऽप्यु त्तरागनिषेधे पुनर्नित्यानुवादतया दादा- थानुवदति- “नानुयाजानिति । डान्ताव प्रशमति- "शिरो वै यजम्यातिथ्य मिति । उत्तराङ्गजातस्यानुष्ठान दोषोपन्यामेन समर्थ- यते- “म यद्धानुयाजान् यजन्नौति । 'यथा' कश्चित् 'शौर्षत' शौर्णि, मार्वविभतिकस्तमिः । ‘पादौ' पर्याहत्य 'प्रतिदध्यात्', 'एत्र' 'तत्' अनुयाजागजात मनुष्ठित सद् भवति, प्रातिथ्यस्य शिरस्वात् । तस्मादित्युपमहारः ॥ २६ ॥ २ [ ४. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये हतीयकाण्डे चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (अथ द्वितीयवाह्मणम्) आतिथ्येन वैदेवा इष्ट्वा तान्त्समुदविन्दत् ते चतुर्दा व्यद्रवन्नुन्योन्यस्य श्रिया ऽअतिष्ठमाना अग्निर्वसुभिः सोमो रुदैङ्घरुण आदित्यैरिन्द्रो मरुद्भिर्डहस्पतिव॒िश्चै- १- का श्रौ• सू. ८.१ १८| २-पा. सू. ५ ३.१४ । 'इष्टा-इति ग, घ । .

·(8.२प्रा.) । तीयकाण्डम् । २२७ देवैरित्यु हुक ऽाहुरेते हु त्वेव ते विश्व देवा ये ते चतुर्थी व्यद्रवंस्तान्विद्रुतानसुररक्षसान्यनुव्यवेयुः ॥१॥ तेऽविदुः। पापौया सो वै भवामोऽसुररक्षसानि वै नोऽनुव्युवागुर्दिषुझ्यो वै रध्यामो हुन्त सञ्जानामहा ऽएकस्य श्रिय तिष्ठामहा इति त इन्द्रस्य थिया अतिष्ठन्त तस्मादाहुरिन्द्रः सुर्वा देवता दुन्द्र श्रेष्ठा देवा ऽहति ॥२॥ तस्मादु न स्वा कतौयेरन् । य एपां परस्तरा मिव भवति सु एनाननुव्युवैति ते प्रियं द्विषतां कुर्वन्ति विषयो रध्यन्ति तस्मान येरन्स यो हैवं विहान्न- यते ऽप्रियं द्विषतां करोति नु हियुद्ध्यो रध्यति तस्मान्नतयित ॥ ३॥ ते होचुः । हुन्तेदं तथा करवामहै यथा न इदु माप्रदिव मेवाजऱ्या मुसदिति ॥ ४ ॥ ते देवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साई समवददिरे ते होचुरेतुन नः स नानासदेतेन विप यो न एतदतिकामादिति कुस्योपद्रष्टुरिति तनूनप्तरेख . 'व्यवेयु'-इति ग, ध। । 'देवा'-इति ग, घ।

·२० । पातपथमाझणम्। (३५. मा.) शाक्वरस्येति सो वाऽअयं पवत ऽएप तुनूनपाच्छाक्वरः सो युं प्रजानाऽमुपद्रष्टा प्रविष्टस्ताविमौ प्राणोदानौ ॥५॥ तस्मादाहुः । मुनो देवा मनुष्यस्याजानन्तौति मुनसा सुकल्पयति- तुत्प्राण मुपिपद्यते प्राणो व्वातं ब्बातो देवेभ्य अाचरे युथा पुरुषस्य मन ॥ ६ ॥ तस्मादेतहुषिणाभ्यनूक्तम्। मुनसा सुकल्पयति तदा तमुपि गच्छति । ब्वातो देवेभ्य आचष्टे युथा पुरुप ते मन इति ॥ ७॥ ते देवा । जुष्टास्तनू प्रियाणि धामानि साई समुवददिरे ते होचुरेतुन न स नानासदेतेन बिघड यो न एतदतिकामादिति तद्देवा अप्येतुहि नाति- कामन्ति के हि स्युर्यदतिकामेयुरुन्त हि बुदेयु- रेकर ह वै देवा तुं चरन्ति सत्य मेव तुस्मादेषां जितु मनपजय्यं तुस्माधुश एवह वा ऽअस्य जितु मनप- जय्यू मेवं यशो भवति यु एवं विद्दान्त्सत्यं वदति तदेतत्तानून, निदानेन ॥८॥ ते देवा ।। जुष्टास्तनू प्रियाणि धामानि साई समु- + 'यो'-इति ख, सायणसम्मतश्च । + 'प्राणोदानों-इति ग, ध। 1 'साल्पयति इति ग, घ । 5 'देवा'-इति ग, घ । । 'देवा' इति ग, ध।

·(४५० मा.) । तीयकाण्डम् । वददिरेऽथत आज्यान्येवु गृह्णाना जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साई समवद्यन्ते तस्मादु न सुर्वेणेव समभ्युवेयन्नेन्मे जुदास्तुन्वः प्रियाणि धामानि सार्छ समभ्यवायानिति ग्रेनो ह समभ्यवेयान्नास्मै द्रुह्येदिदुर याहुन्ने सतानूनन्त्रिणे द्रोग्धव्य मिति ॥ ६ ॥ अथातो गृह्णात्येव । अापतये त्वा परिपतये गृह्णा- मौति यो वा अयं पुवत ऽएय श्रा च पुतति परि च पुतत्येतस्मा ऽउ हि गृह्णाति तस्मादाहापतये त्वा परिपतये सलामौति ॥ १० ॥ तनूनप्वे शाकरायेति । यो वा श्रियं पुवत पुरष तुनूनप्ता शावर रतस्मा ऽउ हि गृह्णाति तस्मादाइ तनूनप्चे शाकरायेति ॥ ११ ॥ शुक्वन ऽश्रोजिष्ठायेति । एष वै शवोजिष्ठ एतस्मा ऽउ हि गृह्णाति तस्मादाइ शुक्छन ऽश्रोजिष्ठायेति ॥१२॥ अथातः समुवमृशन्त्येव । एतद्द देवा भूयः सुमामिर इत्यं नः सोऽमुथासद् यो न एतदतिकामादिति तथो एवैतु एतत्सममन्त ऽइत्यं नः सोऽमुथा सद्यो न एतदतिकामादिति ॥ १३ ॥ "मिति'-इति ग, छ । 1 'अयोजिठायेति'-दति ग, घ । 'महान्येव'-इति ग, घ । ६ 'मयन्त्येव'-इति ग, घ ।

·२३. । शतपथमाझयम् । (३५. ३बा.) ते समवमृशन्ति। अनाधृष्ट मस्यनाधृष्यं देवाना मोज इत्युनाष्टा हि देवा श्रासन्ननाधृष्याः सह सुन्त' समानं व्वदन्तः समान दधाणा देवाना मोज इति देवानां वै जुष्टास्तुन्वः प्रियाणि धामान्युनभिशत्यभि शस्तिपा अनभिशस्तन्य मिति सुर्वा हि देवा अभिशस्ति तीर्ण श्रुञ्जसा सत्य मुपगेप मिति सत्यं व्वदानि मेद मुतिक्रमिप मित्येवैतुदाइ स्विते मा धा दुति स्विते* हि तुद्देवा आत्मान मुदधत यत्समवदन् यत्सत्य मुकुर्व- स्तस्मादाह स्विते मा धा इति ॥ १४ ॥ अथ यास्तुद्देवा । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साई समवददिरे तदिन्द्रे सुन्नादधतैप वा ऽहुन्द्रो य एप तुपति न ह वा एपोऽने तताप यथा हुवेद मन्युत् कृष्ण मेवर Qवास तेनैवैतद्वौर्येण तपति तस्माद् यदि बहुवो दौलेरन् गृहुपतय एव वतु मभ्युत्सिच्य प्रयच्छेयुः स हि तेषा मिन्द्रभाजनं भवति यद्यु दुक्षिणावता दौधेत युजमानायव व्रत मभ्यूमिच्य प्रयच्छेयुरिदुर याहुरिन्द्रो युजमान मुति ॥ १५ ॥ "खित -इति क। + 'मा धा रति-दति ष, 'मा धाति'-ति ग, 'मा धाति'-इति ध + 'यानुदेवा -इति ग, घ । र 'एब-ति का । 'ति-ति र 'ति-ति , ध। .

·(४० वा.) तीयकायहम्। २३९ अथ यास्तुद्देवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि -साई समवददिरे तुत्साई सुञ्जम्ने तत्सामाभवत्तस्मा- दाहुः सत्य साम देवज सामेति ॥ १६ ॥३॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [४. २.] ॥ अथ तानूनन विधात माख्यायिका माह- "आतिथ्येन वै देवा दहा तान्त्समदविन्ददित्यादिना । पुरा किण देवाः 'पाति- थ्येनेष्ट्वा व्यद्रवन्' इति सम्बन्धः । विट्रवणे कः प्रसङ्ग इति तं दर्शयति- “तानसमदविन्ददिति। तस्मिन् समये 'तान्' देवान् -'समत्' कस्लहः 'प्रविन्दत्' प्राप्तवान् । “मङ्गे समत्सु वृत्रहा"-- इत्यादौर समच्छब्दः मनामे प्रसिद्धः। 'ते' देवाः 'चतुर्दा 'व्यद्रवन्' पृथग्भूताः । किमर्थम् ? "श्रन्योऽन्यस्य श्रियै प्रतिष्ठ- मानाः"। 'श्रिये' ज्योतिटोमफलरूपाय प्रात्मनोऽभिप्राय मप्रकाशयन्तः, ता मसहमाना इत्यर्थः । “प्रकाशनस्थयाख्ययोथ"- इति तिष्ठतेरात्मनेपदम् । “लाघन्हुड्" इति श्रिथा जापयित मिष्टत्वाचतुर्थो । विद्रवणप्रकारं विभज्य दर्शयति- "अमिर्वसमि- . 'यास्तद्देवा' इति ग, घ। १-ऐ. प्रा. १. 8.6,ते. सं०६ २.२.१ इरध्यम् । २-१. सं. १..१९९.१एव्या । २- 'बन्योन्यस्य थिय' क्योतिटोमपानरूपाय, श्रियै वा-इति छ । 8- पा. सु.१२ २। ५-पा• सू०१३ ३ ।

·२६९ मतपयनाक्षणम्॥ (म.मा.) रित्यादि। भाखान्तर प्रसिद्ध पञ्चमं गण मुदापत्य भोपपत्तिकं पराचष्टे- “हस्पतिविश्वेदेवैरित्यु रेक पाइरिति । तोप- पत्यभिधानम्- "एते ह वेव ते विश्वेदेवा ये ते चतुर्दा व्यद्रव- विति । 'तान् विद्रुतान्' परस्पर विशिष्टान्, अमररावसायाय मवसर इति निथित्यानुप्राप्ताः ॥ १ ॥ "तेऽविदुरिति । स्पष्टम्। 'असररक्षमानि वै' 'न.' 'अमु- व्यवाराः' अनुगताः। एतेनुंडि गादेशः । 'दिषड्यो वै 'रध्याम' रध्यतिर्वागमनकर्मा,९ वा प्राप्ता इत्यर्थः। "हन्त मनानामहा इति । भत्रुजयोपायपरिज्ञानहर्षद्योतनार्थो 'इन्त'-गब्दः । “अकर्म- काच”-इति सम्पूर्वस्य जानातरात्मनेपदम् । ऐकमत्य मानुवामेत्यर्थः। तत्प्रकार माह- "एकस्य श्रियै तिठा- महा इति । “त इन्द्रस्य श्रिया प्रतिष्ठन्तेत्यादि स्पटम् ॥ ९ ॥ "तस्मादु ह न खा मृतौयेरनिति । यस्मात् देवानां पर- विशेषात् गचूणा मभिभव प्राप्त , 'तस्मादु ह' तस्मात् खलु कारणन् 'स्वाः' ज्ञातय परस्पर 'न तीयेरन्' वैमत्येन विशेष न कुर्युः। “करतेरोयड्”। विश्लेषे को दोष इति तबाह-- “य एषां परस्तरा मिव भवतीति । 'य' शत्रु: 'एषां विशिष्टानां 'परस्तरा मिव' अत्यन्तदूरदेशस्थो ‘भवति', 'म:' 'एनान्' शबन् विशियान् 'अनुव्यवैति' अनुप्रविशति। तस्मात् 'द्विषताम्' अवका- सङ्गता भवेम, - तै. • स.६.२.२१ एव्यम् । २-पा. सू. २.४५ ५-मिद६ । 8-पा० सू. १. ३.२६ । ५- पा. सू० २१ २८ ।

·(४थ रवा०) ॥ हतीयकाण्डम् ॥ २३३ प्रदानेन वय मेव 'प्रियं कुर्वन्ति', स्वयं यद् 'द्विषयः' शत्रुभ्यो 'रध्यन्ति' वशं प्राप्नुवन्ति ; 'तस्मात्' 'न सतौयेरन्' भेदं न गच्छेयुः। उतार्थस्य कञ्चित् पुरुषार्थ नियमं विधत्ते- “म यो हैवं विद्वा- निति। यः कश्चिदेवं वृत्तान्तं देवेषु मनुय्येषु च दृष्टं जानन् 'न सतीयते' भेदं न गच्छेत् । अथवा परैरुत्पादितो ज्ञातिभेद एवंविदि न प्रवर्तत इत्यर्थः । अत एव 'दिषताम् अपि 'अप्रियं करोति'; तत्प्रवेशावकाशस्यामम्भवात् । 'न विषद्भ्यः' 'रथ्यति' वशं याति । 'तस्मात्' विद्वान् ‘न कटतीयेत' ॥ ३ ॥ "ते होचुर्हन्तेदं तथा करवामहै, यथा न दुद मामदिव मेवाजर्य ममदितीति । 'यथा' 'न' 'इदम्' ऐकमत्यं कर्म 'श्रा प्रदिवम् एव' धुलोकावस्थित्यवमानम् 'अजयम्'। “अजय सङ्गतम्"- इत्यनेन निपात्यते, अविनाश्यम्' 'सत्' भवेत्, 'तथा करवा- महै' 'दति' उक्तवन्तः ॥ ४ ॥ अनन्तरम्- "ते देवा इति । ते देवाः' 'जुष्टाः' प्रियभूताः 'तनूः' खखमूर्तीः। अस्य व्याख्यानम्- "प्रियाणि धामानौति । अभिमतानि भोगायतनानि 'माईम्' एकत्र 'समवददिरे' विभज्य स्थापितवन्तः । तस्मिन् काले एव मब्रुवन्- 'एनेन' स्थापितेन गरौरेण 'न' अस्माकं मध्ये 'म' समयातिकमकारी 'नाना' 'अमत्' विना भवेत्। एतदेव व्याचटे- “एतेन विष्वदिति । 'विश्व' सर्वतो भवेत्, विशौर्णो भवत्वित्यर्थः । तच्छब्दार्थ माह- १- पा. सू. ३.१.१.५। २- अविनाशि-इति छ।

·२३० मतपथब्राह्मणम्। (१५. श्वा) . “यो न एतदतिकामादिति । 'एतत्' मवेतकर्म 'श्रतिक्षामान' अतिकामेत् । “कस्योपद्रष्टुरिति । 'उपद्रष्टा' माती, 'कस्य' ? तस्य पुरस्तादिद भवेदिति शेष । एव प्रश्न मुपगम्य तैरेवेद मुत्तर मुझम- "तनुनप्तुरेव गावरस्येति । तन्नो देहस्य न पातयिता रक्षको देव 'तनूनप्ता" । अथवा सर्वतनूरात्मा प्रजापति , तस्या- काम पुच , तत्पुचो वायुरिति म 'तनूनप्ता' । म च 'गाकर" शक सर्व कर्तुम् । तस्य पुरस्तादित्यर्थ । म क इति, त विशिनष्टि- “यो वा अय पवत इति । 'योऽय' 'पवते' गच्छति, वायुरित्यर्थ । वाह्यस्य वायो पुरुषचित्तद्रष्टुत्व कथ घटत इति, तबाह- "मोऽय प्रजाना मुपद्रष्टा प्रविष्ट इति । प्रविष्टश्य कथ नोपलभ्यते इति नचाह- "ताविमौ प्राणोदानाविति । 'दमौ' प्रसिद्धौ यो 'प्राणो- दानौ' 'तो' एव म इत्यर्थ ॥ ५ ॥ उनऽर्थे लौकिकवचन प्रमाणयति- "तस्मादाजर्मनी देवा मनुष्यस्थाजानन्तौति । दूरस्थानां देवाना कथ मनुष्यचित्तपरिज्ञान मित्याशय तद्वारद्वारिकयेति दर्शयति- "मनमा भकल्पयति तत् प्राण मभिपद्यत इत्यादि। प्राणप्रज्ञयो परस्पराविनाभावान मनमा सङ्कल्पित प्राण प्राप्नोति । वाह्यवायोरिव शरीरप्रवेशन प्राणत्वात् “प्राणो वातम्”-इत्युक्तम् । अभिपद्यते सङ्कल्पितार्थ विशिष्ट मन्नेवेति भाव । म च 'वात' सर्वचाप्रतिहतगतिवात् १- ए बा १ ४ ७ दृश्यम् । व्याप. श्री. सू० ११११-३। २- ऐतरेये त्वन्यथैव वर्णित तानूनवनिर्वचनम् (१ १०)। ३- इहैव मूले (२२८४०) द्रश्यम् ।

·(81.बा.) । तीयकाण्डम् ॥ २२५ 'देवेभ्य श्राचष्टे, यथा पुरुषस्य मनः' वर्त्तते । पुण्ये पापे वा वर्तते, त मनतिवृत्त्यैवाचष्ट इत्यर्थः ॥ ६ ॥ उक्नेऽर्थ मन्त्र प्रमाणयति- "तस्मादेत इति । "मनसा सङ्कल्पयति, तदात मपि गच्छतौन्यादि। स्पष्टोऽर्थः ॥ ७॥ विशेषाभिधानाय पूर्वोकं तानूनन मनुवदति- “ते देवा जुष्टास्तनूरित्यादिना । “तद्देवा इति । 'तत्' “एतेन नः स नाना- मत्" इत्युक्त मित्यर्थः । 'अप्येतर्हि' दूदानौ मपि। अतिक्रमे बाध माह- “के हि म्युरिति । यद्यतिक्रामेयुः, तर्हि के स्युः । उपपत्ति "अनृतं हि वदेयुरिति । देवत्व मनिहाय अनृतवदनात् कुत्सिता मनुय्या भवन्तीत्यर्थः । देवानां सत्यवादिवनियमे मति' अनृतं होत्ययं दोषः स्यात् । स एव तेषु कुत इत्यत श्राह- "एक ह वै देवा त मिति । सत्यवादफल माह- "तम्मादेषां जित मनपजय्य मिति । यत् 'अनपजय्यं' जेतु मशक्यम्, तत् 'जितम्' भवति । “तस्माद् यश इति । प्राप्नुवन्तौति शेषः । अथवा यशो- रूपा एव भवन्तीत्यर्थः । “एवं ४"-इत्यादिना उतार्थज्ञप्रशंसा । माह- १-- यस्येष मन्लोऽथर्वसंहितायाम् ( १२. 8.8 ) बभिन्नपाठाश्रितः। धतएवोक्तं पाणिनिमुनिमा खशिक्षायाम्- "थात्मा बुद्धा समे- त्यार्थान् मगो याङ्क विवक्षया । मन कायामि मादन्ति स प्रेरयति मावतम् । मारतखूरसि घरन् मन्द्रं जनयति स्वरम"-इत्यादि २. ख.१-५ फ्लो । १- पञ्चमो कण्डो (२२० ए.) हराया। 8-- "सत्यसंहिता वै देवा." इति ऐ. वा. १.१.६ । ५- "क्षय-जय्यो प्रक्याथै"-इति पा. सू.१.१.१।

·२३६ ॥ शतपथब्राझणम्॥ (३प्र. वा.) "तदेतत् तानून निदानेनेति। स्वस्खगरौरसमवदानपूर्वक शपथ- कर्म तानूननम् । 'तत्' इदानौ मनुष्ठीयमान 'तानूननम्' श्राज्य- ग्रहणस्पर्धनात्मक कथ मेतद् भवेत् ? तबाह- 'निदानेन' कारणे- नेत्यर्थः ॥ ८॥ निदान मेव दर्शयति- “ते देवाः' इत्यादिना। 'देवा श्राज्यानि ग्टहाना एव स्वतनूरपि प्राज्येन ‘मार्द्ध' 'ममवददिरे', अत दूदानीन्तनैरपि तानून मेव समवदातव्य मित्यनुमीयते ॥ प्रसङ्गात् किञ्चित् पुरुषार्थ माह- "तसादु ह न सर्वेणैवेति । 'सर्वेण' बहुजनेन सह 'समवगति' शपथपूर्वक समय 'न' कुर्यात् । नदोष माह- “नेन्मे जुटास्तन्व इति । 'मे' मम 'जुष्टा' अत्यन्त प्रियभूता 'तन्व' प्रियधामभृता सर्वै माक 'नेत समभ्यवाया।' नैव सङ्गता भवेयुरिति । 'नेत्' परिभये । अभ्यवपूर्वादेतेलेट् । "प्रथापि नेत्येष इंदित्येतेन मम्प्रयुज्यते परिभये"-इति हि निरुतम् । 'येनो ह' येनापि खस्तु मह अशक्यत्वात् 'अभ्यवेयात्' तस्मै द्रोह न कुर्यात् । तथाच लौकिका अपि 'इदम्' 'श्राइ' । किम् ? इति, ‘मतानूननिणे' सम्भूय शपथकारिणे 'न द्रोग्धव्यम इति' द्रोहो न कर्त्तव्य इति । “अधट्ठयेत्यादिना चतुर्थी ॥८॥ अथ तानूनमार्थ माध्ययहण ममन्त्रक विधत्ते- "अथातो ग्रहात्येवापतये त्वा परिपतय इति। अत्र हामौत्यन्त एको - परस्परसख्याय शपथरूप माग्यस्पर्शनम्" ऐ बा.१ १७सामा । २-पा. सू.881 इ-निह.१३६। -पा. सू. १.४.३०॥ ५- का. श्रौ.सू.८.११८ ·(४५. .) । तीयकाण्डम् । २३० मन्त्रः । "तनूनने शाकरायेति द्वितीयः । शक्कन श्रोजिष्ठा- येति हतीयः । अस्मिन् पचे 'ग्टहामि'-दूत्यय मुत्तरयोरपि मन्त्रयोरनुषज्यते । तत्र सुवेण सर्वस्य धौवाज्यस्यैकवारं ग्रहणम्, स्थायाः सुवेण दिग्रहणम् । अथवा "तनूनने शाक्वराय"-"शकान पोजिठाय"-इत्येतो पूर्वमन्त्रोधौ, तथा सत्येक एव मन्त्रः ॥ अत्र ब्राह्मणम्- “अथैत श्राज्यान्येव गृहाना जूटास्तनूरिति । प्रत्येक माज्यग्रहणस्य श्रुतत्वात् सर्वे गृहोयुः । तथा च कात्यायनः-- "प्रौवं व्रतमदाने गृक्षात्यापतय इति, दिश्च स्याल्याः सुवेण तनूनने शाकरायेति शक्कन पोजिष्ठायेति, गृहामीति सर्वत्र माकाक्षत्वान्, पूर्वशेषौ वोत्तरौ, प्रतिपुरुषं च ग्रहण माव्यानि गहाना इति श्रुतेः" इति। मन्त्रस्याय मर्थः- 'श्रापतये श्रा अभिमुखं यतत्यागच्छतौति 'श्रापतिः', परिपततौति 'परिपतिः' वायुः; श्राव्य खां तस्मै 'गृहामि' ॥ १ ॥ "तनूनन इति । उतार्थो तनूनशाकरशब्दौ । 'मक्कने' सर्वत्र शकाय, 'पोजिटाय' अतिशयेन बलवते । “यो वा अयं पवते"- इत्यादि माहाणं स्पष्टम् ॥ ११, १२ ॥ - वा. सं.५.५.१। २-वा• सं.५.५.२। ३-वा. सं.५.५.३। 8- वा. सं• ५.५ (१-२-३८)१ ५-- का. श्री. शु० ८.१.१६-२३ । - एतदेव याव्यं तानूवासाशं भवति (का. श्री. सूत्रं. १. २७.)। पुरस्ताव (५ क• भा०, २३४ ए.) प्रयम् ।

·२३८ ॥ शतपथब्राह्मणम्। (३५० इब्रा०) - गृहौतस्याच्यस्य सर्वैरवमर्शन विधत्ते- "अथातः समवमृशन्ये- वेति। स्पर्शकाले देवैः कृत मन्यसङ्केत दर्शयति- “एतद्ध वै देवा भूयः समामिर इति । 'एतद्' वक्ष्यमाणं 'भूयः समामिरे' पूर्वोक्किमङ्केत मन्तरेण पुनस्मङ्गता अभवन् । "श्रम गत्यादिषु । 'या' 'नः' अस्माक मध्ये "एतत्' 'अतिक्रामात्' अतिकामेत्, 'म:' 'दत्य' देवभूत एव मन् 'अमुथा' अन्यथा प्रकारेण 'अमत्' देव- भावाद् विनग्येदित्यर्थः। न केवल देवाना मेवाय मझेत', किन्विदानीन्तनानुष्ठाहणा मित्याह- “तथो एवेत इति ॥ १३ ॥ "ते समवमृशन्तौति । अवमर्शनमन्त्रस्याय मर्थः । हे श्राज्य ! त्व पूर्वापरैः 'अनारम्' श्राधर्ष मप्राप्त भवसि । तथा अनाधर्ष- णीय मप्यमि । 'देवानाम्' 'श्रीज.' बलरूप ममि । 'अनभिशास्ति' निन्दकरहितम्। कर्तरि तिच्। न केवम्नं तादृगेव, किन्तु 'अभिशस्तिपा.'। लिङ्गव्यस्थय अभिशस्तेनिन्दायाः मकागात् पार अमि । 'अनभिगस्तेन्यम्' अहिम्यम् । हत्यार्थ केन्-प्रत्ययो नकारोप- जनो यय । अथवा अनभिगम्तस्य स्वर्गादेः प्रदाढत्वेन मम्बन्ध्यमि । पत एवं महानुभाव त्वम, 'प्रश्नमा' प्रगुणेन, मुख्यथा कृत्या 'मत्य' पथार्थवरूपम् 'उपगेपम्' उपगच्छेयम् । “गाड् गतौ"-इत्यस्य १- का. श्री. सू. ८.१.२० । २-मा. प.१८. धा। इ-वा. सं.५.५ २। -पा. सू.......। -पा. सू. १.१.८५। ८-पा. सू. ३.१.१४ । -पा.धा.८५. धा."

·(य. मा.) । तीयकाण्डम् । २३९ "लिङर्थं लेट्", "सिब्बलम्" इति सिप्वं च । तेन सत्येन 'खिते सुछु प्राप्तौ 'मा' माम् 'प्रधाः' धारय ॥ मन्तं विभज्य व्याचष्टे- “नाएष्टा हि देवा श्रासन्ननाश्ष्या इति । पूर्व कैरप्यनाटष्टा अपि देवाः परस्परापरागेणधर्मविषया अपि सन्स., पश्चात् सङ्केतपूर्वकेणान्यग्रहणेन स्वपारीराण्यवमन्तिः पुनः 'अनावृष्याः श्रासन्', अतस्त्र मनाष्टानां पुनरनाधर्षहेतुत्वात् ममि । “मह सन्तः” इत्यादि पदचय मनाध्य्यत्वे हेतुलेन निर्दियम् । 'मह मन्तः' परस्परैकमत्येन वर्तमानाः, तथा 'समानं वदन्तः' यदेको ब्रूते, तदन्येऽप्यनुकुर्वन्तः, 'समानम्' एक मेव कार्य मनसि 'दाणा' धारयमाणाः। द्वितीयभागस्य तात्पर्य माह- "देवाना मोज इति । ओजोरूपाणां मियधाम्ना मान्ये स्थापनात् । अनभिास्यादिपदत्रयस्यैकतात्पर्यता माह- "मी हि देवा अभिशस्तिं तौर्ण इति। 'मत्य मुपगेषम्'-इत्येतस्य सत्यमानः प्रतिज्ञारूपत्वेन वागात्मकत्वात् 'सत्यं वदानि'-इत्येवंरूपा मत्य- प्राप्तिका । नदेव सत्यं 'मेदम्'--- '-इत्यत्र 'इदं'-गब्देन निर्दिष्टम् । "खिते मा धाः' इत्यत्र "खित'-गब्दार्थ माह- "खिने हि तद्देवा इति। सुष्टु प्राप्तव्यं खितम् । तदव मत्य मेव वदानौति प्रतिज्ञापूर्वक तदनुष्ठान मेवेत्यर्थः ॥ १४ ॥ मपि मत् यजमानायैव दातव्य मिति' तानूनध माज्यं मः १-पा. सू. ३.७। २-पा. सू. ३.१.३ । ३-- तैत्तिरीयसंहिताया मप्येष मन्तो व्याथात (६.२.२.५)। 8--का• श्री. सू.८.२.२, ३ ।

·२४. । शतपथब्राह्मणम्॥ (३५. श्वा) एष तपतीति। इन्द्रेणे- विधात माह- “अथ यास्तद्देवा इति । इन्द्रशब्दस्य विवक्षित मर्थ माह- "एष वा इन्द्रो य ताप्राप्तौ कोऽतिशयो स्तब्ध इति तचाह- "न ह वा एष इति । तापकतया, न ततापेत्यर्थ , 'यथा इ एव' 'इदम' इदानीं परि- दृश्यमान तपनम् । तर्हि कथ माम ? 'कृष्णम् एव' कृष्णरूप मेव 'ग्राम' । तस्मात् 'तेनैव' तानूनम्राज्यस्वीकारणनितेनैव 'वीर्यण' दुर्द्धर्ष मन् 'तपति' इत्यर्थ । “तस्माद् यदि बहव इत्यादि, प्रकृतपर्यवसानवाक्य स्पटम् । 'अभ्युन्सिय' उपरि तदाव्य मामिच्य। “म हि तेषा मिन्द्रभाजन भवतीति । 'दुन्द्रभाजनम्' इन्द्रस्थानीय । फलस्य माम्येऽपि गृहपतित्त्वेन वरणेन प्राधान्यादिन्द्रत्वम् । “ययु दक्षिणावतेति । यदि तु दक्षिणायुनेनैकाहादिना सोमयागेन दौतेत्यर्थः । स्पष्ट मन्यत् ॥ १५ ॥ यजमानेन क्रियमाणस्य मामोपायस्य देव कृतं माममूल मित्याह- "थ थाम्नद्देवा इति । 'तत्' अवत्त 'भाई' 'मअने। तदाज्येन माक प्रदिप्त गरीरकदम्बक महत मेक ममता 'तत् मामाभवत्' । देवानां मत्येनोत्पश्यत्वात् 'मत्य देवज' प 'भाम' ॥ १६॥ ३ [४ २] । रति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे माध्यन्दिनशतपथमाशापभाये हतीयकाडे चतुर्पाध्याये दितीय ब्राह्मणम: ५- तत् तादूनपत्रम् “पल्याय निदधान्दपिधायाममन-इति का. श्री. सू.८.२.१। 'पल्यय = कम्पयित्वा'-इति तदत्तो या १.।

·अ. ३बा.) ॥ टतोयकाण्डम् । २४१ (अथ तौयं ब्राहाणम्) आतिथ्येन वै देवा इष्ट्वा । तान्त्समुदविन्दत्ते तानू- नौः सुमशाम्यंस्तु एतस्य प्रायश्चित्ति मैच्छन् युदन्यो- उन्यं पाप मुवदन्नाह पुरावस्थात् पुनर्दीचा मवा- कल्पयंस्तु एता मवान्तरां दौठा मपश्यन् ॥ १ ॥ तेऽग्मिनैव त्वचं विपुल्याड्यन्त । तुपो वा ऽअग्नि- स्तुपो दीक्षा तुदवान्तरां दीक्षा मुपायंस्तादवान्तरां दीक्षा मुपायंस्तस्मादवान्तरदीक्षा सन्तरा मङ्गलौराञ्चन्त सन्तरां मेखला पर्यस्ता मेवैना मेतत्सतौ पुर्यास्यन्त तुथो ऽएवैषु एतद्यदुतः प्राचीन मव्रत्यं वा करोत्यवत्वं वा व्वदति तस्यैवैतत्प्रायश्चित्तिं कुरुते ॥२॥ सोऽनिनैव त्वचं विपुल्यगयते । तुपो वा ऽअग्नि- स्तुपो दीक्षा तुदवान्तरां दीक्षा मुपैति सन्तरा मङ्गुली- रचते सन्तरां मेखला पुर्य्यस्ता मेवैना मेतत्सती पुर्य- स्यते प्रजा मु हैव तुद्देवा उपायन् ॥ ३ ॥ तेऽग्निनैव त्वचं विपुल्याङ्गयन्त। अग्निबै मिथुनस्य कर्ता प्रजनयिता तुत्प्रजा मुपायन्सन्तरा मङ्गुलो- + "मपश्यन्" इति ग, घ । * "इट्टा" इति ग, घ । 1 "कुगते"-रति ख, “कुरते"-इति ग, घ । 5 "उमायन्" इति ग, घ । 31 ·२४२ ॥ शतपथब्राह्मणम्। (३प्र.बा.) राञ्चन्त सन्तरां मेखला तत्प्रजा मात्मुन्नकुर्चत तथो ऽसुवैपु एतत्प्रजा मेवोपैति* ॥ ४ ॥ सोऽमिनैव त्वचं विपुल्यङ्गयते। अग्निब्धं मिथुनुस्य कर्ता प्रजनयिता तुत्प्रजा मुपैति सन्तरा मङ्गुलौरचते सन्तरां मेखलां तत्प्रजा मात्मन् कुरुते ॥ ५ ॥ देवाना मुह स्म दीक्षितानाम् । युः समिधारो वा स्वाध्यायं वा विसृज्यतेो त ह स्मेतरस्यैवेतर५ रूपेणे- तरस्येतर मसुररक्षसानि जिघा सन्ति ते ह पापं व्वदन्त उपसमेयुरिति वै मां त्व मुचिकीरिति माजिघासी- रित्यमिव तथा नान्य मुवादाग्निं तथा नान्य ॥६॥ ते होचुः। अपौत्थन्वा! मग्नेऽवादिपूरिति नैवाहु मन्यं न मा मन्य इति ॥ ७॥ तेऽविदुः। अयं वै नो विरक्षस्तमोऽस्यैव रूप मसाम तेन रक्षाश्स्यतिमोक्ष्यामहे तेन स्वर्ग लोकर सम- विष्यामह गुति तेऽमेरेव रूप मभवंस्तेन रक्षास्यत्यु- मुच्यन्त तेन स्वर्ग लोकर समानुवत' तुथो ऽएयेषु • "मेवोपैति" इति ग, घ । विसजते' -इति ग, घ, सायणसम्मतोऽप पाट उति धार डा देवा । "मान्य -इति ग, घ । 5 “युपोच्छ खा"-उति क, ख | || "ति'-इति र, घ। "ममानवत' इति च दृयो डा. योगा।

·२०३ (४च्य० ३मा.) । हतीयकाण्डम् । एतद रेव रूपं भवति तेन रक्षास्यतिमुच्यते तेन स्वर्ग लोक सुमश्नुते स वे समिध मेवाभ्यादधदवान्तर- दीक्षा मुपैति ॥८॥ सु समिध मभ्यादधाति । अग्ने व्रतपाल्वे व्रतपा इत्यग्निहि देवानां व्रतुपतिस्तस्मादाहाग्मे व्रतपात्वे व्रतपा इति या तुव तनूरिय सा मुयि यो मुम तनू- रेपा सा त्वयि । सह नौ व्रतपते व्रतानौति तुदग्मिना त्वचं विपुल्यगयतेऽनु मे दीक्षां दीक्षापतिर्मुन्यता मनु तपस्तुपस्पतिरिति तुदवान्तरां दीक्षा मुपैति सन्तरा मङ्गुलौरचते सन्तरां मेखला पुर्य्यस्ता मेवैना मेतत्' सती पुर्य्यस्यते ॥६॥ अथैन मुतो मदन्तौभिरुपचरन्ति । तुपो वा अग्नि- स्तुपो मुदन्त्यस्तस्मादेनं मुदन्तीभिरुपचरन्ति ॥१०॥ अथ मुदन्तीरुपस्पृश्यां । राजान माप्याययन्ति तद्यन्मुदन्तीरुपस्पृश्य राजान माप्याययन्ति ब्वज्जो वा श्राज्य रेतः सोमो नेदुजेणाज्येन रेतः सोम हिनसा- मेति तस्मान्मुदन्तौरुपस्पृश्य राजान माप्याययन्ति॥११॥ तुदाहुः। युस्मा ऽएतदाप्यायनं क्रियत ऽयातिथ्य • "पुर्यमा मेवैतत्" इति ग, ध । + "मर तोभिरपस्पृश्य"-उति ग, घ ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् । (३प्र. ना.) सोमाय तु मेवाग्र* ऽअाप्याययेयुरथावान्तरदीक्षा मुथ तानूनताणोति तदु तथा न कुर्याद्यजस्य वा एवं कर्मानु वा ऽएनान्समुदविन्दत्ते सःशम मेव पूर्व मुपायन्नुथावान्तरदीक्षा मुथाप्यायनम् ॥ १२॥ तद्यदाप्याययन्ति। देवो वै सोमो दिवि हि सोमो ब्बृचो वै सोम थासौत् तस्यैतच्छुरीरं युहियो यद- मानस्तुदेपोऽशानाना मौपधिर्जायत इति ह स्माह श्वेतकेतुरौद्दालकिस्ता भेटदाहुत्याभुपुण्वन्ति तां दोक्षोपसुद्भिस्तानूनप्राप्यायनेन सोमं कुवन्तीति तथो ऽएवैना मेषु एतद्दीक्षोपसुद्भिस्तानूनप्राप्यायनेन सोमं करोति ॥ १३॥ मधु सारघ मिति वा ऽआहुः। यत्रो ह वै मधु सारघ मुथैतु एव सरधो मधुकृतो युद्दत्विजस्तद्यथा मधु मधु- कृत आप्यायुयेयुरेव मेवैतद्यज्ञ मुाप्याययन्ति ॥ १४ ॥ यजेन वै देवाः। इमां जितिं जिग्युपा मियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोद्युष्ट स्यादिति ते यजुस्य रसं धौत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्द्धयेयुब्बिदुर यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ युदेनेनायोपयंस्तुस्मायूपो नाम ॥ १५ ॥ • "स मेवान-इति, "तु मेवाय-इति तो डा. वेबरदृश्यो।

·२४५ 8. वा.) ॥ ढतीयकाण्डम् । तद्दा ऋपौणा मुनुश्रुत मास । ते यज्ञ समभरन् युथायं यज्ञः सम्भृत एवं वा एप यज्ञसम्भरति यो दौक्षते व्वाग्वै यज्ञस्तादेवाच यन्नुस्य निर्धीतं यहिदुग्धं तदेवैतत्पुनराप्याययति ॥ १६॥ ते वै पुड्* भूत्वाप्याययन्ति । पड् वा ऽसतुव क्रतुव सुवैतद्भूत्वाप्याययन्ति ॥ १७ ॥ त ऽअआप्याययन्ति । अशुर शुष्टे देव सोमायायता मिति तुदस्याशु माशु मेवाप्याययन्तीन्द्रायैकधनविद इतोन्द्रो वै यजुस्य देवता तस्मादाहेन्द्रायेत्येकधन- विद हुति शत शत ह स्म वा एप देवान् प्रत्येकैक गुवाश्शुरेकधनानाप्यायते दश दश या तुभ्य मिन्द्रः प्यायता मा त्वमिन्द्राय प्यायस्वेतीन्द्रो वै यजुस्य देवता सा यैव यजुस्य देवता ता मेवैतदाप्याययत्या त्व मिन्द्राय प्यायस्वेति तदेतस्मिन्नाप्यायनं दधात्याप्याय- यास्मान्सखौन्सन्या मेधयेति स यत्सनोति तत्तदाह युत्सन्येत्युथ युदनुते तदु तदाह युमेधयेति स्वस्ति ते देव सोमसुत्या मशीयेत्येका वा ऽरतेपा माशीभवत्य- विजां च युजमानस्य च यजुस्योदृचं गच्छेमेति यज- स्योहचं गच्छानोत्येतदा ॥ १८ ॥ ."-तिमा ·२०६ | शतपथब्राझणम। (श्न. वा.) अथ प्रस्तरे निहुवते । उत्तरतु उपचारो वै यज्ञोऽथै तुद् दक्षिणेना*न्वित्याप्याययन्त्यग्निच यज्ञस्तुद्यतुं पृष्ठत कुव्वते तुन्मिथ्याकुर्वन्ति देवेभ्य आश्च्यन्ते यज्ञो वं प्रस्तरस्तुद्यनं पुनरारभन्ते तस्यो हैया प्रायश्चित्तिस्तथो हैपा मेतन्न मिथ्याकृतं भवति न देवेभ्य अाश्च्यन्ते तस्मात् प्रस्तरे निहुवते ॥ १६॥ तुदाहुः। अक्त निहुवीराइनुनक्ताऽइत्युनते हैव निहुवीन्ननुपहरणः ह्येवाक्तस्य ॥ २० ॥ ते निहुवते । एष्टा रायः प्रेपे भुगाय ऽक्त मृतवा दिभ्य दुति सत्यः सत्यवादिभ्य इत्येवैतुदाह नमो द्यावा- पृथिवीभ्या मिति तदाभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां निहुवते युयोरिद सुर्व मुधि ॥ २१ ॥ श्रुथा ह समुलुष्य प्रस्तरम् । अनौमुदन्त्यापा३॥ ऽइति मुदन्तीत्यग्नौदाह ताभिरेहीत्युपर्युपर्यग्नि मुति- हुरति स युन्नानु हुरत्येतेन युत ऊर्ध्वान्यहानि प्रचरिष्यन् भवत्युथ युदुपुर्युपर्यग्नि मतिहरति तुदेवा- स्थानुमहतभाजन भवति तु मनौधे प्रयच्छति त मनी- निदधाति ॥ २२॥ ४॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [४.३.] ॥ 'दक्षिणेवा"-इति ग, घ । + "कुर्चन्ति"-मि ग, ध। 'मधि'-ति ग, घ । { प्रस्तरम"-ति ग, ध। 11 "दन्यापा:-सिग छ ·(श्य. ३वा.) । हतीयकाण्डम् । २४७ अवान्तरदौवां विधात माह- "पातिथ्येन वै देवा दृष्ट्वा नानिति । 'ते' 'एतस्य' तानूननस्य अपथात्मकस्य दोषपरिहाराय । तानूनत्रस्य निन्दितत्व माह- “यदन्योऽन्यं पाप मवदनिति । "सत्यं वदानि', मेद मतिक्रमिषम्" इत्येवं रूप मित्यर्थः। “नाह पुरेत्यनेन दोषपरिहारोपाय उक्तः । वौकताया दीक्षाया अवस्थ- पर्यन्तानुवर्तने मति प्राग्गतस्य पापवदनस्य परिहारो भवति, सा चानुवृत्तिर्न तैः कृतेत्यर्थः; मध्ये दीक्षापरित्यागादिति भावः । यहर खौलताया दीवावा इदानी मयपरित्यागात् तन्मध्ये नूतनां 'दोचा' 'पुन:' 'न' 'श्रवाकल्पयन्', किन्तु प्रकृतदीक्षाया अविरोधिनीम् 'श्रवान्तरदौवाम' 'अपश्यन् ॥ १ ॥ अवान्तरदीक्षाकल्पनप्रकार उच्यते- “तेऽमिनेव त्वच मिति । 'विपल्याङ्गयन्त' विविधं 'परि' परितः 'बागयना' अवेष्टयन्; अनि मेव बच मकुर्वनित्यर्थः। श्रमेस्वभावे कः सम्बन्ध इति, तचोच्यते-- “तपो वा अनिरिति । तपनमाधनत्वात् अमिः 'तपः'; 'दीक्षा' त क्लेगात्मकत्वादेव 'तप.' । अवान्तरदीचा नामनिर्वचनेन प्रशंसति- “तद्यदवान्तरा मिति । “मन्तरा मित्यादि । “मन्तरा माञ्चन्त' अतिशयेन संमिष्टा अङ्गुलीरकुर्वन्। नथा 'मेखलाम्' अपि पूर्वी मिथिलबद्धा पुनः संलगा मकुर्वन् । तदेवाह- "पर्यस्ता मेवेति । 'पर्यस्ता मेव' परितः चिता मेव । प्रत मईतीति 'प्रत्यम्', तदिरोधि 'अमत्यम्' । 'तस्य' 'एतत्' अवान्तरदौवाख्यं कर्म 'प्रायथित्तम', तस्य पापस्य निर्हरण मित्यर्थः ॥ २ ॥ १- 'वदामि' इति छ। २-ते. सं०६.२ २.१. प्रयव्यम् ।

·२४ शतपथब्राह्मणम्। (३५. वा.) 6 यदर्थ माख्यायिकामुखेनावान्तरदौतोता, त मिदानों विधत्ते- "मोऽग्निनैवेति । 'स' यजमान । भिष्ट पूर्ववत् । अवान्तरदौसा प्रजासाधनत्वेन प्रशसति- “प्रजा मु हैवेत्यादिना ॥ ३ ॥ 'तेऽग्निनैव त्वच मिति । अग्नि मिथुनस्य कर्त्तति । वधूवरयोयुग्मीभावस्थाग्निमव्यपेक्षत्वात् मिथुनक निरुच्यते । मा प्रमिद्धि 'वे' शब्देनोका। अश्तिपीतयो क्रशोपितरूपेण परि- पामस्थ, पुनश्च देहाकारेण परिणामस्य चाग्न्यधीनत्वात् 'प्रजनयिता'। अथवा कथम् 'अमिर्मिथुनस्य कर्ता, यतोऽसौ 'मिथुनस्य प्रजन- यिता' इति व्याख्यानव्याख्येयभावो द्रव्य । देवानां प्रजार्थव मुक्का, इदानीन्तनयजमानस्यापि तदर्थत्व माह- "तथो एवेष एतत् प्रजा मेवोपैतीति । एतत्' एतया अवान्तरदौक्षया ॥ ४ ॥ ५॥ अवान्तरदीवारूपेण ममिदाधान विधास्यते, तन्मन्त्रे "या तनूरिय मा मयि -इत्यादि वक्ष्यते, तदुपोहातत्वेनाण्यायिका माह- 'देवाना मुह सम दीक्षिताना मित्यादिना । 'समिद्धारो वा' ममिंध हरतौति 'ममिद्धार | "इरतेरनुघमने च"- दत्यवानुद्यमन इति पर्युदागात् तादृशोधमगस्य मम्भवात् मामा- न्येम प्राप्त 'कर्मण्यण 'इत्यण । “स्वाध्याय वा विसृजत इति । 'विसृजते' मोधारयति' कथित् । 'त' ममिदाह र वा विज वा मन्त्रोत्सटारम् । उपलक्षण मेतत् । विना मध्ये य . --पा. सु. ६२ " ३- उच्चारयति'-इति ।

·(Bच्य३बा.) । तीयकाण्डम् ॥ २४६ कञ्चिन यापृतम, तम् । 'दतरम् इतरस्य रूपेण'-'इतरम् इतरस्य रूपेण'- ममिदाइत्तरूपेण प्रवचनकतारम्, प्रवचनकर्तृरूपेण ममिदाह र मित्यर्थः । एवम् 'असुररक्षमानि' असुराध रचांसि च 'जिघांमन्ति' हन्तु मिच्छन्ति। तथा मति देवाः 'इति' खलु 'मां त्वम्' 'अचिकौर्षीः' कर्तुं मैच्छः 'इति' । 'मा' मा 'अजिघांमौः' हन्तु मैच्छः' इति । 'पापं वदन्तः' 'उपसमेयु:' अन्योऽन्यं प्राप्नु- वन्ति । कि ममिरपि तादृग्विषयापनः? नेत्याह- "अग्निवं तथा नान्य मिति । 'उवाद' उदितवान् ॥ ६ ॥ "ते होचुरिति । 'ते' असुरैरभिभूता देवाः । 'श्रग्ने!' 'वा मपि 'दत्यम्' अनेन प्रकारेण किम् ‘त्रवादिषूर.' । प्रश्ने लुतिः । तयोत्तरम्- 'नैवाह मन्यम्, न मा मन्यः वा श्रवादौदिभिः प्रत्युवाच ॥ ७॥ "तेऽविदुरिति । 'अयम्' अग्नि 'नः' अस्माकं मध्ये 'विरक्ष- स्तमः' विरक्षो यमात् स विरचाः, अतिशयेन विरचाः 'विरक्ष- स्तमः' । “अस्यैवरूप ममाम"-इत्यादि । स्पष्टम् । यद्यपि मेखला- कृष्णाजिन-धारणादिक मपि दौसाङ्गम, तथाप्यवान्तरदौचायां समिदाधानस्य मुख्यत्वात् “समिध मेवाभ्यादधदवान्तरदीक्षा अपे- तौत्युक्तम् ॥ ८॥ "म समिध मन्यादधातौति । “अग्रे व्रतपा इत्यादिः ममिदाधानमन्त्रः । हे 'तपा अग्ने!' 'वे' बयि व्रतस्य पातरि 'जिघासी-ति छ। ३- का० श्यौ• सू० ८ २.४ क । २-पा. सू. ८२.१००। 8-वा सं० ५.६.११ 39 ·२५. । मतपथब्राझणम्॥ (प्र. वा.) सति, अह 'प्रतपाः' व्रतस्य पालयिता, भूयास मित्यर्थः । सप्तम्या: जो-आदेशः । अथवा 'प्रतपाः' भवति 'वे' त्वम्। “अनिहि देवानां प्रतपति"-दत्यच 'हि'-शब्देन "व मग्ने व्रतपा अमि देव श्रा मर्येषु"-इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रमिद्धि?त्यते । ‘या तव' तेजोमयौ 'तनू' अस्ति, 'मा' 'इय' ममापि भवतु , तथा 'या मम' इत्येतद् व्याख्येयम्। हे 'प्रतयते' अग्ने। 'नौ' धावां 'सह' 'व्रतानि', चरियाव इति शेष । 'तत्' तेन तनूविनिमयेन मन्त्रगतेन । “अनु मे दौचाम्”-इति मन्त्रभागेर 'दीक्षा'-अब्दश्रवणात् तनमन्त्रभागपाठे- नावान्तरदौवां प्राप्तवान् भवति ॥ दीचाहत्यमन्तर पुमरगुन्यादिसमञ्चनस्याभिधानात् श्रादौ दीचाहुति. कर्त्तव्या, पश्चात् समञ्चन मिति क्रमोऽवगम्यते ॥ ८ ॥ अथ यद्यद्यजमानस्य तत्तन्मदन्तीभि' कर्त्तव्य मिति विधत्ते- "अथैम मतो मदन्तीभिरिति । 'एन' मोम यजमान वा । तप्ता श्रापो ‘मदन्य' । अग्नेर्मदन्तौनाच्च मन्तापकत्वात् तपोरूप- खम् ॥ १०॥ मदन्त्युपस्पर्शनपूर्वकं राजाण्यायनं विधत्ते– “अथ मदन्तीभि- रुपस्पृश्य राजान मिति । "वज्रो वा श्राज्य मिति। "प्त वै देवा २- वा. स• 8.९६१ ३- वा. सं. ५ ६ २। तैत्तिरीयकल्पमते मन्त्रान्तर एम , मिम वाधयति । वै. स. १.२.१. सा. मा० इयव्यम् । 8-का. श्री. सू.८.२.४ ख । यजमान ५-का. • सू. ८२६.

·(A. ३वा.) । तीयकाण्डम् । वच कृत्वा सोम मन्नन्” इति श्रुतेराज्यस्य वज्रत्वम् । सोमस्य सौषध्यनुप्रवेशात, रेतमश्चौषधिजन्यत्वात् रेतस्व सोमस्य । अथवा “पञ्चम्या माहुतावाप पुरुषवचसो भवग्नि"-तिर पाहुतिरूपस्य सोमस्य क्रमेण रेतोरूपेण परिणामात् रेतस्त्वम् ॥ ११ ॥ अनुष्ठेयपदार्थक्रमविषये किश्चिद् ब्रह्मवादिनशोध मुद्रावयन्ति-- तदाहर्यमा एतदाण्यायन क्रियत इति । 'यस्मै मोमाय एतत् पातिथ्य क्रियते', 'त मेव' 'ग्रे' श्राप्यायनादिभि सत्कर्तुं युक्तम् । सोमसम्बन्धाभिप्रायेण चोद्य उद्भाविते यागसम्बन्धन परिहरति- “यज्ञस्य वा एव कर्मति। एवम्प्रकारक्रमविशिष्ट कर्मजान यज्ञस्य खलु क्रियत इत्यर्थ । 'श्रब' खलु ‘एनान्' 'समत्' कलह 'अविन्दत्' प्राप्नोत् । 'ते' च देवा 'पूर्व सशम मेवोपायम्' कलहोपशमनरूप तानूनन ते कृतवन्त इत्यर्थ । “अथावान्तरदौसा मिति । शपथ- जनितदोषपरिहाराय अनन्तर मेव अवान्तरदीक्षा कार्या । अत. परिपादाप्यायनस्थान्ते निवेश इति ॥ १२ ॥ "वद्यदाप्याययन्तौति । श्राप्यायन प्रभमति- "देवो वा इति । सोमस्य देवत्व समर्थयते- "दिवि हौनि । अस्लेव सोमस्य, सोमस्याप्यायने कि मायात मित्यत आह-- "कृषी वा इत्यादि । वन्द्रघातकोत्पत्त्यर्थ इतस्येन्द्रपौतसोमशेषस्य बलेनोत्पत्ते सोमस्य वृत्रत्वम । 'तस्य' इन्द्रेण इतस्य वृत्रस्य 'शरीर' 'गिरयोऽमान' तै. स. ६ २ २ ७ । इहायुत्तरत्र 8 8 ६ दराथम्। २- 'रेसशौयधिसाररूपत्वात्' इति । २- छा• बा• ० ६ १ । इहोपरियाचारलेषा कथा १० ८.१ ।

·२५२ ॥ शतपथब्राझणम । (३५० वा.) चाभवन् । मोमाख्य वस्लेव मोमशरीरभूतेषु गिर्यादिषु वर्तते, 'तत् एष' अशनाख्या 'श्रोषधि' 'जायते',-'इति' एव 'श्वेतकेत श्रौद्दालकि श्राह' स्म । श्रत 'ता मेव' गिरावुत्पन्ना मेव इदा- नौन्तना यजमाना 'अभिषुवन्ति', न भाक्षात् मोमम् । अत 'ताम्' श्रोषधि दोचादिभि सस्कारै माक्षात् 'मोम कुर्वन्ति । "तथो एवंना भेष इत्यादि ॥ १३ ॥ सुलिग्यजमानकर्तृक माय्यायन सारघमधुकल्पनया' प्रशंसति- "मधु सारध मिति वा आरित्यादिना ॥ १४ ॥ एतदेवाप्यायन गतमारत्वपरिहारात्मना प्रशमति- “यजेन वै देवा दमा जिति जिम्युरित्यादिना, “यदेवाच यजस्य निर्धीत यद्विदुग्ध तदेवैतत् पुनराण्याययन्तीत्यन्तेन । एतदसकद् व्याख्या तम् ॥ १५, १६ ॥ "ते वै षड् भृत्वाप्याययन्तौति । स्पष्टम् ॥ १० ॥ "त बाप्याययन्तीति । आप्यायनमन्त्रस्य प्रथमभाग व्यापटे- "गएरशष्टे देवेत्यादि । यद्यप्यायायने सोमस्य सर्वोऽशु प्या- यते, तथापि मन्त्र 'शुरश-दुति वौमाभिधानसामर्थनेव प्रत्यश श्राप्याययन्तो भवन्तीत्यर्थ । “इन्द्रायैकधनविद इति । अचेन्द्र- शब्दतात्पर्य माह- "इन्द्रो वै यज्ञस्येति । “एकधनानाप्यायते दश १- 'दूधानाख्या ( । उपनाख्या)-इति छ । २३-छ पुस्तकौयपाठावित त्वक्षरभमजन्यौ। 8-तं. स. २२ सदश्यम् । ५-वा. स. ५७१।

·(४५० ३वा.) । तीयकाण्डम । २५३ दश वेति । एक एव मोमादिरूपो हवि पदार्थ एव धन येषा, ते देवा एकधना , तान् विन्दति, यज्ञे सोमपानाय ल्भत इतौन्द्र 'एकधनवित्' । 'तस्मात्' एकैक एवाशु प्रतशो दशशो वा 'एक- धनान्' देवान् 'प्राथायते' वर्द्धयति, शरीरोपचय करोति, प्रत उनप्रकारेण मोमाख्यैकधनेन देवाना मेकधनत्वात् मन्त्र 'इन्द्रायैक- धनविदे' 'दति' 'आह' इत्यर्थ । “श तुभ्य मिन्द्र प्यायता मिति । हे सोम। 'तुभ्य' स्वदथै, वा पातु स इन्द्र समर्थी भवलिति । यज्ञमाधनभूतम्य मोमण्येन्द्रार्थत्वावगमादिन्द्रस्यैवाप्यायन कृत भवती- त्यर्थ "श्रा व मिन्द्राय प्यायखेति । अत्र सोमाय्यायनस्येन्द्रार्थ- नावगतेस्तस्मिन्नेवाण्यायन दधातीत्युक्तम् । श्राप्याययाम्मन्सखौन्सन्या मेधयेति। अनेन मन्त्रभागेन धन मेषा दित्सयाप्यायनायास्मत्सखि- भूताना विजा माशासन क्रियते । अत्र 'मनि मेधा'-पम्दयो दातव्य धन मनुवचनीय मित्याह- "म यत् मनोति, तत्तदाह यत् मन्येतीति । 'मन्या'-'इति' एवरूपेण शब्देन यदाहार्थजातम्, 'तद' 'यत् मनोति' धन यज्ञेन यजमान , 'तटाई' इत्यर्थ । एक मुत्तरवाक्य मपि योग्यम् । पूर्वापरीमतस्यानुवचनम्य मेधा मन्तरेणा- मम्भवात् मेधाशब्दस्यानुवचन मर्थ इति व्याख्यातम् । 'स्वस्ति ते देव मोमेति । हे 'मोमा' तव 'खम्ति' विनामाभाव क्षम, अस्विति मेष । अहं वदनुग्रहान् 'सत्या' मोमाभिषवम 'शीय' प्राप्नुयाम । सत्यामाप्तिप्रार्थनायास्तात्पर्य माह- "एका वा एतेषा ५-एक-ति छ।

·२५४ ॥ शतपथब्राझणम। ( ३५० वा.) माशौर्भवतीति । “यजस्योदृच मिति। उपरिभाविनौ' क् 'उदृक् , नया ममाप्तिर्लक्ष्यते ॥ १८ ॥ श्राप्यायन मभिधाय निहव माह- "अथ प्रस्तरे निहुवत इति । प्रस्तरस्योपरि पाणी सम्पुटौकृत्य “एटा राये'-इति मन्त्रजपो निहव । निहवशब्दोऽपलापे प्रसिद्धी लोके, दूह देवाना नमस्कारादिना सान्त्वन विहितम । निहव सोमाप्यायन काले सम्भावितस्थातिक्रमस्य परिहाररूपेण प्रशमति- उत्तरत उपचारो वै यज्ञ इति । उत्तर उपचार इति व्यतिरेकप्रदर्शनाय अभिधान साध्यसाधनयोरभेदाभिप्रायेण । अग्नेर्यजत्व मृविजां दक्षिणत उपचारेण | पश्चाद्भागस्थितस्य गाईपत्यस्य पृष्ठत करण भवति, तेन 'मिथ्या' अकृत 'कुर्वन्ति' अग्ने सर्वदेवात्मकत्वात् सर्वदेवेभ्योऽपि वर्जितो भवति । तर्हि प्रस्तरनिहवेन कथ समा- धान मिति, तबाह- 'यज्ञो वै प्रस्तर इति । हविराधारकत्वेन यज्ञनिवर्त्तकत्वात् प्रस्तरस्य यजत्वोपचार ॥ १६ ॥ निहवस्य काल निर्धारयितु ब्रह्मवादिना विचार दर्शयति- "तदाहुरक्ने निहुवीराश्ननकाश्दतीति । किम् 'अ' प्रस्तरे १- 'तदुपरिभाविनों'-इति छ । २- का. श्री. सू. ८२६। ३- वा. स.५७२। ४- तथा चामर - 'व्यपलापस्तु निहव -इति (१९१०), पुन व्यपवेऽपि निकृतावपि निव" इति ( ३ ३ २०७ ) । व्यपवोऽपखापो मिति भाग्य मिति तोकायाम् । ५-- का. श्री. सू. ८ २१.,११ ।

·(य. ना.) । तीयकाण्डम् । २५५ निवः कर्तव्य', उतानने ? इति विचार्यमाणत्वात् लुनि., अकस्य अविलम्ब नागौर प्रहरणात् अक्के एव प्रस्तरे कर्तव्य मित्यर्थः ॥ २० ॥ "ते निहुक्त एटा राय प्रेष इति । निहवमन्त्रस्थाय मर्थः । हे “एट' ! एजन्तस्य मम्बुद्धिः । धन यजमानार्थ मिच्छन् अग्ने । अत्र ब्राहाणे मोमायाचननिहवातिक्रमस्योकत्वात् स एव प्रमाध्यः । 'राय.' धनानि, प्रयच्छनिति शेषः। किमर्थम् ? 'दूषे' अन्नाय, 'भगाय' मौख्याच च । तथा 'सृतवादिभ्य.' सत्यवादिभ्योऽस्मभ्यम् 'त प्रयच्छ' क्रियमाण कर्म यथा न वृथा स्यात्, तथा कुर्वि- त्यर्थ: । मर्वदेवाश्रयाभ्यां 'द्यावापृथिवीभ्यां' 'नम.' अस्तु । सुतशब्द- भ्योदकयज्ञाद्यर्थ अभिमत मर्थ माह- "सत्यवादिभ्य दूनौति । यावापृथिवीभ्यां नमस्कार एव निसव इत्याह- "द्यावापृथिवीभ्या मेव निझुवत इति। अस्तु नमस्कारेण योनिहवा, इतरेषां देवानां म कथं कृत. म्यादिति, नत्रा- "ययोरिद सर्व मधौति। यस्मात् तयोरन्तः "दद' परिदृग्यमानं भर्वम् 'अधि' म्यित मिति १-पा. सू. ८२.८.1 "विजम्वेनानौ'-इति छ। २-ते. सं. ६. २. २. ८ निवप्रकारलापम्तम्वेन स्फुटं दर्शित (यौ. सू. ११ १.१२)। "यदा ए। ति प्रथमान्म"-न्यादि ध यारयानम् ऐ• प्रा. १ सा• मा. श्ययम्। ५- निध• १.१.१८ (उरकम् ), २.१०.२८. (धनम् ), ३.११.. ( सन्दम् ), निह• ६.३.० ( यर), १, ३, ४ ( वाय)। g- ·२५६ । शतपथब्राझणम् ॥ (श्प्र. वा.) शेष , तस्मादित्यर्थ । श्रथ वा 'अधि'-इति मप्तम्यर्थानुवादी, तयोरधौद सर्व मिति ॥ २१ ॥ श्रध्वर्युकर्तृक प्रैष दर्शयति- “अथाह समुन्नुष्य प्रस्तर मनोन्मदन्यापाश्दतीति । 'प्रस्तर' 'समुलुप्य' सम्यगादृत्येत्यर्थ । हे 'अग्नीत्।' 'पाप' कि 'मदन्तौ' मदन्य तप्ता, 'ताभिरेहि' इति, 'आह' इति शेष । तम् प्रस्तरम् ‘अग्निम् उपर्युपरि' अग्नेरू. भावे 'अतिहरति' अनुप्रहरेत् । अनुप्रहरणस्य प्रयोजन माह- “एतेन गत ऊर्ध्वानौति । एतेन श्रातिथ्यार्थप्रस्तरेण । उपर्युपरि प्रहरणस्य प्रयोजन माह- "तदेवास्यानुप्रदतभाजन भवतीति । 'तम्' अध्वर्युणा दत्त प्रस्तरम, 'अनौत्' अाग्रौद्र सुरक्षिते देणे 'निदधाति' स्थापयेत् ॥ २२ ॥ ४ { ४ ३ ] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये बतीयकाण्डे चतुथाध्याये हतीय ब्राह्यणम् ॥ १-वा. स. ५७२। २-का. श्री. सू. २११॥ ३- यति हमति न प्रहरेत-इति छ । 8- का. श्री. सू. ८ २ १२ ।

·(४. मा.) । तीयकारारम् । २५७ (अथ चतुर्थ ब्राह्मणम्)। ग्रीवा वै यजुस्योपसुदः शिरः प्रवर्यः । तस्माद् यदि प्रवुग्यवान् भवति प्रवुग्येण प्रचUथोपसुद्भिः प्रचरन्ति तुवौवाः प्रतिदधति ॥ १॥ तद्याः पूर्वालेऽनुवाक्या भवन्ति । ता अपराले याज्या या याज्यास्ता अनुवाक्यास्तद्युतिपति तस्मादि- मानि ग्रोवाणां पुर्वाणि व्युतिपत्तानीमान्यस्थोनि ॥२॥ देवाश्च वा ऽसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे ततोऽसुरा रषु लोकेषु पुरश्चक्रिरेऽयस्मयी मेवास्मिल्लोके रजता मन्तरिक्षे दुरिणौं दिवि* ॥३॥ त? देवा अस्पृण्वत । तु एताभिरुपसद्विरुपासौदं- स्तादुपासौदंस्तुस्मादुपसुदो नाम ते निमालोकान् प्राजयंस्तस्मादाहुरुपसुदा पुरं जयन्तीति यदुहोपासते तेनेमा मानुषौं पुरं जयन्ति ॥ ४ ॥ एताभिब्यूँ देवा उपसुद्धिः। पुरः माभिन्दन्निमां- लोकान् प्राजयंस्तुथो ऽएवैपु एतन्वाहवासमा अस्मि- लोके कुश्चन पुरः कुरुतु इमानेवैतलोकान् प्रभि- नुत्तौमालोकान् प्रजयति तस्मादुपसद्भिर्यजते ॥ ५॥ पुरः माभिन्द- "विवि"-इति ग, ध। | "निनानोकान्"-उति क, ग, घ । एव मिहोत्तरवापि सर्वत्र। 33 ·२५८ शितपथब्राझणम्। (३५. बा.) ता वा अाज्यहविपो भवन्ति । व्वजो वाऽाज्य मेतुन वै देवा ब्बुजेणाज्येन पुरः प्राभिन्दन्निमां- लोकान् प्राजयंस्तुथो एवैपु एतेन वुजेणाज्येनेमां- लोकान् प्रभिनुत्तौमांलोकान् प्रजयति तस्मादाज्य- हविषो भवन्ति ॥६॥ स वा ऽअष्टौ कृत्वो जुद्धां गृह्णाति । चतुरुपमृत्युथो ऽइतरुथाहुश्चतुरेव कृत्वो जुद्धां गृह्णीयादष्टौ कृत्व उपमृतीति ॥७॥ स वा अष्टावेव कृत्वो जुह्वां गृह्णाति। चतुरुपभुति तदुजमभिभारं करोति तेन व्वजेणाभिभारेणेमां- लोकान् प्रभिनुत्तौमालोकान् प्रजयति ॥८॥ अग्नीपोमो वै टेवाना सयुजौ। ताभ्या५ साई गृल्लाति विष्णव एकाकिनेऽन्यतर मेवाधार माघारयति यः सुवेण प्रतिक्रामति वा उत्तर माघार माघार्याभि- जित्या ऽअभिजयानीति तस्मादन्यतर मेवाधार माघार- यति यः सुवर्णा ॥६॥ अथाश्राव्य न होतारं प्रणोते । सीद होतरित्येवा- 'मतिभार'-इति सा-सम्मत इति डा. वेबर । 1 "सुदेश" इति ग, ध।

·(४च्य. बा.) । तीयकाण्डमा २५८ होपविशति होता होरपदन उपविश्य प्रसौति मुस्तो ऽध्वर्युः सुचावादत्ते ॥ १०॥ सु आहातिक्रामन्नमयेऽनुब्रूहौति। श्राश्राव्याहाग्नि यजेति बपते जुहोति* ॥ ११ ॥ अथाह सोमायानबेहोति। अाश्राव्याह सोमं यजेति व्युपते जुहोति ॥ १२ ॥ अथ यदुपभृत्याज्यं भवति । तत् समानुयमान पाह विष्णवेऽनुहोत्याश्राव्याह विष्णु यजेति बपते जुहोति ॥ १३॥ स युत् समानव तिष्ठन् जुहोति। न युथे प्रचरन्सञ्चुरत्याभुजित्या ऽअभिजयानीत्यथ यदेता देवता युजति बुज मेवैतत् सुस्करो त्यग्नि मुनीकर सोम शल्पं विष्णु कुल्मल ॥ १४ ॥ संवत्सरो हि बुजः। अग्निवा॑ ऽयुहः सोमो राषि- रथ यदन्तरेण तद् विष्णुरेतद्वै परिप्लवमान संवत्सर करोति ॥ १५ ॥ संवत्सरो बजः । एतेन वै देवाः संवत्सरेण व्बुजेण "होति'-इति । एव मुभरत्रापि पो । + 'पधेत'-इति पाठ सा•-गम्मत इति डा. देवर। 'ययेद'-ति ! ! 'मरो'-ति क, ख । एक मिहोतरचापि सर्वत्र । ६ बुद्धम्'-विकास मेर पाट कडोप्दा परस्य म्यात् साधु । .

·शतपथब्राझगाम। (३५० वा.) पुर प्राभिन्दन्निमाल्लोकान् प्राजयंस्तथो एवैप एतेन सवत्सरेण बुजणेमाल्लोकान् प्रभिनुत्तीमुल्लोकान प्रजयति तस्मादेता देवता यजति ॥१६॥ स व तिस उपसद उपेयात। त्यो वा ऋतुव सवत्सरस्य सव्वत्सरस्यैवैतद्रूपं क्रियते सव्वत्सर मेवैतत सुस्करोति दिरेकया प्रचरति दिरेक्या ॥ १७ ॥ ता पद सम्पद्यन्ते। पड् वा ऽस्तव सवत्सरस्य सव्वत्सरस्यैवैतद्रुपु क्रियते सव्वत्सर मेवैतत सुस्क- रोति ॥ १८॥ युद्यु द्वादशोपसुद उपेयात् । द्वादश वै मासा. सव्वत्सरस्य सव्वत्सरस्यैवैतद्रूपं क्रियते सव्वत्सर मेवैतत् सुस्करोति। हिरेकया प्रचरति दिरेकया ॥१६॥ ताश्चतुविशति सम्पद्यन्ते। चतुर्विशतिर्फे सवत्सर- स्वाईमासा सव्वत्सरस्यैवैतद्रूपं क्रियते सव्वत्सर मेय तत् सस्करोति ॥२०॥ स युत सायम्प्रात प्रचुरति। तथा ह्येव सम्पत् सम्पद्यते स युत् पूर्वाल्ले प्रचुरति तुज्जयत्युथ युदपराल्ले प्रचरति सुजित मसदित्युथ युज्जुहोतीदं वै पुरं युध्यन्ति ता िजित्वा स्वाः सती प्रपद्यन्ते ॥ २१ ॥ . उपेयात'-इति ग घ । । नास्त्येतत् पद ख-पुस्तक ·(४थ. द्रा.) । तीयकारडम् । स युत्प्रचुरति। तुयुध्यत्युथ यत् सन्तुिष्ठन्ते तुज्जयत्युथ यज्जुहोति स्वा मेवैतुत् सतौं प्रपद्यते ॥ २२ ॥ सु जुहोति । यया दिएकस्याहः प्रचरिष्यन् भवति या ते ऽअमेऽयःशया तनूर्पिष्ठा गह्वरेठा । उग्रं व्वचो अपावधीत्त्वेपं बुचो अपावधीत् स्वाहेत्येव रूपा हि सासौदयस्मयी हि सासीत् ॥ २३ ॥ शुध जुहोति । युथा हिरेकस्याहः प्रचरिस्यन् भवति या ते ऽअग्ने रजःशया तनूर्षिष्ठा गहरेष्ठा। उमं व्वुचो ऽश्रुपावधीत्वपं व्युचो ऽअपावधीत् स्वाहेत्येवर- रूपा हि सासौग़जता हि सासीत् ॥ २४ ॥ श्रुथ जुहोति । यया दिरेकस्याहः प्रचरिष्यन् भवति या ते ऽअग्ने हरिशया तनूळपिष्ठा गहरेष्ठा । उमं ब्बुचो ऽशुपावधीत्त्वेपं बुचो अपावधीत् स्वाहेत्येवुटरूपा हि सासौडरिणी हि सासौद या हादशोपसुद उपे- याचतुरह मेकया प्रचुरेचतुरह मेकया ॥ २५ ॥ अथातो ब्रतोपसुदा मेत् । पर उर्खाि ऽथन्या उपमुटुः पुरोऽधीरन्याः स यासा मेकं प्रथमाइं दोग्ध्यय दावुध पोस्ताः परारय यासां घीन् प्रघमाई • 'प्रो-ति सार- मम्मत ! सब मुतायोय यो।

·॥ शतपथवाझयाम् । (३५० ५ना.) दोग्ध्यथ द्वाक्थैकं ताः पुरोऽसौर्या च पुरोऽहौस्ताः पर उौर्याः पर उब्वौस्ताः पुरोहीः ॥ २६ ॥ तुपसा वे लोक जयन्ति। तदस्यैतत् परः-पर एव बुरीयस्तपो भवति परः-परः श्रेया संलोकं जयति व्बुसीयानु हुँवास्मिल्लोके भवति यु एवं विहान् पुरोऽतीरुपसुद उपैति तुस्मादु पुरोऽौरेवोपसुद उपेयाद् युधु हादशोपसुद उपेयात् चौंश्चतुरहुं दोहुयेद् छौ चतुरह मेकं चतुरहुम् ॥ २७॥५॥ ॥ तृतीयमपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [४. ४. ] ॥ रत्य मातिथ्य मभिधाय अथोपसदस्तत्कालञ्चाह-- "यौवा वे पजस्योपसदः, भिरः प्रवर्य', तस्माद् यदि प्रवर्यवान् भवति, प्रवग्येण प्रचर्याथोपमद्भिः प्रचरन्तीति । 'तत्' तेन प्रवर्यानन्तर मुपसदनुष्ठानेन 'ग्रीवा.' अवयवापेक्षया बहुवचनम्, 'प्रतिदधाति' गिरसा स६ योजितवान् भवति । “न प्रथमयजे प्रथयात्" इति १- ऐतरेपनामणे यातिथ्यम्य शिराव मुपमदा योदात्वम् (९.५८)। २-- "प्रवग्योपसदावत-इति का• श्रो. सू० ० २ १५ । -प्रवर्य मुपरिपाद वलति ( २६ हिवोपरिणादयति (२८.० ५२ ।

·(31. ना.) द्वतीयकाण्डम् । २६३ निषेधसम्भवाद् “यदि प्रवर्यवान्”-इत्युक्रम् । श्राश्वलायनोऽपि प्रथमयजनके धर्मम्" इति ॥ १ ॥ "तद्याः पूर्वानुवाक्या भवन्ति, ता अपराहे याज्या इति । "अमिस्त्राणि जन"-"य उग्र व पर्यहा:"९, "वं सोमामि सत्पतिः"-"गयस्कानो अमौवहा:"", “इदं विष्णुर्विचक्रमे"-- "चौणि पदा विचक्रमे", इति चौणि युगलानि क्रमेणामि- सोमविष्णूनां याज्यापुरोनुवाक्याः । तेम्बाद्याः प्रातःकालोपसदि पुरीनुवाक्या भवन्ति, द्वितीया यान्याः; सायङ्कालौनोपसदि तु द्वितीयाः पुरोनुवाक्याः, प्रथमा याज्या इत्यर्थः । यौवाणा मङ्गुलिवत् प्रसिद्धपर्वाभावात् 'अस्यौनि'-इत्युक्तम् ॥ २ ॥ उपसदो लोकजयसाधनत्वेन प्रसति- “देवाश्च वा असुराचे- त्यादिना । 'अयस्मयोम्' इत्यत्र "श्रयस्मयादीनि छन्दमि"-इति भ-मज्ञायां पद-सञ्ज्ञाया बाधादुत्त्वाभावः । “हरिण दिवौति । हरितवर्ण पुरोम्, सुवर्णमयी मित्यर्थः ॥ ३ ॥ "नदै देवा अस्पृखतेति । 'तत्' पुरत्रयम् 'अस्पृखत' "स्प हिंसायाम्" हिमितवन्तः, ते 'देवा' । यस्मात् 'एताभिः' 8-. १- व्यतरयोक्तं कात्यायनेन "उपसदेव वामवये"-इति ८.२.१६ । २- याश्व. श्री. सू. 8. ८.१६ । ३- ऋ• सं० ६.१६. ३४, ३९ । सं. ९.६१.५, १२। ५-- ऋ० सं० १.२३.१७,१८) विहिताश्चना ऐ. वा. १. ३.८; आश्व श्री. सू. 8. ८.८॥ ७- ऐतरेयकेऽप्येव मेव, किचिद विशेषोऽपि तब दययः (१...)। -पा.सू.१.४.२० ६-खा. प. १२ धा., ·२६४ शतपथब्राझणम् । (३५. बा.) चिभिराग्नेयादौष्टिभि कर्मभि सामर्थ्य नेत्यर्थ । 'उपासौदन्' असुरनिर्गमनप्रतिवन्धानि चौणि पुराण्यावृत्य न्यवमनित्यर्थ । अत उपसदसाधनवादासा मुपसत्राम सम्पन्न मित्यर्थ । उक्त मुप- मदा जयसाधनत्व लोकप्रमिया दृढयति- "तस्मादाहुरूपसदा पुर जयतौति । 'पाहु' अभिज्ञा कथयन्ति, 'उपमदा' उपसदन- दुर्गवेटनेन। अभिज्ञाना मभिधान न मृषेत्याह- “यदहेति । "उपासते' उपेत्यावन्ति ॥ ४ ॥ "एताभिर्वे देवा इति । 'तथो एवैष एतदिति । एतया उपसदा 'एष' यजमानोऽपि पुर प्रभिनत्ति, जयति चेति शेष । न केवल पुरस्य जय, अपि तु जेतव्यपुर मेव न भवेदित्याह- “नाईवास्मा अमिलोके कयन पुर कुरुत इति ॥ ५ ॥ "तथो एवष एतत्" इति यत् मवणोतम, तदेव स्पट- यति- "ता वा श्राज्यहविष इत्यादि । स्पटम् ॥ ६ ॥ प्रधानयागत्रयार्थ माज्यग्रहणप्रकार माह- 'म वा अष्टौ कृत्वा जुहा ग्रहाति चतुरुपमृतीति । 'अष्टौ कृत्त्व' अष्टवारावृत्त्या ॥ २ ॥ "म वा श्रष्टावेव कृत्वो जुङ्गा मिति । अब 'ए' कारेण “यो इतरथा"-दति केपाश्चिन् पक्षो निरम्यते । “तद्यश मतिभार करोतीति । 'तत्' तेन जुहा मष्टो हलो ग्रहणेन, श्राज्यम्य १- "प्रणोताग्रुपसत्” इति का• यो• सू. ८ २ १० इण्यम् । २- ऐतरेयब्राह्मण-तैत्तिरीयमहितयोरप्येवम् (१ १ १, ६ २ ३ )। ३- का• श्री. सु.८० २६,001 ·(४च्य४वा.) । तीयकाण्डम् । प्रकारान्तरेण जुहा वजवान, तस्य च मुखत एवाएवारयहात्. वज्र मेव मुखमदेश- भारयुक्तं कृतवान् भवति ॥ ८ ॥ मष्टोत्तो ग्रहण प्रशंसति- "अनोयोमौ वै देवानां मयुजौ, ताभ्यां सार्द्ध ग्रहातिः विष्णव एकाकिन इति । ग्टहानीति मेषः । प्रतिवदाधारदयप्रसक्नौ सुयां द्वितीय माघारं निषेधति- “अन्यतर मेवाधार मिति । 'यं श्रुवेणाघार- यति' त मन्यतर मित्यर्थः । अभिजयसाधनत्वेनान्यतर माघारं प्रशंमति- "प्रतिकामति बेति। उत्तराधारानन्तरं प्रतिक्रमण- सम्भवात् तस्य चाभिजयरूपत्वात् जेतव्याभिजयाय सौच मेवाधार माधारयेदिति स्तुतिः ॥८॥ "श्रथाश्राव्य न होतार प्रवृणीत इति । अध्वर्युराह 'श्राश्रा- वय' इत्युक्का, “अनिर्देवो दैयो होतेत्यादि “मानुष इत्यन्तं न ब्रूयादित्यर्थः ; किन्तु 'सौद होतः' इत्येव ब्रूयात् । तथा चाश्व- लायन:-- "ईक्षितः सौद होतरिति वोक उपवित्" इति । "होता होरषदन उपविश्य प्रमौतौति । वेदेरुत्तरा श्रोणिहेट- घदनम् । "इतवती मध्वर्यो सुच मास्यख" इत्यनुजानीया- दित्यर्थः । 'सुचौ' जुहूपमृतौ ॥ १ ॥ "स आहातिक्रामनित्यादि । 'प्रतिक्षामन्' पाहवनौयस्य दक्षिणभागं प्रति गन्तुं वैद्यतिकर्म कुर्वन्, “अमयेऽनुबूहि"-'इति' 1 -ते. सं० ६.२ ३. ३-६ दरव्यम् । श्रौ. .सू. ६.२.३०॥ ३-- का. औ• सू. ८.२ २३ । 34 ·२६६ शतपथब्राझणम्। (३५. ५वा. होतारम् 'आह' । अमेर्यागार्थ मनुवचन बहीत्यर्थः । पुनराश्रावण- प्रत्याश्रावणानन्तरम् “अग्नि यज"-'इति' पाह। याज्यां पठेति बयादित्यर्थ । 'वषङ्कते' होचा “वौषट् -इत्युक्त ॥ ११ ॥ १९ ॥ विष्णोरनुवचनकाल माह- "अथ यदुपभृत्याज्य भवति, तत् समानयमान श्राह विष्णवेऽनुब्रूहीति' । 'समानयमान.' जुहां प्रक्षिपन् ॥ १३ ॥ "म यत् समानच तिष्ठन् जुहोतीति । 'अत्र' एतस्मिन्नेवाइव- नौयदक्षिणदेशे। “न यथेद प्रचरन् मञ्चरतौति । दर्शपूर्णमासेट्या 'यथेत' येन मार्गण गत, तेनैव पुनरपि इविरवदानाय गच्छति, तथाच न कर्त्तव्य मित्यर्थः। तथाविधे एकत्रैव होम 'अभिजित्ये' भवति । अत 'अभिजयानि'-दति एकचैव तिष्ठन् जुहुयात् । प्रकृतिवत् प्रतियाग माक्रमणप्रत्याक्रमणे न कार्य, अपि तु मक- देवातिक्रम्य चौन् यागान् कुर्यादिति तात्पर्यार्थ । अग्न्यादियाग- चय प्रशमति- "प्रथ यदेता इति । कथ मेतामा यागेन यज' मस्कृतो भवतीति तद्विभज्य दर्शयति- “अग्नि मनौक मित्या- दिना। 'अनौकम्' वज्रस्य मुखप्रदेश, 'सत्पं तत पूर्वी भाग, 'कुल्मल' तत्पुच्छभाग ॥ १४ ॥ १- “याई हुत्वा सामाय" इति का. श्री. सू०८.२. ३२ । २- का.यो. सू. ८.२ ३३ । 'मझम्य' इति छ, च। g--'कम्प'-इति छ। ५- "यपि मनोकम्, सोम शून्यम, विष्णु तेजनम"-इति ते. स. ९. २११। ऐतरेयकेऽप्येव मेव (१ १.८.), ·(४य. वा.) ॥ वतीयकाण्डम् । २८० उनं वजवं संवत्सरतयोपपाद्य प्रशंसति- "संवत्सरो हि वजो- निर्वा अहः सोमो रात्रिरथ यदन्तरेण तद् विष्णुरिति । अहो राश्च योऽन्नरालः कालः, स विष्णुरित्यर्थः; पूर्वोत्तरोभयकाल- व्यापित्वादिति भावः । 'एतत्' वयं 'परिशवमानं' पुन पुनरावर्त- मान 'संवत्सरं' निष्पादयति ॥ १५ ॥ "संवत्सरो वज्र इति । स च 'संवत्सरः' 'वज्रः'; वज्र- रूपान्यादिच्यावृत्तिरूपत्वात् । "तस्मादेता देवता यजतीति उपमहारः ॥ १६ ॥ उपसदां बित्वं विधाय प्रशंसति- “म वै तिस्र उपसद उपेयात्, चयो वा तव इत्यादिना "द्विरेकया प्रचरतीति। श्राग्नेयादि- यागत्रयस्य व्यापकोपमत्तया एकस्मिन्नहनि 'दिः प्रचरनि' अनु- तिठेत् । तथाविधानुष्ठानस्य दिनत्रयकर्त्तव्यता वोपयोच्यते ॥ १७ ॥ दिनत्रयेऽपि विईिरनुष्ठानं प्रशंमति- "ताः षट् सम्पन्न इत्यादिना ॥ १८॥ विवपक्षवदुपमहादशवपक्ष मपि विकल्पयति- “या द्वादशो- पसद इति । अस्मिन्नपि पक्षे प्रतिदिन मुपमदोदिदिरनुष्टानं विधत्त- "दिरेकथा प्रचरति दिरेकयेति । वीपमा पूर्ववत् ॥ १६॥ 'दिरेकया'-इत्युकं दिरनुष्ठान मनूद्य शत्रुजयसम्पत्यानुकृल्या- मना प्रशंसति- "तायतर्विशतिरित्यादिना ॥ २० ॥ -का. श्री. सू० ८.२ ३८ । २- का. श्री. सू० ८.२.३८ । ३ • सं०६ २.३८-१० इश्व्यम्। १.का. श्री.सु.८.२ ४.।

·२६८ । शतपथब्राह्मणम् । (२५० वा.) । “म यत् माय प्रातरिति । सम्पत्तिमाम्य विभज्य दर्शयति- "म यत् पूर्वाले प्रचरतौति । पूर्वाहप्रचार. शत्रुजयमाचरूप , अप- राप्रचारस्त माकल्येन जयात्मक इत्यर्थ.। आग्नेयादियागवयवत् दविहोमरूप कश्चिदुपमद्धोमं विधत्ते– “अथ यजुहोतीति । अचापूर्वार्थत्वाद् यच्छन्दतिरस्कारेण विधिरभ्युपगन्तव्य । विहित मुपसद्धोम पूर्वयागेर्जितस्य स्वाधीनीकरणात्मना प्रशमति- "इद वे पुरो युट्यन्नि, त्वां जिला स्वा मतौं प्रपद्यन्त इति । इद हि तोके दृग्यत इति शेप । जेतार प्रथम पुर युद्धन्ति, भिन्दन्ति, पथात् ता जयन्ति, सुविजिताय पुन स्वा मात्मीयां प्रपद्यन्त इति ॥ २१ ॥ लोकप्रकार प्रकृतकर्मणि विभज्य दर्शयति- “म यत् प्रचर- तीति । 'प्रचार' प्रानुपूर्येण ममाप्तिपर्यन्तो धागचयप्रयोग, एव युद्धम्यानीय । रत्नममापन, तत् जयम्यानीयम् । उपमद्धोम , म जितम्य म्वाधीनत्वमम्पादनात्मक ॥ २ ॥ प्रथमदिनोपमद्धोमे मम्ब विधातु मार- "म जुहोति पया दिरेकम्यान प्रचरियन् भवतीति । उनामुमदीर्तन मुपमघागव- दुपमद्धोमोऽपि एकमियहनि दि कर्तय रति मापनार्थम् । मन्त्रदाय मर्य'। हे अने! 'ते' नव था 'ननू' 'मया' अपमि मते इत्यय मया, अयोम्पेत्यर्थः । 'वर्षिष्ठा' उत्तरा, 'गहरेष्ठा' म . १-का. श्री. सू. ८ २.३० म ..., एश्यम् । २-कायौ.सु. ८० । ३-रा. म..२१॥

·(४च्य० वा.) तीयकाण्डम् । २६९ गहरे परैरनिर्गम्ये स्थाने वर्तमाना अस्ति, सा तनूः मम 'उ' 'वषं' 'वचः' 'पावधीत्। उपस्वेषयोरयस्तैत्तिरीयके स्पष्ट मानातः- "शनया पिपासे ६ वा उग्रं वचः, एनश्च वैरहत्यश वेषं वचः” इति । भन्ने यादृापा तनूनिर्दिष्टा, सा न स्तुत्यर्थ- त्याह- "एवंरूपा हि सामौदिति ॥ २३॥ एवं द्वितीयदतीयोपमन्मन्त्रावपि व्याख्येयौ ॥ २४ ॥ एव मुपसत्त्रयस्य मन्त्रान् निर्दिय, दादयोपसत्पक्षे न्यायसिद्ध मर्थं ब्राह्मणं स्वय मैव विस्पष्टं दर्शयति- “या दादशोपमद उपेयाश्चतुरह मेकया प्रवरेच्चतरह मेकयेति । अयःशयेत्येतन्मन्त्र- साध्या एकोपसत्, तादृशौ चतुर्वहस्सु श्रावर्त्तयेत् । पुनश्च दितीय- मन्त्रमाध्ययापि चतुर्दिन मावर्तयेत् । वतीययाप्येवम् । एवं दादम सम्पाद्याः कोऽर्थ उतो भवति? अयाश्यादीनां घयाण मन्त्राणां मध्ये एकैकस्य मन्त्रस्यैकैकोपमदं गत्वा चतुर्पु दिनेषु प्रथमं “या ते अमेऽयःगया"-इति मन्त्र मावर्तयेत्, पुनः पञ्चमादिषु चतुर्यु दिनेषु रजायेति मन्त्र मावर्तयेत्, ततो नवमादिषु चतुर्पु दिनेषु इसमयेति मम्न मावर्तयेदित्यर्थः ॥ २५॥ “अथातो मतोपमदा मेवेत्यादि। यासूपमत्म यजमानो प्रतयनि पयः, ता. 'तोपमदः, तामां मीमांसा क्रियत इत्यर्थः । 'पर- पर्वीः' सपर्युपरि एकवादिस्तनद्या मतद्धियांखम्ति, ताः 'पर- . है. सं. १.१.११ सा• भा• प्ररथम् । २-था. सं.५.८.२,३। १- करौ.सू.६.२.३४,१।

·शतपथबाझाम। (प्र. प्र. पूवा.) उर्व्य' उपमद । 'ता' केचनानुष्ठातारोऽनुतिष्ठन्तौति शेष । उक्त- वैपरीत्ययुगा 'परोऽय' उपर्युपरि इमीयस्थ इत्यर्थ । 'ता' केप- नानुष्ठातारोऽनुनिष्टन्तौति । तद्विविधाना गप्युपसदा खरूपतो विचार्यमाणे पर्यवमानस्यैकरूप्यान्न वस्तुती भेदोऽस्ति ॥ २६ ॥ प्रथापि परोऽहौरेवोपेयात्, कस्माद्धेतोरिति तबाह-"तपसा वै लोक जयग्नोति। परोऽहौषु उपर्युपरि स्तनहामेन पयोहामात् तयोर्टद्धिरुपयुपरि भवति, तथा लोक मप्युपर्युपरि जयति। तथा पाउर्चा-पचे म्तनवाहुन्यमाभवेग शरीरक्षयाभावात् चिरकालं भूनो के 'वमीयानेव' वसुमत्तर एव भवति । द्वादशोपमापक्षो मतप्रकार. कथ मिति, तवाह- “या द्वादशेसि । प्रथम 'चतुरह' प्रथमेषु चतुर्पु दिनेषु प्रतिदिन 'चौंम्वोन्' मानान् ‘दोहयेत्' दितीये चतुरहे 'दो-दो', बतौये च 'एकैकम्" इति ॥ २०॥ ५ [ ४ ४ ] रति श्रोमायणानार्यविरचित माधवौथे वेदार्थप्रकागे माध्यन्दिनमतपत्रमाणभाये रतीयकाण्ड़े चतुर्षाध्याये रतुथें ब्राह्मणम् । १- "म्तिन प्रथमार्ग दोषयति, एकापचनोत्तायो" इति का.यो. मू ...,.1 - का. यो. मु.-३ । -का. श्री. मू... १-त... ३ ०-११ एम्।

·(४.० ४ा.) द्वतीयकाण्डम् । २२९ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ४ ॥ ब्रह्माण्ड गोसहस्र कनकहयतुलापूरुषौ वर्णगर्भम, सप्ताधीन् पञ्चमौरौं म्तिदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमौः । रनोस्रो रुकावाजिदिपमहितरथौ सायणिः सिङ्गनार्यो, व्याणैदिश्वचक्र प्रथितविधिमहाभृतयुत घटश्च ॥ धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्य', कार्पासौयं कृपावान् गुडकृत मजडो राजत राजपूज्यः । प्राज्योत्यं प्राज्यजन्मा लवणज मनृणः शार्करं धार्कनेजा, रत्नान्यो रनरूपं गिरि मत मुदा पाचमासिङ्गनार्थ. ॥ . इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजमाघान्यधुरन्धरण सायणाचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाव्ये हतीयकाण्डे चतुर्थाध्यायः समानः ॥ ४ ॥ ॥ इति तृतीयकाण्डे तृतीयः प्रपाठकव समाप्तः । १- "कडीसधा १२२"-दति क, ख "कगिकारल्या १२१"-इति ग, 1 तत्र १ प्रा. ३१ क., २ मा. २६ का, २ मा १८ क., प्रा. २२ १.५ मा• २० क., मायया १२२ इति सिद्धम् ।

·[ २०२ ] अथ चतुर्थप्रपाठके प्रथम ब्राह्मणम, अपि वा पञ्चमाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ ता एप पूर्वाो ब्वर्पिष्ठ स्थूणाराजो भवति । तस्मात् प्राङ् प्रकामति चौन् विक्रमांस्तुच्छङ्कुनिहन्ति सोन्तःपात:* ॥१॥ तस्मान्मध्यमाच्छङ्कोः । दक्षिणा पुञ्चदश विक्रमान् प्रकामति तुच्छङ्कुनिहन्ति सा दुक्षिणा श्रोणिः ॥२॥ तस्मान्मध्यमाच्छोः । उदङ् पुञ्चदश विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छङ्कुनिहन्ति सोत्तरा श्रोणिः ॥ ३ ॥ तुस्मान्मध्यमाच्छकी है। प्राङ् पड्विंशतं विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छ निहन्ति स पूर्वाद्धः॥ ॥ ४ ॥ तस्मान्मध्यमाच्छकोः । दक्षिणा द्वादश विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छङ्क निहन्ति स दक्षिणोऽरसः ॥५॥ . 'त'-इति, 125-1ो'-इति, ॥ 'ई'-इति च ग, घ।

·(५०१प्रा.) हतीयकाण्डम् । ०७३ तस्मान्मध्यमाच्छको । उदङ् हादश विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छङ्घ निहन्ति स उत्तरोऽऽस एया मात्रा व्वेदेः ॥ ६॥ श्रुथ यत् चिःशुदिक्रमा पश्चाद् भवति। विशुदक्षरा व विराड् विराजा वे देवा अस्मिल्लोको प्रत्यति;- स्तुथो ऽएवैपु एतुदिराजवास्मुिंल्लोके प्रतितिष्ठति ॥ ७॥ श्रुथो ऽपि चुयस्विशत्स्युः। चयस्त्रिशदक्षरा वे विराड् विराजेवास्मिल्लोके मुनितिष्ठति ॥८॥ श्रुथ यत् पुशिदिक्रमा माची भवति । पुट- विशदक्षरा वै वृहती दृइत्या वै देवाः स्वगुं लोक सुमाग्नुवत तुथो एवैषु एतुहहुत्यैव स्वगं लोक सम- श्रुते सोऽस्य दिव्याहवनीयो भवति ॥ ६॥ अथ यत्तुविशतिविक्रमा पुरस्ताद्भवति । चतु- विशत्यक्षरा व गायत्री पूर्वार्दो व यजुस्य गायत्री पूर्वाई एप यजुस्य तस्माचतुर्विशतिविक्रमा पुरनाद् भवत्येपा मावा वेदेः ॥१०॥ शुथ, युत्पयादुरीमो भवति । पुथाहरोयमो पृष्ठ- •'गो'-दति ग, । । 'अग्निोडे-तिक, ग, । २१ मुहम्चापि ।

·२७४ शतपथवाझयम्। (५. मा.) श्रोणिरिति वै योषां प्रशसन्ति युद्देव पश्चादुरीयसी भवति पश्चादेवैतद्रीयः प्रजननं करोति तुस्मात् पश्चाद् वुरौयसः प्रजननादिमाः प्रजाः प्रजायन्ते॥११॥ नासिका ह वा एषा यजुस्य युदुत्तरवेदि। अथ युदेना मुत्तरां व्वेदेरुपकिरति तस्मादुत्तर- वेदिमि ॥१२॥ य्यो ह वा ऽदद मुने प्रजा बासुः । श्रादित्याश्च- वाङ्गिरसश्च ततोऽङ्गिरसः पूर्वे यज्ञ समभरस्ते यजुष्ट सम्भृत्योचुरमि मिमां नः श्वःसुत्या मादित्येभ्यः प्रबह- नेन नो यन्जेन याजयतेति ॥ १३ ॥ ते हादित्या ऊचुः। उपजानौत यथास्मानेवागिरसो याजयान्नु वय मुगिरस दुति ॥ १४ ॥ ते होचुः। न" वा अन्येन यजादपक्रमण मत्यन्तरा मेव सुत्यां प्रियामहा इति ते यन्न सुञ्जहुस्ते यजुट सम्भृत्योचुः श्वःसुत्यां वै व मस्मभ्य मने प्रावोचोऽथ व्वयु . 'यस्मान्'-दति ग। +'वैदि'-इति ग, ध! * 'याजति'-इति सा--सम्मत इति डा. देवर। 5 'जया-इति ग। ॥ नास्त्येतत् पदं ग पुस्तके । "धियामछा'-इति सा.-सम्मत इति डा. देवर!

·(५० वा.) । तीयकारम् । २७५ मद्यसुत्या मेव तुभ्यं प्रमोऽगिरोभ्यश्च तेषां नस्त्व होतासौति* ॥ १५ ॥ तेऽन्य मेव प्रतिमजिच्युः। अङ्गिरसोऽच्छ ते हाप्युङ्गि- रसोऽमुयेऽन्वागत्य चुक्रुधुरिव कथं नु नो दूतथुरन् न प्रत्यादृथा दुति ॥१६॥ सु होवाच । अनिन्द्या वे मारपतु सोऽनिन्दोवृतो नाशक मुपक्रमितु मिति तस्मादु हानिन्द्युस्य वृतो नायक्रामेत् तु ऽरतेन सद्यःक्रियागिरस आदित्यानया- जयन्त्सु सद्यःकोः ॥१७॥ तेभ्यो ब्वाचं दुक्षिणा मानयन् । तां न मृत्यगृह्णन् हास्यामहे युदि प्रतिग्रहोप्याम दुति तदु तद्यजस्य कर्म न व्यमुच्यत युद्दाक्षिण मासीत् ॥ १८ ॥ अर्थभ्यः सूर्य दक्षिणा मानयन् । तं प्रत्यया- स्तस्मादु ६ स्माहुरुङ्गिरसो व्वयं वा ऽश्राविजीनाः स्मो व्वयं दक्षिणीया ऽपि वा ऽयस्माभिरेप मुतिरहीतो य एप तुपतीति तस्मात् सद्यःक्रियो ऽन्यः वेतो दक्षिणा ॥ १६॥ •"मोति' इति ग, घ । को'-इति ग, घ। 'प्रत्यरा'-इति का ·२०६ । तपथब्राह्मगाम। (प्र.मा.) तुस्य रुक्मः पुरस्ताद्भवति । तदेतस्य रूपनियते य एप तुपति यद्यश्वर श्वेतं न विन्देदपि गौरेख श्वेतः स्यात्तस्य रुक्म' पुरस्ताद्भवति तदेतस्य रूपनियते य एष तुपति ॥२०॥ तेभ्यो ह व्वाक् चुक्रोध। केन मुदेष श्रेयान् बन्धुनाइ केना३ युदेतं प्रत्युग्रहीष्ट न मा मिति सा हेभ्योऽप- चक्राम सोभुयानन्तरेण देवासुरान्त्संयत्तान्सि ही भूत्वादुदाना चचार ता मुपैव देवा ऽशुमन्वयन्तोपासुरा अग्निरेख देवानां दूत श्रास सहुरक्षा इत्यसुररक्षस मुसुराणा* ॥२१॥ सा देवानुपावय॑न्त्युवाच । युद्द उपावुर्तेय किं मे तुत. स्यादिति पूर्बा मेव त्वामेराकृति प्राप्स्यसौत्युथ हैपा देवानुवाच या मुया काञ्चाशिष माशासिप्युध्वे सा वः सर्वा समर्दिष्यत ऽति सैवं देवानुपाववर्त्त ॥ २२ ॥ स युद्धाय॑माणेऽग्नौ। उत्तरवेदि व्याघारयति युदेवैना मदो देवा अब्रुवन् पूवों त्वामेराहुति' प्राप्स्यतीति तदेवैना मेतत् पूर्वा मग्नेराहुति' प्राप्नोति . 'मसरामाम'-इति ख। + उमा उत्तरवेदि-इति का ·(५५०१०) । तीयकाण्डम् । ब्बाग्थ्येषा निदानेनाथ यदुत्तरवेदि मुपकिरति यत्- स्यैवु सर्वत्वाय ब्वाग्धि यझो बागु येपा* ॥ २३ ॥ तां वै युगशम्येन व्बुिमिमौते। युगेन युत्र हुरन्ति शुम्यया युतो हुरन्ति युगशम्येन वै योग्यं युञ्जन्ति सा युदेवादः सिही भूत्वा शान्तेवाचरत्तुदेवैना मेतुद्यन्जे युनक्ति ॥ २४॥ तस्मान्नित्तदक्षिणां न प्रतिगृह्णीयात् । सिाही इन भूत्वा क्षिणोति नो हा माकुर्वीत सिरही हैवैनं भूत्वा क्षिणोति नो हान्युस्मै दद्याद्यनं तुदन्युचात्मनः कुर्चीत तस्माद्योऽस्यापि पापु इव समानुबन्धुः स्यात्तस्मा इएनां दद्यात् स यद्ददाति तुटेनर सिरही मूत्वा नु क्षिणोति यदु समानुवन्धवे दुदाति तदु नान्युचात्मनः कुरुत एपो निवृत्तदक्षिणायै प्रतिष्ठा ॥ २५ ॥ अथ शुम्याच स्फ्यञ्चादत्ते । तद्यु स्यु पूर्वा उत्तराः शङ्खर्भवति तस्मात् प्रत्य प्रकामति धौन्वि- क्रमांस्तचात्वालं पुरिलिखति सा धात्वालस्य मात्रा नाच माचास्ति युव स्वयं मनसा मन्येताणोत्कर तचात्वालं पुरिलिखेत् ॥ २६ ॥ •'या'-इप्ति ग, घ. प्रनिहा-निम, ध।

·२७६ शतपथवाझयाम् ॥ (४प्र० १वा.) सु ब्वेद्यन्तात् । उदीचौर शुम्यां निदधाति स पुरि- लिखति तप्तायनी मेऽसौतीमा मेवैतुदाहास्या हि तप्त एति ॥२७॥ अथ पुरस्तात् । उदीची शुम्यां निदधाति स पुरि- लिखति वित्तायनी मेऽसौतोमा मेवैतदाहास्या हि विविदान एति ॥२८॥ अथानुवेद्यन्तम् । प्राचौर शुम्यां निदधाति स पुरिलिखत्युवतामा नाथितादितीमा मेवैतुदाइ युच नाथैतुन्मावतादुिति" ॥२६॥ श्रुथोत्तरतः" । प्राचीर शुभ्यां निदधाति स पुरिलिख- न्युवतान्मा व्यथिताद्वितीमा मेवैतदाह युब व्यर्थतन्मा- वतादिति** ॥३०॥ श्रुथ इरति। युच हुरति तुमौदुपसौदति स वा ऽअमौना मेव नामानि गृहुन्हरति यान् वा ऽअमून देवा ऽअग्नेनौन् होचाय प्रारणत ते प्राधवस्तु ऽइमा एव पृथिवीरुपासर्पनिमा महैव हे ऽअस्याः पुरे तेनैवे- तुन्निदानेन इरति ॥ ३१॥ . 'न्ताद'-इति ग, ध। i, 'ति'-अति माघ। 5 'युधानुवैद्यन्त'-इति क, ख! | "दिति'-इति ग, घ । 'रत'-ति ग, छ । ""दिति'-इति म ,।

·(श्य. १मा.) !तीयकाण्डम् । २७४ स महरति। विद्वेदमिनभो नामामे ऽअङ्गिर श्रायुना नाम्नेहीति स यत् प्राधन्वंस्तदायुद्दधाति तत् समौरयति योऽस्यां पृथिव्या मसौति योऽस्यां पृथिव्या मसौति हृत्वा निदधाति यत्तेऽनाष्टं नाम यन्तियं तेन त्वादध हुति यत्तेऽनाधृष्ट रुक्षोभि म यन्जुियं तेन त्वादध ऽइत्येवै- तुदाहानु त्वा देवतौतय ऽहुति चतुर्थ हरति देवेभ्यस्त्वा जुष्टार हरामौत्येवैतदाह तां वै चतुःखक्तेश्चात्वालाद्ध- रति चुतसो वै दिशः सुर्वाभ्य एवेना मेतदिग्व्यो हरति ॥३२॥ अथानुव्यूहति । सिह्यसि सपत्नसाही देवेभ्यः कल्प- खेति सा युदे॒वादः सिही भूत्वाशन्तेवाचरत्तदेवैना मेतुदाह सिाह्यसौति सपत्नसाहौति त्वया व्वयुष्ट सपत्नान् पापौयसः क्रियास्मेत्येवैतदाह देवेभ्यः कल्प- स्वेति योपा वा उत्तरवेदिस्ता मेवतद्देवेभ्यः कल्प- यति ॥ ३३॥ तां वै युगमाचौं वा सवतः करोति । युजमानस्य वा दुश-दश पदानि दशाक्षरा वै विराड् वाग्वै विराड् वाग् यज्ञो मध्ये नाभिका मिव करोति समानवासोनो व्याघारयाणौति ॥ ३४ ॥ ता मद्विरभ्युक्षति । सा युदेवादुः सिडी भूत्वाशान्ते ।

·२. शतपथब्राह्मणम्। (प्र. १मा) वाचरच्छान्तिरापस्ता मद्धिः शमयति योपा वा ऽउत्तरवेदिस्ता मेवैतद्देवेभ्यो हिन्वति तस्मादद्धिरभ्यु- ऐति ॥ ३५॥ सोऽभ्युक्षति । सिह्यसि सपत्नसाही देवेभ्यः शुन्ध- स्वेत्युथ सिकताभिरनुविकिरत्यलङ्कारो न्वेव सिकता भ्राजन्त ऽइव हि सिकता अग्नेर्वा एतद्देश्वानरस्य भस्म यत्सुिकता अनि वा अस्या माधास्यन् भवति तथो हैना मग्रिन हिनस्ति तुरमात सिकताभिरनुविकिरति सोऽनुविकिरति सिह्यसि सपत्नसाही देवेभ्यः शुम्भ- स्खेत्युथैनां छादयति सा छुन्नैता रात्रि व्वसति ॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [५.१.] ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ यस्य निश्वयित वेदा यो वेदेभ्योऽखिल जगत् । निर्ममे त मह वन्दे विद्यातीर्थमइयरम् ॥ १ ॥ अातिथ्यातानूनधे व मोमायायननिवा। उपसच्चेति पञ्चाथाश्चतुर्थत्र निरूपिता ॥ २ ॥ अथ पञ्चमे मौमिकवेदिकरणादिक निरुयते । अथ यदुक्क कात्यायनेन- “भोपवसथ्यात् पूर्वेऽहनि पौवाधिक्या प्रचर्य वेदों ·(५५० १मा.) । तीयकाण्डम् । . ॥ मिमौते" इत्यादि । तदेतदाह- "तद्य एष पूर्वाद्यों वर्षिष्ठ स्थूणाराजो भवति, तस्मात् माड् प्रक्रामति चौन् विक्रमास्तच्छङ्ग निहन्तौति । य एष' स्थूणाराजः 'पूर्वाद्य' पूर्वार्द्ध मईतौति पूवार्य, प्राचीनवशास्य पूर्वभागे आहवनौयपुरोदे वर्तमान, पृथुस्तम्भोऽस्ति, 'मोऽन्त पात ' ऐटिकवेदेमहावेदेशान्तरालमञ्चर. । 'तस्मात्' स्तम्भात् 'प्राड् प्रक्रमान् प्रक्रामति चौन्' । 'तत्' तत्र हतीयमक्रमावसाने 'गड' निहन्यान्, स्थापयेत् ॥ १ दक्षिणश्रोणिप्रमाण माह- "नाच्छोदक्षिणेति । मध्यम- गहोदक्षिणत पञ्चदशविक्रमावसाने गड्डु स्थापयेत् । ‘मा दक्षिण श्रोणि' मर्यादा भवति ॥ २ ॥ एव मुत्तरोणिवाक्य मपि- "तस्मान्मध्यमाच्छकोरुदक्षि. त्यादि ॥ ३ ॥ पायामस्य पश्चाभागावधि प्रदर्य प्राचौनावधि माह- "तमा- न्मध्यमाच्छको पद्मिशत विक्रमान् प्रक्रामतीति ॥ ४ ॥ अथ दक्षिणोत्तरावमौ दर्शयति- “ताम्मध्यमाछकोरिति । 'तस्मात्' पुरोदेशस्यात् 'मध्यमाच्छयो.' श्रोणित মৃন্ধান १- 'मालाया पूर्वा भव यू-इति या. दे। २- स निहत' भए यन्त पातसञ्जको भवतीति पिटभुतिककादयः । श्री. .सू. ३० ३,५- का. पौ. सू.८३६,१.। ४-का. श्री. सू. - ३८॥ 36 ·२२ ॥ शतपथनाक्षणम् (प्र.वा.) अमयोरोषन्यूनत्वाद् उभयतो द्वादशप्रक्रमाभिधानम् । इत्थं सर्वतो मितायां वेदिमात्रायां न्यूनाधिकत्वशङ्का माशय स्वय मेव व्यवच्छिनत्ति- "एषा मात्रा वेदेः" इति ॥ ५, ६ ॥ अथ विहितं वेदिमानं क्रमेण प्रशंसिपुरादौ पश्चान्मानं प्रशमति- “अथ यत् चिंशविक्रमा पयाद् भवतीति। त्रिमत्प, विराजः प्रतिपादं दमाचरत्वात् त्रिंशदक्षराणि। स्पष्ट मन्यत् ॥ ७ ॥ पथान्माने पक्षान्तर माह- "अथो अपि त्रयस्त्रिंशत् स्युरिति । 'थो'-गब्दः पदं व्यावर्त्तयति। "न वा एकेनादरेण छन्दांसि वियन्ति"-इतिन्यायात प्रतिपाद मेकैकाधिक्येन विराजस्त्रयस्त्रिंशदवरत्वम् ॥ ८ ॥ अथ प्रागायामस्येयत्ता प्रशंसति- “अथ यत् षड्विंशदिक्रमा प्राची भवतीति। चतुर्विंगत्यचरगायचायतुरचराधिक्येनोप्णिगादि- फमेण सहत्याः पड्शिदक्षराणि भवन्ति । स्पष्ट मन्यत् ॥ ८ ॥ माग्दिगवस्थितयोरंसयोः प्रमाणं मिलित्वा प्रशंसति- "प्रथ पच्चतविशतिविक्रमा पुरस्ताद् भवतीति । 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिनि विस्तारेण 'पतविंशतिविक्रमा भवति' । “पूर्वाद्धों वै यस्येति । 'यज्ञस्य' यजागस्य, वेदिखरूपस्य 'एषः पूर्वार्द्धः । पूर्वार्द्धवं “गायचं वै प्रातस्मवनम्"-इतिश्रुतेः मिद्धम् ॥ १० ॥ । गायच्या. १- का. श्रो. .सू.८.३.११॥ २- पत्र याधिकदेवकृता पद्धतिश्चास्ति। ३-० प्रा० १.१.६,२.५ ५यथ्यम् । 8- ऐ.प्रा.६.१.२ एश्यम् (निर• ०.३ १.)।

·(५प्य. १प्रा.) टतीयकाण्डम् । २८३ - श्रोणिभागस्योरुत्व मंसभागस्य खत्वं यदस्ति, तत् प्रशंसति- "अथ यत् पयाद्वरीयमौ भवतीति। श्रोणिभागस्य चिंगत- प्रफमत्वोकः, अंमभागस्य चतुर्विशत्यभिधानात् पचादरीयस्त्वम् । यम्मामोके 'पृथुश्रोणिः योषा' प्रशस्ता, तस्माद् वेद्याः पयाद्भाग- स्थापि श्रोणित्वात् पृथुत्वं युक्त मित्यर्थः । श्रोणिपृथुत्व कुत्रोप- युज्यते ? इति, तदुपयोग माह- "तस्मात् पथावरीयस इति । प्रजायन्तेऽति 'प्रजननं', पञ्चाङ्गागे उरुतरं यत् तत् 'पद्याइरोय.'। नामजननात् प्रजायन्ते रतः प्रजनन हेतवान एयाबरोयल अयस्तम् ॥ ११ ॥ भार्थवाद मुत्तरवेदिनिर्माणं विधत्ते- “नासिका ह वा एषा यज्ञस्येति । नासिकाया मुखप्रदेशादपि समुच्छ्रितत्वात् उत्तरदे- मंदोच्छ्रितता कर्त्तव्या । उनतत्व मुत्तरबेदिनामनिर्वचनदारेपण प्रशंसति- “अथ धदेना मुत्तरा वेदेरुपकिरनौति । यस्माद 'वेदे.' मौमिक्याः 'उत्तराम्' अत्युनतम् 'उपकिरति' मृदं विपति, 'तमात्' वेदेः प्रागवयवभूतम्य प्रदेशस्योन्नततरवात् 'उत्तरवेदिः' इति 'माम सम्पषम ॥ १२ ॥ अथोत्तरवेदिव्याधारणविध्यर्थ माख्यायिका माह- “दथ्यो । वा इद म मना पासरिति । 'ये' सृष्टेः पूर्वम्, 'दय्य.' दिविधा एव 'प्रजाः' 'पासु" प्रभवम् । काम्ता. ? 'प्रादित्याये- वागिरमय'। ते 'अगिरमः' 'पू' श्रादित्येभ्यः पूर्वभाविनः मन्तो १- विशेषत मुम्लाचेप (०.)रयम् ।

·। शतपथम्राझणम् । प्र. १वा.) कथम्? . 'यज्ञ' मम्भृतवन्त । मम्भतयजा ते' 'अग्निम' इत्यम् 'ऊचु:- अग्ने। त्व 'न' असाकम् 'दमा' 'श्व सुत्या' परेशुक्रियमाण मभिषवम् 'श्रादित्येभ्य प्रब्रूहि' व मपि 'श्रनेन' सोमयागेन 'न' अस्मान् 'याजयेति । एव मुक्कोऽग्निरादित्येभ्य पूर्वभाविन वृत्तान्त प्रोवाच ॥ १३ ॥ "ते हादित्या ऊचुरिति । ता इत्य व्यचारयन् । 'यथा' येन प्रकारण 'श्रमानेव' अङ्गिरस ' 'याजयान्' याजयेयु, 'वय' तु 'न' तान् याजयाम तत्प्रकारश्चिन्यता मिति ॥ १४ ॥ 'ते होचुरिति । विचार्येत्थ मूचु । "न वा अन्येन यज्ञा- दपक्रमण मस्तीति। 'अन्येन वक्ष्यमाणात् माद्यस्कानुष्ठानात् अन्येन 'यज्ञात्' अगिरोभिरनुष्ठीयमानात् अस्मात् 'अपक्रमण मस्ति', 'सत्या मन्तरा मेव' अङ्गिरमा सुत्यात पूर्व मेवास्माक सुत्या 'प्रियामहै । व्यवस्थापथिय्याम 'इति' विचारितवन्त । 'ते' सत्यालक्षण 'मग्भृत्य' अमिम् 'ऊचु' ! 'वम्' असभ्य 'श्य सुत्याम' 'अमे!' प्रावोच । 'अथ'-शब्दस्वर्थ । 'वय' त 'तुभ्यम्' 'अगिरोभ्यश्च 'अद्यसुत्या' अद्य नियमाणा सुत्या अद्यसुत्या, त 'प्रब्रूम' । 'तेषा' तथा कुर्वता मस्माक 'व' 'होता' भव ॥ १५ ॥ 'तेऽन्य मेव प्रति प्रजिष्युरिति । एव मुशवन्तस्तु 'अगिरम' एतदृत्तान्तावबोधनाय अग्निप्रतिनिधिम् 'अन्यम्' 'प्रजिघ्यु' । "हि गतौ वृद्धौ चर' प्रेरयन्। ते अङ्गिरस' 'मयेऽन्वागत्य' 'चुधु'। 'यज . १- 'धियामहे'-इति डा. वेबर दृए भाष्ये । २- खा.प.१.धा."

·( पूध वा.) । तीयकायहम् ॥ २८५ क्रुधदुहेर्यादिना क्रुधियोगे चतुर्थो । “कथ नु नो दूत इति । क्रोधप्रकार उक्तः । 'न प्रत्यादृथाः पादरस्य प्रत्यादर न फतवा- नमि ॥ १६ ॥ अग्नरुत्तरम्-- "म होवाचानिन्द्या वै माषतेत्यादि। प्रासनिक किञ्चिद्धर्मविशेष विधत्ते- "तस्मादु हानिन्यस्य वृतो नापकामे- दिति । 'स.' 'मद्य.की.' एकाह मोमयागः। एतेन प्राङ्गिरमः प्रादित्यान् अजयन्' । दौचासोमक्रयादौना मद्य एव क्रियमाण- वात् 'मधु कोः इति नाम ॥ १० ॥ "तेभ्यो वाचं दक्षिणा मिति । तेभ्यः' साद्यस्कयाजकेभ्यः 'वाचम्' एव दक्षिणावेन प्रादुरित्यर्थः । वाग्दक्षिणाया निरा- करणस्याभिमाय माह- "हास्यामहे यदि प्रतियहीय्याम इति । 'यदि' स्वौकरियामः, तईि 'हास्यामहे' त्यक्षामहे, दक्षिणोत्तर- काल मपि वाचोऽपवितत्वात् , तथा मति यशोऽदक्षिणः स्यात् । अस्तु, को दोष इत्यत आहे- “यद् दाक्षिण मामौदिति । दक्षिणासम्बन्धि 'दाक्षिण' कर्म । 'नद्' 'यज्ञस्य' सम्बन्धि 'कर्म', 'न व्यमुच्यत' विमुझ न आसौन्, मम्पूर्ण नाभवदित्यर्थः ॥ १८ ॥ "अभ्यः सूर्य मित्यादि । स्पष्टम् । "तस्मादु ह स्मारिति । 'आज अहिरमः' खयं ब्रुवते- 'प्रार्खिजीनाः समः सम्यग्टविक- योग्याः सः । तथा 'दक्षिणीयाः' दक्षिणायोग्याः । धार्बिनौनव- "पलिंगा तात्यहितीत्युपसल्यानम्" इति ५.१.०१ सू. वा.।

·२८६ ॥ शतपथमाझयम, (४प्र. १मा.) । दक्षिणीयत्वयोरभयोरपि हेतुरुच्यते- "अस्माभिरेष प्रतिग्रहीत इति । एतच्छब्दार्थ माह- “य एष तपतौति" इति । प्रसङ्गात् साधस्कस्य दक्षिणा माह- "तस्मात् मध क्रियोऽश्च श्वेत इति । अश्व सूर्यप्रतिनिधित्वेन दीयते। सूर्यस्याश्यत्वेनोपासनाविधानात', अध्वाशनमाम्याच सूर्यस्याश्वस्थानीयत्वम् मोऽपि वर्णमाम्गय श्वेतो भवेत् ॥ १८ ॥ "तस्य रुकर पुरस्ताद् भवतीति। तस्य पुरोदेशे रुका हिरण्यफलको वर्तुलाकारो भवेत् । यद्यश्व मित्यादि स्पटम् ॥ २० ॥ "तेभ्यो ह वागित्यादि । 'तेभ्य ' अगिरोभ्य 'वाक्' कुपित- वत्यामौत् । “केन मदेष श्रेयान् बन्धुनाए इति। 'केन-इति प्रसूयार्थ सुति । 'मत्' मत्त मकागात् 'केन' 'बन्धुना', बभातीति पन्धु, विशेषगण , केन विशेषगुणेन 'एष ' सूर्य 'श्रेयाम्' अनि गयेम प्रशस्य । प्रभस्यहेतुभूतानां सर्वगुणाना मभिधानाथ पुम 'केनाइ'-इति पहणम । 'यदेत प्रत्यग्रहोऐति । 'यत्' चेन प्रति- भयेन 'एसम्' श्रादित्यम 'प्रत्यपहीट', 'न माम'। अप्यविद्यमान १- "उषा वा यवम्य मेध्यम्य धिर'-प्रत्यारोव १...। २- " कयाध्यान मदोताव सु वचनीय म्यात्"-इनि, 'पत्र करता? पयतेऽध्यान महानो भवतीति वा-इति च नित• १ पप बग्यो रको पायति'-rचाकि मियोपरियार (१०.२१)रयम् । -पा.मु......

·(प्रथ• १वा.) । तीयकाण्डम्। २८७ कोऽतिभयस्तत्र दृष्टः? न कोऽप्यम्तीत्यर्थ । 'उभयान् सयत्तान् देवासरान्' परस्पर कलहायोपयुक्तान् देवानसरांच 'अन्तरेण' मध्ये 'सा' अङ्गिरोभ्योऽपक्रान्ता वाक् । 'मिही भूत्वा' 'श्राददाना' जियत्सया' समीपस्य सर्व स्वीकुर्वती 'वचार' । तदानीम् 'अग्निरेव देवानां दूनः अभवत् , असरार्थाहानाय महरक्षोनामकोऽसरो दूतोऽभवदित्यर्थः ॥ ११ ॥ "मा देवानिति । उभयेरप्याहता सती पूर्व देवान् प्रत्येव उपावर्त्तमाना । श्रागमनोत्कोररूप किञ्चित् अर्थयामास । ते घ देवाः अमेः पूर्वभाविनी माज्याहुति मागमनोपाधिना प्रादु । 'मा' 'देवान्' इदम् 'उवाच' । हे देवाः ! 'या कां च अाशिषम्' "पाशामिप्यध्ये 'मा' सर्वाऽप्यागौः 'व.' युमाकं 'समर्दियते' पद्धा भविष्यतीति । मा प्रतिनिहत्ता- पौत् ॥ २२ ॥ इदानी मुत्तरवेदीयाघारण विधत्ते- “म यद् धार्यमाणेऽमा- धुत्तरवेदिं व्यापारयतीति । अनौ उत्तरवेदेरुपरि धार्यमाणे मति, ता मुत्तरवेदि व्याघारयेदित्यर्थ. । “यदेवना मित्यादि । एतया- पारणेन या पाहुति , अपवृत्तायै वेदिरूपायै वाचे देवैः कल्पिता, मा हता भवति; तो व्याघारयेदित्यर्थः । उत्तरक्षेद्या माघार- पोन वाच, कि मायात मियत पाह- "वाग्थ्येषा निदानेनेति । - इच्छथ, . १- "जिन्यमाना (निन्वत्स्या)-इति छ । माम्येतत् पर छातिरिय पुस्तकेय ।

·२८ । शतपथब्राझणम् (प्र. वा.) अत एव वागात्मकत्वात् उत्तरवेदिप्रक्षेपस्यैवापगताया वाचो वर- धनरूपत्वात् उत्तरवेद्युपतापेन यज्ञ सफस्तो भवतीत्यर्थ । ॥ २१ ॥ उत्तरवेद्या मानादिसाधन द्रव्य विधत्ते- “ता वै युगशम्ये- नेति । युगेन शम्यया चेत्यर्थ । युगवच्छम्याया' अपि साधनल मस्तीत्याह- "युगेन यत्र हरन्तीति। 'यच' यस्मिन् देशे 'युगेन हरन्ति', 'यत' यस्मात् तच 'शम्यया' अपि 'हरन्ति', श्रतो युगवच्छ म्याया अपि हरणफ्रियासम्बन्धोऽस्त्येवेत्यर्थ । तत् कुत इत्यत "युगाम्येन वा इति । 'योग्य' योजनाई मश्वम् । 'अद' विप्रकटकाले, देवासुरयोयुद्धकाले 'मा' यज्ञस्य सम्बन्धिनी वाक् 'मिही भूत्वा' 'अशान्ता' रा सती 'अचरत्' । 'तत्' तत्र युगेन शम्यया च मानेन 'एनां' वाचम् एतत्' इदानौं 'यजे' योजितवान् भवति ॥ २४ ॥ प्रामङ्गिक कश्चिसियम विधत्ते- "तस्मावित्तदपिणा न प्रतिग्टक्षीयादिति। अन्येन परित्यक्ता दक्षिण । “नो ६ अमा कुर्क तेति । 'प्रमा' मह, स्वात्मनेत्यर्थ, 'नो ह' नैव कुर्वीत । -ते. स. ६ २ ७ सा• भा• राष्यम् । "हाधिशदगुलप्रमायां शम्यां वारणोम्" इत्यादि का. श्री. ५३ २० सू.ह. था. | 'गदया समानाकारो व्यायामाईपरिमिता काठविशेष शम्या"-इत्यादि तै. स. १ (ते. प्रा. ३ २६)। "गदया सदृयो बाहुपरिमिता शम्या । तया चतुदिक्षु उत्तरवेदी परिमिमोते -इति घ . स. ६२ . धनु. सा. भा." 'धन्न परित्यक्ता दक्षिया ममा सहवामनिन दुर्वीत'-इत्येव छ । २- ६धनु. सा. भा.

·(५० १वा.) ॥ तौयकागहम् । २८८ 'चिोति' हिनस्ति । 'क्षिणु हिंसायाम् | “नो हान्यस्मा इत्यादि । स्पष्टम् । 'अस्य' यजमानस्य । 'समानबन्धु" एकविधि- निबन्धनः, एकविषय इत्यर्थः । तादृशोऽन्यः 'पाप वापि स्यात्' पापी यदि भवेत्, 'तस्मै दद्यात्' । तादृग् विधाय दाने उना- दोषदयराहित्यं दर्शयति- “म यद् ददाति नदेन मित्यादिना । 'एषा उ निवृत्तदक्षिणथै प्रतिष्ठा' निवृत्तदक्षिणाया गतिरित्यर्थः । श्रथ वा यजमानबन्धुरेव तस्या प्रास्पद मित्यर्थः ॥ २५ ॥ "अथ अन्याश्वेत्यादि । 'एष.' अङ्क. 'पूर्वाई.'' सनषि 'उक्त- रायः' भवति । मौमिकवेदेरुत्तरांमस्य शङ्कुरित्यर्थः । 'तस्मात्' प्राकोः सकाशात् 'प्रत्यड्' प्रत्यड्मुखः 'चौन्' 'विक्रमान्' प्रक्रमान् 'प्रक्रामति । तव चावालार्थ परितो लेखनं कुर्यात्, ‘मा पाला- लस्य मावा' । यैवोत्तरवेदेरुता, मैवेत्यर्थः, चावालखननोत्पनयैव मृदा उत्तरवेदिकरणात्। तदेवाह- "नात्र मावास्तौति ॥ उत्तरायंगकोः प्रत्यक्मक्रमे चावाल इति यः पर उक्तः, तेन सह विकल्पितं पक्ष माह- “यत्रैव स्वयं मनमा मन्येताओणोत्कर मिति ॥ २६ ॥ १-त. उ.8 धा। "पूर्वार्दै भव' पूर्वाई" इति या दे। ३- प्रिपद प्रझम, प्यईचतुर्धपदो वा । पदं पञ्चपदाहुल दादशाङ्गलं वा'-इत्यादि शुन्यसूत्रे ७.१५, १६ । 8- "यत्रोत्तरवेदेवाकारी। महावेधाः प्राग्भागे मत्तिकाप्रक्षेपण निप्याद्यमान पक याकारण। थापम्तम्वमते तद्दिषया मन्ता रक्ता । मतिका घावानगतेति तद्रूपोऽपर याकार । तद्विपया पौधायनमते मन्या" इति ते. सं. १ २.१२ सामा। 37 ·॥ शतपथब्राझणम्। (प्र. १मा ) । चावालस्य मर्वत परिलेखनप्रकार तन्मन्त्राच दर्शयति- 'म वेद्यन्तादुदीचौं शम्या मिति । दक्षिणश्रोणिरूपवेधन्तादित्यर्थः । 'म परिलिखति' शम्यानुगुण्येन लेखन कुयात् । अनेनैव पश्चादवधि- नि कृतो भवति । तस्य मन्त्र "तप्तायनी मेऽमीति । हे भूमे। 'तप्तायनी असि तप्त पुमान् यस्या मिति तप्तायनी, तद्रूपा भवसि । मन्त्र व्याचष्टे- 'दमा मेवैतदाहेति । 'हि' यस्मात् 'तप्त' पुरुषो दारिद्र्येण दुखित सन् धनादिमाधनेच्छया 'एति, तस्मादित्यर्थ ॥ २० ॥ "अथ पुरस्तादित्यादि । स्पष्टम् । “स्था हि विविदान एतौति । 'विविदान' धनादिक लब्धवान पुरुष पुन 'अस्याम्' एवं खलु 'एति' गच्छति । अतो 'वित्तायनी' भृम्यभिधान युक्त . मित्यर्थ ॥ २८॥ 'अथानुवेद्यन्त मिति। 'अनुवेद्यन्त प्राचौं शम्या निदधाति । अनेन चालालम्य दक्षिणमीमोयते । तत्र खननमन्त्रस्याय मर्थ - 'मा' मां 'नाथिताद' याचिताद हिरयाटिरूपादर्थात् भूमे । "अवतात्' रक्ष। 'यत्र नाथे तन्मावतादितीति । 'यच' यसिन विषये 'नाथे याचे धनादिकम्', 'तत्' तस्मात् व माम् 'अवतान' प्रव, रत्यर्थः ॥ २८ ॥ १- का• श्री. सू.५३ २०, २१, २५ । २- वा. स. ५६.९. -- का. श्री. सू. ५ . २०,०५ | 8- वा.स.५६॥ ५- का• श्री. सु. ५ . २३, २५॥ -ति मम् 'ति छ।

·(५.१वा.) । तीयकाण्डम् । २६९ "प्रथोत्तरत इति। चात्वालस्योत्तरावधि परिलेखनखरे "अवताना व्यथितात्" इति मन्त्रः । तस्य व्याख्यानम्- “यत्र व्यथै तन्मावतादिति । 'यत्र' यस्मिन् विषये 'यथै' लाभोपाय मजानानो व्यथितः स्याम्, 'तत्' तस्मात् सकामात् 'प्रवतात्' खाताया सदश्शावालाद् उत्तरवेदि प्रति हरणं विधत्ते- 'अथ हरतीति। 'यत्र हरति', 'तत्' तब, उत्तरवेदिप्रदेश 'अनीत् उपमौदति' उपविशति श्रामोधः । 'अग्नौनां' 'नामानि' वक्ष्यमाणानि 'रहन्' एवं हरेत् । सत्सु अग्निषु पात्वालप्रदेशे तन्नामग्रहण मुपपद्यते, त एवाच कुत इत्यत्राह- "याम्बा अमून् देवा अयेऽमौनिति । 'होचाय' होमनिष्पादनाय, इविर्वहनाय 'प्रावणत' प्राण्वन् । 'ते माधवन्' । धन्वतिर्गतिकर्मा । 'इमाम्' 'प्रदेव' । अति विनियहार्थोय.। मां पृथिवौं परिविद्येय्य असरादयोऽपि 'उपासर्पन्' । 'तेनैव' 'एतत्' एतेन 'निदानेन' मूलकारणेनैव हरणं कृतवान् भवति ॥ ३१ ॥ १- का. श्री. सू. ५. ३. २०, २५ । २- 'परिन्देखने -इति छ । ३-वा. सं. ५.६॥ 8- “उत्तरवेदिरिति चास्वालम्टदा शवम्य वक्ष्यमाणसवारसंस्कृतस्य स्थगितस्य मामधेयम्" इति का. श्री. ५. ३. १८ सू• या १०। ५- वैदिपरिग्रहः पुरस्तात् १.२.३.१(१ भा• १५०) यय्यम् । - "व्याहनोय पुरस्तात्, मार्मालोयो दक्षिणतः, प्याभोघीय उत्तरत: तोवोपरियात् ( ६.२. २१.) प्रख्यम् । c-निए• १.२... ०- मा. प. पूर० धा.।

·२६२
॥शतपथब्राह्मणम्।
(प्र. वा.)
.
"म प्रहरतीति । 'स' मृदो हर्ता अध्वर्य , रफोन 'प्रहरति'
खनेत । मन्त्रस्याय मर्थ : हे 'अङ्गिर' श्रगिरोनामकर्षिरूप ।
'अग्ने।' त्वम् । “योऽङ्गारा श्रामस्तेऽगिरमोऽभवन"-इति श्रुति ।
श्राडत्याधारभूत । 'नभो नाम विदेत्" । न भातौति 'नम',
एतत् 'नाम' विदेदित्यर्थ । यदा, नभो नामाग्निरिति 'विदे'
जानौया इत्यर्थ । त्वञ्च 'आयुना' एतदात्मना 'नाधा' अभिधानेन
युक्त ‘एहि श्रागच्छ । “स यदित्यादि । “आयुर्दधातीति ।
'श्रायु'-गन्द सामान्येन श्रुति । 'तत्' अवदारित 'ममोरयति'
उत्तरवेदि प्रति सम्यक् प्रेरयति । तत्र मन्त्र - “योऽम्या पृथिव्या
ममोतिर 'य' बम् 'अस्या' खाताया भूम्या भवमि, न वा ममी-
रयामौत्यर्थ ॥
भानौताया मृदो वेद्याकारेण स्थापन ममन्त्रक विधत्ते-
इत्वा निदधाति यत्तेऽनाट मिति । मृदा एकीभूत ! यत् ते,
यदा हे तिरोहितामिविशिष्टे । मृत्। 'यत्' 'ते' 'अनारष्ट'
रजोभिरहिस्यम्, 'यशिय' यज्ञाई 'नाम', 'तेन' नावा 'ला'
१- का. श्री. सु. ५ २६ ।
२-तत्याठस्तु वा. म. ५६५।
ऐ. प्रा.३३८ । मिश• ३ ३ ५।
०५. ३०-दा. ग.५८.६।
५-रयति'-दति छ।
-- का• श्री. सू.५३२८- वा. म.५८.०॥
- का. श्री. सू.१३२१-वा. म.१८॥
8-
का• श्री.

·(५व्य. १मा.) टतीयकाण्डम् । २८३ वाम् "श्रादधे' स्थापयामि । “योऽस्याम्"-दतिमन्त्रण विचार हरेत् ॥ चतुर्थवारहरणमन्त्रस्याय मर्थः- "हे श्राह्रियमाणपदार्थ । 'ला' त्वाम् 'अनु' पूर्व हरणवय मनुकृत्य, श्राहरामौति शेषः । किमर्थम् ? 'देववीतये' देवा व्यन्ति हविर्भक्षयन्ति अत्रेति देव- वौतिर्यजस्तदर्थम् ॥ अर्थसिद्ध मनद्य भशंसति- "तां वै चतुःस्रकरिति । चतस्रः सक्यो यस्य चावालस्य, म तथोकः । चतुरस्रात् साकल्येन हरतीत्यर्थः "प्रथानुय्यूहतीति । अनुक्रमेण यूहनं मृत्प्रसारणं कुर्यात् । "सिझमि"- इति व्यूहनमन्त्रः । हे अनुव्यूह्यमाने । वेदै। त्वं 'सिंही असि' प्रागुनप्रकारेण सिंही भवसि । कीदृशौ ? 'सपन- साहो' शत्रण मभिभविषौ । तादृशौ वं 'देवेभ्यः' तेषा माय 'कन्पख' योषारूपा सती भोगसाधनं भवेत्यर्थः । सिंह्यमीति मन्त्रभागस्य तात्पर्य माह- “मा यदेवादः मिही भूत्वेति । उक्तः सिहोभावः । सपनसाहीत्यस्य तात्पर्य माह- "वया वयं सपत्नानिति । "देवेभ्यः कल्पस्खेत्यस्य तात्पर्याभिधानम्--, "योषा वेत्यादि ॥ ३३ ॥ १- दा० सं० ५.६.01 २- का. श्री. सू० ५. ३ ३०, ३१ । ३- का. श्री. सू० ५. ३. ३२.- वा० सं० ५.६६। 8- का. श्री. सू० ५. ३. ३२ । ५-- वा० सं०१.१०.१ "कन्यव"।

·२६8 ॥ शतपथनाहाम। (8प्र.१वा.) . "ता वै युगमात्रौं वेत्यादि । षडशीव्यङ्गुलपरिमिता 'युग- मात्रौ'। दिक्चतुष्टयापेक्षया “दश द"-इति वौसा । युगमावस्य पूर्व मभिहितत्वात् तत् परित्यज्य दशपदपक्ष प्रभमति- “दशारा वै विराडिति। मर्वत्र विराजमानत्वात् वाचा उच्चार्यमाणत्वाच्च विराड्-वाक्'। मन्त्रादिरूपतया निष्पाद्यमानत्वाद् 'वाग्यज्ञ'। अतो दारदारिकया यजमम्बन्धाद् दशमझ्या युज्यत इति स्तुति । "मध्ये नाभिका मिव करोतीति । अन्या नाभि भिका । तस्या निर्माणप्रयोजन माह- 'समानचेति । एकत्र स्थित्वा सर्वचो- तरवेद्या व्याधारणस्थाशक्यत्वात् तसिद्धये मध्ये नाभिकरण मित्यर्थ २ ॥ २४ ॥ वेद्या अगिरभ्युक्षण विधत्ते- “ता मदिरयुवतीति । अभ्यु- क्षणस्य प्रयोजनदयम् - मिही भूत्वा प्रशान्ताया भान्तिरेक प्रयोजनम्, खिग्धभावेन रमणीयत्व मपरम, तदुभय मुच्यते- “मा यदेवाद इत्यादिना । "ता मेवैतद्देवेभ्यो हिवतीति । हिपति प्रौणनकमा । तस्या अभ्युक्षणेन प्रौणन देवेभ्योऽांच भवति , थोपात्वेनाभिधानात्। योषाया' अन्नदरणेन पत्यु मोतिर्भवतीति सुप्रसिद्धम् ॥ ३५॥ १-का. थौ. सू.५२ २३ । २-का. श्री. सू. ५.३ २६॥ तैतिरोपभाष्ये (स .) सर्व मतन ग्पर यात मितोर माते पंख दायापते सायन । 1- का. श्री. सू. ३३०॥ ५- मा. प. ५६१ धा। .

·(५० वा.) ॥ वतीयकाण्डम् । २६५ "मोऽन्युक्षतौति । अभ्युक्षणमन्त्रः- "सिंह्यसौति । श्रयं स्पष्टार्थः । सिकतानां प्रक्षेपम्योत मलकाररूपत्वं समर्थयते-- "भ्राजन्त व हि मिकता इति । अविधवलवाद् भ्राजमाना भवन्ति । वेद्यलकारत्वेन प्रशस्य अमिसंयोगातमन्तापनिवर्तकत्वेन प्रशंमति- "अग्नेर्वा एतद् वैश्वानरस्य भस्मेत्यादिना । श्रन्यवयव- भूताना मेव सिकताना मुत्तरवेद्यवयवत्वमम्पादनेन भूमेः स्वाङ्गस्य खात्मदाहकलाभावात् हिंसापरिहार इत्यभिप्रायः। मिकताप्रकिरण- मन्त्रार्थस्तु स्पट एव ॥ अथोत्तरवेदेर्यज्ञियवृक्षणाखया प्रच्छादनं विधत्ते- "अथैना छादयतौति ॥ ३६ ॥ १ [५. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथनाहाणभाव्ये द्वतीयकाण्डे पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ - (अथ द्वितीयं ब्राहाणम् ) इध्नु मभ्यादति। उपयुमनौरुपकल्पयन्त्याज्य मुधि- श्रयति सुवं च सुचं च सुम्मायथोत्यूयाज्यं पञ्चगृहीत गृलौते यदा मुदीप्त इध्मो भवति ॥१॥ १- का. श्री. सू० ५. ३. ३०१ २- वा० सं० ५.१०.२ "शुन्धख"। ३- वा० सं० ५.१..३ "शुम्भख" ! - का. श्री. सू.५ १.१.।

·॥ शतपथब्राह्मणम् । (प्र. वा.) अथोद्यच्छन्तीधनम् । उपयच्छन्त्युपयुमनौरथाहाग्नये प्रहियुमाणायानुबोकस्फ्युयानूदेहीत्यनदैति प्रतिप्र- स्थाकस्फ्युयैतुस्मान्मध्यमाच्छचोर्य एप ब्वेदेजघनाइँ भवति तद्युदेवावान्तःपातेन गार्हपत्यस्य व्वेदेर्व्यवच्छिन्न भवति तदेवैतदनुसुन्तनोति ॥ २ ॥ तद्वैके। श्रोत्तरवेटेरनूदायन्ति तदु तथा न कुर्य्या- दुवैतस्मान्मध्यमाच्छङ्कोरनूढेयात्त ऽयन्त्यागच्छन्त्युत्तर- वेदिम् ॥३॥ प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स पुरस्तादेवाग्रे प्रोक्षत्युदङ् तिष्ठन्निन्द्रघोपुरत्वा व्वसुभिः पुरस्तात्यात्वितीन्द्र- घोपुरुत्वा व्वसुभिः पुरस्ताहोपायत्वित्येवैतुदाइ ॥ ४ ॥ अथ पश्चात्प्रोक्षति । मुचेतास्त्वा रुदैः पद्यात्यात्विति प्रचेतास्त्वा रुद्रैः पश्चाहोपायत्वित्येवैतदाह ॥ ५ ॥ श्रुथ दक्षिणतः मोक्षति । मुनोजवास्त्वा पितृभि- ईक्षिणतः पात्तुिति मनोजवास्त्वा पितृभिदक्षिणतो गोपायत्वित्येवैतदाह ॥६॥ अथोत्तरतः प्रोक्षति । विशुकम्मा त्वादित्यैरुत्तरत: ''धन। मु'-इति क, ''-इति ख, 'मम्'-रति ग, घ । 1 'वेदिम्'-इति ग, छ । * 'हु'-इति ख । एव मुत्तरेम्वमि विश्व ।

·(पञ्च. वा.) । तीयकागहम् । पात्विति विचकमा त्वादित्यैरुत्तरतो गोपायडित्येवै- तुदाह ॥ ७॥ अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते। तद्ये ऽरते पूर्वे सक्ती तुयोर्या दक्षिणा तान्यन्तेन बहिर्वेदि नुिनय- तौद महुँ तप्तं व्वाबहि. यज्ञान्निःसृजामौति सा युदेवादः सिन्ही भूत्वाशान्तेवाचरत्ता मेवास्या एतच्छुचं बहिर्डी यज्ञान्निःसृजति यदि नाभिचरेद्यधु ऽअभिचु- रेदादिशेदिदु महुं तप्तं वार मु मभि निःसृजामौति तु मेतया शुचा विध्यति स शोचन्नेवामुं लोक मेति ॥८॥ स युद्दा£माणेऽग्नौ। उत्तरवेडिं व्याघारयति युदेवै- ना मदो देवा अब्रुवन् पूर्वी त्वामेराहुतिः प्राप्स्यतीति तुदेवैना मेतत्पूर्वा मग्नेराहुतिः प्राप्नोति युद्धेषा देवा- नब्रवोद्यां मुया काच्चापि माशासिष्युवे सा का सर्वा सुमर्दिष्यत इति ता मेनयाचत्विजो युजमानायाशिप माशासते सास्मै सुर्वा समृद्दयते ॥६॥ तडा ऽरतदेकं कुर्वन् इयं करोति। युदुत्तरवेदि व्याघारयत्युथ यैपां' मध्ये नाभिकेव भवति तस्यै ये पूर्वे सत्तौ तुयोर्या दक्षिणा ॥ १० ॥ * 'ता'-इति च डा-देवरेण दृष्टः। +मति'-इति । । 'यैया' इति क, ख । 35 ·२६ शतपथनामयम्॥ (प्र. मा.) तस्या माघारयति। सिद्यसि स्वाहेत्यथापरयोरुत्त- रस्याः सिह्यस्यादित्यवुनिः स्वाहेत्यथापरयोईक्षिणस्याए सिह्यसि ब्रह्मवुनिः क्षवनिः स्वाहेति वही वै युजः- घाशौस्तद् ब्रह्म च क्षत्रं चाशास्त ऽउभे व्वोये ॥ ११ ॥ अथ पूर्वयोरुत्तरस्याम् । सिह्यसि सुप्रजावुनौ रायस्पोपवुनिः स्वाहेति तत्प्रजा माशास्ते यदाह सुप्रजावुनिरिति रायस्योपनिरिति भूमा वै राय- स्पोपस्तद्भूमान माशास्ते ॥ १२ ॥ अथ मध्य ऽअाघारयति । सि ह्यस्यावह देवान् युजमानाय स्वाहेति तुद्देवान् युजमानायावाहयत्युथ सुच मुद्यच्छति भूतेभ्यस्त्वेति प्रजा वै भूतानि प्रजाभ्य- स्त्वेत्येवैतुदाह ॥ १३॥ अथ परिधीन् परिदधाति। ध्रुवोऽसि पृथिवीं दृश्हेति मध्यमं धूवष्टिदस्यन्तरिक्षं दृाहेति दक्षिण मच्युत- दिसि दिवं दृ-हेत्युत्तर मग्नेः पुरोप मसौति सम्भारा- नुपनिवपति तद्युत्सम्भारा भवन्त्यमेरेव सर्वत्वाय ॥१४॥ शुरौर५ हेवास्या पौतुदारु। तद्यत् पैतुदारवाः • 'म्या'-अति व, र,ध । । तद्यात्तुदारवा'-तिक, रस 1 'ई'-इति ।

·(५श्च० वा.) । तीयकाण्डम् । २८ परिधुयो भवन्ति शुरौरेणैवैन मेतत् समईयति क्षत्न करोति ॥ १५॥ मासु हुँवास्य गुल्गुलु । तद्यद् गुल्गुलु भवति मासेनैवैन मेतत् समईयति कृत्स्नं करोति ॥ १६ ॥ गन्धो हैवास्य सुगन्धितेजनम् । तद्युत् सुगन्धितेजनं भवति गन्धे वैन मेतत्समईयति कृत्सुं करोति ॥१७॥ अथ यद् तृष्णे स्तुका भवति । वृष्णेर्ह वै विपाणे ऽअन्तरेणामिरेका रात्रि मुवास तदेवाचाग्मेन्यक्त तुदिहाप्यसदिति तस्माद् वृष्णे स्तुका भवति तस्माद्या शौर्णो नेदिष्ठ५ स्यात्ता माच्छिद्याहरेद् युधु तां न विन्देदपि या मेव काञ्चाहरेत्तद्युत्परिधुयो भवन्ति गुण्या एव दूर इवु द्येन मुत्तरे परिधुय ऽआगुच्छन्ति ॥ १८॥२॥ ॥ चतुर्थप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [५.२.] ॥ उत्तरवेदिनिर्माण मभिधाय अथोत्तरवेद्या मग्निप्रणयनप्रयोग उच्यते- “भ्र मन्यादधतीति । श्राहवनीयेऽनौ प्रणयमानाना मगाराणं सम्पादनाय काठममूहं स्थापयेयुरित्यर्थः । “उपयमनौ- + 'गुगनु'-इति सा••सम्मतः पाठ इति डा• वेबरः। •सू. ५४.२. २- का. श्री.

·। मतपयमाझगम्। (प्र. वा.) . रित्यादि । 'उप' अनेरधम्तात् यम्यन्ते इत्युपयमन्य मिकता है। च्याघारणार्थम् ‘ाज्यम्' अमौ 'अधि'श्रयति' विलापयेत् । श्राव्य मुत्पूत कृत्वा मुयेण मुचि पञ्चवार ग्टशीयात् ॥ प्रथोद्यच्छन्तीनिर । दध्ये प्रदीप्ते सति 'अथ अनन्तर मेव 'धम्' अङ्गारता प्राप्त मूई धारयेत् । इभपाचम्याध 'उपयमनी' उपयच्छेत् । 'अग्नये प्रह्रियमाणाय' उत्तरवदि प्रति नीयमानाय तदनुकूल सूक पठेति होतार ब्रूयात् । 'एकस्फ्यया' एक स्फ्यो यस्या रेखाया सा तथोक्ता तया मा मनुगच्छ रफ्येन रेखा कुर्वन्ननुगच्छेति प्रतिप्रस्थातार ब्रूयात् । एकस्फ्यानुगमनस्यावधि माह- "पा एतस्मान्मध्यमाच्छङ्कोर्य एष वेदेघनाथी भवतीति । 'वेदे' सौमिया' 'जघना?' 'य एष' शङ्कुर्भवति । स्वणाराजात् प्रक्रमत्रितये य शङ्कुरन्त पात स्थापित, म एवं मध्यमगड । तावत्पर्य्यन्त मित्यर्थ । “गार्हपत्यस्य वेदेरिति । 'यत प्रणयति म गाईपत्य '-तिन्यायादाहवनौयादत्तरवेदि प्रति प्रणयनम्योकत्वात् श्राहनीय एव गाईपत्य इतुच्यते । रेखाकर्षणेनान्त पात्यरूपो व्यवच्छेद परिस्तो भवति ॥ २ ॥ उपयन्यत उपायह्यतेऽमिराभिरित्युषयमन्य सिकता' -इति या दे। व्यधिरथ सप्तम्यर्थानुवादी। ३- का. श्री. मु.५8 । 8- 'प्रतिप्रयाता पातार प्रयात्-ति , च ! ५- का. श्री. सू. ५ । ।

·(५व्यना.) ॥ तीयकाण्डम् । रेखानुगतिविषये केषाश्चित् पक्ष मुपन्यस्य व्यपच्छेदपरि- हाराय प्रयोजनाभावाभिप्रायेण निराचष्टे- “तद्वैके श्रोत्तरवेदेरनू- दायन्तीति ॥ ३ ॥ "प्रोचौरध्वर्युरित्यादि । अध्वर्याः प्रोक्षण्यादानविधानात् अभिप्रणेता अनौदेव 'ग्रे' उत्तरादिभ्यः पूर्वम्, 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि 'प्रोचति', 'उदइ' उदङ्मुखस्तिष्छन् । मन्त्रस्याय मर्थः । - इन्द्र इति घुय्यते मान्यते इति 'इन्द्रधोय.' इन्द्रनामा देवः, सः 'वसुभिः' महितः 'यातु' रक्त, असुरादिभ्यः सकाशात् 'गोपायत्' इत्यर्थः। 'प्रचेताः' प्रशष्टप्रज्ञो वरुणः। 'पितरः' अग्निवात्ताप्रमुखाः । “मनोजवाः' मनोवेगोपम- वेग.। 'विश्वकर्मा विश्वविषयं कर्म यस्य स एतन्नामको देवः । निनेतव्यायाः दक्षिणपूर्वसतः स्पष्टप्रदर्शनाय पूर्वदिग्गनस्रक्रि- द्वयोपन्यासः ॥ ४, ५, ६, ७ ॥ "श्रथ याः प्रोक्षण्य इति। "ता न्यन्तेनेति । 'ता' प्रोक्षणीः 'न्यन्तेन' अत्यन्तान्तदेशन । तत्रापि सक्तदन्ते प्रोक्षणीये जयनिनयन- प्रसतावाह- "बहिर्वेदौति । निनयनमन्त्रस्याय मर्थ.- 'द' प्रोक्षणशेषं 'तप्तम', 'वेद्याः" मिहीरूपायाः क्रौर्ययुत्सादनतः तस्मिन् सन्तापप्राप्तेः सम्भवात् अव- श्रो. सू. ५.१.१. २- का. श्री. सू. ५ ४ ११ । ३- तत्पाठो वा• सं० ५.११.१ 8-- का. श्री. सू. ५. १. १२ । ५- दा. सं. ५ ११.२१ ·३.२ शतपथवाझमम्। प्र.वा.) शिष्ट मास्तप्तं भवति, तथाविधं वा; 'यज्ञाद्' यज्ञसाधनाद् वेदिदेशात् 'बहिः निसृजामि'। “मा यदेवाद इत्यादि निनय- नार्थवादः स्पष्टः। अयं निनयनमन्त्रोऽभिचारेच्छाराहित्यविषय इत्याह- "यदि नाभिचरेदिति । 'यदि' अभिचारं कर्तु मिच्छेत्, तदा 'यज्ञाद् बहिः' स्थाने 'अमू मभि निःसृजामि'-इत्यादिशेत् । प्रभु मित्यत्र देव्यस्य नाम ग्रहीयात् । 'म:' अभितप्तः 'मोचन्नेवा, लोक मेति' दुःखेन प्राणान् जहातीत्यर्थः ॥ ८ ॥ इदानौं प्राप्तावसरत्वात् व्याघारण माह- "म यद् धार्यमाणे- ऽमाविति । श्रामीण उत्तरवेदैरुपरि दे 'नौ धाय॑माणे' मति अध्वर्युः व्याघारयति । “यदेवैना मद इत्यादिक मुक्तरवेदेर्विध्यर्था- ख्यायिकाप्रसङ्गे व्याख्यानम्: यस्माट्पक्रान्ताया वाचः प्रतिनिवृत्तये देवाघारणं दत्तम्, तम्मादेवेत्य मेतत् कर्त्तव्य मित्यर्थः । यस्माघ व्याधारणपरितुष्टया वाचा सर्वागीःमद्धिरूपो वरो देवेभ्यो दत्तः, तसाद यजमानार्थ मृत्त्विग्मिरागारमानाना माभिषां ममृद्धये चोत्तरवेदिव्याघारणं कर्तव्य मित्यर्थः ॥ ६॥ "तद्दा एतदेक मिति । 'एकम' उत्तरवेदिव्याधारणं कुव॑न् 'इयं करोति' व्याघारणं यजमानागौरागामनश्चेत्यर्थः। उत्तर- वेदिमध्यङ्गतायाश्चतुःसन्नरत्तरनाभेरक्षणया व्याघारप्रकार उच्यते- १-का. श्री. सू५ ४ १३ । २५ मा. २३ कण्डो-याचा प्रश्या (२०६g.)।

·( ५थ. वा.) टितौयकारहम् । । "श्रथ यैषां मधे नाभिकेव भवतीत्यादिना । 'ये पूर्व सनी' ईगानाग्नेयदिग्गते, 'तयोः' मध्ये 'दक्षिणा' सकिरानेयदिग्गता, 'तस्या' "मिह्मासि स्वाहा”-'इति' 'व्याघारयति'। “अथापरयो- रुत्तरम्या मिति। नाभेः पशादिग्गतयोर्मध्ये 'उत्तरस्या' वायय- दिगवस्थितायां सत्या मित्यर्थः । श्रादित्यान् यजमानार्थ वनति भजत रति 'श्रादित्यवनिः', तादृशो 'सिह्यामि', तभ्य खात मस्तु । 'अथ' 'अपरयोः'। 'दक्षिणस्यां' नेतकोणकोठे इत्यर्थः । अत्र ब्रह्मवत्रोमयाशासनस्याभिप्राय माह- "बही वै यजु.वाशौरिति । 'यजुःयु' श्रागौःपरेपु प्रायेण 'वही श्रागौः' बहुविधान्याशास- नान्युपलभ्यन्ते । अतो युक्त मित्यर्थः । 'अथ' 'पूर्वयोरुत्तरस्याम्' ईगानसत्या 'सुप्रजावनि.' गोभनपुत्रादिलक्षणप्रजासम्मन्त्री, 'राय- स्पोषवनि:' रायस्पोधो धनपुष्टिः ॥ १०, ११, १२॥ "प्रय मध्य आधारयतीति । मध्यव्याघारणमन्त्र - "सिंह्यस्या- वह देवान्”-इत्यादि । स्पष्टार्थः । 'अथ' 'सुचम्' 'उद्यच्छति ऊई धारयेत् । सुगुद्यमनमन्त्रस्यस्य भूतशब्दस्य भूतकार्य मर्थ इत्याह- "प्रजा वै भूतानोति ॥ १३ ॥ “अथ परिधीन परिदधातौति । तन्मन्त्रस्यार्थः।-हे परिधे! ल यस्मात् 'ध्रुवोऽसि', श्रतः 'पृथिवौं' 'देह' दृढ़ा कुछ। अनेन - का. श्रो. १ .मू. ५.४.१४॥ २-वा० सं० ५.१२.१-१। ३- वा. स. ५.१२.५। 8- का. श्री. सू... १.१५ । ५- वा. स. ५. १२.६। • सू० ५. 8. १६ । ७--वा. स. ५ १३.१,२,३। ६- का• श्री.

·३.४ ॥ प्रातपथब्राह्मणम् । (प्र. २वा.) मध्यमपरिधिं परिदधाति । ध्रुव मविचल दियति निवमतौति 'ध्रुवचित्' । अच्युत परैरच्यावितं यथा न चलति तथा नियतौति 'अच्युतधिन्' । उत्तरवेदिमामिदे गुग्गुलुसुगन्धितेजनादिमभार- प्रक्षेपः समन्त्रक विधत्ते- "अग्नेः पुरौष मसौति' । “सम्भारानुप- निवपतौति । म च सम्भारनिवापः 'अग्ने.' 'मबत्वाय' कृत्स्नत्त्वाय मम्पद्यते । गुग्गुल्चादौना मन्यवयवत्व वय मेव वक्ष्यति', अतस्तेषा ममिना सयोजनेन स सवः सम्पूर्ण भवति ॥ १४ ॥ "मरौरं हैवेति। 'अस्य' अग्नेः 'पौतदारुः' उदुम्बर विशेषः । “म यां वनस्पतिथ्ववमत् तां पुतद्रौ”-दूति च तैत्तिरीयके श्रव- णात् पौतदारुणोऽः शरीरत्त्वम् ॥ १५ ॥ "माम हैवान्येति । "यन्मांम मुपमत तद् गुग्गुल्चिति श्रुतेः । गुग्गुलोरगेमीमत्त्वम् ॥ १६॥ "गन्धो हैवाम्येति । “या मोषधीषु मां सुगन्धितेजमे"-इति श्रुतेः सुगन्धितेजनादौषधिविशेषे अग्नेरेकराबनिवामात् अग्ने- र्गन्धः सुगन्धितेजने सङ्कान्त । तदुपवापेन अग्नेर्गन्धाख्यांगस्य पुनर्योजना । अतः कृत्स्नत्त्व मोः ॥ १० ॥ '•सम्भाराणा प्रक्षेप'-इति । २- वा. सं. ५. १३.४। ३-का. श्री. सू. ५. ४.१७ । धनुपद मेव १५-१६-१ कण्डोथे । -ते. स. ६.२ ६.४। - 'विगंधे यांन्ध समान्त'- ति छ ।

·(५च्या ३वा.) ॥ टतीयकाण्टम ॥ ३०५ "श्रथ यद् वृष्णे सुका भवतीति। वृष्णिमष , तस्य स्तुका रोम। स्तुकाया अान्यवयवत्र मुपपादयति- 'कृष्णेई वै विषाणे अन्तरेणेति। "या पशषु ता पेवस्थान्तरा टङ्गे'-इति तैत्तिरी- यकम् । “या शौर्ण नेदिष्ठ स्थात ता माच्छिद्याहरेदिति। वृष्ण- रलाभे कथ मित्यत आह- "अपि या मेव का चाहरेदिति । तदवान्तरजातिसम्बद्धा मपौत्यर्थ । परिधौना परिधान, तदारु- विशेषत्त्व चोकम, दूदानौ तदावश्यकत्त्व माह- “तद् यत् परि धयो भवन्तीत्यादि । यस्मात् 'उत्तरे उपरि क्रियमाणा 'परि- धय' 'दूरे विप्रकृष्टकाले होमकाले 'पागच्छन्ति , श्रतो- ऽमेनिस्तावत्पर्यन्त मपेक्षिता तस्मादिदानी मवश्यकर्त्तव्य मित्यर्थ ॥ १८ ॥ ९ [५ २] 1 इति सायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये तृतीयकाण्डे पञ्चमाध्याये दितीय ब्राह्मणम् ॥ - (अथ व्रतीय ब्राहाणम् ) पुरुपो वै यज्ञ * । पुरुषस्तेन यज्ञो युदेन पुरुपस्तन्तु एप वै तायुमानो यावानेव पुरुपस्तावान्विधीयते तस्मात्पुरुषो यज्ञ । ॥१॥ १-"स्तुका मिरारोमाणि' -इति या• दे । २- वैस० ६२ ० है। * ''-इति ग, घ । 39 ·॥ पूतपयवाहणम। (४५०३वा.) शुर एवास्य हविनिम्। व्वैष्णव देवतयाथ युदस्मिन्सोमो भवति हवि देवाना५ सोमस्तस्मा- इविटनं नाम ॥२॥ मुख मेवास्याहवनीयः। स युदाहवनौये जुहोति यथा मुख ग्यासिञ्चेदेवं तत्* ॥३॥ स्तुपु एवास्य यूपः। बाहू ऽएवास्यानीधीयश्च मार्जालौयश्च ॥ ४॥ उदर मेवास्य सुदः। तस्मात् सदसि भक्षयन्ति युद्धौदं किञ्चानुन्त्युदर एवेदः सर्व प्रतितिष्ठत्युथ युदस्मिन् विश्वे देवा ऽअसौदस्तस्मात् सुदो नाम तु ऽउ एवास्मि- नेते ब्राह्मणुा विश्वगोचाः सौदन्ति ॥ ५ ॥ अथ यावेतौ जघुनेनानी। पादावेवास्यैतावेप वै तायमानो यावानेव पुरुपस्तावान्विधीयते तस्मात्यु- रुपो यजुः॥६॥ उभयतोहार हविर्द्धानं भवति । उभयतोहार सुदस्तस्मादयं पुरुय ऽन्तः सन्तृणः प्रणित हविर्वाने उपतिष्ठते ॥७॥ . 'तत्'-इति ग, घ। 1 'मी'-इति ग, घी 'उपसियते'-इति ।

·(५च्य• ३वा.) । तीयकरण्डम् । ते समुववर्त्तयन्ति । दक्षिणेनैव दक्षिण मुत्तरेणो- त्तरं यद्दोवस्तदृक्षिणः स्यात् ॥८॥ तयोः समवहत्तयोः । छदिरधि निदधति युदिच्छदिन विन्देयुन्छदिस्सम्मितां भित्ति” प्रत्यानद्यन्ति रराव्या परिश्रयन्त्युच्छायोभ्यां छदिः पयादधिनिदधति छदिः- सम्मितां वा भित्तिम् ॥६॥ श्रुथ पुनः प्रपद्य । चतुगृहीत माज्यं गृहोला सावित्रु प्रसवाय जुहोति सविता वै देवानां प्रसविता सविलुप्रसताय यन्न तनवामहा इति तस्मात्सावित्रु जुहोति ॥ १० ॥ सुजुहोति । युञ्जते मुन उतु युञ्जते धिय दुति मुनसा च वै व्वाचा च यजु तन्वते स यदाह युञ्जते मुन हुति तन्मुनो युनत्त्युत युञ्जते धिय इति तहाचं युनक्ति धियाधिया येत्या मनुष्या जुज्यूपन्त्यनूक्तेनेव प्रकामी- द्येनेव गाथाभिरिव ताभ्यां युक्ताभ्यां यजु तन्वते॥ ११ ॥ विप्रा विप्रस्य दृहतो विपयुित इति । ये वै ब्राह्मणाः शुश्रुवारसोऽनूचानास्ते विप्रास्तानेवैतदभ्याह -- "मिति-ति । मितिम्' इति । "मितिम्-ति | | 'प्रतालिका ·३०९ ,शतपथब्राझणम। (प्र. ३वा.) वृहतो विपश्चित इति यज्ञो वै दृहुन्विपश्चिद्यन्नु मेबै- तुझ्याह ब्वि होत्रा दधे वयुनाविटेक इदिति वि हि होचा दुधते युनं तन्वाना मही देवस्य सवितुः परिष्टुति' स्वाहेति तुत्सावित्रु प्रसवाय जुहोति ॥ १२ ॥ अथापरं चतुर्यहोत माज्यं गृहीत्वा । उपनिष्कामति दक्षिणया द्वारा पत्नो निष्कामयन्ति स दक्षिणस्य हवि- निस्य दक्षिणायां वर्त्तन्या हिरण्यं निधाय जुहोतीदं विष्णुर्बुिचक्रमे वेधा निदधे पदम् । समूढ मस्य पा सुरे स्वाहेति स सवं पुत्ल्यै पाणावानयति साक्षस्थ सन्ताप मुपानक्ति देवश्रुतौ देवेहाघोपत मिति प्रयच्छति प्रति- प्रस्थाने सुचं चाज्यविलापनौ च पाणयन्ति पत्नी मुभी जधुनेनानी ॥ १३ ॥ चतुर्टहीत माज्यं गृहीत्वा। प्रतिप्रस्थातोत्तरस्य हघि- निस्य दक्षिणायां वर्त्तन्या। हिरण्यं निधाय जुहोती- रावती धेनुमती हि भूतः सूयवसिनी मुनवे दशस्या । व्यस्कन्ना रोदसी विपणवेते दाधुर्थ पृथिवी मभितो मयूखै खाद्देति ससवं पत्ये पाणावानयति साक्षस्य सन्ताप नुपानक्ति देवश्रुतौ देवेष्ठाघोपत मिति तधुदेवं जुहोति ॥ १४ ॥ "पदम् -इति ग, घ । + 'म्या-इति ग, घ ।

·(पू. ३बा.) । तीयकाय,म् । देवा ह वै यजु तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य आस- ह्याद् विभयाञ्चकुळजो वा ऽाज्यं तु रतन बजेणा- ज्येन दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षास्यवाघ्नंस्तथैषां नियान नान्वुवायंस्तुथो एवैपु एतेन वजेणाज्येन दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षारस्युवहन्ति तथास्य नियान नान्ववयन्ति तद्युदैष्णवीभ्या मुग्भ्यां जुहोति वैष्णवर हि इवि- निम् ॥ १५ ॥ अथ यत्पुन्यक्षस्य सन्ताप मुपानक्ति । प्रजनन मेवै- तुक्रियते यदा वै स्त्रियै च पुरसुश्च सन्तप्यतेऽथ रेतः सिच्यते तत्तुतः प्रजायते पुरागुपानक्ति पुराग्थ्येव रेतः सिच्यतेऽथाह हविर्खानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्या मुनुभू- होति ॥ १६ ॥ अथ व्वाचयति। प्राची प्रेत मध्वरं कल्पयन्ती इत्यध्वरो वै यजः प्राची प्रेतं यर्नु कल्पयन्ती इत्ये- वैतुदाहोई यन्तुं नयतं मा जिदरत मित्यूई मिम यजु देवलोक नयत मित्येवैतदाद मा जिदरत मिति तुदेतम्मा ऽअगला माशास्ते समुद्रुह्येव प्रवर्तयेयुर्यथा . 'का'-इति ग, घ) + मोति-तिम, 'मोनि-तिघ।

·३१० पातपथनाहाणाम। (प्र. ३वा.) नोत्सर्जेता मसुया वा ऽरपा व्वाग् याक्षे नेदिहासुर्या वाग्ददादिति यद्युत्सर्जेताम् ॥ १७ ॥ एतद्दाचयेत् । स्वगोष्ठ मावदतं देवी दुर्थे ऽवायु- र्मा निर्वादिष्टं प्रजां मा निर्वादिष्ट मिति तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिः ॥ १८॥ तुदाहुः । उत्तरवेदेः प्रत्यङ्ग्रक्रामे बौन्विक्रमांस्तु- इवि.ने स्थापयेत् सा इविनियोर्माचेति नाव मावास्ति युवु स्वयं मुनसा मन्येत नाहै सवा- त्यन्तिके नो दूरे तत् स्थापयेत् ॥ १६ ॥ ते ऽअभिमन्त्रयते। अब रमेथां बर्मन् पृथिव्या हुति वर्म येतत् पृथिव्यै भवति दिवि ह्यस्याइवनीयो भवति नभ्यस्थे करोति तद्दि शेमस्य रूपम् ॥ २० ॥ अथोत्तरेण पर्येत्याध्वर्युः । दक्षिण हविर्हान मुप- स्तभाति विष्णोर्नु के बीयर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजासि। यो ऽस्कभायदुत्तर सधुस्वं विचक्र माणुस्वेधोरुगायो विष्णवे त्वेति मेथी मुपनिहन्ती- तरतस्तुतो युदु च मानुषे ॥ २१ ॥ अथ प्रतिप्रस्थाता। उत्तर हविर्हान मुपस्तम्नाति * 'नाम'-इति ग। + '' इति ग, घ । 1 'रूपम्-इति ग, घ । ६ 'ता-ति ग, घ!

·(पू. ३वा.) टतोयकाण्डम् । ३२९ दिवो वा विष्ण उतु वा पृथिव्या महो वा विषा ऽउरोरन्तुरिक्षात् । उभा हि हुस्ता व्बुसुना पृणवा प्रयच्छ दक्षिणादोत सव्याद्दिष्णवे त्वेति मेथी मुपनिह- न्तौतरतस्तुतो युदु च मानुषे तद्युबैष्णवैर्यजभिरुप- चरन्ति वैष्णव हि हविर्डानम् ॥ २२ ॥ श्रुथ मध्यमु छदिरुपस्पृश्य व्वाचयति । प्र तद्दिष्णु- स्तवते वीर्येण मृगो नु भीमः कुचरी गिरिष्ठाः । युस्योरुषु विपु विकुमणेधधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वे- तौद्र हैवास्यैतुच्छोर्पकपालं यदिद मुपरिष्टादुधौव ह्येतत् क्षियन्त्यन्यानि शीर्पकपालानि तस्मादाहाधि- क्षियन्तौति ॥ २३॥ अथ रराया मुपस्पृश्य वाचयति । विष्णो रराट मसोति ललाटर हुँवास्यैतदथोच्छाया ऽउपस्पृश्य व्वाच- यति विष्णोः नुप्चे स्य इति खुके हैवास्यैते ऽश्रुथ युदिदं पश्चाच्छदिर्भवतीदु: हैवास्यैतुच्छौर्यकपालं यदिदं पश्चात् ॥ २४॥ अथ लस्पूजन्या स्युन्या प्रसीव्यति। विष्णोः स्यूरसौत्यथ ग्रन्धिं करोति विष्णोधूवोसौति नेद् व्यव- . 'या'-इति ग, घ। 1 'पात्' इति ग, घ।

·३१२ । शतपथब्राह्मणम् । (8प्र. वा.) पुद्याता इति तं प्रतते कर्मविष्यति तथो हाध्वर्यु वा युजमानं वा ग्राहो न विन्दति न्नुिष्ठित मभिमृशति वैष्णव मसौति वैधावर हि हविर्द्धानम् ॥ २५ ॥ ३ ॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [५.३.] ॥ उत्तरच सदोहविर्धनादिक विधास्यति', नदुपोहातखेन तेषा पुरुषाकारसन्निवेशता माह- "पुरुषो वै यज्ञ इत्यादिना । श्रच यज्ञशब्देन तदाधारभूत सदोहवि नादिक उच्यते । प्रतिज्ञाते पुरुषत्वे हेतु माह- “पुरुषस्तेन यज्ञ इति । 'तेन' कारणेन 'यज्ञ' 'पुरुष' इत्यर्थ । हेतु विवृणोति-"यदेन पुरुषस्तनुत इति। यस्मात् पुरुषेण यजस्तायते, तेन यज्ञ पुरुष इत्यर्थ । तत् कि पुरुषेण जायमान सर्वोऽपि पुरुष । नेत्याह- "एष वै जायमानो यावानेव पुरुष , तावान् विधीयत इति। पुरुषाकारेण जायमानत्त्वात् पुरुष इत्यर्थ ॥ १ ॥ "शिर एवास्येति । हवि नस्य यजगिरस्खे कारण माह- "वैष्णव देवतयेति । विष्णुदेवताकैर्मन् निर्मातव्यबाद वेएक- बम् । विष्णो सर्वदेवताना मुत्तमलात्, शिरमोऽप्यङ्गाना मुत्तम बात्, युक्त इविनिस्य शिरस्त्वम् । हविद्धान नाम-निर्वचनेन प्रशमति- "श्रथ यदम्मिन्निति ॥ २ म ग 'त निष्ठित' इति क, डा. वेबर दृश्य । १-- हेव ब्राह्मणे मप्तम्या कण्याम (१०६ ३१३५०) प्रययम ।

·(५० ३वा) । तीयकाण्डम् । ११३ "मुख मेवाम्याहवनीय इति । श्राहवनीयम्य मुखत्वमाम्यं दर्श- यति- “स यदाहवनौये जुहोतौति । अत्र प्रक्षेपमाम्यात् मुख मित्यर्थः ॥ ३ ॥ "स्तुप एवास्य यूप इति । 'रूप एव' 'अस्य' यजस्य 'स्तुप:' के भनिचयः; दैर्घकाम्यात् । हविर्भानस्योत्तरस्याम् 'पानीप्रीय', दतिपस्यां मार्जालीयः, अत एव 'बाई', उभयतः समानत्वात् तो बाहुस्थानीयौ ॥ ४ ॥ "उदर मेवात्य सद इति । मदसि भक्षपरुम्भवात् भक्षण- साम्यात् 'मदः उदरम्'। 'मदः' शब्दो यौगिक इत्याह- "अथ यदसिन् विश्वेदेवा अमौदन्निति । सौदन्त्यति सदः । विश्वेदेवा वस्वादिरूपेण नानाजातीयाः । ब्राह्मणोघु कथ विश्वदेवत्व मिति, तबाह- "ब्राहाणा विश्वगोत्रा' मौदन्तौति ॥ ५ ॥ "अथ यावेतो जघनेमाग्नौ इति । मौमिकवेदेः पयामागे "अमौ' पाहवनौयगाईपत्यौ, तो जघनदेवर्तित्वात् 'पादौ । उपपादित मर्थ गमयति- "एष वै तायमान इति ॥ ६ ॥ "उभयतो दार मिति। हविर्द्धानं मदयेयुभयम्, 'उभयतो- दारम' प्राक् पयाच्च । यस्मात् पुरुषरूपो यज्ञ उभयतोद्दारक , 'तस्मात्' 'पुरुषः' मनुष्यः 'श्रान्तम्' अन्तपर्यन्त 'मन्तल' सुपिर- हान् भवति । भानमाम्यात् पुरुषाकारज यजम्य सिद्धम् । इति- १- नास्त्येतत् पद छ-पुस्तके। २-का. यौ. सु. ८.१.२० दरवाम् । 40 ·३९४ शतपथब्राझाम। (४प्रशा०) अच ‘नप्रवर्तनायोभयोनिर्णिज्य म्यापन विधत्ते- “प्रणित हविर्भाने उपतिछेते"-इति। कात्यायन "श्रोपनिवपनात् कृत्वा हवि ने स्थापयति पृष्ठ्या मुभयत इति ॥ ७ ॥ "ते समववर्तयन्तौति । 'दक्षिणेन' पृष्ठ्याख्यमध्यरज्वोर्दक्षिण- देशेन 'दक्षिण' हविनिम्, तथा 'उत्तरेणा उत्तरम्' 'समववर्त- यन्ति' । 'यद्' 'वर्षीय' अतिशयेन वृद्धम, 'तद्' 'दक्षिण' हविर्द्धान कर्त्तव्यम् ॥ ८ ॥ "तयो ममववृत्तयोरिति । 'ममववृत्तयोस्तयो' 'अधि' उपरि 'छदि' हणमय कटम्, उभयत स्थापयेत् । तदभावे 'भित्ति वा' प्रत्यानह्येत्। तथा च कात्यायन “वर्षीयो दक्षिणम्, तयोश्छदि- रध्यस्थति, भित्ति वाभावे” इति । 'रराव्या' हविद्धानयोर्मुख- प्रदेश 'उच्छ्रायोभ्या' तोरणकाष्ठाभ्याम् अन्तराले परिश्रये, 'पथात्' पृष्ठभागेऽपि 'छदि' 'अधि' निदधात् । तदभावे 'भित्ति' पूर्ववत् कर्त्तव्या ॥६॥ २ १- का. श्री. सू. ८ ३ २१ । "प्याम = वेदिमध्ये प्राकप्रतोयो प्रदोडा रज्जम्' -इति ते• स. (१.२ १३-६१८) भारी सायण ! “वदीमध्ये वर्तमाना प्राची रेखा एशा"-इति या० दे० (८ १ २०)। ३-- का. श्री. सू०८ ३ २२ ॥ "भित्ति छदिया तुल्याम, वेणशकलै कृत किजल्कम्' इति या दे। ५- का. श्री. सू. ५ ३ २२, २३, २० । --पुरस्तात. 8 १६ द्रश्यम्। 8- ·(५. ३वा.) । तीयकाण्डम् । ३१५ हविनिप्रवर्तनाभ्यनुज्ञापनाय सावित्रं होमं विधने- "श्रथ पुनः प्रपद्य चतुर्थहौत माज्यं ग्टहौवा सावित्रं प्रमवाय जुहोतीति। व्याघारणायाज्यं ग्रहीतुं पूर्व माहवनौयं प्रति गतत्वात् 'पुनः प्रपद्य'- इत्युच्यते । सत्खन्येषु देवेषु मविचे किमर्थ इयत इत्यत श्राह- "मविता देवाना मिति । देवानां मध्ये सविता अनुज्ञाकर्ता ॥ १० ॥ होममन्त्र माह- “म जुहोतीति। मन्त्रस्याय मर्थ: - 'विप्राः' मेधाविनः, अध्वर्युप्रमुखाः विज्ञः 'विप्रय' विशेषेणाभिमतफल- पूरकस्य मापकस्य, 'रहतः' महतः, 'विपथितः' मेधाविनः, यज्ञस्य इतरे विपथितोऽपविपश्चितः, अमौ त 'यजो रइन् विपश्चित्'; प्रतः पदद्वयमामाद् यज्ञ एवाभिमतः । तं यज मवित्रा प्रसूतं 'मनः' 'धियः' बुद्धीय 'युनते' । अन्तःकरणस्य मनमः पृथड्- निर्देशात् 'धौ'-शब्देन तत्पूर्विका वागुच्यते । तथा 'होचाः' वय- द्वारः, मप्त होचकाय यजविधये मविचानुजाता एव मनो धियय 'विदधे विदधते, कुर्वते । "प्लीपम्त आत्मनेपदेपु"-इति' ततोपः । कुत ईदृङ् माहान्य सवित रिति, तपाइ~ यस्मान भविता 'एक दत्' एक एव 'वयुनावित्' । वयुन मिति प्रज्ञा- नाम', प्रशावानित्यर्थः । यदा वौयते गम्यत इति वयुनं यज- - "चतुर्य होतं मानादायें जुहोति यजत इति" काल्यो. ८.६.२८ । २- पाठसम्य "युद्धते"-त्यादिः वा• म. ५.११.१६ 8-घि....।

·॥शतपथनाझाम। (प्र. ३बा. . खल 'एतया मार्ग । “वयुन वेते"-दति निरुक्तम् । तस्य वेदिता एक एव । तस्य सवितुर्दैवस्य 'परिष्टुति' 'मही' महतो 'स्वाहा' स्तुतिरूप द्रव्य स्वागत मन्तु ॥ मन्त्र व्याचष्टे- “मनमा च वै वाचा चेत्यादिना । 'धौ'- शब्दस्य विवक्षित मर्थ माह- 'उत युञ्जते धिय दनि । “तहाच युननौति । "धिया-धिया' यदा यदा बुद्धिर्जायते, तदा तदा वाचा 'जुऊषन्ति' जीवितु मिच्छन्ति । श्रत केवलबुद्धेर्जीवनमाधनत्वाभावेन वाचो पेक्षितत्वात् धौ'-ब्देन तता विका वागुच्यते । जीवनसाधनत्व मेव विशदयति- "चनूकोने- वेति । 'अनुकम्' अनुवचनम् अध्ययनादिकम् । खैच्छिकलोकिकमाषणम् । 'गाथा' गद्यपद्यात्मिका ॥ ११ ॥ विप्रा विप्रम्य वृहत इति । मन्त्रगतम्य प्रथमविप्रशन्दम्याभि- मत मर्थ माह- “य वे ब्राह्मणा इति । ऋत्विज इत्यर्थः । 'एतत्' 'विप्रा'-इति पदम्, 'तानेव' ब्राह्मणानेव 'अभ्याइ' पूते इत्यर्थ । रइद्विपश्चिच्छन्दाभ्या यज्ञो विवक्ष्यत इत्याह- “यजो वै रहन् विपचिटिति । 'होत्रा'-गब्देन यज्ञकर्तारोऽभिमता । 'दधे -इत्येतद् 'दधते' इत्यम्य म्याने इति व्या चष्टे- “वि हि होत्रा दधते यज्ञ तवाना इति । 'तत् मावित्र प्रभवाय जुहो नौति । यमानमन्त्रे “मवितुर्देवम्य '-दति मविता देव श्रूयते, 'तत्' तम्मादेव मन्त्रमाध्य 'मावित्र' होम 'प्रमवाय' जुहयात् ॥ १॥ 'प्रकाम । 1 १- निर• "वयन वेत, कारवां पत्रावा'-इति ५ ३ 01 ·(५० २बा.) हतीयकाररम् । १० अथापर मित्यादि । दक्षिणविनिशकटवमनि होमार्थ मन्यत् 'चतुर्टहीत भाज्यं सहोला' प्राचीन भादुपनिष्क्रामेत् । 'पानी' च अक्षधुराभ्यञ्जनाय 'दक्षिण्या द्वारा निझामेत् । 'म:' अध्वर्युः। 'दक्षिणा स्य' 'हविर्द्धानम्य' शकटम्य दक्षिणचक्ररेखायां 'हिरण्य निधाय' अध्वर्युर्जुहुयात् ॥ होममन्त्रस्याय महौतोऽर्य: -- 'इद' विश्वं विष्णुः' त्रिविक्र- मावतारधारौ "विचक्रमे विक्रान्तवान् । विक्रमणप्रकार माह- 'वेधा' चिप्रकारेगा, त्रिपु स्थानेषु उत्यादिपु 'पद' 'निदधे म्यापितवान् । 'अन्य' विष्णोः 'पासुरे' रजोयुक्त पदे लोकत्रयं 'ममूढम्' ग्टहीत मम्मित मामोदित्यर्थ । 'स्वाहा' दद सुद्धत मस्तु 'मस्रव' जुइलिप्तम् । 'मा पनी मुस्रवेशाज्यन 'अचम्य' 'मन्ताप' मन्तप्यते चकमहणेति मन्तायः, चक्रवलयमस्पर्गप्रदेशः । चक्रदयम् 'उपानमि' अनुलोमाननं कुर्यात्, न प्रतिलोमम् । पुनः पाणि मावर्त्तयेत् । तथा १ कात्यायन - "पनी पाणिभ्या शेष प्रति- समापधुरावनकि पराग् देवश्रुताविनि"-दनि । साधनमन्चम्याय मर्य:-ई 'देवानी'! देवान् श्रावयन पनि देवश्रुती, अक्षयोराधारप्रदेशौ । युवां 'देवेषु' मोमान् "श्राघोषतम्' ते मम्यग् यजन्तोति गन्द कुरुतम् । . २-का. यो.. सु. ८.... २-पाटलग्य-वा. म. ५.१५.५। ३-का.यो. २.८...३० 8-मय-वा. ५.५..२.१।

·शतपथवाहाराम। (प्र. ३वा. "पर्याणयन्ती मुभौ जघनेनानौ'-दति। दक्षिणहविद्धानाञ्जना नन्तर प्रादविण्यक्रमेण उभौ 'जघनेन' आहवनौयगाईपत्ययो पवाद्भागेन पनौं पर्याणयन्ति परितो गमयन्ति ॥ १३ ॥ "चतुर्सहीत माज्य मिति। प्रतिप्रस्थाता उत्तरहविर्धीनस्थ दक्षिणवर्त्तन्या 'हिरण्य निधाय' दुरावती' इति मन्त्रेण 'चतुर्ट- होत माज्य जुहुयात मन्त्रस्याय मर्थ - "हे द्यावापृथियौ। युवा 'मनवे मनु- व्याय यजमानाय 'दरावती अन्नवत्यो, 'धेनुमती' बहुधेनुयुक्त च भूतम भवतम । तथा 'सूयवसिनो शोभनघामयुने 'दशस्या' दशस्यौ, अभिमतफलदायौ भक्तम् । एव महानुभाव एते रोदस्यौ हे "विष्णो। व्यस्कना' विविध स्कभितवानसि । विशेषेण पृथिवीम् 'अमित' सवत मयूखे ' मयूखवतमन्तते- वस्तेजोभिवा 'दाधर्थ धारयसि। तादृशाय तुभ्यम् इद मुत्तर- इविद्धवान दक्षिणचकमार्ग हयमान मन्न 'स्वाहा' सुजन मम्त ॥ ममव मित्यादि पूर्ववत् । तद्यदव जुहोतीति । 'यद् यदा एव वर्मइये जुहोति, 'तत्' तदा ‘मसव पन्य' पन्या 'पाणी' इति पूर्वत्र सम्बन्ध ॥ १४ ॥ विहित मार्गहाम रक्षमा मागानुगमनपरिक्षारमाधनलेन प्रशमति देवा ह वै यज नन्दाना इत्यादिना । श्राव्यस्य यजन्य अमरत नियात्यति नियानो मार्ग । स्पष्ट मन्यत । मन्त्र त्व तथा १--वाम. ५ १६ ११ का. श्री. सू. ८ ३ ३५ ।

·(५० ३वा.) । तौयकाण्डम् । योर्विष्णुदेवताकत्वं हविर्द्धानयोरुचित मित्याह- "तद्यवैषणवीभ्या मिति । हविर्द्वानस्य वैष्णवत्वं "शिर एवास्य इवि न मिन्य- चोनम ॥ १५ ॥ “अथ यत् पन्यक्षस्येत्यादि । मन्ताप्यमानस्यास्योपाञ्जन मेव प्रजननोत्पादनम् । यस्मात् स्त्रीपुरुषयोः सम्भोगकाले सन्तान रेतम उत्पादनद्दारा प्रजननसम्भवस्तस्मात् सन्तापोपाननकरणम् । उपा- अनस्य परायूपतां विधाय प्रशंसति- “परागपाननौति ॥१६॥ "अथ शक्यतीति । 'अथ' प्रधानन्तरं इविनियोः प्रवर्तन- काले 'वाचयति' । मन्त्रस्याय मर्थ:-हे हविर्भाने । 'प्राची' प्रागञ्चने प्रगच्चतम् 'अध्वर' मोमयाग 'कन्पयन्ती' फलजननसमर्थ कर्नु भने । 'यज्ञ' मोमयागम् 'अर्द्ध' वर्गलोकं नियतम्' प्राप- थतम् । 'मा जिहरतम्' चलनभ्रंशं मा कुरुतम् ।। "अध्वरो वै यज्ञ इति । "ध्वरतिहिंसाकर्मा।" हिंमा नामी- त्यध्वरः स 'यजः'। नयत मित्युक्ने किमिति कर्मापेक्षायां नई दर्भयति- "ऊई मिमं यज्ञं देवलोक नयत मिति । इला चल- मम्', तदभावः 'अहला' । तयोः प्रवर्तनकाले 'समुद्ग्टह्येव' सम्यगुहृतं ग्टहोवेव । तस्य व्याख्यानम्- “यथा नोत्सर्जेता मिति। . ५-द्वितीयकण्डौभाग्य द्रव्यम् (१२ १०)। २- का. श्री. सू. ८.१.१। २- वा. सं. ५.१० २ । 8-निय० १.३ ३। ५-"ल झल चलने"-इति मा. प.८०५ धा।

·३२. ॥शतपथनाझयाम्। (प्र. ३ब्रा०) दुरध्वनिविमा यथात्यन्तकर्षणे च नोत्पद्येता मित्यर्थः । अक्षध्वने: श्रवणकटुवादसुर्यत्वम् ॥ १० ॥ "एतद् वाचयेदिति' । प्रमादात् ध्वन्युत्पत्ती "खं गोष्टम्"- इति 'एतद् वाचयेत्' । हे 'देवी' हविर्भाने । हे 'दुर्य' ग्रहेषु माधुरूपे। युवां 'वं' यजमानस्य खभूत 'गोष्ट' गवां स्थानम् 'श्रावदत' सर्वतः शब्दयतम्, पशव ममृद्धवाः स्युरिति बूत मित्यर्थः । 'श्रायुः' अस्मदायुषं 'मा' 'निर्वाधिष्टम्'। 'प्रजा' पुत्रादिरूपा च 'भा निर्वाधिष्टम्' । 'तस्य' ध्वनेरसुर्यस्य 'एपा' मन्त्रोचारण- रूपा 'प्रायश्चित्ति.' ॥ १८ ॥ हविर्द्धानयोः स्थापनप्रदेश पक्षान्तर मभिधातुं केषाञ्चित् पक्ष "तदाहुरिति । 'उत्तरवेदे" पथात् सञ्चराय, विक्रमवयं परित्यज्य, यत्र देशे तयोः स्यापनं भवति, 'मा हविनियोर्माचा' स्थापनप्रदेशप्रमाणम् । स्वपन माह- "नाति । तत्र स्थापयेदिति मेष । “मनमा यत्र मन्यतेति विशिनष्टि- "नाहैवेति । 'मत्रा' अभिमतदेशेऽपि अतिदूर मनिममीपञ्च विसृज्य मध्ये म्यापयेदि- त्यर्थः । तथा च कात्यायन.- “पश्चादुत्तरवेदेत्रिपु प्रक्रमेषु मत्या वा"-दति ॥ १८ ॥ "ते अभिमन्वयत इति। म्यापनानन्तर इविद्धाने अभिमन्त्र- येत- “अब रमेथा मिति' । 'पृथिव्यै पृथिव्याः 'वर्मणि शरीरे, अब देगे हवि ने, 'रमेथाम्' रति कुरुतम् । "दिवि दम्येति । । १- का. श्री. मू० ८.१.४। ३- का. श्री. सू. ८ ४.५ । २- बा• . ५. १०.३ । - वा० म. ५, १०.31 ·(५० ३ब्रा.) । बतौयकाण्डम् । ३२१ एतद्धवि‘नस्य पृथिवौत्वे हेतुः । यस्मात् उपरिभाग उत्तरवेदि- रूपः, 'आहवनीयः' धुलोकस्थानीयः, अतस्तदधोवर्त्तिवेदिदेशस्य पृथिवीशरोरत्वं युज्यते । 'नभ्यस्थे करोति' यथा नाभ्याधारफलके भूमिठे भवतः, तथा कुर्यात् । "नाभि नभं च"-इति यत्प्रत्यय- योगे नमादेशः । उत्तरत्र प्रदेशस्य भूम्पर्श भ्रंशः कदाचित् भवेत, श्रत एव 'तत्' 'जेमस्य रूपम्' भवति । २० ॥ "अथोत्तरेण पर्यत्येति'। दक्षिणहवि नस्योत्तरतः 'परीत्य' पुरोदेशं गत्वा 'दविणं हविनिम्' 'उपस्तमाति' । यथाधो न पतेत्, तथा कस्मिंश्चित् काष्ठे स्थापयेत् ॥ तन्मन्त्रः-- "विष्णोर्नु कम्" इतिर 'विष्णोः' त्रिविक्रमावतारस्य 'वीर्याणि' 'प्रवोचम्' प्रनवौमि । कानि तानि? तदुच्यन्ने- 'य.' विष्णुः ‘पार्थिवानि' पृथिवौविकारान्, 'रजामि' "लोका रजा- स्युच्यन्ते” इति निरुक्तम', लोकान् विविधं परिचित्रवान् । 'य.' च 'उत्तरम' उपरितनं 'मधस्यं' महस्यानं धुलोकम् 'अस्कभायन्' स्तम्भितवान् । कि कुर्वन् ? 'वेधा' चिप्रकारेण 'विश्व 'विचक्रमापा.' विविधं क्रममाण: मन्, 'उरुगायः बहुभिर्महात्मभिः, बहुविधं वा श्रुत्यादिमुखेन गोयमान । यो विष्णुरेव मकरोत्, नस्य वौर्याणि प्रवोचम् इति ॥ १ १-पा० ५.१.२५.८५. सू २- का• श्री. सू....६॥ ३-वा. स. १.१८.११ 8-नि३३० ।

·२२ । मतपथब्राह्मणम्। (प्र. वा.) "विष्णवे त्वेति मेथी मुपहनौति । हे 'मेयी' स्तम्म । 'विष्णवे' हविर्भानगकटाय 'ला' वाम उपहन्मोत्यर्थः । कस्मिन् देगे निहन्यादिति, त माह- "इतरतस्ततो यदु र मानुषे"-इति। 'मानुपे' शकटधारणे 'यत्' स्थानम् ईपायभागः, तदुत्तरत्र 'मेथों' म्तम्भ निहन्यादित्यर्थः । तथा च सूत्रकार उभयोरपि दक्षिणतो निहननस्येदं ब्राह्मणवाक्य प्रमाणयामाम- “उभे वा दक्षिणता, इतरतस्तत', यदु च मानुष इति श्रुते"-इति ॥ ११ ॥ "अथ प्रतिप्रस्यातेति । दक्षिणहविर्द्धानोत्तम्भनमन्त्रस्याय मर्थ:- हे 'विष्णो।' 'दिव" धुलोकात् 'वा' अथवा 'पृथिव्याः' भकाशात् हे "विष्णो ।' 'मह.' महतो गुणात्, 'उरोः' विस्तीर्णात् 'अन्तरि- क्षात्' उभौ हस्तौ तावको 'वसुना' धनेन 'पृणख' पूरयत । ततो 'दक्षिणात्' हस्तात्, अपि चोत्तराञ्च 'श्री' सर्वतः 'प्रयच्छ' पूर्ण वसु यजमानार्थम् ॥ "विष्णवे ला"-इति उत्तरहविर्धनस्य मेथौं प्रतिपस्याता उपहन्यात् । “इतरतस्तत इति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ १-वा० स० ५.१८.२। २- का. श्री. सू. ८.१७। ३-- का. श्री. स. ८. १. १०-१२ । ४- का. श्री. सू. ८.८। तत्पाठस्त्वेध - वा० सं० ५. १६.१ । ६-- वा. सं. ५ १६२। 0~ का० श्री. सू.८.४.४ । एकविंशकण्डो (३ ५.) हरव्या ।

·(श्य. वा.) । टोयकाण्डम् । "अथ मध्यम छदिरित्यादि । “तयोः समक्त्तयोछदिरधि- निदधातीति । छदिः प्रागुक्तम् । तत् 'उपस्पृश्य' “प्र तद्विष्णुः"- दतिर वाचयेत् ॥ तस्यार्थ:- "विष्णुः' 'वीर्यण' दौरस्य कर्म वौर्यम्, तेन निमि- जेन 'प्रस्तवते' प्रस्तुयते । वौर्येण स्वयमाने दृष्टान्तः- "मृगो न रति । 'कुचरः' कुत्सितं हिंसन् मञ्चरन् 'भौमः' मर्वप्राणिभौति- जनकः, "गिरिठाः' गिरिस्यायो, 'मृगो म' मिहतन्यः । 'यस्य' विष्णोः, 'उहपु' शोकत्रयव्यापकत्वेनातिविस्तृतेषु "त्रिषु' "विक- मणेषु' 'विश्वा' सर्वाणि 'भुवनानि' लोकाः 'अधितिवन्ति' अधि- निवसन्ति ॥ अथवा ब्राह्मणानुसारेणायं मन्त्रोऽधियज्ञपरतया व्याख्येयः । 'विष्णुः" हविर्भानाख्यः, तस्य यत् उपरि वर्तमान मध्यम छदि- रम्ति, तत् स्तूयत इत्यर्थः । उत्तरवेदेः प्रत्यक् त्रिषु विक्रमेवती- तेषु निधीयमानम्य यस्य उपरि गोकपालम्यानीय मध्यम छदि- रम्ति, तस्य 'अधि' परि मर्वतो विश्वा भुवनानि भवन्तीति। भुवनानि उपरि शीर्षकपालस्थानानि अन्यानि दीपि चियन्ति निवमन्ति ॥ अधिधियन्तीत्येतं मन्नभागं प्याटे- "द वास्तच्छीर्ष- कपाल मियादिमा ॥ २३ ॥ १- का.मो. . ८.१, १२॥ -नवम्यो करयो ( ३१.पं.)प्यम् । १- वा. सं. ५.१.. 11 ·२२३ । शतपथब्राझणम् । (8प्र.वा.) "श्रथ रराच्या मुपस्पृश्येति । 'रराव्या' रराटौ मित्यर्थ । अस्य इविनिस्य 'एतत्' रराव्याख्य मग ललाट खलु 'प्रथ' प्रत 'उच्छ्राय्य', द्वारशाखे दारस्योभयपार्थवर्तिनौ बणादिनिर्मिते प्रावरणे, तो 'उपस्पृश्य' 'वाचयति'- "विष्णोरिति । "विष्णो' हवि नस्य 'भन्ने सृकिणी, श्रोष्ठसन्धौ ‘स्य' भवथ । पाब्दार्थ माह- ‘सके हैवास्यैते इति । पश्चाच्छदिष स्थान प्रशमति- 'श्रथ यदिद पश्चाच्छदिरिति । 'दद पश्चाच्छदि' हविर्द्धानाख्यस्य यज्ञशिरस पश्चात्, कपालस्थानीय मित्यर्थः ॥ अत्र मध्यच्छदिष उपरिगतानि बीयपि छदौषि उदगयाणि कर्तव्यानि , त्रयाणा मपि प्रागौकरणे पक्षाच्छादिरिति श्रूयमाण पश्चादित्युक्त न युज्यते । "उदगग्राणि छदौषि भवन्ति पश्चातेरिति । २४ ॥ “अथ लस्पूजन्या स्पन्द्यया प्रमोच्यतीति । 'लस्पजनी'- मौवनसाधनसूयादिः, तब सम्बया रचेत्यर्थ । दारशाखा दर्भ- रावेय, रचा "विष्णो स्यूरसि'-'इति' मन्त्रेण मौव्येत् । हे दायें। यद्दा हे रज्जो ! त्व 'विष्णो हविनिम्य 'म्यू' म्यूतप्रदेश 'अमि' । हे ग्रथ्यमानप्रदेश। व विष्णो हविद्धानस्य 'ध्रुव' अप्रयु- तापयव 'श्रमि । अतस्वा ग्रयामौत्यर्थः ॥ तथाच कात्यायन "-नाम १-41.श्री. स. ८ ९ १५॥ ३- 'यारो सन्धौ' इति छ । ५- का. थो. सू. ४१८॥ 3-वा० स०५ २१ । 8- का. थो• सू० ८ ११०। ६- वा. स.५ २१२। -का. श्री. सू. ८४ १८ । ७- वा. स. ५२१ ३।

·(पथ ग्रा.) । तीयकाए,म् । ३२५ यन्थिकरणप्रयोजन माह- "नेद् व्यवपद्याता रतौति । वाम् विविधं नैव पतेदित्येव मर्थ मित्यर्थः । 'त' ग्रन्थि 'कर्मन्' कर्मणि 'प्रकृते' प्रकर्षण ते परिसमाप्ते "विश्यनि' विमुश्चेत् । तत ऊर्द्ध मपि बन्धने सति तदपराधेन 'अध्वर्यु' 'यजमान' च 'याहः' ग्रहाति, विषे सति स न भवतीत्यर्थः । “निष्ठित मभिमुशति वैष्णव ममौतौति । 'निष्ठित' सौवनेन सुनिष्यन्नम् । स्पष्ट मन्यत् ॥ २५ ॥ ३ [५. ३.] इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनयतपथब्राह्मणभाय्ये हतीयकाण्डे पञ्चमाध्याये बतीयं ब्राह्मणम् ॥ ( अथ चतुर्थ ब्राह्मणम् .) इयं वा ऽश्रुभ्युपरवाः खायन्ते । शिरो वै यजुस्य हविनिं तद् यु ऽइमे शौर्युश्चत्वारः कूपा इमावुह हाविमौ द्वौ तानेवैतत्कुरोति तस्मादुपरवान् खनति ॥१॥ १- का. श्री. सू. ८.४ २. । २-का- श्री. • सू८,४.२१॥ ३-मन्वस्वन-वा. स. ५ २१. 81 'ख्यायन्-इति ख, ग। * ·शतपथब्राझणम। (प्र. वा.) देवाश्च वा ऽसुराश्च । उभुये प्राजापत्या पस्पृधिरे ततोऽसुरा एषु लोकेषु कृत्यां ब्वलगान्नुिचख्नुरुतं- वञ्चिद्देवानभिभवेमेति ॥२॥ त? देवा ऽअस्पृण्वत । तु ऽरत. कृत्यां व्वलगानुदख- नन्यदा वै कृत्या मुत्खनन्त्युथ सालसा मोघा भवति तथो ऽएवंषु एताद्यस्मा ऽअव कुश्चिद् दिपन् भ्रातृव्यः कृत्यां व्वलगान् निखनति तानेवैतदुत्किरति तस्मादु- परवान् खनति स दक्षिणस्य हविहा॑नस्याधोऽध मउगं खुनति ॥३॥ सोऽनि मादत्ते। देवस्य त्वा सवितु प्रसुवेऽश्विनो- हुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या माददे ना[सौति समान एतस्य यजुपो बन्धुर्योपो वा ऽरया यदुमिस्तस्मादाह नार्यसौति ॥ ४॥ तान् प्रादेशमाचं बिना पुरिलिखति। इदु महर रुक्षसां ग्रोवाऽपि कृन्तामौति व्वजो वा अभिर्वज्जेणे- वैतुन्नाष्ट्राणाः रक्षसा ग्रोवा ऽपि छन्तति ॥ ५ ॥ तद्यावेती पूर्वी । तयोईक्षिण मेवाग्रे पुरिलिखेदया- परयोरुत्तर मथापरयोईक्षिण मुथ पूर्वयोरुत्तरम् ॥६॥ अथो ऽइतरथाहु । अपरयोरेवाग्र उत्तरं पुरिलिखे- दुथ पूर्वयोईक्षिण मधापरयोद्दक्षिण मुघ पूर्वयोरुत्तर ·(५० वा.) । हतीयकाण्डम् ॥ ३२० मित्युथो अपि समौच एव पुरिलिखेदेत त्वेवोत्तम पुरिलिखेद्य एष पूर्वयोरुत्तरो भवति ॥ ७ ॥ तान् यथापरिलिखित मेव यथापूर्व खनति । बहु- नसि वृहद्रवा मृत्युपस्तीत्येवैनानेतन्मयत्येव यदाह हुन्नसि हुद्रवा इति वृहतौ मिन्द्राय व्वाचं व्वदेतौन्दो वै यजुस्य देवता वैष्णवः हविनिं तत् सेन्द्रं करोति तस्मादाह बहती मिन्द्राय व्वाचं व्वदेति ॥८॥ रक्षोहुणं व्वलगहुन मिति। रक्षसार ह्येते व्वलगाना व्वधाय* खायुन्ते वैष्णवी मिति व्वैष्णवी हि हवि ने व्वा ॥६॥ तान् यथाखात मेवोत्किरति । इद महंत बलग मुत्किरामि युग्मे निथ्यो य ममात्यो निचखानेति निध्यो वा वा ऽअमात्यो वा कृत्यां व्वलगान् निखनति तानेवैतदुत्किरति ॥ १० ॥ इदु महं तु व्वलग मुत्किरामि । युम्मे समानो य मुसमानो निचखानेति समानो वा वा ऽअसमानो वा कृत्युां व्वलगान् निखनति तानेवैतदुत्किरति ॥ ११ ॥ इटु महं तुं व्वलग मुत्किरामि। युम्मे सम्बन्धुर्थ * 'वधाय'-इति । 1 'वाक-इति ग, ध।

·३२८ । शतपथब्राझयाम्॥ (प्र. मा.) मसम्बन्धुनिचखानेति सुबन्धुर्बा वा ऽअसबन्धुर्वा त्यां व्वलगान् निखनति तानेचैतदुत्किरति ॥ १२ ॥ इद महं तुं व्वलग मुत्किरामि । युम्मे सजातो य मुसजातो निचखानेति सजातो वा वा ऽअसजातो वा कृत्यां व्वलगान् निखनति तानेवैतदुत्किरत्युत् हात्यां किरामौत्यन्तत उद्दपति तत् कृत्या मुत्किरति ॥ १३ ॥ तान् बाहुमावान् खनेत्। अन्तो वा एपोऽन्तेनै- वैतत् कृत्यां मोहयति तानक्ष्णया सन्तृन्दन्ति युद्यक्ष्णया न शनुयादपि समीचस्तस्मादिमे प्राणाः परः सन्तृणाः ॥ १४॥ तान् यथाखात मेवावमशयति । स्वराडसि सपत्नहा सबराभिमातिहा जनगड़सि रक्षोहा सवरा- डस्यमित्रहुत्याशौरवैपैतस्य कर्मण ऽाशुिप मेवैतदा- शास्ते ॥ १५ ॥ अथाध्वर्युश्च युजमानश्च सुम्मृशेते । पूर्वयोईक्षिणे* ऽध्वर्युभवत्युपरयोरुत्तरे युजमानः सोऽध्वर्युः पृच्छति युजमान कि मवेति भद्र मित्याह तन्नो सहेत्युपाटुश्व- ध्वर्युः ॥१६॥ . 'गो'-इति ख। + यु-इति ग, घ !

·(५च. वा.) । तीयकाण्डम् ॥ अथापरयोईक्षिणेऽध्वर्युर्भुवति। पूर्वयोरुत्तरे युज- मानः स युजमानः पृच्छत्युध्वर्यो कि मवेति भद्र मित्याह तन्म इति युजमानस्तादेवर सम्मृशेते प्राणानेवैतुत् सयुजः कुरुतस्तुस्मादिमे प्राणाः परः संविट्ठऽथ युत्पष्टो भद्र मिति प्रत्याह कल्याण मेवैतुन्मानुष्य ब्वाची बदति तस्मात् पृष्टो भद्र मिति प्रत्याहाथ मोक्षत्येको वै प्रोक्षणस्य बन्धुर्मेध्यानेवैतुत्करोति ॥ १७ ॥ स प्रोक्षति। रक्षोहुणो वो व्वलगहुन दुति रक्षो- हुणो ह्येते ब्वलगहुनो ह्येते मोक्षामि वैष्णवानिति वैष्णवा ह्येते* ॥ १८॥ अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते। ता ऽअवटेघुवन- यति तद्या इमाः प्राणेष्ठापस्ता सुवैतुद्दधाति तस्मादेषु प्राणेधिमा अापः ॥ १६॥ सोऽवनयति । रक्षोहुणो वो व्वलगहनो ऽवनयामि वैष्णवानित्युथ ब पि प्राचीनाग्राणि चोदीची- नाग्राणि चावस्तृणाति तद्यानीमानि प्राणेषु लोमानि तान्येवैतुद्दधाति तस्मादेषु प्राणधिमानि लोमानि॥२०॥ t, 'प्राय-इति । 'ह्येत'-इति ग, घ । 12 ·। शतपथमाझणम्। (प्र.बा.) सोऽवस्तृणाति। रक्षोहु वा व्वलगहनाऽवस्तृणामि वैष्णवानित्यथ वो पि तनूनौवोपुरिष्टात् प्रच्छादयति केशा हुँवास्यैते* ॥ २१ ॥ अथाधिपुवणे फुलके उपदधाति। रोहणी यां व्वलगहुना ऽउपदधामि वैष्णवी ऽहुति हुनू हुँवास्यैते ऽथ पर्यइति रोहुणी वां व्वलगहुनौ पुर्यज्ञामि वैष्णवी इति हुइत्येवेने ऽरतशिथिले करोति॥२२॥ श्रथाधिपुवणं पुरिहत्तं भवति । सङ्घरोहितं जिया हुँवास्यैपा तद्युत् सर्वरोहितं भवति सोहिनी होय जिला तन्निदधाति व्वैष्णव मसौति वैषणवष्ट ह्येतत् ॥२३॥ शुथ ग्रावण उपायहरति । दन्ता ऐयास्य नावारणम्त- द्यद् ग्रावभिरभिपुण्वन्ति यथा दद्धिः सायादेवं तत्तान् निदधाति वैष्णया स्येति व्यैष्णया होत पुण्तुदु यस्य शिरः सुरस्कृतम् ॥ २४ ॥ ४ ॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाटके चतुर्य प्रारम् ५.४.] ॥ • ''-निर, + 'म्'-निधन ममतम्'-लि, ·(५व्य. ४वा.) 1] टतीयकाण्डम् । सोमाभिषायोपरवाण' खननं विवक्षुः खननस्योभयार्थता माह- "इयं वा इति । प्रयोजनदय मभिलक्ष्य खायन्त इत्यर्थः । प्रथमं प्रयोजन माह- "शिरो वे यज्ञस्येति । यस्मात् गिरसि 'चत्वारः कूपाः' कर्णच्छिद्रे दे, नासिकाछिट्रे दे, इति 'चलारः' 'कृपाः' कृपवनिम्त्रप्रदेशाः । 'दमौ'-इति अभिनयोक्तिः । इवि- ख़्नस्थापि यज्ञशिरोरूपत्वात् नत्र चतुरः 'उपरवान्' खनेत् ॥१॥ द्वितीयं प्रयोजन माह- "देवाश्च वा असुराचेति । देष्यवधार्थ भूमौ स्थापिताः कृत्याविशेषाः 'वलगा', तान् निखातवन्त' । 'उत' 'एवञ्चित्' एव मपि युद्धेनाशक्नुवन्तः । अनेनाप्युपायेन 'देवान् अभिमवेम'-'इति' तेषा मभिप्रायः ॥ २ ॥ “तदै देवा अस्पृण्वतेति । 'तत्' असुरैः कृतं खननाख्यम् 'अस्पृखत' देवा तदुतखननेम हिंसितवन्तः । हिंसाप्रकार माह-- "त एतरिति । एतैः उपरवैः। 'अथ' कृत्योत्खननानन्तर मेव 'मा' या 'अस्लमा' स्वव्यापार हनन का मसहमाना, 'मोधा' व्यर्था भवति । यथा देवेषु, एवं मनुय्येषु अयं छत्या- परिहारोपाय इत्याह- "तद्यो एवैष एतदिति । खननप्रदेश माह-- “स दक्षिणस्य इविद्धांनस्येति । ईषादयसंयोजनप्रदेशः अतएवं - "उपरवा नाम कूपका, तेघा चोपरि अधिषवणफलके निधीयेते, तयोगरि धिषवणाचम्म, तत्र सोमोभियूयते, तस्मिन् यावीभ- ईन्यमाने वादिवोदरवत् सपिरास्ते कूपा गम्भीर मुपरवन्तीत्युपरवा इत्यभिधीयन्ते" इति या• दे० (काश्री. ८४ २५ )। २-- कार औसू. ०१.२५ ।

·२३२ शतपथबाझगम। (४प्र.बा.) . 'प्रउगम्", तस्य 'अधोऽध' मन्निहिताध पदे । 'अधोऽध'-शब्द योगात प्रउग मिति द्वितीया ॥ ३ ॥ खननायाभ्यादान समन्त्रक विधत्ते- “सोऽभि मादत्त इति । 'देवस्य त्या'-दूति । 'नार्यसि -इति मन्त्रान्तरम् । नरस्थापत्य स्त्री 'गारी'। हे अधे । व नारी श्रमि । इत्यपि स्तुति । यत् प्राक् “देवस्य बा'-इत्यस्य ब्राह्मण मुक्तम्, तदत्रातिदिशति- "समान एतस्य वन्धुरिति । एतस्य यजुष , देवस्य त्वेत्यस्य यजु- मन्त्रस्येत्यर्थ । श्रादीयमानाया अभ्या र स्त्रीत्वान्मन्ने नारीशब्दे- नाभिरभिहितेत्याह- "योषा वा एपेत्यादि ॥ ४ ॥ तान् प्रादेशमान विनेति । मध्ये मध्ये प्रादेशमावान्तराल विहाय समचतुरखे खननप्रदेश चतुरोऽवटान् प्रादेशमात्रान् परि- लिखेदित्यर्थ । “द मह मिति लेखनमन्त्र अवटखनने दो प्रकारौ,- अक्षाया सम्यक् चेति । अक्षणयापि विविधोपपद्यते, तत्रैक प्रकार माह- "तद्यावेतो पूर्ण तयोर्दक्षिण मेवाय इत्येवमादिना । वायव्याग्नेयनैतेशानक्रमेणेत्यर्थ ॥ ६ ॥ २- प्रउग प्राप्तयुग मौघामङ्गमा पराईम'-इति या दे। पा० सू०१३ २ वा.३। ३- का. श्री. सू. ८ ५ १ ६ २८॥ 8-वा. स. ५२२ १. ५-वा. स. ५ २०२। ६- "याहरन्त्य नया मृद मित्यभि खनिचम्' -इति या. ३० । श्री. • सू. ५८६। -वा. स.५ २२३॥ -उपरियाच्चतुईशो कण्डो (३३५. ए.) इश्या । ७- का.

·(५च्या ना.) । तौयकाण्डम् । ३३३ खकौयं सम्यक् परिलेखनपक्ष माइ- “थो दूतरथाहुरिति। "थो अपि ममौच एवेति। आग्नेयादिप्रादविण्यकमेपोत्यर्थः ॥७॥ य एष पूर्वयोरुत्तरः, त मुत्तर कुर्यादित्यभिधानात् खनन मपि परिलेखननामेण कर्त्तव्य मित्याह-- "तान् यथा परिलिखित मेवेति । तत्र मन्त्रः- “सहन्नमौति । हे श्रवट । त्वं 'रहन्' स्वरूपतो महान् 'असि' । तथा 'हट्रवाः' प्रभूतध्वनिरसि । अतो 'रहतौं' महतो 'वाचम्' 'इन्द्राय' इन्द्रार्थम्, मोमम्येन्द्रार्थत्वात् उपरवखननस्य स्तुतिकरौं वाचं 'वद' शब्दय । पुनर्वाग् विशेष्यते-'रक्षोहणम्' । हन्तेः “बहुलं छन्दसि"- इति क्षिप् । रासि हन्ति, तादृशौम् । 'वलगहन' वलगान हन्तीति वलगहा, तां वलगहनम्। 'वैष्णवीम' विष्णुदेवत्यां वाचम् । वदेति सम्बन्धः ॥ मन्त्रं चतुर्द्धा विभज्य व्याचष्टे- "हन्नमि हट्वा इत्यु- पस्तौत्येवेनानित्यादिना । प्रत्यक्षतो वृहत्त्वहट्रवत्वयोः प्रतीतेरुप- स्तुत्यभिधान मित्यर्थः। सात किमर्थत्यत आह- मयत्येवेति । "दन्द्रो वा इत्यादि । “इन्द्राय"-इत्यभिधानेनान्यदेवताकम्य हवि- निस्यो परवाधारभूतम्य सेन्द्रत्वं कृतवान् भवतीत्यर्थ.। "रक्षोहण मित्यादि । स्पष्टम् ॥ ८,६॥ १- का• औ• सू० ८.५.२-५। २- का यौ• सू. ८.५.01 ३-वा. स. ५.२२.81 8-पा. सू. ३.२.०८। ५-- वा. स. ५. २३. १ । पूर्वमन्त्रोष एष ।

·। शतपथब्राझणम् ॥ (प्र. वा.) खाताया मृद उपनेऽपि खननक्रम एवेत्याह- "तान् यथाखात मेवेति । चतुर्ण खातानां चत्वारो मन्त्राः । “यं मे निभ्यो य ममात्यो निखान"-'इति' प्रथमगत। "यं मे समानो य मसमानः" इति द्वितीये । “य मे सबन्धुर्य ममबन्धु."-इति तीये । “यं मे सजातो य ममजातः" इति चतुर्थ । “इद मई तं वलग मुत्किरामि"-इति, “निचखान" इति च सर्वशेषः । 'दद' मृदुत्करणप्रकारेणाहतम, मिथ्येनामात्येन वा खातम्, वलगत्याविशेषम्, मयारूपेण 'उत्किरामि' ऊई प्रतिपामि । 'लम्'-दूत्युक्तम्, क मित्याह-“य मित्यादि । “निध्य.' अस्मत्तो नौचः । “सनाभिर्यश्च नियः"-दुन्यादिमन्त्रवर्णात् नीचार्थता 'निष्य'- शब्दस्य । 'अमात्यः' सहवर्तमानः । 'श्रमा'-पशब्दः सहवचनो ग्टह- वचनो वा, तत्र भवोऽमात्यः । “अव्ययात् त्यप्', एकग्टहवामी- त्यर्थः । तयोरेव कलहस्य सम्भावितत्वात् । महोत्पन्नो वा । निखा- तवान् । त मुत्किरामौति सम्बन्धः । "निध्यो वेत्यादि प्रथमस्यो- स्किरणम् । निश्यामात्ययोर्वलगोकिरणरूप मित्यर्थः । सदृशः बन्धुः 'सबन्धुः', समानबन्धनः । एकस्मिन्नेव विषये व्यापार- वानित्यर्थः । 'सजातः' महोत्पन्नः । स्पष्ट मन्यत् ॥ १०-१३ ॥ खननम्र प्रमाण माह- "तान वाऊमानानिति । अद्भुग्लि- मादेशाधपेक्षया वाहुप्रमाणस्य अन्तवात, ततोऽधिकात् प्रदेशात् - समानः १-का• श्रो. सू. ८ ५. । २-वा. सं. ५, २३.२, ३, ४, ५ ॥ ३-ऋ. स. १.. १३३.५ (१.०५ १६)। 8-पा.सू. २१०81 ५- का. श्री. स. ८.५ १.।

·(५० वा.) । तीयकाण्डम् । ३३५ मृदुद्धरणस्थाशक्यत्वात् बाह्रमावस्यान्तलम् । छिद्राणा मन्तरप्रदेश- सन्नईन तरप्रकारं प विधत्ते- “तानक्ष्णया सन्तृन्दन्नौति । पूर्वयोर्दचिणस्यापरयोरुत्तरस्य चान्तरालदेशम् । अनेनावशिष्टयो- रयुक्तं भवति । "अपि ममौच इति । वक्रस्याशक्यत्वे समीचेवा- भिन्द्यात् । “तसादिति । अर्थवादः पक्षयसाधारणः । यहादेते- ऽन्तःसन्तृषाः, 'तस्मात्' 'इमे' 'प्राणः' मुखच्छिद्राणि अन्तःसन्त- खानि ॥ १४ ॥ मान् यथाखात मेवावमर्शयतीति । 'अवमर्शयति' अन्तमदे- प्रास्य निनोन्नतत्वपरिहाराय सम्मृशेत् । तन्मन्त्रचतुष्टयस्वार्थ:-- खय मेव राजत इति वा, स्वकीय मेव राज्य मस्येति वा 'खराट्। हे उपरव । तादृक् त्वम् 'अमि' । 'मपत्नहा' भव । अरमानपि सपत्नस्य भत्रोईननेन स्वराज कुर्विति भावः । “सत्रा' सह, एकधा एकोद्योगेन राजत इति 'सकाराट् । अभितो हिंस- कोऽभिमातिः, तस्य हन्ता 'अभिमातिहा' । सर्वपु राजत इति 'सर्वराट' । मितः सकाशात् पाता 'मित्रः', अतथाभूतः 'अमिवः' ९-- का. श्री. सू० ८. ५. १९। “यहणयाशब्दोऽयं कर्ण वचनः'। (ध्यक्ष्णा) पक्ष्ण्या=वक्रमार्गेण, कौटिल्येन । उपरिवादपोईव "पथ यददायावद्यति" इत्यादि (३. ८.३.२७)। ऋ० सं० १. १२२.६, ८.७.३३ । वा० सं०५. १२ । उणादिः ३.१७ । २- का• यो सू. ८. ५. १२ । “यहाया सम्भेदनाशाको ऋभुभाव सम्मिन्यात्"-ति तन या दे। ३- चत्वारि यषि योपरवाणि ! वा० सं० ५. २७.१-१ ।

·३३६ शतपथब्राह्मणाम्। (प्र.प्रा.) - अत्र कात्यायन:- “खराडित्यवमर्शयति यथास्वातं प्रतिमन्त्रम्"- इति ॥ १५ ॥ "अध्वर्युश्च यजमानय सम्मृगेते"-दनि । 'समशेते' परस्परं हस्तसंस्पर्श कुर्याता मित्यर्थ.३ । तयोर्दिशं व्यवस्थापयति- "पूर्वयो- दक्षिणेऽध्वर्युः भवति, अपरयोरुत्तरे यजमान."--इति। मोऽध्वर्युणा कि मच विद्यत इति पृटो यजमानो भद्र मिति प्रतिषात् "तत्रौ सह”– 'इति' 'उपांशु' वदतोऽध्वोरय मभिप्रायः-- यज्ञसंस्पृष्टं यद् यत् फलम, तस्य सर्वस्य यजमानस्खामिकत्वात् उच्चैरभिधान मयुक्त मिति ॥ १६ ॥ "अथापरयोदक्षिणेऽध्वर्युरिति । पूर्वमिान् मम्मनिवाकोऽध्वर्युः पृच्छत्, अब तु यजमान इति विशेषः । यजमानस्य स्वामित्वेन खातन्त्र्यादध्वर्युदृष्टस्यापि भद्रस्य स्खद्र्व्यत्वात् "तन्मे"- 'पति' ब्रूयात् । सम्मशन प्राणमयोगहेतुत्वेन प्रशंमति- "तधदेव मिति । मह युनते इति ‘मयुज', अन्तरेकीभूतान् कृतवन्तौ भवतः। श्रत ददानीन्तना मनुस्यशिरस्याः प्राणा: 'मविट्रे' मंविद्रते, मङ्गता १-का. श्री. . सू.८.५५३॥ २- का. श्री. सू. ८.५.१४ । २- "व्यवमर्शनानन्तर मध्वर्युपत्रमानौ उपरवयो संसं दक्षिणं इम्तं प्रवेश्य यक्षाया सम्भेदनमार्गेण परस्परं सम्मृशेते संस्पर्श युति"- इति पान (का• थी.) या• दे। 8- का. श्री. सू. ८.५ १५-२० । ५- का. श्री. सू. ८.५.१६,२०, २१ ।

·(५० वा.) तीयकाण्डम् । भवन्ति । "लोपस्त श्रात्मनेपदेषु" इति 'त'-लोपः, “वेत्तेर्विभा- पा"-इति रुट । 'भट्रम्'-'इति' प्रतिवदनं यदस्ति, तद् एतत् मानुय्य वाचः कल्याणम् वदति' हस्तसंस्पर्शनकालकृतभद्रवचनप्रति- वदन मित्यर्थः । तस्मालौकिकवचनेषु भट्टलाय अवश्य भद्रवचनं कर्तव्यम् ॥ "अथ प्रोचतौनि । प्रतिगतं प्रोक्षणम् । प्रोवणस्य मेध्यत्व- लक्षणोऽर्थवादः सर्वत्रेकविध एवेत्याह- "एको वै प्रोषणस्य बन्धुरिति ॥ १० ॥ समन्त्रक प्रोक्षणं विधत्ते- “स प्रोततीति । 'रचोहण:'-इति बहुवचननिर्देशात् महप्रोक्षणम् । पृथक्प्रोक्षणपने मन्त्रावत्तिः । "प्रोवत्येनान् रक्षोहण इति, भेदे मन्त्रा- वृत्तिः सानिपातित्वात्" इति । मन्त्राणां क्रियामहावर्तनलेन व्यभिचारादित्यर्थः । महत्वपक्षे बहुवचन मौपचारिकम् । स्पष्टो मन्त्रार्थः ॥ १८॥ “अथ याः प्रोक्षण्य इति । अक्टेषु प्रोक्षणौशेषावनयनं प्रय- मति- "तद्या दमाः प्राणेष्वाप इति । 'प्राणेषु' कर्णनामादिविव- रेषु 'याः' 'श्रापः' मन्ति, 'ताः एव' 'एतत्' एतेनावनयनेन यज- शिरस्थोपरवाण्यप्रापोषु स्यापितवान् भवति। "तस्मादित्यादि। 'एषु प्राणेषु' मनुष्यप्राणेषु ॥ १८ ॥ तथाच कात्यायन:- १-मा. सू. ७. १.४१ । ३- वा. सं.५.२५.१ । 8-का• श्री. सू. ८.५ २२, २३ । ५--ते पञ्च मन्त्रा:--- वा० सं०५ २५ १.५ इण्याः । 13 ·३२८ शतपथब्राह्मणम् । (84.बा.) १ श्रवटाना "सोऽवनयतीति । स्पष्टोऽवनयनमन्त्र । । अवटेषु अन्तर्बईि - स्तरणविधितदर्थवादतन्मन्त्रा पूर्ववद व्याख्येया । श्रवनयनावस्तर- णयोन्याय प्राक्षणवत्। "प्रबनयनावस्तरणे चावटवत्" इति हि सूत्रम्। यूपावटवत् श्रवनयावस्तरणे कार्य इत्यर्थ । मुपर्यपि सूक्ष्माणा बर्हिषा माच्छादन विधत्ते- “अथ वहौषि तनुनौति । “केशा हैवास्येत इति । निर्दि ग्यमानानि यद्यपि बौषि, तथापि प्रतिनिKिग्यमानकेशापेक्षया 'एते'-दति पुम्बिङ्गता ॥ २०,९१ ॥ "अथाधिषवणे फलके इति । 'अधि' उपरि सूयते मोमो- ऽनयोरिति' 'अधिषवणे वे 'फलके' उपदध्यात् । “रक्षोहणौ वा वस्लगहनौ'-दत्युपधानमन्त्र' । म च स्पष्टार्थ । 'ते' च 'अस्य' हवि नस्य शिरस हनुस्थानीये । "प्रथाधि- पवणे फलके यमुलान्तरे प्रक्षालिते पाचौ अरनिमात्रे मन्तृष्णे वोपदधाति'-इति ॥ "श्रय पर्वृहतौति । फनके । 'परिदृइति' परितो मृदा दृढीकुयात् ॥ २० ॥ "श्रथाधिषवण मिति । “मर्वरोहित मित्यादि । एतच अन कात्यायन - १-वा स. ५२५ २,३। २- का श्रो. मु. ८५०४। - का. श्री. सू. ८५ २५ क । 8-'य' उपरि सूयन्ते मोमा ययो-ति'-इति ४ च । ५- वा. स. ५ २५१,५। ६- का. थो मू. ५ -५ ख | ०-का.यो. सू. ५ २५ ग। - का. यो. सू. १२९ ।

·(५अ. वा.) । तीयकाण्डम् । - रकवर्णया जिव्हायाः स्याने भवति । तच्च "वैष्णव मसि"-दुति- मन्त्रणा "निदध्यात्' अधिषवणफलकयोरुपरि स्थापयेत् ॥ २३ ॥ “अथ ग्रावण इत्यादि । अधिषवणचर्मणि अभिषवमाधनान् पाषाणन् पञ्च श्राहरन्ति । ते 'ग्रावाण:' 'अस्थ' 'दन्ताः' दन्त- स्थानौयाः। तदेवोपपादयति- “तघद् ग्रावभिरिति । “दद्भिः मायात् एवं तदिति । यथा दन्नैर्भक्षयति, एवं तन। "मा भक्षणे"-दतिर धातुः । “एतदु यज्ञस्येति । “पुरुषो वै यज्ञः"- इति प्रतिज्ञाय, "मिर एवास्थ हविनिम्" इति यद्धवि नस्य शिरवं निर्दिष्टम् , तदिद 'यज्ञस्य शिरः संस्कृतं' मध्यम- छदिरादि-सोमाभिषवद्यावान्तानां यज्ञाङ्गानां शिरोललाटादि- दन्तान्तकन्पनया हवि.नस्य पिरवं भाधित मित्यर्थः । केवलं प्रयोगजात मानुपूयणाभिधाय तत्तदवयवरूपकल्पनयाभिधीयते, तेन तत्तदङ्गजातं तत्तदवयवध्यानेनानुष्ठीयमान सत् महते फलाय भवतीत्युक्तं भवति ॥ २४ ॥ ४ ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाभे माध्यन्दिनशतपथबाएभाय्ये हतीयकाण्डे पञ्चमाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ १- बा. सं. ५.२५.६ । २-का यौ. 1. सू. ८.५.२८१ मन्त्र--वा० सं० ५.२५.० ३-यदा. प०१५धा-1 दतीय-प्राणस्य प्रथमद्वितीय कण्डिके दाये। ५--- एतच्च सब तै. सं.६.२.७ दृश्यन् ।

·३४०
॥शतपथब्राझाम्।
(84.85)
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् ।
पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ५ ॥
ब्रह्माण्ड गोसहस्र कनकहयतुलापूरुषो वर्णगर्भम्,
मताचीन पञ्चमौरी स्त्रिदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमीः ।
रनोसां रुकावाजिदिपसहितरथौ मायणि: मिगनार्यो,
व्यश्राणीदिश्वचक्रं प्रथितविधिमहाभृतयुक्त घटच्च ॥
धान्याट्रि धन्यजन्मा तिलभव मतुतः स्वर्णज वर्णमुख्यः,
कार्पामौयं कृपावान् गुडकृत मजडो राजत राजपूज्यः ।
श्राज्योत्थ प्राज्यजन्मा लवणज मनृण शार्कर चार्क तेजाः,
रत्नाढ्यो रबरूप गिरि महत मुदा पात्रमामिङ्गमार्यः ।।
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-
औहरिहरमहाराजमायान्यधुरन्धरणा
मायणाचार्यण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकामे
माध्यन्दिनशतपथमाहाणभाय्ये
बतीयकाण्डे पञ्चमोऽध्यायः ममाप्त. ॥ ५॥

·(६० रवा) । तीयकाडम् । १९१ { अथ षष्टाध्याये प्रथमं बााणम् ] उदुर मेवास्य सदः। तस्मात् सुदसि भक्षयन्ति युद्धौद किञ्चाश्चन्त्युदर एवेद सर्च प्रतितिष्ठत्युथ युदस्मिन् विश्वे देवा ऽश्रुप्सौदस्तस्मात्सुदो नरम तुज एवास्मिन्नेते ब्राह्मणा विश्वगोवाः सौदन्त्येन्द्रू देवतया ॥ १॥ तन्मध्य ऽऔदुम्बरौं मिनोति । अन्नं वा ऽजुर्गदुम्बर उदुर मेवास्य सुदस्तुन्मध्युतोऽनुाद्यं दधाति तस्मान्मध्य ऽऔदुम्बरौं मिनोति ॥२॥ अथ यु एषु मध्यमः शङ्खर्भवति । ब्वेदेघना तस्मात् प्राङ् प्रक्रामति पुड् विक्रमान् दक्षिणा सप्तम मुपकामति सम्पद कामाय तुदवटं पुरिलिखति ॥ ३ ॥ सोध्रि मादत्ते । देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या माददे नार्यसीति समान स्तस्य यजुपो बन्धुर्योयो वा ऽरपा यदुभिस्तस्मादाह नायंसौति* ॥४॥ • 'सौति'-इति ख, 'मौति'-इति ग, ध।

·३३२ ॥ शतपथब्राह्मणम । (प्र. ५वा.) अथावटं परिलिखति । इटु महर रक्षसां ग्रीवा ऽपि कृन्तामौति व्वजो वाऽअनि वजेणैवैतुन्नाष्टाणा५ रक्षसां ग्रीवा शुपि कृन्तति ॥ ५ ॥ अथ खनति। प्राञ्च मुत्कर मुत्किरति। युजमानेन सम्मायोदुम्बरी पुरिवासयति ता मुग्रेण प्राची निदधा- त्येतावन्माचाणि ब. प्युपुरिष्टादधिनिदधाति ॥ ६ ॥ अथ युवमत्यः प्रोक्षण्यो भवन्ति । आपो ह वा ऽोपधौना रुसस्तस्मादोपधयः केवल्यः खादिता न धिन्वन्त्वोषधय ऽउ हापा रसस्तस्मादापः पीताः केवल्यो न धिन्वन्ति युदेवोभुय्यः ससृष्टा भुवन्त्युथैव धिन्वन्ति तुहि हि सुरसा भवन्ति सुरसाभिः मोक्षा- णीति ॥ ७॥ देवाश्च वा ऽअसुराश्य। उभुये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ततो देवेभ्यः सुर्वा एवौपधय ईयुर्य्यवा वैभ्यो नेयुः ॥८॥ त? देवा ऽअस्पृण्वत। तु एतैः सर्वाः सपत्नाना मोषधीरयुवत यट्युवत तस्माधुवा नाम ॥८॥ ते होचुः। हुन्त यः सुळसा मोपधीना रमस्तं युवेयु दुधामेति स यः सळसा मोपधीना रस ऽश्रासीत्तं - * 'यधि'-इति । T, 'ति' इति स्व।

·(हा. १मा०)
। तीयकाण्डम् ।
युवेघदधुस्तस्माद्यवान्या ऽओपधयो म्लायन्ति तदेते
मोदमाना ब्वईन्त ऽरवर ह्येषु रस मुदधुस्तुथो ऽणुवैप
ऽरतैः सर्वाः सपत्नाना मोषधौर्युते तस्माद्युवमत्यः
मोक्षण्यो भवन्ति ॥ १०॥
स यवानावपति। युवोऽसि यत्यास्मडेपो यवयारा-
तौरिति नाच तिरोहित मिवास्युथ प्रोक्षत्येको वै
मोक्षणस्य बन्धुमेध्या मेवैतत्करोति ॥ ११ ॥
स मोक्षति। दिवे त्वान्तुरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेती-
मानेवैतुलोकानूर्जा रसेन भाजयत्येषु लोकेजर
रस दधाति ॥ १२॥
अथ या प्रोक्षण्य परिशिष्यन्ते । ता विटेवनयति
शुन्धन्तां लोका. पितृपदना दुति पितृदेवत्यो वै कूप
खातस्तु मेवैतन्मध्यं करोति ॥१३॥
अथ बपि। प्राचीनाग्राणि चोदीचौनाग्राणि
चावस्तृणाति पिपुदन मसौति पितृदेवत्यं वा ऽअस्या
ऽरतुद्भवति यन्निखातर सा यथानिखातोपधिपु मिता
स्थादेव मेतास्वोपधिपु मिता भवति ॥ १४ ॥
ता मुच्छ्यति। उद्दिवर स्तभानान्तुरिक्षं पृण हुइख
पृथिव्या मितोमानेवैतल्लोकानूर्जा रसेन भाजयत्येषु
लोकेपूर्जर रस दधाति ॥ १५॥

·२४४ ॥ शतपथब्राह्मणम्। (8प्र. वा.) अथ मिनोति । द्युतानुस्त्वा मारुतो मिनोत्विति यो वा ऽयं पुवत ऽएयु द्युतानो मारुतस्तुदेना मेतेन मिनोति मित्रावरुणा धूवेण धर्मणेति प्राणोदानौ वै मित्रावरुणौ तदेनां प्राणोदानाभ्यां मिनोति ॥ १६ ॥ अथ पयूहति। ब्रह्मवनि त्वा क्षववुनि रायस्योपनि पु!हामौति बढी वै यजुःघाशीस्तद् ब्रह्म च क्षत्रं चाशास्त उभे व्वोयें रायस्पोपवनौति भूमा वै राय- स्पोपस्तुद्भूमान माशास्त। ॥ १७ ॥ अथ पुर्युपति। ब्रह्म दृरह क्षचं रहायुद्दे ह प्रजां दृ हेत्याशौरवैपैतुस्य कर्मण आशिप मेवैतदाशास्ते सम्भूमि पर्य्यर्पणं करोति गुर्तस्य वा ऽउपरिभूम्युथैवं देवत्रा तथा हागर्तमिद्भवति ॥ १८ ॥ अथापु ऽउपनिनयति । युष वा ऽअस्यै खुनन्तः क्रूरी- कुव॑न्त्यपन्ति शान्तिरापस्तदद्भिः शान्त्या शमयति तुदद्भिः सन्दधाति तस्मादपु ऽउपनिनयति ॥ १६ ॥ अर्थवु मभिपद्य ब्वाचयति। ध्रुवासि ध्रुवोऽयं युज- मानोऽस्मिन्नायतने प्रजया भूयादिति पशुभिरिति वैवं यं कामं कामयते सोऽस्मै काम. समृड्यते ॥ २० ॥ . 'ति'-ति ख। 1 ''-ति ग, ध। 1 हि'-इति ग, घ । ति-इति ख। || 'ते' इति ख ।

·(६१०२वा.) ।नीयकाण्डम् । ३९५ अय सुवेणोपहत्याज्यम् । विष्टप मम जुहोति तेन द्यावापृथिवी पूर्येथा मिति तुदिमे द्यावापृथिवी ऽजर्जा रुसेन भाजुयत्वनुयोर्जर रसं दधाति ते रस- वत्या उपजीवनौये इमाः प्रजा ऽउपजीवन्ति ॥२२॥ अथ छदिरधिनिद्धाति । हुन्द्रस्य छदिरसोत्चन्द्र हि सदो विश्वजनुस्य शयेति विश्वगोत्रा यस्मिन् ब्राह्मणा ऽासते तदुभयुतम्वदिपो ऽपदधत्युत्तरत- स्त्रीणि परस्त्रीणि तानि नुव भवन्ति त्रिदै यज्ञो नव व वित्तस्मान्नव भवन्ति ॥ २२ ॥ तदुदीचीनवशर सदो भवति। प्राचीनवश्श हविर्द्धान मेत? देवानां निष्केवल्यं युद्धविनिं तस्मा- त्तव नानन्ति न भक्षयन्ति निष्केवल्या ह्येतद्देवाना स यो ह तुवानीयाहा भक्षुयेद्दा मूर्द्धा हास्य विपतेदयेते मिश्रे यदामीभ्रं च सदश्च तस्मात्तयोरनन्ति तस्माद्भक्ष- यन्ति मिश्रू येते ऽउदीची वै मनुष्याणां दिक् तस्मा- दुदोगेनवशार सुदो भवति ॥ २३ ॥ तत्परिश्रयन्ति । पुरि त्वा गिळणे गिर इमा भवन्तु विश्वतः। बृडायु मुनु हुदयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय . 'न्ति-इति ।

·शतपथमाझणम् । (प्र. ५वा.) वै गिळा विशो गिरो विशैवैतत् क्षत्रं पुरि- दिदं त्रु मुभयतो विशा पुरिढ ॥ २४ ॥ लस्पूजन्या स्पन्दद्यया प्रसौव्यति। इन्द्रस्य । ग्रन्यिं करोतीन्द्रस्य धूवोऽसौति ने डुति ग्रसते कुर्मान् विष्यति तुथो हाध्वर्यु नं वा ग्राहो न विन्दति तन्निष्ठित मभिम- तीत्वैद्र हि सुद॥ २५॥ विनियोः। जघनाई समन्वीक्ष्योत्तरेणा- ति तस्याई मन्तर्वेदि स्यादई बहिर्वेद्युथो योऽदिन्तर्वेदि स्यात् कुनौयो वहिाथो 1 मेवान्तर्वेदि स्यात् तन्नुिष्ठित मभिमृशति सौति हयेनेतुबैश्वदेवं युमिन् पूर्वृद्युर्विश्वे तीवरीपूपवसन्ति तेन ब्वैश्वदेवम् ॥ २६ ॥ वैयतुं तन्वानाः। ते ऽसुररक्षसेभ्य ऽत्रासद्वाद् कुस्तान् दक्षिणुतो ऽसुररक्षसान्यासेजुस्तान्त्सु- ग,1 छत'-इति क, डा-वेवरदृश्य । इति ख । 'सद'-इति ग, ध। छत'-इति च डा. वेगरेख दृरः । ति क डा०-वेवरदृश्य।

·(६० वा.) ॥ टलीयकाण्डम् ॥ ३६७ दसो जिग्युस्तेपा मेतान्* धिष्णानुद्दापयाञ्चक्रुर्य ऽएतेऽन्तःसदस॥ २७॥ सर्व्व ह स्म वा एते पुरा ज्वलन्ति। युथार्य माहव- नौयो यथा गार्हपत्यो युथानौधीयस्तात ऍना दुवा- पर्यस्तुत एवैतन्नो ज्वलन्ति तानामौ मभि से रुरुधु- स्तानुप्यर्द्ध मामौद्स्य जिग्युस्ततो विश्वे देवा अमृतत्व मुपायंस्तुस्माईश्वदेवम्॥ ॥२॥ तान् देवाः प्रतिसुमैन्धत । यथा प्रत्यैवस्येत्तस्मा- देनान्त्सुवने सवन एव प्रतिसमिन्धते तस्माद्यः समृद्धः स ऽश्रामौद्रं कुर्याद्यो वै जातोऽनूचानः स समृद्धस्तुस्मा- दमीधे प्रथमाय दक्षिणां नुयन्त्युतो हि विश्वे देवा ऽअमृतत्व मपाजयंस्तुस्माद्यं दौक्षिताना मबल्यं विन्दे- दामौद्र मेनं नयतेति ब्रूयात्तदुना तन्नारिष्यतीति तद्यदुतो विश्वे देवा अमृतत्व मपाजयंस्तुस्मादैश्व- देवम् ॥ २६ ॥५॥ ॥ इति चतुर्थम्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [६.१.1॥ . 'मेला'-इति क, डा•-वेघरदृरश्च । + 'सदस'-इति ख । 'सदम-इति ग, घ । + 'तन-इति क, ख। 5 'मयाजय-इति क, डा.-वेवरदृएश। एव मुत्तरकगिरकाया ममि । || 'वम्'-दति ग, घ। : 'म्' इति ग, घ!

·३४० शतपथब्राह्मणम्। (प्र. ५वा.) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वसितं वेढा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ यज्ञशिरस्त्वं हविर्द्धानस्योक्का, तत् समर्थ, ददानौं मदसो यज्ञोदरत्व प्रतिपादयितु पूर्वोक्त मनुवदति- “उदर मेवास्य मदस्तस्मात् सदमि भक्षयन्तीत्यादिना । “पेन्द्र देवतयेति । यथा हविर्भानं विष्णुदेवत्यम्, एवं मद इन्द्रदेवत्य मित्यर्थः । हतीया विधाने, “प्रकृत्यादिभ्य उपमझ्यानम्"-दति ॥ १ ॥ "तन्मध्य ऽत्रौदुम्बरी मित्यादि । 'तन्मध्यतः' तस्य मदमो मध्यदेश "प्रौदुम्बरौं' स्यूनां 'मिनु यात्' । औदुम्बर्या मध्यदेश- स्थापनयोग्यतां दर्शयति- “अन्नं वा ऊर्गित्यादिना । “देवा वा अर्ज व्यभजन्त, तत उदुम्बर उदतिष्ठत्, ऊर्वा उदुम्बरः"-दूति श्रुते.र ऊर्गृपत्व मुदुम्वरस्य । मध्ये हुतशेषस्य भक्षणात् मदम उदरत्वम्, अतः मदीमध्ये बौदुम्बरीमानेन उदरमध्येऽन्न स्थापितम् ॥ मध्यदेशं विभिनष्टि- “अथ य एष मध्यमगड्डरित्यादिना । मौमिकवेद्या जघनार्द्धम्य मधदेश यः शङ्कुर्विहितः । तत. प्राक षट् प्रक्रमान् विक्रम्य, मप्तमं दक्षिणाभिमुख विक्रम्य, तत्र अवटं परिलिखेत् ॥ ३ ॥ १-पा. . १.३ १६.वा. १। २- का• श्रो. सू.८५ ३.। 3. द्रा.१.१.६.।

·(६व्य० वा.) टतोयकाण्डम। श्रवटखननार्थ मध्यादान ममन्त्रक विधत्ते~ "मोऽभि मादत्ते देवस्य वेति । व्याख्यात मेतत् ॥ ४ ॥ “अथावट परिलिखतीति । अवटपरिलेखनमन्त्रस्थाय मर्थ:- 'इदम्' एतेन परिलेखनेन 'रक्षसा' 'यौवा' कण्ठावयवानपि 'छन्तामि' छिननि । वज्रवत्तौक्षाधारबात् अभिर्वजवेन स्वयते। 'नाष्ट्राणा' नाशकानाम । स्पष्ट मन्यत् ॥ ५ ॥ "श्रथ खनतोति । 'उत्कर' “खात निचय 'प्राञ्चम्' अवटस्य समापे प्राग्दे 'उत्किरति' । 'यजमानेन सम्माय' यज- मानप्रमाण कृत्वा परिवासयति', अवशिष्ट मग छिनत्ति । 'ताम्' औदुम्बरशाखाम् 'अग्रेण' अवटम्य प्राग्देशे 'प्राची' प्रागया स्थापयेत् । 'एतावन्मात्राणि' श्रौदुम्बरीप्रमाणनि 'बौ घि' 'उपरियात्' प्रौदुम्वर्या उपरि निदधाति' आच्छादयेदित्यर्थ ॥६॥ औदुम्बरीशोषणमाधनाना मपा यवमाहित्य विधाय प्रशमति- "श्रथ यवमत्य प्रोक्षण्यो भवन्तौति । मपा रसल युक्त्या समर्थयते- "तस्मादोषधय केवल्य इति । 'तस्मात्' गतरमत्वात् 'न धिन्वन्ति' न प्रौणयन्ति । केवलतए लभक्षणे प्रदर्शनात् । "धिन्विकपव्यो र च"-इत्युप्रत्यय । तत्सन्नियोगेन वकारस्थाका- रादेश । श्रोषधौना प्रतिज्ञात मप्रसन्नत्व मुपपादयति- "तस्मा- उक्त १-- का. श्री. सू०८ ५ ३१, ३२, ३३, ६ २ ८ क । २- वा. स. ५२६१,२। ३- का• श्री. सू०६ २ ख | -- वा. स. ५ २६ ३ ५- का• श्री. सू. ६ २ ६-१81 ८-या सू. १० ·॥ शतपथब्राह्मणाम् । (896 श्रा.) . तवन्तः। दापः पीताः केवल्य इति । यतो 'यदा' 'उभय्यः' श्रोषधय श्रापश्च 'ससृष्टाः स्युः, 'अथ' तथा मति 'धिन्वन्ति', 'तर्हि' तथा मति 'सरसाः' भवन्ति' भवेयुः । केनाभिप्रायेण ? इत्याह- "मरसाभिः प्रोक्षाणोति ॥ ७ ॥ अथ शब्दव्युत्पत्तिप्रदर्शनमुखेन यवान् प्रशसति- “देवाश्च वा असुराश्चेत्यादिना । 'सर्वा एव औषधयः यु: देवेभ्यः सकाशात पलायिताः ॥ ८॥ "तदै देवा अस्पृण्वतेति । 'अस्पृण्वत' सर्वा श्रोषधौवाञ्छि- तदेव विशदयति- “त एतैः सर्वाः मपमाना मोषधौरयुवतेति । 'ते' 'एते.' यवैः ‘युवत' श्रमियन् । 'तस्माद' यवनसाधनत्वाद् ‘यवाः' इति तन्नामनिर्वचनम् । श्रोपधीनां यवनसाधनाः सम्पनाः इति यवस्तुतिः ॥ ८ ॥ "ते होचुरिति । सर्वोपधिरसानां यवेषु स्थापनं प्रत्यक्ष मिति प्रमाणेन दृढयति- “तम्माद यवान्या श्रोषधयो ग्लाय- नोति ॥ १० ॥ "म यानावपतीति । यदावापे मन्त्र माह- "यवोऽमि ति। हे यवपदार्थ । वं 'यवोऽमि' पृथक्कामि, अतः 'यवय' अस्मत्तो वेष्टम् पृथक् कुरुत । 'अरातीः' अदामगौलान् । "अथ प्रोक्षतीति । औदुम्बरौः । “एको वै प्रोक्षणस्य बन्धु . १-का. श्रौ. • सू.६.२.१५क। - वा. मं. ५.२६.१ । २- का. श्री. सू. ६.२ १५ ग्व।

·(६० १ब्रा.) तीयकाण्डम् । ३५१ रिति । यत्र-यत्र प्रोक्षण मस्ति, तस्य सर्वस्यापि मेध्य मेतत् करो- तौति एवं रूपं ब्राहाण मेक मेवेत्यर्थः ॥ ११॥ "म प्रोचतौति । हे उदुम्बरशाखाय । 'वा' त्वाम् 'दिवे' धुलोकाय, तहरीभावाय, प्रोक्षामौति शेष.१ । एव मुत्तरवाक्येऽपि योज्यम् ॥ १२ ॥ "श्रथ याः प्रोक्षण्य इति । "शुन्धता मिति मन्त्रण मोक्षणी- शेष मवटेऽवनयेत् । पितर. मौदन्येषु इति 'पिरषदनाः' भुम्यधो- वर्तिनी लोका। प्रायेण गर्तस्य पियकार्येषु दर्शनात् अवटस्य पिसदनलम् तदेवाह- "पिटदेवत्यो वै कूपः खात' इति ॥१३॥ "अथ बीपौत्यादि । सुविशदम । “मा यथानिखाता ओषधिषु मिता स्यात्, एव मेताखोषधीषु मिता भवतीति । वने 'अनिखाता' दृढमूला खभावनोत्पन्ना 'यथा' 'श्रोषधिषु' सदोत्पन्नेषु णगुल्मादिषु मध्ये 'मिता' भवति, मबर्हिष्के गर्ने 'मिता' शाखापि 'एवं भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ "ता मुच्छ्रयतौति । 'उच्छ्रयति' आई स्थापयेत् । तनमन्त्र- १- का औ• सू. ६ २ १६ । २- ग. सं. ५.२६ २, ३, ४ यो मन्त्रा। २. - का. श्री. सू. ६२ १७ । 8-वा० स०५.२४.५ श्री. सू. ६ २१॥ वा• स. ५ २६ ६। ८- का. श्री. सु. ८५.३० 1 "उद्धा करीति", ५- का. -धन मन्त्र ·३५२ शतपथब्राह्मगाम। (४५० ५३०) स्याय मर्थ- मान, हे उदुम्बरशाखे । नवायभागेन 'दिवम्' 'उत्स्तभान' उत्तम्भन कुरु , शरीरस्यौल्येन 'अन्तरिक्ष' 'पृण' पूरय , 'पृथिया' 'दृहस्व' दृढा भव, पृथिवी मपि दृढा कुर्वित्यर्थ , पृथिव्या शैथिल्ये शाखाया अपि दाायोगात् । ऊपस्यौदुम्बरस्य लोकत्रयेऽपि मम्बन्धात् लोकेपूर्णमस्यापन कृत भवति । स्पष्ट मन्यत् ॥ १५ ॥ "श्रथ मिनोतीति। श्रौदुम्बरीमानमन्त्र :- 'द्युतान' दीप्य- एतनामको वायुदेव , 'मारुत' मरुता देवाना वायूना सम्बन्धी, स 'मिनोत' अवटे प्रक्षिपत । तथा 'मित्रावरुणो देवी 'ध्रुवेण' अविचलितेन 'धर्मणा' धारणेन मिनुताम । स्पष्ट मन्यत् । मित्रावरुणशब्दयोरर्थ माह- "प्राणोदानौ वै मित्रावरुणाविति । एतदधिदैवतम् , अहोरात्राभिमानिनौ देवाविति अध्यात्मम् ॥१६॥ ममन्त्रक पर्यहण विधत्ते- 'अथ पहति ब्रह्मवनि वेति । हे शाखा व्य । 'ब्रह्मावनि' ब्रह्मण मम्भल 'त्या' वाम् ‘पहामि' प्रतिपामि । एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥ मन्त्र व्याचष्टे- "बही वा इति । प्रायेण 'यजु पु' मन्त्रेषु 'भाभी' यही परिदृश्यते । अतोऽत्र ब्रह्मनबोभयरूप फल माशास्यते । “भूमा वै रायस्पोप इत्याद्यमकृद् गतम् ॥ १७ ॥ १-वा. स. ५ २०१ २-~का श्री. सू. ८ ५ ३५ । यवटमध्ये प्रक्षिपति । ३-वा. स. ५२०२। ऐ• वा. २१६य्यम | ५-का. श्री. • सू०६ : १० । यूसाइट परयति । ६-वा० स०५ २०३। ०-पुरस्तात २८८३.३०॥

·(दव्य. १वा.) । तीयकाणम् । ३५२ । “अथ पर्युषतौति । 'पर्युषति' परितः महट्टयेत् । “कृषौ गतो"-इतिर धातुः । “ब्रह्म दृहेत्यादिहणमन्त्री यजमाना- पेक्षितस्य कर्मफलस्य प्रतिपादक इत्याह- “श्रामोरेवैतस्य कर्मण इति । एतस्य' भाखादंहणकर्मणः फलरूपाशौः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। परिघट्टनं पर्यषणम, भूमिप्रमाण मद्भिः कर्त्तव्य मित्याह- “समम्भूमि पर्यर्षण मिति । भूम्या समं 'समभूमि', 'पर्यषणं' भूमिममं करोति' । व्यतिरेक माह- "गर्तस्य वा इनि। "प्रथैवं देवचेति । 'अथ'-शब्दः उक्तवैलवण्यद्योतनार्थः । एवं साम्ये सति 'देववा' देवेषु अन्चितो भवतीत्यर्थः । “तथा हागर्त्तमिद भवतीति । 'तथा ' तथा मति, भूमिमाम्ये मति 'अगतमित्' अगमिता भवति । मिनोतेः कर्मणि क्विप् ॥ १८ ॥ "प्रथाप उपनिनयतौति । 'उपनिनयति' मृत्परमाणनां संश्लेषाय 'अस्यै खनन्तः' अस्याः भूम्या भागं दारयन्तः, ता मेव भमिम् अङ्करां 'फरौकुर्वन्ति'। 'श्रापः' तु शमनहेतुत्वात् 'शान्तिः', अतः 'तत्' तेन 'अद्भिः' 'शान्या' शान्तेरेकलादेकवचनम् । क्रौर्यशमन भदृष्टं प्रयोजनम् ; अद्भिः सन्धानं तु संहतिहेतु दृष्टं प्रयोजनम् ॥ १८ ॥ 1 १- का. श्री. सू० ६. ३. ११ । “परित कुट्टनेन पानध प्रवेशयति, पिट्टयतीत्यर्थ"- इति तत्र या० दे। २-तु०प०० धा० । ३-वा. मं. ५ २७. 8 । 8- का. श्री. सू० ६. ३ १२ ।

·३५४ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (प्र. ५बा.) "अथैव मभिपोति। 'अभिपद्य शाखा मालभ्य, एव 'वाचयति' ध्रुवासीत्येवम्प्रकारेण । हे शाखे । त्व मिदानी कृतप्रकारेण 'ध्रुवा' अविचन्ना 'श्रमि' । 'अय' 'यजमान' अपि 'अस्मिन्' स्वकीये एव ग्टहे 'प्रजया' 'पशभि' सहित सन् 'ध्रुव' भवत् । न केवल 'प्रजया पशुभि' इत्यभिधानेन तद् दय सम्यते, किन्तईि , प्रजापशव्यतिरिक्त मन्यच धनादिक य य काम कामयते' म सर्वोऽप्युभयकामनयेव सम्यते । 'पशभिरिति वा' इति 'वा'-प्राब्देन 'प्रजया'-इत्यनेन पदेन 'पशभि'-इत्यस्य विकल्प ॥ २० ॥ श्रौदुम्बरोभाखाये होम विधत्ते- "अथेति । "विटप मभि जुहोतौति । 'विष्टप' विशाखम् 'अभि' विष्टपस्याग्रभागस्याभित , यथा माखाया अग्रमूलभागौ मध्यदेशच अका भवन्ति, एव माज्य 'जुहोति' ॥ तन्मन्त्रस्याय मर्थ - 'द्यावापृथिवी' हे द्यावापृथिव्यौ । शाखाय- मूलभागवर्त्तिन्यौ युवा 'एतेन' हयमानेन 'पूर्यथाम' पूर्णां भवत । अत्र सूबम- “सुवेण विशाखे जुहोति एतेन द्यावापृथिवी इति भूमिप्राप्ते स्वाहा करोति"- इति। द्यावापृथिवीपूर्णभिधानम्य प्रयोजन माह- "तदिमे द्यावा- १-का. श्री. सू.८ ५ ३६ । २-वा. स. ५ २८ । ३- का. श्री. सू. - ५ ३० । 8- पाठरवस्य-वा. स. ५ २८.२। ५- का. श्री. सू. ८ ५ ३९,३८ ·(६व्य. १मा.) ॥ रतीयकाण्डम् । ३५५ - । पृथिवी ऊर्जा रमेन भाजयतीत्यादिना । ऊर्यपौदुम्बरयुक्तगाज्येन यत् द्यावापृथिवीपूरणम्, तत् ऊर्यसेनैव द्यावापृथिवीपापणं कृतं भवति । तेन तयोः किकृतं भवति ? "अनयोरूज रमं दधाति” । स्पष्ट मन्यत् ॥ २१ ॥ मध्यमच्छदिर्निधान विधत्ते- “अथ छदिरधिनिदधातीन्द्रस्य छदिरमौतिर । इन्द्रदेवत्यत्वात् सदोऽवेन्द्रः, तस्याच्छादक मसि । तथा "विश्वजनस्य छायामि' विश्वेषां मदसि स्थितानां जनानां छायाकारी असि । एतयोर्मन्त्रभागयो ह्मणे स्पष्टे । "उभयतश्छदिषौ उपदधातीति । मध्यमस्य छदिषः 'उभयतः' दक्षिणोत्तरयोः, - तानि मध्यमच्चदौषि त्रोग्यपि प्रमाय, तेषाम् 'उत्तरतः बौणि' छदौषि उपदध्यात्, तथा 'पर.' परस्तादपि दक्षिणतोऽपि 'चौणि' 'उपदधाति । छदिषां नववं प्रशंसति-- "तानि नव भवन्तीति । वित्- स्तोममाध्यत्वात् यज्ञस्य चितृत्त्वम् । म च 'त्रिचत्' स्तोमो 'नव वे' नवस्तोत्रियात्मकः खलु ; “तिमृभ्यो हिट्करोति म एकयेत्यादि- सामनाह्मणोकप्रकारेण चित्स्तोमे विस्णा मृचां नवत्वसम्पाद- नात् । तस्मात् छदिषां नवत्वं युक्तम् ॥ २९॥ -का श्रो. • सू. ८.६.१. 1 दिस्तणमय कट । २-मन्त पाठस्तु वा. सं. ५ २९.३ । ३- का. श्री. सू. ८.६.११ । 8-~"मन्त्र प्रतिच्छदिरावर्तनीय"-इति का• सू० ८.६.११ या दे। ५-सा• ता.वा. श्या ख.।

·૨૫૬ । तपथब्राह्मणाम। (प्र. ५वा.) सदस उदगायतवं विधत्ते- "तदुदीचौनवश मदो भवतीति। मदम उदौचौनवशव प्रशमित हविर्भानस्य मदोवैलक्षण्य दर्शयति- "प्राचीनवश हविर्द्धान मित्यादिना । 'एतत्' हविर्द्धान 'देवाना निष्केवल्यम्' मनुय्यलक्षणभावेन नि शेषेणैव देवाना केवल भवति । "भवे छन्दमि"-इति' यत् । “तस्मात् तत्र नानन्ति, न भक्षय- न्तीति । 'नानन्ति' पुरोडासादिकम्, 'न भक्षयन्ति' मोमम् । प्रमादात् भक्षणे दोष माह - "भूर्द्धा हास्य विपतेदिति । उफवैप- रौत्य मानौधसदसोर्दर्शयति- “अथैते मिश्र इति । "एते मिश्रे' स्तोत्रशस्वादिपाठाश्रयत्वात् दैवम्, भक्षणसम्भवात् मानुष चेति 'मि भवत । “उदीची वै मनुष्याणा दिगिति । प्रायेणोदीच्या दिशि मनुष्यवृद्धिदर्शनात् मनुय्यमम्बन्धव्यपदेश ॥ मदोनिर्माणप्रकार सूत्रकार पाह- "नाभिदन्न मद, मत्या वा, उदवशम् अष्टादशारनि, एकविशतिशतविशतिर्वा, नव निर्यक्, श्रीयामो वा, औदुम्वरौं मध्ये, पृष्ट्या मेकेर, इन्द्रस्थ छदिरिति मध्यम छदिरारोप्यापरपूर्व च, चिव! चोत्तरत"-- इति । अष्टादशारत्न्यादयस्वय पक्षा उदगायामविषये विकस्पि- ता , तिर्यक्प्रमाणविषये नवारबित्व म यामत्व च विकल्पितम् । . १-पा.सू.8 8 ११०। २- "एके ग्रहण पूजार्थम् -इति पात्र या दे। २-दा० स०५ २८ ३। B-का. श्री. सू. ८६१-१९ ।

·(६च्य. वा.) । तीयकाण्डम् । ३५७ तथा उतपरिमाणे सदमि श्रौदुम्वरौ मध्या भवति, पृष्ट्या दक्षिणतः स्थिता वेत्यर्थ: ॥ २३ ॥ मदस' परिश्रयणं समन्त्रक विधत्ते- "तत् परियन्ति परि खा गिर्वण दूतौति । मन्त्रस्याय मर्थः- हे 'गिर्वण.' गौर्भिः वननीय इन्द्र । 'ला' त्वाम् 'इमाः' अस्माभिः प्रयुज्यमानाः 'गिर.' स्तुतिरूपा वाचः 'विश्वतः' सर्वतः परिभवन्तु' । किञ्च 'वृद्धवायुम्' वृद्धा प्रायवो मनुष्याः, ऋलिग्यजमानलक्षण यस्य स तथोक', तादृशम् 'श्रनु' 'वृद्धय.' समृद्धिमत्यो भवन्तु । 'जुटयः' पौणयन्यो वाचः 'जुष्टाः' प्रीताः ‘भवन्तु' । तव गिरां च वृद्धिजोषावुपर्युपरि वर्दुथा मित्यर्थः । प्रथमपाद व्याचष्टे-“इन्द्रो वै गिर्वा, विशो गिर इत्यादिना । इन्द्रस्य देवेषु मध्ये क्षत्रियजातिवात् गिराञ्च स्त्रौत्वाद् बहुलाच 'विशां रूपत्वम् , अतो गौर्मिरिन्द्रपरिग्रहाभिधानात् क्षत्रियस्यो- भयतस्तत्मार्थ प्रजाः कल्पितवान् भवति ॥ २४ ॥ मदमो द्वारशाखाप्रमतौनां हविर्द्धानञ्च दर्भराच्छाद्य मौवना- दिक विधत्ते-- “अथ लस्पूजन्येत्येवमादिना । मौवनयन्यौकर- १- एयाशब्दार्थ ३१४ ए.२ टी० द्रव्य । "पूर्वनिखाता मौदुम्बरौ स्थूणा सदसो मध्ये कुर्यात्" इति या० दे० । ३-- का० औ० सू० ८ ६.१२ क। 8--वा० सं०५२८.१। सौवनग्राभिमानानौत्यर्थ : ६- का औ० ० ६ १२ स्व ।

·३५ शतपथब्राह्मणाम्। (प्र. ग्रा.) गाभिमर्शनवाक्यानि हविर्द्धानवद् व्याख्येयानि , मन्त्रेवेन्द्रलं विशेषः ॥ २५ ॥ श्रामोधस्य स्थान माह- "श्रथ हवि‘नयोरित्यादिना । हविर्दानशकटयोः पश्चाभागस्य माम्येन य उत्तरो देशः, तत्र 'श्रामोधम्' श्रामौत्रीय मण्डप कुर्यात् । तत्रापि त्रयः पक्षाः । श्रामौत्रीयस्य यावत् परिमाणं तस्याई सौमिकवेद्या उत्तरभागे खौकुर्यादित्येकः पक्षः। अर्द्धादधिक मग वेद्याः स्वीकुर्यादिति द्वितीयः । सर्व मपि मौमिकवेद्या मिति तृतीयः । तदेतत् पक्षवयम् "तस्यार्द्ध मन्तवेदीत्यादिनीकम् । 'निष्ठित' निष्पन्न मानौघीयम्, "वेश्वदेव ममि"-'इति-मन्त्रेण अभिसमेत् । अस्य वैश्वदेवत्व कारणद्वयेन । तच प्रथमं कारण माह- “यद- स्मिन् पूर्वद्युरिति । 'वस्तीवर्यः' सोमाभिषवार्था प्राप', नासु विश्वेदेवा सुत्यादिनात् पूर्वधुरधिवसन्ति ; तो वैश्वदेवत्वम् । तथा सोपरिष्टादानास्यते- “ता श्राग्नौधे मादयति विश्वेषां देवानां भागधेयौ स्थति"- इति । तदास विश्वान् देवान् संवेशयतीत्यतो विश्वेषां देवाना माश्रयभूताना मपा माधारभूतत्वात् वैश्वदेवत्वम् ॥ २६ ॥ . १- वा० सं०५ ३० १-३। २- का. चौ• सू० ८.६ १३ । १-वा. स. ५.३०.81 1- का० श्री. सू० ८ ६.१४। ५- उपरियात् प्र. २ वा. १६ क.।

·(६य० वा.) ॥ रतीयकाएम् । ३५८ द्वितीय कारण माह- "देवा ह वा इत्यादिना । “तान्म- दमो जिम्युरिति । 'तान्' सदोनिविष्टान् देवान् ‘मदमः' सकाशात् जितवन्तः, ततो निष्काषितवन्त इत्यर्थः । न केवलं तानेव देवान्, अपि तु 'अन्तस्मदस' मदोमध्येऽवस्थितान् "धिष्ण्यान्' अनौन् नाशयन् , तेषा मनौनां तब सद्भाव एव तत्र ते न मन्तौति चेत् कथं ज्वलन्तीत्याह- "सर्वे ह स्म वा एत इति । “तानानौध मभि सरुरुधुरिति । मदसो निष्का- पिता श्राग्नीध्रप्रविष्टा , तत्राप्यसुरैः सरुद्धवाः, ते देवा श्रामोधधिष्ण्य- गतस्याग्नेः 'अर्द्ध' समीप प्राप्य 'तान' असुरान् 'जिग्यु' । 'ततः' श्रामोप्रस्थाने. सामर्थ्याद् 'विद्ये देवा.' 'अटतत्वम्' असरकतहिंसा- रहितत्वम् प्राप्ता इत्यर्थ. । 'तस्मात्' विश्वेषां देवाना माश्रयत्वाद् 'वैश्वदेवम्' वैश्वदेवत्वम् ॥ २८ ॥ "तान् देवा इति । 'तान्' उद्घाटितान् धिष्ण्यान् ‘देवा.' 'प्रतिसमैन्धत' पुनरदीपयन् । 'यथा' येन प्रकारेण 'प्रत्यवस्येत्' प्रतितिष्ठेत् । यदा प्रत्यवसान भोजनम् , यथा आहुत्याधारो भवेत्, तथा समैन्धत । “तस्मादेनानिति । स्पष्टम् । “तस्माद् य इति । 'तस्मात्' प्रानौधस्य विशेषां देवानां जयहेतुत्वात् 'य ममुद्ध, 'स' 'श्रामोध' आनीषस्य कर्म 'कुर्यात्' । “यो वा इति। 'यो वै 'ज्ञात.' अय सदाचारोति विदित', 'अनूचान' माग- प्रवचनाध्यायो ‘ममृद्ध' । श्राग्नीप्रस्थ श्रेष्ठ्यं दक्षिणप्राथम्यमान समर्थयते- "तस्मादगीधे प्रथमायेत्यादि ।

·[ ३६१ ] अथ पञ्चमप्रपाठके प्रथम ब्राह्मणम, अपि वा घष्टाध्याये द्वितीय ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ ॥ विजामानो हैवास्य धिष्ण्याः । इमे समङ्का ये वे समकास्ते व्विजामान एतु ऽउ हुँवास्येत ऽअात्मनः ॥१॥ दिवि वै सोम अासीत् । अथेहु देवास्ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत्तेनागनेन यजेमहीति तु ऽरते माये ऽअस्सृजन्त सुपर्णी च कद्रूच वागेव सुपु- यं कदूस्ताभ्या५ समदं चक्रुः ॥ २ ॥ ते हुर्तीयमाने जिचतुः। यतरा नौ दुवोयः परा- पुश्यादात्मानं नौ सा जयादिति तथेति सा ह कद्र- रुवाच पुरेक्षखेति ॥३॥ 'ग्यात्मान'-ति या.-सम्मत पाठ इति हावेरा ·शतपथब्राह्मणम् । (५५० वा.) सा ह सुपुर्युवाच । अस्य सलिलुस्य पारेऽश्वः श्वेत स्थाणौ सेवते तु महं पश्यामीति तु मेव त्वं पश्यसीति तर होत्युथ ह कद्रूरुवाच तस्य व्वालो न्यपञ्जि तु ममुं वातो धूनोति तु महुं पश्यामौति ॥ ४ ॥ सा यत् सुपण्र्युवाच। अस्य सलिलुस्य पार गुति व्वैदिबै सलिलं ब्वेदि मेव सा तुदुवाचाश्वः श्वेत स्थाणौ सेवत इत्यग्निा ऽश्च' श्वेतो यूप स्थाणुरथ युत् कद्रुरुवाच तस्य व्वालो न्यपनि तु ममुं ब्वातो धूनोति तु महुं पश्यामीति रशना हैव सा ॥ ५ ॥ सुा ह सुपुर्युवाच । ए हौदं पुताव व्वेदितुं यतरा नौ जुयतीति सा ह कद्रुरुवाच त्व मेव पत त्वं वैन श्राख्या- स्यसि यतरा नौ जुयतौति ॥ ६ ॥ सा ह सुपर्णी पपात। तुद्ध तथैवास यथा कद्रूरुवाच ता मागता मभ्युवाद त्व मजेपीरहा ३ मिति त्व मिति होवाचैतुड्याख्यान सौपर्णीकाद्रव मिति ॥७॥ सा ह कद्रूरुवाच । आत्मानं वै त्वाजेपं दिव्यसौ सोमस्त देवेभ्य आहर तेन देवेभ्य श्रात्मानं निष्कोणी- 'गुस्य'-इति ग घ । + 'सा-इति ग, घ । 1 'यतरा'-इति ग, ध।

·(य. वा.) टतीयकाण्डम् । चेति तथेति सा छुन्दासि ससृजे सा गायत्री दिवः सोम माहरत् ॥८॥ हिरण्मय्योई कुश्योरन्तरवहित आस । ते ह स्म क्षुरुपयौ निमे निमेष मभिसन्धत्तो दीक्षातपुसौ हैव ते ऽत्रासतुस्त मेते गन्धर्वाः सोमरठा जुगुपुरिमे धिष्ण्या इमा होचाः ॥६॥ तुयोरन्यतरां कुशी माचिच्छेद । तां देवेभ्यः मृदो सा दीक्षा तया देवा अदीक्षन्त ॥ १० ॥ अथ दितीयां कुशौ माचिच्छेद। तां देवेभ्यः प्रददो तत्तुपस्तुया देवास्तुप उपायन्नुपसुदस्तपो छुप- सदः॥११॥ खदिरेण ह सोम माचखाद। तस्मात् खदिरो युदे- नेनाखिदत् तस्मात् खादिरो यूपो भवति खादिर स्पयोऽच्छावाकस्य हैनं गोपनायां जहार सोऽच्छावाको ऽहीयत ॥ १२॥ तु मिन्द्रानी ऽअनुसुमतनुताम् । प्रजानां प्रजात्यै तस्मादैन्द्रामोऽच्छायाकः ॥ १३ ॥ निष्किणायेति-ति पाठय दृटो डा• वेबरेण । +मे हाम्रका'-अति सा.-सम्मत त दा. गर । 1 'क'-अति ग, घ।

·३६० । शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. १वा.) तस्माद् दीक्षिता राजानं गोपायन्ति। नेनोऽप- हुरानिति तस्मात्तुत्र सुगुप्तं चिकीद्युस्य ह गोपनाया मपहुरन्ति हीयते ह ॥ १४ ॥ तस्माद् ब्रह्मचारिण श्राचार्य गोपायन्ति। गृहान् पशून्नेन्नोऽपहुरानिति तस्मात्तव सुगुप्त चिकौद्युस्य ह गोपनाया मपहुरन्ति हीयते ह। तेनैतेन सुपर्णी देवेभ्य आत्मानं निरकोणीत तस्मादाहुः पुण्यलोक ईजान दुति ॥ १५ ॥ फरणुः ह वै पुरुपो जायमान एव। मृत्यो- रात्मना जायते स यद्युजते यथैव तत् सुपर्णो देवेभ्य आत्मानं निरकोणीतैव मेवैषु एतन्मृत्योरात्मानं निष्कोणीते ॥ १६ ॥ तेन देवा अयजन्त। तु मेते गन्धर्वाः सोमरक्षा अन्वाजग्मुस्तेऽन्वागत्याब्रुवन्नुनु नो यज्ञ ऽअाभजत मा नो यजुादन्तर्गातास्त्वेव नोऽपि यजे भाग इति ॥ १७ ॥ ते होचुः। किं नस्तुतः स्यादिति यथैवास्यामुत्र गोप्तारो ऽभूमैव मेवास्यापौद्द गोठारी भविष्याम हुति ॥ १८॥ तथेति देवा अनुवन् । सोमक्रयणा वदुति तानेभ्य एतत् सोमायणाननुदिशत्यथैनानद्वंस्तृतीयसवने यो ·(दच्य. स्वा.) । तीयकाण्टम् । ३६५ प्रत्याहुतिः प्राप्स्यति नु सौम्यापहृतो हि युमुत्सोम- पौथस्तुन सोमाहुति नाथेति सैनानेपा तृतीयसपनु ऽए प्रत्याहुतिः प्राप्नोति न सौम्या युच्छालाकैर्डि- एण्यान् व्यापारयति ॥ १६ ॥ अथ युदनौ होष्यन्ति । तुदोऽविष्यतीति स युदयौ जुह्वति तुदेनानवत्यथ युद्दः सोमं विभ्रत उपर्युपरि चरिष्यन्ति तुद्दोऽविष्यतीति स युदेनान्सोमं विभ्रत उपर्युपरि चुरन्ति तुदेनानवति तस्मादध्वर्युः समुया धिरण्यान्नातीयादध्वर्युहि सोमं विभुति तु मेते व्यात्तेन प्रत्यासते सु एतेषां व्यात्त मापद्येत तु मनिर्वाभि- दुहेद्यो वायं देवः पशूना मौप्टे सु वा हैन मभिमन्येत तस्माद्युद्यध्वयोः शालाया मुर्थः स्वादुत्तरेणैवानौपीयर सुश्चरेत् ॥२०॥ ते वा एते । सोमस्यैव गुष्यै न्युप्यन्त ऽवाहवनीयः पुरस्तान्मार्जालीयो दक्षिणतु श्रामोध्रीय उत्तरतोय ये सदसि ते पश्चात् ॥२१॥ तेषां वा धर्होनुपकिरन्ति । अनिनुदिशन्येत 53 हुवैतुध्रिरेन्नि उपकिरन्वाननुदिान्तु तथा युम्मा- . 'ते'-अति ग, ध! 1 'पद्यात्'-ति ग,।

·२६६ । तपथब्राह्मणम् ॥ (५५० वा.) लोकादागताः स्मो दिवस्तथा तु लोक प्रति मुजा- स्वामस्तुथा न जिह्मा एण्याम दुति ॥२२॥ स यानुपकिरन्ति । तेनास्मिल्लोके प्रत्युवं भवन्त्युथ याननुदिशुन्ति तेनामुस्सिंलोके प्रत्यक्षं भवन्ति ॥ २३ ॥ ते वै डिनामानो भवन्ति । एतु ऽउ हुवैतुधिरे न वा एभिर्नामभिररात्म येषां नः सोम माहापुर्हन्त द्वितीयानि नामानि करवामहा इति तु द्वितीयानि नामान्यकुर्वत तरराऽनुवन् यानुपहृतसोमपीथान्सतो- ऽथ यन्न ऽअाभजस्तस्माद् विनामानस्तुस्माबाह्मणो ग्यमाने द्वितीयं नाम कुति रानोति हैव यु एवं विद्वान् द्वितीयं नाम कुरुते ॥ २४ ॥ स यदनौ जुहोति । तद्देवेषु जुहोति तस्माद्देवाः सन्त्युथ यत्सदसि भक्षयन्ति तन्मनुष्येपु जुहोति तस्मा- न्मनुष्याः सन्त्युथ युद्धविर्खानयो राश५साः सीदन्ति तुत्पितृषु जुहोति तुस्मात्पितुरः सन्ति ॥ २५ ॥ या वै प्रजा यज्ञेऽनन्याभक्ताः । पुराभूता वै ता एवं मेवैतद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता यज्ञ ऽभजति मनुष्यानुनु पशवो देवाननु वुयास्योषधयो बुन- . 'जिह्या'-इति क, डा.-वेवरेणापत्र दृए । 1'ने-इति ग, घ ·(६० वा.) । तीयकाण्डम् । स्पतयो यदिदं किञ्चैव मु तत्सर्वं यज्ञ ऽश्राभक्तं ते ह स्मैत उभुये देवमनुष्याः पितुरः सुम्यिवन्ते सैया सम्पाते ह स्म दृश्यमाना एव पुरा सुम्पिबन्त ऽतैत - दृश्यमानाः ॥ २६ ॥१॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [६.२॥ धिष्ण्यपदार्थविधानार्थ माख्यायिका माह- "विजामानो हैवास्येत्यादिना। ये 'धिष्ण्याः', ते 'अन्य' यज्ञम्य 'विजामान:' भ्रातर., बान्धवाः। कुत इत्यत श्राह- 'दूमे' 'समकाः' समान- चिङ्गाः, यत एव मतो विजामान इत्यर्थः । समानचिहानां भादवे व्याप्तिं दर्शयति- “ये वै समङ्कास्ते विजामान इति । 'एत उ' एते खलु 'श्रस्य' यजस्य 'प्रात्मानः'९, अतो विजामान इत्येतदुपपन्नम् । तस्मात् सोमयागे धिष्ण्या: कर्तव्या इत्यर्थः ॥१॥ सूत्रत्वेनोकं विशदयिनु माह- "दिवि वै मोम आमोदथेह देवा इत्यादिना । 'दह' भूलोके 'त एते माये वस्तुतो अतथा- भते । सुपर्णेकट्रोस्तयोः किं वास्तवं रूप मिति तद्दर्शयति- वागेव सुपर्णेयं कद्रूरिति । 'समद चक्रुः' परस्परं कलह मुद- पादयन् । २ ॥ १- "धिष्ण्योपधानपदार्थविधानार्थ-ति छ। २-'पत्यार'-इति छ। ३- पुरस्तात् १७६ १०३ टोप्पनी हरया।

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (५प्र० १बा.) "ते इतौयमान इति । 'मृतीयमाने परस्पर कलहायमाने । 'कति' सौत्रो धातु। 'ऊचत '। कथम् , 'नौ' श्रावयोमध्ये 'यतरा' 'दवीय' अत्यन्त दूर 'परापश्यात्' पश्येत । सा' दूर- दर्शिनी सुपर्णे दूरम् 'ईवख'- इति' 'उवाच ॥ ३ ॥ "मा हेति । सा' दूर पश्यन्ती 'सुपर्णे' 'उवाच'। कि मिति, उच्यते- "अस्य सलिलस्य पारे अश्व श्वेत स्थाए मेवते, न मह पश्यामि इति" । अस्यार्थ श्रुतिरेवाविष्करिष्यति । 'त मेव' मया दृए श्वेताश्व मेव हे कद्रु।२ 'त्वम् अपि 'पश्यसि'--'इनि', न तु ततोऽतिरिकम् । मा 'कद्रू' दूर विलोक्य ‘त हि'-पति' 'उवाच' । त मश्व खलु व पग्नमीत्यर्थ । ततोऽधिक मपि दृक्षा कद्रू पुन—ते । कि मिति, उच्यते- “तस्य वास्तो न्यपश्चि, त ममु वातो धूनोति, त मह पश्यामि इति"। 'वाच' पुच्छ 'न्यपनि स्याणी निषक मभूत, 'त वाल वात' वायु 'धूनोनि' कम्पयति । ४ ॥ सुपभिहितस्य अम्य सल्लिम्येत्यादे तात्पर्य श्रुतिरेवाह- मा यत् सुपर्युवाचेति । श्रम्य सलिनम्येत्यादि । 'मलिल' मागरादिमम्बद्ध यथा अनतिलय भवति एव वैदिरपति मलितत्वेन निरूप्यते । अग्ने शुकभाखरवात् सर्वाशनलाच श्वेत रूपत्वम् । यूपस्य स्थाणु व तु माहादेव । क्हा यदुक तम्य वास्ल इत्यादिकम् तदभिप्राय दशयनि- अथ यत् करित्यादिना । . १- पा. स. १२६ दश्यम्। २-- "कडकमगदुम्वोन्दसि' - इति पा. मु. ११।

·(६० रना) तीयकाण्डम् । ३६९ . "रमना हैव सेति। वालवदनिदाद्युपवेष्टिता रगना वाल मित्युच्यते ॥ ५ ॥ "मा ह सुपर्युवाचेति । “मा ह कद्रूरित्यादि । सुपर्खा श्वेता- श्वादेर्दर्शनार्थ माहूना कद्रूः, सुपर्णे-खदृष्टस्य वालस्थ सुसिद्धत्वात् 'व मेव' दृष्ट्वावयोः कस्या जय इति ब्रूहीत्यर्थः ॥ ६ ॥ “मा ह सुपएँ पपातेति । एव मुक्का सुपर्ण गवा कद्रूक्तं वास्तव मवगत्य पुनः 'पागता' 'तो' सुपर्णं कद्रूः 'उवाद'- "ल मजपोररहार मिति"। प्रने सुतिः । तया घटा सुपर्णी 'त्व मजैषीः'-'इति' उवाच । विहितस्याख्यानस्य प्रसिद्धत्वाविष्कर- णाय नाम करोति- “एतद्याख्यान मिति। "एतत्' "दिवि वै सोम प्रामौदित्यादि, "होवाचेत्येतदन्त मित्यर्थः ॥ ७ ॥ "मा कट्रवाचेति। पराजितया सुपर्णा गाय-यादि- च्छन्दांसि सृष्ट्वा गायच्या दिवि स्थितं मोम माहत्य देवेभ्यः मकाणात् श्रात्मनिष्क्रयणं कृत मित्यर्थः “मा ह कद्रूरुवाच श्रात्मानं वै वाजप मित्यादिनोक्तः ॥ ८ ॥ “सा गायत्री दिवः मोम माहरत्" इति यत् मन हेणेतम्, तद् विस्पष्टयनि-- "हिरण्मयोई कुम्मोरित्यादिना । 'हिरण्मयोः १-- मा. सू०८.२.१..। २--दितीयकाण्डोत. मकरायन्त मिति यावत् । २० वा २ ३.१,२, ६. ३ ६ खण्डेबपि द्रव्यम् । “इयं वै कदूरसौ सुपणे छन्दासि सोमणेया"-इत्यादि प तै० सं० ६.१.६ १। महाभारतेऽप्यादि- पर्वगयेषा कथा रंहिता, तथा भागवतेऽपि ६.६.२१ । 47 ·में शतपथब्राझगाम् । (५५. १मा०) कुण्योः' प्रायुधयोः 'अन्तः' 'अवहितः' अाच्छनः मोमो ऽभूत् । "जानपद इत्यादिना अयोविकारार्थात् कुशशब्दात् डौ । 'ते' कुश्यौ 'दुरपी' पुरधारे व तीक्ष्णाग्रे 'निमेष-निमेष' सर्वदे- त्यर्थः । 'अभिमन्धत्तः' यथान्यो नापहरेदेवं रक्षत इत्यर्थः । कुम्लो- वास्तवस्वरूप माह- "दीक्षानपमाविति । "त मेते गन्धर्वा इति । 'मोमरदाः' मोमरतकाः 'एते गन्धर्वाः' 'तं' मोमं 'जुरापुः । ते के ? ये 'इमे' मदमि वर्तमानाः 'धिष्ण्याः', ('दमाः होचाः') इमे होत्रकाः, होटवर्जमैत्रावरुणादयः ॥ ८ ॥ "तयोरन्यतरां कुशो मारिच्छेदेति । गायौ 'a' हित्वा च 'देवेभ्यः' 'मददौ । 'तया देवा अदीचन्त' ॥ १. "अथ द्वितीया मिति। गायच्या विना द्वितीया कुशी देवेभ्यो दत्ता, मा तपोनामोपमद इत्याह- "तपो घुपमद ॥ इति ॥ ११ ॥ १-पा. सू. ४.१.१२! • नाम्येतत् पदं छ-पुस्तके। ५- "होनाशम्द स्त्रीलिङ्गोऽपि पुरधान घोषवाभियो'-ति. प्रा. प. श्य.क. सा• भा• 1 "धोत्रकायो-मैत्रावरण- माझवाछन्य छावार नाम"-ति ऐ• मा. ६.०.५ मा भा। "मुरमार्जिता दारासिंगे दोषका"-इति धाव श्री. ए. १.२.०६.रति परिभाषया प्रतिवेदं योपोरवा मन्ति; पतुएं वेदेषु धनुरी होतचट्टानमा मुग्दत्वात् । पाव श्री. १.१.३सूत्रालिएयामि।

·(६०२बा.) नीयकाणम्। "खदिरेण हेति । सोमाहरणसमये खदिरस्थानिमारत्वात् तं माधनं कृत्वा सोमं भवितवती, अतः खादनसाधनत्वात् खदिर इति नाम सम्पन्नम् । अतः खदिरस्य सोमाहरणोपयोगात् मोमयागे यूपः स्फ्यश्च खादिरौ कर्तव्यो। 'अच्छावाकस्य' 'गोपनायाम्' । होच- काणा मेव मोमरतकगन्धर्वरूपत्वात् अच्छावाकारयो होत्रका यदा मोगरचकेषु मध्ये रक्षितदान्, तदा गायत्री 'जहार'; अतः 'अच्छावाकः' 'अहीयत' हौनो निकृष्टोऽभूत् । श्रतएवेतरहोत्रकावत् प्रथमत एवं सदःप्रवेश मपि (न] समालमत ॥ १९ ॥ "त मिन्द्रामी इति । 'त' होन मच्छावाकम्, “इन्द्रामी' ऐन्द्राममस्त्रपाठेन सन्तुष्टौ, 'अनुममततुताम' सन्तान मनुप्रवेश मकुरुताम्। अतः "अच्छावाकः' 'ऐन्द्राम' रन्द्राग्निदेवताकः । तथा चोत्तरन अच्छावाकछोमकाले श्रावास्यते - "अहीयत वा अच्छावावास्त मिन्द्रामी"-इत्यादिना ॥ १३ ॥ "तस्माद् दौतिता राजान मित्यादि, श्रोपोहातिकं वाक्यम् । स्पष्टम् । 'अपहरान् अपहरेयुः ॥ १४ ॥ सोमाहरणप्रसङ्गात सुपर्णी-दृष्टान्तमुखेन मृत्युभयपरिहाराय सोमयागस्थावग्नकार्याध्यता माह- "भुणं ह वै पुरुषो भायमान एव मृत्योरात्मना जायत इत्यादिना । 'जायमान एव मृत्यो.' रण- भावे जनन मेवोपाधिरित्यर्थः। इद मृणं प्रानिभाव्यवदन्यत १- 'बच्छावाकचमगहोमका' इति । २- उपरिपाद (३ ३.१.१,२.) एयम् ।

·२७२ शतपथमाझयाम्॥ (५प्र. (मा.) पायात न भवति, किन्तु खत एवायात मित्येव मर्थ माह- 'श्रात्मना'-दूति ॥ १६ ॥ "तेन देवा अयजन्तेत्यादि । 'तेन' गायघाइतेन । “अनु नो यज था भजतेति। 'न' अमानपि अस्मिन् 'यज्ञे 'अन्वाभजत' अन्वाभाजयत, इविर्भागयुक्तान् युभानस्मानपि भागिन. कुरुत । उक्तवपरीत्यप्रतिषेध - "मा नो बजादिति । 'अन्तर्गाता' अन्त- रितान् मा कार्ट । “दो गा लुडि"-इति' गादेशे, “गानिस्या" -इति मिचो लुक् ॥ १० ॥ ॥ १८॥ "तथेतीति । "मोमायणा व इतीति। मोम क्रीयते यैर्गन्धर्वादिभि, ते 'सोमायणा', 'व' युमाक 'तान्' भागान् एतस्मिन् मोमक्रयकाले 'एभ्य' गन्धर्वभ्य , धिण्यरूपेणावस्थितेभ्य 'अनुदिशति' अनुदिशेत् , एते युमभ्य भागा इनि ब्रूयात् । “एत्या' एतमाध्या, 'मा' 'बतीयमवने' युमान् ‘प्राभ्यति', 'न मोम्या', 'अपहतो हि युमत्सोमपीथ' इति। पातय्य मोम 'मोमपीथ' मोमस्यापपत- वादित्यर्थ । “यशाला कैर्धिष्ण्यान् व्यापारयतीति । 'यद्' यया प्राजत्या 'मास्नाके' हणममुहे विदतान् "धिष्ण्यान्' एतेन 'व्यापारयति' मेपा हते नि ॥ १८ ॥ "पथ यदनो होप्यन्तीति । 'अथ' प्रदीपनानन्तरम. 'मी' प्रदीप्ते, अमिम्वित्यर्थः । 'होप्यनि', 'त' श्राव्य 'व' युमान् 'अवि- ५-पा. मू.२१ १५ । -पा. मृ..१००।

·(६० वा.) ॥ टतीयकाण्डम् । सन्तः, व्यति' तर्पयिष्यति 'इति' देववाक्यम् । तत्तात्पर्य श्रुतिः खय मेव दर्शयति- “स यदनौ जुहतीति । तर्हि सोमाहुतिः कथं लभ्यत इति तबाह- "अथ यद् वः सोमं बिभ्रत उपर्युपरि चरिष्यन्ति, तद् वोऽविष्यतीति । स्पष्ट मन्यत् । सोमधारकस्याध्वोर्धिष्ण्याति- क्रम प्रसक्तं निषेधति- "तसादध्वर्युः समया धिष्ण्यानातौथा- दिति। " मेते व्यातेन प्रत्यामन इत्यादि। 'तम्' अध्वर्युम "एते' सोमरक्षकाः धिष्ण्यामयः 'व्यात्तेन' वितेनास्येनोपलचिताः प्रतीक्ष्य निवसन्ति । 'म' श्रपि धिष्ण्यानतिक्रामन् ‘एतेषां' 'व्यात्तं' विवृतं मुखं प्रविगेत् । प्रवेशे का हानिरित्यत आह- "त मनिर्वाभिदहेद् यो वायं देवः पशूना मिति । “म वा हैन मभि मन्तेति । अभिमानो हिंसेच्छा। तर्हि सञ्चारेऽपेक्षिते क उपाय इति तं दर्शयति- "तस्माद् यद्यध्वर्योः शालाया मिति । 'यदि' 'अर्थः स्थात् भालायां' प्राग्वंभे प्रयोजनं भवेत् ॥ १ धियानां सोमरवकल मभिधात सर्वेषां नद्रवकत्व माह- "ते वा एते सोमस्यैवेति ॥ २१ ॥ सर्वेषां सोमरनकले समाने सदोगतानां धिष्ण्याना मिव कथ मितरेषा मनुदेशनं नास्तोत्याह- “तेषां वा अर्धानुपकिरन्य - ननुदिशन्तीत्यादिना। अनुदेभो नाम विद्यमानपदार्थ एवं भव- तौति निर्देशः । अत एवाहवनौयादौ तत्तगन्धर्वात्मना "सम्माडमि लगानु:"--हत्याधनुदेशः क्रियते । अर्द्धा धिण्याः कर्त्तव्याः, केचन १- वा• सं० ५. ३२. ।

·३०४ शतपथब्राझणम् । (५प्र. वा.) 1 अनुदेश्या इति विधिनीयते। देरूप्ये कारण माह- "तथा यस्मादिति । 'तथा' भति, धिण्यनिवापाभावे मनि यलोक पूर्व मवस्थित धुलोक 'प्रति प्रज्ञास्याम' जानौम इति, "तथा न जिया एय्याम इतीति। धुलोक सर्वथा परित्यज्य भूमौ छतनिवामाना पुनर्भुगमने सति जिन्नता स्यात् । सर्वेषा केवल मनुदेशने भूलोके प्रत्यक्षता न स्यात् । अत उभयार्थ मुभयथाकारणम् ॥ २२, १३ ॥ यथा स्यानवैविध्यम्, एव नामदैविध्य मपि, तत्तु मतपूर्वक मित्याह- "ते वै दिनामानो भवन्त्येत ७ स्वतद्दधिर इति । नामान्तरधारणविषये मति चारित्यर्थ । पूर्वेषी नाधा मपरितोषे कारण माह-"न वा एभिर्नामभिररात्सोति। 'न अराम' साम्रद्धा ग भवामि। येषा मित्यादि स्पष्टम् । “विभुरमि प्रवाहण इत्याघग्युपम्यानमन्त्रेषु प्रतिपादितानि दिनामानि । द्वितीयनाना प्राप्त माद्धि दर्भयति- "यानपपतमोमपीथानसतोऽथ या पाग- जषिति । पजभागन्तु "तीयमवने दो प्रत्याति प्राम्यती- रयुक मित्यर्थ ॥ २४ ॥ अथ प्रमात् मोमयाग देवमनुप्यपिवदारेण मर्वजगत्म्यिनि- हेतुरिति प्रगमति- 'म यदग्नौ जुहोतोनि । श्रनो तत्तद्देवो रोन कोम एव मदेवेषु होमो भाति । 'तस्मात्' पजभागम्नाभात् १- "बईत मन्त्र वासनेपिन ममाममनिा, घई मन्तदीसमे प्रपोपमो -इति धाप• श्री. सू.११ १५.1 ए-दा. स. ११॥ १-पुरस्तात (ए... प.)रयम्।

·(वय २वा.) ॥ सतीयकाण्डम् ॥ 'देवाः' 'मन्ति' आत्मानं लभन्ने; इदानी भपि 'अपराभूताः' अविनष्टा वर्तन्त इत्यर्थः। एवं मनुष्यपिटवाक्ये अपि चोये । "अथ यद्धविनियो राशंसाः सौदन्ति, तत् पिलघु जुहो. तौति । हवि नकटस्य दक्षिणभागे चमसे ये सोमा ता- वशिष्टा भक्षिताः पुनराप्यायिताश्च वर्तन्ते, ते नाराशंसाः, तेन पिलदेवत्याः । तत्र स्थापनेषु पिटपु जुहोति ॥ २५ ॥ "या वै प्रजा इति । 'या वै प्रजाः' देवपित्तमनुष्यव्यतिरिकाः, असुररक्षाप्रतिकाः, 'ताः' 'पराभूताः' विनष्टा अभवन् । थाप्येवं पूर्व मासीत् परमा च। 'एतद्' दूदानी मपि, "अपराभूताः' 'याः' मन्ति, 'ता:' देवाद्याः 'यज्ञे' 'भाभजति' । अस्तु तेषां यज- भागः, तदितरेषां पशुपक्षिप्रभृतीनां कथं यज्ञेऽनुप्रवेश इति, तत्प्रकार माह- "मनुष्यानपाव इति । वयमा मन्तरितसञ्चार- माम्येन देवानुप्रवेशाभिधानमः श्रोषध्यादौना रक्षकाभावेन देवा- धौना स्थितिः । “उभये देवमनुय्याः पितरः इति । देवमनुथ्य एको राशिः, पितरकः, वैराग्य मापना उभयेऽपि 'मम्पिबन्ने' साहित्येनेकोभावेन पानं कुर्वन्ति । 'सेपा' 'सम्पा' सह पोतिः। "प्रातयोपमर्ग"-इति भावे अड्। प्रथमं देवैरमिमुखेन पानम्, १- "एष यश्चमसो देवमानस्तसिन् देशा थम्टता मादयन्ते"-इति . सं० १०.१६.८। “चोदुम्बरेण चमसेन पतु सक्तिना"-इति चेहै. वोपरिधात् (२.२. १९.२) थाम्राश्यते। २- पा.सू. ३.३ १.६।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५प्र. वा.) पशान्मनुय्यै सदमि शेषपानम्, पश्चान्नारायसेन पितृणाम् इत्येवरूपानुमन्धेयेत्यर्थ । तेषा भागमन मेव न दृश्यते, कुन महपान मिति, तवाह- 'ते ह म दृश्यमाना एवेति ॥ २६ ॥ १ [६२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये हतीयकाण्डे षष्टाध्याये द्वितीय ब्राह्मणम् ॥ [श्रथ रतीय ब्राह्मणम् ] सुर्व वा एपोऽभि दीक्षते। यो दीक्षते यज धमि दीक्षते यजुः द्युवेद सुर्व मुनु तु यजुः सम्भृत्य यु मिम मभि दीक्षते सर्व मिदं विसृजते ॥ १॥ युदैसर्जिनानि जुहोति । स युदिदः सुर्व विसजते १- 'धिष्ण्यान् निवपति' इत्यादीनि का. श्री. सुनारोह समीक्षि तथ्यानि (६ १५-२२ )। "चालालादिपिणयानुयवपति -इत्या दौनि याप. श्री. १० ११ १२ १-६ सूत्राणि चैवमर्थानि ।

·य० वा.) । तीयकाण्डम् । ३०० पद् वैसर्जिनानि* नाम तस्माद्योऽपिव्रतः स्यात्सो- रिभेत युधु अन्यत्र चुरेन्नाद्रियेत य? जुहोति वेद सर्व व्दिसृजते ॥२॥ घुद्देव ब्वैसर्जिनानि जुहोति । यज्ञो वै विष्णुः सु भ्य इमां विक्रान्तिं विचक्रामे यैपा मियं विवान्ति- ४ मेवु प्रथमेन पदेन पस्पाराथेद मन्तुरिक्षं द्वितीयेन व मुत्तमेनैताम्वेवैषु एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति क्रमते युज्जुहोति तस्माईसजिनानि जुहोति ॥३॥ सोऽपराह्ने ब्वेदिस्तौा । अर्द्धव्रत प्रदाय सम्पु- ति इन मभ्यादधत्युपयुमनौरुपकल्पयन्त्याज्य मुधि- यति सुचः सुम्मायु॑पुस्थे राजानं यजमानः कुरुतेऽथ मक्यण्यै पर्दु जघुनेन गार्हपत्यं पुरिकिरति पदा वै तितिष्ठति प्रतिष्ठित्या एव ॥ ४॥ तद्दुके। चतुर्दा कुर्वन्ति युवाहवनीय मुडुरन्ति रुपयुमनीषु चतुर्भाग मुझं चतुर्भागेयोपाञ्जन्त्ये- सूपयमनीषु चतुर्भागु जघुनेन गार्हपत्यं चतुर्भागं रिकिरति ॥५॥ * 'वैसनानि'-इति स्यात् सायखसम्मत। एव मिशेतरचामि । भाध्य (३८३८.पं.) एथ्यम् । । 'ति'-ति ग, घ। 'व'-इति ग, ध।

·३०८ । शतपथब्राह्मगाम ।। (५प्र. वा.) तुदु तथा न कुर्यात् । साई मेव पुरिकिरेज्ज घु- नेन गार्हपत्य मुधोत्पूयाज्यं चतुर्थहोते जुलां चोपभुति च गृह्णाति पश्चग्रहीतु पृपदाज्यं ज्योतिरसि विश्व- रूपं विश्वेषां देवाना समिदिति ब्वैश्वदेव हि पृप- दाज्यं धारयन्ति सुचो यदा प्रदीप्त इध्मो भवति ॥६॥ अथ जुहोति। त्वः सोम तनूकृयो डेपोभ्योऽन्य- कृतेभ्य उरु युन्तासि व्वुरूथ स्वाहेति तदेतेनैवास्यां पृथिव्यां प्रतिष्ठायां मुतितिष्ठत्येतुनेमुं लोकः स्मृणुते ॥७॥ अथाप्तुवे द्वितीया माहुतिं जुहोति । जुपाणी अतु- राज्यस्य ब्बेतु स्वाहेत्येषु उ हुँवैतुदुवाच रक्षोभ्यो त्व विभमि यथा मान्तरा नाष्ट्रा रक्षा सि न हिनुसन्ने मा कुनीयास मेवु ब्वधात् । कृत्वातिनयत स्तीक मेव स्तोको ह्यातुरिति तु मेतत् कुनीयारस मेव ब्वधात् कृत्वात्यनयन्स्तोक मेव स्तोको ह्यातू रक्षोभ्यो भीपा तस्मादप्तवे द्वितीया माहुतिं जुहोति ॥ ८॥ उद्यच्छन्तीधनम्। उपयच्छन्त्युपयुमनौरथाहाट्ये • 'ते' इति ग, घ। + 'बधात्'-इति पवर्गीयादिपाठ घर, उत्तरत्र घ सर्वत्र ग घ पुस्तकयो । 'भम् -इति ग, ध।

·{६य.वा.) तीयकाण्डम् । २०४ प्रहियमाणायानुबहि सोमाय प्रणीयमानायेति वाग्मये प्रहियुमाणायानुब्रूहीति त्वेवु द्रूयात् ॥६॥ अाददते ग्राव्णः। द्रोणकलशं व्वायुव्यानौ कार्य- मुयान् परिधीनाश्ववालं प्रस्तर मैक्षुब्यौ बिस्ती* तुद्दर्हिरुपसुन्नई भवति वपाश्रुपण्यौ रशने ऽअरणी ऽअधिमुन्थनः शुकलो वृपणौ तुत्समादाय प्राञ्च अायन्ति सु एय जो यन्नु एति ॥ १० ॥ तुदायुत्सु ब्वाचयति । अग्ने नुय सुपथा राये ऽअस्मा- विश्वानि देव व्वयुनानि विद्वान्।। युयोध्यस्मुज्जुहुराण मेनो भूयिष्टां ते नम उक्ति विधेमेत्यग्नि मेवैतत्पुर- स्तात्करोत्यग्निः पुरस्तानाष्ट्रा रक्षास्यपमुन्नेत्यथाभये- नानाष्ट्रेण हरन्ति त ऽश्रयन्त्यागच्छन्त्यामौधे त मामीधे निदधाति ॥ ११॥ स निहिते जुहोति । अयं नो ऽअमिवरिवस्कृणोत्वयं मृधः पुर एतु प्रभिन्दुन् । श्रयं व्याजान् जयतु' ब्वाज- सातावयः शुचून जयतु जहयाणः स्वाहेति तदेते- 'बिधुतो'-इति ग, घ। । 'साजयतु'-अतिक, स। + निडान्'-ति गध। , 'प्र जय-जति पर ·शतपथमाहाणम् ॥ (५५० रवा) * नैवैतस्मिन्नन्तरिक्षे प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठत्येतेनैतुंलोकुर स्मृणुते ॥ १२॥ तदेव निदधति ग्राव्णः। द्रोणकलशं व्वायव्यान् यथेतर मादायायन्ति तदुत्तरेणाहवनीय मुपसाद- यन्ति ॥ १३॥ प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते। स इधु मेवाये मोक्षत्युध ब्वेदि मुथास्मै बर्हिः प्रयच्छन्ति तत्पुरस्ताइन्थ्यासाद- यति तत्प्रोक्ष्योपनिनीय विसस्य अन्यि माश्ववालः प्रस्तर उपसुन्नदो भवति तुं गृह्णाति गृहीत्वा प्रस्तर मेकटुद्दर्हि स्तृणाति स्तौयं वर्हिः कार्मर्यमयान् परि- धीन् पुरिदधाति परिधाय परिधीन्समिधावभ्या- दधात्यभ्याधाय समिधौ ॥ १४ ॥ अथ जुहोति । उरु विष्णो विक्रमस्वोरु शुयाय नस्कृधि । हत्तुं एतयोने पिव म प्र यजुपति तिर स्वाहेति तुदेतेनैवैतुस्यां दिवि प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठत्येतेनैत लोकर स्पृणुते युदेतया जुहोति ॥ १५ ॥ युद्देवु वैष्णुव्यर्चा जुहोति। कुनौयासं वा एन मेतु- धात् कृत्वात्यनेषु स्तोकु मेव स्तोको ह्यप्तस्तु मेतदुभयं . - ''त लोकति क, ख ।

·३०१ (च्य. ना.) । तीयकाण्डम् । प्राप्य य एवैप तुं करोति यन्नु मेव यज्ञो हि बिष्णु- स्तुस्मादेष्णुव्यर्चा जुहोति ॥ १६ ॥ श्रुथासाद्य सुचः। अप उपस्पृश्य राजानं प्रपा- दयति तद्युदासाद्य खुचो ऽयु उपस्पृश्य राजानं प्रपादु- यति बुजो वाऽाज्य रेतः सोमो नेदुज्जेणाज्येन रेतः सोम हिनसानौति तस्मादासाद्य सुचो ऽयु उपस्पृश्य राजानं प्रपादयति ॥ १७॥ स दुक्षिणस्य हविर्खानस्य नौडे कृष्णाजिन मास्ट- णाति । तुदेन मासादयति देव सवितरेपु ते सोमस्तु रक्षस्व मा त्वा दन्विति तदेनं देवायैव सवित्रे पुरि- ददाति गुप्त्यै ॥ १८॥ श्रयानुसृज्योपतिष्ठते । एतत् त्वं देव सोम देवो देवाउपागा' इदु मटुं मनुष्यान्सहु रायस्योपेणे- व्यनीपोमौ वा एतु मन्तर्जा ऽश्रादधाते यो दीक्षत ऽश्रामावैष्णव दो दीक्षणीय हविर्भवति यो वै विष्णुः सोमः सु हविर्वाऽरपु देवानां भवति यो दोश्ते तुदेन मन्तर्जम्भ ऽश्रादधातें तत्प्रत्यक्षार सोमान्निर्मुच्यते यदादेतत् त्वं देव सोम देवो देवारपागा द मई . 'देवांपा-ति क, ए। समुन्न। + 'मामा-इति च पाठभेदोन बोटसम्मा.. व मुजार।

·। शतपथमाझणम्। (५प्र. २मा) मनुष्यान्सहु रायस्पोषेणेति भूमा वै रायस्योपः सहु भूमेत्युवैतुदाह ॥ १६॥ अथोपनिष्कामति । स्वाहा निर्बुरुणस्य पाशान्मुच्य ऽइति व्वरुणपाशे वा एपो ऽन्तुभवति योऽन्यस्यासंस्तु- प्रत्युक्षं ब्वरुणपाशान्निर्मुच्यते यदाह स्वाहा निर्बुरुणस्य पाशान्मुच्य ऽइति ॥ २०॥ अथेत्याहवनीये समिध मभ्यादधाति । अग्ने व्रत- पाल्वे व्रतपा इत्यग्निहि देवानां व्रतपतिस्तस्मादाहाने वतपास्त्वे व्रतपा हुति या तुव तनूर्मय्यभूदेपा सा त्वयि यो मुम तनूस्त्वय्यभूदिय५ सा मुयि । यथायथं नौ व्रत- पते व्रतान्युनु मे दीक्षां दीक्षापतिरमस्तान तपस्तुप- स्पतिरिति तत्प्रत्यक्ष मनेन्निर्मुच्यते स खेन सुतात्मना यजते तस्मादस्यावाश्नन्ति मानुपो हि भवति तस्मा- दस्याच नाम गृह्णन्ति मानुयो हि भवत्यथ युत्पुरा- नानुन्ति युथा हविपो ऽहुतस्य नानीयादेवं तत्तस्मा- हीक्षितस्य नाश्नीयादथानागुलौविसृजते ॥२१॥२॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [६. ३.] ॥ • 'इति-ति ग, घ ।

·(६० वा.) ॥ टतीयकाण्डम् ।। । वैमर्जनौयानि विधात माह-"सर्व वा एषोऽभि दीक्षत इति । यो दौलते एप इति सम्बन्धः । कथं सर्व मभीति, तबाह- “यचं अभिदौचत इति। यजस्य कथं सर्वत्व मिति, तवाह- "यज्ञं ञवेद सर्व मन्विति । 'इदं सर्व' 'यज्ञम्'"अनु'मृत्य उत्पत्रम् , कर्मफल वा सर्वस्य जगतः । 'य मिमं सर्व भूत 'यजम' 'अभि'- लक्ष्य 'दोचते', 'त' यज्ञं 'सम्भृत्य' वैवर्जनहोमान्त प्राचीन मङ्ग- जातं कृत्वेत्यर्थः । सप्णाजिनमेखलादिकं तदिद 'सर्व' "विसृजते'। पूर्व व्रतपरित्यागासम्भवात् होमानन्तर व्रतपरित्यागः ॥१॥ "यद् वैसर्जिनानि जुहोतीति। विसर्जनमाधनवाद वैमर्जना- नौति' नाम सम्पन्नम् । 'तस्माद' विमर्जनसम्बन्धित्वाद् ‘योऽपिमतः स्यात्' व्रतं भोजन, यजमानेन मह प्राप्तभोजनः स्याद्, बन्धुवर्गः स्थादित्यर्थः । “म मपिवतान् हयध्व मिति सम्प्रेष्यति"-इत्यापस्तम्बे- नोकम् । “म:' यजमानः 'अन्धारभेत' । यद्यपि कश्चिद् 'अन्यत्र' देशान्तरे वर्तते, 'तन्नाद्रियेत' ; सर्वथाहातव्य इति बुद्धिं न कुर्यात् । तथाच कात्यायन.- "अपिताश्चान्वारभन्ने यजमान वाममाच्छा- दयत्येनाथरत्सु नाद्रियेत"-दूतिर । 'यद् वै' यदेव जुहोति वैमर्ज- नानि, 'तदेवेदं' 'सर्व' व्रत 'विस्जते' विवर्जयेत् ॥ २ ॥ १- तदेव 'वैसर्जिनानि'-इतीकारमध्य पदं न स्यात् साय यस्य । २-याप. श्री. सू० १९.१६ १२॥ ३-का. श्री. सू. ८.६.३६, ३७, ३८। येषा यामानवतेऽपि तत्व मस्ति, दायानाविभक्ता इति पिटभूति । पमित्रता गोषमा इति ·॥ शतपथब्राझगम ॥ (५प्र. रा.) वा भवसि । ज्योतिर्विशेष्यते- “विश्वरूप मिति । वैचिच्याद् विश्व- रूपत्वम् । श्राज्यस्य साधारण्येन इतरद्रव्यवत् प्रतिनियतदैवतत्वा- भावान पृषदाज्य मपि विश्वेषा देवाना समिदिलुच्यते। अनेक- द्रव्यात्मकत्वादा वैश्वदेवत्वम् ॥ ६॥ इदानौं समन्त्रक माहवनौये वैसर्जनहोम विधत्ते- "श्रथ जुहोति व सोम तनूय इति। जुहा व्याप्तत्वात् प्रचरण्या होम। मन्त्रस्याय मर्थ- हे 'मोम ।' 'स्व' 'तनूरुय' तनू पारीर छन्तति तुन्दतीति तनूठन्ति रक्षामि, दिषन्तौति देषामि, अन्य अस्मद्विरोधिभिरभिचरनि कृतानि प्रेरितानि, तादृशेभ्यो निय- तामि। यथा तादृमानि अस्मान् न बाधन्ते, तथा पालयमि । तस्मात् त्व मेवास्माकम् 'उरु' प्रभुत 'वरूथ' बलम् 'असि' । तस्मै तुभ्य मिद मुजत मस्तु । नरेतेनेत्यादि । वैसर्जनाना लोकचयजयरूपत्वस्योकत्वात् गाई- पत्यहोम' पृथिव्या प्रतिष्ठारूप । अस्या नायापत्ययोश्च प्रतिष्ठोपपद्यत इति तदर्थ माह- “एतेनेम लोक स्तुणुत इति ॥ ७॥ वाजत्यन्तर समन्त्रक विधत्ते- "प्रथाप्नवे द्वितीया माऊति - “ध्रुवाया पुरस्तात् एषदाज्य दधिमिय पञ्चमहोत ज्योतिरसौति समिदन्तेन"-इति का. श्री. स. ५१ २६ । २-वा. स.५३५२। ३-का. पो. सू. ८.१ "वैसनानि जुहोति रक्षसा ममहत्य'-इत्यादि तै.स. ६३२३॥

·(दूध ३मा.) टतीयकाण्डम् ॥ मिति' । 'अनुः सूक्ष्मरूपः मोमः । सः 'ऋतुः', भाज्यस्य 'जुषणः' प्रौयमाण: 'वेतु' भक्षयत श्राज्यम्, 'स्वाहा' सुद्धत मस्तु ।। मन्त्रतात्पर्य माह- "एष उ हैवेति । 'एषः' मन्त्रः एव, 'एतद् वक्ष्यमाणम् 'उवाच'। एतच्छब्दार्थ माह- "रक्षोभ्यो वो इत्यादिना। "यथा मान्तरेति । प्रणयनकाले मध्यमार्ग गालामुखौयहविर्द्धानयोरन्तराले इत्यर्थः । “कनीयांस मेव बधात् तत्वेति। रक्षाकृताद् ‘वधात्' हेतोः 'कनीयांसं कृत्वा'। कनीयः- शब्दार्थ माह-- "स्तोक मेवेति । "स्तोको ह्यनुरित्यादि स्पष्टम् ॥८॥ "उद्यच्छन्तीम मिति । “उपयच्छन्युपयमनौरिति । इमा- धानोपयमन्युपकम्पादौनां कृते प्रदीप्लेभगतम् अग्निम् 'उध- छन्ति' ऊर्द्ध धारयेत् । तदाधारेषु नौयमानाः मिकता अपि 'उपयच्छन्ति' अधो धारयेत् । अमीषोमप्रणयनप्रेषविषये विकल्पप निराकृत्य 'श्रमये प्रहिय- माणय'-इति पदं सिद्धान्तयति- “अथाहाग्गय इत्यादिना ॥८॥ १-का. श्री. सू. ८.७.२ । २- तत्पाठस्तु-वा० सं० ५.११.३ ३-३०. एठायां : पतितो इएण्यम् । 8-५च्य. २ वा. १ क(२६५, २८६ ए.) एथ्यम् । .सू. ८.०२,०। ५-का.

·३८८ # शतपथब्राझणम् । (५प्र. वा.) . "श्राददते पावण इत्यादि। 'पावण' मोमाभिषवार्थान् पाषाणान् । 'द्रोणकलश' सोमाधार, प्रभूत पात्रविशेष । 'वायव्यान्' ग्रहान्, वायुदेवत्यानि सोमपाचाणि । “ग्रावणो वायव्यानि"-दूत्यादि श्रुतेरेवा पाचाणा वायव्यत्वम्। 'धम् । कामयपरिध्याद्या पश्वर्या । “तइईिरुपसन्नद्ध भवतीति"। श्रातिथ्याया मास्तीर्ण मित्यर्थ "यदातिथ्याया बहिस्तदुपसदन , तदामौषोमीयस्य” इति श्रुते ।। 'वपाश्रपण्यौ' पशवपाश्रपणसाधने C . १- 'व्याहवनीय गच्छत्यादाय यावद्रोणकलशसोमपात्राणीभचतुथ्यच्च सनद वपाश्रयणौ रशने शकलशयण मरणौ च"-इति का० श्री. सू०८७५॥ २- पञ्च ग्रावाणोऽभियवाची पापाणा । ३- द्रुममयो वैकशन , यस्योपरिधारायहा रहन्ते । 8-वायव्यानि यहा'-इति छ । ५- नव ग्रहपात्राणि, दश चमसा, परितवा, ऋतुपात्रे, उपाधे, स्थाल्यश्चतस , पूतदाधवनोयो उदश्चन , सोमासन्दी इत्येवमादौनि। ते • स०६३ २१०। इभ विशतिकाठकम्" इति का• श्रौ० ८ ० ५ सू• •। - 'परिध्याचा' इत्येव छ । k- "कार्ययमया परिधय '-इति का० श्री० सू० ८ १ १२॥ कार्मर्य श्रीपर्णी, तम्मया' इति तत्र या दे। १.- का. श्री. सू. ११५ सिईएण्या। ११- रे. बा. १४८ सा• भा• एथ्यम् । जै. सू. ४ २ २८, ३. १९ व्यधिकरण मेतविचारार्थक मेव । तत्रैव १२ १४२, ३ १९ प्यधिकरण मपि।

·(६१० ३.) सतीयकाण्डम् । इस कार्यशाखे । 'रशने' थूपपश्चर्थ है । 'अरणो' । 'अधिमन्दनः शकल' उत्तरारणेरधस्तात् स्याप्यः । 'वृषणो' वृषणस्थानीयौ दौ । एतान् मोमार्थान् श्रामीयोमौयार्थीय 'समादाय' 'प्राचः' 'आयन्ति' गच्छेयुः। “म एष ऊो पा एतौति । श्रध्वर्यु- ममुखैर्यजाङ्गाना मुघमनाद् 'यज्ञः' एव 'ऊईः एति' फई गतो भवति ॥ १० ॥ "तदायत्सु वाचयतीति । तेषु सर्वेषु 'प्रायन्सु' "अमे नय"-- रति' वाचयनि' अध्वर्युः। तम्याय मर्थः।- हे 'अनः! 'देव !' 'मय' प्रापय 'अरमान्' 'राये' धमाथे 'सुपथा' गोभनेन मार्गए । वं 'विश्वानि' 'वयुनामि' मार्गान् “विद्वान्' नामम् । किम 'जुडराण' कौटिन्यम्, पापरतः 'एमः' पापं कुटिसं पेयुभयम् 'अम्मत्' अपातः 'युयोधि' पृथक कुर । 'ते' सुभ्यं भपिठा' अतिमभृतां 'मम उति' 'विधेम' करयामेति "अनि मेवेत्यादि । स्पटम। "त प्रायनोति । प्राय गता भागधेयुः। कुचागचेयुः ? भामोध मागपनि । भौमिकवेद- हतारण मार्गपागतमा निदधाति प्रोत ममि १ -- ·॥ शतपथबाझगम्। (५प्र. मो.) 'स "स निहिते जुहोतीति । अध्वर्यु 'निहिते' अनौ स्थापिते । तत्र होममन्त्रोऽयम्- "श्रय नो अमिरिति । तस्याय मर्थ ।- 'अयम्' 'अग्नि' 'न' अस्माक 'वरिव' धन 'कृणोतु'। तथा 'अयम्' एवं 'मृध' सवामान् 'प्रभिन्दन्' 'पुर एत'। तथा 'श्रय' 'वाजमाती' सवामे 'वाजान्' 'जयतु' असा- दर्थम् । 'अय' 'जईषाण' पुन -पुन इय्यन् ‘शत्रून् जयत् । 'स्वाहा' सुहत मस्तु इद माज्यम् ॥ तदेतेनेत्यादि। शालामुखौयामौत्रीयोत्तरवेदीना क्रमेण भूम्यादिलोकचयात्मकत्वात् 'अन्तरिच' 'स्पृणुते' पालयति ॥१२॥ "तदेव निदधतीति। स्थापयेद् यावादिकम् । 'दूतरम्' भवहिरादिकम्, अनौषोमौयार्थम् । “उत्तरेणहवनीय मुपमाद- यन्तीति । उत्तरवेदिस्यस्यैवाहवनौयत्वात्तदुत्तर इत्यर्थ ॥ १३ ॥ "प्रोक्षणोरध्वर्युरादत्त इति । प्रोक्षणीरादाय अध्वर्युरिभा मेव पूर्व प्रोक्षेत्। 'प्रोक्षणोरध्वर्युरादत्ते म भ मेव पूर्व प्रोक्षती- त्यादिना प्राकृत प्रयोग पुनरभिधीयते तत्र विशेष विधानार्थ प्रस्तर पृथक् ग्टहीत्वा बर्हिरेकायैव मृणीयात् । “खरोत्तरार्द्ध एकचत् स्तरण पश्चादोत्तरवेदे इति हि सूत्रम् ॥ १४॥ १-याम्नातन्वयम्-वा. म. ५ ३० । २- का. श्री. सू० ८ ० १.। १- का. श्री. सू... । 8- का. श्री. सू. ८.१.। ५- का• श्री. सू.. थो. सू.८७१२। --- काश्रो. सू. ८० १.१४ एक्टा-कात्ति । --का.

·(६१. मा.) । तीयकाण्डम् । “अथ जुहोतीति । 'अथ' आधानसमिदाधानपर्यन्तं पश्वर्थं मङ्गजातं कृत्ला, पश्चाद् वैमर्जनीयं होमं तरौयं 'जुहोति', "उरु विष्णो"-इति मन्त्रण। अयं मन्त्रार्थः।-'विष्णो।' यज्ञात्मक ! लम्, 'उरु' प्रभूतं धुलोकपर्यन्तं "विक्रमस्ख' विक्रमणं कुरु । विक्रमपप्रयोजन माह- 'चयाय' अस्माकं निवासाय 'उरु' विस्तौण 'कृधि' कुरुत । 'एनयोने' अग्ने! 'ए' इतं 'पिब'। 'यज्ञपति' यजमानं 'प्रतिर' प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्द्धने वर्तते । 'स्वाहा' सुहुत मस्तु ।। "तदेतेनेत्यादि । पूर्ववत् ॥ १५ ॥ मन्त्रस्य यद् वैष्णवलं माक् प्रतिपादितम, तस्याल्पलपरि- हारेण स्वाभाविकरूपमाप्तिरूपत्वेन प्रशंसति- “यदेव वैषणव्यर्चा जुहोतीत्यादिना। "त मेतदभयं प्राप्य य एवैष करोतीति। 'एतत् एतेन, वैष्णवत्वकरणेन 'अभयं नाशकरतोभयरहितं कृत्वा "एषः' मोमः पूर्व ‘य एव' यादृग्यज्ञरूपः, '' तादृपं 'करोति'। विष्णुत्वमापणेन कथं स्वाभाविकरूपप्राप्तिरिति तवाह- "यज्ञो हि विष्णुरिति ॥ १६॥ "प्रथामाद्य स्रुचोऽप उपस्पृश्य राजानं प्रपादयतीति । 'प्रासाद्य' उत्तरवेदेः पश्चाद्दे बईिषि 'सुचः' प्रासाद्य 'राजानं' मोम का. श्री. सू०८.०.१५, १६ । 'याधानसमियाधानपर्यन्तं'-इति च । ३-वा० सं० ५.३९१। - ३६१.१४ म., ३९. ए.८५. दश्यम् ।

·२६२ ॥ शतपथमाझगम्। (५प्र. वा.) . 'प्रपादयति' हविर्धान प्रवेशयति । उदकोपस्पर्शन प्रशसति- 'तस्मा दामाद्येत्यादिना । "वज्रो वा इत्यादि । प्राग् व्याख्यातम् ॥१७॥ 'म दक्षिणस्येति । 'दक्षिणस्य हविर्भानस्य' 'नौडे' परिश्ते मध्यप्रदेश कृष्णाजिनोपरि मोम निदध्यात् । “दक्षिणे ऽनम्मि छष्णाजिन मास्तौर्य तस्मिन् सोम निदधाति"-इति सूचम् । 'देव मवितरेष ते"-दत्यासादनमन्त्र । स्पष्टोऽर्थ । हे मोम । खा 'मा दभन्' मा हिसिषु ॥ १८॥ 'अथानुसृज्योपतिष्ठत इति । 'अनुसृज्य एतत्त्व मिति विसृज्योपतिष्ठते"-इति । मन्त्रस्यार्थ' ।- हे 'मोम देव !' 'त्वम्' ददानौं 'देवान्' 'उपागा' प्राप्तोऽमि, 'अहम्' अपि मनुय्य मन् ‘एतन्' इदानों 'मनुय्यान्' अस्मदीयान् ‘उपागा' प्राप्तोऽस्मि । न केवल श्रह मेव किन्तु 'रायस्पोषेण मह' धनपोषणसहित एव । यजमानस्यामौषोमयोर्जम्भानुप्रवेशेन तदीयधनस्यापि अनुप्रवे- मात्, इदानौं निर्गममाहित्य मपेक्षितम् । "अनीषोमौ वा एत मन्तर्जम्भ इत्यादिकम्, एतत् मन्त्रब्राह्मणम्, “अथ प्रतिप्रस्याता विस्ज्येत्यर्थ । तथाच कात्यायन-' . १- तच सोमानयन यजमानकत्तुक ब्रझकर्तृक वा भवति । का• श्री. सू. १९११३, १४ थ्यम् । २-ए• २५० ५० १०६ण्य्यम् । ३- कायौसू. ८०१०। 8-दा. स. ५ २६१। ५- का. श्री. सु. ८०११ ६-तत्पाठस्तु-वा० स. ५ ३८ ।

·(घ. वा.) टतीयकाण्डम् । अयण शाला मनोयोमौयेण यशुना"-दूत्यत्र' व्याख्यातम् । तत् "एतत्त्वं देव सोम देवो देवा उपागा दूद महं मनुष्यान्”- इत्यभिधानेन 'प्रत्यक्षम्' एव 'मोमाद' विमुच्यते ॥ १६॥ हविर्द्धानात् ममन्त्रकं निश्राम विधत्ते- "थोपनिझाम- तौति । “स्वाहा निवरुणस्येति । "खाहा निरिति निष्क्रम्य"- इति सूत्रम् । मन्त्रे वरुणपाशप्रसङ्गं दर्शयति- “वरुणपाशो वा एषोऽन्तर्भवतीति ॥ २०॥ "प्रथेत्याहवनौये ममिध मन्यादधातौति । ममिध मेवाभ्या. दधद्वान्तरदौला उपेति "अग्ने तपा"-दुतिः । तत्र खगरौर मनावेव संस्थाप्य अग्निशरीरस्य धारण मुक्तम्, १६ तु नपरौत्येन यथायथं शरीरखीकार इति विशेषः । “म स्खेन सतात्मना यजत इति । पूर्व मन्यात्मना मता, इदानौं 'स्वेन' यजमानात्मना 'मता' 'यजते'; स्वशरीरस्य पुन:-प्राप्तत्वात् । दौचिताब निषेध- भावाभावयोरप्यय मेवाभिप्राय इत्याह- "तसादस्याचामन्तीति । तस्मादिति हेतं विणोति- “मानुषो हौति। नामग्रहणम्यापि मानुषभाव एव; अतोऽर्थाद् वैसर्जनहोमपर्यन्तं दीक्षितस्य नाम न ग्रहौयादिति विधिरुनीयते । “यथा इविषोऽहुतस्य नानौया- देवं तदिति । 'अ' देवातिथिषु मनुय्यो 'नानीयात्', 'एवं नत्' ५-२०१ए. • इराव्यम् । २-- वा. सं० ५.३६.२। ३-- का. श्री. सू. ८.७ १८ । ४-~वासं० ५.३८..। ५- का. श्री. सु. ८.२.३ । ६- वा• सं. ५.१० ११ । 0-ऐ० वा.२ १.३ इण्यम् । 50 ·शतपथब्राह्मणाम्। (५५.वा.) अपि भवति; धनस्यापि यजमानेन सह प्रवेशादित्यभिप्राय । "नामग्रहणभोजने अस्थात कुर्वन्तीति' सूत्रम् ॥२१॥२ [६.३.] ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये हतौयकाण्डे पष्ठाध्याये रतीय ब्राह्मणम् ॥ [अथ चतुर्थ ब्राह्मणम् .] यूपं वक्ष्यन् वैष्णव्यर्च जुहोति । वैष्णवो हि यूप- स्तस्मादेणु व्यर्चा जुहोति ॥ १॥ युद्देव ब्वैष्णव्या जुहोति । यज्ञो वै बिपायजेनैवैत- धूप मच्छति तस्माद्देप्णव्यर्चा जुहोति ॥ २ ॥ स युदि खुचा जुहोति। चतुर्टहीत माज्यं गृहीत्वा जुहोति युधु खुवेण सुवेणैवोपहुत्य जुहोत्युरु विष्णो बिक्रमस्वोरु क्षुयाय नस्कृधि । वृत एतयोने पिब म प्र यजुपति तिर स्वाहेति ॥३॥ यदाज्यं पुरिशिष्टं भवति। तदादत्ते यत्तक्ष्णः शस्त्रं भवति तत्तचादत्ते त आयन्ति स यं यूपं जोपुयन्ते ॥ ४ ॥ १- का• श्री. सू. ८.०. २२ ।

·(ह्य० वा.) ॥ टतौयकाण्डम् ॥ तु मेव मभिमृश्य जपति। पश्चादेव प्राङ् तिष्ठन्नभि- मन्त्रयतेऽत्यन्याँर अगां नान्याँउपागा मित्युति ह्यन्यानेति नान्यानुऐति तस्मादाहात्यन्याँर अगा नान्याँउपागा मिति ॥ ५ ॥ अर्वाक त्वा पुरेभ्यो ऽविदं परोऽवरेभ्य इति । अा- ग्येनं पुरेभ्यो दृश्थुति य एतस्मात्पुराची भवन्ति परी- ऽवरेभ्य इति पुरो ह्येन मुवरेभ्यो दृश्श्रुति यु एतस्माद- र्वाञ्चो भवन्ति तस्मादाहार्वाक् त्वा पुरेभ्यो ऽविदं परो- ऽवरेभ्य इति ॥ ६॥ तं त्वा जुपामहे देव बनस्पते देवयज्याया इति । तद्यथा बहूनां मुध्यात्साधुवे कर्मणे जुपेत सु रातमना- स्तुस्मै कुर्मणे स्यादेव मेवैन मेतबहनां मध्यात्साधुवे कुर्मणे जुपते सुरातमना ब्रुश्चनाय भवति ॥ ७ ॥ देवास्त्वा देवयज्यायै जुपन्ता मिति । तदै समृद्धं यु देवाः साधुवे कुर्मणे जुपान्तै तस्मादाह देवास्त्वा देव- यज्यायै जुपन्ता मितिः ॥८॥ अथ सुवेणोपस्पृशति । विष्णवे त्वेति ब्वैपणवो . . ' 'न्या-इति क, ख । इहोत्तरत्राप्ये सर्वत्र। । 'ऽयगाना-इति च पाठोडा -वेवरेस दृशः । * 'कर्मयो'-इति ग, घ। 6 मिति' इति ।

·३८६ ॥शतपथमाझगाम्। (५प्र; इब्रा.) हि यूयो यज्ञो व्वै ब्बिष्णुर्यज्ञायु ह्येनं पृथुति तस्मादाह विष्णवे त्वेति* ॥६॥ अथ दर्भतरुणकु मन्तुर्दधाति । श्रोपधे घायस्वेति व्वजो वै परशुस्तुथो हैन मेप बुजः परशुर्न हिनस्युथ परशुना प्रहरति स्वधित मैन५ हिसौ- रिति ब्वजो वे परशुस्तथो हैन मेप बजः परशुर्नु हिनस्ति ॥१०॥ स यं प्रथम शुकल मपच्छिनुत्ति। त मादत्ते तं वा ऽश्रुनधास्तम्भ दृश्चेदुत ह्येन मनसा व्बुहन्ति तथानो न प्रतिबाधते ॥ ११॥ तं प्राञ्च पातयेत् । प्राची हि देवानां दिगृथो उदञ्च मुदीची हि मनुष्याणां दिगुथो प्रत्युनं दुक्षिणाय, त्वेवैनं दिशः परिविवाधिषेतैपा वै दिक् पितॄणां तम्मा- देनं दक्षिणायै दिशः परिविवाधिपेत ॥ १२॥ तुं प्रच्युवमान मनुमन्वयते । द्यां मा लेखौरन्तरिष्ट मा हिल्सीः पृथिव्या सम्भवति व्यु जो वा एप भवति यूपाय ब्ययन्ति तम्माइजात् प्रच्युवमानादिम नोकाः . 'वेति-ति व 'सति-इति ग, घ । + 'तपागे'-इति च पाटो डायोस दृए । ! "f-अतिमिहोपात्र ।

·(अ.जा.) । टतौयकाण्डम् ॥ महरेजन्ते तुदेभ्य एवैन मेतुल्लोकेभ्यः शमयति तुथेमां- लो काञ्छान्तो न हिनस्ति ॥१३॥ स यदाह। द्यां मा लेखौरिति दिवं मा हिप्सी- रित्येवैतुदाहान्तरिक्षं मा हिसौरिति नाच तिरोहित मिवास्ति पृथिव्या सुम्भवेति पृथिव्या सुजानौष्ठेत्येवै- तुदाहाय हि त्वा स्वधितिस्तुतिजानः प्रणिनाय महते सौभगायेत्येषु ह्येनः स्वधितिस्तेजमानः प्रणु- यति ॥ १४॥ अथाब्रुश्चन मभिजुहोति। नेदुतो नाष्ट्रा रक्षा- स्यनूत्तिठानिति व्युचो वा ऽश्राज्यं तदुजेणैवैतुन्नाष्ट्रा रक्षास्युवबाधते तथातो नाष्ट्रा रक्षासि नानुत्तिष्ठ- न्यथो रेतो वा ऽयाज्यं तद्दनस्पतिष्ठेवैतद्रेतो दधाति तस्मादृतस आश्चनाडुनस्पतयोऽनु प्रजायन्ते ॥ १५ ॥ स जुहोति। अतस्त्वं देव ब्वनस्पते शतवल्शो। विरोह सहस्रवल्शा ब्बुि वयु रुहेमेति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥ १६॥ . 'मालो-इति ख, 'मायो-इति छ। + 'मा'-इति ग, घ । + दिव-इति म, ध। । 'प्रणयति'-इति । {। 'शतवल्ट शो'- ति च पाठो डा. देवगण दृए । T'सहसवल्टशा'-इति घ डा.-वेवर-दृष्य पाठ ।

·३९८ । शतपथब्राझयाम् । (५प्र० ३वा.) तं परिवासयति। स यावन्त मेवाग्र परिवासयेत् तावान्स्यात् ॥ १७॥ पुञ्चारनिं परिवासयेत । पासो यज्ञः पालः पशुः पुञ्चत्तवः संवत्सरस्य तस्मात् पुञ्चारनिं पुरि- वासयेत् ॥ १८॥ पुडरनिं पुरिवासयेत्। पड्वाऽऋतुवः संवत्सरस्य संवत्सरो व्बुजो व्वजो यूपस्तस्मात् पुडरनिं पुरि- वासयेत् ॥ १६॥ अष्टारनिं पुरिवासयेत् । अष्टाक्षरा वै गायबी पूर्वाद्धों वै यजुस्य गायची पूर्वाई एप यनुस्य तस्मा- दष्टारनिं परिवासयेत ॥ २० ॥ नुवारनिं पुरिवासयेत । विहे यज्ञो नव वै वित् तस्मान्नुवारनिं पुरिवासयेत् ॥ २१ ॥ एकादशारनिं पुरिवासयेत्। एकादशाक्षरा वै चिष्टुब् वज्जस्त्रिष्टुब् वुजो यूपस्तस्मादेकादशारनिं पुरि- वासयेत् ॥ २२॥ डादशारनिं परिवासयेत्। द्वादश वै मासा. सवत्सरस्य सवत्सरो व्वजो व्युचो यूपस्तस्माद् द्वादशा- रनि परिवासयेत् ॥ २३॥ घयोदशारनिं परिवासयेत्। चुयोटश वै मासाः ·(स्य. वा.) । टतोयकाण्टम् । संवत्सरस्य संवत्सरो व्वुजो व्बुजो यूपस्तुस्माचयोदशा- रनिं पुरिवासयेत् ॥ २४॥ पुञ्चदशारनिं परिवासयेत् । पुच्चदशो वै ब्वजो ब्बुजो यूपस्तस्मात् पुञ्चदशारनिं परिवासयेत् ॥ २५ ॥ सप्तदशारनिर्वाजपेययूपः । अपरिमित एव स्या- दुपरिमितेन वा ऽरतुन बजेण देवा अपरिमित मजयं- स्तथो एवैषु एतेन व्वज्जेणापरिमितेनैवापरिमितं जयति तस्मादपरिमित एव स्यात् ॥ २६ ॥ स वाऽअष्टाश्रिर्भवति। अष्टाक्षरा वै गायबी पूर्वार्दो वै यजुस्य गायत्री पूर्वाई रए यजुस्य तस्मादष्टाश्रि- भवति ॥ २७॥३॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [६.४.] ॥ । अथ यूपप्रयोग उच्यते- "यूप वक्ष्यन्नित्यादिना । 'प्रत्यन्' छोस्यन् । 'वैष्णव्यर्चा' श्राइवनीये जुहुयात्। “मास्य देवता"- इन्यः । “दिव मा लेखौरन्तरित मा हिमो पृथिव्या मम्भव- मि" इतिमन्त्रेण । मन्त्रादो लोकत्रयाक्रमणस्योकत्वेन विष्णु- माम्याद वैषणवत्त मतस्तदर्थवाच्चो वैष्णवत्व युगम् ॥ १ ॥ १- का. श्री. सू. ६ १ १६ । २-पा.सू.8 २२० । २-श.स. १३१। तत्र " मा लेखोरिति पाः ।

·8.. । शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. वा.) 4 मृचो वैष्णव्यत्वं प्रशमति- “यदेव वैपणव्या जुहोतीति । "यज्ञेनैताप मच्छतौति। यज्ञेनैव यूप मभिलक्ष्य गतवान् भवति ॥ २ ॥ “म यदि स्रुचेत्यादि । स्पष्टम् । “उरु विष्णविति । एष मन्त्रो वैमर्जनौहोम मधिकृत्य व्याख्यातः, अत एव ब्राह्मणे नेह व्याख्यातः । अब सूत्रम्- "यूपाहुतिं जुहोति चतुरहीत सुवेण वोरु विष्ण- विति ॥ २॥ “यदाज्यं परिशिष्टं भवतीति । अवशिष्ट माज्य मध्वर्युरादत्ते । "यत्तक्षण इति। 'यत्' तक्षकस्य 'शास्त्रं भवति' वाशीनि शिलादौ । गोषयन्ते यं यूपयाल मिति, त प्रायन्तीति सम्बन्ध.२ ॥ ४॥ "त मेव मभिपृश्य जपतीति । 'तम्' यूपम् ‘एवम्' 'अभि- मृग्य जपति' "अत्यन्यानगाम्" इत्येवरूपेणेत्यर्थः। अथवा अभिमान न कर्त्तव्यम्, 'पश्चात्' 'प्राड' 'तिष्ठन् एव' 'अभिमन्त्रयते'। अब "यूप मभिशत्यत्यन्यानिति प्राड् तिष्ठनभिमन्त्रयते वा पाला बहुलपर्णम्"-इत्यादि सूत्रं द्रष्टव्यम् ॥ मन्त्रस्थाय मर्थः।- पुरोवर्ति-पन्नामादिरूपवृक्ष ! तव प्राप्तेः पूर्वम् 'अन्यान्' यूप्यानपि नानाजातीयान् वृक्षान् ‘अत्यगाम्' पुरस्तात् ५ प्र. २ बा• १५, १६ क. (३००, २९१०)ययम् । २- का• श्री. सू. ६.१. ४ । ३- का• श्री. सू. १.१.५। श्रो. • सू० ६.१.६ क। ५-- का. थौ. सू. ६.१.६-१.। ६- याम्रातचैध--- वा. म. ५. ४२.१ । 8-का.

·(६थ. वा.) तोयकाण्डम् । ४०१ अतिक्रम्य त्वां प्राप्तोऽसि । एवम् 'अन्यान् ब्राह्मणोकातिरिकानपि 'नोपागाम्' नापगच्छामि। 'बा' त्वाम् ‘परेभ्य' बत्तोऽप्युपरि वर्तमाना ये मन्ति, तेभ्य 'प्रक्'ि अधस्तात् प्रथमं वर्तमानम् 'अविदम्' । तथा 'प्रवरेभ्यः' पूर्वभाविनः सकाशात् खां 'परः' परस्ताद् वर्तमानम् 'अविदम' । श्राद्यन्तयोर्वर्तमानानां वाता- तपादिकृतदोषसम्भवात् निकृष्टतम्, अतः सर्वेषां मध्ये वर्तमान वा मेव निर्दोष मविद मित्यर्थः। हे 'देव । वनस्पते !' 'त' तादृश 'ना' त्वां 'जुषामहे' इति ॥ मन्त्रभागस्य तात्पर्य माह- "तद्यथेति। 'यथा' 'बहना' पुरुषाणो 'मध्यात्' एक भवतव्य 'माधवे' शोभनीये 'कर्मणे' 'जुषेत' मेवेत, 'मः' जुटा 'एतमनाः' दत्तचित्तः, कर्मार्थ मङ्गोष्त- मनस्कः मन् 'तस्मै कर्मणे' तत् कर्म कत्तुं भवेत्, अथवा 'कर्मणे एतमनाः स्यात्' कर्म कत्तुं बुद्धिः प्रवृत्तेत्यर्थः । 'एव मेवैतत्' इति दान्तिकाभिधान मुनार्थम् ॥ ५-७॥ "देवास्तेति । देवानां जोषणभिधानस्य प्रार्थनायाः प्रयोजन मार- "तदै समृद्धं यं देवाः माधवे कर्मणे जुषान्तेति ॥ ८ ॥ "अथ सुवेणेति । "विष्णवे ला"-'दनि मन्त्रेण 'सुवेण' 'उपस्पृथति' । 'विष्णवे' यूपायेत्यर्थः । स्पृशाभौति शेषः । कथं यूपस्य विष्णुल मिति, नचाह- "वैष्णवो यूप इति। 'यूपः' 'वैष्णवो हि विष्णुदेवयः खस्तु । तदेव कप मिति, तपाह- १- का• श्री. स. ११.११ । २-वा. स. ५,१२.२। .

·१०२ शतपथद्राक्षणम्। (५प्र. ३वा.) "यज्ञो वै विष्णुरिति। यजस्थापि विष्णुवे यूपस्य कि मायात मित्यत आह- "यज्ञाय ह्येन वृथतीति ॥ ६ ॥ “अथ दर्भतरुणक मिति । "श्रोषधे चायख"-'इतिर कुन- नरुणेन यूप व्यवहित कुर्यात् । हे 'श्रोधधे।' त्व प्रहारव्यथातो 'एन' वृक्ष 'चायख' । 'वजो वै परशु' छेदकत्वात् परशोर्वज्रत्वम् । "स्वधिने मैनम्"-'इति' छेदनमन्त्र स्पष्ट एव ॥ १० ॥ “म य प्रथम मिति। प्रथमच्छिन्न शकल यूपावटे प्रक्षेपार्थ माददौत। "त वा अनवस्तम्भ मित्यादि । न विद्यते 'अक्षस्य' कटाङ्गस्य स्तम्भो यस्मिन् वचनकर्मणि, 'तम् अनवस्तम्भम्', अक्ष- मस्पर्णी यथा न स्यात, एव सव वृश्चेदित्यर्थ । । तत्प्रयोजन माह- "उत होन मनमेति । अहो इनसा यूप नयेयु, तदा अक्ष मा वधिष्टेति ॥ ११ ॥ यूपस्याध पातनविषये प्रागादिदिक्त्रय विकल्पयति- "त प्राञ्च पातयेदित्यादिना । अन्यस्या दिशि पातन निषेधति । "दक्षिणायै बेवैन दिन परिविबाधिषतेति । 'एन' प 'दक्षिणायै श्रो. १- का. श्री. सू०६ १ १२ । २-वा. स. ५२३ । ३-वा. स. ५ 8२।। ४- का. श्री. सू०६ १ १३ । ५-का. • रु.६१ १४। ६- “स्यागुरनसोऽक्ष स्तभ्रातीत्यक्षस्तम्भ, न यक्षतम्भोऽनक्षस्तम्भ , यथा गच्छन भकटग्य अक्ष मवथिए, स्थाणुन नाति, तथा नोध छिन्द्यादित्यर्थ -इति चात्र या दे। 9- का. श्री. सू .१ १७। 'परिविवाधितेति' इति च . .

·(य. प्रा.) । तीयकाण्डम् । ३ 'दक्षिणस्या' 'दिशः' परिबाधकं कारयितुं मिच्छदित्यर्थ.; तस्याः पिढदेवत्यत्वात् ॥ १२ "तं प्रत्यवमान मनुमन्त्रयत इति । तत्प्रयोजन माह- "वज्रो वा एष भवतीति। "स्फ्यस्तृतीयं रथस्तृतीयं यूपस्तृतीय मिति- श्रुते.' वचावयवत्वाद् यूपस्य वज्रत्वम् । अतो वज्रपात दव यूपार्थ- वृक्षपातः । "लोकाः सरेजन्त इति । "भ्यसते रेजत इति भयवेप- नयो." इति यास्कः ॥ १३ ॥ "म यदाहेति। "पृथिव्या सम्भव"-इत्यस्य३ तात्पर्य माह- "मञ्जानौवेत्येवैतदाहेति। सम्मति मैकमत्यं प्राप्नुहौत्यर्थः । “प्रयं हि वेति । 'प्रय' खलु ‘खधिति' छेदनसाधनपरशः 'तेतिजानः' निशितो भपन् 'महते' 'सौभगाय' सुभगत्वाय, अटायगद्याकारा- श्रयणाद्धि सुभगवते , अथवा सुभगो यज., स एव मौभगः, तदर्थ- वात् प्रणयनस्य । 'प्रणिनाय' प्रणयनं कृतवान्, पृथक् कृतवानित्यर्थः । छेदनाभावे प्रणयनासम्भवात् पूर्वशेषत्वपक्षे परशुना यज्ञार्थ छिन्नस्त्वं लोकत्रय मपौडयनधः पतेत्यर्थः । पृथग्विनियोगपचे उनलक्षणं वां शोधयामौत्यर्थः ॥ १४ ॥ आवश्चनहोमं विधाय प्रशंसनि- “अथाव्रश्चन मभिजुहोति -ते. 1. स. ५.२६. ४ । इन्द्रो रवाय वचं प्राहरदित्यादि प्रव्यम्। २-निरु. ३. 8.81 ३- वा० सं० ५ १३.१। 8-- वा. सं.५.४३.२॥ ५-- "थर्य हि वेति शोधनम्" इति का• श्री. सू० ६.१.११ ·808 'शतपथब्राझयम्। (५प्र. ३वा.) तथा तच भाखा बहुधा नेदतो नाप्रेत्यादिना । श्रा समन्ताद् प्रथनम् 'पात्रश्चनम', नदमि तस्मिन् जुहोति। उक्तहोमविषये सूत्रकारो विकल्पयामाम- "अतस्त्व मित्यावश्चनेऽभिजुहोति, यूपे वा तत्मस्कारात् स्याणी श्रुतेथेति । होममाधनस्याज्यस्य द्वे सामर्थ्य, वज्ररूपेण रक्षकत्वम्, रेतोरूपेणोत्पादकत्व चेति। अत श्रावश्चनप्रदेशहोमो वज्र । तस्मात् स्थानाद्राक्षमादिक मुत्पन्न न भवेत, उत्पनञ्च परिकृत भवति, भावश्चनप्रदेशे रेत स्थापनात् जायन्ते ॥ १५ ॥ म जुहोतीति । श्रावचनहोममन्त्रम्याय मथ २ ।- हे 'वनस्पते । देव ।' 'त्वम्' 'अत' अस्मात् प्रदेशात् 'शतवल्श' अपरिमिताकुर' सन् 'विरोह' प्रादुर्भव । 'वय' च सहस्रवल्या' मन्त 'विरुहेम' विविध प्रादुर्भवेम ॥ १६ ॥ "त परिवामयतौति । 'न' यूप वक्ष्यमाणेन झवा 'परि- वासयति' आच्छिन त्ति। परिवामने विशेष माह-- 'म यावन्त मेवाय इति । 'ग्रे' प्रथमम्, प्रथमच्छेदकाले 'यावन्त यावत्परि- माण परिवामयेत्', 'तावानस्यात्' तावतेव भवितव्यम, खापेचित- प्रमाणाय न पुनश्छिन्द्यादित्यर्थ ॥ १७ ॥ यूपमानविषये पञ्चारनिप्रतिपञ्चदशारनिपर्यन्तान् बहन् १- का. श्री. सू०६१ २०-२२ । २- "यावश्वनाद रक्षाणा भूयास उक्तियन्ति ते. स. २५.१।। २-वा. स. ५ 8३३॥ 8-का. श्री. सू०६१ २३ ।

·8०५ (६० वा.) । तीयकाण्डम् । प्रकारान् विकल्पितान् दर्शयति- “पञ्चारनिं परिवासयेत्, पाटो यज्ञ इत्यादिना'। “यो वै यज्ञे हविष्यतिवेद"-इत्यादिना यज्ञस्य हविरादिपञ्चमड्यायोगात् पशोः पाङ्गत्वम् ॥ १८ ॥ "षडरनि मिति। "संवत्सरो वज्र इति। संवत्सरस्य, वृत्र- पहरणकाले पुनःपुनरावर्त्तनमाम्यादा, संवत्सरनिवर्तकस्थादित्य- स्थासुरघातकवादा, सारभूतवादा वज्रत्वम् ॥ १८॥ "अष्टारनिं परिवामयेदिति। “पूर्वाद्धों वै यज्ञस्य गायत्रीति। साचादवयवत्वेन 'गायत्रौ' प्रातस्मवनसम्बन्धाद् यज्ञस्य 'पूर्वार्द्धः' ; एषः यूपोऽपि पुरस्तात् मौयमानत्वात् 'पूर्वार्द्धः ॥ २० ॥ "नवारनि मिति । "चिदै यज्ञ इति। विदादिस्तोममाध्य- वात्, सवनभेदेन चिवृत्त्वादा, 'यजस्वित्' । स च 'वित्' स्तोमः 'नव वै'; स्तोत्रियनवकरूपत्वात् ॥ २१ ॥ "एकादभारनि मिति । "वज्रस्त्रिष्टुविति। त्रिष्टुभा सह प्रजा- पतेः सकाशादुत्पन्नत्वात् । स चोत्पत्तिरिन्द्रद्वारा वेदितव्या ॥ २२ ॥ "दादगारनि मिति। उक्त संवत्सरस्य वज्रत्वम् ॥ २३ ॥२४॥ “पञ्चदभारनि मिति। “पञ्चदशो वै वज्र इति । एतदपि १- का. श्री. सु० ६.१. २४-२६ । २-ऐ० वा. २. ३.६। ३-ता. वा०२प्र.१-३ खण्डाः द्रव्याः। "प्रजापतिः- • त मिन्द्रो देवतान्वदन्यत, त्रिशुम् छन्दो रहत् साम" -इत्यादि तै० सं०.१.१.७। ऊनविंशकण्डोथ्याख्यानं (१०५.४० 8 पं.) द्रव्यम् ।

·१०६ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (५५० ३वा.) "उरमो बाहुभ्या पश्चदश निरमिमौत, त मिन्द्रो देवतान्वर- ज्यन्त'-इति श्रुते । पञ्चदशस्येन्द्रसम्बन्धाद् द्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥ "मप्तदशारनिर्वाजपेय यूप इति। अतोऽत्र सन ग्रह्यते । इत्य बहून् पक्षानुपन्यस्थातोऽप्यधिक मप्युन्मान मनुजानाति- "अपरिमित एव स्यादिति । तर कारण माह- 'अपरिमितेन वेति । वज्रस्याचिन्त्यमहिमत्वात् देवाना प्रयोजनानुसारेण तत्प्र- माणस्खौकारात् यूपोऽप्यपरिमितो भवेदित्यर्थ ॥ २६ ॥ "म वा अष्टाश्रिर्भवतीत्यादि । स्पष्टम् । कात्यायनोऽपि पञ्चा- रत्न्यादिपवान् विकल्पयामाम- 'पञ्चारनि पञ्चदशपर्यन्त सोमे, दशमप्तचतुर्दशवर्ज मपरिमितो वा'-दति ॥ २० ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये बतीयकाण्डे षठाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ।। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमायतरो देथाद् विद्यातीर्थमहेश्वर ॥६॥ १-ते. स. ७,१११ २- 'सातदश वामपेय, एकविशतिरश्वमधे"-इति का. श्री. सू. ६ १ ३३ ३४ । वाजपेयाभूतेऽपौयोमीय इति यावत । ३- का• श्री. सू.८ । २७ । 8- का. श्री. सू.६१ ३१ ३२ ।

·(६य. मा.)
। हतीयकाण्डम् ।
ब्रह्माण्ड गोसहस्र कनकहयतलापूरुषो स्वर्णगर्भम,
सनाधीन पञ्चमौरीविदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमौ ।
रत्नोस्रां रुकावाजिदिपसहितरथौ सायणि सिगनार्यो,
व्याणौविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक घटञ्च ॥
धान्याद्रि धन्यजन्मा तिलभव मतल स्वर्णज वर्णमुख्य ,
कार्पासीय कृपावान् गुडकृत मजडो राजत राजपूज्य ।
श्राज्योत्थ प्राज्यजन्मा लवणज मनृण शार्कर चार्क तेजा ,
रनाढ्यो रनरूप गिरि महत मुदा पात्रसासिङ्गनार्य ।।
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक
श्रीहरिहरमहाराजसाधाज्यधुरन्धरेण
मायणाचार्येण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्य
वतीयकाण्डे षष्ठोऽध्याय समाप्त ॥ ६ ॥

·४.८ । शतपथब्राझणम्॥ (५प्र. वा.) [अथ सप्तमाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ] अनि मादत्ते। देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या माददे नार्यसीति समान एतस्य युजपो बन्धुर्योपो वा एपा यदुम्रिस्तुस्मादाह नार्यसौति* ॥॥१॥ अथावटं पुरिलिखति। इदु मह रक्षसां ग्रीवा अपिक्चन्तामीति बुजो वा ऽअधिवजेणैवैतुन्नाष्ट्राणा रक्षसां ग्रीवा अपिकन्तति ॥ २॥ अथ खनति। प्राञ्च मुत्कर' मुत्किरत्युपरेण सम्माया- वर्ट खनति तदुग्रेण प्राञ्चं यूपं निदधात्येतावन्माचाणि बोप्युपरिष्टादधिनिदधाति तुदेवोपुरिष्टाधूपशकलु मधिनिदधाति पुरस्तात्पावतश्चपाल मुपनिदधात्युथ यवमत्यः प्रोक्षण्यो भवन्ति सोऽसावेव बन्धुः ॥ ३ ॥ स युवानावपति । युवोऽसि यवुयास्मडेपो यवया- रातोरिति नाव तिरोहित मिवास्त्यथ प्रोक्षत्येको वै प्रोक्षणस्य बन्धुर्मेध्य मेवैतत्करोति ॥ ४ ॥ . 'सोति'-इति ग, घ। T 'मुत्कर'-ति ग, घ । 'बन्धु-रति ग, ध।

·( ७०० वा.) । तीयकाण्डम् । . स मोक्षति । दिवे त्वान्तुरिक्षाय त्या पृथिव्यै त्वेति व्युचो वै यूप एषां लोकाना मभिगुत्या अरपां त्वा लोकाना मभिगुप्य मोक्षामौत्येवैतुदाह ॥ ५॥ अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते। ता अवढे ऽवनयति शुन्धन्तां लोकाः पिषुदना इति पितृदेवुत्यो वै.कूपः खातस्त मेवैतन्मेध्यं करोति ॥ ६॥ , अथ बपि। प्राचीनाग्राणि चोदीचीनाग्राणि चावस्तृणाति पिपुदन मसौति पितृदेवत्यं वा अस्यै- तुद्भवति यन्नुिखात स यथानिखात श्रोएधिषु मितः स्थादेव मृतास्वोपधिषु मितो भवति ॥७॥ अथ यूपशकलं मास्यति। तेजो ह वा एतहुन- स्पतीनां युद् बाह्याशयल स्तस्माद्यदा बाह्याशकलु मपतक्ष्णुवन्त्युथ शुष्यन्ति तेजो ह्येषा मेतत्तद्युद्यूपशकलं मास्यति सुतेजसं मिनवानीति तद्युदेषु एव भवति नान्यु एप हि यजुष्कृतो मेध्यस्तस्माद्यूपशकलं मास्यति ॥८॥ स मास्यति । अग्नेणीरसि स्वावेश उन्नेतृणा मिति पुरुस्ताहा ऽअस्मादेपोऽपच्छिद्यते तुस्मादाहाग्रेणीरसि . वत्र, इत उत्तरत्र च 'वाह्यशकल'-इत्येव सायमचम्मत पाट इनि डा. वेवर । पर मलि तत्र-तत्र च माठभेद ।

·३९० ॥ शतपथब्राझयम् । (५५.प्रा.) खावेशु उन्नेतण मित्येतस्य विनादुधि त्वा स्थास्थती- त्यधि ह्येनं तिष्ठति तस्मादाहैतस्य वित्तादुधि त्वा स्थास्यतीति ॥६॥ अथ सुवेणोपहत्याज्यम् । अवट मभिजुहोति नेदधु- स्तान्नाष्ट्रा रक्षा स्युपोत्तिष्ठानिति ब्वजो वा ऽाज्यं तहजेणुवैतुं नाष्ट्रा रक्षा स्युपबाधते तथाधुस्तान्नाष्ट्रा रक्षासि नोपोत्तिष्ठन्त्युथ पुरस्तात् परीत्योदड्डासौनो* यूप मनक्ति साह यूपायाज्यमानायानुहौति ॥१०॥ सोऽनक्ति । देवस्त्वा सविता मुध्वानत्कृिति सविता वै देवानां प्रसविता यजमानो वा ऽरपु निदानेन यधूपः सुर्व वा इदं मधु यदिदं किञ्च तुदेन मनेन सर्वेण सुर- स्पर्शयति तुदमै सविता प्रसविता प्रसौति तस्मादाह देवस्वा सविता मुध्वानत्त्कुिति ॥ ११॥ अथ चपाल मुभयतुः प्रत्यज्य प्रतिमुञ्चति । सुपि- प्पलाभ्यस्चौपधीभ्य दुति पिप्पलर हैवास्यैतत्तद्यन्मध्ये सुगृहीत मिव भवति तिर्यग्वा ऽइदं वृक्षे पिप्पल माहतः स युवेदुः सम्बन्धनं चान्तरोपेनित मिव तुवैतुत्करोति तस्मान्मुध्ये सङ्ग्रहीत मिव भवति ॥१२॥ 'दहासोनों-इति क, ख । + 'ति'-इति ग, घ । + तिकलि-इति ख।

·( ७० वा.) । तीयकाण्डम् । आन्त ममिष्ठा मनक्ति । युजमानो वा अमिष्ठा रस ज्या रसेनैवैतद्युजमान मनक्ति तुस्मादान्तु मनिष्ठा मनत्युथ परिव्ययुणं प्रति समन्तं पुरिमशत्युथाहो- छौयुमाणायानबूहौति ॥ १३ ॥ स उच्छ्रयति। द्या मुग्रेणास्पृक्षु आन्तरिक्षं मध्ये- नाप्राः पृथिवी मुपरेणा हौरिति व्बुजो वै यूप रपां लोकाना मभिजित्यै तुन व्बजेणेमालोकान्स्मृणुताएभ्यो लोकेभ्यः सपत्नान्निर्भजति ॥ १४ ॥ श्रुथ निनोति । या ते धामान्युश्मुसि गुमध्यै युच गावो भूरि शृङ्गा अयासः अवाह तदुरुगावस्य विष्णोः परम पद मुव भारि* भूगरौत्येतुया विष्टुभा मिनोति ब्बजस्त्रिष्टुब् वज्जो यूपस्तुस्माचिष्टुभा मिनोति ॥ १५ ॥ सम्प्रत्यग्नि मनिष्ठां मिनोति । युजमानो वा अग्नि- छाग्निरु वै यज्ञः स युदोरनिष्ठा हलयेङ्घलेद्ध यज्ञाद्युज- मानस्तुस्मात सम्प्रत्यग्नि ममिष्ठां मिनोत्युथ पहत्युथ पर्युपत्यथाए उपनिनयति ॥ १६ ॥ अथैव मभिपद्य ब्वाचयति। विष्णो' कुर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्य सखेति व्बुजं वा . 'भाति'-इति सा० सम्मत' । स च ऋकयाठ २२ २४ ६ (निर २ २ ३) । मन्तस्यैतस्योपक्रमेऽप्यस्येव पाठमेद ऋग्यनु सहितयो।

·११२ शतपथब्राह्ममम। (५प्र. वा.) एप प्राहार्पोद्यो यूप मुशिश्रियहिष्णोद्धिजितिं पश्यतेत्येपैतुदाह यदाह बिष्णोः कर्माणि पश्यत युतो वतानि पस्पशे*। इन्द्रस्य युज्यः सखेतीन्द्रो वै यजुस्य देवता वैष्णवो यूपरतः सेन्द्रं करोति तुरमादारेन्द्रस्य युज्यः सखेति ॥ १७॥ अथ चपाल मुदीक्षते । तद्विष्णोः परम पद सुदा पश्यन्ति सूरयः। दिवौव चक्षुरातत मिति ब्लुजं वा ऽएप प्राहार्पोद्यो यूप मुशिश्रियत्तां विष्णोर्बुिजितिं पश्यतेत्येवैतदाह यदाह तहिष्णोः परम पद सुदा पश्यन्ति सूरुयः । दिवोव चुक्षुरातत मिति ॥ १८॥ श्रुथ परिव्ययति । अनग्नतायै न्वेव पुरिव्ययति तस्मादवेव परिव्ययत्युनेछ हीदं ब्वासो भवत्यवाद्य मेवास्मिन्नेतद्दद्दधात्युचेय हौद मुन्नं प्रतितिष्ठति तस्मा- दुवेव पुरिव्ययति ॥ १९॥ विटुता पुरिव्ययति। विड्यन्नं पशुवो घुन्नं पिता माता यज्जायते तत्तृतीयं तुम्मानिवृता पुरि- व्ययति ॥२०॥ * 'मध्य-इति ग घ पुस्तकयोरह । 1 'सखेति' इति ख, 'सखेति'-सी ग, घ ! 'मिति -इति ख, 'मिति' इति ग, ६ ।

·(७च्य० वा.) । तीयकाण्डम् । ११३ स परिव्ययति। परिवीरसि परि त्वा देवौबिशो व्ययन्तां पुरीमं युजमान रायो मनुष्याणा मिति तद्युजमानायाशिप माशास्ते यदाह पुरोमं यजमान रायो मनुष्याणा मिति ॥ २१॥ अथ यूपशकल मुवगृहति। दिवः सूनुरसौति प्रजा हैवास्यैपा तुस्माद्युदि यूपैकादशिनी स्यात् स्व४ स्व मेवावगूहेदविपर्यासं तस्य हैपा मुग्ध्वानुव्रता प्रजा जायतेऽध यो विपर्यास मवगृहति न स्व स्वं तस्य हैपा मुग्धाननवता प्रजा जायते तस्मादु स्वर स्त्र मेवावगूहेदुविपर्यास ॥ २२ ॥ स्वर्गस्यो है! लोकस्य समारोपणः क्रियते। युधूप- शकलु इयुट रशना रशनायै यूपशकुलो यूपशकला- चालं चपालात् स्वर्ग लोक समश्नुते ॥२३॥ • युथ युस्मात्स्वाम। एतस्माद्दा एपोऽपच्छिद्यते तस्यैतत् स्व मेवारर्भवति तस्मात्स्वरुाम ॥ २४ ॥ तुस्य यन्नुिखातम् । तेन पिटलोळ जयत्युथ युदूई निखातादा रशनाय तेन मनुष्यलोकं जयत्युथ यदूई रशनाया श्री चयालात्तेन देवलोकं जयत्युथ यदुई ."मिति-निग, घ । 1 'गम्' इति । । 'दसवत्'-प्रतिका ·११० । शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. मा.) चपालाद् घडलं वा यङ्गुलं वा साध्या इति देवास्तुन तेयां लोकं जयति सुलोको ह* वै साध्यैर्देवैर्भवति यु एव मेतद्देद ॥ २५॥ तं वै पूर्वार्दु मिनोति । ब्बुजो वै यूपो ब्वुजो दण्डः पूर्वाई वै दण्डस्याभिपद्य ग्रहरति पूर्वाई रप यजुस्य तस्मात्पूर्बा? मिनोति ॥ २६ ॥ यजेन वै देवाः। इमां जितिं जिग्युयैया मिथं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्य स्यादिति ते यजुस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निईयेयुर्विदुह्य यजं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ युदेनेनायोपयं- स्तस्माद्यूपो नाम पुरस्ताद प्रज्ञा पुरस्तान्मनोजवस्तुस्मा- त्पूर्वार्दु मिनोति ॥ २७॥ स वा ऽअष्टाश्रिर्भवति। अष्टाक्षरा वै गायची पूर्वाधा वै यजुस्य गायत्री पूर्वाई एप यजुस्य तुस्मादष्टाश्रि- भवति ॥ २८॥ तः ह स्मैतुं देवा अनुप्रहरन्ति । यथेद मुष्येतच्चे के- ऽनुप्रहुरन्तीति देवा अकुर्वन्निति तुतो रक्षासि यन्नु मनूदपिवन्त ॥ २६॥ नाम्येतत् पद ग घ पुस्तकयो ।

·(७० वा.) ॥ तौयकाण्डम् । ११५ ते देवा अध्वर्यु मब्रुवन् । यूप शकलु मेव जुहुधि तदादपु स्वगाकतो भविष्यति तुथो रक्षासि यजु नानत्यास्यन्ते ऽयं वै ब्वज उद्यत इति* ॥ ३० ॥ सोध्वर्युः। यूपशकलु मेवाजुहोत्तटुहैय स्वाकृत श्रासीत्तुथो रक्षासि यजु नानूदपिबन्तायं वै व्युज उद्यत इति ॥ ३१॥ तुथो सुवैपु एतत् । यूपशकलु मेव जुहोति तदुइए स्वगाकृतो भवति तुथो रक्षासि यज्ञं नानूत्पिवन्तेऽयं वै व्वज उद्यत इति सु जुहोति दुिवं ते धूमो गच्छतु स्वोतिः पृथिवौं भस्मनापण स्वाहेति ॥ ३२॥४॥ ॥ इति पञ्चमनपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [७.१.] ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः। यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽगिय जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् । १॥ "अधि मादत्ते देवम्य ला (१००)"-रत्यादिकम, “म यथा- मिमात पौषधिषु मितः स्यादेव मैनासोपधिपु मितो भवति (04.)"-त्यन्तच पन्यज्ञात मौदुम्पयाः वटनिमांविधानेनैव ''ति-तिम ।

·३१६ शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. वा.) व्याख्यातप्रायम् । “उपरेण सम्मायेति। यूयस्थानटो मुखभाग उपरः; तावत्परिमितं यूपावटं कुर्यात् । “एतावन्मात्राणौति । मुष्टिपरिमितानि यूपाने निदध्यात् यूपशकलं च ॥ १-७ ॥ यूपशकलस्य गर्त स्थापन सार्थवादं विधत्ते- “अथ यूपशकलं प्रास्यति तेजो ह वा एतदित्यादिना। तत्तेजस्व मिदानीन्तन- प्रसिद्या समर्थयते- "तस्माद् यदा बाह्यशकस्त मित्यादिना । 'अपतक्ष्णुवन्ति' तक्षणेन लघूकुर्वन्ति । “तनूकरणे तक्षा"-इति' शुः। “एष एव भवतीति। यूपत्लगात्मक एव भवेत् 'नान्यः' शकलः । अत्र कारण माह- “एष हि यजुष्कृतो मेध्य इति । यजुषा “खधिते मैनम्"-इतिमन्त्रेण नियादितः', अत एव मेध्यः ॥८॥ शकलपासनं समग्त्रकं विधत्ते- "म प्रास्यति अग्रेणी- रसौति । विद्यमानस्य यूपस्य प्रथमम् अये नीयत इति 'अग्रेणौः'. यूपावयवभूत इत्यर्थः । यदा अयेऽवसितो यूपोऽवटं प्रति नीयत इति 'अयेणी', पुरस्सर इत्यर्थः । यस्त्वम् 'अग्रेऔरमि', म बम 'उन्नेदणं' ऊर्द्ध नेतृणा मध्वर्गुणं 'स्वावेशः' यूपावटे सुखेन नैरा- . १- पुरस्तात् ( ३४६१०१ पं० ) प्रयव्यम् । २- "देवस्य त्वत्यनि मादाय"-इत्यादीनि सनायीहालोयानि (सू. ६. २.--१२)। “देवस्य त्वा"-इति मन्तस्तु वा० सं० ६.१.१। ३- का• श्री. सु. ६.२.१३ ॥ 8-मा. सू० ३.१८। ध्यनुपद मेवोक्तम् (8०२ १.५ पं.)। ६- का. श्री. सू. ६ २ १८ । 6- वा. मं. ६.२.११ ५ - ·(७य. वा.) । ढतीयकाण्डम् ॥ ४१७ । विश्यत इति खावेशः । स त्वं हे यूपशकल ! 'एतस्य' कर्मणः 'वित्तात्' । “विद ज्ञाने"। कर्मणि षष्ठी। विद्धि, विदितार्था भवनि; कर्म कृतवान् न भवति । “अधि वा स्थास्यतौति । अधौत्युपरिभावे । हे यूपशकल ! 'वा मधि' तवोपरि यूपः स्थास्यति, तस्यावस्थानं वित्तात् । अग्रेणीरित्यस्य तात्पर्य माई- "पुरस्तादा अस्मादिति। यम्मादेव शकलः 'अस्माद् यूपात् 'पुरस्तात्' अपि छिद्यते । अस्य प्रथमशकलवात्, यूपात् प्रथम नौयमानत्वात् 'अंग्रेणैः' खावेश इत्यर्थः । एतस्य' सम्यक् बन्धन वित्तादित्यादि स्पष्टम् ॥ ८ ॥ “अथ सुवेणोपहत्याज्य मिति। 'श्राज्यम् उपहाय', 'सुवे।' श्रादाय, 'अवटम् अभि' द्वौँ 'जुहोति'। “तृष्णौम्” इति सूत्रम् । श्रवचनहोमार्थवादे "नेदधस्तादित्यादिकं व्याख्यातम् । "श्रथ पुरस्तात् परीत्येति । अवटस्य 'पुरस्तात्' 'परीत्य' परि- क्रम्य 'उदड्' उदभुखः 'श्रामौनः' अध्वयुर्यजमानो वा 'यूपम् अनक्ति' , “अध्वर्युर्यजमानो वा यूप मनक्ति”-इति सूचकार- वचनात् । स्पष्टार्थी यूपाञ्जनप्रेषः ॥ १० ॥ "सोऽननौति । "देवस्वा"-दूत्यञ्जनमन्त्रस्य तात्पर्य माह- 1 १-व्यदा. प०५४ धा। "सुवेखावटे जुशेति तूष्णौम्” इति का श्री. सू. ६.२.२० । ३- पुरस्तात् (8०३ ए० १ पं०) प्रथ्व्यम् । 8- का. श्री. सू०६.२.२१ क। ५-- का. श्री. सू०६.२.२१ ख। १- का. श्री. सू० ६.३.१ । ७-वा. सं० ६.२.२.. - 53 ·६१८ ॥ शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. वा.) "मविता वै देवाना मित्यादिना। यजमाननिष्याद्यस्य यागस्य यूपेनापि निप्याद्यत्वात्, तत्सिद्धिन्यायात् यजमान एव यूपत्वेनोप- चर्यते । “दूय पृथिवी सर्वेषा भूताना मधु"-इत्याद्युतप्रकारेण 'सर्व मिद मधु'। 'तत' 'एनम्' यूप मेव, यूपदारेण 'अनेन सर्वेण' मधुभूतेन चराचरेण श्राज्यद्वारेण 'सस्पर्शयति' ॥ ११ ॥ "अथ चषाल मुभयतः प्रत्यज्येति। चपालो यूपस्योपरि प्रतिमोक्रव्योऽष्टाश्रि मध्ये सबतो वलय । तम् 'उभयत' आज्येन 'प्रत्यज्य' 'प्रति मुञ्चति' उपरि बध्नाति ॥ मन्त्रार्थस्वेष.।- हे चपास ! ला 'सुपिप्पलाभ्य' शोभन- फलाभ्य. 'पोपधीभ्य.' तासा मर्याय, प्रति मुचामौति शेष. । अस्य यूपस्य चषात सुपिप्पल खस्लु, तवषाल मध्ये सङ्ग्रहीत मिव कुर्यात् ॥ उक्त यूपफस्तरूपत्व लौकिकदृचदृष्टान्तेन दृढयति- “तिर्यम्वा दूद मिति। 'आहत' सम्बद्धम्, 'यदेवेद सम्बन्धम' सम्यक् बन्धन- माधन हन्त फल च, 'अन्तरा' वृन्तफलयोर्मध्ये "उपेनित मिव" 'उपेनितम्' अन्पपरिमाण विद्यते, 'नदेव' 'एतत्' एतेन चपातोपे- नितेन कृतवान् भवति । 'तम्मान मध्ये' इद मित्युपमहारः ॥१२॥ १-इहैवोपरियात् (१४ का• 8 प्र. ५ मा• १ क• ) रायम् । २- का. श्री. सू.६ ३ ३, ४ । ३- "यग्राच्चपाल एघुमात्र माथि मध्यसयौतम्, उद्धमग्रे प्रति- मुञ्चति"-इति का. श्री. सू०६ १.२८, २६ । १-वा. स.६ २.३।

·(७२० वा.) । तीयकाण्डम् । पुनराञ्जनं विधत्ते- "श्रान्त ममिष्ठा मनोति । 'अग्निष्ठाः' अनेरभिमुखाश्रिः, तम् 'अनिष्ठाम्', 'श्रान्तम्' उपरिप्रदेशपर्यन्तम् 'अनति। "सोपर मनिष्ठादेश मरका"-इत्यादिः च सूत्रम् । 'मोपरम्' उपरमहितम् । श्रमिसनिधिसाम्यात् 'अमिष्ठाः' यज- मानः । “अथ परिव्ययण मित्यादि। "परिव्ययणं' परिव्ययणो रशनावेष्टनप्रदेशः, तं 'पति' 'समन्तम्' श्राज्येन परिमृगति' परि- मृशेत् । "उच्छीयमाणायानुब्रूहि"-'दतिर सम्प्रेष मुक्का-- ॥ १३ ॥ “स उच्छ्रयति द्या मणेत्यादि । “द्या मघेण" इति मन्त्रण उच्छ्रयणं कुर्यात् । हे यूप ! 'घाम' अन्तरिक्षम् 'अग्रेण' अग्रभागेन 'अस्पृक्षः' स्पृष्टवानमि, तथा तब 'मध्येन' मध्यभागेन 'अन्तरिक्षम् श्रा अप्राः' श्रापूरितवानमि, 'पृथिवीम् उपरेण' भूमौ स्थाप्यो भाग उपरः, तेन भूलोकम् 'श्रदूहोः' दृढ मकरोः। “वजो वै यूपः"-इत्यादि कृतघब्दार्थम् ॥ १४ ॥ "अथ मिनोतीत्यादि । “या ते” इति मन्त्रेण यूपं मिनु- यात् । हे विष्णो ! 'ते' 'या' यानि 'धामानि' स्थानानि 'गमही' गमनाय प्राप्तये 'उमसि' कामयामहे, 'यत्र' येषु धामसु 'गाव' रश्मयः भूरिश्टगा:' प्रभूतोईप्रदेशाः 'प्रयासः' अथनाः गन्तारी रमयः, तं परिवेषं हे विष्णो! 'अत्रा' एषु स्थानेषु 'उरुगायस्य' १-- का और सू०६. ३.५॥ २- का. औ. सू. ६, २.५ । ३- का. श्री. सू. ६. ३.६। 8- का. श्री. सू. ६. ३.01 ५- वा. सं. ६.२.४ । ६- का. श्री. सू०६, ३.८। 8~वा० सं० ६. ३.१॥

·१२. शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. वा.) प्रभूतवाग्गीयमानस्य, 'विष्णोः' व्याप्तस्य, तव श्रुति-स्मृति-प्रसिद्धं 'परमम्' उल्टाष्ठ 'पदम' 'भूरि' प्रभूतम् 'श्रवभाति' सर्वदा प्रका- मते, प्रार्थयामह इति भेषः । श्रय मधिदैवतः सङ्घहेणोकार्थः । अथवा प्रकृतेऽधियज्ञपरतया व्याख्येयः । अस्मिन् परे 'विष्णो.' सवनत्रयव्याप्तस्य यज्ञस्य, धामानौत्यादि पूर्ववत् ; चोरुगायस्थ विष्णोस्ते 'परम' पराद्धे 'पद' यूपाख्य मवभातीति । मन्त्रस्य चिष्टुप्त्वं यूपमानस्योचित मिति प्रशंमति- “एतया चिष्टुभेति ॥ १५॥ माने विशेष माह- "सम्प्रत्यमि मिति । 'अमिष्टाम 'सम्प्र- त्यनिम्' अन्यभिमुखं 'मिनोति' प्रफमार्थम् । विपके दोषप्रदर्शनेन दृढयति- “यजमानो वा अनिष्ठानिरिति । 'म.' अध्वर्यु: 'पद्' यदि 'अमेः' सकामात् 'अनिष्ठां' 'हलयेत्' चालयेत्, 'यजात्' 'यजमानः अपि 'हलेत्' पग्नेत, 'तस्मात्' मम्प्रत्यमि' मिनुयात् ॥ "अथ पहनीति पणादिमन्त्राणा मौदुमयां मुक्रत्वात्" अत्र ब्राह्मणे उपेक्षिताः ॥१६॥ "प्रथैव मभिपद्येति । एवं कर्मकस्लापं ला थूप मन्वारभ्य २- का. चौ. १- एतम्मन्यस्य यासोयं व्याख्यानच एण्यम् (२.२ २ निय)। २- का• यौ. सू. ६.३। 8- पणम्, पर्युषणम्, थप उपनियम मिति त्रीमि कर्माणि प्र. ५ प्रा. १०, १२, १९ कडिकास (२.४ ए.) विदितानि । सत्र हादेव ममयो । तो दिए वा. सं. १.३ २, ३ पुरानाती। ५- का. पौ. सू.८३ १९॥ - ·(७ध. १वा.) । टतीयकाण्डम् ॥ १२१ 'वाचयति' "विष्णोः कर्माणि"-दूत्य मन्त्रम् । “विष्णोः कर्मा- णीति वाचयनि यूप मन्चारधम्” इति हि सूचम् ॥ श्रय मर्थः।- 'विष्णो" यज्ञात्मनः 'कर्माणि पश्यत' दह नराः! 'यतः' यसमाद् 'तानि' कर्माणि जायन्ते, यानि च 'पस्पसे' स्पृष्टवान् । यो विष्णुः 'इन्द्रस्य' च यज्ञाभिमानिनो देवस्य 'युज्य' योग्यः 'सखा' सखिभूतः ॥ मन्त्रतात्पर्य व्याचष्टे- "वज्रं वा एष इत्यादिना । 'उदशि- श्रियत्'-इति, “श्रिञ् सेवायाम्”-इत्यस्य लुडि रूपम् । कर्मणां बहत्वेऽपि विजितेरेकलात् एकवचनानं निर्दिष्टम् । चतुर्थ पादे इन्द्रश्रवणं मङ्गत मित्याह- "इन्द्रो वै यज्ञस्य देवतेति ॥ १७॥ "अथ चषाल मुदौलते तद्दिष्णोरित्यादि । 'उदोचते ऊई मौत । 'विष्णो: यज्ञस्य 'तत्' 'परमं पदम्' पद्यत इति पदं यूपः, तं 'मदा पश्यन्ति' 'सूरयः' विद्वांसः । कीदृशम् । “दिवि' आकाशे निरावरणे 'श्राततं' प्रसृतम् 'चक्षुरिव' । मन्त्रस्य तात्पर्य माह- परमपदश्य यूपस्य प्रचुवधार्थ मुद्यत- वज्ररूपत्वात्, तदर्शनेन यज्ञविघातकाना मसराणां पलायनात्, उच्छ्रितयूप एव विष्णोर्विजितिस्तं पश्यत'- 'इति' मन्त्रः 'बाह' इत्यर्थः ॥ १८॥ , १- वा० सं०६. B.१॥ २- का. श्री. सू० ६. ३. १२ । 8-- का. श्री. सू. ६.३ १३ । ३- खा.उ. ८९७धा.। ५- तन्मन्त्रपाठस्तु- वा• सं. ६. १. २।

·१२२ ॥ शतपथब्राहाणम् । (५३० वा.) रशनापरिव्ययन विधाय प्रशसति- “अथ परिव्ययतीति । परिव्ययनप्रदेश मभिनयेन निर्दिशति- 'ब'२ नाभिप्रदेश इत्यर्थः। “नाभिदने परिवयति"-दूति तैत्तिरीयकम् । उनार्थ लोकस्थिति हेतकरोति- “अचेव हौति । लोके हि मध्यदेशे खलु 'द' वमन 'भवति', तस्मादित्यर्थः । “अन्नाद्य मेवेत्यादि । रशनाया अन्नसम्बन्धिविकारत्वेनान्नरूपत्वात् अन्न मेवास्मिन्नुप- स्थापितवान् भवति ॥ १९ ॥ रणनायास्वैगुष्य माह- "विवृतेति । अवस्य चितृत्त्व कुत्र दृष्ट मिति, तद् दर्शयति- “पशवो ह्यन्न मिति । कथ तेषु चिहत्त्व मिति तदुपपादयति- "पिता मातेत्यादि । दधिपयोरूपस्यान्नस्य चयाण मपि कारणत्वात् तेषा मण्यनत्वोपचार. ॥२०॥ “म परिव्ययतीति। परिव्ययने मन्च माह- “परिवौरमौति । हे यूप। वं परिवौरमि' परितो रशनया वेष्टितोऽसि । 'देवी विभ' देवसम्बन्धिन्य' प्रजा खां परिव्ययन्ताम्' वेष्टयन्तु । तथा 'दमं यजमानम्' एव 'मनुथ्याणम्' इतरेयां मध्ये 'राय.' धनानि परिव्ययन्तु ॥ २१॥ “अथ यूपनकल मवगूहतीति । 'यूपशकस्त' स्वरुम अवाहेत रशनामध्ये । 'तम्मान्' स्वरोपरूपत्वात् । एव सर्वथावगूहनौयलान् - १- का. श्री. सु.६३ १४ ख । २- 'य'-इति छ। ३-. स. ६.३४, १५ । 8- "घिगुणा त्रियामा कोशो रशना" का. श्री. सू.६ १४ । ५-वा. म.६६१॥ ६.- का• श्री. सू. ६ ३ १०।

·(७५० मा.) । तीयकाण्डम् । ४२३ यूपैकादशित्वपऽपि स्वस्खयूपाननिक्रमेणैवावगूहेत् । 'अविपर्यास' विपर्यामायाः क्रमेणायहणाद् । दोषाभिधानेनाविपर्यासं प्रशंसति- "तस्य हैषामुग्धानुव्रतेत्यादिना। अमुग्धा माह- 'अनुव्रता' यज- मानव्यापारानुकूला । विपर्यासपचे उनपरौत्यं व्याख्येयम् ॥११॥ यूपशकल-रसना-चपालानां क्रमेणोईभावित्वात् स्वर्गारोहण- मोपानदेन प्रशंसति- "वर्गस्यो हैष लोकस्य समारोहण इत्या- दिना ॥ २३ ॥ यूपावयवत्वेन स्वरोः सर्वथावगूहनं प्रमितुं नन्नाम निर्वकि- "श्रथ यस्मात् स्वरुर्नामेति । एतस्मात्' एवं 'एषः' यूपशकलः 'अपच्छिद्यते। तत् “एतत्' छिन्नं द्रव्यम् अस्य यूपसम्बन्धि पुनः 'ख मेव' खकीय मेव 'अरुः' गन्ता भवति । 'तस्मान्' ख मिय- तौति 'स्वरु.' 'नाम' सम्पन्नम् ॥ २४ ॥ यूपं लोकत्रजयात्मना प्रशंसति- "तस्य यनिखात मिति । निखन्यत इति निखातो गन्तिरालः । “तेन पिरलोकं जय- १- का• श्री. सू. ६. ३.१० २- "त एतं सरु मपश्यन् यूपश्कलम्" इति ऐ० प्रा० २.१.३। "यूपशकल मेतं- वरुनामकं खल्पं काठखण्डम्" इति तन सायणः। "खरुणा पशु मनति" इति तै० सं० ५. ५.०.१ । 10 वा. २. ४.७.१०,१११ “सव मन्ताय सधितिना पशु समनशि, तेनातौ पशुं पायथा मिति शिरसि । न वा खधिलिना, खरणेव" इति आप यौसू० ७.११.११, १२ । मौमासादाने च जै० सू० १.२.१-७, यधि०१ सरविचारो अध्ययः।

·828 । शतपथद्रायणम्। (५प्र.वा.) तौति । पालादुपरि यूपाचं दिव्यगुलभाग', 'तेन' भागेन 'माथा इति' प्रसिद्धाः 'देवाः सन्ति, 'तेषां लोकं जयति। वेदितः फल भाइ- "मलोको ह वा इति ॥२५॥ यूपस्य पूर्वार्द्ध भूमौ यत् मानम्, तत् दण्डमाम्यतः स्तौति-- "तं वै पूर्वार्द्ध मिनोतीति । यज्ञस्य प्रहरणमाधनत्वात् दीर्घत्वाच्च वजो दण्डः । 'दण्डस्य पूर्वार्द्धम्' 'अभिपद्य' ग्टहीत्वा प्रहरति', 'यजस्य' अपि 'एप' यूप' 'पूर्वार्द्धः', होमात् पूर्व मनुष्ठेयत्वात् । 'तस्मात्' 'पूर्वार्द्ध' पूर्वभागे 'मिनोति' ॥ २६ ॥ प्रकारान्तरेण पूर्वार्द्ध मभिमात भूयो द्योतयति- “यजेन वै देवा इत्यादिना। एतदसकृद् गतम् । देवैस्तिरोभावितस्य यजस्य यूपस्य इतरेषा मनुष्ठापणं प्रज्ञापकत्वात्, प्रज्ञापकस्य पुरस्ता- जावित्वदर्शनात् यूपोऽपि पुरस्तात् देशे स्याप्य इत्यर्थ. । 'मनोजव' मनमो वेगः। यूपस्य देवैराच्छादितयज्ञस्य प्रज्ञापकत्वं नैत्तिरी- यकेऽप्युकम्- “यज्ञेन वै देवाः सवर्ग लोक मायन् , तेऽमन्यन्त, मनुष्या नोऽन्वाभविष्यनौति, ते यूपेन थोपयित्वा सुवर्ग लोक मायन्, त मृषयो यूपेनैवानुप्राजानन्, तद् थूपस्य यूए- खम्" इति ॥ २०॥ “स वा अष्टाश्रिरित्यादि । स्पष्टम् ॥ २८॥ . १-ते.सं.६.३.३.२१, २२ वचने तथ्ये। २-१ का०५ प्र.१ दा. १ क. (s.५.) एव्यम् । • सं.६३४ २.।

·( ७२.१ना.) तीयकाण्डम् । B२५ यूपे निगूढस्य खरोरुत्तरच प्रतिपत्तिकर्मवेन यूपप्रतिनिध्या- त्मना होम मभिधातु माह- "त ह समेत मित्यादिना । “यथेद मप्यतयक इति । 'अप्येतर्हि' दूदानी मयि, 'एके' अनुष्ठातारः, 'दूदम्'-इत्यनुप्रहरणक्रियाविशेषणम्। देवा यथा, तथा अनु- प्रहरन्तीत्यर्थः । इदानी मपि अनुप्रहरण मेव कुर्वन्ति । "देवा अकुर्वनिति। न तावद् यजत्यानीयस्य यूपस्य दग्धत्वेन बाधका- भावात् यथाकामम् 'उदपिबन्त' ॥ २६ ॥ ३० ॥ सोऽध्वर्युरिति । देवाः 'तत्' तेनैव खलु 'एष.' यज्ञः 'खगा- कृतप्रतिपत्तिकः 'श्रामौत्' । मन्यत् ॥ ३१, ३२॥ ४ [७. १. ॥ कृत' ख स्थान प्राप्तः, स्पष्ट इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये वतीयकाण्डे सप्तमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ 1- "व्ययाश्रि करोयुपरवर्जम्” इति का० श्रौ० सू० ६.१. २७ । 'ययाश्रिम्- एकोणम् । उपरोऽवट, तत्सम्बन्धिन निखननाई यपस्य प्रदेश मूलत पञ्चमाश वर्जयित्वा'-इति तत्र या दे। २- सर्व मेतड़ यूपप्रकरणं तैत्तिरीयभाष्ये भगवता सायणाचार्यण व्यक्त व्याख्यानम्, ० सं०६३३, द्रव्यम्। 52 ·४२६ शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. ५ब्रा.) वै ( श्रथ द्वितीय ब्राह्मणम् ) यावती वै ब्बेदिस्तावती पृथिवी । ब्बुवा वै यूपास्तु- दिमा मेवैतुत् पृथिवी मेतैर्वजैस्पृणुतेऽस्यै सपना- निर्भजति तस्माद् यूपैकादशिनी भवति द्वादशु उप- शयो भवति वितष्टस्तं दक्षिणतु उपनिदधाति तयुट् दादश उपशयो भवति ॥१॥ देवा ह वै य तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य आस- ह्याद् बिभयाञ्चक्रुस्तद्य एत उच्छ्रिता यथेपुरस्ता तया स्तृणुते वा न वा स्तृणुते यथा दण्डः ग्रहृतस्तेन वै स्तृणुते वा न वा स्तृणुतेऽथ यु एपु हादशु उपशयो भवति यथेपुरायतानस्ता यथोद्यत मप्रहत मेय मेप ब्बुज उद्यतो दक्षिणतो नाष्टाणा५ रक्षसा मुपहत्यै तस्माद् द्वादशु उपशयो भवति ॥२॥ तं निदधाति । एषु ते पृथिव्यां लीक श्रारण्यस्ते पशुरिति पशुश्च वै यूपश्च तदस्मा ऽयारण्य मेव पशूना मुनुदिशति तेनो एप पशुमान् भवति तुद् इयं युपैकादशिन्यै सम्मुयन माहुः श्व.सुत्यायै हु न्वेवैके • 'मा'-इति ग, घ । + 'तनिदधाति'-इति ख। 1 'तुवर्य'-इति छ।

·(७५० वा.) । तीयकाण्डम् । ४२७ सुम्मिन्वन्ति प्रकुयुताय चैव श्वःसुत्यायै यूपं मिन्वन्तीत्यु तुदु तथा न कुर्यात्। अग्निष्ठ मेवोच्छ्रयेदिदं वै यप मुच्छ्रित्याध्वर्युरा परिव्ययणान्नान्वर्जत्युपरिवीता वा ऽएतु एता रात्रि व्वसन्ति सा न्येवु परिचरा पशुवे वै यूप मुच्छ्रयन्ति प्रातर्फे पशूनालभन्ते तस्मादु प्रातुरे- वोच्छ्रयेत् ॥ ४॥ स य उत्तरोऽमिष्ठात् स्यात् । तु मेवान उच्छ्र- येदथ दुक्षिण मथोत्तर दक्षिणा मुत्तमं तथोदीची भवति ॥५॥ अथो इतरथाहुः । दक्षिण मेवाग्रेऽमिष्ठादुच्छ्रयेदथो- त्तर मुथ दक्षिण मुत्तराय मुत्तमं तथो हास्योदगेव कुर्मानुसुन्तिष्ठत ऽहुति ॥६॥ स यो व्वर्पिष्ठः सु दक्षिणायः स्यात्। अथ हुसीया- नुथ हुसौयानुत्तरार्हो हुसिष्ठस्तथोदीची भवति ॥७॥ अथ पुनीभ्यः पत्नौयूप मुच्छ्रयन्ति । सर्वत्वायु ग्वेवु। पत्नौयूप उच्छ्रीयते तुत् त्वाष्ट्र पशु मालभते त्वष्टा वं 'प्रकु मुताय-इति ख, डा.-वेवरेण B पुस्तके दृष्टश्च । + 'पशवों-इति का * 'स्यात् इति ग, घ। 6 'इति'-इति ग, घ । ॥ 'व'-इनि पाठः सायणसम्मत B-पुस्तको दृश्यते घ इति डा. वेवर।

·४२८ ॥ शवमयब्राह्मणम् । (प्र. वा.) सितार रेतो बिकरोति तुदेय एवैतुत्सित्तर रेतो बि- करोति मुष्करोभवत्येप वै प्रजनयिता युन्मुष्करस्तुस्मान् मुष्करो भवति तन्न सस्थापयेत्पुर्यग्निकृत मेवोत्सृजेत् स युत्स स्थापयेत् प्रजायै हान्त मियात्तत् प्रजा मुत्सृ- जति तुस्मान्न सु४स्थापयेत्पुर्यमिकृत मेवोत्सृजेत् ॥८॥ ५ [७.२.] ॥ इति पञ्चमनपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ अनौषोमौययूपप्रसङ्गात् यूपैकादशौनी' विधातु मुपोहात- यति- “यावती वै वेदिरिति । “य वेदि परो अन्तः पृथिव्या ", "वेदि माहुः पर मन्तं पृथिव्या."-इत्यादिश्रुतेः । 'दमां' पृथिवीम् ‘एते' यूप. 'वजे.' 'स्पृणु ते' यलवतौं करोति । श्रतोऽत्यन्तदायि यूपकादमिनी कया। अब धूपैकादभिनी- विधानं "यूपैकादमिनी चेत् रथाक्षमावाण्यन्तराणि"-इत्यादि- • 'तन'-इति ग, घ। १- पनियोमे च्यामेय सारखत सौग्य पोषा-बाईस्पत्य वैश्वदेव ऐन्द्र- मारत-ऐन्त्राग-सावित्र वारणा इत्येकादशस्तोमायनसका सव. नौया पशवो भवन्ति । एषा मेकादयाना नियोजनार्थ मेक एवं यूप, प्रतिपशु एकैको वेति नियमात् यूपा थप्यस्मिन् पक्षे एका. दशैव भवन्ति । एकादशाना वर्ग एकादपिनौति सद्धप । है. सं. ६ ६ ५ दृश्यम् । तदेवत् सर्व दा० सं० २. अध्याये स्परम् । २-ऋ• स... १६० ५। • स... १८.६।

·(ज्य. मा.) तीयकाण्डम् । सूत्रेषु द्रष्टव्यम् । तस्मिन् पचे 'उपशयः' यूपानां समोपे शेते इत्युपशयोऽन्यो यूपः, स 'दादश भवति'। स च 'वितष्ट' विशेषेणोपरप्रदेशेऽपि नष्टः । 'त' यूपानां दक्षिणदेशे भूमौ निखातं कृत्वा पणौँ स्थापयेत् ॥ १ ॥ उपशयं रक्षोनाशकत्वेन प्रशंसति- “देवा ह वै यज्ञं तन्वाना इत्यादिना। यथा मुक्केषुः प्रहतो दन्तिदण्डो वा यदा जु- गच्छति, तदा लक्ष्यं विध्यति, न चेन, एवं यूपोऽपि उपाय- महितः स्थापितः ; नत्यतमाशङ्काया अपगतत्वात् रक्षमां यूप- विषयं भयं नोदियादित्यर्थः । अतो यूपस्य सोपभयत्वे मति मुकेषुवत् यदोपण्याख्यं वज्र मुद्यच्छतौति रक्षसां भय मुत्पद्यते । तस्मादुपयः कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ निधानमन्त्र माह- "तं निदधात्येष ते पृथिव्यां लोक पारण्यस्ते पशरितीति । हे उपशय ! यूप! यूपानां दक्षिणप्रदेश: 'पृथिव्या' 'ते' तव 'लोकः' स्थानम्, अतो न भूम्या मन्तर्मिनामौत्यर्थः । तर्यस्य कः पशः , इत्याकाङ्क्षायां दर्शयति- "भारण्यस्ते पशु- रिति । अरण्ये भव: 'भारण्यः' व्याघ्रादिरिति निर्दिशत, पृथिव्यां स्थापयेत् । तथाच सूत्रम्- "वितष्टं दादभं निदधात्येष त दूतीति। यूपस्य सर्वथा पशुसम्बन्धोऽपेक्षित इत्याह- "पशुश्च वै - का. श्री. म. ८.८६-१३ । -तै० सं० १.६ १.६ द्रव्यम् । ३-~का. श्री. सु. ८.८.२३ । ५-- का. श्री. स. ९.८.२३ । 8-- वा० सं० ६.६.१६॥

·। शतमथबाझगाम्। (५५० ५वा.) यूपश्चेति। अविनाभूतावित्यर्थ । 'वै'-शब्द इतरयूपाना पशु- सम्बन्धनियमप्रसिद्धिद्योतनार्थ । 'तत् तस्मादव्यभिचारात् । “तद् दय मिति। यूपैकादशिन्या 'सम्मयन' 'दय' विविध मित्यर्थ । 'श्राद्ध' विवदन्ते अभिज्ञा ॥ तकेषाञ्चित् पक्ष माह- "श्व मुत्यायै ह त्वेवैके ममिन्व- नौति । 'श्व' परेछु क्रियमाणाया सुत्याया पूर्वस्मिन् दिने अनिष्टप्रमुखान् सर्वान यूपान् निखनन्ति ॥ २ ॥ त पक्ष निराचष्टे- “तदु तथेति । तस्मिन् काले 'अमिष्ठम' एकम् ‘एव' उत्तरवेदे पुरोदेशस्थम् अग्नीषोमीयपश्चर्यम् ‘उच्छ्र येत्'२ । इतरेषा मपि पूर्वारुच्छ्रयणे दोष माह- "द वा इत्यादिना । 'इद' वक्ष्यमाण भवतीत्यर्थ । 'श्रा परिव्ययणात्' रशनापरिव्ययणपर्यन्तम्, 'अध्वर्यु 'नान्वर्जति नैव हस्तस्प परि- त्यजेत् । अतोऽग्निव्यतिरिक्ताना परिव्ययणस्य 'प्रात' परेछु पशू- पकरणकाले कर्तव्यत्वात् एस्मा 'रात्रिम्' 'अपरिवौता' नमा वमन्ति । ‘मा म्वेव' सैव, उक्तलक्षणैव परिचदा' पूर्वारुच्छ्रयमाण- परस्य निन्दा । स्वपक्षे युक्ति माह- “पशवे वै यूप मुच्छ्रयन्तीति । तस्मात्' 'मातरेव' परेधुरेव उच्छ्रयण कुर्यादिति निगमनमः ॥ ४ ॥ एकादशिनौपक्षे केन क्रमेणोच्छ्रयण मिति, न माह- “म य १- व्यग्र व्यनिममोपे तिठतीत्यनिष्ठ प्रथमो यूप । २- का• श्री. सू०६२ ५। ३- का. श्री. सू. - १५ ·(ज्य. २मा.) हितीयकाण्डम् । १३१ उत्तरोऽमिछात् स्यादिति । अमिष्ठमध्य मवधिं कृत्वा तत उत्तरतः प्रथमम्, ततो दक्षिणतो द्वितीयम्, तत उत्तरतस्तृतीयम्, ततो दक्षिणतचतुर्थ मित्येव मुभयोः पार्ययोरुत्तरप्राथम्येन पञ्च पञ्च यूपा उच्छ्रिताः। एवं क्रमेण दक्षिणार्द्ध गवम् 'उत्तम' कुर्यात् । 'तथा' सन् 'उदीची भवनि' उत्तरोपक्रमा भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ "श्रयो इतरथाहुरिति । “दक्षिण मेवाग्र इत्यादिकं पूर्ववाक्य- वैपरौत्येन व्याख्येयम् । तथो हान्येति । एवं कुर्वतः कर्म 'उदगेव' श्रानुपूर्येण 'सन्तिष्ठते' समाप्यते । पूर्वस्मिन् पचे उदगुपक्रमः, द्वितीये उदगपवर्ग इति भेदः ॥ ६ ॥ "म यो वर्षिष्ठ इति । तेषा मुत्तरोत्तरो 'यः वर्षिष्ठः', 'मः दक्षिणाई' स्यात्'। "श्रथ हमीयानित्यादिना दक्षिणोपक्रम मुदगपवर्गम् । प्रथमं वर्षिष्ट मत्युच्छ्रितम, ततः पर मौषदुच्छ्रित मित्येवं क्रमेणोच्छयेत्। तथा मति सर्वेषा मुत्तरस्तु 'इसिष्ठः' अतिशयेन इखो भवति ॥ ७॥ प्रसङ्गात् पानौवत पशुप्रयोग माह- "श्रथ पनौभ्यः पत्नी- धूप मुच्छ्रयन्तौति । 'पनौयूपम्'-दति पानौवतयूपस्य मन्ना, तं 'पत्नीभ्यः' अर्थाय उच्छ्रयेत् । एतत् प्रशंसति-"सर्वत्वाय विति। "तत्त्वाष्ट्र मित्वादि । 'तत्' तत्र यूपे 'वा,' त्वष्टदेवता] 'पशुम्' १- का. श्री. सू. ८८.१८-२१ । २- का० श्री. सू०६८ १८ । ३-'पशुपयोजन माई'-इति छ । 8.- का. श्रौ० सू० ८.८. ३१ । ५- का. श्री. सू० ६.१६ ·४३२ । शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र.ना.) पालभेत । देवता प्रशमति- "वटा वै मिक्त रेत इति । ''-पन्देन "यावच्छो वै रेतस सिकस्य वटा रूपाणि विकरोति, तावच्छो वै तत् प्रजायते"-इत्यादि श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिोत्यते । বিমৰ माह- "मुष्करी भवतीति । 'मुष्कर' प्रकृष्ट मुष्क । “ऊषसुषौ- त्यादिना र-प्रत्यय । दूतरपशुवत् सतपनप्रसकावाह- "तन सस्थापयेत्, पर्यनिकत मेवोत्सृजेदिति । 'सस्यापन' पशुसन्तपनम् । 'एव' शब्दो भिवक्रम । उत्सृजेदेव, न सस्थापयेत् । संस्थापनपत्रे दोष माह- "म यत् सस्थापयेदिति। 'प्रजायै' प्रजाया पुत्रपौत्रादि- रूपाया 'अन्तम्' अवमानम् 'दयात्' प्राप्नुयात् । मुष्करस्य प्रजन- नेम पिटत्वोपन्यामात् मञ्जपन मयुक्त २ ॥ ८॥ ५ [० २ ॥ . इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये बतीयकाण्डे सप्तमाध्याये दितीय ब्राह्मणम् ॥ १-ते. स. १५६ ५ हरव्यम् । २- 'उपसचिमुष्कमधोर'-इति मा. सू. ५ २ १.७। ३-तै. स. ६६, ५ धनुवाकावालोयो। तत्रात्रैव प्रकरणे श्रुत मिद सामाजिक वनम- 'यदेकस्मिन् यूपे दे रशने परिव्ययति, तस्मादेको दे जाये विन्दते , यसैका रशना दयोपयो परिचयति, सम्मानका दौ पती विन्दते -इति (६ ६ १०)।

·( ७५० ३वा.) बतीयकाण्डम् । ४३३ ( अथ हतीयं ब्राह्मणम.) • पशुश्च वै यूपश्च । न वा ते यूपात्पशु मालभन्ते कदा चन तद्यत्तथा न ह वा एतस्मा ऽग्रे पशुव- श्चक्षमिरे यदुन्न मुभविष्यन् युथेद मुन्नं भूता यथा हुँवायं दिपात् पुरुष उच्छ्रित एव: हैव हिपाद उच्छिता- श्वेरुः ॥ १ ॥ तुतो देवा एत व्बुजं दुशुः। यद्यूपं त मुच्छिश्रियु- स्तुस्माद्धीपा माहौयन्त* तुतश्चतुष्पादा अभवंस्ततोऽन्न मभवन् युथेद मुन्नं भूता एतस्मै हि वा एतेऽतिष्ठन्त तस्माद् यूप ऽएव पशु मालभन्ते नर्ते यूपात् कदा- चन ॥२॥ अथोपाकृत्य पशुम् । अनि मथित्वा नियुक्ति तद्य- तथा न हवा ऽरतुस्मा ऽअग्रे पशुवश्चक्षमिरे युद्धविरभवि- प्यन् युथैनानिदु हविर्भूताननौ जुइति तान् देवा उपनिरुरुधुस्तु ऽउपनिरुहा नोपावेयुः ॥ ३ ॥ ते होचुः। न वा इमेऽस्य याम विदुर्युग्नौ हविर्जु- ति नैतां प्रतिष्ठा मुपएयैव पशूनग्मि मथित्वामावग्नि प्रशोयन्त'-रति सा--सम्मत इति डादेवर। 1 "धन:-ति ग, घ. 1 'या'-इति सा-सम्मर इति हास-वेपर। 55 ·४३१ शतपथमाझयम्। (५प्र. ६ध्रा.) जुहवाम ते ब्वेदिष्यन्त्येप वै कुिल हविपो याम रपा प्रतिष्ठानौ वै कुिल हविर्जुतीति ततोऽभ्युवैष्यन्ति तुतो रातुमनस पालम्भाय भविष्यन्तीति॥४॥ तु उपरुध्यैव पशून् । अग्नि मथुित्वाग्मावग्नि मजुत्- स्तेऽविदुरेष वै कुिल हविपो याम एपा प्रतिष्ठानौ वै कुिल हविर्जुततीति तुतोऽभ्युवायंस्तुतो रातुमनस बालम्भायाभवन् ॥ ५॥ तुथो ऽएवैषु एतत् । उपरुड्युत् पशु मग्नि मथित्वा- मावनि जुहोति सु व्वेदैप वै कुिल हविपो याम रपा प्रतिष्ठानौ वै किल हविर्जुहतौति ततोऽभ्युवैति तुतो रातमना पालम्भाय भवति तस्मादुपाकृत्य पशु मग्नि मथित्वा नियुनक्ति ॥ ६॥ तुदाहु. । नोपाकुन्निाग्निं मन्येद्रशना मेवादाया- असोपपरत्याभिधाय नियुञ्जगदिति तदु तथा न कुर्याद्यथाधर्म तिरथुथा चिकौदेवं तत्तस्मादेतवा- नुपुरीयात् ॥ ७॥ युथ तृण मादायोपाकरोति । द्वितीयवान्निरुणया हुति दितीयवान् हि वौर्यवान् ॥ ८॥ स तृण मादत्ते। उपाचौरसौत्युप हि द्वितीयोऽवत्ति • ''-इति ग, घ।

·(७य ३वा) । तीयकाइम् । तस्मादाहोपावीरसौत्युप देवान् दैवौविंशः मागुरिति दैव्यो वा एता विशो युत्पशवोऽस्थियत देवेभ्य इत्येवै- तुदाह यदाहोप देवान् दैवौविंशः मागुरिति ॥ ६ ॥ उशिजो हितमानिति। विहारसो हि देवास्तु- स्मादाहोशिजो हितमानिति ॥१०॥ देव त्वष्टवसु रमेति। त्वष्टा व पशूना मौटे पशुवो व्वसु तानेतद्देवा श्रुतिष्ठमानांस्त्वष्टार मब्रुवन्नुपनिमदेति यदाह देव त्वष्टव॑सु रमेति ॥ ११ ॥ हव्या ते वदन्ता मिति। यदा वा एतु एतस्मा ऽश्रुध्रियन्त युद्धविरभविष्यंस्तुस्मादाह हव्या ते स्वदन्ता मिति ॥ १२॥ रेवती रमव मिति । रेवन्तो हि पशुवस्तुमादाह रेवती रमध्व मिति बृहस्पते धारया व्वलूनीति ब्रह्म वै दृहस्पतिः पशुवो वसु तानेतद्देवा श्रुतिष्ठमानान् ब्रह्मणैव परस्तात्पुर्यदधुस्तन्नात्यायंस्तुथो ऽणुवैनानेषु एतद् ब्रह्मणैव परस्तात्पुरिदधाति तन्नातियन्ति तुम्मा- दाह वृहस्पते धारया ब्वमूनीति पाशं कृत्वा मुति- मुञ्चत्यथातो नियोजनस्यैव ॥ १३॥ ६ [७.३.] ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके पठं ब्राह्मणम् ॥ व-इति ग, घ । t, 'माणु-दति ग, ध।

·४३६ । शतपथब्राझणम्। (प्र. ६वा.) परनियोजनाय सर्वथा यूपेनैव भवितव्य मित्यमु मर्थ माख्यानमुखेनोपपादयति- “पशच वै यूपश्चेत्यादिना । अविना- भूतावित्यर्थः । व्याप्ति दर्शयति- "न वा मृत इति । यतो यूप विना पालम्भो नास्ति, केनापि प्रकारेण न तथा स्थात्, यथा पशोर्युपेन, अतस्तदुपपद्यत इत्यर्थ । तत् प्रदीते- “न ह वा इत्यादिना । 'एतस्म' वक्ष्यमाणाय देवाना मनमावाय 'न' 'चचमिरे' चममाणा भवन्ति, 'अन्न मभविष्यन्निति' 'यत्' अस्ति, तस्था मित्यर्थः । 'यथा' 'इदम्' इदानौं यूपनियुक्ताः 'अन्न भूत' अन्न मभवन, तथा यूपाख्यवज्रोद्यताया रहिते काले इत्यर्थः । अन्न- भावाभावे कारण माह- “यथा हैवाय दिपात् पुरुष इति ॥९॥ "ततो देवा इति । 'त यूपम्' 'उच्छिभियु' उच्छ्रयण मकुर्वन् । 'तस्मात्' भयान हेतो 'प्रालीयन्त" प्रकर्षण सौना' अवचनीयाः अभवन् । 'तत' हेतोः मनुय्यवद् द्विपादाः सन्तः पथात् 'चतुष्पादा अभवन्' ॥ २ ॥ प्रासनिकं यूपैकादशिनौपक्ष परिममाप्य प्रकृत मनोयोमीय- पशुप्रयोग माह- "अथोपाहत्य पशु मिति। पशुपाकरणन- नरम् अग्निमन्यनानन्तर मेव पर यूपे नियुचौत । पशनियो- १, २, ३-- 'प्रालीयन्त'-इति, 'सोना'-इति, 'यवनता'-ति च छ । 1- 'अनौषोमोयोऽत पशु'-इति का• श्री. सू०८.० २५ । ५- “उपावर्तध्ध मित्यय प्रेष उयाकरणम्देनोयते, तद्यतिरित किमपि न ब्रूयात् , तेगोपाकरणेन त्यध्वर्युगद्दालभ्यो यज्ञ प्रयच्छति"-इति या. दे. (का. श्री. सू. ३ ३ १०)। १ मा. १५६ १. २ टोप्पनी चहण्या।

·(ध. ना.) तीयकाण्डम् । १३० जनस्य अग्निमन्यनानन्तरकालं प्रशंसति- “तयत्तथा न ह वा एतस्मा श्रये पशव इत्यादिना । पूर्वार्थवादवाक्यवत् व्याख्येयम् । 'नोपावेयुः' नोपगताः पशवः ॥ ३ ॥ "ते होचुरिति । 'न वा' 'इमे' पशवः 'यदनौ जुकृति' । यतः 'अस्य नियोजनस्य 'याम' मायनम्, अग्नौ होमलक्षणं 'न विदुः' न ज्ञातवन्तः । तदेव विशिनष्टि- "नेता प्रतिष्ठा मिति । "एता' होमलक्षणां 'प्रतिष्ठाम्' अग्न्याख्यपरमपदस्थितिम 'अनौ' उत्तरवेदिस्य 'अग्निम्' मन्यनजन्यम् । 'एष वै किल'-इत्येतच्छ- ब्दार्थ माह- "अनौ वै किल हविर्जुकतीति । 'अभ्यवैश्यन्ति' अवगतिं प्रास्यन्ति । 'पालम्भाय' 'रातमनस.' दत्तमनस्काः 'भवि- व्यन्ति' 'इति' । भिष्टं स्पष्टार्थम् ॥ ४ ॥ ५॥ ६ ॥ केवलनियोजनपक्ष मुदाहृत्य निराचष्टे- "तदानोंपाकुर्या- दिति । उपकरणाद्यकला प्रथमत एव 'रगना मादाय' सामुख्येन यूपममीपं गत्ला 'अभिधाय' पर बद्धा 'नियुझ्यात्' नियु- क्रम मुक्कर दूदानों मार्थवाद मुपाकरणं विधत्ते- “अथ हा मादायेति । हादानस्य प्रयोजन माह- "द्वितीयवानिनि। 'निरुणधे' निरोध करवाणि । तावता कि मायात मित्यत पाह- - 'यान (१) प्रायम्' इति छ । २- व्यापस्तम्बसूत्रे उपाकरणप्रकार सुव्यक्त (७.१६.२-५.)। ३- 'पशोनिरोध'-इति ।

·१३ शतपथनाहायम् । (प्र.ना.) असहायस्य . "द्वितीयवान् हि वौर्यवानिति । व्यापाराशमवं लोकसिद्धम् ॥ ८॥ "मण मादत्त इति । हणादानमन्त्रस्याय मर्थ.२- हे तण ! खम् 'उपावौरमि' समीपे स्थित्वा रसकोऽसि, एकः कार्यकरो- सौत्यर्थः । “अविवृस्तृ”-इति ई-प्रत्यय.९ । 'दैवीः विशः पएलक्षणा देवसम्बन्धिन्यः प्रजाः ‘देवान्' 'उपप्रागुः' प्राप्ताः देवतार्थ मुपस्थिता इत्यर्थ. (६)। "उशिजो वहितमा- नितीति । देवान् विभिनष्टि- 'उशिजः' मेधाविनामैतत् , विद्वांस दूत्यर्थः । 'वहितमान्' वोढतमान् ( १ त्वष्टरिति । 'वष्टः । देव ।' पशुस्वामिन् ! 'वसु' वखाख्यं धनं 'रम' रमय, नियोजयेत्यर्थः (११)॥ "हव्या ते स्वदन्ता मितीति । हे पशो! 'ते. 'हव्या' हवौंपि 'खदन्ताम्'। “रेवती रमध्व मितौति । 'रेवतीः' रेवत्यो गापः पथवः 'रमध्वं' मदौडध्वम् । हे 'सहस्पते!' पृहतः परिरहन- कर्मणः खामिन्। वं वसूनि' पशलवणनि 'धारय' श्रच स्थापय ॥ 0 - का. श्रौ• सू. ६.३.१८ क । सोऽयं मन्त्र - दा० सं० १.७.१। -शाक० उ. सू. ३.१५८ g- 'पशु मुपस्पृशत्युप देवामिति'-इति का• यौ• सू• ६.३ १६ ख । मन्त्रस्तु- वा. स. ६.०.२। ५-निय• ३.१५ १८ । द- वा• स० ६.८.१। यद्यपि संहिताग्रन्ये एयगेवैष मन्त, पर मिड TE ·(७० वा.) तीयकाण्डम् । ४३६ मन्त्रं व्याचष्टे- “उप हि द्वितीयोऽवतीत्यादिना । 'हि'-शब्दो लोकप्रमिद्धिद्योतनार्थ । लोक एकः कर्म कत्तुं मशक्तः, दितीयः तत्साहाय्यकरणेन त मवतीति प्रसिद्धम् । “देवौर्विश इत्यस्य तात्पर्य माह- "दैव्यो वा एता विशो यत् पशव इति। यथा विशः स्वखामिनं पुष्णन्ति, एवं पशवो हविषा पुष्णन्तीति तेषां प्रजारूपत्वोपचारः। "अस्थिषत देवेभ्य दूतौति । तेषा मर्था- यात्मानं प्रकाशितवन्त इत्यर्थः। "प्रकाशनस्येयाख्ययो”-दुत्यात्मने- पदम्। उशिक्शब्दार्थ माह- "विद्वांसो हि देवा इति । बष्टुः प्रार्थनाया कारण माह- "वष्टा दे पशूना मित्यादिना । 'वै'-शब्दः “वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपात्" इत्यादि:- श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिद्योतनार्थ. । “देव बष्टुर्वसु"-'इनि' मन्वभागो 'यदाह', 'प्रतिष्ठमानान्' पशून् प्रति त्वष्टार' 'देवा.' 'उपनिमद' 'इति' यत् 'अब्रुवन्', 'एतन' एवं 'आह' इत्यर्थः । 'उपनिमद' अस्मत्समीपे नितरां मादयेति तस्यार्थः । श्रथवा 'यत्' अध्वर्युण 'देव त्वष्टुः' इत्यभिधानम्, तत् , पुरा यद् देवैरुक्तलक्षणं त्वष्टप्रार्थन मुक्तम्, तत्स्थानीय मित्यर्थः ॥ एवंविधेषु वाक्येषु सर्वत्रैवं व्याख्येयम् ॥ "हव्या ते वदन्ता मिति । अस्याभिप्राय माह- "यदा वा एत इति । यद्यप्युपाकरणकाले हविषा मनिष्पत्तेः स्वदनं नोप- पद्यते, तथापि पलायन महत्वा यदाता अभवन्, नदेव हविर्भवि- थ्यतीत्यर्थः । श्रत एव ममिधान मुपपद्यते (१२॥ १-पा.सू.१.३२३ । उपरिठात् १३ का. १प्र.८ प्रा. ७ का ते रु. २.१.८ ३।

·88.
॥ शतपथब्राझणम् ।
(प्र. ६वा.)
"रेवन्तो हि पशव इत्यादि । ब्राहाण स्पष्टम् ॥
'ब्रह्मणैव' 'परस्तात्' परे देशे 'पर्यदधु' परितो अधारयन् ।
"अथातो नियोजनस्यैवेति । विधान मभिधीयत इति भेष ॥
८-१३ ॥ ६ [७ ३ ॥
इनि सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
माध्यन्दिनशतपथब्राहाणभाव्य
हतीयकाण्डे सप्तमाध्याये बतीय ब्राह्मणम् ॥
॥ इति तृतीयकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः ॥
१- सर्वे झेतत् ० स०६ ३ ६ इराव्यम् ।
२- “कण्डोमड्या १२७"-ति क , "कण्डिका १२०"-इति ख,
"करिडकासया १२७" इति ग, घ । तत्र १ प्रा० २६ क०, २ वा.
२१ क., ३ वा. २० क०, ब्रा• ३२ क., ५मा.क.,
वा.
१५ क., सालनया १२७ इति सिद्धम् ।

·[१] अथ घठप्रपाठके प्रथम प्राधाणम, अपि वा सप्तमाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ पाशं कृत्वा मुतिमुञ्चति । पटतस्य त्वा देवहविः पाशन प्रतिमुञ्चामीति व्वरुण्या वा ऽरया यट्टजस्तदेन मेहतस्यैव पाशेन प्रतिमुञ्चति तथो हैन मेया व्वरुण्या रज्जुन हिनस्ति ॥ १ ॥ धुर्पा मानुप दुति। न वा एत मुने मनुष्यो कृष्णोत्स युदेवतस्यां पाभेनेतुद्देवहविः प्रतिमुञ्चत्यु- थैनं मनुष्यो धृष्णोति तुस्मादाह धुर्पा मानुष इति ॥२॥ . 'प्रतिमुवति-पति का + 'पदेव म्य'-इति क पाठ', डा. देवरेय दृश्य। + 'ति'-इति ए, 'इति'-इति ग, । 56 ·882 ॥शतमधवाझयम् । (६प्र. १वा.) अथ नियुक्ति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या मनोपोमाभ्यां जुष्टं नियु- नज्मौति* तद्यथैवाढो देवतायै हविहन्नादिश्त्येव मेवैतद्देवताभ्या मादिशत्युथ प्रोक्षत्येको वै मोक्षणस्य बन्धुर्मेध्य मेवैतुत्करोति॥३॥ स प्रोक्षति। अयस्त्वौपधीभ्य इति तद्युत एव सम्भवति तुत एवैतन् ध्यं करोतीदु५ हि यदा वर्पत्य- थौपधयो जायन्त ऽश्रोपधौर्जुग्ध्वाएः पौत्वा तुत एप उसः सम्भवति साडेतो रेतसः पशुवस्तद्युत एव सन्भ- वति यतश्च जायते तुत गवतन्मेध्यं करोति ॥ ४ ॥ अनु त्वा माता मन्यता मनु पितेति। स हि मातुश्चाधि पितुश्च जायते तद्युत एव जायते तुत एवैतन्मध्यां करोत्युनु भ्राता सुगर्योऽनु सुखा सुयूथ्य हुति स युत्ते जुन्म तेन त्वानुमत मारभ इित्येवैतदा- हामोपोमाभ्यां त्वा जुष्टं मोक्षामौति ताभ्यां देव- ताभ्या मारभते ताभ्यां मेंध्यं करोति ॥ ५ ॥ अथोपगृह्णाति । अपाम्पेरुरसौति । तदेन मन्तरतो . "नियनयमोति'-इति क, ख । + 'तुम्मेध्य-इति ग, घ।

·(उंय. प्रा.) । तीयकाण्डम् । ४४३ मध्यं करोत्युथाधुस्तादुपोक्षत्यापो देवीः स्वदन्तु स्वात्त चित्सुद्देवहविरिति तुदेन५ सर्वतो मेध्यं करोति ॥ ६ ॥ अथाहामुये समिद्यमानायानुहोति। स उत्तर माघार माघा-संस्पर्शयन्सुचौ पर्येत्य" जुड्डा पशु सुमनक्ति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधार एप वा ऽअच यसो भवति युत् पशुस्तद्यन्तु एवैतच्छुिरः प्रतिदधाति तुस्माज्जुह्वा पशु सुमनक्ति ॥ ७॥ सु ललाटे सुमनक्ति। सुन्ते प्राणो वातेन गच्छता मिति समुङ्गानि युजरित्यासयोः संयन्नुपतिराशिपेति श्रोण्योः स युस्मै कामाय पशु मालभन्ते तत् प्राप्नु- हीत्येवैतदाह ॥८॥ इदं व पशोः सतप्यमानस्य। प्राणो व्वात मुपिा- पद्यते तत् प्राप्नुहि युत्ते प्राणो ब्वात मपिपद्याता ऽइत्येवैतदाह स मुङ्गानि युजरित्युङ्गैर्वा ऽअस्य यजन्ते तत् प्राप्नुहि यत्तेऽङ्ग[जान्ता इत्येवैतुदाह सुयन्जुपति- राशिऐति युजमानाय वा पुरतेनापि माशासते तत् प्रामुहि यत्त्वया युजमानायाशिप मांशासान्ता द्वित्येवैतुदाह सादयति सुचावथ प्रवरायायावयति सो- ऽसावेव बन्धुः ॥६॥ 'पर्यन्य'-रति ग, घ। . •f 'धमि'- इनि म्यात् सास।

·शतपथब्राझयम्। (६प्र. १०) श्रुथ द्वितीय माश्रावयति। दो धुच होतारौ भवतः सु मैत्रावरुणायाहेवाश्रावुयति युजमान त्वेव फुट- णीते ऽमिहै देवौनां विशां पुर एतत्यग्निईि देवतानां मुखं तस्मादाहाग्मुिई दैवीनां विशां पुर एतत्ययं युज- मानो मनुष्याणा मिति त हि सोऽन्वु? भवति युस्मि- बुद्धे युजते तुस्मादाहायं युजमानो मनुष्याणा मिति तुयोरस्थूरि गार्हपत्यं दौदयच्छत हिमा हायू* ऽपुति तुयोरनार्तानि गार्हपत्यानि शत वर्षाणि सन्वित्ये- वैतुदाइ ॥ १०॥ राधा सौत्सम्पृञ्चानावुसम्पृञ्चानौ तुन्व इति । राधारस्येव सुम्पञ्चायां मापि तनूरित्येवैतदाह तौर युत्तनूरपि सम्पृश्चीयातां प्रामियजमानं दहेत्सयदनौ जुहोति तुदेषोऽग्नये प्रयच्छत्युथ या मेवावविजो युजमानायाशुिप माशासते ता मस्मै सुर्वा ममिः सुमईयति तद्वाधारस्येव सुम्पृश्चाते नापि तनूस्तस्मा- दाह राधारसोत्सम्वृश्चानावुसम्पृश्चानौ तन्व इति । ॥ इति पष्ठप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ .. 'हिमा वाय'- ति ख, 'हिमा दा य-इति ग। 1 'मापि'- इन्येव पाठ' स्यात् सायण-सम्मतः ।

·(७५. मा.) रतीयकाण्डम् । ४४५ समन्त्रक बन्धन माह-“पाधं कृत्वा प्रतिमुञ्चतीति । पामाग्र- ग्रन्थ्या सुषिरं कृत्वा, तमिबितर मग्र बहिः प्रमार्य, बहिर्गतं पाश माकृष्य, यथा शिरो न गलति, तथा कृत्वा बनीयात् ॥ "भृतस्य वेति । हे 'देवदवि !' पयो। वाम 'शतस्य पागेन' 'प्रतिमुञ्चामि' | 'मानुषः' अहं केवलं 'धर्षा धर्षणधर्मा । “वरुण्येत्यादि । बनामीति बन्धनकर्मणो वरुणाभिमानिकलात् तत्साधनभूताया वरुणमम्बन्धिरजोः तत्त्वम्, त मपि परिहाय मन्त्रेण बन्धे मति घृतपान बन्धो भवेत् ॥ १ ॥ "धर्षा मानुष इतौति । मन्त्रभागस्य तात्पर्य माह- "न वा एत मग इत्यादिना । यस्मात् पशुधर्षणसामर्थ्य मनुष्यस्य देवकृत- पाशविमोकायत्तम, अतो मन्त्री “धर्षा मानुषः" 'इति' मूते इत्यर्थः ॥ २ ॥ "अथ नियुनकीत्यादि । स्पटम् । देवतानिर्देशस्य प्रयोजन माह "यथैवाद इति । 'यथैव' 'श्रदः' अमुभिन् दर्शपूर्णमासयागे हविर्निर्वापे देवतादर्शनम, ‘एवम्' इदानी मपि प्रोवतीति । "एको वा इत्यमहद् गतम् ॥ २ ॥ "म मोचतौति । "अयस्वोषधीभ्य इतौति । 'अयः च 'ओषधीभ्यः' च सम्भूतं त्वां 'प्रोतामि' । “मेध्य करोतीति। मञ्- सपनाथ वाद्यमान लो मात्रादिरनुमन्यताम् । 'मगध: समाने । १-का.यो. सू. ६.३.२० । ३-का.यो. रु.६.१.२१ । २- वा० सं० १.८२। 1- वा. सं.६.६.१.

·४६ । शतपथब्राह्मणम् ॥ (६० वा.) उदरे भव', 'अनुमखः' समानख्यान:, 'मयूथ्यः' ममानयूथे भवः, सर्वैरनुमत बाम् 'अग्नीषोमाभ्याम्' अर्थाय 'प्रोचामि' । मन्त्रस्य परमप्रयोजन माह "तद् यत एवेत्यादिना । कथं ताभ्यः मकाशात् पाणामम्भव इति, तदुपपादयनि- "इदं हि म यदा वर्षीत्यादिना । श्रापयोषधयथोपादानकारणम्, मातापित- रावाश्रयत्वेन निमित्तकारणम् । अतस्तत्सकाशान्मध्यं करोति । भगभ्यांदीना मपि जन्मसम्बन्धमम्भवात् तेन सम्वन्धिना भगादि- नानुमन्यत इत्युकं भवति । स्पष्ट मन्यत् ॥ ४, ५ ॥ "अथोपग्रहातीति। प्रोक्षणमेपर पानार्थ मुखममोपे धार- येत् । हे 'पभो।' खम् 'प्रपा' जम्नानां 'पेकः' पानौलोऽमि । 'नन्' नम्योदकम्याग्नः-प्रवेशात् 'एन' पाएम् 'अन्तरतः मेध्यं करोति' "अथाधम्तादिति । अधम्नादुपोहणमययाय मर्थ:-हे 'पापा देवी.' पापो देव्यः! 'स्वदन्त' म्वादयन्तु । नथा म पर: 'वात' सुष्टु स्वोरतं भवतु । पाविशेष्यते- 'देवहविः' देवतयोचित मिति । "पाहाण्ये ममिध्यमानायेति । मामिधेन्यय मनपं कुर्यात् । “म उत्तर मापार माघाति' । दितीय मित्यर्थः । 'पुषी' - •सू......" 'प्रोतमोर-जति १-दा. मं...१..। -कायो .......। 1-दा. मं.....। -•• म..... .का. यो. ग......।

·(व्यबा.) । तीयकाण्डम् । 880 जुइपमतो 'मस्पर्शयन्', पुनरुत्तरतः ‘पर्यंत्य' 'जुड़ा' उत्तराधा- रावशिष्टेनाज्येन 'पशम्' 'अनक्ति' भाद्रीकरोति । तत् प्रशमति-- "शिरो वै यजस्योत्तराधार इति । प्रधानत्वात् 'पशः यज्ञः', तस्य प्रथमतोऽनुष्ठेयत्वात् भिरबम् । अत आधारशेषेणाञ्जनेन 'यजे' 'गिर.' स्थापितवान् भवति ॥ ७ ॥ अवयवावयविभेदेन मन्त्रभेद माह- "म ललाटे समनकि मन्ते प्राण दुनि' । वाह्मवातस्यैव शरीरान्तःप्रवेगेन प्राणत्वात् तस्य वातप्राप्तियुक्ना । 'अङ्गानि' 'यजत्रै.' यागः ‘मङ्गच्छन्ताम्' । तथा 'यज्ञपतिः' यजमानः 'श्राभिषा' 'मनच्छताम् । एतेन 'श्रीयो.' अनक्ति। अथ कृत्स्नतात्पर्य यज्ञविषया श्राशौरेवेत्याह-- "स यी कामायेति ॥5 मन्त्रान् क्रमेण व्याचष्टे- “ददं वै पयोरित्यादि । 'इद' वक्ष्यमाणम, लोकप्रसिद्ध मित्यर्थः । सामान्ये नोक विशेषेण योज- यति-- "तत् प्राप्नुहोति । यद्येतनिमित्तेन प्राणो वात मभिपद्येत, तत् प्राप्नुहोत्येवैतदाहेत्यर्थः । गतप्राय मन्यत् । अच सूत्रम्- "पा प्रयाजेभ्य उत्तराधार माघार्य पशु पूर्व समनति ललाटांम- श्रोणिषु सन्त इति प्रतिमन्त्रम्" इति ॥ "मादयति मुचावथ प्रवरायाश्रावयतीति। जुलपमती सादयित्वा १- का. श्री. सू. ६.४ २। २--वा. स. ६.१०.२,३,४॥ ३-- का. और ·शतपथब्राह्मणम् (६प्र. ९वा) भवरायाश्रावयेत् । पाश्रावणर्थवाद प्रकृतिगत मचादिशति- "मोऽमावेव बन्धुरिति ॥ ८ ॥ "अथ द्वितीय माश्रावयतौति । मैत्रावरुणस्यापि हौवकर्तृ- वाद् "दौ छत्र होतारौ भवत इत्युक्तम् । दितीयाश्रावण किमर्थ मित्याह- "म मैत्रावरुणयाहैवाश्रावयतीति । 'म.' अध्वर्युः । "यजमानं वेवेति । 'एव'-कारेणचिजा प्रवरण निषिध्यते ॥ यजमानप्रवरनिगदस्याय मर्थ'- 'अग्नि' खनु 'दैवीनां विमा' देवसम्बन्धिनौनां प्रजाना 'पुर एता' मुख्य इत्यर्थः । तथा 'मनु- ख्या विधा' 'यजमान' 'पुर एता' मुख्य । सर्वेऽपि माणिनस्त मनुसृत्य भवन्तीत्यर्थ । 'तयो' श्रमियजमानयो. 'गाईपत्य' ग्रह- पतिकर्म 'प्रस्यूरि' अनाग्यम् । गतवर्षपर्यन्त हि दोषानुयष्टव्यत्वेत अगस्तत्व यजमानस्य च गाईपत्यसम्बन्ध । 'राधामि रत्' प्रमा- न्येव ‘मपञ्चागौ' मिश्रयन्तौ । 'तच ' तनू 'मम्पृचानी' शरीर- सम्पको यथा न स्यात् ।। क्रमेण व्याचष्टे- “अग्मिहत्यादिमा। "त हि मोऽचो भवति, यस्मिन्नई यजत इति । 'यमिमन्' 'अर्द्ध' राष्ट्रे अय यजमानो 'यसते', 'मोऽम्वर्द्ध', 'त हि' त मनु | "हीने"-दत्यनो कर्मप्रवचनीयत्वम्। । 'अस्यूरि'-गब्दार्थ माह- "अनानांनि गाई- पत्यानौति । 'राधामि'-इत्येतद् विभव्य प्यारष्टे-'राधाम्मेवेत्या- दिना । (छन्द एवार्थ । तेन निरमनीय माह-'नापि तमू- १-का. श्री. सू... ४ इरश्यम् । २-मा.सू.१४८८ ३-मोतिय ।

·(७५.वा.) । तीयकाण्डम् । 888 रिति । विपक्षे बाधक माह- "नौ ह यत्तनूरपौति । मनु “सं राधांमि सम्वृचानौ”-इत्युक्रम, सम्पर्कच परस्परप्रदानमव्यपेक्षः कथ मत्र भन्भवतीति, तदुपपादयति- “म यदामौ जुहोतीति । थदनौ प्रदानम्, यथ तदनौ सम्पर्क', प्रविग्मिः यजमानार्थ माशास्यमानान। फलानां तुष्टेनामिना दान मस्ति, तदेवाग्मेर्यज- मानसम्पर्कः । 'तत्' तेन प्रतिपादितप्रकारेण तो 'राधांसि मम्प- चाते' इति ॥ १०, ११॥ १ [७, ४.] ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये हतीयकाण्डे सप्तमाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्दै निवारयन् । पुमांयतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ७ ॥ महागडं गोसहस्रं कनकहयतुस्तापूरुषौ स्वर्णगर्भम, मतान्योन् पञ्चमौरी स्खिदातरुलताधेनुमौवर्णभूमीः । रबोस्रो रुकावाजिदिपमहितरथौ सायणिः सिङ्गनायर्यो, व्यवाणीदिधचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुकं घटच । धान्यादि धन्यजम्मा तिम्लभव मतलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पासीयं कृपावाम् गुरुकत मजडो राजतं राजपूयः । भाज्योत्यं प्राज्यजन्मा लवण मनृणा: शार्करं चातेजाः, रवायो रवरूप गिरि मस्त मुदा पाचमासिङ्गनार्यः ।

·४५.
शतपथब्राक्षणम्।
(६प. मा.)
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-
श्रीहरिहरमहाराजसाम्राज्यधुरन्धरण
मायणाचार्येण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनमतपथमाह्मणभाव्ये
तौयकाण्डे सप्तमाध्यायः समाप्तः ॥ ७ ॥

·(य. मा.) द्वतीयकाण्डम् । B५१ [ अथाष्टमाध्याये प्रथम माधणम. ] तद्युतत् प्रत्तो होता होटपुदन ऽउपविशति ।* तुदुपविश्य प्रसौति प्रसूतोऽध्वर्युः सुचावादत्ते ॥ १ ॥ अथामीभिश्चरन्ति। तादाम्रोभिथुरन्ति सुर्वेणेव वा एप मुनसा सुर्खेणेवात्मना यज्ञ सम्भरति सञ्च जिहीर्यति यो दौलते तस्य रिरिचानु इवात्मा भवति तु मेताभिरामीभिराप्याययन्ति तादाप्यायुयन्ति तस्मा- दाप्रियो नाम तस्मादामीभिश्चरन्ति ॥२॥ ते वा ऽरत ऽएकादश प्रयाजा भवन्ति । दृश वा इमे पुरुपे प्राणा श्रात्मैकादशो यस्मिन्नेतु प्राणः प्रति- प्ठिता एतावान्नै पुरपस्तुदस्य सुर्च मात्मान माग्याययन्ति तस्मादृकादश प्रयाजा भवन्ति ॥ ३ ॥ सु श्राश्राव्याह । समिधः प्रेप्येति प्रेष्य मेय्येति चतुर्थे चतुर्थे प्रयाजे समानुयमानो दशुभिः प्रयाजेश्वरति दुश प्रयोजानिष्वाह शास माहरेत्यसि वै शास इत्या- चक्षते ॥४॥ . नाम्तच्नषि मुहितातसादन्यत्र ।

·५२ ॥ शतपथमाझयाम्। (६०२मा.) अथ यूपशकल मादत्ते । तावुने जुह्वा अत्त्का पशो- ललाट मुपस्पृशति पृतनाक्तौ पशुंस्त्रायेथा मिति व्बुजो व यूपशकलो ब्वजः शासो ब्वच श्राज्यं तु मेवैतत् कृत्स्नं ब्बुज सम्भृत्य तु मस्याभिगोप्तारं करोति नेदेनं नाष्ट्रा रक्षा सि हिनुसन्निति पुनपशकल मुवगूह- त्येषा ते प्रजाताश्रिरस्त्वित्याह शास प्रयुच्छन्सादयति सुचौ ॥ ५॥ अथाह पुर्य्यमयेऽनबहीति*। उल्मुक मादायानी- त्पुर्यग्निं करोति तद्यत्पर्य्यग्निं करोत्युच्छिद्र मेवैन मेतुदग्निना पुरिगृह्नाति नेदेनं नाष्ट्रा रक्षासि प्रमशानित्यमिहि रक्षसा मपहन्ता तस्मात्पर्यग्निं करोति तधुनः श्रपुयन्ति तुदभिपुरिहरति ॥ ६ ॥ तुदाहुः। पुनरेतदुल्मुकर हरेदथाचान्य मेवाग्नि निर्मथ्य तस्मिन्नेन५ श्रपयेयुराहवनीयो वा ऽएप न वा ऽएप तुस्मै युदम्मिन्नुशृत श्रपुयेयुस्तस्मै वा एप युदस्मि- उच्छृत जुहुयुरिति ॥ ७॥ तदु तथा नु कुर्यात् । यथा वे ग्रसित मेव मस्यैतद्भ- वति युदेनेन पुर्यग्निं करोति स यथा ग्रसितु मनुहाया- • 'होसि'-इति ग, ध।

·(ज्य. १मा.) । तीयकाण्डम् । ३५२ च्छिद्य तुदन्युस्मै प्रयुच्छेदेवं तत् तस्मादेतस्यैवोल्मुक- स्याङ्गारान्निमृद्य तस्मिन्नेन श्रपयेयुः ॥८॥ अथोल्मुक मादायामौत् पुरस्तात् प्रतिपद्यते। अनि मेवैतत् पुरस्तात् करोत्यग्निः पुरस्तान्नाष्ट्रा रक्षास्य- पघुन्नेत्यथाभयेनानाष्ट्रेण पशुंनयन्ति तुं वपाश्रुपणी- भ्यां प्रतिप्रस्थातान्वारभते प्रतिप्रस्थातार मध्वर्युरध्वर्यु यजमानः ॥६॥ तुदाहुः । नैप युजमानेनान्वारभ्यो मृत्युवे ह्येतं नयन्ति तस्मान्नान्वारभेतेति तदन्वेवारसेत न वा एत मृत्यवे नयन्ति यु यज्ञाय नयन्ति तस्मादुन्वेवारभेत यजादु हैवात्मान मन्तरियाद्युन्नान्वारभेत तस्मादन्वे- वारभेत तत्परोक्ष मन्वारब्धं भवति व्वपाश्रुपणीभ्यां प्रतिप्रस्थाता प्रतिग्रस्थातार मध्वर्युरध्वयं युजमान रतुदु परोक्ष मन्वारव्यं भवति ॥ १० ॥ श्रुथ स्तीर्णायै ब्वेदेः। वे तृणे ऽअध्वर्युरादत्ते स श्राश्राव्याहोपप्रेष्य होतुहव्या देवेभ्य इत्येतदु वैश्वदेव पशौ ॥११॥ अथ व्वाचयति। रेवति युजमान इति ब्वाच रेवती ''-मिग, घ। 'शो'-इति म, घ।

·છે ! ॥ शतपथब्राझगाम ॥ (६प्र. २प्रा.) सा यहाग् बहु बुदति तेन व्वाग्रेवती प्रियं धा विशेत्युनाति माविशत्येवैतुदाहोरोरन्तरिक्षात् सजुर्देवेन ब्बातेनेत्यन्तरिक्षं वा ऽअनु रक्षश्चरत्यमूलु मुभयुत पुरिच्छिन्नं यथायं पुरुपो ऽमूल उभयुत परिच्छिन्नोऽन्तरिक्ष मनुचरति तद्दातेनैनसविदाना- न्तुरिक्षाहोपायेत्येवैतुदाह यदाहोरोरन्तुरिक्षात् सजू- देवेन व्वातेनेति ॥ ११ ॥ अस्य हविपस्त्मना यजेति। ब्वाच मेवैतुदाहाना- तस्यास्य हविप आत्मना यजेति समस्य तुन्वा भवेति ब्वाच मेवैतुदाहानातस्यास्यु हविपस्तुन्वा सुम्भ- वेति ॥ १३॥ तात्रेनं विशुसन्ति । तत् पुरस्तात् तृण मुपास्यति व्वो व्यसि यजे यन्नुपर्ति धा दुति बर्हिरेवास्मा एतत स्तृणात्युस्कन्न हविरसदिति तद्युदेवास्थात्र वि- शस्यमानस्य किञ्चित् स्कन्दति तदेतुस्मिन् प्रतितिष्ठ- ति तथा नामुया भवति ॥ १४ ॥ अथ पुनरेत्याहवनीय मभ्यावृत्यासते। नेदस्य सञ्जा प्यमानस्याध्यक्षा असामेति तस्य न कूटेन प्रघ्नन्ति मानुप५ हि तन्नो ऽएव पश्चात्कर्ण पिटदेवत्य हि तुदपिगृद्य वैव मुख तमयन्ति ब्लेक वा कुर्वन्ति तन्ना- ·(छ. मा.) टतीयकाण्डम् । 8५५ ह जहि मारयेति मानुपहि तत्सुझापयान्वगन्निति तद्धि देवत्रा स यदाहान्वगन्नित्येतर्हि टेप देवाननु- गुच्छति तस्मादाहान्वगन्निति ॥ १५ ॥ ताचैनं निविध्यन्ति। तत्पुरा सञ्जयनाज्जुहोति स्वाहा देवेभ्य इत्यथ यदा माह सञ्जप्तः पशुरित्युथ जुहोति देवेभ्यः स्वाहेति पुरस्तात् स्वाहाकृतयो वा ऽअन्ये देवा उपुरिष्टात् स्वाहाकृतयोऽन्ये तानेवैतुत् प्रोणाति तु एन मुभये देवाः प्रीताः स्वर्ग लोक* मभिवहन्ति ते वा पुरते परिपशव्ये ऽइत्याहुती स युदि कामुयेत जुहुयादेते युधु कामयेतापि नाद्रियेत ॥ १६ ॥ २॥ ॥ इति पष्ठप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [८.१.]॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः। पस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽसिलं नगा। निर्ममे, स महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ होषादिप्रवरणानन्तरभाविन प्रयोग माह "तपत महतो होता होस्पदम उपविमतौरयादिना । होरपदने वेदप्तरा 'सगंशोक'-इति, 'सगंशोक'-इति च पाठी दाते । १-का. यो. सू. १. २. १ । भा• ३५४• परितपरयम्।

·१५८ । शतपथब्राह्मणम् । (६प्र. मा.) यनस्य सम्भावना श्रोणि । 'तत्' तत्र 'उपविश्य' 'प्रसौति' "अग्निहोता वेत"- इत्यादि सुगादापनम् । निगदेनानुजानाति- ‘कृतवती मध्वों सुच मास्यस्व"-इत्येव रूपेण ॥ १ ॥ "अथापौभिश्चरन्तीति । ममित्तनूनपादित्याधेकादश प्रयाजा प्राप्रिय । नामनिर्वचनेनाप्रिय प्रशमित तत्प्रतिनिमित्तस्याप्या- माह- "मणेव वा एष मनमा सर्वणेवात्मना यज्ञ मम्भरतीत्यादिना । 'एष ' दीक्षित 'मर्वेणेव मनमा' 'मर्व- पात्मना' मनोव्यतिरिक्तेन प्राणादिसद्धातेन, सर्वषा नवोपजी- व्यत्वात् । अत 'मनिहोर्षति' सहर्तु मिच्छति । ततो 'रिरिचान दूव' रित शून्य इव 'श्रात्मा भवति' । 'तम्मात्' प्राप्यायनमाध- नत्वात् 'श्राप्रिय' इति तन्नामनिर्वचनम् ॥ २ ॥ आप्यायनसाधनत्व मेवोपजीव्यैकादशत्व विधाय प्रशंमति-- "ते वा एत एकादश प्रयाजा इति । सप्त शौर्षया दावपानी, नाभिर्दशमी, तेषा माधारो देह एकादश इति विवेक' ॥ ३ ॥ “म आश्राव्या इत्यादि । ममिद्याग एव 'समिध प्रेग्य' 'इति' एव ब्रूयात् । तनूनपात्प्रमतीनां 'प्रेथ्य-प्रेय्य' 'दति' एव नाम निर्दिशेत् । “चतुर्थ-चतुर्थे प्रयाजे समानयमान इति । जुहुगतेन १-का- श्री. • सू०३ २ १५ । १भा• ३५०१०१पतितश्च एण्यम् । २-१का० १.० २द्रा० १कराया मानात एवैध मन्त्र । ३- 'यथात याप्रिय' इत्यादिग्रन्थोऽधालोच्य (निरु. ८२ १-७)। g-भा० ३०१४. रतौया टोप्पनौपया।

·(घ्य. १द्रा) ॥ टतीयकाण्डम् ॥ १५७ श्राज्येन प्रयाजत्रयं कृत्वा, पुनरुपति स्थित माज्य मथ चतुर्थादि- मनमान्तप्रयाजचतुष्टयाय समवनौय, पुनरष्टमाघेकादशान्तप्रयाज- चतुष्टयार्थ मष्टम मवनयेदित्यर्थः । दशमप्रयाजानन्तरं 'शामम्' श्रमिम् ‘ाहर' 'इति' ब्रूयात् । “मसु हिंसायाम" । प्रास्यते हिंस्यते अनेनेति 'शामः श्रमिः'। भामसिद्धस्याप्रसिद्धस्य प्रसिद्धार्थता मभिप्रेत्य व्याचष्टे- "श्रमि शास दूतीति ॥ ४ ॥ "श्रथ यूपशकलाविति । यूपशकलो जुहा अग्रगतनाज्येन समज्य, ताभ्या मकाभ्यां पशोर्ललाट मुपस्पृशति' । तनमन्त्रन्याय मर्थ:-हे तेनाको स्वरुखधितौ ! युवां 'पशून्' बायेथाम् । अब सूत्रम्- “खर मादायारकोभौ जुड़ग्रे ताभ्यां पशोललाट मुपस्पृणति एतेनानाविति"-इति ॥ "वज्रो वा इत्यादि। यूपशकलादीनां वज्रवं प्रागुनम् । "एषा ते"-इति ब्रुवन्, 'शासम्' उत्सृजतोऽस्य हविषोऽवदानाय 'पायच्छन् । 'एषा' अष्टाश्रिः हे शमितः ! 'ते प्रज्ञाता प्रस्तु'- 'दूति पाह' ॥ ५ ॥ "अथाह पर्यायेऽनुहोति। 'अथ' मुचौः मादनानन्तरम्, 'पर्यनयेऽनुहोति' उत्का, 'पर्यनौकरोति' पशोः परितः अग्निं १-मा. पं० ७२० धा। २,४-- का. श्री. सू० ६.४.१२ । १,५- वा० सं० ६.११.११ ६- पुरस्तात् ७.१. ३०, ३१ ( ३२५ ए. ) हटव्यम् । श्री. सू. द. ५.११ ७-का. 58 ·करोति, उल्मुकेनामीदः । “अच्छिद्र मेवेन मित्याद्यर्थवादः स्पष्टार्थः । अन तन्त्र सादयित्वा सुचोहात्वाल मुत्तरेण शमिता अपोलिखति, पर्यनये तु वाचयति, बाहवनौयादुल्मुक मादाय असि चिः समन्तं पर्यंति, पद्यात् गामित्रदेशयूपचावालाहवनीयाज्यपशशामित्रो वेति । “तद् यचैनं अपयन्ति, तदभिपरिहरतीति । 'यत्र' मामित्रोत्तरभागे 'एन' पर 'अपयन्ति', 'तत्' स्थानम् 'अभि' लक्ष्य ‘एनम्' उल्मुकं पाकार्थ माहरेत् ॥ ६ ॥ उल्मुकहरणविषये केषाञ्चित् पक्षम, तद्युतिञ्चोपन्यस्य निरा- कृत्य स्वपक्षं स्थापयति- “तदाङः पुनरेतदुल्मुकं हरेदयात्रान्य मेवाग्नि निर्मन्थ्य तस्मिन्नेन अपयेयुरित्यादिना .. 'पुनः' पर्यग्नि- करणानन्तरम् ‘एतत् उल्मुकम्' 'हरेत्' पाहवनीये स्थापयेत् । "श्राहवनौयो वा एप इति । यतोऽय माहवनीयः, अतः ग्टत- होमार्थ एषः, श्वश्रपणाय नाईतौति तेषा मभिप्रायः ॥ ७ ॥ "तदु तथा न कुर्यादिति । पर्यनिकरणदेवायं पशुस्तेनामिना ग्रसितोऽभूत् । अतो मुखम्य हविः पुनराकृष्य पुनर्मन्यनामौ अप- मादन्यस्मै प्रदानं कृतं भवति । तस्मात् तेषां पदो न युक्त इत्यर्थ. ॥ ८ ॥ अथानौठ्ठप्रतिप्रम्याचध्वर्युयजमानानां शामित्र प्रति गमन माह- "अयोल्मुक मादायानौ दित्यादिना । उसमुकस्य पुरो- १- 'तलस्थानम्'- इति छ । २-'यथ तेया-इव छ । ३- का. श्री. • स. ६.५०,८,८।

·(प्य. १जा । तीयकाण्डन् । गमनप्रयोजन माह- "अग्नि मेवैतदिति। ततश्च कि मित्याह- "अग्निः पुरस्तादिति । अन्यनुगमनं न युक्त मिति ॥ ६ ॥ "तदाहरिति । तेषा मभिप्राय मन्यथयति- “न वा एन मिति । केवलहननाथ नयन चेत् 'मृत्यवे नयति'। यज्ञार्थ नयन पभोः स्वर्गप्राप्यर्थवान् न मृत्यवे नयन मिति स्वपक्षे शङ्कितं बाधं परिदत्य विपक्षे बाध माह- "यज्ञादु हैवात्मान मिति । तस्मिन् समये प्रतिप्रस्याता वपापणीभ्यां कार्यमयीभ्यां पशम् अन्वारभते, त मनु अध्वर्युश्च, अतस्ताभ्यां व्यवधानात् प्रियमाणस्य पशोः न मावादबारम्भो भवति । अतोऽपि नोक्त इत्यर्थः ॥ १ "अथ स्तोर्णय वेदे बणे अध्वर्युरादत्त इति । अन्वारम्भ- ममये वेधास्तौ% बर्दिषि, हणय मादाय अन्वारभते । ढणग्रहीता अध्वर्युः श्राश्रावण मुत्का, "होतहव्या देवेभ्यः"-- 'इति' पाह। होतुहव्यान्युद्दिश्य, देवेभ्य उपप्रैथ्य, मैत्रावरुणप्रैषादनन्तर मध्रिगुप्रैषं पठतौति तस्यार्थः। अत्र 'देवेभ्य'- इत्यभिधानात् पगोवैश्वदेवलापादनम् ॥ ११ ॥ "अथ वाचयतीति। "रेवतीति । 'रेवति' रयिमति धनवति वा देवते 'यजमाने' 'प्रियम्' अभिमतम् अनार्ति- लक्षणं 'धाः' धेहि । दधातेलुंडि मिचो लुकि रूपम् । यदा दधातेः विप् । धारयित्री बम् आविशदिन्द्रिय मिति सम्बन्धः, 'स' प्रपद्य, . -नेतत् पदं छ पुस्तके। ३-का. श्री. • सू.६.१.११। २- का श्रौ• सू० ६. ५.१० । १-वा० स०६.१९२।

·१६. शतपथमाझगम्। (६प्र. रा.) अनाति कुर्वित्यर्थः । यदा अनार्तस्याम्य इविषः श्रात्मना यजेति वक्ष्यमाणत्वात् “प्रियम्' अनाति कर्तुं पशूनाविशेत्यर्थः । ई वाग्देवि । 'उरोः अन्तरिक्षात्' विस्तीर्णदन्तरिक्षात् 'वातेन' 'म:' ममानप्रीतिः मतौ यजमानम् अन्तरिक्षाद्, 'गोपाय'- इति शेषः। किञ्च 'अस्य हविष" यज्ञपशुलक्षणस्य हविष: 'मना' आत्मना, स्वरूपेण 'यज' । 'अन्य' पशो' 'तन्वा सम्भव' शरीरेण सम्भव । हे रेवति । यजमानपणौ च समय चागं माधयेत्यर्थः । अत्रत्यरेवती शब्दस्य वाग्वाचकत्व मुप- पादयति- “मा यद् वाग् बहु वदति, तेन वाग् रेवतीति । सदपेचितं दानादिधनार्जन लोकप्रभिद्धम् । प्रियशब्दार्थ माह- "अनाति माविशेति । न विद्यते प्रातिम्मिनित्यनात्तिः, मिय: पदार्थः । उरीरन्तरिक्षादित्यभिधानम्य प्रयोजन माह-"अन्तरिक धा अमु रघवरतीत्यादिना । 'अमूल' मूम्नसम्बन्धरहितम् । केवल ममूम्न मेव, किन्तु 'उभयतः उपरि अधस्ताच 'परिछिन्नम' संथेषरहितं मद्रयरति । तर दृष्टान्तः- “यथायं पुरुष इति । 'तत्' तेन, अन्तरिचे रक्ष.मञ्चारकारणेनैतम्माद वातादान्तरि- ध्याद गोपायतीत्याह मन्त्र' । "अम्य हविषस्त्मना यज" इत्यस्या- भिप्राय माह- "वाचा मेवैतदाहेति। एतत्त्वय मेव विशदयति-- "अनाम्याम्येति । एतद्धवौरूपः मन् देवान् प्रोणातीत्यर्थः । एव मुत्तरवाक्य मपि व्यारयेयम् ॥ १२, १३ ॥ न १-देवोत्तरम्या करिडकाया अश्यम् ।

·(व्य. १बा.) । तीयकाण्डम् ॥ ४६१ "तद्यचैनं विशमन्तौति । “वर्षीयमौति । विशमनप्रदेशेऽध्वर्यः वण मपाम्यति-हे टपा! 'वर्षः वर्षीयः प्रवृद्धं त्वं वर्षोंयमि' प्रबद्धे 'यजपति' 'धाः' स्थापय । एतदहिस्तरणेन स्थापनीय मिति स्तौति- “बहिरेवासमा एतदित्यादिना । 'सौ' पशवे । तदपि किमर्थ मित्यत पाह- "अस्कन्न हविरमदिति । तद् विशद- यति-- "तद् यदेवेति । 'तत्' अन्यत्र पतित मपि 'एतस्मिन्’ केवलबईिषि 'प्रतितिष्ठति'। “तथा नामुया भवतीति । 'तथा' कने मति अन्यत्र पतित मगम 'अमुया' अमुत्र, अन्तरिक्षेऽनभिमतप्रदेश 'न भवति' न विनश्यतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ "अथ पुनरेत्याहवनीय मिति । पुनराहवनीय मन्यावर्तन- स्थाभिप्राय माह- "नेदस्वेति । 'अध्यक्षाः' न भवामेति, मनि- हिताः सन्तो वारयितारो न भवामेति । “न कूटनेति । 'कूटन' श्ङ्गण साधनेन, श्टङ्गं ग्रहौत्वा, न हन्यात् । नैव कर्णस्य पश्चादाग मग्रभागं वा ग्रहीत्वा । तहि कथम् , 'मुख मपि ग्टह्म स्वानं कुर्यात् । 'वेक' मुखवेटनं च शब्दाभावाय कुर्यात् ॥ समपनप्रकारः सूत्रे दर्शितः- "तस्मिन्नेनं निम्नन्ति प्रत्यक्- शिरस मुदक्पादं, प्राशिसं वा, सङ्गृह्य मुखं तमयन्यवाश्य- मानम्, वेकेण वा, एत्याहवनौय मावृत्यामते, सतपयान्वगन्नित्येवं १-का २- वा० सं० ६.११.३॥ "वेको गलावेयक, गलं वावश्च तमयन्ति सज्ञपयन्ति मारयन्ति" -इति का. श्री सू०६, ५, १५ सू यादे० ।

·४६२ ॥ शतपथनाप्रणम् । (६० रना) " ब्रूयात्" इति । 'जहि', 'मारय' इत्यादि मानुषबधवत् रवचन न ब्रूयात्, किन्तु हे अमित । 'मतपय', अगौ तु 'अन्वगन् अनुगतोऽभूत् । “तवीत्यादि स्पष्टम् ॥ १५ ॥ "तद्यत्रैन निविद्धन्तौति । 'सञ्जपनात' प्राक् “खाहा देवेभ्य 'इति' जुहुयात् । सज्नपनानन्तर "देवेभ्य स्वाहा” 'इति' जुहु- यात्। होमभेदेन वाहाकारप्रयोगवैपरौत्यम्। प्रयोजनाभिधानेन प्रशसति- “पुरस्तात् स्वाहाकृतयो वा अन्ये देवा इत्यादिना । एतयोराहुत्यो म करोति- "ते वा एते परिपशव्ये इत्याहुती इति । उक्ने द्वे आहुती 'परिपशव्ये' परित श्राज्य तयो पशो- अत 'परिपाव्ये' इति नामधेये इत्यर्थ । “उग- वादिभ्यो यत्" इति यत्, “ोर्गुणे' -इति भ मलकस्य गुण । हित यत . १- का• श्रीसू० ६ ५ १६ २१ । 'श्वासरोधो यथा स्यात् तथा दृष् मुखस्य ग्रहण कृत्वा अवाप्यमान यथा मार्यमा शब्द र करोति तथा तमयन्ति तमु प्याकाद्धायाम् । पशुईि निराद्धपाणः सन श्वास माकाइति ताम्यति । ताम्यन्त प्रयन्नते तमयन्ति । तथा कुर्वन्ति यथा स ताम्यति । श्वासरोध कृत्वा मारयन्तीति तात्पर्यार्थ' -इति तत्र या० दे। - नैतत् पदद्दय छ पुस्तकादन्यत्र । ३- का• यौ• सू० ६ ५ २३, २४ ! 8- का. श्री. सू० ६ ५ २५ ! ५-पा.सू. ५१२। ६-पा० सू०६४ १४६।

·(य. वा.) । तीयकाण्डम् । एतयोरनुष्ठाने ऐच्छिकत्व माह- "म यदि कामयेतेति ॥ १६ ॥ २ ॥८.१.॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाव्ये हतीयकाण्डेऽष्टमाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ॥ [अथ द्वितीय ब्राह्मणम् ] यदा प्राह सुज्ञप्तः पशुरिति । अथाध्वर्युराह नेष्टः पुत्नौ मुदानयेत्युद्यानयति नेष्टा पुत्नौं पान्नेजनं बिभ्र- तीम् ॥ १॥ तां ब्वाचयति । नमस्त ऽातानेति यज्ञो वाऽआता- नो यन्नर हि तन्वते तेन यजु अातानो जघनार्दो वा ऽएप यन्नुस्य यत्पत्नी ता मेतत्याची यजु प्रसाद- यिष्यन् भवति तस्मा एवैतद्यज्ञाय निहते तथो हैना मेषु यज्ञो न हिनस्ति तस्मादाह नमस्त ऽाता- नेति ॥२॥ अना प्रेहीति । असपत्नेन प्रेहीत्येवैतदाह तस्य कुल्या ऽउपऽक्टतस्य पुथ्या ऽअन्विति साधूपेत्येवैतदाह 'रिति-इति ग, घ । .

·। शव पथवाझणम् । (६प्र. ३मा.) देवौरापः शुद्धा ब्वोढ़- सुपरिविष्टा देवेषु सुपरिविष्टा व्वयं परिवेष्टारो भूयास्मेत्यपु एवैतुत्पाक्यति॥ ३ ॥ अथ पशोः प्राणानद्भिः पत्न्युपस्पृशति । तद्युदद्धिः प्राणानुपस्पृशुति जीवं व देवाना हविरमृत ममृताना मुथैतत् पशु नन्ति यत् सज्जपुयन्ति युहिशासत्यापो व प्राणास्तुदस्मिन्नेतान् प्राणान् दधाति तथैतुज्जीव मेव देवाना हविर्भवत्यमुत ममृतानाम् ॥ ४ ॥ श्रुथ यत्पत्युपस्पृशुति । योपा वै पुत्नौ योपायै वा ऽइमाः प्रजाः प्रजायन्ते तुदेन मेतस्यै योपायै गुजन- यति तस्मात् पन्युपस्पृशति ॥ ५ ॥ सोपस्पृशति । ब्याचं ते शुन्धामौति मुखं प्राणु ते शुन्धामीति नासिके चक्षुस्ते शुन्धामौत्युदयौ श्रोचं ते शुन्धामौति कुर्ण नाभिं ते शुन्धामीति योऽय मुनिरुक्त' प्राणो मेद्रं ते शुन्धामीति वा पायु ते शुन्धामीति योऽयं पथात् प्राणस्तत् प्राणान् दधाति तत्समीरयत्युथ सरहृत्य* पदुश्चरिचांस्ते शुन्धामौति पद्भिवै प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित्या ऽएव तुदेनं प्रतिष्ठापयति ॥ ६ ॥ श्रुथ या श्राप परिशिष्यन्ते। अर्धा वा यावत्यो वा 'सहन्य-इति ध पाठो हा वेवरेण दृए ।

·(च्च्य० वा.) । तीयकाण्डम् । ४६५ ताभिरेनं युजमानश्च शौर्षतोऽग्रेऽनुपिञ्चतस्तुत्पाणां- चैवास्मिंस्तत्तौ धत्तस्तुचैन मतः सुमौरयतः ॥ ७॥ तद्युत् क्रूरौकुर्वन्ति। युदास्थापुयन्ति शान्तिराप- स्तुदद्भिः शान्त्या शमयतस्तुदद्धिः सन्धत्तः॥८॥ तावुनुपिच्चतः । मुनस्त ऽआप्यायतां ब्बाक्त ऽप्या- यतां प्राणुस्त ऽआप्यायतां चक्षुस्त ऽअाप्यायतार श्रोत्रं त ऽआप्यायता मिति तत्प्राणान् धत्तस्तत्समौरयतो युत्ते क्रूरं यदास्थितं तुत्त ऽअआप्यायतां निघ्यायता* मिति ॥६॥ तद्युत् क्रूरीकुवन्ति । युदास्थापयन्ति शान्तिराप- स्तुदद्भिः शान्त्या शमयतस्तुदद्भिः सुन्धत्तस्तत्ते शुध्यत्विति तन्मध्यं कुरुतः श महोभ्य इति जघुनेन पशुं निन- यतः ॥ १०॥ तद्युत् क्रूरीकुर्वन्ति। युदास्थापुन्ति नेदेतदन्यशा- न्तान्यहोरावाण्यांसन्निति तस्माच्छ महोभ्य इति जघु- नेन पशुं निनयतः ॥ ११ ॥ श्रुथोत्तानं पशुं पुर्य्यस्यन्ति । स तुण मन्तुर्दधात्योपधे 'निष्टायता'-इति ख। + “याण्य'-इति ख, 'प्राण्य-इति ग, घ , 'पाण्य-इति च दृयो देवरेण । है 'निमयतु' इति ख। . 59 ·। शतपथब्राझणम्। (६प्र. ३मा.) घायखेति व्वुजो वा ऽअसिस्तुथो हैन मेष व्वजोऽसिनु हिनस्त्यथासिनाभिनिदधाति स्खुधिते मैनः हिसी- रिति ब्वुजो वा ऽअसिस्तथो हैन मेप व्वजोऽसिनु हिनस्ति ॥१२॥ सा या प्रजाताश्रिः। तुयाभिनिदधाति सा हि युजुष्कृता मेध्या तद्ययं तुणस्य तुत्सव्ये पाणौ कुरुतेऽथ यद् बुभ्रं तुदक्षिणेनादत्ते ॥ १३ ॥ स युचाच्छुयति । युत एतल्लोहित मुत्पुतति तदुभयु- तोऽनक्ति रक्षसां भागोऽसौति रक्षसाः ह्येष भागो यद- स्टक्॥१४॥ तुदुपास्याभितिष्ठति । इद महर रुक्षोऽभितिष्ठामोद मह रक्षोऽववाध ऽइदु मह रुक्षोऽधमन्तुमो नयामीति तुद्यन्जेनैवैतुन्नाष्ट्रा रक्षा स्युववाधते तादमूल मुभ- युतः परिच्छिन्नं भवत्यमूलं वा इद मुभयुतः पुरि- च्छिन्न रक्षोऽन्तरिक्ष मुनुचरति यथायं पुरुयो ऽमूल उभयुतः पुरिच्छिन्नोन्तरिक्ष मनुचरति तस्मादमूल मुभयतः पुरिच्छिन्नं भवति ॥ १५ ॥ अथ व्वपा मुस्विदन्ति । तुया व्वपाश्रुपण्यो मोर्णोति एतेन द्यावापृथिवी मोर्युवाथा मिति तुदिमे द्यावापृथिवी ऽऊर्जा उसेन भाजयत्यनुयोरुर्जर रस ·(य.२मा.) ॥ सौयकाण्डम दधाति ते गुसवत्या उपजीवनौये ऽइमाः प्रजा उपजीवन्ति ॥ १६ ॥ कार्मर्यमुय्यौ व्वपाश्रुपण्यौ भवतः। युत्र वै देवा अग्रे पशु मालेभिरे तदुदौचः कृष्यमाणस्यावाङ्मेधः पपात सु एप बनस्पतिरजायत तद्युत् कृष्यमाणस्या- वाङपतत्तस्मात् कार्मय॑स्तेनैवैन मेतन्मधेन समई- यति कृत्वं करोति तस्मात् कार्मर्यामुय्यौ व्वपाश्रुपण्यौ भवतः ॥ १७॥ तां पुरिवासयति । तां पशुश्रपणे प्रतपति तथो हास्याचापि शृता भवति पुनरुल्मुक मनौदादत्ते तु जघु- नेन चात्वाल यन्ति त ऽश्रयन्त्यागच्छन्त्याहवनौय सु एतत्तुण मध्वर्युराहवनौये मास्यति व्वायो व्वे* स्तोकाना मिति स्तोकाना हैषा समित् ॥ १८॥ अथोत्तरतस्तिष्ठन्वा प्रतपति । अत्येष्यन्वा एयोऽग्निं भवति दक्षिणतः परीत्य श्रपयिष्यंस्तुस्मा एवैतनिहुते तुथो हैन मेपोऽतियुन्त मग्निर्नु हिनस्ति तस्मादुत्त- रतस्तिष्ठन्वपां प्रतपति ॥ १८॥ . ता मन्तरेण यूपञ्चाग्नि च इरन्ति । तद्युत्समुया न हुरन्ति येनान्यानि वीडपि हुरन्ति नेशृतया समु- • वै-इति ख। । 'समित्'-इति ग, घ ।

·१६८ ॥शतपथब्राह्मणाम् । (६० वा.) या यन्तुं प्रसुजामेति यदु वाह्येन न हुरन्त्युग्रेण यूपं बहिर्द्धा ह* यज्ञात् कुर्युस्तस्मादन्तरेण यूपं चाग्निच हरन्ति दक्षिणतः परीत्य प्रतिप्रस्थाता अपयति ॥ २०॥ अथ सुवेणोपहत्याज्यम् । अध्वर्युपा मभुजुहो- त्यनिराज्यस्य व्वेतु स्वाहेति तथो हास्यैते स्तोकाः शृताः स्वाहाता आहुतयो भूत्वाग्निं प्राप्नुवन्ति ॥ २१ ॥ अथाह स्तोकेभ्योऽनुव्रीति । स बामेयी स्तोकेभ्यो- ऽन्वाह तादानेयो स्तोकेभ्योऽन्याहेतुःप्रदाना वै व्युष्टि- रितो ह्यमिव॒ष्टिं ब्वनुते स एत स्तोकैरेतन्स्तोकान् वनुते तु एतु स्तोका ब्वर्पन्ति तस्मादायी स्तोकेभ्यो- ऽन्वाह यदा शृता भवति ॥२२॥ अथाह प्रतिप्रस्थाता शृता प्रचरेति। सुचावादाया- ध्वर्युरतिक्रम्याश्राव्याह स्वाहाकृतिभ्यः प्रेप्येति ब्वपट्कृते जुहोति ॥ २३॥ हुत्वा व्वपा मेवाग्रेऽभिधारयति । अथ पृपदाज्यं तदु ह चरकाध्वर्यवः पृपदाज्य मेवाग्रेभिघारयन्ति प्राणुः प्रपदाज्य मिति व्वदन्तस्तुदु ह याज्ञवल्क्यं चुरकाध्वर्युरनु- व्याजहारैवं कुर्व्वन्तं प्राणं वा अयु मन्तुरगादध्वर्युः प्राणु एनर हास्यतीति ॥ २४ ॥ . नाम्येतत् परं ग घ पुस्तकयो। 1 'मवति-इति ख।

·(घ. मा.) । तीयकाइम् । ६६६ छ सु ह स्म बाहू ऽअन्ववेश्याह । इसौ पलितौ बाहू स्विद् ब्राह्मणुस्य व्बुचो बभूवेति न तदाद्रियेतोत्तमो वा ऽरषु प्रयाजो भवतौदं वै हविर्यन्नु उत्तम प्रयाजे ध्रुवा मेवाग्रेऽभिधारयति तस्यै हि प्रथमावाज्यभागौ होष्यन् भवति व्वपां वा ऽअब प्रथमार होष्यन् भवति तस्माद्दपा मेवाग्रेऽभिधारयेटुथ प्रपदाज्य मुथ युत्पy नाभिधारयति नेदभृत मभिधारयाणीत्येतदे॒वास्य सुवः पशुरभिघारितो भवति यद्दपा मभिधारयति तस्माद्दपा मेवाग्रेऽभिधारयेदथ पृयदाज्यम् ॥ २५ ॥ अथाज्य मुपस्तृणोते। अथ हिरण्यशकल मुवदधा- त्युथ व्वपा मवद्युन्नाहानीपोमाभ्यां छागस्य व्वायै मंदसोऽनुब्रूहीत्युथ हिरण्यशकल मुवदधात्युथोपुरिटादु विराज्यस्याभिधारयति ॥ २६ ॥ ताहिरण्यशकलावभितो भवतः। म्रन्ति वाऽरतुत्पशुं युदद्मौ जुहृत्यमृत मायुर्हिरण्यं तुदमृत ऽश्रायुपि पुति- तिष्ठति तथात उदेति तथा सुजौवति तस्माद्धिरण्य- शकलावभितो भवत आश्राव्याहानीपोमाभ्यां छागस्य ब्यां सेदः प्रेष्येति न प्रस्थित मित्याह एमुते. प्रस्थित मिति व्बुपते जुहोति ॥ २७ ॥ हुत्वा व्यपाठ समीच्यौ। व्वपाश्रुपण्यौ कृत्वानुमास्यति ·॥ शतपथब्राझणम् । (६५. मा.) स्वाहाकृते ऽऊर्द्धनभसम्मारुतुं गच्छत मिति नेदिमे अमुया सतो याभ्यां व्वपा मुशिश्रपामेति ॥ २८॥ ताद्दपुया चरन्ति । युस्यै वै देवतायै पशु मालभन्ने ता मेवैतद्देवता मेतेन मुधेन प्रौणति सैया देवतै- तेन मेधेन प्रौता शान्तोत्तराणि हवीपि श्रप्यमाणा- न्युपरमति तस्माद् वपुया चरन्ति* ॥ २८ ॥ अथ चात्वाले मार्जायन्ते। क्रूरौ वा रतुत् कुर्वन्ति युत् सञ्जपुयन्ति युद्दिशासति शान्तिरापस्तुद्भिः शान्त्या शमयन्ते तुदद्धिः सन्दधत्ते तस्माचात्वाले माजयन्ते ॥ ३० ॥३॥ ॥ ॥ इति पठनपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [८.२.] मतपनानन्तरप्रयोग माह- "यदा प्राह मञ्जप्तः पाइरित्य- ध्वर्युराहेत्यादिना ॥ १ ॥ "ता पाचयतीति' 'a' पर प्रति प्रागच्छन्ती पनौं 'वार- पति' "नमस्ते पातान"-'इनि" श्रममन्तात् तन्यत इत्यालामो 'या' । 'भानामः' 'ते' तुभ्यं 'नमः' । पा! त्वम् 'अमर्ग' असपनः मन् प्रेहि । 'एतम्य कुन्याः' : जुहादिषु बहाध्यमम्मशन । • 'परन्ति-इति । १-का. श्री. सू....। २- बा. सं.६.१२.१.१५।

·(प्या श्वा०) । तीयकाण्डम् । १७१ ता विशिनष्टि- 'सतस्य पथ्याः' इति । पथिभवाः पथ्याः। ता: कुल्याः 'अनु (लक्ष्य) 'उप' प्रेहौति सम्बन्धः । इत्थं यज्ञं प्रमाध्य, अथापः प्रसाधयति- 'सुपरिविष्टाः' पाचेषु परिपूरिताः 'देवी' द्योतमानाः 'आप' 'शुद्धाः' स्वभावतः संस्कारेण च विशुद्धाः मत्यो यूयं 'देवेषु' विषयभूतेषु पशम् 'वोड्ट्म' अपहत । 'वयं' घ 'देवेषु' मध्ये 'सुपरिविष्टा, देवानां परिवेष्टारः' ॥ नमस्कारवचन यज्ञातिकमपरिहारत्वेन प्रशंसति- “जघनाई इति । यज्ञस्य जघनाद्ध पत्नौशालाया मवस्थिता पन्यपि आर्द्ध इत्युच्यते । तां प्राङ् नयति, तस्मिन् यज्ञायतने जघननिहवन- कृता भवति । इतकुच्याद्युपन्याम श्रागमनानुकूल्यप्रदर्शनायेति व्याचष्टे- “माधूपेत्येवैतदादेति । उपेत्युपसर्गसामर्थ्यात् एतीति क्रिया सम्बध्यते । देवीराप इत्यादिमन्त्रभागस्य तात्पर्य माह- "श्रप एवैतत् पावयतौति । अत्र 'शुद्धा वोड्वम्' इति शद्धि- विधानात् शुद्धीकरणम् ॥ २, ३ ॥ "श्रथ पमोरित्यादि । प्राणमुखनासाचचुरादीनि अभिः पत्नी 'उपस्पृशति' प्रक्षालयेदित्यर्थः । अपा मुपस्पर्मनं पशोः सजीवत्व- करणात्मना प्रशंमति- “जीवो वै देवाना मित्यादिना। पदवयं व्याचष्टे- "श्रमृत भमृताना मिति । देवाः अमृताः अमृतधर्माण, नौवन मप्यमृतं मृतिरहितम् ; अतो योग्यत्वात् देवानां जीवनं युज्यते । सञ्जपनविशमने उभे अपि हननात्मके, प्रतो इतोरस्य १-वा. स. ६.९३,१दयप्यम् । २- का. श्री. सू. ६.६.२,१।

·१७२ शतपथब्राझणम्। (६प्र. वा.) पुन -प्राणापेक्षत्वात्, अपा च "श्रापोमय पाण"-इति श्रुते पाएरूपत्वात्, छिद्रवपा प्रक्षेप एव प्राणनिधारण मित्यर्थ । ततश्च देवाना सजीव हविर्दत्त भवति ॥ ४ ॥ अपा मुपस्पर्शन प्रशस्य, पनौकर्तृकत्व प्रशमति- "श्रथ यत् पत्युपस्पृशतीति । “योषा वा इत्यादिना ॥ ५ ॥ अवयवावयविभेदेनोपस्पर्धनमन्त्रभाग माह- "मोपस्पृशतीति । "वाच ते शन्धामौनि मुख मिति। 'मुख' वदनम । हे पभो । 'ते' 'प्राण' प्राणनम्, नामिकाभ्या मुत्पद्यमान प्राणवायुम 'शन्धामि' विशुद्ध करोमि । एव मुत्तरत्रापि योज्यम् । चक्षु श्रोचे दर्शन श्रवणशक्तीन्द्रिये । “नाभि ते शन्धामि"-दूति 'अनिरुतम्' अनभिव्यक्रपाणम् , अथवा कि मनिस्केन प्राणोन ? “भेढ़ ते" ति ब्रूयात् | ‘पश्चान्माण' अधस्ताद् वर्तमानोऽपान , तंतच पायौ स्थापितवान् भवति । 'अथ महत्य पद' पादानेकौ कत्य "चरिबास्ते परन्धामि”– 'इति' पादानपि मोधयेत् । पादशोधन शसति- 'पद्भिर्वा इति ॥ ६ ॥ "अथ या आप परिशिय्यन्त इति । परिशिष्टाभि पर्दाभि- रल्पीयमौभिर्वा यजमान पनौ च पशो शौर्षाय प्रथम तदा- रम्य निषिश्चत । 'तो' पनौयजमानौ 'तत्' तेन निपिञ्चनेन 'गो' 'प्राणान्' 'धत्त' धारयत 1 'तत्' तेन 'एन' परम 'त' अम्मात् स्यानात् 'ममौरयत' ॥ ७ ॥ . १-- वा. स. ११.३। २- का. श्री. सु.६६ ।

·(च्या २वा.) । तीयकाण्डम् । १७३ - "तद् यत् क्रूरौकुर्वन्तीति । 'आस्थापयन्ति' सञ्जपयन्ती- त्यर्थः ॥ ८॥ "तावनुषिञ्चन इत्यादि । तदेव क्रूरीकरणं 'तो' पत्नौयजमानौ 'अनुषिञ्चतः शिरसि अवशिष्टोदकस्यैकदेशेनानुषिञ्चनं कुर्याताम् । मिरम्मेचनमन्त्र माह- "मनस्त इति । मनत्रादिपञ्चकस्य भिरस्स्यानात् नैः पञ्चभिर्मन्त्र शिरो निषिश्चतः । “तत् प्राणान् धत्तस्तत् समोरयत इति प्राप्यायनप्रयोजनाभिधानम् । “इतराङ्ग- निषेकमन्त्र माह- "यत् ते क्रूर यदास्थित मितिः । “यत्ते क्रूरम्"-दत्यस्य व्याख्यान 'यदास्थितम्' इति । आस्था = मञ्जभिः, न हि सञ्जपनादन्यत् क्रूर मस्ति । “तत् ते पाण्याथ- ताम्", कोऽर्थः ? 'निध्यायताम्' सहत भवलित्यर्थः ॥ ६ ॥ "तद्यत् क्रूरोकुर्वन्तौति । 'ते' तव 'तत्' गिठित मङ्गं 'शात' मध्यं भवतु ॥ १० ॥ "तयत् यूरोकुर्वन्तौति । पशोधनार्द्धस्य समन्त्रकं निनयनं विधत्ते- “महोभ्य इतौति । “जघनेनेति । पशोधनप्रदेणं निनयतः स्थानभेदेन मन्त्रभेदं सूचकार श्राह- "शेषेण यजमानश्य गिरप्रत्यनुषिञ्चतः, मनस्त इति शिरः, यत् ते क्रूर मित्यङ्गानि, श महोभ्य इति पश्चात् पशोर्निषिश्चतः" इति। मन्ने अह- इत्युक्तम् । ३- का• यौस. ६.६.६ । ५- वा. सं.६.१५ । २- वा० सं० ६.१५.१-५॥ 8- वा सं०६.१५.६। ६- का. श्री. सू. ६. ६. 8-9 | 60 ·858 । शतपथब्राझणम्। (६प्र. ३वा.) विषयं यत् सुखप्रार्थन मस्ति, तत्र कारण माह- “यत् क्रूरीकुर्व- न्तौति ॥ ११ ॥ विशसनप्रयोग माह-"अथोत्तान मिति । "असिनाभिनिद- धातीति । प्रत्रासेः कर्मभृतस्य कारणवोपचारेण हतीया ॥१२॥ "मा या प्रजाताश्रिरिति । 'या' पूर्व पश्चअनायासौत, याभिर्निदध्यात्, सा यथा पशोरुपरि भवति, तथा स्थापयित्वा विन्द्यादभिनिधान छेदनोपलक्षणतया भवितव्य मिति । श्रच हेतु भाइ- “मा हि यजुष्कृतेति ॥ १३ ॥ "स यबाच्छयतीति । “तदुभयतोऽनतीत्यादि । 'तत्' तस्य विवस्य दर्भस्य यत् अयम्, तत् सव्ये पाणौ ग्रहौत्वा ; षन्मूलम, तद् दक्षिणेनादाय , 'यच' यस्मिन् प्रदेशे 'प्राच्यति' प्राछिनत्ति, तच प्रदेश 'थत यस्मात् 'लोहित मुत्पतति', 'तत्' तत्र मूलटणस्य 'उभयत' मूल मग्रञ्च 'अनक्ति' "रक्षमा मिति मन्त्र- । पोति ॥ १४ ॥ "तदुपास्याभिनिछतौति । 'तत्' दर्भागम् “इद मह मिनि यजमानोऽतिक्रामति । 'इदम्' इदानीम्, अनेन दर्भाक्रमण- १- का० श्री. • सू. ६६.८॥ २- का. श्री. सू. ६ ६.६। एतदनन्तर 'तत् ट राम्-इति पदहय मधिकं छ-पुस्तके । 8- वा. स. ६.१६ । ५- का. श्री. सू. ६.६ १९ । (-वा. स. १६ ॥

·(प्य रा.) ॥ टतोयकाण्डम् ॥ ४७५ - व्याजेन 'रतः' 'अभितिष्ठामि' श्राक्रमामि । तथा 'धमं तमः निकृष्ट मन्धकारं भूमेरधस्तादर्तमानं तम एव प्रापयामि । गत मन्यत् ॥ १५ ॥ “अथ वपा मुखिदन्तौति । “तया वपापण्यौ प्रोणीतीति । 'नया' उद्धृतया वपया वपाश्रपण्योः शाखयोरुपरि 'प्रोणौति' प्रच्छादयेत् । "तेनेत्यादि' तत्र मन्त्रः । हे “द्यावापृथिवी' द्यावापृथिव्यौ । युवां वपाश्रपण्योराच्छादनद्वारा 'छतेन' दीप्यमानेन वपापदार्थन 'प्रोणुवार्थी' प्रकर्षणाच्छादयेथाम् । यद्दा विस्तृतत्वात् वपाश्रपण्यादेव द्यावापृथिव्युपचने । “नदिमे धावाप्रथिवी"- इत्यादि प्राग व्याख्यातम् ॥ १६ ॥ वपापण्योः कार्यमयत्वं विधाय प्रशंसति- "कार्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ भवतो यत्र वै देवा अग्रे पशु मालेभिर इत्यादिना । पशोः कर्षणदधापतितस्य मेधस्य कार्यरूपेणोत्पत्तेः तम्य पशोः सम्बन्धेन यज्ञः शत्लो भवति । अत एव कर्षणसम्बन्धात कार्य इति नाम सम्पन्नम् । पशोः कर्षणादपि कार्य प्रशस्त मित्यभि- प्रायः ॥ १७ ॥ "तां परिवासयतीति । 'तां' तयोरुपम्तृतां 'परिवाधयति' पशोः सकामान् छिनत्ति । छिना 'ता' 'पशुश्रपणे' पशुः श्रप्यते यस्मिन्ननौ स पशुश्रपणः तत्र, 'प्रतपति'। 'तथा' मति 'प्रस्थ २- वा० सं० ६.१६.४॥ १-का• श्री. सू. ई. ई. १२ । ३- पुरस्तात् ३५४ २०१९ यायव्यम्।

·१०६ । शतपथब्राझणम्। (१०३वा.) प्रच कात्यायन पगोर्वपा 'अवापि' 'टता' म्यादित्यभिप्राय । “प्रचापि"-इत्यपि शब्द श्रावनौयेन मह समुच्चयार्थ । “पुनरुसमुकमग्रौदादत्त इति। प्रागाहत मुलमुफ अपणार्थ मपहताङ्गार पुनरमौदादाय सर्वेऽपि चावालान् पश्चाद्भागादाहवनौय प्राप्नुयु । तबाध्वर्यु- रेतत्पुरा मध्ये धृत बणाग्र माहवनौये "वायो वे"-दूति प्रास्येत् । “परिवाम्य चावालेऽवसिच्य शामित्र प्रतपति, शामित्रैकदेश माहवनौये प्रास्यत्यगौत्, वणाग्र चावयुयोवे- रिति" इति। हे 'वायो।' 'स्तोकानाम', वपाया उपरि भाज्या- भिधारणकालेऽध पतिता विन्दव स्तोका, तेषाम् श्राधारत्वेनेद बणा समित्स्थानीय 'वे' विद्धि, अग्नि गमय वा ॥ १८ ॥ "अथोत्तरतस्तिष्ठनित्यादि । एतत् उत्तरत प्रतितपनम, उपरि दक्षिणत प्रतितपनायो य प्रतिप्रस्थातुरप्यति क्रम, तत्समाधानार्थ मित्यर्थ ॥ १६ ॥ दक्षिणत प्रतितापाय गमनमार्ग दर्शयति- "ता मन्तरेण यूप मिति । "तद्यदिति । 'समया' ममोपे, वेदिमध्यदेशे 'न हरन्ति' । केनाभिप्रायेण अस्य पशोस्तया वपया "समया' माग्म- ख्येनैव सामीप्येन 'यजम' पाहवनौयेनैव 'प्रमजाम' प्रकर्षण मरा भुम 'ति'। प्रमनन चेयनम् । आहवनीयात् पुरोदेशतो हरणेऽपि यूपाद बहिर्न हरेत् 'यज्ञात्' मकामात् 'वहि कुयात् । १-का. श्री. सू. ६ ६ १३, १४, १५ । २- वा० स० ६ १६ ५। ३- का. श्री. सु. ६ ६ १६ ।

·(च्च मा.) ॥ तौयकाण्डम् । 809 . यूपस्यापि यज्ञावयवत्वात् उत्तरतः प्रतपन मध्वर्युकर्तृकम्, विशेषा- श्रवणात् ॥ २ "श्रथ सुवेणोपहत्याज्य मिति । तथाध्वर्युः प्रतिप्रस्याचा पायां तप्यमानायां सुवेणाज्य मुपहत्यादाय वपोपरि अध्वर्युर्जुहुयात् "अमिराज्यस्य वेतु"-दति । 'श्राज्यस्य' श्राज्यं 'ये' भक्षयतु, 'खाहा' इदं सहुत मस्तु । “तथो हेत्यादि । 'अस्य' वपाद्रव्यस्य, वपाद्वारा पशोर्वा । “खाहाकारेण वा वषटकारेण वा देवेभ्योऽनं इयते"-- इति श्रुतेः 'खाहाताः' खाहाकारेण दत्ते सति 'आहुतयः' भवन्तीत्यर्थः ॥ २१ ॥ 'प्रथाह स्तोकेभ्योऽनुहोतीति । घोषा स्तोकेभ्योऽनूच्यमा नाना मन्त्राणा माग्नेयत्वं दृष्टिमाधनत्वेन प्रशंसति- “तद्यदामेयो स्तोकेभ्योऽन्वाहेत्यादिना । 'दूतः प्रदाना वै वृष्टिः' अस्माद् भूलो- कात् प्रजाता प्रसाधयति। "इतो ह्यग्निर्दृष्टिं वनुते"-दति सङ्घ- हेणोक विशदयति- “म एतरिति । 'एतैः' इतस्तोकः ‘एतान्' वृध्यवयवभूतान् 'वनुते', 'ते' अग्निना भविताः ‘एते' तम्तोका १-- का. श्री. सू० ६. ६. १७ ॥ २- वा० सं० ६.१६.६। खाहात हविरदन्त देवा "-इति ऋ• सं० १०. १९.. १९. ऐ० प्रा० २. २.३ निरु० ८.३.६ । “उपविरहोमा साहाकारप्रदाना जुहोतय"-इति घ का० श्री. सू० १. २. । 8-का• श्री. सू. ६.६.१८॥ ५- 'यसमालोकात्' इति छ । 2- तत् पदं छ-पुस्तकादन्यत्र ।

·8se । शतपथमक्षिणम् ॥ (६प्र• मा.) । पुनरुदकात्मना परिणता. पृथिव्यां 'वर्षन्ति' । 'तम्मात्' उनप्रका- रेण हटेरन्यायत्तत्वात् 'पानेयो' 'स्तोकेभ्यः' अनुयात् 'यदा' वपा 'श्ता' 'भवति' ॥ २२ ॥ "अथाह प्रतिप्रस्थातेति । अनन्तर 'प्रतिप्रस्थाता' तदपा परिपक्कामोत् श्रत' 'अध्वर्यो । प्रचार कुरु' इति 'प्रेष्य' ब्रूयात् प्रयोगप्रकार, स्वाहाकृतयोऽन्त्यप्रयाजदेवताः सन्ति ॥ २३ ॥ "जत्वा वपा मेवेति । प्रयाज इत्वा 'श्रये' पृषदाज्यात प्राक् 'वपा मेव' प्रयाजशेषेणाभिधारयेत् । 'अथ' पश्चात् अनूयाजाद्यर्थ ‘पृषदाज्यम्'। चरकशाखोका ध्वर्यवप्रयोगकर्तार 'चरकाध्वर्व '। 'प्रपदाज्य मेवायेऽभिधारयन्ति'। दधिमिश्र माज्य पृषदाच्यम् । पाणवन् गवा मन्तर्वर्तमानत्वात् , प्राण पुष्टि , नद्धेतुत्वादा पृष- दान्यम्य प्राणत्वम् । 'त' तस्मिन्नभिधारणप्राथम्यविषये 'याज- वस्क्यम्' 'अनु' लक्ष्यौहत्य 'व्याजहार' उफवान् । थाजवस्क्य विभिनष्टि- “एव कुर्वन्त मिति । पृषदाज्य मतिफम्य वपा मेवा- भिधारयन्तम् 'त्रय मध्वर्यु' 'प्राण' खलु 'अन्तरगान', अत' 'एनम्' अध्वर्यु 'प्राणो हाम्यति'-'इति' याजवल्क्यं मम्बोध्य वका अध्वर्यु माधारण्येना६ ॥ २४ ॥ "महम्मेति । एव मधिषिप्त. 'म' थाजवल्क्य '' 'बाई' 'अयवेक्ष्य' ममवेक्ष्य, नम्मै प्रकाशनाय 'मौ याह' पनिती' . श्री. • सु. ६.१.१९॥ २- का• श्री. सू. ६ १२१ । २- का.यौसु. ६६२.1 8- 'चाकशास्त्रोला'-इति छ।

·(य. मा.) । तीयकाण्डम् । ४६ जरमा युक्तौ लोलयुक्तावभूताम् । श्रय मभिप्राय:- एतावान् कालो वपाप्रथमाभिधारणेनैव गतः, श्रथापि प्राणश्च न निर्गत इति । स्वय मयि चरकाध्वर्युवत् परीक्षणेनैव ब्रूते- 'बाह्मणस्य' चरकाध्वयोः 'वचः' माण एनं हामतीत्येतदात्मकम् ‘क बभूव ? नावगत मित्यर्थः । तस्मात् 'नत्' वचनं नादर्त्तव्य मित्युपसंहारः । हविक्षसमानेऽपि पोरनभिधारणस्या भिप्राय माविष्करोति- "नेदश्टत मिति । अभिधारणं होतव्यहविःसंस्कारः। अश्टनस्थ होमानदेवात् अभिधारणं न युज्यत इत्यभिप्रायः । तर्हि संस्का- रस्यास्य पशुसंस्पर्श एव नोपलभ्यत इत्याशय तत्प्राप्युपाय माह- "एनदेवास्येति ॥ २५ ॥ माह- "प्रथाज्य मुपस्तृत इति । उभयतो हिरणशकलस्थापन मप्राणस्य पमोः मप्राणवसम्पादनाय ॥ २६ ॥ "तद्यद्धिरण्यगकलावभितो भवत इति । अथामृताद्यात्मना स्तौति- "नन्ति वा एतत् पशं यदनौ जुहोत्यादिना । “वां मेद इति । “प्रेष्यब्रुवोहविषो देवतासम्प्रदाने"-इत्यत्र “हविषो:- मस्थितस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः' इत्युक्तम् । अतः षष्ठोपनिषेधार्यतस्य प्रयोगे प्राप्त प्रतिषेधति- "न प्रस्थित मित्या इति । भर्वबाध्वर्यव- प्रमनाश्रवणौथपणोः पुनः प्रसन्नयति- "प्रसुते प्रस्थित मिति । ब्रूयादिति मेषः । 'प्रसुते' अभिषवते मति वपायागस्तत्रे- वपायाग त्यर्थः ॥ २० ॥ १-या• सू० २. ३.६९ । २- का. वा. १५.८।

·"छत्त्वा वो समौद्यौ वपाश्रपण्यौ छत्वानुप्रास्यतौति' । 'समी- यौ' परस्पराभिमुखे, प्राचौं विशाखा प्रतीचौ मितरा मिति । 'स्वाहाकृते स्वाहाशब्दे उच्चरिते, हविषोत्यर्थ ॥ अस्य प्रासने मन्त्र 'ऊईनभस मिति । 'ऊईम्' उपरिभूत 'नभ' अन्तरिक्ष यस्य वायो स तथोक्त, तम् 'ऊर्द्धनभसम्', त 'मारुत' वायुम, हे वपाश्रपण्यौ। युवा 'गच्छतम्' । 'याभ्या' शाखाभ्यां 'वपाम् अशिश्रपाम' वपाश्रपण मकान ते 'इमे' 'अमुया' अमुच, ममुच्छ्रयरहिते अनभिमते देणे प्रणष्टे 'न' भवत इत्यभि- मायेणाम्रो प्रास्यत् ॥ २८ ॥ वपायाग प्रममति- “तद् यद् वपया चरन्तीति । अवयव. यागविपाएकालीनस्यानयागस्य मध्यव्यवधानेन सुधातीया देव- नाया अवान्तरचुनिवर्त्तकत्वेन क्रोधशान्तिहेतुरित्यर्थ ॥ २८ ॥ अथ चालाल इत्यादि । स्पष्टम् ॥ ३० ॥ ३ [८ २] ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये हतीयकाण्डे एमाध्याये दितीय माहाणम् ॥ १-का• औ. • सू.६६ २७॥ यत्र मन्त्र -वा. स.६१५॥ २-वा. स. १६ । ३- का• श्री. सू.१ (२८। पत्र मल -- वा. 8.६ १०१।

·(य. ३वा.) । तीयकाण्डम्। 8११ (प्रय ढतीय ब्राहाणाम.) यदेवत्यः पशुभवति । तद्देवत्यं पुरोडाश मनुनिव- पति तद्युत्युरोडाश मनुनिर्बपति सुर्खेयां ब्वा ऽरपु पशूनां मेधो युट् बौहियवौ तेनैवैन मेतकोधेन समई- यति कृत्वं करोति तस्मात् पुरोडाश मनुनिव्वैपति ॥१॥ अथ युद्दपुया प्रचुर्य। एतेन पुरोडाशेन मृचरति* मध्यतो वा इमां ब्वया मुखिदन्ति मध्यतु एवैन मेतेन मेधेन समर्द्धयति कृत्स्नु करोति तुसादपुया प्रचुर्यैतेन पुरोडाशेन प्रचरत्येषु न्वेवैतुस्य बुन्धुर्यच क्व चैप पशुंपुरोडाशोऽनुनिरुप्यते ॥ २ ॥ अथ पशु बुिशास्ति । चिः प्रच्यावयता विः प्रच्यु- तस्य हृदय मुत्तमं कुरुतादिति विष्टि यज्ञः ॥ ३ ॥ अथ शमितार, सुशास्ति। यत्त्वा पृच्छाच्छत हविः शमितारिति शृत मित्येवु तान्न मृत भगयो न शृत हौति ॥ ४॥ * 'प्रघुरति'-दनि गा + 'प्यते -इति ख । 'प्यते' इति ग, घ । * 'यज्ञ'-इलि क, 'यज्ञ'-इति ग, घ । 5 "होति' इति ख, 'होति'-ति ग, घ । 61 ·शतपथब्राझणम् ॥ (६प्र• प्रा.) अथ जुडा पृषदाज्यस्योपहत्य । अध्वर्युरुपनिष्कुम्य पृच्छति ऋतु हविः शमितारिति शृत मित्याह तुद्देवाना मित्युपा श्वध्वर्युः" ॥ ५॥ तद्युत् पृच्छति । शृतं वै देवाना हवि शृत शमिता वै तुद्देद युदि ऋतु वा भवत्युशृतं वा ॥ ६ ॥ तद्युत् पृच्छति। शृतेन प्रचरणौति तद्यधुशृतं भवति शृतु मेव देवाना हविर्भवति शृतं युजमानस्या- नेना अध्वर्युर्भवति शमितुरि तनो भवति चिष्कृत्वः पृच्छति विद्धि यन्नोऽथ यदाह तद्देवाना मिति तडि देवानां युच्छृतं तस्मादाह तद्देवाना मिति ॥ ७ ॥ स हृदय मेवाग्रेऽभिधारयति । श्रात्मा वै मुनो हृदयं प्राणुः पृपदाज्यु मात्मन्येवैतन्युनसि प्राणं दधाति तथैतुजौ मेव देवाना हविर्भवत्यमृत ममृता- नाम् ॥८॥ सोऽभिधारयति । सं ते मनो मुनसा संप्राणः प्राणेन गच्छता मिति न स्वाहाकरोति न घेणाहुति- रुदासयन्ति पशुम् ॥ ६॥ य'-इति ग, घ । । 'ना'-इति म, 'पशुम् इति ग, घ।

·(ध. वा.) 1 ढतीयकाण्डम् । तु अधुनेन चात्वाल मुन्तरेण यूपं चानि च हरन्ति । तद्युत्समया न हुरन्ति युनान्यानि हवी पि हुरन्ति शृतः सुन्तं नेदङ्गशो विकृत्तेन क्रूरीकृतेन समुया यतुं प्रसजामेति यदु बाह्येन न हुरन्त्युग्रण यूपं बहि ह यज्ञात् कुर्युस्तुस्मादन्तरेण यूपं चाग्नि च हरन्ति दक्षिणतो निधाय प्रतिप्रस्थातावद्यति लक्षशाखा उत्तरबर्हिर्भवन्ति ता अध्युवद्यति तद्युत् सक्षशाखा उत्तरबहि वन्ति ॥ १० ॥ युच वे देवाः । अग्रे पशु मालेभिरे तं त्वष्टा शीर्ष- तोऽग्रेऽभ्युवामोतेवु चिन्नालभेरनिति त्वर्हि पशुवः स रघु शौर्युन्मस्तिष्कोऽनुक्यश्च मज्जा तस्मात् स ब्वान्त इव त्वष्टा ह्येत मभ्युवमत्तस्मात्तुं नाश्नीयात् त्वष्टुर्खेत- दभिवान्तम् ॥ ११॥ तस्यावाङ् मेधः पपात । सु एप बनस्पतिरजायत तुं देवाः मापश्यंस्तुस्मात् मख्यः प्रण्यो ह वै नामैतद्युत् लक्ष इति तेनैवैन मेतन्मेधेन सुमईयति कृत्स्खं करोति तस्मात् सक्षशाखा उत्तरबर्हिर्भवन्ति ॥१२॥ अथाज्य मुपस्तृणोते। जुहां चोपभृति च व्वसाहोम- . 'दा'-इति ग, घ ।

·ge शतपथनाक्षणम्॥ (प्र.मा.) हुवन्या समवत्तधान्या मुथ हिरण्यशकलावुवदधाति जुद्धां चोपभुति च ॥ १३॥ श्रुथ मनीतायै इविपोऽनुवाच थाह। तद्युन्मनो- साथै हविपोऽनुवाच अाह सुर्वा ह वै देवताः पशु मालभ्युमान मुपसङ्गच्छन्ते मुम नाम ग्रहीप्यति मम नाम ग्रहीष्यतीति सुर्वासा५ हि देवताना हविः पशुस्तासा सर्वासां देवतानां पशौ मुना स्योतानि भवन्ति तान्यवैतुत् प्रौणाति तुथो हामीघाय देवतानां मना स्युपसङ्गतानि भवन्ति तस्मान्मनोतायै हविपी- ऽनुवाच श्राह॥ १४ ॥ स हृदयस्यैवाग्रेऽवद्यति। तद्युन्मध्यतः सतो हृदय- स्थाग्रेऽवद्युति प्राणो वै हृदय मतो ह्ययु मूर्खः प्राणः सच्चरति* प्राणो वै पर्यावयव प्राणेन माणिति तावत् पशुरथ युदास्मात् प्राणोऽपकामति दाव तुईि भूतोनर्युः शेते ॥ १५॥ हृदय मु वै पशुः। तुदस्यात्मन एवाग्रेऽवद्यति . 'गाभवति'-इति सायमसम्मत इति डा. वेबर । 1 'ना-इति, 'मयं'-इति च पाटदय दृए डा देवरेण । 'प'-इति ग, ध्र 1 ·(R• एमा.) । तीयकाण्डम् । ज तस्माद्युदि किञ्चिदवदान होयेत न तदाद्रियेत सर्वस्य हुँवास्य तत्पशोरवत्तं भवति यहृदयस्यायेऽवद्युति तस्मा- न्मध्यतः सतो हृदयस्यैवाग्रेऽवद्यत्युथ यथापूर्वम् ॥ १६ ॥ अथ जिह्वायै । सुा होयं पूर्वार्द्धात् प्रतिष्ठत्युथ वक्ष- सस्तद्धि ततोऽथैकचरस्य दोष्णोऽथ पार्श्वयोरथ तुनिम्नो- ऽथ सक्योः॥ १७॥ गुर्दु धा करोति। स्थविमोपयुड्भ्यो सुध्यं जुद्धां वेधा कृत्वावद्यत्युणिम च्युङ्गघुथैकचरायै श्रोणेरेतावन्नु जुखा मवद्यति ॥ १८॥ अथोपभुति। ययस्य दोष्णो गुदं देधा कृत्वावद्यति ध्यङ्ग्यायै श्रोणेरथ हिरण्यशकलाववदधात्युथोपुरिष्टा- दाज्यस्याभिघारयति ॥१६॥ अथ व्वसाहोम गृल्लाति। रेडसीति लेलुयेव हि यूस्तस्मादाह रेडसौत्यग्नुिष्दा यौणात्वित्यनियेताच्छ्रपु- यति तस्मादाहामिष्ट्वा श्रीणात्वित्वापस्त्वा-सुमरिण- नित्यापो ह्येत मुनेभ्यो रसः सन्भरन्ति तस्मादाहापल्वा समरिणनिति ॥ २०॥ • ईम' इति । । स्थविमोपयरगे'-इति ध। 'यति'-इति ग, घ।

·॥ शतपथब्राह्मणम्। (६.बा.) बातस्य त्वा भ्राज्या ऽहुति । अन्तरिक्षं वा अय मुनुपवते योऽयं पुवतेऽन्तुरिक्षाय वै गृहाति तस्मादाह व्वातस्य त्वा भाज्या ऽहुति ॥ २१ ॥ पूष्णो ह्या ऽइति। एष वै पूष्णो हिरेतुस्मा ऽउ हि गृह्णाति तस्मादाह पूष्णो र ह्या इति ॥ २२ ॥ ऊष्मणो व्यषिपदिति । एष वा ऽजुौतुस्मा उ हिं गृह्णाति तस्मादाहोमणो व्यथिपदित्युथोपुरिष्टाद् हिराज्यस्याभिघारयति ॥२३॥ अथ पार्श्वन वासिना वा प्रयौति । प्रयुतं द्वेष दुति तुन्नाष्ठा एवैतद्रुक्षास्यतोऽपहन्ति ॥ २४ ॥ श्रुथ यद्यूपरिशिष्यते। तुत्समवत्तधान्या मानयति तबृदयं मास्यति जिहां व्वक्षस्तनिम मुतस्त्रे व्वनिषु मुथोपुरिष्टाद् हिराज्यस्याभिधारयति ॥ २५ ॥ तधुद्धिरण्यशकलावभितो भवतः। भ्रति वा एतत् पशुं युदमी जुत्यमृत मायुर्हिरण्यं तदमृत ऽश्रायुपि प्रतितिष्ठति तथात उदेति तथा सुञ्जीवति तस्मा- हिरण्य शकलावति भवतः ॥ २६ ॥ श्रुथ युदणयावद्युति। सव्यस्य च दाणे दक्षिणा- याच धोणेईक्षिणस्य च दोष्णुः सव्यायाय श्रोणेस्तुस्मा- दयं पशुरक्ष्णया पदो इरत्युष यत्सम्यगवद्युत्समीची ·(माया) ।ळतीयकाण्डम् । 869 हैवायु पशुः पदो हरेत्तस्मादक्ष्णयावद्यत्युथ यन्न शो ऽवद्युति ना४सयो नूकस्य नापरसक्थयोः ॥ २७ ॥ असुरा ह वा ऽअग्रे पशु मालेभिरे। तुद्देवा भौषा नोपावेयुस्तान हेयं पृथिव्युवाच मैतदा दृढ़ महुं व एतस्याध्यक्षा भविष्यामि यथा यथैतु एतेन चरि- प्यन्तीति ॥ २८॥ सुा होवाच । अन्यतरा मेवाहुति मुहौपुरन्यतरां पुर्यशिपन्निति स यां पर्यशिपस्तानौमान्यवदानानि ततो देवाः स्विष्टकृते यङ्गाण्युपाभजस्तस्मात् यङ्गा- ण्यथासुरा अवाद्यच्छी सयोरनूकस्यापरसक्थयो- स्तुस्मात्तेपां नावद्येद्युन्न्वेव त्वष्टानूक मभ्युवमत्तस्मा- दुनूकस्य नावद्येदथाहानीपोमाभ्यां छागस्य हविपोऽनु- ब्रूहोत्याश्राव्याहामोपोमाभ्यां छागस्य हविः प्रेष्येति न अस्थित मित्याह प्रसुते प्रस्थित मिति ॥ २६ ॥ श्रुन्तरेणाई याज्यायै व्वसाहोम जुहोति । इतो वा अयु मुट्ठी मेधु उत्थिता यु मस्या इम रसं प्रजा उपजीवन्त्यर्वाचीनं दिवो रसो वै ब्वसाहोमो रसो मेधा रसैनवतसं तीखीकरोति तस्मादय५ रुसो- ऽद्युमानो नु क्षीयते ॥ ३० ॥ • 'मिति'-इति ग, घ।

·BCC ॥ शतपथनाक्षणम् । (६. मा.) तद्यदन्तरेण । अईच याज्यायै व्वसाहोमु जुहो- तौयं वा ऽअर्छ?ऽसौ द्यौरईर्थोऽन्तरा वै द्यावापृथिवी ऽअन्तरिक्ष मन्तुरिक्षाय वै जुहोति तस्मादन्तरेणाईच्चों याज्यायै व्वसाहाम जुहोति ॥ ३१ ॥ सु जुहोति। एतं तुपावानः पिवत ब्युसां व्वसा- पावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहेत्येतेन वैश्व- देवेन यजुपा जुहोति ब्वैश्वदेवं वा ऽअन्तरिक्षं तद्युदेने- नेमाः प्रजा' प्राणत्यश्चोदनत्य श्चान्तरिक्ष मनुचरन्ति । तेन व्वैश्वदेवं व्युपते जुहोति यानि जुहा मवदा- नानि भवन्ति ॥ ३२॥ श्रुथ जुद्धा प्रपदाज्युस्योपनन्नाह । वनस्पतयेऽनुदू- होत्याश्राव्या वनस्पतये प्रेष्येति व्वुपकृते जुहोति तद्यहुनस्पतये जुहोत्येत मेवैतहुजं यूपं भागुिर्न करोति सोमो वै व्युनस्पति पशु मेवैतत्सोमं करोति तद्यदुन्तरेणोभे ऽहुतौ जुहोति तथोभयं व्याप्नोति तस्मादन्तरेणोमे ऽहुतौ जुहोति ॥ ३३ ॥ अथ यान्युपभृत्यवदानानि भवन्ति। तानि समा- . '•दानन्य.'-इति च पाठ ! पुरतात २५ २ २ कण्डो प्रयच्या, उपरियाच १२९८ ।

·(य. ३ ब्रा.) । तीयकाण्डम् ॥ नयमान श्राहामुये स्विष्टकतेऽनुहोत्याश्राव्याहामुये स्विष्टकृते प्रेष्येति व्बुपकृते जुहोति ॥ ३४ ॥ अथ युद्दसाहोमस्य परिशिष्यते। तेन दिशो व्यापार- यति दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिग्भ्यः वाहेति रुसो वै ब्वसाहोमः सुस्वेिवैतुदिक्षु सं दधाति तस्मादयं दिशि दिशि रसोऽभिगम्यते ॥ ३५ ॥ अथ पशु सम्मृशति । स्तुर्हि सम्मर्शनस्य कालोऽथ युत्युरा सम्मशुति य इमु उपतिष्ठन्ते* ते ब्बिम- थिष्यन्त द्रुति शुकमानो या विमाथान्न शुक्रेताचैव सम्मृशेत् ॥ ३६॥ ऐन्द्रः प्राणां । अङ्गे ऽअङ्गे निदोध्यदेन्द्र उदानो ऽअङ्गे ऽअङ्गे निधीत इति युदङ्गशो वितत्तो भवति तत्प्राणेदानाभ्या५ सुन्दधाति देव त्वष्टभूरि ते सुध्स मे तु सुलक्ष्मा यढिपुरूपं भवातौति कृत्स्नवृत मेवैतत्करोति देवचा य त मुवसे सुखायोऽनु त्वा मातापितरो मदन्विति तद्युचैन महापौत्तुदेनं कृत्स्नं कृत्वानुसमस्यति सेोऽस्य कृत्स्रोऽमुमिलाकु ऽश्रात्मा भवति ॥ ३७॥ ४ ॥ ॥ इति पठनपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [८.३.] ॥ • 'ये म उपतिष्ठन्ते'-इति सायमसम्मत पाठ इति डा. बरा है 'T-इति ग ,। + 'मुभिल्लोक'-इति, 'मुषिलोक'-रवि, 'मुमिन् लक-इति च पाठा' ·880 ॥शतपथब्राझणम्। (प्र. वा.) अथानुनिर्वाप्य पुरोडाश तद्देवता च विधत्ते- “यदेवत्य इति । या देवता पयो , पुरोडामो ऽपि तदेवताक' कर्तव्य । पुरोडासानु- निर्वाप पूर्यमाणस्य पशो ममृद्धिहेतुत्वेन प्रशमति- "सर्वेषा वा एष पशूना मिति। सर्वपशूना मेधरूपत्व मैतरेयब्राह्मणे "पुरुष वै देवा पशु मालभन्त, तस्मादालब्धान्मेध उदकामत्" इत्यादिना' प्रपञ्चितम ॥१॥ पुरोडाशस्य वपानन्तर्य प्रशमति- "अथ यद् वपया प्रश्यति। पहपुरोडाशम्य पशुच्छिद्रपूर्तिरूपप्रयोजन सर्वेषु पशुम्वति- दिगति- “एष न्वैवैतस्य बन्धुरिति ॥ २ ॥ "प्रथ पा विशास्तौति । शमिता । तदा शमितुरेव मनु- मामन कुर्यात्- हे गमित ! 'चि प्रयावय' प्रधानखिष्टादुप- यड्भेदेन चिविधाङ्गानि त्रिविधचिहानि यथा म्यु, तथा . १- का• श्री. सू. ६ ७ १६ दृश्यम् । २- ऐ• मा• २१ सद्रव्यम् । भस हिसायाम् (मा०प०७२७)"--इति का. •सू वृत्ती या दे। 8- का श्रौ• सू० ६ ०१। "ऋत्विग्भ्योऽन्य कश्चित् शमितेत्येत त्मज्ञ पश्च विशान्ति हिनस्ति मारयतीत्यर्थ " इत्यादि च तत्र का• ६ ० १ २ ३ ४ सूत्रीयत्तिषु इयत्यम् । ५- 'चि प्रध्यावयतात'-इति छ। ६-तप, जुझा मवदेयानि 'जौहवानि' प्रधानयागानि हदयादीनि प्रथमानि, उपत्यवदेयानि दक्षिणभकध्यादौगि 'यौपतानि' लिए घद्यामाधागि दितीयानि, वसाहोमहवन्या मवदयानि वर्षियादोनि उपयडयागाचानि हतीयानोति विवेक ।

·(प्य. ३मा.) । तीयकाण्डम् । १८९ प्रच्यावय । "त्रिः प्रच्युतस्य' पणोः 'इदयम्' अवयवम् 'उत्तमम्' उपरिभा 'कुरुतात्' 'इति । यदा 'चिः प्रच्यावय' यथाङ्गानि चिः प्रच्युतानि स्युः, तथा कुरु । 'प्रच्युतस्य' पक्कस्य 'हृदयं शूलाग्रेण पक्कम् 'उत्तमम्' उपरिवर्त्तमान कुरु । प्रच्यावनस्य त्रित्त्वं प्रशंसति- "चिद्धि यज्ञ इति । उक्तं चिहत्त्वम् ॥ ३ ॥ "अथ शमितारं संशास्तौति । अनुशासनं कुर्यात् । श्रत- वाभिधानभौत्या प्रथमत एव संगासनम् ॥ ४ ॥ "अथ जुहेति। पाकानन्तरं 'जुका पृषदाज्यस्योपहत्य' जुकां पृषदाज्यं हदयावदानार्थ मादाय शामिचं प्रति गत्त्वा 'शमितार' 'श्टतं हविः" इति' पृच्छेत् । 'श्रतम्' 'इति' प्रत्युक्ने 'तन देवानाम्' 'इति' 'उपाइ' जुहुयात् ॥ ५ ॥ प्रश्नप्रयोजन माह- "तद् यत् पृच्छतौति। प्रश्नाभावपचे 'अष्टतम्' इति । 'टतं वा' स्यात् । तच्च ऐन्द्र नैर्ऋतं वा भवेत, न दैवम्, “यो विदग्धः म नैतो योऽग्टतः स रौद्रो यः ग्टतः स देवः"-दूति हि तैत्तिरीयकम् । अतः श्टताश्टतविभागं शमिता जानातौति "तं हविः शमित ३: ?"-इति प्रश्नो युज्यत इत्यर्थः ॥ ६॥ "प्रचाक्य = उत्कालय"-इति का• सू. १.। २- का. श्री. सू. ६.८.२। ३.- का• श्री. सू. ६. ७.५ श्रो. • सु०६.८.१क-1 "शास्ति = शिक्षयति" इति तत्र । ५- का• श्री. ६.८.१ख, ४, ५ सूत्राणि दरयानि । ६-ते. सं० २.६.२.१ -का.

·१६२ ॥ शतपथब्राह्मणम् । (६प्र.वा.) अत "तद्यत् पृच्छतौति । अत एव प्रश्नसामर्थ्यात् प्रमादात् अटत मपि भवेत् । 'यजमानस्य ग्टतं भवति' ग्टते यत् फलं तदविकलं भवतीत्यर्थः। एव प्रश्नादेव 'अध्वर्युः' 'अनेनाः' अपापः 'भवति'; शमितार मेव 'तदेनः' श्राश्रयति । "त्रिः कृत्व इत्यादि। स्पष्टम् ॥ ७॥ “म वृदय मेवाग्रेऽभिधारयतौति । इदयाभिधारणं प्रशंसति- "प्रात्मा वै मन इत्यादिना। यदेतत् इदयाख्य मन्नम्, तत् मन- श्राख्यकः 'आत्मा' खलु ; “एतं मनोमय मात्मान मुपसङ्कामनि"- इत्यादौर प्रात्मत्वव्यवहारात् । अथवा मन-उपाधिकः 'श्रात्मा' खलु , परिपूर्णस्य परमात्मनः परिच्छेदेन जीवभावः, मनस उपाधित्वात्। अतं पृषदाज्यस्य प्राणत्वम्। अतः एतेन पदयाभि- धारणेन प्रात्मभूते मनसि प्राणं स्थापितवान् भवति । तथा मति उदयद्वारा प्राणप्रजयोः स्थापितत्वात् ‘देवानाम्' इदं मशीवं 'हविः' मम्पद्यते । अग्रशम्दश्रुतेः भामर्थ्यादितरायपि पवादाज्ये- नाभिघारयेत् ॥ ८॥ "मोऽभिधारयतीत्यादि । मन्त्रम्यार्थ. 1- हे अभिघार्यमाए इदय ! 'ते' 'मनः' । मनःप्राणयोईधवम्यामात् आश्रयायियो- रभेदान 'ते मनः' रति स्वस्वामिसम्बन्धोपचारः। 'मनमा' पृषदान्य- . २- १-का• श्री. सू. ६.०.६ । -ते. उप. २.८। चाचान्य च बहुध । तद्यथा-है- वोपरियात् १९. ५.३.१.१४.८८१; छा• उम• इ. १६..। २- का. श्री. सू. १.८६। 8- वा. सं.६.१.१॥

·(प. मा.) द्वितीयकाण्डम् । १६३ लक्षणेन । पृषदाव्यस्य मनोलक्षणावेन स्तुतत्वात् प्राणमनमोरवि- योगात् पृषदाज्य मपि मन इत्युच्यते । तेन 'मङ्गच्छताम्' सङ्गतं भवत् । तथा 'ते' 'प्राणः' 'प्राणेन' पृषदाज्यलक्षणेन 'सङ्गच्छताम् । यदा हे 'पशो!' 'ते' यो मनःप्राणो अपगतो, ताभ्यां मनःप्राणाभ्यां घदयरूपेणावस्थिताभ्यां मङ्गच्छता मित्यर्थः । “न ह्येषाहुतिरिति । अभिधारणरूपत्वेनातिसंस्कारत्वात् खत श्राइतिवाभावात् न खाहा कुर्यात् ॥८॥ "तं जघनेनेत्यादि । पूर्ववद् व्याख्येयम् । समर्जनस्य निषेधो- पयोगसिद्धये हविषः क्रूरता माह- “नेदङ्गश इति । अङ्गादङ्गात् । “मद्ध्यैकवचनाच्च वौसायाम" इति शस् । दक्षिणत पाहतं हविः 'प्रतिप्रस्थाता' अवयेत् । “सवशाखा उत्तरबर्हिर्भवन्तीति। बहिष उपरिभूताः स्युः । बर्हिष उपरि हविषा मवदानार्थ माच्छादयेत्, तासा मुपरि अवद्येत् । सक्षशाखा. प्रामति- "तद् यत् सचमाखा इत्यादिना ॥१०॥ “यत्र वै देवा इति। पुरा देवानां पश्चालम्भनममये 'वटा' देवः, पशुस्वामी। एव मेवोचरकाले पालम्भनं करिष्यति, पाशिरसि च मनः शतवान् ; म उच्छिष्टपदार्थः, शिरसि मस्तिष्कादिरूपेण परिणतोऽभूत् । अथवा शिरमः उच्छिष्टमस्पर्शनात 'म एष.' शिर.मम्बद्धो 'मस्तिष्कः' कपालः, 'अनूक्यच' तन्मांसम्, 'मज्जा' तदाश्रितः भारः, इत्यभक्ष्योऽभूत् ॥ ११॥ १-का. • सू. ६. ७.१.। २-पा. सू. ५.8.1 ५- का. श्री. सू. ६.६.७• सं. ६. ३. १.६ दश्यम् ।

·४६६ । शतपथब्राझणम्। (प्र.प्रा.) वृक्क कुच्युभयपार्श्वस्यमाघाकारं मांसदयम् । एवं इदयादीनि नव सम्पन्नानि ॥ १७॥ दशम व माह- "द वेधेति। विधारतेषु गुदाङ्गेषु यदनियत तदुपयाजार्थ मवद्येन् , मध्यमं जुहां प्रधानहोमार्थ विधाकवावयेत् , ययातरं यज्ञेषु, तन्मध्ये अवयेत् ॥ एकादशं दर्शयति- "गद बेधा करोतीति । "यकतराये श्रोणेरिति । दक्षिणया इत्यर्थः॥ १८ ॥ विष्टलदर्थ माह- "अथोपमृति श्यङ्गम्येति । चौणि अङ्गानि यस्येति श्यङ्गम, सौविटतं हविः । तान्येवाह-- "दोषण इति । सव्यस्य प्रधानार्थवविहितत्वात् दक्षिणस्य दोषणः मकामादित्यर्थः । 'गदं' गुदस्थाणुभागं 'देधा कला' उपमति विष्टछदर्थम् 'अवधति' अवद्येत् । 'श्यङ्गायै श्रोऐ" खिएकदर्थायाः श्रोपोः मकाशात् मव्यायाः श्रोणेरित्यर्थः । प्रधानस्य डायायाददान प्रत्यङ्गं दिः कुर्यात् । "मुचोरवधति यथोक विर्दिः"--इतिसूत्रात् ॥ “अथ हिरण्यशकलाविनि' । जुहा मुपति चावत्तम्योपरि हिरण्यमकलौ स्यापयेत्, अथाभिधारयेत् ॥ १८ ॥ - 'यहषु मध्ये -इति छ। 8- १-'ध्यं (! सच?)-इति छ । २- का• श्री. सू. ६.८.१.। -पूर्व मिद वर्मितं टोप्पन्याम (१३ क० २, ३, 8.)। ५- 'प्रधानार्थ मभिहितत्वात्'-इति छ । ६- का• थी. सू...! - का• यौ• सु. ६.८ १. (६.६.२४, २५ सू.)।

·(च. ३वा.) । तीयकाण्डम् । ४४७ । "प्रथ वसाहोमं लातौति । रेडसौति वसाहोमं ग्रहीयात्. इयत इति यत् होमद्रयम्, तत् वमाहोमहवन्यां ग्टलोयादित्यर्थः॥ मन्त्रस्याय मर्थ:- हे वमाद्रव्य । त्व 'रेडमि' हिंसक मसि । "रिपेस्मिार्थस्य विचि लघूपधगुणे रेडिति रूपम् , ब्राह्मणानुगुणं लत्वादिकं कृत्वा 'लेलया'-रूपम् । “लेखयेवेति। द्रवद्रव्यत्वात् इतस्ततयलनं विवरित्वा व्याख्यातम् । तादृश 'ला' त्वाम् 'अनिः' 'श्रोणात' श्रपयतु, तेन सह मियत । 'श्रापस्वा समरिणन्' । "रौ गतिरेषणयोः" इत्यस्य लुङि रूपम् । उदकानि वां सम- नरनित्यर्थः, उदकैः सह सर्वाङ्गेभ्यो निस्स्तत्वात् । 'वातस्य वायोः 'ध्राज्य' गत्यै ग्रहामि । तथा 'पूष्णः' 'रो' वेगाय ग्टहामि । वाय्यादित्ययोरन्नरिक्षाश्रयत्वात् धाजिरह्योरन्तरिचपरतया ब्राह्मणे व्याख्यातम् । “ऊमणो व्यथिषत्" इति वसाविशेषणम् । ऊमा, ततः सकामात् व्यथयतौति व्यथिषत् , तादृक् ल मसि । तादृशं त्वां ग्टहामि ॥ 'रेट'-शब्दं व्याचष्टे- “लेलयेव हि यूरिति । यौति मिश्र- यतीति मा 'लेलयेव', चलनेन चेतस्ततो गमन मुपमीयते । १- का. श्री. सू० ६.८.११ क । २- वा० सं० १.१८,२॥ ३-- खा. प०६६४ धा। 'विवक्षितत्वात्-इति छ। ५-- "ले लयाशब्दशाल्पवाचक-इति महौधर'। बडलेव एथिवी, लेलयेवान्तरिक्षम्, लेषयेवामी द्यौ" इति श्रुत मिहेव पुरस्तात्, २.२.१.१६ इएव्यम् । ६- ग. प०२० धा। "अपशब्देन मासेन सह पक्कंजल मुच्यते" ते.सं.१.३ १. सा० भाग 63 ·88 शतपथब्राझणम्। ६ श्रोणालित्यस्य पाकार्थ इति व्याचष्टे- "अग्नितिच्छ्रपयतीति । वातम्य प्राजिः, पूष्णो रंहियान्तरिचपराविति व्याचष्टे- “अन्त- रिवं वा प्रय मनुषवत इत्यादिना। ऊमशब्दोऽप्यन्तरिकपर इत्याह- "एप वा जमैतरमा उ हि ग्रहातीति ॥ २०-२३ ॥ "अथ पार्श्वनेत्यादि । “प्रयुतं द्वेषः”-'इति मन्त्रेण 'पावन' पाभ्यिना 'प्रमिना वा' ग्टहीता वर्मा विभजति। 'देष,' अनिष्टेभ्यः मकामात् 'प्रयुतं' पृथक् कृतं भवति ॥ २४ ॥ "अथ यद् यूप् परिभिय्यत इति। गृहीतावमिष्टा वर्मा 'समवत्तधान्याम्' डापायाम् श्रानयेत् । डार्थ तच प्रधामा- वशिष्टानि पदयादीनि प्रास्य पुनर्दिरभिधारयति । 'मतने वक्की । ननिमादयः प्राग व्याख्याताः ॥ २५ ॥ पर सूचकारेण “वपावद्धिरण्यम्" इति हविषा मुभवतो हिरण्यप्रक्षेप उत, तं प्रगंमति- "तद्धिरण्यगकम्तावमितो भवत इति । एतद् वपायां व्याख्यातम् ॥ २१ ॥ प्रधानविष्टकदर्थं यदवटानम्, तत् ममुचित्य प्रांमति- “थ यटक्षण्यावद्यति भय्यम्य च टोप्ण इत्यादिना । 'मव्यम्य' 'टोष्ण' भुभम्य दक्षिणायाः योणे. उ' प्रधानावदानममये, 'दक्षिणम्य र टोप्य' मन्यायाः प्रोग्रेरिति लिटरतीत्येवं मम्पद्यते । उकलक्षण मतदानं प्रमिपभोर्यदक्षणया पाटमञ्चरणं तन्मून मिति प्रामति- . १-का. सौ. सू. १.८.१२। -दा• मं.६.१८.३। ३- का. श्री. . १.८१५। - का• प्रो. सू.१ ८.१९ (६.८.२१, २५ स.)।

·(ज्य ३वा.) । तीयकाण्डम् । 888 il . "तस्मादयं पारक्षणया पदो हरतौति । अक्षणया पादश्रोण्यो- यंत्यासेन । उनं दृढयति- “अथ यत् सम्यगवद्येत् समोचो हैवायं पशः पदो हरेदिति । अथ भिरत्रादौना मनवदेयत्वोप- पत्ति माख्यानमुखेन प्रदर्शयति- "अथ यन शौवद्यति नांमयोरित्यादिमा । अंसौ वाहोरुपरिप्रदेशौ । अनूको वद्भगधारः, आयतः पृष्ठास्थिविशेषः । तत्रत्य मपि मांसं नावदेयम् । तथा 'न अपरसक्थयोः' ऊर्वोरुपरिभूतौ उच्छ्रितावयवौ सक्यौ ॥ २७ ॥ "असुरा ह वा इति। असुराः किल पर मालभन्ते, त माल- भन्तं देवाः 'नोपावेयु' नापगताः, तदा 'पृथिवी' 'एतन' भय मासरं 'मा दृट्वम्' श्रादरं मा कार्ष, 'अहं' 'व' युभदर्थम् 'एतस्थ' पयालम्भस्य 'अध्यक्षा' उपद्रष्टा 'भविष्यामि', 'यथा' येन प्रकारेण 'एते' असुराः 'एतेन' पशना 'चरिष्यन्ति'-'इति' उत्का, तथैव सम्यगवगता ॥ १८ ॥ "मा होवाचेति । तेऽसुराः 'अन्यतरा मेवाहति महौषुः' प्रधान मेव इतवन्त', 'अन्यतरां' विष्टकृतं 'पर्यशिपम्' परित्यक्त- वन्त । परिशिष्टा का ? इति, तां प्रदर्शयति- "तानौमानौति। दचिणं दो, सव्या श्रोणिः, गदहतीयं चेति चौणि । 'ततः' तस्मात् असुरपरित्यकत्वेन दृष्टत्वात् 'अगाणि' 'देवाः' प्राप्ताः । पथ यस्मात् भिरत्रादौनि 'वाद्यन्', 'तस्मात्' तैरवत्तत्त्वेन दृष्टत्वात् १- नैतद वाक्यं ए-च-पुस्तकयोः । “गवादय शयनकाले व्यङ्गानि पादान् 'व्याया' वक्रत्वेनावस्यापयन्ति" इति • सं० १.३.१. सामा। २- का• औ• सू०६.८.१३ । , ·॥शतपथमाझणम् । (६प्र० वा.) . तानि 'नावद्येत्' । अनूकस्य प्रकारान्तरेणापि तत्वं दर्शयति-- "वटेति । एतच्छिरमोऽप्युपलक्षणं गतम्, समानत्वात् ॥ इत्य मवदानप्रकार मुक्का प्रदानप्रकार माह- "अथानी- षोमाभ्यां छागस्येत्यादि । वपाप्रैषवदनौषोमौयहोमप्रेषेऽपि प्रस्थित- पदं निषेधति- “न प्रस्थित मित्याहेति ॥ २८ ॥ वसाहोमस्य काल माह- "अन्तरेणाई विति। प्रधानाति- याज्यायाः पूर्वार्द्धावाने प्रतिपस्याता 'वमाहोम जुहोति' । अर्द्ध- चयोमूर्द्धभावित्वं प्रशंमति- "इतो वा श्रय मुई इत्यादिना । पूर्वोत्तरार्द्धौ धुप्रथिव्यात्मको , तथा मति 'इतः पृथिव्याः मका- शात् उत्पन्नो 'मेधः', 'य' माराङ्गवसेत्यादिरूप मूर्द्ध मुहतं मनुष्याः उपभुचते, तथा 'दिवः' सकाशात् उत्थित मुदकात्मक मधो निर्गत मुपभुनते । एवं म लोकद्दयमारस्यान्तरिने उपभोक्तव्य- वेनावस्यानादर्द्धयोरन्तरालहोमेन द्यावापृथियोः 'रमेन' 'एतत्' वमाख्यं 'रम' 'तिवीकरोप्ति' । होमस्यान्तरितार्थत्वाचा योरन्त- राप्तं कृतवान् भवति । अतस्तौबरसोत्पादकत्वात् होमः कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ ३० ॥ ॥ ३१॥ वमाहोममन्त्र माह- “म जुहोति पृतं घतपावान इनि । 'घतं' धरणरूपं रमात्मक मिदं हवि: 'तपावानः' इतम्य रस- द्रव्यस्य पातारः सर्व देवाः यूयं 'पियत' । एतदेव विभिनष्टि- १,२-- का• श्री. ६.८.१५-१६ सूत्रे हरष्ये । ३- का. यो. सू. ६.८.१.। 8- वा. सं.६.१८.१।

·(प्य इब्रा.) । टतोयकाण्डम् । ५०१ .. "वसां वसापावान इति । ३ वमाद्रव्य ! त्वम् 'अन्तरिक्षस्य हवि- रमि'। अन्तरिक्षस्य सर्वदेवाश्रयत्वात् अस्यापि तदर्थत्वात् अन्त- रिक्षस्य देवताद्वारा अन्तरिक्षस्यैव इविष्वम् । अत्र सूत्रम्- "अर्द्ध- न्तिरे याज्यायै वसैकदेशं जुहोति" इति ॥ मन्त्रस्य वैश्वदेवत्वं प्रकृतहोममङ्गत मित्याह- "एतेन वैश्व- देवेनेति । अत्र बहुवलिङ्गाद् वैश्वदेवलं यजुषः ; 'अन्तरिक्षम' अपि सर्वामां देवानां प्राणोदानयापारयोराश्रयत्वेन 'वैश्वदेवम्'; अन्तरिक्षार्थश्च वसाहोमः; 'तेन' होमस्य वैश्वदेवत्वेन एतदपि वैश्व- देवं यजुरत्र युज्यत इत्यर्थः । मध्ये होतव्यं वमाहोम माह- "वषटकते जुहोति यानि जुका मित्यादि ॥ ३९ । "अथ जुवेति । 'अथ' वसाहोमानन्तरं 'जुहा' जुहद्वारा 'पृषदाज्यस्य' एकदेशम् 'उपनन्' अवद्यन् “वनस्पतयेऽनुभूहि"- 'इनि' होतारं ब्रूयात् । वनस्पति!पाभिमानौ देवः । स्पष्ट मन्यन् । वनस्पतियागं यपद्वारा पशो: सोमत्वसम्पादकत्वेन प्रशंसति- "तदनस्पतय इत्यादिना । सोमस्यामावस्थायां वनस्पनिषु वासात् मोमखामिकत्वात् वनस्पतिः सोमः, अतस्तत्सम्बन्धिनं पर सोमं कृतवान् भवति । 'तन्' तस्मात् 'यत्' यथा 'अन्तरेण उभे राहती' उभयोर्दैवतसौविष्टकृतयोर्मध्ये वनस्पत्याहुतिं 'जुहोति', 'तथा" 'उभय दैवतं मौवियुकतं च यूपाहत्या 'याप्नोति ॥ ३३ ॥ १- का. श्री. सू० ६.८.१७ । २- का• श्री. सू. ६.८.१८ क । ३- का• श्री. सू. ६.८१८ख । 8- का. श्री. सू. ६.८.१८ ।

·५०२ शतपथनाझयम् । (६प्र• प्रा.) खिष्टकृत्प्रयोगप्रकार माह- "श्रथ यान्युपमृत्यवदानानि भवन्ति, तानि ममानयमान आइत्यादिना । अङ्गापेक्षया बहुवचनम् । 'समानयमानः' जुहां प्रतिपन् ॥ २४ ॥ वमाहोमशेषेण दिगव्याघारण विधत्ते- "श्रथ यद् वसाहोमस्य परिशिय्यते, तेन दिशो व्यापारयतीति। वसाहोमस्य द्रव्यस्य 'दिन', प्रदिश.'-इत्यादिका मन्त्रा२ । दिशो व्याधारयतौति श्रुते- रेकैको मन्त्र एकैकदिगर्थ. । 'दिश.' प्रादिग्भ्य स्वाहा, 'प्रदिश' दक्षिणदिग्भ्य : स्वाहा, 'श्रादिन. पथिमदिग्भ्यः स्वाहा, 'विदिश.' उत्तरदिग्भ्य. स्वाहा, ‘उद्दिमः' ऊर्द्धदिग्न्य. खाहा, "दिग्भ्य" सर्वाभ्यो दिग्भ्य 'स्वाहा' । वसाहोमो 'रसो वै' द्रवट्रव्यात्मक खलु, दिशि दिशि सम्भतो रसोऽभिगम्यते ॥ ३५ ॥ सम्यग्गतावयवस्य पशो समर्थन विधत्ते- “अथ पशु म शतीति । 'अथ' दिग्धोमानन्तरम् ‘एतर्हि' अस्मिन् काले पशु- भमान कुर्यात् ॥ विशमनानन्तरकालस्यैतस्य व्यवम्या दर्शयति- “अथ थत् पुरा समृगतीति । 'ये' च राक्षमा. 'दमे" मदीय यज्ञम् 'उपतिष्ठन्ने' १- का• औ• सू• ६.८.२० । २- का. श्री. सू०६ ८.२१ ( 8.१६, १० सू.), २२ । ३-वा• स.१९८२-01 8- यत्र का. श्री. ८ २२ सू. ४. रथ्था । ५- 'में इति भाष्यपुस्तकेषु विम्वेव । “य इमे उपतिष्ठन्ते मान राय, ते दिमयिष्यन्ते इति सामान"-इति हरितामिन ।

·(ध. श्वा०) ॥ टवीयकाण्डम् । प्राप्नुवन्ति, 'ते' प 'विमथिव्यन्ने' 'इति' 'शकमानः' चेत्, पूर्वस्मिन्नेव काले सम्मशेत् ; अतथा तश्चेत् अत्रैव दिग्धोमानन्तर- काले सम्मोत् । अत्र सूत्रम्- “ऐन्द्रः प्राण इति पशं सम्मशत्य- वदाय वेडां प्राक् प्रदानात्” इति ॥ २६ ॥ सम्मने मन्त्र माह- “ऐन्द्र' प्राणोऽङ्गेऽङ्गे निदौयदितिः । इन्द्रः परमात्मा, तत्सम्बन्धी ऐन्द्रः' 'प्राण'। हे पभो । ते 'अङ्ग- अङ्गे' सर्वेष्वङ्गेषु “निदोध्यत्' नितरां दीप्तो भवत, दीव्यत वा। एवं व्यानोऽपि । अत्र सर्वत्र पानस्थाने उदानव्यवहारः । हे 'वाट' पशुरूपकर्त' ! 'देव !" “वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपकृत्"- इति श्रुतिः । 'ते' नव पशो', 'यत्' अङ्गच्छेदनेन 'मलक्ष्म', श्रत एव 'विपुरूप' 'भवाति' भवति, तत् 'ते' वत्सम्बन्धि सम्' सम्यक्, पूर्वस्मादपि 'भरि' प्रभूतं 'समेत' मङ्गतो भवत् । पूर्व यादृश- मवेशन विशिष्टम, तादृशमवेशनविशिष्ट भवेदिति, प्रवृद्धं भवति- त्यर्थः । किञ्च “देवत्रा' देवेषु मध्ये 'यन्तं गच्छन्तम् । किमर्थम् , 'प्रवसे' अस्माकं रक्षणाय, देवानां प्रीतये वा यन्तं त्वां मखि- प्रभृतयः 'अनुमदन्तु' साधु भात मिति कथयन्त्वित्यर्थः ।। क्रमेण विभज्य व्याचष्टे- “यदन भो विकृत्त इत्यादिना । "हनत मेवैतत् करोतीति । 'एतत् पशद्रव्यम् । यद्दा 'एतत्' एतेन "देव त्वष्टः"-दतिमन्चेण वागुशारणमामर्थन कृत्स्नैरङ्गैः वृतं व्याप्तं करोति, 'यत्र' यस्मिन् प्रदेशे 'एन' पशम् 'अहोपौत्', १- का• श्री. सू. १.६१ ३- ते रु. ६.३. ११.५। १- बा.सं.६.२..२॥ २- वा० सं०६.२०.१।

·शतपथनाहासम् (६प्र. वा.) 'तत्' तेन 'एन फत्न इत्वा' विकलं सकल कृत्वा 'अनु समस्यति' गतप्राणेन त्वगस्थिमासेन सह प्राणान् अङ्गानि चानुक्रमेण सट्टन छतवान् भवति । तेन 'स' पशु 'अमुस्मिन् वर्ग लोके 'मात्मा' मजीवो भवति" ॥ ३० ॥ ४ [८ ३ ] ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये बतीयकाण्डेऽटमाध्याये हतीय ब्राह्मणम् ॥ [अथ चतुर्थ ब्राह्मणम् ] चौणि ह वै पशोरेकादशानि। एकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयुजो दुश पाण्या अगुलयो दुश पाद्या दुश प्राणाः प्राणु उदानो व्यान इत्येतावान्दै पुरुषो युः परायः पशूनां यः सर्वेऽनु पशवः॥ १ ॥ तुदाहुः। किं तुद्यन्जे क्रियते येन प्राणः सुवेभ्यो ऽङ्गेभ्यः शिव इति ॥२॥ १- इडायाश्च सयभमानाना घसा विना भक्षण मिहेदोक्तम् (का. श्री. • सु. ५ ५ २६, २७, ३ ८. ३, ५, ६)। बनिछु मनौधे, यध्धी धोत्रे, होम ब्रह्मणे, पुरोतत मध्वर्यद, भौह यम्मानाय । सर्चत्र ददातौति शेष । व्यापम्तम्वे तु "टपता मैवावगणयका भक्षयन्ति, मतिप्रस्थाता सप्तम'-इति।

·(य. प्रा.) । तीयकाम् ॥ युदेव गुदं त्रेधा करोति। प्राणो वै गुदः सोऽयं प्राङाततस्तु मयु प्राणोऽनुसुञ्चरति ॥३॥ स युदेव गुदं चेधा करोति । तृतीय मुपयुड्भ्य- स्तृतीयं जुह्वां सुतीय मुपभुति तुन प्राणः सुर्वेभ्यो ङ्गभ्यः शिवः ॥४॥ सु हु त्वेव पशु मालभेत । य एनं सेध मुपनुयेधुदि- कृशः स्यादुदुर्य्यस्य मेदसः परिशिष्येत तुद्दे न्यूषेत् प्राणो वे गुदः सोऽयं प्राङाततस्तु मयु' प्राणोऽनु- सुञ्चरति प्राणो वै पार्यावुद्धोव प्राणेन प्राणिति तावत् पशुरथ युदास्मात् प्राणोऽधकामति द्वार्वेष नुहि भूतो- निर्युः शेते॥५॥ गुदो वै पशुः । मेदो नै मेधस्तुदेनं मेध मुपनयति युधु असली भवति स्वय मुपेतु एव तुहि मुधं भवति ॥६॥ अथ पृथदाज्यु रह्णाति। इयं वा दुःः सर्पिश्चैव दुधि च दन्द्रं वै मिथुन प्रजननं मिथुन मेवैतुत् प्रजननं क्रियते ॥ ७॥ तेनानुयाजेपु धरति । पशुवो वा ऽअनुयाजाः पुयः पृपदाञ्यं तत्पशुध्रुवैतत्पुयो दधाति तदिढे पशुपु पयो • 'शिव.-इति ग, घ। । 'शु-इति ग, घ ।

·1 शतपथब्राझणम् । (६प्र• प्रा.) हितं प्राणो हि पदाच्य मुन्न हि पृपदाज्य मुन्न हि प्राणः ॥८॥ तेन पुरस्तादनुयाजेषु चरति । सु योऽयं पुरस्तात् प्राणस्त मेवैतुद्दधाति न पश्चादुपयजति सु योऽयु पश्चात् पाणस्तु मेवैतुद्दधाति ताविमा ऽउभयुतः प्राणौ हितौ यश्चाय मुपरिष्टााश्चाधुस्तात् ॥ ६ ॥ तहा ऽएतदेको द्वाभ्यां व्वपदकरोति। अर्ध्वर्युवे च युश्चैपु उपयुजत्युथ यद्यजन्त मुपयुजति तस्मादुपयुजो नामाथ यदुपयजति प्रैवैतुज्जनयति पयामुपयुजति पश्चाद्धि योपायै प्रजाः प्रजायन्ते ॥ १० ॥ स उपयजति । समुटुं गच्छ वाहेत्यापो वै समुद्र श्रापो ऐतो रेत एवैतुसिञ्चति ॥ ११ ॥ अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहेति । अन्तरिक्षं वा ऽअनु प्रजाः प्रजायन्तेऽन्तरिक्ष मेवैतदुनु प्रजनयति ॥ १२॥ देवः सवितारं गच्छ स्वाहेति । सविता वै देवानां प्रसविता सवितृप्रसूत एवैतत् प्र॒जनयति ॥ १३ ॥ मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहेति । प्राणेदानौ वै मित्रा- वरुणौ प्राणदानावेवैतुत् प्रजासु दधाति ॥ १४ ॥ • 'य'-इति मध।

·(म. मा.) । तीयकाहम् ५०७ अहोरावे गच्छ स्वाहेति । अहोरात्र वा ऽश्रुनु प्रजाः प्रजायन्ते ऽहोराचे ऽएवैतदनुजनयति ॥ १५ ॥ छुन्दासि गच्छ स्वाहेति । सप्त वै छुन्दा सि सप्त- ग्राम्याः पशुवः सुप्तारण्यास्तानेवैतदुभुयान् सृजन- यति ॥१६॥ द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेति। प्रजापति, प्रजाः सृष्ट्वा ता द्यावापृथिवीभ्यां पुर्यग्रलात्ता इमा द्यावा- पृथिवीभ्यां पुरिगृहीतास्तुथो एवैषु एतत्प्रजाः सृष्ट्वा ता द्यावापृथिवीभ्यां पुरिग्रह्णाति ॥ १७॥ श्रुथात्युपयजति । स युन्नात्युपयजेद् यावन्यो हैवाये प्रजाः सृष्टास्तावत्यो हैव स्युन प्रजायेरन्नुथ युदत्युपयुजति प्रेवैतुजनयति तस्मादिमाः प्रजाः पुन- रभ्याबुत मजायन्ते ॥ १८॥५॥ ॥ इति यष्ठमपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [८४.] माणम्य श्रेष्ठलकरणाभिमुखन गुदम्य प्रधानखिरहदुपयनिहाय अंधा विभज्य विनियोग प्रामन् प्रधानादौना मितराशन माह- "कोपि वै पगोरेकादगानीत्यादिमा। प्रयामा अनुपाजाय • '-दति ७. मो'-रवि ग, घ ।

·५.८ ॥शतपथब्राझणम्। (६प्र. वा.) सप्त, एकादशैकादश प्रमिद्धा, अनुयाजानन्तर यरव्या एकादशोपयाजा' उपरियादानास्यन्ते' एकादशत्रय मिलित्वा त्रयस्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते । पशष्टष्टम्य पुरुषस्य द्विपात्पशोरपि शौर्षण्या' प्राण प्रवाञ्चौ द्वौ, नाभिर्दशमौति 'दश प्राण' । ते च पाणिपादगत- विभत्यमुस्लिभि महिता चिद् भवन्ति , प्राण उदानो व्यान इति चयो मुख्यप्राणा, इति चयरित्र शत् एव मन्ति यजा- मानि ॥ १॥ "नदाहुरिति । 'शिव' श्रेष्ठ । पुरुषपशोईस्तपादाङ्गुलर प्राणरूपाङ्गानि भवन्ति, तथा च मुख्यप्रापास्यापीतरागुलिवन साधारण्य मेव प्राप्तम्, न श्रेष्ठत्वम् , अतो यजे सर्वेभ्योऽङ्गेभ्य सकाशात् प्रापास्य श्रेष्ठत्व केन प्रकारेण कृत मिति प्रश्न ॥ २ ॥ नस्योत्तर मुच्यते- 'यदेव गुद चेधा करोतीत्यादि । तस्मात् प्रापपश्चरपाधिष्ठानत्वात् 'प्राण' एवं 'राद' (॥३॥) तम्य प्रधान- खिएशदुपयड्भेदेन त्रिपु स्थानेषु विभन्य विनियोग एव मर्वभ्यो- ऽभ्य श्रेष्ठत्वकारण मित्यर्थ ॥ ३, ४ ॥ पथ गुदम्य प्राणत्वेन श्रेष्टवाभिधानप्रसङ्गात् यदि कपञ्चित तत्पमो समत्व स्थान, तर्हि गदस्य मम्पूर्णत्वाय उदय माम तेम १- 'एकादशोपयन-इति छ । २-इत उत्तरक्षिमेव ब्रामणे दमक गडगं "समुद्र गछ' -न्यादि- मन्तेविति भाव । अत एवो मैतरेयभाष्ये "समुह गछ माईत्यादि मन्तोता समुहादय एकादशोपयानमया' -इति (२ . )।

·(प.बा.) तीयकाण्डम् । ५०८ . मह मिश्रणय मित्याह- "म ह त्वेव पश मालभेतेत्यादिना । 'म:' एवं 'पशु मालभेत', 'य:' यजमानः 'एनं 'मेधं मेधाईम् प्रवृद्धम् परम 'उपनयेत्' उपगच्छेत्, प्राप्नुयात् । अय मेव मुख्यः पक्षः। 'यदि' पशः 'शः स्थान' तदा प्रकरणात् करणस्य श्रेष्ठ्यात् वक्ष्यमाणप्रकारं कुर्यात् । 'उदर्यस्य' उदरे भव सुदर्यम्, नस्य 'मेदमः' सकाशात् दद्धार्थ मुद्धत्य यन्मांमं 'परिशिय्येत', 'नत्' श्रादाय अल्पीयमि ‘रादे' 'न्यूषेत्' गमयेत्, तेन त प्रवर्द्धये- दित्यर्थः । “प्राणे वै राद इत्यादि, व्याख्यानम् ॥ ५ ॥ "गुदो वै पशुरिति । 'या' यद्यपि पशः 'सलः' प्रवृद्धवांसः, पुष्टाङ्गो भवेत्, "तईि' 'स्वयम्' एवं 'मेध' प्राप्तवार' 'भवति ॥ ६ ॥ अनुथाजार्थ पृषदाज्यग्रहण विधाय प्रशमति- “अथ पृषदाज्यं ग्रजातीत्यादिना। 'इदं वक्ष्यमाण दयं खलु ‘दन्दम्' । दं शब्दार्थ माइ-- "मर्पिश्चैव दधि चेति । अस्तु दयम्, ततः कि मित्याह- "दन्द वै मिथुन मिति। तच्च 'प्रजननम्' अन्यस्यो- त्पादकम् । अत' पृषदायग्रहणेन प्रजननमिथुन मेव रुतवान् भवति ॥०॥ "तेनानुयानेबिति । 'तेन' पृषदाज्येन 'अनुयाजेपु घरति' अनुयाजान् यनेदित्यर्थः। तदुभय प्रशंसति- "पशवो वा अनु- थाजा इति। अनुयाजानां फलोपभोगहेतुत्वात् पशुत्वम्, पयो- विकारतात् 'पृषदाज्यम्' एवं 'पयः', 'तत्' तेनानुयाजानुष्ठानेन 'पशषु' 'एव' पयास्यापनम् भवति । विहितान् अनुयाजान् विधास्थमानरुपयनिः मह पुरस्तादुप- ·शतपथब्राक्षणम् ॥ (बप्र.मा.) रिष्टाच विधास्यन् प्रशंसनि- “माणे हि पृषदाज्य मिति । 'हि'- शब्दद्योत्यां प्रसिद्धि मुपपादयति- 'पृषदाच्य' तावत् 'अन्नम', तत् 'अन्न' व्यतिरेकानविधायित्वात् 'प्राण', अत. 'पृषदाज्य प्राए "तेन पुरस्तादिति। उपयभ्य' 'पुरस्तात् अनुयाजेषु' पृपा दाव्यानुष्ठानेन पुरस्तात्-प्राण मुखस्य मपान पनौ निहितवान् भवति, 'पथात्' उपयडनुष्ठानस्य पथात्-'प्राणम्' उदानाख्य पो स्थापितवान् भवति । मिलित्वा 'य" 'अयम्' 'उपरियाचाधस्ताच' प्राणः, तत् प्राणद्वयं स्थापितवान् भवति ॥ ६ ॥ "तद्वा एतदित्यादि। 'एक' होता, 'दाभ्याम्' 'अध्वर्यवे' 'उपयरे' प्रतिपस्या 'च', प्रयाजार्थम् उपयड्यागार्थ च 'वषट्' कुर्यात् ॥ उपयाज नामनिर्वचनेन प्रशमति- “अथ यत् यजन्तम् उप- यजति, तस्मात् उपथजो नामेति । 'यजन्तम्' अध्वर्युम् 'उप'लक्ष्य एतान्यगानि प्रतिप्रम्याता 'यति' इति पथाघरव्या उपयश इत्यर्थ ॥ "अथ पदुपयजति प्रेवेतननयतीति । पृपदाज्यरूपैरनुपाजे: प्रजननम्य इतत्वात् उपयद्भिर्जनयति। उच्यते- “पयायपयजतीति। योषायाः पयाद्भागेन प्रणा उत्प- कथ मेतेन प्रजनयति । चन्ते । १.॥ ५-उपया प्रतिप्रस्माता। २-“विथुपे छन्दसि"-इति पा. सू.१०.०६।

·(प.वा.) । रतौयकाण्डम्॥ . "स उपयजतीति। "समुद्रं गच्छ"-इत्यादय उपयड्याग- मन्त्राः । हे गुदावयवरूप, हविः ! वं 'समुद्र' समुद्राभिमानिनं देवं 'गच्छ', 'खाहा' इद द्रव्यं सहत मस्त । एव मुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । एषु मन्त्रेषु मध्ये यत्र देवता स्पष्टं न प्रतिभाति, तप तदभिमानिदेवता द्रष्टव्या ॥ उपयाजानां प्रजननरूपत्वस्योकत्वात् अनुकूलप्रयवपरतया मन्त्रान् ब्याचष्टे- “श्रापो वै समुद्र पापो रेत इति। पदार्थस्तु स्पष्ट एव ॥ अत्र कात्यायनः- "मामिवादगारानादत्य वेदियोण्यां निव- पत्युत्तरस्याम्, प्रामौद्रौयादा सोमे होटधिष्ण्ये, प्रतिप्रस्थातोपयजति गुदद्वतीयस्य प्रच्छेद मनुयाजेषु समुद्रं गच्छति प्रतिमन्त्रम्' प्रतिवषट्कारम्'-दूति ॥ ११-१०॥ प्रत्युपयाज विधत्ते– “अथात्युपयजतीति । प्रत्युपयाजनामका- चत्वार उपयागाः सप्तकाना मनन्तर माधिक्येन यष्टया." विहितानत्युपयागानन्चयव्यतिरेकाभ्यां पुनः पुन. प्रजाभिरद्धि- १-का श्रो. सू. ६. ६. १.। २-वा. स. ६.२१ १-११। ३- का. श्री. सू. ६.८ ८-११। - 'च्यत्युपयड्ढोमकाचत्वार उपयागसप्तकाना मनन्तर माधिक्येन पव्या'-ति छ।

·५१२
॥ शतपथब्राझणम्।
(६. बा.)
हेततया प्रशमति- “स यन्नात्युपयजेद् यावत्यो हैवाग्रे प्रजा
सृष्टा इत्यादिना ॥ १८ ॥ ५ [८. ४.] ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
माध्यन्दिनशतपथ ब्राह्मणभाय्ये
बतौयकाण्डेऽएमेऽध्याये चतुर्थ नाहाणम् ॥
॥ इति तृतीयकाण्डे पष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥
१- ते.म. ६ ३.११.१५-१०, १.१.१-१४; १.१ १०, ११।
- "कण्डौसध्या ११२"-इति क, "कगिएका १९"-इति ख,
"करिहकासमा १९२"-इति ग, छ । तत्र १ बा• ११ क., २ मा
२६ क, प्रा. ३. क., बा.१.क., ५ वा. १.क., सारगया
१९९ति सिद्धम्।

·[ ५१९ ] अथ मतमप्रपाठके प्रथम ब्राहाणम, अपि वा अष्टमाध्याये पञ्चम ब्राह्मणम् । ॥ हरि ॐ॥ सोऽत्युपयजति। यतुं गच्छ स्वाहेत्यापो वै यन्त्र आपो रेतो रेत एवैतुत् सिञ्चति ॥१॥ सोमं गच्छ स्वाहेति। रेतो वै सोमो रेत गुवैतुत् सिञ्चति ॥२॥ दिव्यं नुभो गच्छ स्वाहेति । श्रापो वै दिव्यं नुभ श्रापो रेतो रेत एवैतत् सिञ्चति ॥३॥ अग्निं ब्वैश्वानरं गच्छ स्वाहेति। इयं वै पृथिव्यनि- वैश्वानरः सेयं प्रतिष्ठेमा मेवैतत्प्रतिष्ठा मभिप्रजन- यति ॥४॥ श्रुथ मुखं ब्बुिमृष्टे। मुनो मे हार्दि यच्छेति तथो होपयुष्टात्मानं नानुमुक्ति ॥ ५ ॥ 65 ·॥ शतपथनाहाणाम् ।। (प्र. मा.) अथ जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति। जघनार्दो वै जाघनौ जघना ? योपायै प्रजाः प्र॒जायन्ते तत्रैवै- तुजनयति यज्जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति ॥६॥ अन्तरतो देवानां पत्नीभ्यो ऽवद्यति। अन्तरतो वै योपायै प्रजाः प्रजायन्त ऽउपुरिष्टादमुये गृहुपतय ऽउपुरिटादै वृपा योपा मुधिद्रवति ॥ ७॥ अथ हृदयशूलेनावमयं यन्ति। पशोह वा ऽबालभ्य- मानस्य हृदय शुक् समभ्युवैति हृदयादृदयशूल मुथ युच्कृतस्य परिवन्दन्ति तुदलचपं तस्माद परितुद्यैवु शूलाकुर्यात् तुत् विप्रच्युते पशौ हृदयं प्रवृत्योत्तम प्रत्युवदधाति ॥८॥ अथ हृदयशूलं प्रयच्छति। तन्नु पृथिव्यां परास्ये- नासु स यत् पृथिव्यां परास्येदोपधीश्च व्वनस्पतीश्चैपा शुक् प्रविशेद्युदप्सु परास्येदपु रपा शुक् प्रविशेत् तस्मान्न पृथिव्यां नासु ॥६॥ अप एवाभ्यवेत्य । युव शुष्कस्य चार्टस्य च सन्धिः स्यात् तदुपगृहे युधे ऽअभ्यवायनाय ग्लायेदुग्रेण यूप मुदपा निनीय युच शुष्कस्य चादृस्य च सन्धिर्भवति तदुपगूद्दति मापो मौपधौईि सीरिति तथा नापी नौषधीहिनस्ति धानो धाम्नो राजस्तुतो वरुण नो ·(च. पत्रा.) । तीयकाण्डम् । ५९५ मुच्च। युदाहुरन्या इति व्रुत शुपामहे तुतो वरुण नो मुञ्चेति तुदेनर सुर्चस्माद्दरुणपाशात् सर्वस्माद्दरुण्यात् प्रमुञ्चति ॥ १० ॥ अथाभिमन्त्रयते । सुमिचिया न श्राप श्रीपधयः सन्त दुर्मिचियास्तुस्मै सन्तु योऽस्मान् दृष्टि यं च व्वयं दिम इति युत्र वा एतन प्रचुरन्त्यापश्च ह वा ऽअस्मा- त्तावदोपधयश्चापक्रम्येव तिष्ठन्ति तुदु ताभिमित्र यं कुरुते तथो हैनं ताः पुनः प्रविशन्त्येपो तुत्र प्रायश्चित्तिः क्रियते स वै नाग्नीपोमीयस्य पशोः करोति नाग्नेयस्य व्वशाया ऽएवानूबन्ध्यायै ता हि सवोऽनु यन्नुः सन्ति- छत एतदु हास्यानीपोमीयस्य पशोराग्नेयस्य च हृदय- शूलेन चरितुं भवति युद्दशायाश्चरन्ति ॥ ११ ॥१॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [८.५.] ॥ श्रत्युपधानमन्त्रान विधाय पुन. सृथ्यभिवृद्धिहेतुतया प्रशंमति- "मोऽत्युपयजति यज्ञ गच्छ स्वाहेत्यादिना । “यत्र वै यजम्य शिरोऽच्छिद्यत तस्य रमो द्रुत्वापः प्रविवेश"-इति वक्ष्यमाणत्वात् यज-रमानुप्रवेगेन यजम्यानपत्वम् ॥ १ ॥ "ति'-इति ख। १- एतत्प्रपाठकोयतोयब्राह्मणासम्मो दथ्य । .

·.प्रतपयवाझमम्। (७१. मा.) "मोमं गच्छति। मोमस्य रसात्मकत्वाद्वौषधित्वाद्वौषधिवि- वादा रेतस्वम् ॥ २॥ देव्य नम इति । 'दिव्यं नमः' लोकः; नतो दृश्युत्पत्तेस्तस्या- म्; अधिष्ठानाधिष्ठात्रोरभेदोपचारात् ॥ ३ ॥ 'अग्निं वैश्वानर मिति। पृथिव्यग्निर्वैश्वानर इत्युच्यते', तस्य तत्वेन प्रतिष्ठारूपत्व स्पष्ट मेव ॥ ४ ॥ 'श्रथ मुख विमृष्टे मनो मे हार्दोत्यादि । मुखविमर्थनमन्त्र- मर्थ.।- हे प्राणरूप गुद ! 'ने' 'हार्दि' हृदयसम्बन्धि 'मुखं' '। यद्दा 'हार्दि' हृदये स्थापितम् । प्रयोः प्राणरूपस्य सदस्य वय होमात् उपयष्टुः मनोऽपि प्राणाविनाभूतं गच्छति, एव प्रार्थ्यते । “तथा होपयष्टेति । स्परम् ॥ ५ ॥ "श्रथ जान्या पत्नीः मयाजयन्तीति। जानी वालदण्डः, । 'पनौः' पन्युपतक्षिताः मोमत्वष्ट्राधा देवताः मंयाजयेत् । नाद्धी वे जाघनौत्यादि, स्पटम् ॥ ६ ॥ यत्र “वैश्वानरः कस्मात् ?”-इत्यादि, "मोऽमिर्वेश्वानरो निपात मेवैते उत्तरे ज्योतिषौ रतेन नामधेयेन भनेते-भजेते"-इत्यन्तं (०.२९-३१.) नरुक्तं द्रव्यम्। २- का. श्री. सु. ६.६.१९ । वा.सं.६.२१. १२। 8- का. श्री. सू. ६.८.१४ । "नाघन्या पशो पुच्छरूपेण इविया"-इति का च । व्यन्यत्र च तत्रैव "नाघनी जघनप्रदेशे भवा पुच्छदण्ड इत्यर्थः । यधिकरणमालाया मप्येव मेव (३.३.१८.ज.)। "नाघनी कटो"-इति पिटभूति- हरिहरी, वदिहन सहछते , कटिपर्यायनोख्यो. प्रागुपासत्वात् ।

·(अपवा) । टतीयकाण्डम् । - जाधन्या अपि प्रदेशविशेष माह- "अन्तरतो देवानां पत्नीभ्यो- विद्यतीति। देवानां पत्नीभ्य इति चतुर्थों, तामा माय । "अन्तरतः जई मुस्थितख बालस्य अन्नरतः' अलोमक- प्रदेशादित्यर्थः। “उपरिष्टादग्नये ग्रहपतय इति । सरोमके वाह्यप्रदेश ॥ ७॥ "श्रथ हृदयशूलेनेत्यादि । हृदयस्य पश्चात् शूलेन परितईने 'तत्' जोषाय भक्षणाय 'प्रलं' पर्याप्तं भवति; शुगनुविद्धत्वात् न थागाहें स्यादित्यर्थः। तस्मात् पाकात् पूर्व शूलं 'परिबद्य' पार्क कुर्यात् । “शूलात् माके"-इति' डाजन्तः । पाकात् पूर्वं शूलेन परितर्दनात् 'क्' हृदयशूल प्राप्नोतीत्यर्थः । 'त्रिः प्रच्युते पशो' पाकोत्तरकालं 'हृदय' शूलात् 'प्रवृह्य' 'उत्तम प्रत्यवदधाति' इतरावयवाना भुपरि स्थापयेत् ॥ ८ ॥ "अथ 'घदयशूलं प्रयच्छतौति । परिकर्मिणे प्रयच्छति । म 'तत्' शूलं 'पृथिव्याम्' 'अमु' च 'न परास्येत्' । परास्यतो दोप . "श्रोषधीशेति। 'श्रोषधीय वनस्पतीश्च एषा शुक प्रवि- शेत्', 'यत्' यदि 'पृथिव्यां परास्येत्' । तस्या मुत्पन्चेष्वोषधिवन- स्पतिपु प्रवेभो युक्तः ॥ ८ ॥ माह- १- का• श्री. सू. ६.८.१५ । सूत्रेत्रास्ति विशेयविधिच का• श्रौ० सु. ६.६.१४-२०॥ श्री. सू. ६.१०.१,२॥ 8-या. सू. ५.१.६५। ५- का. श्री. सू. ६.१.. । ३-- का.

·५१८ 'शतपथवाझगाम् । (प्र. १मा) उक्रदोषाभावोपाय माह- "अप एवेति । 'अप' सम्प्राप्य 'यत्र' देणे अतीवारस मरमय न भवति, 'तत्' तत्र 'अपगूहेत्' । अपा मेवातिदूरत्वे उपायान्तर माह "यधु इति । यदाविषये ग्लानि प्राप्नुयात्, तदा यूपस्य प्रान्देशे उदपावनिनयन कृत्वा, तवापौषदादे उपगूहेत् । तत्र मन्त्र :- “मापो मौषधी- हिमो”-दति । हे शूल ! अपा मोषधीनाञ्च हिमा मा कुरु । ईषदा उपगूहनादपा हिमाप्रमङ्ग , पृथिव्या मुपगूहनात् तदीयौष- धौना बाधप्रसङ्ग , अतस्तचोभयत्र हिमापरिहार प्रायंते ॥ . “धानो धान्नो राजनिति । निगूहनस्य बन्धन- रूपत्वात्, तस्य वरुणाधिष्ठालकत्वात् वरुएस्य सम्बोधनम्-हे 'राजन्' वरुण ! यस्मिन् पापरूपबन्धने अवस्थाने बद्धा सम , 'तत' नम्मान बन्धस्यानाद् 'न' अस्मान् 'मुञ्च' पापेन विमुन्नान् कुरु । 'यत' यस्मिन् श्रागमि सम्भाविते, श्रागस्कर्त्तारोऽपि 'या' अनाया , रक्षणीया इति 'पाहु' मनुध्या' ॥१०॥ तन मन्त्र . १- का. श्री. सू०६ १० ३, ६ । २- अत्र मन्वय दृश्यते सूत्र, तकस्तत्रैव पठितोऽपर प्रतीकग्रहणेन विहित । तद्यथा- 'शुगसि त मभिशोच योऽस्मान देएि य च वय हिमो मापो मौषधोरिति' -इति । महौधरेणाप्युक्तम् ‘शुगसि माप इति मन्त्राभ्या मिति"-इति । ६-वा० स०६ २२१॥ 8-वा. स.६२२२। ५- “यामा इति गोनाम, प्रकरणादिहानूपन्ध्याविषयम् । बहुवचन मनूबन्ध्यावहत्त्वेऽधवत । एकानूबन्ध्यापक्षे 3 पूजार्थम्' -इतोह मोधर ।

·(प्य• पदा) । तीयकाण्डम् । प्रार्थते- “प्रथाभिमन्त्रयन्न दनि । अध्वर्युप्रभृतयः । “सुमि- त्रिया न इति । 'नः' अस्मदर्थम् 'पः ओषधयः' च 'सुमियाः' शोभनमित्रेषु माधवः 'सन्तु' हितकारिण्यो भवन्तु । 'यः' 'अस्मान् देष्टि' अस्मास देष माचरति, 'यं च वयं द्विष्मः', 'नमै' तदर्थ 'दुर्मियाः सन्तुः' देषिण्यो भवन्तु ॥ अत्र सूचकार:- “सुमित्रिया न इत्युपस्पृशन्यपः, उपगूहनशेषो वा पूर्वः, अभिमन्त्रणं वोत्त- रेण"-दूति॥ एतत् प्रशंसति-- “यत्र वा एतेनेति । एतेन' इदयशूल- निगहनेम 'श्रापश्च' 'श्रोषधयश्च' 'अस्मात्' स्थानात 'अपक्रम्य' अप- सत्य 'व' 'तिष्ठन्ति' । 'तदु' तस्मादेव कारणात् 'ताभिः सह “समिया"-इतिपाठेन मित्रत्वं कृतवान् भवति । स्पष्ट मन्यत् ॥ शूलोपगृहनं विषयविशेषे निषेधति- “स वै नागौषोमौयस्य पशोः करोतीत्यादिना । 'म वै' मोऽध्वर्युः । “न सोमेऽनूबन्ध्या- वर्जम्" इति सूत्रम् ॥ ११ ॥ [८, ५.॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाये हतीयकाण्डे अष्टमेऽध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् । श्री. • सू. ६.१०.५। २-वा० सं०६. २२.३॥ ३- का• श्री. सू. ६.१०.५, ६, ७ । 'शूलोयगहने विषयविशेष'-इति छ । ५- का. श्री. सू. ६.१०.१

·२.
शतपथवाझणम्।
(०प्र० वा.)
वेदार्थस्य प्रकायेन तमो हाद निवारयन् ।
पुमर्थाथतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वर ॥ ८ ॥
ब्रह्माण्ड गोसहस कनकहयतुलापूरुषौ स्वर्णगर्भम,
सप्ताधौन् पञ्चमी स्त्रिदशतरलताधेनुसौवर्णभूमौ ।
रनोसा सकावाजिदिपमहितरथौ सायणि मिहनार्यो,
व्यश्राणोद्विश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटञ्च ।
धान्याट्रि धन्यजन्मा निलभव मत्ल वर्णज वर्णमुख्य ,
कार्पासीय कृपावान् गुडकत मजडो राजत राजपूज्य ।
भाज्योत्थ प्राज्यजन्मा लवज मनृण शार्कर चार्क तेजा ,
रसायो रनरूप गिरि महत मुदा पात्रमात्सिङ्गनार्य ।
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-
श्रीहरिहरमहाराजमामाज्यधुरन्धरण
मायणाचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये
बतौयकाण्डे अष्टमाध्याय समाप्त ॥८॥

·(६ष १५ा.) । टोयकापहम् । १२१ [अथ नवमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] -- प्रजापतिच प्रजाः ससृभानो रिरिचान इवामन्यत । तस्मात्पुराच्या प्रजा श्रासुर्नास्य प्रजाः श्रियेन्नाद्याय तस्थिरे ॥१॥ स ऐक्षतारिक्ष्यहम् । यस्माऽउ* कामायास्मृक्षि न मे स कामः सुमाईि पुराच्यो मुत्प्रजा अभूवन् न मे प्रजाः थियेन्नाद्यायास्थिपतेति ॥२॥ सु ऐक्षत प्रजापतिः । कथं नु पुनरात्मान माप्या- ययेयोप मा प्रजाः समावतरंस्तिष्ठेरन्मे प्रजाः श्रिये- नाद्यायेति ॥३॥ सोऽर्चञ्च्छ्राम्यंश्चचार प्रजाकामः । सु एता मेका- दशिनौ मपश्यत् सु एकादशिन्येष्ठा प्रजापतिः पुनरा- त्मान माप्याययतीपैनं प्रजाः समावर्तन्तातिष्ठन्तास्य प्रजाः थुियेऽन्नाधाय स ब्युसौयानेवेष्ट्वाभवत् ॥ ४ ॥ तस्मै क मेकादशिन्या यजेत । एवर हैव प्रजया पशुभिराप्यायत उपैनं प्रजाः समावर्तन्ते तिष्ठन्तेऽस्य प्रजाः श्रियेन्नाद्याय स बसौयानेवेष्ठा भवत्येतस्मै क मेकादशिन्या यजते ॥५॥ 'युस्माऽउ'-इनि ग, ध।

·५२२ ॥ शतपथब्राह्मणम्। (०प्र.वा.) सु आमेयं प्रथमं पशु मालभते। अमिव॑ देवतानां मुखं प्रजनयिता सु प्रजापतिः स उ ऽएव युजमान- स्तस्मादामेयो भवति ॥६॥ अथ सारस्वतम्।। ब्वाग्वै सरस्वती व्वाचैव तत्प्रजा- पतिः पुनरात्मान माप्याययत व्वागेन मुपसमावर्त्तत व्याच मनुकामात्मनोऽकुरुत व्याची एवैपु एतदाप्यायते व्वागेन मुपसमावर्त्तते ब्वाच मुनुका मात्मनः कुरुते॥७॥ श्रुथ सौम्यम् । अन्नं वै सोमोऽन्नेनैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मान माप्याययतान्न मेन मुपसमावर्ततान्न मुनुक मात्मनोऽकुरुतान्नेनो एवैयु एतदाप्यायतेऽन्न मेन मुपसमावर्ततेऽन्न मुनुक मात्मनः कुरुते ॥८॥ तद् यत् सारस्वत मुनु भवति। व्वाग्वै सरस्वत्युन्नर सोमस्तस्माद्यो व्वाचा प्रसाम्यन्नादो हैव भवति ॥ ६ ॥ श्रुथ पौष्णुम् । पशुवो वे पृपा पशुभिरेव तुत्प्रजापतिः पुनरात्मान माप्याययत पशुव एन मुपसमावर्त्तन्त पशू- ननुकानात्मनोऽकुरुत पशुभिर्व्वधेषु एतदाप्यायते पशुव एन मुपसमावत्तन्ते पशूननुकानात्मनः कुरुते ॥ १० ॥ . 'ति'-इति । t 'दम'-अति ग, ध। 'तम्-इति ग, घ। ६ 'ते'-इतिखा एव मत्सरच ·(प. मा.) । तीयकाण्डम् । ५२३ अथ बार्हस्पत्यम् । ब्रह्म वै छहस्पतिर्ब्रह्मणैवैतत्प्रजा- पतिः पुनरात्मान माप्याययत ब्रह्मैन मुपसमावर्तत ब्रह्मानुक मात्मनोऽकुरुत ब्रह्मणो ऽएवैषु रतुदाप्यायते ब्रह्मैन मुपसमावर्तते ब्रह्मानुक मात्मनः कुरुते ॥ ११ ॥ तद् यत् पौण मुनु भवति । पशुवो वै पूषा ब्रह्म हस्पतिस्तस्माद् ब्राह्मणुः पशूनभिष्णुतमः पुराहिता* ह्यस्य भवन्ति मुख ऽाहितास्तस्मादु तत्सर्वं दुत्त्वाजिन- वासी चरति ॥ १२॥ अथ व्वैश्वदेवम् । सुर्वं वै विश्वे देवाः सुर्वेणैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मान माप्याययत सर्व मेन मुप- समावर्तत सुव्वं मुनुक मात्मनोऽकुरुत सङ्घणो एवैष एतदाप्यायते सुर्व मेन मुपसमावर्तते सुब्वे मनुक मात्मनः कुरुते ॥ १३॥ ताद् बार्हस्पत्य मुनु भवति। ब्रह्म वै दृहस्पतिः सुर्व मिदं विश्वे देवा अस्यैवैतत् सर्वस्य ब्रह्म मुखं करोति तस्मादस्य सुवस्य ब्राह्मणो मुखम् ॥ १४ ॥ . 'पुरोहिता-इति स्यात् सायण-सम्मत । + 'ति'-इति ख। 'वैश्वदेव'-इति क, ख, 'वैश्वदेव५'-इति ग, घ ।

·५२४ 1 शतमथनाझणम् । (७५. मा.) अथैन्द्रम् । इन्द्रियं वे बौर्य मिन्द्र इन्द्रियेणैव तुद्दौर्येण प्रजापतिः पुनरात्मान माप्याययतेन्द्रियु मेनं व्वौर्य मुप- समावर्ततेन्द्रियं ब्बीय मनुक मात्मनोऽकुरुतेन्द्रियेणो ऽग्वैप एतुहीर्येणाप्यायत इन्द्रियु मेनं वीर्य मुपसमा- वर्तत ऽइन्द्रियं ब्वौय मुनुक मात्मनः कुरुते ॥ १५ ॥ ताद् वैश्वदेव मनु भुवति। चं वा हिन्द्रो विशो विश्वे देवा अन्नाद्य मेवारमा एतत्पुरस्तात् करोति ॥१६॥ अथ मारुतम् । विशो वे मरुतो भूमो वै विड् भूम्मैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मान माप्याययत भूमैन मुपसमावर्त्तत भूमान मनुक मात्मनोऽकुरुत भुम्नो एवैए एतदाप्यायते भूमैन मुपसमावर्त्तते भूमान मनुक मात्मनः कुरुते ॥१७॥ तादैन्द्र मनु भवति । क्षचं वा 'इन्द्रो विशो विश्वे देवा विशो वै मरुतो विशैवैतत् छावं परिदृश्हति तदिदं त्रु मुभयतो विशा पुरिदृढम् ॥ १८॥ अथैन्द्रामा । तुजो वा अग्निरिन्द्रियं ब्बीर्य मिन्द्र उभाभ्या मेव तुहीर्याभ्यां प्रजापतिः पुनरात्मान माप्याय- तम्' इति ग, ध। 1 'पम्'-दति ग, ध।

·रतीयकारम् । ५२५ यतोभे ऽएनं वौर्ये ऽउपसमावर्तेता मुझे वीर्ये अनुके ऽश्रात्मनोऽकुरुतोभाभ्याम्वेवैषु एतुहौर्याभ्या माप्यायत ऽउभे ऽएनं वौर्ये ऽउपसमावर्ते ते उभे वौर्ये ऽअनुके ऽअात्मनः कुरुते* ॥ १६ ॥ अथ साविचम् । सविता वै देवानां प्रसविता तथो हास्माऽरते सवितुप्रसूता एव सुर्वे कामाः समृड्यन्ते ॥२०॥ अथ वारण मन्तत आलभते। तुदेन सर्वस्माहरुण- पाशात् सर्वस्माहरुण्यात्प्रमुञ्चति ॥ २१ ॥ तस्माद्युदि यूपैकादशिनौ स्यात् । आग्नेयु मेवाग्निष्ठे नियुज्यादथेतरान्च्युपनयेयुर्यथापूर्वम् ॥ २२ ॥ या पुश्वेकादशिनौ स्यात्। आग्नेय मेव यूप ऽथाल- भेरन्नथेतरान् यथापूर्वम् ॥ २३ ॥ तान्यत्रोदीचो नयन्ति । आमेय मेव प्रथम नयन्त्यथे- तरान्यथापूर्वम् ॥ २४ ॥ तान्यच निविष्यन्ति । श्राग्नेयु भेव प्रथम दक्षिणाय निविध्यन्त्यथेतरानुदीचोऽतिनीय यथापूर्वम् ॥ २५ ॥ तेषां युच ब्वाभिः प्रचुरन्ति । आग्नेयस्यैव प्रथमस्य व्वपुया प्रचरन्त्यथेतरेयां यथापूर्वम् ॥ २६ ॥ . 'ते'-इति ख । f g'इति ग, घ । 1 "वम्' इति ग, घ । एव मिझोत्तरवापि सर्वत्र ।

·५२४ । शतपथमाझयाम् । (09.मा.) तैर्युच प्रचुरन्ति । आमेयेनैव प्रथमेन प्रचरन्त्यथे- तरैर्यथापूर्वम् ॥२७॥२॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [८. १.]॥ प्रजा ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ यस्य मिश्वमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिम मगन् । निर्ममे, त मह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ अथ पवेकादशिनों विधात माख्याधिका माह- "प्रजा- पति प्रजा मसृजान इत्यादिना। 'रिरिचान वामन्यत' प्रात्माम रिक्त मिवावुद्यत । कुत इत्यत पाह- "तस्मात् पराच्य आसरिति । 'तस्मात्' प्रजापते मकामात् 'प्रजा' 'पराच्य ' एव अभवन् । रिक मेव विदयति- "नाम्य प्रजा इति । लोके यथा बहुप्रन कथिन् नाभिरर्जितैर्धनादिभि श्रीयुतोऽषादिमांथ भवति, एव मस्य तथा न स्थितवत्य इत्यर्थ ॥१॥ "म ऐचतेति । विचार रुतवान् । 'अरिक्षि' पतिरिको- भूवम् । रिचे डुत्तमे रूपम् । तदेव विशदयति- "अह मम कामायासदौति । 'अक्षि' प्रजासृष्टि मकार्पम् । 'म कामो न 'वम्'-इति ग, घ । ९- “पत्रकादशिनो दिविधा । प्रतिपश्यपा एकयमा घ"-इत्यादि का. श्री. - ८१० सू. हजो इश्यम् ।

·(य. मा.) । तीयकाण्डम् । १९७ मे' 'भमाद्धि भद्धियुक्तोऽभूत् । न मेव विशिष्टि- “न मे प्रजाः श्रिये चानाद्यायेति ॥ २ ॥ "म ऐक्षत इति । विचारविषयाँ बुद्धिं प्रसारितवानित्यर्थः ॥ ३ ॥ "मोऽचबिति। वाह्यव्यापारेणैव 'अर्धन्', 'श्राम्यन्' तपः 'चधार' इत्यर्थः । “म एता मिति। सः' च बहवाय पश्येकादमिनीम् 'अपश्यत्' प्रजाप्राप्तिसाधनवेन ज्ञातवान् । “एकादभिन्येवा प्रजापतिरित्यादि, स्पटम् । “वसौयानेवेवाभवदिति । 'वसौयान्' वसमत्तरः ॥ ४ ॥ न केवलं प्रजापतेरेवैकादशिनीप्रयोगादेतदुक्तं फलम, किन्तु इदानीन्तन मपि तत् फलं तदनुष्ठानाद् भवतीत्याह- "तस्मै क मेकादशिन्या थनेतेत्यादिना । क मिति पुरुषम् । य एकादमिन्या यजते, 'ती' प्राप्यायनादिकामाय । म यजमानः 'प्रजया पशुभिः' 'प्राण्यायते' मवईते । आप्यायनेन 'एनं' यजमानं 'प्रजाः पुत्र- भृत्यादिरूपाः 'ममावर्त्तन्ते' प्रतिनिवर्तन्ते । बागम्य च तदाप्यायनाप 'श्रिये अन्नाधाय च 'प्रजा.' 'तिष्ठन्ने' प्रात्मानं प्रकाशयन्ति ॥ ५ ॥ इत्थं मामान्येनेकादशिन्याः फल मभिधाय, तानेकादशिनान् पशून् झमेपा विधाय, तत्फल च विभव्य दर्शयति- “म भाग्रेयं प्रथमं पश मालभत इत्यादिना । अभिर्देवता प्रस्य, म प्रायः पशः, नम्, 'प्रथम मालभते'। मत्स्वनेकदेवताकेषु प्रथम माग्नेयेन भवितव्य मित्येतस्मिन्नर्थ कारण माइ- "अनि देवताना मुखं मजनयितेति। य. परिपाक हेतुलेन मर्वस्य प्रमनयिता अमि, स • सू. २.८.२८॥

·॥ शतपथनाहाणम्। (७५. मा.) "देवतानां मुखम्' खल्तु । देवानो मुखत्वम् "अमिर्वे देवाना मवम"", दति, “अग्निमुखा वे देवा"-इति-श्रुत्यन्नराच सिद्धम्। देवा मध्ये अग्निरेव 'मुखम्' प्रजा-जनयिता, मुख्यत्वेनोत्पादक , "ता ममिरिन्धते, सोमो रेतो दधातन, सविता प्राजनयत्"- इत्यादौ प्रमेरेवेन्धकत्वदर्शनात्। 'म' अनि प्रजापतिना ममत्वात् "प्रजापति'। 'म एव' अनि 'यजमान' च, गाईपत्य सन् जयमानरूपेणावस्थानात्, यज्ञमिप्यादकत्वमाम्यात् यजमानत्वम् । तस्मात् खात्मलाभाय आनेय पशु कर्त्तव्य ॥ ६ ॥ "अथ मारस्वत मिति । श्रालमत इति शेप । या 'भरखती' अम्ति, मा 'वाग्वै' वायूपा खलु । 'वाचैव' द्वितीयपगोदेवतया रिक खात्मान 'पुनराप्याययत' । 'वाग्' वायूपा प्रजा 'एन' प्रजापतिम उपात्ततया 'समावर्तत' 1 'वाचम्' 'अनु' 'एव' 'एप' यजमान 'प्रात्मान' कामनादिक करोति ॥ एव मुत्तरेषां पशूना प्राणनि र व्याख्येयानि ॥७॥ सौम्यस्य पशो सारस्वतानन्तर्य प्रशमति-- 'नद् यत् पारखत मनु भवतीति । “वाग्वै मरखत्यन्न मिति। मोमम्योषध्यधिपहिवान सत्खरूपत्वम् । 'तस्माद्' 'य' पुमान 'वाचा' 'प्रमामि' अत्यल्प", म 'पन्नादो भवति'। वाचोऽनमाधनत्वात् मारवतानन्तर पौम्य . 1 उम॥९॥ १- • बा.११॥ ३-का• श्रो. सू.८८ २६॥ २-ता. ना.२५ १५।। घमन्य'-इति छ। 8- ·(प. प्रा.) । तीयकाण्डम् । ५२८ . "अथ पौण मिति । 'अथ' सौम्यानन्तर 'पौपा' पूषदेवताक पशु मालभते । “पशवो वै पूषेत्यादि, पूर्ववत् ॥ १ "अथ वाईस्पत्य मिति। 'बाईस्पत्य' एहस्पतिदेवताकं पश मालभते । रहस्पतेमन्त्राधिदेवत्वात् महात्वम्, पथवा 'रहस्पतिः' 'ब्रह्म वै' ब्राह्मण जातिः खलु ॥ १ बाईस्पत्यस्य पौष्णानन्तर्य युक्ति माह- "तयत् पौण मनु भवतीति। पूष्ण पोषाधिदेवत्वात् पशूनां पोषकत्वात् 'पूपा पशवः। तस्मात्' वार्हस्पत्यस्य पौणानन्तर्याद्धेतोः 'माझए,' 'पन्' 'अभिप्णुतम. भवति' अत्यन्तधर्षको भवति । 'पाय' एव- मेणानुष्ठातुर्यजमानस्य ( 'पुराषिताः') पुरोहिताः, पुरःस्थापिताः 'भवन्ति' पनवः । तदेव व्याचटे- "मुख भाहिता इति । यस्माद् ब्राह्मणाम्य पारपु स्वामित्व मनि, 'तम्मादु' तस्मादेव कारण 'म' माहापोभ्यो 'दत्त्वा' 'जिनवामी' अजिन माच्छाद्य 'मञ्चरति'। मर्वस्खदचिणाके विश्वजिदादौ सर्वस्वं दत्त्वा अजिनवामधारपणं माममााणे प्रपञ्चेनामातम् । प्रापस्तमोऽपि "उदवसाय रोहिणं दशच्छदी." इति प्रफम्य, "वहिन परिधाय"-इति ॥१२॥ "अथ वैश्वदेव मिति । वाईस्पत्यामन्तरं 'वैश्वदेवं पशु माल- भते । वैश्वदेवस्य वाईस्पत्यानन्तर्यार्थवादः स्पष्टार्थः ॥ १२॥ "तघद् पाईस्पत्य मनु भवतीति । "अम्वेतत् मर्वग्न मन १,२-का. यो. रा. ८ २६ । ५-माता• मा• ११ प.8.५,६स। .-का. यो. सू. ८८२६ क । 07 ·५२. शिसपथमाझयाम्। (७. मा.) । मुखं करोतीति । 'श्रस्य' 'सर्वस्य' अपि जगत: "एतत् एतेन पर्वरूपस्य वैश्वदेवस्य श्रादौ ब्राह्मणजात्यात्मकस्य रहम्पतेः पुरो- भाविवसम्पादनेन 'ब्रह्म मुख करोति' ब्राह्मणजाति मेव मुखं पतवान् भवति ॥ १४॥ "अथेन्द्र मिति । 'ऐन्द्र पशु मालभते । सप्तमस्य पशोर्यदेवता इन्द्रोऽस्ति, तम्। "इन्द्रिय वै वीर्य मिति । इन्द्रेण सृष्टम 'इन्द्रियम्', तच्च 'वीर्य' वीर्यात्मकम् , सृज्यस्नष्टोरभेदात 'इन्द्रः' पवेन्द्रियम् प्रतिक्षिमतोरभेदाइन्द्रियत्वम् ॥ १५ ॥ "तद्यदिति । इन्द्रस्य देवेषु मध्ये क्षत्रियजात्तित्व ममझदुनाम, विश्वेषां देवानां तु तदधीनत्वाद् बडत्वमाम्यात् विर्गा रूपत्वम् । अतः ऐन्द्रस्य वैश्वदेवानन्तर्यकरणम् । नास्य स्वामिन इन्द्रस्य पुरस्ता- प्राविनो विगः तत्वाद् (सतं) भवति ॥ १६ ॥ “अथ मारत मिति । 'प्रथ' ऐन्द्रानन्तरं 'मारत' मरुदेवताक पश मालभते ॥ १०॥ "तचदिति। "तदिदं च मुभयतो विभा परिढ मिति । पूर्वच विश्वदेवात्मिकया विशा, उत्तरच मरुट्रपयेति द्रष्टव्यम् ॥१८॥ "प्रथैन्द्राग्न मिति । 'प्रथ' मारुतानन्तरम् 'ऐन्द्रामम्' इन्द्रानि- देवताकम् ॥ १८ ॥ "अथ साविष मिति । श्रामभते । सावित्रवारुपायोब्रांझणे ॥ २१ ॥ स्पटे ॥ १० ॥ १- का. श्री. सू. ८.८.२६ ख । २, ३, १-का• श्री. सू. ८.८.२९ ग।

·(६.बा.) द्वतीयकाण्डम् । 'प्रथ' , "तस्माद् यदौति । तस्माद्' पशूना मेकादशलात् 'यदि यूपैकादशिनौ' यदैकादशयूपमम्मानम्, तदा प्रतिपशयूपसम्भवात् 'अमिठे' पूर्वद्युर्निखाते मध्ययूपे 'आग्नेय मेव' मथम 'पर' नियुऔरन्, 'इतरान् पशून् , 'यथापूर्व व्युपनयेयु' यूपोच्छ्रयणानुक्रमेण प्रतिथूप पृथक् पृथक् नियुचौरमित्यर्थ । च च क्रम,- "म य उत्तरोऽमिष्ठात् स्यात्, न मेवाग्रे उच्छ्रयेदथ दक्षिण मथोत्तर मित्यादिना प्राइ निर्दिष्ट १ ॥ २२ ॥ "थद्यु पश्येकादशिनौति । 'या' यद्यपि 'पश्येकादशिनी स्थान्', यूपस्वेक एव तदा 'प्राग्नेय मेव प्रथम यूपे पालभेरन्, 'अथ' 'इतरान मौम्यादिकान् 'यथापूर्वम्' तस्मिकरूपे नियुश्चीत सज्जपनार्थम् ॥ २३ ॥ "तान्यत्रोदोचो नयन्तौति । उदड्नयनकालेऽपि 'पामेय मेव प्रथम' नयेत्, 'अथेतरान् इदानीमुक्तकमेण नयेत् ॥ २४ ॥ "तान्यत्र निविध्यन्तौति । सञ्जय्यानय्य 'पाग्रेय मेव प्रथम दक्षिणा ' निविद्येत, पौडयेत् ॥ २५ ॥ . १-५२६ ए.१ टीप्पनी हरया। २- का. श्री. सू. ८ - २० का। ३-इव पुरस्तात . २ ५ ४२०४• रयम् । 8-का. श्री. सू.८.०२॥ ५--का. श्री. सू. ८-२० ख। 4- का. श्री. सू. ८ २१ ।

·१३२ । शतपथब्राझणम् । (प्र. ३वा.) "तेषा यत्र वपाभि प्रचरनौति । वपाप्रचारेऽप्यानेयस्यैव वपा प्रथम प्रवरेत्। कि बहुना, अङ्गाना यागावसरेऽप्यामेयाङ्गानि प्रथम यनेत्, 'श्रथेतरेषाम्' अङ्गानि 'यथापूर्वम् ॥ २६,२०॥ इति भायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथप्राह्मणभाव्ये बतीयकाण्डे नवमाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ॥ (अथ द्वितीय ब्राह्मणम् ) युच वे यजुस्य शिरोऽच्छिद्यत । तस्य रसो द्रुत्वापः प्रविवेश तेनैवैतट्टसेनाप. स्यन्दन्ते तु मेवैतट्टस५ स्युन्द- मानं मन्यन्ते ॥ १॥ स युद्दसतीवुरोरच्छति । तु मेवैतट्टस माहुत्य यन्जे दधाति रुसवन्तं यतुं करोति तस्माद् वसतीवरी- रच्छति ॥२॥ ता वै सुर्वेषु सुवनेषु विभजति । सुर्वे वैतत्सवनेषु -का. श्री. सू. . . । अत्र वृत्तौ बह एथ्य मस्ति।

·(प. मा.) तीयकाण्डम् । ५३३ रसं दधाति सुवाणि सुवनानि रुसवन्ति करोति तस्मा- सर्वेषु सुवनेषु विभजति ॥ ३ ॥ ता वै स्यन्दमानानां गृलीयात् । ऐधि* सु यजुस्य रसस्तस्मात् स्यन्दमानानां यहीयात् ॥ ४॥ गोपीथाय वा ऽरता गृह्यन्ते । सुर्वे वा इद मन्यु- दिलयति युदिदं किञ्चापि योऽयं पुवतेऽथता एव नेलयन्ति तुस्मात् स्यन्दमानानां गृहीयात् ॥५॥ दिवा गृहौयात् । पुश्यन् यजुस्य रसं गृहानीति तस्माद्दिवा गृह्णीयादेतस्मै वै गृह्णाति यु एप तुपति विश्वेभ्यो ह्येना देवेभ्यो गृह्णाति रश्मयो यस्य विश्वे देवास्तस्माद्दिवा गृलौयादिवेव वा एप तस्मादेव दिवा गृह्णीयात् ॥ ६॥ एतुद्ध वै विश्वे देवाः। युजमानस्य गृहानागच्छन्ति स युः पुरादित्युस्यास्तमयाइसतीवरौटह्णाति युथा श्रेयस्यागमिष्यत्यावसथेनोपतृप्तेनोपासौतेवं तत्तु एतु- धविः प्रविशन्ति तु एतासु व्वुसतीवरीपूपवसन्ति सु उपवसथ: ॥७॥ स वस्था गृहोला अन्वरस्त मियान। खुत्र प्राय- 'एद्धि'-इति ख। t'' इति ग, घ । + 'व'-इति ग, घ । 5 'यात्'-इति ग, घ ।

·५३४ । शतपथनाझगम् । (७. श्वा.) श्चित्तिः क्रियते युदि पुरेजानः स्थान्निनाशालौया- दिवा हि तुस्य ताः पुरा गृहीता भवन्ति युद्यु ऽअनौजानः स्याद्यु एन मौजानु उपावसितो वा पर्य- वसितो वा स्यात्तुस्य निनाह्याङ्गलोयादुिवा हि तस्य ताः पुरा गृहीता भवन्ति ॥ ८॥ युधु ऽएतदुभयं न विन्देत्।। उल्कुपी मेवादायो- पपुरेयात्ता मुपर्युपरि धारयन् गृह्णीयाहिरण्यं वोपर्यु- परि धारयन् गृह्णीयात् तदेतस्य रूपं क्रियते यु एप तुपति ॥६॥ अथातो गृलात्येव। हविष्मतौरिमा अाप इति यन्नुस्य ह्यासु रसः माविशत्तस्मादाह हविष्मतीरिमा श्राप दुति हविष्मॉ३ ऽश्राविवासतीति इविष्मान् येना युजमान प्राविवासति तस्मादाद हविष्मा ऽअविवासतीति ॥ १०॥ हविष्मान् देवो ऽअध्वर इति। अध्वरो वै यजस्त- द्युस्मै यचाय गृह्णाति तु हविष्मन्तं करोति तुस्मादाइ हविष्मान् देवो ऽश्रध्वर इति ॥ ११ ॥ . 'तम्यता'-इति ख। 1 "विन्दत'-इति ख। 1 'हविष्मा'-इति ग, घ ! एव मिदोतरत्रापि सर्वत्र ।

·(य. २ब्रा. ॥ टतीयकाण्डम् । ५६५ हविष्मां३ ऽअस्तु सूर्य दुति । एतस्मै वै गृह्णाति यु एप तुपति विश्वेभ्यो ह्येना देवेभ्यो गृहाति रश्मयो ह्यस्य विश्वे देवास्तुस्मादाह हविष्मॉ३ ऽअस्तु सूर्य इति ॥१२॥ ता आहुत्य जघुनेन गार्हपत्य सादयति । अमेवी- ऽपन्नग्रहस्य सुदसि सादयामोत्यमेाऽनार्तरहस्य सदसि सादयामौत्येवैतुदाहाथ युदाग्नीपोमीयः पशुः सन्तुिष्ठते- ऽथ पुरिहरति व्युत्क्रामतत्यााग्रेण हविडीने यजमान श्रास्ते ता श्रादत्ते ॥ १३॥ स दुक्षिणेन निष्कामति । ता दुक्षिणाया श्रोणौ सादयतीन्द्राग्न्योर्भागधेयो स्थति विश्वेभ्यो ह्येना देवेभ्यो गृह्णातीन्द्रामौ हि विश्वे देवास्ताः पुनरा- हृत्याग्रेण पुनी सादयति सु जघुनेन पनौं पर्यत्व ता आदत्ते ॥ १४॥ स उत्तरेण निष्कामति। ता उत्तराया। श्रोणौ सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयौ स्थैति नै सादये- दुतिरिक्त मेतुन्नैव सम्पत्सुम्पद्यत ऽइन्द्राग्न्योर्भागधेयौ स्थेत्येव ब्रूयात्तुदेवानतिरिक्त तथा सम्पत्सुम्पद्यते ॥ १५ ॥ गुप्त्यै वा एताः पुरिहियन्ते। अग्निः पुरस्तादर्थताः समन्तं पुल्यङ्ग्यन्ते नाष्ट्रा रक्षास्यप त्यस्ता श्रामौधे ·५३६ ॥ शतपथब्राझणम्। (प्र. वा.) सादयति विश्वेषां देवानां भागधेयो स्येति तुदासु विश्वान् देवान्त्संवेशयत्येते वै व्यसतां व्वरं तस्माद- सतीवर्या नाम ब्वुसता ह वै ब्रं भवति य एव भेतहेद ॥ १६ ॥ तानि वा एतानि सप्त यजू पि भवन्ति । चतुर्भि- रहात्येकेन जघुनेन गाईपत्यः सादयत्येकेन पुरिहर- त्येकेनामीधे तानि सप्त युच वै ब्वाचः प्रजातानि च्छन्दासि सप्तपदा वै तेषां पराा शुक्वर्येता मभि- सम्पदं तुस्मात्सप्त युजूपि भवन्ति ॥ १७ ॥३॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [१.२.] ॥ अथ मोमाभिपवार्थ वसतीवरीयहण विधातु माह- "यत्र वै यजस्येत्यादि । यस्मिन् काले यजरूपस्य विष्णो. वधार्थ देवः प्रेषिता उपदीका धनुर्ध्याच्छेदनेन नच्छिरो विच्छिन्नम्, म कालो "चत्र वै यजम्य"-इत्यनेन परामृग्यते। तत्प्रकार. प्रदर्य प्रपचित'। पुरा 'यब' यस्मिन् काले 'यजम्य' 'गिर' 'प्रच्छिद्यत' विच मभूत, तस्मिन् काले शिनगिरमो यजस्य रमोऽद्रवत् । 'रम:' . 'वाघ'-इति । १- ब्राझयप्रयोति शेष । स च परस्ताद (१७.११.) रय्य्य ।

·(ब. मा.) । तीयकाण्डम् । ५३० 'द्रुला' धावित्वा यतः उदकानि 'प्रविवेश', 'तेनैव रमेन' 'एतत्' इदानी मपि यथापूर्व स्पन्दनखभावाः 'आप' 'स्यन्दन्ते । 'त मेव' छिन्नगिरस्काद् यज्ञाद् उद्भूत मेव 'रमम्' इदानी मप्मु 'स्यन्द- मानं' प्रवहन्त 'मन्यन्ते' अभिज्ञाः ॥१॥ अथ वमतीवरौग्रहण विधत्ते- “म यद् वमतीवरोरच्छतौति। 'श्रच्छति' अभिमुखं गच्छनि । 'त मेव रस पुनराहत्य यज्ञे सन्दधाति'। वमतीवरौग्रहणकान सूत्रे उना - "अमीषोमीयस्य वपामार्जनान्ते वमतीवरीग्रहणम्" इति ॥२॥ ग्टहीतानां सवनत्रयार्थ विभाग माह- "ता वै मर्वयु सवनेषु विभजतौति ॥ ३ ॥ ग्रहीतव्यानि उदकानि विभिनष्टि- "ता वै स्थन्दमानाना मिति । 'हि' यस्मात् 'म.' यजरस' 'ऐन्' प्रस्रवत्, अथ ततो गच्छन्तीना मेवापा सम्बन्धिनौः 'टकीयात् ॥ ४ ॥ स्यन्दमानग्रहणे उपपत्त्यन्तर माह- "गोपोथाय वा इत्यादि। यज्ञरसानाम् 'अन्यत्' प्रवाहोदकव्यतिरिकं 'सर्वम्' 'इलयति' इत- स्ततथलति । 'इद'-शब्दार्थ विशिनष्टि-- "यदिद किञ्चेति । 'यत् किञ्च' 'द' परिदृश्यमानं जगत् । इदं-शब्दोकानां मध्ये प्रसिद्ध किञ्चिदिहोदाहरति- "अपि योऽय पवत इति । 'योऽय वायुः 'पवते' गच्छति, मोऽपि नियतचलनवान् । 'एता एव' 'नेलयन्ति' तदेतदुद्धतं पुरस्तात् ५५५५.१५५०। २- का• श्री. सू. ८८.७ क । ३-का. .सू.८८.७।

·५२८ । शतपथनाधायम्। (७५. मा.) न प्रतिविवर्तते। यद्यपि स्यन्दमानाना मितरेषा च पदार्थाना चलन माधारणम, तथापि स्यन्दमानाना व्यारत्तेरपेचितत्वात् दूलन मितस्ततश्चलन विवक्षितम्। 'स्यन्दमानानाम्' एकरूपेण प्रवहन्तीना मपा तथाविधचाञ्चल्याभावात् 'गोपोथाय ग्टहीयात् ॥ ५ ॥ "दिवा स्टलीयादिति । दिवाग्रहणस्थाभिप्राय माह- “पश्यन् यजस्य रम ग्टल्लातीति । दर्शनपूर्वकयहणे मति यज्ञरसस्य परि- जातत्वात् तथाविधाभिरभि क्रियमाणोऽभिषव साङ्गो भवती- त्यभिप्राय । दिवायहणस्य प्रयोजनान्तर माह- "एतमी व ग्टलानि य एष तपतौति । कथ मेतदर्थतेति तच हेतु माह- "विश्वेन्यो झेना देवेभ्यो ग्टलातौति । यस्माद् विश्वेभ्यो देवेभ्यो ग्रहाति। तेषा मत्र कथ सम्भावनेति तचाह-- “रमायो यस्य विश्वे देवा इति। सूर्यस्य चन्द्रवदिभूतिरूपाणां विश्वेषा देवानां राम्यातानावम्यानादित्यभिप्राय । श्रतो रश्मिरूपाणा विश्वेषां देवा- नाम्, तदधिपते मवितुश्च दिवैव सम्भवाद् दिदैव शौयादित्यर्थ । किश्चैष प्रादित्यो दिवैव प्रकाशमानो भवति, नमादपि दिवेव ग्रहीयात् ॥ ६॥ अस्तमयात् पूर्वकालीन ग्रहण मामति- "एतद्ध वा इत्यादि । अमीषोमीये शनि रात्री विश्वेषां देवाना प्रातर्यष्टध्यत्वात्, नन्- पूर्वम् 'उपतृप्लेन' मम्पन्नेनैव 'श्रावमथेन' प्रावमथ मावासस्यानम तत्तदादिक सर्व यजोपकरण मुपलक्ष्यते, तत् सम्करोति, तेन प्रजोपकरणेन मशावयति । 'एतत् ह वै एतत् खन्तु प्रतिधिभूताना ५- 'प्रतिनिवर्तन्ते'-इति । २- का. पौसू. १.. ग ।

·(अ.जा.) । तीयकाण्डम् । ५३६ विश्वेषां देवाना मागमनात् पूर्वं यदि चैव ग्रहण मस्ति, 'तत्' तत्स्थानीय मित्यर्थ.। "एतद्धवि. प्रविशन्नौति । सोमरसेय्वनु- प्रवेशात् हविः सम्पद्यते। प्रसङ्गादुपवमथशब्दनिर्वचन दर्शथति- "त एतासु वमतीवरीषू- पवसन्तीति । उपवमन्त्यास वमतीवरौषु देवा अस्मिन् काले इत्युप- वसथा, उपवासकाल इत्यर्थः ॥ ७॥ वसतीवरीग्रहणात् प्राक् अस्तमये मति नहणोपाय माह-- "स यस्याग्रहीता अभ्यस्तमियात, तत्र प्रायथित्ति क्रियत इति । प्रायश्चित्तिभिर्दिवाग्रहणकरणे दोषस्पर्शाभावोपायः क्रियत इत्यर्थः । तत्प्रकारः प्रदीते- “यदौति । म यजमानो 'यदि' 'पुरेजान" दरप्रथमसोमयागः 'स्यात्', स 'निनादात्' स्वग्रहस्थितप्रभूतघटादेः सकाशात 'ग्रहीयात्'; 'ता" श्राप' 'पुरा' अस्तमयात् पूर्व तस्य 'ग्रहौता भवन्ति', प्रथमानुष्ठानेऽस्तमयात् पुरा ग्टहीतवादि- त्यभिप्राय: । स्वयम् 'अनौजानः' चेद्, 'य' 'एन' यजमानम्' 'ईमान.' दृष्टवान्, 'उपवसित ३ ममोपे ग्टहे अवस्थित , 'पर्यवसितो वा' दूरग्रहस्थितो वा स्यात्', 'तस्रा' 'निनाह्याद्' घटादेः सकाशाद 'ग्टहीयात् । एव मति 'ताः पुरा रहौता भवन्ति । "मायणो बड्याजौ तस्य कुम्भ्यानां सौयात्"-दति श्रुत्यन्तरम् ॥ ८॥ .. १- का. श्री. सू. ८.६.८ - 'एनम् =यजमानम'-इति सूत्रविगइम्, महीधरमतविरुद्धक्ष । १- 'उपावसिते (1) इति छ । 8- काश्री. सू...। -है. स. ६. 8.२.३।

·शतपथद्राक्षणम्॥
(प्र.वा.)
तदुभयासम्भवे आह- “यधु एतदुभय न विन्देदित्यादिना ।
'उत्कुषौम्' उल्का मित्यर्थ । 'एतस्य' इत्यस्य व्याख्यानम्- “य एष
तपतीति । उल्काया हिरण्यस्य च सूर्यवर्णमाम्यात् तद्रूपकरणम् ।
अत्र सूत्रम्- "अस्तमितश्चेत् निनाघात् पुरेजानथेदनौजानो
ऽन्यस्यापि ममोपावसितस्य पुरेजानस्योभयाभाव ऽउल्कुषौर हिरण्य
वोपर्युपरि धारयन् हविभतीरिति” इति । ६ ॥
मन्त्र विधत्ते- “अथातो ग्टहात्येव हविभतीरिमा श्राप
इति । 'दूमा' ग्टह्यमाणा 'आप' हविभती' अभिषयमाणेन
मोमरूपानेन हविषा, स्वासु प्रविष्टेन यज्ञरसरूपेण हविषा वा
तदत्य । एताभिर्निप्यनेन सोमेन हविया 'इविमान्', 'यजमान'
'प्राविवामति' परिचरति एता वमतीवरी ॥
"इविमान् देवो अध्वर इतौति। 'देव' घोतमान 'अध्वर'
हिमारहित 'यज' ग्रयमाणैर्वमतीवरीस्तक्षणेई विर्भि 'हविमान्'
भवति ।।
"पविभार॥ अस्तु सूर्य इतौति । यहणम्य देवार्थत्वात, विश्वेषा
देवाना रझिरुपलात्, तहान् सूर्योऽपि ग्यमापर्वमतीवरीलक्षणे
इविर्भि इविमान् भवति ।।
प्रतिपाद विभज्य व्याचरे- "हविभतौरिमा श्राप इति यजस्य
दास रम प्राविशत् तस्मादाह हरिमतीरित्यादिना ॥ १०, ११, १२ ॥
"ता पारत्येति । "अमेवाऽपमहम्येति' । 'प्रपन्नग्रहम्य'
.
१-का• श्री. सू. ८८८-१.!
२- का• यौ• सू. ० ८ ११।
-वा. स.९ २० ।
-वा० स. २९ ।

·(म. वा.) । तीयकाण्डम् ॥ ५०१ अपतितारहस्य, अशौर्णग्टहस्येत्यर्थः; तस्य 'अनः 'सदसि' स्थाने 'सादयामि' । 'अथ पदाग्नीषोमोयः पशः' 'मनिष्ठते' पनौसया- जान्तः समाप्तो भवति। 'प्रथ' तदा 'परिहरति' वसतीवरौर्वेदः परितो नयेत् । वेदिमध्ये स्थिता दौदिताः! 'व्युत्कामत' 'इत्याह' । "विरिति कात्यायनः । 'हवि ने हविद्धानस्य पुरोदेश 'यज- मानः प्रास्ते' । “उत्तरवेदि मपरेण यजमानः (श्रास्ते )"-दतिर मूत्रम् ॥ १३ ॥ "स दहिपोन निष्क्रामतीति । 'न:' अध्वर्युरादाय, 'दक्षिणेन' दारेण प्राग्वंग मनिकम्यर, उत्तरवेद्या दक्षिणश्रोणी 'मादपति" "इन्द्राग्न्योर्भागधेयो स्थ"-'इति" । भागधेय्यौ । मन्त्र व्याचटे- "विश्वेभ्यो येना इति। "ते देवा विभ्यतोऽमिं प्राविशन् तम्मादाह- रमिः सर्वा देवता इति हि तैत्तिरीयकश्रुतिः । अत्रैव काण्डे- "देवाना मुदु स्म दौचितानाम्”-दत्यच विदुरपञ्चैर्विरक्षस्तमै- रस्यैव रूप ममामेति देवाना मनिरूपधारणमाधारण्याचाः सर्व- "व्यस्तमिते संस्थाप्य व्युत्कामतेत्याह घि"-इति का. श्री. सू. ९ ६.१४ । "युत्कामतेनि प्रै विद्रुयात् ; चिरित्यतच्छाखान्तरात्"- इति तदत्तो या. दे। २- का. श्री. सू. ८.६.१६ । “उपाये सोमं कृत्वा"-इति शाखा- न्तरोयो विधिय तत्सूत्रान्ते विद्यते । ३- 'पामंशानिष्कम्य'-ति छ । यौ. •सू. ६.६.१। ५-वा• सं०१.२०२। ते. सं० १.८१ सा भा• दरव्यम् । - अन्यत्र च ते. प्रा. ३.२.५.१.श्यम् ।

·५४२ ॥ शतपथब्राहाणाम् (०प्र० ३वा.) देवमयत्वम् । इन्द्रस्य तु देवाधिपतित्व प्रसिद्धम् । अत इन्द्राग्यो- र्भागधेयौ स्येत्यभिधानम् ॥ "ताः पुनराहत्याग्रेण पत्नी सादयतीति। पत्न्याः पद्यान 'पर्यत्य' पत्न्याः पुरोदेशेऽवस्थिताः 'ता.' वमतीवरीः ('प्रादत्ते' ॥ १४ ॥) प्रादाय, 'उत्तरेण' मार्गेण 'निष्क्रामति'। निष्क्रम्य, उत्तरवैदेरुत्तरोणौ मादयेत् ॥ उत्तरोणो मादने कञ्चिन्मन्त्र निर्दिश्य, तस्य वक्ष्यमाणसम्प- दतिरेकेण प्रातिकुल्य मभिधाय, दक्षिणवेदिश्रोणिसादनमन्त्र मेव सम्पदनुकूलत्वात् सिद्धान्तयति- “मित्रावरुणयोर्भागधेयो स्येति नैवं पादयेदित्यादिना' । 'एव' यस्मादयं मन्त्रः 'अतिरिकः' अधिकः, अतो वक्ष्यमाणा सप्तपदोपेत-शकरोच्छन्दः-प्राप्तिलक्षणा 'सम्पत्' 'न मम्पद्यते', "दन्द्राग्योः"-इत्यनेनैव चेदनतिरेकात् सम्पद्यते ॥ १५ ॥ सर्वतः परिहरण मुत्तरवेदेरपरिहरणञ्च प्रशमति- "राष्य वा एताः परिहियन्त इति । अपां वजत्वेन रतोविघातकत्वात् मर्वतः परिहरणेन यज्ञस्य रक्षस्मकाशात् सर्वतो राप्तिर्भवति । माचाद्री- १- का• श्री. सू. ८६.१८ । २- का. श्री. सू. ८.८.२०, २१ । ३- नास्त्येतत् पदं छ-पुस्तके । नाम्येतत् पद छ पुस्तके । ५- वा. सं.६.२४.३। - का• यौ.सू. ८.८.२२ । 6- वा. सं.६.२४ २ । 8- ·(च.बा.) । तीयकाण्डम् । ५४३ वेषिणोऽमः पुरस्ताद वर्तमानत्वात् न तदपेक्षा, पुरस्तात् परि- हारापेक्षा नास्ति । “यल्ययन्ले' परितोऽन्यन्ते, हियन्त इत्यर्थः ।। उत्तरप्रोणितश्चादाय श्रामोद्रमण्डपे “विश्वेषां देवाना मिति मन्त्रेण मादयेत् । 'तत्' तेन, “विश्वेषां देवानाम्" इतिमन्त्र- पाठेन ॥ संवेशनप्रसङ्गात् वसतीवरौशब्दं निर्वकि- "एते वै वमतां वरं तस्माद् वमतीवयों नामेति । 'वमतां' कचित् क्वचित् स्थानेषु निवमतां मध्ये 'एने' खलु देवाः 'वरम्', एनेषां वामो वरं श्रेष्ठ इत्यर्थः । वमतां देवानां श्रेष्ठकलावेदकत्वात् वमतीवर्य इति नाम निप्पन्नम् । यदा एतेषु 'एताः' श्रापः 'वसनां' विश्वेषां देवाना 'वरम' उत्तष्ठं स्थान मिति वमतीवर्य इति नाम || उतार्थ प्रशंसति- "वसतां ह वै वरं भवतीति ॥ १६ ॥ वसतीवरीयहणममतौना मानौवमादनान्तानां मन्त्राणां या सप्तमया, तां प्रकरीत्वसम्पत्त्या प्रशंसति- “तानि वा एतानि सप्त यजूंषीत्यादिना । “चतुर्भिर्टलातीत्यादि। मझ्याविभागस्त स्पए एव । “यव वै वाचः प्रजातानि छन्दांनौति । वाचः मकामात छन्दमा मुत्पत्तिः मोमाहरणप्रस्तावे "वागेव सूपर्यो"-रत्युक्का "तथेति मा छन्दांसि मरजे"-दति प्राक् प्रतिपादिता। 'तेषां' १- वा. सं.६.२७.! २- का. श्री. सू. ८.१.२९ । ३- न तु स्पयोऽपि तु बडुविधायं इति ध्येयम् । पुरस्तात् ५५• १ बा• २-८ क• (३६१५० १९५०-३६२ए. २६.1। “न्दासि सौपणे मा."-इति च तै. सं.६.१.१.१। 8- ·५48 ॥ शतपथब्राझणम्। (प्र. वा.) मध्ये 'पराया' पराई भवा श्रेष्ठा 'शाकरी' सप्तपदमनावरूपा मुक् निर्वृत्ता॥ १७ ॥ ३ ६ २ ] ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथ ब्राह्मणभाव्ये दतीयकाण्डे नवमेऽध्याये दितीय ब्राहापाम् ॥ ( अथ ढतीय ब्राझपाम् ) तान्त्सम्बोधयन्ति । तेऽप उपस्पृश्यामौद्र मुप- समायन्ति त ऽश्राज्यानि गृह्णते गृहीत्वाज्यान्यायन्त्या- साधाज्यानि ॥१॥ अथ राजान मुपावहरति । इयं वै प्रतिष्ठा जनुरासां प्रजाना मिमा मेवैतत्प्रतिष्ठा मभ्युपावहरति त मस्यै तनुते तु मस्यै जनयति ॥ २॥ अन्तरेणेपे ऽउपावहरति । यजो वा अनस्तन्न्वेव यजान्न बहिर्द्धा करोति ग्रावसु सम्मुखेप्तधिनिदधाति क्षचं वै सोमो विशो ग्रावाण क्षच मेवैतुद्दिश्यध्यहति १- एतावदेवोपवसध्य मुपदिए मत पर सौत्य कमापदेयते । • "न्ति'-इति ग, घ ।

·(य. वा.)
। तीयकाराइम्।
५४५
तद्युत्सम्मुखा भवन्ति विश मेवैतत्सग्मुखां क्षत्रिय
मभ्युविवादिनों करोति तुस्मात्सम्मुखा भवन्ति ॥ ३ ॥
- सु उपायहरति । हृदे त्या मुनसे त्वेति यजमानस्यै-
तत्कामायाह हृदयेन हि मनसा युजमानस्तं कामं
कामयते यत्काम्या युजते तस्मादाह हदे त्वा मुनसे
वेति ॥ ४॥
दिवे त्वा सूर्याय त्वेति । देवलोकाय त्वेत्येवैतदाह
यदाह दिवे त्वेति सूर्याय त्वेति देवेभ्यस्त्वेत्येवैतदाहोर्द्ध
मिम मध्वरं दिवि देवेषु होवा यच्छेत्वथ्वरो वै यजु
ऊ मिमुं यन्जु दिवि देवेषु धेहीत्येवैतुदाइ ॥५॥
सोम राजन्विश्शास्त्वं प्रजा उपावरोहेति । तुदेन
मासां प्रजाना माधिपत्याय राज्यायोपावहरति ॥६॥
श्रुथानुसज्योपतिष्ठते। बिश्वास्त्वां प्रजा उपावरोइ-
न्वित्युयथायथ मिव वा एतुत्करोति यदाद विश्वास्त्वं
प्रजा उपावरोहेति क्षत्रं वै सोमस्तुत्पापवस्यसङ्कगेति
तद्धद मनु पापवस्यमनियतात्र यथायथं करोति यथा-
पूर्व यहाइ व्यिश्वास्त्वां प्रजा उपावरोहन्विति तुटेन
माभिः प्रजाभिः प्रत्युवरोहयति तुम्मादु धाविय मायन्त
मिमाः प्रजा विशः प्रत्यवरोहन्ति तु मधुस्तादपासत
उपसन्नो होता प्रातरनुवाक मनुवदयन् भवति ॥ ७ ॥

·॥ शतपयवाहाणाम्। (७५० ग्रा.) अथ समिध मभ्याधदाह । देवेभ्यः प्रातविभ्यो- ऽनुहौति छन्दासि वै देवाः प्रात_वाणछुन्दार- स्यनुयाजा देवेभ्यः प्रेष्य देवान्यजेति वा ऽअनुयाजे- श्चरन्ति ॥८॥ तुदु हैक आहुः । देवेभ्योऽनुवूहीति तुदु तथा न याच्छन्दासि वै देवाः प्रातर्यावाणछन्दारस्यनुयाजा देवेभ्यः प्रेष्य देवान्यजेति वा अनुयाजैश्चरन्ति तस्मादु ब्रूयाद्देवेभ्यः प्रात_वभ्योऽनुब्रूहीत्येवु ॥ ६ ॥ अथ युत्समिध मभ्यादधाति । छुन्दास्येवैतत्सुमिन्धे- ऽथ यहोता प्रातरनुवाक मन्वाह छुन्दास्येवैतत्पुनरा- प्याययत्ययातयामानि करोति यातयामानि वै देव- छुन्दासि छुन्दोभिर्हि देवाः स्वर्ग लोकुर समा- भुवत न वा ऽअत्र स्तुत्ते न शसन्ति तच्छन्दास्येवै- तत्पुनराण्याययत्ययातयामानि करोति तैयातया- मैर्यजु तन्वते तस्माद्योता प्रातरनुवाक मन्वाह ॥ १० ॥ तुदाहुः । कुः प्रातरनुवाकस्य प्रतिगर इति जाग्रडे- वाध्वर्युरुपासोत स युन्निमिपुति सु वास्य प्रतिगरस्तुदु तथा न कुर्याद्युदि निद्रायादुपि काम स्वप्यात्स युत्र ''-इति ग, ध.

·५४७
(स्थ. मा.)
। तीयकाण्डम् ॥
होता प्रातरनुवाकं परिदधाति तत्प्रचरणीति मुग्भवति
तस्यां चतुर्थहीत माज्यं गृहीत्वा जुहोति ॥ ११ ॥
युब वै यजुस्य शिरोऽच्छिद्यत । तस्य रसो द्रुत्वापः
प्रविवेश तु मदः पूर्वेधुर्वसतीवरीभिराहरत्यथ योऽत्र
यजुस्य रसः पुरिशिष्टस्तु मेवैतदुच्छति ॥ १२ ॥
युद्धेवता माहुतिं जुहोति । एतु मेवैतुद्यन्जुस्य रस
मभिमुस्तृणोते त मारुन्धे याम्य उ चैवैतां देवताभ्य
आहुतिं जुहोति ता एवैतन्यौणाति ता अस्मै तृप्ताः
प्रीता रतुं यजुस्य रस सुन्नमन्ति ॥ १३ ॥
सु जुहोति। शृणोत्वग्निः समिधा हुवं म हुति
शृणोतु म ऽइदु मग्निरुनु मे जानात्वित्येवैतदाह
शृण्वन्वापो धिषणाश्च देवीरिति शृण्वन्तु म दिद
मापोऽनु मे जानन्वित्येवैतदाह श्रोता ग्रावाणो
विदुपो न यज्ञ मिति शृण्वन्तु म इदं ग्रावाणोऽनु मे
जानन्वित्येवैतुदाइ विदुपो न यज्ञ मिति शृण्वन्त
म इदं ग्रावाणोऽनु मे जानन्वित्येवैतुदाइ विदुयो
नु यज मिति विहारसो हि ग्रावाणः शृणोतु देवः
सविता हुवं मे स्वाहेति शृणोतु म इदं देवः सवि-
तानु मे जानात्वित्येवैतदाद्द सविता वै देवानां प्रस-
विता तत्सवितृप्रसत एवैतुद्यजुस्य रस मुच्छति ॥ १४ ॥

·. शतपथवाझगम्। (प्र.बा.) अथापरं चतुर्ट हौत माज्यं गृहीत्वा । उदङ् प्रयुन्नाहापु इष्य होतरित्यपु इच्छ होतरित्येवैतदाह तद्यदुतो होतान्वाहैतु मेवैतुद्यजस्य रस मभिग्रस्तृणीते त मारुन्ध ऽरतानां चैवैतदनुतिष्ठते नेदेनानन्तरा नाष्ट्रा रक्षासि हिनुसन्निति ॥ १५ ॥ अथ सम्प्रेष्यति । मचावरुणस्य चमसाध्वर्यवेहि नेप्टः पुनीरुदानयुकधनिन एतानौचात्वाले व्वसतीवुरीभिः प्रत्युपतिष्ठासै होचमसेन चेति सम्प्रेष एवैपः ॥ १६ ॥ त ऽउदञ्चो निष्कामन्ति । जघुनेन चात्वाल मुग्रेणा- मौद् स युस्यां ततो दिश्यापो भवन्ति तद्यन्ति ते व सद पत्नीभिर्यन्ति तद्युत्सह पुत्नौभियुन्ति ॥ १७॥ युच वै यजुस्य शिरोऽच्छिद्यत । तस्य रसो द्रुत्वापर प्रविवेश तु मेते गन्धर्वाः सोमरचा जुगुपुः ॥ १८ ॥ ते देवा जचुः। इयु मु न्ये वेहु नाष्ट्रा यदिमे गन्धर्वाः कथं विम मुभयेऽनाष्ट्रे यजुस्य रस माह- रेमेति ॥ १६॥ . 'त्या'-इति ग, घ । + 'एता उ'-इति ख, डा. देवर-दृशश। देना धन्तरा-इति सायमसम्मत इति हा• वेबर। 'घ'-ति ग, ध।

·(६.मा.) ॥ रतीयकाण्डम्। ५४४ ते होचुः। योपित्कामा वै गन्धर्वाः सुहेव* पुनौभि- रयाम ते पत्नीव गन्धर्वा गहिष्यन्त्यथैत मुभयेऽनाष्ट्र यजुस्य रस माहरिष्याम इति ॥२०॥ ते सह पत्नीभिरीयुः । ते पुनीव गन्धर्वा जगृधु- रथेत मुभयेऽनाष्टुं यजुस्य रस माजहः ॥ २१ ॥ तधो ऽएवैषु एतत् । सहैव पुनौभिरेति ते पत्नौरव गन्धर्वा गुड्यन्त्युथैत मुभयेालाष्ट्रे यजुस्य रस माह- रति ॥ २२॥ सोऽपोऽभिजुहोति । एतार ह वा ऽथाहुति हुता भेपु यजुस्य रस उपसमैति तां प्रत्यत्तिष्ठति तु मेवै- तुदाविष्कृत्य गृह्णाति ॥ २३॥ युडुवैता माहुतिं जुहोति । एतु मेवैतुद्यन्जुस्य रस मभिप्रस्तृणोते त मारुन्धे त मपो याचति याभ्य उ चैवैतां देवताभ्य आहुतिं जुहोति ता एवैतुत्यौणाति ता अस्म तृप्ताः प्रौता एतं यजुस्य रस सुन्नमन्ति ॥२४॥ सु जुहोति। देवीरापो ऽअपान्नपादुिति देव्यो ह्याप- स्तस्मादाह देवीरापो ऽअपान्नपादिति यो व ऊर्मि- ईविष्य दृति यो व ऊर्मियन्जिय इत्येवैतदाहेन्द्रिया- वान्मदिन्तम इति वीर्यवानित्येवैतुदाह यदाहेन्द्रिया- • 'सह'-इत्येव ग, ध। + 'ति'-इति ग, घ।

·५५. शतपथब्राह्मणम्॥ (प्र.बा.) वानिति मदिन्तम दुति स्वादिष्ठ इत्येवैतदाह तं देवेभ्यो देवत्रा दत्तेत्येतुदेना अयाचिष्ट यदाह तुं देवेभ्यो देवचा दत्तेति शुक्रपेभ्य इति सत्यं वै शुक्रट सत्यपेभ्य इत्येवैतुदाह येषां भाग स्थ स्वाहेति तेपा मु ह्येष भाग* ॥ २५॥ श्रुथ मैचावरुणचमसेनैता माहुति मुपलावयति । कार्पिरसौति यथा वा ऽश्रुङ्गारोऽग्निना सातः स्यादेव मेणाहुतिरेतया देवतया साता भवति राजानं वा ऽएताभिरद्धिरुपस्रक्ष्यन् भवति या एता मैचावरुणचमसे व्वुजो वा श्राज्य रेतः सोमो नेहजेणाज्येन रेत' सोमः दिनुसानीति तस्माद्दा ऽअपलावयति ॥ २६ ॥ श्रुथ गृह्णाति। समुद्रुस्य त्वाक्षित्या ऽउन्नयामीत्यापो वै समुट्ठोऽस्वेवैतक्षितिं दधाति तस्मादाप ऽरतावति भोगे भुज्यमाने नु क्षौयन्ते तदन्वेकधनानुन्नुयन्ति तदनु पान्नेजनान् ॥ २७॥ तान्ौचावरुणचमसेन गृह्णाति। यत्र वै देवेभ्यो युजोऽपाकामत्त मेतद्देवा गैपैरेव प्रैप मैच्छन् पुरो- रुग्भि प्रारोचयन्निविद्धिन्यवेदयंस्तस्मान्मंचावरुणचमसेन गृह्णाति ॥२८॥ • T-इति ग घ ।

·(य. ना.) हतीयकाण्डम् ॥ त आयन्ति । प्रत्युपतिष्ठतेऽनौच्चात्वाले ब्वसतौ- वरीभिश्च होतचमसेन च स उपर्युपरि चावालर सस्पर्शयति व्वसतीवरौश्च मैचावरुणचमसं च स मापो ऽअभिरग्मत स भोपधीभिरोपधौरिति यश्चासौ पूर्वद्युराहृतो यन्नुस्य रसो युश्चाद्याहृतस्त मेवैतदुभुय५ सुटसृजति ॥२६॥ तईके । ऐव मैचावरुणचमसे व्वसतौव्वरी यन्त्या मैवावरुणचमसाहसतौवरीषु युश्चासौ पूर्वेधुराहतो यन्नुस्य रसो युश्चाद्याहतस्तु मेवैतदुभय५ सु४सृजाम इति व्वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यड्डा ऽाधवनौये समव- नयति तदेवैप उभुयो यजुस्थ रुसः समृज्यतेऽथ होत- चमसे व्वसतीवरौटहाति निग्राभ्याभ्यस्तादुपर्युपरि चात्वाल५ सस्पर्शयत्युती वै देवा दिव मुपोदकाम- स्तद्युजमान मेवैतत्वयं पुन्थान मनुसुयापयति ॥ ३० ॥ त ऽअायन्ति । तर होता पृच्छत्युध्वोऽवेरपाइ इत्युविदोऽपाऽइत्येवैतदाह तं प्रत्याहोतेव ननमुरित्यु- विद मुथो मेऽनसतेत्येवैतदाइ ॥३१॥ स युद्यग्निष्टोमः स्यात्। यदि प्रचरण्या? सरसवः • 'के'-इति ग, घ। 'मुपोदाम'-इति ग, घ । । 'म्यात्'-इति ग, ध।

·५५२ पातपय द्राझराम, (प्र.वा.) परिशिष्टोऽला होमाय स्यात्तं जुहुयाद्या नाला होमाय स्यादपरं चतुरहीत माज्यं गृहीत्या जुहोति यु मग्ने पृत्सु मुत्त्य मुवा वाजेषु यं जुनाः । स यन्ता शश्वतीरिपः स्वाहेत्याग्नेय्या जुहोत्यग्निर्वा अग्निष्टोम- स्तुदमावग्निष्टोमं प्रतिष्ठापयति मृत्तवत्या पुरुपसम्मितो वा अग्निष्टोम एवं जुहुयायद्यग्निष्टोमः स्यात् ॥ ३२ ॥ युचुक्थ्यः स्यात् । मध्यम परिधि मुपस्पृशेचयः परिधुयस्त्रीण्युक्थान्येतैरु हि तर्हि यन्नुः प्रतितिष्ठति युधु ऽअतिराठी वा पोडशो वा स्यान्नैव जुहुयान्न मध्यम परिधि मुपस्पृशेत्स मुद्यैव तूष्णी मेत्य प्रपद्येत तद्यथा- य, यजकतून व्यावर्त्तयति ॥ ३३ ॥ अयुजा अयुद्धा एकधना भवन्ति । यो वा पञ्च वा पुञ्च वा सप्त वा सप्त वा नव वा नव वैकादश वैकादश वा योदश वा योदश वा पञ्चदश वा इन्द्द मुह मिथुनं प्रजनन मथ य एप एकोऽतिरिच्यते स यज- मानस्य थ्रिय मभ्युतिरिच्यते स वा ऽरपा५ सधनी यो युजमानस्य थ्रिय मभ्यतिरिच्यते ताटेपार सधनं तुम्मा- देकधना नाम ॥ ३४ ॥ ४॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [६.३.] ॥ . 'ना'-इति ग, ध। 1 'सधन'-इति च दा. पर दए ।

·(स्थ• मा.) हतीयकाण्डम् । ५५३ अथ सुत्यादिवसमातःकालौनं सवनौयपश्वर्थप्रयोग माह- "तानसम्प्रबोधयन्तीत्यादिना । 'तान्' विजः रावेरपरभागे प्रयो- धयेयुरध्वर्यवः । “अपरराचे विजः प्रबोधयन्ति" इति सूत्रम् । उदकोपस्पर्शनं विहितकर्मण उपलक्षणम् । “ग्रहौत्वाज्यान्याय- न्तौति । अत्र प्रयोग उक्तः सूत्रे- “अप उपस्पृश्न गालादार्य परि- स्तरणपात्रसंमादनप्रोक्षणाज्यनिर्वपणाधिश्रयणसुक्ममार्जनोदासना- वेक्षणनि कत्वामौन उत्पय पश्चान्यग्रहणम्, प्राध्यान्यादाय मोम चार्थवचारवनौय इमोक्षणादि करोति, अनौषोमीयवत् स्तरणम, पाण्यामादनात् रुत्वेषान्तरेणा मोम मद्रिपु सम्मुखेषु निदधाति इदे वेति"-इति ॥ १॥ त मिमं सोमोपावहरणं समन्त्रक विधत्ते- “अथ राजाम मुपावहरतीति । अधिषवणचापरिप्रदेश प्रति अधो नयेत् । अधः- पातनं प्रशंसति- "इयं वै प्रतिष्ठा जनूरिति । 'अामाम्' उत्पक्ति- मतौनां मामा परिदृश्यमानानां 'प्रजानाम्' 'रयं' खलु भूमिः 'प्रतिष्ठा'। अस्य ददं 'जनूः' जन्मभूमिः । अस्यापि प्रजानःपाति- वात् 'मां' 'प्रतिष्ठाम' 'अभि' लक्ष्य 'एव' 'उपावहरति' उपा- वहरणं कतवान् भवति । तथा सति 'न' मोमम् 'अम्' अस्याः सकागात् 'तनुते' विस्तारितवान् भवति, 'अम्ये' अस्याः मकामात उत्पादितवाय भवति ॥ २ ॥ उपावहरणमार्ग माह- "अन्तरेणेष इति । " आयतौर १-का. श्री. सू. १.१। २- का. पौ. सू. १.१.२-५ । ३- 'सायन्ये' इति च, हा-परदृष्टश्च ।

·५५४ शतमधब्राझयम्। (प्र.मा.) शकटदण्डौ। यजमाधनमोमाश्रयत्वात् 'अनम' भकटस्य यजलम् । नयोरन्नरालादध सघावरोहणेन 'यज्ञाद्' हविर्द्धानात् वाद्य म हतवान् भवति । पापा मध्ये स्थापण विधाय प्रामति- “यावस सम्मुखेष्विति । मोमस्य वेदेषु चत्रियजातित्व ममष्ठदुतम् , ग्राणां तु बजत्वात् शेषत्वेनोपमर्जनत्वाश्च विशो रूपत्वम् । मध्ये स्थापनेन यत् मर्वयावमाभ्युष्यम, तत् प्रशसति- “तयत् भामुखा भान्नौति । 'चचियम्' 'अभिलक्ष्य 'अभिवादिनौम्' अभिवादनमौला 'करोति' ॥ ३॥ उपावहरणप्रकार मभिधायोपावहरणमन्त्र माह- "म उपा- वहरति घदे वा मनसे वेति। हे मोम । त्वा 'घदे' हरति । दूरस्य विषयाभिमुख खोपहित मात्मान हरतीति वा। पदय मन्त.करपाम, तदियेषरूप सङ्कल्पविकल्पात्मक मन , यजमानमम्ब- धिनोस्तयोरुभयोर्विषय. काम , तस्य लाभार्थम् 'पावहरामि' । कर्मकारकम्य दिरामामाद् उपावहरामीति दिरन्याय , अतो वाक्यदयम्, न व्याख्यानव्याख्येयभाव (४)। तथा 'दिवे' देवशोकाय त्वाम् । 'सूर्याय वा एतद्रभिभूतानां देवाना मुपलक्षपाम् । मर्वत्रोपावहरामोति योग्यम् । किञ्च हे सोम ! 'ऊईम्' उपरि, तापमानन्वेनोवतम्, 'इम' मोमयागं 'दिवि' धुनोके 'देवेषु' 'यच्छ', 'होचा.' होचकाय देवेषु यच्छ- न्वित्यर्थः (१)। 1 . . १-का• श्री. सू.८१.५॥ २-वा. स.१.२५.११ ·(३५. ना.) । तीयशाण्डम् । नदर्थ हे 'मोम राजन् ।' 'वं' 'विद्या प्रजाः' 'उप'लक्ष्य 'श्रव- रोह' इति (६)। उपावरोहमन्त्र विभज्य व्याचटे- "हदे वा मनसे बेति यज- मानस्यैतत्कामायेत्यादिना । सूर्याय लेत्यच सूर्यशब्दः सर्वदेवतोप- लक्षक इति व्याचष्टे- “देवेभ्यस्त्वत्येवैतदाहेति । "रसायो ह्यस्य विश्वे देवाः" इति प्रामवादित्यभिप्रायः । “अई मिम मित्या- देहाण स्पष्टम् ॥ ४, उयावहतस्य सोमस्य समन्वक मुपस्यान माह- “अथानु- सृज्योपतिष्ठत इति । 'अनुसृज्य' वेरितं वरत्रं विसृज्येत्यर्थः । "विश्वास्ता मिति । मन्त्रार्थः स्पष्टः। “यथायथ मिव वा इत्यादि । उपावहरतो यो विश्वास्त्वा मिति मन्त्रोषः, तत्र विश्वाः प्रणा उद्दिश्य तुच्छजनवत् प्रतिचारकपुरुषनिष्पादितावरोहण मन्त- रेण स्वत एवावरोहणम्म प्रजाः प्रति सोमस्यापर्जनलक्षणस्य ए प्रतीतिः। तस्याश्य पत्रियभूतस्य सोमस्यानुचितवान विश्वास्ता मित्यमिधानेन 'अयथायथम' यथास्त्ररूपस्य यत् उचितं तस्य तद् वैपरीत्य कृतं भवति । 'तन' र 'पापवस्यम' पाप च वमीयय पापवस्यमम, साध्वमाधुमिश्रणम् । तन्मूलवेनेदानी मपि नगै "पापवम्यमं क्रियते। अत उतवैतक्षायेनोपशानमन्वे विश्वाला २. - दा. स. ६ २५.१ । एष मन्तोऽपि, पूर्व मनाशेषत्वेन विवक्षित। ५३३ ए. १. प• सय मिव पुरस्तात् । ३~ “विश्वास्ता मिति विस्टयोपतिहते"-रति का• श्री. सू. १.६। 8- वा. सं.६ २६.."

·|शतपथमाक्षणम्। (04.मा. मित्यभिधानाद् विश्वाभिः 'प्रजाभिः' मोमोपावरोहणस्य सतलान्, अवतरन्त प्रति विश्वामा प्रजानां खस्वस्थानादवतरणस्योकत्वाद् वा नोकदोषावकाशः । 'अवरोहन्तु' अवरोहयन्वित्यर्थः । 'तस्मात्' वा मवरोहन्विति विधानात् होता राजानं 'प्रति' प्रजाना मुप- होणत्यसम्पादनात् इदानी मपि मम्पादयन्त मवरोहन्तं 'क्षत्रिय सर्वाः 'प्रजाः' परिवाररूपाः 'अवरोहन्ति' । यदा 'प्रायन्त' 'प्रति' सर्वाः 'प्रजाः' स्वस्वस्थानाद् 'अवरोहन्ति', तदनन्तरं राजान मुपरि कला 'अधस्तात् उपामते' प्रजा । यदं पृथगेव वाक्यम,-- 'तम' एव तौर्णम् 'अधस्तात् उपामते' फात्विजोऽध्वर्युप्रमुखाः । प्रातरनुवाकप्रयोग मार- "उपमन्त्री होतेत्यादि । 'होता' 'उपमनः' स्वसूबोकप्रकारेण प्रातरनुवाकस्याने उपविष्टः। होतर्युप- सने मति स एव प्रातरनुवाकमम्प्रेषकाल रत्यर्थः ॥ ७ ॥ "अथ समिध मन्यादधदिति । “देवेभ्योऽनुयूहि"-रत्येवास्तम्, कि "प्रातर्यावभ्य."-इतिविशेषयनेत्याशय नदुपयोग दर्शयति- "छन्दांसि वै देवा इत्यादिना । प्रातःकाले यान्ति यजं गच्छन्तीति 'प्रातर्यावाण:' । ते चानुयाजदेवायोभयेऽपि 'छन्दांमि' एव, गाय- श्यादिच्छन्दोरूपाः। एव मति अनुयाजच्छन्दोदेवानां प्रेपानुवचन- समये "देवेभ्य' प्रेग्य देवान् यज"-'पति' मर्वच देवशब्देन प्यव- हारादचापि तथैव प्रेषे मति, प्रचापि “इन्दोदेवान् यज्ञ" रति ५- "माग वाचं प्रवदितो प्रातरनुवाकोपाकरसं देवेभ्य' प्रातयांवम्योऽनु- महोति समिध मादधत्" इति का. श्री. सू. १.१.१.।

·(हप. मा.) टतोयकाण्डम् । प्रैषात् अनुयाजदेवताच्छन्दांस्यपि प्रागमिथ्यन्तीति तयावर्तनाय "देवेभ्यः प्रातर्यावश्यः" इति विशेषणेन भवितव्य मित्यर्थः ॥ ८॥ "नदु हैक पाहुरिति । अत्र देवेभ्य इत्येवलं किं प्रातर्यावभ्य रति विशेषणेनेति ‘एके' माखिनो ब्रुवते । 'तदु' 'नथा' उनप्रका- रेण 'न ब्रूयात् । तेषां मतातिकमे उपपत्तिस्तु अनुयाजव्यावृत्ति- सिद्धिरेवेत्याह- "छन्दांसि वै देवा इत्यादि। प्रच सूत्रम्-- "देवेभ्यः प्रातविभ्योऽनुहोति ममिध मादधाति, देवेभ्य इत्येके" इति ॥६॥ प्रातरनुवाकोपक्रमाजभूतं ममिदाधानं वन्दोदेवताममिन्धन- रूपत्वेन प्रशंसति- “अथ पत् ममिध मभ्यादधातीति । होलकर्तव्य प्रातरनुनाकानुवचनं छन्दमां पुनराग्यापनरूपत्वेन प्रशमति- "अथ थहोता मातरनुवाक मन्वाहेति । तेनास्यायनेम 'छन्दामि' एवं "प्रयातयामानि' प्रगतसाराणि 'करोति'। उकस्याप्यायनस्य भार्थक- वाघ गतमारत्वप्रमति दर्शयति- “यातयामानि वा इति । देवः सतानौति शेषः । “छन्दोभिर्हि देवाः स्वर्ग लोक मिति । वर्गार्थ मुपयुक्रत्वान् तेषां यातर्यामवप्राप्तिः । तदेव यातमित्वं मातरनु- वाकस्य स्तुतमस्त्रत्वाभिधानेन समर्थयते- “न वा प्रवेति । सौति गंमति वोभयोरभावात् अनुवचनाभिधानाच निगपति- "तमा- होता मातरनुवाक मिति ॥ १० ॥ श्री. सू. ८.१.१. ख! १- का• श्रो. सू. १.१.११। २- का. "सुमभयाय प्रेयति"-तिघेह का सौ. सू. ६.१.१९ ।

·५५८ । शतपयवाझयम्। (प्र.मा.) प्रातर नुवाकस्य प्रतिगर-विषये केषाश्चिन्मतं प्राप्तिपूर्वक मुदा- छत्य निराचष्टे- "तदाः क' प्रातरनुवाकस्येति । केचन महर्षयः एवं ब्रुवते,- होत: प्रातरनुवाककाले अध्वर्युः विनिद्रः मनिमेष करोति । सनिमेषव्यापार एव (प्रतिगरण क्रियमानत्वात् ) प्रति- गरस्थानीय इति । तदु तथा न कुर्यात्' निद्राभङ्ग निमेषं चन कुर्यादित्यर्थः । तईि किं कुर्यात् ? 'यदि निद्रा प्रायान' मिद्रा मात्मन रच्छेत्, 'अपि काम' 'स्वप्यात्' खापं कुर्यात् । प्रच सूचम- "मातरनुवाकं जायदुपामौताध्वर्युः, स्वप्यादा"-इति ॥ अच मध्ये "मौदैन्द्र मेकादशकपाल मित्यादि-सूत्रोतः सवनीयनिर्वापः, यहचमसपाषाण मामादनप्रयोगय द्रष्टव्यः । एकधनाख्याना मुदकाना मानयनाथ यः प्रचरण्या होमोऽस्ति, तं विधाय प्रशंमति- “म यत्र होतेति । 'यत्र' यमिाम् ममये 'म होता' 'प्रातरनुवाक' 'परिदधानि', परिधानौयाम "प्रभ- दुषा" इत्येता' घूयाग, 'तत्' तदा 'प्रचरणो'। प्रदरमयनया मुहपती-पारदशाया मिति 'प्रचरणो' । मा 'मुग् भवति । 'तस्यां चतुकीत मान्यं ग्टहीत्वा' 'जुहोति' जुयात् । प्रातरतुवाकपरिधान-प्रचरणौतोमयोरभिन्नकर्तृकवान कासार्थ- - सम्प्रयोगः ॥ ११॥ नाम्लेतत् परं छ-पुस्तके । २- का. श्री. स. ८.१.१३, १४ । ३- का• श्री. सू. १.१.१५ ( सं निर्वपति)। 8- का• श्री. सू. १.१.१५-२. २३ । ५-१. सं. ५.०५.८। ६-'वया'-इति छ। का. श्री. सू.... १ क ।

·(प. मा.) तीयकारहम् । ૫૫૮ होम प्रशमति- "यच वै यजस्येति । 'द्रुबा' गवा 'रस' यजरमः सः 'भपः' 'प्रविवेश' । यः प्रविष्टो यचरम: 'पूर्वद्युः' बमती- वर्यनूपेणाभिष्टोऽस्ति, 'न मेव' रसम 'प्रच्छ' अभिमुखौरत्याभि- गच्छति । पशुहोमाभावे यज्ञरमहरणार्थगमनासम्भवात् प्रचरण्या- ज्यातिधोम एव यज्ञरसाभिमुखगमन मित्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ आहुतिप्रस्तरणात्मनापि प्रशमति- “यद्धेवता माइति जुहो- तीति । 'यद्ध एव' चदेव । 'एतत्' एतेन होमेन ‘एत मेव' श्व- शिष्ट मेव 'यज्ञस्य रमम् अभिप्रस्तृणोते' रसभ्य स्तरणं इतवाम् भवति । तेन च "त मारन्धे' स्वाधीनं कतवान् भवति । न केवल मेतदेव, अपि च 'याभ्यो देवताभ्य' अग्न्यादिभ्यः ‘एता माहुति मुहोति', 'ता एव' 'एतत्' एतेग होमेन 'मीणाति' । 'सबमन्ति' प्रापयमित ॥ १२ ॥ होममन्त्र विच्छिद्यानूध व्यापटे- “म जुहोति टपोत्यग्नि- रित्यादिना । 'प्रमि", 'पाप', 'धिषणः' वाचः, "देवौः देय्य', "विदुषो न पावाप.', 'मविता' १, मे '६वम्' शाहान 'या मिर्म ग्टएयन्तु'-रति मनहार्थः । पत्र मर्वच “ग्रपोतु" 'रग्नु'-इति, "अनुजानातु" 'अनुजानग्नु'-रति चार्थपरतया व्याख्यातम् । 'श्रोता पावाण.' त्यघ "घचोऽतम्तिड."-इनि दीर्घ । 'विदुष.'-रयतद स्ववियन साटे- "विद्रोमो हि पाए इति । प्रपमा- १-इत मिद माग्यान मिस पुरस्तात् (५२२ ए... पं.)। २-का• श्री. रा.८३१ख। -दा. स.१.३५.५ -पा.ए. १९५।

·शतपथमाझणम्। (प्र. ना.) बहुवचने छान्दम दितीयावहुवचनम् । चरमपादे मविट शब्दप्रयो- गस्य तात्पर्य माह- "मविता वै देवानां प्रमवितेति ॥ १४ ॥ "प्रथापर चतुर्टहीत मिति । पूर्व मेकवारग्रहणस्योकत्वादपर मित्युक्तम् । चत्वारि ग्यहीनानि यहणागि यस्याज्यस्व तचतुहौतम् । अमु होमार्थ ग्रहीत्वा उदमुख गच्छन् ब्रजमान प्रेषान् ब्रूयात् ॥ तच प्रथमप्रेष मुवा व्याचष्टे- 'अप दुय्य होतरिति '- इत्यादि । हे 'ह त ।' 'अप' प्रति 'दुय्य रच्छ, प्रप प्रति- गमनोचित प्रदेववेनि पोननीय मनुव्हीत्यर्थ, । दय्यतेरिच्छति रर्थ इति व्याचटे- "प दच्छ होतरित्येवैतदाहेति । पद व्याख्याय तात्पर्य माचष्टे- 'तघदनो होतान्वाहेति । गतोऽर्थ । "एता ७ चैवैतदाईति। 'उ'-शब्दोऽप्यर्थे । अपि च एता एकधनाख्या अप उद्दिश्य 'एतत्' अनुनिष्ठते । एतदियुकम्, कि तदित्याह- 'नेदेना इति। 'एना' अप । 'नाता' नाशकानि 'रामि' 'हिनमन्' हिस्यु । नेदिति परिभवे । “नेत्येप ददि- त्येतेन मम्प्रयुज्यते परिभवे" इति नेरुतम् । प्रतम्तामा हिमा माभूदित्यर्थ ॥ १५ ॥ १- का• श्रो. सू. ६ ३२ क । २- का• श्री. सू. ६ ३ २ स । होतार प्रत्यध्वर्युगए । २-'प्रदेवा"-इत्याद्यपोमतदवताक सूक्त मपोनीयम् (ऋ• म.. २.)। ऐ• वा• २ ३ १३व्यम् । 8- 'धापोनवीयम्'-इति छ पुस्तके । ५-निर. १५. पा. (ख.। ।

·(प. मा.) तीयकागइम्। । अन्यान् प्रैषान् दर्शयति- "अथ सम्प्रेष्यतीति । "मैत्रावरुणम्य चममाध्वर्यवेहौति । दश चमसाध्वर्यवः चममप्रोकारः, तेषु यो मैचावरुणस्य चमसाध्वर्युः, म सम्बोध्यते । 'एहि' उदकानयनार्थ मागच्छति ॥ "नेटः पत्नौरुदानयेति । हे 'नेष्टः । त्वं 'पत्नी.' पान्नेजनोद- भाराहरणार्थम् 'उदानय' ॥ "एकधनिन एतेति । एकधना उदकानि, तेषां धारका' कुम्भा वा; प्रत्यगेकधनानयुग्मानित्यामादनाभिधानात् , तेषां यहो- तारः 'एकधनिनः' 'एन' आगच्छत ॥ "प्रमोचावाल इति । हे 'श्रमीत् !' त्वं पूर्वधुरीहोताभिः दम- तीवरीभिः', 'होटचमसेन' 'घ' युक्तः भन्, चात्वालदेशे यावदागममं 'प्रति' 'उपनिष्ठा उपतिठेति निर्दिष्टः ॥ एतेन मन्त्रायेद व्याख्यातव्याः विधयोत् स्तोतय्या इत्यागया- "सम्प्रेष एवैप इति । एषः' "मेधावनमाम्य चममाध्वर्या"-इत्यादिक कर्तव्यः 'मम्मेप एव' विरमतिपरिहारार्थ प्रेषण मित्यर्थः ॥ १६॥ तेषां जलानयनार्थ निगमनमार्ग माह- "न उदयो निष्क्राम- नोति। पानीद्वपात्यानयोरगतरापदेशेन उदग्देन । तष मोप- म्नभ्यन्ते कथ मियत आह- "म यस्यां ततो दिनौति । निर्गमने १- का• यो• गु. १.३.२ । इति चममाम्। ५- का• यो• गु. १... शिरम् । ३- का. यो. रा.८. ५। 'एनिम.' दिन सो। 8-का. धो....।

·५६२ ॥ शतपथब्राह्मणाम् । (प्र. वा.) एव उदनियमः । गमनसमये पनौसाहित्य विधाय नदाख्यान मुखेन प्रशसति- “मह पत्नौभियन्तौति ॥ १७ ॥ “यत्र वे यज्ञस्येत्यादि । पुरा किल देवैर्यजशिरश्छेदादुइत रस पलाय्य असु निविष्टम, त रम गन्धर्वा. सोमपालका ररचु-॥ १८॥ "ते ह देवा इति। 'ते देवा ऊचु' 'इमे गन्धर्वा' एव 'नाता' नामकरूपा, 'कथम्' 'अनाष्ट्र नागरहिते देश 'रम' यज्ञरसम् 'हरेम' 'इति'-॥ १८ ॥ एवं विचार्य- "ते होचुर्यापित्कामा इति । गन्धर्वा योषि- प्रिया', तदय पनौमि सहिता एव गच्छामः, तेच गन्धर्वा पत्नीषु काहन्ति, तस्मिन् समये वय मभयेऽनाष्ट्रे यजरस माहरि- य्याम इति ॥ २० ॥ "ते मह पनौभिरौयुरिति । ताभि. सह गता, तथैव ताखाकानां कृतवन्त । तस्मिन् समये देवा यारमग 'प्राजह' ॥ २१ ॥ "तो एवैप एतदिति। यथा पुरा, दानी मपि तथैव । तदेतेन पनौभि सह गमनेन एते गन्धर्वा. पनौपु काहा कुर्वन्तो भवन्ति, तथा अबाधितस्यले रम माहितवान् भवति ॥ २२ ॥ प्रचरणोग्टहीतस्याज्यस्याप्पु होम विधाय प्रशमति- "मोऽपी- ऽभिजुहोतीति । 'हुता मातिम्' अनुसृत्य 'एप' अनुपविष्टः १- "रगमनमात्र मघ विधीयते"-इति या• दे.का.सू.८.५॥ २-- का• श्री. सू. ६.३.०॥

·५६९ (यइब्रा) । तीयकाण्डम् । . 'यज्ञस्य रमः' 'उपसमेति' अभिमुखं सम्प्राप्नोति । एतस्यैव व्याख्या- नम्- "तो प्रत्युत्तिष्ठतौति । 'त मेव' रसम् एतत्' एतेन होमेन 'प्राविष्कृत्य' उदकेष्वनुप्रविष्टं प्रादुर्भाव्य ग्रहीतवान् भवति ॥ २३ ॥ प्रकारान्तरेणापि प्रशमति- “यद्धेवेता माहुति जुहोतीति । न केवलं रमार्थ प्रस्तरणं किन्तु त प्रवर्द्धन्त रस मारुद्धवान् भवति । किञ्च 'तम्' अपेक्षितं यज्ञरसम् 'अप.' उदकानि 'याचति', 'उ' अपि च 'याभ्यः देवताभ्यः एताम् आहुति जुहोति', 'ता एव' 'एतत् एतेन 'प्रोणाति'। 'दप्ताः' 'पीता' च 'ताः' 'अस्म' यज- मानाय 'एतं यज्ञस्य रसं 'मनमन्ति' सत्रमयनिा, यजमानाधीनं कुर्वन्ति ॥ २४ ॥ मन्त्रं विधाय विच्छिद्य व्याचष्टे- “म जुहोतीति । "देवीराप इति । हविय्य इति पदं व्याचष्टे- "यो व ऊर्मिईविय्य इति, यो व ऊर्मियजिय इत्येवैतदाहेति । इविशब्देन तत्माध्यो यज्ञो लभ्यते, द्रव्यदेवतयोईि यज्ञस्वरूपत्वात् । इन्द्रियशब्दस्य वौर्य मर्थ इति व्याचष्टे- “इन्द्रियावान् मदिन्तम इति, वीर्यवानित्येवैतदा- हेति । स्पष्ट मेतत् । तचैव वाक्ये मदिन्तम शब्दस्यार्थ माह- "मदिन्तम इति, स्वादिष्ठ इत्येवैतदाहेति । यत् स्वदन्त मुन्मादय- "तं देवेभ्य"-दतिभागस्य प्रार्थनायां तात्पर्य मिति व्याचष्टे- “एतत्' एतेन 'अयाचिष्ट', 'यदाह त देवेभ्यो देवत्रा दत्तेति'। "लोट् "-इति' लोटो विध्यार्थषु मध्ये प्रार्थनाया तोनि । १-वा• स.८.२७ ११ २-पा• सू. ३१९१०।

·५६४ ॥ शतपथब्राहाणाम् । (७प्र.वा.) सम्भवात् "एतत्' एतेन मन्त्रभागेन 'एना.' अपः 'अयाचिष्ट' देव- तार्थ याचितवान् भवति । “देवेभ्य"-इत्यस्य यत् “शुक्रपेभ्यः" इति विशेषणम्, तस्य तात्पर्य माह- "सत्य वै शुक्रम, मत्यपेभ्य इत्येवै- तदाहेति । शुक्र दीप्तम्, रमाख्य वस्तु, तत् मत्यम् । मोमदारेण सत्यस्याम्मृतत्वधर्मस्य माधनत्वात् सत्य मित्युच्यते । तादृशस्य पालन्य इत्येतदेवैतत् शुक्रपेभ्य इति वाक्य माहेत्यर्थ । “येषां भाग स्य खाहा"-इति चरमभागस्य तात्पर्य माह- "तेषा मु ह्येष भाग इति । 'एष' श्रपा करमरूपो भाग., 'तेषा मु' तेषा शुक्रपानां देवानां 'भाग.' प्रतिनियताश खस्नु, अतो येषा मिति भन्ने निर्दिष्ट इत्यभिप्राय.॥ मन्त्रस्याय मर्थ । हे 'देवी' देव्यः । 'श्राप ।' हे 'पा- अपात्' न पातयति नन्', 'य' अय 'व.' युमाक मम्बन्धौ ‘ऊर्मि' मद्ध. 'हविय्यः' रम, 'रन्द्रियावान्' “मन्त्रे मोमाश्चेन्द्रियेत्यादिना' दीर्घ, इन्द्रियवान्, 'मदिन्तम.' मादयिवतम', 'त' रम 'देवा' "देवमनुय्येत्यादिना सप्तम्यर्थे चा-प्रत्यय । देवेषु मध्ये 'शुक्रपेभ्यो देवेभ्य' 'दत्त' प्रयच्छत । हे श्रापो यूथं 'येषा' देवानां 'भाग' 'म्य' भवथ, तदर्थ 'स्वाहा' दद द्रव्य स्वाइत मस्त्विति ॥ २५ ॥ हुताया पाहुत्या अपमारपा ममन्त्रक विधत्ते- "अच मैदा- वरुणचममेनेति। तत्र मन्त्र - "कापिरमीति है इताज्य- १- निर.८.२ २, १..२ ५, ऋ. म.१.११३मा• भा• इण्य्यम्। २-पा• सू. ६३ १३१ । ३-पा• सू०५.. ५८ । 8- का. श्री. सू० ८.३.८। ५- वा. स. २८.१।

·(६५० वा.) टतीयकाएटम् । "अमि' । पदार्थ ! त्वं 'कार्षिः' वषेर्दवतायाः, कर्पणस्य भक्षणस्य वा सम्बन्धी अतस्त्वां समुद्रस्य' समुन्दनरूपस्योदकस्य 'चित्ये' प्रचौणताये 'वा' त्वाम् 'अपनयामि' अपसारयामि । उतम्याप- मारणस्य प्रयोजक सातत्व माह- "यथा वा अङ्गारोऽग्निना मातः म्यादिति । 'मातः' भक्तिः ; 'अग्निना' भक्षितः 'अङ्गारः' 'यथा' करोषभावेन त्याज्यो भवति, ‘एवम्' 'एषा पाहुतिः' 'एतया' अब्देवतया 'माता भवति'। मोमहिंसापरिहारत्वेनापि परित्यक्रव्य मित्याह- "राजानं वा एताभिरिति । 'मैत्रावरुणचमसे' 'याः' 'एता:' इदानी ग्टह्यमाणा श्रापः सन्ति, 'एताभिः' अद्भिः 'उपलक्ष्यन्' अभिषवकाले मोमम्य संमगें करिय्यन् ‘भवति'; अत एव "पाधवनौये ममवनयति" इति वक्ष्यते', अाधवनौये संस्पृटस्योदकस्य सोमरसेन मंसृज्यमानत्वात् । “वज्रो वा भाज्यम्"- इत्यादि, प्रागमद् व्याख्यातम्, वे देवा वचं सत्येत्यादिप्रदर्शनेन ॥ २६ ॥ ममन्त्रक मेत्रावरुणचमसेनोनयनं विधत्ते- "प्रय ग्राति "एतं खस्तु - १- 'उनयामि' इत्येव मूलपाठः। 'हामि'-इति च तदया हो महो- धरण, मूचे विनियोगरा तपाविध एज, पनुपदं वदानि पेशोत्तयां कण्डिकायां तव। मानि चैतन्ममाम्ये प्यान्याने कपिपयोगः । कापिरसोत्येवलेको मन्य विनिया। रव सिंगो कलिकाया एयग (५५१ ए. १. पं.)। ५-१• BH• Bi• • (१ भा२.१.०६.)। १-१. सं.६.१...११॥

·॥शतपथनाट्टणम् ॥ (प्र.वा.) ममुद्रस्य वेति । यद्यप्यत्र मैत्रावरुणचममेनेति न श्रुतम्, तथापि “समुद्रस्य वेति तेन ग्लाति"-इतिसूचाद् गम्यते । अपा महात्मकत्वात् समुद्रस्य "पापो वै समुद्रः"-दूत्येकदेशम्य हत्वात्मना म्नुतिः । एतत्' एतेन "समुद्रस्य त्वाचित्यै"-इतिपाठेन 'अमु एव' 'अचितिम्' अक्षय मौणत्वं 'दधाति' स्यापितवान् भवति । 'तस्मात्' "अचित्यै"- "-रत्युतत्वात् 'एतावति भोगे भुज्यमाने' स्यावरजङ्गमा- त्मकजगत्पर्याप्तेऽपि भोगे मर्वैर्भुज्यमानेऽपि 'न दीयन्ते' इयं न प्राप्नुवन्ति, असं प्रवहस्येव । “तदन्वित्यादि। छोरचममोनय- नानन्तर मेकधनाना मुनयनम्, ततः पानेजनानां पल्या इति ॥ २०॥ .. मस्तितरेषां चममेषु किं मेत्रावरुणचममेनेत्यत पाह- "मघ- ग्मेधावरुणचममेनेति। यमाद् देवेभ्योऽपक्रान्तं यजम, एतेग मैत्रावरुणास्येनर्चित 'प्रेषः' तत्सतिगमनमाधनः प्राधानवाक्यः 'प्रेष' यजम्य गमनम् ‘ऐछन्'; 'निविद्भिः' निवेदनमाधने: "प्रमिदैवेद्धः"-इत्यादिभिः वाक्यैः 'न्यवेदयम्' परम्पर निदिन- वन्तः; 'पुरोरुग्भिः' 'पुरः' पाज्यानुवाफ्याभ्यां पुरस्तात् 'कचिम्' रछां जनयन्नि देवताया रति पुरोरुषो "वायुरगाः"- १-वा• सं...८.२। २- का. श्री. सु......तिन मैवाइरस चममेन-जति तत्र शति । १-का. श्री. सू...:.१०। १-- "पानगर पयो दौ-दौ"-रिका. श्री. म. ६...१५ । ५-निविद १-१२ पदागि,२. द्रा...५.२ प्रपद रिमानित ·૧૭ (६. ३वा.) । तीयकाण्डम् ।। इत्याद्याः, ताभिः 'प्रारोचयन्' प्ररोचना मजनयन् । अतो मैत्रावरुणस्य त्रैषादिमाधनत्वात् तदीयचमसः प्रशस्त इत्यर्थः । "तस्मात् मैत्रावरुणचमसेन ग्रहातौति ॥ २८ ॥ असम्भरणानन्तर मनुठेय विधत्ते- "त यन्तीति । पुन- देवयजनं प्रति श्रागच्छेयुः । 'अग्नीत्' च निर्गमनकाले सम्प्रेषित- प्रकारेण 'चावाले' 'वमतीवरीभिः' अद्भिः 'होरचमसेन च' युनः मन् प्रत्युपस्यान कुर्यात् । यदुक्क सूत्रकृता- “प्रत्येत्य चावालस्यो- परि मैत्रावरुणचममं वसतीवरीय मसायति समाप इति, दत- रस्मिन् व्यानयन्येके, मैत्रावरुणचमसे प्रथम मिति, तदिद मवे विधत्ते- “म उपर्युपरि चावाल सस्पर्णयति, वमतीवरीय मैदा- वरुणचममचेति । स्पटम् ॥ तब मन्त्र माह- "म मापो अद्भिरिति । 'श्राप.' मैचावरुण- चममगताः, 'अद्भिः' घोचमसम्याभिर्वमतीवरीभिः 'समग्मत' मङ्गता अभवन् । तथा 'ओषधीः' घोषध्यः, वर्द्धनीयाः प्राध्यादि- रूपाः, 'श्रोषधीभिः' पौधादिरूपाभिः 'ममग्मत" । यदा, उभयत्र . १-पुरोरप १- च, दा• सं० १०.३१-३०, ऐ• मा. १.१.८ नामोखमात्रेण विहिता । २-या. मो. सू. ६.३.१२, १३, १४ । २-वा• मं०६.१९.३१ .- “योषधी' पोषधयो मुहमरागरिका, 'पोषधोमि' मोरिया- विभिगमत' भारताम, धारभूतत्वात् पोषधीमा मयि पोगोऽस्तु -जति महीधा।

·। तपधनाक्षणम्॥ (प्र.ग्रा.) . श्रोपधिगब्देन महता मेघावरुणहोरचममगता आपो विवक्ष्यन्ते । "यथामौ पुर्वेधुरित्यादि, स्पष्टम् ॥ २८ ॥ श्रच केपाश्चित् मावात् उदकम्मर्जनपद मुदाइत्य तदमि- प्राय मप्याविष्कृत्य तम्यान्यथामिद्धित्वप्रदर्शनेन निरामटे- “तईक इति । 'ऐव' नयन्ति'-दूति सम्न्ध , पानयन्येवेत्यर्थ । 'श्रा मैवा वरुणचममाद् वमतीवरीपु' उपमर्गवगात् नयन्तीत्यनुषज्यते । एव कुर्वता पूर्वथुराहतस्य यनरमस्य, अद्याइतस्य च मसर्ग एवो- ऽपेक्षित , म उपरिटात् श्राधवनौये समवनयनाद् भविश्यति, अत 'तत् तथा न पुर्यात्' इति ॥ यदुक्का होटचमसे वमतीवरौ कृत्वा यजमानाय प्रयच्छति नियाभ्या इति, तदेतदाह- "प्रथ होलचमस इति । श्रानौद्ध- इस्तस्य होत चमम मध्वर्युरादाय पूर्वथुराहता 'वमतीवरौ' अध्वर्यु 'ग्यहाति'। करमै उपयोगाय ? "नियाभ्याभ्य', होटचमसे निग्टह्य माणत्वात् "निग्राभ्या"-इति सज्ञा', निग्राभ्यासु यावयति, निग्राभ्यासु मसिञ्चति, इत्येवमर्थाय । पूर्व यदुक “यथामौ पूर्वेधुरित्यादि, ससस्य चात्वालोपरि भावित्वम्, तत् प्रशसति- “तद्यदुपर्युपरि चात्वाल मिति । 'श्रत . 'एव -इति च। २- सूत्रकृतेति पोष । का. श्री. सू०६ ३ १५ । ३- व्यध्वयुहोटघमसे वसतीवरीः कृत्वा यासिच्य यजमानाय समर्पयति, ताश्चाध्वगुंणा यजमानाय समर्पिताश्चमसस्था यापो निग्राभ्यसका अभिषवार्था ताभ्य एव च ग्रहा थपि ग्रहीयन्ते'-इति या• दे।

·(ह. ना.) । तीयकाइम् । ५६६ अस्मात् चाखालोपरिप्रदेशात् 'देवा दिव मुपोदकामन्', 'तत्' तम्मात् कारणत् 'एतत्' एतेन चावालोपरिसंस्पर्गेन 'यजमानम' अयं स्वर्गस्य पन्या इति 'पन्यानम्' 'अनुमझ्यापयति' अनुक्रमेण सङ्ख्यापयति, सम्यक् प्रख्यापयतीति यावत् ॥ ३०॥ "न प्रायन्तीति । अथाध्वर्यु मुद्दिश्याविषयं होतुः प्रश्न मव- तारयति- "तं होता पृच्छत्यध्वर्योऽवेरपा ३ इति । 'तम्' अध्वर्यु होता 'पृच्छति', हे 'श्रध्वयों ।' 'अपः' उदकानि 'अवेः' लन्ध- वानसि । मुतिः प्रश्नार्थ । “अवेः”-इत्यस्य 'अविदः' इत्यर्थ इति व्याचरे- "अविदोऽपा३ इत्येवैतदाहेति ॥ प्रथाध्वर्या होतारं प्रति प्रतिवचन माह- "तं प्रत्याहोतेव नत्रमुरितीति। वय मिदानों न केवल मपो लधार एव, अपि च 'नम्नमुः' प्रत्यर्थ मानता अभवन् । प्रतिवचनस्य तात्पर्य माह- "विद मयो मेऽनमतेन्टेवैतदाहेति । 'अविदम्' अपो लभवानस्मि 'अयो' अपि च 'मे' प्रापः 'अनमत' श्रानता भागता अभूवन् 'इत्येव' 'एतत्' उत्तररूप वाक्यम् 'आई' ॥ २१ ॥ यदु सूचकृता- “प्रचरणौमम्रव मग्निष्टोमे जुहोत्यभावे चतु- होतं य मम इति, उक्ये प्रथमं परिधि मानभते, प्रविगत्या- न्यत्र"-तिर, तदेतत् क्रमेण दर्शयघाटावमिष्टोम माह- "म १-पा.ए.९२.१... २- "योगा एe"-न्यादि का यो० रा. ८. ३.१५ ॥ २- मो. यू. ८.१.१६, १७,१८॥

·॥ शतपथब्राह्मणम् । ' (प्र.ना.) यद्यमियोम स्यादिति । 'म' वर्तमान ऋतरमिष्टोममस्यश्चेत् 'प्रच- रया' य 'सस्रव' अवशिष्टः 'होमाय' 'श्रलम' पर्याप्त 'स्यात्', तदा 'तम्' एव 'जुहुयात्', नो चेत् पुनश्च 'चतुर्टहीत माज्य' 'ग्टहीत्वा' “य मने पृत्सु” इति मन्त्रेण जुहुयात् ॥ मन्त्रस्याय मर्थ ।- हे 'अग्ने।' 'यम्' 'मत्य' मनुष्य 'पृत्सु' मनामेषु 'अवा' रसमि, तथा 'वाजेषु' अन्नेषु निमित्तभूतेषु 'यम्' मर्त्य 'जुना' जवतिर्गत्यर्थ प्राप्तवानमि, 'स' उभयविषयो जन 'शश्वती' शाश्वती 'दूष' अन्नानि 'यन्ता' प्राप्तवान् भवति, 'स्वाहा' सहुत मस्तु ।। मन्त्रस्याग्नेयत्व प्रकृते ज्योतिष्टोमकर्मणि सङ्गत मिति व्याचष्टे- "श्राग्नेय्या जुहोतौति । "अग्निर्वा अमिष्टोम इति । यज्ञायजीय- स्थान्तिमस्तोत्रम्याग्निदेवताकत्वात् अग्निष्टोमोऽनि , ततोऽग्न्यात्मक मग्निष्टोम माग्नेय्या होमेन 'अग्नौ' एव प्रतिष्ठापितवान् भवति । मन्त्रे यत् मर्तलिङ्गकत्वम्, तत् प्रशमति- "मर्त्तवत्या, पुरुषमम्मितो वा अमिष्टोम इति । 'दौ म्तोमो प्रातस्मवन वहतो यथा प्राणया पानश्य'-इत्युपक्रम्य तैत्तिरीयके “पुरुषमम्मितो वा एष यज्ञ पति श्रुतत्वात् पुरुषमम्मितत्व मम्य यत, अत एवैतया मर्तवत्या - ९-वा. स.६ २८ ॥ २- ता• प्रा० ६ व्य. १९०-८च्य०० ख० पर्यन्त दय्यम् । तत्रैतदन्य. खगडस्तु वियतो एव्य । ३-त. स. ७१११६ण्यम्।

·પૂ ( इब्रा) टितौयकाण्डम् ॥ होमो युक्त इत्यर्थः । निगमति- "एव जुहुयाद् यद्यमिष्टोमः स्यादिति ॥ ३२ ॥ "यद्युक्थ्यः स्यान्मध्यमं परिधि मुपस्पृशेदिनि अग्नेः परितो निधीयमानाः परिधयः । प्रायां दिशि सूर्य्यस्यैव परिधित्वात् ते चय एव । 'उक्यानि' अग्निटोमादुपरि उक्थमस्थे कतौ स्तोतव्यानि 'चौणि' उक्थस्तोत्राणि । अस्तु चित्वम्, किं तत इत्याह- “एतैरु हि नोति। यतः 'एतैः' उक्ये. यज्ञः 'प्रतितिष्ठति', अतम्तिपु परिधिषु 'मध्यमं परिधि' पशादिग्गतं प्रचरण्या 'उपस्पृशेत् ॥ अतिराचपोडगिनोस्तु कथ मित्यत पाह- “या अतिराको वा पोडशो वा स्यादिति। तचोभयब होम मुपस्पर्मनं च न कुर्यात्, किन्तु 'ममुद्यैव' “य मग्ने पृत्सु"-इति मन्त्र मुक्केव 'वणी मेत्य' देवयजनं 'प्रपद्येत'। 'तत्' तथा मनि कचित् होमः, कचित् परिधिसंस्पर्श', क्वचित् प्णी मिति 'यथायथ' पृथक्प्रकारेण 'यजमढन्' अग्निष्टोमादिकान् 'व्यावर्त्तयति' परस्पर- यारत्तान् करोति ॥ मथाच नैत्तिरीयकम- "यद्यग्निष्टोमो जुहोति याक्यः परिधौ निर्षि, यद्यतिराची यजुर्वदन् प्रपद्यते यशरा व्यामृत्य"-रतिर, कात्यायमम्नु अतिरापोडशिमो प्रति विकास "उजचे प्रधर्म परिधि मारभते"-इति (बी. ८.५.१०) रिचार्यम्। २- "शिवाय"-ति का भी. य...१ ·५०२ ॥शतपथमाझयम्। (प्र. ना.) मुकवान्- "रराख्यालम्भनं वा षोडमिनि, छदिरतिराने"- इति ॥ ३३ ॥ दूदानी मेकधननामघटाना मयुग्मसङ्ख्या विकल्प माह- "अयुङ्गा अयुङ्गा एकधना भवन्तीति । वक्ष्यमाण त्रिपञ्चादिपक्षबहुवाभि- प्रायेण वौसा । 'प्रयुगा.' चि-पञ्चादय. । तानेवायुग्मविकल्पानुदा- हरति- “त्रयो वा पञ्च वेत्यादिना। त्रयो वा पञ्च वेत्येको ऽयुग्मविकल्प', पञ्च वा सप्त वेत्यपरः। एव मुत्तरेवपि द्रष्टव्यम् । तथा चासादनप्रस्तावे कात्यायन:- “प्रत्यगेकधनानयुग्मानुद- हरणस्त्रिप्रभृत्या पञ्चदशभ्य.”- दूति ॥ अथ युग्ममझ्यया एकधनशब्दनिर्वचनं प्रदर्शयन् प्रशंमति-- "दन्द मह मिथुन प्रजनन मथ य एष एकोऽतिरिच्यत इत्या- दिना । एषु विकम्पेषु मध्ये यदि चयस्तदा दावेकं दन्द बतीयो- ऽतिरिच्यते, यदि पञ्च, तदा द्वे इन्हे पञ्चमोऽतिरिच्यते । एवं सप्त-नवैकादश-चयोदश-पच्चदशस्वपि योन्यम्। तत्र यन् ‘दन्दं' तत् 'मिथुनम', तच्च यजमानस्य पुत्रपौत्रादिप्रजननरूपम् ; 'य एषोऽतिरिच्यते बतौयादिक', 'मः' माऽपि 'यजमानस्य' 'श्रियम्' 'अभि'लक्ष्य 'अतिरिच्यते। स ' मोऽतिरिमः एषां' विकन्पितानां युग्माना 'मधनम्' ममान मेक मेव धनमः नदन्त पातित्वात् । यस्मादपा सधन मामौत् अतिरिक', 'तम्मात्' १- का. श्री. सू. ३.१६,२.। २-का. श्री. सू.१.२.२३॥

·(य. वा.) टतीयकाण्डम् । अयुग्ममयाका उदकविमेधा एकधननामकाः सम्पन्नाः । एकधनात्मकत्वात् अयुग्ममध्याका एकधनाः इति स्तुतिः ॥ ३४ ॥ ४ [९. ३.] ॥ प्रास्ता इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनप्रातपथब्राह्मणभाव्ये हतौयकाण्डे नवमाध्याये रतीय ब्राह्मणम् ॥ (अथ चतुर्थ ब्राह्मणम.) अथाधिपुवणे पर्युपविशन्ति। अथास्यार हिरण्यं बनौते इयं वा ऽददं न तृतीय मस्ति सत्यं चैवाटतं च सत्यमेव देवा अन्तं मनुष्या अमिरेतसं वै हिरण्यर सत्येनाशूनुपस्पृशानि सत्येन सोमं पुराहणानौति तस्माद्दा अस्याः हिरण्यं बनी* ॥ १ ॥ १- तावथ्यानच्छन्यायादुदधरणा कलशाकधनशब्दप्रतिपाद्या भवन्ति । २-- तथा अमिलोमे प्रय पञ्च का, यद्यमियोमेऽपि तावन्त एव, उक्थ्ये पञ्च वा सप्त वा, घोडशिनि सप्त वा नव वा, वाजपेयै नव वैकादश वा, अतिरा एकादशु वा त्रयोदश का, थोर्यामे त्रयोदश वा पञ्चदश वैति एकधनाख्या उदहरणाः कसभा भवन्तौति। धोवे' इति ग, ध।

·५७४ ॥ शतपथनादाणम् ॥ (०प्र० ५मा०) अथ ग्रावाण मादत्ते । ते वा एतेऽश्ममया शवाणो भवन्ति देवो वै सोमो दिवि हि सोमो ब्वत्रो वै सोम आसीत्तस्यैतच्छरौरं युगियो यदुश्मानस्तच्छरीरेणैवैन मेतत्समईयति कृत्स्नं करोति तस्मादश्ममया भवन्ति मुन्ति वा एन मेतादभिपुण्खन्ति तु मेतेन भुन्ति तथात उदेति तथा सञ्जीवति तस्मादश्ममया ग्रावाणो भवन्ति ॥२॥ त मादत्ते । देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽचिनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या माददे रावासीति सविता वै देवानां प्रसविता तुत्सविलुप्रसृत एवैन मेतदा दत्तेऽश्विनो- हुभ्या मित्यथुिनावध्व! तत्तुयोरेख बाहुभ्या मादत्ते न स्वाभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या मिति पूपा भागदुघस्तत्तस्यैव हुस्ताभ्या मादत्ते न स्वाभ्यां व्वजो वा एप तस्य न मनुष्यो भर्ता तु मेताभिवताभिरादत्ते ॥ ३ ॥ श्राददे रावासीति । यदा वा ऽएन मेतेनाभिपुण्व- त्यथाहुतिर्भवति यदाहुतिं जुहोत्यथ दक्षिणा ददात्ये- तद्दोपु इयर रासत ऽयाहुतीय दृष्टिणाय तुम्मादाद रावासोति ॥ ४॥ गभीर मिमु मध्वरं कधीति। अध्वरो यु यचो महान्त मिमं यतुं कृधीत्येवैतदाहेन्द्राय सुपृतम मितीन्द्रो ·५७५ टतीयकाण्डम् ॥ (ह.बा.) वै यजुस्य देवता तुस्मादाहेन्द्रायेति सुपूतम मिति सुसुततम मित्वैवैतुदाहोत्तमेन पविनेत्येप वा ऽउत्तमः पविर्यत्सोनस्तुस्मादाहोत्तमेन पविनेत्यूजस्वन्तं मधुमन्तं पुयस्वन्त मिति रुसवन्त मित्येवैतुदाह यदाहोर्जस्वन्तं मधुमन्तं पयस्वन्त मिति ॥५॥ अथ ब्वाचं यच्छति। देवा ह वै यजु तन्वानास्ते ऽसुररक्षसेभ्य भासङ्गादिभयाञ्चक्रुस्ते होचुरुपाशु यजाम व्वाचं यच्छामेति तु उपाश्वयजन् वाच मयच्छन् ॥६॥ श्रुथ निग्राभ्या आहरति।तावेनं व्वाचयति निग्राभ्या स्थ देवश्रुतस्तर्पयत मा मुनो मे तर्पयत ब्वाचं मे तर्पयत प्राणु मे तर्पयत चुक्षुर्मे तर्पयत श्रोत्रं मे तर्पय- तात्मानं मे तर्पयत प्रजां मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा विपन्निति रुसो वा श्रापस्तास्वेवैता माशिष माशास्ते सर्वश्च म आत्मानं तर्पयत प्रजा मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्ने तर्पयत गणा मे मा विपन्निति स य एप उपाशुसवनः स विवस्वानादित्यो निदानेन सोऽस्यैषु व्यानः ॥ ७ ॥ • 'भुसतम'-इसि ग, ध। + 'मिति'-इति ग्व, 'मिति'-इति ग, घ । + तर्पयत'-इति ग, घ। 5 'न'-इति ग, घ ।

·૬ ॥ शतपथनाधागाम्। (प्र. वा.) तु मभिमिमौते । न्ति वा ऽएन मेतादभिपुण्वन्ति तु मेतुन ध्रुन्ति तथात उदेति तथा सुझौवति युद्देव मिमौते तस्मान्याचा मनुष्येषु मात्रो यो चाप्यन्या माचा॥८॥ सु मिमौते। इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवत तीन्द्रो वै यजुस्य देवता तस्मादाहेन्द्राय त्वेति व्वसुमते रुद्रवत इति तदिन्द्र मेवानु ध्वसूश्च रुद्रांथाभजतीन्द्राय त्वादित्युवत ऽहुति तदिन्द्र मेवान्वादित्यानाभजतीन्द्राय त्वाभिमातिघ्न इति सपुत्नो वा* ऽअभिमातिरिन्द्राय त्वा सपत्नघ्न हत्येवैतुदाहु सोऽस्योद्धारो युथा श्रेष्ठस्यो- द्वार एव मस्यैप ऽसते देवेभ्यः ॥ ६ ॥ श्येनाय त्वा सोमभृत इति । तहायचे मिमौतेऽग्नये त्वा रायस्पोपद इत्यग्निर्वं गायत्री तुझायय मिमीते स युगायची श्येनो भूत्वा दिवः सोम माहरत्तेन सा श्येन सोमभृत् तेनेवास्था एतुहीर्येण द्वितीय मिमौते॥१०॥ अथ यत् पञ्च कृत्वो मिमौते । सम्वत्सरसम्मितो वे यन्नः पञ्च या ऽऋतुवः संवत्सरस्य तं पुञ्चभिरामोति तस्मात् पुच्च कृत्वो मिमौते ॥ ११ ॥ . 'वा'-इति ग, घ। + मिमोते-इति का 1 'सब-इति छ ।

·(६५.प्रा.) । तीयकाण्डम् । तु मभिमृति। युत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत् पृथिव्यां यदुरावन्तुरिक्षे। तेनास्मै युजमानायोरु राये जयधि दाचे व्वोच ऽहुति युव वा ऽरपोऽये देवाना५ हविर्वभूव तुद्देशाच्चके मैव सुर्खेणेवात्मना देवाना हविर्भूव मिति सु एतास्तिसुस्तनूरेषु लोकेषु विन्यधत्त ॥ १२ ॥ तदेवा अस्पृण्वतु । तेऽस्यैतेनैवैतास्तनूराप्नुवन्स त्कृत्स्नु एव देवाना५ हविरभवत्तथो एवास्यैपु एतेन वै- तास्तनूराप्नोति स कृत्व एव देवाना हविर्भवति तस्मा- देव मभिमशति ॥ १३॥ अथ निग्राभ्याभिरुपसृजति । श्रापो ह वै हवं अनु- रतेनैवैतवीर्येणुापः स्यन्दन्ते तस्मादेनाः स्यन्दमाना न किञ्चन प्रतिधारयते ता ह स्व मेव वशञ्चेरुः कुस्मै नु व्वयं तिष्ठेमहि याभिरस्माभिश्ची हत दुति सर्व वा ऽदद मिन्द्राय तस्थान मास युदिदं किञ्चापि योऽयं पुवते ॥ १४॥ समुन्द्रोऽब्रवीत् । सुर्व वैम इदं तस्यानं यदिदं विश्व तिष्ठध्व मेव म इति ता होः किं नस्तुतः स्यादिति • 'स'-इति ग, ध। । 'रत-ति ग, घ। I 'तिधारम-गि, ! 'तिधार-ति गा माना।

·शतपथब्राझणम्। (७प्र. ना.) प्रथमभक्षु एव वः सोमस्य राज्ञ दुति तथेति ता अस्मा ऽअतिष्ठन्त तास्तस्थाना उरसि न्यगृहीत ता- देना उरसि न्युZलौत तस्मान्निग्राभ्या नाम तथैवैना" एतद्युजमान उरसि निगृलौते स आसा मेषु प्रथम- भक्ष सोमस्य रानो युन्निग्राभ्याभिरुपसृजति ॥ १५॥ स उपसृजति। श्वाचा स्थ व्वृचतुर दुति शिवा ध्यापस्तुस्मादाह श्वाचा स्थेति व्वृचतुर इति वचः येता श्रुघ्नन्ताधो गूर्ता अमृतस्य पत्नौरित्यमृता ह्यापस्ता देवौववेमं यतुं नयतेति नाच तिरोहित मिवास्त्युप- हताः सोमस्य पिवति तदुपहृता एव प्रथमभक्षण सोमस्य राज्ञो भष्टायन्ति ॥ १६ ॥ अथ प्रहरिष्यन् । यद्दिष्यात्तं मुनसा ध्यायेदमुमा ऽअहं प्रहरामिन तुभ्य मिति यो न्वेवेमं मानुषं ब्राह्मण हुन्ति तं न्वेवा पुरिचक्षतेऽथ किं य एतुं देवो हि सोमो न्ति वा एन मेतादभिपुण्वन्ति तु मेतेन प्रन्ति तथा त उदेति तथा सुनीवति तथानेनस्य भवति युद्यु न हिण्यादुपि तुण मेव मुनसा ध्यायेत्तुथो ऽअनेनस्यं भवति ॥१७॥ • 'ता-इति ग, घ! + 'यन्'-इति ग, घ । 'व'-इति क, ख, तापव-इति च दृटो डा. वेगरे ।

·પૂe (य.वा.) । तीयकाण्डम् । स प्रहरति। मा भेर्मा संधिवक्या दुति मा त्वं भपौर्मा सुंबिक्था अमुष्मा ऽयहं प्रहरामि न तुम्य मित्येवैतदा- होज्जे धल्खेति रुसं धत्वेत्येवैतदाह धिपणे व्वौड्वी सती व्वीडयेथा मूज दधाथा मितीमे ऽएवैतत् फलके आहुरित्यु हुक ऽआहुः किन्नु तब योऽप्येते फलका भिन्द्या- दिमे ह वै द्यावापृथिवी एतस्माद्दजादुद्यतात् सुरेजेते तुदाभ्या मेवैन मेतद्यावापृथिवीम्या शमयति तुथेमे शान्तो नु हिनल्यूज दधाथा मिति रसं दधाथा मित्येवैतदाह पाप्मा हतो न सोम दुति तुदस्य सर्च पाभान! इन्ति ॥ १८॥ स वै विरभिपुणोति । चिः सुम्भरति चतुर्नियाभ मुपैति तहुश दुशायरा वै विराट् वैराजः सोमस्तस्मा- दश वृत्वः सुम्पादयति ॥ १६॥ अथ युन्निग्राभ मुपैति । युच या एपोऽग्रे देवाना छविबभूव तु मा दिशोऽभिदध्यावाभिर्दिग्मुिर्मियुनेन प्रियेण धाना सुहस्पृशेयेति तु मेतद्देवा श्राभिर्दिग्मि- मिथुनेन प्रियेण धाम्रा समस्पर्शयन् यन्निग्राभु मुपायं- स्तुथो एवेन मेषु एतदाभिर्दिग्मिर्मियुनेन प्रियेण धाम्ना सरस्पर्शयति युन्निग्राम मुपैति ॥ २० ॥ स उपैति । प्रागपागुदगधराम नरवा दिश श्राधा- ·५८० शतपथनाझगम् । (प्र. मा.) वन्विति तुदेन माभिर्दिग्मुिर्मिधुनेन प्रियेण धाम्ना सुस्पर्शयत्युम्ब निप्पर समरीविदा मिति थोपा वा ऽश्रुम्बा योपा दिशस्तस्मादाहाम्ब निप्परेति सुमरीविदा मिति प्रजा वा ऽअरौः सुम्प्रजा जानता मित्येवैतुदाह तस्माद्या अपि व्विदूर मिव प्रजा भवन्ति सु मेव ता जानते तस्मादाह सुमरीविदा मिति ॥ २१ ॥ अथ युस्मात्सोमो नाम । युच वा ऽरपोऽये देवाना हविर्बभूव तुद्धेक्षाञ्चक्रे मैव सुर्खेणेवात्मना देवाना हविर्भूव मिति तस्य या जुष्टतमा तनूरास ता मप- निदधे तहे देवा अस्पृण्वत ते होचुरुपैवैतां पृहस्व सुहै न एतुया हविरेधीति तां दूर ऽइयोपमाघहत स्वा वै म एपेति तस्मात्सोमो नामा ॥ २२॥ श्रुथ युस्माद्यज्ञो नाम । भुन्ति वा एन मेतादभि- पुण्वन्ति तद्युदेनं तन्वते तदेनं जनयन्ति सु तायुमानो जायते स यन् जायते तस्माद्युञ्जो यजो ह वै नाम- ताद्यन्न इति ॥ २३ ॥ . "मिति'-इति ख, 'मिति'-इति ग, घ । + 'नाम'-इति ख, 'नाम'-इति ग, ध। + 'य जायते तस्माद्यगो यो'-इति क, ख डा. बरेण घेका दृयः ।

·५१ (६० वा.) ॥ ढतीयकाण्डम् ॥ तुचेता मुपि व्वाच मुवाद । त्व मङ्ग प्रशसिपो देवः शविष्ठ मुत्यम् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मर्डितेन्द्र ब्रवीमि ते ब्वच दुति मुत्या हुवैतद् भुवन्नुवाच* त्व मेवेतो जनयितासि नान्यस्त्वदिति ॥ २४ ॥ अथ निग्राम्याम्यो ग्रहान्विगृह्णते। अापो ह वै व्व जनुस्तेनैवैतुहोर्येणापः स्यन्दन्ते स्यन्दमानानां वै व्वसतीवरीम्रताति बसतीवरीम्यो निग्राभ्या निग्राम्याम्यो ग्रुहान्विगृह्णते तेनैवैतवीर्येण ग्रहान्विग्रहते होचमसाद् योपा वा ऽक्टग्धोता योपायै वा ऽहमाः प्रजाः प्र॒जायन्ते तुदेन मेतस्यै योपाया ऽपटचो होतुः पृजनयति तस्मा- घोचमसात् ॥ २५ ॥५॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [६.४.] ॥ इत्य मभिपवसाधनाना मां पहण मभिधाय, अथ मोमा- भिपवप्रयोगं वा मुपक्षमते- “अथाधिषवणे पर्युपविशन्तीति । 'अधि' उपरि सूयेते इत्यधिषवयो दाममये फनके, सोपरि ते 'उपविास्ति'। उपयेगमप्रकारः राचे दर्मित- उत्तरी नावश्वयु- • 'भुगतानुवाचरति शासमता पाठ प्रति हा पेपर। दिति'-रति स, दिलि'-ति ग, घ । एतदेवोकादायन, श्री. गु. ८. ४. १ एयम् ।

·५८२ ॥ शतपथदादामाम् । (०प्र० ५ना.) यजमानौ, पूर्वोऽध्वर्युः, अपरेण परौत्येतरे इयः, देवस्य त्वेत्या- दिना' । इतरे' अध्वर्युपुरुषा इत्यर्थः । हिरण्यवन्धनं विधाय, तत् सयरूपत्वेन प्रांसति- "अथास्यां हिरण्यं वनौते द्वयं वा इदं न दतीय मस्तीत्यादिना । 'स्याम' अनामिकाङ्गुल्या मित्यर्थः । दयं वेत्यादि प्रागसचद् व्याख्यातम् । अबेतत्वं हिरण्यस्येत्यं श्रूयते- “आपो वरुणस्य पत्नय आसन्, ता अशिरभ्यध्यायन, ताः समभवत्, तस्य रेतः परापतत्, तद्धिरण्य मभवदिति । अध्वर्या- मनुय्यतेनानृतरूपत्वात् सत्यभृतम्याग्निरेतस्य हिरण्यस्याबाभिषव- समये वर्णनेमानृतवाधात् 'सत्येन' 'अंशून्' मोमांशुन् 'उपस्पृशानि', 'सत्येन' 'मोमम्' 'पराहणनि' अभिषुणोमौत्यभिप्रायेण हिरण्यं बध्नीयात् ॥ १ ॥ "अथेति। 'अथ' अंशग्रहाभिषवार्थम् 'अध्वर्युः यावाए मादत्ते । अभिषवमाधनम्य ग्राणोऽयामयलं विधाय प्रशंमति- "ते वा एत इति। मोमस्य देवत्वममर्थनाय "दियि हौति। 'हि'-गन्दः "तीयस्या मितो दिवि सोम श्रासीत्" इत्यादि श्रुत्यनारप्रमि- घ्यर्थः । तस्य द्युम्यस्य सोमस्य तृवत्वप्रकारः प्राग् वर्णित.' । तस्य वृत्रीभूतस्य सोमण्य 'गरीरं' परिदृग्नमाना: 'गिरयः, तदवयवाः १ का. श्रो. • सू.१.४२,३,४,५। १.१.१.४, ५.२ २३ (१ भा• ६,११८ ए.), ३-ते. सं. ५. ५. ३.१ । ४-का. श्री. सू. ६. ३. ५ क । ५- ते. सं• ३. ५.० २. (३ मा• ३४६ ए.)। ६-३५० मा• १९क• (18• ५५०)।

·(६० वा. ) । तीयकाण्डम् । ५८३ 'अम्मानः । श्रतः 'एतत्' एतेन गाणा मममयत्वकरणेन 'एम' मोम समृद्ध कृतवान् भवति। न हि स्वशरीरं स्वस्य बाधक भवति, अतोनाभिपवेनापि समृद्धिरेवेत्यर्थ. । किञ्चापरावयविनौ विलिष्टाविदानों सोमाभिषवव्याजेन सम्बन्धयन् सोम 'कृत्स्न' सकलं छतवान् भवति । किञ्चाभिषवो नामास्य वध, न कुर्वन्तोऽप्ये ते अममया ग्रावाण: तदवयवत्वात् 'न प्रन्ति' न हिसन्ति । 'श्रतः' 'श्रमात्' अभिषवस्त्रामात् मोम 'उदेति' पुनरुदितो भवति । तथैव 'मनौवति' च पुनः सम्यग् जीवोपेतो भवति । तस्मादिति पुनरुपमहारः ॥ २॥ अथ तत्र मन्त्र विधाय व्याचटे- “त मादते देवम्य त्वेत्या- दिना। गत मेवैतत् । “पूपा भागदुध इति । “दुहेः कर घा"- पति' कप् घकारद्य। कि कारण मविवाभिधानम् ? उच्यते- “वचो वा, एप इति । 'एप' यावा प्रक्षेपमाधनत्वमाम्यात् मारव. याच 'वन', 'श्रत.' 'तस्य अस्य देव. 'भत्ता' स्वामी 'न मनुस्य.', यत एव मत. 'त' पायाणम् एताभि' भविषादिभि. 'देवताभि.' 'श्रादपो' अध्वर्यु ॥ ३॥ "आददे रावाोनि । मन्त्रभागे ग्रावाण सम्बोप्य व राग- मोति मन्त्रोऽभिधते । नय नयाव यात त्यामय परपरथा भवि- स्थतीत्युपपादयति- “यदा वा एन मेतेमाभिएप्समोरयादिमा । अभिषवाभाये पाहत्यमग्भगा, शायभाये दषिमा मामी १-वा....१क । १-का. श्री. ए...1 २-पा. २.५ २..." -बा......।

·५४ ॥शतपथब्राझयाम्। (७प्र. ५व्रा.) 'बाहुतीश्च दक्षिणाश्च' इति 'एतद्' दयम् 'एषः' यावा 'राम' ददाति । अतो रामत इति रावेति, रामतेर्दानार्थात् रावशब्दो निप्पन इत्यभिप्रायेन मन्त्री 'रावामौति पाह' इत्यर्थः ॥ ४ ॥ गभौर मिम मध्वर मिति। मन्त्र व्याचष्टे- योऽयम् 'अध्वर.' स: 'यज्ञ.' 'वे' एव, उभौ भन्दौ पर्यायावित्यर्थः । यदतिगुम्फितत्वेन महत्, तद् ‘गभौरम्' इति लोके व्यवहियते; अतो गभौरे महत्त्वदर्शनात् 'दमम् श्रध्वरं महानं रुधि' 'दत्या' मन्त्रः । सुषूतम मित्यच मुसुततम मिति वक्तव्ये नकारतोपो दीर्घ- छान्दस इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे– “सुषूतम मिति सुस्ततम मित्ये- वैतदाडेति । पवि-शब्दस्य वज्रादौ प्रसिद्धत्वात् अत्र सोमार्थ दति व्याचटे- "एष वा उत्तमः पविः, यत् मोम इति । पवतिर्गशि- कर्मा । पवति, दशापविचे नवतीति पविः मोमः । अथ वा पवि- वद् वलरूपत्वात् पविः सोमः । सोमः 'इति' यदम्सि, 'एपः' मोमः 'उत्तम. पविः' खल्तु , मोमपानेन प्रवलस्येन्द्रम्य चादिवधव- गाद् । अच मधुररमाना वाचका ये ऊर्ज-मधु-पथः-शब्दाः, तेषी तात्पर्यतो रम एवार्थ इति व्याचष्टे- "ऊर्जस्वन्तं पयम्वन्त मित्या- दिना। अघोर्जमधुपयमा रमविशेषरूपलात् मामान्यविपरूपा- दिति भावः । नेते माधुर्यार्थतथा प्रमिद्धाः, अतः यथं त एवं मगच्छन्त रत्यया प्रशङ्काया अपनोदनाय पुनर्निर्देशः हत:- "यदाहोर्जवन्तं मधुमन्तं पयखन्त मितौति ॥ निघण्टो ३. २२.५ इरष्यम् । २-दा. सं.६.३०.१ग । ३- मिघ२.११.१.८ ·(घ.मा.) । तीयकाण्डम् । ५५ . मन्त्रस्याय मर्थः।- हे ग्रावन् ! त्वं 'रावासि', अतस्त्रां 'सवितुः देवस्य' अनुज्ञायां सत्याम् 'अश्विनोर्वाभ्यां' 'पूणो हस्ताभ्याम्' 'वाददे'। खको वास्तविभागः । 'दूमम्' 'श्रध्वर' यज्ञं 'गभौर' महान्तं 'हधि' कुरु । 'इन्द्राय' इन्द्रार्थ 'सधूतम' सुष्वभिपुतं कुरु । 'उत्तमेन पविना' मोमेन युक्त चेम मध्वरम् ऊर्जादेराश्रयभूत- रमोपेतं कुर्विति ॥ ५ ॥ “अथ वाचं यच्छतौति । वाग्यमनार्थवादो "देवा ह वा इत्यादिः, माग्व्याख्यातः । वाग्यमनस्यावधिः सूचे दर्शितः- “(देवस्य बेत्यधि मादाय) वाचं यच्छति प्राग्घिटकारात्" इति ॥ ६ ॥ यदुकं सूचकता- "निग्राभ्यास वाचयति उरस्पना निग्टन नियाभ्यास्येति । तदिद मार- "अथ मिग्राभ्या पाइरति, ताखेनं वाधयति नियाभ्या स्य देवयुत इत्यादिना । 'तासु' भागतास 'एन' यजमानं 'निगाभ्या म्व' इत्यादि-मन्त्रर 'वाचयति' अध्वर्यु । है श्रापः ! 'देवश्रुतः' देवेषु प्रमिद्धाः मत्यो यूयं 'निपाभ्याः स्य रन्द्ररमि ग्टहीतत्वात् । वक्ष्यति हि- "तघदेना उरमि न्यग्ट- भौत, तस्माधिपाभ्या नाम"-इति । तादृप्नो यूथ 'मा' मा 'नर्प- पत' पीण्यत॥ मयोफ मवयवोऽभिधते- “मनो म स्यादिना १-का.यो.सू......स। २.-का. सौ. सू.....॥ -बा• मं० १.३.२। नुपद मिरगेपगियान या एकम् (100)। ५- मा. म. ६.३१ १। मनाया गरम गरियोग- कुत। मरिमायान्तु भिसाप मोरो।

·शतपथब्राझणम् ॥ (७प्र• मा.) 'श्रात्मान' शरीरम् । 'प्रजा' पुपादिकाम् । 'गणन्' बन्नुसत्या- दोन् । युभाभिस्तर्पिता अस्मदीयाः ‘गणाः' 'मा विपन्' विवृद्ध- दपणा मा भूवन् । आपः स्वल्प मेव तर्पणमाधन द्रव्यम, तर्पयि- तव्यास्त बहवः, अतस्तामा तादृशौ शक्ति कुत इत्याशङ्काया माह-- "रसो वा प्रापस्ताखेवैता माशिष माशास्त इति । अपां रसरूप- खात् तावस्खेवैतां बप्तिरूपा माशिष माशास्ते, अतः मारवता श्राशासन युक्तम् । मन आदिक सर्व मपि सङ्घद्यानुवदति- “सर्वे च म इति । श्रात्मान मित्यादिर्विवियानुवादः ।। "उपांशुमवने मोम मिमौत इन्द्राय वा वसमत इत्यादि:- सूचोफ मर्थ दर्शयति- “य एष उपांशुसवन, म विवस्वानादित्यो निदानेन, मोऽस्यैष व्यान इति । उपांशुग्रहार्थः मोमोऽभिपूयते येन, म 'उपांशुमवन' पापाणः, 'म:' 'निदानेन' मूलकारण- विचारेण विवस्वत्सञ्जक प्रादित्य एव; तस्यैवैतदात्मनावस्थानान् । 'स एष' 'अस्य यजम्य 'व्यान.', प्राणपानरूपयोरुपांश्चन्तामयो- मध्ये स्याप्यत्वात् । “अथ यः प्राणपानयोः मन्धिः स च्यान"-दति' श्रुतेरस्य च्यानत्वम् । उपांशमवन रति वैदिको मन्जा, व्यवहारा, तदुपाशमवनेन मियतीत्येवमां ॥ ७ ॥ "त मभिमिमौत इति । 'नन्' उपांशमवनम् 'अभि' तस्यो- परि मोम 'मिमिते' क्रयकालीनमानेन मोमं मम्कुर्यात् । “भन्नि १- का. श्री. सु. ६१८ - वा• सं• ६. ३२.१-५।

·. ५८० (प.बा.) ॥तीयकाण्डम् । वा इत्यादिरूपोपांशुसवनपरिमानार्थवादवद् व्याख्यायमानस्य ग्रावो- परिभावं प्रशस्वेदानौं मानं प्रशंसति- “यदेव मिमोते तस्मा- न्मात्रा मनुष्येविति । 'उ'-शब्दोऽप्यर्थः । यापि मात्रा मोमे कता, 'तस्मात्' सोमस्य मितत्वात् 'मनुय्येषु' व्यवहारार्थ प्रस्य-कुड़वाढक- द्रोणादिका 'मात्रा' सम्पन्ना। "यो चापि"-इत्यत्र उकारः प्रश्लेषः । 'अपि च' 'या ' च 'अन्या मात्रा' एकहीत्यादिमध्याप्रयुक्ता, मापि सोममानप्रयुक्त्यर्थः ॥ ८ ॥ सोमोन्माने मन्त्र विधाय व्याचष्टे- "म मिमौत इन्द्राय वा वसुमत इत्यादिना'। इन्द्रस्य विशेय्यतया निर्देशस्य वसुरुद्राणां तद्विशेषणतया निर्देशस्य च प्रयोजन माह- "दन्द्रो वै यज्ञस्य देवतेत्यादिना। 'यज्ञस्य' सोमयागस्य 'दन्द्रो देवता', “प्रातःसत मपियो हर्यश्व माध्यन्दिन सवनं केवलं ते । सम्भुभिः पिवख रव- धेभिः"-इत्यादिमन्त्रात् सवनत्रयेऽपि इन्द्रस्य प्राधान्यान् “इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता"-इत्युक्रम् । 'वसुमते रुद्रवते' इत्यादौ वस्खादेरिन्द्र- शेषत्वप्रनीतः इन्द्रप्रधानभूतं मुख्य भागिनं कृत्वा वखादौनपि 'अन्वाभजति' पश्चादागिनः करोति, इन्द्रस्यानुचरान् छतवान् भवतौति थावत् । “इन्द्राय वाभिमानिने”-इत्यचाभिमानिशब्दः सपन्न मभिधत्त इत्याह- "मपनो वा अभिमाति रिति । "इन्द्राय वाभिमातिने”-इत्यच देवनान्तरसम्बन्धवैधुर्य प्रशंसति- "मोम्यो- द्वारो यथा श्रेष्ठस्येति । यथा धान्यादिभागसमये मुख्यस्य राजो पूर्वलिखिते १-२ टोप्यन्याविज्ञापि सङ्गच्छेते। २-३• सं०.३५.७॥

·५८० । शतपथमाझयम्। (OR• पवा.) । देयो भागः प्रातिखिकः, तं प्रथम मेवापोद्धृत्य पश्चात् स्खं व मंध्र विभजन्ति ; एवं रुद्रवखिन्द्रेभ्यः देवतान्तरसहभाव मन्तरेण केवल उद्धारः कृतो भवति । श्रेष्ठत्वे दौज मभिमातिहतृत्वम् । यतोऽय मभिमातिहाः, अत उद्धाराई इत्यभिप्रायः ॥ ८ ॥ "ग्लेनाय खेति । 'श्येनाय बा'-'अग्नये त्वा' इति वाक्यदयस्य तात्पर्य माह- "तद् गायबै मिमौत इति । 'मोमझते लेनाय' इति सोमोन्माने कृते गायञ्यर्थवं कथं स्यादित्याशय तदुपपाद- यनि-- “म यद् गायबौ ग्रेनो भूत्वा दिवः मोम माहरदिति । अग्न्यर्थमितस्य, गायञ्यर्थवं तु स्पष्टत्वाद् ब्रामणे उपेक्षितम् । तत्य मेवावगन्तव्यम्- “अनेर्गायत्र्यभवत्"-दूतिमन्त्रवर्णात्। गायच्या निदान ममिः, तो जन्यजनकयोरभेदोपचारे गायञ्यर्थता स्यादि- त्यभिप्रेत्य “तद् गायथै मिमौते"-इत्युक्तम् ॥ १० ॥ मानगतपञ्चमझ्या प्रशंमति- “अथ यत् पञ्च वो मिमीत इति। “एकमन्त्राणि कर्माणौति न्यायस्यौत्सर्गिकत्वात् मन्त्राणं पञ्चवात्मत्व मपौति पक्ष कृत्व इत्यर्थमिद्धम् । गवामयनादिमचन्य संवत्सरमम्मितयजलं प्रमिद्धम् । 'तस्मात्' 'पञ्च त्वः' भानं प्रशस्तम् । “इन्द्राय वा वसमते रुद्रवत रति पञ्चचत्वः प्रतिमन्त्रम्"-इति सूचम् ॥ ११॥ . प्रातिखिका स्वकीयोऽसाधारणः । . "घमेर्गाययभवत् सयुम्वोणिहया सविता सम्बभूव । धनुएमा योम उक्थैर्मसान् रहस्पतेरहती वाघ भाव” ऋ• सं• १.. १५..।। ३-का• श्री. सू. ६. 8.4 ·५६ (प. ना.) । टतोयकाण्डम् । मितस्य सोमस्य समन्त्रक मभिमर्थनं विधत्ते- "त मभि- मृति यत्ते मोम दिवि ज्योतिरिति । हे मोम । 'ते' तव 'यत्' 'ज्योतिः' द्युतिमत्त्वं 'दिवि' अस्ति, यत्' च 'पृथिव्यां' ज्योतिः वनौरूपः मोमः, 'यद्' अपि 'उरौ' विस्तीर्ण 'अन्तरिक्षे' पोडश- कलात्मकः, 'तेन' सर्वेण नव स्वरूपेण महित सन् 'अस्म' अभि- पुखते 'यजमानाय' 'राये तस्य धनार्थम् 'उरु कृधि' प्रभूत कुरु । तव शरीर मिति शेष.। 'दाचे' हवि प्रदाचे 'अधिवोच' यम- मानेन वचन मधिवचनम्, मदीयोऽय मर्वथा अनुग्राह्य इति प्रहीत्यर्थ.. सोमस्य लोकान्तरस्याय्यंशस्य यत् परिग्रहाभिधानम्, तदा- ख्यायिकामुखेन प्रामति- “यत्र वा एषोऽये देवाना मित्यादिना। 'यत्र' यत्काले 'ग्रे' सृष्टः प्राक् 'देवानां' 'हविः बभूव' सोमः, 'तत्' तदा अहं 'सर्वात्मना' 'देवानां' 'हविः' 'मा भुवम्' न भवामि 'इति' विचार्य, 'एषु' त्रियु 'लोकेषु' स्वाः 'तनू.' 'विन्य- धत्त' विभज्य स्थापितवान् ॥ १२ ॥ "तदै देवा अस्पृखतेति । 'तद्' वृत्तान्तं 'देवाः' 'अस्पृण्वत' । "स्प प्रौतिवलनयो."३ | पशोपलचितव्यापार कृतवन्त, इत्यर्थः । 'ते' देवाः 'अस्य' अग्नेः 'एताः' लोकत्रयस्थिताः 'तनूः' 'एतेन' “यत् ते दिवि ज्योतिः"-रत्यादिमन्त्रेण 'श्राप्नुवन्' प्राप्त- १-का. श्री. सू. ६.१८॥ २- वा. सं.६.२३.१॥ २- "स्पृ प्रौतिमालनयो । मोतिपक्षनयोरियन्ये । चलनं गौवन मिति खामो"-इति सि• कौ• सा• प• १९ धा। जातवन्त ·शतपथब्राझणम्। (७७.५मा.) वन्तः । 'म:' 'कृतस्त्र एव' अविकल एव 'देवानां हविरभवत्' । "तथो एवेत्यादि, दृष्टान्तवाक्यवद् व्याख्येयम् । “तस्मादेवेति निगमयति ॥ १३॥ अथ निग्राभ्योदकैः सोमसेचन विधत्ते- “अथ निग्राभ्याभि- रुपसृजतीति । मिश्रयेदित्यर्थः । मिश्रण माण्यामुखेन प्रशंसनि- “श्रापो ह वै सृचं जघ्नुरित्यादिना। तेनैव वीर्यण' केनाप्यवध्यो त्रोऽस्माभिहत इत्येवमात्मकेन 'एतत्' दूदानी मपि 'श्रापः' 'स्यन्दन्ते' वेगेन गच्छन्ति । यहादेवं तस्मात् 'स्यन्दमानाः' 'एना" श्रापः 'न किञ्चन' वस्तु, लोष्टकाठपाषाणादिकं 'प्रतिधारयति' प्रतिबध्नाति, किन्तु, 'ता:' श्रापः 'व मेव वश' स्वतन्त्र यया भवति तथा विशम्भेण 'चेर" अगच्छन् । तेषां खातव्ये कारा माह- "कस्म नु वयं तिठेमहि, याभिरस्माभित्रो हत दूतौति । सर्वस्यापि लोकस्य घानको वृत्र:, मोऽप्यस्माभिर्घातितः, तो 'वयं' 'कमी' अन्यस्मै 'तिष्ठेमहि प्रात्मान प्रकाशयेमेति । इत्थ मां स्वातन्त्र्य प्रतिपाद्य, नामा मिन्द्राधीनत्वं प्रतिपादयति- "मर्व वा दद मिन्द्राय तस्थान मासेति । 'तस्यानम्' इति तिष्ठतेः कानचि रूपम् । कैमुतिकन्यायमियर्थ माह- "अपि योऽयं पवत इति । 'योऽयं' दुर्वहत्वेन प्रसिद्धो वायुः पवते', मोऽपि इन्द्राधीनः स्थितवान् कित, किमु वक्तव्य मेतत् सर्व मिन्द्रव स्थित मिति ॥ १४॥ १- का• यौ• सू. ६.१.१२ । २- पा• सू. ३.१ १.५, १.६ ।

·५८९ (ए. मा.) । तीयकारहम् । “म इन्द्रोऽब्रवौदिति । अथ 'म इन्द्रः' एवम् 'अब्रवीत्' । 'यत्' 'किञ्च' 'इदं' भृतजातं 'मे' मदर्थ स्थितम्, अतो यूय मपि 'तिष्ठध्व मेव' न गच्छत 'इति'। अथ तेन तथोक्ताः 'ताः' श्रायः, वयं तिठेमहि, 'नः' अस्माकं ततः' 'कि' लब्धं 'स्थात्' ? 'इति' अत्रु- वन् । अथ तासा मिन्द्रः 'मोमस्य राज्ञः प्रथमभक्षे' दूतरेभ्यो देवेभ्यः प्राक्, अभिषवकाले 'एव' 'व:' अस्तु 'इति' प्रादात् । 'ताः' अस्तु 'तथेति' अङ्गीकृत्य 'अस्म' इन्द्राय 'प्रतिष्ठन्त' । प्रसङ्गात् निग्राभ्यशब्दनिर्वचन माह- "तास्तस्थाना उरसि न्यग्टमौत इति । इन्द्रेणोरसि निग्टहीतत्वात् 'निग्राभ्याः' इति तामा मपां नाम सम्पन्नम् । “यहोर्भश्छन्दमि”-इति' हकारस्य भवम् । निगाया इत्यर्थः। कर्मणि सत्यः । तथैवैताः एतद्यजमान परसि निग्टहीत इत्यर्थः । अत्र विधिस्नेयो निग्रहीयादिति ॥ न चात्र प्रथमभच. श्रूयत इत्यागय अभिषवकाले ताभिः संसर्ग एव भव इत्याह- "म श्रामा मेष इति ॥ १५ ॥ उपसर्ग मन्त्र मभिधाय व्याचष्टे- “म उपसृजति वाचा स्य हचतुर इत्यादिना । श्वाच-शब्दस्याभिप्राय माह- "गिवा छाप इति। यद्यपि “यात्र मिति विपनाम', "आशु अतनं भवति"- इति निरुक्तम', तथाप्यवरसामान्याषि—यादितिन्यायेम त्याच- २- वा•सं•१.२७.१। 1-निरु. १.१.३। -पा• २ ३.२सू. वा.११ ३-निध.१.२१.। विद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्यसामान्याग्नि यान वेव म नियात्”- इत्यादि मिद. २.१.१मण्यम् ।

·। शतपथब्राझणमा (प्र.ना.) शब्दविलेषन शिवशब्दप्रतिभानात् श्रपा च सर्वाप्यायनरूपत्वेन शिवत्वप्रमिद्धे "श्वाचा स्वेत्यभ्युक्त मित्यर्थ । यम्मान 'एता' श्राप 'त्र मनन्' तस्माद् 'चतर इति मन्त्री ब्रूते । तुर्वो हिमार्थ । हत्र तुर्वन्ति मन्तौति चतुर । 'अमृतस्य' 'पनौ' पालयिय । यदि यूय मरता न भवयु, तईि तादृशौना मपां स्वामित्व मेव नोपपद्यत इत्यनया प्रसिया 'अमृता ह्याप"-दूति ब्राह्मणम । प्रसिद्धिवाचक हि-शब्द माह- 'ता देवीदेवत्रेति । मन्त्रभागस्य स्पष्टार्थता माह- "नाप तिरोहित मिवास्तौति । इदानीन्तन सोमपानविषय मुपहानम "उपहता' मोमस्य पियतेति मन्त्राभि- धानादायात मिति दशयति- 'उपहता एव प्रथमभक्ष मोमध्य राजो भवयन्तीति ॥ मन्त्रस्याय मर्थ सम्पन्न ।-नियाभ्या श्राप । यूय 'श्वाचा स्थ' शिवा भवथ, 'चतुर' वृचस्य हिसका स्था, 'राध' धनस्य 'गुत्ता' उद्यमयिय । “गरी उद्यमने', 'नमत्तनिपत्तेत्यादिना निपातितो मूर्त-शब्द । 'अमृतस्य' 'पनौ' पालयिय स्म । प्रत- स्तादृनधिमोपता 'देवो' हे 'देव्य । देवचा देवान् प्रति 'दम यज्ञ सोमात्मक 'मयत' प्रापयत, 'उपहता' अनुज्ञाता' मत्यो यूय 'मोमस्ख' मोम पिवतेति मन्त्रार्थ ॥ "याचा स्पेत्यासिञ्चति निपाभ्या "-दुनि' कात्यायन ॥१६॥ १-था. म. ५.धा... २- तु. च्या.९५ धा. । 8- कायो सू.८।१२। १- पा. सू. ८२६९।

·५६३ (६प्रा.) ॥ टतीयकाण्डम् ॥ .. यदुक्तं तेन “प्रहरिष्यन् देय्यं मनसा ध्यायेदमुभा अहं वचं महरामि, न तुभ्यं मोमेति, भावे लणं माभेरिति प्रहरत्येवं त्रिः"- इति', तदिद माह- "अथ प्रहरियन्नित्यादिना । 'मुसी' देने अत्र मोमगर्मण इति इष्टुर्नाम मनमा ग्टसौयात्, 'प्रहरामि' प्रति. पामि, पाषाणरूपं वज्र मिति शेषः। हे सोम । 'न तुभ्य मिति' । नैव प्रहरणं चेत् को वध इति, तबाह- “यो वेवेमं मानुषं बाहण मिति। अत्यन्तदोषाविष्करण मितौमं ब्राह्मण मिति विशेषितम् । 'त' बाहाणस्य हन्तारं 'परिचक्षते' 'वेव' खल्वेव । 'परिख्यान' दुय्यत्वेन वर्जनम्, 'अथ' 'कि', वक्रव्य मिति शेषः । 'एत' माहात्म्यवन्तं पुरोवर्तिनं यो हन्ति, तं परिचचत इति किमु- तेत्यर्थः। कैमुतिकन्यायस्य वीज माह- "देवो हि मोम इति । हि-शब्दो “देवो वै मोमः"-इत्यादिश्रुनिप्रसिद्धियोतनार्थः । अम्ल तथा, यदि इन्तिः स्यात्, मेवाच कुत दत्यत पाह-- “मन्ति वा एन मिति । प्राग् व्याख्यात मिव । ‘एते' चुनामग्रहणपूर्वक मभि- पुषन्तः 'त' मोमं 'न नन्ति'। 'तथा' देयत्वभावनायां मत्याम् । 'अतः' अस्माद्धननसकाशात्, अस्मात् स्थानादा। 'तथा' मति अभिषोतरध्वयोः 'अनेनस्यं भवति' न विद्यते एनः पापं यस्य म अनेनाः, तस्य भावः अनेनस्यम् ॥ देय्याभावे नत् कथ मित्यागयाह- “यधु म दिप्यादपि हण मेव मनमा ध्यायेदिति । मुमै बणाय वचं प्रारामि, ३ मोम। न तुभ्य मिति ध्यायेदित्यर्थः॥ १०॥ १- का• यौ• सू. ८.३.१३-१४ । 16 ·પૂર્વક शतपथबागाम् । (प्र.५मा.) प्रहरण मनूध मन्त्र विधाय व्याचष्टे- “म महरति माभेरित्या- दिना । मा भेरिति पद व्याकुर्वन्नेव देय्यत्वभावमायां यत् प्रयोजन मागतम्, तदेव माभेरिति मन्त्रभागस्यापि तत्पर्य मिति व्याचष्टे- "माभेर्मा मविश्था इति, मा त्व भैषीर्मा सविस्था प्रमुभा अह प्रहरामि, न तुभ्य मित्येवैतदाऽति । 'एतत्' माभेरिति मन्त्र- वाक्यम्। ऊ-शब्दस्यासनामसुर पाठात् प्रत्रानुसारो रमो विवचित इति व्याचष्टे- "रम धत्वेत्येवैतदाहेति। "धिषणे वौद्धौ" इतिमन्त्रभागस्य धिषणफलके अर्थ इति केषाच्चिदापार्याय मतम् तन्मत निराका मुदाहरति- 'दमे एवैतत् फलके पाड- रित्यु हैक पारित्यादिना । प्रथमम् 'पाहु'-इतिगम्दस्य पदानि "धिषणे'-इत्यादीनि । 'एतत्' एतस्मिन् वाक्ये 'दमे मोमाधारभते ‘फस्तके' ब्रुवते इत्यर्थ । 'रनि' अमु मर्थ मेकशाखिन पाहु । '' प्रश्ने । 'कि "तच' त्वदभिमते, विद्यत इति शेष । विद्यत एवेत्या- मध्याह- "योऽयेते फनके भिन्दादिति। चोते च दे म्याता, तईि कदाचिदपि भने स्याताम्, प्रत किनु तत्रेत्यर्थ । इदानी स्वाभिमत मर्थ मोपपत्तिक दर्शयति- "इमे र वै पावाप्रथिवी इत्यादिना । अत्र धिपणे अनूयेते, तपोदाळ मागा- स्यते, तच्च मति मैथिन्यकारणे उपपद्यते, प्रतम्तत्प्रमकि माइ-- 'एतस्माद चादुद्यतात् मरेलेत इति । वज्रवद्धिमकार अभिपवा- पोचत सम्बमकामात् 'रमे घावाथियो' 'मरजेते' कम्यते । 'चावा- - १-वा•• २५ .-निध...१५॥

·५६५ (म. ना.) हितीयकाण्डम् । पृथिवीभ्याम्' इति चतुर्थीदिवचनम् । 'एतत्' इदानीम, श्राभ्या- मर्थाय 'एन' यज्ञं शमयति' शान्तं करोति, यथासौ उत्सेकावरे- पाभ्यां चावापृथिव्यौ न हिनस्ति तथा करोति। 'तथा' सति, "धिषणे विद्धि वौम्येयाम्”-रत्यभिधाने मति 'शान्तः' असौ यज्ञ इति 'इमे' द्यावापृथिव्यौ 'न हिनस्ति', प्रोत्साहनेन तयोर्दृढत्वस्य प्राप्तवादिति भावः । गत ऊर्गर्थवादः । “पामा हतो न सोम इति तदस्य सर्व पाभानं हन्तीत्यार्थवादिकं फलं मा मा मन्तात मिति च देवताभूतस्य मोमस्याभिषवरूपो वधोऽध्वर्यारेव सम्भावित इति तस्यैवेति मन्तव्यम् ॥ १८॥ यदुर कात्यायनेन-- "एवं चिरभिषुणोति"-इति, तदिदं चित्वं विधाय मम्भरण निग्राभोपाययोः मझया सह समुञ्चित्य प्रसंसति- "स वै विरभिपुणोतीत्यादिना। 'त्रिः मम्भरति' चिः मनिषौद- यति । निग्राभोपायनम् प्रागपादित्यादिमन्त्रजपः, नत् चतुर्वार कर्तव्यम् । 'तत्' मिलिला 'दश' मम्पद्यन्ने , विराट्छन्दमथ दशा- घराणि ; मोमोऽपि विराट्सम्बन्धौ, “पञ्च कृत्वो यजुषा मिमौत, पञ्चतत्वस्वप्णी मिति दयमाया मितवात् , प्रतो वैराजम्य भोमम्य ममत्वाय अभिषवादिगना दशमया प्रशस्ता । नतोत्र निप्राभोपायनचतएयम्य च विधिर्मिदगादेव द्रव्यः॥ १८॥ १-का. श्री. शु.८४.१४स। २-विरभिषवे प्रशारसया का यो. ८. 8.१०-१८ सप्रेस या, पि चतुकाडे (१.१.१५, १६.) किचिद वध्यति । मम्मरणचित्वस्य ·शतपथनाहायम् ॥ (०प्र. ५वा.) अथ नियाभोपायन मनूद्य प्रमति- “अथ यनिग्राभ मुपैति, यत्र वा एषो ऽग्रे देवाना हविर्वभूवेत्यादिना । “दमा दिशो- ऽभिदध्याविति । अभिध्यान मैथुनविषय ध्यानम् । अभियानप्रकार माह- "श्राभिर्दिग्भिरिति । 'मिथुनेन' तद्योगेन, 'प्रियेण दिशा मभिमतेन, ‘धाना' मम गरौरेण 'सस्पृशेयेति'। यदा, 'दिग्मि मिथुनेन प्रियेण धाना' दिशा मिथुनाहण प्रियेण धामा शरी- रेण मस्पृशेयेति व्याख्येयम् । एवसामयमानस्य मोमस्य नियाभो- पायनेन देवा' 'श्राभिर्दिग्मि' सह 'मिथुनेन प्रियेण धाना' 'ममपर्णयन्' मयोग मकारयन्, निग्राभ्योपायन मेव सस्पर्म इत्यर्थ । "तथो एवैन मिति, दार्शनिक वाक्यम् दृष्टान्तवद् व्याख्येयम् । यदा, पूर्वच ममाविधि म, 'यनियाभ मित्यच तु यच्छन्द मुपेक्ष्य विधिरवगन्तव्य ॥ २० ॥ तब मन्त्र विधाय प्रगमति- “म उपैति' प्रागपागित्या- दिना' । अपाचतीत्यपाक्, प्रतीची दिक् । “अधरागिति, उदक्- प्रतियोगिनी दक्षिणा दिशष्यते ॥ ११ ॥ ॥ २२॥ अथ मोमम्याभिषवमम्भरणादिप्रमाद् यजनामनिर्वचन दा- यति- “अथ यस्माद् यज्ञो नागेति । 'यम्मान' प्रतिनिमित्तात् यजम्य यज' 'पति' 'नाम' अभृत् । तम्योत्तरम- "प्रन्तीत्यादि । अभिषवेन इतम् “एन मोम 'तयते' भगारणग्रहपहोमादिमा - 1-का. श्री. सू. ६ ...1 २- वा. म. १४॥ २-पा. मु.१ १३. एथम्।

·५७ प.प्रा.) । तीयकाण्डम् । विस्तारयन्तौति यावत्, तदेव तस्य पुनरुत्पादनम् । 'म:' मोमः 'वायमानः' सन् 'जायते', श्रतो यत् परम्परया पाहुतिभावं गच्छन् 'जायते' पुनः पुनः सम्भवति, तो यन् जायत इति 'यन्जः' । अतो वस्तुतो 'यन्जः' इति तस्य 'नाम', 'सद् यज्ञ इति' परोक्षण व्यवहरति ॥ १३ ॥ उतार्थसंवादत्वेन सोमप्रार्थनारूपं मन्त्रसंवादं दर्शयति- "तचैता मपि वाच मुवाद, त्व मग प्रमिष इति । 'तत्र' तसिा- नभिषवकाले 'एतां' प्रार्थनारूपां त्वमझेति 'वाचम' 'उवाद' उना- वान् । हे 'विष्ठ !' अतिगयेन बलवन् ! 'अज' हे इन्द्र ! 'देवः' 'वं' 'माय' मरणधर्माणं मां मोमं 'गंमियः' प्रशस्तं कुरु, श्रा- त्यात्मना विस्तारयन् देवात्मना पुनरुत्पादयेत्यर्थः । “ांस स्तुती", "मिबहुलं लेटि" इति' सिप, प्रार्द्धधातुकवादिद, "इतय स्लोपः," इतौकारलोपः, "लेटोऽडाटौ" इत्यडागमः । अत्यन्यो देवः किमिन्द्रप्रार्थनयेति माह- "हे 'मघवन् !' तत् 'पत्तः 'अन्यः' 'मर्षिता' मुखपिता 'म अस्ति', या एम प्रतः ''तुभ्यं . ५- "यशः कमात्? पहात एमतिकति ATTET, पापभगे भातोति वा, पशुरनो भवतीति वा, बझालानिन योपमन्दा, पर मपन्तीति वा"-:ति निरु ...। ए-वा•सं• १.१०.११ १-मा.प.०५८पा." ५-पा..०.१.१। .-....... -पा.२.१.१.२० । (-पा.५.१....॥

·। शतपथमायणम्। (प्र. ५मा.) 'चः' प्रशमाप्रार्थनारूपम् 'ब्रवीमि' । अस्य मन्त्रस्य तात्पर्य माह- "मो हैवैतद् भवन्नुवाच, व मेवेतो जनयितामि नान्यस्वदिति । खटोऽर्थः ॥ २४॥ अथ नियाभ्याभ्योऽयो होहचमसेन यहएम्, तत् प्रांमति- "अथ निग्राभ्याभ्यो ग्रहान् विग्टहत इति । 'निगाभ्या.' अभिषव- समये सोमोपसर्गायोपयुक्ता प्राप' । कथ तान्यो ग्रहण मिति पर- म्परयेति दर्शयति- "बापो ह वै वृत्र जनुरित्यादिना । वीर्यवत्य स्वन्दमाना आपः, ताभ्यो यमतीवरीणां ग्रहणम, ताभ्यय होव- चमम नियाल्याणां ग्रहणम्, नियाग्याभ्य' मकाशात् मोमरमद्वारा पहान् विग्टहते । तदा 'तेनेव' वृषवधप्रयुगामामीनैव 'एन्' एतेन नियाभ्याभ्यो ‘ग्रहान् विग्रहते' । तच्च ग्रहणं होटचमममका- भाद् भवति, होरचममं दशापवित्रस्योपरि धारयित्वा, तच मोम. रम मामिय, धारा मम्पाद्य ग्रहणात् । 'योषा वै' स्त्री खानु 'क्', मेर होता', पापः सम्वाद्यवयवरूपायाः होरायोज्यपान अभेदविवक्षया पग्धोतेति मामानाधिकरण्यम् । “नदेन मेतम्या इति। 'एतम्यै योषायै पट्यर्थ चतुर्थी । एतम्या योषायाः कारपोर- लक्षणायाः मम्बन्धितया 'एनं' मोमम् ‘एतद' एतेन छोटपममा पहणेन 'प्रजनयति' पुनरुत्पादयति। "तग्माकोलचममादिति । १- 'भगबगुवाम(१)-इति । २- का. श्री. सू. ६.१ २.,., १-पा...... सु. वा. १॥

·५ (प्याबा.) ॥ रसीयकाण्डम् । पुनर्निर्गमनम्। तस्मात् नियाभ्योदकैहोरचमसेन यहान् ग्रही- यादिति विधिः ॥ २५ ॥ ५ [६. ४.] ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थमका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये हतीयकाण्डे नवमाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् । पुमश्चितरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥६॥ ब्रह्माण्डं गोसहस्रं कनकहयतुल्लापूरुषौ स्वर्णगर्भम्, सप्ताधीन् पञ्चसौ स्त्रिदशतरलताधेनुमौवर्णभूमौः । रत्नोस्रां रुकावाजिदिपमाहितरथौ मायणिः मिङ्गनार्यो, व्यश्राणीविश्वचक्रं प्रथितविधिमहाभूतयुकं घटञ्च ॥ धान्याद्रिं धन्यगन्मा तिलभव मतुस्तः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पामीयं कृपावान् गुडकत मजडो राजतं राजपूज्यः । प्राज्योत्थं प्राज्यजन्मा लवणन मनृपः शार्करं चार्क तेजाः, रत्नाल्यो रनरूपं गिरि महत मुदा पात्रमासिङ्गनार्यः । १-हत्यकारस्तु सरकाण्डेऽनुपद मेव स्फुटिय्यतीति भम् ।

·। शतपथमाझणम् । (प्र. ना.) इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवौरहरिहरभूपालमामाज्यधुरन्धरेण सायणाचार्यण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाष्ये बतीयकाण्डे नवमाध्याय समाप्त ॥८॥ ॥ इति तृतीयकाण्डे सप्तमः प्रपाठकश्च समाप्तः॥ ॥ इत्यध्वरं नाम तृतीयं काण्डं समाप्तम् ॥ २मा. ५- 'कडिकासझ्या १९४' -इति क, 'कण्डिका ११०"-इति ख, "कण्डिकासया १४-इति ग, घ । तत्र १ वा• ११ क, २७ का, ३ मा १०, 8 या• ३: क., ५ द्रा० २५ क•, साया नयात्र प्रपाठके ११४ कपिरका सम्पदा । "करिडकासर्वसध्या १६"-इति क, 'यस्मिन् काण्डे करि बासध्या स्पू' -इति ख, तथैव ग, घ । तप प्रथमे प्रपाठके ५९८, टतोये १०२, चतुर्षे १५२, पश्मे १२०, धणे ११२, भतमे १९७ , मिलनयाध काण्डे ५८ करिडका श्रुता इति सिद्धम् । हितीये