·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA;
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
OLD SERIES, Nos. 51, 73, 143, 144, 145, and 237.
THE LALITA VISTARA,
OR
MEMOIRS OF THE EARLY LIFE OF SAKYA SINHA.
EDITED BY
RAJENDRALA'LA MITRA, LL. D.
Honorary Member of the Royal Asiatic Society of Great Britain and
Ireland, and of the Physical Class of the Imperial Academy of
Sciences, Vienna ; Corresponding Member of the German
and of the American Oriental Societies, and of the
Royal Academy of Science, Hungary; Fellow
of the Royal Society of Northern
Antiquaries, Copenhagen,
&C., &c.
CALCUTTA:
PRINTED y C. B. LEWIS, BAPTIST MISSION PRESS.
1877.

·No text on this page.

·INTRODUCTION. How, finally, to preclude the miseries 'incident to murdane existence is the problem which has engross. ed the attention of nearly all the philosophical writers of India. “ The complete cessation of pain should be the ultimate object of man"* said Kapila, and the chief motive of Gautama is “the attainment of beatitude through the annihilation of pain.”+ Patanjali, Kaņáda and Vyása have likewise been impelled to their tenets by a similiar desire, and the sayings of Nának and Guru Govind and Chaitanya afford incontestable proofs of their intolerance of mundane suffering which led them to yearn for a peaceful hereafter at the sacrifice of the présent. It was an intense feeling of a like nature that led a prince, two thousand four hundred years ago, to forego the pleasures of an oriental paláce, and to betake to the privations and sufferings of the life of an anchorite. In the language of his biographers, the sights successively, during his pleasure excursions, of an old man, a sick man, a hafi lokta Sútral, Aphorism 1st. 'Ny ya Sútra, Aph. 2nd.

·2 corps3 and a recluse, the emblems of age, disease death,", and religion-of the bane and the antidote awakened in his mind a sense of the sad realities of this life, and led him thenceforth to apply himself assiduously to the study of different systems of philosophy, and to the performance of the most rigorous austerities. Fasting by day exposed to the burning rays of the midday sun, and sleeping by night under the canopy of heaven in the heavy rains of autumn, or the piercing cold of winter, he lived but for the attainment of an unknown quantity, the summum bonum pf existence. His penance and his studios did not, however, afford him the consolation he sought; and he was at last induced to renounce his tutors and their learning, and to proclaim himself a reformer. The tenets he promulgated attained a world-wide celebrity, and his followers now include nearly one-fifth of the human race. But great as was the success of this renowned teacher, the history of his life is involved in mysteries which the light of modern research has yet scarcely dispelled. India never had her Xenophon or Thucydides, and her heroes and reformers, like her other great men, have to look for immortality in the ballads of her bards, or the legends of romancers. S'ákya Siñha, the reformer to whom I have above alluded, for time had not even that advantage. He was known only through the misrepresentations of his enemies, the Brálmans. The orientalist, however, has now no longer to complain of paucity na inormation regarding nim. The discoveries of Hodj yoziy, in Noa ·3 pal, of Upham and Turnour in Ceylon, of 'C'Soma de Körösi in Tibet, and of Klaporth, Remusat, Beal'and others in China, hare placed at his disposal a large mass of legends in Sanskrit, Páli, Tibetan and Chi, nese, which record with more than Boswellian zeal and assiduity, though not with like fidelity, eten' the most trivial circumstances connected with the life and the preachings of the great reformer. But it is an arduous task to attempt to put skin and living flesh upon the dry bones of old legends; still more so to resuscitate an authentic identity, or prove the verity of a picture founded upon such materials. Written at different times by different persons, under very dissimilar circumstances, in various climes, those legends cannot be expected to be very homogeneous in their character, or concurrent in their testimony: They abound in, contradictions, fictions and fables which altogether vitiate their worth as historical records. But in a country where a few coins and inscriptions are the only representatives of her history for many hundreds of years, ballads and legends acquire an importance which in more favoured climes is seldom accorded to them. Besides, inasmuch as they are mostly based upon a substratum of truth, and the Páli, the Tibetan 'and the Chinese writings are avowed translations from the Sanskrit, they have certain points of correspondence and unity which cannot fail to be of interest to the scientific antiquarian. The task is no doubt difficult to deduce the truth from the massıof fictions in which it is buried in thege writing by the zeal of unscrupulous and bigoted ·4 . votariés ; but inasmuch as these are almost the only materials from which a knowledge of genuine Buddhism can be obtained, they have a peculiar claim to consideration from the Indian historian. Buddhişt writings, whether Indian or foreign, are divided into three classes, technically called the Triplthaka or “ the three repositjories." The first of these comprises the sayings of Buddha himself (Sútra), and as such, constitutes the corner-stone of Buddhism. Upon it were founded the Buddhist systems of philosophy (Abhidharma) and ethics (Vinaya). The works included under these three heads are, bowever, of very unequal merit, and held in very different estimation by their followers. Nor has the principle of the triple division been very strictly adhered to, for there are now many works of such a miscellaneous character, that they may be included under all the three-divisions. It is evidently on this account that the Nepalese and the Tibetan Buddhists have adopted other and more comprehensive classifications. The religious literature of the Tibetans is comprised in the great collection called the Kahgyur, and that is divided, for facility of reference, into seven classes, each of which includes a variety of works of unequal merit and extent. The first class is called Dulva or discipline; the 2nd, Sherch’hin or metaphysics ; 3rd, Phalch’hin or rules of the religious community ; 4th, Dhomseks, miscellaneous doctrines, 5th, Do-de, aphorisms or sayings of Buddha; 6th, Nyangdas, or final deliverance; and 7th Gyut, or mystical doctrine. Under the triple division, the ·5 first constitutes the Vinaya, the next three the Abhidharma, and the rest Sútras. The Nepalese divide their books into twelve classes, and each class has a number of orders and varieties, They have, nevertheless, selected some of their most ,important works which they hold, without any refer. ence to their character, to be the scriptures of their faith. These are pre-ehinently their Holy Writ. They include under this head the following works : viz., 1st, the Ashțasáhasriká; 2nd, the Ganda Vyuha; 3rd, the Das'abhumísívra ; 4th, Samadhiraja ; 5th, the 'Lankávatára ; 6th, the Saddharma-puņdarka ; 7th, Tathagata Guhyaka; 8th, the Lalita Vistara ; and 9th the Suvarņa Prabhása. According to Mr. Hodgson, "Divine worship is constantly offered to these, nine works * * * by the Buddhists of Nepal. The aggregation of the nine is now subscrvient to ritual fancies; but it'was originally dictated by a just respect for the pre-eminent authority and importance of these works, which embrace, in the first, an abstract of the philosophy of Buddhism, in the seventh a treatise on the esoteric doctrines, and in the seven remaining ones, a full illustration of every point of the ordinary doctrine and discipline, taught in the easy and effective way of example and anecdote, interspersed with occasional instances of dogmatic instruction."* I have not had an opportunity of examining all these nine works ; my remarks must necessarily be confined to those I have seen, and they include the lst, 2nd, 4th, 6th, 7th, and sth. * Illustratigris of the Literature and Religion of the Buddhists, p. 19.

·6 The first treatise, Ashțasáhasrika, iś avowedly ap abridgment of a much larger work called Prajñá Páramnitá, or' transcendental knowledge.” It is a proso work in five bulky volumes, but it is said to comprise matter enough to equal, according to the Indian mode of reckoning, a hundred and twenty-five thousand stanzas of 32 syllables eag.. Looking to tho bulk of the work this estimate is by no means exaggerated ; but some say that the numerals refer to the number of separate topics discussed in the work, and not to its extent. The same doubt exists as to the object of the numerals which make the names of other redactions of this work, which are all in prose. The specific namo of this great work is Rakshya Bhagavati, and each volume is called a Rakshyá. " The subject of this work”, says Hodgson, “is of a highly specu, lative character, belonging rather to philosoplıy than religion. The cast of thought is sceptical in the extreme, endless doubts are started, and few solutions of them attempted. S'ákya appears surrounded by his disciples, by whom the arguments on each topic are chiefly maintained, S'ákya acting generally as moderator, but sometimes as sole speaker. The topics discussed are the great first principles of Buddhism; the tenets of the four schools of Bauddha Philosophy are mentioned, but those of the Svábhávika alonc, largply discussed. The object of the whole work seems rather to be proof of the practice, that doubt is the end as well as beginning of wisdom, than the establishment of any particular dogmas.cf philosophy or religior: and from the evidence of thixayrgat, work ·7 66 eight it would appear, that the old Buddha philosophers were rather sceptics than atheists."* As a repository of metaphysical and ontological discussions the work. was a valuable one, but it was too large and two ramibling to be of much use, and even as early 48 the sccond century before the Christian era an attempt was made to condense it,' and a redaction of "a hun.. dred thousand” was produced (S'atasdhasriká Prajñá Páramitá). 'It retained, however, all the defects of trio original, and could not therefore supersede it. A second redaction of “twenty-five thousand”. (Pancha- 'viñsa Sáhusriku).followed; but it too failed. A third attempt resulted in the Das'asáhasrikı, or “ten thousand ;" but that likewise proved insufficient. The fourth redaction is the Ashțasáhasriká, or thousand." In Mr. Beal's Catalogue of the Chinese Tripithaka the first and the fourth recensions have been named; as also an exegesis on the original text by Nargárjuna Bodhisattva, which was translated into Chinese by Kunárajíva in circa, A. D. 400. As the handiest of the five redactions, tlıe last is the most approved, and held in the highest appreciation. Its proper name, like that of its predecessors, is Prajná Páramitá; but it is best known by the specific name of Ashțasáhasriká. It is divided into 32 chapters: The salutation at its beginning is somewhat peculiar. Instead of the usual formula of salutation to thic three Ratnas, or to Buddha, or to Bodhisattvas, adoration is paid to the work itself, to the renowned Prajñá Púramitá; anide the same is then repeated in a set of * Hlykitrations of the Literature, &c., of the Buddhists, p. 23.

·8 verses which describes the work as the source of knowledge of Tathayata.” The name being in the .femininė gender, the work is addressed throughout as a female. The scene is laid in a garden near the Vulture Peak (Gidhrakúta) at Rajagriha. When Bhagaván s'akya was once sojourning there in the .company of a large number of disciples and followers, Sariputra opened a discourse by asking Subhuti information on various philosophical topics, relating to the fundamental principles of Buddhism, and the replies and discussions which followed form the subject of the work. The topics refer to forms and their archetypes; to the means of attaining truc knowledge; to the lives of tho 24 Bodhisattvas ; to various forms of meditation; to tulhatá or sameness, that is the relation of material objects to their archetypes; to Maya-purum sha or typical human beings; to explanations of various Buddhist maxims; to the means of overcoming the miseries of mundane existence; to universal knowledge, and the mode of attaining it; and to a variety of other recondite questions of speculative theology and metaphysics. The Gandavyuha is a narrativo work in which the disciples and followers of S'akya, in his presence, discourse on practical Buddhism. In the first chapter Manjus'rí explains to Sudhana-kumara the cardinal principles, of Buddhism. In the second and the third Sudhana and Meghas'rí discourse on the same topic, and on the descent of Bodhisattvas. The fourth is devoted to an exposition, by Supritishțhita, a Briksha; of tlie manner in which Buddhist faith should be sought. In ·9 the fifth, the career of Buddha is expatiatect upon by one Meghadravida in reply to Sudhana. "In the sixth, a Sreshthi or banker comes forward to solve the doubts and difficulties of Sudhana relating to certain points of faith. In the next, Sáradhaya ex patiates on the glory of Buddha. A female mendicant of the name of A'vá next explains how a Bodhisattva should study the Bodhi religion. Another mendicant of the samo sex then explains the proper course of life for Bodhisattvas. In the ninth, a Risli of tlie name of Bhishmot- •tara-nirghosha, in reply to Suchana, explains the duties of Bodhisattvas., The discussion of the subject is continued in several of the succceding sections, the interlocutors being successively a Bráhmaņa named Jayoshmáyatana, a maiden of the name of Maitráyani, daughter of Maitráyana, one of the principal followers of S'ákyå ; Sudarsana a Blikshu, Prabhútá a nun, Vilusa a householder, and others. .In Section 18, Sudhana expounds the subject to Nala, a king, whoso kingdom is described at some length, and who is apparently the same with the hero of the Naisladla, and king of Berar, whose story finds so prominent a place in an episode of the Maháblárata. In the next le goes to the towu of Suprabhá, and converts to his faith its' king, Maláprabha. Ile next goes to the liouse of Chlalá, a nun, from wliosc head issues a halo of brilliant light; and then goes in quest of an itiiicrant hermit (Pariorájuku) Sarvagámina by name, with whom he discourses on the maxim, mayonutturáyai :::.“ Nothing by me of the futuro” &c. From Secticum?sto 30 the topic of discussion between Su- ·10 dhana' and different hiermits is, “ How should the. Bodhistöttva knowleiye be taught by a Bodhisattva.” (Kathañ bodhisatlvena bolhisallvacharyán s'ikshnyiluvyam.) The subject of the 31st is an interview of Sudhana with a goddess named Vará, who shows him inany jewels of rurc.value. In the next Vásantí, a goddess, roplies to lis query “Show me the way to omniscience, by which the Bodhisattvas attain their tenfold powers on eartlı.” Other recondite questions of this character follow through twenty successive sections, in which Sudhana either instructs, or is instructed, by some. monk, or nun, or god, or goddess in the mysteries of the Buddhist religion. The work is of considerable antiquity, and is, I believe, the same with the Glumanyúlu, which was translated into Chinese under the name of Ta shing-mi-yen-kung by Amoghavajra of the, Tang dynasty in 907–960 of the Christian gra. I have not seen any MS. of the 3rd work, Dits'ubhumisvara. According to Ilodgson it contains “an account of the ten Bhumis, or heavens, or stages of perfectibility,” the names of the ten being thus given in Dr. Cowell and Professor Eggeling's Catalogue ; (1) Pramuditá, (2) Vimalá, (•) Prabhákari, (4) Archismatí, (5) Sudurjayá, (6) Abhimuhli, (7) Duraîgamá, (8) Achalá, (9) Sádhumatí, (10) Dharmamedya. In Mr. Beal's Report on the Chinese Tripíthaka, this work.occurs under the name of Shi-chu-king, which was translated from the Sanskrit by Kumárajíva and anothier. The fourth is Samuthiraju, a work of the class called Vyákaraya or narrative, in which va'ious forms ·11 21 of meditations are described at length, and details are given of the actions by which the perfection of Buddhist wisdom is acquired. The work extends to forty chapters. As the subjects are of a peculiarly recondite character which cannot be briefly analysed in il manner to be thoroughly intelligible, I refrain from: attempting to describe 'the work at length. It was apparently not translated into Chinese, for I do not see its name mentioned in Mr. Beal's report. Tlie Lunkarutára is moderatu-sized work of 198 folia, comprising, according to the Indian modo of talculation, about 3000 s'lokas. It is written partly in prose Sanskrit, partly in Gátlá verso. It treats of a miraculous visit paid by Sákya to the king of Lanká (Ceylon), and of his preachings in that islanı. It is divided into ten chapters (parivartas). Three different translations of it exist in the Chinese, one under the name Ta-shing-jih-ling-kia-king, another under Lankia-o-po-tre-lo-po-king, and the third under Jih-linya kin-king, ---the last by Budhiruchi of the Wei Dynasty. (Circa. 221--22:3.) The Sultharma-zundumiku or “ the lotus of good law," has already been translated into French by Burnouf, and calls for no remark. It was translated into Chinese by Che-yen, of the Sung dynasty, (900-1978) under the name of Fre-hw-san-muiling, An epitome of it appears among the books of the western Tsin catalegue, and a commentary of it in select explanations under the name of Fu-hw-in-kiu, (Beal, pp. 14 & 10+). The seventh is named Tathagata Gulyakı, otherwise (alled.cya-sumaghu or "vit collection of serots.".

·12 Like the last, it is written partly in Gáthá verse, and partly in Sanskrit prose, and is divided into eiglitcen chapters. It belongs to the class Tantra, and treats of various esoteric rites and mantras, dwelling largely on the peculiar marks that are characteristic of the body of Țathágata, and on various forms of meditation. As a Tántric composition of the esoteric kind, it lias all the characteristics of the worst specimens of S'akta works of that type. The professed object, in either case, is dovotion of the highest kind-absolute and unconditional--at the sacrifice of all worldly attachments, wishes and aspirations; but in working it out theories are indulged in and practices enjoined which are at once the most revolting and liorrible that luman dopravity could think of, and compared to which the worst specimens of Holiwell Strcot literature of the last century would appear absolutely pure. A shroud of mystery alone serves to prevent their true characters being seen, but divested of it works of the description would deserve to be burnt by the common langman. Looking at them philosophically the great wonder is that cven a system of religioneso pure and so lofty in its aspiratious as Buddhism could be made to ally itself with such pestilent dogmas and practices. The chapters of the work are, as is usually the case with the Tantras, called Putalas, and the similitude is carried out in every respect. The first chapter opens with details about various kinds of Samadhi or meditation appropriate for the higher order of the Buddhist clergy. The second gives directions as to the mode in which Buddla is to be reflected upon. The third ·13 and the fourth describe various kinds of diagranı and mystical figures necessary to be drawn" wlien engaged in the worship of Buddha. In the fifth are detailed the characteristics and qualifications necessary for a neophyte to undertake certain forms of sọcret worship, and among the practices enjoined which promote the attainment of perfection, debauchery of the most bestial character, not even excepting mothers, sisters and daughters, is reckoned as most essential. These arc followed by an account of How, during the height of meditation in the case of perfect devotees, the crown of the head bursts open, and ray's of light issue therefrom. Certain Certain prayers to be addressed by Bodhisattvas to Bhagaván are also given. The sixth is devoted to secret mantras, like the Vija mantras of the Tantras, to meditation of mystic diagrams, and to training necessary for such meditation. The most appropriate food fur devotees while engaged in this worship is said to be the flesh of clephants, horses and dogs, t to the exclusion of rice. The means of attaining perfection, described in the next chapter, are not to be austerity, privations and painful rigorous observances, but the enjoyinent of all the pleasures of the world, I and the way in which some माटभगिनीपुत्रीय कामयेद्यस्तु माधकः । #fefe fagai #19191949 fol. 15. + हस्तिमांमं हयमांम श्वानमांस तथात्तमं । भक्षयंदाहारकृत्यर्थन्न चानन्तु fquagall fol. 20. . gentiateheite: Fanat a faxufati i närhqa a hajain fuufa fol: 21, ·14 of tke pleasures are described are simply revolting. *. same. The eighth opens with a hymn, by Ratnaketu, in praise of Bhagaván, and then gives the ritual of the worship, aforesaid. Tlie ninth is devoted to the ritual of the worship of Vajradliara, the diagrams, the forms of meditation, and the secret" mantras required for the The tenth is a dialogue between Tathagata and Vajradhara, in course of which the latter explains the details of adoration with a secret mantra called Mahá-siddhi-pradáyaku-mantra, or that which grants the highest transcendental powers. In the next, Tathagata explains the mystery of the sacred syllables om, áh, hum, and the uses thereof. This is followed, in the next chapter, by instructions as to the rituals to be observed in performing particular kinds of meditations and the... rewards derivable therefrom. All castes and classes are declared to be fit for the performance of such ineditations, provided they follow the rules. The subject is continued in the next in which japa or silent recitations of mantras of various kinds are enjoined. These recitations may be accomplishıcd by the body (kájajápa), by speech (vágjúpu), by the mind (chillujápu), by the passions (rágajapa), and by otlior means. The fifteenth section is particularly disgusting in its details, as it describes the adoration of Buddha through damsels of twelve years of age, daughters of Chandálas, dancing women, and other low castes, and by observances of rituals of the most revolting kind.. Daily intercourse with daughters of the Chaudála casto * Hj fo* anslu agfari fanaia i fol. 22.

·15 in out of the way places is deemed an essential of the highest importance,* and particular stress islaid on their personal charms.t A variety of mantras are given for the purpose of these adorations, and also incantations and charms for curing diseases, fos causing hallucination or death, , for acquiring superhuman powers, and for other purposes. The mantras are of the usual typo, formed of the mystic syllables, om, hum, hah, ah, &c. One of these includes twenty-three such syllables. The sixteenth is exclusively ritualistic, giving directions for various kinds of secret worship, and the most appropriate diagrams, mantras, homas, and offerings of various kinds required for them. The oblations to be offered on the homa fire include, among other things, ordure, flesh, oil, &c. The ceremonials described are throughout in the highest degree mystical. The next two sections are quite as mystical and revolting as the last, but they are not so entirely ritualistic. They are made up of a great number of dialogues between Bhagavan, Vajradhara, Vajrapáni, and other Bodhisattvas, in which the esoteric doctrines of the faith are discussed at length, and various duties, discipline, forms, observances, rituals and practices are inculcated. All the ritualistic forms of dhyána, dháruņá, mudrá, nyása, sádhana, &c., of reflection, medita. tion, gesticulation, regulation of breath, and other द्वादशान्दिका कन्यां चण्डालस्य महात्मनः । gaia arya farmi fatag fasten: 11 fol. 73. i imi faxref azt a hrat i fol. 73. I fau ajuaethçisfosfaareja, fol. 78.

·16 manifestations of mummery which characterize the Tántric cult of the Hindus are all faithfully reproduced, and interspersed with hymns, prayers, hallelujahs, &c. Some of these are in themselves of perfectly unexceptionable character. Others, absurd, unmeaning, or stupid as they are, are not in themselves such as to bo particularly objectionable. But they are sometimes disfigured by injunctions which are highly repulsive. Not satisfied with the order given in the last chapter to make offerings of excrementitious matter on the homa fire, the author goes to the length of recommending such substance as human food,* denouncing all repugnance to such articles as sinful,t and cnjoining that no food or drink should bo taken by a worshipper, wliich has not been mixed with ordure, or urine, flesh-meat of some kind. I Such' injunctions would, doubtless, bo best treated as the ravings of madmen. Secing, lowever, that the work in which they occur is reckoned to be the sacred scripture of millions of intelligent human beings, and their counterparts exist in almost the same words in Tantras which are held equally sacred by men who are by no means wanting in intellectual faculties of a high order, we can only deplore the weakness of human understanding which yields to such delusion in the समयचतुरयं रक्ष बडज्ञानोदधिप्रभाः । faqihet HAT IT Arad u fol. 85. + विन्यूवशकरतानां जुगुप्सां नैव कारयेत् । affwat farfaz U19073791 fol. 91. + अन वा पथ वा पानं यत्किञ्चिनक्षयेद् बनी। fanyajegja fafwaa ufceua ll fol. 92.

·17 name of religion, and the villainy of the priesthood which so successfully inculcates them. The eighth is the Lalita Vistara. It is a work of the narrative kind, and, like the preceding seven, has the epithets Mahivaipulya and Maháyána Sútra attached to it. In extent it holds rank between the Ashțasáhasriká and the Saddharma on the one side and the Tathagata Gulyaka and Lankávatára on the other. According to the Indian system of computation its extent is about six thousand verses of 32 syllables to the verse, divided into 27 chapters of uncqual length. The chapters in variably begin in prose, but, like most of the other Malávaipulya Sútras, have some poetry at the end, and sometimes also in the middle, wlich generally contains an abstract of the circumstances detailed in the prose portion, and seem to have been introduced for their corroboration. The ligya-tch'cr-rol.pa of the Tibetans, though avowedly a close translation of this work and marked by all its peculiarities, has little of the corroborative poetry, and yet it is evident that when the translation was prepared in the sixth or the seventh century of the Christian era, the poetry was in existence; as we find the substance of it is given in Tibetan verse in such places where the Sanskrit has no counterpart in prose. The substance of the Burmese legend of Godama of which an English translation has been some time since published* by the Right Rev. Bishop Bigandet, is likewise taken from the Sanskrit original; but the Burmese author * It first appeared in the form of an article in the Journal of the Indian Archipelago, and was subsequently collected in octavo volume. an ·18 1 does not follow his text with the scrupulousness which charactərises the Tibetan version, and it has beside none of the poetry. The Burmese have a shorter work on the life of their Godama. It is named the Malalangara Wattoo, and is likewise founded upon the Sanskrit; but it partakes not of the elaboration of the original. In the Chinese, there are several recensions of the Lalita Vistara. One of them is named Fangkwang-ta-chwang-yan-king. It was translated by the Shaman (Sramana) Devakara of the Tang dynasty, (Circa 620—904). It is divided into four books, twelve chapters (Kiouen), and twenty-seven sections (Vaggas or Phin), of which the last division obtains in the Sanskrit and the Tibetan versions. From a comparison of M. Foucaux's French version of the Tibetan text with the Chinese it appears that section for section the two agree very closely, “and from a comparison of the contents of the chapters," Mr. Beal adds, “this agreement is still more evident." I am not in a position to say if the Chinese version contains any counterpart of the Gátha portion of the Sanskrit text; probably it does not, for the value of the Gáthá, as will be shown lower down, depends upon its being the ipsissima verba of certain ancient records which the Sanskrit author quotes in support of the authenticity of his prose text, but which in a translated form would amount to mere repetition, of no use as corroborative proofs. It is obviously this consideration that has likewise led to the omission of the Gátha from the Burmese and the Tibetan' versions.

·19 6 Another Chinese version of the Lalita Vistara is called Pou-yaou-king. It comprises thirty sections in eight chapters and two volumes. It was " translated from the Sanskrit by the Indian priest Dharmaraksha, during the Western Tsin period (265—313 A. D.).”. Its contents have been given in M. Senart's Legende du Bouddha, and judging from them the work would seem to be a loose version of the Sanskrit Text. The following extract from the Introduction to Mr. Beal's “Romantic Legend of Sákya Buddha,” supplies information regarding other Chinese versions of the Lalita Vistara. “A very valuable date, later than which we cannot place the origin of the story, may be derived from the colophon at the end of the last chapter of the book. It is there stated that the Abhinishikramana Sútra' is called wby the school of the Dharmaguptas Fo-penhing-king ; by the Sarvástivadas it is called Ta-chwangyen (great magnificence, i. • Lalita Vistara'); by the Mahasanghikas it is called Ta-ssc, i. e., Mahavastu. “We know from the Chinesc Encyclopædia,' Kaiyuen-shi-kiau-mu-lu, that the Fo-pen-hing was translated into Chinese from Sanskrit, by a priest calied Chu-falan, so early as the eleventh year of the reign of Wing-ping Ming-ti), of the Han dynasty, i. e. 69 or 70 A. D. We may, therefore, safely suppose that the original work was in circulation in India for some time previous to this date. " It must be borne in mind, however, that several translations of the Legend of Buddha' are quoted * Beal's Tripithaka, p. 19. e., ·20 under the name Fo-pen-hing. The first, which we have already alluded to, the original of which was lost so early as the beginning of the Tang dynasty, was in five chapters (kiouen). There is allusion to another translation (Kai-yucn-shi-kiau-mu-lu, vol. i. chap. i, fol. 3m), bearing the same name but in one chapter, now lost. Again, it is stated (vol. ii, chap. xiii, fol. 20, and vol. iii, chap. xx, fol. 33. op. cit.) that a work callod Fosho-hing-tsan-king-fu,' in five chapters, composed originally by Asvagosha, and translated into Chinese by Dharmalatsin, an Indian priest of the Northern Liang dynasty (502-555 A. D.), is also called by many writers Fo-pen-hing. Again (vol. ii, chap. xiii, fol. 1, op. cit.), it is said that a work called Fo-pen-hiny-king, in seven chapters, was translated by a Shaman of Liang-Chau (called Ratnamegha, chap. xx, fol. 32, op. cit.), of the Sung dynasty (420-477. A. D.). The writer then adds that this last-named translation is sometimes called l'open-hing-tsan-king."* According to the classification of the Kálgyur the Lalita Vistara comes under the fifth head of Mdo-sde, or aphorisms (Sanskrit, Sútránta) of which it formis the second volume. The Nepalese likewise call it a Sútránta, but by the rules of their arrangement it falls under the head of Vyákaraṇa of the class called Gálhá, What this Gáthá is, I shall notice in the sequel. Like the rest of the Sútra works of the Buddhists, the Lalita Vistara does not record the name of its author. It opens, according to the established canon of Sutra writings, with the phrase “ thus bath it been * Beal's Romantic Legend of Sákya Buddha, pp. V-VI.

·21 heard by me," and continues that on a certain occasion when Sakya was dwelling in the grove of Jetavana in Oudh his disciples requested him to relate to them. the history of his life, and in making this request thoj said, There exists, () Lord, an amplified treatise on religion, the noblest of Sútras, called the Lalita Vistara. It expounds the source of Bodhisattva blessings;. discloses the light of Tushita ; and dilates on the consultation, advent, career, birth-place, and the greatness of the birth-place of Buddha; it narrates the special excelleneies of his boyliood, of liis proficiency in all worldly occupations--in writing and arithmetic, both plain and symbolical-in mechanical arts,-in the practice of the sword, bow and arrow, and in all sorts of gymnastics; it unfolds his conjugal enjoyments; remites the method of acquiring the final and immutable reward ofr ali Bodhisattva discipline; displays the career of Tathagata triumphing over the legions of Mára, and his might and majesty in all their eighteen declensions; points out the herosies of the Buddha religion; and in short, constitutes the whole of what was imparted by foriner venerable.and absolute Tathágata Buddhas. Thou O Lord, relate the same unto us." This, in fact, is a brief summary of the contents of the work under notice, and includes the headings of almost all its different chapters. In conformity with his plan of giving his work the character of an autobiography, the author has very appropriately concluded it with the appearance of S'ákya as a teacher of mankind. In this respect the Buddhist author has a great superiority over his Brah- ..

·22 man antagonists, who sin against all consistency in their ottempts to make one author speak for another. A notable instance of this may be found in the first line of the Mánava Dharma Sastra in which Manu is made to commence his work with the words 66 Manu sat reclined &o."* The language of the work is remarkable. It has been already observed that the work is written partly in prose and partly in poetry, and the two parts are written in language very dissimilar to each other. The words used in the two portions are obviously pure Sanskrit; but there are a great number of technical terms whose truo import is unknown, and they offer great difficulty to the modern Indian or or European reader unacquainted with the philosophical terminology of the Buddhists in understanding the text. The prose portion is in ordinary Sanskrit, and conformable generally to the canons of Páņini and his disciples. Instances of transgression do occasionally appear, bùt they are apparently the result of accident, or inattention, or slovenliness, and nat by any means an inherent peculiarity. Such crrors of grammar are not infrequent in the Puranas, though by no means to the same extent. The style is verbose and tedious in the extremo, and in this the work fully bears out its title of “highly * No doubt the commentators explain the inconsistency by presuming the actual composition to be that of a lisciple recording the words of his teacher, but as the work is not so acknowledged, the inconsistency remains.

·23 developed” or Mahávaipulya Sútra. Epithets by scores are attached to a single noun, and its verb is sometimes not to be met with before the end of the 2nd or the 3rd page. In the second chapter of the work, there is an instance in which the verb. occurs seventy-one lines away from its nominative. In the larger Prajná Páramita, instances of this dislo- . cation are much more frequent. This is, however, not peculiar to the Buddhist writings; the Brálmaņic romances of the middle ages, particularly those of Þandi and Variabhatta, abound as much in instances of this description, as do the Vaipulya Sútras of the Buddhists. In the Vaishņavite works of the 15th and 16th centuries, they occur with almost as great a profusion. This peculiarity, however, is confined to the prose. Tlxo. poetry of the Lalita Vistara is entirely different. Instead of laboured verbosity, it is noted for a lively eliptical terseness which at once indicates that it is not the composition of the same party who wrote the prose. Its different phraseology, its unpolished simplicity, its unconfined boldness of conception, its natural freshness and vigour, all tend to support the same opinion. Although written in a variety of metres from the facile octosyllabic anushțup to the most complicated Sárdulavikridita, which includes 19 syllables to the foot, it is nowhere wanting in the simplicity of style, or natural flow of its language. * Nepalese chronithe easy * These remarks on the Gáthá are taken principally from an article by the editor in the Journal of the Asiatic Society, Vol. XXIII, pp. 601, et seq.

·24 ders. call this species of poetry by the generic name of Gátha (ballad), probably from its having been principally used by the scalds and bards of mediaval India. For nearly a similar reason, the Balenese style the language of their poets the Kawi or poetical,' and the language of the Vedas is called Chhandas (metrical). whence by a well-known euphonic law, we have the Zend of the old Persians. M. Burnouf, the first European scholar who noticed these poetical effusions, describes their language to be a barbarous Sanskrit in which the forms of agos, of Sanskrit, Páli, and Prákșit, appear to be confounded.” It differs from the Sanskrit more in its neglect of the grammatical rules of the latter than from any inherent peculiarity of its own. The niceties of the Sanskrit forms of declension and conjugation find but a very indifferent attention from the Gáthá versifier ; he uses or rejects the usual case-affixes accor. ding to the exigencios of his metre with as much veneratiot for the rules of Páņini as the West Indian Negro has for those of Lindley Murray; indeed, the best illustration that can be given of the relation which exists between the Sanskrit, tlie Gáthá and the Páli, would be extracts from the literature of the Negrocs. The following paragraph from a Negro version of the New Testament by some Moravian Missionaries bears exactly the same relation to the Engdish of the Times newspaper, as the Páli does to the Sanskrit of the Puráņas, and the affinity of its translation to the same standard, may be very appropriately likenod to that of the Gáthá to the Brahmanic language of the gods.

·25 4. Drie deh na bakka, dem holi wan bruiloft na Cana na Galilee, en mamma va Jesus been ce dapeh. .2. Ma dem ben kali Jesus nanga him disciple toe 'va kom. na da bruiloft. 3. En tab wieni kaba, mamma và Jesus takki na him, dem no habi wieni morro.. Jesus takki na him nu mamma noe worko me habi nanga joe. Tem va mi noben kom jette.” Translation. - Three days after back, them hold one marriage in Cana of Galileo, and mamma of Jesus been there. 2. But them been call Jesus with him disciples to come to that marriage. 3. And when wine end, mamma of Jesus talk to him: Them no have wine more. 4. Jesus talk to. him me mamma how work me have with you, time of me no come yet.” The Gáthá exists only in a versified form, and is to be met within that class of Buddhist writings called the Mahavaipulya or the “ highly developed" Sútras. It occurs generally at the end, and not unoften in the middle, but never at the commencement, of a chapter, and contains a poetical abstract of the subject described in the prose portion of the works. Its peculiarities are those of a language in a state of transition ; it professes to be Sanskrit, and yet does not faithfully conform to its rules. In it we find the old forms of the Sanskrit grammar gradually losing their expressive power, and prepositions and periphrastic expressions supplying their places, and time-hallowed verbs and conjugations juxtaposed to vulgar slangs and uncouth provincialisms. -At one place, orthography is sacrificed for thré sake of prosody, and a word of a single ·26 short syllable is inflated into one of threo syllables, while at others the latter yields to the former, and a molossus supplies the place of a pyrrhic or a tribrach. A spirit of economy pervades the whole, and syllables and words are retrenched and modified with an unsparing hand. According to M. Burnouf, instances of these peculiarities occur in most of the works of the highly developed class, and I have noticed them in several works, but as those works have not yet been printed I shall confine my remarks to what have been met with in the Lalita Vistara. These appear geners ally to be referable to, (A) exigencies of metre," (B) provincialisms, and (C) errors of syntax and prosody, either accidental or current in the age when the poetry of the Gátha was composed. A. Of the changes which may be attributed to the exigencies of metre, (a) prolongation, (B). contraction, (y) and elision of vowels, (8) elisions of consonants, (e) and the segregation of compound consonants and long vowels into their simple elements, appear to be the most frequent. I shall quote a few instances. (a.) Of the prolongation of vowels the following may be taken as examples. They are not so fre. quently met with as contractions. Ty for a et y for E fparadt for faget gurat for gryta: ty for 997197 TIFIA for TFRI करोथ for कुरुथ (B.) Of contractions of vowels, instances occur almost in every s'loka. They are generally effected by the use of short for long vowels, and the substitution of i and u for 'é, ai, o and au. For example :: a for at:

·27 रगता यामि for यामे क्षिस for क्षिसा धरेन्ति for धारयन्ति भवि for भावि. कुमवर for हुमवराः भेन for लाभेन माय for माया प्रमद for प्रमदा घण्ट for घण्टा प्रभ for प्रभा पुजमेतां for पूजामेतां वशित परिमत for वंशिता .मा- यथ for यथा तथ for तथा कृपकरणं for कृपाकरणां सद for सदा अस्य for अस्याः मिथ्यप्रयोग for मिथ्याप्रयोग मय for मया (7.) Elisions of vowels and consonants are also very frcquent; they are effected principally with a view to economy and euphony. Final s'es are invariably elided, and the words declined as if they had ended in vowels. This evidently bears some relation to the rule which says, 66 all words with s final may be used as. having a final : sarve sántáh adantásch. In the Vedas this peculiarity is frequently noticed. Take for instance : नभे for नभसि मना for मनसः अप्सराः for अप्सरसः एन for एतेन सदार्चिखन्धि for सदार्चिषि पति for पते स्कन्धे भानमि for जानामि इम दृए वस्थां• for rमां दृष्ट्वा उदरि for उदरे अवस्था सजगे for सर्वजगते निश्वरी for निश्वचार गेहि for गहे प्रणिन्ति for प्रणिध्यायन्ति सर्व for सबै (8.) Of the division of long vowels.and. compound. consonants into their short and simple elements, the following are instancos of constant occurrence :

·28 itfag for Tira: or Tim Faafter for fra vår gftaf for quina afga for a foretar for men at faxr for at afe for it Tag for Ta grey for you kifwatat for Wia1 অব্দিয়াজ for অন্ধাকা aftor for uit किलेश for केश afsf714 for aghi हिरि for की शकितं for शक्त furt for 1 gran for 14 efaù for far: ufag for et GOTTITA 'for TIBA QafTe for grea, ugarfa for ogifa gafare for AI: (e.) The tendency to segregation of aspirated consonants forms a principal characteristic of mediæval and modern Indian phonology. The Páli and the Prákrit owe their origin entirely to this cause; the Hindi and the Márhatti indulge in it to a large extent; and the Bengali is not exempt from its influence. The process, however, of effecting this change is not uniforın. In languages with a strong vocalic tendency, the sharpness of compound consonants is filed off by the elision of the first letter and the reduplication of the second. Thus abja (lotus) is converted into ajja ; karma (work) to kamma. In compounds of a liquid and an aspirated letter, the former is invariably elided without reference to its position, and accordingly “padma” [lotus] is changed to padda, “ sadma” [house] into sadda, and haridrá (turmeric] into haliddá. The Italian, which is by far the most vocalic of all European languages, has this tendency'in a prominent degree. In it, the Latin subjunctivus passes into sag- ·29 1 . giuntivo, perfectio into perfetto, absorbeo into.assorbire, &c., &c. In languages which abound in consonantal finals, compound consonants are segregated by the interposition of a vowel between them, the final vowel being occasionally elided; thus in the Hindi, the Sanskrit word "marma” [a joint] is, by the interposition of an a after the r'and the elision of the final a, converted into maram; dharam, karam and parab aro instances of the effect of the same rules. These rules, however, are not universal in their application, and exceptions are very frequent. B: The provincialisms of the Gatha include (a) neglect of gender, number and case, (B) abbreviations and omissions of declensions, (y) corruption of pronouns, and (8) new forms of conjugation. a.-Of the neglect of gender, number and case, the following may be taken as examples: 'faxxfam for fayzfamafo.p. 292 (singular for plural). 759 for Tawafu p. 292 (ditto). atafù for arafu p. 291 (plural for dual). Qafqat for greata p. 177 (instrumental for ablative). बोधिवट for बोधिसवटात् p. 462 (objective for ablative). gyeret for at et p. 324 (plural for dual). केचिदेकयादे for केचिदेकपादेन p. 324 (locative for instrumental). faatri for fugt p. 316 (neuter for feminine). HITHI for 91Tufa p. 325 (singular feminine for plural neuter).

·30 7991: for 7091fu p. 236 (masculine forʻncuter). मुक्तहारं for मुक्ताहारः p. 237 (dativo for nominative). ##for ##: p. 237 (uitto). B.- Under the head of abbreviations and omissions of declension, the most remarkable peculiarity appears to be the use of 3 in the room of all flectional affixes. This helps in a great measure to give sweetness and variety to the style, but at the same time it contributes to render the meaning dubious, and the study of the Gáthá a matter of great difficulty to those who have nothing but their knowledge of the Sanskrit grammar to lielp them. In the Pali and the Prákrit, the use of this occasional substitute is confined to the first person of the nominativo singular. In the Brajabhákhá, however, it has a much wider range. In the following verse, it is used both for the nominative and the dative, as well as a euphonic adjunct to vorbs in the second person of the indicative: मो ते कहा मसकरी करड। कुवचन बोले तुमहि मरक। पीयाके मन उपजे रोस । भली कहत कत लावे दोस।* The use of the u in Gátha, is made with much reserve and the regular inflections of the Sanskrit prevail. The locative i (E) is not subject, as in the Sanskrit, to any change of form by association with a vawel. In the vocative a long · () is the most approved case-affix. In some cases, however, inflections are altogether dropped. 7. The following are the corruptions of pronouns which are frequently met with in the Lalita. Vistara. * Do Tassy's Chrestomathic Hindic, p. 79.

·31 à for at They apparently lead the way to the formation of pronouns in the modern vernaculars. मह्य for मम and मत्तः मि for मा and मयर तुभ्य for त्वय, त्वt and तव ति for त्वया ययु for एषः तसा for तस्य धनभिः for रभिः कहिं for and केन 8.–The new forms of conjugation observable in the Gáthá are attributable mostly to corrupt pronun" ciation; they follow no fixed rule, and are the results of that .natural tendency to abbreviation which in English originates "won't" from "will not” and "shan't" from "shall not.” The following are a few examples, in addition to what have been adduced above under other heads : * ददमि or देमि for ददामि स्मः for अस्मः विवरो for धरणात् यासि for अस्ति भौसि for भवसि अमुञ्चन् भाति for भवति धजनेहि for माजनय भोन्ति for भवन्ति रमिष्यसि for रंस्यसे भेष्यि for भविष्यामि-व-म-ति-तः खारहि for अरोइत् यन्ति-स था:थ धरणी or रणी for धरणत् भवीति for भवति उत्थि for उत्तिष्ठ अभूविः for अभः शणु वन्ती for टण्वन्ति अवभूवन् for अभूवन् दद for ददख Hfa for havfa and Haftutfx for भविय and भविया for भवेत् प्रहेमि for पश्यामि भेहि for भव चमुच भविया and भविय for भूत्वा परिकथ for परिकथय धनुभवियां for अनुभूय न्यसी for निदधुः प्रभामि and:प्रभाम for प्रभवामि शुणित्वा for झुत्वा and :प्रभाम मुच्चि for मुच्चमी for ·32 gifs for esafpal for wat লননি for জলদি afya for TIQUIAT: Fifa for Fufa Af for fra safe for a afor för TT Hraf for ATTU रत्ति for यायार्ति arafy for anyo gyfa for guafai पूरय It may be remarked that the corruptions above quoted are, in many instances, the precursors of forms adopted in other affiliated dialects. In Sanskrit the third person singular of the verb to be is Bhavati, which in the Gáthá changes to Bhoti by the conversion of the v into o and the elision of the a before and after it, (Bhonti in the plural and Bhosi in the second person singular,) and thence we have hoti, hosi and honti in the Mágadhi; Hae and Haen in the Khariboli, and áhe, ahet and ahes in the Marhatti. In the Hindi, notwithstanding the re-duplication of the root in botáhae, the original form is still distinctly indicated. S'unitvá for s'rutvá is the first step to the formation of s'uniá in Bengali, while s'unohi passes into s'uno with nothing but the elision of an inflection, which in the original Sanskrit, is oftener omitted than retained. In connexion with this part of my subject the following remarks of Dr. John Muir will be read with interest. I quote them from the second volume of his invaluable Sanskrit Texts,' pp. 119 to 122. « There are, however, some other forms discoverable in the Gáthá dialect, which have been either passed over, or but briefly noticed by Bábu Rájendralál, and which yet present some points of remarkable interest. Thus the plural instrumental inebhiḥ, which is so general in the Velás, is in constant use in the Gáthás also, as in the instances s'ákiyeblih, sattvebhih, gunebhih, simhásanebhih, đárakebhih, ·33 chegokebhiḥ, employed instead of the form, s'ákyaiḥ, sattvajậ, etc., which is alone current in modern Sanskrit. It is from this older form in ebhiḥ that the Páli form of the same case in ebhi, or ehi, is derived, as in the word buddhebhi, or buddhehi (Clough, Páli Gram., p. 19). Again, we find in the Gáthás various other cases besides those above noticed in which the case-terminations of the declension in a arc substituted, in the case of words ending in consonants, for those proper to the latter form of 'declension. Thus, for jagataḥ and jagati (the gen. and loc. of jagat), we have jagasya and jage; for námná (instr. of núman), we have námena ; for mahátmánam we have mahátmam ; for anantayas'asam we have anantayas'am; for larmaṇaḥ (gen. of karman) we have karmasya ; and for duhitaram, accusative of the word duhitri (ending in ri), we have duhitám, the accusative of feminine nouns ending in á. This change is one to which the Pali inclines (as in the form Brahmassa, as one of the genitives of Brahman), and to which a still more decided tendency is observable in the Prákrit. (See Cowell's Prákțit Gram. Introd., pp. xxiii., xxiv.) On the other hand, we find also in the Gáthás instances of the quite different change of e into i in the locative, as loki, gehi, udari, for the proper form loke, gehe, udare. The particle api (also) is contracted to pi, as in•Prákțit; thus we have ahampi for aham api, tubhyampi for tubhyam api, vayampi for vayam api, napi for năpi ; tathăpi for tathápi, punopi for punar api: so also iti is contracted to ti, as in ahanti for aham iti Again, we have the peculiar forins jihmi, jihma, and jaha for yathá ; yathariva for yathaiva (precisely as in Páli, Clough's Gram., P. síti for samțiti; pathe for patheshu, and ishţikán for yashţidhirakán (macehearers).. Many of the changes in the Gátha verbs are in part the same which we find in Páli. Thus, for the correct Sanskrit forms chodayanti, tarpayishyanti, nivarttayati and dhúrayanté, we have chodenti, tarpeshyati, nivartteti and dharenti, which, in Páli, would be chodenti, tappessati, nivatteti, and dharenti. Again, for avalambate we have olambate, which would take the same form in Páli. The modifications avachi ſor avochat, munchi for amunchat, gachchhi for agachchhat, dhyáyi for adhyáyat, correspond in somc mcasure to such Páli forms as akási før ukúrshit, ahási for ahárshát, adási for adít, ahosi for abkút, atļhási for.astlót, abadhi for abadhit, etc.: and snapinsum for ønápa- 11);

·34 yamasuḥ or pasisnapan, is pearly the same as the Páli form 'apachinsu, the third person plural of the third preterite. The Gáthá forms dars’ishyasi for drakshyasi, surishyati for s'roshyati, hshipishyati for kshepsyati, and spris'ishyati for sparkshyati or sprakshyati, are analogous to the Páli forms vedissámi for vetsyámi, Jhunjissámi for bhokshycími, and dessissámi for dekshyámi. The Gáthá past indeclinable particles also, such as bhavitvá, ramitvá, hanitvá, labhitvá, stuvitvá, manitvú, vijihitvá, s'unitvá, spris'ilvá for Whútvá, mantvá, hato, labdhvá, stutvá, matvá, vithilvá, s'rutva, and spřishţvá, are formed on the saine principle as the similar Páli oncs, pavisitvá, jánilvá, bhunjitvú, for pra + veshtvá, jñútváand bhuktvá. Of the forms karitya and kariyána for kritvú, the latter coincides in its termination with such l'áli forms as sutvána and disvána for crutvá anů drishtvá. Again, we have the forms kampayantó, várdyanto, vinishkramanto, víryavanto (part. nom. sing.), for kampayan, etc., which coincides with the Páli and Prákřit. The same may be said of pekshasi for prekshase ; táva for távat; smaráhi, kurvahi, bhanáhi, vasihi, for smara, kuru, bhana and vasa respectively ; deviye and deviye for devyúḥ; tapasmi for tapasi; talasmin for tale; arhantebhiḥ for arhadbhiḥ; prabháyă for prabháyá, vácháyă for váchá, For tyaktvá I find the word chhorayitvá, which does not stem to be much used in Sanskrit, though Wilson, in his Dictionary, gives chhoraņa in the sense of " leaving." I quote the following additional anomalous forms, viz., pithitá for pishta, pithitáni for prathituni, visnapi for vyasnápayan, snapit for snápayitvá, kshipinsu for kshipanti, bhaviya for bhavet, pratishthihitvá for pratishțhuya, datti for dadati, deti for dadáti, dásmi for dásyúmi, diyatu for diyatám, darthi for dadataḥ, daditu for dátum, detí, dadia and dadiya for dattvá; kurumi for karomi, karonti for kurvanti, or karishyanti ; karoma for karish- ‘yamah; kareya for kuryuḥ; karitya, kariye, and kuriya for kritvá; prakarohi for prakuru ; grihitya, grahiya for gộihitvá; bhinanmi for bhinadmi; vasemi for vadimi; vyusthaya for vyutthaya ; sthihiya for sthitvá; utthihitvá for utthúya; áruhitya for áruhya, paráhaniyą for paráhatya ; utthihet for uttishthet ; charoti for charati; minitrá for matvá ; s'akkitam and s'aktitam for s'aktam ; uchchhrepaya for utk. shopaya ; miyati for mriyate ; půrima. for púrva; vidu för vidvan ; ridubnih for vidpadbhiḥ; Zábhase for lábháya; samskritataḥ for ·35 samskritát, or samskritataḥ; jánamí for jánámi; bhásí for bháshate; vinenti for vineshyati ; janeshi or janaishi, for janayishyati ; adris'ith for adrákoshuḥ; par'yeta for dris'yate ; adhyeshtu for adhyetum ; chintayá for chintayitvá ; vademi for vadámi; vandima for vandámahe ; atikrametum for atikramitum. (In all these cases, I should observe, the Sanskrit equivalents are given according to the notes in the printed edition of the Lalita Vistara.) Nouns and participles are frequently, lengthened by the addition of the syllable ka, as rodantako, gachhamánake, bħáshamánikáḥ, dadantikáḥ, roditaryakaḥ, ágatikuh, dásinikah for rudan (or rather roulanto), gachhamáne, Wháshamánáḥ, dadatyaḥ, roditavynh, ágktáh, dásilcán. This insertion of ka is also to be noticed in the following verses of the Vájasaneyi sanlitá, xxiii. 22, f.; where yaká and aşakau, yakah and asakau, stand for yo, yaḥ, and asau. Very peculiar is the use of the a privative in ajaneħi for má janaya, do not cause." The use of abbreviated, or otherwise irregular, forms, such as labhi for lapsyase, or labdhaḥ, gachchi for agachhat, chali for chalitá, munchi for amunchat, avachi for avochat, nives'ayi for nives'itaḥ, chhádayi for chhadayati, prichari for prayacharah and parichárini, varichari for varácharanam, tyaji for tyaktá, tyaktvá, and tyaktaván, smari for smritam and smaranam, varshi for varshitvá, vraji for avrajat, spars'i for sprashțum, utthi for uttishtha and utthaya, is extremely common, and, as will be seen from the equivalents following each word, these forms are very variously interpreted by the commentator, and supposed to stand for verbs in the present, past, and future tense, and in the imperative mood, and for participles active and passive, as well as for nouns. The penultimate syllable of verbs is very often lengthened, as in the Vedic let form, as in mochayiti, dharshayáti, saháti, labháti, dris'ási, vrajási, for mochayati, etc., for which the commentator generally substitutes the present tense, but sometimes the past, and sometimes the future. This form is even found with the augment iu adris'ási, rendered by the commentator pas'yati or adrakshit. C. In the collocation of words and phrases the Gáthá strictly follows the rules of Sanskrit Syntax, but in the formation of compound terms it admits of many licenses higbly offensive to the canons.if Paņini and ·36 his commentators. They seem, however, to be the consequence of haste, inattention, and colloqualism, and are not referable to any dialectic peculiarity. The same may be said of the errors of Prosody which, notwithstanding the anxiety of the Gáthá versifiers to avoid false metre even at the expense of etymology, prevail to a great extent in their compositions. In this respect the Gáthá may be likened to the Kabits of the Bháts of modern India, who in their attempt to combine freedom of clocution, harmony and grammar in their improvisations sadly offend against all three. Of the origin of the Gáthá, nothing appears to be known for certain. M. Burnouf is inclined to attribute it to ignorance. Ho says :- “ This fact (the difference of language of the different parts of the Vaipulya Sútras indicates in the clearest manner that there was another digest (of the Buddhist literature prepared, besides those of the three convocations), and it agrees with the development of the poetical pieces in which these impurities occur, in shewing that those pieces do not proceed from the same hand to which the simple Sútras owe their origin. There is nothing in the books characterised by this difference of language, which throws the smallest light on its origin. Are we to look on this as the use of a popular style which may have developed itself subsequent to the preaching of S'ákya, and which would thus be intermediate between the regular Sanskrit and the Pali,-a dialect entirely derived from, and manifestly posterior to, the Sanskrit ? or should we rather regard it as the crude composition of ·37 writers to whom the Sanskrit was no longer familiar, and who endeavoured to write in the learned language, which they ill understood, with the freedom which is imparted by the habitual use of a popular but. imperfectly-determined dialect ? It will be for history, to decide which of these two solutions is correct; to my. mind the second appears to be the more probable one, but direct evidence being wanting, we are reduced to the inductions furnished by the very few facts as yet known. Now, these facts are not all to be found in the Nepalese collection ; it is indispensably necessary in order to understand the question in all its bearings, to consult for an instant tho Singalese collection and the traditions of the Buddhists of tho South. What we thence learn is, that the sacred texts are there written in Páli; that is to say, in a dialect derived immediately from the learned idiom of the Brahmans, and which differs very little from the dialect which is found on the most ancient Buddhist monuments in India. Is it in this dialect that the poetical portions of the great Sútras are composed ? By no means; the style of those portions is an indescribable melange in which incorrect Sanskrit bristles with forms of which some are entirely Páli, and others popular in the most general sense of the term. There is no geographical name to bestow upon a language of this kind; but it is at the same time intelligible how such a jargon may have been produced in places where the Sanskrit was not studied systematically, and in the midst of populations which had never spoken it or had known only, the dialects derived more or less: re- ·38 motely from the primitive source. I incline then to the belief that this part of the great Sútras must have been written out of India, or, to express myself more precisely, in countries situated on the western side of the Indus, or in Kashmir, for example ; countries where the learned language of Brahmanism and Buddhism would be cultivated with less success than in Central India. It appears to me almost impossible that the jargon of these poems, could have been produced in an epoch when Buddhism flourished in Hindustan. Thero, in fact, the priests had no other choice but between these two idioms; either the Sanskrit, i. c., the language which prevails in the compositions collected in Nepal, or the Páli, that is the dialect which is found on the ancient Buddhist inscriptions of India, and which has been adopted by the Buddhists of Ceylon." This opinion, we venture to think, is founded on a mistaken estimate of Sanskrit style. The poetry of the Gátha has much artistic elegance which at once indicates that it is not the composition of men, who were ignorant of the first principles of grammar. Its authors display a great deal of learning, and discuss the suhtlest questions of logic and metaphysics with much tact and ability, and it is difficult to conceive that men who were perfectly familiar with the most intricate forms of Sanskrit logic; who expressed the most abstruse metaphysical ideas in precise. and often in beautiful language; who composed with ease and elegance in Arya, Toțaka and other difficult * Histoire du Buddhisme Indien, p. 105. - "** ·39 mcasures; were unacquainted with the rudiments of the language in which they wrote, and even unable to conjugate the verb to be, in all its forms: This difficulty is greatly enhanced, when we bear in mind. that the prose portion of the Vaipulya Sútras is written in perfectly pure Sanskrit, and has no trace whatever of the provincialisms and popular forms so abundant in the poetry. If these Sútras be the productions of men beyond the Indus imperfectly acquainted with the Sanskrit, how happens one portion of them to be generally accurate in every respect, while the other is so corrupt? What could have been the object of writing the same subject twico over in the same work, once in pure prose and then in incorrect poetry ? It might be supposed—what is most likely the case—that the prose and the poetry are the productions of two different ages; but the question would then arise, how came they to be associated together ? What could have induced the authors of the prose portions to insert in their works, the incorrect productions of Trans-Indus origin? Nothing but a sense of the truthfulness and authenticity of those narratives, could have led to their adoption. But how is it likely to be supposed that the most authentic account of S'ákya, within three hundred years after his death, was to be had only in countries hundreds of miles away from the place of his birth, and the field of his preachings ? The great Sútras are supposed to have been compiled:about the time of the third convocation (309.B..C.), when it is not at all likely that the ·40 6 sages of Central India would have gone to Kashmir in search of data, which could be best gathered at their own threshold. The more reasonable conjecture appears to be that the Gáthá is the production of bards, who were contemporaries or immediate successors of S'ákya, who recounted to the devout congregations of the prophet of Magadha, the sayings and doings of their great teacher, in popular and easy flowing verses, which, in course of time, came to be regarded as the most authentic source of all information connected with tho founder of Buddhism. The high estimation in which the ballads and improvisations of bards are held in India and particularly in the Buddhist writings, favours this supposition; and the circumstance that the poetical portions are generally introduced in corroboration of the narrative of the prosc, with the words: aîca, " Thereof this may be said," affords a strong presumptive evidence. According to the Mahawanso, the Buddhist scriptures were chaunted cliapter after chapter as they were compiled by the Theros of the first convocation. This could scarcely have been possible had not the Sútras been in verse, and that they were in verse and in the Gáthá form too, we learn in another part of the same work (Chap. 37th).* * When Buddhoghoso offered to undertake the translation of the Cingalese version of the Pitakattayan into Páli, the priestlood of the Maláviháro at Anuradhápura, “ for the purpose of testing his qualifications, gave him only two GA'THA's, saying, Hence prove thy qualification ; having satisfied ourselves on this point, we will then let thice have all the books." Journal As. Soc. VI., P. 508.

·41 but as The learned Professor Max Müller" and Dr. Weberf have adopted this theory of the origin of the Gáthá dialect. They have both discussed the question at some length, and come to the same conclusion: The late Professor Lassen thought otherwise. He supported M. Burnouf's hypothesis, and elaborated his. arguments; those arguments have already been met above, it is not necessary to notice them at length again. Dr. Muir delivers his opinion with some hesi. tation. He says, “The peculiarities of the Gáthá dialect are so anomalous that it is very difficult to explain them. In any case, it is clear that, if not a spoken language, it was at least a written language in a remote age; and it therefore exemplifies to us. some portion of the process by which the Sanskrit was broken down and corrupted into the derivative dialects which sprang out of it.”S Professor Benfoy, while adopting the theory put forth by me, suggests a slight modification. He says, “On the other hand, Babu Rajendralála's views on the origin of the Gáthás have very much to recommend them : they require only a slight modification, the substitution of inspired believers,—such as most of the older Buddhists were,-sprung from the lower classes of the people,—in the place of professional bards."| Had the learned Professor used the word * Chips, I. pp. 297 f. + Indische Studien III, pp. 139, 140. I Indische Alt. II, p. 9. § Sanskrit Texts, II, p. 126. Hl. Göttingen Gelehrte Anziegen, for 1861, p. 134.

·42 addition, instead of "substitution," there would have been nothing to take exception to. That some of the more ardent followers of Sakya, who succeeded to his ministry and propagated his religion after his nirvana, did record his teachings in prose or verso .is - but natural to suppo e ; and that some of the Gáthás are due to them cannot be positively denied but from all that is known of the history of the early leaders of Buddhism it is difficult to infer that those leaders belonged to the “ lower classes of the people,” ” and were so generally ignorant as not to be able to write in tolerably correct Sanskrit. Most of them were Brahmaņs or Kshatriyas, and all noted for their learning, wisdom and ability. It is but natural to suppose that Buddhist writers of a subsequent age should quote from the sayings and writings of those leaders, and not from those of the lower orders of the people, who, though they formed the great bulk of the congregation, rarely took any prominent part in the teachings of the Buddhist doctrine, and their authority could not be quoted with any prospect of giving authenticity to the narratives of later writers. Though çaste distinctions were abolished as far as the reception of the religion was concerned, and among the clergy, the writings of the Nepalese Buddhists leave no doubt that, as a social distinction, caste did hold its ground among them with nearly as much firmness and tenacity as among the Bráhmanists during the Hindu period; and frequent references are made to Bráhman Buddhists, who were mostly men' of consequence. In our own days instances are ·43 not wanting of seceders from Hinduism calling them. selves “ Brahman Christians." It would not be reasonable therefore to attribute the literary deficiencies of the Gáthás to the ignorance of the lower 'orders. Those deficiencies, besides, are obviously not due to ignorance, but to colloquiajisms, archaisms and other causes, which mark the linguistic peculiarities of the age when the Gáthás were written. The colloquial character of the language of bards, or popular rhapsodists, on the other hand, is well known both in Europe and in India. Mostly composed extempore, their ballads and romances could not attain much purity of diction; and in a great measure they depended on their colloquial simplicity for their success. A large audience of different classes and orders of men could not be influenced by refined diction, and high-flown.language. A single slang, or homely word, in such a case was more effectual than a whole volume of the purest Johnsonèse. This is particularly well understood in India. Our Ghataks or rhapsodists are not ignorant men--they can write with fair accuracy in Sanskrit; but their ballads and eulogistic verses bristle with slang and colloquial and vernacular forms of speech ; and the more they do SO, the more successful are they in winning the approbation of large audiences: That the ancestors of our Ghataks and Bháts also well understood this principle and carefully followed it, there is no reason to doubt. In the writings of the Bengali Kulajñas there is amplo evidence to show that such has been the case for at least a thousand years, and before that the principle of action must ·44 have, been the same. So great is the attachment of the people to this popular form of diction that in the present day even the recitation of the Mahabharata and the Ramayana cannot secure a large audience until the narrative of the original is largely intermingled with slang and local colouring. When the original texts are read and expounded in plain prose in the morning, on ceremonial occasions called Kathakathá, the audience is limited to a few persons rarely more than a dozen ; but when in the afternoon the same narratives are embellished hy a Kathaka with all the ingenuity of a professed wit and clever vernacularist, whole villages crowd round him, and drink with avidity every word that falls from his lips. The institution of Bháțs is as old as Indo-Aryan civilization ; there are several references to it in the Vedas; and in all religious and quasi-religious gatherings and feasts, at marriages, shraddhas and solemn assemblies, it has ever been the practice for the Bháțs to recite long strings of verses in praise of the host, his ancestors, his caste, and his country. At convocations and religious assemblies the theme of praise is necessarily the founder of the religion and the objects of worship; but everywhere the language is as simple, slangy and homely as possible. In the present day the vernacular language of the place is what is generally preferred ; but some Sanskrit verses are invariably added, and they are very much of the character of the Buddhist Gáthás. There is no reason to doubt that at the three great councils, the proceedings commenced and ended with ·45 the recitation of eulogistic verses. The Mahawanso, as shown above, distinctly mentions the reciting of Gáthás, and the qualification of the teacher was tested by making him recite some. The same must have been the case in all the convocations and conferences, and the most reasonable conclusion on the premises appears to me, therefore, to be that the bulk of the Gáthás are, as aforesaid, due to rhapsodists, or professional bards, and probably only a few to religious teachers. The Hun'ble Mr. Turnour is of opinion that the religion of Sakya was originally “preached and spread among the people" in the Páli language, and yet in his edition of the Mahawanso he has shewn that Mahindo, son of As'oka, translated the Buddhist scriptures into Cingalese from the digest prepared at the convocation held in the 27th year of his father's reign, and that from that recension the Páli version was got up in the middle of the fifth century (459 and 477 A. C.), admitting thereby that the language used at As'oka's convocation was other than Pali, for if As'oka's edition had been in that language a new edition from the Cingalese recension would þave been quite uncalled for, if not useless. As a collateral evidenoe it may be noticed that the history of S'ákya as recorded in the Burmese “ Malalangara Wottoo"* which is a paraphrase of the Páli Lalita Vistara, bears a closer approximation to the narrative of the Gáthá than to that of the prose of the great * For a translation of this work, vide Journal, American Orjenta! Society, Vol. III., pp. 1 et seq.

·46 . Sútras, shewing the former to be a more authentic, at least a more generally received, version than the latter. The language of the Gáthá is believed, by M. Burnouf, to be intermediata betwoen the Páli and the pure Sanskrit. Now, as khe Páli was the vernacular language of India from Cuttack to Kapurdagiri within three hundred years after the death of S'ákya, it would not be unreasonable to suppose that the Gáthá, which preceded it, was the dialect of the millions at the time of S'ákya's advent and for some time before it, If our conjecture in this respect be right, it would follow that the Sanskrit passed into the Gáthá six hundred years before the Christian era ; that three hundred years subsequently it changed into the Páli; and that thence, in two liundred years more, preceded the Prákrit and its sister dialects, the Sauraseni, the Drávidi* and the Páñcháli, which in their turn formed the present vernacular dialects of India. * Commenting on this word as published in my paper on the “ Peculiarities of the Gáthá Dialect" in the Journal of the Asiatic Society, (XXIII, p. 614). Dr. J. Muir observes; “if by the Drávidi is meant the Telegu, or any of its cognate languages, it is a mistake to class it with the northern Prakrits.” (Sanskrit Texts II, p. 127.) It must be obvious from the manner in which the word has been used in the text that a Prákritic dialect is intended, and not the Telegu, nor any of its cognate dialects. That a Prákritic dialect of the kind was once recognised is abundantly evident from the writings of Indian philologists and rhetoricians. It is referred to by the author of the Sahitya Darpaņa by the phrase, Dravidi Dráridádisku. Ráma Tarkavágís'a reckons it among the Vibháshás. Jumara Nandi, in his vșitti on Kramadís'vara, says that the Vibháshás differ but slightly from the Maháráshtri. (Kathanchidbhedá, Mahá- ·47 Of course these dates are mere rough estimates, designed to help enquiry, and not intended to fix the exact limits of time. Dialects take a long time in forming; their transition from one state to another is extremely irregular, at timey, making sudden starts and then lying dormant, qulckened among some.communities and under particular circumstances, and retarded among others, differing even in the case of different individuals, but on the whole spreading over long periods, which, in the present condition of the history of ancient India, it is impossible to determine with any exactitude. From what has been stated above, it must be obvi. ous that I hold the Gáthás to be fragments of the earliest works on the life of the founder of Buddhism. They must have been compiled immedi. ately after his death, if not during his lifetime on particular prominent occasions of his ministry. There is no reason to doubt that they were recited at the opening of the first convocation, when a life of the founder would be the very first thing to engage the attention of, and most agreeable to, the devout folrúshtryádeh. s'akábhéra-dravidodrávantyávantisrávanti-práchya-sauraseni-váhliki dákshiņátyádi bháshá Vhedá náțakúdau pátrabhede cha). Márkandeya, in his Prálcrita Sarvasva, expresses the same opinion. His words are: S'añkarábhíra-chándala-s'avara-drávidaudrajáh. It is to be regretted that there are not many Dráviļi characters represented in the dramatic literature of the Hindus, but of the few who may be suspected to be so, nowhere has a Dravidian dialect been put in their mouths. The language they are made to speak in is a form of Prákrit, and not a cognate of the Telegu tongue.

·48 lowers who assembled to give shape and permanence to the doctrines of their great teacher. Whether these Gáthás were ever put together in the form of a biography or simply recited as fragments it is impossible now to determine ; certain it is that no work purely in Gátlá verse has yet been met with : if it ever existed, it has not escaped the wreck of time. The earliest Chinese version is said to have been in verse, but there is nothing to show that it was taken from a versified original. The Gáthás, however, were held acred and preserved with great care. None was deemed competent to discuss on the principles of religion who knew them not by-heart, and there is no reason to doubt that all the life of S'ákya now extant owe their origin to them. Next to the Gáthás tlie most ancient and authentic text on the life of the last Buddha is the Lalita Vistara. M. Senart describes it, as far as it goes, as the “ type of the most complete, the most perfect, and also the most authoritative”* of all on the subject. Unquestionably it is the source from which all the biographies now extant in Ceylon, Tibet and China have been drawn. It is of the greatest importance therefore to determine its exact date, and in this respect it is to be regretted that we have nothing more positive than inferences founded on insufficient data. The latest date to which the work can be brought is the 6th century A. D., when the Tibetan version was * "Le type le plus complet, le plus parfait, et aussi le plus autorisé dc oqyrages qui se rapportent à vet partic de la légende." Essai sur la Legénde du Buddha, p. 5.

·49 prepared. Anterior to it there is the Páli version of the 5th century. Then the Chinese versions of the 4th, 3rd, and the 1st centuries, carry the history of the work back to over eigliteen hundred years.' The. Chinese version of the year A. D. 69-70 is particularly important. Though is is no longer extant, the 'fact of its having been made is not open to any doubt. The question then arises, how far further back can the Lalita Vistara be carried ? M. Foucaux, in the Introduction to his translation of the Tibetan version, assumes the Sanskrit text, as we now possess it, to have been coinfiled at the time of the 3rd convocation. IIe says: “D'après ce qui précède, et puisque le Lalita vistara, dont la traduction tibétainc insérée dans le Kali-gyour est la copic fidèlo, présente tous les caractères qui distinguent les Soûtras développés, il s'ensuit qu'il faut attribuer la reduction que nous avons entre les mains au troisième concile qui eut lieu quatre cents ans environ après la mort du Bouddha, ce qui assigne à ce livre la date de deux mille ans, et cela en cl:wisissant, comme je l'ai fait, l'époque la plus rapprochée entre celles que nous fournit la chronologie bouddhique.” (p. xvi.) The convocation hero reforred to is apparently that of Kanishka. If so, it was lield nineteen hundred, and not two thousand, years ago. If we take it to be that of Asoka, the date would be two thousand one hundred years. To fix the date of the work at two thousand years it would be necessary to assume that it was.produced, not at, nor for, a convocation, but at a time intermediate between the two convocations.

·50 To make this clear it is necessary to enter into some details about Buddhist dates. Now, the starting point of early Buddhist chronology is the Nirvana, and the most important epochs are the four subsequent.convocations. The first is, by some, assumed to have happened 543 years before the commencement of the Christian era, while others bring it down to 477 before that era. The first convocation was held immediately after the death of S'ákya, and its date must be the same as that of the Nirvana. The second convocation, like the Nirvana, has two dates; one, according to a prophecy, a hundred years after the Nirvana, and the other, according to the Páli annals, one hundred and sixty-six years after that event. In either case the sovereign under whom it was held is said to have been Kálás'oka. The third was held in the seventeenth year of As'oka's reign, or 216 or 242 B. C.; and the last in the reign of Kanishka, a little after B. C. 33. Of these the As'oka convocation is the most authentic. Next to the date of Chandragupta no date in ancient Indian history is so well established as that of As'oka, and in all enquiries regarding Buddhist dates, it must be accepted as the starting-point. The probable time of the last convocation is also fairly well established. It is to this that the learned scholar refers in the above extract. It appears, however, too recent to be reliable. The interval between it and the time when the first Chinese version was published would be scarcely sixty years, and this appears to me to be too short for a religious work to attain sufficient sanctity in the land of its birth to be ·51 ; If any accepted as the text-book of the faith, and to travel to China. Had the text been admitted as a revelation by the founder, the case would have, of course, been different; but as the composition of an uninspired writer, it could not so readily attain that distinction, particularly when there were many works extant. with. much higher claims to reverence and faith. If reliance is to be reposed on Buddhist tradition, the simple Sútras must be accepted to be the oldest records, compiled at the first convocation immediately after the death of the founder, and acknowledged to comprise the very ipsissima verba of the great teacher. Works on ethics and philosophy were, likewise, compiled at that time, and they got wide currency. And looking at them the last convocation cannot be accepted as the probable time of the origin of the Lalita Vistara. The third convocation or that which was lield under the presidency of As'oka, is not open to the objection above urged. It was held long before the time of the Chinese translation, and there was ample interval between the two events to give time for works compiled in India, to attain full credit as sacred scriptures, and to go out of India in that garb of sanctity. It was, besides, convened expressly for the purpose of condemning schismatic doctrines and books, and for settling which of the books then extant were so authentic as to be accepted as sacred. It is open, lowever, to one serious objection. It is difficult to conceive that it was then for the first time that a biography of the saint was thought of. At the time a great many of the Avadánas and Játakas were 'welr known, and believed to be authentic. · They are ·52 alleged to contain the sayings of Buddha, which bear the saine relation to the Sútras and earlier works which the Hadiths do to the Qurán, and imply the existence of proceding works. All the leading facts in connexion with the life of the Reformer were then well known and accepted as unquestioned truths, and repeatedly represented in bas-reliefs at Sánchi, Barahat and Buddha Gayá; and in the face of them it is extremely difficult to believe that there was no biography of the founder recorded at the time, and that nothing was done in that line until two .centuries later. It appears to me extremely inconsistent to assume that records in stone, literal and pictorial, preceded writing in books by two centuries and more, or even that they were synchronous. lIad the carly Buddhists been generally unlettered people, who neglected to preserve their scriptures, the case would have been different; but seeing that the founder of the religion did not himself write any book, and that the very first thing his followers did immediately after his death was to reduce to writing the sayings of their teacher, and to classify them under different leads, it would be quite unwarranţable to suppose that a life of the saint was not thought of until several centuries afterwards. The next date would be that of the second convocation, but it has been held by scholars who have carefully studied the subject and are well able to speak with great weight, to be apocryphal, and it opens the very large and much vexed question of the date of the Niryaņa, which it is not my wish to discuss here. If the authenticity of the prophecy. which said ·53 that a convocation would be held a hundred years after the Nirvána be admitted, and Kálás'o kata be acknowledged to be the same with Dharma Asoka, or the As'oka of the lats, the son of Vindusára, the Nirváṇa would be brought to the fifth decade of the fourth century, or only a few years before the invasion of India by Alexander the Great, when, according to Greek historians, Buddhisir. was well established in the country. This would be quite absurd, and therefore the theory of identifying the two As'okas may at once be rejected as untenable. The next hypothesis is to deny the identity of Kálás'oka, but to admit an interval of a hundred years from the death of Buddha to the father of the nine Nandas, and then, relying on a prophecy which says that As'oka would come a hundred years after Kálás'oka, tọ cast-up the figures of this nameless father's reign and those of his successors to the inauguration of As'oka, and to make a total of 218 years as the interval between the Nirvana and As'oka. This too, however, s open to a grave objection. The As'oka Avadána gives eleven lineal descendants from Bimbisára, the contemporary of S'ákya, to As'oka, and these, within 218 years, would give an average of 19 years and 9 months to each, without reckoning the reign of Chandragupta, which is omitted in that work. The thirteen lineal descendants noticed in the Vishņu Purana would with those figures give an average of 16 years and 9 months to each reign, without making any allowance for the 100 yeats assigned by that work to the pino Nandas. The ten lineal descendants of the Mahawanso, ·54 in the same way, would give 21 years and 9 months to each reign. But even the highest of these three figures would be too small for an average human generation, which is 33 years, or three generations to the century. By accepting the date of Buddha's death to have been 5-13 B. C., the interval between the Nirvana and As'oka would be raised to 297 years, and they would give an average of 23 to 29 ycars to each generation, or higher if the tiine of Bimbisára, the contemporary of S'ákya, be excluded, and this result would be very near what one would à priori have a right to expect. The propliecy of 100 years is not of any importance, and must go the way of all prophecies. In the As'oka Avadána, a prophecy of S'ákya is quoted, which says that Upa Gupta, the religious preceptor of As'oka, would be born a hundred year's after the Nirvana. If this really did happen and the latest date of tho Nirvana be accepted as the true one, thie sage would have been 131 years old when lo expounded the principle of Buddhism to his royal pupil. In the same way one Pindola, who was according to a Páli logond, a contemporary of Buddha, must have wonderfully preserved his activity for near 250 years, to be fit for missionary duties in the time of As’oka, for he is said to have been deputed by that monarch to preach Buddhism all over India. I look upon the prophecy as a piece of pious fraud, designed to exalt the rank of the great teacher who succeeded in converting and becoming the spiritual guide of so mighty a sovereign as As'oka, and the Piņdola story, a case of accidental identity of names afterwards converted into a positive ·55 identity of persons. In the As'oka Avadána the name appears as Supiņdola Bharadvája. I would have referred both to circumstances connected with the history of Kálás'oka afterwards confounded with Dhar-. más'oka, but it is futile to place any reliance upon stories which deal in spans of human life over.-a. century. At the same time I must admit that to reject the genealogy altogether would be to reject evidence better than which we do not possess, and to vitiate irremediably the authenticity of those facts on which the fictitious character of Kálásoka's convocation has been attempted to be established. If the convocation could be accepted as a historical fact, it would appear to be the most appropriate time for the Lalita Vistara. It is acknowledged by the southern Buddhists that at that meeting tlo text-books of the faith were to some extent revised and added to, and there is nothing to prohibit the supposition that a prose life of the founder of the religion was then got up The " Buddhists themselves go much higher up, and insist upon the Lalita Vistara being of the date of the first convocation. " Comme tous les ouvrages primitifs du bouddhisme,” says M. Foucaux, “le Lalita Vistara passe pour avoir été rédigé par l'un des principaux disciples du Bouddha, immédiatement après la mort de ce dernier, et d'après le récit qu'il avait fait luimême des événements de sa vie."* He very justly, adds: “Il est probable, en effet, que l'un : des premiers besoins des nouveaux con- * Histoire du Buddha, p. XI.

·56 vertis au bouddhisme fut de connaitre quelle avait été la vie du fondateur de leur religion, soit pour se prévaloir de la perfection du maître, soit pour imiter ses vertus." But he assigns very good reasons to show that this belief cannot be accepted as historically correct. I have myself shown above that the Gáthás were most probably what were produced at the first convocation to give an account of the life of the saint; and if the Gáthás sufficed to meet the wants of the people at that convocation, it must follow that a proso compilation quoting those Gáthás as vouchers must conre some time after that date; and what could we a better time than that of the convocation which was held to recast the scriptures ? It is said many prose works were then elaborated, and it would be hard to believe that none was thought of in connexion with the life of the founder. On the contrary the most probable inference seems to be that it was one of the earliest that was thought of and taken in hand. Denying his convocation, still the time of Kálásoka, a century or a century and a half after the first poetical version, would be by no means an unreasonable date. Any how the work cannot be carried more than fifty years before that time, and tlat may be accepted as the · terminus à quo, and the latest some fifty years or more before the convocation of As'oka in the year 246 B. C., whether it be called the second or the third. The sculptures of the time of As'oka preclude the possibi. lity of bringing the work down to a later period. This argument places the work between 300. to 450 3. C., and greater certainty is at present unapproachiablc.

·57 Of the contents of the Lalita Vistara, Csoma do Körös has given a fair, though brief, resumè, in the twentieth volume of the Asiatic Researches (pp. 285 et seq); and after the publication of M. Foucaux's elegant translation into French of the Tibetan version, Bishop Bigandet’s translation into English of the Páli version, M. Beal's rendering into English of the Chinese version, M. Senart's comment on all the three, and Pro. fessor Lefmann's German translation of about onefourth of the Sanskrit text, it would be of no use to attempt an abstract. I abstain therefore from the task. A complete translation of the whole into English is what is now required for comparison with the other texts, and I had this object in view when this edition of the text was undertaken. A translation of the first three chapters was published, and nearly, three-fourths of the text was rendered into English in MS., but circumstances intervened which prevented me from carrying out my. intention. The publication of the last fasciculus of the text has been hitherto delayed solely with a view to bring out the translation along with it. But so many complaints (and very justly) have been made on account of the delay, that I am obliged to issue the text apart from the translation. I entertain, however, a hope that I. shall soon have an opportunity of bringing out the latter as an independent publication. For the present the published pages of the translation must remain as a specimen of the style of the text. The life of Buddha is divisible into two parts; the first referring to his birth, infancy, boy-hood, and man- ·58 hood.to the time of his attaining religious perfection ; and the second embracing his career as the teacher of a new .faith, and the history of his death and funeral. The Calita Vistara comprises the first part, and, as far as it goes, it is the most complete account we have on the subject. There is no single work in the Sanskrit language which gives the second in the same way. For it the Sútras and the Avadánas are our only guide; but they are fragmentary, unconnected, often unreliable, and not unoften discordant. The life in Páli, compiled by Buddhaghosha, has, a great advantage in this respect, as it includes the career of the great teacher from his birth to death; but its authenticity is questionable, and it was compiled nearly a thousand years after the date of the events it describes. Nor has the time yet arrived for the completion, from tho materials now accessible to oriental scholars, of such a complete biography as would meet the requirements of historical accuracy. Much las yet to be done to bring to light the salient points in the Buddhist literatures of Nepal, Tibet, China, Ceylon, and Burmah before such a work can be successfully completed. The present is the season for collecting facts, for bringing together scattered materials, and not for working on them and drawing conclusions. And I trust, therefore, that the volume I now present to the public in a complete form, will not be an unacceptable contribution to the stock of materials already collected by European scholars. It has its dofects, and no one is ñore paipfully aware of them than I am. Two of ·59 them have been specially pointed out in a Prospectụš lately published by Dr. Lefmann of Heidelberg. It has been said, “ Nachdem die Calcuttaer Ausgabe sich als unkritisch und unbrauchbar erwiesen und dazu unvollständig geblieben, ist das berechtigte Verlangen nach einer correcten Ausgabe dieses wichtigen Textes oft genug gestellt worden.” The “incompleteness" I am now able to remove. Such as it is, the text will now be found complete. I regret I can do nothing to mend its 66 uncritical” character. But in justice to myself I must add, that the edition does not pretend to any critical exposition, and nothing should be expected from it but just what it assumes to be an eclectic text compiled from five MSS., retaining all the errors of the MSS. where no single MS. gives a correct version, and never attempting to decide which is correct and which is wrong, except in a few occasional foot-notes, which may be taken for what they are worth,-in short to give the substance of five MSS., and not to sit in judgment on them. For a first edition of a littleknown and scarce work this was deemed the safest The Sanskrit in which the prose portion of the work is written is not pure, and it is overloaded with Buddhist technical terms which were perfectly unknown to oriental scholars, both in: Europe and' in India, when the sheets passed through the press, and even now is but very imperfectly understood ; the construction of the sentences is involved, and frequently dubious; and the MSS. at command were all more or less corrupt; the poetical portions are written in a different dialeșt, and their course. ;

·60 peculiarities were, when I took them in hand, totally unknown to me, as they were to all European scholars, and the task was to deduce intelligible meaning from unintelligible jargon, in very much the same way in which an English scholar, without knowing the history and the topics of the Bible, would draw intelligible meaning from the extract printed on page 25 from the Moravian version of the Bible. Buddhist literature was little known and but imperfectly understood three and twenty years ago when the text was printed, and the apprehension of tampering with the original by hasty and unauthorised emendations beset me at every step. And under the circumstances I cannot venture to cherish the idea that I have been always successful in my attempt to interpret the Gáthás. A whole library of Buddhist books has since been published; a host of able and distingyished scholars have devoted their time and attention to the subject; and quite a mass of now light has been brought to bear upon it. It is therefore but reasonable to suppose that those who will follow me will find the task of editing the work greatly facilitated, and it will be a source of satisfaction to me to know that ny labours have, to even a small extent, helped to the understanding of an old and very important work in Buddhist literature. That my notes on the Gáthás will be of some use to future enquirers, even if they serve only as beacons, I have every reason to believe. In preparing the text of this, the first edition of the Lalita Vistara, for the press, I have had the use of the following five MSS.:

·61 1st. A 4to. volume of yellow arsenecised paper, written in the Bengali character, originally copied for the College of Fort William, but now belonging to the Asiatic Society of Bengal. In the printed Catalogue of the Society's Sanskrit Library, it occurs under the head of Upapuraņas, and is named “ Buddha Purana, by Parásara,” (No. 508) having been mistaken for a Pauráņic work of the Hindus. In the colophon of the codex the name is, however, correctly given. 2nd. Ditto ditto, belonging to the Serampur College. This and the last were copied under the superintendence of the late Dr. William Carey from the same original, and are, generally, very corrupt. 3rd. A puthi of 246 folia, written in the Newári character on yellow arsenecised paper, having from 7 to 9 lines on each page. On its cover, the name of the work is givan.as Dharmardjávadána. On the centre of the first page there is a vignette representing Buddha seated, on a lotus supported by two lions, and surrounded by worshippers of various classes. The central figure has an aureole behind its body, and behind that a large tree. The sun and the moon and two snow-capped mountains are shown in the back ground. The MS. was procured for the Asiatic Society by B. H. Hodgson, Esq. According to its epigraph it was copied at a place " to the north of the great Vihára called Pas'ubandana, to the west of the great Vihara called Harņavarṇa, sacred to S'ákya, the noblest of saints, in the city of Lalitápuri, during the reign of Rajyaprakás'amalla Deva, in the Newari year 871 A. D. 1751, (the day of completion being) Wednesday, the 13th of the fane, in the ·62 month of A's'vina, when the moon was in the constel. lation Hastá, and the Yoga was Vaidhriti, for the edification of one Samantabhadra, son of Dharmarája, by Purnás'rí, and grandson of Dhanadeva and his wife Dhanavati."* kth. Ditto of 230 folia, written as above, and having 8 lines on each page. It bears no date, but is apparently about a hundred and fifty years old. Obtained by B. H. Hodgson, Esq. for the Library of the Asiatic Society. Very carefully copied, and apparently correct, corresponding closely with the last. 5th. Ditto of 131 folia, written in the Nagari character, and having 12 lines on each page. Copied at Káthamándu for the editor, under the superintend. ence of B. H. Hodgson, Esq. Generally correct, but apparently copied from an original different from the above. In collating these MSS. and preparing the notes on the Gáthá portion of the work I had the invaluable assistance of my late respected tutor Pandit Vis'vanatha Sastri. A profound Sanskrit scholar, thoroughly versed in the Maliábháslıya and other leading महोत्सवः श्रीललितापुरीवरा मनोरमाः सर्वजगत् सुखान्वितान् । तत्रैव पुऱ्या पनायको महान् गुणाकी जयते चारिमण्डलं । सर्ववित्मा सदोत्साही श्रीश्रीराज्य-प्रकाशमजदेवमहिपतिः। संवत्सरे च नैपारे अग्निमुनिनागमास याचिन घसिने तिथो बयोदशिदिने तारायां इस्ता योगे वैधति वारे बुद्धे सङ्कलं जातः सूचो ललितविस्तरः। विहारस्था. हर्णवर्णमहाविहारस्थ श्रीश्रीशाकामनीन्द्रस्य पथिमादिशे श्रीपशुवन्दनमहाविहारे उत्तरदिगभागे श्रीश्रीवजाचार्यो महात्मा श्रीश्रीधनदेवस्य भार्या श्रीश्रीधनवतीनाम्नं गुणवी श्रीहस्तास्तया चात्मजा श्रीश्रीधर्म- राजमहात्मा तस्य श्रीश्री हस्ता गुणवती श्रीश्रीपूर्ण श्रीनाम्नः तया यात्मजा श्रीश्रीसमन्स- भद्रनाम्नः हनीयसमोहन खार्थशिक्षार्थ लिखितं सम्पूर्णन्तु ॥.

·63 works of the Páņini school, and familiar with the idiom of the dramatic Prákrits, which he had made a special subject of his study, he brought to the task a qualification which few could command. Seated at: his feet, I had studied the Sanskrit language for years ; and I feel profoundly grateful to him for the advice , and instruction which he always placed at my service. Most of the Sanskrit works, which I have edited, have benefited very largely by his co-operation and supervision; and I deeply mourn the loss I have sustained by his untimely death. I have also to acknowledge my obligation to the distinguished scholar and orientalist, Brian Haughton Hodgson, Esq., who was the first to throw open the field of Nepalese Buddhism to European scholarship, and to write some of the most valuable papers that have yet been published on the subject, for procuring for me and for the Asiatic Society of Bengal three most valuable MSS. Without those MSS. it would have been impossible for me to carry the work through the press in a satisfactory manner. MANIKTOLLAH, August 30th, 1877.

·ERRATA.
Page 5, line 12, for puņdarka read pundarika.
7, 19, for Nargarjuna read Nágárjuna.
14, 1, for are sinply read is simply.
26, for गहे read गेहे.
, 30, 22, for in read in the.
27,

·ललितविस्तरः। प्रथमाध्यायप्रारम्भः । ॐ नमो दशदिगनन्तापर्यन्तलोकधातुप्रतिष्ठितसर्वबुद्ध- बोधिसत्त्वार्यश्रावक प्रत्येकबुद्धेभ्योऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नेभ्यः ॥ एवं मया श्रुतमेकस्मिन्समये भगवाञ्छावलांविहरति स्म जेतवने नांथपिण्डदस्यारामे महता भिक्षुमन सार्द्ध दादशभि- भिक्षुमहौः। तद्यथा। श्रायुभता च ज्ञानकौण्डिल्येन । श्रायुमता चाश्वजिता। आयुभता च वाष्येण । आयुभता च महानाम्ना । श्रायुभता च भद्रिकेण । श्रायुभता च यशोदेवेम । प्रायुमताच विमलेन । आयुभता च सुबाहुना । श्रायुभता च पूर्णेम । आयुभता च गवाम्पतिना। प्रायुभता चौरविल्वाकाश्यपेन । आयुभता च नदीकाश्यपेन । श्रायुभता च गयाकाश्यपेन । श्रायुभता च शारिपुत्रेण । आयुभता च महामौहल्यायनेन । श्रायुभता च महाकाश्यपेन । आयुग्मता च महाकात्यायनेन । आयुभता च कफ़िलेन । आयुष्मता च कौण्डिल्येन । प्रायुभता च चुनन्दन। आयुभता च मैत्रायणीपुत्रेण । श्रायुभता चानि- रुद्धेन । प्रायुभता च नन्दिकेन । आयुभता च कस्फिलेन। आयुग्मता च सुभूतिना। आयुभता च रेवतेन । श्रायुभता च खदिरवनीकेन । आयुमता चामाघराजेन । श्रायुभता च महा- पारणिकेन । श्रायुभता च कक्कुलेन। प्रायुभता च नन्देन ।

·२ ललितविस्तरः । श्रा भता च राहुलेन । श्रायुमता च खागतेन । आयुष्मता चानन्देन । एवम्प्रमुखेादशभिर्भिक्षुमहसः सार्द्ध द्वात्रिंशता च बोधिसत्त्वमहौः, सर्वैरेकजातिप्रतिबद्धैः सर्वबाधिम- नपारमितानिजातैः सर्वबोधिमत्त्वाभिज्ञावमिताविक्रीडितैः सर्वबोधिसत्त्वधारणीप्रतिभानप्रतिलब्धैः म+बोधिसत्त्वधारणी- प्रतिलब्धैः म+बोधिसत्त्वध्यानसुपरिपूल : सर्वबोधिसत्त्वपति- सम्यनतिङ्गतैः सर्वबोधिसत्त्वममाधिवशिताप्राप्तः सर्वबोधिम- त्ववशिताप्रतिलब्धैः सर्वबोधिमत्त्वक्षान्त्यवकीर्मः । मद्धबाधि- सत्वभूमिपरिपूर्णः । तद्यथा। मैत्रेयेण च बोधिसत्त्वेन महा- सत्त्वन धरणीश्वरराजेन च बाधिमत्त्वेन महासत्त्वेन मिहकेतुना च बोधिसत्त्वेन महामत्त्वेन सिद्धार्थमतिना च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रशान्त चारित्रमतिना च बोधिसत्वेन महास- त्वेन प्रतिसंवित्प्राप्तेन च बोधिमत्त्वेन महासत्त्वेन नित्यायुक्रेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन महाकरुणाचन्द्रिणा च बोधिमत्वेन महासत्वेन एवम्प्रमुखैात्रिंशता च बोधिसत्त्वमहिम्नः ॥ तेन खलु पुनः समयेन भगवाञ्छ्रावस्ती महानगरीमुप- निःश्रित्य विहरति स्म । सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितश्च तसृणां परिषदां राज्ञां राजकुमाराणां राजमन्त्रिणां राज- महामात्रानां राजपादमूलिकानां क्षत्रिय ब्राह्मणगृहपत्यमा- त्यपार्षद्यानां पौरजनपदानां अन्यतीर्थिकश्रमण ब्राह्मणचरक- परिव्राजकानां । लाभी च भगवान् प्रभूतानं खादनीयभोज- नीयाखादनीयाकल्पिकानां चीवरपिण्डपात्रशयनासनग्लान- ·प्रथमाध्यायः। प्रत्ययभैषज्यपरिकाराणां लाभाय्ययशोऽय्यप्राप्तश्च भगवान् मचे चाऽनुपलिप्तः पद्म व जलेनोदारश्च भगवतः कीर्तिशब्द- स्लोको लोकेऽभ्युद्गतः अईन्सम्यकसम्बुद्धा विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकवित्परः पुरुषो दम्यसारथिः शास्ता देवानाञ्च मनुष्याणाञ्च बुद्धो भगवान्पञ्चचक्षुः ममन्वागतः । स दूमञ्च लोकं परञ्च लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमण ब्राह्मणीन्प्रजान् सदेवमानुषान्खयं विज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरति स्म मद्धम्म देशयति स्म । आदी कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवमाने कल्याणं स्वर्थमुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्ण परिशुद्धं पर्यावदातं ब्रह्मा अवयं सम्प्रकाशयति स्म । तेन खल्लु पुनः समयेन भगवान् रात्र्यां मशमे यामे बुद्धालङ्कारक्यूई नाम समाधिं ममापन्नोऽभूत् । ममनन्त- रसमापन्नस्य च भगवत दुर्म बुद्ध्वालङ्कारं नाम ममाधिमथ तत्क्षणमेव भगवत उपरि टान्मूः मतुष्णीष विवरान्तरात्पूर्व बुद्धानुपस्मत्यमङ्गाज्ञानालोकालङ्कारं नाम रश्मिश्चचार । मा मा शुद्धावामान् देवभवनान्यवभास्य महेश्वरदेवपुत्रप्रमुखान- प्रमेयान्देवपुत्रान्सच्चोदयामास । ततश्च तथागतरश्मिजाला: निश्चार्यमा सञ्चोदना गाथा निश्चरन्ति स्म । ज्ञानप्रभं हततमसुप्रभाकरं शुभप्रदं शुभविमलाग्रतेजसम्। प्रशान्तकायं शुभशान्तमानसं मुनिं ममालिय्यत शाक्यसिंहम् ।। ज्ञानोदधिं शुद्धं महानुभावं धर्मेश्वरं सर्वविदं मुनीयम् । * खाणीपति मंस्कृतं ।

·ललितविस्तरः। देवातिदेवं मरदेवपूज्यं धर्म स्वयम्भु वशिनं श्रयध्वं ॥ यो दुईमच्चित्तमवतैयद यो मारपाशैरवमुक्तमानसः । यस्थाप्यबध्याविह दर्शनश्रवाः म्त्ययान्तकः शान्तविमोक्षपारगम् ॥ आलोक्यभूतं तमतुल्यधर्म तमोनुदं मन्त्रयवेदितारम् । शान्तक्रियं बुद्धममेयबुद्धिं भक्त्या समस्ता उपमङ्कमध्वम् ।। म वैद्यराजोऽमृतभेषजप्रदः स वादिशूरः कुगणिप्रतापकः । मद्धर्मबन्धुः परमार्थकोविदः म नायकोऽनुत्तरमार्गदेशक इति ।। समनन्तरस्पृष्टाश्च खलु पुनस्ते शुद्धावासकायिका देवपुत्राः नया बुद्धानुस्मृत्यमङ्गाज्ञानालोकया रम्या* भाभिश्चैवरूपा- भिर्गाथाभिः सञ्चोदिताः समनन्ततः। प्रशान्ताः समाधेर्युम्थाया मान् बुद्धानुभावेनाप्रमेयामयेयागपनाममतिक्रान्तकल्पातिका- न्तान् बुद्धान् भगवतोऽनुस्मरन्ति स्म । तेषाञ्च बुद्धानां भगवतां चानि बुद्धक्षेत्रगुण व्यूइपर्षन्मण्डलानि याश्च धर्मदेशनास्ता श्रासन्। नाः सा अनुस्मरन्ति स्म। अथ खलु तस्यां रात्री प्रशान्तायामी- बरश्च नाम शुद्धावासकायिका देवपुत्रा महेश्वरो नाम नन्द श्च सुनन्दश्च महितश्च प्रशान्तश्च प्रशान्त विनीतेश्वरश्चैते चान्ये च सम्बहुला:शुद्धावासकायिका देवपुत्रा अतिक्रान्ताऽतिक्रान्तवर्णः सावन्तं जेतवनं दिव्येनावभासेनावभास्य येन भगवांस्तेनो- पसङ्ग्रामन्नुपसङ्गम्य भगवतः पादौ शिरमाऽभिवन्धकान्ते तस्याः । एकान्ते स्थिताश्च ते शुद्धावासकायिका देवपुत्रा भगवन्तमेतद- वाचन् । अस्ति भगवंललितविस्तरो नाम धर्मपर्यायः। सूत्रान्तो * रश्मि खोलिजेऽबैत बडतरप्रयोगात् । + समन्नत इति बोध्यं। व्युत्थायेति संस्कृतं ।

·प्रथमाध्यायः ५ महावैपुल्यनिचयो बोधिसत्वकुशलमूलसमुद्भावनस्तुषितबरभव- नविकिरणमञ्चिन्यावक्रमणविक्रीडनगर्भस्थानविशेषसन्द.र्शनोऽ भिजातजन्मभूमिप्रभावमन्दर्शनः सर्वाबालच-गुणविशेषसम- तिक्रममावलौकिकशिल्पस्थानकर्मस्थानलिपिमङ्ख्यामुद्रागणना मिधनुःकलापयुद्धमालम्भसर्वसत्त्व प्रतिविशिष्टमन्दर्भनान्तःपुरवि- षयोपभोगसन्दर्शनः सर्वबोधिसत्त्वचरितनिष्पन्दनिष्पत्तिफला- धिगमपरिकीर्तनो बोधिसत्त्वविक्रीडितः सर्वमारमण्डल विध्वं- मन्नस्तथागतः बलवेशारद्याप्टादशावेनिकममुच्चयोऽप्रमाणबुद्ध- धर्मनिर्देशः पूर्वकैरपि तथागतैर्भाषितं पूर्व । तद्यथा भग- वता पद्मोत्तरेण च धर्मकेतु ना दीपकरेण च गुणकेतुना महा- करेण च ऋषिदेवेन श्रीजमा च सत्यकेतुना च वज्रसंहतेन च सर्वाभिभुवा. च हेमवर्मन च अत्युच्च गामिना च प्रवातसारेण च पुष्पकेतुना च बररूपेण च मुलाचनेन च. ऋषिगुप्तेन च जिनवनोण च उन्नतेन च पुष्पितेन च जणीतेजमा च पुष्करेण च सुरश्मिना च मङ्गलेन च सुदर्शनेन च महामिहतेजमा च स्थित- बुद्धिदत्तेन च वसन्तगन्धिना च सत्यधर्मविपुलकीर्त्तिना च तिव्येण च पुष्येण च लोकमुन्दरेण च विस्तीर्लभेदेन च रत्न- कीर्तिना च उग्रतेजसा च ब्रह्मतेजसा च सुघोषेण च सुपुष्येण च सुमनोज्ञघोषेण च सुचेटरूपेण च प्रहमितनेत्रेण च गुण राशिना च मेघस्वरेण च सुन्दरवर्मन च आयुस्तेजमा च मली- लगजगामिना च लोकाभिलाषितेन च जितशत्रुणा च सम्पूजि- तेन च विपश्चिता च शिखिना च विश्वभुवा च क्रकुच्छन्देन च ·ललितविस्तरः। .. कनकमुनिना च काग्यपेन च तथागतेनार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन भाषितपूर्वस्तं भगवानप्येतहि सम्प्रकाशयेत् ॥ बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकार्यस्यार्थाय सुखाय देवानाञ्च मनुष्याणाञ्च अस्य च महायानाद्भावनार्थं सर्वपर- प्रवादिनाञ्च निग्रहार्थं मज़बाधिमत्त्वानाञ्चोद्भावनार्थं मर्वमा- राणाञ्चाभिभवनार्थ सर्वबोधिमत्त्वयानिकानाञ्च पुङ्गलानां वीर्यारम्भसंजनना, मद्धर्मस्य चानुपरिग्रहार्थं त्रिरत्नवंश- स्थानुपरिग्रहार्थं त्रिरत्नवंश स्थानुपच्छेदनार्थ बुद्धकार्यस्य च परिसन्दर्शनार्थमित्यधिवासयति स्म भगवांस्तेषां देवपुत्राणां तृष्णीम्भावेन सदेवकस्त लोकस्यानुकम्पामुपादाय ॥ अथ खलु देवपुत्रा भगवतस्तु पणीम्भावेनाधिवासनां विदित्वा तुष्टा उदग्रा आत्तमनमः प्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाता भगवतः पादौ शिरमाऽभिवन्द्य भगवन्तं त्रिः प्रदक्षणीकृत्य दिव्यैश्चन्दनचर्म र- गुरु चूर्ण मीन्दारपुष्यैश्चाभ्यवकीर्य तत्रैवान्तर्दधुः । अथ खलु भगवांस्तम्यामेव राज्यामत्य येन कारीरो मण्डलमात्रव्यूहस्तेनो- पसङ्कामदुपसङ्गम्य भगवान्प्रज्ञप्त एवाऽऽसने न्यषीदवाधिसत्त्व- गणपुरस्कृतः श्रावकसङ्घः पुरस्कृतो निषद्य भगवान्भिनामन्त्र- यति स्म । इति हि भिक्ष वा रात्री प्रशान्तायामीश्वरी नाम शुद्धावासकायिको देवपुत्रो महेश्वरश्च नाम नन्दनच त्रानन्दश्च सुनन्दश्च चन्दनश्च महितश्च प्रशान्तश्च विनीतेश्वरश्ते चान्ये च सम्बहुलाः शुद्धावासकायिका देवपुत्राः पूर्ववद्यावत्तत्रैवा- न्तर्दधुः। अथ खलु ते बोधिसत्वास्ते च महाश्रावका.येन भगवांस्ते- ·प्रथमाध्यायः। नाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचन्। तत्साधु भगवंस्तं ललित- विस्तरं नाम धर्मपर्यायं देशयतु । तद्भविष्यति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकार्यस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानाञ्च मनुष्याणाञ्च । एतईि चागतानाञ्च बोधि- मत्त्वानां महासत्वानामधिवासयति स्म भगवांस्तेषां बोधि- सत्त्वानां महासत्त्वानां तेषाञ्च महाश्रावकाणां वृषणीम्भावेन सदेवमानुषासुरस्य लोकानुकम्पामुपादाय । तत्रेदमुच्यते। कायामिहास्यां मम भिक्षवाऽद्य सुखोपविष्टस्य निरङ्गणस्य । प्रवियमानस्य शुभैलिहारेकाग्रचित्तस्य समाहितस्य ॥ अथागमन्देवसुता महर्षयः प्रतीतवर्णविमल श्रियोज्चलाः । श्रियाऽवभास्येह च जेतमाहयं वनं मुदामेऽन्तिकमभ्युपागताः ॥ महेश्वरश्चन्दन ईशनन्दो प्रशान्तचिन्तो महितः सुनन्दः । शान्ताकयश्चाप्युतदेवपुत्रस्तास्ताश्च बहोऽथ च देवकोट्यः ॥ प्रणम्य पादो प्रतिदक्षिणच कृत्वैव मान्त म्युरिहागता मे । प्रग्टय चैवान्नलिमङ्गलोभिः सगौरवा मामिह ते ययाचुः ॥ इदं मुनेरागनिसदनाक्यं वैपुल्टासूत्रं हि महानिदानम् । यद्भाषितं सर्वतथागतेः प्राग्लाकम्य सर्वस्य हितार्थमेतत् ॥ तत्साध्विदानीमपि भाषितो मुनिः म बोधिसत्त्वैघिपरिग्रहेच्छया। परं महायानमिदं प्रभाषयन्यरं प्रवादानमुचिच्च धर्षयन् ॥ अध्येषणां देवगणस्य तूष्णीमग्रह देवमधिवामनञ्च । सर्वे च तुया मुदिता उदग्रा पुष्पाणि चिक्षेपु + रवाप्तइर्षम् ॥ * व्यङ्ग पोत्यत्रदन्त्य नकारे वर्थः । + चिक्षिपरिति म।

·ललितविस्तरः। तद्भिक्षवो मे श्टणुतेह सर्वे वैपुल्यसूत्रं हि महानिदानम् । यद्भाषितं सर्वतथागतैः प्रागलोकस्य मर्चस्य हितार्थमेवेति ॥ इति ललितविस्तरे निदानपरिवर्ती नाम प्रथमः ॥ अथ द्वितीयाध्यायप्रारम्भः । तत्र भिक्षवः कतमस्मुललितविस्तरो नाम धर्मपर्यायः सूत्रा- न्तो महावैपुल्य दह भिक्षवो बोधिसत्त्वस्थ तुषितबरभवनाव- स्थितस्य पूज्योपपूजितस्याभिषेकप्राप्तस्य देवशतसहस्रस्तुतस्ते मि- नवर्मितप्रशंसितस्य लब्धाभिषेकम्य प्रणिधानममुइतस्य सर्चबुद्ध- धर्मममुदागतबुद्धसुविपुल परिशुद्धज्ञाननयनस्य स्मृतिमतिगति- प्रत्युत्तप्तविपुलबुद्धेः दानशीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञामहोपाय- कौशल्यपरमपारमिताप्राप्तस्य महामैत्रीकरणामुदितापेक्षाब्रह्म- पथकोविदस्य महाभिज्ञामगावरण ज्ञानमन्दर्शनाभिमुखी- भूतस्य स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोयाङ्गमार्ग- सर्वबोधिपक्षधर्मसुपरिपूर्मकोटि प्राप्तस्य अपरिमितपुण्यसम्भा- रलक्षणानुव्यञ्जनममलङ्कृतकायस्य दोघीनुपरिवर्त्तिनो यथा- वादितथाकार्यवितथवाकर्मसमुदाहारकस्य ऋञ्चकुटिलावङ्का प्रतिहतमानसस्य सर्वमानमददर्पभयविषादापगतस्य सर्व- सत्त्वसमचित्तस्य अपरिमितबुद्धकोटिनियुतशतसहस्रपर्युपा मितस्य बहुबोधिसत्त्वकोटिनियुतशतमहसावलोकितबदनस्य शक्रब्रह्ममहेश्वरलोकपालदेवनागयक्षगन्धर्वामुरगरुडकिन्नरम- . * शबासमर्थममामो बोध्यः ।

·हितीयाध्यायः॥ उपाय- होरगराक्षसगणैरभिनन्दितयशमः मर्वपद प्रभेदनिर्देशामङ्ग- प्रतिसंविदवतारज्ञानकुशलस्य सर्वबुद्धभाषिताधारणस्मृतिभा- जनाभिक्षेपानन्तापर्यन्तधारणीप्रतिलधस्य महाधर्मनौस्मृत्यु- पस्थानसम्यकप्रहाण पादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गपारमितोपांय- कौशल्यधर्मरत्नपुण्यममुदानीतमहामार्थवाहस्य चतुरोघपा- रगमनाभिप्रायस्य निहतमानप्रत्यर्थिकस्य निहतमानप्रत्यर्थिकस्य सर्वपरप्रवादि- सुनिग्टहीतस्य सङ्गामशीर्षसुप्रतिष्ठितस्य क्लेशरिपुगणनिसूद- नस्य ज्ञानबरवज्रदृढप्रहरणस्य बोधिचित्तमूलमहाकरुणा- दण्डाध्याशयोहतस्य गम्भीरवीर्यमलिलाभिषिक्तस्य कौशलकर्मिकस्य बोध्यङ्गध्यानकुशलस्य समाधिकिनल्क स्य गणगणविमलमरसिमुजातस्य विगतमदमानपरिवाहशशि- विमलविस्तीर्ण पत्रस्य शीलश्रुतप्रमाददशदिगप्रतिहतगन्धिना लोके ज्ञानवृद्धस्याष्टाभिकधर्मरनुपलिप्तस्य महापुरुषपद्मस्य पुण्यज्ञानसम्भारविस्तृतसुरभिगन्धिनः प्रज्ञा ज्ञानदिनकरकिर- णेविकशितसुविशाद्धशतपत्रपद्मतापनस्य चतुर्ऋद्धिपादपरम- जापजपितस्य चतुरार्यसभ्यसुतीक्षणनखदंष्ट्रस्य चतुर्ब्रह्मविहार- निःमृतदर्शनस्य चतुःमङ्गहवस्तुसुमगृहीतशिरम: दादशाङ्ग- प्रतीत्यसमुत्पादानुबोधानुपूर्वममुद्गतकायस्थ सप्तत्रिंशद्दोधिपक्ष- धर्मसम्प्रतिपूर्णस्य विजातनानाविद्याज्ञानकेशरिणस्त्रिविमोक्षम- खविज़म्भकस्य ममर्थविदर्शनासुविशुद्धनयनस्य ध्यानविमोक्ष- ममाधिममापत्तिगिरिदरीगुहानिवमितस्य चतुरी-पथ- विनयनोपवनसुवर्द्धिततरोशबलवैशारद्याभ्यामीभावितबलस्य ·. ललितविस्तरः॥ कृष्णपक्षापगतस्य विगतभवविभवभयलोमहर्षणस्थासङ्कुचितपराक्रमस्य तीर्थशश- मृगगणमनप्रमथनस्य नैरात्म्यघोषोदाहारमहासिंहनादना- दिन: पुरुषसिंहस्य विमुक्तिध्यानमण्डलप्रज्ञप्रभ रश्मितीर्थि- कखंद्यातगणनिःप्रभङ्करस्य अविद्यातमन्धकारतमःपटल वि- तिमिरकरणस्योत्तप्तबलवीर्यस्य देवमनुष्येषु पुण्यतेजस्तेजितस्य महापुरुषदिनकरस्य भएक्लपक्षप्रतिपूनस्य मनाग + प्रियदर्शनस्य अप्रतिहतचक्षुरिन्द्रियस्य देवशतसहस्र- ज्योतिर्गण प्रतिमण्डितस्य ध्यानविमोक्षज्ञानमण्डलस्य बोध्यङ्ग- सुखरमिशशिकिरणस्य बुद्धविबुद्धमनुजकुमुदविबोधकस्य महा- पुरुषचन्द्रस्य समचतुष्पर्षदीपानुपरीतस्य सप्तबोध्यङ्गरत्नममन्या- गतस्य सर्वमत्वममचित्तप्रयोगस्याप्रतिहतबुद्धेर्दश कुशल कर्मप- सुसम्मृद्ध प्रतिपूर्णविशेषगमनाभिप्रायस्थाप्रतिहत- धर्मराजवरप्रवरधर्मरत्नचक्रप्रवर्तकस्य चक्रवर्तिवंश कुलकुलो- दितस्य गम्भीरदुरवगाहप्रतीत्यसमुत्पादसर्वधर्मरत्नप्रतिपूर्ती- स्थाहप्तश्रुतविपुल विस्तीर्भारम्भज्ञानशीलवेलानतिक्रमणस्य महा- पद्मगर्भेक्षणस्य सागरवरधरविपुलबुद्धेः पृथिव्यप्तेजोवायुसमचि- त्तस्य मेरुकल्पदृढबलाप्रकम्पमानस्यानुनयप्रतिघापगतस्य गगन- तलविमलविपुलामङ्गविस्तीर्थबुद्धरयाशयसुप्रतिशुद्धस्य सुदत्त- दानस्थ सुकृतपूर्वयोगस्य सुकृताधिकारस्थ दत्तसत्यङ्कारस्थ पर्थे- षितस्य सर्वकुशलमूलस्य वासितवासनस्य निर्याणमिव सर्बकुश- लमूलस्य सप्तमद्ध्ये येषु कल्पेषु समुदानीतसर्बकुशलमूलस्य दत्तम- थव्रततपसः * प्रज्ञाप्रभा ॥ नमनाग ॥

·द्वितीयाध्यायः॥ प्रविधदानस्य पञ्चविधपुण्यक्रियावस्तूपसेवितवतस्त्रिविधं कायि- केन चतुर्विधं वाचा त्रिविधं मनमा सुचरितवतः दश कुशलकर्म पथाद्यासेवितवतश्चत्वारिंशदङ्गसमन्वागतसम्य म्यक्प्रयोगममामेवित- वतः चत्वारिंशदङ्गसमन्वागतसम्यकप्रणिधानं प्रणिहितवतः चत्वा- रिंशदङ्गसमन्वागतसम्यगध्याशयप्रतिपन्नवतः चत्वारिंशदङ्गसम- न्वागतसम्यग्विमोक्षपरिपूरितवतः चत्वारिंशदङ्गसमन्वागतसम्य- गधिमुक्तिमजीकृतवतः चत्वारिंशत्म बुद्धकोटिनियुतशतम- हमेम्वनुप्रबजितवतः पञ्चपञ्चाशत्म बुद्धकोटिनियुतशतमहस्रेषु दानानि दत्तवतः अर्थच तुर्थेषु प्रत्येकबुद्धकोटिश तेषु कृताधि- कारवतः अप्रमेयामयेयान् सत्वान्स्वर्गमोक्षमार्गप्रतिपादितवतः सम्यकसम्बोधिमभिसम्वाद्धकामस्यैकजातिप्रतिबद्धस्य इतश्युक्त्वा तुषितबरभवने स्थितस्य श्वेतकेतुनाम्नो देवपुत्रोत्त- मस्य मर्चदेवमहः सम्पूज्यमानस्यायमितश्युतोमर्त्यस्य लोको- त्पन्नेो न चिरादनुत्तरं सम्यग्सम्बोधिमभिमम्मोत्स्यतीति तस्मिन्महाविमाने मुखोपविष्टस्य द्वात्रिंशङ्गमिसहसप्रतिमंस्थिते वितर्दिनि हतारणगवाक्षहर्म्यकूटागार प्रासादसमलङ्कृते च्छ्रितछत्रध्वजपताकारत्नकिङ्किणीजालवितानवितते * मान्दा- रवमहामान्दारवपुष्पमंस्तरणसंस्तुते अप्सरसः कोटिनियुत- शतसहस्रम ङ्गीतिप्रचरिते अतिमुक्तकचम्पकपाटलकोविदार- मुचिरिन्द । महामुचिरिन्दाशोकन्यग्रोधकिन्दुक + शणकर्मि- कारकेशररमालरनक्षोपशोभिते हेमजालसञ्छने महता अनुत्तर मान्दारवेत्यच मान्दारक ति मं ॥ + मुचुकुन्दः ॥ 1 कुन्दक इति है ॥

·१९ ललितविस्तरः॥ पूर्णकुम्भोपशोभिते * समतल व्यूहोपशोभिने ज्योतिर्मालिका सुम- नोवाने देवकोटिनियुतशतसहस्राभिमुखनयनावलोकितोल्लाके महाविपुलधर्मसङ्गीतिसर्वकामरतिवेगक्लेशच्छेदने व्युपगता- खिलक्रधिप्रतिघमानमददीपनयने प्रीतिप्रामादप्रामोदो- त्तप्तविपुलस्मृतिमञ्जनने सुखोपविष्टस्य तस्मिन्महाधर्मासाङ्कथ्ये प्रवृत्ते तेभ्यश्चतुरशीतिभ्य स्तू ठमङ्गीतिसहस्सनिनादितेभ्यो बोधि- सत्त्वस्य पूर्बशुभकापचयेनेमाः सञ्चोदना गाथा निश्च- रन्ति स्म । समर विपुलपुण्यनिचयं स्मृतिमतिगतिमनन्तप्रज्ञाप्रभाकरम् । अतुलबलविपुलविक्रमव्याकरणं दीपङ्करस्थापि ॥ स्मर विपुल निर्मलमनस्त्रिमलमलपहीणशान्तमददोषम् । शुभविमलद्धचित्ता दानचरीया'दृशातिंपुर। स्मर कुलकुलीनाः शमथशीलवतं क्षमादमञ्चैव । वीर्यबलध्यानप्रजानिषेविताकल्पकोटिनियुतानि ॥ स्मर स्मर अनन्तकीर्त सम्पूजिता येोऽतिबुद्धकोटिनियुतानि । साकरुणायमानः कालोऽयम्मा उपेक्षख ॥ यव च्यव $ हि च्युतिविधिज्ञा जरामरणले श सदना विरजा। समुदीक्षन्ते बहवो देवासुरनागयक्षगन्धर्वाः ॥ कल्पसहस्रं रमित्वा ॥ दप्ता नासन्नम्भसीव । ममुद्रे । * पूर्णकुम्भनेत्युचितं। + चर्या । नानि यानि । ६ अत्र तु या मात्राद्विदृश्यते सा तु इनतराचरिततया न परिदूषणोया । ज दोहा वि.अवमो लडजोहा पट हॉर सो विलइ। वको वितरिच पढियो दोतिम वि एक जाणेह इति पिङ्गललक्ष- पात् । एवमन्यत्राप्यूछ । || रन्वा । | अम्भसीव चम्भांसोवेति शुझम् ॥

·हितीयाध्यायः॥
१३
साधु भव प्रज्ञाप्त तर्पय जनतां चिरहषातीम् ॥
किच्चाप्यनिन्दितयशस्त्वं धर्मरतिरतो न चासि कामरतः ।
अथ च पुनरमलनयनामनुकम्पां सदेवकं लोकं ॥
किञ्चापि देवनयुताः श्रुत्वा धर्म न ते विटप्यन्ते ।
अथ च पुनारक्षणगतानपायसंस्थानवेक्षख ॥
किञ्चाविमलचक्षुः पश्यसि बुद्धान्दशदिशि लोके ।
धम्मं श्टणोषि च ततस्तं धर्माबरं विभज लोके ॥
किनापि तुषितभवनं तव पुण्यश्रियाऽभिशोभते श्रीमन्।
अथ च पुनः करुणमानस प्रवर्ष जम्बध्वजे वर्षम् ॥
समतीत्य कामधातुदेवान् ये रूपधातुकाऽने के* ।
मर्चेत्यभिनन्दन्ते स्पृशेयं मिद्धव्रतं बोधिं ॥
निहताभिमारकर्मन् जितास्वयान्ये कुतीर्थिका नाथ ।
केन + सकलगतत्रिबोधे अयं स कालो मा उपेक्षख ॥
क्लेशाग्निना प्रदीप्ते लोके त्वं वीर मेघवयाप्य ।
अभिवर्षामृतवर्ष शमय क्लेशानरमरूणाम् ॥
त्वं वैद्यधातुकुमलचिरातुरान् सत्यवैद्यः सत्यवान्।
त्रिविमोक्षगदयोगैर्निर्वाण सुखे स्थापय शीघ्रम् ॥
अश्रुत्वा सिंहनादं क्रोटुकगणा नदन्य नुत्रष्टाः ।।
नद बुद्धमिहनादं त्रासय परतीर्थिकष्टगालान्।
प्रज्ञाप्रदीपहस्ता बलवीर्यबलो हितो धरणीमण्डे ।
* हमस्थले मधिराजा ज्ञातव्यः । + येन। ' अनुबस्ता इतिशुद्धं । $ मण्डले ॥

·१४ ललितविस्तरः॥ करतल बरेण धरणीपरी हनित्वा* जिनं हि मारम् ॥ समुदीच्यन्ते पालाश्चतुरो + ये तुभ्यं दास्यन्ते पात्रम् । शक्राश्च ब्रह्मणा युता ये जातं त्वा ग्रहिव्यन्ति ॥ व्यवलोकयाभिर्यशःकुशल रत्नकुलोदितान् कुलकुलीनान् । यत्र स्थित्वा सुमते दर्शिव्यसि । बोधिसचरितम् ॥ यत्रैव भाजनेस्मिन्मणिरत्नं तिष्ठते भवति श्रीमन् । मणिरत्नं विमलबुद्धे प्रवर्ष जम्बुध्वजे वर्षम् ॥ एवं बहुप्रकाराः सङ्गीतिरवानुनिश्चरा गाथाः । चोदन्ति $ करुणामनसमयं स कालो मा उपेक्षखेति॥ इति श्रीललितविस्तरे समुत्साहनपरिवर्ती नाम दितीयः ॥ २॥ अथ हतीयाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षदो बोधिसत्त्व एवं धर्मकालसञ्चादितः मन् ततो महाविमानाविक्रम्य धर्माच्चयो नाम महाप्रासादो यत्र निषद्य बोधिसत्त्वस्तषितेभ्यो देवेभ्यो धर्मन्देश यति स्म । तं बोधिसत्त्वा- ऽभिरोहति स्म अभिरुह्य च सुधर्मे सिंहासने निषीदति स्म ।। अथ ये देवपुत्रा बोधिसत्त्वस्य सभागा: समयानसम्प्रस्थितास्तेऽपि तमेव प्रासादमभिरोहन्ति स्म । ये च दपदिकानिपतिता बोधिसत्त्वाः सभागचरिता बोधिसत्त्वस्य देवपुत्राश्च तेऽपि तं प्रासादमभिरुह्य यथा प्रत्यईषु सिंहासनेषु खकखकेषु निषी- हत्या + चत्वारः ॥ + द्रक्ष्यसि इति सं ॥ चोदयन्ति इति सं ॥

·टतीयाध्यायः॥ सप्तरनममन्वागत: दन्ति स्म । अपगतासरोगणा अपगतप्राकृतदेवपुत्राः समा- नाध्याशयपरिवारा अष्टषष्ठिकोटिमहसपरिवारा इतिं हि भिक्षवो द्वादशभिर्वाधिमत्वो मातुः कुक्षिमवक्रमिष्यतीति ॥ अथ शुद्धावासकायिका देवपुत्रा जम्बुद्वीपमागत्य दिव्यं वर्म- मन्तीय ब्राह्मणवेषेण ब्राह्मणान्वेदानध्यापयन्ति स्म । यस्यैवं- रूपा गीवक्रान्तिर्भवति स द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समन्वा- गतो भवति । यैः समन्वागतस्य दे गती भवतो न हतीया स चेदगारमध्यावसति राजा भवति चक्रवर्ती चतुरङ्गी विजि- तवान्धार्मिको धर्मराजः तस्मानि सप्तरत्नानि भवन्ति । तद्यथा चक्ररत्नं चक्ररत्नं हस्तिरत्नं अश्वरत्नं स्त्रीरत्नं मणिरत्नं ग्रहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेव सप्तमं ॥ कथं रूपेण राजा चक्रवर्ती चक्ररत्नेन समन्वागतो भवति । इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्दाभिषिक्तस्य तदेव पोषधेयं पञ्चदश्यां शिरःस्नातस्योपवामोषितस्योपरिप्रामादतलगतस्य त्यागारपरि- वृतस्य पूर्वस्यां दिशि दिव्यं चक्ररत्नं प्रादुर्भवति । सहस्रारं मने- मिकं सनाभिकं सुवर्णवर्सः कालङ्कृतं* सप्ततालमुच्चैः समन्ता दृष्टाऽन्तःपुरं राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्द्धाभिषिकस्य तद्दिव्यं चक्ररत्न- मेवं भवति ॥ श्रुतं खलु मया यस्य किल राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्द्धी- भिषिक्तस्य तदेव पोषधेयं पञ्चदश्यां शिरः स्वातस्योपवामोषि- तस्योपरिप्रामादतलगतस्य स्यागारपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि- दिव्यं चक्ररत्नं प्रादुर्भवति स भवति राजा चक्रवर्ती (अभूवमई .. * सुवर्णवर्मकान्तकृतमिति शाकम् ।

·ललितविस्तरः॥ राजा चक्रवर्ती योन्वहं * दिव्यं चक्ररत्नं मीमांसयेयम्) अथ राजा क्षत्रियो मूर्द्धाभिषिक्त एकांममुत्तरामहं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य दक्षिणेन पाणिना तद्दिव्यं चक्ररत्नं प्रार्थयेदेवं चावेदयेत्। प्रवर्त्तयख भर्तर्दिव्यं चक्ररत्नरत्न धर्मेण माऽधर्मेण ॥ अथ तद्दिव्यं चक्ररत्नं राज्ञा क्षत्रियेण मू ऽभिषेकेन प्रवर्तितं सम्यगेव ही विहायमा पूर्वेण अजति अन्वेति राजा चक्रवर्ती सार्द्ध चतुरङ्गेण बल कायेन । यत्र पृथिवीप्रदेशे तद्दिव्यं चक्ररत्नं मन्तिष्ठते तत्र राजा क्षत्रियो मूद्धाभिषिको वासङ्कल्पयति सार्द्ध चतुरङ्गेण बलकायेन अथ ये ये भवन्ति पूर्वस्यान्दिशि राजानो मण्डलिनस्ते रूप्य- पात्रों सुवर्षचूर्मपरिपूर्णमादाय वर्मपात्रों वा रूप्यचूर्ण परि- पूर्मामादाय राजानं चक्रवर्त्तिनं प्रत्युत्तिष्ठन्ति । एहि देव खागतं देवायेदं देवस्य राज्यमद्धञ्च स्फीतञ्च क्षेमञ्च सुभिक्षञ्च रमणीयञ्चाकीर्णबहुजनमनुव्यञ्च अध्यावसतु देव खकं विजित- मनुप्राप्तम्। एवमुके राजा क्षत्रियो मूभिषिक्तस्त्राता राज्ञो- मण्डलिन एतदवोचत् । कारयन्तु भवन्तः स्वकानि राज्यानि धर्मेण हन्त भवन्तो मा प्राणिनं घातयिव्यथ मा दत्तादास्यथ । मा कामेषु मिथ्याचरिष्यथ मा मृषां वक्षथ याचमाने विजिते अधर्ममुत्पद्यते माऽधर्मचारिणे रोचथ । एवं खलु राजा क्षत्रियो मूर्द्धाभिषिक्तः पूर्वान्दिशं विजित्य पूर्वममुद्रमव- गाह्य पूर्वसमुद्रमवतरति । पूर्वममुद्रमवतीर्य सम्यगेव ऋड्या * यता हमिति युक्तम् ॥ + दत्तमादास्थथ इत्युचितम् ॥

·टतीयाध्यायः॥ १ विहायमा दक्षिणेन ब्रजति अन्वेति राजा चक्रवर्ती मार्द्ध- श्चतुरङ्गेण बलकायेन पूर्ववदेवं दक्षिणान्दिशं विजयति । यथा दक्षिणमिव पश्चिमामुत्तरां दिशं विजयति। उत्तरां दिशं विजित्य उत्तरसमुद्रमवगाहते। अवगाह्मोत्तरात्ममुद्रा- त्प्रत्युत्तरति। प्रत्युत्तीर्य मम्यगेव सृड्या विहायमा राजधानी- मागत्योपरि अन्तःपुरद्वारेऽक्षतमेवास्थात् । एवंरूपेण राजा क्षत्रियो मुद्धाभिषिक्तश्चक्ररत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती हस्तिरत्नेन समन्वागतो भवति । इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्द्धाभिषिकस्य पूर्ववद्धस्तिरत्न- मुत्पद्यते। सव्वं श्वेतं सप्ताङ्गं सुप्रतिष्ठितं स्वर्मचूडकं वर्मध्वज स्वालङ्कारहेमजाल प्रतिच्छन्नं ऋद्धिमन्तं विहायमा गामिनं विकुाणधर्मिणं यदुत बोधिनीम नागराजो। यदा च राजा क्षत्रियो मूाभिषिकस्तद्धस्तिरत्नं मीमांसितकामो भवति । अथ सूर्यस्यात्युगमनवेलायान्तद्धस्तिरत्नमभिरुह्य इमामेव महापृथिवी समुद्र परिखां समुद्रपर्यन्तां समन्ततोऽन्वा हिण्ड्य खराजधानीमा गत्य प्रशासनरतिः प्रत्यनुभवति । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती हस्तिरत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कथंरूपेण · राजा चक्रवर्ती अश्वरत्नेन ममन्वागतो भवति । राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्द्धाभिषिकस्य पूर्ववद- श्वरत्नमुत्पद्यते । स नीलकृष्णशिरमं मुन्नकेशन्तमादृतवदनं खर्मध्वजं वालङ्कारहेमजाल प्रतिच्छन्नम्रद्धिमन्तं विहाय- सागामिनं विक्कुर्वाणधर्मिणं यदुत वालाहकं नामाश्वरांजम्। प्रथ ·१९ ललितविस्तरः॥ यदा राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिकोऽश्वरवं मीमांमितुकामा भवति अथ सूर्य्यस्यायुगमनवेलायामश्वरत्नमभिरुह्य इमामेव महापृथिवों समुद्र परिखां समुद्र पर्यन्तां समन्ततोऽन्वाहिण्ड्य राजधानीमागत्य प्रशासनरतिः प्रत्यनुभवति । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती अश्वरत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती मणिरत्नेन समन्वागतो भवति । इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूाभिषिक्तस्य पूर्ववन्मणिरत्न- मुत्पद्यते । शुद्धनीलवैदूर्यमष्टा सुपरिकर्मकृतं तस्य खनु पुनर्मणिरत्नस्याभया सर्वमन्तः मन्तःपुरमवभास्येव स्फुटं भवति । यदा च राजा क्षत्रियो मूर्दाभिषिक्तस्तन्मणि रत्नं मीमांसितुकामो भवति अथ राज्यामर्द्धरात्रसमयेऽन्धकारतमित्रायां तनाणि- रत्नं ध्वजाये उत्थापयित्वा उद्यानभूमिं निर्यात गुभूमिदर्शनाय तस्य तस्य खलु धुनर्मणिरत्नस्याभया मावन्तञ्चतुरङ्गबलकाय- मवभासेन स्फुटीभवति सामन्तेन योजनं ये खलु तस्य मणि- रत्नस्य सामन्त के मनुष्याः प्रतिवन्ति ते तेनावभासेनाऽऽस्फुटं भाममाना अन्योऽन्यं मनानन्यन्योऽन्यं पश्यन्यन्योऽन्यमाहुः । उत्तिष्ठत भद्रमुखाः कर्मान्तानि कारयत आपणानि प्रमा- रयत दिवा मन्यामहे सूर्यमगतमेवं राजा क्षत्रियो मूछा- भिषिक्तो मणिरत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कथरूपेण राजा चक्रवर्ती स्त्रीरत्नेन समन्वागतो भवति। दह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्द्धाभिषिक्तस्य पूर्ववत् स्त्रीरत्नमुत्पद्यते । सदृशी क्षत्रिया नातिदीची नातिहखा नातिस्य ला नातिकृशा ·टतीयाध्यायः॥ . नातिगौरी नातिकृष्णा अभिरूया प्रामादिका दर्शनीया। तस्याः सर्वरोमकूपेभ्यश्चन्दन गन्धः प्रवाति । मुखाच्चोत्पल गन्धः प्रवाति। काचिञ्चिकसुखसंस्पी । शीतलकाले चास्या उष्णानि संस्पानि गात्राणि भवन्ति। उमणकाले च शीतसंस्पर्शानि। मारांजानं चक्रवर्त्तिनं मुक्का नान्य स्मिन्मनमाऽपि रागं करोति किं पुनः. कायेन । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती स्त्रीरत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती गृहपतिरनेन समन्वागतो भवति। दह राज्ञः क्षत्रियस्य मू[भिषिकस्य पूर्ववगृहपति- रत्नमुत्पद्यते । पण्डितो व्यको मेधावी दिव्यचक्षुः स नेन दिव्य- चक्षुषा मामन्तेन योजनं मस्खामिकानि निधानानि पश्यति मस्वामिकानि भवन्ति अस्वामिकानि ते राज्ञश्चक्रवर्तिनो धनेन करणीयं करोति ॥ एवंरूपेण राजा'चक्रवर्ती गृह- पतिरनेन समन्वागता भवति ॥ कशंरूपेण राजा चक्रवर्ती परिणायकरनेन समन्वागतो भवति । दह राज्ञः क्षत्रियम्य मू भिषिकस्य पूर्ववत्परिणाय- करत्नमुत्पद्यते। व्यको मेधावी राज्ञश्चक्रवर्तिनश्चिन्तितमात्रेणो- द्योजयितव्यां मेनामुद्योजयति स्म । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती परिणायकरत्नेन समन्वागतो भवति । एभिः सप्तभी रत्नैः समन्वागतो भविष्यति चास्य पुत्रसहस्रं शूराणां वीराणां बराङ्गरूपिणां परमैन्यप्रमईकानां स इमां महा- पृथ्वों समागर-पर्यन्तामखिलामकण्ट कामदण्डेनाशस्त्रेणाभिनि- ·२. ललितविस्तरः॥ र्जित्याध्यासयति ॥ स चेदगारादनगारिका प्रवजिव्यति वान्तछन्दरागो नेता अनन्यदेवः शास्ता देवानाञ्च मनु- स्थाणाञ्चेति । अथान्येऽपि देवपुत्ला जम्बुद्दीपमागत्य प्रत्येक- बुद्धेभ्य रोचयन्ति स्म।रिञ्चतमा बुद्धक्षेत्र इतो दादशवत्सरे बोधिसत्त्वो मातुः कुतिमवक्रमिष्यति । तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन राजग्टहे महानगरे गोलीगुलपरिवर्त्तने पर्वते मातङ्गो नाम प्रत्येकबुद्धा विहरति स्म। स तं शब्दं श्रुत्वा कर्दम व शिलायां प्रास्थाय विहायमा मप्ततालमात्रमत्युगम्य च तेजो- धातुं समापद्योल्केव परिनिर्वाति स्म । तस्य पित्तश्लेमनाय्वस्थि- मांसरुधिरञ्चासीत्तत्मब्व तेजमा पर्यवदानमगच्छच्छुद्धशरीरा- ण्येव भूमौ प्रापतन्नद्यापि च तानि ऋषिपदान्येव सञ्ज्ञायन्ते ॥ तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन वाराणस्या ऋषिपत्तने मृग- दावे पञ्च प्रत्येकबुद्धशतानि विहरन्ति स्म । तेऽपि तं शब्दं श्रुत्वा विहायसा सप्ततालमात्रमत्युगम्य तेजोधातुं समापद्योल्केव परि- निर्यान्ति स्म । यत्तेषां पित्तोममांसास्थिस्नायुरुधिरच्चाभूत तत्सर्वं तेजमा पर्यवदानमगच्छच्छुद्धबुद्धशरीराण्येव भूमा प्रापतन्तस्मिन्वृषयः पतिता इति तस्मात्प्रभृति ऋषिपत्तनमज्ञो- त्पादिता* अभयदत्ताश्च तस्मिन्मृगाः प्रतिवमन्ति इति तदग्रेण मृगदावस्य मृगदावो मृगदाव इति मनोदपादि ।। रति हि भिक्षवा बोधिसत्त्वस्तुषितबरभवनस्थितश्च त्वारि महाविलोकितानि विलोकयन्ति स्म ॥ कतमानि चत्वारि। * उत्पन्ना इति में।

·रतीयाध्यायः॥ २१ तद्यथा कालविलोकितं द्वीपविलोकितं देशविलोकितं कुलविलोकितञ्च । किं कारणं हि भिक्षवो बोधिसत्त्व: कालविलोकितं विलोकयति स्म । बोधिसत्त्व प्रादिप्रवृत्ते लोके सत्त्वसम्वर्तनीकालसमये मातुः कुक्षिमवक्रामति अंथ तईि यदा व्यको लोकः सुस्थितो भवति जाति: प्रज्ञायते जरा प्रज्ञायते व्याधिः प्रज्ञायते मरणं प्रज्ञायते तदा बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिमवक्रामति ॥ किं कारणं बोधिसत्त्वो दीपवि- लोकितं विलोकयति स्म । न बोधिमत्त्वाः प्रत्यन्तदीपेषूपपद्यन्ते न पूर्वविदेहे नापरगोदानीये न चोत्तरकुरौ अथ तईि जम्बुद्धीप एवोपपद्यन्ते ॥ किं कारणं भिक्षवो बोधिसत्त्वो देशविलोकितं विलो- कयति स्म । न बोधिसत्त्वाः प्रत्यन्तजनपदेषु । मनुष्यान्ध- जात्या जडा एडमूकजातीया अभव्याः सुभाषितदुर्भाषिताना- मर्थं ज्ञातुम् । अथ तर्हि बोधिसत्त्वा मध्यमेष्वेव जनपदेषूप- पद्यन्ते ॥ किं कारणं हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः कुलविलोकिर विलोकयति स्म। न बोधिसत्त्वा हीनकुलेषूपपद्यन्ते। चण्डाल- कुलषु वा वेणु कारकुलेषु वा रथकारकुलेषु वा पुक्कमकुलेषु वा। अथ तर्हि कुलदये एवोपपद्यन्ते। ब्राह्मणकुले क्षत्रियकुले च । तत्र यदा ब्राह्मणगुरुको लोको भवति तदा ब्राह्मणकुले- धूपपद्यन्ते। यदा क्षत्रियगुरुको लोको भवति तदा क्षत्रिय- कुले उपपद्यन्ते ॥ एतर्हि भिक्षवः क्षत्रियगुरुको लोक- स्तस्माद्बोधिसत्त्वाः क्षत्रियकुले उपपद्यन्ते। तमर्थं च सम्प्रतीत्य ·२२ ललितविस्तरः॥ बोधिसत्त्वस्तुषितबरभवनस्थ श्चत्वारि महाविलोकितानि विलो- कयति स्म । एवञ्चावलोक्य तूष्णीमभूदिति हि भिक्षवस्ते देवपुत्रा बोधिसत्त्वस्या न्योन्यं परिपृच्छन्ति स्म । कतमस्मिन्कुलरत्ने कियद्रपायां जनन्यां बोधिसत्त्वः । प्रतिष्ठतेति। तत्र केचि- दाहुः । इदं वैदेहीकुलं मगधेषु जनपदेषु ऋद्धञ्च स्फीतक्षेम- सुभिक्षञ्चेदं प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भस्थानम् । अपरे वाहुः । न तत्प्रतिरूपं । तत्कस्मात् । तथा हि । तच्च माद्धं पिट शुद्धमपुत्रं चञ्चलमनवस्थितं परिशव्यत्पण्यकं पुण्या- भिष्पन्दितं न विपुलपुण्याभिषिकं सत्कुल प्रदेशोपचारं नोद्या- नसरस्तडागाकीणं कर्पटमिव प्रत्यन्तवामं तेन न तत्प्रतिरूपं ॥ अपरेऽप्याहुः । इदं पुनः कौशलकुलं · महावाहनञ्च महापरिवारञ्च महाधनञ्च तत्प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपरे त्वाहुः । तदप्यप्रतिरूपं । तत्कस्मा- खेतोः । तथा हि। कौशलकुलं मातङ्गच्युत्युपपन्नं न माह- पिटराद्धं हीनाधिमुक्तिकं न कुलोदितं न चापरिमितधन- रत्ननिधिममुत्थितं तेन न तत्प्रतिरूपम् । अपरेप्याहुः । इदं वंशराजकुलं ऋद्धञ्च स्फीतञ्च क्षेमञ्च सुभिक्षञ्चेदं प्रतिरूपमस्य बोधिमत्त्वस्य गर्भस्थानायेति । अपर इदमप्यप्रतिरूपं । किं कारणम् । तथाहि । एवमाजः चव द्वितीयार्थ षष्ठी। + बच सन्धिरार्षः।

·टतीयाध्यायः॥ २५ ॥ वंशराजकुलं प्राकृतञ्च चण्डञ्च न चौञ्चलिततेजसं परपुरुषज- न्मानिवृत्तञ्च न मादपिलखतेजःकाभिनिवृतञ्चोच्छेदवादीन तत्र राजा। तेन तदप्य प्रतिरूपम् अपरे त्वाः। दूयं वैशली महानगरी द्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च रमणीया चाकीर्ण बहुजनमनुष्या च वितर्दिनिहतोरणगवाक्षहर्मकूटागारप्रामादतलममलताच पुष्पवाटिका वनराजिमङ्कुसुमिता च अमरभवनपुर प्राकाम्या मा प्रतिरूपाऽस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानयेति । अपरे प्राहुः । माऽप्यप्रतिरूपा। किं कारणं। तथा हि। तेषां नास्तिपर- स्परन्यायवादिता नास्ति धर्माचरणं नाचमध्यवृद्धज्येष्ठानुपा- लिता एकैक एव मन्यते अहं राजा अहं राजेति न च कस्य- चिच्छिष्यत्वमभ्युपगच्छति न धर्मत्वं । तेन साप्यप्रतिरूपा । अपरे वेवमाहुः । इदं प्रद्योतनकुलं महाबनञ्च महावाह- नञ्च परचमूशिरमि विजयलब्धञ्च तत्प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिमंस्थानायेति । अपरे त्वेवमाहुः । तदप्यप्रतिरूपं ॥ किं कारणं। तथा हि। ते चण्डाश्चपलाश्च रौद्राश्च परुषाश्च माह- मिकाच न च कर्मादर्शिनः । तेन तदप्यप्रतिरूपमस्य बोधि- सत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति ॥ अपर एवमाहुः । इयं मथुरा नगरी सुद्धा च स्फीता च सुभिक्षा चाकीर्णबहुजनमनुष्या च सुवाहा: सरकंमकुलस्य राजधानिः मा प्रतिरूपास्य बोधि- सत्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपरे त्वाः। साप्यप्रतिरूपा. च क्षेमा राज्ञः ·Rg ललितविस्तरः॥ किं कारणं । तथाहि ॥ स राजा मिथ्यादृष्टिकुलवंशप्रसूतो दस्यू राजा न युज्यते चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य मिथ्यादृष्टि- कुले उपपत्तुं । तेन साप्यप्रतिरूपा। पुनरन्येऽप्याहुः। श्रयं हस्तिनापुरे महानगरे राजा पाण्डव- कुलप्रसूतः शरो वीर्यवान्वराङ्गरूपसम्पन्नः परसैन्यप्रमईकानां तत्कुलं प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिमंस्थानायेति । अपरे ऽप्याहुः । तदप्यप्रतिरूपं ॥ किं कारणं । तथा हि । पाण्डवकुल- प्रसूतैः कौरववंशोऽतिव्याकुलीकृतो युधिष्ठिरो धर्मस्य पुत्व इति कथयति भीममेनो वायोरर्जुन इन्द्रस्य नकुलमहदेवावश्विनो- रिति । तेन तदपि कुलमप्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भमं- स्थानायेति । अपर पाहुः । इयं मिथिला नगरी अतीव रमणीया मैथिलस्य राज्ञः सुमित्रस्य निवासभूमिः । स राजा प्रभूतह- स्त्यश्वर थपदातिबलकायसमन्वितः प्रभूतहिरण्यसुवर्ष मणिमुक्ता- वैदूर्याशङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजत वित्तोपकरण: सर्वसाम- न्तराजाऽभीतबलपराक्रमो मित्रवान्धर्मवत्सलस्तत्कुलं प्रतिरूप- मस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अन्य ऊचुः । तदप्य- प्रतिरूपमस्ति । अमौ राजा सुमित्र एवंगुणयुक्तः किन्वतिवृद्धा न समर्थः प्रजाः सूत्साहयितुमतिबहुपुत्रश्च । तस्मात्तदपि कुल- मप्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिमस्थानायेति । एवं भिक्षवस्ते बोधिमत्त्वा देवपुत्राश्च मस्मिन्नम्नुद्दीपे घोड- शजानपदेषु यानि कानिचिदुच्चोच्चानि राजकुलानि तानि ·टतीयाध्यायः। २५ व्यवलोकयन्तस्तानि माणि सदोषाण्यद्राक्षुः । तेषां चिन्तामन- स्कारप्रयुकानां ज्ञानकेतुध्वजो नाम देवपुत्रोऽवैवर्त्तिको बोधाय कृतनिश्चयः। अस्मिन्महायाने सतां महती बोधिसत्त्व- देव पर्षदमेतदवोचत् । एतन्मार्षा एतमेव बोधिसत्त्वमुपसङ्गम्य परिप्रच्छामः । कीदृग्गुणसम्पन्ने कुले चरमभविको बोधिसत्त्वः प्रत्याजायत इति ॥ साध्विति ते सर्वे कृताञ्जलिपुटा बोधि- सत्त्वमुपसङ्कम्य पर्याप्राक्षुः । कीदृग्गुणसम्पन्ने सत्पुरुषकुलरत्ने चरमभविको बोधिसत्त्वः प्रत्याजायत इति ॥ ततो बोधिसत्त्वस्तं महान्तं बोधिसत्त्वगणं देवगणञ्च व्यवलोक्य एतदवोचत् । चतुःषष्ठ्याकारैमाः सम्पन्नं कुलं भवति यत्र चरमभविको बोधिसत्त्वः प्रत्याजायते । कतमैश्चतुःषष्ठ्याकारैः। तद्यथा । अतिज्ञानञ्च तत्कुलं भवति । अक्षुद्रानुपघाति च तत्कुलं भवति । जातिसम्पन्नञ्च तत्कुलं भवति । पुरुषयुगसम्पन्नञ्चं तत्कुलं भवति। अलोनञ्च तत्कुलं भवति। पूर्वपुरुषयुगसम्पन्नञ्च तत्कुलं भवति। अभिजातपुरुषयुगसम्पन्नञ्च तत्कुलं भवति । अभिलक्षितपुरुष- युगसम्पन्नञ्च तत्कुलं भवति । महेशाख्यपुरुषयुगमम्पन्नञ्च तत्कुलं भवति । . बहुस्त्रीकञ्च तत्कुलं भवति । बहुपुरुषञ्च तत्कुलं भवति । अतीतश्च तकुलं भवति । अदीनालीनञ्च तत्कुलं भवति । अलुब्धञ्च तत्कुलं भवति । शीलवञ्च तत्कुलं भवति । व्रतवञ्च तत्कुलं भवति । अमान्यानवेक्षितञ्च तत्कुलं भवति । "प्रबन्ध्यशिल्पनिवेशितञ्च तत्कुलं भवति । भोगान परिभुनकि । दृढमित्रञ्च तत्कुलं भवति । तिर्यग्यो निगत- ·२६ ललितविस्तरः। प्राणानुपरोधकरच तत्कुलं भवति । कृतज्ञञ्च तत्कुलं भवति । खच्छन्दगामि च तत्कुलं भवति । अदोषगामि च तत्कुलं भवति । अमोहगामि च. तत्कुलं भवति । अभयगामि च तत्कुलं भवति । अनवद्याभीरु च तत्कुलं भवति। अमोह- विहारि च तत्कुलं भवति। स्थूलभिक्षु च तत्कुलं भवति । क्रियाधिमुक्तञ्च तत्कुलं भवति । त्यागाधिमुक्तञ्च तत्कुलं भवति । दानाधिमुक्तञ्च तत्कुलं भवति । पुरुषकारमति च तत्कुलं भवति । दृढविक्रमणञ्च तत्कुलं भवति। बलविक्रम- पञ्च तत्कुलं भवति । श्रेष्ठविक्रमञ्च तत्कुलं भवति । ऋषि- पूजकञ्च तत्कुलं भवति । देवतापूजकञ्च तत्कुलं भवति । चैत्यपूजकञ्च तत्कुलं भवति । पूर्वप्रेतपूजकच्च तत्कुलं भवति । अप्रतिबद्धवैरञ्च तत्कुलं भवति । दशदिग्विघुष्टशब्दच तत्कुलं भवति । महापरिवारञ्च तत्कुलं भवति । अभेद्यपरिवारञ्च तत्कुलं भवति । अनुत्तरपरिवारञ्च १ तत्कुलं भवति । कुल- ज्येष्ठञ्च तत्कुलं भवति । कुलश्रेष्ठश्च तत्कुलं भवति । कुलव- शिताप्राप्तञ्च तत्कुलं भवति । महेशाख्यञ्च तत्कुलं भवति । मार ज्ञञ्च तत्कुलं भवति । पिट ज्ञञ्च तत्कुलं भवति । ग्रामणि च तत्कुलं भवति । ब्राह्मण्यश्च तत्कुलं भवति । प्रभूतधन- धान्यकोषागारञ्च तत्कुलं भवति । प्रभूतहिरण्यसुवर्णमणि- मुक्ताजातरूपरजतवित्तोपकरणञ्च तत्कुलं भवति । प्रभूतह- स्त्यश्वरथोष्टगवेडकञ्च तत्कुलं भवति । प्रभूतदामोदः सकर्मकर- १चनम्तपरिवारवेत्यपि।

·टतीयाध्यायः । .. पौरुषेयञ्च तत्कुलं भवति । दुःप्रधर्षञ्च तत्तुलं भवति । सार्थ- सिद्धञ्च तत्कुलं भवति। चक्रवर्तिकुलञ्च तत्कुलं भवति।पूर्वकुश- लमूलमहायोपचितञ्च तत्कुलं भवति । बोधिसत्त्वकुलकुलोदि- तञ्च तत्कुलं भवति । अनवद्यञ्च तत्कुलं भवति सर्बजातिवाद- दोषैः । मदेवके लोके समारके सब्रह्मके सश्रमण ब्राह्मणिकायां प्रजायां एभिमाश्चतुःषष्ठ्याकारैः समन्वागतञ्च तत्कुलं भवति॥ यस्याञ्चरमभविको बाधिमत्त्व उत्पद्यते द्वात्रिंशता मापी गुणाकारैः समन्वागता मा स्त्री भवति यस्यास्त्रियाश्चरमभ- विको बोधिमत्त्वः कुक्षाववक्रामति ॥ कतमैात्रिंशता। यदुता- भिज्ञातायाः स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्त्वोऽवकामति॥ अभिलषिताया अच्छिद्रोपचाराया जातिसम्पन्नायाः कुलसम्प- नाया रूपसम्पन्नाया नामसम्पनाया प्रारोहपरिणाहमम्प- नाया अप्रसूतायाः शीलसम्पन्नायाः त्यागसम्पन्नायाः स्मित- मुख्याः प्रदक्षिणाग्राहिण्या व्यकाया विनीताया विशार- दाया बहुश्रुतायाः पण्डिताया अशठाया श्रमायाविन्या अक्रो- धनाया अपगते या अमत्सराया अचञ्चलाया अचपलाया अमुखराया क्षान्तिमौरभ्यसम्पन्नाया अपत्रपमम्पन्नाया मन्द- रागद्वेषमोहायां अपगतमाटग्रामदोषायाः पतिव्रतायाः माकारगुणसम्पन्नाया: १ स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बोधि- सत्त्वाऽवक्रामति ॥ एभिर्षीि द्वात्रिंशताकारः ममन्वागता सा स्त्री यस्याः स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बाधिमत्त्वाऽवक्रा- १ पञ्चवपि ग्रन्येष गणन या एकत्रिशङ्गमा एव लभ्यन्त न तु दाभिनितमः ॥

·२८ ललितविस्तरः । मति ॥ न खलु पुनर्षािः कृष्णपक्षे बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षा- ववक्रामति अपि तु शुक्लपक्षे एवं पञ्चदश्यां पूायां पूर्मि- मायां पुष्य नक्षत्र योगे पोषधपरिगृहीताया मातुः कुक्षौ चर- मभविको बोधिसत्त्वोऽवक्रामति ॥ अथ खलु ते बोधिसत्त्वास्ते देवपुत्रा बोधिसत्त्वस्यान्तिकादि- मामेवंरूपां कुलपरिशद्धिं मारपरिशुद्धिं श्रुत्वा चिन्तामन- स्कारा अभूवन् । कतमं केवलं एवं गुणसमन्वागतं भवेद्याव- द्विधमनेन सत्पुरुषेण निर्दिष्टन्तेषां चिन्तामनस्कारप्रयुक्ताना- मेतदभूत् । ददं खल्वपि शाक्यकुलमृद्धञ्च स्फीतञ्च क्षेमञ्च सुभिचच्च रमणीयञ्चाकीर्घबहुजनमनुय्यञ्च राजा शुद्धोदनो मावशद्धः पिटशुद्धः पत्नीद्धः परिकृशत्वसम्पन्नः स्वाकारः सुविज्ञापकः पुण्यनेजस्तेजिता महत्मम्मतकुले प्रसूतश्चक्रवर्ति- वंशकुलकुलोदितोऽपरिमितधननिधिरत्नसमन्वागतः कर्मदृक्क विगतपापदृष्टिकश्च मर्वशाक्यविषये चैको राजा पूजिता मानितः श्रेष्ठा गृहपत्यमात्यपारिषद्यानां प्रामादिको दर्शनीयो नातिद्धो नातितरुणोऽतिरूपः सर्वगुणोपेतः शिल्पज्ञः कालज आत्मज्ञो धर्माज्ञस्तत्त्वज्ञो लोकज्ञो लक्षणज्ञो. धर्मराजो धी- णानशाम्ता अवरोपितकुशल मूलानाञ्च मत्वानां कपिलवस्तु- महानगरनिलयः । येऽपि तत्रोपपन्नास्तेऽपि तत्वभावा गजश्न शुद्धोदनस्य मायादेवी सुप्रबुद्धस्य शाक्याधिपतेर्दु- हिता नवतरुणी रूपयौवनसम्पन्ना अप्रसूता अपगतपुत्रदुहि- बका सुरूपा, मलेख्यविचित्रेव दर्शनीया देक्कन्रोव माल- एव ·टतीयाध्यायः एहस्तपादा कारभूषिता अपगतमा ग्रामदोषा मत्यवादिन्यकर्कशा अप- रुषा अचपलाऽनवद्या कोकिलखरा अपलापिनी मधुरप्रिय- वादिनी व्यपगताखिलक्रोधमदमानदर्पप्रतिघा अनीषुका कालवादिनी त्यागसम्पन्ना शीलवती प्रतिमन्तुष्टा पतिव्रता परपुरुषचिन्तामनस्कारापगता मममहतशिरःकर्मनामा भ्रम- रबरसदृशकेशो सुललाटी सुभूळपगतभृकुटिका स्मितमुखी पूर्वाभिलाषिणी अक्षणमधुरवचना प्रदक्षिणग्राहिणी सुची अकुटिला अशठाऽमायाविनीज्यपुत्रार्यसम्पन्नाऽचपलाऽचञ्च- लाऽमुखरा अविकीर्णवचना मन्दरागद्वेषमोहतान्तिमौर- भ्यमम्पन्ना करचरणनयनखारक्षितबुद्धि १ मदतरुण काकचिञ्चिक सुखसंस्पी नवनलिनेन्दीबरपत्रसुविद्धनयना रकोत्तुङ्गनामा संप्रतिष्ठिताङ्गी मेन्द्रायुधमिव यष्टिः सुविनीता सुविभकान्तप्रत्यङ्गाऽनिन्दिताङ्गी विम्वोष्ठी सरुदर्शना अनु- पूर्वग्रीवा खलङ्घता सुमना वार्षिकी सुविद्धदर्शना सुविनी- तांशा अनुपूर्वसुजातबाश्चापोदरी अनुपहतपार्श्व गम्भीर- नाभिमण्ड ला वृत्तसुविस्तीर्मलक्षणकठिनकर्विज्रमंहननकल्प- सदृशगात्रा गजभुजसमसमाहितमदृशोरू ऐणेयमृगमदृश- पाणिपादा जगति नयनातिरम्या नयनातिरम्या अप्रतिहतचक्षुरिन्द्रिया मनापप्रियदर्शना २ स्त्रीरत्नरूपप्रतिविशिष्टा मायानिर्मितमिव विम्ब मायानामसङ्कथिता कलाविचक्षणा नन्दन वापरः १ लक्षितष्टिरित्यन्तावा । २ मनमा चाप्यते प्राप्यत इति मनापं मनोजमित्यर्थः मान्तस्यादन्नत्वात्रयणात् सन्धिः सिद्ध्यति बहुतरैतादृशप्रयोगदर्शनादित्यनुमायते । दशमपत्रे यच्छोधिस तदनन प्रत्याख्यानम।

·३ ललितविस्तरः। . प्रकाशा सुद्धोदनस्य महाराजस्यान्तःपुरमध्यगता मा प्रतिरूपा बोधिसत्त्वस्य जननी।या चेयं कुलपरिद्धिोधिसत्त्वेनोदाहता मा शाक्यकुल एवं दृश्यते। तत्रेदमुच्यते॥ प्रासादिधीचयशद्धमत्त्वः सुधर्मसिंहासनसनिषमः । सभागदेवैः परिवारितो ऋषिः सम्बोधिसत्त्वेभि १महायशोभिः । तत्रोपविष्टस्य अभूद्धि चिन्ता कतमत्कुलं शुद्धसुमत्प्रजाकं । यहोधिसत्त्वप्रतिरूपजन्म माता पिता कुत्र च शुद्धभावा ॥ व्यवलोकयन्तः खलु जम्बुमाइयं यः क्षत्रियो राजकुलो महात्मा। मान् मदोषाननुचिन्तयन्तः शाक्यं कुलञ्चादृशु २ र्वीतदोषं ॥ शुद्धोदनो राजकुले कुलीनो नरेन्द्रवंश: सुविशद्धगात्रः । शुद्धञ्च स्फीतञ्च निराकुलञ्च सगौरवं सज्जनधार्मिकञ्च ॥ अन्येऽपि सत्त्वाः कपिलाहये पुरे सर्व सुशद्धाशयधर्मयुक्ताः । उद्यानारामविहारमण्डिता३कपिलाहये शोभतिजन्मभूमिः।। सर्वे महाननबुलैरुपेता विस्तीर्ण हस्ता नवरत्नवन्तः । दृट्वस्त्र शिक्षासु च पारगामिनो न चापरं हंसि ५ खजीवितार्थम् ॥ शुद्धोदनस्य प्रमदा प्रधाना नारीसहस्रेषु हि माग्रप्राप्ता। मनोरमा मायकृतेव ६ विम्ब नामेन ७ मा उच्यति मायादेवी ।। सुरूपरूपा अथ देवकन्या सुविभक गात्रा भनिर्मलागी। नमोऽस्ति देवो न च मानुषी वा यो माय: दृष्ट्वाथ लभेत हप्तिम् ।। न रागरका न च दोषदुष्या लक्षणा मृदू मा ऋजुस्निग्धवाक्या । १ अत्र टतोया पद्धवचने एकारस्तु वैदिकरोत्या । २ अद्राक्षुरिति सं । ३ चत्रा- सन्धिरीः ४ शोभते इति सं। ५ घन्तोति सं। ६ मायाकृतमिव इति सं । ८ उच्यते इति सं। मायां दृष्टा इति सं । । ७ नाम्नति मं।

·टतीयाध्यायः। अकर्कशा चापरुषा च सौम्या स्मितामुखा१मा भृकुटीपहीणा ॥ हीणा ह्यपत्रापिणी धर्मचारिणी निर्माण प्रस्तब्ध २ अचञ्चला च। अनोर्बुका चाप्यशठा श्रमाया त्यागानुरका सहमैत्रचित्ता ॥ कर्मचणा मिथ्यप्रयोगहीना ३ मत्ये स्थिता कायमनःसुमंता । स्त्रोदोषजालं भुवि यत्प्रभूतं सर्वं ततोऽस्याः ४ खलु नैव विद्यते । न विद्यते कन्या मनुष्यलोके गन्धर्वलोकेऽथ च देवलोके। मायायदेवीये समाकृताक्षरी प्रतिरूप ५ सा वै जननी महर्षेः ॥ जातीशतां पञ्च मनूनकारि सा बोधिसत्त्वस्य बभूव माता। पिता च शुद्धोदन तत्र तत्र प्रतिरूप तस्माज्जननो गुणान्विता ।। व्रते स्थिता तिष्ठति तापसीव व्रतानुचारी सह धर्मचारिणी। राज्ञाभ्यनुज्ञातबरपलब्धा द्वात्रिंश मासा न काम मेवति१०॥ यत्र प्रदेशेऽस्थि इते निषीदते शय्यागता चङ्घमणञ्च तस्याः । आभासिता भाति सदेवभागो आभाये ११ तस्याः शुभकर्मनिष्ठयाः १२ ॥ न मोऽस्ति देवासुरमानुषो वा यो रागचित्तेन समर्थ१क्षितम्। पश्यन्ति माता दुहिताञ्च १४ मद्धे यापथेवार्यगुणेपपेताः ॥ मायायदेव्याः १५ शुभकर्म हेतुना विवईते राजकुलं विशालम्। प्रदेशराज्ञामपि चापचारो विवर्द्धते कीर्त्तियशश्च पार्थिवे ॥ १ स्मितमुखी रति सं। २ निर्माना अस्तब्धा इति सं। ३ मिथ्याप्रयोगहोनेति सं । R तत्सर्वमस्या इति शुद्धम् । ५ माथायदेव्या समोचताक्षरा प्रतिरूपा इति । ६ सुद्धादनस्तबेति सं। ७ प्रतिरूपा इति सं। ८ व्रतान चारिणो । ९ वाचिंग- मामा। १० कामं सेवते। ११ चाभयेति सं। १९ शुभकर्म निष्ठावाः । १३ सुमर्थः । १४ दुहितरचेति । १५ मायाखदेयाः।

·३२ ललितविस्तरः। यथा च मायाप्रतिरूपभाजनं यथार्यमत्त्वः परमं विराजते। पश्येत १ एका अधिकं गुणान्विता दयान्विता मा जननीच माया ॥ जम्बुध्वजेऽन्या न हि मास्ति नारी या स्थात् समर्था धरितुं २ नरोत्तमं । अन्यत्र देव्याऽतिगुणान्विताया दशनागमहसप्रबलं हि यस्याः ॥ एवं हि ते देवसुता महात्मा ३ सम्बोधिसत्त्वाश्च विशाल प्रज्ञाः । बर्षन्ति : मायां जननीं गुणान्वितां प्रतिरूप- ५ शाक्यकुलनन्दनस्येति ॥ इति श्रीललितविस्तरे कुलपरिसद्धिपरिव नाम हतीयः मर्गः ॥ चतुर्थसर्गप्रारम्भः । इति हि भिक्षवो बाधिसत्त्वो जन्मकुलं व्यवलोक्य उच्चध्वज नाम तुषितालये महाविमानं चतुःषष्ठियोजनायामविस्ता- रेण यस्मिन्बोधिसत्त्वः मनिषद्य तुषितेभ्यो देवेभ्यो धम्म देशयति स्म तं महाविमानं बोधिसत्त्वोऽभिरोहति स्म । अभिरुह्य सर्वान्भूषितकायिकान्देवपुत्रानामन्त्रयते स्म । मन्त्रिपतन्तु भवन्तच्यु त्याकारप्रयोगं नाम धर्मानुस्मनेह्यानुशासनं पश्चिम- बोधिसत्त्वस्यान्तिकाद्धर्मश्रवणं व्यथेतीदं खल्वपि वचनं श्रुत्वा सर्वे भूषितकायिका देवपुत्राः मासरोगणास्तस्मिन् .१ दृश्यते । २ धारथितुमिति मं । ३ महात्मानः । ४ वर्ण यन्तीति मं । ५ प्रतिरूपेति मं । अनन्तपरिवारबत्यपि ।

·चतुर्थाध्यायः॥ ३६ विमाने मन्त्रिपतन्ति स्म । तत्र बोधिसत्त्वश्चतुर्महाद्वीपके लोकधातुविस्तरप्रमाणो मण्डलमात्राधिष्ठितोऽभूत् । तावच्चि- त्रस्तावद्दर्शनीयस्तावत्खलङ्कृतस्तावत्सुरुचिरो यावत्म कामाव- चरा देवा रूपावचराश्च देवपुत्राः स्वेषु खेषु भवनव्यूहेषु श्मशानसञ्ज्ञामुत्पादयामासुः । तत्र बोधिसत्त्वः स्वपुण्यविपाक- निस्यन्द परिमण्डिते मिहामने निषीदति स्म । अनेकमणिरत्न- पादप्रत्युप्ते अनेकपुष्पमस्तरसंस्कृते अनेकदिकागधवामोपवा- मिते अनेकमारवरगन्धनिर्धपिते अनेकवर्ष दिव्यपुष्य गन्धर्मस्तर- संस्कृते अनेकमणिरत्नकृतमहर प्रभाञ्चलिततेजसि अनेकम- णिरत्नजालमञ्चन्ने अनेककिङ्किणीजालममीरिताभिनादिते अनेकरत्नघण्टाशतसहस्ररणितनिषे अनेकरत्नजालशतमह- सपरिस्फुटे अनेक रत्नगण शतम इस्रसञ्च्छादिते अनेकपट्टशत- सहस्रातिप्रलम्बिते अनेकपट्टदामशतसहस्रममलते अनेकान- रःश तमहस्रनृत्यगीतवादित्रपरिगीते अनेकगुण शतसहस्रवर्मिते अनेकलोकपालशतमहस्रानुपालिते अनेकशतसहस्त्रनमस्कृते अनेकब्रह्मशतसहस्र प्रणते अनेकबोधिमत्त्वशतसहस्रपरिगृहीते दशदिगनेकबुद्धकोटीनियुतशतसहस्रममन्वाहते अपरिमित- कल्पकोटीनियुतशतसहस्रपारमितासम्भारपुण्यविपाकनिष्यन्दस- मुगते ॥ इति हि भिक्षव एवगुणसमन्वागते सिंहामने निषद्य बोधिसत्त्वस्तां महतों देवपर्षदमामन्त्रयते स्म । व्यवलोकयत मार्षा बोधिसत्त्वस्य कायं शतपुण्यलक्षणसमलङ्कृतं । शवलोक- यत पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तराखध ऊद्धं समन्ताद्दादिक्षु अप्रमे- F ·३४ ललितविस्तरः। माह । चासङ्खथागणमासमतिकान्तान् बोधिसत्वान् थे तुषितवरभ- वनस्थाः सर्वे चरमभवाभिमुखा देवगणपरिवृताः च्यवनकालं देवतामहर्षणं धमालोकमुखं सम्प्रकाशचतोऽद्राक्षुः। मा मा देवपर्षद् बोधिसत्त्वाधिष्ठानेन तान् बोधिसत्त्वान् दृष्ट्वा पुन- येन बोधिसत्त्वस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य पञ्चमण्डलैर्नमस्यन्ति स्म । एवं चोदानमुदानयन्ति स्म ॥ साध्वचिन्यमिदं बोधिसत्त्वा- धिष्टानं यत्र हि नाम वयं व्यवलोकितमात्रेणेतो बोधिसत्त्वान् पश्याम इति ॥ अथ बोधिमत्त्वः पुनरपि ताम्महतीन्देवपर्षदमामयैव- तेन हि मार्पाः श्टणुत च्युत्याकारं देवतामहर्षणं धर्मालोकमुखं यदेते बोधिसत्त्वा एभ्यो देवपुत्रेभ्यो भाषन्ते अष्टोत्तरमिदं मार्षा धी लोकमुखं शतं । यदवयं बोधि- सत्त्वेन च्यवनकालममये देवपर्षदि सम्प्रकाशितम् ॥ कतमत्त- दष्टोत्तरशतं । यदुत श्रद्धा मार्षा धर्मा लोकमुखमभेद्याशयताये संवर्त्तते । प्रमादो धर्मालाकमुखमाविलचित्तप्रमादनताये संवर्त्तते । प्रामोद्यं धर्मालोकमुखं प्रसिद्दी मंवर्त्तते । प्रीति- धर्मालोकमुखं चित्तविशुद्धी संवर्त्तते । कायसंवरो धालोक- मुखं त्रिकायपरिशुद्धौ संवर्त्तते । वाक्यवरो धर्मालोकमुखं चतुर्वाग्दोषपरिवर्जनतायै संवर्त्तते । मनःसंवरो धर्माला- कमुखमभिघातव्यापादमिथ्यादृष्टिप्रहाणाय संवर्तते। बुद्धवानु- स्मतिधर्मालोकमुखं दर्शनविशी संवत्तते । धर्मानुस्मति- धर्मालोकमुखं धर्मदेशनाविधै संवर्तते । भानुमतिधर्मा- ·चतुर्थाध्यायः॥ ३५ लोकमुखं न्यायावक्रमणताथै संवर्त्तते । त्यागानुस्मतिधर्मालोक- मुखं सर्वोपाधिप्रतिनिःसङ्गायै संवर्त्तते। लीलानुस्मतिधर्माला- कमुखं प्रणिधानपरिपू_ संवर्त्तते ।. देवतानुस्मतिधर्मालोक- मुखमुदारचित्ततायै मंवर्त्तते। मैत्रीधर्मालोकमुखं सर्वापा- धिकपुण्यक्रियावस्खभिभावनतायै संवर्त्तते । करुणा धर्मालोकम- खमहिमायै संवर्त्तते। मुदिताधर्मालोकमुखं सारम्भकर्षणतायै संवर्तते। उपेक्षाधर्मालोकमुखं कामजुगुप्सनतायै संवर्तते। अनि- त्यप्रत्यवेक्षाधीलोकमुखं कामरूप्यारूप्यरागममतिक्रमाय संव- तते। दुःखप्रत्यवेक्षाधर्मालोकमुखं प्रणिधानसमुच्छेदनाय संव- र्त्तते । अमात्मप्रत्यवेक्षा धमालोकमुखमात्माऽनभिनिवेशनतायै संवर्तते। शान्तप्रत्यवेक्षा धर्मालोकमुखमनुनयामनूहनतायै संव- र्तते। होधालोकमुखमध्यात्मोपशमाय संवर्त्तते। अपनाप्य- धर्मालोकमुखं वहिःप्रशमाय संवर्त्तते । सत्यं धमालोकमुखं देव- मनुष्याविभवादनतायै संवर्त्तते । भूतं धर्मालोकमुखमात्मावि- संवादनतायै मंवर्त्तते। धर्माचरणं धर्मालोकमुखं धर्म प्रतिसरण- तायै संवर्तते। त्रिशरणगमनं धर्मालोकमुखं व्यपायसमतिकमाय संवर्तते । कृतज्ञता धर्मालोकमुखं कृतकुशलमूलाविप्रणाशाय संवर्तते। कृतवेदिता धर्मालोकमुखं पराभिमन्यतायै संवर्तते। आत्मज्ञता धर्मालोकमुखमात्मानुकर्षणतायै संवर्त्तते । सत्त्व- ज्ञानता धर्मालोकमुखं परापत्ममतायै संवर्तते । धर्मज्ञता धर्मालोकमुखं धर्मानुधर्मप्रतिपत्त्यै संवर्त्तते । कालज्ञता धर्मा- खोकमुखममोघदर्शनार्य संवर्तते। निहतमानता प्राखोकमखं ·३६ ललितविस्तरः॥ ज्ञानताप्रतिपू] संवर्तते । अप्रतिहतचित्तता धर्मालोकमुख- मात्मबलानुरक्षणतायै संवर्तते। अनुपनाहो धर्मालोकमुखम- कृत्त्याय संवर्त्तते। अधिमुनिर्धालोकमुखमविचिकित्मापरमतायै संवर्त्तते । अशुभप्रत्यवेक्षाधर्मालोकमुखं कामवितर्कप्रहाणाय मंवर्त्तते । अव्यापादो धर्मालोकमुखं व्यापादवितर्क प्रहाणाय मंवर्त्तते। अमोहो धर्मालोकमुखं सर्वाज्ञानविधमनतायै संव- ते। धार्थिकता धर्मालोकमुखमर्थप्रतिमरणतायै संवर्त्तते । धर्मकामता धर्मालोकमुखं लोकप्रतिलम्भाय संवर्त्तते । श्रुतपर्य- ष्टिधर्मालोकमुखं योनिशोधनधर्मप्रत्यवेक्षणतायै संवर्त्तते । सम्य- प्रयोगा धर्मालोकमुखं सम्यक्प्रतिपत्त्यै मवर्तते। नामरूपपरि ज्ञानं धर्मालोकमुखं सर्वमङ्गसमतिक्रमाय संवर्तते। हेतुदृष्टिम- मुद्दाटो धर्मालोकमुखं विद्याधिमुनिप्रतिलम्भाव संवर्त्तते। अनु- नयप्रतिघप्रहाणं धर्मालोकमुखमनुत्पन्नतानामनवतायै संवर्त्तते। स्कन्धकौशल्हां धर्मालोकमुखं दुःखपरिज्ञानतायै संवर्तते। धातु- समता धर्मालोकमुखसमुदयप्रहाणाय मंवर्त्तते। आयतनापकर्ष- णधर्मालाकमुख मार्गभावनतायै संवर्त्तते । अनुत्पादक्षान्तिध- मालोकमुखं निरोधमाक्षाक्रियायै संवर्त्तते । कायगतस्मृति- धर्मालोकमुखं माक्षात्कृियायै संवर्त्तते । कायगतस्मतिधा- लोकमुखं कायविवेकतायै संवर्तते । वेदनागतानुस्मृतिधर्मा- लोकमुखं सर्वावदितप्रतिश्रब्य संवर्त्तते । चित्तगतानुस्मृतिधर्मा- लोकमुखं मायोपचितप्रत्यवेक्षणताये संवर्त्तते । धांगतानु- मतिधर्मालोकमखं वितिमिरज्ञानतायै संवर्त्तते। चत्वारि सम्य- - ·चतुर्याध्यायः॥ प्रहाणानि धर्मालोकमुखं साकुशलधर्मप्रहाणाय सकुशल- प्रतिपूत्यै संवर्त्तते । चत्वारो ऋद्धिपादा धर्मालोकमुखं काय- चित्तलघुत्वाय संवर्तते । सद्धेन्द्रियधर्म लोकमुखमपरप्रणेयतायै मंवर्तते । वीर्येन्द्रियधर्मालोकमुखं सुविचिन्तितज्ञानंतायै संवर्त्तते । स्मृतीन्द्रियं धर्मालोकमुखं सुकृतकर्मतायै मंवर्त्तते । समाधीन्द्रियं धर्मालोकमुखं चित्तविमुन्ये संवर्तते। प्रज्ञेन्द्रिय धर्मालोकमुखं प्रत्यवेक्षण ज्ञानताथै संवर्त्तते। श्रद्धाबलं धर्मा- लोकमुखं मारबलसमतिक्रमाय मंवर्त्तते । वीर्यबलं धमालोक- मुखमवैवर्तिकतायै संवर्त्तते । स्मृतिबलं धर्मालोकमुखं असं- हार्यताये संवर्त्तते । समाधिबलं धर्मालाकमुखं सर्ववितर्क- प्रहाणाय संवर्तते। प्रज्ञाबलं धर्मालोकमुखमनवमृद्यतायै संवर्त्तते । सातिसम्बाध्यङ्गं धर्मालोकमुखं यथावद्धर्मप्रजानतायै * संवर्त्तते। धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं धर्मालाकमुखं सर्वधर्मप्रति- पूवं मवर्तते । वीर्यमम्वोध्यङ्गं धर्मालाकमुखं स्मृविचित्रबुद्धि- ताये संवर्तते। प्रीतिमाध्यङ्ग धर्मालोकमुखं समाध्यायिकताये मंवर्त्तते । प्रश्रब्धिसम्बोध्यङ्गं धर्मालोकमुखं कृतकरणीयतायै भवर्त्तते । ममाधिमम्वोध्यङ्ग धर्मालोकमुखं ममतानुरोधाय मंवर्त्तते । उपेक्षामभ्वाध्यङ्ग धर्मालाकमुख मोपपशिजुगुप्म- नतायै संवर्त्तते । सम्यग्दृष्टिधर्मालाकमुखं न्यायावक्रमणताये संवर्त्तते । सम्यक्सङ्कल्या धर्मालोकमुखं सर्वकल्पविकल्पपरि- कल्पप्रहाणाय + संवर्त्तते । सम्यग्वाग्ध लोकमुखं साक्षर- प्रज्ञानताय इत्यर्थः । * + अत्र परिकल्परहिताऽपि पाठः ॥

·३८ ललितविस्तरः। । रुतघोषवाक्पथप्रतिश्रुतसमतानुबोधनताये मंवर्तते । सम्यक- मन्तिो धर्मालोकमुखंवकर्मविपाकतायै मवर्तते। सम्यगाजीवो धर्मालोकमुखं सर्वहर्षणप्रतिप्रश्रब्यै संवर्त्तते । सम्यग्व्यायामो धर्मालोकमुखं परतीरगमनाथ संवर्तते । सम्यक् स्मतिधर्मा- लोकमुखमवस्मत्यमानसिकतायै संवर्तते सम्यक्सुस- माधिधमालोकमुखमकोप्यचेतःसमाधिप्रतिलभाय संवर्त्तते । बोधिचित्तधर्मालोकमुखं त्रिवंशानुपच्छेदाय संवर्त्तते । श्राशयो धर्मालोकमुखं हीनयानास्पृहणतायै संवर्त्तते । अध्यासयोग धर्मालोकमुखमुदारबुद्धधर्मावलम्बनतायै संवर्त्तते । प्रयोगो धर्मालोकमुखं सर्वकुश लधर्मपरिपूत्यै मंवत्तते। दानपारमिता- धर्मालोकमुखं लक्षणानुव्यञ्जनबुद्धक्षेत्रपरिशाध्यै मत्मरिसत्त्व- परिपाचनतायै संवर्त्तते । शीलपारमिता धर्मालोकमुखं सर्व- क्षणापायसमतिकमाय दुःशीलसत्चपरिपाचनतायै संवर्त्तते । शान्तिपारमिताधालोकमुखं सर्वव्यापादाखिलदोषमानम- ददर्पप्रहाणाय व्यापन्नचित्तमत्त्वपरिपाचनतायै संवर्तते । वीर्य- पारमिता धर्मालोकमुखं सर्वकुशलमूलधर्मालोकमुखोत्तार- गाय कुशीदसत्त्वपरिपाचनतायै संवर्तते । ध्यानपारमिताधर्मा- लोकमुखं सर्वज्ञानाभिजोत्पादाय विक्षिप्तचित्तमत्त्वपरिपाच- नतायै संवर्त्तते । प्रज्ञापारमिता धर्मालोकमुखमविद्यामोह- तमोन्धकारोपलम्भदृष्टिप्रहाणाय दुष्प्रज्ञसत्त्वपरिपाचनतायै संवर्तते। उपायकौशलं धर्मालोकमुखं यथाधिमुकसत्त्वोपायपथ- मन्दर्शनाथ मज़बुद्धधर्माविधमनतायै संवर्तते। चत्वारि मङ्गह- ·चतुर्थाध्यायः॥ वस्वनि धर्मालोकमुखं सत्त्वमङ्ग हाय सम्बोधिप्राप्तेश्च धर्मसम्प्रत्य- वेक्षणताय संवर्तते । सत्त्वपरिपाको धर्मालाकमुखमनात्मसुखा- नध्यवसानाय परिखेदतायै संवर्तते। सद्धर्मपरिग्रहो धौलो- कमुखं सर्वसत्त्वमनेशप्रहाणाय संवर्त्तते । पुण्यसम्भासे धर्मा- लोकमुखं मज़मचोपजीव्यतायै संवर्तते । ज्ञानसम्भारो धर्मा- लोकमुखं दश बलप्रतिपूर्धे संवर्तते। समर्थसम्भारो धर्मालोकमुख तथागतसमाधिप्रतिलभाय संवर्तते। विदर्शनासम्भारो धी- लोकमुखं प्रज्ञाचक्षुःप्रतिलम्भाय संवर्त्तते । प्रतिसंविदवतारो धर्मालोकमुखं धर्मचक्षुःप्रतिलभाय संवर्त्तते । परिसरणाव- तारो धर्मालोकमुखं बुद्धचक्षुःपरिण्यै संवर्तते । धारणा- प्रतिलम्भो धर्मालोकमुख सर्वबुद्धभाषिताधारणतायै मंवर्त्तते । प्रतिभानप्रतिलभा धभीलोकमुखं सर्वसत्त्वसुभाषितसन्तोषणाये संवर्तते । आनुलोमिकधर्माक्षान्तिधर्मालोकमुखं सर्वबुद्ध- धर्मानुलोमनताथै संवर्तते। अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिधर्मालोक- मुखं व्याकरणप्रतिलम्भाय संवर्त्तते । अवैवर्तिकधर्मालोकमुखं सर्वबुद्धधर्मप्रतिपूत्यै संवर्त्तते। भूमे मिसङ्घान्तिज्ञानं धर्मा- लोकमुखं धर्मज्ञज्ञानाभिषेकतायै संवर्त्तते। अभिषेकभूमिधर्मा- लोकमुखमवक्रमणजन्माभिनिष्क्रमणदुष्करच-बोधिमण्डलो- पसङ्कमणमारध्वंसनबोधिविबोधनधर्मचक्रप्रवर्तनमहापरिनि- ाणसन्दर्भनतायै संवर्त्तते। इदं तन्माषी अष्टोत्तरं धर्मालोक- मुखं शतं. यदवयं बोधिसत्त्वेन च्यवनकालसमये देवपर्षदि सम्प्रकाशितम् ॥

·ललितविस्तरः॥ - अस्मिन् खलु पुनर्भिक्षवो धर्मालोकमुखपरिवर्ते बोधिस- वेन निर्दिश्यमाने तस्यां देवपर्षदि चतुरशीतिदेवपुत्रमहसा- णामनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधी चित्त्यान्युत्पद्यन्ते स्म ॥ द्वात्रिंशतश्च देवपुत्रसहस्राणां पूर्वपरिकर्मवतानामनु- त्पत्तिकेषु धर्मेषु शान्तिप्रतिलम्भोऽभूत् षट्त्रिंशतश्च देव- पुत्राणां देवनयुतानां विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुर्वि- पद्धं सर्वच्च तुषितवरभवनं जानुमाचं दिव्यैः पुष्यैः सञ्छादितमभृत् ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः तस्या देवपर्षदो भूयस्था मात्रया संहर्षणां तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत ॥ तुषितवरभवननिलयाद्यदा च्यवति नायकः पुरुषसिंहः । श्रामन्त्रयते देवान् प्रमादमखिलं विसर्जयत ॥ . या काचिद्रतियुहा * दिव्या मनमा विचिन्तिता श्रीमन् । सर्वभकर्म हेतोः फलमिदं श्टणुतास्य कर्मस्य । ॥ तस्माद् भवत कृतज्ञा अपूर्वशभसञ्चयं क्षपित्वेह । मा गच्छत पुनरपायानसाध्यासुखवेदना यत्र ॥ धर्मश्च यःश्रुतोऽयं ममान्तिके गौरवमुपजनित्वा । तत्र प्रतिपद्य प्रास्यथ नियतं सुखमनन्तम् ।। सर्व अनित्या अकामा अध्रुवा न च शाश्वताऽपि न कल्याः मायामरीचिसदृशाः विद्युत्फेनोपमाश्चपलाः ॥ न च कामगुणरतिभिस्तृप्तिर्लवणेदकं यथा पीत्वा ॥ . रनिव्यहा इति शुद्धं ॥ + कर्मण इत्यर्थः । *

·चतुर्याध्यायः ॥
१
ते हप्तयेष (१) प्रज्ञा आर्या लोकोत्तरा विरजा ।
न तरङ्गतुल्यकन्या मङ्गीतिश्चाप्रोभिः संवामः ॥
अन्योन्यगमनयुको यथैव सामायिकामन।
न च स्वकृते सहाया न मित्रज्ञाप्तिजनो नपरिवाराः ॥
अन्यत्र कर्म (२) मुक्ततादनुवनाति पृष्ठतो याति ।
तस्मात्सहित (३) ममग्रा अन्योन्यं मैत्रचित्तहितचित्ताः ॥
धर्माचरणं चरेथाः (8) सुचरितचरणा (५) न तप्यन्ते हि।
बुद्धमनुस्मरेथा (६) धर्ममच तथाऽप्रमादं च ॥
श्रुतशीलदाननिरता क्षान्या मौरभ्य सन्पन्नाः (७) ।
दुःखमनित्यमनात्म निरीक्षथ (८) येऽनिशो (E) इमं धर्म ॥
हेतु प्रत्यप्रयुतं वर्तन्तेऽस्खामिका जडबुद्ध्या ।
यां काञ्चिदृद्धिं मह्यं (१०) पश्यत प्रभाञ्च ज्ञानगुणताञ्च ।।
सवीं शुभकर्म हेतोः शीलेन श्रुतेन चाप्रमादेन ।
अनुशिय्यध्वं मह्यं (११) शोले श्रुतेन चाप्रमादेन ॥
दानयममय मेन मत्त्वार्थ हितार्थ मित्रार्थ (१२) ।
न च वाक्यरुतरवेण शक्या: सम्पादितुं कुशल धर्माः ॥
प्रतिपत्तिमारभेया यथा च वदथा तथाकथिा (१३) ।
मा वलु परावकाशं वयं यतध्वं सदा प्रयत्नेन ॥
न च कश्चिदकृत्वा ददते (१४) न चाप्यकृत्वा भवति सिद्धिः ।
१ टप्तथे एषा इत्यर्थः मन्धिरार्षः । २ कर्मग इत्यर्थः । ३ महिता इत्यर्थः । ४ चरतेत्यर्थः ।
५ सुचरिताचरणा इत्यर्थः
'६ अनुम्मरतेत्यर्थः ।
क्षान्तिभारभ्यसम्पन्ना इत्यर्थः ।
८ निरीक्षोत्यर्थः। ( यमनिमित्यर्थः । । ऋदि ममेत्यर्थः ११ अनुषेवध्वं म.मित्यर्थः।
१२ सत्त्वार्थ हितार्थ मित्रार्थमित्यर्थः । १९चा रभन बदन कुरुतत्यर्थः । । ४ददातीर्थः।

·२ ललितविस्तरः॥ समनुस्मरथा (१) पूर्व यदुःखं संसारे चिरमनुभूतम् ॥ न च नितिर्विरागो समनुगो मिथ्या नियतमेव । तस्मात्मणं लभित्वा (२) मित्रप्रतिरूपदेशवासश्च ।। श्रेष्ठञ्च धर्मश्रवणं शमेथ (१) रागादिकान् क्लेशान् । मानमददर्पविगताः सदार्जवाऽमन्दवाचश्च ॥ अशठाश्च निवाणगतिपरायणा युञ्जत मार्गाभिसमयाय । मोहकलुष पन्धकारं प्रज्ञाप्रदीपेन विधमथा (५) सर्वम् ॥ सानुशयदोषजालं विदारयत ज्ञानवजेण । किमति सुबहु वदेयं धर्म (५) युभाकमर्थयुतम् ॥ न च तत्रावतिष्ठेथा यत्र धर्मस्यापराधः । बोधिर्यथा प्राप्यः स्याद्धर्मच प्रवर्षयतामृतगामि (६) ॥ पुनरपि विशुद्धचित्ता उपसेवत वरधर्माश्रवणायेति । इति श्री मलितविस्तरे धर्मालोकमुखपरिवी नाम चतुर्थः ।। पञ्चमाध्यायप्रारम्भः ॥ .इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्तां महतीन्देवपर्षदमनया धर्माया गाथया सन्दर्य समादाप्य समुत्तेज्य सम्प्रहर्य क्षमाप- यित्वा मङ्गल्यान्देवपर्षदमामन्त्रयते स्म ॥ गमिव्यामई मार्षी जम्बुद्धीपं । मया पूर्व बोधिसत्वचऱ्या चरता सत्त्वाश्चतुर्भिः सहवस्तुभिर्निमन्त्रिताः । दानेन प्रियवचनेनार्थक्रियया १ सचमुरतेत्यर्थः। ९ लब्धा इत्यर्थः । ९ समयनेत्यर्थः । ४ विधमत्यर्थः । ५धर्ममित्यर्थः । ममतगामिनमित्यर्थः ·पचमाध्यायः॥ समानार्थतया च । तदयुक्रमेतन्माषी मम भवेदकताता यदहमनुत्तरायां सम्यकसम्मोधी नाभिसम्बुद्धेयम् ॥ अथ ते तुषितकायिका देवपुत्रा रुदन्तो बोधिमत्त्वस्य चरणी परिगृह्येवमाहुः । इदं खलु मत्पुरुषतुषितवरभवनं लया विहीनं न भ्राजिव्यते। अथ बोधिसत्त्वस्ताम्म हती देवपदिमेव- माह । अयं मैत्रेयो बोधिसत्त्वो युमाकं धर्मा देशयिष्यति । अथ बोधिसत्त्वो मैत्रेयं बोधिसत्त्वं यौवराज्ये प्रतिष्ठाप्य स्वकाच्छिरमः पट्टमीलं चावतार्या मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य शिरसि प्रतिष्ठापया- मास ॥ एवं चावोचत् । ममान्तरेण त्वं सत्पुरुषानुक्तरां सम्यक् सम्बोधिमभिसम्भास्यसे । अथ बोधिसत्त्वो मैत्रेयं बोधिसत्त्वं तुषितभवनेऽभिनिषद्य पुनरपि तां महती देवपर्षदमामन्त्रयति स्म ॥ कीदृशेनाई माषी रूपेण मातुःकुक्षाववक्रामेयं । तत्र केचिदाहुमा मानवरूपेण । केचिदाहुः शक्ररूपेण । केचिदाहुब्रह्मरूपेण । केचिदाहुमहाराजिकरूपेण । केचिदाहुश्रवणरूपेण । केचि- दाहुर्गन्धर्वरूपेण । केचिदाहुः किन्नररूपेण । केचिदाहुमहो- रगरूपेण । केचिदाहुमहेश्वररूपेण । केचिदाहुश्चन्द्ररूपेण । केचिदाहुः सूर्यरूपेण । केचिदाहुर्गरुडरूपेण ॥ तत्रोयतेजा नाम ब्रह्मकायिको देवपुत्रः पूर्वर्षिजन्मच्युतोऽवैवर्त्तिकोऽनुत्त- रायाः सम्यक् सम्बोधेः स एवमाह । यथा ब्राह्मणानां मन्त्रवेद- शास्त्रपाठेवागच्छति तादृशेनैव रूपेण बोधिसत्त्व मातः कुक्षा- ववक्रामितव्यम् । तत्पुनः कीदृशः । गजवरमहांप्रमाण: षड्- ·१४ म्नमितवितरः ॥ दन्तो हेमजालसङ्काशः सुरुचिर: सुरक्तशीर्षः स्फुटितगलित- रूपवान् श्रीमान् । एतच्छ्रुत्वा रूपं ब्राह्मणवेदशास्त तत्त्वज्ञो. व्याकषिर्तश्चाय भाविद्वात्रिंशलक्षणोपेतः ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो जन्मकालमवलोक्य तुषित- वरभवनस्थः एवं राज्ञः सुद्धोदनस्य गृहवरेऽष्टा पूर्वनिमि- तान्दुपदर्शयति स्म। कतमान्यष्टौ। तद्यथा । व्यपगतहणरेणु- कण्टक शर्कराकाठिन्यं निर्मलं सुषितं सुशोभित(१)मनाकुल- वातं तमोरजोविगतं दंशमशकमक्षिकापतङ्गमरीमपापगतमव- कीMकुसुमं समं पाणितलजातं तई संस्थितमभूदिदं प्रथम पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ ये च हिमवत्पर्वतराजनिवासिनः पत्रगुप्तशुकशारिका- कोकिलहंसक्रौञ्चमयूरचक्रवाककुणालकलविङ्कजीवजीवकादयो विचित्ररुचिरपक्षा मनोज्ञप्रियभाषिणः शकुनिगणास्ते भागत्य राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहवरे वितर्दिनि! हतारण गवाक्षहर्यकू- टागारप्रामादतलेषु स्थित्वा प्रमुदिताः प्रीतिसीमनस्यजाताः खकस्वकानि रुतान्युदाहरन्ति स्म । इति द्वितीयं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत्॥ ये च राज्ञः शुद्धोदनवारामरमणीयेषु चोद्यानरमणी- केपु नानापुष्यफल वृक्षा नान कालिकास्ते मर्च पुष्पिताः मङ्गु- सुमिता अभूमिदं टतीयं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ याश्च राज्ञः सुद्धोदनस्य पुष्करिण्यो जलपरिभोग्य- १ सुशोधितमिति वा ·पञ्चमाध्यायः ।। ४५ स्तास्ताः माः शकट चक्रप्रमाणैरने ककोटीनियुतशतसहस्रपत्रैः पद्मः मञ्छादिता अभूवन्निदं चतुर्थं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ ये च राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहवरे भोजनविषयाः मर्पिस्तै- लमधुफाणितशर्कराद्या नाना ते परिभुज्यमानाः चायं गच्छन्ति स्म परिपूनी एव सन्दृश्यन्ते स्म । इदं पञ्चमं पूर्वनि- मित्तं प्रादग्भूत् ॥ ये च राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहवरप्रधाने महत्यन्तःपुरे भेरीमृदङ्गपणवतुणववीणावेणवलकीमम्पताडप्रभृतयस्तूर्यभा- एडास्ते सर्वे स्वयमेवा वट्टिता एव मनोज्ञशब्दं प्रमुञ्चन्ति स्म । इदं षष्ठं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ यानि च राज्ञः सुद्धोदनम्य गृहवर प्रधाने सुवर्मरूप्यमणि- मुकावैदूर्याशङ्खशिलाप्रवालादीनां रत्नानां भाजनानि तानि माणि निरवशेषं वितविमलविशुद्धप्रतिपूर्णान्येवं विरोचन्ते स्म। इदं सप्तमं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ विमल विशुद्धया चन्द्र सूर्यजिह्मीकरणया प्रभया चित्तोद्विग्नमननन्या तनुहं समन्तादवभामितमभूदिदमयमं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत्। मायादेवी स्नाताऽनुलिप्तगात्रा विविधाभरणविष्कम्भितभुजा सुलक्षणसुनीलवस्त्रवरधारिणी प्रीतिप्रामोद्यप्रसाद प्रतिलब्धा माई दशभिः स्त्रीसहस्त्रैः परिता पुरस्कृता राज्ञः सुद्धोदनस्थ मङ्गीतिप्रासादे सुखोपविष्यस्थान्तिकमुपसङ्कम्य दक्षिणे पायें रबजाल प्राप्ते भद्रामने निषद्य सितमुखी व्यपंगतभृकुटिका काय- ·ललितविस्तरः॥ प्रहसितवदना राजानं सुद्धोदनमाभिर्गाथाभिरभाषत ॥ साधों श्टणुब मम पार्थिव धर्मपाल याचामि (१) ते (९). मृपमेऽद्य वरं प्रयच्छ। अभिप्रायमप्यथ चित्तमनःप्रहर्षे तन्मे शृणुष्व भव प्रीतमना उदयः ॥ गृहामि देवव्रतशीलवरोपवाममष्टाङ्गपोषधमहं जगति मैत्र- चित्ता। प्राणेषु हिंसविरता (३) सदा सद्धभावा प्रेमं (8) यथात्मनि परेषु तथा करोमि। स्त्रैण्या विवर्जितमनाः मदलोभहीना कामेषु मिथ्या नृपते न समाचरियथे। सत्ये स्थिता अपिशुना परुषप्रहीणा सन्धिप्रतापमशुभं न समाचरिये ॥ व्यापाददोषखिलमोहमद प्रहीणा मी अविद्यविगता (५) खधनेन तुष्टा । सम्यक्प्रयुक्ता अगुहानिलया अनी• कर्म यथा दश दमे कुशला (६) चरिव्ये॥ मा त्वं नरेन्द्र मयि कामहषां (७) कुरुष्व शीलबतेवभिरता यशः संवृता च। (याचे रति दम् । २ नं त्वत्त इत्यर्थः पञ्चम्यर्थ षष्ठी बाध्या । १ प्रापिषु हिंसाधिरता इति १० । ४ प्रेम प्रति १०। ५ साविद्याविगतेति २०। कापि यथा दश रमानि कुशलमेनि श.। . कागहष्णामिति.।

·पचमाध्यायः॥ मा ते अपुण्य (१) नृपते भवि(२)दीर्घराचमनुमोदय हि मम शीलव्रतोपवासम् ॥ छन्दो ममैष नृपते प्रविशाद्य शीघ्रं प्रासाद हर्म्यशिखरे स्थित- धार्तराष्ट्रे। सखीभिः सदा परिदृता सुखं मोदयेयं पुष्याभिकीर्णशयने मृदुके सुगन्धे ॥ न च काञ्चुकीयपुरुषा न विदारकाच न च प्राकृततमाः पुरतोऽस्ति (३) हेयाः । नो वाऽमनाप मम रूप (8) न शब्दगन्धानान्यत्र इष्टमधुरा- ञ्णयां सुशब्दान् ॥ ये रोधबन्धनगताः परिमुञ्च सर्वान् दिव्याम्बरांश्च पुरुषान्ध- निनः कुरुथ्व। वस्त्रानपान रथयुग्म (५) तथाश्वयानं दद सप्तरात्रिकमिदं जगतः सुखार्थम् ॥ नो चेद्विवादकलहा न च रोषवाक्याश्चान्योन्यमैत्रमनमो हित- मौम्यचित्ताः ॥ अस्मिन् पुरे पुरुषेष्टिकदारकाच देवाश्च मन्दनगताः सहिता रमन्ताम्। न च राजदण्डभटा न तथा कुदण्डा नोत्पीडना नापि च तर्जनताडना वा ॥ १ पपुष्यमिति ० । र भावोनि श०।९ समीति २०४चमनापं ममरूपमिति श.! ५ बस्नानपान रथयणमित्यर्थः ।

·ललितविस्तरः॥ प्राज्ञाप्य सर्वान प्रसन्नमनसो हितमैत्रचित्तान् वीक्षख देव जनतां यथ एक पुत्रम् (१) । श्रुत्वैव राजवचनं परमं उदग्रं प्राहास्तु सर्वमिदमेव (२) यथा तवेच्छा॥ अभियाच (३) तुभ्यं (8) स्वनुचिन्तितानि यद्याचमे तव वरं तदहं ददामि । पार्थिववर: ख कपारिषद्यान् प्रामादश्रेष्ठशिखरे प्रकरोथ (५) ऋद्धिम् ॥ पुष्याभिकीर्मरुचिरां वरधूपगन्धां छत्रापताक (६) समलङ्कृत तालपतिम् । विंशत्महस्ररणमौण्ड विचित्रवा (७) नाराचशूलशर शकिग्ट- हीतखगाः ॥ परिवारयाथ () तराष्ट्रमनोज्ञघोषं देव्या भयार्थ (E) करु- णाम्थित (१०) रक्षमाणाः । स्त्रीभिस्तु मा परिवता यथ (११) देवकन्या स्नातानुलिप्तप्रवरा- म्बरभूषिताङ्गी ॥ तूर्यैः सहस्त्रमनुगीतमनाजघोषैरारुह्य देव्युपविशेष मरुत्षेत्र । दिव्यैर्महार्थसुविचित्रितरत्नपादे खास्तीर्म (१२) पुष्प विवि: शयने मनोज्ञे ॥ १ यथा एकपुत्रमिति २०। २ सर्वमिद मेवमिति शु० श्चभियाचखेति श०। तुमिति नवेति षष्व्यर्थे व्यवहीयतेच सब्वत्र । ५ प्राकरोदथेति शु०।६ छत्रपताका इति शु०। ० रणसैःण्डा विचित्रवाण इति शु० । परिवारयतेति श०। र देव्याः अभयार्थमिति शु. सन्धिरार्षः ॥१०करूणामास्थिना इत्यर्थ ।११यथा इनि शु०। १२वास्तोलें इति शु० ·पञ्चमाध्यायः॥ ४६ शयने स्थिता विगलिता मणिरत्नचूडा यथ मिश्रकावन- गता (१) खलु देवकन्या । अथ खलु भिक्षवश्चत्वारो महाराजानः शक्रश्च देवानामिन्द्रः सुयमश्च देवपुत्रः सन्तुषितश्च सुनिर्मितश्च परनिर्मितवंशवी च मार्थवाहच मारपुत्रो ब्रह्मा च सहपतिर्ब्रह्मोत्तरच पुरो- हितः सुब्रह्मा च पुरोहितः प्रभाव्यूहाभाखरश्च महेश्वरश्च शुद्धावासकायिका निष्ठागताश्चैकनिष्ठश्च एतानि. चान्यानि चानेकानि . देवशतसहस्राणि सन्निपत्याऽन्योन्यमेवमाहुः । अयुक्तमेतन्मार्मा अस्माकं स्थादकृतज्ञता चादयमेकाकिन- मद्वितीयं बोधिसत्त्वमुत्सृजेम । कोऽस्माकं मार्षा उत्सहते बोधि- सत्त्वं सततशमितमनुबद्भुमवक्रमणगर्भस्थानजन्मयौवनभूमिदार- कक्रीडान्तःपुरनाटकमन्दर्भनाभिनिष्क्रमणदुष्करचाबोधिम- ण्डलोपसङ्क्रमणमारधर्षणबाध्यभिसम्बोधनधर्मचक्रप्रवर्त्तनं । या- वन्महापरिनिर्वाणाहितचित्ततया स्निग्धचित्ततया प्रियचि- सतया मैत्रचित्ततया सौम्यचित्ततया तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषन्त ॥ को वोत्सहेत वररूपधरं अनुबन्धयितुं सततं प्रीतिमनाः। कः पुण्यतेज(२)यशंसा वचमा स्वयमात्मनेच्छति विबद्धयितुं(२॥ यस्येमितं त्रिदशदेवपुरे दिव्यैः सुखैर्हि रमितुं (४) सततं । परमासरोभिरिह कामगुणैरनुबद्धितं (५) विमलचन्द्र मुखं ॥ १ यथा मित्रकवनगता इत्यर्थः । ९ पुण्य तेजसमिति बोध्यं । ३ विबद्धमिति बोध्यं । ४ रन्नुमिति सर्वत्र बोध्यं । ॥ अनबद्धमिति बोध्यं । II ·५. ललितविस्तारः॥ नथ (१) मिश्रके वनवरे रुचिरे दिव्याकरे रमितुं (२) देवपुरे। पुष्पोत्करे कनकचूर्मनिभे अनुबन्धत विमलतेजधरं (३) ॥ यस्येमितं रमितुं चित्ररथे तथ (४) नन्दमे सुरवधूमहितः । मान्दारवैः (५) कुसुमपत्रचिते अनुबन्ध तामिमं महापुरुषं ॥ याम्याधिपत्यमथ वा तुषितैरथ वाऽपि प्रार्थयत चेश्वरतां । पूजा रहो भवितुं (६)मर्थजगे (७) अनुबन्धत इममनन्तयशं (८)॥ यो इच्छति (E) निर्मितपुरे रुचिरे वशवर्तिदेवभवने रमितुं । मनसैव सर्वमनुभूतक्रियमनुबन्ध तु इमं गुणायधरं.॥ महेश्वरो न च प्रदुमनाः सर्वविद्यास्वतिपारगतः । कामेश्वरो वशितपारगतो (१०) गर गच्छत्यसो हितकरेण सह ॥ नथ(११)कामधातु(१२)समतिक्रमितुं मतिर्यस्य ब्रह्मपुरमावसितुं। चतुरप्रमाणतेजधरः (१३) मोऽधानुबद्धयितुं (१६) महापुरुषः॥ अथवाऽपि यस्य मनुजेषु मतिर्वरचक्रवर्त्तिविषये विपुखे । रमाकरमभयमाख्यप्रदममुबन्धत विपुलपुण्यधरं ॥ पृथिवीश्वरस्तथापि श्रेष्ठसुतो आयो महाधनमहानिचयः । परिवारवान्निहतशत्रुगण गच्छत्यमा हितकरेण मह॥ रूपञ्च भोग अपि(१५)चेश्वरता कीर्तिर्यशश्च बलवता गुणवता(१६)। श्रादेयवाक्यैर्भुवि ग्राह्यरुतं ब्रह्मेश्वरं समुपयात विदुम् (१७) ॥ तथा इति शु०। २ रन्तुमिति २० । ३ विमलतेजाघरभिति २० । इति शु० । ५ मान्दारकैरित्यनुमोयते। द रहसिपूजाभवनार्थमित्यर्थः । जगति इत्यर्थः । ८ अनन्तयशसमितिबाध्यं । र य रच्छति इत्यर्थः । १० वशितापारगत ११ तथा इत्यर्थः। १२ कामधातूनित्यर्थः । . १३ चतुःप्रमाणतेजोधर- मित्यर्थः । १४ अनुबडं थोम्य इत्यर्थः । ५५ भागोऽपि । १६ बलवत्ता गुणवत्तेत्यर्थः । १७ प्राचं तमित्यर्थः । ॥ १ ४ तथा ७ सर्व- इत्यर्थः ।

·पच्चमाध्यायः॥
॥
ये दिव्यकाम नथ (१) मानुषकीय इच्छति (९) त्रिभुवि
सर्वसुखं ।
ध्याने सुखञ्च प्रविवेकमुख धर्मेश्वरं ममनुबन्धयता (३) ||
रागप्रहाण तथ दोषमपि यो इच्छते तथ किलेशजहं (४)।
शान्तं प्रशान्तमुपशान्तमनसं दान्तचित्तमनुयात लघुम् ॥
शिक्षाञ्च शिक्ष तथ (१) प्रत्येकजिनान् सर्वज्ञज्ञानमनुपूरयितुं ।
दशभिर्बलैनंदितुं सिंह इव गुणमागरं समनुयाचत वितुं ॥
प्रथितुं अपायपथ (६) यथामतिर्विवतुञ्च षङ्गतिपथं ह्यम्मृतं ।
अष्टाङ्गमार्गगमनेन गतिं अनुबन्धत गतिपथान्तकरम् ॥
यो (७) इच्छति मुगत (८) पूजयितुं धर्मच तेषु श्रुति
कारुणिके (६)।
प्राप्नुङ्गुणानपि च मङ्गतान् गुण सागरं समनुयातु इमं ॥
जातिजरामरणदुःखक्षयं संमारबन्धनं विमाक्षयितुं ।
चरितुं विद्धगगनान्तममं तं शुद्धसत्त्वमनुबन्धयत ॥
इतो मनापप्रिय सर्वजगे (१०) वरलक्षणगुणोपचितं ।
अात्मा(११)परञ्च तथ (१२) मोचयितुं
प्रियदर्शनं समुपयात
विदूं।
शीलसमाधि तथ प्रजमयं (१३) गम्भीरदुर्दर्शदुरुपगमं ।
..
१ दिव्यंकामं तथा इत्यर्थः । २ मानुपोयमिच्छन्तीत्यर्थः । ३ अनु बन्धयन्नामित्यर्थः ।
४ रामप्रहाणं तथा दोषप्रहाणं य इच्छति नथाक्लेशजहमित्यर्थः । ५ शिक्षितुं तथा
इत्यर्थः । ६ चपायपमित्यर्थः। ७ य इत्यर्थः । ८ सुगतमित्यर्थः । ६ नस्य श्रुति
कारूणिकमित्येवमुचिसमितिभाति । १० मनापप्रिय सर्वजगतीत्यर्थः । ११ यात्मा-
मित्यर्थः १२ नथा इत्यर्थः । १३ शील्समाधिमयं तथा प्रचामयमित्यर्थः ।

·५२ ललितविस्तरः ॥ इच्छते(१) विदु विमुक्तिलभे(२)मा(३)वैद्यराजमनुयातु लघु ॥ एते च अन्य गुण(४)नेकविधा उपपत्तिमौख्य तथ(५)निर्वतये । सङ्घर्गुणेभिः प्रतिपूर्म (६) सिद्धये शुद्धव्रतं समनुयात विदुमिति॥ दूरं खलु वचनं श्रुत्वा चतुरशीतिसहस्राणि चातुर्महारा- जिकानां देवानां शतसहस्त्रयस्त्रिंशानां शतसहस्रं यामानां शतसहस्रं तुषितानां शतसहस्रं निर्माणरतानां शतसहस्रं परनिर्मितवशवर्त्तिनां देवानां षष्ठिसहस्राणि मारकायि- कानां पूर्वशुभकर्मनिर्यातानां अटषष्ठिसहस्राणि ब्रह्मका- यिकानां बहनि शतसहस्राणि यावदकनिष्ठानां देवानां मनिपतितान्यभूवन् । अन्ये च भूयः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्त- राभ्यो दिग्भ्यो बहूनि देवशतसहस्राणि सनिपतितान्यभूवन् । तेभ्यो ये उदारतमा देवपुत्रास्तेताम्महती देवपर्षदङ्गाथा- भिरभ्यभाषन्त ॥ हन्त श्टणेथ (७) वचनं अमरेश्वराहो (८) अस्मिन् द्विधा अपि च यादृशमत्त्वभूताः । त्यत्कार्थकामरति ध्यानसुखं प्रणीतं (६) अनुबन्धयाम दूम- मुत्तम (१०) शुद्धसत्त्वम् ॥ आक्रान्तपाद (११) तथ गर्भस्थितं महात्म पूजारहं अतियश- मभिपूजयाम । .. १ यच्छति । २ विमुक्तिलाभायेत्यर्थः। ३ स इत्यर्थः । ४ चन्ये गुणा इत्यर्थः । ५ उपपत्निसण्याय तथा इत्यर्थः । र गुणैः परिपूर्णमित्यर्थः । ७ श्टणुतेत्यर्थः । ८ अमरेश्वरा चहा इत्यर्थः सन्धिरार्षः । अर्थकामरति ध्यानसुखं प्रणीयेत्युचितम् । १० उत्तममित्यर्थः । ११ चाक्रारुपादं नथा महात्मानं पूजाईचनियशसमित्यर्थः ।

·पञ्चमाध्यायः॥ पुण्यैः सुरक्षितमृर्षि परिरक्षयन्तं यस्यावतारलभेन (१) न मन: प्रहर्ष ॥ सङ्गीतिर्यरचितैश्च सुवाद्यैश्च वान् गुणान् कथयता (२) गुणसागरस्य । कुळम देवमनुजान् प्रहर्षणीयान् यच्छ्रुत्वा बोधिवरचित्ते न जनेज्जना ॥ पुष्पाभिकीर्म (३) नृपतेश्च करोम (8) गेहं कालागुरूत्तमसुधूपि- तसौम्यगन्धं । यं घात्वा देवमनुजाश्च भवन्त्युदग्रा (५) विगतज्वराश्च सुखिनश्च भवन्त्य रोगाः (६)॥ मान्दारवै(७)श्च कुसुमैस्तथ पारिजातैश्चन्द्रः सुचन्द्र तथ (८) स्फारविरोचमानः । पुष्याभिकीर्ण (6) कपिलायं करोम (१.) पूजार्थं पूर्वशुभकर्मा- समुहतस्य ॥ यावच्च गर्भ(११)वमते त्रिमलैरलिप्तो यावज्जरामरण (१२)चान्त- करः प्रसूतः (१३)। तावत्प्रसन्नमनसो अनुबन्धयाम एषा मतिर्मतिधरस्य करोम (१४) पूजां । १ लाभेनेत्यर्थः । २ कथयन्त इत्यर्थः । ३ पुष्पामिकोर्ममित्यर्थः । ४ करिष्याम इत्यर्थः । ५ भविष्यन्तीत्यर्थः । ६ मविष्यन्तीत्यर्थः । ७ मान्दारकरित्यनुमोयते । ८ सुचन्द्रैस्तथा इत्यर्थः ।.८ पुष्परभिकीर्भमित्युचितं । १० करिष्याम इत्यर्थः ११ गर्भे इत्यर्थः। १९ जरामरणस्येत्यर्थः । १३ प्रसविष्यति इत्यर्थः । १४ करिष्याम इत्यर्थः । ..

·18
ललितविस्तरः।
लाभाः सुलञ्चविपुलाः सुरमानुषाणां द्रक्ष्यन्ति ये इमु (१)
सप्तपदाक्रमन्तम्।
शकैश्च ब्रह्मनिकरैः परिगृह्यमानं गन्धोदकैः स्वपयमान (२)
सुशुद्ध तत्त्वं ॥
यावञ्च लोक अनुवर्त्तनतां करोति अन्तःपुरे वसति कामकिले-
शघाती (३)।
यावच्च निष्क्रमति राज्यमपास्य सचे तावत्प्रसन्नमना अनु-
बन्धयाम ॥
यावदुपैति महिमण्डि(४)टणं गृहीत्वा यावच्च बोधिं स्पृशते
विनिहत्य मारं ।
अध्येष्टु ब्राह्मणयुतेभि (५) प्रवर्ति चक्र तावत्करोम (६) विपुलां
सुगतस्य पूजां ॥
यो बुद्ध कार्यकृते जेष्यति त्रिसहस्र सत्त्वाम् कोटीनियुतानमृते
विनीतान्।
निर्वाणमार्गमुपयास्थति
शान्तिभावं तावन्महाशयषिं
जहाम सर्च इति॥
अथ भिक्षवः कामधात्वीश्वरीणां देवकन्यानां बोधिसत्त्वस्य
रूपकायपरिनिष्पत्तिं दृष्ट्वा एतदभवत्। कीदृशी वसौ कन्या
भविष्यति या इमं वरप्रवरशुद्धसत्त्वं धारयिष्यति । ताः कौतू-
हलजाता वरप्रवरपुष्पधूपदीपगन्धमाल्यविलेपनचूर्मचीवरपरि-
१ ममित्यर्थः ।
२ स्वापयमानमित्यर्थः । १ कामक्लेशमाती इत्यर्थः ।
मण्डले. इत्यर्थः । ५ चध्येतुं ब्राह्मणयतः प्रवनते रत्यर्थः । र करिष्याम इत्यर्थः
एव मन्यत्र वमानप्रयोगे भविष्यत् प्रयोगः ।
४ महो.

·पञ्चमाध्यायः॥ ૫૫ गृहीता दिव्यमनोमयात्मभावप्रतिलब्धाः पुण्यविपाकाधिष्ठाना- धिष्ठितास्तस्मिन् क्षणेऽमरपुरभवनादन्तर्हिताः कपिलाइये महापुरवर उद्यानशतसहस्रप्रतिमण्डिते राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहे तराष्ट्रे महाप्रासादे अमलप्रतिभवनप्रकाशे विगलिताम्बर- धारिण्यः शुभविमलतेजःप्रतिमण्डिता दिव्याभरणस्तम्भितभुजाः शयनवरगतां मायादेवीमेकाङ्गुलिकयोपदर्शयन्यो गगनतल- गताः परस्परं गाथाभिरभ्यभाषन्त ॥ अमर पुरगतान (१) अमराणां (२) रूपमनोरम (२) दृष्दा बाधिमत्त्वे । मतिरियमभवत् तदा हि तामां प्रमद(४)नु कोदृश (५) बोधि- सत्वमाता ॥ ताश्च महितपुष्पमाल्य हस्ता (६) उपगमि(७)वेस्म (८) नृपस्य जातकाहाः । पुष्पं तथ()विलेपनं ग्टहीत्वा दशनखकाञ्जलिभिनमस्यमानाः॥ विगलितवसनाः मलीलरूपाः करतल (१० ) दक्षिण अङ्गु- लिम्प्रणम्य (११)। शयनगत विदर्भ ( १२) मायादेवों साधु निरीक्षथ रूपमा- नुषीणां (१३) ॥ १ चमरपुरगतानामित्यर्थः । २ अपसरसामित्यर्थः । २ रूपमनोरमं मनो- रमरूपमिति यावत् पाहतादित्यात पूर्वनिपातः एवं सर्वतादृशस्थले बोध्यम् । ४ प्रमदा इत्यर्थः। ५ कीदृशी इत्यर्थः । ६ सपुष्पमाल्यहस्ता इत्यर्थः । गमनित्यर्थः। ८ बेश्मनि इत्यर्थः । र तथा इत्यर्थः । १० करतलेनेत्यर्थः । ११ असन्धिरार्षः । १२ शयनगतां विदृश्येत्यर्थः । १३ निरीक्षव कृपं मानुषं इत्यर्थः । उपा- ·५८ ललितविस्तरः॥ वयमिह अभिमन्यया (१) श्रात्मा परममनोरमखरूपमस- राणां (२) । इमां नृपतिवधू निरीक्षमाणा जिमि विपश्यत (३) दिव्यात्म- भावान् ॥ रतिरिव सदृशी गुणान्विता च जननिरियं प्रवराग्रपुङ्गलस्यं । मणिरतन (8) यथा सुभाजनस्य तथ (५) व भाजन (६) देवदेवदेवे (७) ॥ करचरणतलेभि (८) यावदूई अङ्गमनोरमदिव्यतिरेकं । प्रेक्षितु (६) नयनान्न चास्ति बप्ति भूयःप्रहर्षति चित्तमानसञ्च ॥ शशिरिव गगने विराजतेऽस्या वदनवरच विराजति गात्र- भामा (१०) । रविरिव विमला शशीव दीप्ता तथ प्रभनिश्चरंतेस्य (११) श्रात्म- भावात् । कनकमिव सुधातु जात रूपी वर्म विरोचति देविये तथैव (१२)॥ भ्रमरवरनिकाशकुन्तलानि मृदुकसुगन्धश्रवास्यमूर्द्धजानि । कमलदल निभे तथास्य नेत्रे दशनविशुद्धनभेव ज्योतिषा (१३) ॥ चाप इव तनूदरी विशाला पार्श्वममुद्गता नास्ति (१४) सन्धिः । १ अभिमन्यामहे इत्यर्थः । २ यात्म नपरममनोरमरूपमप्सरसामित्यर्थः । १ यथा विपश्यन्ति तथा पश्यनित्यर्थः। ४ मणिरत्नमित्यर्थः । ५ तथा इत्यर्थः । ६ भाजन- मित्यर्थः । ७ रहे इति शेषमापूर्य देवदेवगेह इत्युचितंटतीयदेवशब्दस्तु छन्दोनु. रोधेन इति बाध्यं । ८ करचरणतलादारभ्येत्यर्थः । ९ दृष्ट्वा नयनानां न चास्ति टप्तिरित्यर्थः । १० विराजते इत्यर्थः । ११ तथा प्रभा. निसरतेऽस्या इत्यर्थः । १२ जातरूपवर्म विरोचति देव्यास्तथैवेत्यर्थः । १३ तथास्या नेने दशनानि विशद्ध- नभ व ज्योतींषि इत्यर्थः । १४ पार्श्वसमुगनमस्तीत्यर्थः ।

·पञ्चमाध्यायः॥ गजभुजसदृशोरुजा सुजान्चनुपूर्वममुगतास्थाः ॥ करतलचरणं समं सुरतं व्यक्तमियं खलु देवकन्या नान्या । एवं बहुविधं निरीक्ष्य देवों कुसुमं क्षिप्त (१) प्रदक्षिणश्च कृत्वा॥ सुप्रियवसतिं जिनस्य माता पुनरपि देवपुरं गता क्षणेन । अथ चतुरि (२) चतुर्दिशासु पालाः शक्र सुयाम (३) तथैव नितिः॥ देवगणाः कुम्भाण्डराक्षमाश्चासुरमहोरगकिन्नराश्च अवोचन्॥ गच्छत पुरतो नरोत्तमस्य पुरुषवरस्य करोथ (8) रथगुप्तिं । मा कुरुत जगे(५)मनःप्रदोषं मा च करोथ विहेठ(६)मानुषाणां ॥ यत्र गृहवरेऽस्ति मायादेवी तत्र समग्र मपारिषद्य (७) मर्चे । असिधनुःशर शक्तिखड्गहस्ता गगनतलस्थिता निरीक्षयत ॥ ज्ञात्व च्यवनकाल देवपुत्रा उपगमि मायसकाश (८) हष्ट- चित्ताः । पुष्प तथ (६) विलेपनं ग्टहीत्वा दशनखमनलिभि (१०) नमस्य- मानाः ॥ यव च्यव हि नरेन्द्र शुद्धसत्त्व अयं समयो भवनोऽद्य वादिसिंह। कप करुण जनित्व (११) सर्वलोके अस्मिन्नध्यस धर्मदानहेतो रिति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य च्यवनकालसमये पूर्वस्यां १ विवेत्यर्थः। २ चत्वार इत्यर्थः। ३ शक्रः सुयमा इत्यर्थः। ४ सर्वत्रात्र करोथेत्यस्य स्थाने कुरुतेति बोध्यम् । ५ जगतोति मन्तव्यः । ६ विहेठामित्यर्थः । ७ समग्राः सपारि- षद्या इत्यर्थः। ८ ज्ञात्वा यवनकालमुपागमन्मायासकाशमित्यर्थः । ९ पुष्पन्तथा इत्यर्थः । १० दशनकालि भिरित्यर्थः। ११ कृपा करुणां अनित्वा अध्यासेत्यर्थः ।

·नबिसविस्तरः॥ दिशि बहूनि बोधिसत्त्वशतसहस्राणि सर्व एकजातिप्रतिबद्धाः तुषितपुरवरभवनवासिनो येन बोधिमत्त्वस्तेनोपामङ्कामन्तो बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे चातुर्महाराजकायिकेभ्यो देवेभ्यश्च- तुरशीतिसहस्रामरःशतसहस्राण्येवं त्रयस्त्रिंशद्यमेभ्यः तुषितेभ्यो निर्माणरतिभ्यः परनिर्मितवशवर्तिभ्यो देवेभ्यश्चतुरशीत्यमरः- शतसहस्त्राणि नानातुर्यमङ्गीतिवादितेन येन बोधिमत्त्वस्ते- नोपासकामन् ॥ अथ खनु बोधिसत्त्वः श्रीगर्भे सिंहासने सर्व पुण्यसमुद्ने मर्चदेवनागमन्दर्शने महाकूटागारे निषद्य साईन्तर्बोधिसत्त्वे- देवनागयक्षकोटीनियुतशतमहसैः परिवृतः पुरस्कृतस्तुषितवर- भवनात् प्रचलति स्म । प्रचलता च भिक्षवो बोधिमत्त्वेन तया- रूपा कायात् प्रभा प्रमुताऽभूत् । यया प्रभयाऽयं त्रिसाहस्रमहा- माहस्रो लोकधातु रेवं विपुलविस्तीर्णेन महोदारेण सुप्रचलित- पूर्वेण दिव्यप्रभा समतिक्रान्ता तेनावभामेन परिस्फुटोऽभूत् ॥ या अपि लोकान्तरिका श्राद्या स्फुटान्धकारा तमिस्रा यत्रमा चन्द्रसूर्य्यावेवं महानुभावावेवं महर्द्धिकावेवं महेशाख्यौ श्राभया अाभां वर्षेन वर्षे तेजमा तेजो नातितपतो नाभि विलोकतः। तत्र ये सत्त्वा उपपन्नास्ते खकानपि बाहुप्रसारितान्न पश्यन्ति । तत्रापि तस्मिन् समये महत उदारस्यावभासस्य प्रादु- भीवोऽभूत्। ये च तत्र सत्त्वा उपपन्नास्ते तेनैवावभासेन स्फुटाः समाना अन्यान्यं सम्यक् पश्यन्ति स्म अन्योन्यं सजानन्ते स्म । एवंञ्चाहुः । अन्येऽपि किल भोः सत्त्वा इहोपपन्नाःकिल भो इति ।

·पच्चमाध्यायः॥ ५९ अयञ्च त्रिमाहसमहासाहस्रो लोकधातुस्त त्र षड्विकारम- ष्टादशमहानिमित्तमभूत् । कम्पत प्राकम्पत सम्प्राकम्पत। अवै- धत प्रावैधत मम्प्रावैधत। अचलत् प्राचलत् सम्प्राचलत्। अक्षुभ्यत प्राक्षुभ्यत सम्प्राक्षुभ्यत । अरणत् प्रारणत् सम्पारणत् । गर्जत् प्रागर्जत् सम्प्रागर्जत् । अन्तेऽवनमति स्म । मध्ये उन्नमति स्म । मध्येऽवनमति स्म। अन्ते उन्नमति स्म। पूर्वस्यां दिशवनमति स्म। पश्चिमायां दिश्यवनमति स्म । पूर्वस्यां दियुन्नमति स्म । पश्चि- मायां दिश्युन्नमति स्म । दक्षिणस्यां दिग्यवनमति स्म । उत्तरस्या दिश्युन्नमति स्म । उत्तरस्यां दिश्यवनमति स्म। दक्षिणस्यां दिश्युन्नमति स्म । तस्मिन् समये हर्षणीयास्तोषणीयाः प्रेम- णीयाः प्रमादनीया अवलोकनीयाः प्राह्लादनीया निर्म- नीया अमेचनीया अप्रतिकूला अनुत्रासकराः श्रूयन्ते स्म । न च कस्यचित् सत्त्वस्य तस्मिन् क्षणे विहेठा वा त्रामा वा भयं वा स्तम्भितत्वं वाऽभूत् ॥ न च भूयः सूर्याचन्द्रममार्च ब्रह्मशकलोकपालानां तस्मिन् क्षणे प्रभा प्रज्ञायते स्म । मर्व नरकतिर्यग्यौनियमलोकोपपन्नाश्च सत्त्वा- स्तस्मिन् क्षणे विगतदुःखा अभूवन् सर्वसुखसमर्पिता: । न कस्य चित्मत्त्वस्यं रोगो बाधते स्म द्वेषश्च मोह दूऱ्या वा मात्मयं वा मानो वा सो वा मदो वा क्रोधो वा व्यापादो वा परिदाहो वा सर्वसत्त्वास्तस्मिन् क्षणे मैत्रचित्ता हितचित्ताः परस्परं मातापिटमङ्गिनोऽभूवन् । अघट्टितानि च दिव्यामा- नुष्यकाणि तूर्यकोटिनियुतदशसहस्राणि मनोजघोषमुत्सृजन्ति शब्दाः - ·गणितविस्तरः। स्म ॥ देवकोटीनियुतशतसहस्राणि पाणिभिरंशः शिरोभिस्तं महाविमानं वहन्ति स्म ॥ तानि चापारःशतसहस्राणि खां खां मङ्गीतिं मम्प्रयुज्य पुरतः पृष्ठतो वामदक्षिणे च स्थित्वा बोधिसत्त्वं सङ्गीतिरुतस्वरेणाभिस्तुवन्ति स्म ॥ पूर्वकर्मभमञ्चितस्य ते दीर्घराजकुशलोदितस्य ते । मत्यधर्मनयशोधितस्य ते पूजा अद्य विपुला प्रवर्त्तते ॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकाटियो दानदत्तप्रियपुत्रस्त्रीधराः । तस्य दानचरितस्य तत् फलं येन दिव्यकुसुमाः (१) प्रवर्षिताः ॥ प्रात्ममांस (२) तुलयित्व ते विभा क्षुत्पिपासुप्रियपक्षिकारणात् । तस्य दानचरितस्य तत् फलं प्रेतलाकि लभि (३) पानभोजनं। पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटियो शोलरचितमखण्डनव्रतं । तस्य शील चरितस्य तत् फलं ये न अक्षण अपाय (४) शोधिताः॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकाटियो क्षान्ति भावित निदानबोधय(५)। तस्य क्षान्तिचरितम्य तत् फलं मैत्रचित्तभूतदेवमानुषाः (६) ।। पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकाटियो वीर्य(७)भावितमलोनमुत्तमं । तस्य वीर्यचरितस्य तत्फलं येन काय (८) यथ मेरु शोभते ॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटियो ध्यान ध्यापित किलेशध्यासनात्(द)। तस्य ध्यानचरितस्य तत्फलं येन क्लेश (१०) जगतो न बाधते ॥ १ पुंस्त्वमार्षत्वात्। २ यात्म मांस तालयित्वा इत्यर्थः । ३ प्रतलाके लभिष्यमात्यर्थः । ४ चक्षणा चपाया इत्यर्थः । ५ क्षान्तिाविता निदानबाधायेत्यर्थः । ५ मैत्रांचती- भूतदेवमानुषा इत्यर्थः । ७ वोर्यमित्यर्थः । ८ कायं यथा मेररित्यर्थः । ६ ध्यानभापित केशध्वंस नादित्यर्थः । १० क्तंभ इत्यर्थः । ११ पूर्व त्वया बहुक ल्पकोटिपर्यन्तं ध्यानं ध्यातं तोशाध्यासात् तुभ्यमिति तु कुत्रचित्तवेत्यस्यापि व्यवहृतमत्र उभयपि सङ्गत भाति चर्थसअन्तः ·पञ्चमाध्यायः॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटीयो प्रज्ञ भावित (१) किलेशच्छेदनी। तस्य प्रज्ञचरितस्य (२) तत्फलं येन पाभ (३) परमा वि. रोचते ॥ मैत्रधर्मिककिलेशसूदना सर्वमत्त्व करुणाय उगता (४) । मोद प्राप्त परमा उपेक्षका ब्रह्मभूत सुगतो नमोऽस्तुते ।। प्रज्ञउल्कप्रभतेजसोहता (५) सर्वदोषतममोहसोधका (६) । चक्षुभृत (७) त्रिसहस्रनायका मार्गदेशिक मुने नमोऽस्तुते ॥ ऋद्धिपादवरभिज्ञ कोविदा सत्यदर्शि परमार्थशिक्षितः (c)। तीर्म (६) तारयमि अन्यप्राणिनो दासभूत सुगता नमोऽस्तुते ॥ सीपायवरभिज्ञ कोविदा (१०) दर्शयसि च्युतिमच्युतच्युतिं । लोकधर्मभवनानुवर्तमे नैव लोकि (११) क्वचिदेव लिप्यसे ॥ लोभदोषपरमं विचिन्तिया येषु दर्शन श्रवञ्च दूष्यते (१२) । किं पुनः श्टणुय यातिधर्मातां श्रद्ध प्रीति विपुला जनियति(१३)। जिह्म मवतुषितालये भुतो जम्बुद्दीपि पुरि यो उदागतः (१५)। प्राणिकोटिनियुता विचिन्तिया बोधयिय्यति प्रसुप्त क्लेशता ॥ शुद्ध स्फीत पुरमद्य भेष्यते (१५) देवकोटिनियुतैः समाकुलं । १ प्रज्ञाभावितेत्यर्थः । २ प्रज्ञाचरितस्यत्यर्थः । २ याभा इत्यर्थः । ४ सर्वसत्व- करणायै उहतेत्यर्थः अत्र मर्यत्र पादाद्यन्ने आकारस्त्वनर्थकः केवलं छन्दनिरोधा- देव दत्त एवं कुत्रचिदेकारीकारौ इत्यनुमायते। ५ प्रज्ञाल्काप्रभातेजसोइतन्यर्थः । ६ सर्वदोषतमामाहमोधके न्यर्थः ७ चक्षतेत्यर्थः । ८ द्विपादवराभिज्ञ कोविद सत्यदर्शिनित्यर्थः । ९ तो पूर्ण यथास्यात्तथादामभूतानित्यर्थः । १० सा- पायवराभिज्ञकोविदेत्यर्थः । ११ लोकधर्मभवनायानुवर्णसे नैव लोके इत्यर्थः । १२ लाभं दोषं विचियित्वा यस्य दर्शन श्रवण त्यर्थः । १६ श्रुत्वातिधर्माश्रद्दा- प्रीतिर्विपुला इत्यर्थः । १४ यथा भूतो जम्बुद्वोपे पुरि इत्यर्थः । १२ प्राणिकोटि- नियुनान्विचिन्तयित्वां प्रसुप्तान लियानित्यर्थः । १५ व स्फोनं भजिष्यत इत्यर्थः ।

·ह ललितविस्तरः॥ अपरोभि तुरियैर्निर्नादितं राजगेहि मधुरं शणिव्यति (९)॥ पुण्यतेज भरिता शुभकर्मा नारि मा परमरूप उपेता (२) । यस्य पुत्र अयमेव समृद्धस्त्रिसहस्रलोक अभिभाति शिरीये (३) ॥ नो भूधो पुरवरेऽस्मिन्देहिनां लोभदोषकलहा विवादता । सर्व (४) मैत्रमनसः सगौरवा भाविनो नरवरस्य तेजसा ॥ राजवंश नृपतेः प्रवर्द्धते (५) चक्रवर्त्तिकुलराजसम्भवः । भेष्यते कपिलाइयं पुरं रत्नकोष भरित (६) सुसमृद्धं ॥ यक्षराक्षमकुम्भाण्डगुह्यका देवदानवगणाः सइन्द्रकाः (७)। ये स्थिता नरवरस्य रक्षकास्तेषु मोक्ष न चिरेण भेव्यति (c) ॥ पुण्युपार्जितु स्तुवित्व नायकं प्रेमगैरवमुपस्थपिस्व नः (E) । सर्वबोधि परिणामयामहे क्षिप्र भो यथ त्वं नरोत्तम ॥ इति श्रीललितविस्तरे प्रचलपरिवी नाम पञ्चमः ॥ षष्ठसर्गप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवः शिशिरकाले निर्गत वैशाखमासे विशा- खानक्षत्रानुगते ऋतुप्रवले वसन्तकालसमये तस्वरपत्रा- कीले वरप्रवरपुष्यसकुसुमिते शीतोष्णतमोरजोविगते मृदु- शाहलधरणीतले सुसंस्थिते त्रिभुवनज्येष्ठो लोकमहितो १ चप्सरोभिस्तय राजगेहे श्रोतित्यर्थः । २ पुण्यतेजसा (भरिता) परिपूसी शुभ- कर्मणा नारी परमरूपोपेता इत्यर्थः । ३ यस्याः श्रिये इत्यर्थः । ४ सर्वे इत्यर्थः । राजवंशः प्रवर्दिष्यते इत्यर्थः । ६ भजिष्यते रत्न कोषपरिपूर्णमित्यर्थः । ७ सेन्द्रका इत्यर्थः।। ८ तेषां मोक्षा भविष्यतीत्यर्थः । ८ पुण्यमुपार्जितुं स्तुत्वा उपस्थापयख सर्वबोधीन परिनमामः क्षिप्रं यथा इत्यर्थः ।

·घष्ठाध्यायः॥ व्यवलोक्य ऋतुकालसमये पञ्चदश्यां पूर्णिमायां पोषधपरि- गृहीताया मातुः पुय्यनक्षत्रयोगे बोधिसत्त्वस्तुषितवरभवना- शुत्वा स्मृतः सम्प्रजानन् पाण्डुरगजरूपो भूत्वा षड्दन्त इन्द्र- गोपकशिराः सुवर्णराजीदन्तः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गहीनेन्द्रियो ज- नन्या दक्षिणायां कुक्षाववक्रामत ॥ अवक्रान्तस्मन् दक्षिणाव- चरो ऽभून जातु वामावचरः मायादेवी सुखशयने संसुप्ता दूमं स्वप्नमपश्यत् । हिमरजतनिभश्च षड्विषाण:सुचरण (१) चारुभुजः सुरक्तशीर्षा। उदरमुपगतो गजप्रधानो ललितगतिदृढवजगात्रमन्धिः ॥ न च मम सुख जातु एव रूपं (२) दृष्टमपि श्रुतं नापि चानुभृतं । कायसुखचित्तमौख्यभावा यथरिव (३) ध्यानसमाहिता अभूवं ।। अथ खल्लु मायादेवी श्राभरणविगलितवसना प्रह्लादित कायचित्तप्रीतिप्रामोद्यप्रसाद प्रतिलब्धा शयनवरतलादुत्थाय नारीगणपरिता पुरस्कृता प्रासादवर शिखरादवतीर्य येना- शोकवनिका तेनोपजगाम । साऽशोकवनिकायां सुखोपविष्टा राज्ञः शुद्धोदनस्य दूतं प्रेषयति स्म । आगच्छतु देवा देवी ते द्रष्टुकामेति ॥ अथ स राजा शुद्धोदनः तद्दचनं श्रुत्वा प्रहर्षितमनाः कम्पितशरीरो भद्रासनादुत्थायामात्यनेगमपा- रिषद्यबन्धुजनपरितो येनाशोकवनिका तेनोपसङ्ग्रामदुपस- १ सुचरणः इति साधुः । २ सुखं जातु एव रूपमित्यर्थः । यथैवत्यर्थः । ३ उपसा- मितुमिति योग्यम् ।

·६५ ललितविस्तरः॥ कान्तश्च (३) न शक्नोति स्म । अशोकवनिकायां प्रवेष्टुं गुरुतरमि- वात्मानं मन्यते स्म । अशोकवनिकादारस्थितो मुहत्तं मञ्चिन्य तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत ॥ न स्मरि (१) रणशौण्डिमूर्ट्सि संस्थस्य मह्यं (२) एवं गुरु शरीरं मन्यते यादृशोऽद्य (३) । खकुलगृहमिदमद्य न प्रभामि (e) प्रवेणुं किमिह मम भवेदाः कनु पृच्छेय (५) चाहमिति ॥ अथ खलु शुद्धावासकायिका देवा गगनतलगता अर्द्ध- कायमभिनिर्माय राजानं शुद्धोदनं गाथयाध्यभाषत ॥ व्रततपगुणयुक्तस्त्रिमाहस्रलोकेषु पूज्यो मैत्रकरुणालाभी पुण्य- ज्ञानाभिषिक्तः । तुषितपुरि (६) च्यवित्वा बाधिमत्त्वा महात्मां नृपति तव सुतत्वं मायकुक्षोपपन्नः (७) ॥ दशनखतदकृत्वा (८) खं शिरः कम्पयन्तो () नृपतिरनुप्र- विष्टश्चित्रकारानुयुक्तः । माय तदनिरीक्ष्यमाण (१०) दीपनीतां वदति कुरु मि (११) किं ते प्रिये शोभनानि ।। देव्याह । हिमरजतनिकाशश्चन्द्र सूर्यातिरेकः सुचरण सुवि भक्तः षविषाणे महात्मा । १ स्मृतमित्यर्थः । २ मयेत्यर्थः । ३ यादृशमवेत्यर्थः । ४ प्रभवामीत्यर्थः । ५ पृच्छे- यमित्यर्थः । ६ तुषितपुरादित्यर्थः । ७ टपते तव सुतत्वं प्राप्य मायाकुक्षावुपपन्न इत्यर्थः । ८ दशनखकाञ्जलिमहवेत्यर्थः। ९ कम्पयनित्यर्थः । १० मायान्तामनि- रोक्ष्यमाण इत्यर्थः । ११ करोमि इत्यर्थः ।

·घष्ठाध्यायः॥ गजवर दृढमन्धिर्वजकल्पः सुरूप उदरि (१) मम प्रविष्टासा हेतुं श्टणुष्व ॥ वितिमिरत्रिसहस्रं पश्यमि भ्राजमानं देवनयुत देवीयस्तुवन्ती (२) शयानं। न च मम खिलदोषा (३) नैव रोषो न मोहो ध्यानसुखमहं वे (४) जानमी शान्तचित्ता ॥ माधु नृपति (५) शीघ्रं ब्राह्मणानानयास्मिन् वेद उपनिपाठाये गृहे सूविधिज्ञान् (६) । सुपिन मम हि येमं व्याकरी तत्त्वयुक्त किमिद मम भवेया श्रेय (७) पापं कुलस्य ॥ वचनमिम णित्वा (८) पार्थिवस्त क्षणेन ब्राह्मण कृतवेदाना- नयच्छास्त्रपाठा (8)। माय पुरत स्थित्वा ब्राह्मणानामवोचत् मुपिन मय य दृष्टस्तस्य हेतुं श्ट्रोथ (१०)॥ ब्राह्मणा पाहुः ॥ ब्रूहि देवि कीदृशस्खया स्वप्ने दृष्टः श्रुत्वा ज्ञास्यामः॥ देवी प्राह ॥ हिमरजतनिकासश्चन्द्रसूर्यातिरेकः सुचरण (११) सुविभक्तः षविषाणे महात्मा । १ उदरे इत्यर्थः । २ पश्यामि देवनयुता देव्यस्तुवन्तोन्यर्थः । ३ ममाखिलदोषा इत्यर्थः । ४ जामामीत्यर्थः ।.५ सपने इत्यर्थः । ( वेदोपनिषत्पाठाय सुविधिज्ञानि. त्यर्थः। ७ खनं मम हि इमं व्याकुर तत्रयुक्तं किमिदं मम भवेत् श्रेय इत्यर्थः । ८ वचनमिदं श्रुत्वेत्यर्थः । ९ ब्राह्मणान् शास्त्रपाठिन इत्यर्थः । १० माया पुरतः स्थित्वा मया या दृष्टः एणुतेत्यर्थः। ११ सुचरणः इत्यर्थः ।

·ललितविस्तरः॥ गजवर दृढमन्धिर्वजकल्पः : सुरूप उदरि (१) मम प्रविष्टस्तस्य हेतुं भणध्वं ॥ वचनमिम शणिवा ब्राह्मणा एवमाहुः प्रोति विपुल विन्दा (२) नास्ति पापं कुलस्य । पुत्र तव जनेषो लक्षणभूषिताङ्ग राजकुलकुलीनं चक्रवत्ति महात्म (३)॥ स च पुन विजहित्वा कामराज्यं च गेइं प्रवजित (४) निरपेक्ष: मर्वलोकानुकम्पी। बुद्धो भवति एषो दर्शिनीयस्त्रिलोके अमृतरसवरेण तर्पयेत् (५) सर्व्वलोकं ॥ व्याकरिव गिरं सौम्यां भुत्का पार्थिवभोजनं । आच्छादनानि चोदृह्य प्रक्रान्ता ब्राह्मणाः पुनः (६) ॥ इति हिं भिक्षवो राजा शुद्धोदनो ब्राह्मणेभ्यो लक्षण निमित्तजेभ्यः पञ्चकेभ्यः स्वनाथायोपाठकेभ्यः प्रतिश्रुत्य हृष्टतुष्टादग्रात्मा प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातः तान् ब्राह्म- णान् प्रभूतेन प्रणीतेन खादनीयभोजनीयावादनीयेन सन्तर्प्य सम्प्रवा-ऽऽच्छादनानि च दत्त्वा विसर्जयति स्म ॥ तस्याञ्च वेलायां कपिलवस्तुनि महानगरे चतुर्यु: महानगरद्वारेषु । १ उदरे इत्यर्थः । २ वचनमिदं श्रुत्वा प्रोति विपुलां विन्देत्यर्थः । ३ पुत्रं त्वं जनि- प्यसि चक्रवर्तिनं महात्मानमित्यर्थः । ४ पुनर्विहाय प्रव्रजिता इत्यर्थः । ५ बुद्दो भविष्यति इति बोध्यम् वनमानसामोप्ये वर्तमानवदा पाणिनीये ३ । ३ । १२१ । इति वर्तमानसमोपे भविष्यति वर्तमानवत् प्रयोगलात् । तर्पयेत् तर्पयिष्यतीत्यर्थः अत्र लोडर्थलक्षणे च (३।९।८) इत्यनेन ऊईमौहर्तिके भविष्यति लिङ् प्रयोगत्वात् । अनन बोधिसत्त्वोचिरेणबावसरिष्यतीति ध्वनितम । ९ व्याकृत्वा प्रयाता इत्यर्थः ।

·घटाध्यायः॥ ९७ सर्वनगरचत्वरश्नाटकेषु च दानञ्च दापयति स्म । अन्न- मन्नार्थिभ्यः पानं पानार्थिकेभ्यो वस्त्राणि वस्त्रार्थिकेभ्यो यानानि यानार्थिकेभ्य एवं गन्धमाल्यविलेपनीशय्योपाश्रयं प्राजीविक प्राजीवकार्थिभ्यो यावदेव बोधिसत्त्वस्य पूजाकरणे ॥ अथ खलु भिक्षवो राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत् । कत- मस्मिन् गृहे मायादेवी सुखमनुपक्लिष्टा विहरेदिति ॥ अथ तत्क्षणमेव चत्वारो महाराजानो राजानं सद्धोदनमुपस- कम्यैवमाहुः । अल्पो सुक्यं देव तव सुखं तिष्ठ उपेक्षक वयं हि बोधिसत्त्वस्य वेग्म वै मापयामहे ॥ अथ खलु शक्रो देवा- नामिन्द्रो राजानं शद्धोदनमुपमङ्गम्यैवमाह । हीन विमानपालानां त्रयस्त्रिंशानामुत्तमं । वैजयन्तसमं वेश्म बोधिसत्त्वस्य दाम्यहं (१) ॥ अथ खनु सुयामो देवपुत्री राजानं शुद्धोदनमुपसङ्कम्यैवमाह। मदीयं भवनं दृष्दा विस्मिताः शक्रकोटियः (२) । सुयामभवनं श्रीमद्दोधिसत्त्वस्य दास्यहं ॥ अथ खलु तुषितो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसङ्कम्यैवमाह। यत्रैव उषितः पूर्वं तुषितेषु महायशाः । तदेव भवनं रम्यं बोधिसत्त्वस्य दास्यहं ॥ १ अहोन बोधिसत्त्वाय दास्याम्यहमित्यर्थः एवं सत्र सर्वच बाध्यं । २ चत्र कोद्य इत्यस्य स्थाने कोटिय इति प्रयुक्तं तत्त छन्दोनुरोधात् छन्दोनुरोधादक्षरमात्रादि विहासे न दोषः छन्दोऽनुरोधस्य प्राधान्यत्वात् ध्वनितवेदं पिङ्गलन पर दोहो विच- वस्म इत्यनेन यथा परिगणिताचरमात्राधिक्ये दिव्यादीनामप्येकता तथाक्षरादीनां न्यूनपूरणेऽपि न दोष इनि. फलितं । छन्दोभङ्गस्यादोषे जेम ण सहइ श्रवणतुला इति पिङ्गलसूचस्य छटोभन्दूषणविधायकस्याप्पारम्भा एथा स्यात् फलाभावात् चतः समागतं छन्दोभास्तु 'न कर्तव्य एवेति पिजलमतं एवं सर्वच बोध्यम् ।

·ललितविस्तरः॥ अथ खलु सुनिर्मिता देवपुत्री राजानं मुद्धोदनमुपमडुम्यैवमाह। मनोमयमहं श्रीमद्देश्म नानारत्नमयं । बोधिसत्त्वस्य पूजार्थमुपनेष्यामि पार्थिव ।। अथ खस्नु परनिर्मितवणवर्ती देवपुत्रो राजानं एडोदनमुप- साम्यवमाह ॥ यावन्तः कामधातुस्थाः विमानाः शोभनाः कचित् । तानि ते मदिमानस्य (१) भवन्यभिइतप्रभाः ॥ तत् प्रयच्छाम्यहं श्रीमद् वेश्म रत्नमयं भं। बोधिसत्त्वस्य पूजार्थमानयिष्यामि पार्थिव ॥ दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्ण दिव्यगन्धोपवासितं । उपनामथिव्ये (२) विपुलं यत्र देवी वसिष्यति ॥ इति हि भिक्षवः सर्वैः कामावचरैर्देवेश्वरोधिसत्त्वस्य पूजार्थं कपिलाहये पुरवरे खकखकानि गृहाणि मापितान्यभूवन् । राज्ञाऽपि उद्धोदनेन मनुष्यातिकान्तं देव्याः सम्प्राप्तं गृहं संस्का- रितमभूत्। तत्र बोधिसत्त्वो महाव्यूहस्य समाधेरनुभावेन सर्वेषु तेषु गृहेषु मायादेवीमुपदर्शयति स्म । अभ्यन्तरगतश्च बोधि- मत्त्वो मायादेव्याः कुक्षौ दक्षिणे पार्श्व पर्यङ्कमाभुज्य निषा- ऽभूत्। सर्वे ते देवेश्वराः एकैक एवं सञ्जानते स्म। ममैव गृहे बोधिसत्त्वस्य माता प्रतिवमति नान्यत्रेति ॥ तत्रेदमुच्यते । महाव्यूहोपस्थितं समाधि च चिन्तिया निर्मितम्मिणिवा (३)। सर्वे च देवा अभिप्रायपूरिता नृपस्य पूर्मश्च तदा मनोरथः ॥ १ येन ने महिमाभेनत्युचिनं। २ जपानयिष्ये इत्यर्थः । ३ समाधि चियित्वा मिर्मितं मत्वा इत्यर्थः।

·घष्टाध्यायः॥ अथ खलु तस्यां देवपर्षदि केषाञ्चिद्देवपुत्राणामेतदभवत् । येऽपि तावचातुर्महाराजकायिका देवपुत्रासोऽपि तावन्मनु- व्याश्रये दुर्गन्धे निर्भिद्यापनामन्ति। कः पुनर्वादो ये तदन्ये उदा- रतमा देवास्त्रयत्रिंशा वा यामा वा तुषिता वा तत्कथं हि नाम सर्वलोकाभ्युगतो बोधिसत्त्वः शुचिनिरामगन्धः सत्त्वरत्नः सन्तुषिताद्देवनिकायाच्युत्वा दुर्गन्धे मनुष्याश्रये दशमासान्मातुः कुक्षी स्थित इति ॥ अथ खल्वायुमानानन्दो बुद्धानुभावेन भगवन्तमेतदवोचत् । आश्चर्यं भगवन् यावज्जुगुप्सनीयश्च माह- ग्रामस्तथागतेनोको यावद्रागचरितश्च । इदं तु भगवन्नाश्चर्य- तरं कथं हि नाम सर्वलोकाभ्युगतो भगवान् पूर्व बोधिसत्त्व- भूत एवं तुषिताद्देवनिकायाच्युत्त्वा मनुष्याश्रये दुध मातु- दक्षिणे पार्श्व कुक्षावुपपद्य स्थित इति । नाहं भगवनिदमुत्महे एवं वक्तुं यथैव पूर्व भगवता व्याकृतमिति । भगवानाह । इच्छसि त्वमानन्द रत्न व्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं द्रष्टु या कुक्षिगतस्य बोधिसत्त्वस्य परिभोगोऽभूत् ॥ श्राह ॥ अयमस्य भगवन्काल अयं सुगत समयस्तथागत तं बोधिसत्त्वपरिभोगमु- पदर्शय यं दृष्दा प्रीतिं वेस्यामः ॥ अथ खलु भगवांस्तथारूपनिमित्तमकरोत् । यद्ब्रह्मा सहा- म्यतिः सार्द्धमष्टषष्ठिब्रह्मशतसहसैब्रह्मलोकादन्तर्हितो भगवतः पुरतः प्रत्यस्थात्। स भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्यैकान्तेऽस्थात् प्रालिकृतो भगवन्तं नमस्थन् । तत्र खलु भगवाञ्जाननेव ब्रह्माणं सहाम्पतिमामन्त्रयते स्म । मातुः ·ललितविस्तरः । गृहीतस्वया ब्रह्मन् म बोधिसत्त्वपरिभोगो दशमासिको यो मम बोधिसत्त्वभूतस्य मातुः कुक्षिगतस्थाऽभूत् ॥ श्राह । एवमेतत् भगवन्नेवमेतत् सुगत ॥ भगवानाह । क स इदानी ब्रह्मदुप- दर्शय तं ॥ श्राह । ब्रह्मलाके स भगवन् ॥ भगवानाह । तेन हि त्वं ब्रह्मनुपदर्शय तं दशमासिकं बोधिसत्त्वपरिभोगं ज्ञास्यन्ति कियत्संस्कृतमिति ।। अथ खलु ब्रह्मा सहाम्पतिस्तान् ब्राह्मणानेतदवोचत्। तिष्ठन्तु भवन्तो तावबोधिसत्त्वपरिभोगमानयामि ॥ अथ खलु ब्रह्मा सहाम्पतिर्भगवतः पादौ शिरमाभिवन्द्य भगवतः पुरतोऽन्तईि- तस्तत्क्षणमेव ब्रह्मलोके प्रत्यष्ठात् ॥ अथ लु ब्रह्मा सहाम्पतिः सुब्रह्माणं देवपुत्रमेतदवोचत्। गच्छ त्वं मार्षा इतो ब्रह्मलोकमुपादाय यावत् त्रयस्त्रिंशद्भवनं शब्दमुदीरयहोषमनुश्रावय रनव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं वयं त- थागतस्यान्तिकमुपनामयिष्यामः॥ यो युभाकं द्रष्टुकामः स शीघ्र- मागच्छत्विति॥अथ खलु ब्रह्मा सहाम्पतिश्चतुरशीत्या देवकोटी- नियुतशतमहतैः माईन् रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं परिग्टह्य मइति ब्राह्मे विमाने त्रियोजनशतके प्रतिष्ठाप्यानेकैर्देवकोटी- नियुतशतसहस्त्रैः समन्ततोऽनुपरिवार्य जम्बुद्दीपमवतारयति स्म॥ तेम खलु पुनः समयेन कामावचराणां देवानां महासन्नि- पातोऽभूत् भगवत्सकाशे गन्तुं ॥ स खलु पुनः रत्नव्यूहो बोधि- सत्त्वपरिभोगा दिव्यैर्वस्वे दिव्याल्यैर्दिव्यैर्गम्धैर्दिव्यैश्च पुष्यदिव्यै- वाद्यैर्दिव्यैश्च परिभोगैरभिसंस्कृतोऽभूत् । तावन्महेशाख्यैश्च देवैः ·घडाध्यायः॥ ७१ परिवृतोऽत् । चः शको देवानामिन्द्रो महासुमेरौ ममुद्रे स्थित्वा दूरत एव मुखे तालच्छत्रकं दत्त्वा शीर्षव्यवलोकनेनानु- व्यवलोकयति स्म । उनोषाध्यायिकथा वा न च शक्नोति स्म द्रष्टुं तत्कस्मान्महेशाख्या हि देवा (१) ब्राह्मणा: इतरात्रयस्त्रिंशा यामास्तुषिता अभिनिर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनः कः पुनर्वादः शक्रो देवानामिन्द्रो मोहं ते वै यान्ति स्म ॥ अथ खलु भगवांस्तं दिव्यं वाद्यनिर्घोषमन्तीपयति स्म ॥ तत्कस्मात् शब्द- श्रवणादेव जाम्बुद्दीपिका मनुव्या उन्मादमापत्स्यन्त इति ॥ अथ खलु चत्वारो महाराजानः (२) शक्रं देवानामिन्द्रमुप- सङ्घम्यैवमाहुः ॥ कथं देवानामिन्द्र करिय्यामो न लभामहे रत्न- व्यूई बोधिसत्त्वपरिभोगं ट्रष्टुं ॥ स तानवोचत्॥ किमहं मार्षीः करिय्याम्यहमपि न लभे द्रष्टुं । अपि तु खलु पुनर्मा( भगवतः समीपमुपनीतं द्रक्ष्यामः । त पाहुः ॥ तेन हि देवानामिन्द्र तथा कुरु यथाऽस्य क्षिप्रं दर्शनं भवेत् । शक्र आह॥ आगच्छत मार्षा मुहत्तं यावदतिक्रान्तातिक्रान्ततमा देवपुत्रा भगवन्तं प्रतिसम्मोदयन्ते। तदेकान्ते स्थित्वा शीर्षान्मिजितकया (३) भगव- न्तमनुविलोकयन्ति स्म ॥ अथ खलु ब्रह्मा महाम्पतिः मार्द्ध तैश्चतु- रशीत्या देवकोटीनियुतशतसहस्रैस्तं रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं ग्टहीत्वा येन तथागतस्तेनोपसङ्कामति स्म ॥ स खलु पुना रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोगाऽभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयश्चतुरसश्चतु. १ गन्धर्वमहोरगा इतरा इति वा पाठः। २ महाराजाः इत्युचितं टजन्तमात् एव- मन्यचापि । ३शीर्षान्मीलितकयेत्यर्थः ।

·७२ ललितविस्तरः॥ कोण: उपरि च कूटागारसमलङ्कृत एवं प्रमाणस्तथापि नाम षण्मासजातो दारकः उच्चैस्वेन । तस्य खलु पुनः कूटागारस्य मध्ये पर्याः प्रज्ञप्तस्तद्यथाऽपि नाम षण्मासजातस्य दारकस्य भित्ति- फलकः । स खलु पुनः रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोग एवं वर्मसं- स्थानो यस्य न कश्चित् सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सदृ- शोऽस्ति । प्राकृत्या वा वर्षेन वा देवाः खल्वपि तं दृष्ट्वा आश्चर्य- प्राप्ता अभूवन् । चलूंषि तेषां विभ्रमन्ति स्म । स च तथागतस्या- न्तिकमुपनीतोऽतीवभासते तपति विरोचते स्म। तद्यथाऽपि नाम विभान्तं सुवर्णकुशलेन कर्मकारकेन सुपरिनिष्ठितमपगतकाच- दोषमेवन्तस्मिन् समये कूटागारो* विराजते स्म ॥ तस्मिंश्च खलु पुनर्भिक्षवो बोधिसत्त्वपरिभोगे पर्याङ्कः प्रज्ञप्तो यस्य मदेवके लोके नास्ति कश्चित् सदृशो वर्षेन वा संस्थानेन वाऽन्यत्र कम्बु- ग्रीवाया बोधिसत्त्वस्य । यत् खलु पुनर्महाब्राह्मणचीवरं प्रा- तमभूत तत्तस्य बोधिसत्त्वपर्यस्याग्रतो न भासते स्म । तद्यथा- ऽपि नाम वातवृष्ट्याभिहतः कृष्णकम्बलः । म खलु पुनः तस्मिन् प्रथमे कूटागाराभ्यन्तरे तादृशरत्नकूटागार उरगमारच- न्दनमयो यस्यैकसुवर्मधरणीमाहस्त्रं लोकधातुमूल्यं क्षमते तथाविधेनोरगसारचन्दनेन म कूटागारः समन्तादनुलिप्तः तादृश एव च तदाह्ये द्वितीयोऽपि कूटागारः कृतः । कूटा- गाराभ्यन्तरतः असको बद्धः स्थितः । तद्दाह्ये तादृश एव ढतीयोऽपि कूटागारः। सपर्याङ्के तस्मिन् गन्धमये तीये कूटा- * बच सर्वच पुंस्त्वमार्षत्वान् ।

·घष्ठाध्यायः॥ गारे व्यवस्थापितः सम्पतिच्छन्नस्तस्य खलु पुन उरगमार चन्दनस्यैवरूपी वर्म स्तद्यथाऽपि नामाभिजातस्य वैदूर्यस्य । तस्य खलु पुनर्गन्धः कूटागारस्योपरि सामन्ताद्यावन्ति कानिचिद्दि- व्यातिक्रान्तानि पुष्पाणि सन्ति सर्वाणि तस्मिन् कूटागारे बोधिमत्त्वस्य पूर्वकुश लमूलविपाकेनानुलिप्तान्येव जायन्ते स्म । म खनु पुना रत्नब्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोगो दृढमारोऽभेद्यो वोपमः स्पर्शने च काचिलिन्दिकसुखमंस्पर्शः (१) । तस्मिन् खलु पुना रत्नव्यूहे बोधिसत्त्वपरिभोगे ये केचित् कामाव- चराणां देवानां भवनव्यूहास्ते सर्वे तस्मिन् सन्दृश्यन्ते स्म । (यामेव च रात्रिं बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिमवक्रान्तस्तामेव रात्रिमध आपःस्कन्धमुपादाय (२) अष्टषष्ठियोजनशतमहनाणि महापृथिवीं भित्त्वा यावद्रह्मलोकं पद्ममभ्युद्गतमभूत् । न च कश्चित्तं पद्मं पश्यति स्म ॥ अन्यत्र मारथिनरोत्तमाद्दशशत- माहसिकाच्च महाब्रह्मणः। ये चेह त्रिसाहनमहासाहस्र- लोकधातवो ते जोमण्डलो वा रसो वा तत् सबै तस्मिन् महापद्मे मधुविन्दुः सम्प्रतिष्ठते स्म) (३) ॥ तमेनं महाब्रह्मा भुभवैदूर्यभाजने प्रक्षिष्य बोधिसत्त्व- स्वोपनामयति (8) स्म। तं बोधिसत्त्वः परिगृह्य परिभुत स्म १ काचिञ्चिक इत्यनुमायते । २ अपां स्कन्धमुपादायेति बोध्यं । ३ द्वितोयगय के पुस्तके " बाधिसत्वपरिभोगमुपदर्शय यं दृष्ट्वा प्राति वेस्याम" एतद्वाक्यानन्नर (६८ पचे १६ पङ्कः पर) “अथ खलु चानन्द पूर्वमहं बोधिसत्वचऱ्या वच्यामोनि" वाक्यपूर्वकं () एतचिहाभ्यन्तरः पठितो यः पाठः प्राथो वर्तते यत्रापि सुसंतप इतरपक्षपस्तकंप्वप्य वैवैषः पाठः । ४ उपामयति स्मेति मन्तव्यं । K ·ललितविस्तरः॥ महाब्रह्मणोऽनुकम्पामुपादाय। नास्ति स कश्चित् सत्त्वः सत्त्वनि- काये यस्य (१) म ओजोविन्दुः परिभुक्तः सम्यक् मुखेन परिणमेद- न्यत्र चरमभविकाहोधिसत्त्वात् मज़बोधिसत्त्वभूमिपरिपूर्मात् ॥ कस्य च कर्मणे विपाकेन स ओजोविन्दुःबोधिसत्त्वस्योपतिष्ठते स्म। दीर्घरात्रं खल्वपि बोधिसत्त्वेन पूर्व बोधिसत्त्वचर्या चरता ग्लामेभ्यः सत्त्वेभ्यो भैषज्यं दत्तमाशापराणां सत्त्वानामाशा परिपूरिता शरणागताश्च न परित्यका नित्यञ्चारपुष्पमयफ- लमगरमं तथागतेभ्यश्चैत्येभ्यस्तथागतश्रावकसङ्ग्रेभ्यो मातापिढ- भ्यश्च दत्त्वा पश्चादात्मना परिभुतं तस्य कर्मणे विपाकेन महाब्रह्मा बोधिसत्त्वस्य तं मधुविन्दुमुपनामयति (२) स्म । तस्मिन् खलु पुनः कूटागारे यानि कानि चित् सत्त्वातिका- नातिकान्तानि मायागुणरतिक्रीडासमवस्तस्थानानि तानि माणि तस्मिन् प्रादुर्भूतानि सन्दृश्यन्ते स्म ॥ बोधिसत्त्वस्य पूर्वकर्मविपाकेन तस्मिन् खलु पुना रत्नव्यूहे बोधिसत्त्वपरिभोगे शतसहस्रव्यूहं नाम वासयुगं प्रादुर्भूतं । न स कश्चित् सत्त्वः सत्त्व- निकाये मंविद्यते यस्य तत्प्रादुर्भवेदन्यत्र चरमभविकाहाधि- सत्त्वात् । न च ते के च न उदारोदाररूपशब्दगन्धरसस्पर्शी ये तस्मिन् कूटागारे न सन्दृश्यन्ते स्म ॥ स च कूटागारपरि- भोग एवं सुपरिभोग एवं सुपरिनिष्पन्नः खान्तर्बहिरेवं सुपरिनिष्ठितः एवं मृदुकश्च तद्यथाऽपि नाम काचिलिन्दिक- सुखसंस्पर्श निदर्शनमात्रेण न तु तस्योपमा मंविद्यते ॥ धर्मता १ येनेत्यर्थः। २ उपानयति ।

·वडाध्यायः॥ ७५ खल्वेषा बोधिसत्त्वस्य पूर्वकेण प्रणिधानेन इयं चेतना सुद्धस्य । बोधिसत्त्वेन मनुष्यलोके उपपत्तव्यमिति निष्क्रम्य चानुत्तरां सम्यकसम्बोधिमभिसम्बुड्य धर्मचक्र प्रवर्त्तयितव्यं ॥ यस्याश्च मातुः कुक्षावुपपत्तिर्भवति तस्या दक्षिणे कुक्षावुदित एव रत्न- व्यूहः कूटागारोऽभिनिवर्त्तते ॥ पश्चाद्दोधिसत्त्वस्सुषितेभ्यश्युत्त्वा तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्के निषलः सम्भवति न हि चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य कललादुदुदघनपेशीभाव: कायः मन्तिष्ठते । अथ तईि माङ्गप्रत्यङ्गलक्षणसम्पन्नः मनिषण एवं प्रादुर्भवति। खना- न्तरगता च बोधिसत्त्वमाता मायादेवो महानागं कुञ्जरमव- क्रान्तं सञ्जानीते स्म ॥ तस्य खलु पुनस्तथा निषणस्य शक्रो देवानामिन्द्रश्चत्वारश्च महाराजानोऽष्टाविंशतिभिश्च यक्षमेनापतयो गुह्यकाधिपतिश्च नाम यक्षकुलं यतो वज्रपाणेरुत्पत्तिस्ते बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं विदित्वा सततसमितमनुबद्धा भवन्ति स्म ॥ सन्ति खलु पुनश्चतस्रो बोधिसत्त्वपरिचारिका देवता उत्खीली च नाम उत्खली च नाम ध्वजवती च नाम प्रभावती च नाम ता अपि बोधिसत्त्वं मातुः कुतिगतं ज्ञात्वा सततं ममितं रक्षन्ति स्म । शक्रोऽपि देवानामिन्द्रः मार्द्ध पञ्चमात्रैर्देवपुत्रशतैस्तैर्वाधि- मत्त्वं मातुः कुक्षिगतं ज्ञात्वा सततं समितमनुबभ्राति स्म ॥ बोधिसत्त्वस्य खलु मातः कुक्षिगतस्य कायस्तथाविधोऽ- भूत्तद्यथाऽपि नाम पर्वतमूर्ड्सि रायामन्धकारतमिसायां महाननिस्कन्धो योजनादपि दृशते यावत् पञ्चेभ्योऽपि योज- ·ललितविस्तरः॥ नेभ्यो दृश्यते । एवमेव बोधिसत्वस्य मातुः कुक्षिगतस्यात्म- भावोऽभिनिवृत्तोऽभूत् । प्रभाखरोऽभिरूपः प्रामादिको दर्शनीयः स तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्के निषलोऽतीव शोभते म्म वैदूर्यप्रत्युप्तमिवाभिजातं जातरूपं । बोधिसत्त्वमाता च निधाय स्थिता पश्यति स्म कुक्षिगतं बोधिसत्त्वं । तद्यथाऽपि नाम महतोऽभ्रकूटादिद्युतो निःसृत्य महान्तमवभासं जन- यन्येवमेव बोधिसत्त्वो मातः कुक्षिगतः श्रिया तेजमा वर्मन च तं प्रथमं सर्वरत्नकूटागारमवभासयति स्म । अवभास्य द्वितीयं गन्धरत्नकूटागारमवभासयति स्म । तमवभास्य हतीयं गन्धरत्नकूटागारमवभासयति स्म । तमवभास्य सावन्तं मातुरात्मभावमवभासयति स्म। तमवभास्य यत्र चासने निषमो भवति स्म तदवभासयति स्म । तदवभास्यं सर्वगृहमवभा- मयति स्म । सर्वगृहमवभास्य ग्टहस्योपरिष्टानिःसृत्य पूर्वी दिशमवभासयति स्म ॥ एवं दक्षिण पश्चिमा उत्तरामध ऊद्धं समन्ताद्दशदिशः क्रोशमात्रमेकैकस्यां दिशि मातुः कुक्षिगतो बोधिसत्त्वः श्रिया तेजसा वर्णेन चावभासयति स्म ॥ आगच्छन्ति स्म खलु भिक्षवश्चत्वारो महाराजानोऽष्टा- विंशतिश्च महायक्षमेनापतयः मार्द्ध पञ्चमार्यक्षशतैः पूर्वाह- कालसमये बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय च धर्म- श्रवणाय तदा बोधिसत्त्वस्तानागतान् विदित्वा दक्षिणपाणि- मत्युमिप्य एकाङ्गुलिकया आसनमुपदर्शयति स्म। निषोदन्ति स्म ते लोकपालादयो यथा प्रज्ञप्तेष्वासनेषु । पश्यन्ति स्म बोधि- ·घडाध्यायः॥ सत्त्वं मातुः कुक्षिगतं जातरूपमिव विग्रहं हस्तं चालयन्तं विचा- रयन्तं प्रतिष्ठापयन्तं । तेऽपि प्रोतिप्रामोद्यप्रासादप्रतिखब्धाः । बोधिसत्त्वस्तेषां चेदमेव चित्तं विज्ञाय दक्षिण पाणिमुक्षिष्य सञ्चारयति स्म सञ्चार्य विचारयति स्म ॥ मातरञ्च नमस्क- रोति स्म । निषणांश्च तान् विदित्वा बोधिसत्त्वो धर्यया कथया सन्दर्शयति स्म । समुत्तेजयति स्म । समादापयति स्म। सम्प- हर्षयति स्म। यदा च ते प्रक्रमितकामा भवन्ति तदा बाधते स्म । तदा तेषां चतुणी महाराजानामेवं भवति स्म। विस- र्जिताच वयं बोधिसत्त्वेनेति बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्वमातरच त्रिःप्र- दक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म । अयं हेतुरयं प्रत्ययो यद्बोधिसत्त्वो राच्या प्रशान्तायां दक्षिणपाणिं सञ्चार्य विचारयति स्म । विचार्य पुनरपि स्मतः सम्प्रजानंस्तं पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म ॥ पुनरपरे यदा बाधित्त्वस्य केचिद्दर्शनायागच्छन्ति स्म स्त्रियो वा पुरुषो वा दारको वा दारिका वा तान् बोधिसत्त्व: पूर्वतरमेव प्रतिसम्मोदयते स्म पश्चाद्दोधिसत्त्वमाता ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतः सन् सत्त्वप्रति सम्मोदनकुशलो भवति स्मेति न कश्चिद्देवो वा नागो वा यक्षो वा मनुष्यो वाऽमनुष्यो वा यः शक्नोति स्म बोधिसत्त्वं पूर्व- तरं प्रति सम्मोदयितुं। अथ तर्हि बोधिसत्त्व एव तावत् पूर्वतरं प्रति सम्मोदयते स्म पश्चाबोधिसत्त्वमाता । निर्गते खलु पुमः पूर्वाह्नकालसमये मध्याह काखसमये प्रत्युत्थिते अथ खलु भको देवानामिन्द्रोऽतिक्रान्ताऽतिकासाथ ·नजितविस्तरः॥ चयस्त्रिंशद्देवपुत्रा बोधिसत्त्वस्थ दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय च धर्मश्रवणाय चागच्छन्ति स्म । तांश्च बोधिसत्त्वो दूरत एवागच्छतो दृष्ट्वा दक्षिणं सुवर्मवलं बाहुं प्रसार्य शक्रं देवाना- मिन्द्रं देवांश्च चयस्त्रिंशान् प्रति मम्मोदयते स्म ॥ एकाङ्गुलि- कया चासनान्युपदर्शयति स्म । न च शक्नोति स्म भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रो बोधिसत्त्वस्याज्ञां प्रतिरोढुं । निषीदति स्म शक्रो देवानामिन्द्रस्तदन्ये च देवपुत्रा यथा प्रज्ञप्तेष्वासनेषु । बोधिसत्त्वो निषणान् विदित्वा धर्म्यया कथया सन्दर्शयति स्म । समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म सम्प्रहर्षयति स्म । येन च बोधिसत्त्वः पाणिं सञ्चारयति स्म तन्मुखा बोधिसत्त्व- माता भवति स्म । ततस्तेषामेवं भवति स्म । अस्माभिः साई बोधिसत्त्वो सम्मोदयते स्म एकैकश्चैवं सञ्जानीते स्म । मयैव सार्द्ध बोधिसत्त्वः संलपति मयैव सम्मोदत इति ॥ तस्मिन् खलु पुनः कूटागारे शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य त्रय- स्त्रिंशानां देवानाञ्च प्रतिभासः सन्दृश्यन्ते स्म । न खलु पुन- रन्यत्रैवं परिशद्धो बोधिसत्त्वपरिभोगो भवति यथा मातुः कुक्षिगतस्य बोधिसत्त्वस्य । यदा च भिक्षवः शक्रो देवा- नामिन्द्रस्तदन्ये च देवपुत्राः प्रक्रमितकामा भवन्ति स्म तदा बोधिसत्त्वस्तेषां चैतमेव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय दक्षिण- पाणिमुत्क्षिप्य सञ्चारयति स्म सञ्चार्य विचार्य पुनरपि स्मृतः सम्प्रजानन् प्रतिष्ठापयति स्म। मातरञ्च 'न बाधते स्म । तदा शक्रय देवानामिन्द्रस्यान्येषां च त्रयस्तिंशानां देवानामेवं ·घटाध्यायः॥ भवति स्म। विसर्जिता वयं बोधिसत्त्वेनेति ते बोधिसत्त्वं बोधि- सत्त्वमातरं च त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म ॥ निर्गते च खलु पुनर्भिक्षवो मध्याह्नकालसमये प्रत्युपस्थिते सायाहकालसमये अथ खलु ब्रह्मा सहाम्पतिरनेकैर्ब्रमका- यिकैर्देवपुत्रैः शतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतस्तं दिव्यमोजोवि- न्दुमादाय येन बोधिसत्त्वस्तेनोपमङ्कामति स्म । बोधिसत्त्वं द्रष्टुं वन्दितुं पर्युपासितुं धर्मञ्च श्रोतुं समन्वाहरति स्म । भिक्षवो बोधिसत्त्वो ब्रह्माणं महाम्पतिमागच्छन्तं सपरिवारं विदित्त्वा पुनरेव च बोधिसत्त्वो दक्षिणं सुवर्णवर्मपाणिमुक्षिष्य ब्रह्माणं सहाम्पतिं ब्रह्मकायिकांश्च देवपुत्लान्प्रतिसम्मोदयते स्म ॥ एकाङ्गुलिकया चासनान्युपदर्शयति स्म । न च शक्तिरस्ति भिक्षवो ब्रह्मण: सहाम्पतेर्बोधिसत्त्वस्याज्ञां प्रतिरो«। निषी- दति स्म भिक्षवो ब्रह्मा सहाम्पतिस्तदन्ये च ब्रह्मकायिका देवपुत्रा यथाप्रज्ञप्तेष्वासनेषु । बोधिमत्त्वो निषलान् विदित्वा धर्म्यया कथया सन्दर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म सम्प्र- हर्षयति स्म । येन बोधिसत्त्वः पाणिं सञ्चारयति स्म तन्मुखा च मायादेवी भवति स्म । ततस्तेषामेकैकस्य एवं भवति स्म । मया साई बोधिसत्त्वः मंलपति मामेव प्रतिसम्बोधयत इति । यदा च ब्रह्मा महाम्पतिस्तदन्ये च ब्रह्मकायिका देवपुत्रा गन्तुकामा भवन्ति स्म । तदा बोधिसत्त्वस्तेषां चेतमैव चेतःपरि- वितर्कमाज्ञाय दक्षिणं सुवर्मवलं बाहुं ऊक्षिप्य सञ्चारयति स्म। सञ्चार्य विचारयात स्म। सञ्चार्य विचा-वसादनाकारण पाणिं ·८० मलितविस्तरः ॥ सञ्चारयति स्म । मातरं न बाधते स्म । ततो ब्रह्मण: सहाम्पते- स्तदन्येषाञ्च ब्रह्मकायिकानां देवपुत्राणामेवं भवति स्म । विम- र्जिता वयं बोधिसत्त्वेनेति । ते बोधिसत्त्वं बोधिसत्त्वमातरञ्च त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य प्रक्रामन्ति स्म । बोधिसत्त्वः स्मृतः सम्प्रजानन् पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म । श्रागच्छन्ति स्म खलु पुनर्भिक्षवः पुनः पूर्वदक्षिणपश्चि- मोत्तराभ्यो दिग्भ्योऽधस्तादुपरिष्टात् समन्नाद्दशभ्यो दिग्भ्यो बहूनि बोधिसत्त्वशतसहस्राणि बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्द- नाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय धर्मसङ्गीतिमङ्गायनाय च । तेषामागतानां बोधिसत्त्वः कायात् प्रभामुत्सृज्य महाव्यू- हानि मिंहासनान्यभिनिर्मिमीते स्म । अभिनिर्माय तान् बोधिसत्त्वांस्तेष्वासनेषु निषीदयति स्म। निषणांशैनान् विदित्वा परिपृच्छति स्म । परिप्रश्रयति स्म । यदुतास्यैव बोधिस- त्वस्य महायानस्थ विस्तरं विभागतामुपादाय । न च तं कश्चिदन्यः पश्यति स्म। अन्यत्र सभागेभ्यो देवपुत्रेभ्यः । अयं भिक्षवो हेतुरयं प्रत्ययो येन वोधिसत्त्वः प्रशान्तायां राश्यां कायात् प्रभामुत्सृजति स्म । न खलु पुनर्भिक्षवो मायादेवी बोधिसत्त्वे कुक्षिगते गुरुकायतां सञ्जानीते स्म अन्यत्र लघुता- मेव मृदुतामेव सौख्यतामेव । नवोदरगतानि दुःखानि प्रत्यनु- भवति स्म ॥ न च रागपरिदाहेन वा देषपरिदाहेन वा मोह- परिदाहेन वा परिदयते स्म ॥ न च कामवितकी वा व्यापा- दवितकी वा विहिंसावितकी वा वितर्कयति स्म ॥ न च शीतं ·घष्ठाध्यायः॥ १ न चोष्णं जिघ्रासां वा पिपासा वा तमो वा रजो वा क्लेशं वा सञ्जानीते स्म पश्यति वा । न चास्या अमनापा रूपशब्द- गन्धरसस्पी वा प्राभासमागच्छन्ति स्म । न च पापकान् खप्रान् पश्यति स्म। न चास्याः स्त्रीमाया न शायं नेी न स्त्रीनशा बाधन्ते स्म । पञ्चशिखोदयसमादात्ता खलु पुनः शील- वती दशकुलकर्मपथे प्रतिष्ठिता तस्मिन् समये बोधिसत्त्वमाता भवति स्म । न च बोधिसत्त्वमातुः कचित्पुरुषे रागचित्तमुत्पद्यते स्म । नापि कस्य चित्पुरुषस्य बोधिसत्त्वमातुरन्तिके ॥ ये च के चित् कपिलाइये पुरवरे अन्येषु वा जनपदेषु देवनागयक्षग- न्धर्वासुरगरुडभूताविष्टाः स्त्रीपुरुषदारकदारिका वा ते मर्चे बोधिसत्त्वमातुः सह दर्शनादेव खस्थाः स्मृतिप्रतिलब्धा भवन्ति स्म । ते चामनुष्याः क्षिप्रमेव प्रक्रमन्ति स्म ॥ येच केचिन्नानारोग- स्पृष्टाः सत्त्वा भवन्ति स्म। वातपित्तलेभसन्निपातकैः रोगैः पीयन्ते स्म । बहुरोगेण वा श्रोतोरोगेण वा घाणरोगेण वा जिहारो- गेण वा ओष्ठरोगेण वा दन्तरोगेण वा कण्डुरोगेण वा गलगण्डरोगेण वा उरोगण्डकुष्ठक्लेशशोषोन्मादापस्मारज्वरकु. क्षिरोगैः पित्तकविमर्पिविचर्चिकाये रोगैः सम्पीयन्ते स्म तेषां बोधिसत्त्वमाता दक्षिणपाणिं मूर्वि प्रतिष्ठापति स्म । ते सह प्रतिष्ठापिते पाणी विगतव्याधयो भूत्वा खकखकानि ग्टहाणि गच्छन्ति स्म ॥ अन्ततो मायादेवी बणगुल्मकमपि धरणित- लादभ्युत्क्षिप्य ग्लानेभ्यो सत्त्वेभ्योऽनुप्रयच्छति स्म । ते मह प्रति- लम्भादरोगनिर्विकारा भवन्ति स्म । यदा च मायादेवी व ..

·ललितविस्तरः॥ दक्षिणपा प्रत्यवेक्षते स्म तदा पश्यति स्म बोधिसत्त्वं कुक्षिगतं । तद्यथाऽपि नाम सुपरिशद्धे श्रादर्शमण्डले मुखमण्डलं दृश्यते। दृष्ट्वा च पुनस्तुष्टा उदया श्रात्तमना प्रमुदिता प्रीतिसौमनस्य- जाता भवति स्म ॥ बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर्भिक्षवो मातुः कुक्षिगतस्याधिष्ठितं मततं समितं रात्रिन्दिवं दिव्यानि दू-णि अभिनिर्माय प्रवा- द्यन्ति स्म । दिव्यानि च पुष्पाणि अभिप्रवर्षन्ति स्म। कालेन देवाः प्रवर्षन्ति स्म । काले वायवो वान्ति स्म। कालेन तवो नक्षत्राणि परिवर्तन्ते स्म । क्षेमञ्च राज्यं सुभिक्षञ्च समनाकु- लमनुभवति स्म । सर्वं च कपिलाकये महापुरे शाक्या अन्ये च सत्त्वाः खादन्ति स्म पिवन्ति स्म रमन्ते स्म क्रीडन्ति स्म प्रवि- चारयन्ति स्म दानानि च ददति स्म पुण्यानि च कुर्वन्ति स्म कोमदोवियचातुर्मास्यामेकान्ते क्रीडासुखविहारैर्विहरन्ति राजाऽपि द्धोदनः समागतब्रह्मचर्योऽपगतका- नार्यपि सुपरिशुद्धा तपोवनगत व धर्मभेवानुवर्तते स्म । एवं रूपेण भिक्षवा ऋद्धिप्रातिहार्येण समन्वागतो बोधि- सत्त्वो मातुः कुक्षिगतोऽस्थात्। तत्र खलु भगवानायुभन्तमा- नन्दमामन्त्रयते स्म । ट्रामि त्वमानन्द रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वप- रिभोगं यत्र बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतो व्याहार्षीत् । आह । पश्येयं भगवन् पश्येयं (१) सुगत॥ तं दर्शयति स्म तथागतः। श्रायु- मत आनन्दस्य (२) शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य चतुमी लोकपालानां १ अब लडथै विधिलिड्। २ थानन्दस्य शक्रस्येत्यादी कर्मणि षष्ठी बोध्या । स्म ।

·घष्ठाध्यायः॥ ८३ च तदन्येषां च देवमनुष्याणां । दृष्टा च ते तुष्टा उदग्रा आत्तम- नमः प्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्थजाता अभवन् । स च ब्रह्मा सहा- म्पतिः पुनरेव च ब्रह्मलोके समारोप्य प्रतिष्ठापयति स्म चैत्यार्थ। तत्र खलु भगवान् पुनरपि भिजूनामन्त्रयते स्म ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वेन दशमासकुक्षिगतेन षट्त्रिंश- दयुतानि देवमनुष्याणां त्रिषु यानेषु परियाचितान्यभूवन् ॥ तत्रेदमुच्यते। बोधिसत्त्व अग्रसत्त्वो मातुः कुक्षिसंस्थितः । प्रकम्पिता च षड्विकार (१) मेदिनी मकानना ॥ सुवर्णवर्म आभ मुना मोपाय (२) शोधिताः । प्रहर्षिताश्च देवसङ्घा धर्मराजु भेष्यते (३) ।। सुमंस्थिता महाविमान नेकरत्नचित्रिते (४) । यत्र वीर भारहित्य (4) तिष्ठते विनायकः ॥ गन्धोत्तमचन्दनेन पूरितो विरोचते । यस्य भूमिश्च त्रिमहसमूल्यरत्नपूरिता ॥ महासाहस्रलोकधातु गृहेष्वभिनयित्व(६)ना । उदागतो गुणाकरस्य पद ओजविन्दुको (७) ॥ सो सप्तरात्र पुण्यतेजा ब्रह्मलोकञ्च उगतः । यता गृहीत्व ब्रह्म जो बोधिसत्त्वोपनामयी ()। नास्ति सर्वसत्त्वकाथि भुक यो जरेय तं । १ षटिकारा इत्यर्थः। २ सुवर्मवमा आभा सापाया इत्यर्थः । ३ राज्यं भाष्यते इत्यर्थः। ४ महाविमानेऽने केत्यादीनि शुद्धम् । चारोत्यर्थः। रमहासाहसलोकधातुं भित्त्वेयर्थः। ७ बोजोविन्दुक । ८ स सप्तरात्रं यं ग्रहीत्वा अक्षा बोधिसत्त्वायोपानयत् इति शुदम् ।

·ललितविक्षरः॥
अन्यत्र सुचरित्व बोधिसत्त्व ब्रह्मकल्पसचिभे (१) ।
अनेककल्प पुण्यतेज ओजबिन्दु संस्थिता।
यं भुञ्जिव सत्त्वकाय चित्तज्ञानाद्ध गच्छिषु (२) ।।
शक्रब्रह्मलोकपालाः पूजनाय नायकं ।
त्रीणि काल श्रागमित्व बोधिसत्त्वन्तिकं (३) ॥
वन्दयित्व पूजयित्व धर्मश्च श्टणुते वरं।
प्रदक्षिणं करित्व सर्व गच्छन्ति यथागताः (8) ॥
बोधिसत्त्व धर्मकाम एन्ति लोकधातुषु ।
प्रभावियूह आसनेषु निषण वर्मदृश्विषु (५) ॥
परस्परं च श्रुत्व धर्म यानश्रेष्ठमुत्तमं ।
प्रयान्ति सर्वि हृष्टचित्ता वर्ममाल भाषता (६) ॥
ये च इस्त्रि दारिका दुःखिता च तदाऽभवन् ।
भूतस्पृष्टा वितचित्ताः ननाः पांशुक्षिता: (७) ॥
तेऽपि स दृष्ट माया (८) भान्ति लब्धचेतनाः ।
स्मृतीमतीगतीउपेत गेह गेह गच्छिषु () ॥
वाततो वा पित्ततो वा लेभसान्निपातकः ।
ये च चक्षरोगाः श्रोतरोगाः कायचित्त पीडिताः (१०)॥
१ सर्वसत्त्वनिकाये भुक्त्वा जारयेत् सुचरित्रााधिसत्त्वाद्ब्रह्मकल्पसबिभादित्यर्थः ।
२ अनेककल्प पुण्यतेजा बोजाविन्दुः संस्थितः भुक्त्वा सत्वनिकायचित्तज्ञानशद्धिंगत
इत्यर्थः । ३ त्रिकालमागत्य बोधिसत्त्वान्तिकमित्यर्थः ।
४ वन्दित्वा पूयित्वा टण्वन्ते
छत्त्वा सर्वे इत्यर्थः । ५ बोधिसत्त्वा धर्मकामा आयान्ति प्रभाव्यूहेषु निषमा स्वमदृश्येषु
इत्यर्थः । ६ अत्त्वा सर्वे वर्ममाला भाषका इत्यर्थः । ७ या च स्वो इत्यर्थः । ८ दृष्ट्वा
मायामित्यर्थः । ९ स्मृतिमतिगत्युपता गेहे गेहेऽगच्छनित्यर्थः । १० वातेन पित्तेन
चतरागिणः ओनोरोगिणः कायचित्ते इत्यर्थः ।

·घडाध्यायः॥
५
नैकरूपनैकजातिव्याधिभिश्च ये हताः ।
स्थापिते स्म माय मूर्ड्सि पाणि भान्ति निर्जराः (१) ।
अथापि वा टणस्य बलिं भूमितो गृहीत्व ना।
ददाति माय पातुराण सर्व भान्ति निर्जराः॥
सौख्यप्राप्ता निर्विकारा गेहि गेहि गच्छिषु (२) ।
भैषज्यभूति वैद्यराजि कुत्ति सम्प्रतिष्ठिते ( ३
यस्मि कालि मायदेवी खतनुं निरीक्षते।
अदृशाति बोधिसत्त्व कुक्षिये प्रतिष्ठितं ( ४ ) ॥
यथैव चन्द्रमन्तरीक्ष तारकैश्च परिवृतं ।
तथैव नाथ बोधिसत्त्व लक्षणैः समलङ्कतं (५) ॥
नो च तस्य रागद्वेष नैव मोह वाधते ।
कामच्छनैवन्द तस्य दर्षि नैव हिंसता (६) ॥
तुरचित्त हृष्टचित्त प्रीतिसौमनःस्थितः ।
क्षुधा पिपासा शीतोष्ण नैव तस्य बाधते (७) ॥
अघट्टिताश्च नित्यकाल दिव्यदूर्य वादिषुः ।
प्रवर्षन्ति दिव्यपुष्यं गन्धाग्रश्रेष्ठ शोभनं (८) ॥
देवपक्षिमानुषाणाश्चामानुषाणां ।
विहठ नो विहिंमिता तत्र ते परस्पर (६) ॥
१ स्थापर्यात माया पाणिं । २ ग्रहोत्वा माया चातुरेभ्यः सबै गेहे गेहे गच्छनित्यर्थः ।
३ भैषज्यभूते वैद्यराजे कुचावित्यर्थः । * यस्मिन् काले मायादेवी पश्यति बोधिसत्वं
कुक्षावित्यर्थः । ५ नाथं बोधिसत्वं अन्तरिक्षे इत्यर्थः । ५ न च तं रागद्वेषो माहो
कामेच्छा दर्षा तं हिंसात्वमित्यर्थः । ७ तुचित्तो हष्टचित्तो प्रोति सौमनस्यस्थितः
क्षुत्पिपासा शोताष्ण तमित्यर्थः । ८ अघहितानि नित्यकाल दिव्यतू-णि अवादिषुः
दिव्यपुष्पाणि श्रेष्ठापगन्धानि शोभनानि इत्यर्थः॥ ६ देवपक्षिमानुषामानुषाणं विहेठा
विहिंसात्वमित्यर्थः
।

·६ ललितविस्तरः ॥ रमन्ति सर्व क्रीडयन्ति अन्नपानं दत्ति च । अानन्दशब्दं घोषयन्ति इष्टतुटमानसाः (१)॥ क्षमाराज्याकुलं सव्वं काले देवो हि वर्षते । हणीश पुष्य औषधीयस्तस्मि कालि रोहिषुः (२)॥ राजगेहि सप्तरात्र रत्नवर्ष वर्षितः । यतो दरिद्रसत्त्व गृहाति दत्ति भुञ्जते (१) ॥ नास्ति सत्त्व यो दरिद्र यो च पासि दुःखितो। मेरुमूहि नन्दनवन इव सत्त्वनन्दिष्टः ( ४ ) ॥ सो च राजु शोकियान पोषधी उपोषितो। राज्य कार्यु नो करोति धर्म मेव गोचरी (५) ॥ तपोवनञ्च मो प्रविष्ट मायदेवों पृच्छति । कीदृशन्ते कायमौख्यमग्रमत्त्वधारिणीति (६) ॥. इति श्रीललितविस्तरे गावक्रान्तिपरिवर्ती नाम षष्ठः ॥ ६ ॥ सप्तमाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवा दशमामेषु निर्गतेषु बोधिसत्त्वस्य जन्म- कालममये प्रत्युपस्थिते राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहोद्याने द्वात्रि- शत्पूर्वनिमित्तानि प्रादुरभवन् ॥ कतमानि द्वात्रिंशत् । सर्व- पुष्पाणि सुङ्गीताति न पुष्पन्ति स्म ॥ पुष्करिणीषु चोत्पल- १ क्रोडन्ति ददतीत्यर्थः । २ वर्षति टणानि पुष्पौषध्यस्तस्मिन् काले रोहन्ति । ३ राज- गेहे सप्तराचरत्नवर्षा दृष्टो यं दरिदसत्तो टलानि यादते भुङ्क्ते इत्यर्थः । ४ सच्चा दरिद्रो यथास्ति दुःखितः सत्व चानन्दस्थ इत्यर्थः । ५ स शोचमानः पोषधिमुपोषिता राज्यकार्य धर्मगोचरएवेत्यर्थः । ६ स प्रविष्ट इत्यर्थः ।

·सप्तमाध्यायः॥ ८७ पद्मकुमुदपुण्डरीकाण्यभ्युद्गतानि कुड्मलीभूतानि न पुष्पन्ति स्म । तदा च पुष्पफलवृक्षा धरणीतलादभ्युगम्य क्षारकजाता न फलन्ति स्म। अष्टौ च वृक्षाः प्रादुरभवन् विंशतिश्च रत्ननि- धानशतसहस्राणि चोत्लुत्य व्यवस्थितानि दृश्यन्ते स्म । अन्तः- पुरे च रत्नाङ्कुराः प्रादुरभूवन् । सुगन्धितैलपूरिताः परिवासि- ताश्च गन्धोदकाः शीतोष्णाः (१) प्रश्रवन्ति स्म । हिमवत्पर्बत- पाच्च सिंहपोतका अागत्याभिनन्दन्तः कपिलायं पुरवरं प्रदक्षिणीकृत्य द्वारमूलेख्ववतिष्ठन्ते स्म । नच कञ्चित् सत्त्वं विहेठयन्ति स्म । पञ्चशतानि पाण्डुराणां हस्तिशावकानां आगत्य राज्ञः शुद्धोदनस्याग्रकरैश्चरणानभिलिखन्ति स्म। मेख- लावद्धकाच देवदारका राज्ञः शुद्धोदनस्यान्तःपुरे उत्सङ्ग- नोत्सङ्ग परिवर्तमानाः सन्दृश्यन्ते स्म। गगनतलगता कायि- का नागकन्या नानापूजोपकरणपरिगृहीता अध्यालम्बमानाः सन्दृश्यन्ते स्म। दश च नागकन्या सहस्राणि मयूराङ्गहस्तकपरि- गृहीता गगनतलेऽवस्थिताः सन्दृश्यन्ते स्म । दश च पूर्णकुम्भमह- स्राणि कपिलवस्तु महानगरं प्रदक्षिणीकुर्वन्तः सन्दृश्यन्ते स्म । दश च देवकन्यासहस्राणि गन्धोदकङ्गारपरिगृहीता मूर्ड्सि धारयन्योऽवस्थिताः सन्दृश्यन्ते स्म । दश च देवकन्यासहस्राणि छत्रध्वजपताकापरिगृहीता अवस्थिताः सन्दृश्यन्ते स्म । बहनि चामरःशतसहस्राणि शङ्खभेरीमृदङ्गपणवैः घण्टावशक्तः प्रती- क्षमाणानि व्यवस्थितांनि सन्दृश्यन्ते स्म । मद्ये वायवश्चावस्थिता १ चत्र चतुःस्थानेषु नपुंसकप्रयोग उचितः सुगन्धितैलपूरितानोत्यादिवन ।

·ललितविस्तरः॥ न वान्ति स्म । मर्चनद्यश्च प्रश्रवणानि न वहन्ति स्म। चन्द्रसूर्यवि- मानानि नक्षत्रज्योतिर्गणाच न वहन्ति स्म। पुष्य नक्षत्रयुक्तमभूत्। रत्नजातपरिस्फुटं च राजा शुद्धोदनस्थ गृहं संस्थितमभूत् । वैश्वानरश्च न ज्वलति स्म । कूटागारप्रामादतोरणजालक तलेषु च मणिरत्नान्यभिप्रलम्बमानानि च सन्दृश्यन्ते स्म । दूष्य- गन्धश्च विविधरत्नगन्धश्च प्रातः मन्दृश्यते स्म । काकोलूक गृध्र वृकश्टगाल शब्दाश्चान्तहिता अभूवन् । सुजातजातशब्दाश्च श्रूयन्ते स्म । सर्वजनपदकान्ताश्च समुच्छिन्ना अभूवन् । उत्- कूलनिकूलाच पृथिवीप्रदेशाः समाः समवस्थिताः सर्ववीथी- चत्वर टकाटकरथ्यातलापणमुखानि च पाणितलपृष्ठानीव पुषाभिकीर्णानि विरोचन्ते स्म । माश्च गुर्बिण्यः सम्यक् सुखेन प्रसूयन्ते स्म। सर्व शालवनदेवदेवताश्च पत्रेवडूकाया- नभिनिर्माय नमस्यन्तः स्थिताः मन्दृश्यन्ते स्म । इमानि द्वात्रिंशत्पूर्वनिमित्तानि प्रादुरभूवन ॥ अथ खलु मायादेवी बोधिसत्त्वस्य जन्मकालसमयं ज्ञात्वा बोधिसत्त्वस्यैव तेजोनुभावेन राज्यां प्रथमे यामे राजानमुप- सङ्कम्य गाथाभिरध्यभाषत ।। देव श्टणु हि मह्यं (१) भाषतो जन्मतन्ने अचिरचिरचिरेणा जात उद्यामबुद्धिः । यदि च तव न रोषो नैव दोषो न मोहः १ "भछ' मत्तः अचिरचिरचिरेण चिरकालावधि जाता उद्यानगमने बुद्धिः भाकपार्थिवादित्वागमनशब्दलापः क्षिप्रमहं ब्रजेयं कोडोद्यानभूमि चसन्धिरार्षः ·सप्तमाध्यायः॥ क्षिप्रमह ब्रजेया क्रीडउद्यानभूमि ॥ त्वमिह तपसि खिन्नो धर्मचित्तप्रयुको अहञ्च चिरप्रविष्टा पद्धसत्त्वं धरेन्ती (१) । द्रुमवर प्रतिबुद्धाः फुल्लिताः शालवृक्षाः युक्त भविय देवा गन्तुमुद्यानभूमि (२) । तु प्रवर वसन्तो योषितां मण्डनीयो भ्रमरवरविघुटाः कोकिलावहिंगीताः । सुचिर चिरविचित्रा भ्राम्यते पुष्परेणुः माधु ददहि प्राज्ञां गच्छामो मा विलम्ब (३) ॥ वचनमिम श्रुणित्वा देविये पार्थिवेन्द्र- स्कृष्टो मुदितचित्तः पारिषद्यानवोचत् । इयगजरथपढ्या वाहनान् योजयध्वं प्रवरगुणममुद्धां लुम्बिनों मण्डयध्वं (8) ॥ नीलगिरिनिकासान् मेघवानुबद्धान् विंशतिश्च सहसान्गाजयध्वं गजानां । मणिकनकविचिचाहेमजालोपगूढान् घण्टरुचिरपार्श्वन् पविषाणान् गजेन्द्रान् (५) । हिमरजतनिकासान्मुञ्जकेशान्मुकेशान् विंशति च सहसान्योजयध्वं हयानां । । प्रयुक्तधर्मचित्तो धारयमोत्यर्थः । ५ ट्रमवरा युक्तं भवेत् इत्यर्थः। १ तुप्रवरो मण्डनः कोकिलवहिर्गीना अब पुंस्त्वमार्षत्वात सुचिरं भाम्यन्ने पुष्परेणवो देहि गच्छाम इति बहुवचनन्नु सहचारिकाभिप्रायेणेत्यर्थः । ॥ इदं अल्वा देवा इत्यर्थः । ५ विमतिसहचान घण्टापचिरपाचीन ।

·ललितविहारः।
करकरचितपावन किङ्किणीजाललम्बान्
पवनजवितवेगान् वाहनान् पार्थिवम्य (१) ॥
नरगण रणमौण्डान् सर सजामकामान्
अमिधनुशरशकिपाशखङ्गाग्रहस्तान् ।
विंशति च सहसान्योजयध्वं सुशीघं
माय सपरिवारां रक्षथा अप्रमत्ताः (२) ॥
मणिकनकनिषितां लुम्बिनीं मण्डयध्वं
विविधवसनरवैः सर्ववृक्षा प्रवेथा ।
विविधकुसुमचित्रं नन्दनं वा सुराणां
वद तथ मम शीघ्र समेतद्विधाय (३) ।
वचनमिमु निशम्य पारिषद्यैः क्षणेन
वाहन कृतसज्जा लुम्बिनी मण्डिता सा।
पारिषद्य आह॥
जय जय हि नरेन्द्र श्रायुःपाले हि दी
सब
कृतु
यथोक्तन्ते
काल देव प्रतीक्ष (8)॥
सो च नरवरेन्द्रो हृष्टचित्तो भवित्वा
गृहरतनु प्रविष्टा इष्टिकानेवमाह ।
यस्य अह मनापो या च मे प्रीतिकामा
१ विंशतिसहसानिन्यर्थः सर्वबाच पुंस्त्वमार्षत्वात । २ नरगणाञ छूरान् चसिधनु:-
शरेत्यादिहस्तान् विंशनिसहलान् मायां रक्षतेति । १ सर्वक्षान् प्रवेष्टयत वदत
नथा इत्यचितं मति कर्मणि षष्ठो मामित्यर्थः। ४वचमिदं वाहनानि कृतसज्जानि
कतानीति शेषः अब चायपाहि दोमित्यस्य दीर्घमायुः पालय त्वं दीर्घायुभवेति
यावत् चथवा हे चायःपाल स्वमेहि दौर्घकालं कृतं का प्रतीक्षामहे ।

·सप्तमाध्यायः॥ ६९ : मा मि कुरुत त्राज्ञां मण्डयित्वात्मभावं (१) ॥ वरसुरभिसुगन्धा भावरगां विचित्रां वसन मृदु मनोज्ञा प्रावृथा उदयाः । उरमि विगलितानां मुक़हारा भवेथाः त्राभरणविभूषां दर्शयेथाऽद्य सर्वाः (२) ॥ तुणपणवमृदङ्गां वीणवेणमुकुण्डा तुर्यशतसहस्रायोजयध्वं मनोशं । भूयःकुरुत हर्ष देवकन्यान यूयं श्रुत्व मधुरघोषं देवताऽपि स्पृहेयुः (१) ॥ एक रथवरेऽस्मिं तिष्ठतां मायदेवी मा च पुरुष स्त्री अन्य तत्रारहेथा। मारि विविधधर्मास्तं रथं वाहयन्तां मा च क्वचित् प्रतिकूलं माऽमनापं राणेथा (8) हयगजरथपत्तों मैन्यश्रीमद्विचित्रां द्वारि स्थित नृपस्य श्रूयते उच्चघोषः । चुभितजलनिधेवी श्रूयते एव शब्दो माय यगृहातो निर्गता द्वारमूलं (५) ॥ १ स च भूत्वा एहरवं "इटिकान्” यष्टिधारकान् चहं यसमे प्रोतिकामः स म करोतु अब यस्य मनसि अहं ममापः सुरूपवानिति बुदिरितिस्पष्टार्थः । २ वरसुरभिगन्धानि भावरङ्गानि विचित्राणि वमनानि मृदूनि मनोज्ञानि प्राणुत उरसि विलित- मुक्ताहारा भवत दर्शयताच सर्व इति शइपर्यायाः । ९ तुणपणवसदगावीणावेशुभ- कुणान्देवकन्यानां श्रुत्वा “देवताऽपि” चत्र सन्धिरार्षः । ४ एकस्मिन्नस्मिन् माया- देवो पुरणे मा स्त्री चन्यस्तबारहेत् मार्यो वाहयत आवयत इति । ५ गजरथप- भीनां श्रीमद्विचिसैन्यानां स्थितामां माया यात इति ।

·एस नजितवितरः। घण्ट सतसहस्रा नादिता मङ्गलार्थं मोच रथविचित्रो मण्डितः पार्थिवेन । अपि चमरुसहरीः दिव्यसिंहासनेभि- (१) चतुरि रतनवृक्षाः पत्रपुष्योपपेताः ॥ अभिनदितमनोज्ञा ईसकौश्चान्मयूरान् छत्रध्वजपताकाचोत्थिता वैजयन्यः । किझिणिवरजालनादिते दिव्यवस्वैः सुरवधु गगनेऽस्मिं तं रथं प्रेक्षयन्ते (२) ॥ दिव्यमधुरघोषं श्रावयक्य स्तुवन्ति उपविशति यदा सा माय सिंहासनाये । प्रचलित त्रिमहसा मेदिनी षड्विकारा पुष्पवर चिपिंसु अम्बरा भ्रामयीषु (३) ॥ अद्य जगति श्रेष्ठो जायते लुम्बिनीये चतुरि जगतिपालास्तं रथं वाहयन्ते । त्रिदशपतिरपीन्द्रो मार्गशद्धिं करोति ब्रह्म पुरत गच्छी दुर्जनां वारयन्तो (४) ॥ अमरशतसहस्राः प्राञ्जलीका नमन्ते नृपति मुदितचित्ता वीक्षते तां वि हां। १ घण्टाः शत सहखाणि स च चामरसहलेदियसिंहासनैरिति । ९ (अब ये इत्युद्ध) घे चबारा रबरक्षा हंसक्रौञ्चमयूराणां अभिनदितमनोज्ञास्सैर्याच इचध्वजपताका याच वैजयन्त्यस्ताभिस दिव्यवस्नेष मण्डित इति पूर्वेशान्वयः किङ्किणविरजालैः सुर- अधोऽस्मिन् प्रक्षन्ने इनि । ३ उपविष्टा माया प्रचलिता.पुष्पवरान् क्षिपन्तो चम्बरे भ्रामयिया । ४ जनिष्यनि चत्वारोजगनीपाला वहन्ति ब्रह्मा पुरना मच्छनि दुर्ज- मान्मारयन् ।

·सप्तमाध्यायः। ६१ तस्य भवति एवं व्यकोऽयं देवदेवा यस्य चतुरि पाला ब्रह्म सेन्द्राश्च देवाः (१) ॥ कुरुत विपुलपूजां व्यक्तयं शुद्ध भावी नास्ति त्रिभुवि सत्त्वो यः सहे पूजमेतां । देव अथ च नागाः शक्र ब्रह्मा च पालाः मूई तदफले- जीवितं चास्य नश्येत् (२) ॥ अयु पुनरतिदेवः सर्बपूजां महाति (३) । अथ खलु भिक्षवो मायादेवी च चतुरशीत्या हयरथम- हस्रः सालङ्कारभूषितैः परिता चतुरशीत्या गजरथसहनैः सालङ्कारविभूषितैः चतुरशीत्या चमूपत्तिमहसैः शरै:- रैर्वराङ्गरूपिभिः सुमन्त्रद्धदृढवर्मकवचितैरनुपरिगृहीता पक्ष्या च शाक्यकन्यासहजैः पुरस्कृता चत्वारिंशता च महौः राज्ञः शुद्धोदनस्य ज्ञातिकुलप्रसूतैः शाकौः वृद्धदहस्मध्यमैः संर- क्षिता षच्या च सहस्रैः राज्ञः शुद्धोदनस्यान्तःपुरेण गीत- वाद्यमम्यक्तुर्यताडावचरमङ्गीतिसम्प्रवादितेन परिवृता चतु- रशीत्या च देवकन्यामहरः परिता चतुरशीत्या च नागकन्यासहवैश्चतुरशीत्या च गन्धर्वकन्यासहस्सैश्च चतुर- शीत्या च किन्नरकन्यासहश्चतुरशीत्या चासुरकन्यासहस्र- १ चमरमतसहस्राणि प्राञ्जलिकानि पत्र पुंस्त्वमार्षत्वात् पतिर्मुदितचित्तो वीक्षते नं व्यूह चत्वारः ब्रह्मा । २ कुलते व्यक्तोऽयं शोभावोति सहेत् पृजामेतां देवोऽथ शक्रो ब्रह्मा "तदफलेया" यदि यः कोऽपि एतेषु मध्ये इमां पूजां एलोयानस्य मूद्वीप्रस्फुटेत् इत्यर्थावगता व्याया। एचयंपनः चनिदेवः सहति ।

·ललितविक्षरः॥ नानाव्यूहालकारालङ्कताभिर्नानागीतवाद्यवर्षभाषिणीभिरनु- गम्यमाना निर्याति स्म। सर्वं च लुम्बिनीवनं गन्धोदक- मिक्तं दिव्यपुयाभिकी कृतमभूत् । मवृक्षाश्च तस्मिंचन- वरे अकाले पत्रपुष्पफलानि ददति स्म । देवैश्च तथा तद्दनं सम- लङ्कतमभूत्। तद्यथाऽपि नाम मिश्रकावनं देवानां समलङ्कतं ॥ अत्र खलु मायादेवी लुम्बिनीवनमनुप्रविश्य तस्माद्रथव- रादवतीर्य नरमरुत्कन्यापरिवृता वृक्षण वृक्षं पर्यटन्ती वनादनं चङ्गम्यमाणा द्रुमाद्रुमं निरीक्षमाणा अनुपूर्वेण ये- नासो सो महाद्रुमरत्नवरप्रवरः सुविभक्तशाखः सुपत्र- मञ्जरीधरो दिव्यामानुय्यकनानापुष्पमपुषितो वरप्रवर सुरभिगन्धी नानारङ्गवस्त्राभिप्रलम्बितो विविधमणिविचित्र- प्रभोज्वलितः सर्वरत्नमूलदण्डशाखापत्रसमलतः सुविभक्त- विस्तीर्मशाख:' करतलनिभभूमिभागे सुविभकविस्तीर्णनील- हणे मयूरग्रीवासन्निभे काचिलिन्दिकसुखसंपर्थे धरणीतले मंस्थितः पूर्वजिनजनित्रीप्रतिनिवासितः देवसङ्गीत्यनुगीतः शुभविमलविशुद्धः मुद्धावासदेवशतमहसैः प्रशान्तचित्तैरभि- नतः जटामुकुटावलम्बिताऽवनतमू भिरभिनन्द्यमानस्तं लक्ष वृक्षमुपजगाम ॥ अथ म सक्षो वृक्षो बोधिसत्त्वस्य जोऽनुभावेनाऽवनम्य प्रणमति स्म ॥ अथ मायादेवी गगनतलगतेव विद्युदृष्टिं दक्षि- णबाहुं प्रसार्य लक्षशाखां गृहीत्वा सखीलं गगनतलं प्रेक्ष- माशा विजृम्भमाणा स्थिताऽभूत् ॥ अथ तस्मिन् समये ·सप्तमाध्यायः॥ .. पश्यसरमःशतसहस्राणि कामावचरदेवेभ्य उपसतम्य माया- देव्या उपस्थाने परिचया कुर्वन्ति स्म ॥ एवं रूपेण खलु पुनद्धिप्रातिहार्येण समन्वागतो बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतोऽस्थात् । स परिपूर्णानां दशानां मासानामत्ययेन मातुर्दक्षिणपानिष्क्रमति स्म। सातः सम्प्र- जानन्ननुपलिप्तो गर्भमलैर्यथा नान्यः कश्चिदुच्यतेऽन्येषां गर्भ- मल इति ॥ तस्मिन् खलु पुनर्भिक्षवः ममये शक्रो देवानामिन्द्रो ब्रह्मा च महाम्पतिः पुरतः स्थितावभूतां । यो बोधिसत्त्वं परम- गौरवजातो दिव्यकौशिक वस्त्रान्तरितं साङ्गप्रत्यङ्गैः स्मता सम्प्रज्ञा प्रतिगृहीतः स्म ॥ यस्मिंश्च कूटागारे बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिगतोऽस्थात् तं ब्रह्मा महाम्पतिव्रता कायिकाश्च देवपुचा अभ्युच्चिष्य ब्रह्म- लोकञ्चैत्त्यार्थ पूजार्थं चोपनामयामासुः ( १ ) । अपरिगृ- हीतः खलु पुनाधिमत्त्वः केनचिन्मनुष्यभूतेन ॥ अथ तर्षि बोधिसत्त्वं देवताः प्रथमतरं प्रतिगृहन्ति स्म । अथ बोधि- सत्त्वो जातमात्रः पृथिव्यामवतरति स्म । समनन्तरावतीर्मस्य च बोधिसत्त्वस्य च महासत्त्वस्य महापृथिवों भित्त्वा महापा प्रादुरभूत् । नन्दोपनन्दी च नागराजानी (२)। गगन- तलेऽर्द्धकाग स्थित्वा शीतोष्णे वे वारिधारेऽभिनिर्मात्वा बोधिमत्त्वं सापयतः स्म । शक्रब्रह्मलोकपालाः पूर्वङ्गमाश्चान्ये १७पामयामामुरिति । ९मागराजा इति ।

·ललितविस्तरः। । अन्त- ॥ च बहवो देवपुत्राः शतसहसा ये बोधिसत्त्वं जातमात्रं नाना- गन्धोदकमुक्तकुसुमैः स्नापयन्तोऽभ्यवकिरन्ति स्म रिक्षे च द्वे चामरे रत्नच्छत्रं च प्रादुरभूत् ॥ म तस्मिन् महापद्मे स्थित्ल चतुर्दिशमवलोकयति स्म ॥ चतुर्दिशमवलोक्य मिहा- वलोकितं महापुरुषावलोकितं व्यवलोकयति स्म ॥ तस्मिन् खलु पुनः समये बोधिसत्त्वस्य पूर्वकुशलमूलविपा- कजन्मप्रतिहतेन दिव्यचक्षुः प्रादुरभृत् । येन दिव्येन चक्षुषा सावन्तं त्रिमाहस्रं महासाहस्रं लोकधातुं मनगरनिगमग्राम- जनपदराष्ट्रराजधानिं सदेवमानुषं पश्यति स्म । सर्वसत्त्वानाच्च चित्तचरितच्च प्रजानाति स्म । ज्ञात्वा च व्यवलोकयति स्म । अस्ति त्वमा कश्चित् सत्त्वो यो मया सदृशः शीलेन च समा- धिना वा प्रज्ञया वा कुशलमूलच यदा च बोधि- मत्त्वः त्रिसाहस्रमहामाहस्रलोकधातो न कश्चित् सत्त्वमा- त्मतुल्यं पश्यति स्म ॥ अथ तस्मिन् समये बोधिसत्त्वः सिंह व विगतभयभैर- वोऽसन्त्र स्ताऽष्टभिः सुचिन्तितं स्मृत्वा चिन्तयित्वा सर्वसत्त्वानां चित्तचरितानि ज्ञात्वा सुपरिग्र होतो बोधिसत्त्वः पूर्वी दिश- मभिमुखः सप्तपदानि प्रक्रान्तः पूर्वङ्गमो भविष्यामि सर्वेषां कुशलमूलानां धर्माणां । तस्य प्रक्रमत उपर्यन्तरीक्षेऽपरिगृहीतं दिव्यश्वेतं विपुलं छत्रं चामरशभे गच्छन्तमनुगच्छन्ति स्म ॥ यत्र यत्र च बाधिमत्त्वः पदमुत्क्षिपति स्म । तत्र तत्र पद्मानि पादुर्भवन्ति स्म। एवं दक्षिण दिशमभिमुखः सप्तपदामि चर्यया वा ·सप्तमाध्यायः ॥ प्रकान्तः । दक्षिणीयो भविष्यामि देवमनुष्याणां ॥ पश्चिमां दिशमभिमुखः सप्तपदानि प्रक्रान्तः सप्तमे पदे स्थित्वा सिंहवत् ह्रादनात्मिकां वाचं भाषते स्म । अहं लोके ज्येष्ठोऽहं लोके श्रेष्ठ दूयं मे पश्चिमा जातिः करिष्यामि जातिजरामरण- दुःखस्यान्तं ॥ उत्तरां दिशमभिमुखः सप्तपदानि प्रक्रान्तः । अनु- त्तरो भविष्यामि सर्वसत्त्वानां॥ अधेोदिशमभिमुखः सप्तपदानि प्रक्रान्तः । निहनिष्यामि मारं च मारमेनाञ्च । सर्वनैरयिका- रणाञ्च निरयाग्निप्रतिघाताय महाधर्ममेघदृष्टिं वर्षिष्यामि (१)। येन ते सुखममर्पिता भविष्यन्ति । उल्लाकनीयो भविष्यामि सर्वसत्त्वानां ॥ समनन्तरभाषिता चेयं वाग बोधिसत्त्वेन ॥ अथ तस्मिन् समये अयं त्रिमाहस्त्रमहामाहस्रलोकधातुः खरेणाऽभिविज्ञप्तोऽभूदियं बोधिसत्वकर्मविपाकजा अभिज्ञा- धर्माता ॥ यदा बोधिसत्त्वश्चरमभविको जायते यदा चानु- त्तरा सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुध्यते तदाऽश्येमान्येवंरूपाणि ऋद्धिप्रातिहा-णि भवन्ति ॥ तस्मिन् खलु पुनर्भिक्षवः समये संहर्षितरोमकृपजाताः सर्वसत्त्वा अभूवन् ॥ महतश्च पृथिवी- चालस्य लोके प्रादुर्भावोऽभूत् भैरवस्थ रोमहर्षणस्य । अघट्टि- तानि च दिव्यामानुय्यकाणि तूर्याणि सम्प्रवादितानि । सर्व- जुकालिकाश्च वृक्षास्तस्मिन् त्रिमासमहामाहस्रलोकधाती सङ्कुसुमिताः फलिताश्च ॥ विशुद्धाश्च गगनतलान् मेघशब्दाः श्रूयन्ते स्म ॥ अपगतमेघाच्च गगनाच्छनैः सूक्ष्मः सूमो देवो १ वर्षयिष्यामि । N ·ललितविस्तरः॥ वर्षति स्म ॥ नानादिव्यकुमुमवस्त्राभरणगन्धचूर्मव्यामिश्राः परमसुखसंस्पर्शाश्च मौम्याश्च सुगन्धवाताः प्रवान्ति स्म ॥ व्यपगततमोरजोधूमनीहाराश्च सा दिशः सुप्रसन्ना विरा- जन्ते स्म ॥ उपरिटानान्तरिक्षाददृश्या गम्भीरा महाब्रह्मा- घोषाः संश्रूयन्ते स्म ॥ सर्वचन्द्र सूर्यशक्रब्रह्मलोकपाल प्रभाश्चा- भिभूता अभूवन् ॥ परमसुखसंस्पर्शया च सर्वमत्त्वकायचित्त- सुखमञ्जनन्या लोकोत्तरयाऽनेकशतसहस्रवर्ण प्रभया सर्व स्त्रिसाहस्रलोकधातु: परिस्फूटोऽभूत् ॥ समनन्तरजातस्य खलु पुनर्बोधिसत्त्वस्सैकान्त सुखमर्पिताः सर्वसत्त्वा बभूवुः । मर्चे रागद्वेषमोहदपीरतिविषादभयलोभेामात्म>विगताः । मर्च अकुशल क्रियाप्रतिविरताः ॥ व्याधितानां मत्त्वानां व्याधय उप- शान्ताः ॥ क्षुत्पिपामितानां मत्त्वानां क्षुत्पिपासा प्रसस्ताऽभूत् । मद्यमदमत्तानां च मत्त्वानां मदापगमः संवृत्तः ॥ उन्मत्तैश्च स्मतिः प्रतिलधा॥ चक्षुर्विकलैश्च मत्त्वैश्चक्षुः प्रतिलभं। श्रोनोविक- लैश्च मत्त्वैः श्रोतः ॥ मुखप्रत्यङ्गविकलेन्द्रियाश्चाविकलेन्द्रियाः संवृत्ताः ॥ दरिद्रश्च धनानि प्रतिलब्धानि ॥ बन्धनबद्धाश्च बन्धनेभ्यो विमुक्ताः ॥ श्रावीचिमादिं कृत्वा सर्वनैरयिकाणां सत्त्वानां सर्वकारणाद्दुःखं तस्मिन् समये प्रसस्तं ॥ तिर्यग्या- निगतानामन्योऽन्यं भक्षणादिदुःखं यमलोकिकानां सत्त्वानां क्षुत्पिपामादिदुःखं व्युपशान्तमभूत् । यदा च बोधिसत्त्वो जातमात्रः मप्तपदानि प्रक्रान्तोऽभूत् ॥ अमय कल्पकोटिनियु- तर्शतसहस्त्रैः सुचरितचरणेमहावीर्यमहाभ्यासधर्माताप्रतिल- ·सप्तमाध्यायः॥ ह ॥ म्भेन तस्मिन् समये दशदिग्लोकधातुस्थिता बुद्धा भगवन्तस्तं पृथिवीप्रदेशं वज्रमयमधितिष्ठन्ति स्म ॥ येन महापृथिवी तस्मिन् प्रदेशेऽवतीर्य तावन महाबलवेगसमन्वागतो हि भिक्षवो जातमात्रा बोधिमत्त्वः सप्तपदानि प्रक्रान्तोऽभूत् ॥ सर्वले का- न्तराणि च तस्मिन् ममये महताऽवभासेन स्फूटान्यभूवन् ॥ महांश्च तस्मिान् समये गीतशब्दोऽभूनृत्यशब्दः ॥ अप्रमेयाश्च तस्मिन् ममये पुष्पचूर्मगन्धमाल्य रत्नाभरणवस्वमेघा अभि प्रवर्षन्ति म्भ ॥ परमसुखममर्पिताश्च सर्व मत्त्वा अभूवन् ॥ स - पादचिन्या सा क्रियाऽभूत् । यदा बोधिसत्त्वो लोके प्रादुरभूत् मर्चलोकाभ्युइतः ॥ अथ खल्वायुषमानानन्द उत्थायामनादेकांसमुत्तरामङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेना- ञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत् । सर्वसत्त्वानां भगवंस्तथागत पाश्चर्याभूतोऽभूत् ॥ बोधिमत्व एवाऽभूत् धर्मममन्वागतकः पुनर्वाद एवं यनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुद्धः ॥ एषोऽहं भगवंश्च तु पञ्चकृत्त्वाऽपि यावत् पञ्चाशत्कृत्वाऽपि यावदनेक- शतसहस्रशोप्यहं भगवन् बुद्धं भगवन्तं शरणं गच्छामि। एवमुक्के भगवानायुभन्तमानन्दमेतदवोचत् ॥ भविष्यन्ति खलु पुनरा- नन्दाऽनागतेऽध्वन्यने के भिक्षवः प्रभावितकाया प्रभावित- चित्ता प्रभावितशीला अभावितप्रज्ञा बाला अपण्डिता अधिमानिका उद्धता उन्नता श्रमदृत्ता विक्षिप्तचित्ताः काङ्गा- परीता विचिकित्साबहुला अद्धा श्रवणचलाः श्रवण प्रति- ·ललितविस्तरः॥ रूपकास्ते न श्रद्धास्यन्ति इमामेवं रूपां बोधिसत्त्वस्य गर्भाव- क्रान्तिपरिशुद्धिं ॥ तेऽन्येन्यमेकान्ते मनिषद्यैवं वक्ष्यन्ति । पश्यत यूयमेतदयोग्यतमं बोधिसत्त्वस्य किल मातुः कुक्षिगतस्योचार- प्रश्रावमण्डलपरिमिश्रस्य ददृशी विभूतिरासीत् । स च किला- भिनिझामन् मातुर्दक्षिणाया कुक्षेरनुपलिप्तो गर्भमलेनाभू- दिति । कथमेतद्युज्यते ॥ न पुनस्ते मोहपुरुषा एवं ज्ञास्यन्ति । न सुकृतकर्मणां सत्त्वानामुच्चारप्रश्रावमण्डले कायः सम्भवतीति ॥ भद्रिका खल्वपि तथारूपाणां गभीवक्रान्तिर्भवति। गभाव- स्थितश्च सत्त्वानुकम्पया हि बोधिसत्त्वो मनुष्यलोके उप- पद्यते । न देवभूत एवं धर्मचक्र प्रवर्त्तयति ॥ तत् कस्मान्मा खल्वानन्द सत्त्वाः कौषीद्यमापत्स्यन्ते । भगवान् तथाग- तोऽईन् सम्यक्सम्बुद्धा वयं तु मनुष्यमात्रा न वयं समर्था- स्तत्स्थानं परिपूरचितुमिति कोषोद्यमापोरन् ॥ न खलु पुनस्तेषां मोहपुरुषाणां धर्मस्तैन्यकानामेवं भविष्यति। अचिन्यो हि स मत्त्वानां नामावस्माभिरप्रामाणिकः कर्त्तव्य इति ॥ अपि तु खल्वानन्द बुद्धद्धिप्रातिहार्यमपि ते तस्मिन् काले नाऽवकल्पयिष्यन्ति । किमङ्ग पुनर्बाधिसत्त्वभूतस्य तथागतस्य बोधिसत्त्वस्य प्रातिहार्याणि ॥ ये चानन्द (१) कियन्तस्ते मोह- पुरुषा बहुपुण्याभिसंस्कारमभिसंस्करिय्यन्ति । ये बुद्धधर्मान् प्रतिक्षेश्यन्ति लाभसत्काराकाऽभिभूता उच्चारलग्ना लाभस- काराऽभिभूता इतरजातीयाः॥ १ पश्यानन्देति वा पाठः।

·सप्तमाध्यायः॥
१०१
आनन्द आह । एवंरूपा भगवन् अनागतेऽध्वनि भिक्षवो
भविष्यन्ति । य इमामेवं भद्रिकां सूत्रान्तां प्रतिक्षेस्यन्ति ।
प्रतिपक्षं वक्ष्यन्ति च ॥
भगवानाह । एवंरूपाश्च ते आनन्द सूत्रान्तां प्रपिटेश्यन्ति
प्रतिवक्ष्यन्ति चानेकप्रकारान् चान्योन्यप्रकारानभिसंस्कारा-
नभिसंस्करिष्यन्ति । अनर्थकाश्च ते ग्रामण्यो न भविष्यन्ति ॥
आनन्द प्राह । का पुनर्भगवन्तथारूपाणामसत्पुरुषाणां
गतिर्भविष्यति कोऽभिसम्परायः ॥
भगवानाह। यां गतिं बुद्धबोधिमन्तर्धाप्याऽतीतानागतप्रत्यु-
त्पन्नानां च बुद्धा भगवन्तो व्याख्यायन्ते ते तां गतिं गमिष्यन्ति॥
अथ खल्वायुष्मानानन्दः संहर्षितो रोमकृपजातो नमो
बुद्धाय इत्युक्ता भगवन्तमेत तदवोचत् । मूी मे भगवन्
कायस्थाऽभूदिमं तेषामसत्पुरुषाणां समुदाचारं श्रुत्वा ॥
न तेषामानन्द समाचारा विषमसमुदा
चाराः। खलु पुनस्ते सत्त्वा भविष्यन्ति । ते तेन विषमेन
समुदाचारेणावीची महानरके प्रपतिष्यन्ति ॥
तत् कस्य हेतोः ॥
ये केचिदानन्द भिक्षवो वा भिक्षुक्यो वा उपासको वा
उपासिका वा इमामेवं रूपां सूत्रान्तां तावच्छुत्वा नाऽधि-
मोक्ष्यन्ति न श्रद्धास्यन्ति न प्रतिवेत्स्यन्ति ते च्युताः समाना
श्रावीची महानरके प्रपतिव्यन्ति ॥ माऽऽनन्द तथागता
अप्रामाणिकं अकार्युः ॥
भगवानाह ।

·१०२ ललितविस्तरः॥ तत् कस्माद्धेतोः ॥ अप्रमेयो ह्यानन्द तथागतो गम्भीरो विपुलो दुरव- गाहः । येषां केचिदानन्द इमामेवंरूपां सूत्रान्तान्ताव- च्छुत्कोपपत्स्यन्ते प्रीतिप्रामोद्यप्रसाद लाभास्तैः सत्त्वैः सुलब्धाः ॥ अमोघं च तेषां मानुष्यजीवितं च सुचरितचरणाश्च ते दत्तञ्च तैः सारं मुक्ताश्च ते त्रिभ्योऽपायेभ्यो भविष्यन्ति च ते पुत्रा- स्तथागतस्य परिप्राप्तञ्च तैः सर्वकार्य अमोघश्च तेषां श्रद्धा- प्रतिलभः सुविभकश्च ते राष्ट्रपिण्डः प्रसन्नाश्च तेऽग्रमत्त्वाः मच्छिन्नास्तीग्पापीयमः । निस्तीर्णश्च तैः संसाराटवीकान्तारः। समुद्धृतश्च त: शाकशन्यः। प्राप्तं च तैः प्रामाद्यवस्तु । सुपरि- गृहीतानि च तैः शरणगमनानि ॥ दक्षिणीयाश्च ते । पूजाही दुर्लभप्रादुर्भावाश्च ते लोके धारयितव्याः ॥ तत्कस्य हेतोः ॥ तथा हि ते सर्वलाके दूममेवं सर्वलोकविप्रतिपत्यनोकं तथागतधम्मै श्रद्दधन्ति । न ते अानन्द सत्त्वा अवरकेण कुश- लमूलेन समन्वागता भविष्यन्ति । नचानन्द सत्त्वा ममैक जातिप्रतिबद्धानि मित्राणि भविष्यन्ति ॥ तत्कस्माद्धेताः ॥ कश्चिदानन्द श्रवणादेव प्रियो भवति मनापश्च । कश्चि- दानन्द दर्शनेनाऽपि प्रियो भवति मनापश्च न तु खलु पुनः श्रव- गोन ॥ कश्चिदानन्द दर्शनेन श्रवणेनाऽपि प्रियो भवति मना- पश्च। तेषां केषाञ्चिदानन्दोऽहं दर्शनेन वा श्रवणेन वा प्रियो ·सप्तमाध्यायः॥ १०३ मनापो भवेयं निष्ठात्वं तत्र गच्छन् । न तानि ममेकजातिबद्धानि मित्राणीति दृष्टास्ते तथागतेन मोचयितव्यास्ते तथागत- शरणागताः । ते तथागतगुण प्रत्यंशाः । ते तथागतेन कर्त्तव्या उपामकाः । ते ममान्तिकात् खल्वप्यानन्द पूर्व बोधिमत्त्वचा- मेव तावञ्चरतो ये केचिद्भयार्दिताः सत्त्वा आगत्याऽभयं प्रति- याचन्ते मा। तेभ्योऽई मत्त्वेभ्याऽभयं दत्तवान् ॥ किमङ्ग पुनरे- तनुत्तरां सम्मम्वाधिमभिसम्बुद्ध्य श्रद्धयाऽऽनन्द योगः करणीय इदं तथागतो विज्ञापयति । यदानन्द तथाग- तेन युग्माकं करणीयं कृतं तत्तथागतेन शोधितो यानशग्न्यः श्रवणेनाप्यानन्द मित्रस्य । ननु योजनशतान्तरमपि . गच्छन्ति गत्वा च संसुखिता भवन्यदृष्ट्वा पूर्वमित्रं । दृष्ट्वा कः पुनर्वादो य इमानि निसृष्टंकुश लमूलान्यवलोकयन्ति । ज्ञास्यन्यानन्द तथागता अन्तः मम्यकसम्बुद्धाः पूर्वमित्राण्येते सत्त्वास्तथा- गतानामम्माकमप्येते मित्राणि भवन्तीति ॥ तत्कस्मात् ॥ खन्नु पुनरानन्द मित्रस्य प्रियं मनापञ्च भवति । तस्थापि मित्रम्य यत्प्रियं मित्रं तदपि प्रियमेव भवति मनापं तस्मात्त निन्दारोचयामि वः प्रतिवेदयामि वः । श्रद्धामात्रकमुत्पादयत अनुपरिनन्दियामा वयं तान् अना- गतानां तथागतानामर्हतां सम्यकमम्बुद्धानामन्ति केऽस्माकमपि मित्राणीति विदित्वा यथाऽभिप्रायं परिपूरयिष्यन्ति ॥ तद्यथा- ऽपि अानन्द कस्य चिदेव पुरुषस्यैकः पुत्रको भवेत् । सुवचाः

·१०४
ललितविस्तरः॥
प्रदक्षिणग्राही स च पुरुषो बहुमित्रो भवेत् । स च तस्मिन्
पितरि कालगते न हि विहन्यते पिटमित्रसुपरिगृहीतः ।
एवमेवानन्द ये केचिन्मनः श्रद्धास्यन्ति तानहमुपाददामि
मिनाणीव मम तानि ते मम शरणङ्गताः ॥ बहुमित्रश्च
तथागतस्तानि च तथागतस्य मित्राणि भूतवादीनि न मृषा-
वादीन्यनुपरिवदाम्यहं ॥ भूतवादीनि यानि तथागतस्य मित्रा-
ण्यनागताईन्तः सम्यकसम्बुद्धाः । श्रद्धया आनन्द योगः
करणीयः तत्राऽहं युभान् विज्ञापयामीति ॥
दूति हि जाते बोधिसत्त्वे गगनतलगतान्यपराकोटीनि-
युतशतसहस्राणि दिव्यैः पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनवस्त्राभरणे-
मायादेवीमभ्यवकिरन्ति स्म ॥ तत्रेदमुच्यते ॥
भविमलविश्राद्ध हेमप्रभाश्चन्द्र सूर्यप्रभाः
षष्टिदशमहसदेवाप्सरा मजुघोषखराः ।
तस्मिन् क्षणे उपेत्य तां लुम्बिनी मायादेव्यब्रुवन्
मा खलु जनि विषादं तुष्टास्तव प्रस्थापिता वयं (१) ॥
भण हि किङ्करणीयं किं कुवामहे किन्नु कार्यञ्च ते
वयं तव सुसम्ड्युपम
स्थापिकाः प्रेमभावस्थिताः ।
अपि च भव उदग्र हर्षान्विता मा च खेदं जनहि
जरामरणविघातिं वैद्योत्तमं अद्य देवी जनैषी लघु (२) ॥
अथ (३) द्रुम परिफुल्ल सम्युधिताः शालवृक्षा इमे
१ षष्टिदशसहसदेवाऽसरसो मायादेवोमब्रुवन् जनयेति । २ उदया जन य जरा-
मरणविघातकं जनयिष्यति इति । ३ यति वा पाठः ।

·सप्तमाध्यायः॥ १०५ यथ चमरुशतमहस पार्श्वे स्थिता भ्रामयन्तो भुजान् । यथ च चलि मसागरा मेदिनी विकारा इयं दिवि भुवि च विघुष्ट लोकोत्तमं त्वं जनैषी सुतं (१) । यथ च प्रभ विश्रद्धा विभ्राजते खपवर्म शुभा ठूर्यशत मनोज्ञा चाघट्टिता घुष्टयन्तेऽम्बरे । यथ च शतसहस्राद्धावामाः भा वीतरागाः सुरा नमिषु मुदितचित्ता अद्य जनेषो मर्वलोकहितं (२) ॥ शक्रमपि ब्रह्म पालाऽपि चान्ये च देवताः तुष्ट मुदितचित्ताः पार्श्वे स्थिता नामयन्तो भुजां । मो च पुरुषसिंह शव्रतो भित्त्वा कुक्षि विनिर्गचितः कनकगिरिनिकामु शुद्धव्रतो निष्क्रमी नायकः (३) ।। शक्रमपि च ब्रह्म तो पाणिभिः सम्प्रतीच्छा मुनि क्षेत्र शतसहस्र कम्पिता आभ मुक्ता भा। अपि च त्रिषु अपायि मत्त्वाः सुखी नास्ति दुःखं पुन अमरशतसहस्रा पुष्पा क्षिपों भ्रामयन्यम्बरात् (४) । वीर्यबलउपेत वज्रात्मिका मेदिनी संस्थिताऽभूत्तदा पद्म रुचिरचित्र अभ्युहतो यत्र चक्राङ्कचित्रेभिः पद्भ्यां स्थितो विनायकः । . १ द्रुमाः परिफुल्लिता यथा चामरशतसहस्राणि । अत्र जना भ्रामयन्तोति शेषः । यथा चलिता विघुटं जनयिष्यास। २ यथा प्रभा खस वसा तूर्यशतानि मनोज्ञानि चघट्टितानि घुप्यन्ते यथा च नमन्ति जयिष्यति । ३ शक्रोऽपि ब्रह्मा पाला चपि चान्या तुष्टा भुजान् स च पुरुषसिंहः कनकगिरिनिकासा निरक्रमोत् । ४ शक्रो- ऽपि ब्रह्मा सम्प्रत्यच्छादयतां क्षेत्र मतसहस्रं कम्पितमाभा चपायेषु सुखिनः पुन- रमरगनसहखाणि पुष्पाणि क्षिपन्ति ।

·ललितविस्तरः॥ सप्तपदा क्रमित्वा ब्रह्मखरो मुञ्चि घोषोत्तम जरामरणविघाती वैद्योत्तमो भेथिसर्वोत्तमः (१) । गगनतले हि स्थित्वा ब्रह्मोत्तमः शक्र देवोत्तमः सुचिरुचिरप्रसनगन्धोदकैर्विनपी विनायक। अपि च उरगराजा शीतोष्णे दे वारिधारे शुभेऽप्यमुच्चतान्तरिक्षे स्थिती अमरशतसहस्रं गन्धोदकैर्विनपी विनायकं (२) ॥ लोकपालाश्च मम्मान्ताः मन्धारयन्ति करैः शोभनैः । त्रिसहसा दूयं भूमिः कम्पते सचराचरा (३) ॥ प्रभा च रुचिरा मुना पायाश्च विशोधिताः । क्लेशदुःखाश्च ते (8) शान्ता जाते लोके विनायके। क्षिपन्ति मरुतः पुष्पी जातेऽस्मिन्नरनायके। क्रम सप्तपदां वोरः क्रमते बलवीर्यवान् (५) ॥ पादौ निक्षिपते यत्र भूमी पद्मवराः शुभाः । अभ्युद्गच्छन्ततो मह्यां सर्वरत्नविभूषितां (६) ॥ यदा सप्तपदां गत्वा ब्रह्मवरमुदाहरिं (७)। जरामरणविघाती भिषम्वर वाहतः ॥ व्यवलोकयित्वा च विशारदो दिशस्तता गिरमुञ्चति()अर्थयुक्तां। १ वोर्यबलोपेता पद्मानि रुचिरचित्राणि अभ्युगतानि चक्राकचिचाभ्यामिति सप्तप- दानि चमुच्चद् भैषज्य सर्वोत्तमः । भैषज्य सर्वोत्तम इत्यस्य मैषज्यदाने सर्वोत्तम इत्य- भिप्रायः । २ एक्रो देवोत्तमा व्यशापयत् उरगराजोऽमञ्चद्यस्नापयत्। १ अकम्पन बिसहसा यमबासन्धिरार्षः । ४ अब पुंस्त्वमार्षत्वात् । ५ पुष्पाणि क्रमात्सप्त- पादानि रति । ६ अभ्युगच्छामि तच सर्वरविभूषितायामिति । ७ उदाहर- दिति । ८ अमञ्चदिति।

·सप्तमाध्यायः॥ ज्येष्ठोऽहं सर्वलोकस्य श्रेष्ठो लोके विनायकः ॥ इयं च जातिर्मम पश्चिमा इति हास्यं च मुक्तं नरनायकेन । म लोकपालमरुभिश्च (१) मेन्द्रः प्रसन्नचित्तैर्वरगन्धवारिभिः ॥ संस्कारिता लोकहितार्थकारी अपि चोरगेन्द्रैः सहितैः समः । गन्धोयधाराविमरे स्वपिंसुं अन्येऽपि देवनियुताः स्थित अन्तरीते (२)॥ नपित् सुगन्धोऽग्रजिनं खयम्भु श्वेतं च विपुलं छत्रं चामारांच शुभाम्बरां (३)। अंतरीक्षे गता देवाः स्नापयन्ति नरर्षभं ॥ वृद्धि विपुल जाता देव सुतो भूषितो लक्षणे- महकुलरतनस्य वृद्धिश्च भूता व्यक्तोऽसी चक्रवर्तीश्वरः । एष विप्रतिशबुर्जम्बध्वज एकछत्रीभवेत् कोट्टराजस्तथा नृप क्रमतः प्रादुर्भुतः साधु किं करवाम देवि (४) इत्युक्वाऽमरोगण स्तूष्णीमभूत् ॥ कपिलवस्तुमहानगरा- त्पुरुषा आगत्य राजानं सुद्धोदनमानिय्य क्रमात् ॥ पुरुष पुरतु गत्वा शुद्धोदनमब्रवीत्तं हर्षितो वृद्धि विपुल देव जाता नृपेशाकियानां कुले । पञ्चविंशतिसहस्र आताः सुताः शाकियानां गृहे १ मद्भिश्चेति । ९ गन्धारधाराविसरणेन स्नापयामासुरन्यान्यपि देवनियुतानि स्थितानि । ३ नापयित्वा सुगन्धोदकैः। अब दत्तवानिति ऊह्यं कृत्वा छत्रं चाभ- राणि शुभाम्बराणि च दत्तवानित्यर्थः । ४ दृद्धिर्विपुला जाता महाकुन रतस्य इति ।

·१०८ ललितविस्तरः ॥ सर्वे बलउपेत नमाः ममा दुधधर्षाः परैः (१) ॥ अपरपुरुषा आहुः ॥ देव शणानन्दशब्दं समाश्छन्दकप्रमुखानि चेटीसुता अटोशता अपि च दशसहसा जाता नराः कण्ट कप्रमुखाः । तुरगवर प्रधान हेमप्रभा मुन्नकेशावरा विंशतिश्च सहस्रपर्यन्तकाः कोदृराजास्तथा (२) ॥ नृपति क्रमत लेभि विक्रमी साधु देव जय अाज्ञा खलु ददाहि गच्छामा किम्बा करोमो नृप । त्वमिह वशितु प्राप्नु भृत्या वयं भट्टदेव जय विंशतिश्च सहस्र नागोत्तमा हेमजालोज्वलाः (३) । त्वरितमुपगमित्म राजा रहं गर्जमानास्ते कृष्णमबलवत्सगोपामुखा जात षष्टिशता । दूयमपि प्रसूति देवदेवोत्तमे वृद्धि राज्ञां ग्टहे अपि च नृपति गच्छ प्रेक्ष स्वयं सर्वमेव प्रभो (४) ॥ पुण्यतेजःप्रभे नरमरुतसहस्रये हर्षिता दृष्टिजाते जुणाम्भोधिवर अशोक सम्पस्थिताः क्षिप्र भौमाः जिनाः (५) । इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्त्वे तत्क्षणं दाननिसर्गः पुन- १ पुरुषः पुरता दृद्धिविपुला टपशाक्यानां पञ्चविंशतिसहस्रं बलोपेता इति । २ टपा यानन्दशब्दं छन्दकप्रमखा अरशतं दशसहसं तुरगवराः प्रधाना वरमञ्च- केशा विंशतिसहसपर्यन्तका कोहराजान इति । ३ टपते क्रमतो लब्धं विक्रमिन् देहि गच्छाम करवाम शिताप्राप्ता विंशतिसहसमिति । ४ त्वरित- मुपागमन् कृष्णसुबलवत्सगोपमुखा जाता परिणतं प्रसूतिर्देवदेवोत्तमे चत्र सद्धि. शब्दस्य दिदायिकेत्यर्थः । ५ नरमरुत्महखाणि हर्षितानि चशाके क्षिप्रमिति । चस्योत्तराई नमिलति पञ्चवपि पुस्तकेषु पूर्वाईपर्यन्तमेव । चाज्ञां खलु ·सप्तमाध्यायः ॥ १०६ - रुत्तरं प्रवर्त्तति स्म । पञ्च च कुलिकाशतानि प्रसूयन्ते स्म । दश च कन्यासहस्राणि यशोवतीप्रमुखानि अष्टौदामोश- तानिच्छन्दकप्रमुखानि दश बडवामहस्राणि दश किशोर- सहस्राणि कण्ट्रक प्रमुखानि पञ्च करेणुमहस्राणि पञ्च कपिला- सहस्राणि तानि सर्वाणि राज्ञः पुस्तकावरोपितानि कुमारस्य कोडा) दत्तान्यभूवन् ॥ चतुणी च द्वीपकोटोशतसहस्राणां मध्ये पृथिवीप्रदेशे अश्वत्थयष्टिः प्रादुरभूत् । अन्तर्वीपे च चन्दन- वनं प्रादुर्बभूव । बोधिसत्त्वस्य परिभोगार्थ बोधिसत्त्वस्यैवानुभा- वेन । पञ्चाद्यानशतानि समन्तानगरस्य प्रादुर्वभूवुर्बोधिसत्त्वस्य परिभोगाय ॥ पञ्च च निधानमहस्राणि धरणीतलादतमुत्य मुखं दर्शयन्तिस्म ॥ इति हि ये केचिद्राज्ञः शुद्धोदनस्यार्था- भिप्रेता अभूवन्। ते सर्व समृद्धवाः मंसिद्धवाभिप्रेता अभूवन् ततो राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभूत्। किमहं कुमारस्य नाम- धेयं करिय्यामीति ॥ ततोऽस्यैतदभूत् । अस्य हि जातमात्रेण मम सर्वार्थसमृद्धवाः संसिद्धाः ॥ यत्त्वहमस्य सर्वार्थसिद्ध इति नाम कु- ॥ ततो राजा बोधिसत्त्वं महता सत्कारेण सत्- कृत्य मार्थसिद्धोऽयं कुमारी नाम्ना भवतु इति नामास्या- कार्षीत् ॥ इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्त्वे मातुः कुक्षिपार्श्वमक्षत- मनुपहतमभवद्यथा पूर्वन्तथा पश्चात् ॥ त्रिभविष्यदम्बुकूपाः प्रादुरभूवन् । अपि च सुगन्धतैलपुष्करिण्यः ॥ पञ्चासरःसह- साणि दिव्यगन्धपरिवामिततैलपरिगृहीतानि बोधिसत्त्वमात- ॥

·९९० ललितविस्तरः ॥ रमुपसङ्काम्य सुजातजाततामलान्तकायताञ्च परिपृच्छन्ति स्म ॥ पञ्च चाप्सरःसहस्राणि दिव्यानुलेपनपरिगृहीतानि बोधि- सत्त्वमातरमुपसङ्कम्य सुजातजाततामक्लान्तकायताञ्च परिप- च्छत्ति स्म ॥ पञ्च चाप्सरःमहस्राणि दिव्यगन्धोदकपरिपूर्ण- घटपरिगृहीतानि बोधिसत्त्वमातरमुपसङ्काम्य सुजातजातताम- क्लान्तकायतां परिपृच्छन्ति स्म ॥ पञ्च चापरःसहस्राणि दिव्य- दारकचीवरपरिगृहीतानि बोधिसत्त्वमातरमुपसङ्गम्य सुजात- जाततामलान्तकायताञ्च परिपृच्छन्ति स्म ॥ पञ्चामरःसह- साणि दारकाभरण परिगृहीतानि बोधिसत्त्वमातरमुपसङ्कम्य सुजातजाततामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म ॥ पञ्चा- मरःसहस्राणि दिव्यर्यमङ्गीतिसम्प्रणितेन बोधिमत्त्वमात- रमुपसङ्कम्य सुजातजाततामलान्तकायताञ्च परिपृच्छन्तिस्म ।। यावन्तश्चेह जम्बुद्दोपे बाह्याः पञ्चाभिज्ञा ऋषयस्ते सर्च गगनतलेनागत्य राज्ञः पद्धोदनस्य पुरतः स्थित्वा जयवृद्धि- शब्द मनुश्रावयन्ति स्म ॥ इति हि भिक्षवो जातमात्रो बोधिसत्त्वः सप्तरात्रं लुम्बि- नीवने दिव्यमानुष्यकै स्वर्थताडावचरैः सक्रियते स्म । गुरु- क्रियते स्म । मान्यते स्म । पूज्यते स्म । खाद्यभोज्य खादनी- यानि यानि विश्राण्यन्ते स्म । सर्वशाक्यगणाश्च मन्त्रिपत्या- नन्दशब्दमुदीरयन्ति स्म । दानानि च ददति स्म । पुण्यानि च कुर्वन्ति स्म । द्वात्रिंशच ब्राह्मणशतसहस्राणि दिने दिने सन्तयन्ते स्म । । येषाञ्च योऽर्थस्तैस्तद्दीयते स्म

·सप्तमाध्यायः॥
देवानामिन्द्रो ब्रह्मा च तस्यां ब्राह्मण पर्षदि माणवकरूपमभि-
निायाग्रासने निषधेमा मङ्गल्यां गाथामध्यभाषेतां ॥
आपायाश्च यथा शान्ताः सुखि सव्वं यथा जगत् ।
ध्रुवं सुखावहो जातः सुखे स्थापयिता जगत् ॥
यथा वितिमिरा चाभा रविचन्द्रसुरप्रभाः ।
अभिभूता न भामन्ते ध्रुवं पुण्यप्रभोद्भवः ।।
पश्यन्त्यनयना यच्च श्रोत्रहीनाः (१) श्टण्वन्ति च ।
उन्मत्तकाः स्मृतिवन्तो भविता (२) लोके चेति थे।
न वाधन्ते यथा क्लेशा जातं मैत्रं जनं जगत् ।
निःसंशयं ब्रह्मकोटीनां भविता पूजनाई ते (३) ॥
यथा सुपुष्पिताः शाला मेदिनी च समास्थिता ।
ध्रुवं सर्वजगत्यूयः सर्वज्ञोऽयं भविष्यति ॥
यथा निराकुलो लोको महापद्मो यथोद्भवः (8)
नि:मंशयं महातेजा लोकनाथो भविश्यति ॥
यथा च मृदुका वाता दिव्यगन्धोपवामिताः ।
शाम्यन्ति व्याधिं सत्त्वानां वैद्यराजा भविष्यति (५) ॥
वीतरागा चेमे रूपधातो मरु च्छताः ।
कृताञ्जलि नमवन्ति दक्षिणीयो भविष्यति (६) ॥
यथा च मन जा देवान्देवाः पश्यन्ति मानषान ।
..
१ यवच्छे।वहींना इति वा पाठः। ९ भविता इत्यस्य जाता इति तात्पर्यार्थः ।
३ पूजनाईस्ते इति । न संशयं ब्रह्मलोके सत्त्वानां भविता शिवमिति वा पाठः ।
४ महापद्मोझवा यथा इत्युचितम् । ५ शमयन्तीति । ६ मरूछतानि कृताञ्ज.
लीनि इति ।

·ललितविस्तरः॥ विहेठन्ति नचान्योन्यं सार्थवाहो भविष्यति ॥ यथा च ज्वलनः शान्तः सा नद्यः खवस्थिताः । सूक्ष्मञ्च कम्पते भूमिः भविता तत्त्वदर्शक इति ॥ इति हि भिक्षवः सप्तरात्रजातस्य बोधिसत्त्वस्य माता मायादेवी कालमकरोत् ॥ सा कालगता त्रयस्त्रिंशद्देवेषू- पपन्ना स्यात् ॥ खलु पुनर्भिक्षवो युभाकमेवं बोधिसत्त्वापरा- धेन मायादेवी कालगतेति। न खल्वेवं द्रष्टव्यं ॥ तत्कस्माद्धेतोः ॥ एतत् परमं हि तस्यायुः प्रमाणमभूत् । अतीतानामपि बोधिमत्त्वानां सप्तरात्रजातानां जनयियः कालमकुर्वन् ॥ तत्कस्माद्धेतोः ॥ विवृद्धस्य हि बोधिसत्त्वस्य परिपूर्णेन्द्रियस्याभिनिष्क्रामतो मातु ईदयमस्फुटत् ॥ इति भिक्षवः सप्तमे दिवसे यादृशेन व्यूहन मायादेवी कपिलवस्तुनो महानगरवरादुद्यानभूमिमभिनिष्क्रान्ताऽभूत् । ततः कोटीशतसहस्रगुणोत्तरेण महान्यूहेन वोधिसत्त्वः कपि- लवस्तुमहानगरं प्राविशत् ॥ तस्य च प्रविशतः पञ्च पूर्णकुम्भस- हस्राणि गन्धोधकपरिपूर्णनि पुरतो नीयन्ते स्म ॥ एवं पञ्च कन्यासहस्राणि मयूरहस्तकपरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म ॥ पञ्च कन्यासहस्राणि तालवृन्तकपरिग्टहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म॥ पञ्च कन्यासहस्राणि गन्धोदकङ्कारपरिग्रहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म । मार्गमवसिञ्चन्ति स्म ॥ पञ्च कन्यासहस्राणि ·सप्तमाध्यायः॥ विचित्रपटोलकपरिग्रहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म ॥ पञ्च कन्यासहस्राणि नवविचित्रप्रलम्बनमालापरिग्रहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म ॥ पञ्च कन्यासहस्राणि रत्नभद्रालङ्कारपरि- गृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म मार्ग शोधयन्यः ॥ पञ्च कन्या- सहस्राणि भद्रासनपरिग्रहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म ॥ पञ्च च ब्रह्मशतसहस्राणि घण्टापरिगृहीतानि माङ्गल्यशब्दं श्रावयन्ति पुरतो गच्छन्ति स्म ॥ विंशति नागसहस्राणि सर्वालङ्कारभूषि- तानि पुरता गच्छन्ति स्म॥ विंशति हयसहस्राणि सुवर्मालङ्कार- सञ्छनानि सर्वालङ्कारभूषितानि पुरतो गच्छन्ति स्म ॥ अशीतिरथसहस्राणि श्वेतछत्रध्वजपताकाकिङ्किणीजालसमल- कृतानि बोधिसत्त्वस्य पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति स्म ॥ चत्वारिंश- त्पदातिमहस्राणि शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां सन्नद्ध- दृढवर्मकवचानां बोधिसत्त्वं गच्छन्तमनुगच्छन्ति स्म ॥ गगनतलगतानि चाप्रमेयासयेयान्यभिज्ञातानि कामावचर- देवपुत्राः कोटीनियुतशतसहस्राणि नानाप्रकारमनेकव्यूहा- धिसत्त्वस्य पूजां कुर्वन्तोऽनुगच्छन्ति स्म ॥ यस्मिंश्च वरप्रवर- रथे बोधिसत्वः समधिरूढोऽभूत् म ह कामावरैर्देवैरनेकै- महाव्यूहैः ममखङ्कतोऽभूत् ॥ विंशति च देवकन्यासहस्राणि मालङ्कारविभूषितानि रत्नसूत्रपरिगृहीतानि तं रथं वहन्ति स्म ॥ इयोश्चाप्सरमोर्मध्ये एका मानुषी कन्या इयोर्मानुषीक- न्ययामध्ये एकामरा न चाप्परमो मानुषीणामामगन्धं जिघुन्ति ·११४ नलितविस्तरः॥ स्म ॥ न च मानुष्योऽसरमां रूपं दृष्ट्वा प्रमादमापद्यन्ते स्म यदिदं बोधिसत्त्वस्य तेजोऽनुभावेन ॥ इति हि भिक्षवः कपिलाइये पुरवरे सर्वार्थमिद्धैः पञ्चमात्रैः शाक्य शतैः पञ्च गृहशतानि निर्मापितान्यभवन् बोधिसत्त्वम्- दिम्य ॥ ते बोधिसत्त्वं नगरं प्रविशन्तं स्वखगृहदारमूले स्थित्वा कृताञ्जलिपुटा अभिनतकायाः सगौरवमाहुः। दह भोः सी- र्थसिद्ध प्रविशेह । देवादिदेव प्रविशेह। भोः शुद्धसत्त्व प्रविशेह। भोः प्रीतिप्रामाधकर प्रविशेह। भो अनिन्दितयशः प्रविशेह । भोः समन्त चक्षुः प्रविशेह । भो असमसम प्रविशेह। भोः सदृश- गुणतेजोधर लक्षणानुव्यञ्जन खलङ्क्तकाय प्रविशेति ॥ ततश्चा- पादाय कुमारस्येह सर्वार्थसिद्धः सर्वार्थसिद्ध इति सज्ञा- मगमत् ॥ तत्र राजा शुद्धोदनस्तेषां सर्वेषामनुवर्तनाथै बोधिसत्त्वं सर्वगृहेषु प्रवेश्य चतुणी मासानामत्ययाबोधिसत्त्वं खगृहे प्रवेशयति स्म ॥ तत्र च नानारत्नव्यूहो नाम प्रामाद स्तं बोधिसत्त्वः समारूढोऽभूत् ॥ तत्र ते वृद्धवृद्धाः शाक्याः मनि- पत्यैवं मतं चारयन्ति स्म। के नु खलु समर्था बोधिसत्त्वं गोपायितुं केलयितुं संस्थापयितुं हितचित्ततया मैत्रचित्ततया गुणचित्ततया सौम्यचित्ततया चेति ॥ तत्र पञ्च मात्राणि शाक्य- बधूशतान्येकैका एवमाहुः । अहं कुमारमुपस्थास्य इति ॥ तत्र महलकमहल्लिकाद्याः शाक्या एवमाहुः । सर्वा एता बधूला नवा दहरास्तरुण्यो रूपयौवनमदमत्ता नैताः ममी ·सप्तमाध्यायः॥ १२५ बोधिसत्त्वं कालेन कालमुपस्थातुं ॥ अथ च पुनरियं महाप्रजा- वती गौतमी कुमारस्य मावमा एषा समर्थी कुमारं सम्यक्- सुखेन संवर्द्धयितुं । राजानं च शुद्धोदनमभिधारयितुं ॥ इति हि ते सर्वे ममग्रा भृत्वा महाप्रजावतों गौतमीमुत्माह- यन्ति स्म ॥ इति हि महाप्रजावती गौतमी कुमारं संव- ईयति स्म ॥ तत्र बोधिसत्त्वस्याथै द्वात्रिंशद्धायः संस्थापिता अवन्॥ अष्टावङ्गधाश्यः। अष्टौ क्षीरधात्र्यः। अष्टौ मल- धाच्यः । अटो क्रीडाधायः॥ ततो राजा शुद्धोदनः सव्वं शाक्यगणं मन्त्रिपत्यैवं मीमांसते स्म ॥ किन्नु खल्वयं कुमारो राजा भविष्यति चक्रवाहोश्विद- भिनिष्क्रमिय्यति प्रव्रज्यायै ॥ तेन च समयेन हिमवतः पर्वतरा- जस्य पार्श्व अमितो नाम महर्षिः प्रतिवमति स्म । पञ्चाभिज्ञः माढू नरदत्तेन भागिनेयेन ॥ स बोधिसत्त्वस्य जातमात्रस्य बह- न्याश्चाद्भुतप्रातिहााण्यद्राक्षीत्। गगनतलगतांश्च देवपुत्रान् बुद्धशब्दमनुश्रावयतोऽम्बराणि च भ्रामयत इतस्ततः प्रमुदि- तान् परिभ्रमतोऽद्राक्षीत् ॥ तस्यैतदभृत् । यत्त्वहं व्यवलोकयेय- मिति॥ म दिव्येन चक्षुषा सब्वं जम्बुद्धीपमनुविलोकयन्नद्राक्षीत् । कपिलाहये महापुरे राज्ञः शुद्धोदनस्य ग्रहे कुमारं जातं शतपुण्यतेजस्तेजितं सर्वलोकमहितं द्वात्रिंशनाहापुरुषलक्षणैः समलतगात्रं । दृष्ट्वा च पुनर्नरदत्तं माणवकमामन्त्रयते स्म। यत् खलु माणवक जानीहि जम्बुद्दीपे महारत्नमुत्पन्न । कपिलवस्तुनि महानगरे राज्ञः शुद्धोदनस्य रहे कुमारो ·ललितविस्तरः । जातः शतपुण्यतेजस्तेजितः सर्वलोकमहितो द्वात्रिंशन्महा- पुरुषलक्षणैः समन्वागतः ॥ स चेदगारमध्यावसिष्यति राजा भविष्यति चतुरङ्गबलश्चक्रवर्ती विजितवान् धार्मिको धर्म- राजो जनपदस्थो महावीर्यप्राप्तः सप्तरत्नसमन्वागतः ॥ तस्येमानि सप्त रत्नानि भवन्ति । तद्यथा । चक्ररत्नं हस्तिरत्नमश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेवं सप्तरत्नसम- न्वागतश्च ॥ अस्य पुत्रसहस्रं भविष्यति । शराणां वीराणां वरागरूपिणां परसैन्यप्रमईकानां ॥ स इमं महापृथिवी- मण्डलं समुद्रपरिखमदण्डेनाशस्त्रेण स्वेन धर्मेण बलेनाभि- भूयाभिनिर्जित्य राज्यं करिष्यत्यैश्वाधिपत्येन ॥ स चेत्पुन- रगारादनगारिका प्रव्रजिष्यति तथागतो भविष्यति । अहन् सम्यकसम्बुद्धो नेता अनन्यनय: शास्ता लोके सम्बुद्धः। तदेतद्युप मङ्गमिष्यामि च तद्रष्टुमिति ॥ अथ खल्वमितो महर्षिः माई नरदत्तेन भागिनेयेन राजहंस व गगनतलादभ्युगम्य समुत्मत्य येन कपिलवस्तु महानगरं तेनेोपमङ्कामदुपसङ्कम्य द्धिं प्रतिसंहृत्य पझ्यामेव कपिलवस्तु महानगरं प्रविश्य येन राज्ञः शुद्धोदनस्य निवेशनं तेनोपसङ्कामदुपमङ्कम्य राज्ञः शुद्धोदनस्य रहदारेऽस्थात् ॥ इति हि भिक्षवोऽसितो देवर्षिः पश्यति स्म राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहदारेऽनेकानि प्राणिशतसहस्राणि सन्निपतितानि ॥ अथ खल्वसितो महर्षिीवारिकमुपसङ्कम्यैवमाइ । गच्छ लं भोः पुरुष राजा शुद्धोदनस्य निवेदय द्वारे षिर्व्यवस्थित इति ॥

·सप्तमाध्यायः॥ परमिति दौवारिकोऽसितस्य महर्षेः प्रतिश्रुत्य येन राजा शुद्धोदनस्तेनोपसङ्कामदुपसङ्काम्य कृताञ्जलिपुटो राजानं बद्धो- दनमेवमाह । यत् खलु देव जानीहि ऋषि ो वृद्धो मह- लको दारे स्थितः । एवञ्च वदति राजानमहं द्रष्टुकाम दनि ।। अथ राजा ढादनोऽसितस्य महर्षेरासनं प्रज्ञाप्य तत्पुरुषमेव- माह । प्रविशतु ऋषिरिति ॥ अथ स पुरुषो राजकुलानिष्क्रम्यासितं महर्षिमेवमाह । प्रविशति ॥ अथ खल्वसितो महर्षिर्यन राजा पद्धोदनस्तेनोपस- झामदुपसङ्घम्य पुरतः स्थित्वा राजानं शुद्धोदनमेवमाह । जय जय महाराज चिरमायुः पालय धर्मेण राज्यं कार- येति ॥ अथ स राजा शुद्धोदनोऽसितस्य महर्षरध्यपाद्याभ्यर्चनं कृत्वा साधु सुष्टु च परिग्टह्यासनेनोपनिमन्त्रयते स्म ॥ सुखोप- विष्टञ्चैनं ज्ञात्वा मगौरवः सप्रतीतिरेवमाह । न स्मराम्यह- म्हषे दर्शनं तत्केनार्थनेहाभ्यागतोऽसि किं प्रयोजनं ॥ एवमुक्तऽसिता महर्षिः राजानं शुद्धोदनमेतदवोचत् । पुत्रस्ते महाराज जातस्तमहं द्रष्टुकाम इहागत इति ॥ राजा आह । स्वपिति कुमारी महर्षे मुहूर्त्तमागमय यावदुत्थास्यतीति ॥ ऋषिरवोचत् । न महाराज तादृशा महापुरुषाश्चिरं खपन्ति जागरशीलास्तादृशाः सत्पुपुरुषा भवन्ति ।।

·ललितविस्तरः॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वाऽसितस्य महर्षेरनुकम्पया जागरणनिमित्तमकरोत् ॥ अथ खलु राजा मुद्धोदनः सार्थमिद्धं कुमारमुभाभ्यां पाणिभ्यां माधु च सुष्टु चानुपरिग्टह्यासितस्य महर्षरन्तिकमुपा- नयति स्म ॥ दूति ह्यसितो महर्षिाधिसत्त्वमवलोक्य द्वात्रिंश- न्महापुरुषलक्षणैः समन्वागतमशीत्यनुव्यञ्जनसुविचित्रितगात्रं शक्रब्रह्मलोकपालातिरेकवपुषं शतसहस्रातिरेकतेजसं साङ्ग- सुन्दरं दृष्ट्वा चोदानमुदानयति स्म । आश्चर्यपुङ्गलो वतायं लोके प्रादुर्भत इत्युत्थायामनावता नलिपुटो बोधिसत्त्वस्य चरणयोः प्रणिपत्य प्रदक्षिणीकृत्य च बोधिसत्त्वं परिग्रह्य निध्यायनवस्थितोऽभूत् ॥ मेोऽद्राक्षीत् बोधिसत्त्वस्य द्वात्रिंश- महापुरुषलक्षणानि यैः ममन्वागतस्य पुरुषपुङ्गलस्य दे गतो भवतो नान्या स चेदगारमध्यावसति राजा भवति । चतुरङ्गचक्रवर्ती पूर्ववद्यावदेवैश्व-धिपत्येन ॥ म चेत्पुनर- गारादनगारिकां प्रव्रजति तथागतो भविष्यति विघुटशब्दः सम्यकमम्बुद्धः ॥ स तं दृष्ट्वा प्रारोदीत् । अणि च प्रवर्त्तयति गभीरञ्च निश्वमति स्म ॥ अद्राक्षीद् राजा शुद्धोदनोऽसितं महर्षि रुदन्तमश्रूणि च प्रवर्त्तयमानं गम्भीरञ्च निश्वसन्तं ॥ दृष्टा च स हर्षितरो- मकूपजातस्वरितं दीनमना असितं महर्षिमेतदवोचत् । किमिदम्षे रोदिषि अश्रूणि च प्रवर्त्तयमि गम्भीरञ्च निश्व- ससि । मा खल कुमारस्य काचिदिप्रतिपत्तिः ॥ ॥

·सप्तमाध्यायः॥ १९९ - एवमुक्तऽमिता महर्षी राजानं शुद्धोदनमेवमाह । नाहं महाराज कुमारस्वार्थन रोदिमि नाप्यस्य काचिद्विप्रतिपत्तिः किन्वात्मानमहं रोदिमि ॥ तत्कस्माद्धेतोः॥ अहञ्च महाराज जी वृद्धो महलकोऽयञ्च सार्थ- सिद्धः कुमारोऽवश्यमनुत्तरां मम्यक्सम्बोधिमभिसम्भोत्स्यति । सम्बुध्य चानुत्तरं धर्मचक्र प्रवर्त्तयिष्यति। अप्रवर्तितं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा अन्येन वा पुनः केनचि- लोके सह धर्मेण ॥ सदेवकस्य लोकस्य हिताय सुखाय धम्म देश- यिष्यति। आदी कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवसाने कल्याणं स्वयं सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्ण परिशद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्य पर्यव- माने धर्म सम्प्रकाशयिष्यति ॥ अस्माकं धर्म श्रुत्वा जाति- धर्मािण: मत्त्वा जात्या परिमोच्यन्ते। एवं जराव्याधिमरण- शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्यापायायासेभ्यः परिमोक्ष्यन्ते ॥ राग- देषमाहाग्निसन्तप्तानां सत्त्वानां सद्धर्मजलवर्षेण प्रह्लादनं करिव्यति । नानाकुदृष्टिग्रहण प्रस्कन्नानां सत्त्वानां कुपथ- प्रयातानाजुमार्गेण निवाणपथमुपनेव्यति । संमारपञ्चर- चारकावरुद्धानां क्लेशबन्धनबद्धानां सत्त्वानां बन्धननिर्मातं करिष्यति । अज्ञानतमस्तिमिरपटलपर्यावन नयनानां प्रज्ञा- चक्षुरुत्पादयिष्यति । क्लेशशल्यविद्धानां शल्योद्धरणं करि- व्यति ॥ तद्यथा। महाराज औदुम्बरपुष्यं कदाचित् कहिचि- लोके उत्पद्यते ॥ एवमेव महाराज कदाचित्काईचिदभिः ·१२. ललितविस्तर कल्पकोटिनियुतैर्बुद्धा भगवन्तो लोक उत्पद्यन्ते ॥ मोऽयं कुमा- रोऽवग्यमनुत्तरां सम्यकसम्बोधिमभिसम्भाव्यते। अभिसम्बोध च सत्त्वकोटिनियुतशतसहस्राणि संभारमागरात् पारमुत्तार- यिष्यति । अमते च प्रतिष्ठापयिष्यति ॥ वयञ्च तं बुद्धरत्नं द्रक्ष्याम इत्येवमहं महाराज रोदिमि परिदीनमना दीर्घञ्च निश्वमामि । यद हमिमन्नाराधयामि ॥ यथाऽस्माकं महाराज मन्त्रवेदशास्तेष्वागच्छति । नाईति सर्वार्थसिद्धः कुमारोऽगारमध्यावमितुं । तत्कस्य हेतोः ॥ तथा हि महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारो द्वात्रिंशन्महा- पुरुषलक्षणैः समन्वागतः ॥ कतमैात्रिंशता ॥ तद्यथा। उष्णीषशीर्षी महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः। अमेन महाराज प्रथमेन महापुरुषलक्षणेन समन्वागतः सा- र्थसिद्धः कुमारः । अभिन्नाचनमयूरकलापाभिनीलवेलित- प्रदक्षिणावर्त्तकेशः । समविपुलललाट: । उर्जा महाराज सर्वार्थसिद्धस्य भ्रुवोर्मध्ये जाता हिमरजतप्रकाशा। गोपक्ष्म- नेत्राभिनीलनेत्रः । समचत्वारिंशद्दन्तः । अविरलदन्तः । एक्लदन्तः । ब्रह्मखरो महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः। रस- रसाग्रवान् । प्रभुततनुजिकः । सिंहहनुः । सुसंवृत्तस्कन्धः । सप्तच्छदोच्छ्रितांमः । सूक्ष्मसुवर्षवर्लच्छविः । स्थिरः । अव- नतप्रलम्बबाहुः । सिंहपूर्वा कायः । न्यग्रोधपरिमण्डलो महा- ·सममाध्यायः॥ १२९ राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः। एकैकरोम ज.ग्राहि प्रदक्षिणं । कोपगतवस्तिगुह्यः । सुविवर्निनोरुः । ऐणेयमृगराजजवः । दीर्घाङ्गलिः । आयतपाणिपादः । मृदुतरुणहस्तपादः । जाङ्गुलिकहस्तपादः । दोर्चाङ्गलिधरः । पादतलयोर्महाराज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य चक्रे जाते चित्रेऽर्चिभती प्रभाखरे मिते सहसारनेमिके मनाभिके । सुप्रतिष्ठितसमपादो महा- राज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । अनेन महाराज द्वात्रिंश- महापुरुषलक्षणेन समन्वागतः सर्वार्थमिद्धः कुमारः महाराज चक्रवर्त्तिनामेवंविधानि लक्षणानि भवन्ति । बाधि- मत्त्वानाञ्च तादृशानि लक्षणानि भवन्ति ॥ संविद्यन्ते खलु पुन महाराज मार्थमिद्धस्य कुमारस्य कायेऽशीत्यनुव्यञ्जनानि । यैः समन्वागतः मार्थमिद्धः कुमारो नाईत्यागारमध्यावनि- तुमवश्यमभिनिष्क्रमिय्यति प्रव्रज्यायै ॥ कतमानि च तानि महाराजाशी त्यमुव्यञ्जनानि ॥ तद्यथा । तुङ्गनखश्च महाराज मार्थमिद्धः कुमारः । ताम्रनखश्च स्निग्धनखश्च वृत्ताङ्गुलिश्च अनुपूर्वचित्राङ्गुलिथ गूढशिराश्च गूढगुल्फश्च घनसन्धिश्च प्रविषमममपादश्चायतपा- दपार्णिश्च महाराज मार्थमिद्धः कुमारः । स्निग्धपाणिलेखश्च तुल्यपाणिलेखश्च गम्भीरपाणि लेखश्चाजिह्मपाणिस्लेखश्चानुपूर्य- पाणिलेखश्च विम्बोष्ठश्चानुच्चशब्दवचनश्च मृदुतरुणताम्रजिङ्गश्च गजगर्जिताभिस्तनितमेघखरमधुरम घोषश्च परिपूर्णव्यञ्जमय चब गणमया चिंगाणा एव भवकि म तु हाबिंशत् पाठोऽप्येवमेव घट्न पुसकेषु ।

·१२२ ललितविस्तरः॥ महाराज सार्थमिद्धः कुमारः । प्रलम्बबाहुथ एचिगात्रव- स्तुसम्पन्नश्च मृदुगात्रश्च विशालगात्रश्चादीनगाबश्वापूर्वगाश्च सुममाहितगात्रश्च मुविभागात्रञ्च पृथुविपुलसुपरिपूर्खजानु- मण्डलश्च वृत्तगात्रश्च महाराज सार्थमिद्धः कुमारः । सुपरिमृष्टगात्रवाजिह्मगात्रश्चानुपूर्वगात्रश्च गम्भीरनाभिश्चा- जिगनाभिश्चानुपूर्वनाभिश्च रच्याचारश्च ऋषभवत् सम्मत्तप्रा- सादिकश्च परमसुविशुद्धवितिमिरालोकसमप्रभश्च नागविल- म्बितगतिश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । सिंहविक्रान्त- गतिश्च ऋषभविक्रान्तगतिश्च मविक्रान्तगतिश्चाभिप्रदक्षि- णावर्तगतिश्च वृत्तकुक्षिश्चाजिम कुक्षिश्च चापोदरश्च व्यपग- सच्छिद्रदोषनोलकाष्ठशरीरश्च वृत्तदंतश्च ‘महाराज मार्थ- सिद्धः कुमारः। तीक्षणदन्तश्चानुपूर्वदंष्ट्रच तुङ्गनाशश्च चिन- यमय विमलनयनश्च प्रहमितनयनचायतनयनश्च विशालनय- मश्च नील कुवलयदलसदृशन यनश्च सहितभ्रूव महाराज सा- सिद्धः कुमारः। चित्रभूथ मङ्गतभूखानुपूर्वभूश्वामितभूश्च पी- मगण्डश्चाविषमगण्डश्च व्यपगतगण्डदोषश्चानुपहतकूर्चश्व सुवि- दितेन्द्रियश्च सुपरिपूर्णन्द्रियश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः। मङ्गतमुखललाटश्च परिपूत्तमाङ्गशासितकेशश्च सहितकेशश्च सुमङ्गतकेशश्च सुरभिकेशवापरुषकेशश्च अनाकुलकेशश्चानु- पूर्वकेशश्च सङ्कुचितकेशश्च श्रीवत्मस्वस्तिकनन्द्यावर्त्तवर्द्धमान- मंस्थानकेशश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुंमारः । इमानि तानि महाराज सार्थमिद्धस्य कुमारस्याशीत्यनुव्यञ्जनानि । यैः ·सप्तमाध्यायः॥ १२१ समन्यागतः सार्थमिद्धः कुमारो माईत्यागारमध्यावमितु- मवश्यमभिनिष्क्रमिष्यति प्रव्रज्याये ॥ अथ खलु राजा शुद्धोदनोऽसितस्य महर्षेः सकाशात् कुमा- रस्येदं व्याकरणं श्रुत्वा तुष्ट उदग्र आत्तमना प्रीतिप्रमुदितः मौमनस्यजात उत्थायासनाद्बोधिसत्त्वस्य चरणयोः प्रणिपत्येमा- जाथामभाषत । वन्दितस्त्वं सुरैः सेन्द्रः कृषिभिश्चापि पूजितः ! वैद्यो सर्वस्य लोकस्य वन्देऽहमपि त्वां विभा ॥ इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनोऽसितं महर्षि माई नरदत्तेन भागिनेयेनानुरूपेण भकेन सन्तर्पयति स्म । सन्त- भिच्छाद्य प्रदक्षिणमकरोत् ॥ अथ खल्वमिता महर्षिस्तत एवा विहायना प्राक्रमत् । येन स्वाश्रमस्तेनोपासकामत् ॥ अथ तत्र खल्वमिता महर्षिनरदत्तं माणवकमेतदवोचत् । यदा त्वं नरदत्त श्टण्या बुद्धो लोक उत्पन्न इति तदा त्वं गत्वा तस्य शासने प्रव्रजेः । तने भविष्यति दीर्घराचमर्याय हिताय सुखायेति । तत्रेदमुच्यते । दृष्ट्वा देवगणानभस्तलगतान्बुद्धश्रवोहारिणः अमिता देवर्षिहिमाचलगतः प्रीतिं परां प्राप्तवान् । बुद्धो नाम पदं * किमेतदिह भी हर्षावहं प्राणिनां पाहादं मम काय एति सुखितां शान्तञ्च चित्तम्परं ॥ किं देवस्वसुरोऽथवाऽपि म भवेङ्गरुडोऽथवा किनरो बुद्धति नामपदमिति ।

·१२४
वालितविस्तरः
बुद्धो नाम (१) किमेतदश्रुमपदं प्रीतिकरं मोदनं ।
दिव्याचक्षुष प्रेक्षते दश दिश: शैलामहीसागरां
रूयं पश्यति चामृतं बहुविधं भूमौ गिरी सागरे (२) ।।
प्राभेयं प्रविराजते सुरुचिरा प्रसादयन्ती तनुं
आताश्चैव यथा हि शैलशिखरे स्निग्धाः प्रवालाकुराः ।
वृक्षाश्चैव यथा सुपुष्यभरिता नानाफलैर्मण्डिताः (३)
सुव्यकं त्रिभवे भविष्यति क्षणाद्रमोद्भवः शोभनः ॥
भूमि ति यथा च पाणिमदृशा सा ममा निर्मला
देवाश्चैव यथा प्रहरमनमः खे धामयन्यम्बरान् ।
यद्दत् सागरनागराजनिलये रताः सवन्तेऽमुता:
सुव्यक्त जिनरत्न जम्बुनिलये धाकरस्योद्भवः (8) ॥
यदच्छान्त अपाय दुःखविगताः सत्त्वाश्च मोख्याधिना
यद्दद्देवगणा नभस्तलगता गच्छन्ति हर्षान्विताः ।
यथा च स्निग्धरवं मनोज्ञ श्टणुयां दिव्यानुसङ्गीतिमा
रतनस्येह प्रादुर्भावु त्रिभवे यस्य निमित्ता इमे (५) ॥
अमितः प्रेक्षति जम्बुमाइयमिदं दिव्येन वै चक्षुषा
सोऽद्राक्षीत् कपिलाइये पुरवरे शुद्धोदनस्यालये ।
जातं लक्षण पुण्यतेजभरितं नारायण स्थामवत्
दृष्ट्वा चात्तमना उदग्रमनसः स्थामास्य संवर्द्धितं (६) ।
१ बुझ्नामेति । २ दिव्यचक्षुषा प्रेक्षत शैल महीसागरामपश्यदिति । १ सुपुष्यपूमी
इत्यर्थः । ४ रत्नानि घडतानि जिनरत्नस्येति सवन्ने इत्यस्य उभिद्योत्पद्यका रत्यर्थः ।
५ यहच्छन्नोऽपायो माझं टणोमि रत्नस्य प्रादुर्भाव मिमिमामामामोनि । ६ प्रेक्षन्
सक्षणपुण्यनेजोभिरित परिपूर्ण नारायण वन् “स्थामवना' पराक्रमवन्तमिति ।

·सप्तमाध्यायः॥ १२५ ভনিনিৰিঙ্কিমলা দ্বাৰা ৰমিশিস भागत्या कपिलाइयं पुरवरं दारि स्थितो भूपतेः । अनुबद्धा बहुप्राणिकोटिनियुता दृष्टा ऋषिर्जीर्मको अवची सारथि राज्ञ वेदय लघु द्वारे ऋषिस्तिष्ठति (१) । श्रुत्वा चाश प्रविश्य राजभवनं राज्ञे तथाख्यातवान् द्वारे देव तपखि तिष्ठति महाजीणी ऋषिर्जर्जरः । सो चापि अभिनन्दते ऋषिवरः प्रावेष्टु राजो गृह- माज्ञा दीयतु ताव पार्थिववरा देमि प्रवेशं तमा (२) ॥ स्थाप्या चासनमस्य चाह नृपतिर्गच्छ प्रवेशं दद असितः सारथिवाक्य श्रुत्व मुदितः प्रीत्या सुखेनान्वितः । शीतं वारि यथाभिकाद्धि दषिता भुक्कादितो चामनं तहत मौख्यभिनन्दते ऋषिवरस्तं द्रष्टु सत्त्वोत्तम (३) ॥ जय भोः पार्थिव इत्युवाच मुदितश्चायुश्चिरं पालय वृद्धिं कृत्व निषम दान्तमनस शान्तेन्द्रियः सूरतः । राजा वै अभिवाद्य तं मुनिवरं प्रोवाच किं कारणं आगामस्तव पार्थिवेन्द्र निलये यद्रूहि शीघ्र मुने (७) ॥ पुत्रस्ते वररूप पारमिगतो जातो महातेजवान् (५) द्वात्रिंशद्वरलक्षणे: कवचिता नारायणस्थामवान्। तं द्रष्टुं हि ममेप्सितं नरपते सर्वार्थमिद्धं सुत- १ चागत्य अनुबवानि बहुप्राणिकोटिनियुतानि अवोचत् सारथी राज्ञ रति । २ तपखो स च प्रवेटु दोष तां तावत्पार्थिववर ददानि प्रवेशं तस्य । १ स्थाप्य चास- नमेनं देहि सारथिवाक्यं श्रुत्वा यथाभिकाशम्भुक्त्वाऽई यित्वा सौख्यं (प्राप्येति शेषः) चभिनन्दने द्रष्टुं । ४ कृत्वा निषमादान्नमनाः सुरत चागमममिमि । ५ वररूपः पारमिमागमस्तेजखोनि ।

·ललितविस्तरः॥ मित्यर्थं समुपागतोऽस्मि नृपते नाम्त्यन्यकायं मम ॥ साधु खागतु याचसे किल इतः प्रीतोऽस्मि ते दर्शना- देषोऽसौ शयितः कुमार वरदो द्रष्टुं न शक्योऽधुना । माधुरसाव मुहर्तमागम दहा यद्रच्यसे निर्मल चन्द्रं वा यथ पूर्ममामि विमलं तारागणैर्मण्डितं (१) ॥ यदाऽमी प्रतिबुद्ध मारथिवरः प्रतिपूर्मचन्द्र प्रभ- स्तं राजा प्रतिग्टह्य वहिवपुषं सूर्योतिरेकप्रभं । हन्ता पश्य ऋषे नृदेवमहितं हेमाग्रविम्बोपम- ममितो दृष्ट च तस्य तो सुचरणी चक्राङ्कितो शोभनी (२) ॥ प्रत्युत्थाथ ततः कृताञ्चलिपुटचरणानि मो वन्दते अङ्क ग्टह्य महात्मशास्त्रकुशलो निध्यायतः प्रेक्षते । मोऽपश्यद्वरलक्षणैः कवचितं नारायणस्थामवान् शीर्ष कम्प्य स वेदशास्त्रकुशलो द्वे तस्य पश्यं गती (३) । राजा वा भुवि चक्रवर्ति बलवान्बुद्धश्च लोकोत्तमः वास्पं त्यक सुदीनकायमनमो गम्भीर निश्वस्य च । उदिमच बभूव पार्थिववरः किं ब्राह्मण रोदिति मा विघ्नं खलु पश्यतेऽयमसितः सर्वार्थसिद्धस्य मे (४) ॥ भूतं व्या हर किन्नु रोदिषि ऋषे श्रेयोऽथ किं पापकं पापं नास्ति न चान्तरायमिह भोः सार्थमिद्धस्य ते । १ खागतं कुमारः साधु ना वन्मुहर्तमागमयेह द्रक्ष्यसि यथर पूर्णमास्यामिति । ९ प्रति- बुद्धः सारथिवरो हन्न दृष्ट्वा । १ सोऽवन्दत परिर निध्यायम् प्रेक्षत नारायण- स्थामवन्तं प्रकम्प्या पश्यदिति । ४ चक्रवर्ती त्यक्ता सुदीनकायममा गम्भीर पश्यत्वयमसिम इति ।

·सप्तमाध्यायः॥ १२० आत्मानं बड शोचमी नरपते जोऽस्मि यजर्जरो यदयं भेष्यति बुद्ध लोकमहितो धर्म यदा वक्ष्यते (१) ॥ म द्रक्ष्ये बहु लब्धप्रीतिमनसं इत्यर्थ रोदाम्यहं यस्था कायि भवन्ति लक्षणवरा द्वात्रिंशतो निर्मलाः । दे तस्या गतयो न अन्य हतियो जानिव्व एवं नृप राजा वा भवि चक्रवर्ति बलवान् बुद्धोऽथ लोकोत्तमः (२) ॥ नायं कामगुणेभिरर्थिक पुनर्बुद्धो अयोग्यति श्रुत्वा व्याकरणं ऋषेः स नृपतिः प्रीती सुखे लञ्चवान् । प्रत्युत्थाय ततः कृताञ्जलिपुटश्चरणावमौ वन्दते देवस्वं स्वभिपूजितः सुबलवानृषिभिश्च मंवर्मितः (३) ॥ वन्दे त्वा वरमार्थबाहु त्रिभवे सजगत्पूजित- मसितः प्राह च भागिनेय मुदितः मंश्रूयतां भाषितं । बुद्धो बोधि यदा श्टणोषि जगते वर्तेति चक्रे ह्ययं शीघ्रं प्रव्रज शासनेऽस्य मुनये त्वं प्रास्यसे निति (४) ॥ वन्दित्वा चरणी ह्यमौ मुनिवरः कृत्वा च प्रादक्षिणं लाभास्ते नृपते सुलब्ध विपुला यस्तादृश स्ते सुतः । एषो लोक मदेवकं समनुजं धर्मेण तव्यति निष्कामं कपिलाहयाहृषिवरोऽरण्येस्थितः खाश्रम इति (५) ॥ इति हि भिक्षवो जातमात्रस्य महेश्वरी देवपुत्रः शुद्धा- १ चन्तरायः सोचामि भविष्र्थात बुद्धे। वक्ष्यति इति । २ पश्यामि अहं इत्यर्थ रादि- म्यहं यस्य काये तस्य गती यन्या टनाया जानीहि भविष्यति चक्रवर्ती इति । ३ क मगणानार्थिकः पुनर्भविष्यति प्रीतिसुखे चवन्दतेति। ४ बरमार्थवाहं सर्वज- गपति भागिनेयं बोधिर्यदा गति वर्तते मुनेः प्राप्स्यसि इति । ५ प्रदक्षिणं सुधा कंसर्पयिष्यति निरक्रामदिति ।

·१२७ ललितविम्सरः॥ वासकायिकान्देवपुत्रामामचैत्रमाह । योऽसौ मार्षाः अमय- कल्पकोटिनियुतशतमहससुकृतकर्मदानशीलक्षान्तिवीर्यधान- प्रज्ञोपायश्रुतचरणव्रततपःसुचरितचरणो महामैत्रीमहाकरु- णामहामुदितासमन्वागत उपेक्षासमुगतबुद्धिः सर्वसत्त्वहित- सुखोद्यतो दृढवीर्यकवचसुमन्नाइसन्नद्धः पूर्वजिनकृतकुशल- मूलादित: शतपुण्यलक्षणसमलङ्कतः मुकृतनिश्चयपराक्रमः परचक्रप्रमथनः सुविमलशुद्धाशयसम्पन्नः सुचरितचरणो महा- ज्ञानके तुध्धजो मारबलान्तकरणस्त्रिसाहस्रमहामाहस्रमार्थ- वाहो देवमनुष्यपूजितो महायष्टयज्ञः सुसमृद्धपुण्यनिचय- स्मरणाभिप्रायो जातिजरामरणान्तकरण : सुजातजात वा- कुराजकुल सम्भूतो जगद्विबोधयिता बोधिसत्त्वो महासत्त्वो मनुष्यलोके उत्पन्न न चिरादसावनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभि- समझोत्स्यते । हन्न गच्छामस्तमभिवन्दितुं मानयितुं पूजयितु- मभिष्टोतमन्येषाञ्च मानामिभूतानां देवपुत्राणां मानमददर्प- च्छेदनार्थं तेऽस्मानभिवन्दमानान्दृष्ट्वा तेऽपि बोधिमत्त्वं वन्दि- व्यन्ति मानयिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति च तत्तेषां भविष्यति दीर्घ- रात्रमर्थाय हिताय सुखाय यावदमृताधिगमाय । राजश्व प्राद्धोदनस्य जयवृद्धी अनुश्रावितारो भविष्यन्ति तत्त्वव्याकर- णेन च बोधिमत्त्वं व्याकृत्य पुनरप्यागमिष्यामः ॥ अथ खलु महेश्वरी देवपुत्रो द्वादशभिर्देवपुत्रसहनैः परि- कृतः पुरस्कृतः सर्वकपिलवस्तमहानगरमवभासेन स्फुटयित्वा येम राज्ञः शुद्धोदनस्य निवेशनं तेनेोपमझामदुपमझम्य दोवा- ..

·सप्तमाध्यायः॥ १२६ रिकेराज्ञातो निवेद्य राज्ञाभ्यनुज्ञातो राजकुलं प्रविश्य बोधि- मत्त्वस्थपादौ शिरमाभिवन्द्येकांसमुत्तरामङ्गत्वानेक शतसहस्रं कृत्वा प्रदक्षिणां निषद्य बोधिसत्त्वमङ्के समारोप्य राजानं शुद्धोदनमाश्वासयति स्म । तुष्टो महाराज भव परमप्रीतश्च । तत्कस्माद्धेतोः । यथा महाराज बोधिसत्त्वस्य लक्षणैरनुव्यञ्जनैश्च कायः समलङ्कृतो यथा च कुमारोऽभिभवति सदेवमानुषासुरलोकं वर्षेन तेजसा लक्ष्म्या च निःसंशयं महाराज बोधिसत्त्वोऽन- त्तरां सम्यकसम्बोधिमभिसम्भोत्स्यते ॥ इति हि भिक्षवो महेश्वरो देवपुत्रः साई शुद्धावामकायि- कैर्देवपुर्बोधिसत्त्वस्य महापूजोपस्थानं कृत्वा बोधिसत्त्वं तत्त्व- व्याकरणेन व्याकृत्य पुनरपि स्वभवनं प्राक्रमत् । तत्रेदमुच्यते ॥ जातस्य तस्य गुणसागरमागरस्य ज्ञात्वा सुरेश्वरमरुत् ध्रुव ते उदग्राः । यस्था सुदुर्लभश्रवो बहुकल्पकोव्यां हन्तेऽथ तं ब्रजम पूजयितुं मुनीन्द्रं (१) ॥ परिपूर्ण द्वादशसहस्र मरुद्दिशिष्टा मणिरत्नचूडममलङ्कृत ईय॑वन्तः । कपिलाइयं पुरवरं समुपेत्य शीघ्र द्वारि स्थिता नरपतेः सुविलम्बचूडाः (२) ॥ १ सुरेश्वरमरतो ध्वं यस्य हन्ताथ व्रजेम जातस्येत्यादि बिस्थले कर्मणि षष्ठी बाध्या । २ परिपूर्णवादशसहसं मरुता विशिष्टा मणिरत्नचुडासमलता ईर्ष्या कालः । R

·१९.
ललितविस्तरः॥
ते द्वारपालमवदन् सुमनोज्ञघोषाः
प्रतिवेदयख नृपतेर्भवनं प्रविश्य ।
दौवारिको वचन श्रुत्य गृहं प्रविष्टः
प्रकृताञ्जलिपुटो नृपतिं वभाषे (१) ।।
जय देव नित्यमनुपालय दीर्घमायुः
द्वारे स्थिता विपुलपुण्यविशुद्धभासः ।
मणिरत्नचूडसुविभूषित ईर्यवन्तः
परिपूर्णचन्द्रवदनाः शशिनिर्मलाभाः (१) ।।
छायां न तेष नृपते क्वचिदप्यपश्यत्
शब्दं न चैव चरणाक्षिपणे श्टणामि।
न च मेदिनों विचरतो रजमुत्क्षिपन्ति
हप्तिं न यान्ति च जनाः समुदीक्षतो वै (३)॥ •
कायप्रभा सुविपुला च विभाति तेषां
वाचा मनोज्ञ यथ नास्तीह मानुषाणं।
गम्भीर लक्षणसुशिलाश्च सुधाकराश्च
शङ्का हि मे सुरगणा न हि ते
मनुष्याः
(४) ॥
वरपुष्पमाल्यमनुलेपनपट्टदार
पाणी गृहीत्य उदीक्षिषु गौरवेण ।
निःसंशयं नृपति द्रष्टु कुमारमेते
१ प्रतिवेदय वचनं श्रुत्वा । नृपतरिति द्वितीयार्थे षष्ठी। २ मणिरत्नचूडासुविभूषिता
वन्तः। ३ तेषां पश्यामि चरणोत्क्षेपणे विचरन्ता रज उत्क्षिपन्ति समुदीक्षन्तः।
मनोज्ञा यथा न सन्तीह गम्भीरतक्ष्णरुसोलाः खाकारा इति ।

·सप्तमाध्यायः।। देवाधिदेव मरुतागत पूजनार्थ (१) ॥ राजा निशम्य वचनं परमं उदयो गच्छा भणा हि प्रविशन्तु गृहं भवन्तः । न हि मानुषाण यमीदृश द्धि काचित् यथ भाषसे च गुण तेष यथा च दर्या (२) ॥ दौवारिकः कृताञ्चलिपुटो मरुतैवमाह प्रविशी भवन्त अनुज्ञातु नराधिपेन । ते हृष्टतुष्टमनसो वरमाल्यगन्धं गेहं प्रविष्ट नृपनेरमरालयं वा (३) ॥ दृष्ट्वा च तां सुरवरां प्रविशन्त गेहं प्रत्युत्थितो नृपतिरञ्जलि सम्प्रग्या । संविद्ययन्त दूम आमन रनपादा अत्रानिषीदत भवन्तनुकम्प्य बुद्धा (8) ॥ ते मानदर्पविगताः स्थित आसनेषु यस्यार्थि ागत दूह नृपते श्टणुव्व । पुत्रस्तवातिष्टथुपुण्यविशद्धकायो जातः सुजातचरणं वय द्रष्टकामाः (५) ॥ अस्मो विधिज्ञ वरलक्षणलक्षण ज्ञा १ अनुलेपनपदामानि पाणी ग्टहीत्वा उदीक्षन्ने पते द्रष्टुं देवाधिदेवं मरुत चागता इति । ५ गच्छ भण मानुषाणामोशी पहिर्यथा गणास्तेषां । ३ मरत एव- माह प्रविशन्तु भवन्तोऽनुज्ञातं वरमाल्यगन्धं ग्टहीत्वा प्रविष्टा चमरालयं वा इत्यत्र वामद इवार्थ तेनामरालयमिवेत्यर्थः । ४ तान् सुरवरान् प्रविमतो गेहमञ्जलिं संविद्यन्त रमानि यामनानि रत्नपादानि अव निोदन्तु भवन्तोऽनुकम्प्य बुद्धमिति । ५ स्थिता पत्यार्थ चागता रह वयं । चत्र तमित्यूद्ध समन्वयः कार्यः ।

·११२ ललितविस्तरः॥ येषां यथा भवति या गति यः प्रयोगः । तत्साधु पार्थिववर प्रजहख खेदं पश्याम लक्षणविचित्रितभूषिताङ्ग (१) ॥ म स्त्रीगणैः परिश्तो नृपतिः प्रहृष्टो ग्रह्य कुमारमसमज्वलनार्चिवर्स । उपनामयत् सुरवरानविलम्बचूडां दारान्त निष्क्रमत कम्पितत्रिसहस्रः (२) । दृष्दैव ते सुरवराः क्रम नायकस्थ तामानखा विमलपत्रविशुद्धतेजाः । ने उत्थितास्वरितमुपविलम्बचूडा मूद्राभिवन्दिषु क्रमं विमलप्रभस्य (३) ॥ यथ लक्षणा यथ च दर्शित लक्षिता च यथ पुण्यतेज शिरमूर्द्धविलोकितञ्च । यथ ईर्य नेत्र विमलाप्रभ उर्म केशा निःसंशयं स्पृशति बोधि विजित्य मारं (४) ॥ ते तं स्तुवन्ति गुणभूत यथार्थदर्शी ध्यायी गुणां विगतक्लेशतमोनुदस्य । सुचिरेण सत्यरतनस्य हि प्रादुर्भावो १ वयं सो विधिज्ञाः प्रजहोहि पश्यामा विचित्रलक्षणभूषिताङ्गमिति । ९ ग्रहोत्वा असमन्वलनार्चिवर्णमपानोयाविलम्बितचूडान् द्वारान्त निरक्रमत् । अत्र सुरव- रानविलम्बितचूडानित्यस्य सुरवराणामबिलम्बितचूडानां निकटे इत्यर्थः । ३ क्रम ताचनखा विमलपविशइनेजस उपविलम्बितचडा मूड़ाऽभ्यवन्दिषुः । ते उत्थिता इन्युसन्धिरार्षः । ४ यथा लक्षणानि यथादर्भिता लक्ष्यता पुण्यतेजः शिरजर्द्धवितो कितच यथेा नेबविमलप्रमा उसी केशा बोधिर्विजित्येति ।

·सप्तमाध्यायः॥ १२१ जातीजरामरणक्लेशरणजहस्य (९) ॥ श्रादीप्त सर्व विभवं त्रिभिरग्नि तप्तं सङ्कल्परागविषयारणिउत्थितेन । त्वं धर्ममेघ त्रिसहस्र स्फुटिव धीर अमृतोदकेन प्रशमिष्यति क्लेशतापं (२) ॥ त्वं मैत्रवाक्य करुणान्वित लक्षणवाक्या ब्रह्मखरारचितघोषमनोज्ञवाणिं त्रिसहस्त्र आज्ञापरिविज्ञापन जगस्य क्षिप्रं प्रमुच्च भगवन्महबुद्धघोषं (३) ॥ भग्राः कुतीर्थिकगणा विपरीतदृष्टी भवरागबन्धननिमग्न स्थिता भवाग्रे । हेतुप्रतीत्य तव शून्य शाणित्य धर्मों सिंहस्य क्रोटुकगणेव पलायितास्ते (४) ॥ भित्त्वा अविद्यपटलं महक्लेशधूमं पर्यस्थिता जनतायै नियतप्रकाशे । ज्ञानार्चि प्रज्ञप्रभविद्यविलोकितेन सव्वं जगे विधमये महदन्धकारं (५) ॥ १ गुणभूतं यथार्थदर्शिनं ध्यात्वा गुणान् सत्यरत्नस्य जातिजरामरणक्लेशरणाह- स्येति । २ यादीप्तं सर्च त्रिभिरग्निभिस्तप्तं धर्ममेघेन त्रिसहखं लोकधातुं स्फुयित्वा । चत्र स्थानद्वयेऽमन्धिराषः । ३ मैचवाक्यः करणान्वितस्त्रिसहमस्याज्ञापारविज्ञापन जगतो महाबुद्धघोमिति । ४ विपरीतदृश्यो भवरागबन्धननिममा हेतुप्रतोतान् । श्राव्यान् श्रुत्वा धम्मान क्रोएकगण इवेति । ५ अविद्यापटलं महालेमधूमं पर्याव- स्थिताया जनताया नियतप्रकाशकेन जानार्चिःप्रज्ञाप्रभाविद्याविलोकितेन अगति विध्वंसयेति ।

·१३४
নিৰিয় ॥
लाभाः सुलब्ध विपुला मरुमानुषाणां
यत्रोद्भवोऽद्भुत दहेदृशि शुद्धमत्त्वे ।
पिथिता अपायपथ स्फीत मरुत्पथानि
भेव्यन्ति सत्त्वरतनेन विशोधकेन (१) ॥
वर्षिय दिव्यकुसुमां कपिलाइयेऽस्मिन्
कृत्वा प्रदक्षिण स्तुवित्व च गौरवेण ।
बुद्धः सुबुद्ध इति वाक्यमुदीरयन्तः
प्रक्रामन्ते सुरगणा गगने सलीला (२) इति ॥
इति जन्मपरिवर्ती नाम सप्तमः ॥ * ॥
अष्टमाध्यायप्रारम्भः ॥
दति हि भिक्षवो यामेव रात्रिं बोधिमत्त्वा जातस्तस्यामेव
राज्यां विंशति कन्यासहस्राणि नैगमक्षत्रिय ब्राह्मणग्रहपति
महाशाक्यकुलेषु जातानि । ताश्च सर्वा मातापिटभिर्वाधि-
सत्त्वाय दत्ता उपस्थापनपरिचर्यायै ॥ विंशति कन्यासहस्राणि
राज्ञा शुद्धादनेन दत्तानि बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचर्यायै ।।
विंशति कन्यासहस्राणि मित्रामात्यात्मज्ञातिण्यालहितैर्दत्तानि
बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचर्यायै ॥ विंशति कन्यासहस्राणि
अमात्यपार्षद्यैर्दत्तानि बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचर्यायै ॥ तदा
१ सुलमा मरन्मानुषाणामिति करिषष्ठी मरुन्मानुरित्यर्थः इदृशस्य शुद्धसत्त्वस्य
पिष्टा चपायपथा स्फोता मरुत्यथा भविष्यन्ति सत्त्वरत्नेन । २ दृष्ट्वा दिव्य कुसुमानि
प्रदक्षिणं स्तचा प्राक्रमविति ।

·घरमाध्यायः॥ १२५ च भिक्षवो महलकमहल्लिकाद्याः शाक्याः सन्निपत्य राजानं शुद्धोदनमुपसङ्खम्यैवमाहुः । तत्खलु देव जानीयाः देवकुले कुमार उपनीयतामिति ॥ राजाऽऽह । साधूपनीयतां कुमारस्तेन हि पश्यतां नग- रमुपशोभ्यन्तां वीथीचवरग्टनाटकाऽऽपणरथ्यामुखानि । अप- नीयन्ताममङ्गल्याः काण कुजवधिराधकसंस्थितविरूपरूपाः । अपरिपूर्णन्द्रिया अपनीयन्तां । मङ्गलानि च घुप्यन्तां पुण्यभेर्य- स्ताद्यन्तां माङ्गल्यघण्टा: । समलङ्गियन्तां पुरवरद्वाराणि । वाद्यन्तां सुमनोज्ञयंताडावचराणि । सन्निपात्यन्तां सर्वको- डराजानः । एकीभवन्तु श्रेष्ठिग्टहपत्यमात्यदौवारिकपारि- षद्याः । युज्यन्तां कन्यारथाः । उपानीयन्तां पूर्णकुम्भाः । सन्नि- पात्यन्तामधीयाना ब्राह्मणाः । अलशियन्तां देवकुलानि ॥ इति हि भिक्षवो यथोक्र पूर्व सर्वतमभूत् ॥ ततो राजा शुद्धोदनः स्वगृहं प्रविश्य महाप्रजावतों गीत- मीमामच्यैवमाह । अलवियतां कुमारी देवकुलमुपनेय्यते॥ इति हि माध्विति प्रतिश्रुत्य महाप्रजावती गौतमी कुमारं मण्डयति स्म ॥ ततः कुमारो मण्ड्यमानः प्रहसितवदना व्यप- गतभृकुटिकः परमया मधुरया वाचा मावमारमेवमाह । अम्ब कुत्राहमुपनेव्यतेति ॥ आह । देवकुलं पुत्र ॥ ततः कुमारः स्मितमुपदर्शयन् प्रहमितवदनो मानवसारं गाथा- भिरध्यभाषत॥ जातस्य मह्य दूय कम्पित त्रिमहसः ·२३६ ललितविस्तरः॥ शक्रश्च ब्रह्मा सुराश्च महारगाश्च । चन्द्रव सूर्य तथ वै श्रवण: कुमारो मूद्राक्रमेषु निपतित्य नमस्ययन्ते (१) ॥ कतमोऽन्य देव मम उत्तरियो विशिष्ट यस्मिन् मम प्रणयमे त्वमिहाद्य अम्ब । देवातिदेव बहु उत्तम सर्वदेवैः देवो न मेऽस्ति सदृशः कुत उत्तरी वा (२) । लोकानुवर्त्तन प्रतीत इति अम्ब यास्ये दृष्टा विकुर्वित ममा जनता उदया। अधिमात्र गौरव करिव्यति विचित्रकारो ज्ञास्यन्ति देवमनुजाः स्वयमेव देवः (३) ।। इति हि भिक्षवः सः स्तुतिभिर्मङ्गलः प्रत्युपस्थितैरपरि- मितालंकारालङ्कृतेषु वीथोचत्वरश्रङ्गाट कान्तरापणमुखेवन्तः- पुरेऽस्य कुमारस्य रथमलङ्कृत्य राजा शुद्धोदनो ब्राह्मणनै- गम श्रेष्ठिगृहपत्यमात्यकोडराजदौवारिकपारिषद्यमित्रज्ञाति- परिवृतः पुरस्कृतो धूपेन धूपितेन मुक्रपुष्याभिकीर्णन हयगजर- थपङ्गिकलिलेनोच्छ्रितच्छत्रध्वजपताकावैजयन्तीनानातुर्यसम्प- वादितेन मार्गेण कुमारं गृहीत्वा गच्छति स्म ॥ देवती- शतसहस्त्राणि च बोधिसत्त्वस्य रथं वहन्ति स्म ॥ अनेकानि च .. १ मम प्रभावादित्यूह्यं यं भूमिः कम्पिता चिसहलो लोकधातुश्च कम्पितः सूर्यास्तथा मझा क्रमेण निपत्य नमस्यन्त : २ कतमोऽन्या देवा मत्त उत्तरा यं मां देवातिदेवा ऽहमुत्तमः सर्वदेवेषु उत्तरो भावी कचिदित्यर्थः । ३ लोकानवर्तनप्रतोत्यै विकुर्विन- मिति विशेषेण कृतमनुष्ठितमिति यावत् मम अनिमात्रं गारवं विचित्राकार इति ।

·परमाध्यायः॥ देवपुत्रासरःकोटीनियुतशतसहस्वाणि गगनतलगतानि पुष्यव- पाण्यभिप्रवर्षन्ति र्याणि च प्रवादयन्ति स्म ॥ इति हि राजा शुद्धोदनो महता राजव्यूछेन महत्या राजा महता राजा- नुभावेन कुमारं गृहीत्वा देवकुलं प्रवेशयति सा ॥ ममनन्तरं प्रतिष्ठापितच बोधिसत्त्वेन दक्षिणचरण: क्रमतलस्तस्मिन् देवकुलेऽथ ता अचैतन्या देवप्रतिमाः (तद्यथा। शिवकन्दना- रायणकुवेरचन्द्रसूर्यवैश्रवणशक्रब्रह्मलोकपालप्रमतयः प्रतिमाः) साः खेभ्यः खेभ्यः स्थानेभ्यो व्युत्थाय बोधिसत्त्वस्य क्रमतखयों- निपतन्ति (१) स्म ॥ तत्र देवमनुष्याः शतसहस्राणि होहीकार- किलकिलाप्रमुख प्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चञ्चलविक्षेपणानि चाकार्षुः ॥ सर्वञ्च कपिलवस्तु महानगरं षड्विकारं प्राकम्पितं । दिव्यानि च पुष्पाणि च प्रावर्षन् ॥ दूर्यशतसहस्राणि चाघ- हितानि प्रणेदुः ॥ यासाञ्च देवतानान्ताः प्रतिमास्ताः माः खखरूपमुपदर्यमा गाथा अभाषन्त । नो मेरुर्गिरिराज पर्वतवरी जावू नमेमर्षपं ना वा सागर नागराजनिलयो जावू नमेोष्पदं । चन्द्रादित्य प्रभङ्करा प्रभकरा खद्योतकं नो नमेत् प्रज्ञापुण्यकुलोदितो गुणधरः कस्मान्नमद्देवताः (२) ॥ यदत् मर्षप गोपदे च मलिलं खद्योतका वा भवे- देवञ्च बिसहसदेवमनुजा ये केचि मानाश्रिताः । १ पादतलयोनिपतनि । २ गिरिराजः पर्वतवरी जातुसारो नातु चन्द्रादित्यो प्रभाकरी प्रभाकरमिति ।

·१२१ गणितवितरः॥ मेरूसागरचन्द्रसूर्यसदृशे लोके खयम्भूत्तमा यं लोको झभिवन्ध लाभ लभते स्वर्गन्तथा निर्वृतिं (१) । अस्मिन् खप्नु पुनर्भिक्षवो बोधिसत्त्वेन देवकुले प्रविण सन्दर्यमाने (२) द्वात्रिंशतां देवपुत्रशतसहसाणामनुत्तरायां सम्यकसम्बोधी चित्तान्युदपद्यन्त ॥ अयं हि भिक्षवा हेतु- स्यं प्रत्ययो येनोपेक्षको बोधिसत्त्वो भवति स्म ॥ देवकुलमु- पनीयमान इति ॥ * ॥ • इति देवकुलोपनयनपरिवर्ती नामाष्टमः ॥ ८ ॥ नवमाधायप्रारम्भः ॥ अथ खलु भिक्षव उदायनो नाम ब्राह्मण राज्ञः पुरोहित- उदायिनः पिता स पञ्चमात्रैब्राह्मणशतैश्च परितो हस्तोत्तरे चिचानक्षत्रे राजानं शुद्धोदनमुपसङ्गुम्यैवमाह। यत्खलु देव जानीया श्राभरणानि कुमारस्य क्रियतामिति ॥ राजा तमाह। वाढं गाढं क्रियतामिति । तत्र राज्ञा शुद्धोदनेन पञ्चमात्रैश्च शाक्यशतैः पञ्चमात्रायाभरणशतानि कारितान्यभूवन् । तद्यथा। हस्ताभरणानि पादाभरणानि मूर्हाभरणानि कण्ठा- भरणानि मुद्रिकाभरणानि कलिकाः केयूराणि मेखलाः सुवर्ण- सूचाणि किङ्किणीजालानि रत्नजालानि मणिप्रत्युप्ताः पादुका मानारत्नसमलता हाराः कटका हर्षा मुकुटानि कार- १ सर्षपो भवन्ति येकचिमानाश्रिता मेहसागरचन्द्रसूर्यामहशो स्वामिति । बिसहड- शब्देन विसहसलोकपातुरचने । २ सन्दृष्टे इत्युचिसमिनि ।

·नवमाध्यायः॥ . वित्वा च पुष्यनक्षत्रयोगमनयुक्रेन ते शाक्यराजानं शुद्धोदनम- पसङ्काम्यैवमाहुः । दत्तदेव मण्ड्यतां कुमार इंति ॥ राजा श्राह । अलमलकृतश्च पूजितो भवद्भिः कुमारः । मयाऽपि कुमारस्य सर्वाभरणानि कारितानि ॥ तेऽवाचन् । सप्तमप्तराविन्दिवमस्माकमाभरणानि कुमारः काये श्रावधातु ततोऽस्माकममोघो व्यायामो भविष्यतीति ।। तत्र रात्री विनिर्गतायामादित्य उदिते विमलयूहनामा- घानं तत्र बोधिसत्त्वो विनिर्गतोऽभूत् । तत्र महाप्रजावत्या गा- तम्य बोधिसत्त्वोऽङ्के गृहीतोऽभूत्॥ अशीतिश्च स्त्रीसहस्राणि प्रत्यु- इम्य बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म ॥ दश च कन्यामहस्राणि प्रत्युगम्य बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म ॥ पञ्च ब्राह्मणमहस्राणि प्रत्युगम्य बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म ॥ तत्र यानि भद्रिकेण शाक्यराजेनाभरणानि कारितान्यभूवन्। तानि बोधिसत्त्वस्य काये श्राबध्यन्ते स्म । तानि ममनन्तरं बद्धानि बोधिसत्त्व कायप्रभया जिह्यीकृतान्यभवन् । नभासन्ते न तपन्ति स्म नविरोचन्ते स्म ॥ तद्यथापि नाम जाम्बूनदस्य सुवर्णस्य पुरतो ममीपिण्ड उपनिक्षिप्तो न भासते न तपति न विरोचते । एवमेव तान्याभरणानि बोधिसत्त्वख कायप्रभया स्पृष्टानि न भामन्ते न विरोचन्ते न तपन्ति स्म ॥ एवं यान्याभरणानि बोधिसत्त्वस्य काये प्राबध्यन्ते स्म तानि जिमीभवन्ति स्म । नद्यथापि नाम मसीपिण्डः ॥ तत्र विमला नान्युद्यानदेवता मा औदारिकमात्मभावमभिमन्दर्य पुरतः स्थित्वा राजानं ·नजितविजर। पद्धोदनन्तश्च महान्तं शाक्यगणं गाथाभिरध्यभाषते स्म । मयं त्रिमाहसमेदिनी मनगरनिगमा पूर्मा काञ्चन- मिश्चिता यदि भवेत्सुरुचिर विमला एकाकिनी। जम्बूकाञ्चनेन भवति उपगता न भासी इतरः सकाञ्चनप्रभः शिरिरहितो जाम्बुकाञ्चनसन्निभा पुनर्भवेत् सकल दयं मही(१)॥ रोमे श्राम प्रमुक नायके हिरिभिरिभरिते ना भामो न तपी न शोभते मच प्रभवति आभायैः सुगतस्य काथि ना भवति यथा मसिः खतेजेन । अयं खलङ्कतो गुणशतभरिता नो तस्याभरणानि विरोचिषु सविमलवपुषश्चन्द्रसूर्यप्रभाश्च ज्योतिषा तथ मणि ज्वलनाः (२)। शक्रब्रह्मप्रभा न भासते पुरतः शिरिघने यस्या लक्षण काय चित्रितः परमशुभफलैः किं तस्या भरणेभिरितरैः परकृत- करणैः अपनेथा भरणा मा हेठता अबुध बुधकरो नायकत्रिम- भूषणार्थिक: परममतिकरचेटस्याभरणानि दर्थि एष सुरुचिर विम- लान् (३)॥ १ शुचिरा जाम्बूनद काधम नभासते बोरहितो काम्बूनदकासनसनिभा सकता इति । रोमणामाभा प्रमक्ता नायकेन होत्रीभरिता होत्री- परिपूसी न भासते मपति शोभते चाभया सह काये " न भवति" न शोभने इत्यु चितम् खनेजसा गुणशनपरिपूर्वक्षमाभरणानि विरोषयति विमलवपुषं ज्योनि- पथ तथा मशिवसमा रति । श्रोधने यस्य वचः कायस्तस्याभरणैरपनयना- भरणानि व्यन गेभ्याभरणामि ददन एतानि सुचिरविमलानि ।

·दशमाध्यायः॥ १४१ सहजातो यमुभूषिच्छन्दको नृपतिकुल इभे तुटाः शाकिय विस्मिताश्च अभव विन्प्रमुदितमनो। वृद्धिः शाक्य कुलनन्दनस्य चोत्तमा भविष्यति विपुला (१)। इत्युक्वाऽमी देवता बोधिसत्त्वं दिव्यैः पुष्यैरभ्यवकीर्य तत्रै- वान्तर्दधे इति श्राभरणपरिवर्ती नाम नवमः ॥ ८ ॥ * ॥ ॥ दशमाध्यायप्रारम्भः । इति हि भिक्षवः मंदृद्धः सन् कुमारः। तदा माङ्गल्यशतस- हौः लिपिशालामुपनीयते स्म ॥ दशभिरकमहसः परिवृतः पुरस्कृतः दशभिश्च रथसहस्रः खादनीयभोजनीयावादनीयप- रिपूलैहिरण्यसुवर्णपरिपूर्लेश्च ॥ येन कपिलवस्तुनि महानगरे वीथीचवररथ्यान्तरापणमुखेम्वन्धवकीर्यतेऽस्माभिर्विश्राम्यते अ- टाभिश्च वर्यशतसहस्ः प्रघोप्यमानैः। महता च पुष्पवर्षेणाभि- प्रवर्षता (२) वितर्दिनि!हतोरणगवाक्षहर्म्यकूटागारप्रामादत- लेषु कन्याशतसहस्राणि स्थितान्यभूवन् । विगलिताखदाराभर- णालङ्कतानि रनभद्रं करेण गृहीतानि मागंशोधयन्यो बोधि- सत्त्वस्य पुरतो गच्छन्ति स्म। अष्टौ च मरुत्कन्यासहस्राणि बोधि- सत्त्वं प्रेक्ष्यमाणा: कुसुमानि च क्षिपन्ति स्म ॥ देवनागयक्षगन्ध- बासरगरुडकिन्नरमहोरगावाईकाधिका गगनतलात्पुष्यपट्ट- १ यो भूषरी वचन्दको पनिकले माक्या मायकलनन्दनस्येति । ९ उपसचिता. मोत्यूचम् ।

·९४२ ललितविस्तरः॥ दामान्यभिप्रलम्बयन्ति स्म ॥ सर्वं च शाक्यगणाः शुद्धोदन राजानं पुरस्कृत्य बोधिसत्त्वस्य पुरतो गच्छन्ति स्म । अनेनैव- रूपेण व्यूरेन बोधिसत्त्वो लिपिशालामुपनीयते स्म ॥ समनन्तरं प्रवेशितश्च बोधिसत्त्वो लिपिशालां ॥ अथ विश्वामित्रो नाम दारकाचा- बोधिसत्त्वस्य श्रियञ्च तेजश्च असहमानो धरणि तलेऽधोमुखः प्रपतति स्म ॥ तं तथा पतितं दृष्ट्वा शुभाङ्गो नाम तुषितकायिको देवपुत्रो दक्षिणेन करतलेन परिग्रह्योत्था- पयामास । उत्थाप्य च गगनतलस्यो राजानं शुद्धोदनं तच्च महान्तं जननिकायं गाथाभिरध्वभाषत । शास्त्राणि यानि प्रचरन्ति च देवलोके सङ्ख्या लिपिश्च गणनाऽपि च धातुतन्त्र । ये शिल्पयोग पृथु लौकिक अप्रमेया- स्तेवेषु शिक्षितु पुरा बहुकल्पकोठ्यः (१) ॥ किन्तू जनस्य अनुवर्तनतां करोति लिपिशालमागतुं सुशिक्षितशिक्षणार्थे । परिपाचनार्थम्बहुदारक अग्रयाने अन्यांश्च सत्त्वनियुतानमते विनेतुं (२) ॥ लोकोत्तरेषु चतुःसत्यपठे विधिज्ञा हेतुप्रतीत्यकुशलो यथ सम्भवति । १ ये शिल्पयोगा पृथयो लोकिका शिक्षितः परा बड़कल्पकाटिपर्यकामिति । १ किन्तु "जमस्यानुवर्तनतां" लोकानुसारता लिपिशालायां गच्छतु " परिपाच- नार्थ" परिपक्वकरणार्य बडदारकान "अयाने" श्रेष्ठयानामधर्मे पन्यानि च सत्त्वनियतानि इति ।

·दशमाध्यायः॥ २४१ अयु जानति शुद्धसत्त्वः । यथ चानिरोधनयुसंस्कृतसोतिभाव- तस्मिविधिज्ञः किमथो लिपिशास्त्रमात्रे (१) । नेतस्य आचरितु उत्तरि वा त्रिलोके मर्चेषु देवमनुजेवयमेव ज्येष्ठः । नामानि तेंष लिपिनां न हि वेत्थ यूयं यत्रैष शिक्षित पुरा बहुकल्पकोव्यः (२) ॥ यश्चित्रधार जगतो विविधां विचित्रा- मेकक्षणेन अदृश्यरूपरहितस्य गतिञ्च वेत्ति किं वा पुनोऽथ लिपिमक्षर दृश्यरूपां (३) ॥ इत्युक्त्वा स देवपुत्रो बोधिसत्त्वं दिव्यैः कुसुमेरभ्यर्थ तत्रै- वान्तर्दधे ॥ तर धाश्च चेटीवर्गाश्च स्थापिता अभूवन् । परिशेषाः शाक्याः शुद्धोदनप्रमुखाः प्राकामन्त ॥ अथ बोधिमत्त्व उरगसार चन्दनमयं लिपिफलकमादाय दिव्यवर्मकं सुवर्णतिलकं समन्तामणिरत्नप्रत्युप्तं विश्वामित्रमा- चार्यमेवमाह । कतमां भी उपाध्याय लिपि मे शिक्षयिष्यसि । ब्राह्मों खरोष्टी पुष्करमारों अङ्गलिपिं वङ्गलिपिं मगधलिपि माङ्गल्यलिपि मनुष्यलिपि अङ्गुलीयलिपिं शकारिलिपि ब्रह्मव- स्लीलिपिं द्राविडलिपिं किनारिलिपि दक्षिणलिपि उग्रलिपि मङ्ग्यालिपि अनुले मलिपिं अर्द्धधनुलिपिं दरदलिपिं खास्य- १ चतुःसत्यपथेषु हेतुप्रनीतिकुशलो यथा भिरोषक्षयसंस्कृतस्मृतिभाव इति। २ पाच- रणमित्यूद्ध आचरणमाचरितमुत्तीर्ण स्वाषां लिपीनां वेद शिक्षितः पुरा बङकल्प- कोटिपर्यसमिति । ३ चिध। जमतोऽयं जानाति पनरथ लिपिमक्षरस्येति ।

·१४४ ललितविस्तरः। लिपिं चीनलिपिं हलिपि मध्याक्षरविस्तर लिपि पुष्पलिपिं देवलिपिं नागलिपिं यक्षलिपि गन्धर्वलिपि किन्वरलिपि महोरगतिपिं असुरलिपिं गरुडलिपि मृगचक्रलिपि चक्रलिपि वायुमरुशिपिं भौमदेवलिपि अन्तरीक्षदेवलिपि उत्तरकुरु- दीपलिपिं अपरगाडानिलिपि पूर्वविदेहलिपि उत्क्षेपलिपि निक्षेपलिपिं विक्षेपलिपिं प्रक्षेपलिपि मागरलिपि वलिपि लेखप्रतिलेखलिपि अनुद्रुतलिपि शास्त्रावलिपिं गणना- वर्तलिपि उत्क्षेपावर्तलिपिं निक्षेपावर्तलिपि पादलिखितलिपि दिरुत्तरपदमधिलिपिं यावदशेत्तरपदसन्धिलिपिं अध्याहा- रिणिलिपिं सर्वतमनहणिलिपिं विद्यानुलोमालिपि विमिश्रि- तलिपि राषितपस्तप्तां रोचमानान्धरणीप्रेक्षणलिपि माष- धिनिबन्दा मर्चवारसङ्गहणे सर्वभूतरुतग्रहणीमामाम्भा उपा- ध्याय चतुःषष्टिलिपीनां कतमा लिपिं मां वं शियिष्यसि ॥ अथ विश्वामित्रो दारकाचार्यो विस्मितः प्रहमितवदनो इतमददर्प इमां गाथामभाषत । आश्चर्य शुद्धसत्त्वस्य लोके लोकानुवर्तिनः शिक्षितः सर्वशास्तेषु लिपिमालामुपागतः ॥ येषामहं नामधेयं लिपीनां न प्रजानामि । तत्रैष शिक्षितः सन्तो लिपिशालामुपागतः ॥ वकं चास्य न पश्यामि मूद्रानं तस्य नैव च । शियिव्ये कथं होनं लिपिप्रज्ञापारगतं ॥ . देवातिदेवी तिदेवः सर्वदेवोत्तमो विभुः ।

·दशामाध्यायः ॥ १४५ श्रममश्च विशिष्टश्च लोकेष्वप्रतिपुङ्गलः ॥ अस्यैव त्वनुभावेन प्रज्ञोपायं विशेषतः । शिक्षित शिक्षयिय्यामि सर्वलोकपरायणं ॥ इति हि भितवो दश दारकसहस्राणि बोधिसत्त्वेन माद्धं लिपिं शिक्षन्ते स्म ॥ तत्र बोधिसत्वाधिष्ठानेन तेषां दारकाणां माहका वाचयतां। यदा अ-कारं परिकीर्तयन्ति स्म । तदा अनित्यः सर्वमंस्कारशब्दो निश्चरति स्म । प्रा-कारे परि- कीर्त्यमाने आत्मपरहितशब्दो निश्चरति स्म । दू-कारे इन्द्रि- यवैपुल्यशब्दः । ई-कारे ईतिबहुलं जगदिति । उ-कारे उप- ट्रवबहुलं जगदिति। ऊ-कारे ऊनसत्त्वं जगदिति। ए-कारे एष णासमुत्थानदोषशब्दः । ऐ-कार ऐरपथः श्रेयानिति ।श्रा-कारे ओघोत्तरशब्दः । श्री-कारे औपपादुकशब्दः । अं-कारे अमो- घोत्पत्तिशब्दः । अ:-कारे अस्तंगमनशब्दो निश्चरति सा ॥ क-कारे कर्मविपाकावतारणशब्दः । ख-कारे खममसर्वधर्मा- शब्दः । ग-कारे गम्भीर धर्म प्रतीत्यसमुत्पादावतारणशब्दः । घ-कारे घनपटलाविद्यामोहान्धकारविधमनशब्दः । ङ-का- रेऽङ्गविद्धिशब्दः । च-कारे चतुरार्यसत्यपथशब्दः । छ-कारे छन्दरागप्रहाणशब्दः । ज-कारे जरामरणसमतिक्रमणशब्दः । झ-कारे झषध्वजवरनिग्रहणशब्दः । ञ-कारे ज्ञापनशब्दः । ट-कारे पटोपच्छेदनशब्दः । ठ-कारे ठपनीयप्रमशब्दः । -कारे डमरमारनिग्रहणशब्दः । ढ-कारे मीढविषया इति । -कारे रेणुक्लेशा इति । त-कारे तथातामम्भेदशब्दः । थ-कारे I ·१४८ लखिसविस्तरः॥ थामबलवेगवैशार द्यशब्दः । द-कारे दानदममयमसौरभ्य- शब्दः । ध-कारे धनमार्याणां सप्तविधमिति । न-कारे नाम- रूपपरिज्ञानशब्दः। प-कारे परमार्थशब्दः। फकारे फलप्राप्ति- साक्षातक्रियाशब्दः । ब-कारे बन्धनमोक्षशब्दः । भ-कारे भवति भवशब्दः। म-कारे मदमानोपशमनशब्दः । य-कारे यथावद्धर्मप्रतिषेधशब्दः। र-कारे रत्यरतिपरमार्थरतिशब्दः । व-कारे वरयानशब्दः । श-कारे शमथविपश्यनाशब्दः । ष-कारे षडायतननिग्रहषडभिज्ञज्ञानावाप्तिशब्दः । स-कारे सळज्ञ- जानाभिसम्बोधनशब्दः। ह-कारे इतक्लेशविरागशब्दः । क्ष-कारे परिकीर्वमानक्षणपर्यन्ताभिलाषसर्वधर्मशब्दो निश्वरति स्म ॥ इति हि भिक्षवस्तेषां दारकाणां मादकां वाचयतां बोधि- सत्त्वानुभावेनैव प्रमुखान्य मसथानि धर्ममुखसहस्राणि निश्च- रन्ति स्म ॥ तदाऽनुपूर्वेण बोधिसत्त्वेन लिपिशालास्थितेन द्वात्रिंशद्दारकसहस्राणि परियाचितान्यभूवन्। अनुत्तरांयां सम्यक्सम्बोधी चित्तान्युत्पादितानि द्वात्रिंशद्दार कसहस्राणां । अयं हेतुरयं प्रत्ययो यच्छिक्षितोऽपि बोधिसत्त्वा लिपिशाला- मुपागच्छति स्म ॥ इति लिपिशालामन्दर्शनपरिवर्ती नाम दशमः ॥ एकादशाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवा यावद्विद्धः कुमारः। अथापरेण सम- येन कुमारस्तदन्यैः कुमारैरमात्यपुत्रैः मार्द्ध कृषिग्राममवलो- ·एकादशोऽध्यायः ॥ १४७ प्रासाद्य च कयितुं गच्छंति स्म। अवलोक्य च कृषिकर्मान्तमन्यतमामुद्यान- भूमिं प्रविशति स्म ॥ तत्र बोधिसत्त्व एकाकी अदितीयो अनुचकममाणेोऽनुविचरञ् जम्बुवृक्षमपश्यत् प्रासादिकं दर्थ- नीयं । तत्र बोधिसत्त्वश्छायायां पर्यन्तेन निषीदति स्म ॥ निषद्य च स बोधिसत्त्वश्चित्तैकाग्रतामासादयति स्म । विविक्तं कामैर्विवितं पापकैरकुशलैर्धर्मः सवितर्केण सुविचार- णेन विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति स्म । सवितर्कविचारणां व्युपसमादध्यात्मसम्प्रसादाचेतम एकाभि- भावाद वितर्कमविचारं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति स्म ॥ स पीतेर्विरागापेक्षको विहरति स्म । स्मति- मान् सम्प्रजानन्मुखञ्च कायेन प्रतिसंवेदयति स्म ॥ यत्तदाऱ्या पाचक्षन्ते उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखविहारी निप्रीतिकं तृती- यकं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति स्म ॥ स सुखस्य च प्रहाणाद्दुः- खस्य च प्रहाणात् पूर्वमेव च सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमा- दुःखसुखोपेक्षास्मतिपरियाई चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति स्म ॥ तेन च समयेन पञ्च ऋषयो बाह्याः पञ्चाभिज्ञाः ऋद्धि- मन्तो विहायसङ्गमा दक्षिणाया दिश उत्तरां दिशं गच्छन्ति स्म ॥ ते तस्य विनषण्डस्योपरिगच्छन्तः प्रत्याहता शक्नुवन्ति स्म गन्तुं । ते संविमरोमकूपजाता दमां गाथाम- दूव न भाषन्त । वयमिह मणिवज्रकूट गिरि मेरुमभ्युगतं तिर्यगत्यर्थवि- स्तारिकं ।

·ललितविन्तरः॥ गज इव सहकारशाखाकुलां वृक्षवृन्दा प्रदारित्व निर्धाविताs- नेकशः (१)॥ वयमिह मरुणां पुरे चाऽपि शका गता यक्षगन्धर्ववेश्मानि चोर्द्ध नभे निश्रिताः । इमं पुनर्वनषण्डमामाद्य मीदाम भोः कस्य लक्षीनिवर्तेति डेर्बलं (२) ॥ अथ तत्र या वनषण्डदेवता मा तानृषीम् गाथयाऽध्यभाषत । नृपतिपतिकुलोदितः शाक्यराजात्मजो बालसूर्यप्रकाशप्रभः । स्फुटितकमलगर्भवर्मप्रभश्चारुचन्द्रानना लोकज्येष्ठा विदुः ॥ अयमिह वनमाश्रितो ध्यानचिन्तापगे देवगन्धर्वनागेन्द्रय- क्षार्चितः । भवशतगुण कोटीसंवर्द्धितस्तस्य लक्ष्मीनिवर्त्तति सद्धेर्बलं (३ ) ॥ ततस्तेऽधस्तादवलोकयन्तोऽद्राक्षुः कुमारं श्रिया तेजसा च जाज्वल्यमानं ।। तेषामेतदभूत् । कोवयं निषणः। वैश्रवणे धना- धिपतिर्भवेत् । श्राहोखिन्मारः कामाधिपतिः । अथ महोर- गेन्द्रः । अथेन्द्रो वज्रधरः । अथ रुद्रः कुम्भाण्डाधिपतिः । अथ कृष्ण महोत्माहः। उत चन्द्रो देवपुत्रः । उत सूर्य: सहन- रश्मिः । उत राजा चक्रवर्ती भविष्यति । तस्याञ्च वेलाया- मिमां गाथामभाषन्त । ५ निर्यगत्यर्थविस्तारं सहकारशाखाकुलान् रक्षन्दान् प्रदार्य " निविता" निर्धावमाना चभविमेत्यर्थः । २ मरतां गन्नं यक्षगन्धर्ववेश्मनि नभमि “ निश्रिताः" पाश्रिताः सौदामा नियति ऋद्धेलमित्यस्माकम्बल मित्यर्थः । ३ निव. कायतीति ।

·एकादशोऽध्यायः ॥ १४६ रूपं वैश्रवणातिरेकसदृशं व्यक कुवेरो ह्ययं आहो वज्रधरस्य वैष प्रतिमा चन्द्रोऽथ सूर्योह्ययं । कामोऽङ्गाधिपतिश्च वा प्रतिकृती रुद्रस्य कृषणस्य वा श्रीमान् लक्षणचित्रिताङ्ग अनघो बुद्धोऽथ वा स्यादयं ( १ ) ।। ततः मां वनदेवता तानृषीन् गाथया प्रत्यभाषत । या श्रीर्वश्रवणे च वै निवसते या वा सहस्रेक्षणे लोकानां परिपालकेषु चतुर्पु या वा सुरेन्द्र श्रियां । ब्रह्मे या च सहाम्पती निवसते या च ग्रहेषु श्रियः मा श्रीः प्राप्य इमं हि शाक्यतनयं नापति कान्तिं किल (२) । अथ ते ऋषयस्तस्या देवताया वचनमुपश्रुत्य धरणितले प्रतिष्ठन्तः पश्यन्ति स्म बोधिसत्त्वं ध्यायन्तं मण्ड्यमानेन कायेन तेजोराशिमिक ज्वलन्तं ॥ ते बोधिसत्त्वमुपनिध्याय गाथाभिर- भितुष्टुवः ॥ तत्रैक आह । लोके क्लेशानिसन्तप्ते प्रादुर्भुतोह्ययं ह्रदः । अयं तं प्रास्यते धर्म यज्जगन् मोचयिष्यति ॥ अपरोप्याह । अज्ञानतिमिरे लोके प्रादुर्भुतः प्रदीपकः । अयं तं प्रास्यते धर्म यज्जगद्भामयिष्यति ।। अपरोऽप्याह । शोकमागरकान्तारे यानश्रेष्ठमुपस्थितं । ॥ १ शाहाखिन् वैषा लक्षणविचित्रिताजोन परत्युचितम् । १ ब्रह्माणि पड़ेषु श्रोः प्रामममित्यचितम ।

·२५० ललितविस्तरः॥ अयं तं प्राप्यते धम्मं यज्न गत्तारयिष्यति ।। अपरोप्याह । क्लेशबन्धनबद्धानां प्रादुर्भुतः प्रमोचकः । अयं तं प्रास्यते धम्मं यजगन्मोचयिष्यति । अपरोप्याह। जराव्याधिकिलिष्टानां प्रादुर्भूतो भिषग्वरः । अयं तं प्रास्यते धम्मै जातिमृत्युप्रमोचकं ॥ अथ खलु ते ऋषयो बोधिसत्त्वमाभिर्गाथाभिस्तुत्वा त्रिःप्रद- क्षिणीकृत्य विहायमा प्राक्रामन् ॥ राजाऽपि गुद्धोदनो बोधिस- त्वमपश्यन् बोधिसत्त्वेन विना न रमते स्म ॥ मोऽवोचत् । कुमारः क गतो नैनं पश्यामीति॥ तत्र महान् जननिकायो निधावितो- ऽभूत् कुमारं परिगवेषमाणः ॥ ततोऽन्यतम अमात्यो बोधिसत्त्वं पश्यति स्म जम्बुच्छाचायां पर्याङ्कनिषमं ध्यायन्तं ॥ सा च वृक्षाणां तस्मिन् ममये छाया परिवृत्ताऽभूत् । जम्बुच्छाया च बोधिसत्त्वस्य कायं न विजहाति स्म ॥ स तं दृष्टा आश्चर्यप्राप्तः तष्ट उदग्रमनाः प्रमुदित: प्रीतिमीमनस्यजातः शीघ्रं शीघ्र बरमाणरूपो राजानं शुद्धोदनमुपसङ्कम्य गाथाभिरध्यभाषत। पश्य देवकुमारोऽयं जम्बुच्छायां हि ध्यायति । यथा शक्रोऽथवा ब्रह्मा श्रिया तेजेन शोभते (१) ॥ यस्य वृक्षस्य छायायां निषलोवरलक्षणः । मैनं न जहते छाया ध्यायन्तं पुरुषोत्तमं (२) ॥ १ जम्बुच्छायायां तेजसेनि । २ न जहातीति ।

·एकादशोऽध्यायः॥
१५१
अथ राजा शुद्धोदनो येन मजम्बुवृक्षसेनापमझामन् मो-
ऽद्रासीत् बोधिमत्त्वं श्रिया तेजसा च ज्वलन्तं दृष्ट्रा चेमां
गाथामभाषत ।
॥
हुताशनो वा गिरिमूहि संस्थितः शशीव नक्षत्रगणावकीलः ।
वेधन्ति गात्राणि मि पश्यतो इमं ध्यायन्तु तेजेन प्रदीपकल्प(१)।
म बोधिसत्त्वस्य पादावभिवन्दोमां गाथामभाषत ।
यदा चासि मुने जातो यदा
ध्यायमि
वार्चिन्नन् ।
एकदिरपि ते नाथ पादौ वन्दे विनायक (२) ॥
तत्र तिलवाहका दारकाः शब्दं कुर्वन्ति स्म । तानमात्या
एवमाहुः । मा शब्दं कार्यमिति ॥
तेऽवाचन् । किमेतदिति ॥ अमात्या पाहुः ।
व्यावृत्ते तिमिरनुदस्य मण्डलेऽपि व्योमाभं शुभवरलक्षणा-
ग्रधारिं (३) ।
ध्यायन्तं गिरिमिव निश्चलं नरेन्द्रपुत्रं सिद्धार्थ न जहाति
मैव वृक्षच्छाया ॥
तत्रेदमुच्यते।
ग्रीमे वसन्त समुदागत ज्येष्ठमासे
सम्पुष्पिते कुसुमपलवसम्प्रकीर्णे ।
कोचामयूरशुकशारिकसम्प्रघुष्टे
भूयिष्ठ शाकियसुता अभिनिष्क्रमन्ति (8) ॥
१ दयन्ति गाचाणि मे पश्यंत मं ध्यायन्न मजसेनि । २ एकं प्रथम द्वितीयाप ने
पादमित्युचितम्। १ शुभवरायलक्षणधरं। ४ वसन्ते समुदागते कोषमयूरशकमा
रिकासम्प्रधुटे भूयिष्ठाः शाक्यसुना अभिनिष्क्रमनि स्मेति ।

·१५२ ललितविस्तरः ॥ च्छन्दे त्युवाच परिवारितु दारकेभिः हन्ता कुमार विनिगच्छम लोचनार्थ । किं वो गृहे निवसतां हि यथा दिजस्य हन्त व्रजाम वय चोदननारिमई (१) । मध्याहकालसमये सुविशुद्धसत्त्व: पञ्चाशतैः परिवृतः मह चेटकेभिः । न च मातु नैव च पितुः प्रतिवेदयित्वा मो बुद्ध निक्रमिति गच्छि कृषाणग्रामं (२) ।। तस्मिंश्च पार्थिववरस्य कृषाणग्रामे जम्बुद्रुमेोऽभवदनेकविशालशाखः । दृष्ट्वा कुमार प्रतिबुद्ध दुःखेन चाज्ञा धिक संस्कृतेति बहुदुःखकृषि करोति (३) ॥ मो जम्बुच्छायमुपगम्य विनीतचित्त- स्तृणकानि गृह्य स्वय संस्तरु मंस्तरित्वा । पर्याङ्कमाभुजिय ऋज्जु करित्य कायं चत्वारि ध्यान शुभ ध्यायि स बोधिमत्त्व : (B) । पञ्च ऋषि खपथेन हि गच्छमाना जम्बूयमूर्धि न प्रभान्ति पराक्रमेतुं । १ छन्दक इत्युवाच परिवारिता दारकैर्हन्त हे कुमारा विनिर्गच्छाम चालोकनार्थ वयमिति चादनादिसङ्घमित्यनुमोयते । २ पञ्चाशनिश्चेटकैमातरं पितरं प्रतिवेद्य म बुद्धो निष्क्रम्यागच्छत् । ३ कुमारः प्रतिबुद्धः संस्कृमिति । ५ स जम्बुच्छायामुपगम्य टणामि यहोवा बास्तरणमास्कृत्य पर्य्यक माभुज्य ऋजं छत्वा ध्यानानि शुभानि अध्यायत्।

·एकादशोऽध्यायः॥
१५६
त विस्मितां निहतमानमदाश्च भूत्त्वा
सर्वे समग्र सहिताः समुदीक्षयन्ते (१) ।
वय मेरु पर्वतवरं तथ चक्रवालं
निर्भिद्य गच्छम जवेन प्रसन्जमानाः ।
जम्बुक्ष न प्रभाम अतिक्रमेतुं
को न्वत्र हेतुरयमद्य भविष्यतीह (२) ।।
अवतीर्य मेदिनितले च प्रतिष्ठिहित्वा
पश्यन्ति शाक्यतनयं तहि जम्बुमूले ।
जाम्बूनदार्चिमदृशप्रभ तेजरमि
पर्य्यक बन्धुत ध्यायतु बोधिसत्त्वं (२) ।
ते विस्मिता दभनखाः करियान मूड़ी
प्रणताः कृताञ्जलिपुटा न्यपतन् क्रमेषु ।
माधाः सुजातसुसुखे करुणाश्रयस्य
शीघ्र विबोध अमृतेन विनष्टमत्त्वान् (8) ॥
परिवृत्त सूर्य न जही सुगतस्य छाया
ओलम्बते द्रुमवरं यथ पद्मपत्रं ।
देवाः सहस्र बहवः स्थित अञ्जलीभि-
वन्दन्ति तस्य चरंणी कृतनिश्चयस्य (4) ॥
१ पञ्चर्षयो गच्छन्ता जम्बुमूहानं प्रभवन्ति स्म पराक्रमितुं समग्राः समुदीक्षन्ते स्म ।
९ वयं मे तथा अगमाम अम्बुटवं प्रभवामाऽतिक्रमितुं । ३ मेदिनीनले प्रतिष्ठाय
पश्यन्ति स्म तज्जम्बुमूले जाम्बुनदार्चिःसदृशप्रभ जोरश्मिं पर्याकं बद्धा ध्यायन्तमिति ।
४ दशनखाम् कृत्वा "क्रमेषु" पादेषु सुजातसुसुखस्य विबोधकस्य । ५ परिहत्ते सूर्य
महामि सुगनं चबलम्बते यथा सहसं स्थिता वन्दन्ने म नि ।
V

·२५०
ललितविस्तरः।
शुद्धोदनच खगृहे परिमार्गमाण:
सम्पृच्छते क नु गतः स हि मे कुमारः ।
माहव्वमा अवचि मार्गित नो लभामि
सम्पृच्छयतां नरपते क्क गतः कुमारः (१) ।।
शुद्धोदनस्वरितु पृच्छति काचुकीयं
दौवारिक तथपि चान्तर्जनं समन्तात् ।
दृष्टः कुमार मम केन विनिक्रमन्तो
श्टणुते च रूपगतु देव वषाणग्राम (१) ।
सो शीघ्रमेव त्वरितं सह शाकियेभि-
निष्क्रान्तु प्रेक्षि कृषिग्रामगिरि प्रविष्टं ।
यथ सूर्यकोटिनियुतानि समुद्रतानि
तथ प्रेक्षते हितकरं शिरिया ज्वलन्तं (३) ।।
मुकुटञ्च खड्ग तथ पादुक छोरयित्वा
कृत्वा दशाङ्गुलि शिरी अभिवन्दिते तं।
साधू सुभूतवचना ऋषयो महात्मा
व्यकं कुमार अभिनिष्क्रमि बोधिहेतोः (१) ।
परिपूर्मद्वादश शताः सुप्रसन्नदेवाः
पञ्चशता उपगता तथ शाकियानां।
दृष्ट्वा च द्धि सुगते गुणसागरस्य
१ सम्पृच्छते स्म चवोचत् मागिता ना लभामि इति । ९ त्वरिनं. पृच्छति स तथापि
विनिक्रम श्रूयते स उपगतो देवेति । १ स भावनिष्क्रान्तः प्रेक्षितुं यथा नथा
प्रेक्षते स्म श्रिया इति । ३ ख तथा पादुके "शेरयित्वा" त्यक्त्वा "दशाङ्गुलिं कृत्वा"
बडाचलिर्भूत्वा शिरसा चभिवन्दते स्म साधु महात्मानः कुमारोऽभिनिष्क्रान्तो बोषि-
हेतवे इत्यवाचन इत्यूद्धम् ।

·बादशोऽध्यायः॥ १५५ मम्बाधि चित्त जनयं दृढभाशयेन (१) । सो कम्पयित्व त्रिसहस्र अशेष भूमि स्मत सम्प्रजानु प्रतिबुद्ध ततः समाधेः । ब्रह्मेश्वरः पितरमालपते धुतीमा- नुत्सृज्य तात कृषिया पुरतो गवेषां (२) ॥ यदि वर्मकार्य अहु खर्ण प्रवर्षयिष्ये यदि वस्त्रकार्य अहमेव प्रदास्य वस्तां । अथवान्यकार्य अहमेव प्रवर्षयिव्ये सम्यक्प्रयुक्त भव सर्वजगे नरेन्द्र (२) ॥ अनुशामयित्व पितरञ्जन पारिषद्यां- स्तस्मिन् क्षणे पुरवरं पुन सो प्रवेक्षी। अनुवर्तमान जगतोऽस्थिहते पुरेऽस्मिं नैष्कर्म्ययुक्तमनमः सुविशुद्धमत्त्व (७) इति ॥ इति कृषिग्रामपरिवती नाम एकादशः ॥ ११ ॥ द्वादशाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवः संवृद्धे कुमारे राजा शुद्धोदनोऽपरेण समयेन शाक्यगणेन मार्द्ध संस्थागारे निषलोऽभूत् ॥ तत्र ते १ परिपूर्मवादशशतं पञ्चतं तथा माक्यानां विं सुगतस्य सम्बोधी चिनामा जनयन दृढाशयेन इति । २ स कम्पयित्वा बिसहसमशेषां स्मृनः सम्प्रमानन् प्रतिबुद्धस्तत चालपति स्म उत्सृज कृषि “गवेषां" हिंसाखरूपामित्यर्थः। १ खर्म- कार्य अहं वर्म वस्त्रकायं' प्रदास्ये वस्त्राणि चन्यकार्य सम्यक्प्रयुक्तो भव सर्व जगति इति । ४ अनुशासयित्वा जमान पुनः स प्रविवेश पनवर्तमानो जगत वा. स्मिन् नैष्कर्म्यएकमना इति ।

·१५६ ललितविस्तरः॥ महलक महलिकाद्याः शाक्या राजानं शुद्धोदनमेवमाहुः । यत् खलु देव जानीया अयं सर्वार्थसिद्धः कुमारो नैमित्तिकैब्राह्मणैः कृतनिश्चयैश्च दे र्यद्भूय एव निर्दिष्टः । यदि कुमारोऽभिनिष्का- मिष्यति तथागतो भविष्यति । अईन् सम्यक्सम्बुद्धः॥ उत नाभि- निक्रमिष्यति राजा भविष्यति। चक्रवर्ती च विजितवान् धार्मि- को धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतस्तस्येमानि सप्तरत्नानि भवि- व्यन्ति । तद्यथा। चक्ररत्नं हस्तिरत्नं अश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेवं सप्तरत्नं ॥ पूर्मचास्य पुत्रसहस्रं राणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमईकानां ॥ म इमं पृथिवीमण्डलमदण्डेनाशस्त्रेणाभिनिर्जित्याध्यावमिव्यति सह धर्मेणेति । तस्मानिवेशनं कुमारस्य क्रियतामिति ॥ तत्र स्त्रीग- परितो रतिं वेत्स्यति नाभिनिष्क्रमियति एवमस्माकं चक्रवर्तिवंशस्य चानुपच्छेदो भविष्यति। मानिताश्च भविष्यामो ऽनवद्याश्च सर्वकोदृराजैः ॥ ततो राजा शुद्धोदन एवमाह । यद्येवं तेन हि व्यवलोक- यत कतमा कन्या कुमारस्थानुरूपा स्यात् ॥ तत्र पञ्चमात्राणि शाक्यशतानि एकैकमेवमाहुः । मम दुहिताऽनुरूपा स्यात् कुमारस्य सुरूपा मम दुहितेति ॥ राजा शाह । दुरासदः कुमारः तत् प्रतिवेदयिष्यामः । सावत् कुमारस्य कतमा ते कन्या रोचत इति ॥ ततश्च ते सर्च मन्निपत्य कुमारस्यैनां प्रकृतिमारोचयन्ति स्म ।। कुमार उवाच । सप्तमे दिवसे प्रतिवचनं ओव्यथेति ॥ ततो ·द्वादशोऽध्यायः॥ १५७ बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् । विदितं मयानन्तकामदोषाः शरण- सरामशोकदुःखमूला भयङ्करविषपत्रसन्निकासा ज्वलननिभा असिधारातुल्यरूपाः कामगुणे न मेऽस्ति च्छन्दं रागो न चाहं शोभे त्यागारमध्ये यो बहमुपवने वमेयं वृष्णों ध्यानसमाधि- सुखेन शान्तचित्त इति ॥ स पुनरपि मीमांस्योपायकौशल्य- मामुखीकृत्य सत्त्वपरिपाकमेव वक्ष्यमाणे महाकरुणां सञ्ज- नय्य तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत । सङ्कीर्म पति पदुमानि विद्धिमेन्ति आकीर्म राजु जलमध्य लभाति पूजां । यदि बोधिमत्त्व परिवारबलं लभन्ते तद सत्त्वकोटिनियुतान्यसते विनेन्ति (१) । येचापि पूर्वक अभूद्विदुबोधिसत्वाः सर्वेभि भार्यसुत दर्शित इस्त्रिगाराः। न च रागरक्त न च ध्यानसुखेभि भ्रष्टा हन्तानुशिक्षथि अइंपि गुणेषु तेषां (२) । न च प्राकृता मम बधूरनुरूप या स्थाद्यस्था न ईर्यदिगुणाः मद सत्यवाक्या । या मह्य चित्तमभिराधयतेऽप्रमत्त रूपेण जन्मकुलगोत्रतया ससुद्धा (३) । १ सोमानि पङ्कः पद्मानि विष्टद्धिमायान्ति चाकोोनि राजन्ति जलमध्ये स्लभम्ने बोधिसत्त्वो लप्स्यते नदा विनेष्यति । १ पूर्वका अभूवन सबभार्यासुता दर्शिताः ख्यागाराणि रागरता ध्यानसुखैरनुशिक्षिष्येऽहमपि गुणान् इति । २ बधूरनुरूपा ईपादिगुणः सदा मां चित्ते अभ्याराधयायप्रमत्ता जन्मकुलगावैरिति । त्ता ·१५ ललितविस्तरः॥ मा गाथलेखलिखिते गुण अर्थयुक्ता या कन्य ईदृश भवेन्मम तां वरेथाः । न ममार्थ प्राकृतजनेन अमंस्कृतेन यस्था गुणा कथयमी मम तां वरेथाः (१) । या रूप यौवन वरा न च रूपमत्ता माता वसा वै यथ वर्त्तति मैत्रचित्ता। त्यागे रता श्रमणब्राह्मणदानशीला तां तादृशी मम बधू वरयख तात (२) ॥ यस्यावमानु रखिला न च दोषमस्ति न च शाय ईर्य न च माय न च द्रक्ष भ्रष्टा । खप्रान्तरेऽपि पुरुषेण परेभि रक्ता तुष्टा खकेन पतिना सद संयत अप्रमत्ता (३) ॥' न च गर्विता न अपि उद्धत न प्रगल्भा निर्मान मानविगताऽपि च न चेटिभूता। न च पान गृद्ध न रमेषु न शब्दगन्धे निलाभ भिक्षविगता स्वधनेन तुटा (४) । सत्ये स्थिता नपि च चञ्चल नैव भ्रान्ता न च उद्धता न च स्थिता हिरिवस्त्रच्छन्ना । न च दृष्टिमङ्गलरता मद धर्मयुका १ गाथालेखालखने गुणार्थयुक्ता कन्या ईदृशो मां नां वरय । ममाथा गुणान् कथ- यामि नां मां वरय रति । २ रूपेण यौवनेम यथा वत नां वरय इति । ३ यस्था अवमानं अखिला दोषाः सन्नि शायमा माया परेण अभिरका सदा संयना इति । ४ नापि सहता निर्माण चेटीभूना पाने गर्थिनी निलीमा भिक्षाविगतेति ।

·दादशोऽध्यायः॥ कायेन वाचं मममा मद शुद्धभावा (१) । न च स्त्यान मिद्धबहुला न च मानमूढा मीमांसयुक्त सुकृता सद धर्माचारी। वश्वा च तस्य श्वशरे यथशास्त्र प्रेमा दामीकलत्रजनि थादृशमात्मप्रेम (२) ॥ शास्ते विधिज्ञ कुशला गणिका यथैव पश्चात् खपेत् प्रथममुत्थितते च शय्यात् । मैत्रानुवर्त्ति अकुहापि च मादभूता एतादृशीपि नृपते बधुकां वृणीव (३) ॥ अथ खलु भिक्षवो राजा शुद्धोदन इमां गाथां वाच- यित्वा पुरोहितमामन्त्रयते स्म ॥ गच्छ वं महाब्राह्मण कपि- लवस्तुनि महानगरे सर्वगृहाण्यनुप्रविश्य कन्या व्यवलोकय । यस्था एते गुणाः मंविद्यन्ते क्षत्रियकन्याया वा ब्राह्मणकन्याया वा वैश्यकन्याया वा हद्रकन्याया वा। तां कन्यामस्माकं प्रति- वेदय ॥ तत्कस्माद्धेतोः । न हि कुमारः कुलार्थिको न गोत्रा- र्थिको गुणार्थिक एव कुमारः । तस्यां च वेलायामिमां गाथा- मभाषत। ब्राह्मण क्षत्रियां कन्यां वैश्यां शुद्री तथैव च । यस्था एते गुणाः सन्ति तां मे कन्यां प्रवेदय ॥ १ नापि चञ्चला स्थिरा “हिरिवखरना" होवस्त्रछन्ना लज्जावत्युपयुक्तवस्त्राच्छादि- तेति यावत् । सदा वाचा .सदा इति । २ स्त्याना ऋद्धिबहला मानोढा मीमांसा- युक्ता पदा धर्मचारिणी खयां नस्या यथाशास्त्रप्रेमा दासोकलबजनेषु यादृशात्मनि प्रेम तादृशं प्रेम एतेष्वपि यस्या इति भाव इति । ३ विधिज्ञा खपिति उनिष्ठते शय्याता मैत्रानुवर्जिनी अकुहका एनादृशीमपि बधूकामिति ।

·ललितविस्तरः
न कुलेन न गोत्रेण कुमारो मम विस्मितः (१) ।
गुणे सत्ये च धर्मे च तत्रास्य रमते मनः ॥
अथ खलु भिक्षवः स पुरोहितस्तं गाथालेखं गृहीला कपि-
लवस्तुनि महानगरे गृहाहं व्यवलोकयन् गला हिण्डन् कन्या
पर्थेषते स्म (२) ॥ एवङ्गुणयुक्तामपश्यन् (न चैव गुणयुकां कन्या)
सोऽनुपूर्वेण विचरनेव दण्डपाणे: शाक्यस्य निवेशनं ते नोपसङ्का-
मन् म तं निवेशनं प्रविष्टोऽद्रासीत्। कन्यामभिरूपा प्रासादिका
दर्शनीयां परमया शुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतां नातिदीर्घा
नातिहखां नातिम्यूलां नातिकृशां नातिगौरी नातिकृष्णां
प्रथमयौवनावस्थितां स्त्रीरत्नमिवाख्यायमानां नोपमा (३) ।
अथ मा दारिका पुरोहितस्य चरणौ गृहीत्वा एवमाह ।
कंन ते
महाब्राह्मण
पुरोहित पाह।
द्धोदनस्य तनयः परमाभिरूपों
द्वात्रिंश लक्षणधरो गुणतेजयुक्तः ।
तेनेतिगाथ लिखिता गुणये बधून
यस्या गुणास्ति हि दूमे स हि तस्य पत्नी (8) ॥
स तस्यास्तं गाथालेखमुपनामयति स्म (१) ॥
दारिका तं गाथालेखं वाचयित्वा स्मितमुपदर्य तं पुरोहितं
कायं ॥
अथ सा
गाथयाऽध्यभाषत ।
१ “ विस्मिनः" हर्षित इति निष्कृष्टार्थः । २ परोष्णाति स्म अन्वेषणं करोति स्म ।
३ अनुपमामिब्युषितम् । ४ गुणतेजायुक्त इनिगाथा "गुणये" गुणाय गुणागुणज्ञाना.
धति यावत् । गणाः सन्ति सा होति । ५ उपानयति स्मेति ।

·द्वादशोऽध्यायः॥ १६१ ॥ मोति ब्राह्मण गुणा अनुरूप सर्वे मो मे पतिर्भवतु सौम्य सुरूपरूपः । भण हि कुमारु यदि कार्य मा विलम्ब मा हीनप्राकृतजनेन भवेय वासः (१) ॥ अथ खलु म पुरोहितो राजानमुपमशम्यैव तमर्थमारो- चयति स्म । दृष्टा मया देव कन्या कुमारस्थानुरूपा स्यात् आह। कस्यासो॥ आह । दण्डपाणेर्दैव शाक्यस्य दुहिता ॥ अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत्। दुरासदः कुमारः शुभा- धिमुनश्च प्रायेण च मादग्रामा संविद्यमानगुणेऽपि गुणाना- त्मनि प्रतिजानीते । यत्वहमशोकभाण्डानि कारयेयं यानि कुमारः सर्वदारिकाभ्योऽनुप्रयच्छेत् । तत्र यस्यां शरिकायां कुमारस्य चक्षुरभिनिवेक्ष्यति तां कुमारस्य वरयियामीति ॥ अथ खलु राजा शुद्धोदनोंऽशोकभाण्डानि कारयति स्म सुवर्ममयानि रूप्यमयानि वैदूर्यामयानि नानारत्नमयानि ॥ कारयित्वा च कपिलवस्तु नि महानगरवरे घण्टाघोषणां कार- यामास । सप्तमे दिवसे कुमारी दर्शनं दास्यत्याकभाण्डकानि च दारिकाभ्यो विश्रामयिष्यति ॥ तत्र सर्वदारिकाभिः मंस्था- गारे मनिपतितव्यम् ॥ इति हि भिस्वः सप्तमे दिवसे बोधिसत्त्वः संस्थागारमुप- सङ्गम्य भद्रासने न्यषीदत् ॥ राजाऽपि शुद्धोदनादृश्यान् पुरु- १ "मह्यति” “ममेत “अनुरूप" अनुरूपाः "सो" स "सौम्य" साम्यः " कुमार" कुमारं "कार्या" कार्य बिलम्ब मा कुन इत्यर्थः । "भवेय" भवतु । - x ·२६२ ललितविस्तरः॥ पान् स्थापयति स्म । यस्यां दारिकायां कुमारस्य चक्षुः मन्त्रि- विशेतां ममारोचयध्वं ॥ इति हि भिक्षवो यावन्यः कपिलवस्तुनि महानगरे दारि- कास्ताः सा येन संस्थागारो येन बोधिसत्त्वस्तेनोपासङ्ग्रामन् । बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय अशोकभाण्डानि च ग्रहीतुं ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो यथागताभ्यस्ताभ्यो दारि- काभ्योऽशोकभाण्डान्यनुप्रयच्छति स्म ॥ ताश्च दारिका न शक्नु- वन्ति स्म बोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजश्च सोढुं । ता अशोकभाण्डानि ग्रहीत्वा शीघ्रमेत प्रक्रामन्ति स्म ॥ अथ दण्डपाणे: शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्यकन्या सा दामीगणपरिवृता पुर- स्कृता येन संस्थागारो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसङ्ग्रामदुपसङ्का- म्यैकान्तेऽस्थात् बोधिसत्त्वमनिमेषाभ्यां नयनाभ्यां प्रेक्षमाणा । तद्यथा । बोधिसत्त्वेन साण्यशोकभाण्डानि दत्तानि ॥ तदा मा बोधिसत्त्वमुपसङ्घम्य प्रहमितवदना बोधिसत्त्वमेवमाह । कुमार किन्ते मयापनीतं यस्त्वं मां विमानयमि ।। अाह । नाहं त्वां विमानयाम्यपितु खलु पुनस्त्वमसि पश्चा- दागता इति ॥ स तस्यै नदनेकशतमहसमूल्यमङ्गुलीयक निर्मुच्य प्रादात् ॥ मा प्राह । कुमारेदमहन्तवान्तिकादहामि ॥ आह । इमानि मदीयाभरणानि गृह्यन्तां ।। मा अाह । न वयङ्कुमारं व्यलङ्करिण्यामाऽलङ्करिव्यामो वयं मारं ॥ इत्युक्त्वा मा कन्या प्राक्रामत् ॥

·द्वादशोऽध्यायः॥ ततस्तैर्गुह्यपुरुषैः राजानं गद्धोदनमुपसङ्काम्यैष वृत्तान्तो निवेदितोऽभूत् । देव दण्डपाणे: शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्यकन्या तस्यां कुमारस्य चनुर्निविष्टं मुहर्तञ्च तयोः संलापोऽभूत् ॥ इत्येतत् खलु वचनं श्रुत्वा राजा द्धोदनो दण्डपाणे: शाक्यस्य पुरोहितं दौत्येन प्रेषयति स्म । या ते दुहिता मा मम कुमाराय प्रदीयतामिति ॥ दण्डपाणिराह । प्रार्य कुमारो गृहे सुखं संवृद्धः । अस्माकं चायं कुलधर्मः शिल्पज्ञस्य कन्या दातव्या नाशिल्पज्ञस्येति॥ कुमा- रश्च न शिल्पज्ञो नामिधनुष्कलापयुद्धसालम्भविधिज्ञः । तत्क- र्मशिल्पज्ञाया दुहितरं दास्यामि॥ इत्येतञ्च राज्ञः प्रतिवेदित॥ ततो राज्ञ एतदभवत्। विरपितदहं मह धर्मेण चोदितः । यदाऽपि मयोतं कस्माच्छाक्यकुमाराः कुमारस्योपस्थानाय नागच्छन्तीति । तदाऽयहमभिहितः । किं वयमस्योपस्थान करिथाम इति। एतर्युपेतमिति प्रध्यायविषमाऽभूत ॥ बोधि- सत्त्वश्चैनं वृत्तान्तमश्रौषीत् । श्रुत्वा च येन राजा शुद्धोदन- स्तनोपमङ्कामदुपसङ्घमौवमाह। देव किमिदन्दीनमनास्तिष्ठसि॥ राजा आह । प्रलं ते कुमाराऽनेन ॥ कुमार साह । देव सर्वथा तावदवश्यमेवमाख्यातव्यं ॥ याव- त्रिरपि बोधिसत्त्वो राजानं शाद्धोदनं परिपृच्छति स्म ॥ नतो राजा पद्धोदनो बोधिमत्त्वाय तां प्रकृतिमारोचयति स्म ॥ तां श्रुत्वा बोधिसत्त्व आह । देव अस्ति पुनरिह नगरे कश्चिद् यो मया सार्द्ध समर्थः शिल्पेन शिल्पमुपदर्शयितुं ॥ ततो ·१८४ ललितविस्तरः॥ . .. राजा शुद्धोदनः प्रहमितवदना बोधिसत्त्वमेवमाह । शच्याम पुनस्त्वं पुत्र शिल्पमुपदर्शयितुं ॥ आह । वाढं शक्ष्यामि देव तेन हि सन्निपात्यन्तां सर्व- शिल्पज्ञाः । येषां पुरतः खं शिल्पमुपदर्शयिष्यामि ॥ ततो राजा शुद्धोदन: कपिलवस्तुनि महानगरवरे घण्टाघोषणां कार- यति स्म । सप्तमे दिवमे कुमारः खं शिल्पमुपदर्शयिष्यति । तत्र सर्वशिल्पज्ञैः मनिपतितव्यं । तत्र सप्तमे दिवसे पञ्चमात्राणि शाक्यकुमार शतानि सन्नि- पतितान्यभवन् । दण्डपाणेश्च शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्यकन्या तया जयपताका स्थापिताऽभूत् । यो वाऽत्रासिध- नुष्कलापयुद्धसालम्भेषु जेव्यति तस्यैषा भविष्यतीति ॥ तत्र सर्व- पुरतो देवदत्तः कुमारो नगरादभिनिष्क्रामति स्म ॥ श्वेतश्च हस्ती महाप्रमाणो बोधिसत्त्वस्यार्थ नगरं प्रवेश्यते स्म ॥ तत्र देव- दत्तः कुमार ईर्षीया च शाक्यबलमदेन च मत्तः स तं हस्तिनं वामेन पाणिना शुण्डायां ग्रहीत्वा दक्षिणेन पाणिना चपे- टया एकप्रहारेणेव हतोऽभूत् (१) ॥ तस्यानन्तरं सुन्दरनन्दः कुमारोऽभिनिकामति स्म । मोऽद्राक्षीत्तं हस्तिनं नगरद्वारे। इतं दृष्टा च पर्यपृच्छत् । केनायं हत इति ॥ तत्र महाजननिकाया आजः । देवदत्तेनेति ॥ साह । सुशोभनमिदं देवदत्तस्य ॥ स तं इस्तिनं लाङ्गलेन ग्टहीला नगरदारादपकर्षयति स्म । तदनन्तरं बोधिसत्त्वो १ "इतोऽभूद" इत्यत्र जघान इत्युचितम् ।

·दादशोऽध्यायः॥ १६५ रथाभिरूटोऽभिनिझामति स्म। अद्राक्षीदोधिसत्त्वस्तं इस्तिनं । इतं दृष्ट्रा च पर्यपृच्छत्। केनायं हत इति ॥ पाहुः । देवदत्तेनेति ॥ आह । अशोभनं देवदत्तस्य । केन पुनरस्मानगरदारा- दपकर्षितः ॥ श्राजः । सुन्दरनन्देनेति ॥ अाह । शोभनमिदं सुन्दरनन्दस्य किन्तु महाकायोऽयं सत्त्वः मोऽयं क्लिन्नः मनगरं दोर्गन्धेन स्फुरयिष्यतीति ॥ ततः कुमारो रथस्थ एवैकपादं भूमौ प्रमार्य पादाङ्गुष्ठेन तं हस्तिनं लाङ्गलेन ग्रहीत्वा सप्तप्रकारान्सप्त च परिखा अतिक्रम्य बहिर्न- गरस्य क्रोशमात्रे क्षिपति स्म ॥ यत्र च प्रदेश स हस्ती पतित- स्तस्मिन् प्रदेशे महदिलं संवृत्तं । यत्साम्प्रतं हस्तिगर्तेत्यभि- धीयते ॥ तत्र देवमनुजाः शतमहस्राणि हाहा-कारकिलि- किलाप्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चुचैलविक्षेपांश्चाकार्षुः ॥ गगनतलगताश्च देवपुत्रा इमे गाथेऽभाषन्त । यथ मत्तगजेन्द्रगतीनां पादाङ्गुष्ठतलेन ग्टहीत्य गजेन्द्रं । सप्त पुरा परिखा अतिक्रम्य क्षिप्त वहिस्खपुरात्तु अयं हि (१)॥ नि:मंशयमेष सुमेधा मानबलेन समुच्छ्रितकायां । संसारपुरात्तु वहिर्धा एष तिपिय्यति प्रज्ञाबलेन (२) ॥ इति हि पञ्चमात्राणि शाक्यकुमारशतानि नगरानिक्रम्य १ "यथ" यथा “मत्तगजेन्द्रगतीनां" ममगजेन्द्रगतिं "ग्टहीत्य" ग्टहीत्वा "पुरा" परस्य "क्षिप्त' क्षिप्तवान् इति । २ "समुच्छ्रिनकायां" समच्छिनकायान "बहिर्धा" बहिः "चिपिष्यति" क्षेपस्यति इति ।

·ललितविस्तरः॥ येनान्यतमः पृथिवीप्रदेशो यत्र शाक्यकुमाराः शिल्पमुपदर्श- यन्ति स्म तेनोपासङ्ग्रामन् ॥ राजाऽपि शुद्धोदनो महलकमह- लिकाद्याश्च शाक्या महांश्च जननिकायो येनासौ पृथिवीप्रदेश- स्तेनोपासकामन् ॥ बोधिसत्त्वस्य चान्येषाञ्च शाक्यकुमाराणां शिल्पविशेषं द्रष्टुकामाः॥ तत्रादित एव शाक्यकुमारा लिपि- विधिज्ञास्तेन सार्द्ध लिपिं विशेषयन्ति स्म ॥ तत्र तैः शाक्यैर्वि- श्वामित्र प्राचार्यः साक्षी स्थापितोऽभूत् । स त्वं व्यवलोकय कतमोऽत्र कुमारो लिपिज्ञाने विशिष्यते यदि वा लेख्यतो यदि वा बहुलिपिनिर्मयतः ॥ अथ विश्वामित्रो दारकाचार्य: प्रत्यक्षा बोधिसत्त्वस्य लिपिज्ञाने स्मितमुपदर्शयन्त्रिमे गाये- उभाषत। मनुष्यलोकेऽथ देवलोके गन्धर्वलोकेऽप्यसुरेन्द्रलोके । यावन्ति केचिल्लिपि सर्वलोके तत्रैष पारगङ्गत शुद्धसत्त्वः (१) ॥ नामापि यूयञ्च अहच्च तासां लिपि न जानामि न चाक्षराणां । यान्येष जानाति मनुष्यचन्द्रो अहमत्र प्रत्यक्ष विजेव्यतेऽयं (२) । आहुः । विशिष्यतां तावत् कुमारो लिपि- ज्ञाने मङ्ख्याज्ञाने कुमारी विशेषयितव्यो जिज्ञास्यश्च ॥ तत्रा- ज्र्जुनो नाम शाक्यगणको महामात्रः सङ्ख्यागणनासु पारङ्गतः समाक्षी स्थापितोऽभूत् । स त्वं व्यवलोकय कतमोऽत्र कुमारो विशिष्यते मङ्यज्ञानत इति ॥ तत्र बोधिसत्त्वञ्चोद्दिशति शाकया १ "यावन्नि" यावत्येः "लिपि" लिपयः "पारज" पारङ्गत रनि । १"यान्येष" या एष "प्रत्यक्ष" प्रत्यच मिनि ।

·हादशोऽध्यायः॥ १६७ एकश्च शाक्य कुमारी निक्षिपति स्म न च परिप्राप- यति स्म ॥ ततो बोधिसत्त्व आह । उद्दिशत यूयमहं निक्षे- स्यामीति ॥ तत्रैकः शाक'कुमारो बोधिसत्त्वस्वोद्दिशति स्म । न च परिप्रापयति स्म ॥ दावपि त्रयोऽपि पञ्चापि दशापि विंशत्यपि त्रिंशदपि चत्वारिंशदपि पञ्चाशदपि शतमपि यावत् पञ्चाऽपि शाक्यकुमारशतानि युगपदुद्दिशन्ति स्म । न च परि- प्रापयन्ति स्म बोधिसत्त्वस्य निक्षिपतः ॥ बोधिसत्त्व पाह। अलमलमनेन विवादेन सर्व इदानीमे- कीभूत्वा ममोद्दिशताहं निक्षेस्यामीति ॥ तत्र पञ्चमात्राणि शाक्यकुमारशतान्येकवचनोदाहारण पूर्वचरितं समुद्दिशन्ति स्म ॥ बोधिसत्त्वश्चासम्मूढो निक्षिपति स्म ॥ एवमपर्यन्ताः सर्वशाक्यकुमाराः पर्यन्तश्च बोधिसत्त्वः ॥ ततोऽर्जुनो गणको महामात्र आश्चर्यप्राप्त इमे गाथेऽभाषत । ज्ञानस्य शीघ्रतां साधु बुद्धेः सुपरिगच्छतां । पञ्चमात्रशतान्येतेऽधिष्ठितो गणनापथे (१) ॥ ईदृशी च इयं प्रज्ञा बुद्धिर्ज्ञानं स्मतिर्मतिः (२) । अद्यापि शिक्षते चायं गणितं ज्ञानसागरः ॥ ततः सर्वशाक्यंगण आश्चर्यप्राप्तः परमविस्मयमापन्नोऽभूत् । एककण्ठश्चमां वाचमभाषत । जयति जयति भोः सर्वार्थ- सिद्धः कुमारः ॥ मर्चे चासनेभ्य उत्थाय कृताञ्जलिपुटा भूत्वा १ सुपरिखच्छतामित्यनमीयते "पक्षमात्रशनान्यते" पञ्चमानशत एतस्मिन्नित्यर्थः । २बद्यादि बोधिसत्त्वस्यास्तीति शेषः ।

·२६८ 'ललितविस्तर बोधिसत्त्वं नमस्कृत्य राजानं शुद्धोदनमेतदवोचन्। लाभास्ते महाराज परमाः सुलब्धाः । यस्य ते पुत्र एवं शीघ्रो लघुजवश्च- पलः परिपृच्छाप्रतिभान इति ॥ अथ स राजा शुद्धोदनो बोधिसत्त्वमेवमाह । शक्ष्यसि पुत्रार्जुनेन गणकेन महामात्रेण सार्द्ध सङ्ख्याज्ञानकौशल्यगण- नागतिमनुप्रवेषु ॥ पाह। तेन हि गण्यतां ॥ अथार्जुनो गणको महामात्रो बोधिसत्त्वमेवमाह । जानीषे त्वं कुमार कोटिशतोत्तरां नाम गणनागतिं ॥ पाह। जानाम्यहं ॥ पाह। कथं पुनः कोटिशतोत्तरा गणनागतिरनुप्रवेष्टव्या ॥ बोधिसत्व आह । शतं कोटीनामयुतं नामोच्यते । शतमयु- तानां नियुतं नामोच्यते । शतं नियुतानां कङ्करं नामो- च्यते । शतङ्कङ्कराणां विवरं नामोच्यते । शतं विवराणाम- होभ्यं नामोच्यते। शतमक्षाभ्याणां विवाहं नामोच्यते। शतं विवाहानामुत्सङ्गं नामोच्यते । शतमुत्सङ्गानां बहुलं नामो- यते । शतं बहुलानां नागबलं नामाच्यते । शतं नाग- बलानां तिटिलम्भं नामोच्यते । शतं तिटिलम्भानां व्यव- स्थानप्रज्ञप्तिीमोच्यते । शतं व्यवस्थानप्रज्ञप्तीनां हेतुहिलं नामोच्यते । शतं हेतुहिलानां करहुनामोच्यते । शतं कर- हणां हेबिन्द्रियं नामोच्यते । शतं हेखिन्द्रियाणां समाप्तलम्भ नामोच्यते । शतं समाप्तलम्भानां गणनागतिर्नामोच्यते ।

·डादशोऽध्यायः॥ शतं गणनांगतीनां निरवचं नामोच्यते । शतं निरवद्यानां मुद्राबलं नामोच्यते । शतं मुद्राबलानां सर्वबलं नामोच्यते। शतं मलबलानां विसजागतिमोच्यते। शतं विसज्ञागतीनां समञ्ज्ञा नामोच्यते। शतं सर्वसञ्ज्ञानां विभूतङ्गमा नाम- च्यते । शतं विभूतङ्गमानां तल्लक्षणं नामोच्यते । इति हि तल- क्षणगणनया सुमेरुः पर्वतराजो लक्षनिक्षेपक्रियया परिक्षयं गच्छेत् ॥ अतोऽप्युत्तरं ध्वजाग्रवती नाम गणना । यस्यां गणनायां गङ्गानदीबालुका: समा लक्षनिक्षेपक्रियया परि- क्षयं गच्छेयुः ॥ अतोऽप्युत्तरं ध्वजाग्रनिशामणिर्नाम गणना । अतोऽप्युत्तरं वाहनप्रज्ञप्ति म । अतोऽयुत्तरं कुरुता नाम । अतोऽप्युत्तरं सर्वनिक्षेपा नाम गणना। यस्यां गणनायां दश- गङ्गानदीबालुका: समा लक्षनिक्षेपक्रियया परिक्षयं गच्छे युः ॥ अतोऽप्युत्तरं अग्रसारा नाम गणना । यत्र कोटीशतं गङ्गा- नदीबालुकाः समा लक्षनिक्षेपक्रियया परिक्षयं गच्छेयुः ॥ अतोऽप्युत्तरं परमाणुरजःप्रवेशानुगता नाम गणना । यत्र तथागतं स्थापयित्वा बोधिमण्डलवराग्रगतञ्च सर्वधाभिषेका- भिमुखं बोधिसत्त्वं । नान्यः कश्चित्मत्त्वः सत्त्वनिकाये मंविद्यते नाऽनुप्रवेष्टव्या ॥ अर्जुनोऽवाचत् । कथं कुमार परमाणुरजःप्रवेशगणना ऽनुप्रवेशव्या ॥ बोधिसत्त्व पाह। सप्तपरमाणुरजांसि रेणुः । सप्तरेणवस्तु टिः। सप्त त्रुटिरेकं वातायनरजः । सप्त वातायनरजांस्येकं शशरजः । यत्र एषा गणन ·ललितविस्तरः॥ सप्त शरजांस्येकमेडकरजः। सप्तडकरजांस्येकं गोरमः। सप्तगो- रजांस्येकं लिचारजः । सप्तलिक्षाः सर्षपः। सप्त सर्षपा यवः । सप्त ववा अङ्गुलीपर्व । द्वादशाङ्गुलीपाणि वितस्तिः । द्वे वितस्ती हस्स.। चत्वारो हस्ता धनुः । धनुस्म हसं मागधक्रोशः । चत्वारः क्रोशा योजनं ॥ तच को युमाकं योजनपिण्डं प्रजानाति । कियन्ति तानि परमाणुरजांसि भवन्ति ॥ अर्जुनोऽवोचत्। अहमेव तावत्कुमार सम्मोहमापन्नः । किमङ्ग पुनर्ये चान्येऽल्पबुद्धयः ॥ निर्दिशतु कुमारो योजन- पिण्डं कियन्ति तानि परमाणुरजांसि भवन्तीति ।। बोधिसत्त्वाऽवोचत्। तत्र योजनपिण्डः परमाणुरजमां परि- पूर्णमक्षोभ्यं नियुतमेकं त्रिंशच्च कोटिनियुतं शतसहस्राणि षष्टिश्च कोरिशतानि दाविंशतिश्च कोव्यः पञ्च च दशशनमहस्राणि द्वा- दश च सहखाणि एतावान्याजनपिण्डः परमाणुरजोनिक्षेपस्य । अनेन प्रवेशेनायं जम्बुद्दीपः सप्तयोजनसहस्राणि । गादानीयो ऽष्टी योजनसहस्राणि। पूर्व विदेहो नव योजनसहखाणि। उत्तरः कुरुद्वीपो दश योजनसहसाणि । अनेन प्रवेशेनेमञ्चातुर्दीपकं लोकधातुं प्रमुखं कृत्वा परिपूर्णकोटिशतं । चातुर्दीपकानां लोकधावूनां यत्र कोटिशतं महासमुद्राणां । कोटिशतं चक्रवा- लमहाचक्रवालानां। कोटिशतं चातुर्महाराजिकानां देवानां । कोटिशतं त्रयस्त्रिंशानां। कोटिशतं यामानां । कोटिशतं तुषि- तानां । कोरिशतं निर्माणावतीनां । कोटिशतं परनिर्मित- वशवर्तिनां । कोटिशतं ब्रह्मकायिकानां । कोटिशतं ब्रह्म- ·बादशोऽध्यायः॥ १७१ पुरोहितानां । कोटिशतं ब्रह्मपार्षद्यानां । कोटिशतं महा- ब्रह्मणां। कोटिशतं परीत्ताभानां (१)। कोटिशतं अप्रमाणा- भानां। कोटिशतं आभाखराणां । कोटिशतं परीत्तभानां (२) । कोटिशतं प्रमाणशभानां । कोटिशतं भवत्नानां । कोटिशतं अनभ्रकाणां । कोटिशतं पुण्यप्रसवानां । कोटिशतं वृहत्फलानां । कोटिशतं असङ्गिमत्त्वानां । कोटिशतं अ- हानां । कोटिशतं सुदृशां । कोटिशतं सुदर्शनानां । कोटि- शतं अकनिष्ठानां देवानां ॥ अयमुच्यते । चिमाइसमहामाहस्रलोकधातुर्विपुग्नश्च वि- स्तीर्मश्च स । यावन्ति योजनशतानि परमाणुरजांमि त्रिमा- हस्रमहामाहस्रलोकधातो यावन्ति योजनसहखाणि यावन्ति योजनकोव्यो न्यावन्ति योजननियुतानि यावद्यावन्यो योज- नाग्रसारा गणना: कियन्ति तानि परमाणुरजांसि इत्याह ॥ सङ्ख्यागणना। व्यतिवृत्ता ह्येषा गणना तदुच्यते मङ्येयमिति ॥ अतः सङ्ख्येयतमानि परमाणुरजांसि यानि बिसाहलम- हामाहस्रलोकधाता भवन्ति । अस्मिन् खस्लु पुनर्गणनापरिवर्ने बोधिसत्त्वेन निर्दिश्यमाने अर्जुनो गणको महामात्रः सर्वच शाक्य गणस्तुष्ट उदग्र प्रात्तमनाः प्रमुदित आश्चर्याद्भुतप्राप्तो ऽभूत् ॥ ते सर्व एकैकैर्वस्तैः स्थिता अभूवन । परिशिष्टर्वस्वा- भरणैर्वाधिसत्त्वमभिच्छादयन्ति म्म ॥ अथ खल्वर्जुनो गणको महामात्र इमे गाथे अभाषत । १ प्रेमाभानामिन्यममियते । एलोकविशेष रति विनयन ।

·१७२ ललितविस्तरः॥ कोटीशतञ्च अयुता नियुतास्तथैव नियुतानि कङ्करगती तथ विम्बरांश्च । अक्षोभणी परम ज्ञानु न मेऽस्त्यतोऽर्थे मत्तोत्तरेगणनाप्रतिम- मस्य ज्ञानं (१)॥ अपि च भोः शाक्यास्त्रिमाहसरजांमियन्तथा वणवरि ओष- धियो जलस्य विन्दून् । हुङ्कारेण न्यसेय एकिनैषो को पुनि विस्मयः पञ्चभिः शतेभिः (२) ॥ तत्र देवमनुजाः शतसहस्राणि हाहाकारकिलकिलाप्रच्चे- डितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् ॥ गगनतलगताश्च देवपुत्रा इमां गाथामभाषन्त । অনিল ভল লিলি বিশ্বাম্বিনালি বনষিজমি वितर्कितानि । हीनाः प्रणीत तथ मङ्क्षिपविक्षिपा ये एकस्मिं चित्तं परिवर्त्ति प्रजानि सर्वान् (३) ॥ १ " अयुताः चयतानि “ नियुताः नियुताः" नियुतानि "कंक-रगती तथ" कङ्कर- गतिस्तथा "चक्षोभणी" अक्षारिणीयं " परम परम ज्ञान ज्ञानं "चतार्थ" अस्थिवर्थ "मत्तोतरे गशनातिममस्य" मत उत्तरोत्तरगणनायामप्रतिममस्य । २ " चिसाहसरजांसियं" बिसाहसलोकधातुरजांसि इत्यर्थः । "टणवरियोष. धियो" टणवरोषध्यः "न्यसेय" न्यसति "एकिनैषा" एकेनैषः " को पनि विस्मयः का पुनर्विस्मयः “ मतेभिः" मनैः । पञ्चशतादीनां न्यासे तु को विस्मय इत्याशयः । यावन्ति" यावन्तः सत्त्वाः " निखिले" सर्वजगतोत्यर्थः “ नियध्व- युक्ताः" व्यध्वयुक्ताः ॥ चेतसिकसजिवितर्कितानि" . चेतसिकसञ्जावितर्कितानि "प्रणीत तथ" प्रणीतास्तथा "मणिपविक्षिपाः" सस्पविक्षेपाः " एकस्मिं चित्त" एकस्मिचित्ते “ परिवर्ति" परिवर्तते "प्रजानि" प्रजानाति ॥ " ३ ·बादशोऽध्यायः॥ १७३ इति हिं भिक्षवोऽभिभूताः सर्वे शाक्यकुमारा प्रभूवन् । बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म । तदनन्तरं लधिन्ते लविते जविते सर्वत्र बोधिसत्व एव विशिष्यते स्म ॥ गगनतलगताश्च देव- पुत्रा दूमा गाथा अभाषन्त । बततपसगुणेन संयमेन क्षमदममैत्रबलेन कल्पकोद्यः । तथ कृतुलघुकायचित्ते नेता तस्य जनस्य विशेष्यतां टो- थाः (१)॥ इह गृहगत युभे पश्यथा सत्त्वसारं अपि च दशसु दिनु गच्छतेऽयं क्षणेन । अपरिमितजिनानां पूजनामेष कुर्वन् मणिकनकविचित्रैलीक- धातुवनन्ता (२)॥ न च पुन गति प्रागतिञ्च अस्य यूयं प्रजानथ तावदृद्धि- प्राप्तः । कोऽत्र जगति विस्मयं जनेया असदृश एष करोथ गौरवोऽ स्मिन् (३) ॥ एवं कृत्वा बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म॥ तत्र शाक्या पाहुः । युद्धेषु तावत्कुमारो विशेषयितव्यो जिज्ञास्यश्च ॥ तत्र बोधिसत्त्व " " व्रततपसगुणन व्रततपस्यागुणेन " क्षमदममैत्रबलेन क्षमादममैचबलेन “कल्पकाद्यः कल्पकाटिपर्यन्तमित्यर्थः “तथ तथा " कृतुलघुकाचित्त कृतलघुकायचित्तः "टणाथाः टपात ॥ २ "ग्रहगत" ग्रहगतं । यो" ग्रहगतं “ युयो" यूयं पश्यथा:" पश्यत पश्यन " गच्छतेऽयं " गच्छत्ययं “पूजनामेष " पूजनमेष " लोकधातु- बनना' नोकधातुषु अनन्तेषु ॥ "पुन गति आगतिच" पुनर्गतिमागतिश्च "प्रजा- प्रजानीथ " तावदृद्धिप्राप्तः नावदयमविप्रातः "जनेया " जनयेत् करोथ गौरवोऽस्मिन" करोति गौरवस्मिन गौरवजनक कार्य करातीत्यर्थः ॥ नथ “ ·१७४ ललितविस्तरः॥ एकान्ते स्थितोऽभूत् तानि च पञ्चमात्राणि शाक्यकुमारशतानि युगपाध्यन्ति स्म ॥ इति हि द्वात्रिंशच्छाक्यकुमाराः सालम्भाय स्थिताः। तदा नन्दचानन्दश्च बोधिसत्त्वमभिगती मालम्भाय तो ममनन्तरं स्पृष्टावेव बोधिसत्त्वेन पाणिना तो बोधिसत्त्वस्य बलं तेजश्चासहमानी धरणीतले प्रपतितावभूतां ॥ तदनन्तरं देव- दक्तः कुमारो गर्वितच मानी च बलवानेव स्तब्धः शाक्य मा- नेन च बोधिसत्त्वेन साई विस्पर्द्धमानः सर्वावन्तं गगन- मण्डलं वा प्रदक्षिणीकृत्य विक्रीडमानो बोधिसत्त्वमभिपतति स्म ॥ अथ बोधिसत्त्वाऽसम्भ्रान्त एवात्वरमाणो दक्षिणेन पाणिना सलील देवदत्तं कुमारं गृहीत्वा त्रिर्गगनतले परिवर्त्यमानं निग्रहार्थमविहिंसाबुद्ध्या मैत्रेण चित्तेन धरणीतले निक्षिपति स्म नचास्य कायं व्याबाधते स्म ।। ततो बोधिसत्त्वोऽप्याह । अलमलमनेन विवादेन सर्व एकीभूत्वा इदानों मालम्भायागच्छतेति ॥ अथ ते सर्वे एकीभूत्वा बोधिसत्त्वमभिनिपतिताः । ते समन- न्तरं स्पृष्टा बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजश्च कायबलं खाम चासहमानाः स्पृष्टमात्रा एव बोधिसत्त्वेन धरणितले प्रापतन् ॥ तत्र मरुन्मनुजशतसहस्राणि हिहीकार किलकिला- प्रवेडित शतमहस्राणि अकार्षुः ॥ गगनतलगताश्च देवपुत्रा महान्तं पुष्पवर्षमभिप्रवर्धकखरेणेमा गाथा अभाषन्त । यावन्त मत्वा दशस दिशासु ते दुष्टमल महनग्रममा भवेयुः । ।

·बादशोऽध्यायः॥ १७५ एकक्षणेन निपतेयु नरर्षभस्य संस्पृष्टमात्र निपतेथु क्षितीतले- ऽस्मिं (१)॥ मेरुः सुमेरु तथ वज्रकचक्रवाती ये चान्य पर्वत क्वचिद्दशसू दिशासु। पाणिभ्य गृह्य ममिचूर्णनिभां प्रकुर्यात् को विस्मयो मनुज- पाश्रयके कुमारे (२) ॥ एषो द्रुमेन्द्रप्रवरे महदुष्टमलं मारं ससैन्य सबलं सहयं ध्वजाये। मैत्रीबलेन विनिहत्य हि कृष्णबन्धुं यावत् स्पृशिष्यति अमुभर- बोधि मान्तं (३) ॥ एवं कृत्वा बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म । अथ दण्ड- पाणि: शाक्यकुमारानेतदवोचत् । जिज्ञासितमिदं दृष्टञ्च हन्तेदानीमिषुक्षेपमुपदर्शयत ॥ तत्रानन्दस्य इयोः क्रोशयो- रयस्मयी भेरी लक्ष्यं स्थापिताऽभूत् ॥ अस्यानन्तरं देवदत्तस्य चतुर्पु क्रोशेषु अयस्मयो भेरी स्थापिताऽभूत् ॥ सुन्दरनन्दस्य षटसु क्रोशेवयस्मयी भेरी स्थापिताऽभूत् ॥ दण्डपाणेोजन- इयेऽयस्मयी भेरी स्थापिताऽभूत् ॥ बोधिसत्त्वस्य दशसु क्रोशेषु अयस्मयो भेरी स्थापिताऽभूत् ॥ अस्थानन्तरं सप्त ताला अय- यावन्तः " दुखमल दुखममाः महामगरसमाः "निपतेयु नरर्षभस्य" निपतेयुनरर्षभेण "संस्पृटमात्र" संस्पृष्टमा “क्षितीतले ऽस्मिन् ” क्षितितलेऽस्मिनचत्र निपतेयुरित्यस्य द्विराष्टत्तिया ॥ २ “ उमेर नथ सुमेरुस्तथा " थेचान्ये पर्वत कचिदश" यंचान्ये पर्वताः कषिरण "पाणिभ्य ग्ध मसिचूस निमां " पाणिभ्यां ग्टहीत्वा मसीचूर्मनिभान् " मनज चात्रयके मनुजायके। ३ " एषो द्रुमेन्द्रप्रवरे" एष द्रुमेन्द्रप्रवरतुल्यमित्यर्थः “महदुष्टमझ' महाष्टमजस्वरूपमित्यर्थः “ससैन्य " मसैन्य " स्पृशिष्यति" यद्यनि " चनुत्तर- बोधि" चनतरबोधी। " " १ यावन्त महनपसमा " " ·१७६ ललितविस्तरः। स्मयी वराहप्रतिमा यन्त्रयुता स्थापिताऽभूत् ॥ तत्रानन्देन दाभ्यां क्रोशाभ्यां भेाहताऽभूत् । तत उत्तरं न शक्रोति स्म ।। देवदत्तेन चतुःक्रोशस्था भेाहताऽभूत् । नोत्तरं शक्नोति स्म ॥ सुन्दरनन्देन षटक्रोशस्या भेाहताऽभूत् । नोत्तरं शक्नोति स्म ॥ दण्डपाणिना दियोजनस्था भे-हताऽभूत् । निविद्धा च नोत्तरं शक्नोतिस्म ॥ तत्र बोधिसत्त्वेन यद्यदेव धनुरुपनाम्यते स्म । तत्तदेवाच्छिद्यते स्म ॥ ततो बोधिसत्त्व आह । अस्तीह नगरे किश्चिदन्यद् धन- र्यन्ममारोपणं सहेत कायबलं स्थाम च ॥ राजा भाइ । अस्ति पुत्र ॥ कुमार साह । व तद्देव ।। राजा आह । तव पुत्र पितामहः मिहनुर्नामाऽभूत् । तस्य यद्धनुस्तदेतईि देवकुले गन्धमा साल्टीमहीयते न पुनःकश्चि- च्छनोति स्म तद्धनुरारोपयितुं प्रागेव पूरयितुं ॥ बोधिसत्त्व प्राह । श्रानीयतां देव तद्धनुर्जिज्ञासिष्यामः ।। तावद्यावद्धनुरुपनामितमभूत् (१) ॥ तत्र सर्वे शाक्यकुमाराः परमेणापि प्रयत्नेन व्यायच्छमाना न शकुवन्ति स्म तद्धनुरा- रोपयितुं प्रागेव पूरयितुं ॥ ततस्तद्धनुर्दण्डपाणे: शाक्यस्योप- नामितमभूत् ॥ अथ दण्डपाणि: शाक्यः सर्वकायबलस्थाम सञ्चनय्य तङ्कनुरारोपयितुमारब्धाऽभून (१) शक्नोति स्म ॥ याव- : १ उपनामिनमभून" पानोतमभूत् एवमम सर्ववाद्यम् । २ " चारोऽभून चारधवामित्यचिनम।

·हादशोऽध्यायः॥ होधिसत्त्वस्योपनामितमभूत् । तद्दोधिसत्त्वो गृहीत्वा श्रासनाद- नुत्तिष्ठन्नेवा पर्यवं कृत्वा वामेन पाणिना गृहीत्वा दक्षिणेन पाणिना एकाङ्गुल्यग्रेणारोपितमभूत् (१) ॥ तस्य धनुष प्रारो- प्यमाणस्य मर्च कपिलवस्तु महानगरं शब्देनाभिविज्ञप्तमभूत् ॥ सर्वनगरजनश्च विहलीभूतोऽन्योन्यमपृच्छत् । कस्यायमेवंविधः शब्द इति ॥ एतदवोचत् । सिद्धार्थेन कुमारेण पैतामहधनु- रारोपितं तस्यायं शब्द इति ॥ तत्र देवमनुजशतसहस्राणि हाहाकारकिलकिलाप्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् ॥ गगन- तलगताश्च देवपुत्रा राजानं शुद्धोदनं तञ्च महान्तं जननि- कायं गाथयाऽध्यभाषन्त । यथ पूरित एष धनुर्मुनिना न च उत्थितु आमनिना च भुमी । नि:संशयं पूर्ममभिप्रायु मुनि- लघु भेष्यति जित्व च मारचमू (२) । इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्तद्धनुः पूरयित्वेषु गृहीत्वा ता- दृशेन बलम्थाम्ना तमिछु क्षिपति स्म ॥ येन च या चानन्दस्य भेरी यावद्देवदत्तस्य यावत् सुन्दरनन्दस्य यावद्दण्डपाणेस्ताः मा अभिनिर्भिद्य ताञ्च दशक्रोशम्यां खकामयस्मयों भेरी सप्ततालान् यन्त्र युकां वराहप्रतिमामभिनिर्भिद्य म इषुर्धर- णीतलं प्रविश्य अदर्शनाभामोऽभूत् ॥ यत्र च प्रदेशे म दृषु- १ “ आरोपितमभूत्" आरोपितमकरोदित्युचितम् ॥ २ ॥ यथा " पूरित एप" पूरितमेतत् “ उत्यितु” उत्थितः " आसनिना" यामनात् " भुमो" भूम्याः पूर्ण मभिप्राय" पूर्णाऽभिप्रायः “ भे प्यति " भाक्ष्यति “ जित्व" जित्वा । यथ 2 ·मलितविस्तरः। मितलं मम्भिवा प्रविष्टस्तस्मिन्प्रदेशे कूपः संवृत्तः। यदद्यापि भरकूप इत्यभिधीयते ॥ तत्र देवमनुष्यशतसहस्राणि हाहा- कारकिलकिलाप्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन्। मर्चश्च शाक्य- गणो विस्मितोऽभूत् पाश्चर्यप्राप्तः ॥ श्राश्चयं भो न च नाम अनेन योग्यता कृता इदञ्च ईदृशं शिल्पकौशलं ॥ गगनतल- गताश्च देवपुत्रा राजानं शुद्धोदनं तञ्च महान्तं जननिकाय- मेवमाडः । कोऽत्र विस्मयः तत्कस्मात् । एष धरणिमण्डे पूर्वबुद्धामनस्थः समर्थ धनुर्टहीत्वा शून्यनैरात्मवाणैः । क्लेशरिपुं निहत्त्वा दृष्टिजालञ्च भित्त्वा शिव विरज मशोकां प्रास्यते बोधिमय्यां (१) ॥ एवमुक्का देवपुत्रा बोधिसत्त्वं दिव्यैः पुष्यैरभ्यवकीर्य प्रा- क्रामन् ॥ एवं लविते प्राक्चलिते लिपिमुद्रागणनामङ्ख्या- मालम्भधनु दे जविते लविते तरणे दुय्वस्त्रे हस्तिग्रीवा- यामश्वपृष्ठे रथे धनुष्कलापे स्थैर्ये स्थानि सुशौर्ये बाहुव्यायामे- ऽङ्कुशग्रहपाशग्रहे उद्याननिर्याणे अवयाने मुष्टिबन्धे शिखाबन्धे छेद्ये भेद्ये तरणे स्फालने अक्षुमवेधित्वे मर्मवेधित्वे शब्दवेधित्वे दृढ प्रहारित्वेऽक्षक्रीडायां काव्यव्याकरणे ग्रन्थरचिते रूपे रूप- कर्मणि अधीतेऽग्निकर्मणि वीणायां वाद्यनृत्ये गीतपठिते श्राख्याते हास्ये लास्ये नाव्ये विडम्बिते माल्यग्रन्थने मंवाहिते १ "धरणिमण्डे " धरणीमण्डले । “ समर्थ" समर्थः “ निहत्वा" निहत्य “शिव विरजमशोकां" शिवां विरजस्कामोकां बोधिमय्यां" बोधिप्राप्यामय्यां गति- मित्यर्थः ।

·बादशोऽध्यायः॥ १७६. मणिरागे वस्त्ररागे मायाकृते खपाध्याये शकुनिरुते स्त्रीलक्षणे पुरुषलक्षणे अश्वलक्षणे हस्तिलक्षणे गोलक्षणे अजलक्षणे मिश्रितलक्षणे कैटभेश्वरलक्षणे निर्घण्टौ निगमे पुराणे इतिहासे वेदे व्याकरणे निरुते शिक्षायां छन्दसि यज्ञकल्पे ज्योतिषि साये योगे क्रियाकल्पे वैशेषिके वेशिके अर्थविद्यायां वाईस्पत्ये आश्चर्ये त्रासुरे मृगपक्षिरते हेतुविद्यायां जतुयन्त्र मधूच्छिष्ट- कृते सूचीकर्मणि विदलकर्मणि पत्रच्छेद्ये गन्धयुको इत्येवमा- द्यासु सकर्मकलासु लौकिकादिषु दिव्यमानुष्यकातिक्रान्तासु सर्वत्र बोधिसत्त्व एव विशिव्यते स्म ॥ अथ खलु पुनस्तेन समयेन दण्डपाणिः शाक्यः खां दुहितरं गोपां शाक्यकन्यां बोधिसत्त्वाय प्रादात्। सा च राज्ञा शुद्धोद- नेनानुपूर्वेण बोधिसत्त्वाय वृताऽभूत् ॥ तत्र खल्वपि बोधि- सत्त्वश्चतुरशीतिस्त्रीसहसाणां मध्ये प्राप्तो लोकानुभवेन तया च समानं क्रीडन्तं परिचारयन्तमात्मानमुपदर्शयति स्म !! तेषां चतुरशीतिस्त्रीसहस्राणां गोपा शाक्यकन्या सर्वामाम- ग्रमहिव्यभिषिक्ताऽभूत् ॥ तत्र खल्वपि गोपा शाक्यकन्या न कञ्चिदृष्ट्वा वदनं छादयति स्म स्वश्रू वा खसुरं वाऽन्तर्जनं वा ॥ ते तामुपध्यायन्ति स्म विचारयन्ति स्म । नववधूका हि नामा- प्रतिलीना तिष्ठते । था पुनर्विवृत्तैव सदा ॥ ततो गोपा शाक्य- कन्या एतां प्रकृतिं श्रुत्वा सर्वस्यान्तर्जनस्य पुरतः स्थित्वा इमा गाथा प्रमाषत। विवृत्तः शोभते श्रार्य प्रासनस्थानचङ्गामे ।

·१८० ललितविस्तरः। मणिरत्नं ध्वजाग्रे वा भासमानं प्रभाखरं ॥ गच्छंस्तु शोभते आर्य श्रागच्छन्नपि शोभते । स्थितो वाथ निषलो वा आर्यः सर्वत्र शोभते ।। कथयञ् शोभते श्रार्थस्तूष्णीभूतोऽपि शोभते । कलविको यथा पची दर्शनेन खरेण वा ॥ कुशचीरी निर्वस्तो वा मन्दचैलः कृषतनुः । शोभतेऽमी स्वतेजेन (९) गुणवान् गुणभूषितः ॥ सबैण शोभते आर्यो यस्य पापं न विद्यते। कियविभूषितो बालः पापकारी न शोभते ॥ ये किल्विषांश्च हृदये मधुराः सुवाचः कुम्भो विषस्य परिषिक्त यथाऽमृतेन । दुस्पर्शशैलशिलवत् कठिनान्तरात्मा सळस्य वा चिरमदर्शन तादृशानां (२) ॥ सर्वेऽपि ते न शिशु सर्वमुपेन्ति सौम्याः सर्वेषु तीर्थ व सर्वजगोपजीव्याः । दधिहोरपूर्मघट तुला सदैव आर्या: शुद्धं सुदर्शन सुमङ्गल तादृशानां (३) । "खतेजेन" खतेजसा । २" किरिवषांच" किल्विषाणि च ये किल्विषादीधार- यन्नोति शेषः। “परिषिक्त यथा" परिषितो यथा “ दुःस्पर्श शैलशिलवत्" दुः- स्पशेलशिलावत् सर्वस्य" सर्वेषां तादृशानां चिरमदर्शनं योग्यमित्यर्थः । ३ "शिशु सर्वमुपेनिन " शिशुतां सर्वस्य निकटे उपयन्नि प्रानुवन्नि खोकुर्वन्नीति यावत " सर्वजगोपजीव्याः" सर्वजगत उपजीवकाः “ दधिचौरपरिपूसंघटतुल्य दधिक्षीरपरिपूर्मघटतुख्याः " सुदर्शन सुमङ्गल" सुदर्शनं सुमङ्गलं।

·बादशोऽध्यायः॥ १८१ ये पापमित्र परिवर्जित दीर्घरात्रं कल्याणमित्ररतनैश्च परिग्रहीताः । पापं विवर्जयि निवेशयि बुद्धधर्मे सफलं सुमङ्गल सुदर्शन तादृशानां (१) ॥ ये कायमंत्त सुसंयतकायदोषा ये वाचमंत सदा अवकीर्मवाचः । गुप्तेन्द्रियाः सुनिवृताश्च मनःप्रसन्नाः किन्तादृशान वदनप्रतिच्छादयित्वा (२) । वस्त्रासहस्र यदि च्छादयि प्रात्मभावं चित्तश्च येष विवृतं न हिरी न लज्जा । न च येष ईदृश गुणा नपि सत्यवाक्यं नमा विनमरतने विचरन्ति लोके (३) ॥ याश्चित्तगुप्त सततेन्द्रियसंयताश्च न च अन्यसत्त्वमनसा खपतीन तुष्टाः। आदित्यचन्द्रसदृशी विवृतप्रकाशा १ "पापमित्र" पापमित्रः “परिवर्जित" परिवजिता कल्याणमित्ररतनश्च कल्याणमित्ररत्नश्च “पापं विवर्जयि" पापविवर्जिताः “निवेशयि" निविष्टाः " सुमङ्गलसुदर्शन" सुमङ्गलं सुदर्शनम् । २ " कायसंष्टत" संष्टतकायाः “ वाच- संरत" संतवाचः ॥ सुनिताथ" सुनिष्टत्ताय " किन्तादृशान किन्ताहमानां बदनप्रतिच्छादयित्वा" वदनप्रतिच्छादनेन इति । ३ " वस्त्रासहस" वस्त्रसहसं "छादयि छादयति "येषविटतं" येषां वित्तं " न हिरी" न ही "येष दृ"" येषामोदृशाः " नपि" नापि “ विनमरतने" विनगरत्नाः । वस्त्रसहसं थदि शदयति नईि येषां चिनिग्रहलौकिकलज्जानिष्टनिसत्यवाक्यादिगुणा न सन्ति लानेव शदयनि । ये तु चिमनिप्रहादिगुणवन्तस्से तु नना भूत्वा लोके विच. रन्तीत्यर्थः ।

·१८२ ललितविस्तरः॥ अपि च । किं तादृशीन वदनप्रतिच्छादयित्वा (१) ।। जानन्ति प्राशय मम ऋषयो महात्मा परचित्तबुद्धिकुशलास्तथ देवसहाः । यथ मह्य शील गुण सम्बरु अप्रमादो वदनावगुण्ठनमतः प्रकरोमि किं मे (२) ॥ अश्रौषीभिक्षवो राजा शुद्धोदनो गोपाया शाक्यकन्याया एवंरूपसर्वगाथाप्रतिभाननिर्देशं । श्रुत्वा च पुनस्तुष्ट उदय आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिमौमनस्यजातोऽनेकरत्नप्रत्युप्तेन पुष्प- युक्तेन कोटीगतमहसमूल्येन च मुक्ताहारेणाभिजातलोहि- तमुकाप्रत्युप्तया च सुवर्ममालया गोपां शाक्यकन्यामभिच्छा- चैनमुदानमुदानयति स्म। यथा च पुत्रो मम भूषितो गुणे- स्तथा च कन्या खगुणैः प्रभासते । विशद्धसत्त्वा तदुभी समागतो समेति सर्पिर्यथ सर्पिखण्ड (३) इति ॥ अनुपूर्वेण यथा पूर्ववत् बोधिसत्त्वप्रमुखाः स्वपुरं प्राक्रामन् ॥ दूति शिल्पसन्दर्शनपरिवर्ती नाम द्वादशः ॥ "चित्तगुप्ता” गुप्तचित्ताः " सततेन्द्रियमयताच सततं संयतेन्द्रियाच "अन्य- सत्त्वमनसा" चन्यसत्त्वमनखिन्यः " खपनीन" खपतिना" धादित्यचन्द्रसदृशो चादिन्यचन्द्रशदृश्यः “किम्तादृशीन" किन्ताहशोनां " वदनप्रतिच्छादयित्वा" बदनप्रतिच्छादनेन । २ " चाशय" चाशयं " महात्मा" चित्तबुद्धिकुशलास्तथ " परचिनज्ञानकुशलास्तथा इत्यर्थः यथ मम भीलगुणा- यथा मम भोलं गुणाः सम्बरः । ३ सर्पिर्यथ" सर्पिर्यथा " सर्पिखण्डः" मर्पिःखण्डः । यथा सर्पिः सर्पिःखण्डयोग प्राप्य खादुतरं भवति नथेयं गोपाऽपि बोधिसत्वं प्राप्य चतितरां शशमे इति भावः ।। " १ महात्मानः " " ·त्रयोदशोऽध्यायः॥ त्रयोदशाध्यायप्रारम्भः ।। इति हि भिक्षव आत्मरुतहर्षमुदीरयन्त आगता प्रासन्। बोधिसत्त्वस्थान्तःपुरमध्यगतस्थानेकदेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुड- किन्नरमहोरंगशक्रब्रह्मलोकपालाः॥ ये बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणि श्रौत्सुक्यमापत्स्यन्ते स्म ॥ तत्र भिक्षवोऽपरेण समयेन सम्बहलानां देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहारगशकब्रह्मलोकपाला- नामेतदभवत् । अति चिरं वतायं सत्पुरुषोऽन्तःपुरे विलम्बते । ये चास्येमे दीर्घरात्रं परिपाचिताः सर्वाश्चतुर्भिः सङ्गहवस्तु- भिर्दानेग प्रियवाक्येन अर्थक्रियया समानार्थतया यस्य बोधि- सत्त्वस्य धर्मदेशितमाज्ञास्यन्ति तत्महैव च तानि धर्मभाज- नानि माण्य न्वहितानि भविष्यन्ति । बोधिसत्त्वश्च पश्चाद- भिनिष्क्रम्यानुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्भोत्स्यते ॥ ततस्ते संगारवा सप्रतीताः (१) प्राञ्जलीभूता बोधिसत्त्वं नमस्यन्ति स्म । एवमभिप्रायाश्चादीक्षमाणाःस्थिता अभूवन् । कदा च नाम तद्भविष्यति । यदयं वरप्रवरं शुद्धसत्त्वमभिनिष्क्रामन्तं पश्या- मोऽभिनिष्क्रम्य च तमिां महाद्रुमराजमूलेऽभिनिषद्य सबलं मारं धर्षयित्वानुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुद्धं (२) दशभिस्त- थागतबलैः समन्वागतं चतुर्भिश्च तथागतवैशारद्यैः समन्वागत- मष्टादशभिश्चावेणिकैर्बुद्धधर्मेः समन्वागतं त्रिपरिवत्र्त दाद- शाकारमनुत्तरं धर्मचक्र प्रवर्तयन्तं महता बुद्धविक्रीडितेन १ सप्रसन्नाः। २ सम्यकसम्बोधिमभिसम्बोधयन्तमित्यनमीयते ।

·१८४ ललितविस्तरः॥ - मदेवमानुषासुरलोकं यथाधिमुक्त्या सुभाषितेन सन्तोषयन्तं ॥ तत्र भिक्षवो बोधिसत्त्वो दीर्घरात्रमसङ्ख्येयां कल्यामुपादाय सततं ममितं परप्रणेयोऽभूत् । मार्बलौकिकलोकोत्तरेषु धर्मेषु स्वयमेवाचार्यः सर्वकुशलमूलधर्माचासु दीर्घकालं च कालज्ञो वेलाज्ञः ममयज्ञोऽभूत्। अच्युतोऽभिज्ञः पञ्चाभिज्ञाभिः समन्वागतोऽभूत् ॥ ऋद्धिपादविक्रीडितः सन्द्रियकुशलः कालाकालज्ञः कालवेषी महासागर दूव प्राप्तां वेलां नाति- क्रामति स्म ॥ मोऽभिज्ञज्ञानबलेन समन्वागतः खयमेव सर्व जानाति स्म । अस्थायं कालः प्रग्रहस्यायं कालो निग्रहस्थायं कालः सङ्गहस्यायं कालोऽनुग्रहस्थायं काल उपेक्षाया अयं कालो भाषितस्यायं कालः तुष्णीम्भावस्यायं कालो निष्क्रम- स्यायं कालः प्रव्रज्याया अयं कालः खाध्यायस्यायं कालः मैमनस्यस्थायं कालः प्रविवेकस्यायं कालः क्षत्रियपर्षदमुप- सङ्कमितुं यावदयं कालो ब्राह्मणगृहपतिपर्षदमुपसमितु- मयं कालो देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगशक- ब्रह्मलोकपालभिक्षुभिक्षुक्युपासकोपासिकापर्षदमुपसङ्कमितुमयं कालो धर्मदेशनाया अयं कालः प्रतिसंलीनस्य सर्वत्र बोधि- सत्त्वो नित्यकालं कालज्ञो भवति स्म कालवेषी॥ अथ च पुनर्भिक्षवो धर्मताप्रतिलम्भ एष चरमभाविना बोधिसत्त्वानां । यदवश्यं दशदिग्लोकधातुस्थितैः बुद्धैर्भगवद्भि- रन्तःपुरमध्यगताः मङ्गीतितुर्यनिर्नादितैरेभिरेवंरूपैर्धर्ममुखैः सञ्चादितव्या भवन्ति ॥ तत्रेदमुच्यते ।

·त्रयोदशाध्यायः ॥ १८५ ये सत्त्वाग्रा दशदिग्लोके तेषु विशेषास्तत्र रतितुर्थः । गाथा गीता दम रतिमधुराः मञ्चादेन्ति नरवरप्रवरं (१) ॥ पूर्वी तुभ्यं अयु कृतु प्रणिधी दृष्टा सत्त्वान्दुःखशतभरितां । तेन त्राणं जगति च शरणे भेव्ये नाथा हितकर परम (२) ॥ माधो वोरा स्मर वरि पुरीमा या ते श्रामोजगहित प्रणिधिः । कालो वेला अयु तव समयो निष्क्रम्याहि ऋषिवरप्रवर (३) ॥ यस्यार्थे ते धनवर विविधात्यकाः पूर्वं शिरकर वरण । भेव्ये बुद्धो नरमरुदमको लोकस्याश्यो गुणशतनिचितः (४) ।। वं शीलेन ब्रततपचरितस्वं क्षान्तीये जगहितकरणः । त्वं वीर्येण शुभगुणनिचितो ध्याने प्रजे न तु समु त्रिभवे (५) । क्रोधाविष्टाखिलमल बहुलास्ते मैत्रीये त्वयि स्फुट सुगता। कारुण्यन्ने बहुविध सुबुधे मिथ्यात्वे आशभगुणरहिते (६) ।। पण्य ज्ञाने शुभनिचितात्मा ध्यानाभिज्ञो ब्रततपविरजो । भष्ये" भा- १"इम रतिमधुराः" इमा रतिमधुराः । “सच्चादेन्ति" सच्चोदन्ति । २“पूर्वी तुभ्यं" पूर्व त्वया अयु कतु प्रणिधो" इदं कृतं प्रणिधानं " मत्त्वान्दःखशनभरितां" सत्त्वान्दुःखशतपरिपूर्णानित्यर्थः शरणे" शरणागतानामिन्यर्थः “भष्ये" प्यसि " नाथो" नाति । ३ । ३ " वीरा" वीर " वरि पुरोमां" वरां पुरो- मिमां " " या ते चासोज्जगहित प्रणिधिः यस्ते चासोज्जगता हिताय प्रणिधिः प्रणिधानमित्यर्थः " अयु" अयं " निष्क्रम्याहि" निष्क्रम्य एहि । ४ " धनवर " धनवराः “पूबै " पूर्व " शिरकरचरण" शिरःकरचरणानि “ भध्ये " भाष्यसि " करमरुदमका नरमरुद्दमकः "व्रततपरितः याचरितव्रततपाः "क्षान्तीये" क्षान्त्या “ जग़हितकरणः" जगद्वितकरण: " ध्याने प्रजे न तु सम ध्यानेन प्रजया न तु समः । ६ " क्रोधाविष्टाखिलमल" क्रोधावेशा अखिलमलाः मैत्रीये" मैत्रे " स्फुट” स्फट “ सुगता" हे मुगत "बविध" बविधं "मिथ्या ले भाशुभगुणरहिते" मिथ्यात्वेन अशभगुणेमरहिते इत्यर्थः । '. " ५ A2 ·१८६ ललितविस्तरः ॥ आभासेमी दश दम दिशतो मेघामुकः शशिरिव विमल: (१) ॥ एते चान्ये बहुविध रुचिरास्तु-घोषा जिनरुतरचिताः । ये चोदेन्ति सुरनरमहितं निष्क्रम्याही प्रयु तव समयु (२) इति॥ बोधिसत्त्वस्य खलु पुनर्भिक्षवस्तस्मिन्गृहवरप्रधाने सर्वोप- करणसमृद्धिममुदिते यथाभिप्रायसुखविहारानुकूलेऽमरपुर- भवनप्रकाभे वितर्दिनियुंहतोरणगवाक्षहर्म्यकूटागारप्रामादव- रप्रवरे मवरत्नविचित्रालङ्कारविविधभक्तिसुविभके उच्छ्रित- छत्रध्वजपताकाने करत्नकिङ्किणीजालसमलङ्कतेऽनेकपट्टदाम - शतसहस्राभिप्रलम्बिते नानारत्नप्रत्युप्रे मुकाहाराभिप्रलखिते विचित्रपट्टरत्नमश्मोपशोभिते अवशकपट्टमाल्यदामकलापे गन्धवटिकानि पितेऽवग्यायपट्टविततविताने सर्व तुकपुष्पपरम- सुगन्धिसुरुचिराभिप्रकीर्ण पुष्करिणीपुण्डरीकनवनलिनीजाल- संस्थानपरिभोगबहुले पत्रगुप्तशाकशारिकाकोकिलासमयूर- चक्रवाककुणालकलविङ्कजीवजीवकादिनानाविधदिजगणमधुर- खरनिकूजिते नीलवैदूर्य्यमये धरणीतले मंस्थानपरिभोगे सर्व- रूपप्रतिभाससन्दर्शने अहप्तनयनाभिरम्ये परमप्रीतिप्रामोद्य- मञ्जनने तस्मिन्गृहवर प्रधानेऽध्यावसतो बोधिसत्त्वस्योदारवरस- रणभवननिवासिनोऽमलविमलनिर्मलाङ्गस्याऽमुक्तमालाभरणस्य प्रवरसुरभिगन्धानुलेपनानुपलितगात्रस्य शक्लाभविमलविशु- " १ "पुण्यज्ञाने" पुण्यज्ञानेन "व्रततविरजः ब्रततपाविरजाः "याभासेसो धाभाससे “दश दम दिशतः" दशवासु दिक्षु “शिरिव" मशीव । २ “बविध" बहुविधाः " चोदेन्ति" चोदयन्ति “ निष्क्रम्याहो" निष्क्रयेहि " अयु तव समय जयन्तव समय इति । " ·त्रयोदशाध्यायः॥ १८७ द्धनिर्मलवस्त्रप्रावृतशरीरस्थानेकदिव्यपुष्पगुच्छ सुविन्यस्तमृदुका- चिलिन्दिकसुखसंस्पर्शवराङ्गरचितशयनवरतलाभिरूढस्यामर- बधूभिरिव सर्वतोऽनवद्याप्रतिकूलदर्शनशभोपचारचरितस्था- भिरूपान्तःपुरमध्यगतस्य शङ्ख भेरीमृदङ्गपणवतुणववीणावलकी- सम्यताडावचरसुघोषकमधुरवेणुनिनादितघोषस्तनानातुर्य्यम- ङ्गीतिसम्प्रयोगप्रतिबोधितस्य ये च नारीगणाः स्निग्धसुरुचि- रैर्मधुरमनोज्ञखरवेणुनि दितनिर्घोषस्तै बोधिसत्त्वं प्रतिस- म्बोधयन्ति स्म ॥ तेषां दशदिगवस्थितानां बुद्धानां भगवताम- धिष्ठानेन तेभ्यस्तुर्यनिनादनिषिरुतेभ्य इमा बोधिसत्त्वस्य स- ञ्चोदना गाथा निश्चरन्ति स्म । या नार्यः प्रमुदितमनाः प्रसन्नचित्ता वेणुभ्यो मधुरमनोरमं रणन्ते । आवेशाद्दशदिग्गतां जिनोत्तमानां गाथेमा विविध विचित्ररूपाः (१) । पूर्वन्ते अयु कृतु प्रणिधी अभूषि वीरा दृटेमां जनत सदा अनाथभूतां । शोचिये जरमरणन्तथाऽन्यदुःखान् बद्धित्वा पदमजरं परमशोकं (२) ।। १ प्रमुदितमनाः” प्रमुदितमनस्काः “ वेणभ्यः" वेगाभिः “ रणन्ते" रणन्ति "ददिग्गतां" दशदिग्णतानां "गाथेमाः" गाथा माः “ विविध" विविधाः । २ आयु कतु प्रणिधो" इंदं कृतं प्रणिधानं " " अभूषि वीरा" चभूद्दोर "जनन" जनतां "अनाथभूतां" अनाथीभूतां “ शोचिष्ये" चित्वा " जरमरणं रपां "चन्यदुःखान" अन्य दुःखानि “ बुदित्वा" बद्धा । " जराम·ce ललितविस्तरः॥ तत्साधी पुरवरत इतः शीघ्र निष्क्रम्या परमषिभिश्च चीर्ण । अाक्रम्य धरणितलप्रदेशं सम्बुड्या असदृशजिनज्ञानं (१) ॥ पूर्वे ते धनरतन विचित्रा त्यकाभृत् करचरणप्रियात्मा । एषोऽयं तव समयो महर्षे धम्माचं जगि विभज अनन्तं (२) ।। शीलन्ते शुभ विमलमखण्डं पूर्वन्ते दरशततमभाषी । शीलेनानतिमदृश महर्षे मोचेही जगु विविधकिलेशैः (३) ॥ क्षान्तीये भव शतचरितस्वं क्षान्यास्ते जगि विविध दुरुक्ताः । क्षान्तीये क्षमदम निरतात्मा नष्क्रम्ये मति कुरु विपदेन्द्र (8) ॥ वीर्य्यन्तेदृढमचलमकम्प पूर्वन्ते पृथु सुगत अभूवन् । धर्षित्वा नमुचिशतं ससैन्यं शोषिष्ये त्रय सकलपायां (५) ॥ यस्यार्थे ब्रततप चरितस्वं ध्यायित्वा कलिकलुषकिलेशां । त्वं वर्षी अमृतजलममोघं तर्पही चिरषिताननाथां (६) । तां पूर्वी गिर वरमनुचिन्या निष्क्रम्या पुरवरत इतः शीघ्र । निष्क्रम्या" निष्क्रम्य “परम ऋषिभिय" परमर्षिभिय परम ऋषिभिथ " परमर्षिभिश्च “ सम्बुद्दया” सम्बुद्ध्य किन्वत्र सम्बोधय इत्युचितं । २ "पूर्वे ते धनरननं विचित्रा त्यक्ताभूत" पूर्व ते धन- रत्नानि विचित्राणि त्यक्तान्यभूवन् “करचरणप्रियात्मा' करचरण युक्तप्रियशरोरमि- त्यर्थः "जगि" जगति । ३ "शुभ" शुभं “ वरशततमभाषो" वरशतं भाषितं "भोले- नानतिसदृश" गौलेनासदृशेत्यर्थः “ माचेहो" भौचय " जगु" जगत् “विविध- किलेशः" विविधतः। ४ "क्षान्तीये क्षान्या "शतचरितः" भताचरितः क्षान्त्याचरणशतयुक्तस्त्वमसोत्यर्थः “ जगि विविध” जगति विविधाः दुरुताः उपायाः कथिता इत्यर्थः "क्षान्तीये क्षमदमनिरतात्मा" क्षान्त्या क्षमादमाभ्यां- निरतात्मनित्यर्थः “नष्क्रम्ये" निष्क्रमणे मति । ५ अभूवन् अभूत् "धर्षित्वा" धर्षयित्वा “भोषिष्ये' शोषयिष्यसि “चय" बोन "सकल अपायां" सकलापायान् अत्र वोर्य्यन्ते पूर्वन्ते इत्यत्र ते शब्दम्य पुनरक्तिय॑थैव । ६ “व्रतनप- चरितस्त्वं' व्रततपसी चाचरितवांस्त्वं "ध्यायित्वा" ध्यात्वा " कलिकलुषकि लेशां कलि कलुषक्तमान् “ त्वं वर्षा" त्वं वर्षय “ तपैहो" तर्पय “चिरटषिताननाथां चिरटषिताननाथान। १ " " "मति " " ·त्रयोदशाध्यायः॥ १९ बुद्धिवा पदममतमोकं तर्पिव्ये अमृतरसेन हषाान् (१) । प्रज्ञा या परिचरि कुशलत्वं ज्ञानं ते पृथु विपुलमनन्तं । मूढानां विमतिपथस्थितानां प्रज्ञाभां एभरुचिरां कुरु त्वं (२) । मैत्रायां भव शतचरितस्वं कारुण्यवरमुदित उपेक्षये। यामेवाचरितस्त्वं तामेवा वरचरि विभज जगस्य (३) । एतानी दशदिशि जिनतेजेगाथा निगुणकुसुमविचित्राः । तूर्येभ्यो विविधमनोरमं रणन्ते चोदेन्ती शयनगतं कुमारं (४) ॥ यदि पुन प्रमुदित रतिकर प्रमदाः सुरुचिर मुमधुर प्रभणिषु तुरियैः । अथ जिन दशदिशि सुरनरदमका गिरिवरमनु रचिततु रवि तुरियैः (५) । कृत त्वयि हितकर बहुगुण जनता निजिनितु जिनगुण विचरसि गतिषु । स्मर स्मर पुरिमक व्रततपचरणा १ "गिर वरमनचिन्त्या'' गिरं वरामनुचिन्त्य “ निष्क्रग्या" निष्क्रम्य " बुद्धित्वा बुद्धा "तर्पिष्ये” तर्पयिष्यसि इति । २ “परिचरि" परिचारिणी “कुशलत्वं' कुश- लता कोशल्यमिति यावत् विमतिपथस्थितानां" कुमतिपथस्थितानामित्यर्थः । मैत्रायां"मैत्री "शतचरितस्त्वं" शतारितोसि त्वं 'उपेक्षय" मा उपेक्षय यामेवाचरितस्त्वं” यदेवाचरितवांमत्वं " तामेवा वरचरि" तदेव वराचरणं "जमस्य" जगतोऽर्थे । ४ " एतानी" एताः "जिनतेजः" जिनतेजोभिः "तूर्येभ्यो" निःसृत्येति शेषः “ रणन्ते" रणन्ति चादेन्तो" चोदयन्ति । ५ " यदि पुन यदि पुनः " प्रमुदित रतिकर" प्रमुदिना रतिकराः "सुरचिर सुमधुर" सुरुचिरं सुमधुर "प्रभणिषु तुरियः" प्रामाणिषुस्तु यः "जिन" जिनाः "गिरिवरमनुचित तु" गिरिवरमनुरचितवन्तः " रवि तुरियः " रवं तुय्यः । " ·१६. ललितविस्तरः॥ लघु ब्रज द्रुमवर स्पृशय पदममृतं (१) ।। सुषित नरमरु जिनगुणरहिता त्वयि मतिप्रतिबलअमृतरसददा । दशबलगुणधर बुधजनमहिते लघु त्वयि नरपति विभजति अमृतं (९) ॥ त्यजि त्वयि पुरि भवे धनमणिकनकाः मखिप्रियसुत महि सनगरनिगमा । शिरमपि त्यजि खकुल करचरणनयना जगतिय हितकरु जिनगुणनिरता (३) ।। पुरि तुम नरवर सुत नृषु यदभू- नरु तव अभिमुख दम गिरमवची। दद मम इम महि सनगरनिगमां त्यजि तद प्रमुदित न च मन क्षुभितो (8)॥ . " १ शता लया " ." "कृत त्वयि बगुण बहुगणा “निजिनितु " निर्जित्य जिनगुण" जिनगुणान् “पुरिमक" पुरोमिमा "ततपचरणा" व्रतनप याचा. रणानि च "ठुमवरु" द्रुमवरं "स्पृशय" स्पर्शय । २" सुषित नरमरु 'सुटषितान नरमरतः “ जिनगुणरहिता" जिनगुणरहितान् “ मतिप्रतिबलचमतरसददा मतिप्रीतिबलामृतरसदे " दशबलगुणधर " दशबस्नगुणधरे “ नरपति विभजति चमतं " नरपतिर्विभजत्यमृतं । ३ “त्यजित्वयि त्यक्तां त्वया पुरि" पुरा "धनमणिकनकाः धनमणिकनकानि सखिप्रियसुत" सखिप्रियसुताः “ महि मही " शिरमपि त्यनि" शिरोऽपि त्यतं " स्वकुल" खकुलं करचरणनयना करचरणनयनानि जगतिय हितकर" जगतो हितकर जिनगुणनिरता जिनगुणनिरत। पुरि तुम पुरा त्वं “ सुत नृषु यदभूः” सुतो लोके यदा चभूः इमगिरमवचो" इमां गिरमवोचत् “ दद देहि “इम महि" मां महीं “त्यजि नद प्रमुदितु" त्यत्वा तदा त्वं प्रमुदितः चभूरिति शेषः “मनु क्षुभितो" मनः क्षुब्ध । " ४ नत्तव नरस्तव ·त्रयोदशाध्यायः॥ १६१ पुरि तुम नरपति खकुल द्विज यदभू- गुरुजन परिचरि न च द्रुछि परतो । स्थपयसि दिजवर बहुजन कुशले च्युत ततु भवगतु गत पुन निलयं (१) ।। पुरि तुम नृपसुत ऋषिवरु यदभू- छिनि तव तनुरुह कलि नृप रुषितो । कृत त्वयि कुलक्रिये न च मनु क्षुभिती अयु तव ग्रह अवि तद करणचरणैः (२) । स्मर पुन ऋषिमुत त्वयि पुर यदभू- व्रतरतु गुरुभरु गिरिवरनिलये। हत भव नृपति न विषकृत इषुणा कृप तव तहि नृप न च मनु क्षुभितो (१) ॥ पुरि तुम गुणधर मृगपति यदभू- गिरि नदि बहुजलि हृदय मनु पुरुषो। गतः रुष्ट १ "पुरि तुम" पुरा त्वं " नरपति खकुल नरपते खकुले “विज यदभूः" द्विजो यदा अभः “ गुरुजन परिचरि" गुरुजनान् पर्यचरः द्रुहि परतो" परान स्थपयसि द्विजवर बहुजन कुशले" अण्थापयः हे द्विजवर बहुजनान कुशले “ च्युत ततु भव गतु युत्वा ततो भवङ्गतः “ गतु पुन निलयं " पुनर्निलयं । २ " पुरि तुम” पुरा त्वं “ऋषिवर यदभूछिनि तव” ऋषिवरा यदा अभः छिन्नस्त्वया तनुरुह कलि " तनुरहः कलिः “ टप रषितो" कृपाच छिन्ना इत्यर्थः " कृत त्वयि कुलक्रिय न च मनु क्षुभितो" तामत्वया कुल- क्रिया न च मनः क्षुब्ध "आयु नव ग्रह अवि तद" चयन्नवाग्रहः श्रुन स्तदा । ३ "पुन पषिसुत पुनषिसुतः त्वं पुरा यदा चभूः गुरुभरु व्रतरतः गुरुभरः हता भवः "पति "हे पते "विषकृत इषुणा" विषाक्तेषुण "कप तव तहि" छपा तव तत्र "मनु क्षुभितो" मनः चुब्ध। ".त्वयि पुरि यदभूः " व्रतरतु " " हत भव ·१९२ ललितविस्तरः । तद मणि हित तव त्वयि मरुस्थलपति स्थपिते उपनयि तव पुरि न च मनु क्षुभितो (१) ॥ पुरि तुम नरुवरु त्यजिसु तु यदभू- मणि तव प्रपतितु जलधरि विपुले । य॑वशिय क्षपयतु खय महउदधिं लभि पुन दृढबल वृषभी (२) । पुरि तुम सुपुरुष ऋषिवरु यदभू- दिज तव उपगतु भव मम शरणं । भणि ऋषि विजवर नररिपुउपने त्यजि खय खकि तनु न च द्विज त्यजसे (३) ।। स्मर ऋषि उपगत पुरि द्रुमनिलये रुचि भणि तरुरुह कति इम गणये। सुविदित सुगणित यथ तहि किशला " १ "पुरि तुम" पुरा त्वं “मृगपति यदभूः" मगपतिर्यदा अभूः “गिरि नदिबडजलि" गिरः नद्या बहुजलायाः “ हृदयमनु" हृदयमनुप्रवेशः “ हित तव" हिताय सवाभत । "मरुस्थलपतिः मरुस्थलपती त्वयिच स्थलचारिणि कस्प्रिंथिज्जने स्थपिते" उपस्थापिते “उपनयि" समोपे इत्यर्थः “पुरि" पुरा “मनु क्षुभिता' मनः क्षुब्ध । २ "पुरि तुम" परा त्वं “ नरवरु त्यजिस तु यदभूः" हे नरवर त्यागेच्छुस्तु यदा अधूः “ मणि नव प्रपनितु जलधरि विपुले” मणिलव प्रपतितो जलधरे विपुले " व्यविशिय क्षपयतु" निविश्य उत्क्षिप्य “ खय महउदधिं ” खय महोदधिं लभि तद मणि पुन लब्धस्तदा मणिः पुनः " दृढबल वृषभो" हे दृषभसमदृढबलेत्यर्थः । १“परि तुम" पुरा त्वं “ ऋषिवर यदभूः " षिवरो यदा भूः “ द्विज तव उपगतु" विजस्तवसमोपे उपगतः “ भणि ऋषि " उका फ्षे " द्विजवर नररिपउपने" द्विजवरो नररिपूपवने “त्यजि खय खकितनु' त्यक्तवान् खयं खकां तनं "न च द्विज त्यजसे" न च विजमत्याः ।

·प्रयोदशाध्यायः ॥ तथ तव अवितय समगिर रचिता (१) ।। हे शुकुलगुणधर पुरि द्रुम वमता क्षयगतु न च त्यजि कतु स्मरि पुरिमां। मरुपति प्रमुदित तव गुण स्मरते श्रियकरि द्रुमवरि यथ शिव पुरिमा (२) ॥ इति तव असदृश व्रततपचरणा बहुगुण गुणधर गुणपथि चरतः । त्यजि महि मनगरि अयु तव समयो लघु जगु स्थपय हि जिनगुणचरणे (३) ।। यद प्रमदरतन शुभवस्त्रभूषितगात्रा वर प्रवरुतुरियमनोज्ञाः सम्प्रणिषु । अथ दशदिशतो जिनतेजैाथ विचित्रा “ . १ "कृषि उपगतु" ऋषे उपगतः “पुरि " पुरा रुचि भणि" चिना भणित उक्तमिति यावत् तरुरुह कति म गणय तारुहाणि कति इमानि गणय सुविदित सुगणित " सुविदितानि सुगणितानि सुविदितानि सुगणितानि “यथ तहि किशला" यथा तब किशलयानि " तथ तव वितथ" तथा तव वितथाः • समगिर रचिता " समगिरो रचितानि कार्याणीति शेषः । २“ शकुन्नगुणधर" शक्तगुणधर" पुरि द्रुम यसता "पुरा द्रुमे वसता " क्षय. गत" क्षयगतोऽपि स द्रम इनि सशेषार्थः “ न च यजि" न च त्यक्तः “छतु परि" नस्य स्मरणं कृतं “ पुरिमां" पुरोमिमामपि स्मरेत्यर्थः " मरुपनि प्रमुदित नव गुणा स्मरते" मरुत्पतिः प्रमुदितस्तव गुणान् स्मरति "श्रिय करि द्रुमवरि" श्रीकरं द्रुमवरं “यथ शिव पुरिमां" यथा शिव पुरीमिमां। ३ "चमहम" असदृशानि "ब्रततपचरणा" व्रतनपथरणानि “गुणपथि" गुणपथ "त्यजिहि सनगरि ” त्यक्ता महीं सनगरौं" अयुनव" चयन्तव जिनगणचरणे "जगत् म्यापय हि जिनगणाचरण । जगु स्थापय दि ।

·१६४ ललितविस्तरः ॥ इति रवि सुमधुरारुतघोषा स्वयंवरेभ्यः (१) । तव प्रणिधी पुरीमे बहुकल्पां लोकप्रदीपा जरमरणग्रमिते बहु लोकेऽत्रानुभविष्ये । स्मर पुरिम प्रणिधी नरसिंहपते अभू- दयु समयो त्वमिहा द्विपदेन्द्रा निक्रमणाय (२) ।। भवनसुत त्वमिहा बहुदानं दत्तमनेक धनकनकर तनाभवस्वा रत्न विचित्रा । करचरणनयन प्रियपुत्रा राज्य समृद्धं त्वयि त्यजितं न च तेऽखिलदोषा या च नरकेषु (३) । शिवनृपति त्वमिह शशकेतो श्रासि सुदंष्ट्र कृपकरुणामनसो मणिचूडो चन्द्रप्रदीपः । इतिप्रमुखा करिया दृढ शूरो राजसुनेत्री गाथ १ "यद प्रमदरतन" यदा प्रमदारत्नानि " शुभवस्त्रभूषितगात्रा"शुभवस्त्रभूषित- गात्राणि एतैः “ वरप्रवरुतुरियमनाज्ञाः ” वरप्रवरतुर्य्यमनोज्ञाः “ सम्प्राणा' सम्प्राभाणिषुः “ददिशता" ददिक्षु " जिनतेजः" जिनतेजाभिरपलक्षिता इत्यर्थः गाथाः “रवि" रवेषु वूर्यखरेभ्य उत्पन्ना इति शेषः । २ प्रणिधी पुरोमे बड़कल्पां" प्रणिधिः पुराऽयं बहुकल्पकाटिपर्यन्तं “ लोक- प्रदोपा" हे लोकप्रदीप "जरमरणसिते" जरामरणयस्ते " अद्ध लोकऽत्रानभविष्ये" यहं लोके अत्र अनुभविष्यामि “ पुरिम प्रणिधी ” पूर्वमिमं प्रणिधिं " अभूदयु अभूदयं भूतोऽयमित्यर्थः “ समयो त्वमिहा विपदेन्द्रा निष्क्रमणाय समयस्तवेत द्विपदेन्द्र निष्क्रमणस्य । ३ " त्वमिह" त्वयह धनकनकरतनशाभवस्त्रा धनकनकरनाभवस्त्राणि " रल विचित्रा" रत्नानि विचिचाणि "करचरणनयन करचरणनयनानि राज्यं “ त्वयि त्यजितं " त्वया त्यतं " या च नरकेषु" ये च नार- . राज्य ·त्रयोदशाध्यायः ॥ १६५ बहुनृपतिनयता रतिदाने त्वं मबि कुर्वन् (१) । तव सुगत चरिता बहुकल्यां शीलचरीये मणिरत्नविमलममा भीलविशुद्धिः । त्वयि चरिता चमरी यथ बालं रक्षितु शीलं कृत त्वमिह जगति विपुलार्थः (२) ॥ शोलरतेन गजवरु त्वमिहा रिपु लुब्धो विद्ध दषुणा कृपकरुणा जनिया अतिरोद्रे छादितु शोभे। परित्यजित रुचिराः शाभदन्ता न च त्यजि शोलमितिप्रमुखा करिया बहु तुभ्यं (३) ।। शीलविकुर्वि त्वयि महितजगतोऽहितनेका दुःखमहस्रा बहुकटुका बचनबधबन्धाः शान्तिरतेन । परिवारित परिम नरपते सर्वसुखेन " .. बहु-- " .. १. शिवन्टपति " हे शिवटपने " च्यामिसुदंष्ट्र" यास्ये सुदंष्ट्रवन् ‘कृपकरुणाम. नमो कृपाकरुणायक्तमनः " मणिचूडा चन्द्रप्रदीपः "मणिचूड चन्द्रप्रदीप्त " इति प्रमुखा करिया " इति प्रमुखं कृत्वा "सरो राजसुनेत्रो "सर राजसुनंत्र पनिनयता" बहुपतिनतः “ सर्वि कुर्वन् " सर्बमकरोः। रतिदानादिकं सर्व- मकरित्यर्थः । २" तब सुगत चरिता त्वया सुगत याचरिता बड़कल्पां शोलचरोय बड़कल्पपर्यन्तं शीलचर्या " मणिरत्नविमलसदृशा " विमलमणिरत्नमदृशो .. त्वयि चरिता चमरो यथ बालं" तव चरित्राणि चमर्या यथा बालानि रक्षित रक्षितं शीलं “छतु त्वमिह छतु त्वमिह " कृतस्त्वयेह । : ३ गजवर त्वमिहा" त्वयेह “ रिपु नुब्धो" लोभाख्या रिपु- रित्यर्थः "रुप करुणा जनिया" कृपां करुणां जनित्वा "छादितु शोभे" चाच्छादिता शोभा “परित्यजित" परित्यजित" परित्यक्ता त्यजि " न्य इति प्रमुखा करिया बड तुभ्यं " इति प्रमुखं कृतं बद्ध त्वया । गजवर ·ललितविस्तरः॥ पुनर्बधकास्तव तेऽबभूवन्तञ्च विक्रान्तं (१) ।। गिरिप्रवरनिलये तुम नाथा ऋक्ष यदासीद्धिमकिरणैर्मलिनं भयभीतं । वनरु ग्टह्य परिचरसि विविध फलमूलैः सर्वसुखेना लघु बधकांश तवापनेती तञ्च तिक्षान्त (२) ।। दृढसंस्थितमचलमकम्पं वीर्य तवासीत् ब्रततपमविविधगुणज्ञानमेषत बोधि । कृतअवलोकन एची वशवर्ती वीर्यबलेन अयु समयो त्वमिहा नरसिंहा निष्क्रमणाय (३) ।। हयप्रवरु त्वमिहा पुरि श्रामीद्धेमसुवर्ण लघु गगने वजसे कृपजातो राक्षसद्दीपं । व्यसनशत मनुजान्नद रह्य क्षमे स्थपेमी T " मोल विकुर्वि त्वयि" शीलं विकुवाणेन त्वया “अहितनका" अहि. नान्यनेकानि दुःखसहसा दुःखमहखाणि " परिवारित पुरिम” परिवारि- नानि पुरा इमानि “बधकास्तव नेऽभूवन्नश्च विक्रान्त" ये बधका अभूवंस्ने तव निवार्यास्त्वच विक्रान्त इत्यर्थः । २ "तुम नाथा त्वं नाथ ऋक्ष यदा" पक्षो यदा “त्वं नर एय त्वं नरं ग्टहीत्वा " परिचरसि विविध " पर्यचरः विविधैः “ सर्वसुखेना" सर्वसुख- पूर्वकम् .. बधकांश बधांशः तवापनेती" त्वयापनोतः तच तिचा सच तितिक्षान्त। वीर्य वीर्य व्रततपसविविधगुणज्ञानं " व्रतनपस्याविविधगुणज्ञानं " एषत बोधि" बाधं रषित प्राप्त्यनुमीयते " कृतचवलोकन" कृतावलोकन शुची वशवती शचे वशवनिन " अयु समयो त्वमिहा समयो त्वमिहा" अयं समयस्तवेह नरसिंहा निष्क्रमणाय''नरसिंह निष्क्रमणस्य । " " ३ ·त्रयोदशाध्यायः॥ १७ इति प्रमुखां करिया बहु तुभ्यं वीर्य विकुर्बा (१) ॥ दमममथेनियमहतक्लेशा ध्यायिनअय्या लघु चपलं विषयैरतिलोलं चित्त दमित्वा । कृतु खगुणा त्वमिहा जगतोऽर्थे ध्यानरतेना- मु त्वमिहाचर सत्त्वा ध्यानविकुवा (२) ।। त्वं पुरिमे ऋषि सुस्थित श्रामीड्यानरतीये नृपरहित मनुजा त्वयु ग्राह्य राज्याभिषिञ्ची। दशकुश ली जनिताः स्थपिता ते ब्रह्मपठेषु च्युत मनुजा ब्रजिष्ट दश सर्वं ब्रह्मनिकेतं (३) । दिशिविदिशेविविधगतिज्ञाने त्वं सुविधिज्ञो परचरितजगतिरुतज्ञाने इन्द्रियज्ञाने । नयविनयविविधमतिधारे पारगतस्त्वं " " " हयप्रवर त्वमिहा पुरि" हयप्रवरस्त्वमिह पुरा बजसे रुपजाता अव्रजीजातकपः “व्यसनशतमनजान्नदग्ध" व्यसनशक्तिवान्मनुजान्नदा अमुग्ध क्षमे स्थपेसो" क्षेमे मोक्षमार्गे अस्थापयः “इति प्रमुखा करिया” इति प्रमुखं तत्वा बड़ तुभ्यं वीर्य विकुर्वा बड त्वया कार्य कृतं वीर्य्य विकुर्वाणेनेत्यर्थः । २"दमसमथेनियमाहतकशा समदमनियमाहतम ध्यायिन अय्या ध्यायिनां ध्यानकारिणं मध्ये अभ्यः श्रेष्ठः तत्सम्बुद्वौ हे ध्यायिनामय्य “विषयैरतिलोलं चित्त विषयेषु चतिलोलं चिन छतु खगुणा त्वमिहा कृताः खगुणास्त्वयेह ध्यानरतेनामु” ध्यानरतेन इमान् गुणनित्यर्थः “ सत्त्वा” हे सत्त्व " ध्यानवि- कुर्वा" ध्यानं विकुर्वाण । २ "पुरिमे” पुरा “सुस्थितु घासीद्यानरतोये" सुस्थित चासोानरत्या ध्यान- निरतो भूत्वेति स्पष्टार्थः "टपरहिनमनुजा त्वयु ग्टद्या" सूपत्वरहिता चप्रानटपप- दवीका इति यावत् मनुजास्त्वया एहीत्वा “राज्याभिषिच्चो" राज्येऽभिषिक्ताः “दश- करतो" दमकुमलधमाः “ स्थपिता ने ब्रापठेषु" स्थापिनास्ते ब्रह्मपथेषु "युन- मनुजा" युता मनुजाः “ब्रजिष्ट" अब्रजिषुः “दश सर्वे ईमाः सर्वे तुषितवरभ- बनायुवा मनुजा ये भूनास्ले दमकुलधर्माचरणेन ब्रह्मनिकेतनं मता इति भावः ।

·१९ ललितविस्तरः॥ अयु समयो ममयो नृपसनो निक्रमणाय (१) ॥ त्वयि पुरिम जनता दम दृष्ट्वा दृष्टिविपत्रां जरमरणविविधबहुदुःखैः कृछ्रगतां हि। भवति तव करुणा जुमार्गे खामनुबन्धा हततमस त्वमिह कृतु लोकेऽर्थे महन्तो (२) ॥ इति विविधरुचिरगुणयुका गाथ विचित्रा- स्तु रविषु तुरियेभी जिनतेजा चोदयि वीरं । दुःखभरित जनत इह दृष्ट्वा मा त्वमुपेक्षा अयु समयो त्वमिहा वरबुद्ध निक्रमणाय (३) ॥ विचित्रवस्त्ररत्न हारगन्धमान्यभूषिताः प्रसन्नचित्त प्रेमजात नारिया प्रहर्षिताः । प्रबोधयन्ति येऽग्रमत्त्वं दूर्यसम्प्रवादितै- र्जिनानुभावि एवरूप गाथ तुर्य निश्चरी (४) ।। . इततमस रुतु लोकेथै महानतो" १“दिविदिशेविविधगतिज्ञाने" दिग्विदिम्बिविधगतिज्ञाने "परचरितजग- तिरतज्ञाने" पराचरितजगद्रुतज्ञाने “ नयविनयविविधमतिधारे" नविनय- विविधर्मातधारणे " अयुसमयो" अयं समयः। त्वयि पुरिम जनता इम" त्व पुरा जनतामिमां " दृष्टिविपन्नां" दृष्टिरहि- मित्यर्थः . जरमरणविविधबहुदुःखैः जरामरणविविधबहदुःखैः " भर्वात भवति स्म खामनुबन्धा" खामनुबन्धां इतनमस" हे कृतवान लोकार्थे महतीं। ३ “ गाथ" गाथाः “ रविषु" रवेषु " तुरियेभो" तुय्यः तुर्याणां रवेषु उत्पन्ना इत्यर्थः "जिनतेजा" जिनतेजसं "चोदय" चोदयन्ति "दुःखभरित जनत" दुःख- परिपूमी जनतां "मा त्वमुपेक्षा" मा त्वमुपेक्षख " अयु समयो त्वमिहा" अयं समय- स्तवेछ। ४ "प्रसन्नचिन" प्रसन्नचित्ताः " प्रेमजान" मानप्रेमाण: " नारिया" नार्यः .. येऽग्रसत्वं " याभिरमसत्त्वं “ जिनानुभावि" जिनानुभावविशिष्टाः " एवरूप एवंरूपाः "गाथ तुर्य निसरी" गाथास्तर्येभ्यो निरुः ।

·त्रयोदशाध्यायः॥ यस्यार्थि तुभ्य कल्पनेक त्या त्यागदुख्यजा सुचीर्म शीलक्षान्तिवीर्य ध्यान प्रज्ञशत भाविता । जगद्धितार्थ मोऽतिकालु साम्प्रतमुपस्थिती नैक्रम्य बुद्धि चिन्तयाशु मा विलम्ब नायक (१) ॥ त्य पूर्वि रनकोषस्वमरूप्यभूषणा यष्टातियज्ञ नैकरूप तासु तासु जातिषु । त्यतातिभा-पुत्राधीतकायुराज्यजीवितं बोधिहेतुरप्रमेयं त्यक्रु दुस्त्यजा त्वया (२) ॥ प्रभूषोस्वमदीनपुण्य राजविश्रुतश्रिया निमिधरो निमिश्च कृष्णबन्धु ब्रह्मदत्त केशरी। सहस्रयज्ञ धर्म चिन्ति अर्चिमान्दृढधनो सुचिन्तितार्थ दीनसत्त्वाय त्यत दुस्त्यजाः सुता: (३) ।। मोमदीप्त वीर्यपुण्यरश्मि यो सो भूम्यह- त्यागवन्तु स्थामवन्तु यः कृतज्ञत्वमभूत् । " १ “ यस्यार्थि तुभ्य यस्यार्थ त्वया “ कल्पनेक चनेक कल्पपर्यन्तं त्यतु त्यागदुस्त्यजा" त्यक्तानि त्यागे दुस्त्यजानि वस्तूनि इत्यर्थः “ सुचोर्स" सुचीमानि " शीलसान्निवार्य शीलक्षान्निवी-णि “ ध्यान" ध्यानं सुचीसमित्यर्थः “ प्रज्ञ. शत भाविता" प्रज्ञाशतं भावितं प्राप्तमित्यर्थः " नहितार्थ" जगद्वितार्थ सोनि- कालु” सोऽयं कालः "नैष्क्रम्यबुद्धि" निष्क्रमणबुद्धि । २“ त्यक्तु पूर्वि" त्यक्तानि पूर्व " रनकोषखमरूप्यभूषणा रत्नकोषखम रूप्यः भूषणानि “ यष्टातियज्ञ" यट्वानियज्ञं “ नैकरूप" अनेकरूपमित्यर्थः न्यक्तानिभा- र्यपुत्रधीतकायुरान्यजोविनं" त्यक्तानि भा-पुत्राधीतकायराज्यजोषितानि “बाधि हेतुरप्रमेयं " बोधि हेतवेऽप्रमेयानि “त्यक्तुदुस्त्यजा” त्यक्तानि दुख्यजानि। ३ "कृष्णबन्ध ब्रह्मदत्त' कृष्णबन्धब्रह्मदत्तः " सहसयज्ञ" सहखयनं कृत्वेति शंषः धर्म चिन्ति धम्न चिन्तयित्वा " चर्चिमान् दृढधना " चर्चिनवान् दृढधनः सुचिन्तितार्थ" सुचिन्तिता अर्थाः ''त्यक्त दुस्यजाः" त्यता दुस्यजाः । १ ·२०० ललितविस्तरः॥ राजर्षि च चन्द्ररूपवन्तु हर मत्यबर्द्धना सुभावितं गवेषितं राजि पासि सुमतिञ्च सुरतो (१) । चन्द्रप्रभा विशेषगामि. रेणु भूद्दिशाम्प्रति प्रदानशर काशिराज रत्नचूडमन्ततः । एभि चान्य पार्थिवेन्द्रभिस्त्यक दुस्वजा यथातिवृष्ट त्यागवृष्टि एष धर्म वर्ष हि (२) । दृष्टानि पूर्वि सत्त्वसार गणवालुकोपमाः कृतानि तेषु बुद्ध पूज अप्रमेय चिन्तिया । वराग्र बोधि एष मानसत्त्वमोक्षकारणा- दयं स कालु प्राणु सुनिष्क्रमो पुरोत्तमान् (३) ॥ प्रथमेन ऽमोघदर्शि शालपुष्प पूजितो वैरोचनः प्रसन्नचित्त प्रेषि तत्क्षणान्तरं । " १ "सोमदीन वीर्य पुण्यरश्मियो" सोमदोनो वीर्य पुण्यरश्मियः " मो भम्यहत्याग. वन्तु” सो भूम्याह त्यागवान् “ स्थामवन्नु" स्थाभवान् “ कृतज्ञत्वमभूत् कृतज्ञाऽभून राजर्षि च " राजर्षिय “ चन्द्ररूपवन्नु सर सत्यवईनो " चन्द्ररूपवान् शरः सत्यवईनः "सुभाषितं गवेषितं सुभाषितवान् गवषितवान " राजि यासि राजा चासोत “सूरतो सुरतः। २ "चन्द्रप्रभाविशेषगामि" चन्द्रप्रभाविशेषं गताश्चन्द्रप्रभासदृशाः " रेषा भूद्दिशा- म्पति" रेणव बभूवन्दिशं प्रति प्रतिदिशमित्यर्थः " प्रदानश्वर काशिराज रत्नचूड- सन्ततः" प्रदानधरः काशिराजो रखचूडासन्ततः “ एभि चान्यपार्थिवेन्द्रेभि त्यक्त एभिश्चान्यैः पार्थिवेन्द्रस्यकाः यथातिष्टर त्यागटरि" यथातिया त्यागष्टिः धर्म वर्ष" एतबर्मा वर्षय । ३ दृष्टानि पूर्वि सत्त्वसार दृष्टाः पूर्व सत्वमाराः गडवाल्लकोपमाः वालुकोपमाः “कतानि तेषु बुद्धपूज चप्रमेचिन्तयित्वा" कता हि नेषु बुद्धपूजा चप्रमेयं चिन्तियित्वा " वराय बाधि" वराप्य बोधि "एषमानमत्वमोक्षकारणादंयं" एष्यमाणसवमोक्षकारणादयं "म कास्नु प्रानु सुनिष्क्रमी पुरोत्तमान" स कालः प्राप्तः सुनिष्क्रम परोतमान । एष गा- ·प्रयोदशाध्यायः॥ २०१ हरीतकी च एक दत्त दुन्दुभिः खरायते हणाल्क गृह्म धारिता दृष्द चन्दनगृहं (१) । पुरप्रवेशि रेणु दृष्ट चिप्त सुवर्षचूखमुष्टिका धर्मेश्वराय साधका रुदन्तु धर्म भाषते । नमो नमः समन्तदर्शि दृष्टु वाच भाषिता महार्चि स्कन्धि स्वर्णमाल क्षिप्त इर्षितेन ते (२) ।। धर्मध्वजो दशप्रदा निरोधु मुङ्ग मुष्टिना अशोकपुष्पि ज्ञानकेतु योगयानमारथिः । रत्नशिखी च दीपदानि पायोनि औषधी माभिभूश्च मुक्त हारि पद्मदानि मागरो (३) ॥ वितानदानि पद्मगर्भ महुवर्ष संस्तरे मारेन्द्रराज सर्वदानि क्षीरत्यागि पुष्पितो। यशोदत्त कुरुण्ठपुष्य सत्यदर्शी भाजने " १ प्रथमेनऽमोघदर्शि प्रथमममाघदर्शिना मालपुष्यपूजितो" शालपुष्पैः पूजितः “प्रसन्नचित्त प्रेक्षि नत क्षणान्नरं" प्रसन्नचित्तः प्रेक्षितवान् तत्क्षणान्तरे “एक एका दत्ता दुन्दुभिः स्वरायते" दुन्दभिः खरितो ध्वनित इति यावत् टपोल्क ग्रछ धारिता दृष्ट" टोकां ग्रहोत्वा धारितवान् योजितवान् दृष्ट्वा । ९ “पुरप्रवेशि रेणु दृष्ट" पुरप्रवेशसमये रेणुं दृष्ट्वा " क्षिप्त सुवर्मचूर्स मुष्टिका" क्षिप्ता सुवर्मचूसमुष्टिका “ साधका" साधकाय “ रुदन्तु धर्मभाषते " रदने का- तरायेति भावः "धर्म" धर्म “ समनदर्शि" समन्मदर्शिने “दृष्ट्र वाच भाषिता" दृष्ट्वा वाचो भाषिताः “ महाचि म्बन्धि महार्चिषि म्कन्धे खर्समा क्षिप्त" खममाला क्षिप्ता । ३ “दादा निरोधुमुज" दशप्रदो निरोदुमकं “ चोक पुष्यि" अशोक पुष्य- दाने ज्ञानकेतुर्नियक्तोऽभूदित्यर्थः “ ज्ञानकेतुयोगयानमारथिः " जानकेतुयोगयान- सारथिः ॥ रत्नशिखीच दोपदानि" रमशिखी च दोपदाने " पायोनि योषधी पद्मयोनिरोषधीदाने “मुनहारि" मुक्ताहारदाने "पद्मदानि" पद्मदाने "सागरो" " सागरः। C2 ·२०२ ललिसविस्तरः॥ कायु प्रणामि ज्ञानमेरु नागदत्तु चीवरे (१) ॥ अत्युचगामी चन्दनायिविक्षुभान मुष्टिना महावियूह पद्मदानि रश्मिराज रत्नभिः । शाक्यमुनिश्च सुवर्ष मुष्टि इन्द्रकेतु संस्तुतो सूर्याननोऽवतंसके हि वर्षमुष्टि पट्टि सुमती (२) ॥ नागाभिभूर्मणिप्रदानि पुष्पव्यसंस्तरे भैषज्यराज रत्नच्छत्रि सिंहकेतु आमने। गुणाग्रधारि रत्वजलि सर्ववादि काश्यपो गन्धाचिचूल मुक्क अर्चि केतुपुष्य चैत्यके (३) ॥ अक्षोभ्यराज कूटागारि माल्य लोक पूजितो नगरशिखिञ्च राजत्यागि मर्चगन्धि दुर्जये। महाप्रदीप श्रात्मत्यागी भूषणे पद्मोत्तरे १ “वितानदानि" विनामदाने “ पनागर्भ सीडवर्षमस्तरे" पगर्भः सिंह- वर्षः संस्करणदाने "सारेन्द्रराज सर्वदानि" सारेन्द्रराजः सर्वदाने "क्षोरन्यागि पुष्पितो" चीरत्यागे पुष्पितः “ यशोदन करण्हपुष्प" यशादतः कुरळपुष्पदाने "भाजने" भाजनदाने "कायु प्रणामि ज्ञानमेव नागदत्त चोवरे" कायेन प्रणामे ज्ञानमेवनागदाचोवरदाने। २" चन्दमापिविक्षुभान" चन्दनाप्यस्य विक्षोभणे " महायूह पदानि यूरः पद्मदाने " रश्मिराज रमभिः" रश्मिराजो रबदाने रत्युचितं "मुवीमुष्टि इन्द्रकेतु संस्सुनो” सुवर्ण मुष्टा कृत्वा इन्द्रकेतुः संस्तुती “ सूर्याननोऽवतंसके सूर्यानमोऽवतंसदाने “ खमुष्टि पहि समतो" वर्ष मुष्टिा कृत्वा पठने सुमतिः। . "मणिप्रदानि" मणिप्रदामे "पुष्पध्यमस्तरो" रष्यपुष्पसस्तरे " भैषज्यराज रतरवि" भैषज्यराजो रबरचदाने सिंहकेतु चासने सिंहकेतुरासनदाने "गणापधारि" गुणाप्यधारो " राजनि” रबजलादिदामे "गन्धापचूर्णमल चर्चि' गधाप्यचूर्ण मका चर्चितः “केतुपष्य' केतुपयैः ।

·त्रयोदशाध्यायः॥ २०३ विचित्रपुषि धर्मकेतु दीप कारि उत्पलैः (१) ॥ एति चान्य सत्त्वसार येभि पूर्व पूजितो नानारूपविचित्र अन्य कुर्वता । स्मराहि ते अतीतबुद्ध ताञ्च पूजशास्तुना अनाथसत्त्व शोकपूर्ण मा उपेक्षि निक्रम पुरोत्तमात् (९) ॥ दीपकरेति दृष्टमात्रि लब्ध हान्ति उत्तमा अभिज्ञा पञ्च अच्युताति लब्ध प्रानुलोमिका । ततोत्तरेणैकमेक बुद्ध पूज चिन्तिया प्रवर्त्तिता असङ्ख्यकल्पमवलोकधातुषु (३) ॥ क्षीणातिकल्प अप्रमेय ते निर्वता- स्तवापि सर्वश्रात्मभाव ते च नाम व गताः । क्षयान्तधर्म मर्वि भाव नास्ति नित्य संस्कृते च बुद्ध चक्षोभ्यराज कूटागारि" चक्षाभ्य राजेन कूटागार "मान्य लोकपूजिता माल्यैलीके पूजितः “ नगरशिखिश्च राजत्यागि" नगशिखया च राज्यत्यागिना सर्वगन्धि दुर्जय " सर्वगन्धेर्दर्जयेन "महाप्रदीप सामन्यागी" महाप्रदीपेन चात्मन्यागिना भूषणे पद्मात्तरे " भूषणैः पद्माकरण विचिवपुष्पि धर्मकेतु दोप- कारि उत्पलैः " विचित्रपुष्पर्धर्मकेतुना दौपाः कृता उत्पलैः । २ "एनि चान्य " एते चान्ये एते चान्ये “ सत्त्वसार सत्त्वसार" सत्त्वसारा: सत्त्वसारा: “ थेमि पूर्व पूजिना यैः पूर्व पूजितः " नानारूपविचित्र अन्यकुर्वता" नानारूपविचिनाणि अन्यानि कार्याणि कुर्वभिः “ स्मराहि ते अनौत बुद्ध नाच पूजशास्तुना " स्मर तानतोतान् बुद्दान् ताच पूजाशासनां अनाथमत्त्व शेकपूर्ण স্বঘষা মান্ধ ঘুষ্ঠান “मा उपेचि' मा उपेक्षख । १ दोपकरेति हरमाथि दीपकरेत हमाचं " लब्ध शान्ति उत्तमा क्षान्तिरनमा अभिज्ञा पश्च अभिज्ञाः पञ्च " बच्चतातिलब्ध थानुलोमिका पचुना लब्धा धानलामिकाः " नमागरणकमेक बुद्धपूज चिकिया प्रवर्तिता उत्तरमेक मेक र चियित्वा पूजा प्रवर्तिता इत्यन्वयः । " " ·२०४ ललितविस्तरः। अनित्य कामराज्यभोग निक्रमा पुरोत्तमात् (१) ॥ जरारुजाव्याधिमृत्यु एन्ति दारुणा महाभया हुताशनो च उग्रतेज भीम कल्पसङ्खये। क्षयान्तधर्मि सर्वि भावु नास्ति नित्यसंस्कृते सुकच्छ प्राप्तसत्त्व निक्रमा गुणधर (२) ॥ यद नारिगणस्तुणवेणुरवैर्विविधैस्तुरियैः प्रतिबोधयिषुः । सुखशयनगतं मनुजाधिपतिं तद वर्य्यरवो अयु निश्चरतो (३) ॥ ज्वलितं त्रिभवं जरव्याधिदुःखैमरणाग्निप्रदीप्तमनाथमिदं । न च निःसरणे सद मूढ जगभ्रमति भ्रमरो यथ कुम्भगतो(8)। अध्रुवं त्रिभवं शरदभ्रनिभं नटरङ्गममा जगि जन्मि च्युति । गिरिनद्यसमं लघुशीघ्रजवं व्रजतायु जगे यथ विद्यु नभे (५) ॥ भुवि देवपुरे त्रिअपाय पथे भवटषण अविद्यवशा जनता। क्षीणातिकल्प चप्रमेय ते" क्षीणातिकल्पा अप्रमेयास्ते "बुनिता” बुद्धा निहताः " सर्वचात्मभाव ते" सात्मभावास्ते " क्षयान्तर्मि सर्वि भावु" क्षयान्त- धर्मिणः सर्वे भावाः नित्यसंस्कृते" नित्यसंस्काराः “अनित्यकामराज्यभोग" नित्याः कामराज्यभोगाः “निष्क्रमा" सिक्रम । २ " जरारुजायाधिमृत्यु" जरारुग्व्याधिसत्यवः " एम्ति" चायान्ति " इता. शना च उगतेज" इताशनयोग्रतेजाः "भोम कल्पमक्षय " भोमः कल्पमनाये "क्षयान्नधर्मि सर्वि भाव" क्षयान्तधर्मिण: सबै भावाः “ नास्ति नित्यसंस्कृते" न सन्ति नित्यसंस्काराः न सन्ति निन्या इत्यर्थः “निष्क्रमा गणधर" निष्क्रम गुणधर । यद नारिगणस्तुणवेणुरवैर्विविधैस्तुरियैः” यदा नारोगणस्तुणववेणुरवैर्वि- विधेस्तयः " तर तूर्यरवा अनिश्वरतो' नदा तूर्यरवोऽयंनिश्वचार । ४ "जरव्याधिदुःखैः जराव्याधिदुःखैः " न च निःसरणे न च निःसरति "सद मूढ जगत्" सदा मूढं जगत् “ यथ कुम्भगतो" यथा कुम्भगतः । "वं विभवं शरदधनिभं" च वस्त्रिभवः शरदधनिभः "नटरजासमा जगि अन्मियुति" नटरजसमं जगति जन्म युतिश्च “गिरिनद्यसमं" गिरिनदीसम " जतायु जग यथ विद्यु नभे" ब्रजति मायुर्जगति यथा विद्यबसि । १ ·प्रयोदशाध्यायः॥ २०५ परिवर्तिषु पञ्चगतिवबुधाः यथ कुम्भकरस्थ हि चक भ्रमो (१) ॥ प्रियरूपवरैः : मद स्निग्धरुतेः शुभगन्धरसैर्वरस्पर्शसुखः परिषिक्रमिदं कलिपाश जगत् मृग लुब्धकपाणि यथैव हि बद्धकमपि (२) ॥ मभया मरणः सद वैरकरा बहुशोकउपद्रवकामगुणाः । असिधारसमा विषयन्त्र निभा त्यज हितार्यजनैर्यथ मीढघटः(३)। स्मृतिशोककरास्तममीकरणा भयहेतुकरा दुःखमूल सदा । भवष्णलताय विद्धिकराः सभयाः शरणाः सदकामगुणा: (8)॥ यथ अग्निखदा ज्वलिताः सभयाः तथ काम दमे विदितार्यजनैः । महपङ्कममा असिसिन्धुसमा मधुदिग्ध व दुरधार यथा (५) ॥ यथ मर्पिमरो यथ मीढघटास्तथ काम इमे विदिता विदुषां । " १"विचपायपथ' चिचपायपथेष " भवटष्णञ्चविद्यवभा" भबटष्णाविद्यावा परिवर्तिषु ” परिवर्तन्न यथ कुम्भकरस्य हि चक्रधमो" यथा कुम्भकारस्य हिचकं भ्रति । २ "सद." मदा कलिपाश जगत् " कलिपाशभूतं जगत् “ मृग लुब्धकपाणि यथैव हि बडकमपि" मृगस्लुब्धकपाणी यथैव हि बद्धकं बन्धनरज्जुस्न दित्यर्थः । ३ “ सभया मरणाः 'सभयानि मरणानि “ सद वैरकरा" सदा वैरकरा. बड़शोक उपद्रव कामगुणाः बहुशोकोपद्रवदायका कामगुणा इत्यर्थः हितार्यजनेर्यथ ।' त्यज्यते हितरार्यजनNथा। ४ “ तमसीकरणाः" तमः करणा अज्ञानकरा इत्यर्थः “ दुःखमूल " दुःखमूलाः भवटष्णलताय भवटष्णालताया“ सभयाः शरणाः" सभयानि शरणानि ग्टहा- जोत्यर्थः “ सद" सदा। ५ “ यथ अग्निखदा" यथा अग्निकणा इत्युनुमोयने “ तथ काम इमे विदितार्य- मनः तथा कामा इमे विदिता चार्यजनेः “महपकममाः महापकसमाः क्षरधार यथा क्षरधारा यथा।

·२०६ ललितविस्तरः। तथ एलसमा विजपेशिसमा यथ खानकर किशवैर तथा (१) ॥ उदकचन्द्रममा इमि कामगुणाः प्रतिविम्ब दवा गिरिघोष यथा। प्रतिभामसमा नटरङ्गममास्तथ खनसमा विदितार्यजनैः (२) ॥ क्षणिकावमिका इमि कामगुणास्त इमे तथ मायमरीचिसमा । अलिकोदकबुद्रुदफेनसमा वितथापरिकल्पसमुत्थित बुद्ध बुधः(३)। प्रथमे वयमे वररूपधरः प्रिय दृष्ट मतो दूय बालचरो। जरव्याधिदुःखैईत वपुं विजहन्ति मृगा इव शुष्कनदी (8) ॥ धनधान्यवरो बहुद्रव्यचरी प्रिय इष्ट मतो दय बालचरी। परिहीनधनं पुन कृच्छ्रगतं विजहन्ति नरा व न्याऽटवी(१)। यथ पुष्पद्रुमो मफलेव द्रुमा नरु दानरतस्तथ प्रीतिकरो। धनहीन जरार्त्तितु याचनको भवते तद अप्रियु गृध्रसमः (६)। " तथ १“ यथ सर्पिसरः" यथा सर्पिःसरासि " नथ काम इमे विदिता विदुषां" तथा कामा इमे विदिता विद्दभिः तथा “ द्विजपशिसमाः विजपंशीसमाः " यथ खानकरं किशवैर तथा यथा खानकरं कीशवरं तथा । २ “इमि कामगुणाः" इमे कामगुणाः “प्रतिविम्ब दवा" प्रतिविम्बा रव “ गिरि- घोघ यथा" गिरिघोषा यथा “तथ" तथा " विदितार्यजनैः” विदिता चार्यजनः । ३ क्षणिकावसिका रमि क्षणिकावासा इमे " तथ मायमरीचिसमा मथा मायामरीचिसमाः “ वितथापरिकल्पसमुत्थित” वितथापरिकल्पनसम स्थिताः “बुद्ध" बुद्धाः। "प्रिय इट मतो दय बालचरौ" प्रिय इएच भवति.चतःपरमियं बालचर्या जराव्याधिदुःखैईत वर्ष जराव्याधिदुःखैहनं वपुः विजन्मि विजहति शुष्कनदी" शुष्कनदीं। एमतो इय बालचरी इटमत इयं बालचर्या “ विजहन्ति " विजहति न्याऽटवो" न्याटवीं। १ “ यथ पुष्पद्रुमो सफलेवद्रुमो" यथा पुष्पद्रुमः सफल व हुमः दानरतस्तथ प्रौतिकरो" नरो दामरतस्तथा प्रौनिकरः অনীননি धनींनो जरानस्तु “ याचमको भवने" याचको भवति " नद अप्रियु ग्टसमः" नदा अप्रियो रसमः। ४ " " ततः “ " ५ नर ·प्रयोदशाध्यायः॥ प्रभु द्रव्यबली वररूपधरः प्रियसङ्ग मनेन्द्रियप्रीतिकरो। जरव्याधिदुःखार्तितु क्षीणधनोभवते तद अप्रिय मृत्युसमः(१)। जरया जरितः समतीतवयो द्रुम विद्युतहश्च यथा भवति । जरजीम अगार यथा समयो जरनिःसरणं लघु ब्रूहि मुने (२)। जर शोषयते नरनारिगणं यथ मालुलता घनशालवनं । अर वीर्यपराक्रमवेगहरी जर पकनिमन यथा पुरुषो (१) । जर रूपसुरूपविरूपकरी जर तेजहरी मद मोख्यहरी। परिभावकरी जर मृत्युकरी जर ओजहरी बलस्थामहरी (४) ॥ बहुरोगशतैर्धनव्याधिदुःखैरुपमृष्ट जगत् ज्वलतेव मृगाः । जरव्याधिगतं प्रसमीक्ष्य जगढुःखनिःसरणं लघु देशय हि (५)। शिशिरे हि यथा हिमधातु महांस्तृणगुल्मवनौषधि जहरो। तथ जहरी बहुव्याधि जरा परिहीयति इन्द्रियरूपबलं (4)॥ नस्तु “ भवते “ १ “प्रभ द्रव्यबलो वररूपधरः "प्रभव्यबलवान् वररूपधरः "प्रियसजमनेन्द्रिय- प्रीतिकरो" प्रियमको ममन्द्रियप्रीतिकरः “अरव्याधिदुःखाभितु" जराव्याधिदुःखा- तद अप्रिय मृत्युसमः " भवति तदा अप्रियो मृत्युसमः । २ “ जरितः " जीर्णः “ द्रुम विद्युहनः" द्रुमो विद्युदनः “जरजोर्म चगारयथा- समयः' जराजीसस्य भगारमावसितुं यथा समयः “जरनिःसरणं" जरानिःसरां । ३ जरोषयते नरनारिगणं जरा शोषयति नरनारीगणं जरवीर्य- पराक्रमवेगहरी" जरा वीर्यपराक्रमबेगहारिण "मरपकनिमम यथा पुरुषो" मरापङ्कनिमग्रो यथा पुरुषः। ४ “जर" जरा "जर मेजहरी"जरा जोहारिणी “ सद सदा जरा “अरचाजहरौ" जरा योजोहारिणी" बलस्थामहरी" बलस्थामहारिणी। उपस्पृष्ट” उपस्पृष्टं “ चलनेव मृगाः" ज्वलति मग वेत्यर्थः धिगतं.' जराव्याधिगतं । हिमधातु महांस्कृणगुल्मवनौषधियोनहरो हिमधातुर्महांस्कृणगुल्मवनौष- योजोहरः नथा “ बडव्याधिजरा बबाधिर्जरा “परियोनि परिहीयते। ५ जरया- " " ·२०८ ललितविस्तरः॥ धनधान्यमहार्थक्षयान्नकरः परितापकरः सद व्याधि जरा । प्रतिघातकरः प्रियदुःखकरः परिदाहकरो यथ सूर्य नभे (१) ।। मरणं च्यवनं च्युतिकालक्रियाः प्रियद्रव्यजनेन वियोगु सदा । अपुनागमनञ्च प्रसङ्गमनं द्रुमपत्रफला नदित यथा (२) ।। मरणं वशिता न वशीकुरुते मरणं हरते नदि दारु यथा । असहायु नरो बजते द्वितीयं खककर्मफलानुगतो विवशः (३) । मरणं ग्रसते बहुप्राणिशतं मकरेव जलाइरि भूतगणं । गरुडो उरगं मृगराज गजं ज्वलनेव हौषधिभूतगणं (४) । इम ईदृशकैर्बहुदोषशतैर्जगु मोचयितुं कृत या प्रणिधिः । स्मर तां पुरिमां प्रणिधानचरीमयु काल तव अभिनिष्क्रमितुं(५)। यद नारिगणः प्रहर्षितो बोधयति तुरियैर्महामुनि। तद गाथ विचित्र निश्चरी तूर्यशब्दात् सुगतानुभावतः (६) । लघु तद्भजति सर्वसंस्कृतमचिरस्थायि नभेव विद्युतः । ३ ४ १ “सद व्याधिजरा" सदा व्याधिर्जरा" यथ सूर्य नभे सदा व्याधिर्जरा" यथ सूर्य नभे" यथा सूर्यो नभसि । २ “ वियोगु सदा" वियोगः सदा “ अपुनागमनच" चपुनरागमनच “ द्रुमपत्र- फरला नदिात यथा" द्रुमपत्रफलानि नदोश्रोतसि यथा । हरते नदि दारुयथा" हरति नदो दार यथा “ असहायु नरो" चस- हाया नरः " बजते " जति । मकरेव जलाहरि" मकर व अलाहारी “ गरडे। उरगं" गड उरगं मृगराज गज मगराजा गजं “ ज्वलनेव" ज्वलन इव । ५ "म" एभिः जग" जगत् " छत या प्रणिधिः कमो यः प्रणिधिः “स्मर तां " स्पारनं स्मरतं “ पुरिमां" पुरीमिमां प्रणिधानचरीमयु" प्रणिधानचरीमयं " काकतव अभिनिष्क्रमितुं" कालस्तवाभिनिष्क्रमाय । ₹"यद यद नारिगणः यदा नारीगणः “ तुरियैर्महामुनिं " तुमहामुनि “ नद गाथ विचित्र निथरी" तदा गाथा विचित्रा निकः।

·त्रयोदशाध्यायः॥ २०६ अयु काल तवा उपस्थितः समयो निक्रमाय सुव्रत (१) ।। संस्कार अनित्य अध्रुवा आमकुम्भोपम भेदनात्मकाः । परकेलिकयाचितोपमाः पांशुनगरोपमास्ताचकालिकाः (२) ।। मंस्कार प्रलोपधर्मि मेघ वर्षकालि चलितञ्च लेपनं । नदिकूल दवा सवालुकं प्रत्ययाधीनखभावदुर्बलाः (३) ।। संस्कार प्रदीपअर्चिवक्षिप्रउत्पत्तिनिरोधधर्मकाः । अनवस्थितमारतोपमाः फेनपिण्डेव असार दुर्बलाः (४) ।। संस्कार निरीह शून्यकाः कदलीस्कन्धसमा निरीक्षत। मायोपम चित्त मोहना बालउलापनउल्क मुश्वित् (५) ॥ हेतुभि च प्रत्ययेभि वा सर्वसंस्कारगतं प्रवर्तते । . अन्योन्यप्रतीत्यहेतुतस्तदिदं बालजनो न बुध्यते (६) । यथ मनप्रतीत्येवल्कजो रज्जायामबलेन वर्तिता। . ४ २ चचिरस्थायि नभव चचिरस्थायिन्या नभमोव वयु काल तया उप- स्थितः " अयं कालस्तवापस्थितः । २ "संस्कार अनित्य अभ्रवाः संम्वारा अनित्या अर्धवाः चधुवाः " चामकुम्भापम आमकुम्भोपमाः “ नाचकालिकाः " ताचकालिकाः " ते च कालिकाः । ३ " संस्कार प्रलोपधर्मि मेघ " संस्काराप्रलोपर्मिणो मेघाः वर्षकालि वर्षाकाले “ नदिकूल वा" नदीकूलानोव “ सवालुकं" सवालुकानि । " संस्कार प्रदीपञ्चर्चिवक्षिप्रजापत्तिनिरोधधर्मकाः" संस्काराः प्रदीपार्वित् क्षिप्रात्यनिनिरोधधर्मकाः फेनपिण्डे व असार" फेनपिण्डा दूब घसाराः । संस्कार निरीह सन्यकाः संस्कारा मिरोहाः शुन्यकाः कदलीस्कन्धसमा. स्तानिरीक्षतेत्यर्थः “मायोपम" मायोपमाः “ बालमापनाकमुष्टिवत् बापनोस्कामुष्टिवत् बालानामुल्लापनं काकुवाक्यमुस्कामुष्टिश्च व्वालिनशणयष्टिः सद- दित्यर्थः। ६ " हेतुभि च" हेतुभिय “प्रत्ययेभि वा प्रत्यया “ सर्वसंस्कारगतं " सर्व- संम्कारजातमित्यर्थः . अन्योन्यप्रतीत्यहेतुतः " अन्योन्यप्रमोनिहेतुतः । ५ D2 ·२९० ललितविस्तरः॥ घटियन्त्र मचक्र वर्तते एष एकैक म नास्ति वर्तना (१) । तथ सर्वभवाग वर्तिनी अन्यमन्योपचयेन निःस्ता। एकैक स तेषु वर्तिनी पूर्वापरान्तं नोपलभ्यते (२) ॥ वीजस्य मतो यथाङ्कुरो न च यो वीज स चैवाङ्कुरो। न च ततो न चैव एवमनुच्छेदप्रशाश्वतधर्मता (३) ॥ संस्कारअविद्यप्रत्ययास्ते संस्कारे न मन्ति तत्त्वतः । संस्कार अविद्य चैव हि शून्य एते प्रकृति निरीहका (४) ।। मुद्राप्रतिमुद्र दृश्यते मुद्रमडान्ति न चोपलभ्यते । न च तत्र न चैव शाश्वता एवं संस्कारानुच्छेद शाश्वताः (५) ॥ चक्षुश्च प्रतीत्यरूपतश्चक्षुर्विज्ञानमिहोपजायते । न चक्षुषि रूप निःसृतं रूपमङ्क्रान्ति न चैव चक्षुषि (६) । नैरात्म्यशुभाश्च धर्मि ये न पुनरात्मेति शुभाश्च कल्पिता: । विपरीतमसद्दिकल्पितं चक्षुर्विज्ञान ततोपजायते (७) ।। "यथ यथा । ४ १ वर्तिता" वर्तितः घटियन्त्र" घटीयन्त्रं “ सचक्र वर्तते सचक्रं वत • एष एकैक स नास्ति वर्तना" एष एकैका सा नास्ति वर्तना । २ . तथ सर्वभवाग वर्तनो" तथा सर्वभवगा वर्तनी मार्ग इत्यर्थः .. अन्यमन्या पचयेन" अन्योन्योपचयेन “एकैक स तेषु वर्तनो" एकका सा तेषु वर्त्तनो । ३ वौज स चैवाङ्गुरो" वौजः स चैवाङ्कुरः “ एवमनुच्छेद अशाश्वतधर्मता" एवमनुच्छेदाशाश्वतधर्माता अनुच्छिनधर्माता अशाश्वतधर्मनेत्यर्थः । संस्कारअविद्यप्रत्ययास्ते" संस्काराविद्याप्रत्ययास्ते संस्कारञ्चविद्य चैव संस्कारोऽविद्या चैव " वन्य एते प्रकृतिनिरोहका " पन्या एते प्रकृतिनिरीहका । ५ " मुद्रातप्रतिमुद्र" मुद्रायाः प्रतिमुद्रा “मुद्रसङ्क्रान्तिन" मुद्रासङ्क्रान्तिन “संस्का. रानुच्छेद" संस्कारानुच्छेदादयः । चक्षुश्च प्रतीत्यरूपतः चक्षुःप्रतीतरूपतः " न चक्षुषि रूप न चक्षुषो रूपं “ रूपसङ्क्रान्तिन" रूपमानिन । ७ “धर्मि ये" धर्मा ये “ चक्षुर्विज्ञान" चक्षुर्विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानं " ततोपजायते उपजायते। : तत- ·प्रयोदपाध्यायः॥ विज्ञान निरोधसम्भवं विज्ञानोत्पादव्ययं विपश्यति । अकहिञ्च गतं अनागतं शून्य मायापम यो विपश्यति (१) । अरणिं यथ चोत्तरारणि हस्तव्यायामत्रयेभि मङ्गति । इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते जातु कृत कार्य लघु निरुध्यते (२)॥ अथ पण्डितं कश्चि मार्गते कुतयं आगतु कुत्र याति वा । विदिशो दिशि सर्व मार्गतो नागतिरस्य गतिश्च लभ्यते (१) ॥ स्कन्धधावायतनानि धातवस्तृष्ण अविद्या इति कर्मप्रत्ययाः । सामग्रि तु सत्त्वसूचना सा च परमार्था तु नोपलभ्यते (8)॥ कण्ठोष्ठप्रतीत्यतालुकं जिका परिवर्त्ति अक्षरा । न कण्ठकगता न तालुके अक्षरैकैकस्तु नोपलभ्यते (५) । सामग्रीप्रतीतश्च मा वाच मनबुद्धिवशेन निश्वरी। मनु वाच अदृश्यरूपिणी वाह्यतोऽभ्यन्तर नोपलभ्यते (६) ।। उत्पाद व्ययं विपश्यतो वाच रुतघोषखरस्य पण्डितः । ५. " १ . विज्ञान विज्ञानं "अकहिच अकथितञ्च वन्यमायापम " शुन्य मायापमं । २ “यथ चोत्तरारणि हस्तव्यायामबभि यथा चात्तरारणिईस्तव्यायामबयः • सङ्गति" सङ्गच्छति " अग्नि जायते" अग्रिजीयते तु कार्य" कृतं कार्य । २ “पण्डित कयि मार्गते ' पण्डितः कश्चिन्मार्गति "कुतयं चागतु" कुतोऽयमा- गतः विदिशा" विदिशि " मार्गतो" मार्गन्ति । " सृष्ण चविद्या" टष्णा अविद्या " सामपितु" मामयिस्तु । कण्ठोष्ठप्रतीत्यतालुक" कण्ठोष्ठप्रतोततालुकं " परिवर्ति चक्षरा परि. वति अक्षरान् “ अक्षरैकैकस्तु" एकैकाक्षरोपौत्यर्थः । १" सामग्रीप्रतीतच "सामग्रोप्रतीताच मा वाक “मनबुद्धिवशेन निश्चरी मनोबुद्धिवशेन निःसृता बाधताभ्यकार" बायाभ्यारथाः। ४ ” सा वाच मन वाच मनोवाक ·२१२ ललितविस्तरः ॥ : क्षणिकां वसिकां तदीदृशों सर्ववाचः प्रतिश्रुतकोपमा (१) । यथ तन्त्रप्रतीत्य दारु च हस्तव्यायामत्रयेभि सङ्गति। तुणवीणसुघोषकादिभिः शब्दो निश्वरते तदुद्भवः (२)। अथ पण्डितु कवि मार्गते कुतोऽयमागतु कुत्र याति वा । विदिशो दिशि सर्वि मार्गतः शब्दगमनागमनं न लभ्यते (३) । तथ हेतुभिः प्रत्ययेभिश्च सर्वसंस्कारगतं प्रवर्तते । योगी पुनर्भुतदर्शनाच्छून्य संस्कार निरीह पश्यति (४) ।। स्कन्धायतनानि धातवः शून्य अध्यात्मिक एन्यबाह्यकाः । मत्त्वा विविक्रमनालया धमाकाशस्वभावलक्षणा (५) ॥ दूय ईदृश धर्मलक्षणा बुद्ध दीपङ्करदर्शने त्वया । अनुबुद्ध स्वयं यथाऽऽत्मना तथ बोधेहि सदेवमानुषां (६) । विपरीतअभूतकल्पिते रागद्देषैः परिदह्यते जगत् । उत्पाव्ययं विपश्यतो" उत्पत्तिव्ययं विपश्यति “ वाचल्तघोषखरस्य " याचा रुतघोषखरस्य " वसिकां" अवस्थितिमित्यर्थः " प्रतिश्रुतकोपमा” प्रतिश्रुतिकोपमां प्रतिध्वनिरूपामित्यर्थः । २ यथ नन्त्रप्रतीत्यदार" यथा तन्त्रप्रतीतं दारु “हस्तव्यायामचयेभि सङ्गति हस्तव्यायामबयः सङ्गच्छति ॥ तुणवीणसुघोषकादिभिः" तुणववौणसुघोषकादिभिः निथरने"निथरति । पण्डितु कधिमार्गमो” पण्डितः कश्चिन्मार्गति "कुतोऽयमागतु कुछ याति वा" कुतोऽयमागतः कुत्र यास्यति वा “ विदिशादिभिसर्वि मार्गतः” विदिग्दिक्षु सर्वे मार्गन्ति। ४ "तथ" तथा मथा " प्रत्ययेभिव' प्रत्ययः .. वन्य संकार निरीह पश्यति " न्य संस्कारं निरीहः पश्यति । " शून्य अध्यात्मिक" न्याध्यात्मिका: "विविक्तमनालया" विविक्रममसो विविनालया रत्यर्थः । १ "प हम धर्मलक्षणा" यमौदृशौ धर्मलक्षणा " बद्ध" बाधिता “धन- बुछ " अनुबया "नथ" नथा “बोधेहि" बोधय “ सदेवमामषां" सदेवमानुषान् ।

·प्रयोदशाध्यायः॥ २१३ कृपमेघसमाम्बुशीतला मुञ्च धाराममृतस्य नायका (१) । वधि यस्य कृतेन पण्डिता दत्तु दान बहुकल्पकोटिषु । सम्प्राप्य हि बोधिमुत्तमामार्य धनमई करिव्ये प्राणिनां (२)॥ नां पूर्वचरीमनुस्मरां नार्य धनहीन दरिद्र दु:खितां । मा उपेक्षहि सत्त्वसारथे श्रार्य धनसङ्गहि तेषु कुर्वहि (२) । वयि शील सदा सुरक्षितं पिठनार्थाय अपायभूमिनां । खर्गामृतद्दारमुत्तमं दर्थयिष्ये बहुमत्त्वकोटिना (8) ।। तां पूर्वचरीमनुस्मरां बध्वा द्वार निरयावभूमिनां । खर्गामृतदार मुश्च हि ऋद्धि हि शीलवतो चिन्तितं (५) । त्वयि शान्ति सदा सुरक्षिता प्रतिपक्रोधशमार्थ देहिनां । भवार्मव मत्त्व तारिया स्थापयिष्य शिवि क्षेममज्वले (६) । तां पूर्वचरीमनुस्मरां वैरव्यापादविहिंसाकुलां । १ “ विपरीतञ्चभूतकल्पित " विपरीताभूतकल्पितः “कृपमेघसमाम्बशीतला कृपामेघसमाम्बुमीतला “ नायका" हे नायक । त्वयियस्य कृतेन" नव यस्य कृते “ पण्डिता दनुदान बडकल्प कोटिषु पण्डितः दत्तं दानं बड़कल्पकोटिपर्यन्तमित्यर्थः " करिष्ये " करिष्यसि “प्राणिनां प्राणिनामुपकारायेत्यर्थः । ३ “ तां पूर्वचरोमनुस्मरां” नां पूर्वचरीमनुस्मर " नार्य धनहोन दरिद्र दुः- खितां" नारार्धनहीना दरिद्रा दुःखिताः “उपेक्षाह" उपेक्षख “धनसङ्गहि नेषु" धनसन तासु “ कुर्वहि" कुर। ४ "शौल" भोलं “पिठनाय" अनुशासनायेति निष्कृष्टार्थः “अपायभूमिना" चपायभूमौनां " दर्शयिष्ये बहुसत्त्वकोटिनां" दर्शयिष्यसि बहुसत्वकोटीनां । ५ " तां पूर्वचरीमनुस्मरा" तां पूर्वचरीमनुस्मर पूर्वमान्नमनुस्मरेत्यर्थः “ द्वार निरयावभूमिना" हारं निरयावभूमोनां " खीमतदारमुहि" वर्गामतहार " ऋद्धिहि शीलवतो चिन्तितं "द्धिं हि शोलवतचिन्तयेत्यर्थः । ६ " क्षान्ति सदा क्षान्तिः सदा " प्रतिधक्रोधशमार्थ " प्रतिघाक्रोधशमार्थ भवार्णव सत्त्व तारिया भवार्मवात् समांतारयित्वा " स्थापयिष्य शिवि क्षेमम. ज्वले" स्थापयिष्यसि शिव चमे अचरे । . " ·२१४ ललितविस्तरः ॥ मा उपेक्ष विहिंमचारिण: शान्तिभूमिये स्थपे दयं जगत् (१) ।। त्वयु वीर्य यदर्थ सेवितं धर्मनावं समुदानयित्व ना। उत्तार्य जगत् मालवां स्थापयिष्यसि विपक्षनिचले (२) । तां पूर्वचरीमनुस्मरा चतुरोपैरिव मुह्यते जगत् । लघुवीर्यबलं पराक्रमाः सत्त्व सन्तारय हे नायका (३) । त्वयु ध्यानकिलेशध्येषणा भविता यस्य कृते न सूरता । भ्रान्तेन्द्रिय प्राकृतेन्द्रिया कापि चित्रार्थपथे स्थपेव्यहं (४) ।। तां पूर्वचरीमनुस्मर क्लेशजालैरिदमाकुलं जगत् । मा उपेक्षहि क्लेश पछुतां ध्यान काग्रि स्थपेहीमा प्रजा (५) ।। त्वयि प्रज्ञा पुरा सुभाविता मोइविद्यान्धतमाते जगे। बहुधर्मशताभिलोकने दास्ये चक्षुषि तनुदर्शनं (६) । तां पूर्वचरीमनुस्मरा मोहविद्यान्धतमाते जगे। '" १ " तां पूर्वचरोमनुस्मरां" नां पूर्वचरोमनुस्मर “ अपेक्ष" उपेक्षम्ब विहिंस- चारिणः" विहिंसाचारिणः "क्षान्तिभूमिये स्थपे यं" क्षान्तिभूमी स्थापय इदं । २ “ त्वयु वीर्य यदर्थ त्वया वोर्य यदर्थ समुदायित्व समदानीय सार्णवां" सार्णवेभ्यः विपक्षनिचले" विपक्षनिर्चरे विपक्षरहिते सन्ताप- रहित इत्यर्थः। ३ " पूर्वचरीमनुस्मरा "पूर्वचरोमनुस्मर “ लघुवार्यबलं पराक्रमाः सत्त्व लघु- वौर्यबलपराक्रमान् सत्वान “ नायका नायक। ५ " त्वयु ध्यानाकिलेशध्येषणा नव ध्यानक्लेशाध्येषणाः भविता यस्य कृते न भवितारः येषां कृते न सुरत · धान्तेन्द्रिय प्राकृतेन्द्रिया कापि चित्रार्थपथे स्थपेष्यहं" भान्तेन्द्रियान् प्राकृतेन्द्रियान् कापि विचित्रार्थपथे स्थापयिष्येऽहं । ५ “ मा उपेक्षसहि" मा उपेक्षख "सोशपद्रुतां" लेगापद्रुतां "ध्यानै काग्रि स्थपे- होमा प्रजां.' एकाग्रध्याने स्थापय इमां प्रजां। त्वयि" त्वया " मोहविद्यान्धतमारते जगे " महाविद्यान्धतमचाटते जगति दास्ये चक्षुषि तमदर्शनं "दास्यसि चक्षुषी तनुदर्शने । " सूरत है ·प्रयोदशाध्यायः॥ २१५ ददही वरप्रज्ञा सुप्रभा धर्मचक्षु विमलं निरङ्गण (१) । इयमीदृश गाथ निश्चरी तूर्य्यमङ्गीतिरवात्तु नारीणां । यं श्रुत्व मिदं विवर्जिया चित्त प्रेमेति वरायबोधयेति (२) ॥ इति हि भिक्षवोऽन्तःपुरमध्यगतो बोधिसत्त्वो विरहितोऽभूत्। धर्मश्रवणाविरहितोऽभूत् । धर्ममनसिकारेण । तत्कस्माद्धेतोः॥ तथा हि भिक्षवो बोधिसत्त्वा दीर्घरात्रं मगौरवोऽभूत् । धर्मेषु धर्मभानकेषु चाध्याशयेन धार्थिको धर्मकामा धर्म- रतिरतोऽभूत् । धर्मपर्यटनप्ता (३) यथाश्रुतधर्मसम्प्रकाशको- ऽनुत्तरो महाधर्मदानपतिनिरामिषधर्मदेशको धर्मदानेना- मत्सर प्राचार्यमुष्टिविगतो धर्मानुधर्मप्रतिपन्नो धर्मप्रतिपत्ति- शोऽधर्मालयनो धर्मत्राणो धर्मशरणो धर्मप्रतिशरणो धर्म- परायणो धर्मनिध्याप्तिः शान्तिनिर्यातः प्रज्ञापारमिताचरित उपायकौशल्यगतिङ्गतः ।। तत्र भिक्षवो बोधिसत्त्वो महोपायकौशल्येन विक्रीडितेन सान्तःपुरस्य यथा विमुक्त्या ईर्यापथमुपदर्य पौर्विकाणाञ्च बोधिसत्त्वानां लोकविषयममतिक्रान्तानां लोकानवर्तनक्रिया- " १ “ पूर्वचरीमनुस्मरा” पूर्वचरीमनुस्मर “ मोहविद्याधनमाटते जगे" मोहा- विद्यान्धसमचारते जगति ॥ दहि वरप्रज्ञा सुप्रभा धर्मचक्षु विमलं निरगण देहि वरप्रज्ञां सुप्रभां धर्मचक्षुर्विमलं निरगान । २ इयमोहए गाथ निचरी" इयमौदृश्यो गाथा निश्चरुः यं श्रुत्वमिदं विव- र्जिया" थाः श्रुत्वा इदं जगत् विवळ “चित्त प्रेमेति" चित्तं प्रेमानति प्रेमयुक्त भवति इति भावः। "धर्मपर्याप्तः" धर्मपर्येषणाटप्त इत्यर्थः । ३ ·२१६ ललितविस्तरः॥ धर्मतामनुवर्त्य दीर्घराचं सुविदितकामदोषः सत्त्वपरिपाक- वशादकामोपभोगं सन्दर्यापरिमितकुशलमूलोपचयपुण्यसम्भा- रबलविशेषणासदृशों लोकाधिपत्यतां सन्दर्य देवमनुष्याति- क्रान्तं सारोदारविविधविचित्ररूपशब्दगन्धस्पर्शपरमरतिरम- णीयं कामरतिमोख्यमुपदर्य सर्वकामरतिखविषयेवपर्यन्तत्वात् स्वचित्तवशवर्तितां मन्दी पूर्वप्रणिधानबलमहायकुशलमू- लोपचितान्सत्त्वान्ममानसंवासतया परिवाच्य सर्वलोकसङ्केश- सत्त्वमष्टिचित्ततयान्तःपुरमध्यगतो यथाभिमतस्य सत्त्वधाता: परिपाककालमवेक्षमाणे भूयस्था मात्रया बोधिसत्व स्तस्मिन् समये पूर्व प्रतिज्ञामनुस्मरति स्म । बुद्धधर्माश्चामुखीकरोति स्म। प्रणिधानबलञ्चाभिनिईरति स्म। सत्त्वेषु च महाकरुणा- मवक्रामति स्म । सत्त्वप्रमोक्षञ्च चिन्तयति स्म । सर्वसम्पदो विपत्तिपर्यवसाना इति प्रत्यवेक्षते स्म । अनेकोपद्रवभयबहु- खञ्च मंसारमुपपरीक्षते स्म । मारकलिपाशांश्च मञ्छिनत्ति स्म । संसारप्रबन्धाश्चात्मानमुत्चान्न यति स्म । निर्वाणे च चित्तं सम्प्रेषयति स्म ॥ तत्र भिक्षवो बोधिसत्त्वः पूर्वान्तत एव सुविदितमंमार- दोषः संस्कृतेनाध्यशयेनानर्थिकः सोपादानपरिग्रहेरनर्थिको बुद्धधर्मनिर्वाणाभिमुखः संसारपरामखस्तथागतगोचराभि- रतो मारविषये गोचरासंसृष्ट प्रादीप्तभवदोषदर्शी धातुका- निःमरणाभिप्रायः संसारदोषादेरवनिःसरणकुशलः प्रव्रज्या- भिलाषी निष्क्रमणाभिप्रायो विवेकनिनो विवेकप्रचरण विवे- ..

·त्रयोदपाध्यायः॥ २१७ कप्रागभार भारण्यप्रारण्याभिमुखः प्रविवेकप्रममाभिकाझी त्रात्मपरहितप्रतिपन्नोऽनुत्तरपतिपत्तिशूरो लोकस्वार्थकामो हितकामः सुखकामो योगक्षेमकामा लोकानुकम्पको हितैषी मैत्रीविहारी महाकारुणिकः मङ्गहवस्तुकुशलः सततशमितो- ऽपरिच्छिन्नमानमः सत्त्व परिपाकविनयकुशल: सर्वसत्त्वेष्वेकपुत्र- कप्रेमानुगतमनसिकारः सर्ववस्तुनिरपेक्षपरित्यागी दाने संवि- भागरतः प्रततपाणिस्त्यागरो यष्टयज्ञः सुसम्मृद्धपुण्यः सुस- पृहीतपुण्णः परिकारविगतमदमात्सर्यसुनिगृहीतचित्तोऽनु- त्तरो महादानपतिर्दत्वा च विपाकाप्रतिकाङ्क्षी प्रदानशूर इच्छामहेच्छालोभदोषमदमानमोहमात्मयंप्रमुखमारिक्लेश - गणप्रत्यर्थिकनिग्रहायात्युत्थितः सर्वज्ञताचित्तोत्पाद प्रबन्धाच- रितो महात्यार्गचित्तः सन्नाहसुसन्नद्धो लोकानुकम्पको हितैषी वर्मितकवचितः · सत्त्वप्रमोक्षालम्बनमहाकरुणाबलविक्रमोऽवैव- र्तिकसर्वसत्त्वसमचित्तत्यागप्रहरणों यथाभिप्रायसत्त्वाशयस- न्तोषणे बोधिभाजनीभूतः कालाक्षुणधर्म वेधी बोधिपरिणाम- प्रणिधिरवनामितध्वजस्त्रिमण्डल परिशोधनदानपरित्यागी ज्ञा- नवरवज्रदृढप्रहरण: सुनिगृहीतक्लेशप्रत्यर्थिकः शीलगुण चरि- त्रप्रतिपन्नः सुलचिंतकायवामनस्कान्तोऽणुमाचावद्यभयदर्शी पद्धसुपरिशीलोऽमलविमलनिर्मलचित्तः सर्वदुरुकदुरागत- वचनयथाक्रोशपरिभाषणकुत्मनताउनतर्जनबधबन्धनावरोधन- परिवेशालुलितचित्तोऽजुभितचित्तः शान्तिसौरभ्यसम्पन्नोऽक्ष- तोऽनुपहतोऽव्यापन्नचित्तः सर्वसत्त्वहितार्थायोत्तप्तवीर्यालम्भी E2 ·२५८ ललितविस्तरः। दृढसमादानसर्चकुशखमूलो धर्मसमुदानयताप्रत्युदावय॑स्मति- मान् सुसम्पज्ञः सुसमाहितोऽविक्षिप्तचित्तो ध्यानकायमनमि- कारो धर्मप्रविषयकुशलो लब्धालोको विगततमोऽधकारो ऽनित्यदुःखात्मा भुभाकारपरिभावितचेताः मृत्युपस्थानसम्यक्- प्रहार्द्धिपादेन्द्रियवखबाध्यङ्गमार्गार्यमत्यसबाधिपक्षधर्मसुप- रिकर्मक्षतमनसिकारः समथविपश्यनासुपर्यवदातबुद्धिः प्रती- त्यसमुत्पाद सत्यदर्शी सत्यानुबोधादपरः प्रत्ययस्त्रिविमोक्षमुख- विक्रीडितो मायामरीचिखनादकचन्द्र प्रतिशल्क प्रतिभामेोपम- सर्वधर्मानयावतीर्णः ॥ दूति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैवं भवति प्रतिकृतिरेवं धर्म- विहार्यवं गुणमाहात्म्यविहार्येवं मत्वार्थाभियुक्तविहार्यभूत् ॥ भूयस्था मात्रया प्राभिर्दशदिगबुद्धवाधिष्ठानय॑सङ्गीतिविनि:- मृताभिः सञ्चादितः स तस्यां वेलायां पूर्वेषाञ्च बोधिसत्त्वानां चरमभवोपगतानामन्तःपुरपरिपाचितानि चत्वारि धर्ममुखा- न्यामुखीकरोति स्म । कतमानि चत्वारि। यदिदं दानं प्रिय- वचनमर्थक्रिया समानार्थता च ॥ चतुःसङ्ग्रहवस्तुप्रयोगनिहीं- रविशुद्धिञ्च नाम धर्ममुखमामुखीकरोति स्म ॥ त्रिरत्नवंशस्य धारणाभिप्रायो विप्रणाशसर्वज्ञताचित्तप्रणिधामबखाधानाव- व विषयञ्च नाम धर्ममुखमामुखीकरोति स्म ॥ सर्वसत्त्वाप- रित्यागाध्यासमहाकरुणावतारणाच नाम धर्ममुखमामुखी- करोति स्म ॥ सर्वबोधिपक्षधर्मपदे प्रभेदार्थातिनिश्चयज्ञानसं- मारबल विशेषसमुदानयमहाव्यूहञ्च नाम धर्ममुखमामुखीक- ·त्रयोदशाध्यायः॥ २९६ रोति स्म ॥ इमानि चत्वारि धर्ममुखान्यामुखीकृत्य बोधिसत्त्वः सर्वस्यान्तःपुरस्य परिपाचनार्थं तस्यां वेलायां तथारूपमृत्य- भिसंस्कारमभिसंस्करोति स्म ॥ यथारूपेण चयभिमंस्कारेणा- भिसंस्कृतेन तेभ्यः सङ्गीतिरुतेभ्यो बोधिसत्त्वानुभावेनेमान्येवरू- पाणि धर्ममुखशतसहस्राणि निचरन्ति स्म । तद्यथा। उदारच्छन्देन चानयेनाध्यामयेन करुणा य प्राणिषूत्पाद्यते। चित्तवराग्रबोधाय शब्दे च रूपस्तुरियेभि निचरी (१) ॥ श्रद्धा प्रसादोऽधिमुक्ति गौरवं निर्मानता नमना गुरूणां । परिपृच्छता किं कुशलं गवेषणा अनुसतीभावनु शब्द निश्चरी(२)। दानेदमेसंयमशीलशब्दः क्षान्याश्च भब्दस्तथ वीर्यशब्दो। ध्यानाभिनिहोरसमाधिशब्दः प्रज्ञाउपायस्य च शब्द निश्चरी(३)॥ मैत्राय शब्दः करुणाय शब्दो मुदिताउपेक्षाय अभिज्ञशब्दः । चतुःसङ्गुरवस्तुविनिश्चयेन सत्त्वानुपरिपाचनशब्द निचरी (8) ॥ शब्देच .. १ . उदारच्छन्देन चाशयेनाध्यासयेन" उदारच्छन्दम दाराशये उदाराध्या- सनत्यर्थः करुणा य करुणा या " शब्दच " रूपस्तुरियेभि निश्वरी रूपस्नुयैर्निवचार। २ “प्रसादोऽधिमुक्तिगौरवं प्रसादोऽधिमुक्तिगौरवं “निर्मानता बोनममा निमानता थानमनं “परिच्छता किं" परिपृच्छात्वं किं वा “चनुस्मृती भावनु शब्द निश्वरी" अनुस्मृतिभावना शब्दा निश्चेरु एते शब्दा निस्सरित्यर्थः । ३ " दानेदमेसंयमशीलशब्दः दानदममंयमशीलशब्दः " शब्दस्तथ वीर्य- शब्दों" शब्दस्तथा वीर्यशब्दः एते शब्दा निकरित्यर्थः प्रज्ञापायस्य" प्रजोपा. यस्थ " शब्द निसरी"शब्दो निपचार। ४ : "मैत्राय शब्दः " मैत्र्याः शब्दः “करणाय शब्दः करणायाः शब्दः मुदिताउपेक्षाय अभिज्ञशब्दः" मुदितापेक्षयोरभिज्ञाशब्दः सत्चानुपरिपा- चनशब्द निबरो" सत्वानपरिपाचनशब्दो निचार। " ·२२० ललितविस्तरः॥ स्मतेरुपस्थान प्रभेदशब्दः सम्यक्प्रहाणास्तथ द्धिपादाः । पञ्चेन्द्रिया पञ्च बलप्रभेदा बोध्यङ्गशब्दस्तुरियेभि निश्चरी (१) ॥ अष्टाङ्गिकमार्गबलप्रभेद च समथस्य शब्दोऽथ विपश्यनायाः । अनित्यदुःखार्तिचनात्मशब्दो अशुभार्तिशब्दो तुरियेभि नि- श्वरी (२) ॥ विरागशब्दश्च विवेकशब्दः क्षय ज्ञानशब्दोऽनुत्पादशब्दः । अनिरोधशब्दश्च अनालयश्च निवाणशब्दस्तुरियेभि निश्वरी(३)। इम एवरूपास्तुरियेभि शब्दाः सम्बोधिशब्दरनुभाव निश्चरी। यां श्रुत्व सर्वाः प्रमदानुशिक्षिता वराग्रमत्त्वं प्रणिधेन्ति बोधये(४)। इति हि भिक्षवाऽन्तःपुरमध्यगतेन बोधिसत्त्वेन तानि चतुरशीतिस्त्रीसहस्राणि परिपाचितान्यभूवन् । अनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधी बहूनि च देवशतसहस्राणि चं ये च मम्प्राप्ता अभूवन् ॥ तथाभिनिष्क्रमणकालसमथे बोधिसत्त्वस्य ह्रीदेवो नाम तुषितकायिको देवपुत्रोऽनुत्तरायाः सम्यक्स- म्बोधेः। स रात्री प्रशान्तायां द्वात्रिंशता देवपुत्रसहस्त्रैः परि- वृतः पुरस्कृतो येन बोधिसत्त्वस्थोपस्थानप्रामादस्तेनोपसङ्घा- " १ "तथ ऋद्विपादाः तथईपादाः पञ्चेन्द्रिया पञ्चबलप्रभेदाः” पञ्चेन्द्रि- याणि पञ्च बलप्रभेदाः " तुरियेभि निथरी" तुर्थेभ्यो निरः । २ " अष्टाह्निकमार्गबलप्रभेद च" अष्टामार्गबलप्रभेदश्च “ अनित्यदुःखानि अ- नामशब्दो" अनित्यदुःखावनात्मरब्दो " तुरियेभि निथरी" तुभ्यो नियचार । बनालयञ्च अनालयस्य च शब्द इत्यर्थः “ तुरियेभिनिवरौ" तुर्येभ्यो निथचार। ४ “इम एवरूपातुरियेभि" इमे एवंरूपास्तुर्येभ्यो “ सम्बोधिशब्दरनुभाव नियरी" सम्बोधिशब्दानुभावेन निश्चेतः “ यां अत्व यायला प्रमदानुशिक्षिताः प्रमदा अनुशिक्षिताः “ प्रणिधेन्ति बोधये" प्रणिध्यायन्ति स्म बाधाय । ३ ..

·चयोदशाध्यायः॥ २२१ मदुपसङ्गम्य गगनतलगत एव बोधिसत्त्वं गाथाभिरध्यभाषत । च्युति दर्शिता अतियशा जन्म च मन्दर्शितं पुरुषसिंह । अन्तःपुरं विदर्शयितुं कृतानुवृत्तिखया लोके (१) । परिपाचितातिबहवो मनुजलोके धर्ममनुप्राप्य । अयमद्य काल समयो निष्क्रम्येति मति विचिन्तेहि (२) ॥ न हि बद्ध मोचयाती नचान्धपुरुषो दर्शयति मागें । मुक्तस्तु मोचयाती सचक्षुरन्धान् दर्शयति मार्ग (३)॥ ये सत्त्व कामदासा ग्रहधनपुत्रभार्यपरिशद्धाः । ते तुभ्य शिक्षमाणा नैष्क्रम्यमती स्पृहाकुर्युः (8) ॥ ऐश्वर्या कामक्रोडा चतुर्थीपा सप्तरत्नं विजहित्वा । निक्रान्तं त्वां विदित्वा स्पृहयेत् स नरामरो लोकः (५) । किञ्चापि ध्यानमाख्यैर्विहरसि धर्मर्न चामि कामरतः । अथ पुनश्चिरप्रसुप्तां बोधय मरुमानुषशतानि (६) ॥ अतिपतित यौवनमिदं गिरिनदी यथ चञ्चलप्रबलवेगा। गतयौवनस्य भवतो नष्क्रम्यमतिर्न शोभते (७) ॥ १ "युनि दर्शिता अतियशा" च्युतिर्दर्शिता अतियशखिनो। २ " परिपाचितातिबहवः परिपाषितानि अनिवडूनिः . काल समयः कालः समयः " निष्क्रतिमति विचिन्ह" निष्क्रमण ति मतिं विचिन्नय । ३ बद्ध मोचयानो" बद्धो मोचयति " मोचयाती" माचर्यान । ४ " सत्व" सत्त्वाः " ग्रहधनपुत्रभार्यपरिशद्धाः" ग्रहधनपुत्रभार्यापरिसहिता इत्यनुमीयते "तुभ्य" त्वया “ नैष्क्रम्यमती" निष्क्रमणमती। ." ऐश्वर्य कामक्रोडा" ऐश्वर्य कामक्रीडा "चतुझेपा" चतुर्दोपान “ सप्त- र विजहित्वा" सप्तरत्नानि विजय। ६ चिरप्रसुप्तां” चिरप्रसुप्तानि “ मरमानुषशतानि" मरुन्मानुषशतानि । ७ ॥ तिपतित" चनिपतितं “यथ" यथा “ नैष्क्रम्यमतिर्न " निष्क्रममा मनि- शोभते "शोभिष्यत इत्यर्थः ।

·२२२ ललितविस्तरः॥ तत्माधुरूप प्रथमेव वरयौवनेऽभिनिष्क्रम्य । उत्तारय प्रतिज्ञां कुरुम्ब चार्थं मुरगणानां (१) ॥ न च कामगुणरतीभिस्तृप्तिलवणोदधेर्यथाम्भोभिः । ते दप्त एष प्रज्ञा प्रार्या लोकोत्तरा विरजा (९) । त्वमिह प्रिय मनापो राज्ञः श्राद्धोदनस्य राष्ट्रस्य । शतपत्रसदृशवदना नेक्रम्यमतिं विचिन्तेहि (३) । श्रादीप्तां क्लेशतापैरनिःमरणैर्गाढबन्धनैः । बद्धवानां शीघ्र मोक्षमार्गे स्थापय शान्तेऽसङ्गि वीरा (४) ॥ त्वं वैद्यधातुकुशलश्चिरातुरां मत्व रोगर्मस्पष्ट । भैषज्यधर्मायोगैर्निर्वाण सुखे स्थापय शीघ्र (५) ॥ अन्धतमा अनयना मोहाकुलदृष्टिजालबद्धाः । प्रज्ञाप्रदोपचक्षुः शोधय शीघ्र नरमरूणां (६) ॥ समुदीक्षन्ते बहवो देवासुरनागयक्षगन्धवाः । . द्रक्ष्याम बोधि प्राप्तं निरुत्तरं धर्म ओव्यामः (७) ॥ द्रच्यति वै भुजगराजो भवनमवभासितं तव शिरीये। : १ "प्रथमेव" प्रथममेव । २ . कामगुणरतीभिः " कामगुणरतिनिः “ टन एष" टना एषा "चार्या लाको- नरा विरजा" या लोकोत्तर विरजः । ३ "प्रिय मनापा प्रिया मनापः शनपचसहशवदना हे शतपत्रसहभ. बदन “ नैष्क्रम्यमतिं ' निष्क्रमणमति “ विचिन्तहि" विचिन्तय । यादीप्तां " शादौनान् “ बहानां बद्वान् यसङ्गि वीरा वीर। चिरातुरां सत्व रोगसंस्पृष्टां " चिरातुरान् सखान रोगमस्पृष्टान् । ६ “ थे बन्धनमा बनयना माहाकुलाष्टिजालपरास्तेषामित्यर्थः नरमा नरमरुतां। " " प्रक्षाम बोधि प्रानं " द्रक्ष्यामा बोधि प्रानं 'धर्म " धर्मा । ४ ॥ ५ ·त्रयोदशाध्यायः ॥ २२३ करिष्यति अनन्त पूजां पूरेहि बताशयस्तस्य (१) ॥ चत्वारि लोकपालाः मसैन्यकास्ते तव प्रदीतन्ते । दास्याम चतुरि पात्रां बोधिध्वजि पूर्ममनमस्य (२) ।। ब्रह्मा प्रशान्तचारी उदीक्षते मैत्रवाकरुणालाभी। अध्येषिव्ये नरेन्द्रं वर्त्तन्ति निरुत्तरं चक्रं (३) ॥ बोधि परिपाचिकापि च देवता अभिस्तवु बोधिमण्डेऽस्मिन् । उत्पत्स्य यं परिद्रच्याम्यभिबुध्यतो बोधिं (७) ॥ सत्त्वाऽपि बोधिसत्त्वानन्तःपुरि ये क्रिया विदर्जेन्ति । पूर्वङ्गमो भव वं मा भविष्यति पश्चिमस्तेषां (५) । मञ्जुरुत मञ्जघोषा स्मराहि दोपङ्ककरस्य । व्याकरणभूतं तथा अवितथाजिनघोषस्तं उदीरेहि (६) । इति मञ्चोदनापरिवी नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ " १ “तव शिरीये" शिरीये" तव श्रिया "अनन्त पूजा "अनन्त पूजां " अनन्तः पूजां “ पूरेहि "पूरय व्रताशयस्तस्य व्रतमाशयच तस्य स्थित इत्यर्थः । चत्वारि लोकपाला: चत्वारो लोकपालाः तव प्रतीक्षन्ते त्वां प्रती- क्षन्ते “दास्याम चतुरिपात्रां" दास्थामश्चत्वारि पाचाणि इत्येतदर्थ प्रतीक्षन्ने इत्यर्थः बोधिध्वनि " बोधिध्वजे बोधिवर्षे इति यावत् “ पूर्णमनसस्य " पूर्णमनसे पूर्णमा- नसायतुभ्यमित्यर्थः । १ बोधिःप्रशान्तचारीति वा पाठः " अध्येशिध्ये" अध्यापयिष्ये "वन्ति " वर्ग- यिष्यति । ४ "बोधिपरिपाचिकापि" बोधिपरिपाचिका चपि “बोधिमण्डेऽस्मिन” बोधिम- एडलेऽस्मिन् “उत्पत्ययं" उत्पत्स्यत्ययं "अभियुध्यतो" चभिबोधयन्न । ५ “सत्त्वाऽपि " सत्त्वा यपि " बोधिसत्त्वान् " बोधिसत्त्वेभ्य इत्यर्थः । " चन्तःपु. रिये क्रिया विदर्भनि" अन्तापुरे याः क्रिया विदर्भयन्ति " मा भविष्यसि " भव। मञ्जुरुत मजुधोषा" मञ्जुरुमानि हे मझुघोष " स्मराहि रहि" उदीरय। उदी- ·२२४ ललितविस्तर:॥ चतुर्दशाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः मञ्चोदितः सन् तेन देव- पुत्रेण राजः शुद्धोदनस्येमं स्वप्नमुपदर्शयति स्म । यद्राजा शुद्धोदनः सुप्तः खनान्तरगतोऽद्राहीत् बोधिसत्त्वं रात्री प्रशान्तायामभिनिक्रमन्तं देवगण परितमभिनिष्क्रम्य प्रव्रजितं चाद्राक्षीत् काषायवस्त्रप्रावृतं ॥ स प्रतिविबुद्धस्वरितं काञ्चुकीयं परिपृच्छति स्म । अस्ति मे कुमारोऽन्तःपुरे इति ॥ मोनोचदस्ति देवेति ॥ नतो राज्ञः शुद्धोदनस्थान्तःपुरे शोकशल्या हृदयेऽनुप्रवि- टोऽभूत् । अभिनिष्क्रमिष्यति अवश्यं कुमारोऽयञ्चेमानि पूर्व- निमित्तानि सन्दृश्यन्ते स्म ॥ तस्यैतदभवत् । न खल्वष्यनेन कुमारेण कदाचिदुद्यानभूमि- रभिनिर्गन्तव्या। स्त्रीगणमध्येऽभिरत इहैव रमनु नाभिनिष्क्र- मिविति ।। ततो राजा शुद्धोदनेन कुमारम्य परिभोगार्थ त्रयो यथ- तुका: प्रासादाः कारिता अभूवन् । गैभिको वार्षिको हैम- न्तिकश्च ॥ तत्र यो ग्रेभिकः सं एकान्तशीतलः। यो वार्षिक: म साधारणः। यो मन्तिकः स खभावोष्णः। एकैकस्य च प्रामा- दस्य सोपानानि पञ्चपञ्चपुरुषशतान्युक्षिपन्ति स्म निक्षिपन्ति स्म । तेषां तथोलिप्यमाणानां निक्षिप्यमाणानाञ्च शब्दोऽर्द्धयो- जने श्रूयते स्म ॥ मा खलु कुमारोऽभिज्ञात एवाभिनिष्क्रमलि- ति। नैमित्तिकैपञ्चमिकैश्च व्याकृतमभूत् । मङ्गलबारेण कुमा ·चतुर्दशाध्यायः ॥ २२५ रोऽभिनिक्रमियतीति ॥ ततो राजा मङ्गलबारस्य महान्ति कपाटानि कारयति स्म ॥ एकैकच कपाटं पञ्चपञ्चपुरुषणता- न्युहाटयन्ति अपघाटयन्ति च। तेषाञ्चाईयोजनं शब्दो गच्छति स्म ॥ पञ्च चास्य कामगुणानसदृशानुपसंहरति स्म ॥ गीतवा- दित्रनृत्यैश्चैनं सदैव युवतय उपतस्थुः । अथ भिक्षवो बोधिसत्वः सारथिं प्राह । शीघ्र मारथे रथं योजयोद्यानभूमि गमियामीति ॥ ततः मारथी राजानं शुद्धोदनमुपसङ्घम्यैवमाहादेव कुमार उद्यानभूमिमभिनिर्यास्थतीति ॥ अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत् । न कदाचिन्मया कुमार उद्यानभूमिमभिनिक्रामितः सुभूमिदर्शनाय। योन्वहं कुमार- मुद्यानभूमिमभिनिष्क्रामयेयं ततः कुमारी स्त्रीगणपरितो रतिं वेत्स्यते नाभिनिष्क्रभिव्यतीति ॥ ततो राजा शुद्धोदनः स्नेहबहुमानाभ्यां बोधिसत्त्वस्य नगरे घण्टावघोषणां कारयति स्म । सप्तमे दिवसे कुमार उद्यानभूमि निक्रमिष्यतीति सुभूमिदर्शनाय ॥ तत्र भवद्भिः सामनापानि चापनयितव्यानि । मा कुमारः प्रतिकूलं पश्येत् । सर्वमनापानि चापसंहर्त्तव्यानि विषयाभिरम्याणि ॥ ततः सप्तमे दिवसे सर्व नगरमलङ्कृतमभूत् । उद्यानभूमि- रूपशोभिता नानारङ्गपुष्प वितानीकता छत्रध्वजपताकाममल- ङ्कता ॥ ये न च मार्गेण बोधिसत्त्वोऽभिनिर्गच्छति स्म म मार्गः मिक्तः संस्पृष्टा गन्धोदकपरिषिको मुक्रकुसुमावकीर्णी ·२२६ नलितविस्तरः॥ मानागन्धवटिकानिधूपितः पूर्णकुम्भोपशोभितः कदलीवृक्षा- छितो नानाविचित्रपटवितानविततो रत्नकिङ्किणीजालहारा- ईहाराभिप्रलम्बितोऽभूत् ॥ चतुरजसैन्यब्यूहितः परिवारो- द्युकोऽभूत् कुमारस्यान्तःपुरम्पतिमण्डयितुं । तत्र बोधिसत्त्वस्य पूर्वेण नगरदारोद्यानभूमिमभिनिष्क्रमतो महता व्यूहेन । अथ बोधिसत्त्वस्यैवानुभावेन शुद्धावासकाथिकैर्देवपुत्रेस्तस्मिन् मार्गे पुरुषो जीर्णो दृद्धो महलको धमनीसन्ततगात्रः खण्डदन्तो बलीनिचितकायः पलितकेशः कुओ गोपानसीवत्रो विभनो दण्डपरायण धातुरो गतयौवनः खुरखुरावशक्तकण्ठ: पुरतः प्राग्भारेण कायेन दण्डमवष्टभ्य प्रवेधयमानः साङ्गप्रत्यङ्गैः पुरतो मार्गस्योपदर्शितोऽभूत् ॥ अथ बोधिसत्त्वो जाननेव मारथिमेतदवोचत् । किं मारथे पुरुष दुर्बल अल्पम्थाम उच्छुष्कामरुधिरत्वचस्नायुनद्धः । श्वेतशिरो विरलदन्त कृशाङ्गरूप पालम्ब्य दण्ड ब्रजतेऽसुखं स्खलन्त (१) ॥ सारथिराह । एषो हि देवपुरुषो जरयाऽभिभूतः हीणेन्द्रियः सुदुःखितो बलवीर्यहीनो । १ “पुरुषदुर्थल पल्पस्थाम" पुरुषो दुबलोऽस्पस्थामा “ उच्छुष्कमांसरधिर- त्वचस्नायुनः" उच्छुष्कमांसपिरत्वकस्नायुनः “तशिरो बिरसदन्त " श्वेत- शिरा विरसदनाः "दण्ड बजते " दण्डं व्रजति " सखस्तन्त " स्खलन् ।

·चतुईशाध्यायः ॥ २२७ हला पन्धुजनेन परिभूत अनाथभूतः का समर्थ अपविद्ध वनेव दारु (१) ॥ बोधिसत्त्व पाह। कुलधर्म एष अयमस्य हितं भणाहि अथवाऽपि सर्वजगतोऽस्य दूयं ह्यवस्था । शीघ्र भणाहि वचनं यथभूतमेत- तथार्थमिह योनि सश्चिन्तयिव्ये (२) ॥ सारथिराह। नेतस्य देव कुलधर्म न राष्ट्रधर्माः सर्वं जगस्य जर यौवन धर्षयाति । तुभ्यंपि मारपिटबान्धवज्ञातिमद्धा जरया अमुकं न हि अन्य गतिर्जनस्य (१) ॥ बोधिसत्त्व प्राह । धिक् सारथे अबुधबालजनस्य बुद्धि- यद्यौवनेन मदत्त जरां न पश्यी। आवर्त्तयाश्विह रथं पुनरहं प्रवेक्ष्ये बलवीर्यहोना" बलयोर्यहीनः परिभूत बनाथभूनः " परिभूतोऽनाथ- भूतः का समर्थ अपविद्ध वनेव' का समर्थोऽपविदो वने व । २॥ ययमस्य इदमस्य "भशाहि' भए “भणाहि" भण " यथभूतमेतत्" यथा भूतमेतत् “योनि" योनि । ३ कुलधर्म न कुलधर्मा न सर्वं जगस्य जरयौवम घर्षयाति " सर्वस्य मगतो जरा धौवनं धर्ष यति “ तुभ्यंपि " त्वमपि " मुनं न" अमुक्ता न " गनिः" पन्या गतिः।

·२२८ ललितविस्तरः॥ किं मह्य क्रीडरतिभिर्जरयाश्रितस्य (१) ॥ श्रथ बोधिसत्त्वः प्रतिमिवर्त्य रथवरं पुनरपि प्रविवेश || इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वोऽपरेण कालसमयेन दक्षिणेन नगरद्वारेोद्यानभूमिमभिनिष्क्रमन् महता व्यूहेन सोऽट्रा- हीन् मार्गे पुरुषं व्याधिस्पृष्टं दग्धं ज्वराभिभूतं दुर्बलकायं खके मूत्रपूरीषे निमग्नमत्राणमप्रतिशरणं कृच्छ्रेणोच्छुमन्तं दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्त्वो जाननेव सारथिमिदमवोचत्। किं मारथे पुरुष रूपविवर्मगात्रः सर्बेन्द्रियेभि विकलो गुरु प्रश्वमन्तः । माङ्गक उदराकुल प्राप्तकृच्छ्रा मूत्रे पूरीष खकि तिष्ठति कुत्सनीये (२) । सारथिराह। एषो हि देवपुरुषः परमं गिलानो व्याधीभयं उपगतो मरणान्तप्राप्तः । आरोग्यतेजरहितो बलविप्रहीनो अत्राणवीप्रशरण ह्यपरायणश्च (३) । बोधिसत्त्व आह । " १ " चबुधवालजनस्य बुद्धिः" अबुधबालजनबुद्धे “ मदमन जरा मदमत्ता जरा "न पश्यो" न पश्यसि "मध" मम 'कोडरतिभिः" क्रीडारतिभिः। २ "पुरुषरूपविवर्षगाच" पुरुषो रूपविवर्णगावः “सर्वेन्द्रियेभि विकलः" सर्बेन्द्रि- यैर्विकलः "गुरु प्रवसन्तः" गुरु यथा तथा प्रवसन् "उदराकुल प्राप्तकच्छा" उद- राकुलः प्राप्तकच्छः “पुरोष" पुरोषे “खकि" खके। ९ “गिलानः" मानः " व्याधौभयं उपगतः " व्याधिभयमुपगतः " चारोम्यतेजर- हितः 'चारोग्यनेजो रहिनः "पत्राणवीप्रशरणो" अचाणादिप्रकरणा।

·चतुशाध्यायः॥ २२६ प्रारोग्यता च भवते यथ खनक्रीडा व्याधिर्भयञ्च दूम ईदृश घोररूपं । को नाम विज्ञपुरुषो इम दृष्ट वस्था क्रीडारतिञ्च जनयेच्छुभमन्जिता वा (१) ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्य रथवरं पुनरपि पुरवरे प्राविशत् । इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वोऽपरेण कालसमयेन पश्चिमेन नगरद्वारेणेद्यानभूमिमभिनिष्क्रमन्महता व्यूहेन सोऽद्राक्षीत पुरुषं मृतं कालगतं मार्गे समारोपितं चेलवितानीकृतं ज्ञाति- मवपरितं मर्च रुदद्भिः क्रन्दभिः परिदेवमानैः प्रकीर्णकेशः पावकीर्म शिरोभिराम ताडयद्भिरतकोशद्भिः पृष्ठतोऽनुग- च्छद्भिः। दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्त्वो जाननेव सारथिमिदमवोचत्। किं सारथे पुरुष मञ्चोपरिगृहीतो उद्धृत केशनख पांश शिरे क्षिपन्ति । परिचारयित्व विहरन रस्ताडयन्तो नानाविलापवचनानि उदीरयन्तः (२) ॥ सारथिराह। एषो हि देवपुरुषो मृतु जम्बुद्दीपे न हि भूय मादपिल द्रक्ष्यति पुत्रदारां । १ "भवते यथ" भवति यथा "ईदृश घोररूपं" ईदृशा घोररूपाः “विज्ञपुरुषो इम दृष्टवस्था” विज्ञपुरुष इमां दृष्ट्वा अवस्थां । २ “पुरुष मचोपरि ग्रहीत: पुरुषो मच्चोपरि ग्टहीतः " उनकेशमख उड्वतकेशनखा: “पांगशिरे" पांगुन शिरसि 'परिचारयित्व" परिचायित्वा। ..

·२३० ललितविस्तरः ॥ अपहाय भोगगृहमारपिटमित्रज्ञातिमई परलोक प्राप्नु न हि द्रक्ष्यति भूय ज्ञानिं (१) ॥ बोधिसत्त्व पाह। धिग्यौवनेन जरया समभिद्रुतेन आरोग्य धिग्विविधव्याधिपराहतेन । धिग्जीवितेन पुरुषो नचिरस्थितेन धिक्पण्डितस्य पुरुषस्य रतिप्रसङ्गः (२) ॥ यदि जर न भवेया नैव व्याधिन मृत्यु- स्तथपि च महदुःखं पञ्चकन्धं धरन्तो । किं पुन जरव्याधिमृत्यु नित्यानुबद्धाः माधु प्रतिनिवर्त्य चिन्तयिष्ये प्रमोचं (३) ।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथवरं पुन- रपि पुरं प्राविशत् ॥ इति हि भिक्षवा बोधिसत्त्वस्यापरेण कालसमयेनोत्तरेण नगरद्वारेणेोद्यानभूमिमभिनिक्रामतस्तै- रेव देवपुर्बोधिसत्त्वस्थानुभावेनैव तस्मिन् मार्गे भिक्षुरभिनि- र्मितोऽभूत् ।। अद्राक्षीदोधिसत्त्वस्तं भिक्षु शान्तं दान्तं संयतं ब्रह्मचारिणमनतिक्षिप्तचक्षुर्युगमाचप्रेक्षिणं प्रामादिकेनेापथेन १ मृतु जम्बुद्वीपे ” मृतो जम्बुद्वीपे “भूय माटपिट " भूयो मातापितरौ "पुचदारां"पुत्रदारान् “परलोकप्राप्नु" परलाकं प्राप्तः “भूय ज्ञाति” भूयो ज्ञानिं । २ " चारोग्य चारोग्येण " पुरुषो" पुरुषस्य " न चिरस्थितेन" चचिर- स्थायिनेन्यर्थः। ३ “जर न भयेया जरा न भवेत् ॥ तपिच तथापि च “ महदुःखं महादुःखं पञ्च स्कन्ध धरतो "पञ्चम्कन्धाधारयतः पञ्चेन्द्रियाणि धारयतः " पुन जरव्याधिसत्य" पुनर्जराव्याधिमत्यवः “ प्रतिनिवर्त्य 'प्रनिनिवनय । " ·चतुर्दशाध्यायः ॥ २३१ . मम्पन्न प्रामादिकेनाभिक्रमप्रतिक्रमेण सम्पन्न प्रासादिकेना- लोकितव्यवलोकितेन प्रासादिकेन माटीपिण्डपात्रचीवरधा- रणेन मार्गे स्थितं । दृष्ट्वा च पुनर्वाधिसत्त्वो जानन्नेव मारथि- मिदमवोचत्। किं भारथे पुरुष शान्त प्रशान्तचित्तो नोक्षिप्तचक्षु बजते युगमात्रदर्शी । काषायवस्त्रवसनो सुप्रशान्तचारी पात्रं गृहीत्व न च उद्धत उन्नता वा (१) ॥ सारथिराह। एषो हि देवपुरुष इति भिक्षुनामा अपहाय कामरतयः सुविनीतचारी। प्रवज्यप्राप्तः सममात्मन एषमाणो संरागदेषविगतो तिष्ठति पिण्डचर्या (२) ॥ बोधिसत्त्व प्राह । माधु सुभाषितमिदं मम रोचते च प्रव्रज्य नाम विदुभिः सततं प्रशस्ता । हितमात्मनश्च परसत्त्वहितञ्च यत्र सुखजीवितं सुमधुरममृतं फलञ्च (३) । १ "पुरुष पुरुषः "नोरिचप्पचच बजत अनुत्क्षिप्तचक्षुधजत सुप्रभामा " वसनः सुप्रभात " ग्रहोत्व" ग्टहीत्वा । कामरतोः 'प्रव्रज्यप्राप्तः प्रव्रज्यप्राप्तः" प्रव्रज्यां प्राप्तः प्रव्रज्यां प्राप्तः " एषमाणे" एष- संरागद्वेषविगतो तिष्ठति" संरागद्वेषविगत चातिष्ठति पिपड़चऱ्या' पिण्डचर्या ! २ " प्रव्रज्य नाम विदुभिः" प्रनव्या नाम विद्दभिः। वसना २ कामरतयः माए: " ·२३२ ललितविस्तरः॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथवरं पुन- रपि पुरवरं प्राविशत् ॥ इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो बोधिसत्त्वस्येमामेवंरूपा मञ्चोदनां दृष्ट्वा च भूयस्या मात्रया बो- धिसत्त्वस्थ परिरक्षणार्थं प्राकारान् मापयते स्म । परिखाः खा- नयति स्म । द्वाराणि च गाढानि कारयति स्म । श्रारखान् स्थापयति स्म । शरांश्चोदयति सा। वाहनानि योजयति स्म । वाणि ग्राहयति स्म। चतुर्षु नगरदारेषु श्टङ्गाटकेषु चतुरो महामेनाव्यूहान् स्थापयति स्म बोधिसत्त्वस्य परिरक्षणार्थे । य एनं रात्रिंदिवं रक्षन्ति स्म मा बोधिसत्त्वोऽभिनिष्कृमिव्य- तीति (१) ॥ अन्तःपुरे श्राज्ञान्ददाति स्म । मा स्म कदाचित्म- ङ्गीतिं विच्छत्स्यथ। सर्वरतिक्रीडाश्चापमंइतव्याः स्त्रीमाया- चोपदर्थयत निर्वधीत कुमारं यथानुरक्तचित्तो न निर्गछेत् प्रव्रज्यायै॥ तत्रेदमुच्यते । दारे स्थापित हस्तीप्रश्वरथाश्च वर्मित वरा आरूढ नागावली । परिखा खाटक तोरणाश्च महता प्राकार उत्थापिता द्वारा बद्ध सुगाढबन्धनता कोशखरामुञ्चनाः (१) । युद्धशैण्ड पुरुषाः खगायुधापाणयो पाय: १ चभिनिष्क्रमविति । २ “ स्थापित युक्तगण्ड " स्थापिता युद्धगडा: खगायुधापाणयः" खड्गायुधपा- हस्तीपचरथाय वर्मिन" हस्यश्चरथाश्च वर्मिताः हख्यपरथाय वर्मिताः मारूढ नागावलो' चारूढा नागावलि परिखाः खाटक " परिखा खातकाः .. महता महति द्वाराबा वाराण्याबहानि “ सुगाढबन्धहता" सुगाढबन्धनैः चनाः क्रोश्श्राव्यखरमोचनानि । " ·चतुर्दशाध्यायः॥ २३३ सर्व शाक्यगणा विषयमनमो रक्षन्ति रात्रिंदिवं निर्घोषञ्च बलस्य तस्य महतः शब्दो महाञ्छूयते । नगरं व्याकुल भीतवस्तमनमो मास्माद् ब्रजेत् सूरतो माभूच्छाक्यकुलोदितस्य गमनं विद्येत वंशो अयं (१) ॥ आज्ञप्ता युवतीजनश्च सततं सङ्गीति मा छेत्स्यथाऽ- वस्थानं प्रकरोथ क्रीडरतिभिर्निर्बन्धथा मानसं । ये वा इस्त्रियमाय नेक विविधा दर्शथ चेष्टां बहु आरक्षां प्रकरोथ विघ्न कुरुथा मा सुब्रजेत् सूरतः (२) ।। तस्था निक्रमिकालि सारथिवरे पूर्चे निमित्ता इमे हंसक्रौञ्चमयूरशारिकशुका नो ते रवं मुञ्चिषुः । प्रासादषु गवाक्षतारणवरवातालमञ्चेषु च जिह्याजिह्यसुदुर्मनाः सुदुःखिता ध्यायन्यधोमूर्द्धकाः (३) । पुडिनीपुष्करिणीषु पद्म रुचिराऽम्नानानि सायन्ति च वृक्षाः शुष्कपलाशपुष्परहिताः पुष्यन्ति भूयो न च । वीणावल्लकिवंशतन्त्रिरचिताश्छिद्यन्ति कस्मात्तदा १ नगरं" अत्र नगर शब्देन नगरवासिजना लक्ष्यन्ने " व्याकुल भीतचस्त- मनसो" व्याकुलं भोवत्रस्तमनः “सूरतो" सुरतो। २ " सङ्गीति माओत्स्यथा" सङ्गीति मा छिन्त “प्रकरोथ” प्रकुरत "क्रोडरतिभि- निर्बन्धथा" क्रीडारतिभिर्निबंधीत "ये वा इस्त्रियमाय नेक या वा स्त्रीमाया चनेकाः . दर्जेथ चेष्टां बड" दर्शयत चेष्टा बच्चः " प्रकराथ" प्रकुरुत "वित्र कुरुथा " विघ्नं कुरुत " सूरतः" सुरतः । ३ "नस्या निष्क्रमिकालि" तस्य निष्क्रमकाले “सारथिवरे" हे सारथिवर "पूर्वे নিষিদ্ধ হন ” ঘূফি লিমিদানি মালি “ আজিমকা: शारिकाका: मुचिषु" मुञ्चन्ति "जिहाजियासुदुर्मना" जिमाजिाहदुर्मनसः । '" G2 ·२३४ ललितविस्तरः॥ भेरीचैव मृदङ्ग पाण्यभिइतो भिद्यन्ति नो वाधिषु (१) ।। सर्वं व्याकुलमामीत्तच नगरं निद्राभिभूतं भृशं नो नृत्ये न च गायने न रमिते भूयो मनः कस्यचित् । राजाऽपि परमं सुदीनमनमश्चिन्तापरो ध्यायते हा धिक् शाक्यकुलस्य ऋद्धि विपुलामाहेव मन्धक्ष्यते (२) ॥ एकस्मिञ्छयने स्थितमभूगोपा तथा पार्थिवा गोपा रात्रिय अर्द्धकालसमये खप्रामिमां पश्यति । मयं पृथिवी प्रकम्पितमभूच्छेलामकूटावती वृक्षा मारुतई रिताः क्षितिपति उत्पाव्य मूलोद्धृताः (३) । चन्द्रासूर्य न भातु भूमिपतितो मज्ज्योतिषां लक्षिता केशानदृशि लून दक्षिणभुजे मुकुटञ्च विध्वंसितं । इस्ती छिन्त्र तथैव छिन्न चरणी नग्नादृशी आत्मनं मुक्काहार तथैव मेषरमणीग्छन्ना दृशी श्रात्मनः (१) ॥ १“पाचिराऽस्लानानि" पानि चिराणि चम्लामानि " वीणावलकिवंश- नन्त्रिरचिताः " वीणावकीवंशतन्त्रोरचिताः “भेरीचैव" भेर्यश्चैव “ हद मृदाः “ भिद्यक्ति" वादने न मिना भवन्ति इत्यर्थः वाधिषु ” वाद्येषु । १ "दोनमनसः” सुदीनममाः “ऋद्धिविपुलामाहेव सन्धयते” दिलिपुला चार सन्वत। १ "स्थितमभूगोपा"स्थिताऽभोपा “ रात्रिय " राज्याः "खमामिमां पश्यति" खप्रमिममपश्यत् " प्रकम्पिममभूत् " प्रकम्पिमाऽभूत् “ शैलासकूटावती" सकूट. सवती मावत रिता मावतरिताः क्षितिपति " चितिं प्रति पनिसा इत्यर्थः । चन्द्रासूर्य म भातु " चन्द्रस्य्या न भानः “ केशानदृशि लून केशानद्राक्षी- सूनान “दक्षिणभुजे" दक्षिणभुजेन “वित्र तथैव विन" विना मथैव विनी “नना हमोबाप" मनामनाक्षीदात्मानं “ मुक्ताहारनथैव " मुक्ताहारैसथैव " दृशी- चद्राचीन चामनामहरिन्यर्थः । " ४ चात्मनः ·चतुर्दशाध्यायः॥ २३५ शयनस्थादृशि च्छिन्न पाद चतुरो धरणीतलमिं स्थपो. छत्रे दण्ड सुचित्र श्रीमरुचिरं छिन्ना दृशी पार्थिवे । सर्वे श्राभरणा विकीर्खि पतिता मुह्यन्ति ते वारिणा भर्तुश्चाभरणा सवस्त्र मुकुटां शय्याङ्गता व्याकुला (१) । उल्कां पश्यति निक्रमन्ति नगरात्तममाभिभूतं पुरं च्छिन्नाचालिकमदृशाति सुपिने रतनामिकां शोभनां । मुक्ताहारु प्रलम्बमान पतिताः क्षुभितो महासागरो मेरू पर्वतराजमदृशि तदा स्थानात्तु सङ्कम्पितं (२) ॥ एतानीदृश शाक्यकन्य सुपिनां सुपिनान्तरे अदृशी दृष्ट्वा मा प्रतिबुद्ध चूर्मनयना खं खामिनमब्रवीत् । देवा किं म भविष्यते खलु भणा सुपिनान्तराणीदृशां भ्रान्ता मे स्मृति नो च पश्यमि पुनः शोकार्दितं मे मनः (३) ।। श्रुत्वाऽसौ कल विङ्कदुन्दुभिरुतो ब्रह्मस्वर: सुखरो " १ सयनम्यादृशि छिन्न पाद शयनस्याद्राक्षोछिवान पादान .“धरणोतलमि- स्थपी धरणातले म्ध्रापितान "छत्र दण्ड सुचित्र" चं दण्डं सुचित्र " श्रीमन- चिरं" श्रीमद्राचरं “ वित्रा दृशी पार्थिवे छिनमद्राक्षोपार्थिवस्य सबै चाम- रणा विकोहि पतिता सवाणि चाभरणानि विकोपानि पतितानि “भचा- भरणा सवस्त्र मुकुटां" भर्नुचाभरणानि सवन्न मुकुटानि । २ पश्यति निष्क्रमन्ति" अद्राक्षोनिष्क्रमन्तों . विनाशालिकमदृशाति सुपिने" छिन्ना जालकानद्राक्षीत् वने" रतनामिकां शोभनां रवात्मकाञ् शोभमान " मताहार प्रलम्बमान पतिताः क्षभितो महासागरः" भताहारान् प्रनम्बमामान् पतिनान क्षुभित महासागरं “ पर्वतराजमशि ” पर्वतराजमदाहोत । ३ . एतानीश शाक्यकन्य" एतानीदृशान् शाक्यकन्या " सुपिनां मुपिनासरे अशी "खमान खमान्नर व प्रदायां भद्राक्षीत् " प्रतिबुद्ध" प्रतिबुद्दा “ देवा किं म भविष्यते देव किं में भविष्यति भणा सुपिनातराणोदृशां भण खना. तराणि शानि मया दृटानीति शेषः " स्मृतिनो "स्मृनिना " पश्याम " पश्यामि ।

·२३६ बलितविस्तरः॥ गोपामालपते भव प्रमुदिता पापं न ते विद्यते । ये सत्त्वाः कृतपुण्यपूर्वचरिता द्रक्ष्यन्ति खना इमे कोऽन्यः पश्यत्यनेकदुःखविहितः खनान्तराणीदृशां (१)। यत्ते दृष्टा मेदिनी कम्पमाना कूटाशैला मेदिनीये पतन्ता। देवा नागा राक्षसा भूतमाः सर्वे तुभ्यं पूज्यश्रेष्ठां करोन्ति (२) ॥ यत्ते दृष्टा वृक्षमूलोद्धृतानि केशा लूनां दक्षिणेना दृशासि । क्षिप्रं गोपे क्लेशजालं विनित्वा दृष्टीजालं उद्धरी संस्कृततः (३) ॥ यत्ते दृष्टौ चन्द्रसूर्यो पतन्ती दृष्टा नक्षत्रा ज्योतिषाणी पतन्तः । क्षिप्रं गोपे क्लेशशत्रूणि हत्वा पूज्या लोके भाविनी त्वं प्रशंस्था (४) ।। १ " द्रक्ष्यन्ति खमा मे" पश्यक्ति खमानिमाम् "खमान्नराणोदृशाखमान्तरा- गोशानि । १ "कूटाशैला मेदिनीये पतम्ता" कूटशैला मेदिन्यां पतन्तः । तुभ्यं" त्वां "क- रान्ति" करिष्यन्ति । ३ “दृष्टा क्षभूलावृतानि" दृष्टानि दृशमूलानि उबृतानि "केशा लूना दक्षिणे- नादृशामि” केशान लूनान् दक्षिणेनाद्राक्षाः ." छिनिवा" छित्वा दृष्टीजालं दृष्टिजालं"उरी संस्कृतातः परिष्यसि संस्कृततः संस्कारत इत्यर्थः । दृष्टा नक्षबा ज्योतिषाणी पतन्नः" दृष्टानि नक्षत्राणि ज्योतींषि पतन्नि "केश- शबूणि" लेगमवून । ४ ·चतुर्दशाध्यायः॥ २३७ यत्ते दृष्टो मुक़हारं विशील नग्नं मचे कायमीदृग्दशामि । क्षिप्रं गोपे इस्त्रिकायं जहित्वा पुरुषस्त्वं वै भेष्यसे नाचिरेण (१) ॥ यत्ते दृष्टं मञ्चकं छिन्नपादं छत्रे दण्डे रत्नचित्रं प्रभग्नं । क्षिप्रं गोपे ओघ चत्वारि तीवी मां द्रष्टामि एकछत्रं त्रिलोके (२) । यत्ते दृष्टा भूषणा उह्यमाना चूडा वस्त्रा मह्यमञ्चे दृशासि । क्षिप्रं गोपे लक्षणैर्भूषिताङ्ग मां सम्पयी सर्वलोकैः स्तुवन्तं (३) ।। यत्ते दृष्टा दीपकोटीशतानि नगरानिष्क्रान्तं तत्पुरञ्चान्धकारं। चित्रं गोपे मोहविद्यान्धकारे प्रज्ञालोकं कुर्वमी सर्वलाके (४) ॥ १ " यत्ने" यत् येति सर्वत्रात्रताध्यं सुनहारं विशोष मुक्ताहारो विशार्णः "कायमीहभासि" कायमोहमद्राचीः " इस्त्रिकायं जहित्वा " स्त्रोकायं हावा भेष्यस नाचिरेण" भविष्यसि अचिरेण । २ “हर मञ्चकं निपादं " दृयो मञ्चकछिनपादः “छचे दण्ड़े रत्नचित्र प्रभग्नं छत्रं दण्डा रत्नचित्रः प्रभग्नः “ आध चत्वारि तोला" चाधां चतुरस्तोला । ३ " दृष्टा भूषणा उद्घमाना" दृष्टानि भूषणानि उह्यमानानि “चूडा वस्त्रा मह्य- मच्चे दृशासि" चूडां वस्त्राणि, मम मच्चे चद्राक्षी " सम्पश्यो" सन्द्रक्ष्यसि । ४ "दृष्टा दोपकोटीशनानि" दृष्टानि दीपकाटिएतानि "नगरानिष्क्रान्तं" नगरा- निष्क्रान्मानि “ तन्पुरश्चान्धकारं" नन्पुरो चान्धकारा “ माहविद्यान्धकारे" माहा. विद्यान्धकार " कुबमो" करिष्यामि । .. " ·२१८ ललितविस्तरः॥ यत्ने दृष्टं मुक्रहारं प्रभ किन्नञ्चैव खर्मसूत्र विचित्रं । क्षिप्रं गोपे क्लेशजालं छिनित्वा सञ्ज्ञासूत्रमुद्धरी संस्कृतात्तः (१) । यत्ते गोपे चित्रकारं करोषि नित्यं पूजां गौरवेणोत्तमेन । नास्ती तुभ्यं दुर्गतिर्नैव शोकः चिप्रभाही प्रीतिप्रामोद्यलाभाः (२) ॥ पूर्वं मह्यं दान दत्तं प्रणीतं शीलं चो भाविता नित्य शान्तिः । तस्मान्मह्यं ये प्रसादं लभन्ते सर्व भान्ति प्रीतिप्रामोद्यलाभाः (३) ॥ कल्पाकोटी संस्कृता मे अनन्ता बोधेमा शोधितो मे प्रणीतः। तस्मान्मह्यं ये प्रसादं करोन्ति सर्व छिन्त्रास्तेषु त्रीण्यप्यपायाः (४) ।। २ १ " दृष्टं मुक्तहारं प्रभनं" दृष्टा मुक्ताहारः प्रमनः “शिनत्वा" रित्त्वा “ सञ्चा- सूत्रमुबरी संस्कृतातः" सन्नासूत्रमुहरिष्यामि संस्कृततः । यस"य" चित्रकारं" चिचंति शेषः "करोषि "चकरीः नास्तो तुभ्यं" नास्ति तव “क्षिप्रं माहौ" क्षिप्रं भविष्यन्ति । १ “ पूर्वं मह्यं दाम" पूर्व मया दानं नित्य" नित्यं “नस्मामधं लभन्ने " लश्यन्ने “सर्वे भानि" सर्वेषां तेषी भास्यनित इत्यर्थः । कल्पाकोटौसंस्कृताः " कल्पकाटिसंस्काराः “बोधेमोगा शोधिता' बोधिमार्ग: साधितः " तस्मान्मा" तस्मान्मम " नस्मानमम " करोन्ति" करिष्यन्ति “ विनास्लेषु” विचारलेषां बीएपप्पायाः " वयाऽप्यपायाः । तस्मान्मत्तः ·चतुईशाध्यायः ॥ २९६ हर्षे विन्दा मा च खेदं जनेहि तुष्टिं विन्दा सजनेही च प्रीतिं । क्षिप्रम्भेय्ये प्रीतिप्रामोद्यलाभी मेहि गोपे भद्रकास्ते निमित्ताः (९) ।। सो पुण्यतेजभरितो शिरितेजगी पूर्व निमित्त सुपिने इमि अदृशाति । ये भान्ति पूर्वभकर्मसमुच्चयानां निष्कम्यकालममये नरपुजवानां (२) ।। सो अदृशाति च करां चरणा विशालं महसागरेभि चतुभिर्जल लोलयन्ता । सवामिमां वसुमतों शयनं विचित्रं मेरुञ्च पर्वतवर शिरमोपधानं (३) ॥ भाभा प्रमुक्त सुपिने तद अदृशाति लोके विलोकितु महान्तममान्धकारं। छत्रोदतं धरणिये स्फुरते चिलाकु " जनय २ १ विन्दा" विन्द “अनेहि विन्दा " विन्द “सजनेही" सञ्चनय क्षिप्रम् भेस्ये प्रीतिप्रामेोचलाभो मेडि" क्षिप्रं भविष्यसि प्रीतिप्रामोद्यलाभा पहि भद्रकाले" भद्रकाणि तानि " निमिनाः " निमित्तानि । मा पुण्यतेजभरिता शिरिनेजगी स पुण्यतेजाभरितः श्रोतेजोगर्भः " पूर्व निमित्त सुपिने इमि अदृशाति" पृर्वनिमितानि वने इमानि चद्राक्षोत् "निष्क्र- म्यकालसमये'' निष्क्रमणकालसमये । २ “सो चशाति च" सोऽद्राक्षोच “करा चरणा विशालं" करान चरणानि विशालानि “ महसागरेभि चतुभिर्जल महासागरचतुर्भिजले लोख्यमानाम् ' शिरसेपधानं " शिरपधान । " " लालयन्ता ·२४० ललितविस्तरः॥ भाभा यस्य स्पृष्ट विनिपातदुःखा प्रशान्ताः (१) । कृष्णाः शुभाश्चतुरि पाणिकपादलेखा चतुर्वर्ष एकशकुनाद्भुत एकवर्षः । मीढगिरी परमहीन जुगुप्सनीयो अभिभूय चङ्कमति तत्र च नोपलिप्ता (२) ॥ भूयोऽदृशी सुपिनि नद्य जल प्रपूना: बहुमत्त्वकोटिनियुतानि च युज्यमानाः । मे नाव कृत्व प्रतरित्त्व पारं प्रतार्य स्थापति सो स्थलवरे अभये अशोके (३) ।। भूयोऽदृशाति बहुअातुर रोगस्पृष्टा नारोग्यतेजरहितां बलविप्रहीनां । मो वैद्यभूत बहु औषध सम्प्रयच्छा मोचेहि मत्त्वनियुतां बहुरोगस्पृष्टा (०) । . १ चाभाप्रमक्त सुपिने तदअशाति चामा प्रमुक्तां व ने तदा अद्राक्षोत "विलोकितु महान्तमसान्धकार" विलोक्यं महातमसाऽन्धकारं "छचोदनं धरणिये स्फुरते त्रिलोकु ” छत्रमुगतं धरण्या स्फुरति विलोक्या “ यस्य स्पृष्ट " येन स्पृष्टा तस्य विनिपातदुःखाः " विनिपातदुःखानि “प्रशान्ताः " प्रशान्तानि । २ "चतुरिपाणिकपादलेखाः"चतमः पाणिपादलेखाः “एक शकुनामृत'' एक- शकुनाऽमृतः " मीढगिरी परमहोनजगुपसनीयो " मीढगिरिः परमहाँमा जग- प्सनोयः " नोपलिते।" अनुपलिप्तः । ३ "भूया दृशो सुपिनि नद्य जलप्रपूर्णा" भूयोऽद्राक्षोत्खननदोर्जलप्रपूर्णाः “युज्य- यज्यमानानि “ सा नायकत्व प्रतरित्व" सनावं कृत्वा प्रतीर्य स्थापति सा स्थलवरे यस्थापयत् स स्थल वरे। भूयोऽशाति" भूयोऽद्राक्षीत् “ बडयातुर" बकातुरान् “चारोग्यनेजर. हिता बलविप्रहीना" चरोग्यनेजारहितान् बलविप्रहीनान “ सो वैद्यभूत बहु चाषध स वैद्यभूतो बहूनि चौषधानि “ सम्प्रयच्छा' सम्प्रदाय " माचेहि सत्त्व- नियुता बहुरोगमा मोचय मत्त्वनियनानि बहुरोगस्पटानि । मानाः ·बादशाध्धायः॥ २०१ सिंहासनेच हि निषण सुमेरठे शियां कृताञ्जलिपुटा नमरोबमना । मनाममध्ध जयु पदृषि चात्मनस श्रामन्दशब्दममरी गगने ब्रुवन्तः (१) ॥ एवंविधा सुपिनि अहशि बोधिसचा मजल्योभनव्रतस्य च चानि पूरि । यां श्रुत्व देवमनुजा अभवन् प्रहष्टा न चिरागविष्यति अयं नरदेवदेव (९) इति ॥ इति वनपरिव नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ पधदशाध्यायः ॥ पच खलु भिक्षवा बोधिसत्त्वस्यैतदभूत्। अयुक्रमेतमाम खाद कृतज्ञता च यदहमप्रनिवेद्य महाराजः मुद्धोदनस्याननुजा- नश्च पित्रा निष्क्रमेयं ॥ स रात्री प्रशानायां खकादुपखान- प्राभादादवतीर्थ राजा शुद्धोदनस्थ प्रासादतले प्रतिष्ठितोऽभूत । प्रतिष्ठितमात्रस्य च पुनर्बोधिसत्त्वस्य सोऽसौ प्रासाद श्रा- भया स्फुटोऽभूत् ॥ तत्र राजा प्रतिविबुद्धस्तां प्रभामद्रासीत् । दृष्ट्वा च पुनस्लरितं त्वरितं काधुकीयमामन्त्रयति स्म । किम्भाः काञ्चुकीय सूर्योऽभ्युहतो येमेयं भा प्रविराजते ॥ ." जय पणि १ "निषा "निषमः " शिष्यां नाबालिपुटानमरोनमन्ना मियान हता- अग्निपुटाबचानुनमनः “ साममध्य साममध्ये नयमावोस " चानन्दशब्दममरां गगमे बुवका" चामन्दशब्दमाराम् गगन चुवतः । ." एवंविधा सुपिन पनि एवं विधान् समान पाकीन “ यानि पूरि य पूमा “यां शुष" चाम । H2

·२४
लबिसविस्तर
.
.
काञ्चुकीय शह। अद्यापि तावदेव रजन्या उपाई मानि-
कान्तमपि वा देव।
सूर्यप्रभाय भवते द्रुमकुद्यछाया
सन्तापयति च तनुम् करोति धर्म ।
हंसामयूरशककोकिलचक्रवाकाः
प्रत्यूषकालसमये खरुतां रवन्ति (१) ॥
भाभा यन्तु नरदेव सुखा मनोज्ञा
प्राक्षादनी शुभकरी न करोति दाहं ।
कुद्यांच वृक्षा अभि भूय न चास्ति छाया
नि:संशयं गुणधरो इह अद्य प्राप्तः (२) ॥
मो प्रेक्षते दशदिशे नृपतिर्निषषो
दृष्टश्च मोऽस्तिकेऽमललोचन शुद्धसत्वः ।
सोऽभ्युत्थितुं शयनमिच्छति न प्रभोति
पितु गौरवं जनयते बलशुद्धबुद्धिः (१) ।
मा चास्थितो हि पुरतो नृपतिमवोचत्
मा भूयु विघ्न प्रकरोहि मा चैव खेदं ।
नैष्कम्यकालममयो यथ देव युको
१
सूर्यप्रभाय भवने ' सूर्यप्रभया भवति " हंसामयूर" समयूर " खरतां
रबकि "खवले पनि ।
२. " वृक्षा चभि भूय न टक्षाभिभूयो न "
२ " सो प्रेक्षते दशदिशो" स प्रेक्षने ददिक्षु " चमललोचन" चमललोचनः
सोऽभ्युयितुं" सोऽभ्युत्यातुं "एचमिच्छति" शयनादिनि न प्रभाति
प्रभवति । पितु गौरवं जनयते" पितुगारवं जनयति :
गणधरह।
न

·पदभाध्यायः॥ २४२ हन्त क्षमस्व नृपते सजन: सराष्ट्रः (१)। तमश्रुपूर्णनयनो नृपतिर्बभाषे किञ्चित्प्रयोजन भवेदिनिवर्त्तने ते । किं याचसे मम वरं वद मर्ज दास्ये अनुग्रह राजकुल माश्च दूदञ्च राष्ट्रं (२)। तद बोधिमत्त्व अवची मधुर प्रलापी इच्छामि देव चतुरो वर तान्मि देहि । यदि शक्यते ददितु मह्य वमोति तत्र तच्यमे सद ग्रहे न च निष्कृमिथ्ये (३) ।। इच्छामि देव जर मह्य न श्राक्रमेया शुभवर्ण यौवन स्थितो भवि नित्यकालं । आरोग्यप्राप्तु भवि नो च भवेत व्याधि- रमितायुषश्च भवि नो च भवेत मृत्युः (४) । सम्पत्तितश्च विपुला न भवेद्विपत्ती राजा श्रुणित्व वचनं परमं दुःखाती । " साच १ स च “मा भूय विघ्न" मा भूयो विनं" प्रकरो हि" प्रकुन "नैष्क्र- म्यकालसमयः" निष्क्रमणकालममयः " यथ" यथा । २ "प्रयोजन" प्रयोजनं मम मक इत्यर्थः “ सर्पदास्ये " सर्व दास्ये "चन- ग्रह" अनुग्रहाण "राजकुल" राजकुलं । सद बोधिसत्त्व चवची" तदा बोधिसत्त्वाऽवोचत "वर नामि" बरांताम्मच ददिनु"दातुं " मध वसोसि" मम वनि सद" सदा । ४ "जर महा न चाक्रमेया जरा मां न चाक्रमेन " भवि" भवानि "चारोग्य प्राप्नु भवि" चारोग्यप्राप्ती भवानि " भवेन " भवेत् “ अमितायुषच भवि" चमि. नायव भवानि भवेत " भवन । ३ " ·नमितविस्तरः। अम्यान याचमि कुमार न मेऽत्र प्रक्रिः बरयाधिमृत्युभवतच विपत्तितच (१) । कल्पवितीय चषयो हि न जातु मुकाः श्रुत्वा वचनमत्र पितुः कुमारोऽवोचो। यदिरानि देव चतुरो वर नो दरासि जरव्याधिमृत्युभयतच विपत्तितब (२)। हत एणुष्व अपने अपरं वरैक अस्याच्युतस्य प्रतिसन्धि न मे भवेया। श्रुत्वैवमेव वचनं नरपुङ्गवस्य बष्णा तनुच्च करि विन्दति पुषखे ई (३) ॥ अनुमोरनी हितकरा जगति प्रमो अभिप्राय तुभ्य परिपूर्यतु यतन्ते (४) । अथ खलु भिरको बोधिसत्तः प्रतिक्रम्य खके प्रासादेऽभि रच प्रयने मिषमार ॥ चास्य कश्चिद्रमनं वा आगमनं मचानीते स ॥ रति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदमस्तस्या राया प्रत्ययेन सर्वः शाक्यगण. मन्त्रिपत्यैमा प्रकृतिमारोच- १ "हिन" चुना "षस्थान याचसि" चस्थानमसारमं याचमे रत्यर्थः बरवाधिमत्युभयनय " जरायाधिमत्युभयनय । बस्पस्थितोय" कल्पपर्य्यक नपस स्थिका पपिरत्यर्थः “कुमारोऽवोची" कुमारोऽयोचम् “ यदि दानि" यदीदानी " वर नो" बराम्रो "जरयाधिम- न्युभवन" जराबाधिमत्युभयन । . "" "चस्याचुनस्य प्रतिसलिममे भयेया" पखारयुनना प्रतिसभि- ममे भवेन् “ हव्या मनुच करि" हष्ण ननी कला यः पुरखे जायने में विन्दनि प्रत्यर्थः। "अनुमोदनो" अनुमोदनीयः “शिनवरा" रेरितकर "प्रमोर" प्रमोशः 'बभिप्राय तुभ्य" अभिप्रायसव । २ .

·पचदशाध्यायः॥
२४५
पति म। अभिनिष्कृमिष्यति कुमारस्तत् किं करिष्यामः ॥
शाक्या पाहुः। रक्ष देव करिष्यामः । तत् कस्मात् ॥
अयच्च महाञ्छाक्यगणः। स चैकाकी। तत् का तस्य शक्ति-
रतिबलादभिनिष्कृमितुं ॥
तत्र ते राज्ञा शुद्धोदनेन च पञ्च शाक्यकुमारशतानि कृता-
स्त्राणि कृतयोग्यानीवस्त्रशिक्षितानि महानमबलोपेतानि पूर्व
मगरद्वारे स्थापितान्यभवन् बोधिसत्त्वस्या रक्षणार्थ। एककञ्च
शाक्यकुमारः पञ्चरथशतपरिवारः एकैकश्च रथः पञ्चपत्ति-
शतपरिवारः स्थापिनोऽभूदोधिसत्त्वस्या रक्षणार्थ । एवं दक्षिणे
पश्चिमे उत्तरे नगरद्वारे पञ्च पञ्च शाक्यकुमारशतानि कृता-
स्वाणि कृतयोग्यानि वस्त्रशिक्षितानि महानग्नबलोपेतानि ।
एकैकश्च शाक्यकुमारः पञ्चरथशतपरिवारः एकैकश्चरथः
पञ्चमतपत्तिपरिवारः स्थापितोऽभूद् बोधिसत्वस्थ रक्षार्थं ।
महलकमालिकाच शाक्याः मर्चचत्वरस्टाटकयुगरथ्यास्वार
शार्थ खिता अभूवम् । राजा शुद्धोदमः पञ्चभिः कुमारशतैः
मार्दू परिवृतः पुरस्कृतः खके ग्रहदारे हयेषु च गजेषु च
ममभिरा जागर्ति स्म ॥
महाप्रजावतीच गौतमी चेटीवर्गमामन्त्रयते स्म ।
द्वारे प्रदीप विमलां ध्वजाग्रि मणिरत्न विमल सर्वि स्पेया
पोलम्बयाथ हारी प्रभां कुरुत सर्व गेहेऽस्मिन् (९) ॥
१"प्रदीपविमला" प्रदीपान विमलान "धजाग्रि मणिरस विमस सर्वि स्थपेया"
ध्वजाये मणिबानि विमलानि सर्व स्थापयन " बोसम्बयाथ हारा चासम्बयन
पारान् “प्रभा " प्रभा “ सर्व" सर्वस्मिन् ।

·२४८ ललितविस्तरः॥ सङ्गीति योजयथा जागरथ अतन्द्रिता इमां रजनीं । प्रतिरक्षथा कुमारं यथाऽविदितो न गच्छेया (१) ॥ वर्मित कलापहस्ता अमिधनुशरशक्तिोमरगृहीताः । प्रियतनयरक्षणार्थ करोथ सर्ले महायनं (२)॥ द्वारा पिधेथ सवा सयन्त्रितर्गडां दृढकपाटां। मुञ्चथ मा च अकाले मा अत्र सत्त्व इति न ब्रजेया (१) ॥ मणिहारमुकाहारान्मुखपुष्पके अर्द्धचन्द्रान् । श्रङ्खलमेखलकर्मिकमुद्रिक सुनिबद्धां नूपुरां कुरुत (8) ॥ यदि महमा निष्कमेया नरमरुहित मत्तवारणविचारी। तथ तथ पराक्रमेथा यथा विघातं न विन्देया (५) ॥ या नारी शक्रिधारी शयनं परिवारयन्तु विमलस्य । मा च भवथ मिद्धिविहताः पतङ्ग व रक्षथा नेत्रैः (६) । छादेथ रतनजारिदं ग्रहं पार्थिवस्य रक्षार्थ । १ “सङ्गीति याजयथा " समीति योजयत “जागरथ"जाग्रत "मां रजनी" अस्यां रजन्यां " प्रतिरक्षथा " प्रतिरक्षत " गच्छेया " गच्छेत्। २ वर्मित" वर्मिताः “चसिधनु भरगति असिधनुः शरशक्ति " करोथ" कुरुत "स"सवाः । ३ "द्वारा पिधेथ सा" पिधेथ सा" द्वाराणि पिषत सर्वाणि "सयन्त्रितर्गडां दृढकपाटां" सयन्त्रितर्गन्नानि दृढकपाटानि “ मुखथ" मुच्चन " व्रजेया ” ब्रजेत् । ४ “मुखपुष्यके ' मुखपुष्पकान “ हलमेखल कर्मिक मुद्रिक' टजलामेखलाक- सिंकामुद्रिकान “ सुनिषद" सुनिबहान् “ नूपुरां" भूपुरान् । ५ "निष्क्रमेया" निष्क्रमत् "मरमरहित " मरमरुद्वितो " नथ तथ परा- क्रमेथा तथा तथा पराक्रमत “विन्देया " विन्देत् । नारी शनिधारिणो" नार्यः शक्तिधारिण्यः भवत " भवथ ·पञ्चदशाध्यायः॥ २०७ वर्मरवांग रवेथा मां रजनी रक्षथा विरजां (१) । अन्योन्य बाधयथा मा वसेयथा रक्षथा मां रजनों । मा च अभिनिष्कमेथा विजह्य राष्ट्रञ्च राज्यञ्च (२) ॥ एतस्य निर्गतस्स राजकुलं सविमं मिरभिरम्यं । उच्छिन्नश्च भवेया पार्थिववंशश्चिरानुबद्ध इति (२) ॥ अथ खलु भिक्षवोऽष्टाविंशतिमहायक्षसेनापतयः पाश्चिकय- क्षमेनापतिपूर्वङ्गमानि च पञ्चहारितीपुत्रशतान्येकस्मिन् मन्त्रि- पात्यैवं मतं विचारयन्ति स्म । अद्य मार्षा बोधिसत्त्वोऽभिनि- स्कृमिष्यति युभाभिः पूजाकर्मणे श्रौत्सुक्यमापत्तव्यं ।। चत्वारश्च महाराजानो अडकवतों राजधानी प्रविश्य तां महतीं यक्षपर्षदमामन्त्र यते स्म । अद्य मार्षा बोधिसत्त्वाऽभिनि- स्कृमिष्यति। म 'युभाभियचरणपरिग्र होतो निक्रामयितव्यः । सा च यक्षपर्षदाह। वज्जदृढ अभेद्य नारायण श्रात्मभावो गुरुवीर्यबल उपेतु मोऽकम्पियो मर्चमत्त्वोत्तमः । गिरिरिव महामेरुरुत्पाद्य शक्यो नभ धारितुं केनचित् न तु जिनगुणमेरुशेलैर्गुरुः पुण्य ज्ञानाश्रितःशक्यते ने तुं कचित्(४)।। छादथ " छादयंत “ रतनजाले रत्नजालेः रवेथा " रुवीत. इमां रजनी रक्षथ" अस्यां रजन्यां रक्षत “ विरजां" विरजसं बोधिमत्त्वमित्यर्थः । बन्योन्य बोधयथा" अन्योन्यं बोधयत " मा वमेयथा इमां रजनी रक्षत चस्यां रजन्यां "भिनिष्क्रमेया' अभिनिष्क्रमेत् । सर्विमंसर्वमिदं " भवेषा" भवेत् । अभेद्य नारायणा चात्मभावो अभेद्यो नारायणतुल्यात्मभावो “ गुरुवीर्य- बलउपतु ” गुरुवोर्यक्लोपेमः " सोऽकम्पियो " स चकम्प्यः नभे धारितुं " नाम धारयितुं। १ मा वसत रक्षथा २ ·२४ ललितविस्तारः॥ वैश्रवण पाह। ये मामगर्वितनरा गुरुस्तेषु शास्ता ये प्रेमगौरवस्थिता लघु ते विजानि । अध्याशयेन अभियुज्यथ गौरवेण लघु तं हि वेत्स्यथ खगा दूव दूलपेशी (१) ।। अहञ्च पुरतो यास्ये यूयञ्च वहथा इयं । नैष्क्रम्ये बोधिसत्त्वस्य पुण्यमार्जमो बहु (२)॥ अथ खलु भिक्षवः शको देवानामिन्द्रो देवांस्त्रयस्तिंशाना- मन्त्रयते स्म। अद्य मार्मा बोधिसत्त्वोऽभिनिष्क्रमिष्यति । तत्र युभाभिः पूजाकर्मणे औत्सुक्येन भवितव्यं । अहं तावत्कपिलवस्त नि महानगरे मर्चस्त्रीपुरुषदारकदा- रिकाणामस्खापनं करिष्यामि । ललितव्यूहो नीम देवपुत्रः म एवमाह॥ तत्र शान्तसुमतिनाम देवपुत्रः स एवमाह । अहमपि सर्व- इयगजखरोष्ट्रगामहिषस्त्रीपुरुषदारकदारिकाणां शब्दमन्ना- पयिष्यामि ॥ व्यूहमतिर्नाम देवपुत्रः स एवमा । अहं गगनतले सप्तर- थविस्तर प्रमाणरनवेदिकापरिहतं सूर्यकान्तमणिरत्नप्रभोज्ज्व- लितमुच्छ्रितच्छत्रध्वजपताकं नानापुयाभिकील नानागन्धधूप- १ "मानगर्वित" मानगर्विनाः “गुरुम्नषु गुरुलेषां "अभियुज्यथ' अभियुज्यत । २ "वहया" याहयत "नैष्क्रम्य" निष्क्रमगो "पुण्यमाजमा" पुष्यामयिष्यामः ।

·पथदध्यायः । २५६ वटिकानिधूपितं मार्मव्यूहं करिष्यामि । येन मार्गेण बोधि- सत्वोऽभिनिष्क्रमिष्यति ।। ऐरावण नाम नागराजः स एवमाह । अहमपि च खस्यो हुण्डायां द्वात्रिंशद्योजनप्रमाणं कूटागारं मार्जयिष्यामि। यत्रा- सरसोऽभिरुह्य दूर्यमङ्गीतिमम्प्रभणितेन महता गीतवादितेन बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचयर्थी कुर्वन्यो गमिष्यन्ति ॥ खयञ्च शक्रो देवानामिन्द्र एवमाह। अहं द्वाराणि विव- रियामि मार्गश्च मन्दर्शयिष्यामि ॥ धर्मचारी देवपुत्र पाह। अहं विकृतमन्तःपुरमुपदर्थयि- ब्यामि॥ भञ्चोद को देवपुत्र प्राद । घई बोधिधावं नयनादुत्थाप- यिष्यामि ॥ सत्र वरुणच नाम मागराजा ममखी च नागराजः सागरख मागराजोऽनवतप्तश्च नागराजो नन्दोपनन्दा नागराजावेव- माहुः । वयमपि बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे काखानु सारिभेघ- मभिनिर्मायोरममारचन्दनचूर्मवर्षमभिवर्षयिष्यामः ॥ इति हि भिनवो देवनागयक्षगन्धर्वश्चायमेवंरूपाभिप्रा- पश्चिन्तितोऽभूत् व्यवमितश्च । बोधिसत्त्वम्यैवं धर्मचिन्तामुप- विष्टस्य सङ्गीतिप्रामादेषु सुखशयनगतस्यान्तःपुरमध्यगतस्य पूर्वबुद्धचरितं विचिन्तयतः ममत्वहितमनुचिन्तयतयत्वारि पूर्वप्रणिधानपदान्यामुखीभवन्ति स्म । कतमामि चत्वारि । पूर्व मया स्वयम्भुवामाधिपत्यमभि- 12 ·२५. ललितविस्तरः। लषता बजतां प्रार्थयमानेमेवं मचाहः सन्नद्धाऽभूत् । मत्वान् दुःखिताम् दृष्ट्वा हो वताई संमारमहाचारकबन्धमप्रक्षिप्तस्य लोकमनिवेशस्य संसारचारक भित्वा बन्धन प्रमोक्षशब्दचोदीर- येचं हृष्णाचा: सबिगडगाढबन्धनबद्धांश्च सत्त्वाम् प्रमोषयेयं दं प्रथमपूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म ॥ अहो वताहं संसारमहाविद्यान्धकारगहनप्रजिप्तस्य खोक- स्थाज्ञानपटलतिमिरावृतनयनस्य प्रज्ञाचक्षुर्विरहितस्याविद्या- माहान्धस्य महान्तं धर्मालोकं कुर्यो । ज्ञानप्रदीपञ्चोपसन्द- देय त्रिविमोक्षसुखज्ञानवता औषधिसम्प्रयोगेण चोपायप्रज्ञा- जानसम्प्रयुकेन साविद्यान्धकारतमोमहत्तिमिरपटलकालु- य्यमपनीय प्रज्ञाचक्षुर्विशोधयेयं ॥ इदं द्वितीयं पूर्वप्रणिधानप- दमामुखीभवति स्म ॥ अहो वताहं मानध्वजोच्छ्रितस्य लोकस्याहारममकारा- भिनिविष्टम्यात्मीयग्राहानुगमानसम्य सज्ञाचित्तदृष्टिविपर्या- मविपर्यस्तस्थामङ्गगृहीतस्यार्यमार्गापदेशेनास्मिन्मानध्वजप्रपा- सनं कुर्या ॥ इतीदं वतीयं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म ।। प्रो वताई व्युपशान्तस्य लोकस्य तन्द्राकुलजातस्य गुणाव- गुण्ठितभूतस्याजवजवसमापत्रस्याऽस्मालोकात् परं परलोका- दिम लोकं मन्धावतः संसरतः संसारादनिहत्तस्याऽलातचक्रस- मारूढस्वापशामकं प्रज्ञाप्तिकरं धमें प्रकाशयेयं ॥ इतीदं चतुर्थं पूर्वप्रणिधामपदमामुखीभवति स्म ॥ इमानि चत्वारि पूर्वप्रणिधानपदान्गामुखीभवन्ति स्म ॥

·पचदशाध्यायः २५१ तस्मिंच पणे धर्मचारिणा देवपुषेण एडावासकाधिकै- देवपुत्रविकृतविगलितमन्तःपुरमुपदर्भितमभूत् ॥ विमंस्थितं वी- भामरूपमुपदर्य च गगनतलस्थास्ते बोधिसत्वं गाथाभिर ध्य- भाषन्त । अथाब्रुवन् देवसुता महर्षयो विबुद्धपद्मायतलोचनं तं । कथं तवास्मिन्नुपजायते रतिः श्मशानमध्ये समवस्थितस्य ।। सञ्चादितः मोऽथ सुरेश्वरेभिर्निरीच्यतेऽन्तःपुर मुहन। सोपतः पश्यति तां विलमांमभानमध्ये हि स्थित स्म भूतां (९)। अंद्रासीत् खस्वपि बोधिसत्त्यः सावन्तं भारीगणं । व्यव- लोकन् पश्यति । तत्र काबियपरवस्त्राः काश्चिविधुतकेभ्यः काचिदिको भरणाः काचिद्विभ्रष्ट मुकुटाः काश्चिदिहतैरंश- विगापितगाच्यः काश्चिदिसंस्थितमुखाः काश्चिद्विपरिवर्तितम- यनाः काचित्पन्नवत्यो लाखाभिः काश्विद्धसभ्यः काश्चित् प्रह- समयः काश्चित् प्रसपायः काचिदन्मान् कटकटायन्यः काश्चिद्- विवर्षवदनाः काचिदिसंस्थितरूपाः काश्चित् प्रखम्बितबाहवः काचिदिक्षितवदना: काश्चिदुहाटिसशीर्षाः काश्चिदवगुण्ठि- तशीर्षाः काशिविपरीतवसितमुखमण्डलाः काश्चित् प्रध्वस्तश- रीराः काश्चिदिभमगात्राः काश्चिनिकुमाः खुरुखुरायमानाः काश्चिन्मृदङ्गामुपगृह परिवर्तितशीर्षशरीराः काश्चिदीपावल- क्याचपरिबुद्धपाणयः काश्चिद्वेणुं दन्नैः कटकटायनधः काश्चित् । “सुरेशभिः" अरेचरः । “निरोच्यते " निमिए । “रिय नाक भूनां स्निान माल पानि ति साम्पयाधः ।

·नलितविस्तर किन्पलमकुलसम्पताडावकर्षितवाद्यभाण्डाः काश्विनिमेषोन्मेष- परिवर्तनयमाः काचिद्वित्तास्या एवं सदिकृतं धरणीतल- गतमन्तःपुरं मिरीक्षमाणे बोधिसत्त्वः मशामसज्ञामुत्पाद- यति स्म ॥ सत्रेदमुच्यते । तां दृष्ट उद्विग्न स लोकमाथः करुणं विनिश्वस्य इदं जगाद। अहो वता कृच्छ्रगता ब्रजेयं कथं रतिं विन्दति राजसीगणैः (१)॥ अतिमोहतमावृते दुर्मतिकामगुणेनिगुणमञ्जिनः । विहग पञ्चरमध्यगता यथा न हि लभन्ति कदाचिदिनि:- सतिं (२) ॥ अथ बोधिसत्त्वोऽनेन पुनरपि धर्मालाकमुखेनान्तःपुरं प्रत्यवेक्षमाणा महाकरुणापरिदेवितेन सत्त्वान् परिदेवते स्म । इह ते बाला हन्यन्ते श्राघातिन इव बध्याः। दूह ते बाला रज्यन्ते चित्रघटेखिवामध्यपरिपूर्णम्वविद्वांसः। इह ते बाला मन्जन्ति गजा एव वारिमध्ये । इह ते बाला रुध्यन्ते चौरा दूव चारकमध्ये । इह ते बाला अभिरता वराहा दवा- इचिमध्ये । इह ते बाला अध्यवमिताः कुक्कुरा दवास्थिकर- समधे । इह ते बालाः प्रपतिता दीपशिखाखिव पतङ्गाः । इह ते बाला बध्यन्ते कपय व वलयेन। दह ते बालाः परि- १ "हर अद्विम' हा विमः ।"अहो बना इच्छगना" बहो बस कृच्छ्रगमः। 'बिन्दनि" विदामि । २ "विहग पञ्चरमागताः" विरमा पथरमध्यमताः । "मिसभन्ने ।

·पघदशाध्यायः। २५२ दह्यन्ते जालोक्षिप्ता इव जलंजाः । इह से बाला: परिक्रु- ध्यन्ते सुकाठेविवारगाः । इह ते बाला अवसजन्ते किल्विष- कारिण व शूलाये। इह ते बालाः संसीदन्ति जीर्मगजा दूव पङ्के । इह ते बाला विपद्यन्ते भिन्नयानपात्रा दव महासमुद्रे । दूह ते बालाः प्रपतन्ते महाप्रपात द्रव जात्यन्धाः । दूह ते बालाः पर्यवदानं गच्छन्ति पातालसन्धिगतमिव वारि। दूह ते बाला धूमायन्ते कल्पसङ्ग्य दूव महापृथिवी। प्राभिर्वाला भ्राम्यन्ते कुम्भकारकचक्रमिवाविद्धं । इह ते बालाः परिभ्रा- म्यन्ते शैलान्तर्गता दूब जात्यन्धाः । इह ते बाला विपरिवर्तन्ते कुक्कुरा व सखण्डबलबद्धाः । इह ते बाला म्लायन्ते ग्रीभकाल इव टणवनस्पतयः । इह ते बालाः परिहीयन्ते शशीव कृष्णपक्ष। प्राभिर्बाला भक्ष्यन्ते गरुडेनेव पन्नगाः। श्राभिबीला यस्यन्ते म- हामकरेणेव पोतकाः। श्राभिर्बाला लुप्यन्ते चारमन्नेव मार्थाः। श्राभिर्बाला भिद्यन्ते मारुतेनेव शालाः । श्राभिर्वाला हन्यन्ते दुष्टविषैरिव जन्तवः। आखादसजिनो बालाः क्षण्यन्ते मधुदि- ग्धाभिरिव क्षुरधाराभिर्वालजातीयाः । श्राभिवाला उह्यन्ने दारुकन्धा दूव जलाधैः । प्राभिबीलाः क्रीडन्ति दारका दूव खमूत्रपुरीषैः । श्राभिर्वाला बध्यन्ते अङ्कुशेनेव गजाः । श्राभि- बीला बध्यन्ते धूर्त्तकैरिव बालजातीयाः । इह ते बाला कुशल- मूलानि क्षपयन्ति धूताभिरता व धनं । प्राभिर्वाला भक्ष्यन्ते राक्षमीभिरिव बणिज: ॥ इत्येभिनाशिताकारोधिसत्त्वोऽन्तःपुरं परिपूरयित्वा का- ·२५० ललितविस्तरः। घेभसा विचारयन्त्रप्रतिकूलमनामुपसंहरन् जुगुप्सास- शामुत्पादयन् स्वकमायुः प्रतिविभावयन् कायस्थादोनवं सम्पश्यन् कायात् कायाभिनिवेशमुच्चारयञ्छुभसञ्ज्ञां विभाव- यन्नाभसभ्ज्ञामवक्रामयन् अधः पादतलाभ्यां यावदूद्धं मस्त- कपर्यन्तं पश्यति स्म । प्रशचिसमुत्थितमशचिसम्भवमचिन- वन्नित्यं ॥ तस्याञ्च वेलायामिमां गाथामभाषत । कर्मक्षेत्ररुहं वृषणासलिल सत्कायसङ्गीकृतं अश्रुस्खेदकदाहमूचविकृतं शोणीतविन्हाकुलं । वस्तिपूयवमासमस्तकरमैः पूर्ण तथा किल्विषै- नित्यं प्रसवितं घमेध्यसकुलं दुर्गन्धि नानाविधं (१) । अस्थीदन्तसकेशरोमविकृतवर्मादृतं लोमम अन्तःसीहजकदमोष्ठरमनैरेभिश्चितं दुर्बलं । मज्जाखायुनिबद्धयन्त्रसभं मांसेन शोभीकृतं मानाव्याधिप्रकीर्णशोककलिलं जुत्तर्षसम्पीडितं (२) । जन्तूनां निरयं अनेक सुषिरं मृत्युं जराञ्चाश्रितं दृष्टा को हि विचक्षणे रिपुनिभं मन्ये शरीरं स्वकं (३) । बोधिसत्त्वः काये कायानुगतया मत्या विहरति स्म। गगमतलगताश्च देवपुत्रा धर्मचारिणं देवपत्रमेवमाहुः । एवञ्च १ "शोषीतविन्दाकल" शोतिविम्हाकुलं । "वलोपूयवसाबमाकरसैः" बसि- पूयसा समस्तकरः। "पस्थीरम' बस्थिदक। 'मन्ये" मन्येन ।

·पचदशाध्यायः। २५५ किमिदं मार्ष सिद्धार्थो विलम्बते । अन्तःपुर व्यवलोकयति स्म । सञ्चोपदर्भयति चिसञ्चो जयति । भूयश्चक्षुर्निवेशयति । अथवा जवे जलनिधिगम्भीरोऽयं न शक्यमस्य प्रमाणं यहोतुं अथवाऽस- प्रस्य मा खलु विषये समते मनः । मा खल्वमलैः सञ्चोदितो विस्मरति पूर्वप्रतिज्ञामिति ॥ धर्मचार्याइ।किमेवं कथयते(१)॥ नूनमस्य प्रत्यक्षात् पूर्वमेव बोधाय चरतस्तथाविधा निःसङ्गताऽभूत् । नैक्रम्यत्यागे च किमङ्ग पुनरेव तईि चरमभवावस्थितस्यामङ्गो भविष्यति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः कृतनिश्चयः मंवर्णितमानमो व्यवसितबुद्धिः सस्तोलमवलम्बितपर्यङ्कादवतीर्थ मङ्गीतिप्रासादे पूर्वाभिमुखः स्थित्वा दक्षिणेन पाणिना रत्नजालिकामवनाम्य(२) प्रासादकोटीगतो दशनखकृप्तकरपुटो भूत्वा म-बुद्धवान् सम- ग्वाहत्य सर्वबुद्धेभ्यश्च नमस्कारं कृत्वा गगनतस्लमवलोकयति स्म ।। मेोऽद्राक्षोद् गगनतलगतममराधिपतिं दशशतनयनं देव- शतसहस्रपरिवृतं पष्यधूपगंधमाल्यविलेपनचूर्गच्चीवरछत्रध्वज- पताकावतंसकरत्नहारदामपरिगृहीतमवनतकायं बोधिसत्त्वं ममस्थमानं स्थितं ॥ चतुरश्च लोकपालान् यक्षराक्षमगन्धर्व- भुजगगणमपरिदृताम् मन्त्रद्धदृढवर्मितकवचिताम् अमिधनुःश- रशक्रितोमरत्रिशालहस्ताम् मलीलमणिमुकुटावलम्बितचूडान् बोधिसत्त्वं नमस्यमानान् स्थितान् पश्यति मम ॥ चन्द्रसूर्यावपि १ "कथयने" कयास । २ चननाम्य" सपनामय्य।

·२५८ नमितसविस्तरः॥ देवपुत्री वामदक्षिणयोः पार्श्वयोः स्थितावपश्यत् । पुस्य व मक्षत्राधिपतिरुत्थितोऽभूत् ॥ अर्द्धरात्रेच ममयं मम्प्राप्तं दृष्ट्वा च बोधिसत्त्वश्छन्दकमामन्त्रयते स्म ।। च्छन्दका च खलु माविलम्ब हे अश्वराज दद मे अलङ्कतं । समिद्धि मम एति मङ्गला अर्थसिद्धि ध्रुवमद्य भेष्यते (१) अथ च्छन्दक ददं वचनं श्रुत्वाद्विममना एवमाह । क गमिव्यसे विकसित कमलदलाभलोचन नृपसिंह मरदिन्दु- पूर्व कुमुद शशाङ्कपरिमुदित नवनलिनकोमलविबुद्धपद्मवदन হারকাঘাদানিনিনিসা মুনঃনাবিয়িনবি- विद्युत्प्रभोज्वलिततेजो वारणमन्नलीलगजगामिन् गोषमृगे- न्द्रहंसक्रमसुक्रममुचरण ॥ बोधिसत्त्व आह। च्छन्द क यस्यार्थि मयि पूर्वत्यक्त करचरणमयमा । सथ उत्तमाङ्गन भीर्य प्रियाश्च राज्यधनकमकवमनां (२) ॥ रत्नपूर्मगजतुरग अनिलजववेगविक्रमबलाः । शीलु मिरक्षिक्षान्ति परिभावि वीर्यबलध्यानप्रज्ञामिरतथामि(३॥ बहुकल्पकोटि नियुता किन्तु स्पृशित्व बोधिशिवशान्ति। १ "छन्दका च वस्तु माविलम्ब हे" हे छन्दक स्वं खम्नु माविलम्बस्वेन्यन्वयः । "वध राज दर मे" अवगजं देहि मे। "मय सिद्धि मम एति" मद्धमिद्धिर्मम थायाति । "अर्थसिध्रुिवमय भष्यते" अर्थसिद्धिर्धवमद्य भविष्यति । २ “यम्याथ मयि पूर्वत्यक्त" यम्यार्थे मया पूर्व एने त्यक्ताः । “करचरणमयमा" करचरनयनानि । तथ उत्तमान भार्थ" तथा समाजमा भार्या । "राज्यधम- कमकवमनां" राज्यधन कनक बसमानि। • "रत्नप्सी गजतुरग" रबपूर्वगभरगाः । मौन मि रवि मोसं मया र fal ·पञ्चदशाध्यायः॥ २५७ । जरामरणपश्चरनिरतसत्त्वपरिमोचनस्य समयोऽयुपस्थितु मम(१॥ च्छन्दक पाह । श्रुतं मया आर्यपुत्र यथा त्वं जातमात्र एव नैमित्तिकानां ब्राह्मणानामुपमामिता दर्शनाय ॥ तैयामि राज्ञः शुद्धोदनस्याग्रतो व्याकृतः ।। देव वृद्धिस्ते राजकुलस्य ॥ आह। किमिति ॥ ते पाहुः । अयं कुमारः भतपुण्यलक्षणे जात- स्तवात्मजः पुण्यतेजितः । म चक्रवर्ती चतुर्थीपेश्वरो भविश्थति सप्तधनैरुपेतः॥म चेत्पुनीकमवेक्ष्य दुःखितं विजयान्तःपुरं (२) निष्क्रमिष्यति। अवाप्य बोधिमजरामरणं पदं तर्पयिष्यते धर्मजले- रिमां प्रजां॥ [हन्तार्यपुत्रास्ति तावदेतयाकरणं नेदं नास्ति](३)। किन्तु श्टणु तावन् ममार्थकामस्य वचनं ॥ पाह। किमिति ॥ बाह । देव यस्यार्थे दूह केचिदनेकविधानि ब्रततपस्यारभन्ते- जिनजटामुकुटचीवरवस्कलधरा दीर्घनखकेशश्मश्रुचानेकवि- धानि कायस्यातापनपरितापनानि समुत्महन्ते। तीवञ्च ब्रततपः समारभन्ते । किमिति। वयं देवमनुष्यसम्पत्तिं प्रतिलभेमहीति। सा च सम्पत्त्वयार्यपुत्र प्रतिलब्धा इदञ्च राज्यं समृद्धश्च स्फुटच्च क्षेमं सुभिक्षं रमणीयमाकीर्णबहुजनमनुष्यमिमानि चोद्यानानि वरप्रवराणि नानाविधपुष्यफलप्रतिमण्डितानि नानाशकुनि- गणनिकूजितानि पुष्करिण्यश्चोत्पलपद्मकुमुदपुण्डरोकोपशोभि- ता हंसमयरकोकिलक्रौञ्चमारमनिकूजिताः पुष्पितमहकारा- १ “बहुकल्प कोठिनियुता" बड़कल्पकाटिनियुनपर्यन्तं । “स्पृशित्व' स्पर्यु । "समयोऽद्युपस्थितु" समयोऽद्य उपस्थितः ।। ९ “विजयान्तःपुरं" विहायान्तःपुरं ।। २ [ एतचिहकोडोहनपाठः दिनोयसर के पुस्तके नोपलभ्यते ।। K2 ·२५० ललितविस्तरः॥ शोकचम्पककुबलकतिलककेशरादिनानाद्रुमतीरोपरिषद्धा ना- नारनवृक्षवाटिकासमलङ्कता अष्टापदानिबद्धा रत्नवेदिका- परिवृता रबजाखसञ्छना चथर्नुकालपरिभोगा ग्रीनवर्षा- शरद्धेमन्तसुखसंवास्था दमे च सरदभ्रनिभाः कैलाशपर्वतम- दृशा महाप्रासादा वैजयन्तममा धर्मसुधर्मक्षेत्रसमा शोकविग- तप्रमतयो वितहिनि! हतोरणगवाक्षहर्म्यकूटागारप्रासादसम- लता रत्नकिङ्किणीजालसमीरिता ददश्चार्यपुत्रान्तःपुरं तुणवपणववीणावेणुमम्पताडावचरा किम्पलनकुलसुघोषकमृदङ्ग- पटहनृत्यगीतवादित्रसङ्गीतिसंयोगसुशिक्षितं हास्यलास्यक्रीडि- तरमितसुखितमधुरोपचारं । त्वञ्च देवपुत्रो युवा नातिक्रान्त- यौवनो नवोदकस्तरुण: कोमलशरीरः शिशः कृष्णकेश: अवि- क्रीडितः कामैः । रमख तावदमराधिपतिरिव दशशतनयन- स्त्रिदशाधिपतिः । ततः पश्चादृद्धीभता अभिनिष्क्रमिय्यामः ॥ तस्याश्च वेलायामिमा गाथामभाषत । रमता च रतिविधिज्ञा अमराधिपतिर्यथा त्रिदशलोके। ततः पश्चाइद्धीभूता बततपसमारभिव्यामः (१) ॥ बोधिसत्त्व पाह। असं छन्दक अनित्याः खल्वेते कामा अध्रुवा अशाश्वता विपरिणामधर्माणः प्रद्रुताचपला गिरिनदीवेगतुल्या अवस्या- यविन्दुवदचिरस्थायिन उल्लापनाः रिक्तमुष्टिवद माराः कदली- स्कन्धवदुर्बलाः आमभोजनववेदनात्मकाः शरदभनिभाः क्षणा- १ "रमता" रमत । "ब्रततपर्म" व्रतनपः व्रततपासीति वा । "चारभिष्यामः चारयामहे "चारमिष्यामः" "आभरिष्यामः" इति च क्वचिदन्थे दृश्यते ॥

·पञ्चदशाध्यायः॥ २५६ द्भूत्वा न भवन्ति अचिरस्थायिनो विद्युत इव नभसि विषभोज- नमिव विपरिणामदुःखा मारुतखतेवासुखदाः (१) अभिलि- खिताबालबुद्धिभिरुदकवुदुदोपमाः क्षिप्रं विपरिणामधर्माणः मायामरीचिमदृशाः संज्ञाविपर्यासममुत्थिताःमायासदृशाश्चि- तविपर्यासतिथयिताः खनसदृशाः दृष्टिविपर्यासपरिग्रहयोगे- नाप्तिकराः सागर व दुःखपूराः लवणोदक व ढषाकुलाः सर्पशिरोवद्दुस्पर्शनीयाः महाप्रपातवत्परिवर्जिताः पण्डितैः स- भयाः सरणाः मादीनवाःसदोषा इति ज्ञात्वा विवर्जिताः प्राः विगर्हिता विद्वद्भिः जुगुस्मिता पार्थः विवर्जिता बुधैः परिगृहीता अबुधैः निषेविता बालैः॥ तस्याञ्च वेलायामिमां गाथामभाषत। विवर्जिताः सर्पशिरा यथा बुधै- विगर्दिता मीढघटा यथाऽचिः । विनाशकाः सर्वसुखस्य छन्दक ज्ञात्वा हि कामान विजायते रतिः ॥ तदा छन्दकः शल्यविद्धो यथा क्रन्दमानस्ततोऽश्रुनेत्री दुःखी एवं वाक्यमब्रवीत् । देव यस्यार्थि केचिदिहाऽऽतीवानेकविधान् श्रारभन्ते ब्रतान् अजिनजटाधरसुदीर्घके शनखग्मश्रुचीवरास्तथा । वल्कलधरा शुष्काङ्गाने के ब्रतानाश्रिताः शाकश्यामाक- गर्दुलभताश्च ऊर्द्धमुर्घकाश्चापरे गोव्रतां संश्रिताः (२) ॥ १ “ भारतलतेव " मालुलतेवेत्य नुमायने ।। २ "यस्यार्थि' यस्यार्थे । 'वाक ज्ञधरा बएकलधराः। गर्दुल " गर्दभमाक। गावतां' गवतान् ।।

·२४०
ललितविस्तरः॥
किं तु वयम्भवेम श्रेष्ठा विशिष्टा
जगे चक्रवर्तीवरा लोकपालास्तथा ।
शक्र वज्रधरा याम देवाधिपा निर्मिता
ब्रह्मलोके च ध्यानसुखाकाङ्गिणः (१) ॥
तदिदं नरवरिष्ठ राज्यं तवस्फीतमद्धं सुभिक्षञ्च
तथाऽऽरामोद्यानप्रासाद उच्छियितं वैजयन्तममं ।
इस्त्रिगार खवेणुवीणारवैर्गीतवाद्यैरतिनृत्यमङ्गीति-
संयोगशिक्षितं भुञ्ज कामानिमान् मा ब्रज सूरत (९) ॥
बोधिसत्व पाह।
छन्दक श्टणु यानि दुःखशतामर्षिता पूर्वजन्मान्तरे।
बन्धनारधनास्ताडनास्तर्जना: कामहेतोर्मया नो च निर्वि-
दभूत् (३)॥
संस्कृतमानसं प्रमदवमगतच मोहाकुलं दृष्टिजालावृतं ।
अन्धभूतं पुरा श्रात्मसभाग्रहाकारका वेदनावीतिवृत्ता
दूमे (४) ॥
धर्माज्ञानतः सम्भूता चपल चला-
१ "जगे" जगति "चक्रवर्षी वरा" चक्रवर्तिवराः । "शक" शकाः ।।
१"चारामोद्यानप्रासाद" चारामोद्यानप्रासादैः" । “उछियित"उच्छ्रितं ची.
कतमित्यर्थः । “इस्निगार" त्यागारं । “भुछ" भुव ।।
१ “ दुःखमतामर्षिता" दुःखमनानि बन्धनादीनि मर्षितानि मया। “नो च"
.
४ "चात्मसन्चायहाकारका"चात्मसन्नामहाकार व चाकारो येषां । "वेदनायो.
निशा" वेदनावौनिहत्तानि । “मे” इमानि बन्धनादौनि । एवं परबापि
शिवत्वेन विपरिनेयानि ॥

·पञ्चदशाध्यायः ।
ऽनित्यमेधैः ममा विद्युद्भिः सदृशाः ।
सविन्दूपमा शुक्रतुच्छा प्रसाराः
अनात्मा च शून्यखभावा इमे सर्वशः (१) ।
न च मम विषयेषु मरज्यते मानस
देहि मे छन्दक कण्ठकालङ्कृतमश्वराजोत्तमं ।
पूर्णमेवं मङ्गलाये
पुरा
चिन्तिता भेथ्यि
सर्वाभिभूः स-धर्मेश्वरो धर्मराजो मुनिः (१) ।।
छन्दक पाह।
दमा विबुद्धाम्बुजपत्रलोचना
विचित्रहारा मणिरत्नभूषिर्ता ।
घनप्रमुतामिव विद्युतां नभे
नापेक्षसे शयनगतां विरोचना (३) ।
दाच वेणुपणवां सुघोषका
मृदङ्गवंशाश्च मङ्गीति वादितां
चकोरवरी कलविङ्कनादिता
यथाऽऽलयं किन्नरी कथं विहास्यमे (8) ॥
सुमनोत्पलां वार्षिकचम्पकांस्तथा
सुगन्धमालां गुणपुष्पसञ्चयां ।
१ "चोस भब्देन" तुषार उचले। "चनात्मा" चनात्मानः ।।
२ "चिन्तिता" चिन्तितः । “भेव्यि" भविष्यामि ।।
३ "नभे" नभसि । “विरोचनां" प्रथमे संखके हितोये च पुस्तके "विराचतां"
इति पाठो दृश्यते ।
४ “वेणुपणवां" बेपणवाम् इत्येवं अनुसारस्थ स्थाने “म्' कारो माध्यः ।।

·२६२
ललितविस्तरः।
.
कालागुरूनुत्तमगन्धधूपना
नोऽपेक्षमे ताननुलेपनाम्बरान् (१) ॥
सुगन्धगन्धांश्च रमान् प्रणीतान्
सुसाधितान् व्यञ्जनभोजनांस्तथा ।
समर्करान् पानरसान् सुसंस्कृतान्
नापक्षसे देव कहिङ्गमिष्यसि (२) ।
शीते च उष्णाननुलेपनान वरान्
उष्णे च तानुरगमारचन्दनान् ।
तान् काशिकवस्त्रवराम्बरान् शुभान्
नोपेक्ष्यसे देव कहिङ्गमिष्यसि (३) ।
इमे च ते देव कामगुणा हि पञ्च
समृद्धदेवेष्विव देवतानां ।
रमख तावद्रतिसौख्य अन्वितः
ततो वनं यास्यति शाक्यपुङ्गवः (8) ॥
बोधिसत्त्व आह॥
अपरिमितानन्तकल्पा मया च्छन्दक
भुक्ता कामानिमां रूपाश्च शब्दाश्च ।
गन्धा रसास्पर्शता नानाविधा
१ "सुमनोत्पला” सुमनोपलानि । “अनुलेपनाम्बरान'' अनुलेपनान् अम्बरान
अनुलेपनान् वरान् वा ।।
२ "कहिं कुब ।।
३ "कहिं" कुच॥
४ "रनिसायचन्वितः' रतिसाण्यमन्वित इत्यर्थः ।।

·पञ्चदशाध्यायः॥
२६३
दिव्य घे मानुषा नो च हप्तिरभूत् (१) ।
नृपतिवरसतेनैश्चर्यकारार्षितं चातु-
ज़पे महाराज्येऽभूञ्चक्रवर्ती समन्वागतः ।
सप्तभिरत्नभिः स्त्रिगारस्य मध्ये गतः
त्रिदशपत्तिषु यामाधिपत्यञ्च कारार्षितं (२) ।
येभ्यश्चाहच्यवित्वा इह गतो निर्मिता निर्मितेषु
मानात्मिका च श्रिया उत्तमा भुक्क पूर्वे मया ।
सुरपतिवमवर्त्तिमानेश्वरत्वं च कारार्षितं
भुक्र कामाः समृद्धवा बलान्नो च हप्तीरभूत् (३) ।।
किं पुनरद्य मां हीनसमेवितस्तप्तिं
गच्छेदहं स्थानमेतत्र मंविद्यत् ।
अपि च दूनं जगं उपेक्षाम्यहं
च्छन्दक दुःखितं शोककान्तारमध्ये स्थितं (४) ॥
क्लेशव्याडाकुले दह्यमानं सदा
अशरणमपरायणं मोहविद्यान्धकारे ।
जरव्याधिमृत्युभयैः पीडितं
१ “भुक्ता" भुक्ताः । “कामानिमां” इमे कामाः । “स्पर्शता" स्याः । “दिव्य"
दिव्याः ॥
२ 'ऐश्वर्य' एश्वर्य । “कारार्पितं" अकार्ष कृतं वा । “चभूत्" च्यभूवं ।
"इस्त्रिगारस्य" त्यागारस्य । “काराषितं" अकार्ष ॥
३ "च्यवित्वा” च्युतो भूत्वा । भुक्त" भुक्ताः । “कारार्षितं" अकार्ष कृतं. वा।
"भुक्तं" भुक्ताः॥
४ "होनसमेवितः"हीनसंसारः इति वा पाठः । “गच्छेत्"गमयेन । “स्थान मेतत्"
स्थाने एतस्मिन् । “संविद्यत्" संविद्येयं । "जग" जगत ।।

·२८० ललितविस्तरः॥ जन्मदुःखैः ममत्याहतं व्याहतं शत्रुभिः (१) ॥ अहमिमं ममुदागीया धर्मनावं महाशीलब्रतक्षान्तिवीर्यबला । दानसम्भारमाता मारमध्या- शयैर्वजकैः संगृहीतां दृढां (२) ॥ खयमहमभिरुह्य नावामिमात्मानाऽवतीर्य संसार आधेरहं तारथिव्येऽनन्तं जगत् । शोकसंसारकान्ताररोषार्मिरागग्रहा- व्याकुले वैराकुले दुस्तरे एव चित्तं मम (१) ॥ तदात्मनोत्तीर्य इदं भवार्मवं मवैरदृष्टिग्रहक्लेशराक्षस । खयं तरित्वा च अनन्तकं जगत् स्थलेऽन्तरीक्षे अजरामरे शिवे (४) । तदा छन्दकोभूयस्था मात्रया प्ररुदन्नेवमाह ॥ देव एष व्यवसायस्य निश्चयः ॥ बोधिसत्व बाह । श्टणु छन्दक मह्य निश्चयं मान- सत्वार्थं हितार्थमुद्यतं अचलाचलमव्ययं दृढं मेरुराजेव (१) यथा सदुश्चलं ॥ "मोहविद्यान्धकारे" महाविद्यान्धकारे। "जरव्याधि" जराव्याधि ।। २."समदानोया" समदानीय ॥ १ "नावां" नावं । “मा" इमां । "चिनं मम" उदर्नु इति भावः ।। ४ निवेशयामि इत्यध्याहाय्यं । ५ "मध" मम । “मोक्षमतार्थ" सचमोचार्थ । "मेराजेव" मेराजमिव ।।

·पञ्चदशाध्यायः॥ २६५ छन्दक श्राह। कोदृश आर्यपुत्रस्य निश्चयः ॥ बोधिसत्त्व प्राइ । वजाशनिपर शशक्तिशरामवर्षे विद्युत्प्रभानज्वलितं क्वचितच लाई । आदोप्तशैलशिखराः प्रपतेयु मूईि नो वा अहं पुनर्जनेय ग्टहाभिलाषं (१) ॥ तदा अमरनभगताः किलिकिला मुञ्चिषु कुसुमदृष्टिं । जय हे परममतिधरा जगति अभयदायका नाय (२) ॥ न रज्यते पुरुषवरस्य मानसं नभो यथा तमरजधूमकेतुभिः । न लिप्यते विषयसुखेषु निर्मल जले यथा नवनलिनं समुद्भवं (२) । अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य निश्चयं विदित्वा शान्त- मतिश्च देवपुत्रो ललितव्यूहश्च देवपुत्र: कपिलवस्तुनि महा- नगरवरे (४) मस्त्रीपुरुषदारकदारिकानां अपखापनं अकुरुतां सर्वशब्दांश्चान्तापयामामतुः ।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः सय नगरजनं प्रसुप्तं विदित्वाऽर्द्धरात्रिसमयं चौपस्थितं ज्ञात्वा पुष्य नक्षत्राधिपति -- १ “प्रपतेयु" प्रपतेयुः । “जनेय" जायेय । “यहाभिलाषं" ग्टहाभिलाषी। २ "किलिकिला" किलिकितध्वनिभिः । “मुचिषु" मुचन्न चाड: "मय में इत्यादि । “परममतिधरा" परममतिधर । "अभयदायका" अभयदायक । १ "तमरजधूमकेतुभिः" तमोरजोधूमकेतुभिः । "निर्मल' निर्मलं ॥ 'नमरेऽपि रनि कचित् पाठः ॥ 22 ·२६६ ललितविस्तरः॥ युकं ज्ञात्वा साम्पतं निष्क्रमणकालमिति ज्ञात्वा च्छन्दकमा- मन्त्रयते स्म ॥ च्छन्दक मा मेदानी खेदय । प्रयच्छ मे कण्ठकं समलङ्कृत्य मा च विलम्विष्ठाः॥समनन्तरोदाहताऽस्य बोधिसत्त्वेनेयं वाक्॥ अथ तत्क्षणमेव चत्वारो लोकपालाः बोधिमत्त्वस्य वचन- मुपश्रुत्य स्खकखकानि च भवनानि गत्वा बोधिसत्वस्य पूजाकर्मणे खैः स्खैयूं है स्तुरितं पुनरपि कपिलवस्तुमहानगरमागच्छन्ति स्म । तत्र धृतराष्ट्रो महाराजो गन्धर्वाधिपतिः पूर्वस्यान्दिशि भागतोऽभूत् । मार्द्धमने कैर्गन्धर्वकोटोनियुतशतसहस्रनाना- र्यसङ्गीतिसम्प्रवादितेन ॥ आगत्य कपिलवस्तुमहानगरं प्रद- क्षिणीकृत्य यथागतः पूर्वी दिशमुपनिश्रित्यास्थात् । बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ॥ दक्षिणस्थान्दिशि विरूढको महाराजोऽभ्यागतोऽभूत् । मार्द्धमनेकैः कुम्भाण्डकोटिनियुतशतमहलै नामुक्ताहारपा- णिप्रलम्बित नामणिरत्नपरिगृहीतैर्विविधगन्धोदकपूर्ण घटप- रिग्टहीतैः ॥ आगत्य च कपिलवस्तु नि महानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एव दक्षिण दिशमुपनिश्रित्यास्थात् । बोधिसत्त्वं नम- यमानः ॥ एवं पश्चिमाया दिशो विरूपाचा महाराजाऽऽ(१)गतो- ऽभूत् । मार्द्धमने कागकोटीनियुतशतमहसैनीनामुक्राहार- प्रलम्बितै नामणिरत्नपरिग्टहीतैर्गन्धचूर्मपुष्पवर्षमेघसमुत्थितै- १ “ महाराजाऽऽगताभूत् " महाराज चागतोऽभूत इति शङ्ख ॥

·पञ्चदशाध्यायः ॥ २६७ स्थ मृदुभिः सुगन्धिभिनीनावातैः प्रवायद्भिः । श्रागत्य च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एव पश्चिमा दिशमुपनिश्रित्यास्यात् । बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ॥ उत्तरस्या दिशः कुवेरो महाराजाऽऽ (१) गतोऽभूत् । माई- मनेकैः यक्षकोटिनियुतशतमहातीरममणिरत्नपरिग्रहीते- र्दीपिकापाणिपरिगृहीत ज्वलितोल्कापाणिपरिगृहीतैः (२) धनुर मिशरशक्रितोमरविलचक्रकनयभिन्दिपाल (३) नानाप्र- हरणपरिगृहीतैदृढसन्नद्धवर्मितकवचितैः ॥ श्रागत्य कपिल- वस्तुमहानगरवरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एवोत्तरां दिशमुप- निश्रित्यास्थात् । बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ॥ शक्रश्च देवानामिन्द्रः मार्द्धन्त्रायस्त्रिंशद्देवैरागतोऽभूत् । दि- व्यपुष्पधूपगन्धमान्यविलेपनचूर्सचीवरच्छत्रध्वजपताकाभरणप- रिग्रहीतैः ॥ आगत्य कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथा- गत एव सपरिवारः पर्यन्तरीक्षेऽम्यात् । बोधिसत्त्वं नमस्कुर्वन् । इति हि भिक्षवः च्छन्दको बोधिमत्त्वस्य वचनमुपश्रुत्याश्रु- पूर्मनयनो बोधिसत्त्वमेवमाह । श्रार्यपुत्र त्वञ्च कालजो वेल- जश्च समयज्ञः अयं कालोऽसमयो गन्तुं । तत्किमाज्ञापयसीति ।। बोधिसत्त्व आह । छन्दकायं म कालः ॥ च्छन्दक श्राह । कस्यार्यपुत्र काल: ॥ बोधिसत्त्व पाह। १ यत्र मन्धिः पूर्ववत् ॥ २ अत्र ममामे प्रारभानपगौत्यं २ . गिन्दिपाल" भिन्दपालः ॥

·२६८ ललितविस्तरः॥ यत्तन्मया प्रार्थितु. दीर्घरात्रं मत्त्व त्रानार्थं परिमार्गता हि। अवाप्य बोधिमजरामरं पदं मोचेजगत्तस्य क्षणा उपस्थितः (१)। इयमत्र धर्माता॥ तत्रेदमुच्यते । भीमाऽऽन्तरीक्षाश्च तथैव पाला शक्रश्च देवाधिपतिः मयज्ञः । थामाश्च देवा तुषिताश्च निर्मिताःपरनिर्मितायुक्र तथैव देवाः(२)। वरुणो मनस्वी अपि नागराजा अनवोत्तप्तश्च तथैव मागरः । अभियुक्त ते चाप्यभिपूजनार्थ नैक्रम्यकाले नरपुङ्गवस्थ (३) ॥ ये चापि रूपावचरेषु देवाः प्रशान्तचारी सद ध्यानगोचराः। अभियुक ते चाप्यभिपूजनार्थं त्रैलोक्यपूज्यस्य नरोत्तमस्य (8) ॥ दशदिशोऽभ्यागतबोधिसत्त्वाः सहायका: पूर्वचरिञ्च रत्नाः । द्रक्ष्यामहे निष्क्रमणं जिनस्य पूजां करिय्यामि तथानुरूपां (५) ॥ स चापि गुह्याधिपतिर्महात्मा श्रादीप्तको नभसि प्रतिष्ठितः । सन्नद्धगात्री बलवीर्यविक्रमः करेण गृह्य ज्वल मानवज्रं (६) ॥ चन्द्रश्च सूर्या उभि देवपुत्री प्रदक्षिणवामकेषु प्रतिष्ठिता। .. १ "प्रार्थितु' प्रार्थितं । “सत्वानार्थ" इत्यपि कचित् पाठः । “परिमार्गता' परिमगयता । “माचेत् मुच्येत् । “क्षणा'' क्षणः ॥ २ भीमाऽऽन्तरीक्षाय मीमाः मान्तरीक्षाच । "पाला" पालाः। “निर्मिता. दयः' गणभेदाः । “पर निर्मितायुक्त परनिर्मितायुक्ताः तिव्वभाषानुवादितललि- तविस्तरे बहुवचनप्रयोगात ॥ ३ अन्यभेद “ यनोवतः'' “यनवतातयेति" पाठः । अभियुक्त' अभियुक्ताः मिलिता दूत्यर्थः । “भागराजा" नागराजः ॥ ४ “रूप्य वचरेषु" वा पाठः । "प्रशान्तवारी प्राणान्तचारिणः । “सद" सदा । "अभियुक्त' अभियुक्ताः ॥ ५ "अभ्यागत अभ्यागताः । “पूर्वचरिञ्च पूर्वचारिणः । करिष्यामि करिष्यामः॥ "शादीप्तवज्रः" "प्रदोतवनः वा पाठः । “ग्टह्य ग्टह्णन् ॥

·पश्चदाध्यायः । २६६ दशाङ्गुलीअनलि प्रगृहीत्वा नैक्रम्यशब्दाऽनुविचारयन्ति (१) ॥ पुण्यश्च नक्षत्रे सपारिषद् यो औदारिकनिर्मितआत्मभावं । स्थित्वाग्रतस्तस्य नरोत्तमस्य मनोज्ञघोषाभिरुतं प्रमुञ्चत् (२) । सर्वेऽद्य सिद्धाः शुभ तुभ्य मङ्गलाः पुय्यश्च युक्तः समयश्च गन्तुं । अहं प्रयास्यामि त्वयैव माईमनुत्तरायो भव रागसूदनः (३)॥ मञ्चोदकश्चादयि देवपुत्र उत्तिष्ठ शीघ्र बलवीर्य उगतः । दुःखैईतांस्तारय मर्चमत्त्वान्नैक्रम्यकालः समुपस्थितस्ते (४) ॥ ममागता देवमहसकोट्यः प्रवर्षमाणाः कुसुमान्मनोज्ञान् । स चापि पर्यवरे निषमो देवतो भ्राजति दीप्ततेजाः ।। नगरे इस्त्रिका दारकाच पुरुषा याश्चाभवन् दारिकाः सर्व ते शयिता: किलान्तमनमो इर्षापथेभ्यच्युताः । हम्त्यश्वश्च गवश्च सारिककाः क्रौञ्चा मयूरास्तथा म ते शयिता किलान्त मनमः पश्यन्ति रूपं न ते (५)। ये वा ते दृढवतामरधराः शाक्येः सुताःस्थापिताः हस्त्यश्वरथेषु तोमरवरे ते चाप्यवस्थापिता: । १ "सू- "सूर्यः । “उभि उभ। । "प्रदक्षिणवास के दक्षिणवामयोःपार्श्वयोः ॥ "दशाङ्गलायञ्जलि दशाङ्गुलिभिः रचिताल्लिं । 'प्रग्टहीत्वा प्रग्टन्छ । नैष्क्रन्य- शब्दानविचारयन्ति" नैष्क्रम्यशब्दान उ विचारयतः ॥ २ " बौदारिकनिर्मित यात्मभावं '. बौदारिकनिम्तिात्मभावं । प्रमुञ्चत्" प्रामुखत् ॥ सर्थ सर्वाणि "राम"शभवतः। “तुभ्य तव । “भजनाः" मङ्गलानि । "युक्त' उदित इति भावः ॥ ४.चोदयि" चादयति। 'शोघ्र"शोधं॥ ५ “इस्त्रिका" स्त्रियः । “किलान्तमनमा इर्षापथेभ्यः' इत्यत्र तंपां रोत्या विसर्ग- म्याने उसावः अस्माकन्तु मते लस्यात् ॥ .

·२७०
ललितविस्तरः।
राजा राजकुमारपार्थिवजनः सर्वे प्रसुप्ताभवन्
अपि च नारीगणा विलग्नवमना सुप्ता न ते बुद्धिषु (१) ॥
मा च ब्रह्मरुतो मनाज्ञवचनः कलविङ्कघोषखरो
रात्री निर्गतु अर्द्धरात्रममये तं छन्दकमब्रवीत् ।
माधु च्छन्दक देहि कण्ठक मम खालकृतं शोभनं
मा विघ्नं कुरु मे ददाहि चपलं यदि मे प्रियं मन्यसे (२) ॥
श्रुत्वा च्छन्दक अश्रुपूर्णनयनस्तं स्वामिनमब्रवीत
क त्वं यास्यमि सत्त्वसारथिवर किमश्वकार्यञ्च ते ।
कालज्ञ ममयज्ञ धर्मचरणे कालो न गन्तुं क्वचित्
द्वारास्ते पिहिता दृढार्गलकृताः को दाम्यते तान् तव ।।
शक्रेण मनसाऽथ चेतनवशात् ते दार मुक्ताः कृताः
दृष्ट्वा च्छन्दको हर्षितः पुन दुःखी अश्रूणि सेोऽवर्त्तयी।
हा धिक् कोऽसि महाय किञ्च कुरुमि धावामिकां वा दिर्भ
उग्रं तेजवरेण वाक्य भणितं शक्यं न सन्धारितुं (३) ।
मा मेना चतुरङ्गिनी बलवती किन्नु (8) करोतोह हा
राजा राजकुमारपार्थिवजना नेमं हि बुध्यन्ति ते।
स्त्रीमङ्घः शयितस्तथा यशवती ओस्वापिता देवतैः
१
प्रसुप्ताभवन्" इत्यव सन्धिरार्षः। “विलग्न वमना विलग्न वमनाः । “न ते
बुविधु" ते बुद्धिषु न । न जारिताः इत्यर्थः ॥
२ सो च स च । “निर्गतु' निर्गन्न । कण्ठ क'' कण्ठकं । “ददाहि" देहि ॥
' द्वाराः। “पुनपुनः । वर्तघी' अवतयत् । “ कामि सहाय किं
महायः। “कुरुमि' करोमि । 'तेजवरेण वरतेजमा इत्यर्थः कुत्रचित अन्ये
''तजाधरण" इति पाठः । “वाक्य वाक्यं । 'मन्धारितुं सन्धारयितुं ॥
४ . किन्न किन या पाठः ॥

·पञ्चदशाध्यायः ।
२७१
हा धिगच्छतु सिध्यतेऽस्य प्रणिधिर्यश्चिन्तितः पूर्वशः (१) ।।
देवाः कोटिमहसहृष्टमनसस्तं छन्दकमब्रुवन्
साधु च्छन्दक देहि कण्ठकवरं मा खेदयी नायकं ।
भेरीशङ्खमृदङ्गवूर्य नयुता देवासुरैचोदिताः
नैवेदं प्रतिबुध्यते पुरवर ओखापितं देवतैः (२) ॥
पश्य च्छन्दक अन्तरीक्षे विमलं दिव्या प्रभा शोभते
पश्य त्वं बहुबोधिसत्त्वनयुतां ये पूजनायागताः ।
शकं पण्य शचीपतिं बलवृतं द्वारम्थितं वाजते
देवाश्चाप्यसुराश्च किन्नरगणा ये पूजनार्धागताः (३) ।।
श्रुत्वा च्छन्दको देवतान वचनं त कण्ठकं आलपी
एषागच्छति सत्त्वसारथिवरः त्वं तावहेषिव्यसे ।
मो तं वर्षिसुवर्ण काञ्चनखुरं स्वालङ्कृतं कृत्तना
उपनेति गुणमागरस्य वहनं रोदन्तको दुर्मना (४) ।।
एषो ते वरलक्षणो हितकरी अश्वः सुजातः भो
गच्छ सिध्यतु तुभ्य एष प्रणिधिर्यश्चिन्तितः पूर्वशः ।
ये ते विघ्नकरा व्रजन्त प्रशमं मा मा व्रतं सिध्यतां
.
१ "यशवती" यशोवती । “योवापिताः” प्रवापिताः इत्यनमीयते ॥
२ 'खदयो' खेदय । "नयुता' नियुताः। “धास्वापिन' प्रसापितं इत्यर्थः ॥
३ "नयुतां' नियुतां। "शक" प्रचलितव्याकरणानुसारे “ शक्रं भाजते पश्य
इन्यब प्रथमा विभक्तिरेव प्रशस्ता ॥
देवतान" देवतानां । ."चालपो' चाल पर कथयामान । 'एषागच्छति'
इत्यच सन्धिरार्षः। 'ताव" तावत् । सो तं' स तं । "वर्षिसुवर्ण" मेघवर्मा ।
"कृत्तना" कृत्वा । "उपनेति' उपनयनि । “वहन" वहन वोढुं वा । "रोदनकः"
सदन ॥
४

·२७२
ललितविस्तरः।
देवो भव हि सर्वजगस्य मौख्यददनः खर्गस्य शान्यास्तथा (१) ।
मा कम्पिता पतिकारा धरणी शयनाद्यदा मोत्थितः
आरूढः शशिपूर्णमण्डलनिभं तमश्वराजोत्तमं ।
माला पाणिविद्धपद्म विमला न्यस्यञ्च अश्वोत्तमे (?)
शक्रो ब्रह्मा उभौ च तस्य पुरतो दर्यन्ति मार्गोत्तमं (२) ।
भाभा तेन प्रमुक अच्छविमला आभासिता मेदिनी
सर्व शान्तमपायसत्त्व सुखिता क्लेशेन वाध्या तदा ।
पुष्या वर्षिषु दूर्यकोटि रणिषु देवासुरास्तुष्टुवः
सर्वे कृत्य प्रदक्षिणं पुरवरं गच्छन्ति हर्षान्विताः (३) ।
पुरवरोत्तमी दैवतलक्ष्मी दीनमना
उपगम्य गच्छति महापुरुषे ।
पुरतः स्थिता करुणदीनमना
गिरया ममाल पति पद्ममुखं (१) ।।
तममाकुलं भूमिषु मर्चपुरं
नगरं न मोभति त्वया रहितं ।
"
१ एषा ते" एप ते। "हित करो अश्वः' हिनकऽश्वः । “तुभ्यं" तव । ''मा सा
व्रतं तत्तद
व्रतं सर्वजगस्य" सर्चजगतः । समम्तस्यापि . ददन शब्दम्य
विकृष्यान्नयः कार्य:॥
२ 'सत्यतः" स उत्थितः । "पाणिविशद्वपहा" पाणिरेव विशुद्रपा तेन विमलां
मालां । “दय॑न्ति' दर्शयतः॥
३ “प्रमुक्त” प्रमुक्ता । “अाभामिता" अाभ मिता अबभामिता वा । "शान"
शान्ताः । 'अपायसत्त्व' अपायमत्त्वाः। “सुखिता' सुखिताः । 'वाध्या" वाध्याः ।
'पुष्पा' पुष्पाणि | 'वर्षिषु वरघुः । "तुर्यकाढि" तृर्यकाद्यः । “रणिषु' रेणुः ।
"देवासुरा'देवासुराः । 'कत्य” कृत्वा ॥
४ "गिरगा" गिर। ॥

·पञ्चदशाध्यायः॥ २७३ न ममात्र काविरति प्रीतिकरी त्यतं त्वया यदिदं भवनं । न पुनः (१) ॥ अणियि सतु पक्षिगणेऽन्तःपुरे मधुरवेणु रवं मङ्गलशब्द तथ गीतरवं प्रतिबोधनन्त वानन्त यः (२।। द्रक्षे ण भूय सुरमिद्धगणा: कुर्वन्तु पूजा तव रात्रिदिवे । घायिष्यि गन्धं न च दिव्य पुनः त्वयि निर्गते निहतक्लेशगणे (३) । नि कमाल्यमिव पर्युषिस्थित त्यतं त्वयाद्यभवनं हि तथा । नररङ्गकल्प प्रतिभायति मे त्वयि निर्गते न भूयु तेजशिरी (8) || जो बलं हरसि सपुरे न च शोभतेऽटवितुल्यमिदं । वितथं ऋषीण वचनाद्य भूतं ये हि व्याक्रतु भुवि चक्रवला (५) ॥ .. - १ . माभति"भासते ! 'काविरति काचिरति इति वा पाठः । कावित इति पाठ कापि रतिः इत्यर्थः काचिरति रति पाठे काचितिः इत्यर्थी शेयः ।। २ "णिप्यि" आष्यामि रतु''रुतं । 'मङ्गल शब्द" मङ्गलमन्दं । तथ" तथा। অন" খননয়মি: । ३ “द्रक्षेण भूय" भूयो न द्रक्ष्यामि । “पूजा" पूजां । "घ्राधिष्यि" घ्राण्यामि । दिव्य दिन्यं । ४ “पर्युषिस्थितं' पर्युषितं । "नटरकल्प" नटरङ्गक स्पं । 'प्रतिभार्यात प्रतिभाति । "भूयु" भूयः । “तेजशिगे' तंजःशरीरो। ५ 'ऋषोण ऋषीण । वचनाद्य'वचनं अद्य । “व्याक्रतुः"व्याचकः । चक्र बल्ला' चक्रबल ॥ M2

·२७४
ललितविस्तरः॥
अचलं बलन्तु विषु शाकबलं
उच्छिन्त्रवंश दूह राजकुले ।
अाशा प्रनष्ठा दूह शाकागणे
त्वयि निर्गते महति पुण्यद्रु ॥
अहमेव तुभ्य गति गच्छयमी
अथ त्वं प्रयामि अमला विमला ।
अपि च कृपाङ्करुणा मञ्जनिव्य
व्यवलोकयख भवनं खमिदं (९) ।
व्यवलोक्य चैव भवनं मतिमान
मधुरखरो गिरमुदीरितवान् ।
नाहं प्रवेक्षि कपिलस्य पुरं
अप्राप्य जातिमरणान्तकरं (२) ।
स्थानासनं शयनचङ्गमणं
न करिव्येऽहं कपिलवस्तुमुखं ।
यावनलब्धं वरबोधि मया
अजरामरं पदवरं मृतं ॥
यदसौ जगत्प्रधानो निष्क्रान्तु बोधिसत्त्वो
तस्या नभे व्रजन्ता स्तवयिसु अमराणि ।
एष मह दक्षिणीयो एष महत् पुण्यक्षेत्र
१ "तुभ्य" तव। “र्गात" गति । "गच्छयमो" गच्छामि। "चमला विमला
चमल हे विमल । “करणा" हे करण। “मअनिष्य" सञ्जनयिष्यन् ।।
२ "प्रच" प्रक्ष्यामि ।।

·पञ्चदशाध्यायः ॥ २०५ पुण्यार्थिकान् क्षेत्र अमृतफलम्य दाता (१)।। एष बहुकल्पकोटीदानदमसंयम- ममुदानीतस्य बोधिः मत्त्वकरुणायमानो हि । एष परिशुद्धशीनो सवतोऽखण्ड चारो न न काम नैव भोगं प्रार्धन्तु शीलरक्षी (२) । एष गद शान्ति वादी च्छिन्दन्तां अङ्गमङ्गन न च क्रोधु न चैव गेषः मत्त्वपरित्रायणाः । एष मद वीर्यवन्तोऽविच्छिनःकल्पकोय्याः ममुदानोतस्य बोधिर्यष्टा च यज्ञकोटोः (३) ॥ एप सद ध्यानध्यायी शान्त प्रशान्त- चित्तो ध्यायित्व मर्वनेशान मोचयिष्यति सत्त्वकोटीः । एषोऽमङ्गप्राज्ञः कल्पैर्विकल्पमुको विमुक्तचित्तो जिन भेव्यते खयम्भूः (४) ॥ एष मद मैत्रचित्तो करुणाय पारप्राप्ता मुदितो प्रेक्षध्यायी ब्राह्मपथे विधिज्ञः । एषोऽति देवदेवो देवेभिः पूजनोयो '" १ "नस्या नभे" नस्य नमि। "व्रजन्ता" ब्रजन्त्यः । “स्तवयि" तुएबः । "अमराणि" असरसः। "मह दक्षिणेयः" महा दर्शनीयः महानुकुल इति वा । "पुण्यक्षेत्र पुण्यक्षेत्रं । “पुण्यार्थिकान" पुण्यार्थिकानां ॥ २ “काम" कामं । "प्रार्थन्नु”.प्रार्थयते ॥ १ "सद" सदा। "क्रोध" क्रोधः। “सद" मदा वीर्यवान् । “समुदानीतस्य" स उत् थानीनस्य दानादिभिः । “निष्क्रान्त" निष्क्रानः ॥ ४ "सद” सदा । “यित्व" ध्यात्वा । "जिन" जिनः । “भेष्यते' भविष्यति ॥

·२७६ ललितविस्तरः॥ शुभविमलविशुद्धचित्तो गुणनियुतपारमिप्राप्तः (१) ।। *शरणं भयार्दितानां दीपेोऽचक्षुषाणां नयनो उपद्रुतानां वैद्यश्विरातुराणां राजा वरधर्मराज इन्द्रः सहस्रनेत्री ब्रह्मस्व- यम्भूतः (२)॥ *कायप्रशस्तचित्तो धीरः प्रभूतप्रज्ञो वीरो विनिर्मुक्रचित्तः शूरः किलेशघाती अजितं जयो जितारिः (३) ।। सिंहा भयप्रहीनो नागः सुदान्तचित्ता ऋषभो गणप्रधानः प्रहीनकोपः । चन्द्रः प्रभासयन्तः सूर्यावभाषकरी उल्काप्रद्योतकरी सर्वतभाविमुक्रः () ।। *पद्मं अनोपलिप्तं पुष्पं सुशील गन्धं मेरुरकम्पि शास्ता पृथिवी यथोपजीव्या रतनाकरोऽक्षोभ्यः (4)| एनश्चित क्लेशमारो एनश्चितु स्कन्धमाग एनजितु मृत्युमारो निहतोऽस्य देवपुत्रमारो । एष महामार्थवाहः कुपथपस्थितानां १ "सद" सदा । “करुणाय" करणायाः । “मुदिनो" मुदिनः। “देवभि" देवैः । "पूजनीयो" पूजनीयः । “पारमि' पारमिता ॥ *एतेषां श्लोकानां छन्दः नास्माभिर्गम्यं ॥ २ "बचक्षुषाणा" इषदाष्टनचतुष्काणां । “नयनो" नयनः । खरेपरे उमावस्तु ग्रन्थकाराणां भते ॥ ३ “किलेशघातो"लेशघाती॥ ४ “सुदाम्नचित्ता” पत्रापि सन्धिः पूर्ववत् । “प्रभासयनः'' प्रभासयन् । “सूर्यो- बभाषकरो" सू-वभासकरः । “उका प्रयोनकरा" उल्काप्रयोगकरः ॥ " "मेररकम्पि" मेवरकम्पः । "रतनाकर" रवाकर।

·पञ्चदपाध्यायः॥ २७७ अष्टाजमार्गश्रेष्ठं देशयिष्यते नचिरेण ११) !! जरामरणक्लेशघाती तमतिमिरप्रमुको भुवि दिवि च मजुटो जिनो भेव्यति खयम्भूः । स्तुतस्तवितु अप्रमेयो वरपुरुषरूपधारी यत्पुण्यं त्वांस्तवित्वा भवामो यथा वादिसिंहः (२) ॥ इति हि भिक्षवो निष्क्रान्तो बोधिसत्त्वोऽतिक्रम्य शाक्यान् अतिक्रम्य कोद्यान् अतिक्रम्य मल्लान् मैनेयानामनुवैने येनिर्गमे षढ्सु योजनेषु तत्र बोधिसत्त्वस्य रात्रिः प्रभाताभूत् ॥ ततो बोधिसत्त्वो कण्ठकादवतीर्य धरणीतले स्थित्वा तं महान्तं देव- नागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहारगमच विमर्जयति स्म॥ वि- सृज्य च अस्यैतदभूत् । इमान्याभरणानि कण्ठकञ्च च्छन्दकस्य हस्ते विमर्जयामीति ॥ अथ बोधिसत्त्वग्छन्दकमामञ्चैतदवोचत् । गच्छ त्वं च्छन्दक दूमान्याभरणानि कण्ठकञ्च गृहीत्वा निवर्तयख ।। यत्र च प्रदेशे छन्दको निवृत्तस्तत्र चैत्यं स्थापितमभूत् ॥ अद्यापि तचैत्यं च्छन्दकनिवर्त्तनमिति ज्ञायते ॥ पुनश्च बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् ॥ कथं हि नामचूडा च प्रव्रज्या चेति ॥ स खड्नं चूडां च्छित्वा अन्तरीक्षे क्षिपति स्म । सा च त्रायस्त्रिंशता देवैः परिगृहीताऽभूत् पूजार्थं । अद्यापि च १ चस्मिन् लोके "एनचितु". स्थाने एतेन जिन इत्यर्थः ज्ञेयः । “नचिरेण" चचिरेण ॥ २ “नतिमिर-" नमस्तितिर । 'भेष्यति" भविष्यति । “तुनस्तवितु" स्तुति कुवतः । "स्तवित्वा" स्तुत्वा ॥

·२० ललितविन्सरः। T त्रायस्त्रिंशत्सु-देवेषु चूडा महो वर्तते ॥ तत्रापि चैत्यं स्थापि- तमभूत् ॥ अद्यापि च तचूडाप्रतिग्रहणमिति ज्ञायते ॥ पुनरपि बोधिमत्त्वस्यैतदभूत् ॥ कथं हि नाम प्रव्रज्या च काशिकानि (१) वस्त्राणि । स चेदनवासानुरूपाणि काषायाणि वस्त्राणि लभेयं शोभनं स्यात् ॥ अथ शुद्धावामकायिकानां देवानामेतदभूत् । काषाये- बोधिसत्त्वस्य कार्यमिति ॥ तत्रैको देवपुत्रो दिव्यं रूपमन्तीप्य लुब्धकरूपेण काषायवस्त्र प्रातो बोधिसत्वस्य पुरतोऽस्थात् ॥ अथ बोधिसत्त्वस्तमेतदवोचत् ।। (२) मे त्वम्मार्ष काषायाणि वस्त्राणि दद्यात् (३) । इमानि तेहं काशिकानि वस्त्राणि दद्यां । मावोचत् (-)॥ एतानि वस्त्राणि तव शोभन्ते । इमानि मम॥ बोधिमत्त्व प्राइ ॥ अहन्वां याचामि ।। ततस्तेन लुब्धकरूपेण देवपुत्रेण बोधिसत्वाय काषायाणि वस्त्राणि दत्तान्यभूवन् । काशिकानि ग्टहोते स्म ॥ म देवपुत्रो गौरवजातस्तानि वस्त्राणि उभाभ्यां शिरसि कृत्वा तत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजाथें ॥ तच्छन्द- केन दृष्यमभूत् ॥ तत्रापि चैत्यं स्थापितं अद्यापितञ्चैत्यं काषा- यग्रहणमित्येवं ज्ञायते ॥ अथ ॥ १ कचित ग्रन्ये “कोषिकानि" रति पाठः वर्तते ॥ २ प्रथमसंख्य के पुस्तके दिनोये च "म चेन्” इति एब्दो अत्र वर्तते ॥ १ "दद्यात्" दद्याः॥ ४ "सावोचत्" सं अवोचत् ॥ ५ “गौरवजान" जानीरवः ॥

·पञ्चदशाध्यायः ॥ २७६ बोधिसत्त्वेन चूडा यदा च्छित्वा काषायानि वस्त्राणि प्रा- त्तानि तस्मिन् समये देवपुत्रशतमहसा हृष्टाः तुष्टा उदया आत्तमनमः परममुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाता हीहीकारकि- लिकिला प्रक्षेडिनिनादितनिषशब्दान् अकार्षुः ॥ मिद्धार्थः भो मार्षी कुमारः प्रबजितः । मेोऽयमनुत्तरां सम्यक्म कम म्वाधि- मभिसम्बुध्य धर्मचक्र प्रवर्त्तयिष्यति ॥ अमयेयान् जातिधर्मान सत्वाचात्याः परिमोचयिष्यति । यावज्जराव्याधिमरण शोक परिदेवदुःखदौर्मनस्थोपायामेभ्यः परिमोच्य संमारमागरात् पारमुत्तार्यानुत्तरे क्षेमेऽभयेऽशोके निरूपद्रवे शिवे विरजस्के- ऽमृते धर्मधाती प्रतिष्ठापयिष्यतीति ॥ म च शब्दः शब्दपर- म्परया यावद कनिष्ठभवनमभ्युगतोऽभूत् ।। ततोऽन्तःपुरिकाभिः कुमारमपश्यन्तीभिः (१) ग्रीभिकवार्षि- कहैमन्तिकेषु प्रामादेष्वासनेषु च ग्रहेषु परिमार्गमाणा यदा न पश्यन्ति स्म तदैकीभूताभिः कुररीभिरिवा कुटमझत् ॥ तत्र का- श्चित्ताः स्त्रियः परमशोकांती हा तातेति क्रन्दन्ति स्म ॥ का- विवातः काश्चिद्भत्तरिति क्रन्दन्ति स्म । काश्चिन्नाथेति क्रन्दन्ति स्म । काश्चिद्दा खामिन्निति.॥ काश्चिन्नानाप्रियवचनप्रलापैः काश्चिन्नाना कायपरिमर्पिकया रुदन्ति स्म ॥ काश्चिच्छिरोप- कर्षया काश्चिदन्योन्यमुखावलोकितया रुदन्ति स्म । काश्चिच्चक्षु- परिवर्त्तिकया काश्चिस्ववदनानि वस्त्रैराच्छाद्य रुदन्ति स्म ॥ काश्चिदुरू पाणिभिः प्रस्फोटयन्त्यः काश्चिद्धृदयं पाणि भिस्ताड- १ "कुमारमपश्यन्तोभिः" इति टनापस ड य के पस्तक गालि ॥

·२८. ललितविस्तरः। यन्त्यः । काश्चिहाई पाणिभिः प्रस्फोटयन्यः काश्चिच्छिमिका- चिच्छिरः पांशुभिरवकिरन्या रुदन्ति स्म ॥ काचिदिक्षिप्तकेभ्यः काश्चित् केशं विलुञ्चन्त्यः काश्चिदूईवाहवः उच्चैरुत्क्रोशन्ति स्म । काश्चिन्मृग्य इव दिग्धविद्धाः महमा प्रधावत्यो रुदन्ति स्म ॥ काश्चित् मारुतकम्पिता दूव कद ल्यः प्रविकपमाना रुदन्ति स्म ।। काश्चिद्धरणीतले निपतिताः किञ्चिप्राणाः काश्चित् जालोरिक्ष- तमत्स्या इव पृथिव्यां परिवर्त्यमाना रुदन्ति स्म ॥ काश्चिन्मूल- च्छिन्ना दूव वृक्षाः सहसाधरणीतले निपत्य रुदन्ति स्म ॥ तञ्च शब्दं राजा श्रुत्वा शाक्यानामन्त्र यते स्म ॥ किमेतदुर- रन्तःपुरे शब्दः श्रूयते ॥ ते शाक्या विज्ञाय कथयन्ति स्म ।। कुमारः किल महा- राजाऽन्तःपुरे न दृश्यते ॥ राजाऽऽह ॥ क्षिप्रं नगरद्वाराणि पिथयत । कुमारमभ्य- न्तरे स्मृगयामः ॥ ते सान्तवहिर्मगयो।मान्तर्वहिगयमाणा न पश्यन्ति स्म ।। महाप्रजावत्यपि गौतमी परिदेवमाना महीतले परिवर्तते स्म राजानं शुद्धोदनमवमाह ॥ क्षिप्रं मां महाराज पुत्रेण मङ्गिनी कुरुम्वेति ॥ ततो राजा चतुर्दिश मश्वारोहदूतान् प्रेषयति स्म। गच्छत यावत्कुमारं न पश्यत तावन्मा निवर्तयथ ॥ यत् नैमित्तिकैपश्चिकैश्च (१) व्याकृतमभूत् । मङ्गलद्वारेण १ षष्ठसंख्यक पुस्तके "वैपश्चिकः" शब्दो न दृश्यते ॥

·पञ्चदशाध्यायः॥ २८१ बोधिमत्त्वाऽभिनिष्क्रमिष्यतीति ॥ ते मङ्गलबारेण गच्छन्तः पश्यन्ति स्म । अन्तरापथे पुष्पवर्षे प्रपतितम् ॥ तेषामेतदभूत् ॥ अतेन पथा कुमारोऽभिनिर्गत इति ॥ ते खल्पमन्तरं गत्वा तं देवपुत्रं पश्यन्ति स्म (१) । बोधिसत्त्वस्य काशिकवस्त्राणि शिरसि कृत्वा श्रागच्छन्तं ॥ तेषामेतदभूत् । इमानि खलु कुमारस्य काशिकवस्त्राणि । मार्ष तु अनेनैषां वस्त्राणामर्थ कुमारो जीवितायवरोपितः स्यात्। गृहीतैनमिति॥ भूयः पश्यन्ति स्म तस्य पृष्ठतः छन्दकं कण्टकमाभरणानि चादायागच्छन्तं ॥ ततस्ते परस्परमूचुः । मा तावड़ेोः माहसं कार्षीः एष छन्दकोऽभ्यागच्छति कण्ट कमादाय · यावदेनं प्रक्ष्यामः ॥ ते च्छन्दकं परिपृच्छन्ति स्म । हे च्छन्द क मा खल्वनेनैव पुरुषेण काशिकानां वस्त्राणामर्थ कुमारी जीवितायवरोपितः स्यात्॥ छन्दक पाइ। नह्येतत् । अपि त्वनेन कुमाराय काषा- १ अत्र प्रकरणे प्रथमसडप्ठ्यके पुस्तके देवपुत्रस्यागमनं न दृश्यते । छन्दकेनैव तत्कृत- वस्त्रविनिमयादित्तान्तं उक्तं । तत्र पाठो यथा। "ते स्वल्पमन्तरं गत्वा (एष) छन्दको ऽभ्यागतं पश्यन्ति स्म ।। छन्दक कुत्र गच्छति कुमारः · टणत कुमारेण कण्टकं चाभरणं त्यत्वा मद्य हस्ते दत्वा मातापितरयाः मम जोविनायवरापितःस्थात् इत्युक्त्वा त्वं खपुरं गच्छत् । तस्य पृष्ठतः दृष्ट्वा कण्ठकमाभरणानि चादायागच्छामि । परस्परमूचुः । तं पुनः छन्दकं दृत्तान्त परिच्छन्ति स्म । कुमारेण स्वचुडाः छित्त्वा गगने क्षिपन्ति । एतत् मया पति स्म । ततः बोधिसत्त्वाय काषायाणि बस्त्राणि देवपुत्रेण शिरसि कृत्वा भागच्छन्तं । तेषामेतदभूत् । इमानि काषायाणि देवपुत्रेण कुमाराय दत्तानि । कुमा- रेण चास्मै काशिकवस्त्राणि दत्तानि । अथ स देवपुत्रस्तानि वस्त्राण्यभाभ्यां पाणिभ्यां सिरसि कृत्वा नत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजार्थ ॥ ते पुनश्छन्दकै परिष्टच्छन्त । नत्किं मन्यसे इन्दक"इत्येवं । यत्रतु थविकलः पाठ एव धनः नास्माभिः परिशोधितः । N 2 ·२८२ ललितविस्तरः ॥ ते यवस्त्राणि दत्तानि । कुमारेण चास्मै काशिकवस्त्राणि दत्ता- नि ॥ अथ स देवपुत्रस्तानि वस्त्राण्युभाभ्यां पाणिभ्यां शिरसि कृत्वा तत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजार्थं ।। भूयश्छन्दकं परिपृच्छन्ति । तत्किं मन्यसे छन्दक गच्छामो वयं । शक्यः कुमारः प्रतिनिवर्तयितुं ॥ म आह । मा खलु। अनिवर्त्यः कुमारो दृढवीर्यपरा- क्रमः ॥ एवञ्च तेनोक्र। न तावदई पुनरपि कपिलवस्तुमहान- गरं प्रवेक्ष्यामि । यावन्मे (१) नानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरभि- सम्बोध्येति ॥ यथा कुमारणतं तथैव तद्भविष्यति ।। तत्कस्मात् अनिवर्त्यः कुमारः ॥ दृढवीर्यपराक्रमतः (२) ॥ ततश्छन्दकः कण्ठकमाभरणानि चादायान्तःपुरं प्रावि- क्षत् ॥ ततस्तान्याभरणानि चिरेण कालेन भद्रिकस्य शाक्यकुमा- रस्य महानाम्नोऽनिरुद्धस्य चावाधन्ते स्म (३) । तानि महा- नारायण सकतनकायस्यार्थ । नारायणसङ्घतन (8) न शक्नुवन्ति स्म धारयितुं । यदा न कश्चित्तानि धारयितुं शक्नोति स्म तदा प्रजापत्या (५) गौतम्या चिन्तितमभूत् । यावद हमिमान्याभर- णानि पश्यामि तावन्मम हृदये शोको भविष्यति। नन्वामि- १ “मे” मया। चतुर्थसंख्यकपुस्तके यावनानुत्तरा सम्यकसम्बोधिमभिसम्बुध्यते इति पाठः वर्तते ॥ २"दृढवीर्य पराक्रमः" इति वा पाठः ॥ ३ "चावाध्यन्ते स्म" च चावाद्यन्ते स्म । भट्रिकस्येत्यांदी हतीयार्थ षष्ठी। ४ "मवतन" सङ्काता ॥ ५ "प्रजापत्या" प्रजावत्येति वा पाठः ॥

·पञ्चदशाध्यायः॥ २८३ मान्याभरणानि पुष्करिण्या प्रक्षिपेयमिति॥ ततो महाप्रजापती गौतमी तान्याभरणानि पुष्करिण्यां प्रक्षिपति स्म ॥ अद्यापि सा आभरणपुष्करिणीत्येवं सज्ञायते (१) ॥ तत्रेदमुच्यते । निष्क्रान्तु शूरो यद विदु बोधिसत्त्वो नगरं विबुद्धं कपिलपुरं समग्रं । मन्यन्ति स शयनगतः कुमारी- ऽन्योन्य हृष्टाः प्रमुदिता बालपन्ते (२) । गोपा विबुद्धा तथापि इस्त्रिगारे शयनं निरिक्षी न दर्शि बोधिसत्त्वं । उत्क्रोशमुक्का नरपतिनोऽगारे हा वञ्चिता स्मः कहिङ्गतु बोधिसत्त्वः (३) ।। राजा श्रूणित्वा धरणितले निरस्त उत्कोसु कृत्वा अहो मम एकपुत्रो । मो स्तोमिता ही जलघटसंप्रमिको आश्वासयिता बहुशतशाकिंयानां (8)। गोपा मयातो धरणितले निपत्य १ आभरणप्रक्षेपणप्रकरणं प्रथमसंख्यके पुस्तके नास्ति । ततस्थाने एतद्वाक्यं वर्तते । तद्यथा “इति श्रुत्वा ते सर्वेमात्याः कपिलवस्तुनि महानगरे प्रत्यागत्य राज्ञ. शवोदनस्याये एतद्वृत्तानं नेवेदयेत् (न्यवेदिषुः)। राजा श्रुनित्वा (श्रुत्वा) तदा दुःखार्नोऽभूत् ॥ २ "निष्क्रानु" निष्क्रान्तः । “यर"यदा । “विदु' विद्वान् । "ञ्चन्योन्य" अन्यान्यं ।। २ "इस्त्रिगारे" त्यागारे। "निरोक्षो" निराक्ष्य । दर्भि" दृष्टवतो। "नर- पतिनः" नरपतेः। “कहिजतु” कुच गतः । ४ "श्रुणित्वा" श्रुत्वा । "उत्क्रासु" उत्क्रोशं । “एक पुत्रो सो"चत्र गाथारीत्या विम- गेस्थाने उद्भावः । “च्याश्वामथिता बह शनशानियानां" बहु शनशाक्यः चाश्वामितः ।।

·२८४
ललितविस्तरः ॥
केशां लुनाति प्रवशिरि भूषणानि ।
अहो सुभ्रष्टं मम पुरि नायकेन
सर्वप्रियेभि नचिरे तु विप्रयोगः (१) ।।
रूपा सुरूपा सुविमलविचित्रिताङ्गा
अच्छा विश्रद्धा जगति प्रिय मनापा।
धन्या प्रशस्ता दिवि भुवि पूजनीया
क्क त्वं गतोऽसि मम शयि च्छोरयित्वा (२) ।
न पास्ये पानं नचात्ये सुप्रमादं
भूमी शयिष्ये जटामुकुटं धरिथ्ये ।
स्वानं जहित्वा ब्रततपा प्राचरिय्ये
यावन्न द्रव्ये गुणधरबोधिसत्त्वं (३) ।।
उद्यान सर्वे अफलपत्रपुष्पा
हारा विशुद्धा तमरजपांशुतुल्याः ।
वेमं न छोभि अटविपुरप्रका
यनेन त्यक्तं नरवरपुङ्गवेन (8) ।
हा गीतवाद्याः सुमधुरम घोषाः
हा इस्त्रिगारा विगडित भूषणाभिः ।
१ "सयातो" भय्यातः। "अवशिरि" अवश्टणाति । "पुरि नायकेन" परिणा-
यकेन वा पाठः । "सर्वप्रियेभि" सर्वप्रियः ।।
२" रूपा" इत्यादिसम्बोधनान्तं पदं । “शयि" शय्यां। "छोरयित्वा
छोरयित्वा" त्यत्वा
इत्यर्थः॥
१ "जहित्या" हित्वा । "व्रततपा" व्रत तपः ।।
४ "उद्यान सर्वे" सर्वाणि उद्यानानि । अफलपत्रपुष्या" अफलपत्रपुष्पाणि ।
"
विदा" विशवाः । “तमरज-" तमोरजः । "वस्मं वेश्म । “शोभि शोभते ।।

·पञ्चदशाध्यायः॥
२८५
हा हेमजालेः परिष्फुटमन्तरी
न भूय द्रक्ष्ये गुणधरविप्रहीणा (१) ।
माखमा च परमसुकृच्छ्रप्राप्ता
अाश्वासयातो मा रुद शाक्यकन्ये ।
पूर्वे च उकं नरपुङ्गवेन
कास्मि लोके जरमरणात् प्रमोदं (२) ।।
मो च महर्षी कुशलसहस्रचीर्णः
षटयोजनानि प्रतिगन्तु राविशेषे ।
च्छन्दस्य देती हयवरु भूषणानि
च्छन्दो ग्रहीत्वा कपिलपुरं प्रयाहि (३) ।
मातापिणां मम वचनेन पृच्छेः
गतः कुमारो न च पुनः शोचयेथा।
बुद्धित्व बोधि पुनरहमागमिष्ये
धर्म श्रुणित्वा भविष्यथ शान्तचित्ताः (४) ।
च्छन्दो रुदित्वा प्रतिभणिं नायकस्य
न मेऽस्ति शक्ति बलपराक्रमो वा ।
हनेयु मह्य नरवर ज्ञातिमवाः
छन्दा व नीता गुणधरबोधिसत्त्वः (५) ॥
१ “इस्त्रिगारा" स्त्यागाराः । “विगडित' विगलित । “भूषणाभिः'' भूषणोः ।।
२ "चाचासयाती"चाश्वासयति । "रुद"रुदिदि । 'जरमरणात"जरामरपात
१ "सो" सः । "प्रतिगन्तु” प्रतिगतः । “देतो' दत्वा । “हयवर" हयवरं ।।
४ “पृच्छः" ब्रूयाः । “शाचयेथा" भोचथ । “बुद्धित्व" बुद्धा । “श्रुणित्वा" श्रुत्वा
५ "प्रतिभणि" प्रतिभणति । "शक्ति" भक्तिः । "हनेयु' इन्युः । मह्य'' मम ।।

·२८६
ललितविस्तरः
मा त्राहि छन्दो प्रतिभणि बोधिसत्त्वः
तुष्टा भवित्वा अपि मम ज्ञातिसवाः ।
शास्ता रमज्ञा त्वयि मद भविष्यन्ति
प्रमेण मह्यं त्वयि नो विवर्तिव्यन्ते (१) ।
च्छन्दो ग्टहीत्वा हयवरु भूषणानि
उद्यानप्राप्ती नरवरु पुङ्गवस्य ।
उद्यानपालः प्रमुदितु वेगजातः
भानन्दशब्द प्रतिभणि शाकियानां (२) ।
अयं कुमारी हयवरु च्छन्दकश्च
उद्यानप्राप्नो नच पुनः शोचितव्यो ।
राजा श्रुणित्वा परितु शाकियेभिः
उद्यानप्राप्तो प्रमुदित वेगजातः (३) ।
गोपा विदित्वा दृढमतिबोधिसत्त्वं
नो वापि हर्षी न च गिरं श्रद्दधाति ।
प्रस्थानमेतद्विनिर्गतु यत् कुमार
अप्राप्य बोधि पुनरिहागमेया (४) ।
दृष्टा तु राजा इयवरु च्छग्द कञ्च
१ "मा बाहि" बासं मा कुरु । “प्रतिभणि" प्रतिभनि । “भवित्वा" भूत्वा ।
"शास्ता" शास्तारः । “सद" सदा । "प्रमेण" प्रेम्णा ।।
२ "हयवर" इयवरं। "नरवरु" नरवरस्य । “चानन्दशब्द" आनन्द शब्दं ।
"प्रमुदितु" प्रमुदितः । “वेगजातः जातवेगः । “प्रतिणि" प्रतिभणति स्म । “शाकि-
याना" भाक्यानां ॥
३ "इयवर" हयवरः । “श्रुणित्वा" श्रुत्वा । “परिष्टतु" परिष्टतः। "शाकियेभिः"
शाक्यः । “प्रमुदितु" प्रमुदितः । "वेगजातः' मातवेगः ।।
४ "विमिर्गतु" विनिर्गतः । “थागमेया" बागच्छेत् ।।
-

·पञ्चदशाध्यायः ॥
२८७
उत्क्रातु छत्वा धरणितले 'निरस्तः ।
हा मंह्य पुत्रा सुकुशलगीतवाद्या
क त्वं गतोऽसि विजहोय सर्वराज्यं (१) ।।
माधु भणाहि वचनं ममेह च्छन्द
को वा प्रयोगः क च गन्तु बोधिसत्त्वः ।
केनाथ नीतो विवरित केन द्वाराः .
पूजा च तस्या कथं कृत देवमङ्खः (९) ।
च्छन्दो भणाति श्टणु मम पार्थिवेन्द्र
रात्री प्रसुप्ते नगरिषु बालवृद्धे ।
मो मञ्जुघोषो मम भणि बोधिसत्त्वः
च्छन्दो ददाहि मम लघु अश्वराज (३) ।।
मो बोधयामि नरगणनारीमद्धं
सुप्ता प्रसुप्ताः न च गिरं ते श्रुणन्ति ।
मो रोदमानो ददि हु अश्वराज
हन्त व्रजाही हितकर येन कामं (8)॥
शक्रेण द्वारा विवरित यन्त्र युताः
पालाश्चतस्रो इयचरणे विश्लिष्टाः ।
१ "इयवरु-" हयचरं। . "उत्क्रोम" उत्क्रोशं । "मह्य' मम । “पुत्ला" हे पुत्र ।
".वाद्या" -वाद्य । “विजहोय" विहाय ।।
२ "भणाहि भए । “गन्तु" गतः। “विवरित" विवरिताः। "नस्या" तस्य ।
"न" कता ॥
३ “भणाति” भनि । “नगरिषु" नगरेषु । “सो” सः। “भणि" चभणन् ।
"ददाहि" देहि ॥
४ “सा” मोऽहं । "शणन्ति" मृण्वन्ति । “सो” सः । “रोदमानो"कदन। 'ददिष"
दत्वा । "वजाहौ' ब्रज ।।

·२८८
ललितविस्तरः॥
भारुढ शरः प्रचलितस्त्रिमहसः
मा नभेस्मिन् सुविपुल येन क्रान्तः (१) ।।
आभा प्रमुक्ता विहततमोऽन्धकारा
पुथा पतितः सुतुरियशता रणिषु ।
देवास्तविंमु तथपि हि चापराणि
नभमा प्रयातो परिवतु देवसङ्घः (२) ।
च्छन्दो ग्टहीत्वा हयवरु भूषणानि
अन्तः रे मो उपगतु रोदमानः ।
दृष्टा तु गोपा हयवरु च्छन्दकञ्च
मंमूर्च्छयित्वा धरणितले निरस्ता (३) ।
उद्युक्त मा सुविपुलनारिमाव:
वारि गृहीत्वा स्नपयिसु शाक्यकन्यां ।
श्राव कालं करियमि शोकप्राप्ता
दाभ्यां प्रियाभ्यां बहु भवि विप्रयोगः (४) ।
स्थामं जनित्वा सुदुःखितु शाक्यकन्या
कण्ठे बलं व्याहय वराश्वराजं ।
अनस्मरित्वा परिमूक कामक्रीडां
१ "विवरित" विवरिताः । “चतम्ः" चत्वारः । “पारुढ' आरूढः । ‘सुविपुल"
सुविपुलः॥
१ “पुष्या पतितः" पुष्पाणि पतितानि । “सुतुरियशता'' मुतूर्य शतानि ।
"रणिषु रेणुः । "स्तुविंषु" स्तुष्टुवः । "नथपि" तथापि । “अमराणि' अमरमः ।
"प्रयाता" प्रयातः। “परितु" परितः।
३ "हयवर' हयवरं। “सो" सः । “उपगतु" उपगंतः । “रोदमानः" रुदन ।
"हयवर" हयवरं।
४ “उद्युक्त उद्युक्तः । सर्वे मवः । स्नपथिर नापयामासुः । “भवि" भवति ।

·पञ्चदशाध्यायः ॥ २८६ नानाप्रकारां प्रलपति शोकप्राप्ता (१) ॥ हा मह्य प्रीतिजनना हा मम नरपुङ्गवा विमलचन्द्रमुखा । हा मम सुरूपरूपा हा मम वरलक्षणा विमलतेजधरा (२) । हा मम अनिन्दिताङ्ग सुजात अनुपूर्वउहता अममा । हा मम गुणाग्रधारि नरमरुभिः पूजिता परमकारुणिका (३) । हा मम बलोपपेता नारायणस्थामवान् निहतशत्रुगणा । हा मम सुम घोषा कलविङ्करुतखरा मधुरब्रह्मरुता (४) ।। हा मम अनन्तकीर्ते शतपुण्यममुगता विमलपुण्यधरा । हा मम अनन्तवा गुणगणप्रतिमण्डिता ऋषिगण प्रीतिकरा(५)। हा मम सुजातजाता लुम्बिनीवनोत्तमे भ्रमरगीतरुते । हा मम विघुष्टशब्दा दिवि भुवि अभिपूजिता विमलपुण्य ज्ञान- द्रुमा (६) ॥ . १ "स्थामं जनित्वा" बन्नं कृत्वा इत्यर्थः । 'सुदुःखितु"सुदुःखिता। कण्ठे बलं व्याहय" बल्लं यथास्यात् तथा कण्ठे जग्राह । “अनुस्मरित्वा अनुस्मत्य । “पुरिमुक"पूर्वतनी २ “मह्य मम । "प्रीतिजनना" हे शतिजनन । 'नरपुङ्गवा' ह नरपुङ्गव । सुरूपरूपा'' इ सुम्परूप। 'वरलक्षणा" ह वरलक्षण । 'विमलतेजधरा" ह विमलतेजाधर। ३ “अनुपूर्वउगता" हे अगुपूर्योगत । “च्यममा" हे अमम | "गुणाग्रधारि" हे गुणाग्रधारिन् । “नरमरुभिः नरामः। “पूजिता हे पूजित । परमकारुणिका" हे परमकारणिक ॥ ४ . 'बलोपपता' हे बलोपेत । "नारायणस्थामवान' हे नारायणस्थामवन् । "निहतशत्रुगणा' हे निहतशत्रुगण । “सुम घोषा'' हे सुमञ्जुघोष। "कवितरुत- म्बराहे कलविकरु तस्वर । "मधुरब्रह्मरुता"ह मधुरब्रह्मरत ।। ५ "शनपुण्यसमुगता' हे शनपुण्य समुद्गत । "विमलपुण्यधरा" ह विमलपुण्यधर । "अनन्तवमा ह अनन्त वर्म । “गुणागा प्रतिमण्डिता" हे गुणगणप्रतिमण्डित । “कषि- गणप्रीतिकरा" हे ऋषिगणप्रोतिकर ।। ई “सुजातजाता'' ह सुजातजात । “विधुर शब्दा'' हे विधुष्ट शब्द । “अभिपू. जिता' हे अभिपूजित । “विमन्न पुण्यज्ञान झुमा" हे विमलपुण्यज्ञानद्रुम ।। 02 ·२६. ललितविस्तरः। हा मम रमरमाया विम्बोष्ठा कमललोचना कनकवर्णनिभा। हा मम शुद्धदन्ता गोतीरतुषारमन्निभासहितदन्ता (१) ॥ हा मम सुनास उाभुमुखान्तरेस्थिता तेजविमला। हा मम सुवृत्तस्कन्धा चापोदर एने यजङ्घवृत्तकटी (२) ।। •हा मम गजदन्तारुकरचरणविद्धशोभना ताम्रनखा। इति तस्य भूषणानि पुण्याहकृतानि पार्थिवे प्रीतिकरा (३) ॥ हा मह्य गीतवाद्या वरपुष्प विलेपना शुभऋतुप्रवरा । हा मह्य पुष्पगन्धा अन्तःपुरि गीतवादितैईर्षकरा (४) ।। हा कण्ठका सुजाता मम भर्नुः सहायक त्वया व नीता। हा च्छन्दका निकरुणा न बोधयमि गच्छमानके नरवरिष्टे (५)। गच्छत्ययं हितकरो एका गिरं तस्मिन्नन्तरे न भणमि कस्मात् । इतु अद्य पुरवरतो गच्छति नरदम्यमारथिः कारुणिकः (६) ।। कथं वा गतो हितकरी केन वा निष्क्रामिता इतु स राजकुलात्। कतमां दिशमनुगतो धन्या वनगुल्मदेवता याऽस्य समुखो (७) ॥ ३ १ "रसरमाया' हे रमरमाय । “विम्बाष्ठा" हे विम्बोष्ठ। “कमललोचना" हे कमललोचन। "कनकवर्णनिभा" हे कनकवर्णनिभ । "शबदन्ता" हे शुद्धदन्न । "गाक्षौरतुषारसन्निभासहितदन्ता" हे मोक्षोरतुषारसन्निभसहितदन्त ।। २ “उमाधुमुखान्तरेस्थिता"उमाभ्रुमुखान्तरेस्थित । “तेजविमला' हे विमलतेजः । "मुष्टत्तस्कन्धा" हे सुष्टत्तस्कन्ध । “एने यजमतकठी" हे ऐणेयजसत्तकटे ।। शोभना" हे शोभन । "तावनखा" हे ताम्रनख । "प्रीतिकरा" प्रीतिकराणि ॥ ४ “मध" मम | "मद्य' मम । “हर्षकरा" हे हर्षकर। ५ "कण्डका"कण्ठक । "सुजाता' हे सुजात । "च्छन्दका"हेच्छन्दक । “निकरुणा" हे निष्करण | "गच्छमानक इत्यादि" गच्छन्तं नरवरिष्टं इत्यर्थः ।। ६ "हितकरो' हितकरः। “एका" इत्येकां । “इतु" इतः। हितकरो हितकरः। . निष्क्रामिता" निष्क्रमितः। " इतु "समुखी" सम्मुखस्थिता । “सखो" इत्ययमपि कुत्रचित् पाठः ।। इतः।

·पञ्चदशाध्यायः॥ २६१ अतिदुःख मेह्य च्छन्दा निधिं दर्शय नेत्र उता चक्षुर्दद मङ्घर्जनैश्च च्छन्दा मातापिटनित्यवर्त्तिता पूजनीया (१) । तानपि जहित्व निर्गतु किं पुनरिम इस्नि कामरतिं । हा धिक प्रियैर्वियोगो नटरङ्गखभावमन्त्रिभो अनित्यः (२)। मंजाग्रहेण बाला दृष्टिविपर्याम निश्रिता जन्मच्युति । प्रागेव तेन भणितं नास्ति जरामरणं संस्कृते काश्चित् (३) ॥ मखा परिपूर्यतोऽस्य भासा स्पृशतु वरबोधिमुत्तमा । द्रुमवरिटे बुद्धित्व बोधिविरजां पुनरपि एति (४) । पुरवरेऽस्मिन् च्छन्दकः परमदोनमानमा गोपिकाय । वचनं श्रुणिवेनां साश्रुकण्ठ कगिरं सम्प्रभाषते (५) ।। साधु गोपिनि श्टणाहि मे वचः रात्रिये रहमि यामि मध्यमे । सर्वनारीगणप्रसुप्तके सो तदा च शतपुण्य उगतः (६) । श्रालपति मम देहि कण्ठकं तनिशम्य वचनं तदन्तरं। तुभ्यप्रेक्षेमि शयान सुप्तिकमुषं अहु तत्र मुञ्चयी (७) ।। उत्थि गापि अयु याति ते प्रिंयो देवता वचनं तं निरोधयो । १ "मह्य" मम । “च्छन्दा' हे च्छन्द क । “निधि" निधि । “नेव उना" नेत्रं वृतं । "दद" ददख । 'छन्दा" हे च्छन्दक । “नित्यवर्तिता" नित्यान वर्तिता ।। २ "तानपि' तावपि । “अहित्व" हित्वा । “निर्गतु" निर्गतः। "म" दमा "इस्त्रिकामरति" स्त्रीकामरनि।सन्निभा अनित्यः''सन्निभा नित्यः ।। ३ "रिविपर्यास" दृष्टिविपर्यासात । 'काथित् किञ्चित् ।। ४ “मखा" हे सखे । “परिपूर्यता परिपूर्यतां । बुद्वित्व'' बुद्धा । ५.गापिकाय' गोपायाः । “णित्वा" अत्वा ।। ६ "मूटपोह' टणु । “रात्रि" रात्र्याः “यामि यामे । “सा" मः ।। "मम" मां। "तुभ्य प्रक्षेमि" तां पश्यामि । भयानसप्तिक" शयन सुप्तां अड' छाहं । “ममयों" चमचं ।।

·२६२
ललितविस्तरः॥
एका इस्त्रि न कापि विबुध्यते चौद्यमानः समलङ्करिखना (२)॥
अश्वराजं ददमी नरोत्तमे कण्ठको हि पति उग्रतेजषां।
क्रोश मात्र स्वरु तस्य गच्छति नो कश्चिच्छृणुते पुरोत्तमे (२) ।
देवताभिः ओखापनं कृतं स्वर्ण रूप्यमणिकोटिता मही।
कण्ठ कस्य चरणैः पराहता मो रणी मधुरभीमशोभनो (३) ।
नो च केचिच्छृणुवन्ति मानुषाः पुष्य युक्त अभूत्तस्मिन् अन्तरे।
चन्द्रज्योतिष नभे प्रतिस्थिताः देवकोटि गगणे कृताञ्जली (४) ।
ओनमन्त शिरमाऽभिवदिषु यक्षराक्षसगणैरुपस्थिताः ।
लोकपालाः चतुरो महर्द्धिकाः कण्ठ कस्य चरण करे न्यमी
पद्मकेशर (५) ॥
विशुद्धनिर्मलं सो च पुण्यतेजउड़ता पारुही कुमुदवर्षिकोपमं ।
षड्विकारधरणी प्रकम्पिता बुद्धक्षेत्र स्फुटाभनिर्भलाः (६) ।
शक्रो देवगुरुः शचीपतिः खाम द्वारांश्च विवरी तदन्तर ।
१ "उत्थि" उत्तिष्ठ । "य" एष। “याति" गच्छति । “प्रियो" प्रियः। “निगे-
धयो" न्यरुन्धत् । “इस्त्रि स्त्री । “समलकरिखना" समलजन्य ।।
२ “ददमि" ददामि । “नरोत्तमै नरोत्तमाय । “पति" पतिः। क्रोशमात्र"
काशमा । “स्वर" खरः॥
३ “ोखापनं" प्रस्वापनं । “से रणी' सारणत् ।।
४ "पूटणा वन्ति" टवन्ति । "पुष्य युक्त" पुष्यः युक्तः दितः इत्यर्थः । “चन्द्रज्यो-
तिष" चन्द्रज्योतषि । “नभे" नाम । “प्रतिस्थिता" प्रतिष्ठितानि । “देवकोटा'
देवकोद्यः । “कृताञ्जली" कृताञ्जलयः ।।
५ "यानमन्न प्रणमन्तः । "अभिवदिषु''अभ्यवादिषुः अपूजयन् इत्यर्थः। चरण"
चरणान् । “न्यसो निदधुः । “पद्मकेशर'' पद्मकेशरान
६ “विशवनिर्मल' विशइनिर्मलान् । “सा च" स च । “पुण्यतेज" पुण्यशत
नेजा वा पाठः । “चारदि" आरोहत् । “बुद्धक्षेत्र बुद्रक्षत्राणि । “स्फुटानिर्मलाः"
स्फटाभर्निर्मलानि ।
॥
4-

·पञ्चदशाध्यायः ॥ २६३ देवकोटिनियुतैः पुरस्कृतः मोऽब्रजी अमरनागपूजितः (१) ।। संज्ञामात्र दूह जाति कण्टको लोकनाथं वदति नभोऽन्तरे। देवदानवगणाः सन्द्रिका ये वहन्ति सुगतम्य गच्छतः (२) । अप्सराः कुशलगीतवादिते बोधिसत्त्वगुणभाषमानिकाः । कण्ठकस्य बल ते ददन्तिकाः मुञ्चि घोष मधुरं मनोरम (३) ।। कण्ठको वइति लोकनायकं शीघ्रशीघ्रमजनेहि खेदतां । नास्ति ते भयमपायदुर्गतिं लोकनाथमभिधारयित्वना (४) । एकमेकमभिनन्दते रो वाहनस्मि अह लोकनायके । नो च किञ्चिदिह देवेषु विद्यते देवकोटिचरणैर्न मर्दितं (५) ।। पग्य कण्ठक नभोऽन्तरे इमं मार्ग मंस्थि तु विचित्रशोभनं । रत्नवेदिकविचित्रमण्डितं दिव्यमारवरगन्धधूपितं (६) ॥ एन कण्ठक शाभेन कर्मणा स्त्रायस्त्रिंशद्भवने सुनिर्मिते। अमरैः परिवृतः पुरस्कृतो दिव्यकामरतिभी रमियाम (:) । साधु गोपि मा खलु भूय रोदिहि तुष्टु भोहि परमप्रहर्षिता । द्रक्ष्यमे नचिरता नरोत्तमं बोधिप्राप्तं अनरैः पुरस्कृतं (c) ॥ १ . स्वाम' खणं । विवरो" व्यटणात् । मोऽवजी सोऽव्रजत २ "सनामात्र मनामात्रं । “जाति" याति गच्छति । “म इन्द्रिकाः" सेन्द्रकाः। "सुगतस्य गच्छतः' गच्छन् सुगत ।। ३ "अप्सराः" अभरमः । “बल' बन्लं । "ते" नाः । “मुच्चि" अमुञ्चन् । “घोष" घोषं । “दन्तिकाः" ददत्यः ।। ४ "वहति" वह । अजनहि" मा जनय । “अपायदुर्गतिं'' अपायदुर्गतिः । लोकनाथं अभिष्टत्य स्थितस्य ते भयं अपायेन सह दुर्गतिश्च नास्तीत्यर्थः ।। ५ "एकमेकं प्रत्येकं । 'शुरः" सुरः । “वाहनस्मि" वाहनोऽस्मि । "अह" च ।। ६ "मार्ग संस्थितु' भार्ग संस्थितं ।। ७ "एन' एतेन । “अप्सरेः' अप्सरोभिः । “रमिष्यमि" रंस्यमे ।। साधु"हे साद्वि | "भूयु"भूयः । रादिहि दिहि । 'तुष्ट' तुटा । भोहि भव ॥ .

·२६8 ललितविस्तरः॥ ये नराः सुकृतकर्मकारकास्ते न गोपि सद रोदितध्यकाः । मा च पुण्यशततेजउगतो हर्षितव्य न में रोदितव्यकः (१) । सप्तरात्रिभणमानु गोपिके मो वियूह नपि शक्य ज्ञेपितुं। यो विथूह अभूत्तत्र पार्थिवे निष्क्रमन्ति नरदेवपूजिते (२) ।। लोभ तुभ्य परमा अचिन्तिया यत्त्वुपस्थितु जगे हितङ्करे । मर मजि खकमेव वर्तते त्वं हि भेव्यषि यथा नरोत्तम(३)इति॥ इति अभिनिष्क्रमण परिवा नाम पञ्चदशः ॥ १५ ॥ षडशाध्यायप्रारम्भः ॥ एवं खलु भिक्षवः च्छन्दको बोधिसत्त्वाधिष्ठानेन गज्ञः शुद्धोदनस्य गोपाया: शाक्य कन्यायाश्च सर्वम्य चान्तःपुरस्य सर्वस्य च शाक्यगणस्य शोकविनोदनकथामकार्षीत् ॥ इति हि भिक्षवो बाधिमत्त्वा लुब्धकरूपाय देवपुत्राय का- शिकानि वस्त्राणि दत्त्वा तम्य सकाशात् कापायाणि वस्त्राणि गृहीत्वा स्वयमेवं प्रव्रज्यां लोकानुवर्त्तनामुपादाय सत्त्वानुक- म्पायै सत्त्वपरिपाचना) ॥ अथ बोधिसत्त्वो येनैव शाक्या ब्राह्मण्या पाश्रमस्तेने नोपसङ्का- १ "सद सदा । “मा च" स च । 'हर्षिनव्य' हर्षितव्यः। “न म रोदितव्यकः न शाचितव्यः । २ “सप्तराविभणमान" सप्तरात्रि भागमानेन । “सो विशह" स व्यहः । “नपि" नापि। “शक्य” शक्यः ! "ज्ञपितुं ज्ञापयितुं । “वियूह' व्यूहः । "निष्क्रन्ति" निष्कामति ।। २ "लोभ तुभ्य" लभ्या त्वया । थचिन्तिया" चिन्तनीया शान्तिरितिशेषः । " यत्त्व पम्थितु" यत्तपस्थितः । “जग जगति। "हितकरो" हितकरः । “मच्य' मम । "सनि" ज्ञानं । “भेष्यति" भविष्यमि ।

·घोडपाध्यायः॥ २६५ मत् (१)॥ सो बोधिसत्त्वं वासेनं भकेन चोपनिमन्त्र मते स्म । ततो बोधिसत्त्वः पद्माया: ब्राह्मण्या आश्रमं गच्छति स्म ॥ तयाऽपि बोधिसत्त्वो वासेन भनेन चोपनिमन्त्रितोऽभूत् ॥ ततो रैवतस्य ब्रह्मर्षेराश्रममगमत् ॥ अमावपि बोधिसत्त्वं तथैवोपनिमन्त्रयते स्म ॥ तथैव राजकोऽपि त्रिमदण्डिकपुत्रो (२) बोधिसत्त्वम्पनि- मन्त्रयते स्म ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वोऽनुपूर्वेण वैशाली महानगरीमनुप्राप्तोऽभूत् ॥ तेन खलु पुनः समयेनाऽऽराड : कालामो (३) वैशालीमुप- निसृत्य प्रतिवमति स्म । महता श्रावकसङ्घन मार्द्ध त्रिभिः शि- व्यशतैः॥ स शिव्येभ्यः पाकिञ्चन्यायतनसहजतायै (७) धम्म देश- यति स्म ॥ म बोधिसत्त्वं दूरत एवागच्छन्तं दृष्ट्वाऽऽश्चर्यप्राप्तः शिव्यानामन्त्रयते स्म ॥ पश्यत पश्यत भो रूपमस्येति ।। ते ऽब्रुवन् । एवं ह्येतं पश्यामः । एनमतिविस्मयनीयं ॥ ततोऽहं भिक्षवो येनाराड: कालामस्तेनोपसतम्यारा कालाममेतदवोचत् (५) ॥ चरेयमहं भी पाराडे कालामे ब्रह्मचर्यं ॥ मोऽवोचत्। चर भो गौतम तथा रूपे धाख्याने यस्मिन् शार्द्ध कुलपुत्रोऽल्पकृच्छणाज्ञामाराधयति ॥ तस्य मे भिक्षवः एतदभूत् । अस्ति मे छन्दः । अस्ति १ "उपसङ्कामत" उपसमक्रामत् ॥ २ दत्रिमण्डिक वा पाठः ॥ ३ वराडः कारामा वा पाठः॥ ४ याकिश्चन्याऽऽयतनमहवतार्थ ॥ ५ 'चवाचत्" याचं ॥

·२६६ ललितविस्तरः॥ वीयं । अस्ति,स्मृतिः। अस्ति समाधिः । अस्ति प्रज्ञा यन्न्वह- मेकोऽप्रमत्तः अातापी शपकृष्टो विहरेयं । तस्मैव धर्मस्य प्राप्तये साक्षाक्रियायै ॥ अथ खल्वहं भिक्षवो एकोऽप्रमत्तः श्रातापी व्यपकटो विहरन्त्वन्यकृच्छ्रेणैवं तं धर्म अध्यगच्छं साक्षादकार्ष । अथ खल्वहं भिक्षवो येनाराड:कालामस्तेनोपमम्यैतद- वोचत्(१)। एतावद्भाः(२) त्वयाऽऽराड धोऽधिगतः साक्षात्कृतः ।। मोऽवोचत् । एवमेतद्भो गौतम ॥ तमहमवोचत् (३)। मयापि भो एष धर्मः साक्षात्कृतो- धिगतः ॥ मोऽवाचत् । तेन हि भो गोतम यदहं धर्म जानामि भ- वानपि तं जानाति यं भवान् जानाति अहमपि तं जानामि ॥ तेन ह्यावामुभावपोमं शिव्यगणं परिहारावः (४) ।। इति हि भिक्षवोऽऽराडः कालामः परमया पूजया मां पूज- यति स्म ॥ अन्तेवामिषु च मां समानार्थतया स्थापयति स्म । तस्य मे भिक्षव एतदभूत् । अयं खल्वाराडस्य धी न निया- णिको न निर्याति ।। तत् कतरस्य सम्यक् दुःखक्षयाय यन्न्वह- मुत्तरे पर्येषमाणवरेयं ॥ अथ खल्वहं भिक्षवो यथाभिरामं वैशाल्यां विहृत्य मगधेषु च प्रक्रान्तोऽभूत् (1) ॥ मोऽहं मगधेषु १ "अवोचत्" अबोचम् ।। २ 'एतावत् एतावन् ।। ३ "यवाचत्यवाचम् ॥ ४ "परिहारायः" शिक्षयाव इत्यर्थः ५ "अभस अभवं ॥

·घोडशाध्यायः ॥ २६७ ॥ चवें चरन् ॥येन मागधकानां राजगृहं नगरं तदनुसृतो येन च पाण्डवः पर्वतराजस्तेनो पर्वतराजस्तेनोपमङ्ग्रान्तोऽभूवं ॥ तत्राहं पाण्डव - पर्वतराजपार्श्व व्याहारे । एकाक्यद्वितीयोऽनेकैर्देवकोटिनियुत- शतसहस्त्रैः संरक्षितः ॥ ततोऽहं काल्यमेव मन्निवास्य पात्रचीवरमादाय तप्ताद- दारेण (१) राजग्रहं महानगरं पिण्डाय प्राविक्षत् (२) । प्रासादिकेनाभिक्रान्तेन प्रतिक्रान्त व्यवलोकितेन मम्मिञ्जितेन प्रमारितेन प्रासादिकेन मद्घाटोपटपात्रचीवरधारणेनाविक्षिप्त- रिन्द्रियैरवहिर्गतेन मानमेन निर्मितवत्तेलपात्रधरवद्युगमात्र पश्यन् ॥ तत्र मां राजग्रहका मनुष्याः दृष्ट्वा विस्मिता अभूवन किंखिदयं ब्रह्मा भविष्यति शक्रो देवानामिन्द्र आहोखिदैश्रवण आहोखित् किञ्चित् गिरिदैवतं । तवेदमुच्यते। अथ विमलधरो ह्यनन्त तेजाः स्वयमिह प्रजियान बोधिसत्त्वः । शान्तमनु दान्त ईर्यवन्तो विहरति पाण्डवशैलराजपाचँ (३) ॥ रजनि विनिर्गतु जात्व बोधिमत्वः परमसुदर्शनीयं निवासयित्वा । १ “ततपोत” “तपात' द्वारणेति कुत्रचिद्ग्रन्थे दृश्यते । चतुर्थसय के पुस्तके द्वारस्य ना न दृश्यते ॥ २ "प्राविक्षत्" प्राविक्षं ॥ ३ "प्रव्रजियान्" प्रवजन् । “शान्तमनु" मान्तमनाः । “ईर्यवन्नो ई-वान् ॥

·२६ ललितविस्तरः॥ .. पात्र प्रतिग्रहीय स्थिरमानमेन प्रविशति राजग्रहं मपिण्डपात्रं (१)॥ कनकमिव सुधातुजातरूपं कवचितु लक्षणत्रिंशतादितिश्च । नरगह तथ नारि प्रेक्षमाणा न च भवत क्वचित्तृप्ति दर्शनेन (२) । वीथि रचितं रत्नवस्त्रधार्य: अवशिरिया जनु याति पृष्ठतोऽस्य । को नु अयु अदृष्टपूर्वसत्वो यस्य प्रभा पुरं विभाति सव्वं (३) ।। उपरिस्थिहिय नारीणां सहस्राः तथ सिवारि तथैव वातयाने । रथ्य भरित गेहं न कृत्वा नरवर प्रेक्षिषु ते अनन्यकामा (8) ।। न च भूयु क्रयविक्रय करोति न च पुनः मौण्ड पिवन्ति पानं । १ "रजनि" रजनीं। "विनिर्गतु'' विनिर्गतां । "ज्ञात्र" ज्ञात्वा । “निवास- यित्वा''निवस्य परिधाय इत्यर्थः । “पात्र' पात्रं । "प्रतिग्रहोय" प्रतिग्टद्य । २ "कवचितु" कर्वाचतं । "लक्षणत्रिंशताद्वितिय" द्वात्रिंशलक्ष गौः । “नरगन" नरगणः । “तथ" तथा । "नारि" नारी। भवत" भवतः । "टप्ति" टप्ती ॥ ३ "वोथि' वौथौ । “रचितं" रचिता। “रत्नवस्वधाय्यः" रत्नवस्त्रधारणैः ॥ "अवशिरिया' अवनतशीर्षा । “जनु" जनः । अधु" अयं । “विभाति" विभा- पयति ॥ ४ "उपरस्थिहिय" उपरि स्थित्वा। "तथ" तथा । "रथ्य" रथ्यं । "भारत" भरितं । "न' न्यं । "नरवर" नरवरं । “प्रेक्षिषु" ददृशः ॥

·घोडशाध्यायः॥ न च ग्टही न च विथीये रमन्ते पुरुषवरस्य निरीक्षमाण रूपं (२) ॥ पुरुष त्वरित्व गच्छित्व राजगेहं अवचिषु राज स विम्बिसार तुष्टः । देव परम तुभ्य लब्ध लाभा खयमिह ब्रह्म पुरे चरोति पिण्डं (२) । केचित् अवचि शक्र देवराजो अपरि भणन्ति सुयाम देवपुत्रः । तथाऽपि सन्तुषितनिर्मितश्चाप्य- परि भणन्ति सुनिर्मितिषु देवः (१) ।। केचित् पुनर्भणन्ति चन्द्रसूर्यो तथापि च राहुबलिश्च वेमचित्री। केचित् पुनर्भणन्ति वाचमेवं अयु मो पाण्डवशैलराजवामी (४) ।। वचनमिम श्रुणित्वा पार्थिवाऽसौ परम उदयमनाः स्थितो गवाने । । "व- १ "भू भूयः । “क्रयविक्रय' क्रविक्रथं । “पाण्ड' गोण्डाः मद्यपाः। “विथिधे" विथिकाः पथिका: । "निराक्षमाण" निराक्षमाणाः ॥ २ “पुरुष" कश्चित् पुरुषः । “त्वरित्व" त्वरां कृत्वा । “गच्छि त्व" गत्वा । चिषु" यवोचत् । "राज" राजानं । “विम्बिमार"विम्बिमारं । “विम्बमार" वा पाठः । “परम" परमाः "तुभ्य" त्वया । “लव्ध लब्धाः । 'लाभा" लाभाः। "चराति" चरति ॥ ३ . अवचि" अवाचन । "शक" शक्रः । “सुयामसुयामः । 'अपरि" चपरे ॥ ४ . 'य' अर्थ॥

·३००
ललितविस्तरः॥
प्रेक्षति वरमत्वबोधिसत्त्वं
ज्वलतु शिरीय सुधातुकाञ्चनं वा (१)।
पिण्डं ददिय राजविम्बमारः
पुरुषमवोचनिरीक्षक प्रयाति ।
दृश गिरिवरं स गच्छमान:
अवचिषु देव गतः स शैलपाश्च (२) ॥
रजनि विनिर्गतु ज्ञात्व विम्बसारो
महतिजनैः परिवारितो नरेन्द्रः ।
उपगमि पाण्डवशैलराजमूले
शिरीय ज्वलन्तु तमदृशाति शैलं (३) ।
धरणि व्रजित यानि रुहित्वा
परमसुगौरव प्रेक्षि बोधिसत्वं ।
मेरुरिक यथा ह्यकम्पमानो
न्यमिय हणानि निषण स्वस्तिके नरेन्द्रः (8) ॥
शिरसि चरण वन्दयित्व राजा
विविधकथा समुदाहरित्वाऽवोचत् ।
।
१"मु” इदं । “श्रुणित्वा" श्रुत्वा । "जलतु" ज्वलन । “शिरीय" श्रेष्ठं ॥
२ "ददिय" दत्वा । "राज" राजा। “निरीक्ष' निरोक्षख । “गच्छमानः"
गच्छन्। "अवचिषु" अवोचत् ॥
३ "रजनि" रजनीं । विनिर्गतु" विनिर्गतां । "ज्ञात्व'
'जात्व" ज्ञात्वा। "उपगमि"
उपागमत् । “शिरोय" श्रेष्ठं । "ज्वलन्तु” ज्वलन्न । "अशाति" अदृशत ॥
४ "धरणि' धरण्यां'। "वजित'" गतः । “यानि" यानात्। "योरहिवा"
अवरुद्ध । “परमसुगौरव' परमसुगौरवं । "प्रेक्षि' प्रैक्षिए । "न्यमिय" न्यस्य
चास्तीर्येत्यर्थः । "निषण निषणः ॥
-

·घोडपाध्यायः॥
३०१
ददमि तव उपार्द्ध सर्वराज्या-
द्रम रह कामगुणैरहं व पिण्डं (९) ।।
प्रभणति गिरि बोधिमत्त्वः लक्षणं
धरणिपते चिरमायु पालयख ।
अहमपि प्रविजा राज्यमिष्टं
प्रव्रजितो निरपेक्षि शान्ति हेताः (२) ।
दहरतरुणयौवनरूपेतः
शुभतनुवर्मनिभोऽसि वेगप्राप्तः ।
विपुलधन प्रतीच्छ नारिसङ्घ
तु दूह मम राज्यि वसाहि भुक्ष्व कामान् (३) ॥
परमप्रमुदितोऽस्मि दर्शनाते
अवचिषु म मागधराज बोधिसत्त्वं ।
भव हि मम सहायु
सर्व्वराज्यं
अहु तव दास्ये प्रभूतं भुड्व कामान् (४) ॥
मा च पुनर्वने वमाहि शून्ये
मा भूयु हणेषु वमाहि भूमिवास।
परमसुकुमारु तुभ्य कायः
१ "शिरसि" शिरसा। “विविधकथा' विविधकथां । “समुदाहरित्वा" समु-
दाहत्य । “दद मि" ददामि । “उपाई" उपाई॥
२ “गिरि गिरं । “चिरमायु" चिरमायुः सर्व कालमित्यर्थः । “प्रविजन
प्रविहाय । 'निरपेक्षि" निरपेक्षः ॥
३ "विपुनधन" विपुलधनं । “राज्यि” राज्ये । “वमाहि" वम ॥
४ "मागधराज' मागधराजः । “सहाय" सहायः। "" अहं ।
।

·२०२
ललितविस्तरः॥
दुह मम रज्यि वसाहि भुव कामान् (९) ।
प्रभणति गिरि बोधिसत्त्वः लक्षणं ।
प्रकुटिलप्रेमणीयां हितानुकम्पो।
खस्ति धरणीपाल तेस्तु नित्यं
न च अहं कामगुणेभिरर्थिकोस्मि (२) ||
कामं विषसमा अनन्तदोषा
नरके प्रपातन प्रेततिर्यग्यानी।
विदुभिर्विहिता चाप्यनार्थकामाः
जहित मया यथ पक्कखेटपिण्डं (९) ।
काम द्रुमफला यथा पतन्ति
यथा इव अभ्र बलाहका व्रजन्ति ।
अध्रव चपलगाभिमारुतं वा
विकिरण सर्वाभस्य वञ्चनीयाः (8) ॥
काममलभमाना दह्यन्ते तथाऽपि
लब्धा न टप्ति विन्दयन्ति ।
यदा पुरे अवशस्य तज्जयन्ते
.
१ "वसाहि" वस । “भयु" भूयः । “वसाहि" वस । “परमसुकुमार" परमरकु.
मारः। “तुभ्य" तव । “राज्यि" राज्ये । “वसाहि" बस ॥
२ "गिरि” गिरं । “गुणेभिः'' गुणैः ॥
.३ "काम" कामाः । "प्रपातन" प्रपातनाः । “विदुभिः" विधभिः। “विगर्हिता"
विहिताः । “अहित" त्यक्ताः । 'यथ" यथा ॥
४ "काम” कामा । “द्रुम फला" द्रुम फलानि । “अभ्र" बने। अध्रुव" अभुवं ।
"विकिरण" विक्षेपकाः । 'वचनीयाः" वञ्चका ॥

·धोडपाध्यायः॥ काम तद महढुःख जनेन्ति घोरकामाः (२) ।। धरणिपाल ये च दिव्याः तथ अपि मानुष काम ये प्रणीताः । एकु नरु लभेति मर्वकामां न च से लंप्ति लभेत भूय एषः (२) ॥ ये तु धरणीपाल शान्तदान्ताः आर्यानाश्रवधर्मपूलमज्ञाः (?)। प्रज्ञविदुष हप्त ते सुटताः न च पुन कामगुणेषु काचिप्तिः (३) । काम धरणीपाल मेवमाना पुरिमनु न विद्यातिकोटिसंस्कृतस्य । लवणजल यथा हि नर पित्वा भूय दषु वर्द्धति काममेवमाने (8) ।। अपि च धरणिपाल पण्य कायं अध्रुवममारकु दुःखयन्त्रमेतत् । नवभिव्रणमुखैः : सदा श्रवन्तं १ "टप्ति" टप्तिं । “विन्दयन्ति' प्रानुवन्ति । “तत्" ते । “नद" तदा। “दुःख" दुःखं । "जनेन्नि जनयन्ति ॥ २ “काम' कामाः । “तथ" तथा । “मानुष" मानुषाः । “काम" कामाः । "एक" एकः । "नर" नरः । “लभेति" लभते । “सो टप्ति" स टप्तिं ॥ ३ "प्रज्ञविदुष" प्रज्ञाविद्वांसः ! "टप्त" हप्ताः । “पुन' पुनः ॥ ४ "काम' कामा। “सेवमाना" मेव्यमानाः । “पुरिमनु" मनःपूरकाः। "लवण- जल" लवलजलं । “नरो' नरः। “भुयु" भुयः । “टषु” टष्णां । "बईति' वर्द्धयति । "

·ललितविस्तर
न मम नररधिप कामच्छन्दरागः (१) ।।
अहमपि विपुलान् विजह्य कामान्
तथाऽपि च इस्त्रिसहस्त्रान् दर्शनीयान् ।
अनभिरनुभवेषु निर्गतोऽहं
परमशिवां वर बोधि प्राप्तुकामः (२) ॥
राजा प्राद॥
कतमदिशं कुतो गतोऽसि भिक्षो
व च तव जन्म क ते पिता व माता।
क्षत्रिय अथ ब्राह्मणोऽथ वा राजा
परिकथ भिक्षुय दीनभारमज्ञा (३) ।
बोधिसत्त्व प्राह ॥
श्रुतेति धरणीपाल शाकियानां
कपिलपुरं परमं सुद्धिस्फीतं ।
पितु मम शुद्धोदनेति नाना
सुतु बहु प्रवजितो गुणाभिलाषी (8) ॥
राजा अाह ॥
साधु तव सुदृष्टदर्शनं ते यत्तु
तव जन्म वयं पितस्य शिव्याः ।
"असारकु" असारकं ।
२ “विजय' विहाय । “इस्त्रि" स्त्रो। "चनभिरनुभवेषु" एभिरनुभवैः। “वर
बानि" वरबोधि ॥
३ "कतमदिशं" कनेमा दिशं । "क्षत्रिय" क्षत्रियः । “परिकथ" परिकथय ।
"भिक्षुय" भिक्षुकः॥
४ “श्रुनेति" टण इति । "पितु" पिता । “सुतु" सुतः । “घ” अहं ॥

·घोडशाध्यायः । ३०५ अपि च मम क्षमस्व प्राशयेन यमपि निमन्त्रि तुकाम वीतरागः (१) । यदि वय अनुप्राप्नु भोति बोधिः तद मम मेति भोति धर्म स्वामिन् । अपि च मम पुरा सुलब्ध लाभा मम विजिते वससीह यत् खयम्भो (२) ॥ पुनरपि चरणानि वन्दयित्वा कृत्वा प्रदक्षिण गौरवेण राजा। खकजनपरिवारितो नरेन्द्रः पुनरपि राजगृहमनुप्रविष्टः (१) ॥ मगधपुरी प्रवेशि लोकनाथो विहरिय गान्तमना यथाभिप्रायम् । अर्थ करिये. देवमानुषाणा- मुपगतु तीर निरञ्जना नरेन्द्रः (8) ॥ इति ललितविस्तरे पिम्बमारोपसङ्कमपरिवर्ती नाम षोडशः ॥१६॥ १ "वयं पितस्य" वयं पितुः वयमपि तस्य इति वा। “निमन्त्रितुकाम' निमः न्त्रितुकामा ॥ २ “त्वय” त्वया "अनुप्राप्नुअनुप्राप्ता “भोति" भवति — नद" नदा “सेति" स इति म एवेत्यर्थः । “भोति" भवति “धर्म धर्मः 'मम" मया "सुलब्ध" सुलब्धाः ।। २ "चरणानि" चरणान् “वन्दयित्वा" वन्दि वा “प्रदक्षिण' प्रदक्षिणं ।। ४ “प्रवेशि" प्रविश्य । “विहरिय' विहत्य "अर्थ करिये" अर्थ क्षत्वा "उपगतु" उपगतः । "तौर निरचना" तौर निरचनाया इत्यर्थः ॥ 2Q ·३.६ ललितविस्तरः॥ सप्तदशाध्यायप्रारम्भः तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन रुद्रको नाम रामपुत्री राजगृहं नाम महानगरमुपनिःसृत्य विहरति स्म । महता शिष्यगणेन साई सप्तभिः शिष्यशतैः ॥ स तेभ्यो नैक्मज्ञाना- मज्ञायतनसहव्रताथै धम्म देशयति स्म ॥ अद्रासीत् खल्वपि भिक्षवो बोधिसत्त्वो रुद्रकं रामपुत्रं सङ्घगणिनङ्गणाचार्यं ज्ञात- मभीप्सितं बहुपूजितं पण्डितजनसम्मतम्॥ दृष्ट्वा चास्यैतदभूत्। अयं खल्वपि रुद्र को रामपुत्रः मद्धगणिनङ्गणाचार्या ज्ञाता- ऽभीभितो बहुजनपूजितः पण्डितसम्मतः स चेदहमम्यान्तिक- मुपसङ्काम्य म्य व्रततपमारभेयं (२) । नेष ममान्तिके विशिष्टमज्ञो भवेत् । नापि प्रत्यक्षज्ञानेन (२) ज्ञाता भवेत् । यानातिमंस्कृतानां साश्रवानां सोपादानानां ध्यानसमाधिसभापत्तीनां दोषी दत्तो भवेत् ॥ यन्वहं तथारूपमुपादाय उपसन्दर्शयेयम्। येनैते च प्रत्यक्षा भवेयुः ॥ ध्यानगोचराणां च समापत्त्यालम्बनानां लौकिकसमाधीनामनिःशरणदर्शिता (३) भवेत् ॥ यन्न्वहं रुद्र- कस्थ रामपुत्रस्य सकाशमुपसङ्कम्य खसमाधिगुणविशेषोद्भावना) शिष्यत्वमभुगम्य संस्कृतममाधोनाममारतामुपदर्भयेयम् ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्व इमर्थवशमधिकृत्य येन रुट्रको रामपुत्रस्तेनोपसङ्कामत (?) ॥ उपमङ्काम्य रुद्र करामपुत्र- .. १ "ब्रतनपमारभेयं " व्रततपश्चारभेयम् ॥ "प्रत्यक्षज्ञानेन । “५ सय के पुलके बोधिप्रत्यक्ष ज्ञानेन" इति पाठो वर्तते ।। • "मानःशरण दर्शिता" मनिःशरणं दर्शितं ।। ४ "उपसभामत्' उपसमक्रामत् ।

·सप्तदशाध्यायः॥ मेतदवोचत् । कस्ते मार्ष शास्तां कस्य वा धर्म देशितमाजानामि ॥ इत्येवमुक्के रुद्रको रामपुत्रो बोधिसत्त्वमेवमाह । न मे मार्ष कश्चिच्छास्ता। अपि तु खलु पुनः खयमेव मयेदं सम्य- गधिगतम ॥ बोधिसत्त्व आह । किं भवताऽधिगतम् ॥ आह । नैवमज्ञानामज्ञायतनममापत्तेार्गः ॥ बोधिमत्त्व पाह। वयं लभेमहि भवतः सकाशादववादा- नुशासनीयस्य समाधेार्गम् ॥ महावाढमस्त्विति यावद्दत्तोववादोऽभूत् । ततो बोधिसत्त्व एकान्तं गत्वा पर्याङ्कमारुह्योपविशति स्म । समनन्तरोपविष्टस्य च बोधिसत्त्वस्य पुण्यविशेषेण ज्ञानविशेषण पूर्वसुचरितचर्याफलविशेषेण सर्वसमाधिपरिचयविशेषेण च ध्यानप्रमुखानि सर्वाणि लौकिकानि लोकोत्तराणि समाप- त्तिशतान्यामुखीभवन्ति स्म साकाराणि मादेशानि यथापि त- चित्तवशवर्त्तित्वात् ॥ अथ च बोधिमत्त्व: स्मतः सम्प्रप्रजानन् उत्थायामनाद्येन रुद्रको रामपुत्रस्तेनोपमझामत् (१)। उपसङ्गम्य रुद्रकं रामपुत्रमेवमाह । अस्यन्योऽपि मार्ष कश्चिदुत्तरे नैव- सज्ञानासज्ञायतनममापत्तेमार्गः ।। सोऽब्रवीत् । नास्तीति ॥ ततो बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् । न खलु रुद्र कस्वैवास्ति श्रद्धा वीर्य स्मतिः समाधि: प्रज्ञा । ममाप्यस्ति श्रद्धा वीर्य स्मतिः १ "उपस कामत्" उपसमक्रामत् ॥ 202 ·३०० खलितविस्तरः॥ समाधिः प्रज्ञा ॥ अथ बोधिसत्त्वो रुद्रकं रामपुत्रमेवमाह । मयाप्येष मार्ष धाऽधिगतो यत्र त्वनिर्यातः ॥ मोऽवाचत्।तेन ह्यागच्छ त्वं चाहञ्चमं गणं परिहरावः (१)॥ समानार्थ च बोधिसत्त्वं स्थापयति स्म प्राचार्यस्थाने च ॥ बोधिसत्त्व आह ॥ नैष मार्ष मा निर्विदे न विरागाय न विरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न श्रमणाय न ब्राह्मणाय न निबाणाय संवर्तते ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो रुद्र कस्य रामपुत्रस्य सशिव्य- स्थावर्जनीकृत्य यावदलमिति कृत्वा प्रक्रामत् (२)। अलं ममा- नेनेति ॥ तेन खलु पुनः समयेन पञ्चका भद्रवर्गोया रुद्रके राम- पुत्रे ब्रह्मचर्ये चरन्ति स्म ॥ तेषामेतदभूत् । वयमर्थाय दीर्घरानं घटामहे उद्युक्रामहे (३) न च शकुमोऽन्तं वा पर्यन्तं चाधिगन्तुं तच्छ्रमणेन गौतमेनाल्पकृच्छ्रणाधिगतं साक्षात्कृतं तचास्य न रोचते । अथ चोत्तरि (४) पर्येषते निःमंशयमेष शास्ता लोके भविष्यति। यष साक्षात्करिष्यति । तदम्मभ्यं संविभक्ष्यतीति । एवं विमृष्य पञ्चका भद्रवर्गीया रुद्रकरामपुत्रसकाशादपक्रम्य बोधिसत्त्व सबबन्ध (५) ॥ यस्थ खलु १ "परिहरावः" शिपयावः ॥ २ “प्रक्रामत्' प्राक्रामत् ॥ .१ "उद्युकामहे' उद्यतामहे । ४."उत्तरि" सत्तरे। . "पवबन्ध" पवबन्धुः पवागमन इत्यर्थः ।

·सप्तदशाध्यायः । .. इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वा यथाभिप्रेतं राजगृहं (१) विहत्य मगधेषु चारिका प्राकामत् । मार्दू पंच्चकैर्भद्रवर्गीयैः ॥ तेन खलु पुनः समयेनान्तराच राजगृहस्थान्तराच गयायां अन्यतमो गण उत्सवं करोति स्म ॥ तेन च गणेन बोधिसत्त्वो- भिनिमलितोऽभूत् । वामेन भनेन च मार्द्ध पञ्चकर्भद्रवर्गीयैः। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वो मराधेषु च-चरन् येन मागधकानां गया तामनुसृत्य तामनुप्राप्तोऽभूत् ॥ तत्र खल्वपि भिक्षवा बोधिसत्त्वः प्रहाणार्थी विहरति स्म गयाशीर्षपर्वते ॥ तत्रास्य विहरतस्तिस्र उपमाः प्रतिभान्ति स्म अश्रुतपूर्वा अवि- ज्ञातपूर्वाः ॥ कतमास्तिस्रः। ये केचित्ते खल्वपि श्रमणब्रा- ह्मणाः कामेभ्योऽनवकृष्टकाया विहरन्ति स्म। कामेभ्योऽनव- कृष्टचित्ताश्च विहरन्ति स्म । याऽपि चैषां कामेषु नन्दी कामेषु राग: कामेषु च्छन्दः कामेषु हष्णा कामेषु पिपासा कामेषु परि- दाहा: कामेषु अध्यवसानता मा व्यवशान्ता ॥ किं चापि ते आत्मोपक्रमिकां शरीरोपप्रकमिकां दुःखां तीब्रां खरां कटु- काममनापां वेदनां वेदयन्ते ॥ अथ त भव्या एव ते उत्तरि(२) मनुष्यधर्मादलमार्य ज्ञानविशेषं साक्षात्कर्तुम् ॥ तद्यथाऽपि नाम पुरुषोऽग्न्यर्थी छ्योतिः पर्येषमाणः स आईकाठमादाय भाद्री चोत्तरारणीमुदके प्रक्षिप्य मनीयात्। प्रभव्योऽसावग्नि- मुत्पादयितुं तेजः प्रादुष्कर्तुम् ॥ एवमेव दुमे श्रमण ब्राह्मणा: १ "राजग्रहं" राजग्टहे ॥ २ "उत्तरि" उत्तरे ॥

·ललितविस्तरः॥ कामेभ्योऽनवकृष्टकायचित्ताश्च विहरन्ति स्म । याप्येषां कामेषु नन्दी कामेषु रागः कामेषु छन्दः कामेषु हृष्णा कामेषु पि- पामा कामेषु परिदाहः कामेषु अध्यवसानता तदप्युपशान्तम् ॥ किञ्चापि ते प्रात्मोपक्रमिकां दुःखां तीब्रां खरां कटकां शरी- रोपतापिका वेदनां वेदयन्ते । अथ तीभव्या एवोत्तरि (१) मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कर्तुम् । दूयं बोधिसत्त्वस्य प्रथमा उपमा प्रतिभाति स्म ।। भूयश्चास्सैतदभूत् । य इमे श्रमण ब्राह्मणाः कामेभ्यो व्यप- कृष्टकायचित्ता विहरन्ति स्म ॥ याऽपि तेषां कामेषु नन्दीति पूर्ववत् सर्वं कर्त्तव्यं यावत् ज्योतिःपर्येषत इति । स त्राका- ठमादाय स्थले स्थापयित्वा भाद्री चोत्तरारणों मनीयात्। अभव्योऽमावग्निमुत्पादयितुम् ॥ एवमेव य इमे श्रमणब्राह्मणा इति सर्वं पूर्ववत्कायें यावदभव्या उत्तरि (२) मनुष्यधर्माद- लमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कत्तुम् । इयं द्वितीया उपमा प्रतिभाति स्म ॥ पूर्वमश्रुता चाविज्ञाता च पुनरपरे य इमे श्रमण ब्राह्मणा भवन्तः कामेभ्यो व्यपकृष्टकायचित्ता विहरन्ति । याऽपि तेषां कामेषु नन्दीति सबै पूर्ववत् । तदप्येषामुपशान्तम् । किञ्चापि ते आत्मोपक्रमिकां शरीरोपतापिकां दुःखां तीब्रां खरां कटुका वेदनां वेदयन्ते । अथ खलु अभव्या एव ते उत्तरिमनुष्य- धर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कर्तुम् ॥ तद्यथापि नामेह १ "उत्तरि" उत्तरे। २ “उत्तरि" उत्तरे एवं सर्वत्र ॥

·सप्तदशाध्यायः ॥ स्वात्पुरुषोऽन्धर्थी ज्योतिर्गवेषी ज्योतिःपर्येषमाणः स शुष्कं का- ठमादाय शुष्कं चोत्तरारणिं स्थले प्रतिष्ठाप्य मश्नीयात्। म भव्योऽमिमभिनिवर्तयितुं तेजः प्राविष्कर्तुम् ॥ एवं य इमे भवन्तः श्रमणब्राह्मणा इति सबै यात्रवेदनां वेदयन्त इति । अथ च पुनर्भव्या एव ते उत्तरि (१) मनुष्यधर्मादलमार्य ज्ञा- नदर्शनविशेषं साक्षात्कत्तुम् । इयं हतीया उपमा प्रतिभा- तिस्म। अश्रुतपूर्वा चाविज्ञातपूर्वा च ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत्। अहं खल्वेतईि कामेभ्यो व्यपकृष्टकायो विहरामि व्यपकृष्टचित्तश्च । यापि मे कामेषु नन्दीति मव्वं यावत्तदपि मे उपशान्तम्। किञ्चाप्य- इमात्मोपक्रमिकां शरीगेपतापिकां दुःखामिति पेयालं याव- वेदनां वेभि ।। अथ खल्वहं भव्य एवोत्तरि (२) मनुष्यधर्माद- लमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कर्तुम् ॥ दूति हि भिक्षवो बोधिमत्त्वा यथाभिप्रेतं गयायां विहृत्य गयाशीर्षपर्वते जाविहारमनुचङ्गम्यमाखो येनारुविल्वामेना- पतिग्रामक स्तदनुसृतस्तदनुप्राप्तोऽभूत् ॥ तत्राद्राक्षीनदों नैरञ्च- नामच्छोदका सूपतीर्थी प्रासादिकैश्चद्रुम गुल्मेरलतां मम- न्ततश्च गोचरग्रामाम्॥ तत्र खल्वपि बोधिसत्त्वस्य मनोऽतीव प्रसन्नमभृत् । समो वतायं भूमिप्रदेश रमणीयः प्रति संलय- नानुरूपः पर्याप्तमिदं प्रहाणार्थिककुलपुत्रस्याहच्च प्रहाणार्थी यन्न्वहमिहैव तिठेयम् ।। २ "उत्तरि" उत्तरे॥ १ "तरि" उत्तरे॥

·२१२ ललितविस्तरः॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्वस्यैतदभूत्। पञ्चकषायंकालेऽह- मिह जम्बुद्दीपेऽवतीर्यो हीनाधिमुक्तिवेषु सत्त्वेवाकीमतीर्थ्यवर्गेषु नानादृष्टिप्रस्कन्धेषु कायपिण्डग्राहाभिनिविष्टेषु नानाविधेश्चा- तापनपरितापनः कायद्धिं पर्येषन्ते प्रज्ञापयन्ति च मूढाः ॥ तद्यथा मन्त्र निर्विचारकैईस्तप्रलेहकै पावनकैरनामन्त्रकर- नेकमूलिकरमत्स्यमांसकैरवार्षिकैः सुरातुषोदकविसर्जनैरेक- त्रिपञ्चसप्तकुलभिक्षायहणैर्मूलफल शैवालककुशपत्रगोमयगोमू- त्रपायसदधिमर्पिःफाणितामपिष्टकभक्षणपानैः सारथिकापा- तकसन्देशिकोत्मृटमम्प्रख्यालकैः ग्राम्यारण्याभिश्च वृत्तिभिः गोव्रतमृगाश्ववराहवानरहस्तिवतैश्च स्थानमनवीरासनैश्चैका- लापकर्यावत्मतालापकैरेकभका एकाहोरात्रचातुर्थपञ्चषडू- कालान्तराश्च पक्षक्षपणचान्द्रायणैश्च वोलूफपक्षधारणैश्च फलमुचामनवल्कलदर्भवल्वाष्टकम्बलाजकम्बलकेशकम्बलचर्म- निवेशनैश्च प्रार्द्रपटस्तोकजालशयनैश्च भस्मशर्करापाषाणफल- कण्टकटणमुसलशयनावाच्छिरःकुट्टकस्थण्डिलशयनैश्च एक- वामद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तबहुवामोभिर्नग्नभावश्च स्थानास्थानवि- धिभिश्च दीर्घकेशनखम्मश्रुजटामुकुटवल्कलधारणेच एककाले तिलतण्डुलाहारैश्च भस्ममपि * निर्माल्योद्धृततमोरजःपांश- पकपरिमक्षणेच रोममञ्जुकेशनखचीवरपङ्ककरङ्कधारणेच उष्णोदकतण्डुलोदकपरिश्रावितकम्बलिकस्थालीपानीयपानेच * पुस्तकपञ्चकानां प्रमाणत् । किनु भस्मनिमाणोत्याधुचितं ।

·सप्तदपाध्यायः॥ ३१३ अङ्गारधातुकंषायत्रिदण्डमण्डिककुण्डिककपालखट्वाङ्गधारणे- श्व शुद्धिं प्रत्यवगच्छन्ति सम्मूढाः । धूमपानाग्निपानाऽऽदित्य- निरीक्षणपञ्चतपैकपादो(१) बाहुस्थानकचरणैश्च तपः सञ्चि- वन्ति । तुषाद्यनारदाहनिकुम्भसाधन पक्षशिलापचनामिजल- प्रवेशनमरुत्तीर्थगमनमरणश्चेष्टां गतिं मृगयन्ते। ओङ्कार-२५- द्वार-वधाकार-स्वाहाकाराऽऽशीःस्तुतिचयनावाहनजप्यमन्त्रा- ध्ययनधारणकरणेच शद्धिं प्रत्यवगच्छन्ति । शुद्धञ्चात्मानं मन्यमाना इमान्नाश्रयन्ते। तद्यथा ब्रह्मेन्द्ररू- द्र-विष्णु- देवी-कुमार-माह-कात्यायनी-चन्द्राऽऽदित्य-वैश्रवण- वरुण-वामवाऽश्विन-नाग-यक्ष-गन्धर्वाऽसुर-गरुड-किन्नर-महो- रग-राक्षम-प्रेत-भूत-कुम्भाण्ड-पार्षद-गणपति-पिशाचांश्च देव- र्षि-राजर्षि ब्रह्मर्षांश्च नमस्यन्ति । तेषु च मारमजिनो भवन्ति। पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशांश्चाश्रयन्ते। गिरि-नदी-नद्युत्म-मरो-हु- द-तडाग-सागर-सरःपल्वल-पुष्करिणी-कृप-वृक्ष-गुल्म-लता- हण-स्थाण - गोष्ठ - श्मशान- चत्वर-टङ्गाटकाऽन्तराप पणमुखानि चाश्रयन्ते । गृहस्तम्भोपल-मुषलाऽमि-धनु:-परशु-शर-शक्ति- त्रिशलांश्च नमस्यन्ते । दधि-घृत-मर्षप-यव-प्रतिसरा-दी- मणि-कनक-रजतादिभिश्च मङ्गलं प्रत्यवगच्छन्ति। एवं विधानि इमे तीर्थानि कुर्वन्ति श्राश्रयन्ते च मंमारभयभीताः ।। दह केचित्पुत्रैर्मन्यन्ते खापवर्गावस्माकमेतेभ्या निर्वस्ये ते इति मिथ्यामार्गप्रयाता अशरणे शरणसज्ञिनोऽमङ्गल्ये मङ्ग- १ “पञ्चनपेकपादो" पञ्चतप एक पादो। 2 R ·३१० ललितविस्तरः। लमािनोऽगुद्धे शुद्धिं मन्यन्ते ॥ यन्वहं तादृशं ततपाविशे- षमारभेयं यथासर्वपरप्रवादिनो निरीहीताः खुः । कर्मक्रि- याप्रनष्टानाञ्च सत्त्वानां कर्मक्रियाविप्रणाशमधिदर्भयेयम्। ध्यानगोचराणां च रूपावचराणां च देवानां ध्यानविशेषोप- दर्शनादावर्जनं कुर्यामिति ॥ इति हि भिक्षवो बोधिमत्त्व एवं चिन्तयित्वा षवार्षिकं * महाघोरं व्रततपःसुदुष्करात्सुदुष्करचर्यामारभते स्म । केन कारणेन । उच्यते। दुष्करकारिका एषा तेन उच्यते दुष्कर- चर्येति ॥ न म कश्चित् सत्त्वः सत्त्वनिकाये संविद्यते। मनुष्यो वा अमनुय्यो वा यः समर्थस्तथारूपं दुष्करं चरितुम्। अन्यत्र चरमभविकात् बोधिसत्त्वात्। य प्रास्कानकं ध्यानं समापद्यते स्म ॥ केन कारणेन उच्यते श्रास्फानकमिति। तर्हि चतुर्थध्यान- स्यादित एव समापद्यमान आश्वासप्रश्वासानु परोधयति सन्नि- रोधयति । अकल्पं तयानमविकल्पमनिङ्गनमपनीतमस्पन्दनं सर्वत्रानुगतं च सर्वत्र चामि:मृतम्। न च तड्यानं जातु केन- चित्ममापन्नं पूर्व वा शौख्येन वा अशाख्येन वा प्रत्येकबुद्धेन वा चाऽप्रतिपन्नेन वा बोधिसत्त्वेन अतश्च प्रास्फानकं नामोच्यते॥ अाकाशमस्फुरणमविकरणं तच्च मव्वं स्फुरतीति ह्याकाशसमं तयानं तेनोच्यते श्रास्फानकमिति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः लोकस्याश्चर्यसन्दर्शनार्थस्ती- र्थिकानाञ्च दर्पनिर्घातनाथं परप्रवादिनाञ्च निग्रहार्थं देवाना- पर्षामितकं वा पाठः ।

·सप्तदशाध्यायः॥ चावर्जनार्थमुच्छेदशाश्वतवादिनाञ्च सत्त्वानां कर्मक्रियाप्राणष्टाना कर्मक्रियावतारणार्थं पुण्यफलोद्भावगार्थ ज्ञामवलमन्दर्भनार्थे ध्यानाङ्गविभजनार्थ कायबलस्थामसन्दर्शनार्थं चित्तशोर्यमञ्ज- ननार्थञ्चासंस्कृतायां पृथिव्यां पर्यकमारुह्य निषीदति स्म । निषद्य च खकायं चेतसा निगृहीते स्म निष्पीडयति म्न ॥ ततो मे भिक्षवो हैमन्तिकाखष्टकरांत्रिषु तथा कायं निगृ- हतो निप्पीडयतः कक्षाभ्यामपि खेदाः प्रश्रवन्ति स्म । लला- टादपि खेदा: प्रश्रवन्ति स्म। भूमौ निपतन्ति स्म। अवश्या- यन्तो उष्णायन्तो वाघायन्तः (१)। तद्यथाऽपि नाम बलवान् पुरुषः दुर्बलतरं पुरुषं ग्रीवायां ग्टहीत्वा निष्पीडयेत्। एव- मेव भिक्षव दूमं कायं चेतमा निगृहतो निष्पीडयतः कहा- भ्यामपि खेदाः प्रभवन्ति स्म। ललाटादपि खेदाः प्रश्रवन्ति स्म भूमौ निपतन्ति स्म । अवश्यायन्त उमांयन्तो वाघ्या- यन्तः ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत्। यन्व हमास्फानकं ध्यानं ध्याये- यम्। ततो मे भिक्षव श्रास्फामकं ध्यायतो मुखतो नासिकात- श्वाश्वासप्रश्वामाबुपनिरुद्धावभूताम् । कर्णच्छिद्राभ्यामुच्चैःशब्द- महाशब्दा निश्चरन्ति स्म । तद्यथाऽपि नाम कारगर्गरायां मथ्यमानायामुच्चशब्दो महाशब्दो निश्चरति। एवमेव मे भिक्षवो मुखनासिकाभ्यामाश्वासप्रश्वासावुपरुद्धावभृताम् । श्रोत्रच्छि- १ "अवश्यायका उष्णायन्ना वाघ्यायन्तः" अवश्यायोयम्त उष्णीयता वाष्पीयन्तः एवमन्यचापि बोध्यम् । 2 R 2 ·ललितविस्तरः ट्राभ्यामु:शब्दो महाशब्दो निचरति स्म । तस्य मे भिक्षव एतदभूत्। यन्न्वहम्भूय श्रास्फानकं ध्यानं ध्यायेयमिति ॥ ततो मे भिक्षवो मुखनासिकात्रोत्राण्युपरुद्धवानि अभूवन ॥ तेषूपरुद्धेषु वायुरू, शिरःकपालमुपनिहन्ति स्म । तद्यथाऽपि नाम भिक्षवः पुरुषः कुण्डया शत्या शिरःकपालमुपहन्यात् ॥ एवमेव भिक्षवः मुखनामिकाथोत्रेषूपरद्धेषु श्राश्वासप्रश्वासा ऊर्दू शिरःकपाल- मुपनिघ्नन्ति स्म ॥ तां चावस्थां दृष्ट्वा बोधिसत्त्वस्य तत्र केचिद्देवा एवमाहुः । कर भोः कालगतो वताऽयं मिद्धार्थः कुमारः ॥ अपरे एवमाहुः । नाऽयं कालगतोऽपितु ध्यानविहार- एषोऽहतामेवंविध इति ॥ [तस्याञ्च वेलायामिमे गाथे अभाषत । मा खल्वयं शाक्यनरेन्द्रगी ह्यपूर्णसङ्कल्प इहैवारणे। कृत्वा त्रिलोकं दुःखितं ह्यनाथं कालं करिष्यत्यकृतार्थ एव (१) ॥ हा सत्त्वमार दृढ प्रतिज्ञा मर्मयशेन निमन्त्रिताऽभूत् । वयं पुरा ते तुषिते नाथ क मा * एतच्चिदानप्रयोजनं ३१८ पचे व्यक्तीविष्यति । १ “वारणे" इहैवारण्ये । "चिलाकं दुःखितं घनाथं" चिलोकी दुःखितां छमाथामित्यर्थः ।

·सप्तदशाध्यायः ॥ ३१७ दृढ प्रतिज्ञा तव द्धमत्त्वं (१) ॥ अथ ते देवपुत्रास्त्रयस्त्रिंशद्देवेषु गत्वा मायादेव्या एवमर्थ श्रावयन्ति स्म कालगतः कुमारः ॥ अथ मायादेवी अमरोगण परिवृता अर्द्धरात्रसमये नैर- अनायास्तीरे येन बोधिसत्त्वः तेन उपसङ्काम्य सा पश्यति स्म बोधिसत्त्वं शुद्धगात्रम् । कालगतमिव दृष्ट्वा वास्पगगदक- एठया* रोदितुमारब्धा ॥ तस्याश्च वेलायामिमा गाथा अभाषत । यदा जातोमि मे पुत्र वने लुम्बिनिसाहये। सिंहवच्चागृहीतस्वं प्रक्रान्तः सप्तपदान् खयम् ॥ दिशाञ्चालोक्य चतुरो वाचा ते प्रत्याहृता शुभा । इयं मे पश्चिमा जातिः मा ते न परिपूरिता (२) ॥ अमितेनाभिनिदिटो बुद्धा लोके भविष्यसि । क्षुष्मं व्याकरणं तस्य न दृष्टा तेन नित्यता ॥ चक्रवर्तिश्रियं पुत्र नापि भुक्ता मनोरमा । न च बोधिमनुप्राप्त जातोऽसि निधनं वने ॥ पुत्त्रार्थ कं प्रपद्यामि कम्य कन्दामि दुःखिता। कामश्चैवैकपुत्त्रस्य किञ्चित् प्राणास्य जीवितम् ।। बोधिसत्त्व पाह। १ वयं पुरा त तुषिते तषितलाके यां दृढप्रतिज्ञामपश्याम इति स शेषमापूर्य समन्वयः कार्यः । वास्यगङ्गदकण्ठा । २ "दिशाचालोक्य" दिशचालोक्य । “चतुरा" चनखः । "वाचा" वाक् ।

·३१६ ललितविस्तर कैषातीद करुणं रुदते प्रकीर्णकेशी च विवृत्तशोभा । पुत्त्रं ह्यतीव परिदेवयन्ती विचेष्टमाना धरणीतलस्था (१) ।। मायादेवी पाह। मया तु दशमासान् वै कुक्षौ वज्र व धृतः । मा तेऽहं पुत्रका माता विलपामि सुदुःखिता (२) । अथ बोधिसत्त्व आश्वासयनुवाच। नभेतव्यम्। पुत्त्रं लाभमे(३)। श्रमन्ते सफलं करिष्यामि । अमोघं बुद्धपरित्यागं अमितनि- र्देशञ्च व्यतं करिय्यामि। दीपङ्करस्य व्याकरणं व्यतीकरिव्यामि॥ अपि शतधा वसुधा विकीर्यतः मेरुः लवे चाम्भसि रत्नश्टङ्गः। चन्द्रार्कतारागण भू पतेत पृथग जनो नैव अई म्रियेयम् (५) ॥ यस्मान्न शोको त्वयि * अत्र कार्यो न वै चिराच्यसि बुद्ध- बोधिम् । महश्रवणादेव देवी माया सम्प्रहर्षितरोमकूप-जाता बो- धिमत्त्वं मान्दारपुष्पैरभ्यवकीर्य त्रिः :प्रदक्षिणीकृत्य दिव्यर्ये:- सम्प्रवाद्यमानैर्यन स्वभवनं तेन उपजगाम] + || तस्य मे भिक्षव एतदभूत्। सन्ये के श्रमण ब्राह्मणा येऽ- १ "रुदते' रोदिति । २ "पुचका" पुत्रक। २ "लभसे" नाभाय इत्यर्थः । ४ "विकौर्थनः" विदीर्णा भवेदित्यर्थः। “लवे" मवेत् काष्ठवत्तरेदित्यर्थः । चन्द्रार्कतारागण” चन्द्रार्कतारागणो । “भू" भूवि । “पतेत" पतेत् । * त्वयि लया। +रतधिक [ ] क्रोडोहनपाउनु चस्मदृष्टपुसकानां षषां मध्ये पुस्तकचये नास्ति।

·सप्तदशाध्यायः॥ ल्पाहारतया शुद्धिं मन्यते । यन्वहमल्पाहारतया प्रतिपद्येय- मिति ॥ अभिजानाम्यहं भिक्षव एकमेवाद्वितीयं कोलमाहार- माहर्नु स्यात् खलु पुनर्भिक्षवो युमाकं एषा बुद्धिः। महत्तरं तत्र काले कोलमासीदिति। न खल्वेवं द्रष्टव्यम्। अथ खल्विदमेव तत्राकाले कोलमभूत् । तस्य मे भिनव एकमेव कोलमाहारमाहरतोऽधि- तोयं कायोऽत्यर्थं वशितोऽभूद्-दुर्बलः । तद्यथापि नाम भिक्षव श्रामीतकीपाणि (१) वा । एवमेव अङ्गप्रत्यङ्गान्यभूवन् । तद्यथा ऽपि नाम कर्कटकपर्शका एवमेव पर्शका अभूवन् ॥ तद्यथापि नाम वाहनकारशालायां वा हस्तिशालायां वा जीमायामुभयतो विवृत्तायां गोपानस्यान्तरिकाश्च विराजन्ते व्यवभासन्ते। एवमेव मे पर्शका अन्तःकाय (२) उभयतो विराजन्ते स्म । व्यवभामन्ते स्म ॥ तद्ययापि नाम वर्तनी वा वेण्युनताऽवनता भवति समवि- षमा एवं मे पृष्ठकाण्ड कोऽभूदुन्नतावनतः समविषमः । तद्यथा तितकालावुस्तरुण अम्बानो भवति ससम्मानः मन्युटक- जातः। एवमेव शिरोऽम्लानमभूत्सवानं समुत्पुटकजातं। तद्यथापि नाम ग्रीभाणां पश्चिमे मामे कूपतारका दूरगता भवन्ति । कृच्छ्रेण सम्प्रकाशन्ते । एवमेव मेक्षितारको दूरगतावभूतां क- ऋण सम्प्रकाशेते स्म॥ तद्यथापि नामाजपदं वोष्ट्रपदं वा। एवमेव मे कक्षाकुक्षिवक्षत्रादीन्यभूवन् । ततो यदाऽहं भिक्षवः पाणिना १चसोतको वा। २ "चन्तःकायः" कायस्यान्तरित्यर्थः ।

·३२० ललितविस्तरः॥ कुझिं स्पृशामीति। पृष्ठकष्टकमेवाम्पाक्षमुत्तिष्ठामीति (1) चाभि- संस्कुबस्तथैव कुजाः प्रापतन्तः कृच्छ्रेणोत्थितोऽपि पांशुकृतानि गात्राणि पाणिना प्रमृजता मे पूतिरोमाणि काथाच्छीर्यन्ते स्म॥ यापि मेऽभूत् पौराणी भवा तनुः माप्यन्तधीत् तथा- पीदं रक्षःप्रधानप्रहितात्मकत्वात् (२)। सामन्ताश्च मे गोचरग्रा- मवामिन एवं मचानन्ते स्म ॥ कालको वत भोः श्रमण गौतमः श्यामको वत भाः श्रमणो गौतमः । मद्गुरच्छविर्वत भोः श्रमको गौतमः । याप्यस्याभूत पौराणी शुभवी तनुः साप्यन्तहिता ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् । यन्न्वहं भूयस्था मात्रयाऽल्पाहा- रताये प्रतिपद्येयमिति । अभिजानाम्यहं भिक्षव एकमेव तण्डुल- मद्वितीयमाहारमाहायितुं स्यात्।भिक्षवो युष्माकमेवं महत्तर स्तण्डुलस्तस्मिन्कालेऽभूदिति । न खल्वेवं द्रव्यम् । अथैतावानेव तस्मिन् काले तण्डुलोऽभूत् । तस्य मे भिक्षवः एक तण्डुलमाहर्तुः क्षिप्रं कामोऽभूदिति। पूर्ववद्यावत्महुरच्छविर्वत भोः श्रमणो गौतम इति ॥ याप्यस्याऽभूत्पौराणी शुभवर्णा तनुः माप्यन्त- हितेति ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत्। यन्न्वहं भूयस्या मात्रया- ऽल्याहारताये प्रतिपद्येयमिति ॥ अभिजानाम्यहं भिक्षव एक- मेव तिलमद्वितीयमाहारमाहारयितुं पेयांलं यावत्माऽप्यस्य शुभवर्मा तनुरन्तहितेति ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् । सन्न्येके श्रमणब्राह्मणा ये अनाहारतया शुद्धिं मन्यन्ते । यग्न्वहं मण १ "पृष्ठ कण्टकमेवाम्प्राक्षमुत्तिष्ठामि" पृष्ठकाण्डकमवाप्पोत्यातुमुत्तिष्ठामि इत्यर्थः । २ चस्यार्थी न ज्ञायते ।

·सप्तदशाध्यायः॥ म अनाहारताचे प्रतिपद्येयमिति ॥ ततोऽहं भिक्षवोऽनाहा- रस्थितोऽभूवम् । तस्य मे भिक्षवोऽनाहारस्थ कायोऽतीवशुष्को- ऽभूत् कृशो दुर्बलः । तद्यथापि नामासितकीपाणि वाऽकाले पाणि वा । ततो द्विगुणत्रिगुण चतुर्गुण पञ्चगुणदशगुणानि मे कृशाङ्गप्रत्यङ्गानि अभूवन् तद्यथा कर्कटकपर्शका वाहनशा- लाया व गोपानसीपार्श्व विपरिवर्तना वेणीवत्। प्रथितकण्टक तिकालावुवच्छिरःकपालम्। कूपतारका वाऽक्षि तारके मोऽहं भिक्षवः साधुकमुत्तिष्ठामीति । गात्राण्यभिसङ्कुर्वन्न च कुजः प्रपतन् कृच्छ्रेणापि चोत्थितः । पांशुकृतानि मे गात्राणि प्रम- जतः पूतिमूलानि रोमाण्यशीर्यन्त ॥ याऽपि मे माऽभूत् शुभवर्षा तनुनिभा साप्यन्तरधात्। तथापि तद्रक्षःप्रधानप्रहितात्मक- वात्। मामन्ताश्च मे गोचरग्रामवासिनो जना एवं सञ्जानन्ते स्म। कालको. वत भोः श्रमणो गौतमः श्यामको वत भोः श्रमण गौतमो महुरच्छविर्वत भोः श्रमणे गौतमः। याप्यस्य- ऽभूत् पौराणी शुभवर्मनिभा साप्य न्तर्हितेति ।। राजापि तदा शुद्धोदनः प्रतिदिवसं बोधिसत्त्वस्यान्तिके दूतं प्रेषयति स्म ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो लोकस्यागुतक्रियासन्दर्शनार्थ पूर्ववद्यावत् कर्मक्रियाप्रणष्टानां सत्त्वानां कर्मक्रियाऽवतारणार्थ पुण्यसञ्चयानां चोद्भावनार्थं महाज्ञानस्य च गुणसन्दर्शनार्थं ध्यानाजानाञ्च विभजनार्थमेकतिलकोलतण्डुलेन षड्वर्षाणि दु- करच-मुपदर्शयति स्म ॥ अदीनमानमः षड्वर्षाणि बोधि- 2s ·६२२ ललितविस्तर मत्त्वो यथाऽनिषण एवास्थात् पर्यङ्के। न च र्यापथाच च्यवते स्म । नातपाच्छायायामगमन्त्रच्छायाया घातपन्न च वातातप- राष्टिपरित्राणमकरोन्न च दंशमशकमरीसृपानपनयति स्म। न चोचारप्रश्रावनेममिाणकानुत्सृजति स्म । न च सम्यग् जानु- प्रसारणमकरोत् । न च पादरपृष्ठस्थानेऽनाच्छाद्येऽपि (१) च ते महामेघा दुर्दिनवर्षाशरशीम हैमन्तिका बोधिसत्त्वस्य काये निपतन्ति स्म ॥ न चान्ततो बोधिसत्त्वः पाणिनाऽपि प्रच्छा- दनमकरोत् । नचेन्द्रियाणि विपथयति स्म। न चेन्द्रियार्थान् गृहीते स्म । ये च तत्रागमन ग्रामकुमारका वा ग्रामकुमारिका वा गोपालका वा पशुपालका वा टणहारिका वा काष्ठहा- रिका वा गोमयहारिका वा ते बोधिसत्त्वं पांशुपिशाचमिति मन्यन्ते स्म । तेन च क्रीडन्ति स्म। पांशुभिश्चैनं अक्षयन्ति स्म ।। तत्र बोधिसत्त्वस्तैः षनिस्तावन्नूनं दुर्बलकायः संवृत्तो- ऽभूत् ॥ यदस्य कर्मश्रोताभ्यां हणवूलकं प्रक्षिप्य नाशाश्रोतोभ्यां निष्कास्यते स्म । नासाश्रीताभ्यां प्राक्षप्य कर्मश्रीताभ्यां निष्का- स्यते स्म। कर्मश्रीताभ्यां प्रक्षिप्य मुखबारेण निष्कास्यते स्म । मुख- द्वारेण प्रक्षिप्य कर्मनासिकाताभ्यो निष्कास्यते स्म ॥ नामायां प्रक्षिप्य कर्मनासिकामुखद्वारेण निष्कास्यते स्म ॥ ये च ते देव- नागयक्षगन्धासुरगडकिन्नरमहारगमनुस्थामनुथ्या बोधि- सत्त्वस्य गुणेषु प्रत्यक्षास्ते रात्रिन्दिवमधिष्ठाय बोधिसत्त्वस्य पूजां कुर्वन्ति स्म प्रणिधानानि च कुर्वन्ति स्म ॥ तत्र बोधिसत्वेन १ "नाच्छापि" नाच्छादितेपि चमाच्छादिते एव इत्यर्थः ।

·सप्तदशाध्यायः॥
३२१
तैः षनिषदंष्करचयर्थी सन्दर्भयता परिपूर्णानि 'दाद,शनियु-
तानि देवमनुष्याणां चिभिर्यानैः परिपाचितान्यभूवन् ।
तत्रेदमुच्यते।
तस्य च गुणान्वितस्य पुरो विनिष्क्रम्य बोधिसत्त्वस्य ।
चिन्ताउपाययुक्ताः
: सत्त्वार्थहिताय उत्पन्नाः (१) ॥
पञ्चमकषायकाले होने धर्माधिमुक्रिके।
जातोऽस्मिं जम्बुद्धीपे धर्मक्रिय उद्धरे लोके (२) ॥
पाकीर्ण तीर्थकगणैः कौतूहलमङ्गलैरिमे युक्ताः ।
कायोपक्रमकरणैर्मन्यन्ते बालिशाः द्धिम् (३) ।
अग्निप्रवेशनमेरुप्रपातपांशुभस्मादिक्षिता ननाः ।
कायपरितापनार्थं पञ्चातपयोगमनुयुक्ताः ॥
मन्त्राविचारकरणाः (8) केचिद्धस्तावलेहका अबुधाः ।
न च कुम्भमुखकरोटानुद्धवारकुशलान्तराच गृहन्ति ॥
न च यत्र चानभवती न च हितं तेन तिष्ठवाक्यस्य ।
कुलभिक्षु एकगृह्याः शद्धिं मन्यन्तिहात्मानम (५) ॥
वर्जेन्ति सर्पितैलं मधुफाणितदधिदुग्धमत्स्यमांमानि ।
श्यामाकशाकभक्षा मृणाल गर्दूलकणाभक्षाः (६) ॥
मूलपत्रफलभक्षाः कुशचीवरचर्मकम्बलधराश्च ।
१ “चिन्ता उपाय" चिन्तापाय।
२"जातोऽस्मिं" जातोऽस्मिन् । “धर्मक्रिय" धर्मक्रियया । “उदरे" उदारात्यर्थः ।
१ "चाकोर्ण" चाकौनाः ।
४ “मन्त्राविचारकरणाः" मन्त्र विचारकरणाः ।
५ "कुलभिक्ष" कुलभिक्षयः । “मन्यन्तिहात्मानं ' मन्यनोहात्मन रत्यर्थः ।
र "वर्जेन्ति" वर्जयन्ति । "सर्पिलेलं" सर्पितैलं।
282

·३२४
ललितविस्तरः॥
॥
T
अपरे भ्रमन्ति नग्नाः सत्यमिदं मोघमन्यदिति
मूढाः
धारेन्ति ऊर्द्ध हस्ता जई केशा जटाश्च धारेन्ति ।
मार्गाननुप्रविष्टाः सुमार्गमस्थाः सुगतिगमनकामाः (१) ॥
दणमुशलभस्मशयनाः कण्टकशयनाश्च उत्कटध्यायि।
स्थित केचिदेकपादे उर्द्धमुखाश्चन्द्रसूर्यमपश्यन्तः (२) ॥
उत्सां सरस्तडागां मागरमरितचन्द्रसूया च ।
वृक्षगिरिशैलशिखरां कुम्भं धरणीं नमस्यन्ते (३) ।
विविधैच कारणेस्ते कायं परिशोधयन्ति सम्म ढाः ।
मिथ्यादृष्टिपरीताः क्षिप्रं प्रपतन्यपायेषु ॥
यन्नूनमहं व्रततपोदुष्करच- समारभे घोराम्।
यदुष्करं न शक्यञ्चरितुं देवैर्मनुष्यैवी (8) ॥
प्रास्फानकच ध्यानं ध्यायेयं वज्रकल्पदृढस्थानम् ।
यड्यानं न समर्थाः प्रत्येकजिनापि दर्शयितुम् (५) ॥
सन्तीह देवमनुजास्तीर्थिक लोभव्रतेन कृष्यन्ते ।
तेषां परिपाचनहेतो दुष्करबर्ततप धारभेयं तीव्रम् (६) ।
.
१ "धारेन्ति” धारयन्ति । "ऊर्द्ध" जर्द्ध । “हस्ता" हस्ता। "ऊर्द्ध केशा" ऊईके-
भान् । "धारेन्नि" धारयति ।
२ "उत्कटध्यायि” उत्कटध्यायिन इत्यर्थः । "स्थितकेचिदेकपादे” स्थिताः केचि-
रेकपादेनेत्यर्थः। “चन्द्रसूर्यमपश्यन्नः" चन्द्रसूर्यावपश्यन्न इत्यर्थः ।
१ "त्मा" त्मान् स्वयमुत्पन्नजलधाराविशेषानित्यर्थः । "तडागां" मडागान् ।
"गिरिशैलशिखरां" वृक्षगिरिशैलशिखराणि ।
४ "समारभे" समारभेयम् ।
1 "प्रत्येकजिनापि" प्रत्येक जिना चपि ।
"तोर्थिक" तीर्थकाः। “परिपाचनतो" परिपाचनरेनवे।

·सप्तदशाध्यायः॥ ३२५ पर्याभुजित्वा उपविष्टोऽभूत् स्थले मस्तीले । कोलतिलतण्डुलेनाहारविधि निदर्शयति (१) ॥ आश्वासविप्रहीनः प्रश्वासविवर्जितो न चेङ्गते बलवान् । पवर्षाणि प्रवर ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् (२) ॥ अल्पन्नो नधिकल्पन न चेञ्जना नाऽपि मन्ये प्रचारम् । आकाशधातुस्फुरणं ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् (३) ॥ न च पातपाच्छायां छायाया नातपङ्गतश्चासौ । मेरुरिव निष्प्रकम्पो ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥. न च वातवृष्टिच्छदन न दंशमश कासरीसृपात्राणम् । अविकोपतया चर्यां ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् (४) ॥ न च केवलमात्मार्थं ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् । अन्यत्र करुणचित्तो भाविलोकस्य विपुलार्थम् ॥ ये ग्रामदारकाच गोपालाः काष्ठाहारणहाराः । पांशपिशाचकमिति मन्यन्ते पांशुना च प्रक्षन्ति (५) ॥ अशुचिञ्च विकिरन्ते विविधांश्च ते कारण करोन्ति । न चेङ्गते भ्रमति च ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् (६) । १ "पर्याकमाभुजित्वा" पर्याङ्कमाभुज्य पर्यङ्गमास्तौतिभावः । २ "प्रवर ध्यायति" प्रवरो ध्यायति । ३ "नधिकल्पन" नाधिक कल्पनं । “न चेञ्जना" न चेङ्गना। सत्र कल्प नो च विकल्पमित्यपि पाठः । ४ "वातष्च्छिदन" वातहष्याच्छादनम् अत्र सर्वत्र चकरोदिति शेषः । "दंशमसकासरोटपालाणं" दंशमसकसरोहपात्राणम् । ५ "पांशपिशाचकमिति मन्यन्ने" पांशपिशाचकमिति मत्वा पांशुना वक्षन्तीत्यर्थः। ६ "विकिरम्ने" विकिरन्ति । "विविधांच" विविधानि च । "कारणां" कार- गानि । “करोन्नि" कुर्वन्ति ।

·३२८ ललितविस्तर न च नमति नो विनमते न कायपरिरक्षणां स्पृशति । किञ्चित्रोचारप्रसावं शब्देषु म मन्त्रमोन परप्रेक्षी (१) । संशुष्कर्मासरुधिरचर्मनायवस्थिकाच अवशिष्टाः । उदरश्च पृष्ठिवंशो विनिदृश्यते वर्त्तिता यथा वेणी (२) ॥ ये ते कृताधिकारा देवाः सुरनागयक्षगन्धाः । प्रत्यक्षा गुणधरस्य करेपन्ति ते वा दिवा रात्री (३) ॥ प्रणिधिञ्च कुर्बते ते वयमपि एतादृशा भवेमहि क्षिप्रम्। यथैष गगणचित्तो ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् (४) । न च केवलमात्मार्थो न ध्यानाखादनान सुखबुड्या । अन्यत्र करुणबुड्या करिष्यत्यर्थं विपुल लोके (५) ॥ निहताः परप्रवादा ध्यानीकृत तीर्थका मतिविहीनाः । कर्मक्रिया च दर्शिता था प्रोक्का काश्यपे वाचा (६) ॥ ककुच्छन्दकस्य बोधिसत्त्वस्य सुदुर्लभं बहुभिः कल्पैः । जनतातुर्थं ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ।। द्वादशनियुताः पूर्मा विनीत मानुषास्त्रिभिर्यानैः । एतदधिकृत्य समति यत्यास्फानकं ध्यानम् (७) ॥ इति दुष्करच-परिवर्ती नाम सप्तदशः ॥ १७ ॥ १ "न सन्त्रसीन" न सन्त्रस्तः । २ "ष्ठिवंशो" पृष्ठवंशो । १ "प्रत्यक्षा" प्रत्यक्षं साक्षात्कारं दर्शनमिति यावत् "करोन्ति" कुर्वन्ति । ४ "गगणचिता" गगनचित्ता । ५ “केवलमात्मार्थो" केवक्षमात्मार्थ । “विपुल" विपुलं । १ "ध्यानीवन" ध्यानीकताः । "काश्यपे वाचा” कामपेन वाचा । ७ “दादमनियुनाः पूर्ण" हादशनियुतेषु पूर्णेषु सत्सु । "विनीन" विनीता पत्र पूर्वाई भविष्यतीत्यूचम् । ।

·चटादशाध्यायः । १२. अष्टादशाध्यायप्रारम्भः ॥ मारश्च भिक्षवः पापीयान् बोधिसत्त्वस्य षड्वर्षाणि दुष्क- रचर्या चरतः पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धोऽभूत् । अवतारप्रेक्षी अवतारगवेषी न च कदाचित् किञ्चिदवतारमध्यगच्छत् । मो- ऽवतारमधिगच्छन्निर्विवर्ण विप्रतिसारो प्रकामत् (१) ॥ तत्रेदमुच्यते ॥ रमणीयान्यरण्यानि वनगुल्लाश्च वीरुधः । प्राचीनउरुविल्वायां यत्र नैरञ्जना नदी (२) ॥ प्रहाणायोद्यतं तत्र सततं दृढविक्रमम् । पराक्रमन्तं वीर्येण योगक्षेमस्य प्राप्तये ॥ नमुचिर्मधुरां वाचं भाषमाण उपागमत् । शाक्यपुत्र समुत्तिष्ठ कायखेदेन किं तव ॥ जीवतो जीवितं श्रेयो जीवन् धर्म चरिष्यसि । जीवं हि तानि कुरुते यानि कृत्वा न शोचति (३) ॥ कृशो विवर्णा दीनस्वमन्तिके मरणं तव । सहस्रभागे मरणमेकभागे च जीवितम् (8) ॥ दद तं सततं दानमहारानञ्च जुहते । भविष्यति महत्पुण्यं किं प्रहाणे करियसि (५) । १ प्राकामत । ९ प्राचीन विरुषायां" प्राचीनोरुवित्वायाम् । १ "जोवितो जीवितं श्रेयो” जोवितोऽजोविनाच्छ्यान् इत्युचिकम् । “धर्म" धर्म। "जीवं हि" जीवन हि । , "सहखभागे मरणमेकभागे च" सहसभाग मरणमेकभागय । ५ "दद" देहि । “महत्पयं" महापुण्यं । “प्रहाणे" प्रहारेन ।

·३२०
नलितविस्तरः ॥
दुःखो मार्गः प्रहाणस्थ दुष्करश्चित्तनिग्रहः ।
इमां वाचं तदा मारो बोधिसत्त्वमथाब्रवीत् ॥
तं तथावादिनं मारं बोधिसत्त्वस्ततोऽब्रवीत् ।
प्रमत्तबन्धो पापीयां खेनार्थेन त्वमागतः (१) ॥
अणुमात्रं हि मे पुण्यैरों मार न विद्यते।
अर्थी येषान्तु पुण्येन तानेवं वनुमईसि ॥
नैवाहं मरणं मन्ये मरणान्तं हि जीवितम् ।
अनिवर्ती भविव्यामि ब्रह्मचर्यापरायणः ।।
श्रोतांस्यपि नदीनां हि वायुरेव विशोषयेत् ।
किं पुनः शोषयेत् कायं शोणितप्रहितात्मनाम् ॥
शोणिते तु विशुष्के वै ततो मांसं विशुय्यति ।
मांसेषु क्षीयमाणेषु भूयश्चित्तं प्रसीदति ॥
भूयश्छन्दश्च वीर्यञ्च समाधिश्चावतिष्ठते ।
तस्यैवं मे विहरतः प्राप्तोत्तमवेदनाम् ।
चित्तं नावेक्षते कायं यस्य सत्त्वस्य शुद्धताम् ।।
अस्ति च्छन्दस्तथा वीर्य प्रज्ञापि मम विद्यते।
तं न पश्याम्यहं लोके वी-द्यो मां विचालयेत् ॥
वरं मृत्युः प्राणहरी धिग्गाम्यं नो च जीवितम् ।
मङ्गामे मरणं श्रेयो न च जीवेत्पराजितः ॥
१ "पापीयां"पापीयः ।

·घटादशाध्यायः॥ न शूरो जायते सेना जित्वा चैना न मन्यमे । शरस्तु जायते मेनां लघुमार जयामि ते (१) । कामाम्ते प्रथमा सेना द्वितीया ते रतिस्तथा । हतीया क्षुत्पिपासा ते दृष्णा मेना चतुर्थिका ॥ पञ्चमी स्थानमिच्छन्ते भयं षष्ठी निरुच्यते । सप्तमी विचिकित्मा ते क्रोधमनी तथाष्टमी ॥ लोभलाकी च मंस्कारो मिथ्या लब्धञ्च यद्यशः । आत्मानं यश उत्कर्षेद्यश्च वै ध्वंमयेत्परान् ।। एषा हि नमुचेः सेना कृष्णबन्धाः प्रतापिनः । अत्रावगाढा दृश्यन्त एते श्रमण ब्राह्मणाः ॥ या ते सेना प्रधर्षयति लोकमेनं मदेवकम । भेत्स्यामि प्रज्ञया तां त श्रामपात्रमिवाम्बुना ॥ स्मतिं सूपस्थितां कृत्वा प्रज्ञां चैव सुभाविताम्। मम्प्रजानं चरिष्यामि किं करिष्यसि दुर्मते। एवमुक्के मारः पापीयान् दुःखितो दुर्मना अनात्तमना विप्रतिमारी तत्रैवान्तरधात् ।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत्। ये केचिच्छ्रमणा ब्राह्मणा वा अतीतानागत प्रत्युत्पनेवधःखात्मोपक्रमिकां शरी- रोपतापिका दुःखां तीव्रां कटकाममनापां वेदनां वेदयन्थे- तावत्परमन्ते दुःखमनुभवन्ति ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् । अनयाऽपि खलु मया चर्यायाs- १ "जयामि ते" जयामि त्वाम् । 2 T ·३३० ललितविस्तरः॥ नयाऽपि प्रतिपादकः कश्चिदुत्तरिमनस्था(१)दलमार्यज्ञान- दर्शनविशेषः माक्षात्कृतः । नायं मार्गी बोधेनीयं मार्ग प्रायत्यां जातिजरामरणसम्भवानामस्तङ्गमाय न स्यात्तदन्या मार्गी बोधेरायत्यां जातिजरामरणदुःखममुदायानामस्तङ्गमाय ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभवत्। यन्न्वहं पितुरुद्याने जम्बु- छायायां निषलो विविक्र कामैर्विवितं पापकैरकुशलैर्धर्मः सवितर्क सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य व्याहा यावच्चतुर्थध्यानमुपसम्पद्य व्याहार्षम्। स्थात् म मार्गी बोधे तिजरामरणदुःखममुदयानामसम्भवायास्तङ्गमायेति ॥ तदनुमारि च मे विज्ञानमभूत्। स मार्गी बोधेरिति ॥ तस्य म- एतदभूत् । नामी मार्ग: शक्य एवं दौर्बल्यप्राप्तेनाभिसम्बाद्धम् । स चेत्युनरहमभिज्ञाज्ञानबलेनैवाहं दुर्बल काय एव बोधिम- ण्डमुपमङ्गुमेयम् ॥ न मे पश्चिमा जनतानुकम्पिता स्यान्न चैव मार्गी बोधेः । यन्न्वहमौदरिकमाहारमाहत्य कायबलम्थामं सञ्जनय्य पश्चाद्दोधिमण्डमुपसङ्कमेयम् । तत्र भिक्षवो ये ते लुब्धाधिमुक्का देवपुत्रास्ते मम चेतश्चेतमैव परिवितर्कमाज्ञाय येनाहं तेनोप- सङ्कम्य मामेवमाहु। यस्य त्वं सत्पुरुषैदरिंकमाहारमाहरेर्वयं. ते रोमकूपे ओजः प्रक्षेश्यामः ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् । अहं खल्वनशन इत्यात्मानं प्रति- जाने सामन्ना मे गोचरग्रामवासिनो जना एवं सञ्जानन्ते स्म । १ "उत्तरिमनुष्यधर्मा' उत्तरमनुष्यधर्मा ।

·घरादशाध्यायः॥ १३१ यथानशनः श्रमणो गौतम इतीव मे लुधाधिमुका देवपुत्रा रोमकूप ओजः प्रक्षिपन्ति स ममं परमो मृषावादः स्यात् । तो बोधिसत्त्वा मृषावादपरिहारार्थं तान्देवपुत्रान् प्रतिक्षि- प्पोदरिकाहारे चित्तं नामयति स्म । इति हि भिक्षवः पङ्घर्ष- व्रततपःसमुत्तो बोधिसत्त्वस्तस्मादासनादुत्थायादरिकगाहा- रमाहरिय्यामीति वाचं निश्चारयति स्म । तद्यथा हानीकृतं मुई पूषं यथादनकुल्लाषमिति (१) । अथ खल्नु भिक्षवः पञ्चकानां भद्रवर्गीयाणामेतदभूत्। त- यापि तावञ्चर्यया तयापि प्रतिपदा श्रमणेन गौतमेन न शक्कितं (२) किञ्चिदत्तरिमनुय्यधर्मादलमार्य ज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात् कर्त्तम् । किं पुनरेतयादरिकमाहारमुत्खनिकायोगमनयुको विहरन्तव्यको बालोऽयमिति च मन्यमाना बाधिसत्त्वस्यान्ति- कात्प्रक्रामन्तस्ते वाराणमों गत्वा ऋषिपतने मृगदावे व्याहार्षुः॥ तत्र बोधिमत्त्वमादित एव दुष्करच चरन्तं दशग्रामि- कदुहितरः कुमार्य उपतम्थुर्दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय च ॥ एककोलतिलतण्डुल प्रदानेन च प्रतिपादितोऽभूत् ॥ बला च नाम दारिका बलगुप्ता च प्रिया च सुप्रिया च विजयमेना च अतिमुक्तकमला च सुन्दरी च कुम्भकारी च उलुविल्लिका च जटिलिका च सुजाता च नाम ग्रामिकदुहिता भाभिः कुमारिकाभिर्बोधिसत्त्वाय मर्चे ते यूषविधयः कृत्वोपनामिता १ "फाणोकतं पूगयूषं हरेशु कयूषमौदनकुस्माषमितीति वा पाठः । २ "न शकि" म भक्तमिन्यथः । 272 ·३३२ ललितविस्तरः॥ प्रभूवन् । ताँचाभावहत्य बोधिसत्त्वः क्रमेण गोचरंग्रामे पिण्डा- नभ्याचरन् वर्णरूपबलवानभूत। तदग्रेण बोधिसत्त्वः सुन्दरः श्रमणे महाश्रमण दूत्याचक्षते ॥ तत्र भिक्षवः सुजाता ग्रामि- कदुहिता बोधिसत्त्वस्य दुष्करचर्या चरत श्रादित एव बोधि- मत्त्वस्य व्रततपःसमुत्तरणार्थ शरीराप्यायतनहेताच प्रतिदिव- समरशतं ब्राह्मणानां भोजयतिस्म । एवञ्च प्रणि दधाति स्म । मम भोजनं भुक्का बाधिमत्वाऽनुत्तरां मम्यकसम्बोधिमभिमम्बु- ध्यतामिति ॥ तस्य मे भिक्षवः षङ्घर्षव्यतिवृत्तस्य काषायाणि वस्त्राणि परिजीन्यभूवन ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत्। म चेदई कौपीनं प्रच्छादनं लभेयं शोभनं स्यात् ।। तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन सुजाताया ग्रामिकदुहितुर्दामी राधा नानो कालगताऽभूत् । मा शाणकैः परिवेष्ट्य श्मशानम- पकृष्य त्यकाऽभूत् । तदहमेवाद्राक्षं पाण्डुदकूलम् । ततोऽहं तत् पाण्डुद कूलं वाभेन पादेनाक्रम्य दक्षिणहस्तं प्रमा-वनतोऽभू- वन्त हीतम्॥ अथ भीमा देवा अन्तरिक्षाणां देवानां घोषमनु- श्रावयन्ति स्म। आश्चर्य माी अद्भुतमिदं माषाः। यत्र हि नामवं महाराजकुल प्रसूतस्य चक्रवर्तिराज्यपरित्यागिनः पाण्डुदु कूले चित्तन्नतमिति अन्तरिक्षा देवा भीमानां देवानां शब्दं श्रुत्वा चातुर्महाराजिकानां देवानां घोषमुदीरयन्ति स्म । चातु- महाराजिकास्त्रयस्त्रिंशतः, त्रयस्त्रिंशा यामानां, यामास्तुषि- तानां, तुषिता निर्माणरतीनां, निर्माणरतयः परनिर्मितवश- वर्तिनां, परनिर्मितवशवर्त्तिनो यावद्ब्रह्मकायिकानाम् ।।

·पटादशाध्यायः॥ ॥ दति हि भिक्षवस्त क्षणं तल्लवं तन्मुहूत्तं यावदकनिष्ठभुव- नादेकोष एकः सनिनादोऽभ्युइतोऽभूत् । श्राश्चर्यमिदं मार्षी अद्भुतमिदम् । यत्र हि नामैवं महाराजकुलप्रसूतस्य चक्रव- तिराज्यपरित्यागिनः पाण्डुकूले चित्तं नतमिति ॥ अथ बाधिसत्त्वस्य पुनरप्येतदभवत् । लब्धं मया पाण्डुदुकूलं स चेदुदकं लभेयं शोभनं स्यात्। ततस्तत्रैव देवताः पाणिना मही पराहन्ति स्म । तत्र पुष्करिणी प्रादुरभूत् । अद्यापि मा पाणिहतेति पुष्करिणी मज्ञायते ॥ पुनरपि बोधिसत्त्वस्यैतद- भूत्। लधं मया पानीयं स चेच्छिलां लभेयम् । यदं पाण्डु- दुकूलं प्रक्षालयेयं शोभनं स्यात् ॥ तत्रैव शक्रेण शिला तत्क्षण- मेवापनिक्षिप्ताऽभूत् ॥ ततो बोधिसत्त्वस्तत्पाण्डुदुकूलं प्रक्षाल- यति म्म ॥ अथ शक्रो देवराजो बोधिसत्त्वमेवमाह। ददेदं (१) सत्पुरुष मह्यमहं प्रक्षालयामीति ।। ततो बोधिसत्त्वः स्खयङ्कारितां प्रव्रज्यायाः सन्दर्शयितुं तत्पाण्डुदुकूलं शक्रस्यादत्वा खयमेव प्रक्षालयति स्म । स श्रान्तः क्लान्नकायोऽवतीर्य पुष्करिणीमुत्तरियामीति ॥ मारेण च पा- पीयमा ई•धर्मपरीतेन पुष्करिण्या अत्युच्छ्रितानि तटानि नि- र्मितान्यभूवन् । तस्याश्च पुष्करिण्यास्तीरे महाककुभपादपस्तत्र देवतां बोधिसत्त्वो लोकानुवृत्या देवतानुग्रहार्थं चाब्रवीत् । आह । हे देवते वृक्षशाखाम्। तया वृक्षशाखावनामिताऽभूत्ता बोधिमत्त्वाऽवलम्ब्योत्तरति स्म । अवतीर्य च तत्ककुभपादप- १ ददेदं देहौदम् ।

·१३४ ललितविस्तरः॥ स्थाधस्तात् तत्पाण्डुदुकलं सङ्घट्टीकृत्य सीवयति स्म ॥ अद्यापि तत्पाण्डुदुकूलसीवनमित्येवं सज्ञायते स्म । अविमलप्रभो नाम शुद्धावामकायिको देवपुत्रः स दिव्याणि चीवराणि काषाय- रङ्गरकानि श्रमणमारूप्याणि बोधिसत्त्वायोपनामयति स्म । बोधिसत्त्वश्च तानि गृहीत्वा पूर्वाहे निवास्य सङ्गट्टीप्राकृत्य गोचराभिमुखोऽभूत्। तत्र देवताभिरुरुविल्वासेनापतिग्रामके नन्दिकग्रामिकदुहितुः सुजाताया आरोचितमभूत् । अर्द्धरा- त्रसमये यदर्थं त्वं महायज्ञं यजमे म तस्माद् व्रतादुत्तीर्मः म शुभमौदरिकमाहारमाहरिय्यति । त्वया च पूर्व प्रणिधानं कृतं मम भोजनं मुक्का बोधिमत्त्वोऽनुत्तरां सम्यकमम्बोधिमभि- मम्मोत्स्यत इति । यत्ते करणीयं तत् कुरुवेति ॥ अथ खलु भिक्षवः सुजाता नन्दिकग्रामिकदहिता तामां देवतानां तद चनं श्रुत्वा शीघ्र गोमहम्नस्य क्षीरं सप्तकृत कृतमारोद्भु- तादय्यमोजोमण्डं गृहीते स्म । गृहीत्वा च मा तत्क्षीरमभिन- वमभिनवैस्तण्डुलैरभिनवायां स्थायामभिनवां चुलीमुपलिप्य तद्देोजनं माधयति स्म । तस्मिंश्च साध्यमान इमानि पूर्वनिमि- त्तानि मन्दृश्यन्ते स्म ॥ तस्मिन् खल्वपि क्षीरे श्रीवत्सखस्तिकन- न्द्यावर्त्तपद्मवर्द्धमानादीनि मङ्गल्यानि मन्दृ ण्यन्ते स्म ॥ ततस्तस्या एतदभूत्। यादृशानीमानि पूर्वनिमित्तानि मन्द म्यन्ते निः- मंशयमिदं भोजनं भुक्ता बोधिसत्त्वेोऽनुत्तरां सम्यक् सम्बोधिं प्रास्यति । सामुद्रिकज्ञानविधिज्ञश्च नैमित्तिकस्तं प्रदेश प्राप्ता- ऽभूत् । मेोऽपि तथैवामृताधिगमन मेव व्याकृतवान् । ततः ·घटादशाध्यायः ॥ ३३५ . सुजाता तं पायमं पक्कं स्थण्डिलमुपलिय पुष्यैरवकीर्य गन्धो- दकेनाभ्युच्यासनं प्रज्ञप्य सत्कृत्योत्तरां नाम चेटीमामन्त्रयते स्म। गच्छोत्तरे ब्राह्मणमानयाहमिदं मधुपायममवलोकयामि॥ माध्वार्थेति प्रतिश्रुत्य पूर्वी दिशमगमत् ॥ मा तत्र बोधिसत्त्वं पश्यति मां। एवं पश्चिमामुत्तरामेव दिशं गच्छति स्म । तत्र तत्र बोधिसत्त्वमेवाद्राक्षीत्। न कश्चित् सन्दृश्यते स्म ॥ ततः मा गत्वा स्वामिनीमेवमाह । न खल्वार्यऽन्यः कश्चिदृश्यते श्रमणो ब्राह्मणो वाऽन्यत्र यदा यत एव गच्छामि तत्र तत्र श्रमणमेव सुन्दरं पश्यामि ॥ सुजाता पाह। गच्छोत्तरे स एव ब्राह्मण: स एव श्रमणस्तस्यैवार्थेऽयमा- रम्भस्तमेवानय ॥ माध्वार्य इत्युत्तरा गत्वा बोधिसत्त्वस्य चर- णयोर्निपत्य सुजाताया नानोपनिमन्त्रयते स्म ॥ ततो भितवा बोधिसत्त्वः सुजाताया ग्रामिकदुहितुर्निवेशनं गत्वा प्रज्ञप्त एवामने न्यमीदत् ।। अथ खलु भिक्षवः सुजाता ग्रामिकदुहिता सुवर्ममयों पात्री मधुपायमसम्पूमा बोधिसत्त्वस्योपनामयति स्म ॥ बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् । यादृशमिदं सुजातया भोजनमुप- नामितं निःसंशयमईमीनं भुक्वानुत्तरी मम्यकसम्बोधिमभि- सम्भात्स्ये॥ अथ बोधिसत्त्वस्तभोजनं प्रतिग्रहन सजातां ग्रामिकदुहि- तरमेतदवोचत् । इयं भगिनि सुवर्खपात्री किं क्रियताम् ।। माऽऽह । तवैव भवत्विति ॥

·३३६ ललितविस्तरः॥ बोधिसत्त्व आह । न ममेदृगेन भाजनेन प्रयोजनम्। सुजाता पाह। यथेष्टं क्रियताम्। नाहं विना भाजनेन कस्यचिनोजनं प्रयच्छामि ॥ अथ बोधिसत्त्वस्त पिण्डपात्रमादायोरुविल्वाया निष्क्रम्य नागनदी पूर्वाह्न काल समये नदी नैरञ्जनामुपसङ्गम्य तं पिण्ड- पात्रं चीवराणि चैकान्त निक्षिप्य नदी नैरञ्जनामवतरति स्म गात्राणि शीतनीकर्तुम्। बोधिमत्त्वस्य खनु पुनर्भिक्षवः स्नाय- तोऽनेकानि देवपुत्रशतसहस्राणि दिव्यागुरुचन्दनचूर्मविलेपनै- नदीमालोकयन्ति म्म। दिव्यानि च नानावानि कुसुमानि जले क्षिपन्ति सा। यदुत बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे ॥ तेन खलु पुनः समयेन नदी नैरञ्जना दिव्यैर्गन्धैः पुष्यैश्च समाकुला भवति स्म। येन च गन्धोदकेन बोधिसत्त्वः स्नाता- ऽभूत् । तेन खलु पुनः ममयेन शुद्धावासकायिकैर्देवपुत्रैः सर्च अन्यतीर्थिका निगृहीता अभूवन् । तं देवपुत्रकाटोनियुतश- तसहस्राणि अभ्यक्षिप्य स्वकस्वकानि भवनानि नयन्ति स्म चैत्यार्थ पूजार्थञ्च ॥ यानि च बोधिसत्त्वस्य केशम्मश्रूण्यभवन् तानि माणि सुजाता ग्रामिकहिता मङ्गल्यानीति चैत्यार्थ च परिग्रहीते स्म। नद्युत्तीर्णश्च बोधिसत्त्वः पुलिनं निरीक्षते स्म उपवेशकामः । श्रथ या नैरञ्जनायां नद्यां नागकन्या मा धरणीतलादभ्युनत्य मणिमयं मनोरमं भद्रासनं बोधिसत्त्वा- योपनामयति स्म ।। तत्र बोधिसत्त्वो निषद्य यावदर्थं तं मधुपा- यमं परिभुत स्म ॥ सुजाताया ग्रामिकदुहितुरनुकम्पामुपादाय ·घटादशाध्यायः॥ परिभुज्य तां सुवर्मपात्रीमनपेक्षो वारिणि प्रक्षिपति स्म । क्षिप्त- मात्राञ्चतांमागरो नागराजो चित्रकारबहुमानजातो गृहीत्वा खभवनाभिमुखः प्रस्थितोऽभूत् पूजाति कृत्वा ॥ अथ दशशत- नयनः पुरन्दरो गरुडरूपमभिनिभाय वज्रतुण्डो भूत्वा माग- रस्य नागराजस्थान्तिकात्तां सुवर्मपात्रों हर्तुमारब्धो यदा न शक्नोति स्म तदा स्वरूपेणादरेण याचित्वा चयस्त्रिंशद्भवनं नीतवान् चैत्यार्थ पूजार्थञ्च । नीत्वा पात्रीयात्रां नाम पर्वणि प्रवर्तितवान् । अद्यापि च त्रयस्त्रिंशेषु देवेषु प्रतिमंवत्सरं पात्रीमहो वर्त्तते। तच्च भद्रासनं तयैव नागकन्यया परि- गृहीतं चैत्यार्थ पूजार्थञ्च॥ समनन्तरपरिभुतश्च भिक्षवो बोधि- सत्त्वेनौदरिक आहारोऽथ तत्क्षण मेव बोधिसत्त्वस्य पुण्यबलेन प्रज्ञाबलेन पूर्विककायशुभवर्षपुष्करतया प्रादुरभूत्। द्वात्रिं- शच्च महापुरुषत्वक्षणानि अभीतिश्चानुव्यञ्जनानि व्योमप्रभाश्च ॥ तत्रेदमुच्यते षड्वर्ष व्रततप उत्तरित्व भगवान् एवं मतिं चिन्तयेत् स चेदहं ध्यानभिज्ञ ज्ञानबलवाने कृशाङ्गोऽपि सन् । गच्छेयं द्रुमराज मूल विटपी सर्वज्ञतां बुयतुं नो मे स्यादनुकम्पिता च जनता एवं भवेत् पश्चिमा (१) । यत्त्वादरिक भुत्त्क भोजनवरं काये बलं कृत्व ना १ “षड्वर्ष" षड्वः। “व्रतनप उत्तरित्व' व्रततपोभिरुत्तोर्य। “चिन्तयेत्” अचि- गायत । "ध्यानञ्चभिज्ञज्ञानबलवान्' ध्यानाभिज्ञाज्ञानबलवान् । “ठुमराज मूल" द्रुमराजस्य मूले। "विटपी विपिनः । “बुद्यतुं' बोडु। . 20 ·ललितविस्तरः॥ गच्छेयं द्रुमराज मूल विटपी सर्वज्ञतां बुद्ध्यतम् । श्रावं ते च पुण्य देवमनुजा लूहेन ज्ञानेक्षिणा नो शक्कामि य बुद्धिना य अमृतं कायेन ते दुर्बलाः (१) ॥ मा च ग्रामिक धीतपूर्वचरिता नाना सुजाता इति यज्ञं नित्यं यजति एवमनसा मिद्धे व्रतं नायके । मा देवान् निशम्य चोदन तदा गृह्या मधूपायस उपगम्या नदितीरि हृष्टमनमा नैरञ्जनानास्थिता (२) । मो चाकल्पसहस्रचीर्मचरितः शान्न प्रशान्तेन्द्रियो देवनागगणैर्ऋषीपरिवृतो आगत्य नैरञ्जनाम् । तीर्णस्था च कुमार समत्त्व मतिमां स्वाने मतिं चिन्तयन् आरुह्या नदि नापि शुद्ध विमला लोकानुकम्पी मुनिः (३)। देवाः कोटिसहस्र हृष्टमनसा गत्वानि चूर्मानि च ओरुह्या नदि लोदयन्ति शलिलं स्नानार्थ सत्त्वोत्तमे। नाना स्नात्व च बाधिमत्त्व विमलस्तीरे स्थितः सूरतो बुद्या ये। १ “यत्वादरिक भुक्क" यत्वादरिकं भुत्का । "कृत्वना” कृत्वा नेनि पादपूरणार्थ- मेव । “द्रुमराज मूल विटपी' द्रुमराजस्य मूले विटपिनः । “बुद्यतुं” बोर्बु । "चाहेव चाहुरेवं । "पुण्य' पुण्याः । “ज्ञानेक्षिणा" ज्ञानेक्षणा। “नो शतासि य" नोगता चासन् ये । “बुद्धिना य" चमतं" अमृतं प्राप्नुमित्यर्थः । ९ “प्रामिक" ग्रामिका। “धोतपूर्वचरिता” अधोतपूर्वचरिता। "एवमनसा" एवंमनसा इनिबुड्या इत्यर्थः । "सिद्धे व्रतं नायके' सिद्धेतं नायके नायकस्ये. त्यर्थः। “चोदन” चौदनं । "ग्रह्या" ग्टहीत्वा । “मधूपायसं" मधुपायसम् । "उपगम्या" उपगम्य । “नदितीरि" नदीतौर। "नैरञ्जनानास्थिना" नेरच. नानास्थिता। २ "सो चाकल्प" स चाकल्प । "क्षीपरितो" षिपरिटतो। च कुमार ससत्व ममतिमां" "तोरस्थय कुमारः ससत्त्वा मतिमान् । “ओरधा नदि खापि" अवरय नयां लातः । “सद्ध" शहो। "तोर्णस्था ·घटादाध्यायः॥ ३२९ हर्षुर्देवमहल खान मलिल पूजार्थ मत्त्वोत्तमे (१) । काषायाणि च वस्त्राणि निर्मल शुभां तां देवपुत्रोऽददत् कल्पीयानि च मनिवास्य भगवांस्तीरे हि नद्यां स्थितः। मागाकन्यादग्रहृष्टमनसा भद्रासनं माऽन्यसीत् यत्रामा निषमाद शान्तमनमो लोकस्य चक्षुष्करः (२) ॥ दत्वा भोजनं सुजात मतिमा खमिये भाजने वन्दित्वा चरणानि मा प्रमुदिता परिभुच मे सारथे। भुक्का भोजन यावदर्थ मतिमां पात्रों जले प्राक्षिपेत् तां नग्राह पुरन्दरः सुरगुरुः पूजां करिष्याम्यहम् (३) । यदभुक्तञ्च जिनेन भोजनवरमौदारिकं तत्क्षणे तस्य कायबलञ्च तेजशिरिया पूर्वं यथा मंस्थितम् । धी कृत्य कथा सुजात मरुणां कृत्वा च अर्थं बहुं सिंहाहंमगतिर्गजेन्द्रगमनो बोधिद्रुमं सम्पस्थितः (१) । इति नैरञ्जनापरिवर्तेर नामाटादशः ॥ १८ ॥ १ कोटिसहम" कोटिसहखाणि गत्वानि इति सर्वच एवं पाठः । चत्र गन्धानि इति पाठे वर्णः सङ्गच्छति । 'चोर ह्या" अवरुद्ध । “नदि लोदयन्ति" नदोमाला- डयम्ति स्म। "सानार्थ सत्त्वोत्तमे" स्नानार्थ मत्त्वात्तमस्य । "नाना स्नात्व" स्नानं स्नात्वा । “बोधिसत्त्व विमलः" बोधिसत्त्वो विम नः । “सूरतो” सुरतो। “हषुर्दै- वसहस" जहर्सर्दवसहखाणि । “स्नान सलिल पूजार्थ सत्त्वात्तमे" स्नानात् सलिले पूजार्थ सत्वोत्तमस्य । २ “निर्मल शुभां तां" निर्मलानि शुभानि तानि । “कल्पोयानि" चाकल्पनी. यानि परिधानयोग्यानीति भावः। “नद्यां" नद्याः। "नागाकन्यो-" नागकन्या-। "मान्तमनसो" शान्तमनाः। ३ "सुजात मतिमां" सुजाता मतिमती। "खामये" वर्णमये। "भोजन या. वदर्थ मतिमां" भोजनं यावदर्थ मतिमान् । 'प्राक्षिपेत्" प्राक्षिपत्। ४ "चौदारिकं” चौदरिक। “नेजशिरिया" तेजश्रिया । “धमां कृत्य" धर्मान् कृत्वा। "कथा" कथां। "सुजात" सुजातायाः। “मरण" मरूणां । "ब" बड़। "सिंहाहंसगतिः" सिंहहंसगतिः “सम्प्रस्थितः" पच प्रस्थित इति पाठे न इन्दोभङ्गः । । 202 ·३४० ललितविस्तरः॥ ऊनविंशाध्यायप्रारम्भः । दूति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो नद्यां नैरञ्जनायां स्नात्वा च भुक्का कायबलस्थामं सजनय्य येन षोडशाकारसम्पन्नपथिवी- प्रदेशे महाबोधिद्रुमराजमूलं तेन प्रतस्थे विजयाय तया च गत्या । याऽमी महापुरुषाणां गतिरनुच्चरितगतिः । इन्द्रयष्टि- गतिः सुमंस्थितगतिः। मेरुराजगतिरजिह्मगतिरकुटिलगतिर- नुपद्रुतगतिरविलम्बितगतिरलुलितगतिरस्खलितगतिरसङ्घट्टि- तगतिरलीनगतिरविलम्बित(१)गतिरचपलगतिः सलीढगति- विमलगतिः शुभगतिरदोषगतिरमोहगतिररक्तगतिः सिंहगति- इंसराजगतिनीगगतिनारायणगतिर्धरणीतलासंसृष्टगतिः सह- सारचक्रधरणीतलचित्रगतिः । जालाङ्गुलिताम्रनखगतिः । ध- रणीतलनिनादगतिः । शैलराजसङ्घटनगतिः । उत्कलनि :। उत्कूलनिकूलस- मकरचरणगतिः । जालाकराभारात्मर्जनसत्त्वसंस्पृशनसुगति- गमनगतिः। विमलपद्मक्रमनिक्षपणगतिः। पूर्वशुभसुचरित- गमनगतिः । पूर्वबुद्धसिंहाभिगमनगतिः । वज्रदृढाभेद्याशय- गतिः। मोपायगतिः । मापायदुर्गतिपिथनगतिः। सर्व- सुखसञ्जननगतिः। मोक्षपथमन्दर्शनगतिः । मारबलापकरण- गतिः । कुगतिगणपरप्रवादिसहधर्मनिग्रहणगतिः। कर्मपट- लक्लेशविधमनगतिः। संसारपक्षापक्षकरणगतिः। शक्रब्रह्मम- हेश्वरलोकपालाभिभवगतिः। त्रिमाहस्रमहासाहकहर- १ द्वितीयाविलम्बित शब्दस्य चर्थवलक्षण्यं न ज्ञायते ।

·ऊनविंशाध्यायः॥ ३०१ गतिः । वयम्भूरभिभूगतिः (१) । सर्वज्ञानाभिगमनगतिः । स्मृतिमतिगतिः। समभिगमनगतिर्जरामरणप्रशमगतिः । शिव- वीजामराभयनिर्वाणपुरगमनगतिः। ईदृश्या गत्या बोधिसत्त्वा बोधिमण्डं सम्प्रस्थितोऽभूत्॥ इति हि भिक्षवो यावच्च नद्या नैरञ्जनाया यावच बोधिम- ण्डादेतस्मिन्नन्तरे वातबलाहकैर्देवपुत्रैः संसृष्टमभूत् । वर्षबलाह- कैर्देवपुत्रैर्गन्धोदकेन सिक्तमभूत् पुपैश्चावकीर्ममभूत् । यावदेव त्रिमाहस्रलोकधातो वृक्षास्ते सर्वे येन बोधिमण्डस्तेनाभिन- ताग्रा अभूवन् । येऽपि च तदहोजातबालदारकास्तेऽपि बोधि- मण्डशीर्षकाः स्वपन्ति स्म ॥ येऽपि चेह त्रिसाहस्रमहासाह- सलोकधाता सुमेरुप्रमुखाः पर्वतास्तेऽपि सर्वे येन बोधिमण्ड- प्रणता (२) अभूवन्। नदी नैरञ्जनामुपादाय यावहोधिमण्डो- ऽस्मिन्नन्तरे कामावचरैर्देवपुत्रैः क्रोशविस्तारैकप्रमाणो मार्गी- ऽभिव्यूहितोऽभूत्। । तस्य च मार्गस्य वामदक्षिणपार्श्वयोः सप्तरत्न- मयी वेदिका(३)ऽभिनिर्मिताऽभूत् । सप्तताला उच्चस्त्वेन उपरि- याद्रत्नजालसञ्छना दिव्यच्छत्रध्वजपताकासमलङ्कृता । इषुक्षपे सप्तरत्नमयास्ताला अभिनिर्मािता अभूवन् ॥ तस्या वेदिकाया अभ्युद्तात् सर्चमाञ्च तालाद्रनसत्राद् द्वितीयतालमवसन- मभूत्। इयोश्च तालयोर्मध्ये पुष्करिणी मापिताऽभूत्ता गन्धो- १ खयम्भुवोऽभिभूगतिरिति शुद्धः पाठः । २ "येन बोधिमण्डप्रणता" येन बोधिमण्ड स्तेनप्रणता बभूवन इत्यर्थः । १ वेदिका-पुष्करिणी- विशेषणे सर्वत्र बत्वमपेचितम् ।

·३४२ ललितविस्तरः॥ दकपरिपूर्ण सुवर्षबालुकास्तृता उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकस- छन्ना रनवेदिकापरिवृती-वैदूर्यमणिरत्नोपान प्रत्युप्ता था- तिवलाहका(१)हंसचक्रवाकमयूरोपकूजिता। तं च मार्गमशी- त्यमरःसहस्राणि गन्धोदकेन सिञ्जन्ति स्म ॥ अशीत्यमरःसह- खाणि मुक्रकुसुमैरभ्यवकिरन्ति स्म दिव्यैर्गन्धवद्भिः। सर्वस्य च तालवृक्षस्य पुरतो रत्नव्योमकः संस्थिताऽभूत् । सर्वस्मिञ्च रनव्योमके अशोत्यमरःसहस्राणि चन्दनागरुचीकपुटापरि- गृहीतानि कारानुसारिधूपघटिकापरिगृहीतानि स्थितान्यभू- वन्। सर्वस्मिंश्च रत्न व्योमके पञ्चपञ्चासरःसहस्राणि दिव्य- सङ्गीतिसम्प्रवादितस्थितान्यभूवन । इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रकम्पमानैः क्षेत्र रश्मिकोटी- नियुतशतसहस्राणि निश्चारयंस्तूर्यशतमहौः प्रवाद्यमानैर्महता पुष्पाक्येन प्रवर्षता अप्सरस्म हसभाम्यमाणैर्दुन्दुभिशतमहौः पराहन्यमानैर्गजभिः प्रगञ्जनियगजवृषभैः प्रदक्षिणीकु- वद्भिः शुकशारिकाकोकिलकलविङ्कजोवञ्जीवकहंसक्रौञ्चमयू- रचक्रवाकशतमहसैरुपनाम्यमानैर्मङ्गल्यशतसहस्रैरनेनैव रूपेण मार्गव्यूहेन बोधिसत्त्वो बोधिमण्डं गच्छति स्म ॥ यां च रात्रि बोधिसत्त्वो बोधिमभिसम्बो कामोऽभूत्। तामेव रात्रि वश- वर्ती नाम त्रिसाहसमहासाइसाधिपतिर्ब्रह्मा सहाम्पतिं पार्ष- दमामयैवमाह । यत् खलु मार्ष जानीयाः । एष म बोधि- मत्त्वो महामृत्त्वो महामन्त्राहमन्त्रद्धो महा प्रतिज्ञानुस्मतो दृढ- .. १ वलाका इति अर्थः ।

·ऊनविंशाध्यायः॥ ३४३ सन्नाहमन्त्रद्धोऽपरिखिन्नमानमः सर्वबोधिसत्त्वच सुनिर्यातः सर्वपारमितासु पारङ्गतः सर्वकोधिसत्त्वभूमिषु वशिताप्राप्तः सर्वबोधिसत्त्वाशयसुविशुद्धः सर्वसत्त्वेन्द्रियेष्वनुगतः सर्वतथाग- तगुह्य स्थानेषु सुप्रविष्टः सर्वमारकर्मपथममतिक्रान्तः सर्वकुश- लमूलेब्वपरप्रत्ययः सर्वतथागतैरधिष्ठितः सर्वसत्त्वेषु प्रमोक्षमा- गंदेशयिता महासार्थवाहः सर्वमारमण्डलविध्वंसनकरः त्रि- साहस्रमहामाहकहरः सर्वधर्मभैषज्यममुदानीतो महावैद्य- राजो विमुक्रिपट्टाबद्धो महाधर्मराजा महाप्रज्ञाप्रभोत्सर्जन- करो महाके तुराजोऽष्ट लोकमानुपलिप्ता महापद्मभूतः सर्च- धर्मधारण्या सम्प्रमुखितो महामार गरभूतोऽनुनयप्रतिघापगतो- ऽचलोप्रकम्पो महासुमेरुभूतः सुनिर्मल: सुपरिशुद्धः सर्ववल- यितबुद्धिमहामणिरत्नभूतः सर्वधर्मवशवर्ती सर्बकम्मन्यचित्तो महाब्रह्मभूतो बोधिसत्त्वो बोधिमण्डमुपमङ्कामति मारसैन्य- प्रधर्षणार्थमनुत्तरां सम्यकसम्बोधिमभिसम्बो कामो दशबल- वैशारद्याष्टादश वैणिकबुद्धधर्भपरिपूरणार्थं महाधर्मचक्रप्रवर्त्त- नार्थं महासिंहनादनादनार्थ सर्वसत्त्वान् धर्मदानेन सन्तर्प- णार्थं सर्वसत्त्वानां धर्मचक्षुर्विशेरधनार्थं सर्चपरप्रवादीनां सह- धर्मेण निग्रहार्थं पूर्वप्रतिज्ञापरिपूरि (५) मन्दर्शनार्थं सर्वधर्म- श्वयंवशिताप्राप्त्यर्थम् । तत्र युभाभिर्षािः सर्वैरेव बोधिसत्त्वस्य पूजोपस्यानकर्मण्युत्सुकैर्भवितव्यम् ॥ अथ खलु वशवर्ती महा- ब्रह्मा तस्यां वेलायामिमा गाथा प्रभाषत । १ "परिपूरिः' परिपूर्णता ।

·३४8 ललितविस्तरः॥ यस्था तेजेन पुण्यतश्च शिरिये ब्राह्मः पथो ज्ञायते मैत्री वा करुणा उपेक्षमुदिताध्यानान्यभिज्ञा तथा । मोऽयं कल्पसहस्रचोर्मचरितो बोधिद्रुमं प्रस्थितः पूजां साधु करोथ तस्य मुनिना आशावते साधनाम् (१) ॥ यं गत्वा शरणं न दुर्गतिभयं प्राप्नोति नैवाक्षणं देवेविष्टसुखञ्च प्राप्य विपुलां ब्रह्मालयं गच्छति । पवर्षाणि चरित्व दुष्करचरिं यात्येष बोधिद्रुमं साधू सर्वि उदग्रहटमनमः पूजास्य कुवामहे (२)॥ राजाऽमी त्रिसहस्त्र ईश्वरवरो धर्मो श्वरः प्रार्थिवः शको ब्रह्मपुरे च चन्द्रसूर्य- नास्त्यस्य कश्चित्ममः । यस्या जाते क्षेत्रकोटिनियुताः मकम्पिता षड्विधा मैोऽद्य बजते महाद्रुमवरं मारस्य जेतुं चमूग (३) ॥ मूट्टि यस्य न शक्यमीक्षितुमिह ब्रह्मालयेऽपि स्थितैः कायो यस्य वराग्रलक्षणधरो द्वात्रिंशताऽल वाग्यस्येह मनोज्ञवल्गुमधुरा ब्रह्मखरा सुखरा चित्तं यस्य प्रशान्त (४) दोषरहितं गच्छाम तत्पजने ॥ लङ्कृतः । १ “यस्या तेजेन पुण्यतश्च शिरिये” यस्य तेजसा पुण्येन श्रिया । “पथो” पन्थाः । "उपेक्षमुदिताध्यानान्यभिज्ञा" उपक्षामुदिताध्यानामिज्ञाः । “करोथ” कुरुत । "मुनिना चाशाव्रते साधनाम्" मुनीनां अाशाव्रतस्य साधिकाम् इत्यर्थः । ९ “विपुला" विपुलं । "चरित्व दुष्करचरि" चरित्वा दुष्करचीं। “साधू सर्वि" साधु सबै १ "निसहस ईश्वरवरो" त्रिसहस्रेश्वरवरो “यस्या जाते क्षेत्रकोटिनियुताः सङ्कम्पिता षणिधा" यस्मिञ्जाते क्षेत्रकोटिनियुतानि सङ्गम्पिनानि पशिधानि “चमून" चमः। ४"प्रशाम्त" प्रशान्त ।

·ऊनविंशाध्यायः॥ ३४५ येषां वा मति ब्रह्मशकभवने नित्यं सुख क्षेधितुं. अथवा सर्वकिलेशबन्धनलता छेत्तुं हि तां जालिनीम् । अश्रुत्वा परतः स्पृशेयममृतं प्रत्येकबोधि शिवां बुद्धत्वं यदि वेत्सितं त्रिभुवने पूजेत्वसौ नायकम् (१) ॥ त्यना येन समागरा वसुमती रत्नान्यनन्तान्यथा प्रामादाश्च गवाक्षहमर्यकलिका युग्यानि यानानि च। भूम्यालङ्कृत पुष्पदाम रुचिरा उद्यानकूपामला हस्ता पादशिरोत्तमाङ्गनयनाः मो बोधिमण्डोन्मुखः (२) । इति हि भिक्षवस्त्रिसाहसमहासाहस्त्रिको महाब्रह्मा दूमं त्रिसाहस्रमहामाहस्रं लोकधातुं तत्क्षणं समध्यतिष्ठत । पा- णितलजातमपगतसकठि लमुत्सदमणिमुकावज्र वैदूर्यशङ्खशिला- प्रवालरजतजातरूप्यनीलमृदुककुण्टक जातप्रदक्षिणनद्यावर्त्तका- चिलिन्दिकसुखसंस्पर्शश्च हरिमं त्रिसाहस्रमहाहाहसं लो- कधातुं सञ्छादितमध्यतिष्ठत । मर्च च तदा महासमुद्रा धर- णीतलसंस्थिता अभूवन ॥ न च जलचराणां सत्चानां कश्चि- विहेठोऽभूत् । इमं चैव लोकधातुमलतं दृष्ट्वा च दशसु दिनु शक्रब्रह्मलोकपालैाधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे बुद्धक्षेत्रशतसहस्राणि १ “मति ब्रह्मशक्रभवने" मतिब्रह्माक्रभवने । “सुख देयितुं" सुखं क्षयितुं । 'सर्वकिलेशबन्धनलतां" सर्वलेशबन्धनलतां । “प्रत्येकबोधि शिवां" प्रत्येकबोधेः शिवं । “बेसितं” विविदिलं । “पूजेत्वसौ” पूजयतु दमं । ६ “भूम्यालङ्कत पुष्यदामरचिरा" भूम्यलझना पुष्पदामानि रचिराणि । “उद्या- मकूपामला" उद्यानकूपा अमला। “पादभिरोत्तमाङ्गनयनाः" पादशिर उत्तमा. जनयनानि । “सो बोधिमण्डोन्मुखः" स बोधिमण्डे।म्मुखः । 2x ·२४६ ललितविस्तरः॥ समल तान्यभूवन। बोधिमत्त्वैश्च दिव्यमानुष्यकार्तिकान्तः पूजा- च्यू ईर्दशसु दिच्चप्रमेयाणि युद्धक्षेत्राणि प्रतिमण्डितान्यभूवन् बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे । माणि च तानि बुद्धक्षेत्राण्येकस्मि- नेव मन्दृश्यन्ते नानाव्यूहालङ्कारालङ्कृतानि च । न च भूयो लोकान्तरिका न च कालपर्वता न चक्रवाडमहाचक्रवाडाः प्रज्ञायन्ते स्म । सर्वाणि च तानि बुद्धक्षेत्राणि बोधिसत्त्वस्या- भया स्फुटानि सन्दृश्यन्ते स्म ।। षोडश च बोधिमण्ड परिपालका देवपुत्राः। तद्यथा उत्ख- ली च नाम देवपुत्रमुत्खली च नाम प्रजापतिश्च शरबलश्च केयूरबलश्च सुप्रतिष्ठितश्च महीधरश्च अवभासकरच विमलश्च धर्माचरश्च धर्मकेतुश्च मिद्धपात्रश्चाप्रतिइतनेत्रश्च महाव्यहश्च शील विद्धनेत्रश्च पद्मप्रभश्च । दूतीमे घोडश 'बोधिमण्डप्र- तिपालदेवपुत्रा: मवैवर्त्यनान्ति प्रतिलञ्चास्ते बोधिसत्त्वस्य पूजार्थं बोधिमण्डं मण्ड यन्ति स्म समन्तादशीतियोजनानि सप्तरत्नवेदिकाभिः परिहतं सप्तभिस्तालपतिभिः सप्तभी रत्न- किङ्किणीजालैः सप्तरत्नसूत्रैः परिवृतं सप्तरत्न प्रत्युनश्च जाम्बू- नद सुवर्णपटैः सुवर्मसूत्रैर्जाम्बूनद सुवर्णपद्मश्चावकोर्स मारवर- गन्धनिधूपितं रत्नजालसञ्छन्नम्। ये च दशसु दिक्षु नाना- लोकधातुषु विविधा वृक्षाः सन्त्यभिजाता दिव्यमानुष्यका- स्तेऽपि सर्वे तत्र बोधिमण्डे सन्दृश्यन्ते स्म । याश्च दशसु दिक्षु नानाप्रकारा. जलजम्थलजपुष्पजातयस्ता अपि सास्तत्र बोधि- मण्डे सन्दृश्यन्ते स्म। येऽपि च दशसु दिक्षु नानालोकधातुषु ·ऊनविंशाध्यायः ॥ बोधिसत्त्वा पोधिमण्डालङ्कुर्वन्य(१)प्रमाणपुष्य ज्ञानसम्भारव्यू हस्तेऽपि तत्र बोधिमण्डे सन्दृश्यन्ते स्म ।। इति हि भिक्षवो बोधिमण्डपरिपालकैर्देवपुत्रैस्तादृशा व्यूहा बोधिमण्डाभिनिर्मिता (२) अभूवन । यान् दृष्टा देवनागयक्षग- न्धासुराः खभवनानि श्मशानमज्ञामुत्पादयामासुः । तांश्च व्यूहान् दृष्ट्वाऽत्यर्थं चित्रीकारमुत्पाद यामासुः । उदानञ्चोदा- नयामासुः साध्वहोऽचिन्यः पुण्य विपाकनिस्यन्द इति॥ चत्वारश्च बोधिवृक्षदेवताः । तद्यथा वेणुश्च वल्गुश्च सुमनश्च जोपतिश्च एते चत्वारो बोधिवृक्षदेवता बोधिसत्त्वस्य पूजार्थं बोधिवृक्षमा- ययन्ति (३) स्म मूलसम्पन्नं स्कन्धसम्पन्न शाखापत्रपुष्पफलसम्पन्न- मारोहपरिणाहसम्पन्न प्रासादिकं दर्शनीयमशीतिस्तालमस्तेन रूपेण परिणाहेन चित्रं दर्शनीयं मनोरम सप्तभी रत्न- वेदिकाभिः परितं सप्तभी रत्नतालपतिभिः सप्तभी रत्न- किङ्किणोजालैः मतभी रत्नसूत्रैः समनुपरिवृतं पारिजातकको- विदारप्रकाशमाप्तचक्षुर्दर्शनम् ॥ म च पृथिवीप्रदेशस्त्रिमाह- त्रमहामाहस्रलोकधातुर्वज्रेणाभिदृढः सारा(8) भेद्यवज्रमयः संस्थितोऽभूत। यत्र बोधिसत्त्व निषोऽभूद् बाधिमभिमम्बा- तदनुरू झुकामः ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वेन बोधिमण्डमुपसङ्गमता तथा- १ "बोधिमण्डाल कर्वन्त्य-" बोधिमण्ड मल कुर्वन्त्यः । २ "बोधिमण्डाभिनिर्मिना" बोधिमण्डमभिताभिनिर्मिता इत्युचिवम् । २ "माययन्ति" मायान्ति । ४ "वनेणामिदृढः सारो" बवादपि दृढसारा । 2 x 2 ·३४८ ललितविस्तरः॥ रूपा कायात्प्रभा मुक्ताऽभूद् यया प्रभया सर्वेऽपायाः शान्ता अभूवन्। माण्यवराणि पिथिनितान्यभूवन् (१)। सर्वदुर्गति- वेदनाश्चापशोषिता अभवन् । ये च सत्वा विकलेन्द्रिया अभूवन् ते सर्वे परिपूर्णेन्द्रियाण्यनुप्राप्नुवन्। व्याधिताश्च व्याधिभ्यो व्यामु- च्यन्त । भयार्दिताश्चाश्वासप्राप्ता अभूवन् । बन्धनबद्धाश्च बन्ध- नेभ्यो व्यामुच्यन्त । दरिद्रसत्त्वाश्च भोगवन्तोऽभूवन् । क्लेशसन्त- ताश्च सत्त्वा निष्परिदाहका अभूवन् । बुभुक्षिताश्च सत्त्वाः पूर्ण- दरा अभवन् । पिपासिताश्च वषापगता अभूवन्। गुर्बिण्यश्च सुखेन प्रसूयन्ते स्म । जीर्णदुर्बलाश्च बलसम्पन्ना अभवन् । न च कस्य चित् सत्त्वस्य तस्मिन् समये रोगो बाधते देषो वा मोहो वा क्रोधो वा लोभो वा खिलं वा व्यापादो वा ई- वा मात्सर्यो- वा। न कश्चित्सत्त्वस्तस्मिन् समये म्रियते स्म न च्यवते स्म नोप- पद्यते स्म। सर्वसत्त्वाश्च तस्मिन् समये मैत्रचित्ता हितचित्ताः परस्परं मातापिसज्ञिनोऽभूवन् । तत्रेदमुच्यते । यावच्चावीचिपर्यन्तं नरका घोरदर्शनाः । दुःखं प्रशान्तं सत्त्वानां क्षिप्रं विहन्ति वेदनाम् (२) ।। तिर्यग्यानिषु यावन्तः सत्त्वा अन्योन्यघातकाः । मैत्रचित्ता हितचित्ता जाताः स्पृष्टा भाभिर्महामुनेः ।। प्रेतलोकेषु यावन्तः प्रेताः क्षुत्तर्षपीडिताः । प्राप्नुवन्न्यन्नपानानि बोधिसत्त्वस्य तेजसा ।। १ "पिथिनितान्यभूवन" प्रथितान्यभूवन । २ क्षिप्रं विहन्नि वेदनामित्यस्थ क्षिप्रं विहता वेदना चभवदित्यर्थः ।

·ऊनविंशाध्यायः॥
३४६
अक्षरा पिथिता: सर्वे (१) दुर्गतिश्योपशोषिता ।
सुखिताः सर्वसत्त्वाच दिव्यमाख्यसमर्पिता: ॥
बक्षुःश्रोत्रविहीनाश्च ये वान्ये विकलेन्द्रियाः ।
मान्द्रियैः सुसम्पूी जाताः सर्वाङ्गशोभनाः ।।
रागद्वेषादिभिः क्लेशैः सत्त्वा बाधन्त ये सदा (२) ।
शान्तनशास्तदा सर्व जाताः सुखसमर्पिताः ॥
उन्मत्ताः स्मृतिमन्तश्च दरिद्रा धनिनस्तथा ।
व्याधिता रोगनिर्मुक्का मुक्ता बन्धनबद्धकाः ॥
न खिलं न च मात्मयं व्यापादो न च विग्रहः (३) ।
अन्योन्यं सम्प्रकुर्वन्ति मैत्रचित्ता: स्थितास्तदा ।।
मातुः पितुश्चैकपुत्रे हि यथा प्रेम प्रवर्त्तते ।
तथान्योन्येन (8) सत्त्वानां पुत्रप्रेम तदाऽभवत् ॥
बोधिसत्त्वप्रभाजालैः
स्फुटाः
क्षेत्रा ह्यचिन्तियाः ।
गङ्गाबालुकसङ्ख्याताः समन्ताइ दिशो दश (५) ||
न भूयश्चक्रवालाश्च दृश्यन्ते कालपर्वताः ।
स ते विपुला क्षेत्रा दृश्यन्येकं यथा तथा (६) ॥
पाणितलप्रकाशाश्च दृश्यन्ते सर्वरनिकाः ।
"अक्षरा पिथिताः सर्वे" चक्षराणि प्रथितानि सर्वाणि
२ “बाधन्त ये सदा" बाध्यन्ते ये सदा इत्यर्थः ।
२ "व्यापादो न च विग्रहः" व्यापादं न च विग्रहमित्यर्थः ।
४ "तथान्यान्यन" तथान्योन्यं ।
५ "स्फुटाः क्षेत्रा यचिन्तियाः गङ्गाबालकसङ्ख्याताः" स्फुटानि क्षेत्राणि मचि.
न्तितानि गङ्गाबालुकासयातानि इत्यर्थः ।
( "सर्वे ते विपला क्षेत्राः" सर्वाणि तानि विपुलानि क्षेत्राणि । उत्तरचापि विशे-
षो नपुंसकत्वं योग्यम् यथा “सर्वरलिकाः'' सर्वरत्नकानि ।

·३५० ललितविस्तरः॥ बोधिमत्त्वस्य पूजार्थं सर्वक्षेत्रा अलङ्कृताः (१) । देवाश्च षोडश तथा बोषिमण्डोपचारकाः । अलञ्च क्रुधिमण्डमशीतियोजनायतम् ।। ये च केचिन्महाव्यूहाः क्षेत्रकोटीवनन्तकाः । ते च सर्वच दृश्यन्ते बोधिसत्त्वस्य तेजसा ।। देवा नागास्तथा यक्षा:किन्नराश्च महारगाः । खानि खानि विमानानि श्मशानानीव मेनिरे॥ तान्व्यूहान् सन्निरीक्ष्येइ विस्मिता: सुरमानुषाः । साधुः पुण्यस्य निस्यन्दः सम्पद्यस्येयमीदृशी ।। करोति वै ततो योगं कायवाङ्मनमा तथा । सर्वार्थाश्चास्य सिद्ध्यन्ति येऽभिप्रेता मनोरमाः ।। अभिप्राया यथान्येषां पूरिताश्चरता पुरा । विपाक: कर्मणस्तस्य सम्पज्जातेयमीदृशी । अलङ्कता बोधिमण्डश्चतुर्भिर्बाधिदेवतैः (२) । पारिजातो दिवि यथा तस्मादपि विशिष्यते ॥ गुणाः शक्या न ते वाचा सर्वे मम्परिकीर्तितुम् । व्यूहा बोधिमण्डस्य देवतैरभिमंस्कृताः (३) ।। इति हि भिक्षवस्तया बोधिसत्त्वस्य 'कायंप्रमुकया प्रभया कालिकस्य नागराजस्य भवनमवभासितमभूद् विशुद्धया विम- . ये १ "सर्वक्षेचा चलङ्गताः' सर्व क्षेत्राणि पलङ्घनानि । २ 'बाधिदेवतः" बाधिदेवताभिरिति साधुः । १ "देवतैरभि" देवताभिरभि ।

·ऊनविंशाध्यायः॥ ३५१ लया कायपित्तप्रल्हादोविल्यजनन्या (१) सर्वक्लेशाकर्षिण्या स- प्रमत्त्वसुखप्रीतिप्रसादप्रामोद्यजनन्या। दृष्ट्वा च पुनः कालिको नागराजस्तस्यां वेलायां स्वपरिवारस्य पुरतः स्थित्वेमा गाथा प्रभाषत। क्रकुच्छ न्दे यथा आभ दृष्ट रुचिरा दृष्टा च कनकाहयं यहत काश्यपधर्मराजमुनि दृष्टाः प्रभा निर्मलाः । नि:संशयं वरलक्षणो हितकरो उत्पन्न ज्ञानप्रभो येनेदं भवनं विरोचति हि मे स्वर्ण प्रभालङ्कृतम् (२) । नास्मिंश्चन्द्ररविप्रभा सुविपुला सन्दृश्यते वेश्मनि नो चागेर्न मणेन विधुदमला नो च प्रभा ज्योतिषाम् । नो वा शक्रप्रभा न ब्रह्मण प्रभा (३) नो च प्रभा आसुरी एकान्तं तमसाकुलं मम गृहं प्रादुष्कृतैः कर्मभिः ।। अद्येदं भवनं विराजति शुभं मध्येरविं दीप्तिमत् चित्ते प्रीति जनेति कायु सुखितो गात्रोऽमृता शीतलाः । तप्ताबालकया शरीर निपती जातो स मे शीतलं सुव्यक्तं बहुकल्यकोटि चरितो बोधिद्रुमं गच्छति (४) ।। १ "प्रल्हादोदित्यजनन्या'" प्रल्हादोत्सुकजनन्या इत्थं सम्भाव्यते । १ "चाभ दृष्ट" याभा दृष्टा । "कनकाक" कनकाहये इत्युचितम् । “काश्यप धर्मराजमुनि' काश्यपधर्मराजमुनी "विरोचति' विरोचितं । २ "ब्रह्मण प्रभा" ब्रह्मायाः प्रभा । ४ "मध्येरविं" मध्येरवि। “प्रोति जनेति" प्रीतिं जनयति । "कायु सुखितो गा- बोऽमता शीतलाः" कायः सुखितः गात्रममृतं शौतलं । "तप्ताबालकथा शरीर. निपतो जातो स में" तप्तबासुकायां शरीरं निपतितं यद्दत् भीतोपायेन शीतलं भवति नबन जाताम्मे शरीरमित्यर्थः ।

·३५२ ललितविस्तरः ॥ लिङ्कृतं तेजमा। शीघं गृहत नागपुष्प रुचिरा वस्त्रां सुगन्धा भुभां मुक्ताहारपिनद्धतांश्च वलयांचूर्णानि धूपोत्तमान् । सङ्गीतिं प्रकुरुध्व वाद्य विविधां भेरीमृदङ्गैः शुभै- हन्तं गच्छथ पूजना हितकरं पूजाई सर्वे जगे (१) ।। मोऽभ्युत्थाय च नागकन्यसहितश्चतुरो दिशः प्रेक्षते अद्राक्षीदथ मेरुपर्वतनिभं खालङ्कृतं देवदानवकोटिभिः परिवृतं ब्रह्मेन्द्र यक्षस्तथा पूजां तस्य करोति इष्टमनमः दर्शन्ति मा ह्ययम् (२) ।। संहृष्टः स हि नागराज सुमदितश्चाभ्यर्च लोकोत्तम वन्दित्वा चरणी च गौरवकृतस्तस्थौ मुनेरग्रतः । नागाकन्य उदग्र हरमनसः कुर्वन्ति पूजां मुनेः पुष्यं गन्धविलेपनांच क्षिपिषुस्तूर्याणि निर्नादयन् (३) । कृत्वा चाञ्जलि नागराट सुमुदितः तुष्टाद तथ्थैर्गुणैः माधु दर्शतु पूर्णचन्द्रवदने लोकत्तमे नायके। यथा मे दृष्टं निमित्तं पूर्वऋषीणां पश्याम तानैव मे १ "नागपुष्प रुचिरा' नागपुष्पाणि रुचिराणि । “वस्त्रां सुगन्धां शुभां" वस्त्राणि सुगन्धान शभान । “मुक्ताहारपिनछताच' मुक्ताहारपिनवांश्च । “प्रकुरुध्ध वाद्य विविधां" प्रकुरध्वं वाद्यानि विविधानि । “हन्तं गच्छथ पूजना" इन्न गच्छत पूज- नार्थ । “पूजाई सर्वे जगे” पूजाई सर्वस्मिन् जगति । २ "नागकन्यसहित-" नागकन्यासहित- “प्रेक्षते' प्रेक्षते स्म । "खालकतं' खल- सातं । "करोति" कुर्वन्ति । "दर्गेन्ति' दर्शयन्ति । १ "नागराज सुमुदित" नागराजः सुमुदित । नागराजो मुदित इति पाठे न छन्दा भङ्गः। "नागाकन्य उदग्रहटसनसः" नागकन्या उद्ग्रहटमनकाः “गन्ध. विलेपनांच क्षिपिष" गन्धं विलेपनानि च क्षिपन्त्य “निनादयम्" निनादयन्त्यः ।

·ऊनविंशाध्यायः॥ ३५३ अद्य त्वं विनिहत्य मारं बलवानिटं पदं लस्यमे (२.) ॥ यस्यार्थे दमदानसंयमपुरे सर्वा स्थित्यागी अभूद् यस्यार्थ दमशीलमैत्रकरुणाक्षान्तिबलं भावितम्। यस्यार्थे दृढवीर्य ध्याननिरतः प्रजाप्रदीपः कृतः मैषा ते परिपूर्म सर्व प्रणिधि अद्यो जिनो भेष्यसे (२) ॥ यदृक्ष सपत्रपुष्प सफला बाधिद्रुमं मन्नता यदत् कुम्भसहस्र पूर्णमलिला कुर्वन्ति प्रादक्षिणम् । यहच्वाप्सरगणाश्च सम्प्रमुदिता: स्निग्धस्तं कुर्वते हंसाः क्रौञ्चगणा यथा च गगणे गच्छन्ति लीलान्विताः ॥ कुर्वन्ते सुखिना प्रदक्षिण ऋषि भावि त्वमद्याईवान् (३) ॥ यथा वा काञ्चनवर्ण श्राम रुचिरा क्षेत्राशतां गच्छते शान्ताश्चापि यथा अपाय निखिला दुःखैर्विमुक्ताः प्रजाः । यद्वदृष्टित चन्द्रसूर्यभवना वायू मृदुर्वायते अद्या भेव्यसि सार्थवाह त्रिभवे जातीजरामाचको (8)॥ १ "चाञ्जलि'चाञ्जलिं । 'दर्शतु दृश्यते । पूर्वऋषीणां वूर्वर्षीणां । पश्याम पश्या- मि । मे इत्यव मतिरिति अध्याहार्य तेन दरं पदं लस्यसे इति मे मतिरित्यर्थः । २ "परिपूर्ण सर्व प्रणिधि अो जिनो भेष्यसे'' परिपूर्णा मा प्रणिधिरद्य जिनो भविष्यसि । २ “यक्ष सपत्रपुष्प'' यद्ददृक्षाः सपत्रपुष्पाः । “कुम्भसहख पूर्णसलिला” कुम्भस- हसाणि पूर्णसलिलानि । “प्रादक्षिणम् प्रदक्षिणम् । यद्दच्चाभरगणाय' यद्दच्चाप्स- रोगणाथ। कुर्वन्त” कुर्वन्ति । “सुखिना" सुखेन । प्रदक्षिण ऋषि' प्रदक्षिणमृर्षि । ''भावि त्वमद्याईवान्' भावी त्वमद्यावान् । ४ "काश्चनवर्ण चाभ रुचिरा क्षेत्राशतां गच्छते"काञ्चनवणी याभा रुचिरा क्षेत्र- मतं गच्छति । 'अपाय निखिला" अपाया निखिला। यद्वरित चन्द्रसूर्यभवना वाय मृदुर्गयते” यद्दद्वेष्टितानि चन्द्रसूर्यभवनानि वायुर्मदुर्वाति । “अद्या भेष्यसि सार्थ- वाह त्रिभवे अद्य भविष्यसि भार्थवाहस्त्रिभवे।"जातोजरामाचको"जातिजरामोचकः। 2 Y

·३५४
ललितविस्तरः॥
यत्कामरती विहाय च सुरास्वत्पूजनेऽभ्यागता
ब्रह्मा ब्रह्मपुरोहिताश्च 'अमरा उत्सृज्य ध्यानं सुखम् ।
ये केचित्रिभवे तथैव च पुरे सर्व दहाभ्यागता
प्रद्यो भेव्यसि वैद्यराज त्रिभवे जातीजरामोचको (१) ॥
मार्गश्चापि यथा विशोधितु सुरैर्यनाद्य त्वं गच्छसे
एतेनागत क्रकुच्छन्द भगवान् कनकाइयः काश्यपः ।
यथ वा. पद्म विशुद्ध निर्मल शुभां भित्वा महीमुगता
यस्मिन् विक्षिपसे क्रमानतिबलाद् भावि त्वमद्यावान् (२)।
मारा: कोटिमहसने कनियुतं गङ्गा यथा बालिका-
स्ते तुभ्यं न समर्थ बोधिविटपाच्चाले कम्पेतु वा ।
यज्ञा नेकविधाः सहस्रनियुताः गङ्गा यथा बालिका
यष्टास्ते चरता हिताय जगतस्तेनेक विधाजसे (२) ॥
नक्षत्राः मशशी सतारकरवी भूमौ पते अवराट
वस्थानाच्च चलेन्महागिरिवरः शष्येदथो मागरः ।
-
..
१ "ध्यानं सुखं' ध्यानसुखभित्यर्थः । "यद्या भास वैद्यराज विभवे" अद्य भवि-
यस बैद्यराजस्त्रिभवे । "जातोजरामोचको" जातिजरामाचकः ।
२ "विशोधितु हरै-" विशोधितः सुरैः। “गच्छ से' गच्छसि । “एतेनागतु” एतेना-
गतः । “क्रकुच्छन्द भगवान् क्रकुच्छन्दो भगवान्। “यथ वा पद्म विशुद्ध निर्मल
यथा वा पद्मा विशुद्धा निर्मलाः । “विक्षिपसे' विक्षिपसि । 'भावि त्वमद्यावान'
भावो त्वमद्याइवान् ।
१ “कोटिसहखनेकनियुतं' कोटिसखानेकनियुतं । गङ्गा यथा बालिका" गागा
यथा बालुका । "तुभ्यं न समर्थ बोधिविटपाच्चालेतु कम्पेतु" त्वां न सना बोधिवि-
टपाचालयितुं कम्पयितुं । “गङ्गा यथा बालिका” गाजा यथा बालका । “जगतस्तेनेक
विधाजसे" जगततेनेको विधाजसे। चच तेनेह विधाजसे इत्यपि पाठः ।

·ऊनविंशाध्यायः॥ चतुरो धातवः कश्चिबिज्ञपुरुषो दर्शय एकैकशो' नैव त्वं द्रुमराजमूलुपगतो अप्राप्य बोधुत्थिरेत् (९) । लाभा मह्म सुलब्ध वृद्धि विपुला दृष्टोऽमि यत् सारथे पूजा ना चैव कृता गुणाश्च कथिता बोधाय चोत्साहिताः । सर्वा नागबधूरहं च सस्तो मुच्चेमिता योनित- स्वं यासी यथ मत्तवारणगते गच्छाम एवं वयम् (२) ।। इति हि भिक्षवः कालिकस्य नागराजस्थाग्रमहिषी सुव- र्णप्रभामा नाम सम्बहुलाभिनागकन्याभिःपरिता पुरस्कृ- ता नानारत्नच्छत्रपरिगृहीताभिनीनाशपरिगृहीताभिनीना मुक्ताहारपरिगृहीताभिनानारत्नपरिगृहीताभिर्दिव्यमानुष्यक- माल्यविलेपन गुण परिगृहीताभिन नावूर्यसङ्गोतिसम्प्रवादितैनी- नारत्नपुष्यवाधिसत्त्वं गच्छन्तमभ्यवकिरन्तिस्माभिश्च गाथा- भिस्तुष्टुवुः (३) । अभ्रान्ता अत्रस्त्रा अभीरुरच्छम्भी अलीना अदीना प्रहृष्टा दुधर्मा । अरक्ता अदुष्टा श्रमूढा अलुब्धा विरका विमुना नमस्ते महर्षे (8) ॥ १ "नक्षत्रा: सशशौ सतारकरवो" नक्षत्राणि सशशीनि सतारकरवीणि । “पते चचरात्" पतेदम्बरात् । 'धातवः" धावून् । “दर्भय एकै कशा" दर्शयेदेकैकयो । "मराजमूलुपगतो-' द्रुमराजमूलमुपगत- । “बोध्युत्थित्' बोधिमुत्तिष्ठेन् । २ “मह्य सुलभ वृद्धि विपुला" मया सुलब्धा दिविपुला । “नागबधूरह" नाग- बध्धोऽहं । "मुच्चेमितो" मुच्चे इतो । “यासो यथ" यासि यथा । ३ अभ्यवकिरन्ति तुष्टुषः इत्यत्र बद्धत्वमनुचितम् । ४ "चभीररच्छम्भो" भौरी पदम्भिन पधान्ता इत्यादी सर्वत्र अधान्त इतिषत सम्बोधनकवचनाम्नं बोध्यम् । 2 x 2

·३५६
ललितविस्तरः॥
भिषका विशल्या विनेयादिनैषो
सुवैद्या जगस्या दुःखेभ्य: प्रमोची ।
अलेना अत्राणा अदीना विदित्वा
भवाले
नुत्राणा
त्रिलोकेऽस्मि जातः (१)।
प्रसन्ना प्रया ययुर्देवमकाः
प्रवर्षी नभस्था महत्पुष्पवर्षम् ।
महाचैलक्षेपं करोन्ति यथेमे
जिनो भेष्यसे व्याकुरुष्व प्रहर्षम् (२) ।
उपेहि द्रुमेन्द्रं निषीद अच्छम्भी
जिता मारमेना पुनः क्लेशजालम्।
विबुध्य प्रशान्तां वरामग्रबोधिं
यथा पार्विकैस्तद्विबुद्धा जिनेन्द्रः (३) ।।
त्वया यस्य अर्थे बहुकल्पकोय्यः
कृता दुष्कराणि जगन्मोचनार्थम् ।
प्रपा ति पाशा अयं प्राप्त कालो
१ "भिषक्ता" भिषक् "विशल्या विनेयाविनषी विशल्य विनीताविनीत । 'अगस्या"
जगतः । “प्रमाची" प्रमाचिन् । “यलेना अत्राणा अदोना" अलीनमबातमादीनं ।
"भवाले नुत्राणा त्रिलोकेस्मि' भवाल यमनुत्रातुं त्रिलोकेऽस्मिन् ।
२ प्रवर्षी नभस्था" प्रवर्ण्य नभस्तलात् । “महत्पुष्पवर्ष" महापुष्यवर्ष। “करोन्ति"
कुर्वन्ति । 'भेप्यसे व्याकुरध्व' भविष्यसि व्याकुरु ।
३ "अच्छम्भो' चदम्भो अनाश्चर्य्यवान वा ! “पार्विकैस्तद्विबुद्धा' पार्विकैः सा वि-
बदा। अस्मिन् अन्ये सर्वच बाधिशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वं समर्थितम् ।

·ऊनविंशाध्यायः । ३५७ सत्पुरुष निषद्य उपेहि दुमेन्द्रं स्पृशखाबोधिम् (१) । अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्येतदभवत् कुत्र निषस्तैः पौर्विकैस्तथागतैरनुत्तरा सम्यक् मम्बोधिरभिमम्बुद्धा इति ॥ ततोऽस्यैतदभूत् । हणमंस्तरनिषषैरिति । अथ खलु अन्तरीक्षगतानि शुद्धावासकायिकदेवपुत्रशत- महस्त्राणि बोधिसत्त्वस्य चेतोभिरेव चेतःपरिवितर्कमाज्ञायैवं चाभाषन्त । एवमेतत् सत्पुरुषैवमेतत् । टणमंस्तरे तैः पौर्विकैस्तथागतैरनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरभिसम्बुद्धा ॥ अद्राक्षीस खल्वपि भिक्षवो बोधिसत्त्वो मार्गस्य दक्षिणे पार्श्व खस्तिकं यावमिकम्। टणानि लुनाति स्म नीलानि मृदुकानि सुकुमाराणि रमणीयानि कुण्डलकजातानि प्रदक्षिणावतानि मयूरग्रीवसन्निभानि काचिलिन्दिक सुखसंस्पर्शनि सुगन्धानि वर्णवन्ति मनोरमाणि ॥ दृष्ट्वा च पुनर्बाधिसत्त्वो मार्गादपक्रम्प येन स्वस्तिको यावसिकस्तेनोपमङ्कामदुपसङ्घम्य खस्तिकं मधु- रया वाचा समालपति स्म। याऽमो वागाज्ञापनी विज्ञापनी विस्पष्टा अनेकलोकैकवर्ण सुखा वल्गुश्रवणीया स्निग्धा स्मार- णीया चोदनी तोषप्रेमणी अकर्कशा अगइदा अपरुषा अचपला लक्षणा मधुरा कर्ण सुखा कायचित्तादिल्यकरणी (२) रागद्वेष- मोहकलिकलुषविनोदनी कलविङ्कस्तखरा कुणालजोवञ्जीव- . १ "बड़कल्पकोद्यः बहुकल्पकोटिपर्यन्तमित्यर्थः । “कृता" कतानि । “प्रपूर्णी ति" प्रपूर्ण ते । “प्राप्तु कालो उपेहि" प्राप्तः काल उपेहि । २ "कार्याचचोद्विख्यकरणीकाय-चित्तात्स्क्यकरणी इत्यनमीयते ।

·३५० ललितविस्तरः ॥ काभिनदितोषा दुन्दुभिमङ्गीतिरुतरवितनिषवतो अनुप- हता सत्त्वअच्छाभूता (१) ब्रह्मस्वररुतरवितनिषा समुद्रखरवे- गनिभा शैलसङ्घदृनवती देवेन्द्रासुरेन्द्राभिष्टुता गम्भीरा दुर- वगाहा नमुचिबलाबलकरणी परप्रवादमथनी सिंहस्वरवेगा इयगजगजितघोषा नादनिदिनी मेघस्तनिताभिगजितखरा दशदिक्सर्वबुद्धक्षेत्रस्फुरणी विनेयसत्त्वसञ्चोदनी अनुपद्रुता अनुपहता अविलम्बितासहिता (२) युका कालवादिनी समया- नतिक्रमणी धर्मशतसहस्रसुग्रथिता सौम्या अशका अधिष्ठित- प्रतिभाना (३) एकरुता सर्वस्तरमणी साभिप्रायज्ञापनी सर्वसुखसञ्जननी मोक्षपथमन्दर्शिता (e) मार्गसम्भारचोदनी पर्षदनतिक्रमणी सर्वबुद्धभाषिता अनुकूला ॥ ईदृश्या वाचा बोधिसत्त्वः खस्तिकं गाथाभिरध्यभाषत । श्टणु देहि मि स्वस्तिक शीघ्र अद्य ममार्थ हणैः । समहान्त सबल नमुचिं निहनित्वाबोधिमनुत्तर शान्ति स्पृशिय्ये(५। यस्य कृते मयि कल्यसहसा दानु दमापि च संयमत्यागा। शीलव्रतञ्च तपश्च सुचीर्णा तस्य निष्पदि भेष्यति अद्य (६) । १ "सत्त्व अच्छाभूता सस्वास्थाभूता। २ अविल किता चनुपहता सहिता इति वा पाठः । ३ चधिष्ठितप्रणिधाना इति वा पाठः । ४ "मोक्षपथसन्दर्शिता" मेक्षिपथसन्दर्शयित्री इति साधुः पाठः । ५ “देहि मि” देहि मह्यं । "शीघ्रं यद्य" शोघ्रमद्य । 'ममार्थ टणैः' ममार्थस्तृणोः। "निहनित्वा" निहत्य । “बाधिमनुचर शान्ति” बोधिमनुतरां मानिन । “स्पृशिष्ये' स्पक्ष्यामि। ६ "मयि" मया । “कल्पसहसा" कल्पसहसपर्यन्नमित्यर्थः । “दानु" दानं । “सं- यमत्यागा" संयमत्यागौ। “सुचीर्णा" सुचार्ण । "निष्पदि भेष्यति" निष्पत्तिर्भविष्यति ।

·ऊनविंशाध्यायः॥
३५६
क्षान्तिबलन्तव्य वीर्यबलञ्च ध्यानबलं तथ प्रज्ञबलञ्च ।
पुण्यभिज्ञविमोक्षबलञ्च तस्य मि.निष्पदि भेष्यति अद्य (१) ॥
प्रज्ञाबलञ्च उपयाबलञ्च द्धिसमङ्गतमैत्रबलञ्च ।
प्रतिसंविदसत्वबलं च तस्य निष्पदि भेष्यति अद्य (२) ॥
पुण्यबलञ्च तवापि अनन्तं यन्मम दास्यसि अद्य रणानि ।
नावरं तव एतु निमित्तं त्वमपि अनन्तर भेव्यसि शास्त्रा (३) ॥
श्रुत्वा स्वस्तिक वाच नायके सुरुचिर मधुरां
तुष्टो पात्तमनाश्च हर्षितः प्रमुदितमनमः ।
गृहीत्वा हणमुष्टि स्पर्शनवती मृदुतरुणसुभां
पुरतः स्थित्व वाच भाषते प्रमुदितहृदयः (8) ।।
यदि तावत् रण केचि लभ्यते पदवरममृतं
बोधिमुत्तम शान्त दुर्दशा पुरिमजिनपथस्तिष्ठता।
तावन्महागुणेदधे अपरिमितयशा
अहमेव प्रथमे बुध्यमि पदवरममृतम् (५) ।।
१ "क्षान्तिबलन्तथ"चान्तिबलन्तथा । "तथ प्रज्ञबलञ्च" तथा प्रज्ञाबलञ्च । "पण्य.
अभिज्ञविमोक्षबलञ्च तस्य मि निष्पदि भेष्यति" पुण्याभिज्ञाविमाक्षबम्नञ्च तस्य मे नि.
ष्यत्तिर्भविष्यति ।
२ "तस्य निष्पदि भेष्यति" तस्य निष्यत्तिर्भविष्यति ।
३ "एतु निमित्त एतनिलित्तं । “अनन्तर भेष्यसि" अनन्तरूपा भविसि ।
४ "स्वस्तिक वाच नायके सुरुचिर" खस्तिको वाचं नायकस्य सुरुचिरां। "तुष्टो
आत्तमना.” तुष्ट धात्तमना- "प्रमुदितमनसः" प्रमुदितमानसः। “स्टलात्वा टणमुष्टि
स्पर्शनवतो" ग्टहीत्वा टण मुष्टिं स्पर्शवतीं। "स्थित्व वाच भाषते" स्थित्वा वाचं
भाषते।
५ "टण केचि लभ्यते टणेन कचिल्लभ्यते । 'बोधिमुत्तम शान्त' बोधिरत्तमा शान्ता ।
“दुर्दशा पुरिमजिनपथस्तिष्ठता” दुर्दृश्या पुरातनजिनपथि तिष्ठतां । अपरिमि-
नयशा" अपरिमिनयमः । "प्रथम बध्यमि" प्रथमं बध्यामि भात्स्यामि इत्यर्थः ।

·३६० ३ ललितविस्तरः॥ बोधिसत्त्व पाह। एषा स्वस्तिक बोधि लभ्यते वणवरशयन- श्चरित्वा बहुकल्पदुष्करी व्रततप विविधां। प्रज्ञापुण्य उपायउगतो यद भवि मतिमां- स्तत्पश्चाज्जिन व्याकरोति मुनयो भविष्यसि विरजः (१) ॥ यदि बोधि दयं शक्यु स्वस्तिका परजनि ददितु पिण्डीकृत्य च देय पाणिना म भवतु विमतिः । यद बाधि मय प्राप्त जानसे विभजामि अमृतं आगत्या श्टणु धर्मयुक्तं सम्भविष्यमि विरजः (२) । गृहीत्वा टणमुष्टि नायकः परमसमृदुकां सिंहासगतिश्च प्रस्थितः प्रचलित धरणी। देवनागगणे कृताञ्जली प्रमुदितमनस अद्यो मारबलं निहत्य यं स्पृशिव्यति अमृतम् (३) ॥ इति हि भित्तवो बोधिसत्त्वस्य बोधिवृक्षमलमुपसङ्कामतो- ऽशोतिबोधिवृक्षसहस्राणि देवपुत्रैश्चं बोधिसत्त्वैश्च मण्डितान्य- १ . 'बाधि लभ्यते "बोधिलभ्यते । “बहुकल्पदुष्करी व्रतनप विविधां" बहुकल्प दुष्कराणि व्रततपांसि विविधानि । 'प्रज्ञापुण्यउपायउगतो यद भवि' प्रज्ञापुण्यापा- योगतो यदा भवति । तत्पश्चाज्जिन व्याकरोति मुनयो भविष्यसि विरजः" तत्पश्चा- जिनं व्याकरोति मनिर्भविष्यति विरजाः । २ "बोधि इयं शक्य खस्तिका परजनि ददतु" बांधिरियं शक्यते खस्तिक परज- नाय दातुं । देय पाणिना म भवतु"हि पाणिना मा भवतु । यद बोधि भय प्राप्त जानसे" यदि बाधिर्मया प्राप्ता जानासि । वागत्या" चागत्य । विरजः' विरजस्का । ३ "ग्रहोत्वा टणमुष्टि ग्रहोल्वा टणमुष्टिं । 'सिंहाइंसगतिथ" सिंहसगतिथ । "प्रचलित" प्रचलिता। “देवनागगणे कृताञ्जली" देवनागगणाः कृताञ्जलयः । अद्यो" अद्य । “यं स्पशिष्यति" अयं स्पक्ष्यति । ..

·ऊमविंशाध्यायः॥ भूवन्। दह निषद्य बोधिसत्त्वो बोधिं प्रास्यत्यभिसम्भात्स्यन इति । मन्ति तत्र केचिद्दोधिवृक्षा: पुष्पमयाः पञ्चयोजनशतसह- साण्युच्चै स्वेन । केचिद्दोधिवृक्षा गन्धमया योजनशतसहस्रा- एयुच्चैस्त्वेन । केचिद्बाधिवृक्षाश्चन्दनमया योजनशतमहस्रोद्वि- द्धाः। केचिद्बोधिवृक्षा वस्त्र मयाः पञ्चयोजनशतसहस्राण्युच्चे- स्त्वेन । केचिवाधिवृक्षा रत्नमया दशयोजनशतसहस्राण्युच्चै- स्त्वेन । केचिद्दोधिवृक्षा रत्नमया दशयोजनकोटिनियुतशतम- हस्राण्युच्चैस्त्वेन । केचिद्दोधिवृक्षा रत्नमया कोटोनियुतशतसह- समुद्दिद्धाः । मर्येषु तेषु बोधिवृक्षमूलेषु यथानुरूपाणि सिंहा- सनानि प्रज्ञप्तान्यभूवन् नानादिव्यपुष्पमंस्तृतानि । क्वचिवा- धिवृक्षे पद्मामनं प्रज्ञप्तमभूत्। । क्वचिगन्धासनं क्वचिन्नानाविध- रत्नासनम् ॥ बोधिसत्त्वश्च ललितव्यूहं नाम समाधि समाप- द्यतेस्म ॥ समनन्तरसमापन्नस्य च बोधिसत्त्वस्येदं ललितव्यूह नाम बोधिसमाधिम्(१)। अथ तत्क्षणमेव बोधिसत्त्वाः सर्वेषु तेषु बोधिवृक्षमूलेषु सिंहासनेषु मंनिषणाः सन्दृश्यन्ते स्म लक्षणानुव्य- अनसमलङ्कतेन कायेन। एकैकश्च बोधिसत्त्वो देवपुत्रैश्चैवं सञ्जा- नीते स्म । ममैव मिहामने बोधिसत्त्वो निषमा नान्येषामिति ॥ यथा च ते सजानते स्म तथास्यैव ललितव्यूहस्य बोधिसत्त्व- समाधेरनुभावेन मर्वनिरयतिर्य ग्यो नियमलाकिकाः मर्चे देवा मनुष्याश्च सर्वगत्युपपन्नाः सर्वसत्त्वा बोधिसत्त्वं पश्यन्ति स्म बोधिवृक्षमूले सिंहासने निषणम् । अथ च पुन_नाधि कि- १ बाधिसत्त्वसमाधिमिति या वाठः । 2z ·२६२ ललितविस्तरः॥ कानां सत्त्वांनां मतिपरितोषणार्थं बोधिसत्त्वस्तृणमुष्टिमादाय येन बोधिवृक्षस्तेनोपसङ्कामदुपसङ्काम्य बोधिवृक्षं सप्तकत्वः प्रद- क्षिणीकृत्य स्वयमेवाभ्यन्तरागं वहिर्मूलं समन्तभद्रहणमंस्तरणं संस्तोऱ्या मिहक्च्छूरवदलवहढवीर्य्यवस्थामववागवदैश्वर्यवत्व- यम्भूवज्ञानिवदनुत्तरवदिशेषवदभ्युगतवद्यशोवत्कीर्त्तिवद्दानव- च्छीलवत्क्षान्तिवीर्यवंड्यानवत्प्रज्ञावज्ञानवत्पुण्यवनिहतमारप्र- त्यर्थिकवत्सम्भारवत्पर्य्यङ्कमाभुज्य यस्मिंस्तृणसंस्तरे न्यषीदत् प्रा- मुख जुकायं प्रणिधाय । अभिमुखां स्मतिमुपस्थाप्य ईदृशञ्च दृढसमादानमकरोत् । इहामने शव्यतु मे शरीरं वगस्थिमासं प्रलयञ्च यातु । अप्राप्य बोधि बहुकल्पदुर्लभां नैवासनात् कायमतश्चलिप्यते इति ॥ इति श्रीललितविस्तरे बोधिमण्डगमनपरिवर्ती नाम एकोनविंशतमः ॥ १८ ॥ विंशाध्यायप्रारम्भः । इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्थ बोधिमण्डनिषण्णस्य पूर्वस्यां दिशि षट्कामावचरा देवाः स्थिता अभूवन्। मा बोधिसत्त्वस्य क- श्विदन्तरायं कार्षीदित्येवं दक्षिणपश्चिमोत्तरा दिशो देवैः परि- गृहीता अभूतन्॥ इति हि भिक्षवो बोधिमत्त्वो बोधिमण्डनिष- स्तस्यां वेलायां बोधिसत्त्वसञ्चोदनी नाम रमिं प्रामुञ्चत ॥ यया ·विंशाध्यायः॥ २६२ रश्म्या (१) समन्ताद्दशसु दिच्वंप्रमेयामद्ध्येयानि धर्मधातुपरमा- न्याकाशधातुपर्यवमानानि मर्वबुद्धक्षेत्राण्यवभामितान्यभूवन् । अथ खलु पूर्वस्यां दिशि विमलायां लोकधाती विमल- प्रभासस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रा ललितव्यूहो नाम बोधिसत्त्वस्तया प्रभया सञ्चादितः सन् गणनासमतिक्रान्तैश्च बोधिसत्त्वैः परि- वृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डस्तेनोपसङ्कामदुपसङ्गम्य च तस्यां वेलायां बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे तथारूपमृड्यभिसंस्कारमभिसं- स्करोद्येना भिसंस्कारेणाभिसंस्कृतेन दशसुदिच्चाकाशधातु- पर्यवसानानि सर्वबुद्धक्षेत्राणि एकं मण्डलमात्रमादर्शयति । शुद्धस्य नीलवैदूर्य्यस्य पञ्चगत्युपपन्नानां सर्चमत्त्वानां पुरतो बोधिमण्डनिषणं बोधिसत्त्वमुपदर्शयति स्म ॥ ते च सत्वाः पर- स्परमेकाङ्गुलिभिर्वाधिसत्त्वमुपदर्शयन्ति स्म । कोऽयमेवंरूपः सत्त्वललितः कोऽयमेवंरूपमत्त्व विराजत दूति॥ तेषाञ्च सत्त्वानां पुरतो बोधिसत्त्वानां बोधिमत्त्वं निर्भिमीते स्म ॥ तत्र ते बोधि- मत्त्वविग्रहा दूमां गाथामभाषन्त ॥ यस्य किञ्च न रागदोषकलुषा वासना उदृता यस्या कायप्रभा कृता दशदिशे सर्वे प्रभा निःप्रभाः । यस्था पुण्यसमाधिज्ञाननिचयः कल्पाघसंवर्द्धितः सोयं शाक्यमुनिर्महामुनिवरः सा दिशो भ्राजते (२) ॥ अथ खलु भिक्षवो दक्षिणस्या दिशो रत्नव्यूहाया लोकधातो १ चच स्त्रोत्वमनुचितम् । २ "उदृता" उद्वृत्ता। “यस्या कायप्रभा” यस्य कायप्रभया । "दशदिशे सर्वे" दशदिशि सर्वाः “यस्या" यस्य । “सर्वी दिशा' सर्वासु दिन । 222 ·३६० ललितविस्तरः॥ रत्नार्चिषस्तथागतस्य बुद्धक्षेत्रा, रत्नक्षेत्रकूटसन्दर्शनो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया मञ्चोदितः सन् गणनामम- तिकान्ताधिसत्त्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसङ्कामदुपसङ्घम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे एक- रत्नच्छचेण तं सावन्तं मण्डलमात्र सञ्छादयति स्म ॥ तत्र शक्रब्रह्मलोकपालाः परस्परमेतदवोचन्। कस्येदं फलं केना- यमेवंरूपो रत्नछत्रव्यूहः सन्दृश्यते ॥ अथ तस्माद्रत्नछत्रादियं गाथा निश्वरति स्म । येन छत्रमहसकोटिनयुता गन्धान रत्नान च दत्ता अप्रतिमेषु मैत्रमनमा तिष्ठन्ति के निर्दते। सो एषो वरलक्षणो हितकरी नारायणस्थामवान् बोधेमूलमुपागतो पूजा कृता (१) ॥ अथ खलु पश्चिमाया दिशश्चम्पकवाया लोकधातो: पुष्पा- वलिवनराजिकुसुमिताभिज्ञस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रादिन्द्रजाली नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया सञ्चोदितः सन् गणना- समतिकान्तोधिसत्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपजगाम। रपेत्य च बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे मीवन्तं मण्डलमात्रमेकरत्नजालेन सञ्च्छादयति स्म। तत्र दंशसु दिक्षु देवनागयक्षगन्धवाः परस्परमेवमाहुः । कस्यायमेवंरूपो प्रभाव्यूहः ॥ अथ तस्मात्मजालादियं गाथा निश्चरति स्म । गुणधरस्तस्यैष १ .“छ चकोटिनयुता" च्छ चकोटिनियुतानि । “गन्धान रत्नान" गन्धा रत्नानि । "नि" निती। “सा एषो" स एष । “गणधरस्तस्यैष" गणधरस्तस्यैषा ।

·विंशाध्यायः॥ ३६५ रमाकरो रबके तुरंतिस्त्रिलोके रत्नोत्तमो रत्नकीर्त्ति रतः सुधर्मे । रत्नानि त्रीणि न च छेत्स्यति वीर्यप्राप्तः सो बोधि प्राश्यति करोमि तस्य पूजा (१) ॥ अथ खलु उत्तरस्या दिश: सूर्यावर्तीया लोकधाताश्चन्द्र- सूर्यजिह्मीकरणप्रभस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रायूहराजो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया सञ्चादितः सन् गणनासम- तिक्रान्तैोधिसत्त्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसङ्घामदुपसङ्घम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे यावन्तो दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु बुद्धक्षेत्रगुण व्यूहास्तान मांस्तस्मिन्मण्डलमात्रे सन्दर्शयति स्म ॥ तत्र केचिद्दोधिसत्त्वा एवमाहुः । कस्य एवंरूपा व्यूहाः।। अथ तेभ्यः सर्वव्यू हेभ्य इयं गाथा निश्चरति स्म । कायो येन विशोधितः सुबहुशः पुण्येन ज्ञानेन च येन वाच विशोधिता ब्रततः सत्येन धर्मेण च । चित्तं येन विशोधितं हिरिधतीकरुणायमैव्या तथा सा एष द्रुमराजमूलोपगतः शाक्यप्रभुः पूज्यते (२) ॥ अथ खलु पूर्वदक्षिणस्या दिशो गुणाकराया लोकधातो- गुणराजप्रभासस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रागुणमति म बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया सञ्चादितः मन् गणनासमतिक्रान्तर्बोधि- १ "रत्नकोनि रतः" रनकौतों रतः । “सो बोधि' स बाधिं | पूजा” पूजाम् । २ "वाच" वाक् । “प्रततपैः व्रततपाभिः । “हिरीधनोकरुणायमैव्या" होय. तीकारणमेव्या । "सो एष ट्रमराजमलोपगतः" स एष ट्रमराजमूलमपगतः ।

·ललितविस्तरः॥ मत्वैः परितः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन प्रबोधिसत्त्व- स्तेनोपमझामदुपसङ्खम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे मर्चगुणव्यू कूटागारं तस्मिन् मण्डलमात्रेऽभिनिर्मिमीते स्म । ततश्च कूटा- गारादियं गाथा निश्चरति स्म । यस्य गुणैः सततं गुणगन्धिका भान्ति सुरासुरयक्षमहारगाः । मो गुणवान् गुणराजकुलोदितो बोधिविटप उपविष्टु गुणोदधिः (१) ॥ अथ खलु दक्षिण पश्चिमाया दिशो रत्नसम्भवाया लोकधातो रत्नयटेस्तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्रत्नसम्भवो नाम बोधिसत्त्वो महा- सत्त्वस्तया प्रभया सञ्चादितः मन् गणनासमतिक्रान्तोधिसत्त्वैः परितः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्व स्तेनोप- सवामदुपट्टाम्प बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे अप्रमेयास ययान् रत्नव्योमकांस्तस्मिम्मण्डलमात्रेऽभिनिर्मिमीते स्म ॥ तेभ्यश्च रत्न- व्योमकेभ्य दूयं गाथा निश्चचार। त्यका येन ससागरा वसुमती रत्नान्यथानेकशः प्रासादाश्च गवाक्षदर्मिकवरा युग्माश्वयानानि च । व्योमालङ्कृत पुष्पदाम रुचिरा उद्यानकूपाः सभा हस्तापादशिरोत्तमाङ्गनयनाः मो बोधिमण्डे स्थितः (२) ॥ १ "गुणगन्धिका इत्यत्र गुणगर्विका इति वा पाठः । “सो गुणवान" स गुणवान् । "उपविशु गुणोदधिः" उपविष्टो गुणोदधिः । २ “गवाक्षहर्भिकवरा' गवाक्षहर्म्यक वरा । “व्यामानङ्गत पुष्पदाम रचिरा' व्योमालङ्कतानि पुष्पदामानि रुचिराणि । "हस्तापादभिरातमाङ्गनयनाः सो" हक्षपाशिरउत्तमाङ्गनयनानि स ।

·विंशाध्यायः॥ ३६७ अथ खलु पश्चिमोत्तरस्यां दिशो मेघवत्या लोकधातामघ- राजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रान् मेघकूटाभिगर्जितेश्वरो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया सञ्चादितः मन् गणनामम- तिकान्तोधिसत्त्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसङ्ग्रामदुपसङ्गम्य बोधिमत्त्वस्य पूजाकर्माणे का- लानुमायगुरुमेघमभिनिर्मायोरगसारचन्दनचर्ण वर्षन्ति स्म ॥ तस्माच कालानुमारिमेघमण्डलमात्रादियं गाथा निश्चरति स्म। धर्मामेघ स्फुरित्व सर्वत्रिभवे विद्याधिमुक्रिप्रभः मद्धर्मश्च विराग वर्षि अमृतं निर्माणसम्प्रापकम। सी रागकिलेशबन्धनलतां मो वासना छेत्स्यति ध्यान िबलइन्द्रियैः कुसुमितः श्रद्धाकरं दास्यते (१) ॥ अथ खलूत्तरपूर्वस्या दिशो हेमजालप्रतिच्छन्नाया लोक- धातो रत्नच्छत्राभ्युगतावभासस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्धेम- जालालङ्कतो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया सञ्चा- दितः सन् गणनासमतिकान्तैधिसत्त्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपमहामदुपमङ्गम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे सर्वेषु तेषु कूटागारेषु रत्नव्योमकेषु द्वात्रिंशल्लक्षणसमलंकृतान् बोधिसत्त्वविग्रहानभिनिर्मिमीते स्म । सर्वे च ते बोधिसत्त्वविग्रहा दिव्यमानुष्यकपुष्पदामपरिगृहीता । १ "धर्मामेघ स्फुरित्व"धर्ममेधं स्फ़रयित्वा । "विराग वर्षि''विरागं वर्षिया । “सवा रागकिलेशबन्धनलतां" सी रागलेशबन्धनलतां । “सो वासनां" स वासनां । "ध्यानबिलइन्द्रियैः कुसुमितः" ध्यानबिलेन्द्रियः कुसुमितं श्रद्धाकरमिति सर्वत्र पाठः परन्वच श्रदाफलमिति पाठे रूपकसङ्गतिः ।

·३६८ ललितविस्तरः। - घेन बोधिसत्त्व स्तेनाभिनतकायास्तानि पुष्पदामाम्यभिप्रालम्ब यन्ति स्म ॥ इमां गाथामभाषन्त । येन बुद्धनयुता स्तवित गौरवेण महता जनिय श्रद्धान्। ब्रह्मघोषवचनं मधुरवाणिं बोधिमण्डोपगतं शिरसि वन्दे (१) ।। अथ खल्वधम्ताद्दिशः समन्त विलोकिताया लोकधातोः समन्तदर्शिनस्तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्रत्नगी नाम बोधिसत्त्वा महासत्त्वस्तया प्रभया सञ्चोदितः सन् गणनासमतिक्रान्ता- धिमत्त्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बाधि- सत्त्वस्तेनापमङ्खामदुपमझुम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे तस्मिन् वैदूर्यमयमण्डलमात्रे जाम्बूनद सुवर्म पद्मान्यभ्शुगतान्युपदर्शयति स्म ॥ तेषाञ्च पद्मानां कर्णिकाखईकायिका नार्थी वर्मरूपसम्पन्ना मालङ्कारप्रतिमण्डिता उपदर्शयति स्म ॥ वामदक्षिण पाणि- भिईर्षकट ककेयूर सुवर्णसूत्रमुक्ताहारादि विविधाभरणानि प- रिगृहीताः पपट्टदामानि चाभिप्रालम्बयन्या येन बोधिमण्डी येन बोधिसत्त्वस्तेनापर्यभिनतकायास्ताश्चेमां गाथाम् भाषन्त । यो आनमिष्ट भदा गुरुणां बुद्धश्रावक प्रत्येकजिनानाम्। निर्माण सुशीलः सदोज्वल प्रष्ट तस्य भानमथा गुणधरस्य(२)। अथ खलूपरिष्टाद्दिशो वरगणाया लोकधातोर्गणेन्द्रस्य तथागत बुद्धक्षेत्रागगनगञ्जो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया १. “बुद्धनियुतास्तुविन बुद्दनियुतानि स्तुतानि । जनिय श्रद्दान्जयित्वा श्रद्धां । 'शिरसि" शिरसा। २ “यो धानमिष्ट' य ानमत् । “सदोज्वल प्रया' सदोज्वलः पुष्टो प्रष्टा वा । 'धानमथा" याममत। अत्र या षष्ठी सा कमणि षष्ठो बाध्या ।

·विंशाध्यायः। २६६ प्रभया सचोदितः मन् मणनासमतिकाधिमाः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपमवामदुप- सङ्गम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे गगणतलस्थ एव यावन्तो दश दिक्षु सळबुद्धक्षेत्रेम्वदृष्टाश्रुतपूर्वाः सन्ति पुष्पधूपगन्ध- माल्यविलेपनचूर्मचीवरवस्त्रालङ्कारच्छत्रध्वजपताकावैजयन्तीर- नमणिकनक रजतमुक्ताहारहयगजरथपत्तिवाहनपुष्पवृक्षफल- (१)दारकदारिकादेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिपरमहोरग- शक्रब्रह्मलोकपालमानुषाः सर्वे गगणतलान्महान्तं पुष्पवर्ष- मभिप्रवर्षयक्ति स्म। सर्वसत्त्वप्रीतिमञ्जनमञ्च न कस्यचित्मत्त्वस्थ भयञ्चोत्पीडां वा करोति (२) स्म ॥ तत्रेदमुच्यते । प्रेयालमेष दिशता जिनौरसा ये मम्यूजितं हितकर अनुप्राप्तयोधिम् । तेषां वियहक्रमविक्रमसुक्रमाणा- मौपम्यमात्र निश्टणेथ जिनौरसानाम् (३) । के चागता नभसि मेघ इव स्तनन्तो हाराः मह नियुतानि प्रलम्बवन्तः । के चागता मुकुट रत्नविलम्बचूडाः पौष्पं विमान गगण उपदर्थयन्तः (४) ॥ १ "पुष्पष्ट क्षफल'' सर्वत्र एतादृशः पाठः। किन्तु पुष्यष्टक्षकलानि एनाशपाठे समन्वयो भवति । २ "करोति" कुर्वन्ति रति उचितम् । ६ "प्रेयाल मेष” प्रियमन्नमते प्रेयांसमेते वा । 'हितकरं चनुप्राप्त" हितकरमन- प्राप्त । “वियूहक्रम" व्यूहक्रम । "मौपम्यमान निष्णाथ" मौपम्यमाचं निष्टात । ४ "हाराः" हारान । "मुकुटरत्वविलम्बचूडाः"मुकुटरखविलम्बिचूडाः । “पाय विमान" पाष्यं विमानं । 3A

·ललितविस्तरः।
के चागता धरणिमिंह दूवानदन्त.
शून्या निमित्त प्रणिधीरवमुञ्चमानाः ।
केचागता यथ वृषा अभिनर्दमाना
न च दृष्टपूर्व रुचिराणि क्षिप्रन्ति पुष्पां (१) ॥
के चागता नभसि सार दूवा रवन्ते
वर्णमहसि खंकि मात्मनि दर्शयन्तः ।
के चागता शशिरिवा गगणे सुपूर्माः
सुगतात्मजस्य गुणमालमुदीरयन्तः (२) ॥
के चागता रविरिव प्रभ मुश्चमानाः
सर्वाणि मारभवनानि करोन्ति जिह्मां।
के चागता विमलकेतु यथेन्द्र यष्टः
सम्भारपुण्यनिचितास्तहि बोधिमण्डे (३) ।
केचित्क्षिपन्ति गगणान्मणिरत्नजालां
चन्द्राः सुचन्द्रस्तथ बाल विरोचमानाम् ।
मान्दारवां सुमन वार्षिकचम्पकमाल्यदामां
सम्बोधिसत्त्व द्रुमराज स्थिते क्षिपन्ति (४) ॥
।
"
१ "प्रणिधोवर"प्रणिधीनव । “यथ" यथा ।“दृष्टपर्व' दृष्टपूर्वाणि । पुष्पां"पुष्पाणि ।
२ "सार दवा" सारस इव । “वर्णसहनि खकि मात्मनि-" वर्णसहसकं खके
चात्मनि "शशिरिवा" शशीव । “गुणमालमुदीरयन्तः" गुणमालामुदीरयन्तः ।
३ "प्रभ' प्रभां। "करोन्नि जिह्मां” कुर्वन्ति जिह्मानि। “विमलकेतु यथेन्द्रयष्टः'
विमल केतुर्यथेन्द्रष्टिः । “स्तहि बोधिमण्डे' स्तच बोधिमण्डे ।
“मणिरत्नजाला" मणिरत्नजालानि । “चन्द्राः सुचन्द्रस्तथ बाल" यथा चन्द्रा
विरोचते सुचन्द्रा बालचन्द्रस तथा विरोचमानानि मणिरत्नजालानीत्यर्थः ।
"मान्दरवां सुमन वार्षिकचम्पकमाल्यदामां" मान्दाराणि सुमनांसि वार्षिकच.
म्पकमाल्यदामानि । “सम्बोधिसत्व द्रुमराज" सम्बोधिसत्त्वे द्रुमराजे।

·विंशाध्यायः॥
२७१
के चौगता धरणि कम्पयमान पझ्या
सङ्कम्पिता च वसुधा प्रीतिकरी जनस्था।
के चागता यहिय मेरु करेतलेभिः
उत्सृष्टपुष्पपुट संस्थित अन्तरिने (१) ।
के चागताश्चतुर सागर गृह्य मूला
उत्सृष्ट सिञ्चि वसुधा वरगञ्धतोयैः ।
के चागता रतनयष्टि ग्रहीत्व चित्रां
सम्बोधिसत्त्वमुपदर्शय स्थित्व दूरे (२) ।।
के चागता भविय ब्रह्म प्रशान्तरूपाः
शान्ताः प्रशान्तमनसः स्थित ध्यानध्यायो।
रोमेभ्यस्तेष खरु निश्चरते मनोज्ञा
मैत्रीउपेक्षकरुणामुदिताप्रमाणाः (३) ॥
के चागता मरुतशक दवा तथैव
देवैः सहस्रनयुतैश्च पुराकृतास्ते।
उपगम्य बोधिविटप प्रग्टह्य कृताञ्जलीभिः
१."धरणि कम्पयमान" धरणिं कम्पयमानाः। 'जनस्था" जनस्य । “ग्रहिय मेर
करेतलेभिः" ग्रहोवा मे करतलैः । “उत्सृष्टपुष्यपुट संस्थित" उत्पृष्टपुष्पपुटाः
संस्थिताः।
२ "चतुर सागर ग्रह" चतुरः सागरान् ग्टहीत्वा । "उल्लष्ट सिधि" उत्सृज्य
सिचिता । रतनष्टि ग्रहोत्र'' रत्न यष्टिं ग्टहोला । "मुपदर्शय स्थित्व” मुपदर्शयन्ति
स्थित्वा ।
२ “भविय" भूत्वा । "स्थित ध्यानध्यायो" स्थिता ध्यानध्यायिनः । “रोमेभ्यस्तेष
खर निबरते मनोज्ञा" रोमभ्यस्तेषां खरा निचरन्ति मनोज्ञा। “मैचोउपेक्षकरणा
मुदिताप्रमाणाः" मैन्युपेक्षाकरणामुदिताप्रमाणाः ।
3 A2

·२७२ समितवित्तरः॥ शकोऽभिखममणिरत्न क्षिपनि चित्राम् (९) के चागताश्चतुर्दिशा च यथैव पाला गन्धर्वराक्षम परितः किन्नरेभिः । विद्युस्फुटान्न कुसुमानि प्रवर्षमाणा गन्धर्वकिन्नररुतेन स्तुवन्ति वीरम् (२) ॥ के चागता: कुसुमितां प्रसहीत्व वृक्षान् सफलां सुपुष्पवरगन्धप्रमुश्चमानाम्। जातेषु तेषु स्थित बुद्धाद्धकाया अवलम्बमान प्रतिमण्डित क्षिपन्ति पुष्पाम् (३) ॥ के चागताः कुसुमिताः पडिनीहीत्वा पद्मोत्पलैः कुसुमितैस्तथ पुण्डरीकैः । दानिश लक्षणधराः स्थितु पद्मगर्ने स्तविष्ट अलिप्तमनसं विदु बोधिसत्त्वम् (४) ॥ . - १ "मरुतशक दवा" मरुच्छनाविव। “सहसनयुतेश्च पुराहताते" महसान- युतैश्च पुरस्कृतास्ते । “बोधिविटप" बोधिविटपं । 'कृताञ्जलाभिः" कृताञ्जलिभिः । "एक्रोऽभिल नमणिरत्न क्षिपन्ति चित्रां" शक्रोऽभिलग्नमणिरत्नानि क्षिपन्ति चित्राणि। २ चतुर्दिशा च" चतुर्दिशाच । “गन्धर्वराक्षस परितः किबरेभिः "गन्धर्वरा- सैः परिष्टताः किन्नरः । “विद्युस्फुटान्त' विद्युत्स्फुटान्तानि ! १ "कुसुमितां प्रमहोत्त्व" कुसुमितान्प्रग्टह्य । “सफलां सुपुष्यवरगन्धप्रमुच्च- मानां" सफलान् सुपुष्पवरगन्धप्रमुचमानान । “जातेषु" ये एतेषु। “स्थित बुद" स्थिता बुद्धाः । “अवलम्बमान प्रतिमण्डित"चवलम्बमानाः प्रतिमण्डिताः ।"पुष्पाम्" पुष्यामि। ४ “पडिनोर्टहोला” पुष्करिणोर्टहोला। पत्र पुष्करिणोर्महोत्वेति वा पाठः। "तथ" स्तथा । "दाधिशशक्षणधराः स्थितु" द्वात्रिंशजक्षणधरं स्थितं । "स्तविर चलित-" चस्तविषुरलिप्त । "बिदु बोधिसत्त्वम्" विदुाधिसत्वम् । विदिना बोधिसत्चमित्या वा। .

·विंशाध्यायः॥ ३७२ के वागता विषुलकाय तथैव मेरु . स्थित्वान्तरीक्ष खकमात्मनमुत्सृजन्ति । उत्सृज्यमात्र भविया नवपुष्पदामा: सञ्छादयन्ति त्रिसहस्त्रि जिनस्थ क्षेत्रम् (१) । के चागता उभय चक्षुषि कल्प दाहं मन्दर्शयन्ति विभवं तथ सम्भवञ्च । तेषां शरीरि बहुधर्ममुखा रणन्ति तां श्रुत्व सत्त्वनियुताः प्रजहन्ति ष्णाम् (२) । के चागता रचितकिन्नरतुल्यघोषा विम्बोष्ठ चारुवदना परिपूर्णवत्रा । कन्या यथैक अलङ्कत चित्रहारा प्रेक्षन्त यां सुरगणा न लभन्ति टप्तिम् (१) । के चागता वजिरिकाय वा अभेद्या हेटा प्रस्कन्धचरणैः प्रतिग्राह्यमाणाः । के चागता रविरिवा शशिपूर्णवत्रा ज्योत्नाकरा: प्रभकरा इतक्लेशदोषाः (8) १ "विपुल काय" विपुलकायाः । “स्थित्वान्तरोक्ष खकमात्मनमुल्टजन्नि" स्थित्वा- नरीशे खकमात्मानमुरूजन्ति । “उत्सृज्यमात्र भविया नवपुष्पदामाः” उत्सर्जनमा- बेण भूत्वा नवपुष्पदामानि । “त्रिसहसि" बिसाहासं। २ "कल्प" परिकल्प्य । “दाई” गुप्तपदार्थदर्शक मञ्जनविशेषमिति सम्भाव्यते। "नथ" तथा। "रोरि" शरीरे। "नां श्रुत्व" नाछुल्ला । "सचनियुताः” सच्च- नियसानि । “प्रजहमि" प्रजहति । ₹ “बिम्बोष्ठ" विम्बोष्ठा । “यथैक चलङ्कन” यथैका चलङ्गता। "प्रेक्षन यां' प्रेक्षन्ता यां। ४ "बजिरिकाय इवा"वनकाय एव । हेटाहाः। "रविरिवा" रविरिव । "प्रभकरा" प्रभाकरा।

·३७४ ललितविस्तरः॥ के चागता रतनमण्डित रत्नपाणी सञ्छादयित्व बहुक्षेत्रमहसकोव्यः । वर्षन्ति रत्नवर पुष्प सुगन्ध गन्ध मन्तोषणार्थ बहुमत्त्वहितं सुखार्थम् (१) ।। के चागता महति धारणि रत्नकाशा रेभेति सूत्रनियुतानि प्रभाषमाणाः । प्रतिभानबन्त मतिबन्त सुबुद्धिबन्तो मत्तप्रमत्तजनतां प्रतिबोधयन्तः (२) ॥ के चागता यहिय भेरि यथैव मेरु राकोद्यमानु गगणे चरणी सुमनोज्ञोषाम् । यस्य चैवं दशदिशो ब्रजि क्षेत्रकोच्या अद्यावबोद्धुममृतं अनुबुद्धि शास्तेरिति (३) ॥ दशदिग्देवाः सर्वे यथागतास्तथा च खालये ययुः । (४) इति ललितविस्तरे बोधिमण्ड व्यूहपरिवर्ती नाम विंश- तितमः ॥२०॥ : १ "रतनमण्डित रत्नपाणों" रत्नमण्डिता रत्नपाणयः। “सञ्छादयित्व बह- क्षेत्रमहसकोद्यः" सञ्छाद्य बहुक्षेबसहस्रकोटीम् । “रत्नवर पुष्य सुगन्ध गन्धा" रत्नवराणि पुष्पाणि सुगन्धानि गन्धान् । “सन्तोषणार्थ" सन्तोषणार्थ । “बहुमत्त्वहितं" बडसहिताय। २ "महति धारणि रत्नकोशाः" महतीं धारणी रत्नकोशान्। "प्रतिभानबन्त मतिबन्न सुबुद्धिबन्ता" प्रतिभानबन्नो मतिमन्तः सुबुद्धिमन्तो । ३ “अहिय भेरि" ग्रहीत्वा भेरी। “राकोद्यमानु" पताकोद्यमानां। "चरिणे" चारिणीं। “यस्यचैवं' यस्यावं। अत्र शब्द इत्यध्याहार्यम् । "दशदिशो प्रजि क्षबकोद्या" दशदिशि चनजत् क्षेत्रकोटिपर्यन्तम् । “ममृतं अनुबुद्धि शास्तेरिति" ममतमनबध्यते गातेति । ४ अस्मदपस्तकानां षणां मध्ये एकस्मिन्नेवैतादृशः पाठः ।

·एकविंशाध्यायः । ३७५ एकविंशाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वैश्चैवंरूपा व्यूहा बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे बोधिमण्डेऽभिसंस्कृता अभूवन ॥ खयञ्च बोधिसत्त्वा यावन्तो दशसु दिवतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां भगवतां सर्व- बुद्धक्षेत्रेषु बोधिमण्डालङ्कारव्यूहास्तान् सांस्तस्मिन् बोधि- मण्डे सन्दर्शयति स्म ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिमण्डनिषणस्य बोधिमत्वस्यैतदभ- वत्। दह खलु कामधातो मारः पापीयान्नधिपतिरीश्वरो वशवर्ती नैतन्मम प्रतिरूपं भवेत्। यदहं तेनाविदितोऽनुत्तरां सम्यकसम्बोधिमभिसम्बुध्येयम् । यन्वहं मारस्य पापीयम: स- ञ्चोदनां कुर्याम् । तस्मिन् विजिते सर्वे कामावचरा देवादयो निग्रहीता भविष्यन्ति। ततश्च मारपर्षदः पूर्वावलोपितकुशल- मूला मारकायिका देवपुत्रा मम सिंहविक्रीडितं दृष्ट्वाऽनुत्त- रायां सम्यकसम्बोधौ चित्तमुत्पादयियन्ति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्व एवमनुविचिन्त्य तस्यां वेलायां धा विवरान्तरादूीकोशात् सर्वमारमण्डलविध्वंसनकरी नामै- कां रश्मिमुत्सृजत् (१)। यया रम्या सर्वस्मिंस्त्रिमाहस्रमहामा- हस्से लोकधातो सर्वमारभवनान्यवभास्य जिह्मीकृतानि सम्प्र- कम्पितानि चाभूवन् । सर्वश्चायं त्रिसाहस्रमहामाहस्रलोकधा- तमहतावभामेन स्फुटोऽभूत् ॥ तस्याः प्रभाया मारः पापीया- निदमेवंरूपं शब्दमश्रीषीत् । १ "चस्मिन्नेव ग्रन्थे रश्मिशब्दस्य स्त्रीत्वं व्यवहतम् । "मुत्सृजत्” मुदहजत् ।

·३७६
ललितविक्षरः॥
कन्याघचीर्णचरितो यतिमत्त्व:
पद्धोदनस्य तनयः प्रविजह्य राज्यम् ।
मो निर्गतो हितकरो झमृताभिलाषी
बोधिद्रुमं युपगतोऽद्य कुरु प्रयत्नम् (१) ।।
सोत्तीर्ण आत्मन परानपि तारयिय्ये
माचेव्यते स च परां स्वयमेव मुक्तः ।
भावामप्राप्त स परानपि चाश्वमेया
निापयिष्यति परां परिनिर्वतश्च (२) ।।
शून्यां करिष्यति अपायत्रयोप्यशेषां
पूणीं करिष्यति पुरी सुरमानुषाणाम् ।
ध्यानानभिज्ञ परमं अमृतं सुखश्च
दास्यत्यसौ हितकरो अमृतं स्पृशिवा (३) ।।
सन्यं करिष्यति पुरं तव कृष्णबन्धी
अबलाबलो बलविहीन अपक्षपक्षो।
न ज्ञास्यसे वनु ब्रजामि करोषि किंवा
यदधर्मावर्षमभिवर्षि वयं स्वयम्भूः (8) ॥
१ “प्रविजय" प्रविहाय । “सो निर्गता" स निर्गतो।
२ "मोतीर्ण" स उौर्ण । "यात्मन" चात्मना । "माचेष्यते स च परां"
मोचयिष्यति स च परान् । “चाश्वासप्राप्त' चावासप्राप्तः। "चाचया" चाचा-
सयिष्यति । "परां" परान् ।
३ "न्यां करिष्यति चपाययोप्यशेषां" सन्यान् करिष्यत्यपायबयानशेषान् ।
"ध्यानानभिज्ञा" ध्यानभिज्ञा । "परमं असतं" परमममृतं । "स्पमित्वा” स्पृष्ट्वा ।
४ "चबलाबलो" चबलावल । "अपक्षपक्षा" चपक्षपच । “म ज्ञास्यसे कनु
प्रजासि" नजानासि बनु ब्रजसि । “मभिवर्षि मभिवर्षमि । यः खयं खयम्भूः
मदुपरि इत्यर्थः।

·एकविंशाध्यायः। ३ इति हिभिक्षवो मारः पापीयानाभिः सञ्चोदनाभिर्गा- थाभिः मञ्चोदितः सन द्वात्रिंशदाकारं खप्नमपश्यत् ॥ कत- महात्रिंशदाकारम् । तद्यथा। तममाकुलञ्च स्वभवनमपश्यत्। रजमाकुलञ्चाकीर्णशर्करा- कठिल्लञ्च खभवनमपश्यत्। भीतस्त्रस्तोद्विगं(१)दिशो दश: प्रप- लायमानञ्चात्मानमपश्यत्। विभ्रष्टमुकुटमंपविद्धकुण्डलञ्चात्मा- नमपश्यत्। शुष्कोष्ठगलतालुकञ्चात्मानमपश्यत् । सन्तप्तहद- यञ्चात्मानमपश्यत्। शीर्णपत्रपुष्यफलानि चोद्यानान्यपश्यत् । अपगतजला: परिष्काश्च पुष्करिणीरपश्यत्। हंसक्रौञ्चम- यूरकला लविङ्ककुणालजीवञ्जीवकादोंश्च पक्षिगणांछित्रपक्षानप- श्यत् (२)। भेरीशङ्खमृदङ्गपट हतुणववीणावलकोताडसम्पादींश्च वाद्यभाण्डाच्छिन्नविच्छिन्नान् भूमौ निपतितानपश्यत् । प्रिय- जनपरिवाराश्च मारमुत्सृज्य दीनमुखा एकान्ते गत्वा प्रध्याय- न्तमपश्यत् (३)। अग्रहिषीञ्च मालिनी शयनभ्रष्टां धरण्यामु- भाभ्यां पाणिभ्यां शीर्षमभिपीडयन्तीमपश्यत्। ये च ते मारपुत्रा वीर्यवत्तमाश्च बलवत्तमाश्च तेजोवत्तमाश्च तं बोधिसत्त्वं बोधि- मण्डवराग्रगतं नमस्यन्ते एवमपश्यत् । श्रात्मनोया च दुहित्री(१) हा तात हा तातेति क्रन्दन्तीमपश्यत् । मलिनचेलगानं चात्मा- नमपश्यत् । अवकीर्णपांशुशिरस्कञ्च पाण्डुदुर्बलमोजोऽपहृतञ्चा- १ "भोतस्त्रस्तोद्दिन" भोनं त्रस्तमुद्विममित्युचितम् । ९ पक्षिगणाननमार्णपक्षानपक्षानपश्यदिति वा पाठः। ३ "प्रध्यायन्तमपश्यत्" प्रध्यायन्ति इत्यपश्यत् । ४ "चात्मनीचा च दुहित्रो" यात्मीयां च दुहितरं । 3B ·३७८ বৰিনবিন ৷ त्मानमपश्यत् । हHकूटागारगवाक्षतोरणांश्च रजमावकीर्ण- न्पततोऽपश्यत् । ये चास्य ने मेनापतयो यक्षराक्षसकुम्भाण्ड्ग- न्धर्वाधिपतयस्तान् सर्वान् हस्ताञ्छिरसि कृत्वा रुदतः क्रन्दतः पलायमानांश्चापश्यत् । ये च ते कामावचरेषु देवाधिपतयः । तद्यथा । धृतराष्ट्रविरूढ कविरूपाक्षवैश्रमण शक्रयामसन्तुषित- सुनिर्मितवमवर्त्तिप्रभृतयः । तान् सवाञ्छुश्रूषमाणान मारः पापीयान् बोधिसत्त्वाभिमुखानपश्यत्। रणमध्ये चास्याभिर्वि- कोषो न भवति स्म । विक्रोशन्तमशिवञ्चात्मानमपश्यत् । खेन च परिवारेणात्मानं परित्यक्तमपश्यत्। मङ्गलपूर्णकुम्भांश्च दारप- तितानपश्यत् । नारदं च ब्राह्मणं माङ्गल्यशब्दं श्रावयन्तमपश्यत्। आनन्दितं च दौवारिकमनानन्दं श्रावयन्तमपश्यत्। तमसाकुलञ्च गगणतलमपश्यत्। कामभवन निवासिनीञ्च श्रियं रुदन्तीमपश्यता खानैश्वर्यनष्टानपश्यत्। वपक्षचापक्षमपश्यत्। मणिमुक्काजालानि कृष्णीभूतानि छिन्नविच्छिन्नानि भूमौ पतितान्यपश्यत् । सर्वे च मारभवनं प्रचलितमपश्यत् । वृक्षाञ्छिद्यमाननियूहांच पनतोऽद्राक्षोत् । म च मारसेनाव्यूहमभिमुखम्पात्यमानमप- श्यत् ॥ इति हि भिक्षवो एवं दात्रिंशदाकारं मारः पापीयान् खनमपश्यत्। स प्रतिबुद्धः सन् भीतस्त्र स्तः संविग्नः सर्वमन्तर्जनं सन्नि- पात्य सबलपार्षद्यसेनापतिदोवारिकान मनिपतितांश्च तान् विदित्वाऽऽभिर्गाथाभिरध्यभाषत । दृष्ट्वा नु तां स सुपिनां नमुची दुःखार्ती ·एकविंशाध्यायः॥ आमन्त्रयाभिसुत येऽपि च पारिषद्या । मेनापतिं नमुचि सिंहइनुञ्च नाना मर्वेषु तेषु परिपृच्छति कृष्णबन्धुः (१) ॥ गाथाभि गीत रचितोऽद्य श्रुतोऽन्तरीक्षा- च्छाक्येषु जातु वरलक्षणविचित्रिताङ्गः । षड्वर्ष दुष्करब्रतानि चरित्व घोरान बोधिद्रुमं युपगतः प्रकुरुष्व यत्नम् (२) । सेोऽभूदिबुद्ध खयमेव हि बोधिसत्त्वो बहुमत्त्वकोटिनियुतानि विबोधयेत । शून्यं करिष्यति स मे भवनं ह्यशेषं यद लस्यते मृतु स्पर्धि न शोति भावम् (१) । हन्त ब्रजाम सहिता महता बलेन घातेम तं श्रमणु एक द्रुमेन्द्रमूले । उद्योजयध्वं चतुरङ्गिणि शीघ्र सेना यदिच्छथा मम प्रियमचिरं करोथ (8) ॥ । १ "नु तां स सुपिनां नमुची दुःखा!"नु तान् म स्वप्नाचमुचिःखार्तः । “चामन्त्र- याभिसुत" चामन्त्याभिसुतं । “पारिषद्या" पारिषदाद्याः। "नमुचि सिंहहनुच्च" नमुचिं सिंहहनुच्छ । रथवा नमुचिसिंहहनमिति एक नाम । २ "गाथाभि गौत रचितोऽद्य" गाथाभिर्गीतं रचितमद्य। "श्रुतान्त" श्रुतमन्त "जातु"जातो। “घर्ष षवर्ष। "चरित्व घोरान्"चरित्वा धाराणि । “प्रकुरुष्व" प्रकुरुत। २ “द्विबुद्ध खय-” द्विबुद्धः खय । “यद लभ्यते” यदा लस्यते । “ममतु स्पर्णि' मृतं स्पष्टुं "नशीति भावन्” भक्ष्यनि भावम् । ४ "घातम 'घातयिष्यामस्तं । श्रमणु एक"श्रमण मेकं ।"उद्योजयध्वं चतुरङ्गिणि मोघ्र" उद्योजयत चतुरङ्गिणी पौत्रं । “दिच्छथा" यदीच्छत । "करोथ' कुरुत। 382 ·ललितविस्तरः॥ " प्रत्येकबुद्ध अईति च पूर्ण लोके निर्वायमाण न बलं मम दुर्बलं स्थात्। मो भूयु एकु जिन भेव्यति धर्मराजो गणनाव्यतिवृत्तु जिनवंश न जातु च्छिद्येत् (१) । अथ खलु भिक्षवः सार्थवाहो नाम मारपुत्रः स मारं पापीय गाथयाध्यभाषत । किं तात भिन्नवदनोऽसि विवर्मवलो हृदयं ममुलावति वेधति अङ्गमङ्गम् । किं ते श्रुतं अथ च दृष्टु भणाहि शीघ्र ज्ञास्याम तत्त्व तु विचिन्त्य तथा प्रयोगम् (२)। निर्माण मारु श्रवची श्टणु मह्य वत्स पापं मि दृष्ट सुपिनं परमं सुघोरम्। भाषेय सर्वमिह पर्षदि अद्यशेषं सम्मूर्छिताः क्षितितले प्रपतेय यूयम् (३) ॥ मार्थवाह पाह। रणकालि प्राप्ति यदि नाम जयो न दोष- ९ “प्रत्येकबुद्ध अर्हति च पूर्ण" प्रत्येकबुद्दोऽहति. च पूर्ण। “निर्वायमाण" निर्वायमाणं । “सो भूय एक जिन भेष्यति स भूय एको जिनो भवति । “गणना- व्यतिष्टितु जिनवंश न" गणनाव्यतिता जिन वंशो न। २ “भिन्नवदनाऽसि" अब खिन्न बदनाऽसि इति पाठ उचितः। “समसावति" समुत्सवति । “दृटु भणाहि" दृएं भण। ज्ञास्याम तत्त्व" ज्ञास्यामस्तत्वं । ३ “निर्माण मारु चवची टणु मह्य"निर्मानो मारोऽवोचत् श्टणु मत्तः । “मि दृष्ट सुपिन" मया दृष्टं खनं। "भाषेय" भाषेयं । “अद्यशेषं” अद्याशेषं । "प्रपतेय" प्रपतेत।

·एकविंशाध्यायः॥ ३१ स्तत्रै यस्तु निहतो भवते म दोषः । खपान्तरे तु यदि ईदृश, ते निमित्ता श्रेयो उपेक्षण रणे परिभावु गच्छेत् (१) ॥ मारोऽब्रवीत्। व्यवमायबुद्धि पुरुषस्य रणे प्रसिद्धि- रवलम्ब्य ध्यैर्यसुकृतं यदि नो जयं स्यात् । का तस्य शक्ति मम दृष्ट सपारिषy नोत्थातु मह्य चरणे शिरमा प्रवर्त्त (२) ।। सार्थवाह आह । विस्तीर्णमस्ति हि बलं च सुदुर्बलं च प्रत्येक शूर बलवांश्च रणञ्जहश्च । खद्योतकर्यदि भवेत्रिमहस्र पूलीं एको रविर्यमति निष्प्रभतां करोति (३) ।। अपिच । यस्य मानश्च मोहश्च मीमांमा च न विद्यते । विलोमयति विद्वांसो (४) नामी शक्यश्चिकित्मितुम् ॥ इति हि भिक्षा मारः पापीयान मार्थवाइस्य वचनम- । १ "रणकालि प्राप्ति" रणकाले प्राप्त । “भवते" भवति । "ईश ते निमित्ता" ईदृशानि ते निमित्तानि । “उपेक्षण' उपेक्षणं । “परिभाव" परिभावं । २ “व्यवसायबुद्धि पुरुषस्य व्यवसायबुद्धेः पुरुषस्य । “जयं" जयः । “शक्ति मम दृए सपारिषद्य" शक्तिमां दृष्ट्वा सपारिषदं। "नात्यातु” नात्याय । “मध" मम । "प्रवन' प्रवत्। ३ “अस्त्येक सर" अस्त्येकः परो । “विसहस पूर्णा" चिमहलं पूर्ण । विद्वांसो' विदुष।। ४ ·३८२ ललितविस्तरः। कृत्वा महतीञ्चतुरङ्गिणी सेनामुद्योजयति स्म महाबलरणशौण्डां भीषणिकां रोमहर्षणीं दृष्टाश्रुतपूर्वी देवमनुष्यैर्बहुविधमुखवि- कारकोटिनियुतशतमहस विकारप्रकारां भुजगशतसहस्रकरच- रणकुटिलपरिवेष्टितशरीराममिधन शरशक्रितामरकुठारपट्टि- शभुशुण्डीमुषलदण्ड पाशगदाचक्रवज्रवाणधराम्बरचर्मकवर्मितश- रीरां विपरीतशिरःकरचरणनयनां ज्वलितशिरोनयनवदनां दुःमंस्थितोदरपाणिपादामुग्रतेजोवदनां परमविकृतवदनदर्शनां विकरालविकृत,ट्रां घनविपुल प्रलम्बजिहां भुण्डिककिचल्कम- दृशजिहां ज्वलनमदृशकृष्णमर्पविषपूर्णरक्रनेत्राम् । केचिद्धि ते आशीविषान् वमन्ति स्म । केचित् करतलैराशीविषान् परि- गृह्य भक्षयन्ति स्म। गरुड इव मागरादत्युक्षिप्य केचिन्नर- मांसरुधिरकरचरणशिरा(१)पकृत्तपुरीषादींश्च भक्षयन्ति स्म । केचिञ्चलितपिङ्गलकृष्णनीलरक्त कद्रुकरालविचित्ररूपाः । के- चिदिकृतकूपप्रज्वलितोत्पाटितविकृतकटाक्षाः। केचित् परि- वृत्तज्वलितविकृतनयनाः । केचिञ्चलितान् पर्वतान् परि- ग्टह्य सलीलमपरेषु पर्वतेषु अभिरूढा. आगच्छन्ति स्म । केचित् ममलं वृक्षमुत्याश्य बोधिसत्त्वाभिमुखा अभिधावन्ति स्म । केचिदजकर्म सूर्पकर्म हस्ति कर्मलम्ब कर्मवराहकाः । केचि- दकाः । केचिदेकोदरिणे दुर्बलकाया अस्थिशकलमवात- मभिनिर्माय भगनासाः कुम्भोदराः करोटपादा उच्छुकत्व- १ "शिरापरुत्त" शिरउपकत्त ।

·एकविंशाध्यायः। ३३ भामरुधिरविनकर्मनामाकरचरणनयनोत्तमाङ्गाः । केचि- द्रुधिरपिपास या शिरांमि परस्परं निकृन्तन्ति स्म । केचिनि- नविकृतभैरवरुक्षखरा हुहुङ्कारपिचुतकारहुलहुलुप्रक्षेडिता- नि कुर्वन्ति स्म। केचिदाहुः । श्राहरत इरत हनत हनत बन्धत गृहत छिन्दत भिन्दत मथयतालिपत नाशयतेमं श्रमणं गौतमं सार्द्ध द्रुमेणेति ब्रुवन्ति स्म। केचिद्भेरुण्डकश्ट- गालशकरगर्दभगाह स्यश्वाट्रमहिषखरशशचमरखड्गशरभनाना- प्रतिभयरौद्रविकृतवत्राः । केचित्सिंहव्याघ्रःवराहवानरदो- पिविडालच्छागलोरभ्रमर्पनकुलमत्स्यमकरशिशुमारकूर्मकाकग्र- ड्राल कगरुडादिसदृशात्मभावाः । केचिदिरूपरूपाः । केचि- देकशीषी विशीर्षा यावच्छतसहस्त्रशीर्षाः । केचिदशीर्षाः । केचिदेकभुजा यावच्छतशतसहस्रभुजाः । केचिदभुजाः । केचिदेकपादकाः । केचिदाहुपादा अपादकाः । केचित् कर्णमुखनामिकाक्षिनाभित्रीतोभिराशीविषाविचारयन्ति स्म । कंचिदभिधनुःशर शकिपट्टिशपरशचक्रतामरकुण पवज्रभुण्डी- भिन्दिपालादीनि नानाप्रहरणानि भ्रामयन्तो नृत्यन्तो बा- धिमत्त्वं सन्तर्जयन्ति स्म । केचित्रराङ्गुलिं छित्वा मालागुणं कृत्वा धारयन्ति स्म । केचिच्छिरोभिरस्थिकरकान् शीर्ष- कटाहकांश्च मालागुणमिव कृत्वा धारयन्ति स्म। केचि- दाशीविषपरिवेष्टितशरीराः । केचिच्छीर्षकटाहकान परि- रह्म हम्त्यश्वष्ट्रिगोगर्दभमहिषारूढाः । केचिदधःशिरस उर्द्ध- पादाः। केचित्म्यूलरोमाण:। कचिदागर्दभवराहनकुलच्छा- ·३८४ ललितविस्तरः॥ लवयन्तो गलोरभ्रशरभविडालकपिटकटगालरोमाण आशीविषान् व- मन्तोऽयोगुडानि निर्गिलन्तो धूमकेनुत्सृजन्तो ज्वलितता- म्रलोहवर्षे प्रवर्षन्तो विद्युदीं चिपन्तो वज्राशनिं प्रमुञ्चन्त स्तप्तामयोबालुकां प्रवर्षन्तः कालमेघान् सञ्जनयन्तो वातवृष्टि- मुत्पादयन्तः शरमेघवर्षानुत्सृजन्त: कालरात्री दर्शयन्ता रावं सञ्जनयन्तो बोधिसत्त्वमभिधावन्ति स्म। केचित् पाशान् भ्रा- मयन्तो महापर्वतान् प्रपातयन्तो महासागरान् क्षोभयन्ता महापर्वतांचालयन्तो मेरुपर्वतराजमभिधावन्तः पलायमाना विक्षिपन्तोऽङ्गप्रत्यङ्गानि भ्रामयन्तः शरीराणि हमन्तो महाहास्यमुरामि प्रस्फोटयन्त उरांमि ताडयन्तः केशान् धुन्वन्त: पीतमुखानि च (१) नीलशरीरा ज्वलितशिरम उईकेशा इतस्ततो वेगेन परिधावन्तो गरुडाक्षाच बोधिसत्त्वं भीषयन्ति स्म । जीर्णाः स्त्रियश्च रुदन्यो बोधिमत्त्वमुपसङ्कम्यैवं वदन्ति स्म। हा पुत्र हा मम पुत्रोत्तिष्ठेात्तिष्ठ शीघ्रं प्रपला- यख । राक्षसरूपा: पिशाचीरूपा: काण खन्नदुर्बलाश्च प्रेताः क्षुत्क्षमाश्च ऊर्द्धवाहवा विकृतास्याः क्रन्दन्तो भयमुपदर्शयन्त- स्त्रासंञ्जनयन्तो बोधिसत्त्वस्थ पुरतोऽभिधावन्ति स्म (२)॥ तया चैवंरूपया मारसेनया समदितया ममन्तादशीतियोजनान्या- १ केशान् इत्यादौ केषाञ्चिदुदपोतमुखानि इति पाठः । परन्तु अब पूर्वक्रमान- सारेण केचिद्दुदुदपातमुखा इति उचितम्। अवापि पौतमुखानि इत्यत्र पौतमुख इत्यचितम् । २ “बोधिसत्त्वस्य. पुरताभिधावन्ति स्म' इत्यत्र बाधिसत्त्व पुरतो भिधावन्ति इत्यु- चितम् ।

·एकविंशाध्यायः॥
३८५
वामेन विस्तारेण स्फुटमभूत्। यथा चैक स्थ. मारस्यैवं कोटी-
शतानां त्रिसाइलपर्यापनानां माराणां पापोयमां मेनाभि-
स्तिर्यगूर्द्धच्च परिस्फुटमभूत् ॥
तत्रेदमुच्यते ।
यक्षकुम्भाण्डमहारगरूपा
राक्षसप्रेतपिशाचकरूपाः ।
यत्तु विलोकि विरूप सुरौद्राः
सर्वि त निर्मित तत्र शठेभिः (१) ।।
एकशिरा दिशिरा त्रिशिराश्च
यावत् सहसशिरा बहु अन्ये ।
एकभुजा विभुजा त्रिभुजाश्च
यावत् महसभुजा बहुभुजाः (२) ॥
एकंपदा दिपदा त्रिपदाश्च
यावत् महस्रपदा बहु अन्य ।
नीलमुखाश्च पीत शरीराः
पोतमुखानि च नीलशरीराः (३) ॥
अन्यमुखानि च अन्यशरीराः
सर्व एवमुपागतु किङ्करमैन्यम्।
१ “यत्नु विलोकि विरूप' यं तु विलोकिता विरूपाः। “मर्वि त निर्मित नत्र
शठेभिः" सर्व त निर्मितास्तत्र शठः।
२ “एकभिरा दिहिरा त्रिशिराथ" एकशि रसा द्विशिरमस्तिशिरमय । 'मतमा
शिरा बह चन्ये" सहसशिरमा बहवाऽन्ये ।
२ "ब अन्य" बहवाऽन्ये । “पीतमुखानि च" पौतमुखाश्च ।

·खलितविस्तरः।
वातं. प्रवायति वर्षति वर्ष
विद्युत्महरातानि पतन्ति (1) ॥
देव गुडायति वृक्ष लुडन्ति
बोधिवटस्य नईयति पत्रम् ।
वर्षदेव प्रवर्षति वर्ष
ओघवहन्ति जलाकुल भूमिम् (२) ।।
ईदृश भीषणिका बहुराशी
यत्र अचेतन वृक्ष पतन्ति ।
दृष्टा च तानतिभीषण रूपान्
सर्वि विमंस्थित रूपविरूपान् (३) ।
श्रीगुणलक्षणतेजधरस्य
चित्त न कम्पित मेरु यथैव ।
मायसमास्तथ खनसमाश्च
अभ्रनिभा समुदीक्षति धर्मात् (8) ॥
था-
१ "चन्यमुखानि च" अन्यमुखाय । “सर्व एवमुपागतु" सर्वमेवमुपागतं । सर्व.
मुखागतु इति वा पाठः। “वातं प्रवायति" वातं प्रवायन्ति। "वर्षात वर्ष' वर्ष.
यन्ति वर्षा । "पतन्ति' पातयन्ति ।
२ “देव गुडायति वृक्ष लुडन्नि' देवान लुठयन्ति दृषं लुननि । “नई यति
पत्रम्" नयन्नि पचाणि । “वर्षदेवः प्रवर्षनि वर्ष" वर्षदेवः प्रवर्षति वर्षी।
घवहति जलाकुल" चामावर्यान्त जलाकुलां।
३ "ईश भौषणिका बहरामों" ईदृशा भोषणका वडराशयः। “अचेतन वृक्ष"
अचेतने क्षे। "सर्वि विसंस्थित" सर्वान् विसंस्थितान् ।
४ "तेजधरस्य" नेनोधरस्य । “चित न कम्पित मेरु यथैव" चित्तं न कम्पितं
मेर्यथैव । "मायसमास्तथ समसमाच घनिभा" मायासमांस्तथा वनसमांस
अधनिभान् ।

·एकविंशाध्यायः॥ ईदृश धर्मनयं विमृषन्तो सुस्थि तु ध्यायति मंस्थितु धर्मे । यस्य भवन्ति अहन्ति ममेति भाव समुच्छ्रयि सत्त्वनिविष्टाः (१) ।। सो विभियादबुधः स्थित ग्राहे प्रात्मनि सम्भम गच्छ निरीच्य । शाक्यसुतस्तु स्वभावमभावं धर्म प्रतीत्य समुत्थित बुद्धाः (२) । गगणेपमचित्त सुयुक्तो न भ्रमते सबलं साधु दृष्ट्वा (३) । इति हि भिक्षा मारस्य पापीयसः पुत्रसहस्रं तत्र ये मारपुत्रा बोधिसत्त्वेऽभिप्रसन्नाः मार्थवाहपूर्वङ्गमास्तेमारस्य द- क्षिणे पार्श्वे स्थिता अभूवन् । ये मारपाक्षिकास्ते वामपार्श्वे स्थिता अभूवन मारस्य पापीयममः । तत्र मारः पापीयांस्तान् स्वान्यु- त्रानामन्त्र यते स्म। कीदृर्शन बलेन वयं बाधिमत्त्वं धर्षयि- य्यामः। तत्र दक्षिणे पार्श्व सार्थवाहो नाम मारपुत्रः स पितरं गाथया प्रत्यभाषत । सुप्नं प्रबोधयितुमिच्छति पन्नगेन्द्र १ "ईदृश ईदृशं । विमृषन्ता' विमपन् । 'सुस्थितु" सुमियतः। 'संस्थितु" संस्थितः । “अहन्ति” अहमिति । “भाव समुच्य" भावाः समुच्छ्रधिनः । २ “मा विभियादबुधः स विभि यादबुधः । “स्थितु ग्राह स्थिता ग्राहे । “प्राहे भाग्रहे इत्यर्थः । “सम्भ्रम गच्छ" सम्भ्रमं गच्छति । "धर्म प्रतोन्य समुपस्थित बुद्धाः" धन्नै प्रत्येत्य समुत्थितं बुद्धा । “गगणे।पचित्त” गगणापमचित्तः । एतलोकस्य उत्तराईमत्रत्यपुस्तकेषु नास्ति । 3 c 2

·ललितविस्तर
सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति यो. गजेन्द्रम् ।'
सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति या मृगेन्द्र
सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति सो नरेन्द्रम् (१) ॥
वामपार्श्वे दुर्मतिर्नाम मारपुत्रः स एवमाह ।
सम्प्रेक्षणेन हृदयान्यभिमंस्फुटन्ति
लोकेषु मारमेहतामपि पादपानाम् ।
का शतिरस्ति मम दृष्टिहतस्य तस्य
सञ्जीवितुं जगति मृत्युहतस्य वास्तु ॥
दक्षिणे मधुरनिषिो नामाह ।
वृक्षेषु सार क इहास्ति ततो ब्रवीषि
दृष्टा भिनन्मि मनुजेश्वथ का अवस्था ।
मेरुं गिरिं यदि भिनत्सि निरीक्षणेन
नैवास्य तुभ्यनयनेभिहतान्मिषेरन् (२) ॥
अपिच ।
यः मागरं तरितुमिच्छति वै भुजाभ्यां
तोयञ्च तस्य पिवितुं मनुजेष्वसन्तु ।
शक्यं भवेदिहमतस्तु वदामि दुःखं
यस्तस्य वक्त्रमभिताप्यमलं निरीक्षेत् (३) ॥
१ “सो नरेन्द्रम् स नरेन्द्रम् ।
१ "भिनन्मि” भिनद्मि। "भिनत्मि' भेक्यसि । “नेवास्य तुभ्यनयनेभिहतामिषे.
रन्" नैवायं तव नयनाभिहतो वियेत इत्यर्थः
१ "नरितु” तत् । “पिवितुं" पातुं । “मनुजेष्वसन्तु” एतादृशे जनो मनुजेषु
भास्ति इत्यर्थः।
--

·एकविंशाध्यायः॥ ३८८ वामे शतवाहुन माह। ममेह देहेस्मि शतं भुजानां क्षिपामि चैकेन शतं शराणाम् । भिनन्मि कायं श्रमणस्य तात सुखी भव त्वं ब्रज मा विलम्बम् (१) । दक्षिणे सुबुद्धिराह। शतं भुजानां यदि को विशेषो भुजा किमर्थ न भवन्ति रोमा: । भुजैकर्मकेन च तथैव शूरा- स्तैश्चापि कुर्यान्न हि तम्य किञ्चित् (२) ॥ किं कारणं मैत्रीव्रतस्य मुनेः शरीरे विषं न शस्तं क्रमते न चाग्निः । क्षिप्तानि शस्त्राणि व्रजन्ति पुष्यतां मैत्रीविहलोकोत्तरभावितस्य (३) ॥ अपिच । दिवि भुवि च जले च ये बलाढ्या अमिपरशुधराश्च गुह्यका नरा वा । क्षमबल मिमु प्राप्य ते नरेन्द्र १ . देहस्मि" देहेस्मिन् । “भिनन्मि" भेस्यामि । मा विलम्बम, चत्र कुरु इत्य- ध्याहार्य मा विलम्बं कुरु इत्यर्थः । २ “रोमाः" रोमाणा रोमतुल्या रोमसङलका वा । “भुजैक मेकेन" भुजैकेनैकेन एकैकेन भुजेनेत्यर्थः । “श्चापि कुर्य्यान' ने चापि कुर्यु न । २ “किं कारणम्” यस्मात्कारणादित्यर्थः । “मैत्रीविहलाकोत्तरभावितस्य” मैत्री. बलस्य लोकोत्तरभावितस्य इत्यर्थः सम्भाव्यते पाठस्त अमङ्गतः । .

·३६०
ललितविस्तरः॥
प्रबलबलात्यबला भवन्ति सर्वे (१) ।
वामे उग्रतेजा पाह ।
अन्तर्गतोऽहं धक्ष्यामि प्रविशास्य तनुं शुभाम् ।
वृक्षं मकोटरं शुष्कं दावाग्निरिव सूक्ष्मतः (२) ।
दक्षिणे सुनेत्र पाह।
मेरुं दहेस्वं यदि वापि कृत्स्नं प्रविश्य चान्तर्गतु मेदिनी वा ।
दग्धुं न शक्यः स हि वज्रबुद्धिस्वत्सन्निमालिकगङ्गतुल्यैः (३)।
अपिच ॥
चलेयुरियः मर्वे क्षयं गच्छेन्महोदधिः ।
चन्द्रसूर्थी पतेद्भूमौ मही च बिलयं व्रजेत् (४) ।।
लोकम्यार्थे कृतारम्भः प्रतिज्ञाकृतनिश्चयः ।
अप्राप्येष वरां बाधि नोत्थास्यति महाद्रुमात् (५) ॥
वामे दीर्घबाहुनर्वित आह ।
प्रालयं चन्द्रसूर्याणं नक्षत्राणां च मर्वशः ।
पाणिनाहं प्रमामि तवे भवने स्थितः (६) ॥
चतुर्यः सागरेभ्यश्च जलं ग्टहामि लीलया।
तं ग्राह्य श्रमणं तात मागरस्य परं क्षिपेत् (७) ॥
१ "क्षमबल्ल मिमुक्षम बलगिमं । "प्रबलबलान्यषला'"प्रक्लबला धबला इत्यर्थः ।
२. प्रविशास्त्र' प्रविश्यास्त्र ।
३ “चान्तर्गतु'' चान्तर्गता
बालिका कगङ्गतुल्यैः'' गगाबालुकातुन्यरित्यर्थः
४ "पतेभम।' पतेतां भूमी ।
५ "बाधि"बाधि।
५ "चन्द्रसूर्याणां" चन्द्रसूर्ययोः। "प्रमामि” प्रमर्दितुं समर्थेसिन इत्यर्थः ।
७ “टामि" ग्रहीतुं समास्मि इत्यर्थः । "रह्म" ग्टहात्वा । “परं क्षिपेत्' पारे
रेस्यामि ।
-

·एकविंशाध्यायः॥ ३६१ तिछतां तात सैन्येयं मा त्वं शोकार्दितो भव । सबोधिवृक्षमुत्पाद्य क्षेश्ये साण्या दिश दशः (१) । दक्षिण प्रसाद प्रतिलब्ध पाह। सदेवासुरगन्धवीं समागरनगां महीम् । त्वं मर्षिता प्रकुर्य्याश्च पाणिभ्यां मदगर्वितः (२) ॥ त्वविधानां सहस्राणि गङ्गाबालिकया ममाः । रोम तस्य न चालेतुं बोधिसत्त्वस्य धीमतः (३) ॥ वामे भयङ्कर पाह। भयं हि ते तात भृशं किमर्थ मेनाय मध्ये समवस्थितस्य । सेना न तस्यास्ति कुतः सहायाः कस्माद्यं ते भवतोह तस्मात्()॥ दक्षिण एकाग्रमतिराह । यूथं न लोकेस्ति शशीरवीनां न चक्रवर्ती न च केशरीणाम् । न बोधिसत्त्वानिह तात यूथमेकः समर्थो नमुचिनिहन्तुम (५) ॥ वामेऽवतारप्रेक्ष्याह। न शक्तिशूला न गदा न खगाः न हस्तिनोऽश्वा न रथा न पत्तिः । तं शौण्डमेकं श्रमणं निषलं इन्येत मा सम्भम तात किञ्चित् (६)॥ १. “सैन्ये यं' सैन्यमिदं। “सबोधिष्टक्षमुत्पाद्य'' मबोधिं क्षमुत्पाय सम्बाधिक्षम- न्याय इति वा । "स्य पाण्या" क्षेश्यामि पाणिना। २ "त्वं मर्षिता" त्वममर्षितः । ३ "वविधानां" त्वविधाः। “गङ्गाबालिकया'' गङ्गाबालुकया । चालतुं" चालयितुं न समाइति शेषः । ४ 'सनाय" मेनायाः । ५ "शमोरवीणां' शशिरवीण। "चक्रवर्ती" चक्रवर्तिनां। केशरोणां" केशरिण। "बोधिसत्त्वानिह" बोधिमत्त्वानामिह । ६ "शक्तिसाला शक्तिशाली। "पत्ति' पत्नयः । "हन्ये त' हन्ति । ..

·२६२
ललितविस्तरः॥
दक्षिणे पुण्यालङ्कृत पाह।
नारायणस्य यथ काय प्रच्छेद्यभेद्या
शान्तिबलैः कवचितो दृढवीर्यखगः ।
त्रिविमोक्षवाहन सिप्रज्ञाधनुः स तात
पुण्यबलेन म हि जेव्धति मारसेनाम् (१) ॥
वामे अनिवार।
न निवर्त्तते रणगतः प्रदहन्दवाग्निः
क्षिप्तः शरो न च निवर्त्त विशिक्षिते न ।
वचं नभे निपतितं न निवर्त्तते च
न स्थानमस्ति मम शाक्यसुतं ह्यजित्वा (२) ॥
दक्षिणे धर्मकाम पाह।
आईटणं प्राप्य निवर्ततेऽग्नि-
र्गिरिकूटमासाद्य निवर्त्तते शरः ।
वज्रं महीं प्राप्य अधः प्रयाति
अप्राप्य शान्तममृतं न निवर्त्ततेऽयम् (३) ॥
किं कारणं शक्ययुः तात अन्तरीक्ष लेख्यचित्रितुं
यावन्तः केचित् मर्वमत्त्व एकचित्ता स्थापितुम् ।
चन्द्रसूर्य मारुतं च शक्यं पाश बन्धितुं
१ "यथ काय चछेद्यभेद्या यथा कायोऽच्छेद्योऽभेद्यः । “वाहन मिप्रज्ञाधनः
वाहनः सुप्रज्ञाधनः। अब स तात स हि इत्यत्र कर्ट पदस्य पुनरुक्तिरनचिना ।
२ निवर्त" निवर्तते । “नभ' नभमि । न स्थानमस्तोत्यस्य यव स्थितस्थ
शाक्यसुनस्थाजयो भनेदेतादृशं स्थानं मम सम्बन्धे नास्ति इत्यर्थः ।
३ "न निवतेऽयं" न निवर्तिप्यत्ययम् ।

·एकविंशाध्यायः॥ न बोधिसत्त्व शक्य तात बोधिमण्ड चालिंतुम् (१)। वामेऽनुपशान्त पाह। दृष्टीविषेण महता प्रद हामि मेरुं भस्मीकरोमि शलिलञ्च महोदधीनाम् । बोधिञ्च पश्य श्रमणञ्च अहं हि तात दृष्ट्वा यथाद्य उभयं हि करोमि भम्मा (२) । दक्षिणे सिद्धार्थ आह । विषेण पूर्णा यदिवैष मा भवेत्रिपाहस्रवरः प्रदीप्तः । निरीक्षणादेव गुणाकरस्य सुनिर्विषत्वं विषमभ्युपेयात् ॥ विषाणमुग्र त्रिभवेह यश रागश्च द्वेषश्च तथैव मोहः । ते तस्य काये च तथैव चित्ते नभे यया पङ्करजो न मन्ति (३) ॥ तस्मान्निवतामह तात मर्वे (8) शक्य यु १ .'किं कारणं केन कारणेन शक्यत । "चन्त रोच'' अन्तगीते। "लेख्य" लिखित्वा, लेख्यं वा । “सर्वसत्त्व' सर्वसत्त्वाः । ..तान एक चित्ता'' एक.चि- चान् इत्यर्थः । “स्थापितुं" स्थापयितुं । "शक्य पाश बन्धितुं शक्यः पागेन बद्रु। "बोधिसत्त्व शका तात बाधिमण्ड चालितुं” बोधिसत्त्वः शक्यस्तात बाधिभण्डा- चालयितुम् । २ "दृशाविषेण" दृशिविषेण । “प्रद हामि'' प्रदग्धु ममास्मि इति स्पष्टार्थः । "यथाद्य उभयं' यथाद्याभयं । "भस्मां भस्म । १ "विषाणमुग्र विभवे" विषाणामुग्रस्त्रिभवे । “नभे' नभसि । पकरजा न मन्ति" पङ्करजसो न स्तः। यथा पङ्कग रजस नभसि न लिप्यते तदाधिसत्त्वस्य काये चिने च विषादयो न लिप्यन्ते इत्यर्थः अस्मिन श्लोके पादैकधिकम् । पाठापि सर्व- वैवमेव । ५ निवतीमह निवतीनहै। 3D ·३८४ ललितविस्तरः। वामे रतिलोलो नामाह। बहु ढर्यसहस्र प्रवादितै- रसरशतमहत्रालङ्कृतैः। लोयित्वमु नेव्यि पुरोत्तम कामरहिं हि करोमि व भवत (१) ॥ दक्षिणे धर्मरतिराह।' धर्मरती मद तस्य रतीहा ध्यानरती अमृतार्थरतिश्च । सत्त्वप्रमोक्षणमैत्ररतिश्च रागरतिं च रतिं न करोति (२)॥ वामे वातजवो नामाह । जवेनाहं चन्द्ररवी ग्रद्देयं प्रवायमानं गगणे च वायुम् । अद्यैव तात श्रमणं गृहीत्वा वेगस्य मुष्टिं विकिरामि वायुवत् (३) ॥ दक्षिणे अचल मतिनीम मारपत्रः स एवमाह । १ "घर" अहं । “तृर्गमहस" तूर्यसहस्रः । रपसरशत" रप्सराशत-। "लोभयित्वमु नष्यि" लोयित्वाऽमुमानेष्यामि | "करोमि वशे भवत्" करिथामि वशे भविष्यात । २ "धर्मरतो सद" धर्मरतिः सदा । "रतीहा" रतिरिह । "ध्यानरती यम- तार्थ" ध्यानरतिरमतार्थ- ३ पडेयं रहीयां। चत्र पमेयमिति वा पाठः । “वेगस्य" वेगेन । “विकिरा- मि" विकीर्नु समर्थोस्मि इति स्पष्टाथः । प्रसस्य मुष्टिं विकिरामि वायु । धर्षेय मुष्टिं विकिरामि वायुवत्। इति वाच पाठान्नरी ।

·एकविंशाध्यायः। ३६५ यथा तवैषो जव वेग उग्रस्तदद्यदि स्यात्. सुरमानुषाणाम्। सर्वे समग्रापि न ते समर्थाः कत्तुं रुजाम प्रतिपुङ्गवस्थ (१)॥ वामे ब्रह्ममतिराह । स्यात्तादृशानामपि वृन्दमुग्र- कुर्यान्न किञ्चित्तव मानघातम् । प्रागेव मेकः प्रकरोति किं ते वृन्देन माध्यन्ति हि मर्वकार्यम् (२) । दक्षिणे मिंहमतिराह। न मिहन्दं भुवि दृष्टपूर्व दृष्टो- विषाणामपि (३) नास्ति वृन्दम् । तेजखिनां सत्यपराक्रमाणां पुरुषर्षभाणामपि नास्ति वृन्दम् ।। वामे सर्वचण्डालो नामाह । न ते श्रुता तात गिरोऽभिदीप्ता यथा नदन्त(४)तन यस्तवमा वीर्येण वेगेन बलेन युका व्रजाम शीघ्रं श्रमणं हि हन्तुम् ॥ दक्षिणे सिंहनादी नामाइ । बहवः ग्टगाला हि नान्तरेषु नन्दन्ति नादान सन्तीह सिंहे। ते सिंहनादन्तु निशम्य भीम १ "जव वेग"जवा वेग । “ममग्रापि" समग्रा पि । "रुजाम" रोचामः । २ "साध्यन्ति" साध्यते । ३ "दृष्टोविषाणामपिटिविषाणामपि । ४ “नदन्ते नदन्ति । 3 D2

·ललितविस्तरः॥
त्रस्ता पलायन्ति दिशा दशासु (९) ॥ .
मारौरमास्तबदमी अपण्डिता
अश्रुत्य नादं पुरुषोत्तमस्य ।
नदन्ति तावत् खमतातिहृष्टा
मनुष्यसिंहे नदिते न मन्ति (२) ॥
वामपार्श्वे दुश्चिन्तितचिन्याह ।
यच्चिन्तयामि तदिहाशु भोति
कथं न एषो इमु वीक्षते च ।
मूढो च एषो अनभिज्ञ किम्बा
यदुस्थिहित्वा न पलायते लघु (३) ॥
दक्षिणात् पात् सुचिन्तितार्थी नामाह।
मूटा न चायविधिज्ञमपराक्रमो वा
युभव मूढाश्च असंयताश्च ।
न युभि जानाथ इमस्य वीर्य
प्रज्ञाबलेनास्य जिताः स्थ सर्वे (४) ॥
मारात्मजानां यथ गङ्गबालिका
एतेन वीर्येण यथैव
यूथम्।
।
१ "मन्नौह सिंहे सिंह नदिते सति ते स्थिरा न भवन्ति इत्यर्थः । दिशा द
दिक्षु दशसु ।
२ "न सन्ति'"न स्थिरा भविष्यन्ति इत्यर्थः
३ 'भोति" भवति । “एषो मु" एष मं। “मूढो च एषो अनभिज्ञ मूढयेषा-
ऽनभिज्ञः । 'यदुत्यिहित्वा यदुत्थाय । “लघु" लघु ।
४ “मविधिज्ञमपराक्रमा" मविधिज्ञाऽपराक्रमा । “युग्मेव" यूयमेव । "युमि"
यूयम् । “जानाथ जानाथ । "इमस्य" अस्य ।

·एकविंशाध्यायः॥ लोमास्य एक त समर्थ चालितुं प्रागेव यश्चिन्तयि घातयिष्ये (१) ॥ मा यूयमत्र क्षिणयात मानसं प्रसन्नचित्ता भवथा सगौरवाः । विवर्त्तमाना प्रकरोथ विग्रहं भविष्यतेऽमौ त्रिभवेऽस्मि राजा (२) ॥ प्रेयालमेवं (३) ते सर्वे मारपुत्राः परिपूर्मपुत्रसहस्रं शुक्लपा- क्षिकाश्च मारं पापीयसं पृथक् पृथग् गाथाभिरध्यभाषन्त । अथ खलु मारपापीयसः सेनापतिर्भद्रमेनो नाम म मार- पापीयसं गाथाभिरध्यभाषत । ये ते तवानुयात्राः शक्रलोकपालाश्च । किन्नरगणाचासुरेन्द्राः कृताञ्जलिपुटाः प्रणते तस्मै (४) ।। किं पुनरनुयात्रा ब्रह्मा आभाखराश्च सुरदेवपुत्राश्च । शुद्धावासकास्तेपि च सर्वे प्रणते तस्मै (५) ।। ये च तत्रेमे पुत्राः प्रज्ञामेधाविनो बलिनश्च । १ "यथ गङ्गबालिका" यथा गङ्गाबालकाः { मारात्मजानां मायः यथा गङ्गा- बालुकास्तदित्यर्थः । “ममर्थ चालितुं समर्थाचालयितुं । यश्चिन्तयि'' यदचि- यिट । "घातथिप्ये घातयिष्याम इति इत्यर्थः । २ क्षण यात क्षिण त । भवथा' भवत । "प्रकराथ' प्रकुरत । अत्र मण्डक- मत्या माशब्दस्यान्वयान्मा कुरुत इत्यर्थः । 'भविष्यत मी विभवऽस्मि'' भविष्यत्यमा विभतेऽस्मिन् । ३ "प्रेयाल मेव' प्रियमलमेवं प्रेयांसोलमेव मिति वार्थः मम्भाव्यते । ४ “तवानुयात्रा." तवान यातारः । "प्रणतं तस्म' प्रणमन्ति तम् । ५ “पुनरनुयात्रा' पनरनयानारः । 'ब्रह्मा याभाखराथ' ब्रह्माभाव राय । "प्रणते तस्म" प्रणमन्ति तम् ।

·ललितविस्तरः॥
ते बोधिसत्वह्रदयमन प्रविष्टा नमस्यन्ति (१) ।।
याप्येष मारसेना अशीतिस्फुटयोजनानि यक्षाद्यैः ।
भूयिष्ठ सर्वप्रेक्षी प्रमन्त्रमनसो हि निषिम् (९) ।
दृष्ट्वा यथा सुभीमां रौद्रां विकृतां चमुमिमां घोराम् ।
न च विस्मिता न चलितो ध्रुवमस्य जया भवत्यद्य (३) ।
स्थित यत्र च सेनेयं तत्र उलूकाः शिवाश्च विचरन्ति ।
वायमगर्दभरवितं निवर्तितव्यं क्षम शीघम् (8) ॥
वीक्षस्व बोधिमण्डे विरुतं पटक्रौञ्चहंसकोकिलमयूराः ।
अभिप्रदक्षिणं करोन्ति ध्रुवमस्य जयो भवत्यद्य (५) ॥
यत्र स्थित सेनेयं तत्रमसिपांशवश्च वर्षन्ति ।
महिमण्डि कुसुमष्टिः कुरुष्व वचनं निवर्त्तयख (६) ॥
यत्र स्थित सेनेयं उत्कलनिकुल तच्च कण्टकाकीर्णम् ।
महिमण्ड कनकनिर्मल निवर्तितव्यं क्षमं प्राजैः (७) ॥
१ "नमस्यन्मि" नमन्ति ।
२. याप्येष" याप्येषा। 'यशोतिम्फटयाजनानि" यशोतिम्फट योजनषिम्तीणा
इत्यर्थः । “भयिष्ठ सर्वप्रक्षोभविष्र्यात सर्वक्षण।। • 'प्रमन्नमनभा हि निर्दोषम्'
प्रमन्त्रमनका हि निर्दोषा ।
३ “चमिमा" चमूमिमां । 'भव त्यद्य" भविष्यत्यय ।
४ स्थित" स्थिता । “निवर्तितव्यं निवर्तयितव्यं । "क्षम" क्षमस्व ।
५ “विरुतं' विरुवन्तः ‘पट" कस्य पक्षिणः पट दूति नाम तन्न जाने । 'करा-
न्ति कुर्वन्नि । “भवत्यद्य" भविष्यत्यद्य ।
"स्थित" स्थिता । "तत्रममिपांशवय"तत्रामिपाएंथ । “महिमपिड कुसुमवृष्टिः
कुरुष्व" महोमण्डले कुसुमटाएं कुरु ।
"स्थित' स्थिता । “उत्कुन्न निकुन्न' उत्कूलनिकूलं । "महिमण्ड कनकनिर्मल'
महामण्डलं कनकनिर्मलं । अत्र कर्तव्यमित्यध्याहार्य। "क्षम योग्यमित्यर्थः ।
.

·एकविंशाध्यायः । ३६६ दृष्टा ति सुपिनि पूर्व भेष्यसि प्रत्यक्षु यदि न गच्छमि । भस्म चमूच करिष्यति ऋषिभिर्देशाः कृता यया भस्म (१) ॥ राजायनो ऋषिवरो राषितु श्रामीत् स ब्रह्मदत्तेन । उद्दग्ध दण्डकवने वर्बहुभिस्तृणं न जाता (२) ॥ ये केचित्मः लोके ऋषयो सुयात्रव्रतचारिणस्तपोयुक्ताः । तेषामयं प्रधानो ह्यहिंमकः सर्वभूताभ (३) । किं ते न श्रुत पूर्वी काये दीप्ता: सुलक्षणा यस्य । निष्क्राति चागारात्मभवति बुद्धो जितनेश: (४) । इम ईदृशी विभूति पूजार्थं निर्मिता जिनसुतेभिः । तं नूनमग्रमत्त्वा ह्यग्रा तमम्प्रतिग्राही (५) ॥ उर्णी यथा सुविमला विराजते क्षेत्रकोटिनयुतेषु । जिह्मीकता सम व्रततपा निःसंशयमेष मारवराहन्ता (६) ॥ मूद्रं यथास्य देवैर्द्रष्टु न शक्यं न शक्यं न वै भवग्रस्तः । १ “ति सुपिनि" त्वया स्वभानि । “यति" भयं प्राप्यत्यर्थः । “प्रत्यक्षु प्रत्यक्षा। ''गच्छमि" गामति । २ "राजायना ऋषिवरो रोपितु आमोत्"राजायन ऋपिवग राषित श्रामोत् । "उद्दग्ध दण्डकवने वषर्बहुभिस्तृणं न जाता उदग्धं दण्डक वनं (अर्थचनर्षिणा) पुनस्तत्र बहुवर्षपर्यन्तं टणानि न जातानि इत्यर्थः । ३. सर्व लोक" सर्वसिमलाक। "ऋषयो सुयात्रव्रतचारिण'' ऋषयः सुयात्राव्रत- चारिणः। ४ “न श्रुत पूर्वा” न श्रुतं पूर्व । “दोप्ताः सुलक्षणा' दोप्तानि सुलक्षणानि । "निष्क्रामतिचागारात" निष्क्रान्नवागारात् । ५ "इम ईदृश विभूति" इमा ईदृश्या विभूतयः । “जिनसुतेभिः" जिनसुतेः। "तं मून'' स नून। ( "क्षेत्रकोटिनयुतेषु" क्षेत्रकोटिनियुतेषु । “निलोकतामा व्रत तपा" जिमोक- नानि च व्रततपांसि ।

·ललितविस्तरंः॥
ननं
मर्वज्ञत्वं प्राश्यत्यन्यैरनुप्रविष्यैः (१) ॥
यथ मेरुचक्रवाडचन्द्रसूर्यशक्रब्रह्माणो वृक्षाश्च ।
पर्वतवराः प्रणते सर्वे महीमण्डम् (२) ॥
निःसंशयु पुण्यबली प्रज्ञाबलवांश्च ज्ञानबलवांश्च ।
क्षान्तिबलवांश्च वीर्य्यबलवानबलं कर्ता नमुचिपक्षान् (३) ॥
हस्ती यथा मत्यण्डं प्रमर्दते क्रोष्टुकान्यथा सिंहः ।
खद्योतां वा यथादित्यो भेत्स्यति सुगतस्तु तथा सेनाम् (8)॥
एवं श्रुत्वाऽपरो मारपुत्रोऽतीव रोषात् संरकनयनोऽब्रवीत्।
एकस्य वर्णावतिअप्रमेया
प्रभाषमे तस्य त्वमेककस्य ।
एको हि कर्तुं खलु किं ममों
महाबलं पश्यसि किं न भीमाम् (५) ।
अथ दक्षिणपान्मारप्रमर्दको मारपुत्र प्राह ।
सूर्यस्य लोके (६) न सहायकृत्यं
चन्द्रस्य सिंहम्य च चक्रवर्तिनः ।
.
१ "मूई' मूछा ! “द्रष्टु न शक्यं' द्रष्टुं न शक्यः ।
२ . यथ" यथा । "प्रणते मर्वे महामण्डम् प्रणमति सर्वा महीमण्डलः ।
३ “नि:संशय निःसंशयं । 'नबलं' नबलान् ।
४ "मत्यण्डं मर्त्यमण्डलं । क्राटुकान
क्राटुकान्य था" क्रोट्रन्यथा। खद्यातां'' खातान् ।
५ "वीनतिअप्रमेया" वर्णनामत्यप्रमेयां । "महाबलं' महाबलां। तस्य बाधि-
सत्त्वस्यैकस्यैव प्रशंसा क्रियते महाबला भोमां मम सेनां त्वं किं न पश्यसि इति
स्पार्थः।
६ "लोके" लोकेन इत्यर्थः ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४०१ बोधी, निषणस्य च निश्चितस्य न बोधिसत्त्वस्य महायकृत्यम् ॥ अथ बोधिसत्त्वो मारस्य दुर्बलीकरणहेतोर्विकसितशतपत्र- निभं वदनं सञ्चारयति स्म। यं दृष्ट्वा मारः प्रपलायमानोऽभूत् । मम चमूर्बाधिमत्त्वस्य वदनं प्रविष्टेति मन्यमानः प्रपलायमानः पुनरेव प्रतिनिवृत्य मपरिवारो विविधानि प्रहरणानि बोधि- सत्त्वस्योपर्युत्सृजति स्म सुमेरुमात्रांश्च पर्वतान् । ते च बोधिस- त्त्वस्या परिक्षिप्ताः पुष्पवितानानि विमानानि मन्तिष्ठन्ते स्म। ये च दृष्टिविषा पाशीविषाः श्वामविषाश्चाग्निज्वालानुत्सृजन्ति स्म । तच्चाग्निमण्डलं बोधिमत्त्वस्य प्रभामण्ड लमिव मन्तिष्ठते स्म । अथ पुनरेव बोधिसत्त्वो दक्षिणेन पाणिना शीर्षे प्रमार्टि स्म। मारश्च पश्यति स्म। बोधिमत्त्वस्य हस्ते खड्ग इति दक्षि- णाभिमुखः प्रपलायते स्म । न किञ्चिदिति पुनरेव निवर्त्तते स्म । निवृत्य च बोधिसत्त्वम्योपरि नानाविधानि प्रहरणानि उत्सृजति मम अभिधनुः शरशक्तितोमरपरश्वधभुशुण्डीमुषल- कण य (१) गदाचक्रवज्रमुद्रपादपशिलापाशायोगुडानतिभयान- कान् । ते चाक्षिप्तमात्रा नानाविधानि पुष्पदामानि पुष्पविता- नानि व मन्तिष्ठन्ते स्म। मुक्तकुसुमानि च महीं विकिरन्ता (२) माल्यदामानि चालम्बमानानि बोधिवृतं विभूषयन्ति स्म । १ कणय इति सर्वत्रतादृशः पाठः। परन्तु अर्थो न बुध्यते कोहशस्यायुधस्येदं नाम । २ "विकिरन्ता" विकोर्यमाणानि । 3E ·8०२ ललितविस्तरः। . ताञ्च शूहविभूतिं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वस्य मारः पापीयानीयामा- त्म-पहतो बोधिसत्त्वमब्रवीत्। उत्तिष्ठात्तिष्ठ हे राजकुमार राज्यं भुक्का तावत्तव पुण्यं कुतस्ते मोक्षप्राप्तिः । अथ बोधिसत्त्वो धीरगम्भीरोदारलक्ष्णमधुरया वाचा मारं पापीयसमेतदवोचत् । त्वया तावत्पापीयने केन निरर्गलेन य- ज्ञेन कामेश्वरत्वं प्राप्तम् । मया त्वनेकानि यज्ञकोटिनियुतशत- सहस्राणि निरर्गलानि यष्टानि। करचरण नयनोत्तमाङ्गानि च निकृत्यार्थिभ्या दत्नानि ग्टहधनधान्यशयनवमनं चङ्कामोद्या नानि चानेकशा याचकेभ्यो निसृष्टानि मत्त्वानां मोक्षार्थिना ।। अथ खलु मारः पापीयान् बोधिमत्त्वं गाथया प्रत्यभाषत । यज्ञो मया यशस्वमिहात्र साक्षी निरर्गडः (१) पर्वभवेऽनवद्यः । तवेह माती तु न कश्चिदस्ति किश्चित्प्रलापेन पराजितत्वम् ।। बोधिसत्त्व पाह। दूयं पापीयन्नम भूतधात्री प्रमाणमिति ।। अथ बोधिसत्वो मार मारपर्षदञ्च मैत्रीकरुणापूर्वङ्गमेन चि- तेन स्फुरि त्वा सिंहवदभीनाऽनु त्रस्ताऽत्रता (२) अदीनोऽलीना- ऽसङ्गुभितोऽन्तुलितो विगतभयलोमहर्षः शङ्खध्वजमीनकलश- দ্বিন্ধাক্কম স্বহ্মান্ধলঘল সালাৰিনালাল ঘিৰৰ- १ “निरमंडः निरतः । २ अनुत्चस्ताच्छम्भी इति वा पाठः । चच्छम्भो इत्यस्य अनाथर्थ मन्यमान इत्यर्थः सम्भाव्यते।

·एकविंशाध्यायः॥ ४०३ ताम्रनखालकृतेन स्मृदुतरुणसुकुमारणानन्तकल्पापरिमितकु- शलमूलसम्भारोपचितेन दक्षिणेन पाणिना सर्व कायं परि- माM सलीलं मही पराहन्ति स्म । तस्याञ्च वेलायामिमां गाथामभाषत। दूयं मही सर्वजगत्प्रतिष्ठा अपक्षपाता सचराचरे ममा । इयं प्रमाणं मम नाम्ति मे म्हषा साक्षीत्वमस्मिन् मम सम्प्रयच्छतु ॥ संस्पृष्टमात्रा चेयं महापृथिवी बोधिसत्त्वेन षद्धिकारमक- म्यत सम्प्राकम्पत। श्ररणत् प्रारणत् सम्पारणत् । तद्यथापि नाम मागधिकानां कांस्यपात्री काष्ठेनाभ्याहता रणत्यनुरण त्येवमेवेयं महापृथिवी बोधिसत्त्वेन पाणिनाऽऽहता रणत्यनुरणति स्म । अथ खलु यस्यां त्रिमा हस्रमहामाहस्रलोकधातो स्थावरा नाम महापृथिवीदेवता मा कोटोशतपृथिवीदेवतापरिवारा सब्दी महापृथिवी सम्प्रकम्प्य नातिदूरे बोधिसत्त्वस्य पृथिवीतलं भित्वाऽर्द्धका यमुन्नाम्य सवालङ्कार प्रतिमण्डिता येन बोधिमत्त्व- स्तेनावनतकाया प्राञ्जलीकृता बोधिसत्त्वमेतदवोचत । एवमेवं महापुरुषैवमेतद् यथा त्वयाभिहितं वयमत्र प्रत्यक्षाः । अपि- 'तु भगवंस्त्वमेव सदेवकस्य लोकस्य परममाक्षीभूतश्च। एवमुक्का स्थावरा महापृथिवीदेवता मारपापीयांसमने कप्रकार निर्भल्य बोधिसत्त्वं चाभ्यऱ्या स्तुत्वा विविधञ्च खकं प्रभावं सन्दर्य सप- रिवारा तत्रैवान्तर्दधे । 302 ·४.४ ललितविस्तरः। तं श्रुत्वा मेदनीरवं स शठः मसैन्य- उत्त्रस्त भिन्न हदयः प्रपलानः सर्वे। श्रुत्वैव सिंहनदितं वने हि श्टगाला: काकेव लोष्टुपतने सहमा प्रणष्टा: (१) ॥ अथ खलु मारः पापीयान् दुःखितो दुर्मना अनात्तमना अपत्रपमानरूपो मानाभिभवान्न गच्छति स्म न निवर्तते स्म न पलायते स्म । पश्चान्मुखं स्थित्वा उत्तरीसेना (२) मामन्त्र यते स्म । सहिताः समग्रास्तावद्भवन्तस्तिष्ठन्तु मुहूर्त यावदयं ज्ञास्यामो यदि तावच्छ क्यतेऽयमनुनयेनोत्थापयितुम्। मा खल्वेवंरूपस्य सत्त्वरत्नस्य महमा विनाशो भूदिति ॥ अथ खलु मारः पापीयान् वा दुहिहरामन्त्रयते स्म । ग- च्छध्वं यूयं कन्यका बाधिमण्डमुपमङ्गम्य बोधिसत्त्वस्य जिज्ञा- मनां कुरुत। किं सरागाऽथ वीतरागः किं मूळेोऽथ प्राज्ञः किं तत्स्वार्थदेशझोऽथा (३) पलायनो दीनो वा धीरो वेति॥ इदं खलु वचनं श्रुत्वा अप्सरसो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोप- सामनुपसङ्कम्य बोधिसत्त्वस्य पुरतः स्थित्वा द्वात्रिंशदाकारां स्त्रोमायामुपदर्थयन्ति स्म। कतमा द्वात्रिंशदाकारा। तद्यथा । काश्चित्तत्रार्द्धवदनमाच्छादयन्ति स्म । काश्चिदुन्नतान् कठिनान् पयोधरान्दर्शयन्ति स्म । काश्चिद विहमितैर्दन्तावलीदर्शयन्ति १ "उत्रस्त" उत्रतो । “प्रपलानः सर्व' इत्यस्य स मारः प्रपलायमानाऽभूत् सबै चानुचराः प्रपलायमाना अभूवनित्यर्थः। काके व लोट्रपतने काका इव लोष्ठ पतने। ₹ "उत्तरोसेना" उत्तरसैनां उत्तोर्थ च सेनां पूर्वमुत्तोणी सेनां उत्तरसाधिकां सेनां त्यः सम्भाव्यते । .चब किमथ देशज इति पाठान्तरम् । .

·एकविंशाध्यायः ॥ ४०५ स्म । काश्चिद्धाहनुक्षिण विजृम्भमाणकक्षं दर्शयन्नि स्म । काश्चिदिम्बफलोपमोष्ठान्दयन्ति स्म। काश्चिद निमीलिते- नयनाधिसत्त्वं निरीक्षन्ते स्म। दृष्ट्वा च शीघ्रं शीघ्र निमील- यन्ति स्म । काश्चिद प्रातान् पयोधरान्दर्शयन्ति स्म। का- श्चिच्छिथिलाम्बरमेखलां श्रेणिं. दर्शयन्ति स्म । काश्चित् सुमे- खलां तदनुकूलां निवासितां श्रोणिं दर्शयन्ति स्म । काश्चिद् रुणुरुणुशब्दान्पुरैः कुर्वन्ति स्म । काश्चिदेकाङ्गुलों स्तनान्तरेषू- पदर्शयन्ति स्म । काश्चिदिन नानारूनुपदर्भयन्ति स्म । काश्चि- च्छिरःखंऽसेषु च पत्रगुप्ताः शुकशारिकाश्चोपविटा उपदर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्द्धकटार्बाधिसत्त्वं निरीक्षन्ते स्म । काश्चित् सुनिर्वस्त्रा अपि दुनिर्वस्त्राः कुर्वन्ति स्म । काश्चिज्जघनरमना: कम्पयन्ति स्म । काश्चित्सम्भान्ता इव सविलाममितस्ततश्चङ्गमन्ते स्म । काचिनृत्यन्ते सा। काश्विगायन्ति स्म। काश्चिदिलपन्ति स्म । काश्विलज्जन्ते स्म । काश्चित्कद लीमिव वायुविधुतामूलं क- म्पयन्ति स्म । काशिगम्भीरं स्तनन्ति स्म । काश्चिदंशकाप्रावृतां सघण्टा रसनां विहत्य चङ्गुमन्ते स्म । काशिदस्त्राण्याभरणानि च पृथिव्यां छारयन्ति (१) स्म । काश्चिहुए काप्रकाशानि मवी- भरंणान्युपदर्शयन्ति स्म । काश्विगन्धानुलिप्तबाहुनुपदर्शयन्ति स्म ।काश्चिगन्धानुलेपन(२)कुण्ड लान्युपदर्शयन्ति स्म । काचिदव- गुण्ठितकया वदनान्याच्छादयन्ति स्म क्षणेन चोपदर्शयन्ति स्म। १ "छारयन्ति' विमुच्य स्थापन्ति इत्यर्थः । २ "अनुलेपन" अनुलिप्त- ।

·४०६ ललितविस्तरः॥ - काश्चित्. पूर्वहसितरमितक्रीडितांन्यन्योन्यं स्मारयन्ति स्म पुन- रपि लज्जिता व तिष्ठन्ति स्म। काश्चित्कुमारीरूपाण्यप्रसूति- रूपाणि मध्यस्त्रीरूपाणि चोपदर्शयन्ति स्म। काश्चिकामोपहि- तेन बोधिसत्त्वं निमन्त्र यन्ते स्म । काश्चिन्मुक्तकुसुमैोधिसत्त्वम- वकिरन्ति स्म पुरतश्च स्थित्वा. बोधिमत्त्वस्याशयं मीमांसन्ते स्म वदनञ्च निरीक्षन्ते स्म । किमयं रकेन्द्रियैः पत्याहोम्खिडू- रीकरोति नयने ईर्यते वा नवेति ताः पश्यन्ति स्म । बाधिस- त्वस्य वदनं एद्धविमलं चन्द्र मण्डलामव राहुविनिर्मुकं सूर्य- मिव प्रोदयमानं यूपमिव कनकमयं विकमितमिव महसपत्रं हव्यावमिक्रमिवानलं मेरुमिवाचलं चक्रवाडमिवागतं गुप्ते- न्द्रियं नागमिव सुदान्तचित्तम् ॥ अथ ता मारदुहितरी भूयस्था मात्रया बोधिसत्त्वस्य सुलाभार्थमिमा गाथा भाषन्त । सुवसन्तके ऋतुवरे श्रागत के रतिमा प्रिया फुल्लितपादपके । तव रूप सुरूप सुशोभनको वशवर्त्तिसुलक्षणविचित्रितको (१) ॥ वयं जात सुजात सुमंस्थितिका:: सुखकारण देवनराणवसन्तुतिकाः । उत्थि लघु पग्भुिज सुयौवनक १ "रतिमा प्रिया" रमाम हे प्रिय इत्यर्थः । • रूपसुरूपसुशोभनका रूपं सुरूप सुशाभनकं । तव रूपमयं सुशोभनको इति वा पाठः। “वशवर्तिसलवणविचित्र- नको" वशवर्तिमुलक्षणविचित्रितकं ।

·एकविंशाध्यायः। ४०७ दुर्लभ बोधि विवर्त्तय मानमकम् (१) । पेक्षमि ताव दूमा मरुकन्य मुलकृतिका- स्तव कारण सज्जित भूषित श्रागतिका:। को रूपमिमं समवेक्ष्य न रज्जति रागरतो अपि जर्जरकाष्ठवशोषित-जीवितकः (२) ॥ केश मृदू सुरभीवरगन्धिनिका मुकुटकुण्डलपत्रविबोधिताननिकाः । सुललाट सुलेपन आननिकाः पद्मविश्ाद्धविशालसुलोचनिकाः (३) । परिपूरितचन्द्रनिभाननिका विम्बसुपक्वनिभाधरिकाः । शङ्खकुन्द हिमशक्ल सुदन्तिनिकाः प्रेक्ष कान्त रतिलालमिका: (४)। १ "जात सुजात"जाताः सुजाताः । “सुखकारण देवनराण वसन्ततिकाः सुख- कारणार्थ देवनराणामवसनापिका इत्यर्थः । “उत्थि" उत्थाय । “परिभुञ्ज परि- भङच्च । “दुर्लभ बाधि' दुर्लभावधिः । २. "पक्षसि ताव मा मरु कन्य सुन्न कतिकाः" प्रेक्षमे नावदिमा ममत्कन्याः खलङ्गताः । “कारण सज्जित भूपित चागतिकाः' कारणाय सज्जिता भूषिता चागताः । “जर्जरकाष्ठवशाषितजीवितकः" जर्जरकाष्ठावशाषितजावितकः । ३ 'केश मृदू सुरभोवरगन्धिानका के भा मृद वः सुरभिवरगन्धिकाः । “मुकुट- कुण्ड लपरिबोधितआननिकाः" मुकुटकुण्डलपत्रविबाधिताननकाः । “सुन्न लाट सुन्लेपनानानकाः" सुललाटा: सुलिप्ताननकाः। “पद्मविशुविशान्न सुलाचन- काः" विशुद्धपद्मविशालसुलाचनका इत्यर्थः । ४ "चन्द्रनिभाननिकाः" चन्द्रनिभानन काः । “विम्बसुपक्वनिभार्धारकाः" सुपक- विम्बविभाधरका इत्यर्थः । "दन्तिनिकाः" दन्नकाः । 'प्रेक्ष' प्रेक्षख ।

·४.८ ललितविस्तरः॥ कठिनपीनपयोधरउहतिका- स्त्रिवलीकृतमध्यसुसुन्दरिकाः । जघनाङ्गण चारुसुविच्छुरिकाः प्रेक्षसु नाथ सुकामिनिकाः (१) । गजभुजमन्त्रिभरुणिका वलयनिरन्तरबानिकाः । काञ्चीवर श्रोणिसुमण्डितिकाः प्रेक्ष हि नाथ दमास्तव दामिनिकाः (२)। हमगतिविलम्बितगामिनिका मनुमनोज्ञसुमन्मथभाषिणिकाः । ईदृशरूपसुभूषिणिका दिवारतीषु सुपण्डितिकाः (३) ।। गीतकवादितनत्य सुशिक्षितिका रतिकारणजातिसुरूपिणिकाः । यदि नेच्छसि कामसुलालमिका: . १ "कठिनपीनपयोधरउगतिका" उगतकठिनपोनपयोधरा इत्यर्थः । “जघ- नाङ्गणचार सुविच्छुरिकाः" चारजघनाङ्गण सुविच्चरिता इत्यर्थः । "प्रेक्षसु" प्रेक्षख । २ “गजभजमनिभऊरुणिका' गजभुजमन्निभारकाः । 'बाइनिकाः"बाहुकाः । 'काचोवराणि सुण्डितिकाः" कासावरसुमण्डितश्रीणिका इत्यर्थः । “प्रेक्ष" प्रे- क्षख । “दासिनिकाः दासिकाः । १ "म मनोज्ञसुमन्मथभाषिणिकाः" मन्मथ मथम मनोज्ञसुभाषिका इत्यर्थः । अत्र मञ्जमनोज्ञसुमनोज्ञभाषिका इति वा पाठः । “ईदृशरूप तुभूपिणिकाः ईशरूप- सुभूषिताः । “दिव्यरतोषु सुपण्डितिकाः" दिव्यरतिषु सुपण्डितकाः ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४०४ सुछु सुवञ्चितकोऽसि भृशं खलु लोके (१९ ॥ निधि दृष्टि यथा हि पलायति को कोपि नरो धनमौख्यमजानक मूढमनाः । वमपि तथैव हि रागमजाननको यः खयमागतिकान हि भुञ्जसि कामिनिकाः (१) ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वाऽनिमिपनयनः प्रहमितवदनः स्मितमुखाऽविकोपितैरिन्द्रियैरनभिसंस्कृतैर्गात्रैरजिरिरकोऽदु- योऽमूढः शैलेन्द्रवदकम्प्योऽनवलीनो नावदीर्णाऽसम्पीडितः सुम- स्थितया च बुया खाधीनेन ज्ञानमुखेनात्यन्त सुप्रहोणत्वात् क्लेशानां लक्षण या मधुरया वाचा ब्रह्मातिरेकेण घोषण कल- विङ्करतेन खरेण वल्गुना मनोजेन ता मारदुहिढन् (३) गा- थाभिः प्रत्यभाषत । कामा भी बहुदुःखसञ्चया दुःखमूला ध्यानाधीततपश्च धंसनी अदृढानाम् । न स्त्रीकामगुणेभिस्तृप्तिकां विदुराहुः प्रजा हप्तिकरो भविय्यमबधानाम् (8) ॥ . १ “गोतकवादितसत्यसुशिक्षितिका" गीतवादित्रन्टत्यमुशिक्षितकाः । “रति. कारणजातसुरूपिणिका" रनिकारणार्थ जाताः सुपिणिका इत्यर्थः । २ “निधि दृष्टि" निधिं दृष्ट्वा । “पलायति का" पलायति कः । “धनसौख्यमजा. ननकः" धनसौख्याज्ञानवान् इत्यर्थः । “रागमजाननको रागाज्ञानवान् इत्यर्थः । खयमागतिकान हि भुमि" स्वयमागता न हि भुइ । ३ "दुहिन्” दुहितः । ४ “ध्यानाधौतनपस धंसनो" ध्यनाधीततपमश्च भ्रमका इत्यर्थः। “स्त्रोकामगुणभि. स्तप्तिकां विदुराड:" स्त्रोकामगणेस्तृप्तिः (न भवति इति) विद्वांस पाजः। "प्रज्ञा प्तिको भविष्यमबुधानाम्" प्रज्ञया टप्तिकरा भविष्यामि अबुधानामित्यर्थः । 3F ·ललितविसरः। कामां मेवयतो विवर्द्धते पुनम्तृष्णा पीत्वा वै लवणोदकं यथा नरु कश्चि । नात्मार्थ न परार्थि भौतिहा प्रतिपन्नो आत्मार्थ च परार्थ उत्मुको भविताऽहम् (१) ॥ फेनबुदुदतुल्यसन्निभं तव रूपं मायारङ्गमिवा वितथावितथ स्वमतेन । कोडा वै सुपिनेव अध्रुवा अपिनित्या बालानां सद चित्तमोहना अबुधानाम (२) । नेत्रा बुहुदतुल्यमादृशा दृश वचनद्धाः कठिनशोणितपिण्डमुदतम् । यथा गण्डउदरो मूत्रपुरीषमञ्चयोऽ- शुचोकः कर्मक्रेशममुत्थिता दुःखवन्तः (३) । सम्मूढा ये हि बालबुद्धयो न तु विज्ञाः शुभता कल्पयमान आशयं वितथेन । मंमारे बहुकालसंसरी दुःखमूले "कामां" कामान्। "मर कश्चि" नरस्य कस्यचिदित्यर्थः । “परार्थि भोतिहा प्रतिपनो" परार्थ भवतीह प्रतिपन्नः । 'भविनाहम् भवाम्यहमित्यर्थः । २ तुल्यसनिभमितिशब्दद्वये चन्यतरस्यैक म्यानावश्यकता । “मायारङ्गमिवा" मा- यारङ्ग इव। “वितथाविलथ" वितथावितथं। "सुपिनेव" खप्नमिव । “अपि- नित्या" चयनित्या इत्यर्थः । “सद" सदा। १ "नेत्रा बुद्ददतुल्यसादृशा हम' नेचे वुद्दतुल्ये सादृशा दृश इति चनावश्यकी। "स्वचनकाः" वडनके । “कठिन शाणितपिण्डमुद्गतम्” उगन कठिनणपिण्डे एव इत्यर्थः । “गण्डउदो मूत्रपुरीषमायो गुदादरी मूत्रपुरोषसञ्चयो। “चश- चोक्तः कर्मलेशसमन्यितो दुःखवन्तः" अशची उती कर्मक्लेशममुत्यिता दुःखवना ।

·एकविंशाध्यायः ॥ ४११ अनुभाका निरयेषु वेदनां बहुदुःखाम् (१) ॥ श्रोणि: प्रसवते विगन्धिका प्रतिकूला ऊरुजवक्रमाश्च मंस्थिता यथ यन्त्रम। भृतं युग्मि निरीक्षिमि यथ माया- हेतु: प्रत्ययतः प्रवर्तथावितथेन (२) ।। दृष्या कामगुणांश्च निर्गुणां गुणहीना- नार्यज्ञानपथस्य उत्पथां वितथा च । विषपत्राग्निममांश्च महारगां यथ क्रुद्धां बाला अत्र हि मूर्छिता ता: सुखसञ्ज्ञा (३) । कामदासु भवीति यो नरः प्रमदानां शील उत्पथि ध्यायि उत्पथि मतिहीनो। ज्ञान सो हि सुन्दरि तिष्ठते लोलो योऽमा धर्मरतिं जइित्व नो रमित कामे: (१) ॥ १ "शुभता कल्पयमान" शुभं कल्प्यमानाः । “बहुकालमसरी" वकालभम- रिणि । “अनुभका" अनुभावारः २ “श्रीणि: पखवने विधि का प्रतिकूला ऊरजनक्रमाय" आणितः प्रसन्न विगन्धकाः प्रतिकूला ऊरुजङ्घापादाय । “यथ यन्त्रम्" यथा यन्त्रम् । “भतं युयिा निरीक्षिमि" पञ्चमहाभूतानि यमासु निरीक्षागि इत्यर्थः । “यथ मायाहेतुः" यथा मायाइंतुः । "प्रवर्तथावितथेन" प्रवर्तध्वेऽवितथेन । ६ “निर्गुणां” निर्गुणान् । “उत्पथां वितथा च" उत्पथान् विनथांथ । "महा- रगां यथ क्रुद्धां" महारगान् यथा ऋद्यान्न । “मूर्छिना नाः मुखमज्ञा'' मूर्छिनाम्नेषु सुखसजिनः। ४ “कामदासु भवोति" कामदासो भवति । “मोल उपथि ध्यायि उत्पथि" शो. लमत्पमिति (येन ज्ञानेन) ध्यायति उत्पथे । "ज्ञान से हि' ज्ञानं तद्धि । “विष्ठत लाला" तिष्ठति लोलम् । "यामा धर्मरति जहित्व नो रमित कामः'' योऽभी धर्म- रतिं त्यका ना रमति कामः। यः कोऽपि जनः धमेतिं त्यक्ता कामी रति अपि तु रमत्येव इति भावः । पत्र ना इत्यनेन काकुः सूच्यते । .. 3F2 ·४१२ ललितविस्तरः॥ नो रागेण सही वमाम्यहं न च दोषै- नी नित्याशुभात्मभिर्वमि मार्द्धम् । अरतोयरतोयमंवमेन च मार्द्ध निर्मुकं मम चित्तु मारुतो गगणेवा (१) ॥ पूर्ण सर्व जगत्त्वमीदृशैर्यदिह स्यात् कल्पन्ताभिः सह समाश्रितो विहरयेयम्। नो वा मह्य खिलं न रज्यना न च मोहो आकाशसमतुल्यमानसा जिन भान्ति (२) ॥ यद्यपीह रुधिरास्थिवर्जिता देवअप्सर सुनिर्मलाः शुभाः । तेऽपि मबि सुमहद्भये स्थिता नित्यभावरहिता अशाश्वताः (३) । अथ खलु ता मारदुहितरः सुशिक्षिताः स्त्रोमायासु भूयस्या मात्रया रागमदद सन्ननथ्य चेष्टामुपदी गात्राणि विभूषयि- त्वा स्त्रीमायामुपदर्य बोधिसत्त्वं प्रलोभयन्ति स्म । तत्रेदमुच्यते । बष्णरतीरतिश्च महिता प्रमद मधुरा मारसमीरिताः सुललितास्वरितमुपगताः । १ "सही" सह । “गित्याशभात्मभिर्वसि" नित्यमशभात्मभिर्वसामि । “भरती. थरतीयसंवमेन" परनिरनसंवासकेन । “चिनु" चिनं । “गगणेवा" गगणे व । २ “पूर्वी सर्व जगत्त्वमीडशैदिर” पूर्ण सर्व जगत् त्वादृशोभिर्यदीह । विहर- येयम्" विपरेयम् । “मध" मम । “रज्यना न च माहो" रचना न च मोहः । "जिन भान्ति" जिना भवन्ति । १ "देवचपसर" देवापसरसः। "तेऽपि सर्वि"ता चपि सर्वाः ।

·एकविंशाध्यायः॥
४१३
वायुसमीरिता इव किसलयास्तरुणतरुलता
नृत्यत लोभयं नृपसुतं द्रुमविटपगतम् (१) ॥
एष वसन्तकालसमयः प्रवर तुवरो
नारीनराण हर्षण करोति निहततमरजः ।
कोकिलहंसमयूररविता द्विजगण कलिलः
काल उपस्थितोऽनुभवितुं मदनगुणरतिम् (२) ।
कल्पसहस्रशीलनिरतो व्रततपचरितो
निश्चल शैलराजसदृश स्तरुणरविवपुः ।
मेघनिर्नाद वल्गुवचनो मृगपतिनिनदो
वचनमुवाच सोऽर्थमहितं जगति हितकरः (३) ।
कामविवादवैरकलहाः
मरणभयकरा बालजनोपसेविताः ।
मदा वुद्धजनरहिताः प्रानुयु
कालु यत्र सुगरमृतमधिगतम् () ॥
अद्य भविष्य मारु जिनिया
दशबल अर्हन् माय निदर्शयन्ति ।
अवदन् श्टणु कमलमुखा
१ "टष्णरतीरतिष सहिता प्रमद" ष्णारतिरतिसहिताः प्रमदाः । “तरण.
नरलता' तरणतरलताया इत्यर्थः। "सत्यत लाभयं" सत्यन्ति स्म लाभयन्यः ।
२ "नारोनराण हर्षण" नारोनराणां हर्ष। "निहततमरजः" निहततमा-
रजाः। "मयूररविना" मयूररुतं ।
३ “व्रतनपचरितो" चरितवतनपा इत्यर्थः । “नियल' निथलः । “मेघनिनाद"
मेघनिनादः ।
४ "प्राप्रय काल' प्राप्ताः कालं प्रणटा इति भावः ।

·8१४
ललितविस्तरः।
राज भविष्यमेश्वरवरः क्षितिपति बलवान् (१) ॥
तूर्यसहस्र मम्प्रभणिते प्रमदवरगणे
किं मुनिवेशकेण भवतो विरम तिभजे (२) ।
बोधिसत्त्व उवाच ।
भेष्यि अहं हि राजा त्रिभवे दिवि भुवि महितो
ईश्वर धर्मचक्रकरण दशबलु बलवान् ।
शैय्याशेष्यपुत्रनयुतैः सतत समितमभिनतो
धर्मरती रमिय्य विषयैर्न रमति मनः (३) ।
ता पाहः।
यावच्च यौवनं सुललितं प्रथमवयधरो
यावञ्च व्याधि नाक्रमने न च जरं।
अमि च यावञ्च रूपयौवनधरो वयमपिच
१ . भविष्य" भविष्यनि । “मारु जिनिया" मारं जित्वा। “दशबल अईन"
दमबलाईन । "माय निदर्शयन्ति'' मायां निदर्शयिष्यति । "अवदन्' भारदु-
हितरोऽवदन् रति सशेषार्थः । "कमलमला' हे कमलमख । “राज भविष्य -
भेवरवरः क्षितिपति बलवान" राजा भविष्यमोश्वरवरः चितपतिर्बलवान् इति ।
पच रराज भविष्यमे चक्रवर्तीवरवरः चितिपति बलवानिति वा पाठः ।
२ "तूर्यसहस समाणिते" तूर्यसहसे मप्रणिते सति इत्यर्थः । “प्रमदवरगणे"
प्रमदावरगणेन इत्यर्थः । “मुनिवेश केण' मनिवेशनेत्यर्थः । “निभजे' त्रिभवे त्रि.
लाक रति यावत् । अस्मिन नाके उत्तराई नास्ति । पाठोऽपि अचत्यपम्तकेष सर्वत्र
ताहरः। चन्वयस्तु पूवश्लाक ।
१ "भेथि पह" भविष्याम्यहं । 'महिता ईश्वरधर्मचक्रकरण" महित ईश्वरो
धर्मचक्रकरणो, धर्मचक्रकारको धर्मचक्रप्रवर्तक इति यावत् । “दशबलु" दबलः।
शैष्याशेप्यपुत्रनयुतैः' शिष्याशिष्यपुत्रनिथुतैः । "सतत समितभिनतो'' सततं
समन्तादभिनत इत्यर्थः। अब सततमभिनता इति वा पाठः । “धर्मरतो रमिष्य"
धर्मरतिभो रमिष्यामि । विषय रमति मन इत्यच ममत्यध्याहार्य यतो मम मना
विषधन रमति इत्यर्थः ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४१५ सुखी तावदनुभुइच्च कामरतयः प्रहसितवंदनः (१)। बोधिसत्त्व पाह। यावञ्च दुर्लभोऽद्य लभितः क्षणवर अमृता यावच्च वर्जिता क्षणदुःखा असुरसुरपुरो। यावज्जराव्याधिमरणं न कुपितं रिपव- स्ताबहु भावयिय्ये मुपथमभयपुरगमनम् (२) ।। ता प्राडः। देवपुरालयेऽपरतस्त्रिदशपतिरिव यामसुयामसन्तुषितको श्रमरवरस्तुतो । मारपुरे च कामरतयः प्रमदवशगतः क्रीयनुभुइच्च अस्मभिर्महाविपुलरतिकर (२) । बोधिसत्त्व पाह। काम रणाग्रविन्दु चपलाः सरदघनसमा पन्नगकन्यषसदृशा भृशभयकरणाः । शक्रसुयामदेवस्तुषिता ममचिवशगता: "प्रथमवयधरो" प्रथमवयोधारि। "व्याधि नाक्रमते' व्याधिनाक्रमते । “भ च जरं न च जरा । "सुखी" मुखं । “कामरतयः" कामरतोन् । २ "लभितः क्षणवर अमृता" लब्ब क्षणावरे फामृतं । “असुरसुरपुरो” सुरासुर- पुरी। "कुपितं रिपवस्ताबहु' कुपिता रिपवस्तावत । पत्र नेत्यस्य देहलोदीप- कन्यायेनोभयत्रान्वयः । "भावयिध्य चिन्तयिष्यामि इत्यर्थः । १ "अपसरष्टतः'' चपमराष्टितः । “अमरवरस्तुता" अमरवरस्तुतः । “कामर- तयः" कामरतान् कामरत्यात्मिकां क्रीडामनुभाष्यसीति भावः । “प्रमदवगतः" प्रमदावशगतः। क्रोधनुभव अम्मभिः" कोडामनुभक्ष्वास्माभिरत्रैवेति सशेषार्थः । पच क्रीडामनभड व चस्माभिरिति वा पाठः ।

·४१६ ललितविस्तरंः। कोत्र रमेत नार्याभिलषिते व्यसनपरिगते (१) ॥ ता श्राऊः। पुष्पित पश्येमा तरुवरां तरुणकिशलयां कोकिल्लजीवञ्जीवकरुतां मधुकरविरुताम् । स्निग्धसुनीलकुञ्चितम्मृदुधरणितलरहे किनरसिंहमेषित वने रम सुयुवतिभिः (२)॥ बोधिसत्त्व उवाच । कालवशात् पुष्पित इमे किशलय तरवो भुक्ता पिपामिता मधुकरा कुसुममभिगताः । भास्कर शोषयिष्यति यदा धरणितलरुहां पूर्वजिनोपभुक्रममृतं व्यवसितमिह मे (२) । मारदुहितर पाहुः। प्रेच हि तावच्चन्द्रवदनावदनावलि निभा वाच मनोज्ञ लक्षण दशना हिमरजतनिभाः । ईदृश दुर्लभाः सुरपुरे कुत मनुजपुरे १ "काभ" कामाः। "सरदघनसभाः सरहनसमाः। “पभगक न्यरोषसहशा भशभयकरणाः" पनगकन्यारोषसदृशा भशभयकारका इत्यर्थः । “नार्यभिलषिते' चनार्याभिलषिते इत्यर्थः । "यसनपरिगते' व्यसनापरिगते व्यमनयुक्ते इति यावत् । २ "पुष्पित पश्येमां तरणकिमलयां” पुष्पितानि पश्येमानि नरणानि कि शल- यानि "जीवनीवकरतां" जीवञ्जीवकरुतानि । “मषकरविरुतां" मधुकरविरु. नानि । “धरणितलरहे" धरणीनलरहे। "सिंहसेवित' सिंहमेविते । ३ "पुष्पित इमे पुष्पिना इमे । “किशलय तरवो" किशलयास्तरवो । “भास्कर" भास्करः । “धरणितलरुहां" धरणीतलरुहान् क्षट पगल्मादोनिति भावः ।

·एकविंशाध्यायः ॥ ४१७ ते त्वया लब्ध ये. सुरवरैरभिलषित .सदा (१) H बोधिसत्त्व पाह। पश्यामि कायममध्यमशुचिं कृमिकुलभरितं जर्जरमिन्धनञ्च भिदुरमसुखपरिगतम्। यत्मचराचरस्य जगतः परमसुखकरं तत्पदमच्युतं प्रतिलभे बुधजनमहितम् (२) ।। ता प्राः। चतुःषष्टिकामकलितानि चानुभविया नपुरमेखला अभिहनो विगलितवसनाः । कामसराहताः ममदना: प्रहमितवदनाः किं तव आर्यपुत्र विकृतं यदि न भजसे (३) ॥ बोधिसत्त्व पाह। मर्चभवेषु दोष विदितोऽवविधुतरजा कामामिशक्तिशालमदृशाः समधुक्षुरममाः । मर्पशिरोनिकर्षमदृशाः सुविदित दूह मे ते १ "प्रेक्ष"प्रेक्षस्व | "वदननिभा" (चामा) वदननिभाच प्रेक्षम्वति स्पार्थः । "याच मनोज्ञ लक्षण" वाचा मनाज्ञा लक्षणाः । “ईदृश" ईदृश्यः । “कृत मनुज- पुरे' तो मनुजपुरे। "ते त्वा लब्ध थे' तास्त्वया लब्धा याः । “अभिलषित सदा" अभिलषिताः सदा । कृमिकनभरितं' कृमिकुलपूर्णमित्यर्थः । “असुखपरिगतम्" असुखपरिणत. मित्यर्थः । प्रतिलभे" प्रतिलस्यामि । ३ “चानुभविया" चानभूय चनभवायेति भावः । “चभिहनी" चभिहता.पा. हताः शब्दायमाना इनि स्पार्थः । “किन्तव चार्यपुत्र विकृतं यदि म भजमे" हे चा-पुत्र अमान् दृष्ट्वा तव मनः किं विकृतं न जातं (यदि) यतोमान्न भजसे इति सशषस्पार्थः। 3 G ·४१८ ललितविस्तर बहुनारिमद्धं त्यजामि गुणहरू प्रमदाः (१) ॥ ना बहुभिः प्रकारनयुतैः प्रमद गुणकरै- लाभयितुं न शकुः सुगतराज करभगतिम् । लज्जिभि रात्रपत्तं मुनिनं प्रपतित चरणे गौरव तुट प्रेम जचिया स्तु विषु हितकरम (०) ॥ निर्मल पद्मगर्भसदृशा शरदिशशिमुखा मर्पिङतार्थितेजमदृशा कण कगिरि निभा। मिध्यतु चिन्तितानि प्रणिधिर्भव शतचरिता- श्चाशु पतारय जगत् व्यसनपरिगतम् (३) ।। ताः कर्णिकारचम्पकनिभं स्तविय बहुविधं कृत्व प्रदक्षिणमतिशयं गिरिरिव अचलम् । गत्य पितुर्निपत्य शिरमा हदमवचि गिरं १ "दोष विदितोऽवविधुतरजा दावा किदितोऽवविधतरजम इत्यर्थः । “का- मासिशक्तिशालमदृशाः'' कामा मिशक्तिलमदृशाः । “सर्प शिरोग्निकर्पुमदृशाः' सर्पशिनिक सदृशाः । “सुविदित रह" सुविदिता दह । “बहुनारिसङ्घ (अत एव) बनारोसस । “गुणाहरु'' (यता) गणहारिकाः प्रमदा इत्यर्थः । २ "प्रकारनयुतैः प्रमद गुणकरैः प्रकारनिशुलैः प्रमदा गुणनिकरैः । “न शक्त नाशकुवन्। 'गतराज" सुगतराजं । “लज्जि भिरावपत्तं मुनिनं प्रतित च- रणे' लज्जिता यनपस्न भनि प्रमतितापरणे । यत्र लज्जा शब्दसत्त्वेपि लज्जार्थस्य अपिधाताः प्रयोगात मुनि प्रति ता तितरां लज्जिता भूता इति भावः । “गौरव दुष्ट प्रेम जनिया स्तविष गौस्या तुटाः प्रेम जनयित्वा यस्तोषः । ३ “निर्मलपद्मगर्भसदृशाहे निर्मल पद्मगर्भसदृश | "रदिशशिमुखा" हे शार. दशशिमख । “सर्पिङतार्चिनेजसदृशा" हे सर्पितास्टेिजःसदृश | "कणकांग- रिनिभा" हे क नंक गिरिनिभ। “सिधतु सिधन्तु । "प्रणिधिर्भव शतचरिताचाश पनारय" प्रणिधिर्भवतु शतचरिचाणि चाशु प्रतारय ।

·एकविंशाध्यायः ॥ ४१६ माध्वमं न तात. प्रतिघममरनरगुरोः (१) । पश्यति पद्मपत्रनयनः प्रहसितवदनो नापि स व प्रेक्षिति जनमपि च समृकुटिः । मेरु चलेय एव्य उदधिः शशिरवि प्रपते नैव स दोषदर्शि त्रिभवे. प्रमदवश गमिया (२) ॥ अथ खलु मारः पापीयानिदं वचनं श्रुत्वा भूयस्या मात्रया दःखिता दुर्मना अनात्तमनाः प्रदुएमनास्तां वहिनामन्त्र- यते स्म (३)। कथं भो न शक्यते म बोधिमण्डादस्थापयितुम् । मा खन्नु मूढः प्राजोऽथ युष्माकं रूपाकृतिन पश्यति । अथ खलु मारदुहितरः खपितरं गाथाभिः प्रत्याभाषन्त । मक्षणा मधुरञ्च भाषते न च रक्को गुरुगुह्यञ्च निरीक्षते न च दुष्टः । दुर्याच प्रेक्षते न च मूढकायः मर्च पनेति आशया सुगम्भीरः (४) । निःसंशयेन विदिता: पृथु इस्त्रिदोषाः १ "स्तविय" स्तुत्वा । "रुत्व" कृत्वा : गिरिरिव' गिरिमिव । 'गत्य पितुः" गत्वा पितुर्नि कटे इत्यर्थः । इदमचि गिरं" इमामवाचन गिरं । "प्रतिघं" प्रतिषः, क्रोध इत्यर्थः । २ “स वक्नु प्रेक्षिति" प्रेक्षिति' स वक्ति प्रेक्षते । “मेरु चलय शुप्य उदधिः'' मरयलत शष्येदुदधिः । “शिवि प्रपत" शिरवो प्रपतेताम् । “दोपदार्थ' दोषदर्शी । "प्रमदवशमया" प्रमदाव भङ्गमिष्यति इत्यर्थः । ३ "स्तां खदुहितनामन्त्र यते स्म" स्ताः स्व दुहितरामन्त्र यते स्म । ४ "वक्ष्णा नदणं । गुरुगुच्च" ऊरुगु धमति बार्थः । “मढ़ कायः मुग्ध काय इत्यर्थः | "सर्वे पनेति" सर्वानपनयति । चाशया मुगम्भीरः' तस्य चाशयः सुगम्भोर इत्यर्थः । 3; ?

·४२० ललितविस्तरः॥ • कामैर्विमुकमनमो न च रागरक्तः । नैवास्त्यमा दिवि भुवीह नरः सुरो वा यस्तस्य चित्तचरितं परिजानयेया (१) ॥ या इस्त्रिमाय उपदर्शित तत्र तात प्रचलीयु तस्य हृदयं भवियः सरागः । तन्दृष्ट एकमपि कम्पितु नास्य चित्तं शैलेन्द्रराज दुव तिष्ठति माऽप्रकम्पः (२) ॥ शतपुण्यतेजभरितो गुण तेजपूर्ण: शीलतपस्मि चरितो बहुकल्पकोव्यः । ब्रह्मा च देव शुभतेज विशुद्धमत्त्वा मूड़ा निपत्य चरणेषु नमन्ति तस्मै (३) ॥ निःसंशयेन विनिहत्य स मारमैन्यं पूर्व जिनानुमत प्राश्यति अग्रबोधिम् । ताता न रोचति हि मनोऽपि रणे विवादो १ "पृथु रविदोषाः" पृथवः स्त्रोदोषाः। “विमुक्तमनसा' विमुक्तमनाः । "नवस्त्यमा नैवैतादृश इत्यर्थः । “परिजान येया" परिजानीयात् । १ "इस्त्रिमाय उपदर्शित तत्र" स्त्रीमाया उपदर्शितास्तत्र । “प्रचलोयु" प्रच- स्तत्। “भवियः सरागः" भत्वा सरागं । तम्य हृदयं सरागं भूत्वा प्रचलेदित्यस्माकं मनसि स्थितमिति सशेषार्थः। "तन्दर'' ता दृष्ट्वा । “एकमपि” एकांशमपि. किञ्चि- दपि चणुमात्रमपोति निष्कृष्टार्थः । “कम्पितु' कम्पितं । ३ "शनपुण्यतेजभरितः"शनगुणितपुण्य तेजःपूण इत्यर्थः । “गुणतेजपूर्णः" गुणते- जःपूर्णः । "शोलनपस्मि चरितः" चरिनशील तपा इत्यर्थः । “बड़कल्पकोद्यः" बड़कल्पकाटिपर्यन्तमित्यर्थः । “देव शुभतेज विशुद्धसत्त्वा" देवः शुभतेजा विशुद्ध- सत्त्वः । “नममि तस्मै" नमति तं बोधिसत्त्वमित्यर्थः ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४२१ बलवत्सु विग्रह सुकृच्छ्र अयं प्रयोगः (१) । प्रेक्षख तात गगणे मणिरत्नचूडाः सम्बोधिसत्त्वनयुताः स्थित गौरवेण । रत्नाकरा कुसुमदामविचित्रिताङ्गाः सम्प्रेक्षिता दशबलैरिह पूजनार्थम् (२) । ये चेतना अपि च ये च अचेतना च वृक्षाश्च शैलेन्द्र सुरेन्द्रयक्षाः । अभ्यानता अभिमुखा गुणपर्वतस्य श्रेयो भवेत् प्रतिनिवर्तितुमद्य तात (३) ॥ पिच । न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे- न तत्खणेद्यस्य न न कोययेतं क्षमयेत्पुनापि तं कुर्यान्न तं येन भवेच्च दुर्मना: (8) ॥ अथ खलु भिक्षवस्तस्मिन् ममयेऽटा बोधिवृक्षदेवताः । तद्यथा । श्रीवृद्धिः तपा, श्रेयमी, विदुः, जो, बला, त्यवादिनी, समङ्गिनी च ताः । ता बाधिमत्त्वं सम्पज्य षोड- मूलमुद्धरेत्। म- १ "पूर्व जिनानुमत" पूर्वजिनानुमतमित्यर्थः । 'नाना' हे तात । “मनाऽपि" मम मनस्य पोत्यर्थः । "वियह सुकृच्छ्र अयं” विग्रहः सुकच्छोऽयं । २ “सम्बोधिसत्त्वनयुताः स्थित" सम्बाधिम चनियुतानि स्थितानि। "रत्नाकरा" रत्नाकराः। “सम्प्रेक्षिता दश बलैरिह" सम्प्रेक्षन्ते दशबलः सहिता रह इत्यर्थः । "पूजनार्थ" बोधिसत्त्वस्य पूजनार्थमित्यर्थः । ६ "चेतना च" पचेतनाथ । ४ "तत्खणेद्यस्य" नत्खनद्यम्य । "क्षमयेत् पनापि" क्षमापयेत् पनरपि ।

·४२२ ललितविस्तरः॥ शभिराकाराधिमत्त्वं श्रिया बढयक्ति स्म, अभियुवन्ति स्म । उपशोभमे त्वं विशुद्धमत्त्व चन्द्र व शुक्लपक्षे । अभिविरोचसे त्वं विशुद्धबुद्ध सूर्य व प्रोदयमानः । प्रस्फुटितस्त्वं विशुद्धमत्त्वः पद्ममिव वारिमध्ये । नदसि त्वं विशुद्धमत्त्व केशरीव वने राजवनचारी ॥ विभ्राजमे त्वं 'अग्रमत्त्व(१)पर्वतराज इव मागरमध्ये । अभ्युगतस्त्वं विशुद्धमत्त्व चक्रवाड दुव पर्वते ॥ दुरवगाहस्वमग्रमत्त्व जलधर इव रत्नमम्यूमः । विस्तीर्णबुद्धिरसि लोकनाथ गगणमिवापर्यन्तम् ।। सुस्थितबुद्धिरमि विशुद्धमत्त्व धरणितलवत सर्वसत्त्वोपजीव्यः । अकलुषबुद्धिरसि अग्रसत्त्वा (२) न च तप्त व सर: मदा प्रसन्नः ।। अनिकेतबुद्धिस्वमग्रमत्त्व मारुत व सर्वलोके सदा प्रशक्तः । दुरासदस्वमग्रसत्त्व तेजोराजा व सर्वमन्यमनाप्रहोना (३) ॥ बलवानमि त्वमग्रमत्त्व नारायण व दुर्धर्षः । १ "त्वं चनसत्त्व" त्वमग्रमत्त्व । २ 'वयमत्त्वा" हे चग्रमत्त्व इत्यर्थः । २ "तेजोराजा दू" तेजाराज दूव । . सर्वमन्यमनाप्रहीनो" सर्वमान्यमना अप्र- होणः

·एकविंशाध्यायः ।
४२३
दृढममादानस्त्वं. लोकनाथा
अनुत्थितो बोधिमण्डात् (१) ।।
ननिवर्त्य स्वमग्रसत्व
इन्द्रकरोत्सृष्टमिव वज्रम् ।
सुलञ्चलाभस्वमग्रमत्त्व
दशबलममय्याऽचिराद् भविष्यमि (२) इति ॥
एवं खलु भिक्षवो बोधिवक्षदेवताः षोडशाकारं बोधिमत्त्वं
श्रिया बर्द्धयन्ति स्म। तत्र भिक्षवः शुद्धावामकायिका देवपुत्राः
शाडशभिराकारारं पापीयांसं दुर्बलं कुर्वन्ति ॥ कतमैः घो-
डशभिः। तद्यथा।
ध्वस्तस्त्वं पापीयं बोधिसत्त्वेन जोर्मकौञ्च इव ध्यायमे ।
दुर्बलत्वं पापीयं जीर्ष गज इव पङ्कममः (३) ॥
एकोऽसि त्वं पापीयं निर्जित व शूर प्रतिज्ञा।
अद्वितीयस्वं पापीयं अटव्यां त्यक दुव रागातः (४) ।।
अबलस्त्वं पापीयं भारस्कृष्ट दव बलीवईः ।
अपविद्धस्वं पापीयं वातक्षिप्त इव तरुः ।।
कुपथस्थितस्त्वं पापीयं मार्गभर व मार्थिको।
१ "लोकनाथा अनुत्थिता'' हे लोकनाथ अत्यिता भविष्यसि इत्यर्थः
२ "ननिवत्यः
अनिवत्यः ।
दएबलसमग्या दशबनमामय्या (मम्पन्नः)
इत्यर्थः ।
३ "पापोयं" हे पापोयन । इत्य मेव सर्वत्र बाध्यम । “ध्याय में ध्यायमि ।
४ "पर प्रतिज्ञा" यूरः प्रतिज्ञवेत्यर्थः । "पापौयं बटव्यां" पापौयनटव्यां।

·8२४
ललितविस्तरः॥
दीनदीनत्वं पापोयं मत्मरिण इव दरिद्रपुरुषः (१) ॥
मुखरस्त्वं पापीयं वायम इव प्रगल्भः ।
मानाभिभूतस्त्वं पापीयं कृतज्ञ इव दुबिनीतः ॥
पलायिय्यमे त्वमद्य पापीयं क्रोटुक व सिंहनादेन ।
विधुनिय्यमे त्वमद्यपापीयं बोधिसत्त्वेन वैरम्भवाय बिक्षिप्त इव पक्षो॥
अकालज्ञस्त्वं पापीयं पुण्यक्षीण व भैक्षुकः (२) ।
विवर्जिव्यमे त्वमद्य पापीयं भिन्नभाजनमिव पांशुप्रतिपूर्मम् ।।
निगृहिव्यमे त्वमद्य पापोयं बोधिमत्त्वेन मन्त्रेण चोरगाः (३) ।
मज़बल प्रहीणोऽसि पापीयं छिन्नकरचरण दूवा रुण्डः (8) ॥
एवं खलु भिक्षवः शुद्धावासकायिका देवपुत्राः षोडशभि-
राकारैारं पापीयांमं दुर्बलमकार्षुः । तत्र भिक्षवो बोधिपरि-
चारका देवपुत्राः षोडशभिराकारारं पापोयांसं विच्छेदयन्ति
स्म। कतमैः षोडशभिः। तद्यथा।
अद्य त्वं पापीयं निर्जव्यसे
बोधिसत्त्वेन परमैन्यं (५) दूव हरेण ।
निग्टहिय्यसे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेन दुर्बलमल व महामलेन ॥
अभिभविष्यसे त्वमद्य पापीयं
१. "सार्थिको" सारथिकः पथिको वा। "मत्मरिण इव' मत्सरीव ।
२. "पुण्यक्षीण इव" होणपुण्य इव। भेक्षुकः" भिक्षुकः ।
१ "चारगाः" चोरग इत्यर्थः ।
४ "रवा रुण्डः" इव रुण्डः।
॥ "परसैन्यं रव" परसैन्यमिव ।

·एकविंशाध्यायः ॥
४२५
बोधिसत्त्वेन खोतमिव (१) सूर्यमण्डलेन।
विध्वंसिय्यमे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेन कुशमुष्टिरिव महामारुतेन ॥
वित्रमिव्यमे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेन केशरिणेव टगालः ।
प्रपातिथ्यमे त्वमद्य पापीयं
बोधिमत्त्वेन महाशाल व मूलच्छिन्नः ।।
विलास्यसे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेनामित्रनगरमिव महाराजेन ।
विशोषिय्यमे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेन गोष्यदवारीव महाऽऽतपेन ॥
पलायिव्यमे त्वमद्य पापीयं
बाधिमत्वेन बन्धनिर्मुक दव धूर्तपुरुषः ।
उत्रसिव्यमे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेनाग्निदाहेनेव मधुकरबन्दम् ।।
उनमिव्य से (२) त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेन राष्ट्रवष्ट व धर्मराजः ।
ध्यायिय्यमे त्वमद्य पापीयं
बोधिसत्त्वेन जीर्णक्रौञ्च दव लूनपक्षः ॥
विहनिय्यमे (२) त्वमद्य पापीयं
१ "खद्यातमिव"खद्योत दूव ।
२ राषिष्य इति वा पाठः।
२ चत्र विभयं मे इति वा पाठः । परन्तु पूर्वपाठेऽर्थः समोचीनः सम्भाव्यत।
3H

·१२८ ललितविस्तरः॥ बोधिसत्त्वेन क्षीणपथ्थादन इकाटवीकान्तारे। विसयिव्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्त्वेन भिनयानपात्र दव (१) महार्मवे ।। श्रावास्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्त्वेन कल्पदाह इव वनस्पतयः । विकिरिव्यमे विमद्य पापीयं बोधिसत्त्वेन महावजेणेव गिरिकूटम् (२) । एवं खलु भिक्षवो बोधिपरिचारका देवपुत्राः षोडशाका- रैीरं विच्छेदयन्ति स्म। न च मारः पापीयान् विनिवर्त्तते स्म । तत्रेदमुच्यते। भूताञ्चोदन श्रुत्व दैवतगणा न निवर्त्तते सोऽन्तको उच्छेथा हनथा विलुम्पथ दमा मा दास्यथा जीवितम् । एषोत्तील खयं ममापि विषयात्तारिष्यते चापरां नान्यं मोक्ष वदेमि किञ्चि श्रमणे उत्थापयेत्प्रक्रमेत् (३) । बोधिसत्त्व पाह। मेरुः पर्वतराज स्थानतु चलेमब्वे जगन्नो भवेत १ "भिनयानपाच " भिन्नयानपानमिव । २ “गिरिकूटम्" गिरिकूटः । १ "भूताचोदन श्रुत्व दैवतगणा” एवम्भूनाचोदनां श्रुत्वा देवतगणानामित्यर्थः । "सोतको" सोन्तकः । “पच्छेथा हनथा विलुम्पथ रमा मा दास्यथा जोविनम्" अच्छिन्त हत विलुम्पत इमं मा दल जोवितुम् । एषोत्तार्ण खयं ममापि एष उत्तीर्ण स्वयं मामपि । 'तारिष्यते चापरां" नारयिष्यति चापरान् । "मोक्ष वदेमि" मोक्ष बदामि बोधिसत्वहारा जनानां मोई पश्यामोति तात्पर्यम् । “किच्चि श्रमणे उत्याप- येत् प्रक्रमेन्" केनचित् प्रकारेण श्रमणमुत्थाप्य प्रक्रामयेत् यदि कोपि तदा भद्रं स्वादिति नापार्थः।

·एकविशाध्यायः॥
४२७
.
सर्वे तारकमक भूमि, प्रपौत्मज्ज्योतिषेन्द्रा नभात् ।
., सर्व सत्त्व करेय एकमतयः शुष्येन्महासागरो
नत्वेव द्रुमराजमूलोपगतश्चाल्येत' अम्मद्विधः (१) ।
मार अाह ।
कामेश्वरोऽस्मि वसिता इह सर्वलोके
देवाश्च दानवगणा मनुजाश्च तीर्था ।
व्याप्ता मया मम वशेन च यान्ति सबै
उत्तिष्ठ मह्य विषयस्थ वचं कुरुष्व (२) ।
बोधिसत्त्व पाह।
कामेश्वरोऽसि यदि व्यकमनीश्वरोऽमि
धर्मश्वरोऽहमपि पश्यसि तत्त्वतो माम् ।
कामेश्वरोऽसि यदि दुर्गति न प्रयासि
प्रास्यामि बोधि च ममस्य तु पश्यतस्ते (३) ।।
मार श्राह।
एकात्मकः श्रमण किं प्रकरोषि रण्यं
यं प्रार्थयस्यसुलभः खलु सम्प्रयोगः (8)।
१“पर्वतराज स्थानतु" पर्वतराजः स्थानतः । “तारकसङ्घ भूमि” तारका-
सङ्को भमौ । “सज्ज्योतिषेन्द्राः" सज्ज्योतिरिन्द्राः । “सच करेय एकमतयः'' सत्त्वाः
कुर्यरेकमतं ।
२ "वसिता” वसितास्मि । “देवाच दानवगणा' अत्र देवाः सदानवगहा वा
पाठः। "ती" तीर्थक्षः। 'मद्य विषयस्य वचं" मम विष-यस्थां वाचं ।
१ "दुर्गति' दुर्गतिं । “बोधि च" बाधिश्च । "समस्यतु" समक्षन्ते इत्यनु-
मोयते ।
४ "रण्यं" रणं । "सम्प्रयोगः" स प्रयोगः।
31 2

·४२८ ललितविस्तरः। मम्बङ्गिरःप्रभृतिभिस्तपमा प्रयत्ना- प्राप्तं न तत्पदवरं मनुजः कुनस्वम् । बोधिसत्त्व पाह। अज्ञानपूर्व कुतपो ऋषिभिः प्रतप्तः क्रोधाभिभूतमतिभिर्दिवलोककामैः (१) । नित्यमनित्यमिति चात्मनि संश्रयनि- मोक्षञ्च देशगमनस्थितमाश्रयभिः ।। ते तत्त्वतोऽर्थरहिताः पुरुषं वदन्ति व्यापिं प्रदेशगत शाश्वतमाहुरेके। मूर्ति न मूर्तिमगुणं गुणिनं तथैव कर्ता म कती इति चाप्यपरे ब्रुवन्ति (२) । प्राप्याद्य बाधि विरजामिह चामनास्थ- स्वां जिव मार विहतं सबलं ससैन्यम् । वर्त्तिव्यमस्य जगतः प्रभवोद्भवञ्च निर्वाणदुःखशमनं तथ मोतिभावम् (३) ॥ मारः क्रुद्धो दुष्टो रुष्टः परुषगिरं पुनतु भणति गृहरण सुगौतम एषा ह्यकारण्ये न्यस्ता ग्रहिय मम पुरन्नु बजता लघु वशकुर्वताम्। . १ "चज्ञानपूर्व कुतणे ऋषिभिः प्रनतः" अज्ञानपूर्व कुतप ऋषिभिः प्रतप्तं । "दिवलोक कामः" घलोक कामः । २ "व्यापिं प्रदेशगत" व्याप्नं प्रदेशगतं । “मति न मूर्तिमगुणं" मूर्तममर्तगणां । १ "बोधि विरजामिह" बाधिं विरजस्कामिह । “जित्व मार विहतं' जित्वा मार विहत्य । “बर्मिष्यमस्य वर्तयिष्येऽस्य प्रवर्तयिष्येऽस्यत्यर्थः । "प्रभवोद्भव"प्रभ- बमवच । “नथ सीति भावम्" तथास्तीति भावम् ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४२४ शीघ्रं गत्वा मह्यं गेहे इडिनिगडयुगल विकृतं करोथ दुवारिका- भम ट्रेक्ष्ये दुःखेनात्तं बहुविधजवितरवितं मरुणव चेटकम् (९)। बोधिसत्त्व श्राह। शक्याकाशे लेख्यं चित्रं बहुविधविकृतपदशः पृथक् पृथक् प्रकर्नु शाक्या वायुः पाशैर्बद्ध दिशविदिशं गमनजवितो नरेण सुयत्नतः । शाक्यो कत्तुं चन्द्रादित्यौतमतिमिरं वितिमिरकरौ नभोद्य महीतलं शक्यों नाहं त्वत्सादृश्यैर्बहुभिरपि गणेन विरुतै मात् प्रतिचा- लयितुम् (२) ॥ मार श्राह। अभ्युत्थिता बलवती नमुचेश्चमू सा हाहाकारशङ्खभेरीम्दङ्गशब्दः । हा पुत्र वत्स दयिता किमसि प्रणटो लघ वशं १ “पुनतु" पुनस्त पुनरपि इत्यर्थः । “ग्रहापा" टलत । “एषा कारुण्य न्यला" यत्र एषा ह्यकार पान्यस्त इति वा पाठः । एषा हि कारणन न्यस्तः । निष्का- रणमेवात्र न्यस्त इति पाठद्वयनिष्क टार्थः । “ग्रहिय' हि त्वा । “परन्न' छत्र पुरतु इति वा पाठः। यस्य पुरत इत्यर्थः। 'बजता लघु वश कुर्वताम् ब्रजत वणं कुरुतः। “मह्यं मम । “करोथ कुरुत । “द्वारिका थामं द्वौवारि. काया, । “बहुविधजवितरवितं'' बहुविधजवेन रुदन्तमिति नात्य धार्थः । "मरुणव चेटकम् मरूणामिव देवविशेषणामिव चटकम् । २ "शक्याकाशे लेख्यं' शक्यमाकाशे लेखितुं । "विकृतपदशः'' विकृतपदांशः । “दिविदिशं” दिग्विदिशि । “गमनजविता' गमनविना गमनार्थ जव युक्त ननि स्पष्टार्थः । यत्र गमने जवित इति वा पाठः । “शक्या" प्रक्यो । “मतिमिरं" नर्मास्तमिरो। “त्वत्सादृश्यः" त्वत्सदृशैः। त्वत्सदृशानामित्युचितम् । चत्र त्वत्मा- दृशैरिति च पाठः । “गणेन" गणैः । त्वत्सदृशानां बहुभिरपि गणैः कृतर्विरी- ईमात् प्रनिचालयितुं नाहं शक्य इति सान्वयार्थः ।

·8३०
ललितविस्तर
६
दृष्टी निमा नमुचिसेनमंतीव भीमाम् (१) ॥
जाम्बूनदकनकचम्पकगर्भगोर
सुकुमार देवनारसंस्तुत पूजनीय ।
अद्य प्रयास्यसि विनाश महारणेऽसिं
मारस्य एव्यमि वशं असुरस्य चन्द्रः (२) ॥
ब्रह्मखरेण कलविङ्कस्तखरेण
तान् यक्षराक्षसगणां सुगतोऽवभाषमे ।
अाकाश त्राशयितुमिच्छति यो ह्यविद्दान्
योऽस्मद्विधं द्रुमवराङ्गहणाय इच्छेत् (३) ।
भित्वा च यो रजु गणेय महासहस्रे
लोना च मागरजलञ्च समुद्धरेद्यः ।
वज्रमयां गिरिवर विकिरेक्षणाच
मो चापि मां तरुगतं न विहेठयेच्च (४) ||
युगमन्तरस्मिं स्थित मारु प्रदुष्टचित्तो
निकोष पाणिनममिं प्रगृहीत्व तीक्ष्णम् ।
उत्तिष्ठ शीघ्र श्रमणास्ममतेन गच्छ
१ "दथिता" : हे दयित। निमां नमुचिसेनमतोव'' इमां नमुचिसे नामतीव ।
२ .विनाश महारणेऽस्मि' विनाशं महारणऽस्मिन् । “वशं असुरस्य चन्द्रः"
वशमसुरस्य चन्द्र इत्यर्थः ।
१ "यक्षराक्षसगणां' यक्षराक्षसगणान् । "सुगताऽवभाषसे" सुगतोऽवभाषते ।
"चाकाश" चाकाशं ।
४ "रज गणेय रजांसि गणयेत् । “महासंहखें" महासहसं । “वनमयां
गिरिवरां" वज्रयान गिरिवरान् । 'मा चापि" स चापि । “विहठयेच' विचा.
लयेवेति भावः।

·एकविंशाध्यायः॥
४३१
मा वेणुयष्टि हरि ताञ्च छिनमिऽतेऽद्य (१) ।।
बोधिसत्त्व पाह।
सर्वयं त्रिमाह मेदिनी यदि मारैः प्रपूमा भवेत्
सर्वेषां यथ मेरु पर्वतवरः पाणीषु खड्गो भवेत् ।
ते मह्यं न ममर्थ लोम चलितुं प्रागेव मां घातितुं
कु-चापि हि विग्रहे स्म वर्मितेन दृढम् (२) ॥
विध्यन्ति शैलशिखरां ज्वलिताग्निवर्णीं
वृक्षां समूलक क्षिपी तथ ताम्रलोहम् ।
उष्ट्राश्च गोगजमुखास्तथ भैरवाक्षा
आशीविषा भुजग दृष्टिविषाश्च घोराः (३) ।
मेघाश्च उत्थित चतुर्दिश गर्जमाना
वज्राशनी तथ अयोगुड वर्षमाणाः ।
कुन्तासिशक्ति तीक्षापरशु मविषाञ्च वाणां
१ "युगमन्तरस्मिं" युगान्तर स्मिन व्यूहान्नरस्मिन्निति स्पार्थः । “स्थित मार"
स्थितो मारः। “निष्कोष पाणिनमसिं" निष्काषं पाणि नामि। "प्रग्टहीत्व" प्रग्छ ।
"शीघ्र श्रमणास्ममतेन" शोभ्रं श्रमणास्मन्मतेन। “वषयष्टि हरि" वेणारं प्रहर ।
२ “बिसाहस' चिसाहखा। “यथ मेर" यथा मेरुः । “पाणीषु' पाणिष । “मह्यं"
मम। "समर्थ" समर्थाः । "चलितुं" चालयितुं । प्रागे व इत्यत्र प्राणा च इति वा
पाठः । “घातितुं' धातयितुम् । “कुर्याचापि हि विग्रह स्म वर्मितेन दृढं" यद्यपि
विग्रहेपि प्रयत्नं कुर्यास्तथापि मां वर्मितत्वेन दृढं विद्वीति तात्पार्थः । ।
३ “शैलशिखरां लिताग्निवर्ण" मैलशिखरान ज्वलिताग्निवर्णान । “क्षां
समूलक क्षिपो" रक्षान् समूल कान क्षिपन्ति । “तथ' तथा । “गोगजमुखालथ
गोगजमुखास्तथा। "भुजग" भुजगाः। युदस्य साहाय्याय उष्ट्रांदयापि समाज.
ग्मरिति सभेषार्थः।

·४३२ ललितविस्तरः॥ भिन्दन्ति. मेदनितलं प्रमथन्ति वृक्षां (१) । बाहुशतैः शरशतानि क्षिपन्ति केचित् आशीविषां हुतवहांश्च मुखोत्सृजन्ति । मकरादिकांच जलजानुदधेर्टहीत्वा विध्यन्ति केचिगुजगां गरुडाश्च भूत्वा (२) ।। केचित् सुमेरुभदृशानयो गुडानि तप्ताग्निवर्मशिखराणि क्षिपन्ति रुष्टाः । आच्छाद्य मेदनितलं चुभयन्ति बोधि हेटापस्कन्द सलिलस्य विलोडयन्ति (३) । केचित् पतन्ति पुरतस्तथ पृष्ठतोऽपि वामे च दक्षिण पतन्ति अहो विवस्त्राः । विपरीतहस्तचरणोज्वलितोत्तमाङ्गा नेत्रभि निश्चरति विद्युदिव प्रदीप्ता (8) ॥ १ "उत्थित चतुर्दिश” उत्थिताश्चतुर्दिक्षु । “तथ चोगुड' तथायोगुडान् । “कुन्तासिशक्ति तौक्षणपरश सविषाञ्च वाणां" कुन्तासिशनीस्तीक्ष्णपरहन सवि- षांय वाणान् । अत्र केचित् उत्सृजन्ति इत्यध्याहार्य समन्वयः कार्यः । “मेदिनि- तलं" मेदिनौतलं। "हां" रक्षान् । २ "चाशीविषां' चाशीविषान्। “मुखोटजन्ति। मुखादुत्सृजन्ति। केचिम- जगां" केचि जगान्। १. “गुडानि' गुडान्। “मेदिनितल'' मेदिनीतलं । "तुभयनि बोधि” क्षोभयन्नि बाधिं । “इष्टापस्कन्द सलिलस्य विलोडयन्ति" हयाः स्कन्दं (तट) सलिलस्य विलो- डयन्ति (विदारयन्ति) इति स्पष्टार्थः । ५ “परतस्तथ"पुरतस्तथा । “दक्षिण पतमि"दक्षिणे पापतन्ति इत्यर्थः । “च- रोवलितो." चरणा उलिता- । “नभि' ने, नेवेभ्य इत्यर्थः । “प्रदीप्ता" प्रदौतिः। ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४३३ दृष्ट्वा विकारवितां नमुचेस्तु सेना मायाकृतञ्च यथ प्रेक्षति शुद्धसत्त्वः । नैवात्र मारुतवलं न जगन्न चात्मा- दकचन्द्ररूपम दृशं भर्मात त्रिलोकः (१) ॥ चक्षुना इस्त्रिपुरुषो न चात्मनीयं श्रोतश्च घाण तथ जिद तथैव कायाः । अध्यात्मन्यवहिन्यप्रतीत्यजाता धर्मा इमे कारकवेदकवीतित्ताः (२) । मो सत्य वाक्यमकरोत् सद सत्यवादी येनेह सत्य वचनेनेम शून्यधाः । ये केचित् मौम्य विनयेऽनुकूल यक्षा- स्ते शस्त्रपाणिषु निरीक्षिषु पुष्पदामान् (३) ।। १ “यथ प्रति यथा प्रेक्षते । "शुद्धमत्त्वः'' अत्र शुद्धमत्त्वस्य स्थानात सप्तहस्त- प्रमाणं वाह्य परिखातमभूत इति वा पाठः। परन्तु श्लोक पादानुरूपा नास्ति । दृश्य तेऽप्य यकस्मिन्नेव पुस्तके । '-रूपमदृशं" रूपमहशो। 'त्रिलोकः'' त्रिलोको। वत्र त्रिलोकनाथ इति वा पाठः । अस्मिन् पत्ते रूपमदृशामित्यत्र रुपमहश इति बोध्यम् । २ “चचुना इस्त्रिपुरुषो न चात्मनोयं चक्षुषा स्त्रीपुरुषो न चामोथं पश्यति इति शेषः । श्रोतय घ्राण तथ जिङ्क तथैव कायाः' आत्रञ्च घ्राणं तथा जिका नथैवं कायः. एतानान्द्रियाण्यपि बोधिसत्त्वस्य खम्वविषयभ्या नितीन इति तु पा. त्रादीनामध्यात्मपन्यतिविशेषणदानालभ्यते । अध्यात्मशून्य वहिन्यप्रतीत्यजाताः" अध्यात्मपन्यवहान्यप्रतीति प्राप्तानि । अर्थात् बाधिसत्त्वस्य अात्मा सुखदुःखादि. प्रतीनिष्न्यः आत्रादीनि तु शब्दादिवहिर्विषयप्रतीनिहन्यानि इति स्पष्टार्थः । "कारक वेदकवीतित्ताः' इत्यस्य कर्तव्या वेदितव्या वोतरत्तयश्चति स्पष्टार्थः । ३ “सा सत्य" स सत्यं । 'मद" सदा । “सत्यवचने नेम' सत्यवचनेनेमे । सौम्य सौम्याः। “विनयेऽनुकूल" विनयानुकूलाः । “निरीक्षिषु पप्पदामान" अनिरीक्षन् पुष्पदामानि। । 31 ·४३४ ललितविस्तरः॥ : जाम्बूनदार्चिम दृशैः मो दक्षिणे करतले रचिताग्रजाले तार्न खैः सुरुचिरैः सह मारचक्रः । शुभपुण्यजुष्टै- मुद्धा तु यावत् स्पृशते चरणां सलीलम् (१) बाहुं प्रमार्य यथ विद्युदिवा नभस्था- दाभाषते वसुभतीमियमा माती। चित्राणि यज्ञनयुतानपि यष्ट पूर्वे न मि जातु याचनक वन्द्य कृता न दारे (२) श्रापोऽसि माक्षि तथ तेज तथैव वायु- ब्रह्मा प्रजापति सज्योतिष चन्द्रसूर्याः । बुद्धा मि साक्षि दशसु स्थित ये दिशासु यथ मह्य शील व्रत उहत बोधिअङ्गाः (३) ।। दानञ्च साक्षि तथ शील तथैव शान्ति वीर्यञ्च साक्षि तथ ध्यान तथैव प्रज्ञा । । १ “सो" स । “दक्षिणे करतले रचिताग्रजाले दक्षिणेन करतलेन रचिता- ग्रजालेनेत्यर्थः। “जाम्बूनदार्चिसदृशैः जाम्बूनदार्चिःम दृशैः । “मूा तु यावत् स्पृशते" मूर्टानं तु यावत् स्मृति स्मेत्यर्थः । “चरणां चरणानि । चरणारविन्दम- ति वाच पाठः। २ “यथ" यथा । “विद्युदिवा नभस्थादाभाषते व मतीमियमा साक्षी' विद्यु- दिव नभस्तलात चाभाषते (म्म) वसुमती इयं मम माक्षिणी इतीत्यर्थः । “यज्ञ- मयतानपि यर" यज्ञनियतान्यपि ययानि । “न मि जातु याचनकवन्द्य कृता न दास्ये चहं न दास्ये इत्युचार्य न म जातु याचका वन्दिनच दूरोकता इत्यर्थः । ३"चापोऽमि साक्षि तथ" चापः मम्ति माक्षिण्य स्तथा। तेज तथैव"तेजस्तथैव । "प्रजापति सज्योतिष चन्द्रसूर्याः "प्रजापतिः सज्यातिषी चन्द्रसूय्या । बडा मि साक्षि रसु स्थित ये दिशासु"बुद्धा मे साक्षिणा दशसु स्थिता ये दिक्षु । “यथ मद्य मोन व्रत उहत बोधि बजाः" यथा मम भोलं व्रत उद्गता बाध्यङ्गाः ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४१५ चतुर प्रमाण मम माक्षि तथा अभिज्ञा अनुपूर्व बोधिचरि सर्व ममेह साक्षी (१) । यावन्ति सत्त्व निखिला दशसु दिशासु यस्तेषु पुण्य बल शील तथैव ज्ञानम् । यज्ञा निरर्गड यट शतः कलाभि- स्ते मह्य रोम मति मां कलनोपयान्ति (२) ।। मो पाणिना धरणि पाहनते मलोलं रणते इयं वसुमती यथ कंसपात्री। मारो निशाम्य रिपु मेदिनीये निरस्तः श्टणतेवं रवं हनत गृहत कृष्णबन्धुम् (३) ।। प्रखिन्नगात्र हततेज विवर्मवत्रा मारो ज्वराभिहत अात्मनि सम्प्रपश्यत् । उर राड क्रन्दतु भयार्त अनाथभूतो भ्रान्तमना नमुचि नो गतु चित्तमोहम् (४) । १ "मोल तथैव" शोलन्तथैव । “तथ ध्यान' तथा ध्यानं । "चतुर प्रमाण मम माक्षि" चत्वारि प्रमाणानि मम साक्षौणि | अनुपूर्व बोधिचरि सर्व धानुपूर्विकं बाधिचरितं सर्व। ."भाची" माक्षि । २ "थावन्नि सत्त्व'' यावन्तः सत्त्वाः। दिशासु" दिक्षु । "यम्नेषु पुण्यबल मोल" यनेषु पुण्यं बन्नं भालं । अत्र पुण्यबलमित्येक पदं वा । "निरगंड यह शतः कल्ला- भिः" निरर्गला ययाः शतकलाभिः शतात्तिभिरुपलक्षिता इति स्पष्टार्थः । “मच राम सति मां कलनोपयान्ति" मम रोम मन्ति मां कलनायापयान्ति । ३ "म" स । “धरणि चाहनते" धरणीमाहन। "रणत'' रंणति स्मन्यर्थः । "यथ कंमपात्रो' यथा कांस्यपात्रम् । “निमाम्य रिपु मदिनिये" निशम्य रिपु. भैदिन्यां । "एणुतेवं" टण्वन्तिस्मैवं । ४ "प्रखिनगान हतनेज"खि बगात्रा हततेजाः । "वराभिहतु चात्मनि सम्प्र- पश्यत" ज्वराभिहतमात्मानं सम्प्रपश्यत् । “उर नाड क्रन्दतु भया अनाथभूता" परताडयन क्रन्दति स्म भयानोऽनाथभूनो । “नमुचि ना गतु” नमुचिनी गनः । 312 ·४३६ ललितविस्तरः॥ “हम्त्यश्वयानरथ भूमितले निरस्ताः धावन्ति राक्षसकुम्भाण्डपिशाच भीताः । सम्मूढ मार्ग न लभन्ति अलेनात्राणा: पक्षी दवाग्निपतनेव निरीक्ष्य क्रान्ताः (१) ।। माता खमा पितर पुत्र तथैव भ्राता पृच्छन्ति तत्र'कहि दृष्टु कहिं गता वा। अन्योन्य विग्रह करोन्ति तथैव हेतोः प्राप्ता वयं व्यसन जीवित नावकाशः (२) ॥ सा मारमेन विपुला महतो अक्षोभ्या विभ्रष्ट सर्व विरलीकृत नैव सन्धिः । दिवसानि मप्त अभिजानि परस्परेण प्राभामि जोवसि बन्धु पीता (३) ॥ मा वृक्षदेवत तदा करुणां हि कृत्वा वारीघटां ग्रहिय सिञ्चति कृष्णबन्धुम् । दृष्ट यदि पुत्र १ "हस्त्यश्थानरथ" हत्यश्वथानरथाः। “राक्षसकुम्भाण्डपिशाच" राक्षसकु- भावपिनाचाः। “मम्मूढ मार्ग न लभन्ति चलेनाबाणाः” सम्मूटा मार्ग न लभन्ति (स) चालौना चबाणा इत्यर्थः । 'पक्षी दवानिपतनेव निरीक्ष्य क्रान्ताः" पक्षिणो दावाग्रिपातमिव निरीक्ष्य प्रक्रान्ना इत्यर्थः । २ "पितर तथैव" पिता पुत्रस्तथैव । “कहि दृए कहिं गता वा" किं दृएं किमागतो वा, अथवा केन हरः केन चागत इत्यर्थः "अन्योन्य विग्रह करोन्ति" बन्योन्यं विग्रहं कुर्वन्ति । “तथैव हेतोः तस्यैव हेतोरित्यर्थः । “व्यसन जीवित नावकाशः व्यसनं जीवितं (प्राप्तु) नावकाश इति च वदन्ति इति सशेषार्थः । १ "मारसेन मारसेना । विधष्ट सर्व विरलोकत नैव सन्धिः" विभ्रष्टा सर्वा विरलोचता नैव सन्धिभता इत्यर्थः। “दिवसानि सप्त चभिजानि" सप्तदिवसानि नानानि इति अभिज्ञायेति सशेषार्थः । "चाभासि दृष्ट्" अभागि दृष्ट्वा । “जीवसि बन्धु पीता" जीवति बन्धुः पिता। अयं मारोऽस्माकं बन्धुः पिता च यदि जीवति चनदा भद्रं स्यादिति भावः ।

·एकविंशाध्यायः॥ ४३७ उत्तिष्ठ शीघ्र जज हेमपुर मा विलम्ब एवं हि तेष भवते गुरु उद्धराणाम् (१) ॥ मार अाह। दुःखं भयं व्यसनशोकविनाशनञ्च धिक्कारशब्दमवमानगतञ्च दैन्यम् । प्राप्तोऽस्मि अद्य अपराध्य सुश्रद्धसत्त्वेऽ- श्रुत्व वाक्य मधुरं हितमात्मजानाम् (२) ॥ देवता पाह। भयञ्च दुःखं व्यमनञ्च दैन्यं धिकारशब्दं बधबन्धनञ्च । दोषानने कां (३) लभते ह्यविद्दान् निरापराधेवप्यपराध्यते यः ।। देवासुरा गरुडकिन्नरराक्षसेन्द्रा ब्रह्माथ शक्र परनिर्मित साकनिष्ठाः । भाषन्ति तस्य विजयं जय लोकवीर यत्रदृशी नमुचिमेन त्वया निरस्ता (४) १ "चदेवत'' रक्षदरता। ''वारोघटां ग्रहिय मिति" वारिघटां ग्टहीत्वा सिञ्चति (स्म)। “शोघ्र व्रज हेमपुर मा विलम्ब शोघ्रं ब्रज हमपुरं मा विलम्ब कुर इत्यर्थः । एवं हि तेष भवते गुरु उद्वराणाम् एवं हि तेषां भवति गुरुप उदतानाम् । २ "अन्य अपराध्य सुशुधमत्त्वं' अद्यापराधी (अहं) समविषय इत्यर्थः । घश्रुत्व वाक्य" अश्रुत्वा वाक्यं । ३"दोषानने का दोषाननेकान् । " "शक परनिर्मित माकनिष्ठाः" शक्रः परनिर्मिताः सकनिष्ठाः शाक्यनिष्ठा वार्थः । 'भाषन्ति"भाषन्ते । 'नमचिमेन" नर्माचसेना ।

·४३८ ललितविस्तर हारार्द्धहारध्वजच्छत्रपताकदन्ती पुष्यागुरुतगरचन्दनचूर्मवर्षाम् । वू- पराहनिय वाक्यमुदीरयन्ते आच्छा द्रुमे तव शहर जितारिसिंहा (१) । अत्रैव चामनवरे लभमेऽद्य बोधि- मांवेणिकां दशबला प्रतिसंविदां च । सर्वञ्च बुद्धविषयं लभतेऽद्य शूर मैत्री विजित्य विपुलां शठमारपक्षां (२) || इह मारधर्षणकृते च रणे प्रवृत्ते सम्बोधिसत्त्वबलविक्रम येभि दृष्ट । षत्रिंशकोटिनयुतां चतुरे च विंशा येभिर्मनः प्रणिहितं वरबुद्धबोधाविति (३) ॥ इति श्रीललितविस्तरे मारधर्षणपरिवी नामैकविंशति- तमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ “पताकदन्तो" पताकादन्त्यादीन्प्रयच्छन्ति स्मेत्याशयः। "तूर्या पराहनिय" तुर्याणि पराहत्य । "वाक्यमुदीरयन्ते आच्छा द्रुमे' वाक्यमुदीरयन्ति (स्म) आस्था द्रुमे । “जितारिसिंहा" ह जितारिसिंह । २ “लभसेऽद्य" लस्यमेऽद्य । “बाधिमावेणिकां दशबला प्रतिसंविदां च" बोधि यासमन्ताद्देपौव दृढोभूतां हे दशबल प्रनिसंविदञ्च लस्यसे । अथवा बोधि लस्यसे (वेणिकां) देवताडक्षं मा त्यज हे दशबल प्रतिविदच लश्यसे इति सशेषार्थः । चत्र संविदात्यत्र प्रतिविदति वा पाठः। "लभतेऽद्य" लस्यमेऽद्य । मैत्रो" मैत्र्या । “विपुलां मुठमारपक्षां विपुलान शठमारपक्षान् । ३ "विक्रम येभि दृष्ट" विक्रमा यदृष्टः । षटविंशकोटिनयुतां चतुरे च विंशाः" षटचिंशकोटिनियुतानि चतुर्विशास्त्र । “येभिर्मनः" चैर्मनः ।

·द्वाविंशाध्यायः॥ ४३६ द्वाविंशाध्यायप्रारम्भः ॥ इति हि भिक्षवो बोधिमत्त्वो निहतमारप्रत्यर्थिको मर्दि- तकण्टको रणशिरमि विजितविजय उच्छ्रितच्छत्रध्वजपताको विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलैर्धर्मः सवितकं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पन्ध विरहति म्म । मवि- तर्कमविरागाणां व्युपममादध्यात्मसम्प्रमादाच्चेतमः ॥ एकोति- भावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुप- सम्पद्य विहरति स्म । म प्रीतिविरागादपेक्षको विहरन स्मृतिमा- सम्प्रजानन्सुखं कायेन प्रतिसंवेदयति स्म। यत्तदाऱ्या प्राच- क्षन्ते स्म ॥ उपेक्षकः स्मृतिमान्मुखविहारी निनीतिक हतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति स्म ।। म सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात पूर्वमेव च मौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमाददुःखा- सुखमुपेक्षास्मतिविशद्धं चतुर्थधानमुपमम्पद्य विहरति स्म ॥ अथ बोधिसत्त्वस्तथासमाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदाते प्रभाखरे अानङ्गिते विगतापक्लेशे मृदुनि कर्मण्यस्थिते श्रानि- ज्य प्राप्ते (१) राज्यां प्रथमयामे दिव्यचक्षुषो ज्ञानदर्शनविद्यामा- क्षाक्रियायै चित्तमभिनिहरति स्म अभिनिर्णामयति स्म ॥ अथ बोधिसत्त्वो दिव्येन चक्षुषा परिद्धेनातिक्रान्तमा- नुष्यकेण सत्वान् पश्यति स्म च्यवमानानुत्पद्यमानान्सुवर्णदुर्व- १ "चानिज्यप्राप्ने” चनिगनतां प्राप्ने सर्वमिंस्तब्धभूते इत्यनु मौयते ।

·ललितविस्तरः॥ णान् सुगतान्दुर्गतान् हीनान्प्रणीतानथाकामोपगान्मत्त्वान् । प्रजानाति स्म इमे वत भोः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन सम- न्वागता वाङ्मनोदुश्चरितेन' समान्वागता आर्याणामपवादका मिथ्यादृष्टयस्ते मिथ्या दृष्टिकर्मधर्माममादानहेतोः कायस्य भे- दात् परं मरणादपायदुर्गतिविनिपातपर्यन्तं नरकेषु प्रपद्यन्ते ॥ इमे पुनर्भवन्तः सत्वाः कायसुचरितेन ममन्वागता प्रा-- .णामनपवादका वामनःसुचरितेन ममन्वागताः सम्यग्दृष्टयस्ते सम्यग्दृटिकर्मधर्मसमादानहेतोः कायस्य भेदात् सुगती खर्ग- लोकेषूपपद्यन्ते ॥ इति हि दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिकान्तमानुष्यकेण सत्त्वान् पश्यति स्म च्यवमानानुत्पद्यमानान्सुवर्णान्दुवर्णान्गुगतान्दुर्गतान हीनान्प्रणीतान्यथाकोपभोगान् । एवं खलु भिक्षवो बोधिमत्त्वो राव्यां प्रथमे यामे विद्या साक्षात्करोति स्म तमो निहन्ति स्म आलोकमुत्पादयति स्म । अथ बोधिमत्त्वस्तथासमाहिते चित्ते परिशद्धे पर्यवदाते प्रभाखरे निरिङ्गिते विगतोपलेशे मृदुनि कर्मण्यग्यिते श्रानिंज्य- प्राप्ते राज्यां मध्यमे यामे पूर्वनिवामानुस्मृतिज्ञानदर्शन विद्या- माक्षाक्रियायै चित्तमभिनिहरति स्म निर्णामयति स्म। म आत्मनः परसत्त्वानां चानेकविधपूर्वनिवासानन स्मरति स्म । तद्यथा। एकामपि जातिं दे तिमश्चतमः पञ्चदश विंशतित्रिंश- चत्वारिंशत्पञ्चाशज्जातिशतं जातिसहस्रं जातिशतसहस्रम् ।

·द्वाविंशाध्यायः॥ ४४१ अनेकान्यपि जातिशतसहसाण्यपि जातिकोटिमपि जातिकोटि- शतमपि जातिकोटीमहलमपि जातिकोटोनियुतमपि जाति- कोटिशतान्यनेकान्यप्यनेकान्यपि जातिकोटीशतसहस्त्राण्यपि श्र- नेकान्यपि जातिकोटीनियुतशतसहस्राणि यावत्संवर्तकल्पमपि विवर्त्तकल्पमपि संवर्त्तविवर्तकल्पमपि अनेकान्यपि मंवर्त्तविव- कल्यान्यनु स्मरति स्म (१) ॥ अमुत्राहमामन्नेवनामा एवंगोत्र एवंजातिरेवंवर्ण एवमायुःप्रमाणमेवञ्चिरस्थितिक एवंसुखदुःख- प्रतिवेदी मोऽहं ततश्युतः मन्त्रमुत्रोपपनस्ततश्युत्वाऽमुबोपपन्न- स्ततच्युत्वेहोपपन्न इति माकारं सोद्देशमनेकविधमात्मनः मर्य- सत्त्वानाञ्च पूर्वनिवासमनुस्मरति स्म ॥ अथ बोधिमत्त्वस्तथाममाहितेन चित्तेन परिशुद्धेन पर्याव दातेन प्रभाखरेण अनङ्गेन(२) विगतोपक्लेशेन मृदुना कर्मण्यस्थि- तेनानिंज्यप्राप्तेन (३) राज्यां पश्चिमे यामे अरुणोपघाटनका- लममये () नन्दीमुख्यां रात्रौ दुःखममुदयास्तङ्गतायामाश्रयक्ष- यज्ञानदर्शनविद्यामाक्षाक्रियायै चित्तमभिनिहरति स्म अभि- निर्मामयति स्म ॥ तस्यैतदभवत्। कृच्छ्रो वतायं लोक उत्पन्नो यदुत जायते जीवते म्रियते च्यपते उपपद्यते। अथ च पुनरस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निःशरणं न प्रजानाति। जराव्याधिम- १ चत्रान स्मरतिस्मेत्यस्य पुनरुक्तिः । 'अनगन" चनिगिनत्यर्थः । अत्र अनजगानति वा पाठः । ३ “निंज्यप्राप्तेन" धनिङ्गनतां प्राप्नेनेत्यर्थः । ४ थरुणावाटनकालसमधे इति वा पाठः । 3K ·882 ललितविस्तरः॥ रणादिकस्य अहो वतास्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्या- न्तःक्रिया न प्रज्ञायते सर्वस्य जराव्याधिमरणादिकस्य ॥ ततो बोधिसत्त्वस्यैतदभत्। कस्मिन् मति जरामरणं भवति । किं प्रत्ययं च पुनर्जरामरणम् ॥ तस्तदभूत्। जात्यां मत्यां जरामरणं भवति। जाति- प्रत्ययं हि जरामरणम् ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्। कस्मिन् मति जाति- वति किम्प्रत्यया च एनर्जातिः ॥ तस्यैतदभवत्। भवे मति जातिर्भवति भवप्रत्यया च पुन- नीतिः ॥ अथ खलु बोधिसत्त्वस्यैतदभवत्। कस्मिन् मति भवो भवति किम्प्रत्ययश्च पुनर्भवः ॥ तस्यैतदभवत् । उपादाने सति भवो भवत्युपादान प्रत्ययो हि भवः ॥ अथ खलु बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् । कस्मिन् मत्युपादानं भव- ति किम्प्रत्यश्च पुनरुपादानम् ॥ तस्यैतदभूत् । हृष्णायां मत्यामुपादानं भवति हृष्णाप्रत्ययो छुपादानम् ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् । कस्मिन् मति हृष्णा भ- वति किम्प्रत्यया च हष्णा ॥ तस्यैतदभवत्। वेदनायां सत्यां वृष्णा भवति वेदना प्रत्यया चहष्णा ॥

·हाविंशाध्यायः॥ 882 अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभूत् । कस्मिन् मतिः वेदना भति किम्प्रत्यया पुनर्वेदना ॥ तस्यैतदभूत् । स्पर्श मति वेदना भवति स्पर्शप्रत्यया हि वेदना ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् । कस्मिन् मति स्पी भवति किम्प्रत्ययश्च पुनः स्पर्भः ।। तम्यैतदभवत् । षडायतने मति स्पर्ण भवति षडायतन- प्रत्ययो हि स्पर्शः ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्। कस्मिन् मति षडायतनं भवति किम्प्रत्ययञ्च पुनः षडायतनम् ।। तस्यैतदभवत्। नामरूपे सति षडायतनं भवति नाम- रूपप्रत्ययं हि षडायतनम् ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्। कस्मिन् सति नामरूपं भवति किम्प्रत्ययञ्च पुनर्नामरूपम् । तस्यैतदभवत। विज्ञाने मति मामरूपं भवति विज्ञानप्रत्ययं हि नामरूपम् ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् । कस्मिन् मति विज्ञानं भवति किम्प्रत्ययञ्च विज्ञानम् ॥ तस्यैतदभवत्। संस्कारेषु मत्सु विज्ञानं भवति मंस्कार- प्रत्ययञ्च विज्ञानम् ॥ अथ बोधिसत्त्वस्यं पुनरेतदभवत् । कस्मिन् मति संस्कारा भवन्ति किम्प्रत्याश्च मंस्काराः । 362 ·ललितविस्तरः॥ तस्यैतदभवत । अविद्यायां सत्यां मस्कारा भवन्ति अविद्या- प्रत्यया हि संस्काराः ॥ इति हि भिक्षवो बेधिमत्त्वस्यैतदभूत् (१)। अविद्या प्रत्ययाः संस्कारा: मंस्कारप्रत्ययं विज्ञानं विज्ञान प्रत्ययं नामरूपं ना- मरूपप्रत्ययं षडायतनं षडायतन प्रत्ययः स्पर्श: स्पर्शप्रत्यया वेदना वेदनाप्रत्यया दृष्णा ढष्णाप्रत्ययमुपादानमुपादानप्र- त्ययो भवो भवप्रत्यया जातिर्जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरि- देवदुःखदार्मनस्यापायाशाः सम्भवन्येव केवलस्य महतो दुःख- स्कन्धस्य समुदयो भवति समुदयः ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य (२) पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योऽ- निगो मनसिकाराबहुलीकाराज्ज्ञानमुत्पादि चक्षुरुत्पादि (३) विद्योदपादि भूरिरुदपादि मेधोदपादि प्रज्ञोद पादि लोकः प्रादुर्बभूव ॥ कस्मिन् मति जरामरणं न भवति कस्य वा निरोधाज्ज- रामरणनिरोध इति ॥ तौतदभूत्। जात्यां सत्यां जरामरणं न भवति जाति- निरोधाज्जरामरणनिरोधः ।। अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् । कस्मिन् मति जातिर्न भवति कस्य वा निरोधाब्जातिनिरोधः ।। १ पथ बोधिसत्व तदभवत् इति वा पाठः । १ "बोधिसत्वस्य" बोधिसत्वेनेत्यर्थः । ३ "ज्ञानमुत्पादि चक्षरुत्यादि" ज्ञानमुदपादि चक्षुरुदपादि ।

·हाविंशाध्यायः।
४४५
तस्यैतदभवत् । भवेऽमति जातिर्न भवति भवनिरोधाज्जा-
तिनिरोधः ॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् । कस्मिन् मति विस्तरेण
यावत्संस्कारा न भवन्ति । कस्य वा निरोधात्संस्कारनिरोधः ।
तस्यैतदभवत्। अविद्यायामसत्यां संस्कारा न भवन्यवि-
द्यानिरोधात्संस्कारनिरोधः । मंस्कारनिराधाविज्ञाननिरोधः।
यावज्जातिनिरोधाजरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपा-
याऽऽशा निरुध्यन्ते । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
निरोधो भवतीति ॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योऽनिशा
मनसिकारादहुलीकारा(१)ज्ञानमुदपादि चक्षुरुदपादि विद्या-
दपादि भूरिरुदपादि मेधोदपादि प्रशोदपादि पालोकः
प्रादुर्बभूव ।
सोऽहं भिक्षवा तस्मिन् समये इदं दुःखमिति यथाभू-
तमज्ञामिषमयमाअवममुदयोऽयमाश्रवनिरोध दयमाश्रवनि-
रोधगामिनी प्रतिपदिति ॥ यथाभूतमज्ञाशिषं कामाश्रवोऽयं
भवाश्रवोयमविद्याश्रवोऽयं दृश्याश्रव दहावा निरवशेषता
निरुध्यन्ते दूहाश्रवा निरवशेषमनाभासमस्तं गच्छतीति ॥
दयमविद्या प्रयमविद्यासमुदयोऽयमविद्यानिरोध इयमविद्या-
निरोधगामिनी प्रतिपदिति यवाभतमज्ञामिषम्। इहाविद्या
अपरिशेषमनाभासमस्तं गच्छतीति ॥ पेयालम् । .
१ “योऽनिशा मनसिकारावलोकारात्" यदनिशं मनानियोगाद्वाइल्यादित्यर्थः।

·४४६ ललितविस्तरः॥ अमी मंस्कारा अयं संस्कारसमुदयोऽयं संस्कारनिरोध इयं संस्कारनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम् ॥ इदं ज्ञानमयं विज्ञानसमुदयोऽयं विज्ञाननिरोध इयं विज्ञान- निरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् (१) । इदं नामरूपमयं नामरूपसमुदयोऽयं नामरूपनिरोध इयं नामरूपनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञाशिषम् ॥ इदं षडायतनमयं षडायतनसमुदयोऽयं षडायतननिरोध इयं षडायतननिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्।। अयं स्पर्शाऽयं स्पर्श समुदयोऽयं स्पर्श निरोध इयं स्पर्शनि- रोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञाशिषम् ॥ इयं वेदना अयं वेदनाममुदयोऽयं वेदनानिरोध दूयं वेद- नानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् ॥ इयं हृष्णा अयं तृष्णासमुदयोऽयं हृष्णानिरोध इयं हष्णा- निरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् ॥ इदमुपादानमयमुपादानसमुदयोऽयमुपादाननिरोध इय- मुपादाननिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् ।। अयं भवोऽयं भवसमुदयोऽयं भवनिरोध इयं भवनिरोध- गामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम् ।। इयं जातिरयं जातिसमुदयोऽयं जातिनिरोध दूयं जाति- निरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् । १ अस्मिन्नस्मात्पर वाक्ये च यथा भूतमज्ञासिषमित्यत्र यथा भूतमध्यज्ञासिषमिति वा पाठः । कस्मिन् पुस्तके तु सर्वचैव यथाभूतमाज्ञासिषमिति वा पाठः ।

·द्वाविंशाध्यायः॥ इयं जराऽयं जरासमुदयोऽयं जरानिरोध इयं जरानिरो-. धगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् ॥ इदं मरणमयं मरणसमुदयोऽयं मरणनिरोध दूयं मर- णगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् ॥ दूमे शोकपरिदेवदुःखदौर्मनश्यापायाशा एवमस्य केवल स्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति थावन्निरोधो भवतीति यथाभूतमज्ञामिषम् ॥ इदं दुःखमयं दुःखसमुदयोऽयं दुःखनिरोध दूयं दुःखनि- रोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञामिषम् ॥ एवं खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वेन राज्यां पश्चिमे यामेऽरुण- हाटनकालसमये नन्दीमुख्यां रात्री यत्किञ्चित् पुरुषेण सत्पुरु- घेणातिपुरुषेण महापुरुषेण पुरुषर्षभेण पुरुषनागेन पुरुषसिंहेन पुरुषपुङ्गवेन पुरुषसरेण पुरुषवीरेण (१) पुरुषयानेन पुरुषपद्मन पुरुषपुण्डरीकेण पुरुषधौरेयेणानुत्तरेण पुरुषद म्यमारथिना एवम्भूतेनार्यज्ञानेन ज्ञातव्यं बोद्धव्यं प्राप्तव्यं द्रष्टव्यं साक्षात्क- व्यं मयं तदंकचित्तेक्षणममायुक्त प्रज्ञयाऽनुत्तरां सम्यकमम्बो- धिमभिमम्बुध्य विद्याऽधिगता ॥ ततो भिक्षवो देवता पाहुः। अवकिरत मार्माः पुष्पाण्य- भिसम्बुद्धो भगवान् ॥ यत्तत्र देवपुत्राः पूर्वबुद्धदर्शिनस्तस्मिन् मनिपतिता प्राम- स्तेऽवोचन् । तातन्माषीः पुष्पाण्यवकिरत यावत्तावद्भगवानिमित्तं १चत्र पुरुषधोरणेति वा पाठः ।

·ललितविस्तरः॥ प्रादुष्कराति। पूर्वका अपि सम्यक सम्बुद्धा निमित्तमकाधुनि- मित्तानभिनिर्मिण्वन्ति (१) स्म ।। अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्तान्देवपुत्रान् विमतिप्राप्तान् ज्ञात्वा सप्ततालमात्रं विहाय समभ्युगम्य तत्रम्थ इदमुदानमुदा- नयति स्म । छिन्न वापशान्त रजाः का पाश्रवा न पुनः श्रवन्ति (२)। छिन्ने वम नि वर्तते दुःखस्यैषोन्त उच्यते इति। ततस्ते देवपुत्रा दिव्यैः कुसुमैस्तथागतमभ्यकिरन्ति स्म । ततो जानु मात्रं दिव्यानां पुष्पाणां संस्तरोऽभूत् ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतेऽभिमम्बुद्धे विगतं तमोऽन्धकारं विशोषिता हृष्णा विवर्त्तिता दृष्टिविक्षोभिता क्लेशा विमारितं मानशल्यं मुको ग्रन्थिः प्रपातितो मानध्वज उत्सेपितो धर्मध्वज उद्दारिताऽनुशया ज्ञाता धर्मातथता (३) अवबुद्धा भूतकोटि: परिज्ञातो धर्मधातुर्व्यवस्थापितः धर्मधातु: संवर्णितः (४) सम्य- त्वनियता राशिर्विवर्णितो मिथ्यात्वनियतो राशिः परिगृहोता- ऽनियतराशिर्व्यवस्थापितानि सन्द्रियाणि परिज्ञाता मत्त्वच- रिता (५) अवबुद्धो मत्त्वव्याधिःमत्त्वसमुत्थानसिंङ्खोऽमृतभैषज- प्रयोगः । उत्पन्नो वैद्यराजः प्रमोचकः सर्वदुःखेभ्यः प्रतिष्ठा- पको निर्माण सुखे निषमस्तथागतगर्भे 'तथागतमहाधर्मराजा- १ . निर्मिण्वन्ति' निमान्ति । २ “छिन्नवापशान्त रजाः' छिन्नं वापशान्त रजः । “अवन्ति श्रूयन्ते । ३ "धर्मतशता" धर्मनथ्यता । ४ चच सत्त्वधातुः मवर्णित इति वा पाठः । ५ ."परिज्ञाता सत्त्वचरिता" परिज्ञानानि भत्वचरित्राणि ।

·हाविंशाध्यायः। 888 सने मर्वे श्राबद्धा विमुक्तिपक्षाः प्रविष्टः सर्वज्ञतानगरं सम- वस्त मदुःखै(१)रमम्भिन्नो धर्मधातु प्रवरानुबोधेः । प्रथमे मप्ताहे भिक्षवस्तथागतस्तस्मिन्नेब बोधिमण्डे निषमा- ऽभूत् । इह मयाऽनुत्तरा मम्यक्सम्बोधिरभिसम्बुद्धा । मयाऽनवरायस्य जातिजरामरणदुःखस्त्रान्तः कृत इति । ममनन्तर प्राप्ते खलु पुनर्भिक्षवो बोधिसत्त्वेन सर्वज्ञत्वे अय तत्क्षणमेव दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु मद्धमत्त्वास्त त्क्षणं तलवं तन्मुहूत्तं परमसुखसमर्पिता अभूवन् । मर्वलोकधातवश्च मह- ताऽवभासेनावभाम्यन्त। या अपि ता लोकान्तरिका अघा अघ- स्फुटा(२)अन्धकारा इति पूर्ववत्। षड्विकारं च दशसु दिक्षु मर्चे लोकधातवाऽकम्पन्त प्राकम्पन्त मम्प्राकम्पन्त अवेधन्त प्रावेधन्त मम्प्रावेधन्त । अचलत् प्राचलत् सम्प्राचलत्। अक्षुभ्यत् प्राच- भ्यत सम्प्राक्षुभ्यत्। अरणत् प्रारणत् सम्पारणत् । अगञ्जमा- गर्जत् मम्पागञ्जत् (३) || म-बुद्धाश्च तथागतायाभिमम्बुद्धाय माधुकारं ददति स्म । धर्माच्छादांश्च सम्प्रेषयन्ति स्म। यैर्ध- माच्छादैरयं त्रिसाहस्रमहामाहस्रलोकधातुरनेकरत्नच्छत्र- सञ्छन्नोऽभूत् । तेभ्यश्च रत्नच्छत्रेभ्य एवंरूपा रश्मिजाला निश्चरन्ति स्म । यैर्दश दिक्षु अप्रमेया असङ्ख्येया लोकधातवा- ऽवभास्यन्त । दशसु दिनु बाधिमत्त्वाश्च देवपुत्राश्वानन्दशब्दं निश्चारयामासुः । उत्पन्नः मत्त्व पण्डितपो ज्ञानसरमि म सम्भू- १ अब सर्वबुबैरिति वा पाठः । २ अत्यस्फटा इति वा पाठः । ३ अब अचन्निति वत्सर्वत्र बहुवचनमपेक्षितम् । 3 , ·५. ललितविस्तरः। तोऽनुपलिनो लोकधर्मैः । समन्ततो महाकरुणामेघं स्फुरित्वा धर्मधातु भवनं (१) वर्षयिष्यति। धर्मावर्षे विनीय जनभैषजाकर- प्ररोहणं म+कुशलमूलाजानां विवर्द्धनं श्रद्धाकुराणां दाता विमुकिफलानाम् । तत्रेदमुच्यते । मारं विजित्य सबलं स हि पुरुषसिंहो ध्यानसुखमनिमुखमभितोऽपि शास्ता । वैविद्यता दशबलेन यदा हि प्राप्ता सङ्कम्पिता दशदिशो बहुक्षेत्रकोव्यः ।। ये बोधिसत्त्व पुरि श्रागत धर्मकामा- चरणो निपत्य इति भाषिषु मासि क्लान्तः । प्रत्यक्ष अस्मि चमु यादृशिका सुभीमा मा प्रज्ञपुण्यबलवीर्यबलेन भग्ना (२) । बुद्धय क्षेत्रन युतैः प्रहितानि च्छत्रा माधो महापुरुष धर्षित मारमेना । प्राप्तं त्वया पदवरममृतं विशोक सद्धर्मदृष्टि त्रिभवेऽभिवर्ष शोघ्रम् (३) ।। बाहुं प्रसार्या दशदिदु च सत्त्वसारा आभाषणिं सुकलविङ्करताय वाचा। १ “धर्मधातुभवनं" धर्मधातुभवने इत्यर्थः । चत्र धर्मधातुगगनमिति वा पाठः । २ “बोधिसत्त्व पुरि चागत” बोधिसच्चाः पुरतः चागताः । “चरणो" चरणे । "इति भाषिषु मासि क्लान्त" इत्यभाषिष्मा. भव लान्त इत्यर्थः । “प्रत्यक्ष यस्मि चमु यादृशिका" प्रत्यक्षऽस्माकं चमूर्याभोत्यर्थः । “प्रज्ञपुण्य' प्रज्ञापुण्य । १ “क्षेत्रनयुतैः” क्षेत्रनियतेषु इत्यर्थः । 'छत्रा" बाणि। धर्षित" धर्षिता। *विशोक' विशोकं । “समष्टष्टि' सर्मरि ।

·हाविशाध्यायः ॥ ४५९ बोधिर्यथामनुगता भवता विउद्धा. तुल्यः समापि यथ सर्पिण मर्पिमण्डैः (१) ॥ अथ खलु भिक्षवः कामावचरम अपारमा बोधिमण्डनि- षणं तथागतं प्राप्ताभिज्ञं परिपूर्णसङ्कल्पं विजितसङ्गामं नि- र्जितमार प्रत्यर्थिकमुच्छ्रितछत्रध्वजपताकं शरं जयोगतं पुरुषं महापुरुषं वैद्यो नम महाशल्यहारं सिंहं विगतभयलोमहर्ष नागं सुदान्तचित्तं निर्मलं त्रिमलमलमहीणं वैद्यक विद्य- तामनुप्राप्तं पारगं चतुरौघोत्तीसै क्षत्रियमेकरवच्छत्रधारिणं त्रैलोक्य ब्रानणं वाहितपापधर्माणं (२) भिक्षु भिन्नाविद्याण्ड- कोषं श्रमणं सर्वमङ्गसमतिकान्तं खयम्भुवं (३) निःश्टतक्लेशं शूर- मप्रपातितध्वजं बलीयांमं दशबलधारिणं रत्नाकरमिव सर्व- धर्मरत्नसम्पूर्वं विदित्वा बोधिमण्डाभिमुखास्तथागतमाभिगा- थाभिरभ्यष्टाविषुः (8) ।। एष द्रुमराजमूलेऽभिजित्य मारसैन्यम् । स्थितु मेरुवदकम्पा निर्भीरप्रलापो (५) ॥ अनेकबहुकल्पकोय्या दानदमसंयमेन । २ "सत्वसारा पाभाषयि सुकलविङ्करताय" सत्त्वमार सभाषत सुकलविहरु नया । “यथामनुगता" यथानगता । "तुल्यः समापि यथ मर्पिण मर्पिमण्डेः" यथा सर्पिषा सर्पिर्मण्डेवी तुल्यं सर्पिर्भवति तथा त्वमपि बाधितुल्य इत्यर्थः । तुन्यः समामि यथ सपिण सर्पिमध्ये इति वाब पाठः। अब तुन्यममयोरेकतरेण भाव्यमा २ वाहितपापकर्मामति वा पाठः । ३ श्राचिय, साभिभूयमिति पाठद्वयमच ! ५ "अभ्यष्टाविषः' अभ्यस्लोषः । ५ "स्थितु मेरुवदकम्पो" स्थितो मेरुवदकम्प्या । 31, 2 ·४५२ ललितविस्तरः। समुद्दानार्थं प्रबोधिस्तेनैष सो भवेद्यः (१) । अनेन बहुकल्पकोव्यः शीलव्रततोऽभिः । जिबीकृत शक्रनला बोधिवर एषता हि (२) ।। अनेन बहुकल्पकोयः शान्तिबलवर्मितेन । अधिवासिता दुःखानि तेन प्रभ सुवर्णवता (३) ॥ अनेन बहुकल्पकोच्या वीर्य बलविक्रमेण । पश्चान्मुखीकृतास्या तेन मार जित मेना (४) ॥ अनेन बहुकल्यकोच्यो ध्यानाभिज्ञज्ञानैः । सम्पूजिता मुनीन्द्रास्तेनैव पूजितोऽद्य (५) ॥ अनेन बहुकल्पकोव्यः प्रज्ञाश्रुतसञ्चयेन । प्रगृहीत सत्त्वकोव्यस्तेन लघु बोधि प्राप्ता (६) ।। अनेन जितु स्कन्ध मारस्तथ मृत्युमारक्लेशमाराः । अनेन जितु देवपुत्र मारस्तेनास्य नास्ति शोकः (७) । १ "चनेक बहक ल्पकोद्या" घनेकबहुकल्यकोटिपर्यन्तमित्यर्थः । प्रबोधिस्तनेष भा भवेद्यः" चनन यो बाधिः प्रबोधितस्तेन हतुभा एष बाधिसत्त्वः स बाधिर्भवदिति स्पार्थः। २ 'बड़कल्पकोद्यः" बड़क ल्पकाटिपर्यन्तमिति सर्वत्र बाध्यम् । 'जिह्मीकृत शक्र- ब्रह्मा" जिमौकताः शक्रब्रह्मादय इत्यर्थः । “बाधिवर एषता" (अत एव) बाधि- वरमेष्यति, बोधिवरमन्वेष्यता वा। ३ "क्षान्तिबल वर्मितेन"क्षान्तिबलर्मितत्वेन । “अधिवामिता"अधिवासितानि । "प्रभ" प्रभा (खदेहस्य) इत्यर्थः । ४ "पश्चान्मुखाकृतास्या तेन मार जित सेना पचान्मुखीकृतास्य स्तेन मारो जिता सेना। पच परामखोकृतास्था तेन मार जित सेनेति वा पाठः । ५ "ध्यानाभिज्ञज्ञानः" ध्यानाभिज्ञाज्ञानः । “प्रग्रहोत" प्रग्टहीताः। “बोधि"बोधिः । . “जितु खन्ध मारस्तथ जितः स्कन्धा मारस्तथा । “मृत्युमारक्तशमारा"इत्यब मृत्युक्तेशमारा इति वा पाठः । “जितु देवपुत्र" जितो देवपुत्रः ।

·हाविंशाध्यायः ॥ ४५३ . एषोऽतिदेवदेवो देवैरपिं पूजनीयः । पूजाईस्त्रिलोके पुण्यार्थिकान क्षेत्रममृतफलस्य दाता (१) ॥ एष वरदक्षिणीयो उत्पातुदक्षिणा हि। नास्त्युत्तरेऽस्य नाशो यथा च वर बोधि लब्धां (२) ।। ऊर्ण विभ्राजतेऽस्य स्फुरती बहुकल्पकोव्यः । जिमीकृत चन्द्रसूर्या सत्त्व आलोक प्राप्त (३) । एवं हि मुरूपरूपो वररूपो माधुरूपो। वरलक्षणे हितैषी त्रैलोक्यपूजनीयः (8) ॥ एष सुविद्धनेत्रो बहु प्रेक्षते स्वयम्भूः । क्षेत्रांश्च सत्त्वकायां चित्तानि चेतनाञ्च (५) । सुविण्द्धश्रोत्र: श्टणुतेऽनन्तशब्दां दिव्यांश्च । मानुय्यांश्च जिनशब्दं धर्मशब्दां (६) । एष प्रभूतजिहः कलविङ्कम घोषः । श्राव्याम अस्य धर्मममृतं प्रशान्तगामि (७) ।। १“ पुण्यार्थिकान क्षेत्रममृतफलस्य "पुण्यार्थिकेभ्यः पुण्यक्षेत्रस्यामृतफलस्य चेत्यर्थः। २ "उत्यातुदक्षिणा हि' उपात्तदाक्षिण्या हि इत्यर्थः । "नास्त्युत्तरेस्य" मास्त्यु- तरस्मिन्नस्य । “वर बाधि लब्धा' वरा बाधिलब्धा । ३, “स्फुरती बड़कल्पकोयः'' स्फुरन्ती बहुकल्प काटिपर्यन्तमित्यर्थः । “जिमो- कृत चन्द्रसूर्या" जिमोक्ता चन्द्रसूया। “सत्त्व चालाक प्राप्त" सत्त्वा चालोकं प्राप्ताः । अत्र चन्ध चालाकप्राप्त इति वा पाठः । ४ "एवं हि" अत एवेत्यर्थः । “साधरूपो" साधुरूपः । ५ “क्षेत्रांश्च सत्त्वकायां चित्तानि चैतनाच" क्षेत्राणि सत्त्वकायांचित्तानि चेत- नांच। अत्र चित्तानचेतनाति वा पाठः । किन्त्वत्र चेतनानचेतनांश्चेत्युचितम् । द "टणु तेऽन्त गब्दां" टणात्यनन्तशब्दान्। “मानुप्यांश्च निजशब्दं धर्मशब्दां" मनुष्यशब्दांय निजशब्दान्धर्मशब्दानित्यर्थः । ७ "प्रशान्तगामि" प्रशान्तगामि ।

·४५४ ललितविस्तरः॥ दृष्ट्वा च मारमैन्यं न क्षुभ्यति मनोऽस्य पुनदृष्ट्वा देवसवां न च हर्षते सुमेधो (१) ।। शस्त्रेण चापि वाणर्जत एनमारमेना। सत्यव्रततपोभिर्जितु एन दुरामलः (२) ॥ चलितो न चासना नाच काय वाधिना। न चास्य स्नेहुनापि दोषस्तदनन्तरे अभूवन (२) ।। लाभा सुलधास्तेषां मरुणां नराणां चैवम्। ये तुभ्य धर्म श्रुत्वा प्रतिपत्तिमेष्यन्ति हि (४) । यत्पुण्यं स्त्यान्तविदित्वा जिनपुण्यराशे । सर्वे भवेम क्षिप्र यथ त्वं मनुष्यचन्द्रः (५) ।। बुद्धित्व बोधि पुरुषर्षभ नायकेन सङ्कम्प्य क्षेत्रनियुतानि विजित्य मारम् । बावरेण कलविङ्करुतस्वरेण प्रथमेन माथ इमि भाषित नायकेन (द) । पुण्यविपाकसुखस-दुःखाप्रनेत्री १ "देवसङ्घां" देवसङ्घ । "हर्षते' हयति । २ "जिन एन" जिता अनेन। “जितु एन" जितोऽनेन । "न चासनांना च काय बाधिना" न चासनात् न च कायो बोधेः । “लेड" स्नेहः। “तदनन्तरे अभूवन्तस्मिन् समये अभूत इत्यर्थः । ४ "मरणां" मरूणां । चत्र स्थानत्रये या षष्ठी सा करिषष्ठी बोध्या । “तुभ्य- धर्म" तव धर्म। "स्त्यात" त्वान्त | "भवेम क्षिप्र यथ" भविष्यामः क्षिप्रं यथा। र "बुद्धित्व बोधि" बोधयित्वा वा बोधि । “पुरुषर्षभ"पुरुषर्षभेण । “प्रथमेन गाथ इमि भाषित'' प्रथमं गाथा दमा भाषिताः । "नायकेन" पुनक्तिलानाचि- नमत्रतत्पदम् । बुद्धा ·हाविंशाध्यायः॥ ४५५ अभिप्रायु ऋय मिध्यति च पुण्यवतो नरंस्य । क्षिप्रञ्च बोधि स्पृशते विनिहत्य मारं शान्तापथो गच्छति च निवृत्तिशीतिभावम् (१) ।। तम्मात्कः पुण्यकरणेन भवेत हप्तः टण्वञ्च धर्ममतं भवि को विज्ञप्तः । विजने च विहरे वि को बिहप्तः कः सत्त्व अर्थकरणेन भवेदिप्तः (२)॥ पाणिं प्रमार्य ममुवाच बोधिमत्त्वां पजा कृता व्रजत क्षेत्र खकखकानि । सर्वेऽभिवन्द्य चरणौ च तथागतस्य नानावियूहगत क्षेत्र स्खकखकानि (१) दृष्ट्वा च तां नमुचिनो महतीमवस्था विक्रीडिताञ्च सुगतस्य तथा सलीलम् । बोधाय चित्तमतुलं प्रणिधाय सत्त्वां. मारं विजित्य सबतममृतं स्पृशे म (४) । अभिसम्बुद्धस्य भिक्षवस्तथागतस्य बोधिवृक्षमूले सिंहामनो- १ "सर्वदुःखाप्रनेत्रो" सर्वदुःखापनयिता । अभिप्रायु क " अभिप्राय - ड्यति । “बाधि स्पृशते" वोधिं स्पक्ष्यति । शान्तापथा" शान्तिपथे। “निरनिशी- तिभावम्" नित्तिभावमस्तीतिभावमित्यर्थः । २ "टवच" पटवंस । “भवि"भवति । “विजने च विहरे विजनविहारे चेत्य- थः। “भवि" भवति । ९ “बोधिसत्व बोधिसत्वः । “क्षेत्र" क्षेत्राणि । “नानावियूहगत क्षेत्र" नाना व्यूहगतानि क्षेत्राणि । ४ "नमुचिनो" नमुचेः । “विक्रोडिताच” विक्रोडिनच। सत्त्वां" सत्त्वानां ।

·४५६ ललितविस्तरः॥ पवियस्य तस्मिन् क्षणेऽप्रमेयानि बुद्धविक्रीडितान्यभूवन् । यानि न सुकरं कल्पेनापि निर्देष्टुम् । तत्रेदमुच्यते । करतलसदृशाऽभूत सुस्थिता मेदनीयं विकसितशतपत्राश्चोइता रश्मिमन्तः । अमर शतसहस्सा ओनमी बोधिमण्ड इमु प्रथम निमित्तं सिंहनादे हि दृष्टम् (१) ॥ द्रुमशत त्रिसहस्रो बोधिमण्डे नमन्ते गिरिवर तथनके शैलराजश्च मेरुः । दशबलमधिगम्य ब्रह्मशक्रा नमन्ते इदमपि नरसिंहे विक्रीडितं बोधिमण्डे (२) । रश्मिशतसहस्रां खशरीरात्मभावात् स्फुरि जिनवरक्षेत्रां त्रीणि शान्ता अपायाः । तत्क्षण सुमुहर्ते शोधिताश्चाक्षणानि न च खिलमददोषा बोधिषु किञ्चि मत्वा (३) ।। १ "विकसितशतपत्राथोगता रग्मिमन्तः" विकसितशतपत्राणि चाङ्गतानि र- शिममन्ति। "मरशतसहसा आनमा बाधिमण्ड" अमरशतसहस्राणि अानमन्ति बाधिमण्डं । “मु प्रथम" इदं प्रथमं । २ “द्रुमशत बिसहस्रो बाधिमण्ड़े नमन्ते" द्रुमशतानि त्रिसहसम्म बोधिमण्डं न. मन्ति । “गिरिवर तथनके" गिरिवरास्तथाऽनेक । "ब्रह्मशक्रा नमन्त" ब्रह्माणको नमतः। “दपि नरसिंहे" इदमपि नरसिंहस्य द्वितीयनित्तमिनीत्यर्थः । ३ "रश्मिशतसहसां खशरोरात्मभावात् स्फुरि जिनवरक्षेचां त्रीणी" रश्मिशतसह- साणि खशरीरादात्मभावात् स्फुरयित्वा जिनवरक्षेत्राणि बयः। तत्क्षण' तत्- क्षणे । “शोधितायाक्षणानि" शोधितान्याक्षणानि । “खिलमददोषाः” खिलमद- दोषवन्त इत्यर्थः । “बोधिषु' बोधिमण्डेषु बोधिसत्त्ववंशेष वार्थः । “किच्चि सत्त्वा" केचित् सत्त्वाः।

·त्रयोविंशाध्यायः॥
४५.७
इदमपि नरसिंहस्थासंन स्थस्य क्रीडा.
शिरविमणिवक्रिर्विद्युताभा च दिया ।
न तपति अभिभूता भामयम्पुलकेशा
न च जगदिह कश्चित्प्रेक्षते शास्तु मूर्द्धम् (१) ।
इदमपि नरसिंहस्थासनस्थस्य क्रीडा
करतलस्पृशनेनाकम्पिता नोबि ना ।
येन नमुचिमेना क्षोभिता तलभूता
नमुचि दृषु गृहीत्वा मेदिनी व्यालिखेद्य (२) ॥
इदमपि नरसिंहस्थामने क्रीडितमभूदिति।
इति श्रीललितविस्तरे अभिसम्बोधनपरिवती नाम दा-
विंशतितमः ।
त्रयोविंशाध्याय प्रारम्भः ।
अथ खलु द्धावामकायिका देवपुत्रा बोधिमण्डे निषम
तथागतं प्रदक्षिणीकृत्य दिव्यैश्चन्दनचूर्णवरभ्यवको-भिगा-
थाभिरभ्यष्टावीत् (३) ।
१ "वक्रिविद्युताभा” वझिविद्युदामा । “तपति" तापयति । “भांसय पूर्ण केशा
भामयत्युणकेशान् । अत्र नाशयन्पुर्णपाशा इति वा पाठः । “शास्नु मूईम" शास्तुः
(बोधिसत्त्वस्य) मूछानमित्यर्थः ।
२ “करतलत्यूशनेन" करतलस्पर्शन । “नार्वि'' चा:त्यनुमीयते । “नमुचि
इपु" नमुचिरिषु । “मेदिनी व्यालिखद्य” मेदिनी व्यलिखद् यः ।
३ "रभ्य सावीत्' रभ्यस्ताषः ।
-
3 M

·8५९
ललितविस्तरः॥
उत्पन्नो लोकप्रद्योता लोकनाथः प्रभङ्करः ।
अन्धभूतस्य लोकस्य चक्षुर्दाता रणजहः ।
भगवान् विजितरुङ्गामः पुण्यैः पूर्णमनोरथः ।
सम्पूर्णः एक्लधर्मश्च जगन्ति तर्पयिष्यसि (१) ॥
उत्तीर्मपको ह्यनिघः स्थले तिष्ठति गौतमः ।
अन्यां सत्त्वां महाऽधेन प्राज्ञतस्तारयिय्यमि (२) ॥
उद्गतस्त्वं महाप्राज्ञ लोकेवप्रतिपुङ्गल ।
लोकधर्मरलिप्तस्त्वं जल स्थमिव पङ्कजम् ।।
चिरप्रसुप्तमिमं लोकं तमःस्कन्धावगुण्ठितम् ।
भवान् प्रज्ञाप्रदीपेन ममर्थः प्रतिबाधितुम् ॥
चिरातुरे जीवलोके क्लेश व्याधिप्रपीडिते ।
वैद्यराट त्वं समुत्पन्नः सर्वव्याधिप्रमेाचकः ॥
भविष्यन्त्यक्षणाः शन्यास्त्वयि नाथे समुद्गते ।
मनुष्याश्चैव देवाश्च भविष्यन्ति सुखान्विताः ॥
येषां त्वदर्शनं मौम्य एय्यसे (३) पुरुषर्षभ ।
न ते कल्पसहस्राणि जातु यास्यन्ति दुर्गतिम् ॥
पण्डिताश्चाप्यरोगाश्च धर्म श्रीव्यन्ति येऽपि ते ।
गम्भीराश्चपधिक्षीणा (8) भविश्यन्ति विशारदाः ॥
१ "तर्पयिष्यसि" तर्पयिष्यति ।
६ "चन्यां सत्त्वां" अत्यान् सत्त्वान् । "महाघेन प्राज्ञतस्तारयिष्यसि" महाघात
प्रज्ञातः (प्रजया) तारयिष्यति ।
३ . एष्यसे" भविष्यति इत्यर्थः ।
४ "योपषिक्षीणाः" थोपाधिक्षीणाः ।

·त्रयोविंशाध्यायः॥ ४५६ 1 मोक्षं ते च लघु सबै छित्वा वै क्लेशबन्धनम् । यास्वन्ति निरुपादानाः फलप्राप्ति वरं भम् (१) ॥ दक्षिणीयाश्च ते लोके बाहुतीनां प्रतिग्रहाः । न तेषु दक्षिणा न्यूना सत्त्वानिर्वाणहेतुकी (२) । एवं खनु भिक्षवः शुद्धावासकायिका देवपुत्रास्तथागत- मभिष्टुत्यै कान्ते प्राञ्जलयस्तम्थुः ।। अथ खल्वाभास्वरा देवपुत्रास्तथागतं बोधिमण्डनिषणं दि- व्यैनीनाप्रकारैः पुष्यधूपमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपता- काभिः सम्पूज्य त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य चाभिर्गाथाभिरभ्यष्टा- विषुः (३)। गम्भीरबुद्धे मधुर स्वरा मुने ब्रह्मस्वरा मुनिवर गीत सुस्वरा। वरानबांधिपरमार्थप्राप्ता सत्यस्वरे पारङ्गते नमस्ते (8) ॥ त्रातासि दीपोऽमि परायणोऽमि नाथाऽमि लोके कृपामैत्रचित्तः । वैद्योत्तमस्वं खलु शल्यकृती चिकित्मकस्वं परमं हितङ्करः ॥ १ . फलप्राप्ति वरं शुभम" फन्नप्राप्ति वरा भाम् । २ "प्रतियहाः" प्रतिग्राहका इत्यर्थः । · 'मत्त्वानिर्वाणहेको सत्त्वनिर्वाणहेतुकी। ३ "अभ्ययाविषः" अभ्यस्तोषः ४ "मधुरखरा" मधरखर। यत्र मर्वत्र सम्बाधने थाकारान्ताऽकारान्ना बाध्यः । “सत्यस्वरे पारङ्गते" सत्यखर पारङ्गत। 3 1 2 ·४६. ललितविस्तरः॥ त दीपकरस्य मह दर्शनं त्वया ममुदानितं मैत्रकृपायजालम् । प्रमुञ्चमाना अमृप्तस्य धारा समेहि तापं सुरमानुषाणाम् (१) । त्वं पद्मभूतस्त्रिभवेवलिप्त- स्त्वं मेरुकन्यो विचल्लो कम्प्यः । त्वं वज्रकल्पा ह्यचल प्रतिज्ञ- स्त्वं चन्द्रामाः सर्वगुणाग्रधारी ॥ एवं खलु भिक्षव श्राभाखरा देवपुत्रास्तथागतमभिसंस्तु- त्यैकान्ते तम्थुः प्राञ्जलयस्तथागतन्नमस्य न्तः (२) । अथ खलु सुब्रह्मदेवपुत्रप्रमुखाः ब्रह्मकायिका देवास्त- थागतं बोधिमण्डनिषलमनेकमणिरत्नकोटिनियुतशतसहस्रप्र- त्युप्तेन रत्नजालेनाभिच्छाद्य त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य चाभिः मारू- प्याभिर्गाथाभिरभ्यष्टाविषुः (३) । भविमलप्रज्ञाप्रभतेजधरा दाशिवक्षणवराग्रधरा। स्मृतिमां मतिमा गुणज्ञानधरा अकिलान्तका सिरमा वन्दामि ते (8)॥ १ “समुदानितं' समुदानोतं । “समेहि" समय । २ "नमस्यन्तः" नममानाः । ई “रभ्यराविषः" सस्ताषः । ४ "प्रभतेजधरा" प्रभातजाधर। एवमब सर्वत्र सम्बोधनान्ताकारोऽकारा बोध्यः । प्रतिमा मतिमां" स्मृतिमन्मतिमन् । "चकिलानका' अलान्नक । “वन्दामि ने" बन्दामहे त्वाम् ।

·प्रयाविंशाध्यायः॥ अमला विमला त्रिमलैर्विमला बैलोक्यविश्रुत त्रिविद्यगता। त्रिविधाविमोक्षवरचक्षुददा वन्दामि त्वां त्रिनयनं विमलम् (१) ।। कलिकलुष उद्धृत सुदान्तमना कृपकरण उहत जगदर्थकरा। मुनिमुदिताइतप्रशान्तमना द्वयमतिमोचक उपेक्षरता (२) ॥ व्रततपसङ्गत जगार्थकरा खचरी विरुद्धचरिं पारङ्गता । चतुःमत्यदेशक विमोक्षरता मुको विमोचयमि चान्य जगत् (३) ।। बलवीर्य प्रागतु दहा नमुचि प्रज्ञाय वीर्य तथ मैच जितो। १ “त्रिविद्यगता'' विद्यगत । “त्रिविधाविमोक्षवरचदुददा" त्रिविधविमोक्ष- बरचचुर्द । "वन्दामि” वन्दामहे । २ "उद्धृत' उद्धृतः । “कृपकरण उद्गत" कृपाकरणा उद्गता । “उगतप्रशान्त- मना" उगतप्रशान्तमनः । “द्वयमतिमाचक उपेक्षरता" अस्मानतिमोचय उपे- चारत इत्यर्थः । यचापि सम्बोधनान्ताकाराऽकारा बाध्यः । ३ "व्रत तपसङ्गत जगायंकरा' व्रततपासङ्गत जगदुर्थकर । “खचरी विशुद्ध- चरिं पारङ्गता" सुचरित विशवचरित पारङ्गत । सुचाया विशवचर्यायाः पारङ्गत इति वार्थः । “चतुःसत्यदेशक" चतुःसत्योपदेशक । अच चतुःसत्यदर्शक इति वा पाठः । “विमोचयसि चान्य" विमोचयिष्यसि चान्यं ।

·४६२ ललितविस्तरः॥ प्राप्तं च ते. पदवरममृतं वन्दाम ते शठचमूमथना (१) ॥ एवं खलु भिक्षवः सुबह्मदेवपुत्रप्रमुखा ब्रह्मकायिका देवा- स्तथागतमाभिर्गाथाभिरभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जल यस्तथागतं नमस्यन्तः (२)। अथ खस्नु ते शक्लपाक्षिका देवपुत्रा येन तथागतस्तेनोपस- कामनुपमङ्गम्य महारत्नच्छत्रवितानैस्तथागतमभिच्छाद्य प्रा- अलयस्तथागतमाभिः सारूप्याभिर्गाथाभिरभ्यष्टाविषुः (३) । प्रत्यक्षेस्मिं बले भवातिविपुले मारस्य घोरा चमू यथा मा मारचमू महाप्रतिभया एकक्षणेन ते जिता । न च मेउत्थि तु नैव कायु भ्रमितो नो वा गिरा व्याहृता त्वां वन्दामहि सर्वलोकमहितं सर्वार्थसिद्धं मुनिम् (४) ॥ माराः कोटिमहसनयुता गङ्गाणुभिः मंस्थिता- स्ते तुभ्यं न समर्थ बोधिसुक्टा सञ्चालिकं कम्पि तुम् । यज्ञा कोटिसहस्रनयता गङ्गा यथा बालिका १ "बल वौर्य चांगतु रहा नभूचि प्रज्ञाय वौर्य नथ में व्य जितो बलवोर्थमा गत रह नमुचिः प्रज्ञया वाण नथा मैत्र्या जितः । "वन्दाम ते शठचमूमथना' वन्दा- महे त्वां शठचममथन । २ "नमस्यनमः" नममानाः । ३ "चभ्यष्टाविषः" अभ्यस्तोषः। ४ "प्रत्यत्तेमिप्रत्यक्षमस्मिन् । 'भवातिविपले" भावातिविपुले अतिविपुल. भावापन्ने इति यावत् । न च सेउस्थितु नैव कायु' न च ममुत्यितो नैव कायः । "व्याहता' व्याहतम् । "वन्दामहि" वन्दामहे।

·प्रयोविंशाध्यायः॥
४६३
यटा बोधिव्रताश्रितेन भवता तेनाद्य विधाजसे (१) ॥
भार्यातमा सुतांश्च दयितां दास्यश्च दासास्तथा
उद्यानानगराणि राष्ट्रनिगमाराज्यानि मान्तःपुरा ।
हस्तापादशिरोत्तमाङ्गमपि वा चयूंषि जिहा तथा
त्यनास्ते वरबोधिचर्य चरिता तेनाद्य विधाजमे (२) ।
उक्त यवचनं त्वया सुबहुशो बुद्धो. भविष्याम्यहं
तारिये बहुमत्त्वकोटिनयुता दुःखार्णवेनोयता।
ध्यानाधीन्द्रियबुद्धिभिः कवचितः सद्धर्मनावा स्वयं
मा चैषा प्रतिपूर्ण तुभ्य प्रणिधिस्तारिय्यमे प्राणिनः (३) ।।
यत्पुण्यं स्तवित्व वादिषभं लोकस्य चक्षुर्ददं
सर्वे भृत्व उदग्रहृष्टमनमः प्रार्थेम ते मर्वज्ञताम् ।
समदानीत्व वराग्रबोधिमतुलां बुद्धैः सुमंवर्णिता-
..
-
१ “कोटिमहन्ननयुताः'' काटिमहनियुतमायाका इत्यर्थः । “गङ्गाभिः
संस्थिताः" गङ्गारेणुभिः परिमिता इत्यर्थः । ते तुभ्यं न ममर्थ बाधिसुवटा सञ्चा.
लिकं कम्पितुम्' तं त्वां न ममा बोधिसुबटात्मञ्चालयितुं कम्पयितुम् । 'काटि-
सहखनयुता
कोटिसहखनियतमहत्याका इत्यर्थः । 'गङ्गा यथा बालिका"
गाङ्गा यथा बालकाः।
२ "भार्यायरमां' भाष्टितमाः । “दयितां" दयितान्। “उद्यानानगराणि
राष्ट्रनिगमाराज्यानि सान्तःपरा''उद्याननगराणि राष्ट्रनिगमराज्यानि मान्तःपराणि ।
"हस्तापादशिरोत्तमाङ्गमपि हस्तपादशिरउत्तमागमपि। “वरबाधिचर्यचरिता"
चारितवरबाधिचर्य वरबोधिचर्या चरिता वार्थः ।
३ "नारिष्ये बहुमत्त्वकाटिनयुता दुःखार्णवे नाह्य ना' तारयिष्ये बहुमत्वको.
टिनियुतानि दुःखार्णवनोद्यमानानि । “ध्यानाधोन्द्रिय" ध्यानधौन्द्रिय । " "प्रतिपूर्ण
तुभ्य" प्रतिपूर्णा तव । “तारिष्यम" तारयिष्याम ।
1

·४६४ ललितविस्तरः॥ .. मेवं तदिनिहत्य मारपर्षद बुध्येम पर्वज्ञताम् (१) ॥ एवं खलु भिक्षवो मारपुत्रास्तथागतमभिष्टुत्यकान्ते तम्युः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः (२)॥ अथ खलु परनिर्मितवशवर्ती देवपुत्रोऽनेकदेवपुत्रशतसह- स्पैः परिवृतः पुरस्कृतो जाम्बूनदसुवर्णवणे : पोस्तथागतमभ्य- वकीर्य सम्मुखमाभिर्गाथाभिरभ्य टावीत् (३) । अतितअलुडितअवितथवचना अपगततमरज अमृतगतिङ्गता। अईमि दिवि भुवि श्रिय ह्रियमतुला- मतिद्युति स्मृतिमति प्रणयति शिरसा (४) । रतिकरण जह रजमलमथना रमयसि सुरनर सुविषदवचनैः । विकसितमविपुलवरतनुकिरणैः सुरनरपतिरिव जयमि जगदिदम् (५) ॥ : . नममानाः। १ “स्तवित्व" स्तुत्वा । “चक्षुर्ददं" चक्षुर्द । “भूत्व" भूत्वा । 'प्रार्थेम' प्रार्थयामः 'समुदानीत्व समुदानीय । "तद्विनिहत्य मारपर्षद बुध्येम सर्वज्ञताम्" तट्विनि हता मारपर्षद् बुध्यामहे । २ "नमस्यन्तः "यभ्य टावात्" चभ्य स्तोषीत् । ५ "अतित चलडि त चवितथवचना" हे अनिष्टतानालोडितावितथवचन । "चपगतनमरज चमतगतिङ्गता" अपगतनमारजोऽमतगतिगत । "श्रिय हिय- म तुलाम" श्रियं हियमतुलामाप्नुमित्यर्थः । यतिधुति स्मृतिमति प्रणा यति" अतियुते स्मृतिमते प्रणमामि । अतित प्रणर्यात इत्यत्र थपिडित प्रणिपति इति वा पाठः । तितइत्यत्र बिडित इत्यपि पाठः। ५ अह रजमथना''यथा रजामथन । अब जह जरमथन इति वा पाठः । "सुरनर" सुरनरान ।

·चयोविंशाध्यायः ॥ ४६५ অনসিলঘল ববলি। प्रियु भव नरमरु परमति धुनता। परचरि विभजसि सुनिपुणमतिमान् पथि दूह विचरतु दशबलगमने (९) ॥ त्यजि पृथु भवग्रहि वितथ दुःख महा विनयमि सुरनर यथमति विनये। विचरमि चतुर्दिशं शशिरिव गगणे चक्षुर्भव परायणी दह भुवि त्रिभवे (२) । प्रियु भव नरुमरु न च स्खलि विषये रमयमि शुभरति कामरतिविरना। दिनदर्शि पर्षदि न ति समु त्रिभवे नाथ गति परायणु त्वमिह हि जगतः (२) ।। एवं खल भिक्षवो वशवर्तिदेवपुत्रप्रमखाः परनिर्मितवश- १ 'परगणिप्रमथन" परगण प्रमथन । परगण प्रमथन । यब परगतिप्रमथनति वा पाठः। "वरचरिकुशला वरचर्याकुशल । “पि भव नरमरु परमति धुनता” प्रियो भव नरमरूणां परमति धुनीहि । “परचरि'' परचयां । सुनिपुणमनिमान्" सुनिपुणमतिमन् । “विचरतु' विचर । २ "त्यजि पृथु भवहि" त्यत्वा प्रधु भवग्रह। “वितथ दुःख महा" वितथं महा- दुःखदमित्यर्थः । “सुरनर यथति" सुरनरान् यथामति । “चतुर्दिशं शशि. रिव" चतुर्दिक्षु शशीव। “परायणो” परायणं । ३ "प्रियु भव" प्रियो भव । 'तरमरु" नरमरूणां । "न च मबलि' न च सवलि- तः। “शभरनि कामरतिविरतो" भरत्या कामरतिविरतमित्यर्थः। “दि. नदर्शि" दीनदर्शिन्यां। "न ति सम विभव" न ते समस्त्रिभवे । “ति परायणु" गतिः : परायणा । 3 N ·४६६ ललितविस्तरः। वर्त्तिनो देवपुत्रास्तथागतमभिठुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथा- गतं नमस्यन्तः (१)। अथ खलु सुनिर्मितो देवपुत्रो देवसङ्घ परिवृतः पुरस्कृतो नानारत्नपदामैस्तथागतमभिच्छाद्य सम्मुखमाभिर्गाथाभिर- भ्यस्तावीत् । धर्मालोकभवान् समुद्तस्त्रिविधमलमुच्छेदो मोहादृष्टिरविद्यघातको हिरिशिरिभरितो। मिथ्यामार्गरतामिमां प्रजायममृते स्थापयित्वा उत्पन्नो इह लोकि चेति यो दिवि भुवि महितः (२) । त्वं वैद्य कुशलचिकित्सको ह्यम्मृतसुखददो दृष्टिक्लेशमविद्यमञ्चयं रिपुमनुशयम् । सर्वव्याध्यपनेमि देहिनां पुरिम जिनपथे तस्माद्वैद्यतमामि नायका विचरमि धरणोम् (३) । चन्द्रसूर्य प्रभाश्च ज्योतिषा मणि तथ चलना शक्रब्रह्मप्रभा न भासते परितु शिरिघने । १ "नमस्यन्तः" नममानाः । २ “ििवधमलमच्छदो" त्रिविधमलाच्छेदकः । “महादृष्टिरविद्यघातको हि- रिशिरिमरितो" माहदृष्यविद्याघातको होश्रीपरिपूर्ण इत्यर्थः । “प्रजायमसते स्थापयित्वा" प्रजाममृते स्थापनार्थमित्यर्थः । “उत्पन्ना इह लाकि" उत्पन्न ह लोके। ३ "वैद्य' वैद्यः । यसतसुखददो धमतसुखदायक इत्यर्थः । “विद्य- सञ्चयं” विद्यासञ्चय । “सर्वव्याध्यपनेसि" सर्वव्याधोनपनयसि । पुरिम जिन- पथे" पुरातने जिनपथे देहिनः स्थापयिष्यसि इति सशेषार्थः। “नायका" हे नायक ।

·त्रयोविंशाध्यायः॥ ४६० प्रज्ञा लोककरा प्रभङ्करा प्रभशिरिभरिता प्रत्यक्षास्तव ज्ञाति अमृते प्रणिपति शिरसा (९) ॥ सत्यासत्यकथी विनायका सुमधुरवचना दान्तशान्तमना जितेन्द्रिय प्रणमित मनमा । शास्ता शासनीयां प्रशाससे नरमपरिषां वन्दे शाक्यमुनि नरर्षभं सुरनरमहितम् (२) । ज्ञानिं ज्ञानकथागधारका ज्ञापयमि त्रिभवे विद्य विमोक्षदेशका त्रिमलमलनुदा। भव्याभव्य मुने प्रजानसे यथामति विनये वन्दे त्वां त्रिसहरू अद्भुतं दिवि भुवि महितम् (३) ॥ एवं खलु भिक्षवः सुनिर्मितो देवपुत्रः सपरिवारस्तथा- गतमभिष्टुत्यैकान्तेऽस्थात् प्राञ्जलीकृतस्तथागतं नमस्कुर्वन् । अथ खलु सन्तुषितो देवपुत्रः सार्द्ध तुषितकायिकैर्देवैरैन तथागतस्तेनोपमङ्कामदुपसङ्गम्य महता दिव्यवस्त्रजालेन बोधि- । १ "चन्द्रसूर्य" चन्द्रसूर्ययोः । ज्योतिपा मणि तथ ज्वलना" ज्यातिषां मणेस्तथा ज्वलनस्येत्यर्थः । “भासत"भासन्ते । परितु शिरिघने" पूर्णे श्रोधने। “प्रजालोक- करा प्रभङ्करा प्रशिरिभरिता' प्रज्ञालोक कर प्रभङ्कर प्रभाश्रीपरिपूर्णेत्यर्थः । "प्रत्यक्षास्तव ज्ञाति अद्भुत प्रणिपति" प्रत्यक्षन्तव ज्ञातिर्हे अमृत त्वां प्रणिपत- तीत्यर्थः । २ सत्यासत्यकथौ" हे सत्य ई सत्यकथयिन् । “विनायका सुमधुरवचना" विना- यक सुमधुरवचन । “दान्तशान्तमनाः" दान्तमान्तमनः । "प्रणमिते" प्रणमामि । "शासनीयां" शासनीयान् । “नरमरपरिषां' नरमरत्पर्षदः। ३ "ज्ञानिं ज्ञानकथाधारका" ज्ञानिनं ज्ञानकथां हे अग्रधारक । “विद्य" विद्यां । “विमोक्षदेशका बिमलमलनुदा” विमाक्षोपदेशक बिमलमलनुत् । "भव्याभव्य मुन प्रजानसे' भव्यमभव्यं मुने प्रजानासि । 3 N 2 ·84 ललितविस्तर मण्डनिषण्यं तथागतमभिमछाद्य ममुखमाभिर्गाथाभिरभ्य- स्तौषीत् । तुषितालयि यद्दसितस्त्वं तत्र निर्देशितु धर्म उदारो। न च छिद्यति मा अनुशास्ति अद्यापि धर्मचरी सुरपुत्राः (१) ॥ न च दर्शन हप्ति लभामो धर्माटणेतु न विन्दति हप्तिम्। गुणसागर लोकप्रदीप वन्दिमि ते शिरसा मनमा च (९) ।। तुषितालये यद्यमितस्त्वं शोषित अक्षण मर्वि मदा ते । यद बोधिवटे उपविष्टः सर्वजगस्य किलेश प्रशान्ताः (३) । यस्य कृते न च बोधि उदारा एषति प्राप्ति जिनत्व न मारम् । प्रणिधितपस परिपूर्णा क्षिप्र प्रवर्त्तय धर्मावक्रमुदारम् (४) ॥ बहुदिक्ष प्राणिमहस्रा धर्मरता श्टणयामथ धर्मम्। - १ "तुषितालयि यदसितः” तुषितालयं यदा उषितः । “निर्देशितु धर्म उदा. रो" निर्दिष्टा धर्म उदारः। “छिद्यति सा अनुशास्ति' विद्यते तदनुशासनं । “धर्म चरी"शर्मचारिणः । २. "दर्शन टप्ति' दर्शनानुप्तिं । “धर्मटणोतु न विन्दति टप्तिम्" धर्मश्रवणेऽपि म विन्दामि टप्तिमित्यर्थः । अथवा भवान धर्म आवयत नाहं विन्दामि टप्तिमि- त्यर्थः । "वन्दिम ते" वन्दे त्वां। ३ "यद्दसितः' यदा उषितः । यच यञ्चलित इति वा पाठः। "शाषित चक्षण सर्वि" शोषिता पक्षणाः सः । चत्र सदा ते इत्यत्र तदा ते इति वा पाठः । “यद" यदा। "सर्वअगस्य किलेश" सर्वजगनः लेगा। ४ “यस्य कते' मारस्य संहारकरणनिमित्तायेत्यर्थः । 'बाधि उदारा एषति प्राप्ति जिमत्त्व भ भारम्' बोधिरदारः (पुनरब) एष्यति प्राप्तिर्जिमत्वस्थ न मार- स्यापि सम्भवो भविष्यति इति स्पष्टार्थः । "प्रणिधिनपस परिपूर्ण चित्र'' प्रणिधित- पसा परिपूर्ण क्षिप्रं ।

·त्रयोविंशाध्यायः॥ ४६६ क्षिप्र प्रवर्त्तय चक्रमुदार मात्रय प्राणिमहस.भवेयुः (७ ॥ एवं खलु भिक्षवः सन्तुषितो देवपुत्रः सपरिवारस्तथा- गतमभिष्टत्यैकान्तेऽस्थात् प्राञ्जलीकास्थागतं नमस्यमानः(२) । अथ खलु सुयामदेवपुत्रप्रमुखा यामा देवा येन तथाग- तस्तेनोपमझामदुपमङ्गम्य नानापुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपाधि- मण्डनिषलं तथागतं सम्पूज्य समुखमाभिः सारूप्याभिगाथा- भिस्तुष्टुवुः । सदृशोस्ति न शीलसमाधि तथैव प्रज्ञया । अधिमुक्तिविमुनिकोविदा शिरमा वन्दिम ते तथागतम् (३) ।। दृष्ट्वासनविष्ट पूज्य शोभना बोधिमंण्डेऽस्मिन् मरुभि या कृता। न तमईति अन्य कश्चनो यथ त्वं देवमनुष्य पूजितः (8) ।। ते कुरूत्तरे २ "नमस्यमानः" नममानः। १.“प्राणिसहसा धर्मरता" प्राणिसहस्राणि धर्मरतानि । “टणयामथ धर्मम्" अहमपि तं धर्म यामित्यर्थः । “चिप्र" क्षिप्रं । “चक्रमदार" धर्मचक्रमुदा. रमित्यर्थः । “प्राणिसहल भवेयुः” प्राणिसहसाणि भवेषु इत्यर्थः । १ "कुकार" उत्तरकुरावित्यर्थः । “मोलसमाधि" शीलसमाधिभ्यो ! “कावि- दा" कोविद । “न्दिम ते” बन्दामहे त्वां । "नथागतम्" हे नथागत । ४ "दृष्ट्वासनदिष्ट" दृष्ट्वासनोपविष्टं त्वां। "रोभमा" शोभममित्यर्थः। "मरभि या” मभियो। “नमर्हति बन्य” तामईत्यन्यः । “यथ स्वं देवमनुष्य" यथा त्वं देवमनष्यः । ।

·ललितविस्तरः : म मुधाय भवान् समुहतो यस्य अर्थी बहु चोर्म दुस्कराः । विजितो शठः ससैन्यकः प्राप्ता बोधि अनुत्तरा त्वया (१) ॥ आलोक कृता दशदिशे प्रज्ञाप्रदीपेन त्रिलोक वालित । तिमिरमपनामयिव्यसे दास्य चक्षुरनुत्तरं जगे (२) ॥ बहुकल्पकोटि स्तुति निभाषतो रोमकूपस्य न चास्तु अस्ति ते । गुणसागर लोकविश्रुता शिरमा वन्दिम ते तथागतम् (३) ॥ एवं खलु ते सयामदेवपुत्रप्रमुखा देवास्तथागतमभिष्टुम्त्ये- कान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः (४) । अथ खल शक्रो देवानामिन्द्रः मार्द्ध त्रयस्त्रिंशत्कायिकै- इत्यर्थः १ "मुधाय" मुधा ।। "अर्थी बह चीर्ण' अर्था बहव याचरणोया दूत्य- र्थः । “बोधि अनुत्तरा' बोधिरनुत्तरा। २ “आलोक कृतो दशदिश" यालाकः कृतो दशदिशि। “त्रिलोक ज्वालित" चिलाक उज्ज्वलितः । “निमिरमपनामयिष्यमे दास्य चक्षुरनुप्तरं जगे' तिमिरमप- नयिष्यसि दास्यसि चक्षुरनुत्तमं जगति इत्यर्थः । ३. “बहु कल्पकोटि स्तुति निभाषता" बहुकल्पकोटिपर्यन्तं स्तुतिनिषिता। “न चास्तु" न चास्ति । बड़कल्पकाटिपर्यन्तमपि कृतया स्तुत्या तव रोमकूपस्यापि स्तुतिः कन्तुं न शक्यते कुतस्तव इति भावः । “लोकविश्रुता" लोकविश्रुत । "वन्दामि ने" वन्दामहे स्वामित्यर्थः । ४ .'नमस्यन्तः" नममानाः ।।

·त्रयाविंशाध्यायः। ४७१ देवैर्नानापुष्पधूपदीपमास्यविलपनचूर्णचीवर छत्रध्वजपताकाव्यू- हैस्तथागतं मम्पूज्याभिर्गाथाभिरभ्यस्तावीत् । अस्खलिता अनवद्यः सदासुस्थिता मेरु कल्पा मुने दशदिशे सुविघुष्ट ज्ञानप्रभा पुण्यतेजान्वितो। बुद्धाः शतसहस्र सम्पूजिता च भुवि तुभ्यं मुने तस्य विशेषु येन बोधिद्रुमे मारसेना जिता (१) । शीलश्रुतसमाधिप्रज्ञाकरा ज्ञानकेतुध्वजा जरामरणनिर्धाति वैद्योत्तमा लोकचक्षुर्ददा। त्रिमलमखिलपहीणा शान्तेन्द्रिया शान्तचित्ता मुने शरण तव मुपेमु शाक्यर्षभा धर्मराजा जगे (२) । बोधीचरी अनन्त तुल्या अभूदीर्यम्यामोगता प्रज्ञाबल उपायमैत्रीबलं ब्राह्मपुण्यं बलम् । एति बलमनन्त तुल्यो भवं बोधि सम्पम्यितो दश बलबलधारी पुनधिमण्डे भूतो (३) ॥ १ चमलिता" हे अमवलित । एवमग्रेपि सम्बोधनान्नाकाराकारा मध्यः । "दशदिशे" दशदिक्षु । “सुविधुष्ट" सुविधुटा । “पुण्यतेजान्विता' पुण्यतेजोन्विता । "बुद्धाः शतसहस" बुद्धाः शतसहस्राणि । “भुवि तुभ्यं भुवि त्वया । “विशेषु येन" विशेषा येन । २ 'प्रज्ञाकरा" प्रज्ञाकर। प्रज्ञाकर। "ज्ञानकेतुध्वजा' ज्ञातकेतुध्वज । अत्र केतुध्वजयो- रन्यतमेन भाव्यम् । “जरामरणनिति" जरामरणनिघातक । “वद्योत्तमा" वै. द्योत्तम | "लोक चक्षुर्ददा" लोक चक्षुर्द । “त्रिमलमखिलप्रहोणा" अखिल त्रिमल- प्रहौण इत्यर्थः । “शान्तेन्द्रिया शान्तचित्ता" मान्नेन्द्रिय मान्नचित्त । "शरण नव मुपेमु शाक्यर्षभा धर्मराजा जगे" शरणं तवामि शाक्यर्षभ धर्मराज जगति । ३ "बोधिचरी” बोधिचर्या । “प्रज्ञाबल उपाय-" प्रज्ञाबलमुपाय. | "एति बन्न- मनन्ततुल्ये' इति बलेन अनन्ततुन्य इत्यर्थः । “बोधिबोधिः । “भूनो" भूतः ।

·४७२ ललितविस्तरः ॥ T दृष्टा चमु अनन्तसत्त्वे सुरा भीमस्वस्ताभवन् मा खलु श्रमणुराचा- भविष्यते बोधिमण्डे स्थिते । न च भवत बभूव तेभ्यो भयं ना च कायेजना करहुत गुरुभारं सङ्कम्पना मारसेना जिता (१) । यथ च पुरिमकेभिः मिहामने प्राप्त बोधि वरा तथ त्वया अनुबुद्ध तुल्या समा अन्यथा त्वम्। न हि समनस समचित्त सर्वज्ञता स्याम प्राप्ता त्वयागतेन भव स्वयम्भूलोकोत्तमः पुण्यक्षेत्रं जगे (२) ॥ एवं खलु भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रः सा देवपुत्रैस्त्रय- स्त्रिशैस्तथागतमभिष्टुत्यै कान्तेऽस्थात् प्राञ्जलीकृतस्तथागतं नम- स्कुर्वन् । अथ खलु चत्वारी महाराजानः सार्द्ध चतुर्महाराजका- यिकैर्देवपुत्रैर्थन तथागतस्तेनोपमझामदुपसङ्घम्याभिमुक्तचम्पक- सुमनोवार्षिकधातुमाल्यदामपरिगृहीता अप्परःशतसहस्रपरि- वृता दिव्यसङ्गीतिसम्प्रवादितेन तथागतस्य पूजां कृत्वा श्राभिः- सारूप्याभिर्गायाभिरभितुष्टुवः । १ "चमु अनन्तसत्त्वे" चमूमनन्तसत्त्वस्य निकटे इत्यर्थः । “भोतस्त्रस्ताभवन" भीतास्त्रम्ता अभवन् । मा खलु श्रमणुराचार्यो भविष्यते"मा खल्लु (विघ्नं भूयात् श्रमण चाचा भविष्यति इति म शेषार्थः । “भवत वभव' भवतु भवतु इत्यर्थः । “ना च कायञ्जना"च काये जाना। "करडत" करहतं भूयादिति शेषः । २ : 'यथ च पुरिमकेभिः यथा च पूर्वः । “प्राप्त बोधि वरा" प्राप्ता बोधिर्वरा । "अनुबुद्ध' चनबद्धा। "अन्यथा त्वं नहि" चत्र विषये अन्यथात्वं नास्ति इत्यर्थः । "समनस समचिन सर्वना स्थाम प्राप्रा सौमनस्यं समचितवं सर्वज्ञता स्थाम प्राप्नं । “भन" भवे । “भूलेाकोत्तमः" भूलाक उत्तमः । “नगे" जगति ।

·त्रयोविंशाध्यायः॥
४७३
सुमधुरवचना मनोज्ञघोषा
शशि दव प्रशान्तिकरा प्रसन्नचित्ता।
प्रहसितवदना प्रभूतजिहा
परमसुप्रीतिकरा मुने नमस्ते (१) ।
रुत रविता य अस्ति सर्वलोके
सुमधुर प्रेमणीया सुरमरूणाम् ।
भगवतः खरूप मुक्तमञ्जुघोषा-
ऽभिभवते रुत सर्वि भाषमाणां (२) U.
रागु समयि दोषमोहक्लेशा
प्रीति जनेति अमानुषां विद्धाम् ।
अकलुषहृदया निशम्य धर्म
आर्य विमुक्ति लभन्ति ते हि सर्वे (३) ॥
न च भव अभिमन्यसेऽविद्या
न च पुनर्विद्वमदेन जातु मत्तः ।
उन्नतु न च नैव चावतस्त्वं
-
१ "सुमधुरवचना" सुमधुरवचन एवमत्र सर्वत्र सम्बोधनान्ताकारोऽकारो
बाध्यः । "शशि दूव" शोव ।
२ "रत रविती य पस्ति' रुतानि रवितानि यानि सन्ति । "सुमधुरमणीया"
सुमधुरं प्रेमणीयानि। "मुक्तमजुधोषा” मुक्तम घोष । “क्त सर्वि भाषमाणां"
(नव) रतं सर्वान् भाषमाणान इत्यर्थः ।
३ "राग समयि दोषमोहनशा" (येषां) रागं समयिला दोषमोहकशांचे-
"प्रीति जनेति चमानुषां” प्रीतिं जनयसि चमानुषीं । “विमुक्ति"
विमुक्ति।
त्यर्थः ।
30

·ललितविस्तरः॥ गिरिरिव सुस्थितु मागरस्य मध्ये (१) ॥ लाभ दूह सुलब्ध मानुषाणां यत्र हि तादृशुजात सत्त्व लोके। श्रीरिव परमेधनस्य दात्री तय भव दास्यति धर्म सर्वलोके (२) ॥ एवं खलु चतुर्महाराजप्रमुखा महाराजकायिका देवा बोधिमण्डे निषलं तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलय- स्तथागतं नमस्यन्तः (३) । अथ खलु अन्तरिक्षा देवास्तथागतस्यान्तिकमुपसङ्खम्याभि- सम्बोधिपूजाकर्मणे सर्वमन्तरीक्ष रत्नजालेन रत्नच्छत्रै रत्नप- ताकाभी रत्नपट्टदामै (४) रत्नावतंसकैर्विविधमुकाहारपुष्पदा- मार्द्ध (५) कायिकदेवतापरिगृहोतेर चन्द्रकैश्च समलङ्कृत्य तथागताय निर्यातयन्ति स्म। निर्यात्य च सम्मुखमाभिर्गाथा- भिरभ्यस्ताविषुः। अस्माकं वासं गगणे ध्रुवं मुने पण्याम सा चर्या यथा जगे। १ "चभिमन्यसेऽविद्दां" चविद्वांसमुद्दिश्यापि त्वया माभिमन्यते इत्यर्थः । “वि. इमदेन विद्वत्तामदेनेत्यर्थः। "उन्नतु न च' उन्नतो न च । “सुस्थितु" सुस्थितः । २ "मुस्तन्य मानुषाणां" सुलब्या मानुषैरित्यर्थः। “नादृश जातु सत्व लोके" बाहशो बातः सत्ता लोके । “परमेधनस्य" परमधनस्य । भव" भवे । "धर्म" धर्म । "नमस्यन्तः:"नममानाः । ४ "रत्नपदामै" रत्नपट्टदामभिः । ५ "पुष्पदामाई" पुष्पदामभिरई।

·त्रयोविंशाध्यायः ॥
४७५
भवतश्चरि प्रेक्षिम शुद्धसत्त्व
स्खलितं न पश्याम तवैकचित्ते (१) ।
ये भागता पूजन बोधिसत्त्वा
गगनं स्फुटं तैनरनायकेभिः ।
हानिर्विमाना न चा भषन्त
तथा हि ते वै गगनात्मभावाः (२) ॥
ये अन्तरीक्षात्तु प्रवर्षि पुष्यां
स्थाच्चडबन्धा हि महामहो ।
ते तुभ्य काये पतिता अशेषा
नद्यो यथा सागरि सम्प्रविष्टाः (३) ।
पश्याम छत्राण्यवतंसकांच
मालागुणांचम्पकपुष्यदामा ।
हारांश्च चन्द्रांश्च तथा चन्द्रां
क्षिपन्ति देवा न च संस्करोति (8)॥
१ "कसं गगणे" वामा गगणे । “पश्याम मा चर्या यथा जगे" पश्यामः सर्वी
चयों यथा जगति जाता इत्यर्थः । सवा चर्या इत्यत्र सत्त्वचर्या इति वा पाठः।
"भवतश्विर प्रेक्षिम" भवन्तं चिरं प्रेचामहे । “पश्याम तवैकचिने" पश्यामस्त वैकचि-
त्यमित्यर्थः ।
२ "चागता पूजन बोधिसत्वा' सागताः पूजनार्थ बोधिसत्त्वम्येत्यर्थः । “नरना-
यकेभिः" नरनायकैः । विमाना न चा भवन्न" विमानानां न चाभवत् । “गगना-
त्मभावाः” गगनखभावा जाता इत्यर्थः ।
२ “प्रवर्षि पुष्पां" प्रवर्षितानि पुष्पाणि । “स्याचूड वधा" चूडाबन्धतुल्यानि
जातानि इत्यर्थः । "ते तुभ्य काये पतिता चशेषाः” तानि नव काये पनितान्यशे-
पाणि चपि तु न पुचीभूतानि दृश्यन्त इति शेषः । “सागरि'' सागरं ।
४ ‘पश्याम छत्राणि'' पश्यामश्छत्राणि । "चम्पकपुष्यदामां" चम्पकपुष्पदामानि ।
"नथाईचन्द्रां" तथार्द्धचन्द्रान् । “संस्करोति" संस्कुर्वन्ति ।
302

·४७६ ललितविस्तरः। बालस्य माभूदवकाशमस्मिन् देवैः स्फुटं मर्यत अन्तरीक्षम् । कुर्वन्ति पूजां विपदोत्तमस्य न च ते मदो जायति विस्मयो वा (१) ॥ एवं खलु भिक्षवोऽन्तरीक्षा देवा बोधिमण्डनिषलं तथा- गतमभिद्युत्यैकान्तेऽवस्थितवन्तः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्कु- बन्ति स्म। अथ खलु भीमा देवास्तथागतस्य पूजाकर्मणे सर्वावन्तं धरणीतलं सुशोधितोपलिप्तं गन्धोदकपरिषितं पुष्पावकीर्णञ्च कृत्वा नानापुष्पवितानविततञ्च तथागताय निर्यातयन्ति स्म आभिर्गाथाभिरभितुष्टुवः । वज्रमिव अभेद्या मंस्थिता चिसाहस्त्रा वज्रमयेणावस्थितो बोधिमण्डे । दूह मम त्वचमांसं व्यतामस्थि मज्जा न च बहु अस्पृशित्वा बोधि उत्थेथे अस्मात् (२) । सर्वि भवनसताः सर्वियं त्रिसहसा न कर्षु अधिष्ठानं स्वादिस्तीर्ण अशेषा तादृश महवेगा भागता बोधिसत्त्वा - । १ "स्फुटं" स्फुटं परिपूर्णमिति तात्पर्यम् । “जाति विस्मयो वा" जायते विस्म- यापि तेन भवति इति भावः । १ "वनमयेण" बनमयेणासनेनेत्यर्थः । "बोधिमण्डे" बोधिमण्डले । "बच मांम" त्वमांसे । “घड अस्पृशिला" बहमस्पृष्ट्वा । "बोधि उत्येष्ये" बोषिमुत्यास्ये।

·चतुर्विशाध्यायः ।
४७७
येषां क्रमतलेभिः कम्पिता; क्षेत्रकोष्यः (१) ॥
लाभ इह सुलब्धा भूमिदेवैरुदारा
यत्र परमसत्त्वश्चकामी मेदिनीन्ये ।
यत्र भूरजु लोके सर्व ओभामितस्ते
चेति भू त्रिमा हस्रः किं पुनस्तुभ्य कायः (२) ।
हस्तिशतसहस्रं यावतश्चास्य लंन्धो
धरणितल जगस्या यावतश्चोपजीव्याः ।
सर्व
वयु
धरेमो मेदिनी त्रिमहस्तां
सर्व तव ददामो भुच्चिमां त्वं यथेष्टम् (३) ।
यत्र भव स्थिहेद्दा चश्मेदाशयेद्दा
येऽपि सुगतपुत्राः सावका गौतमस्य ।
धर्मकथ कथेन्ती येऽपि वा तां श्टणान्ति
सर्व कुंश लमूलं बोधये नामयामः (6) ॥
१ "सर्वि" सर्वे । “सर्वियं" सर्वेयं । “न कर्ष अधिष्ठान" नाकार्षरधिष्ठानं
स्थानं दातुं समर्था नाभवत् इति भावः। “स्याद्विस्तोर्णा" अभवद्विस्तीर्ण। "तादृश
महवेगाः" एतादृशा महावेगाः । "क्रमतलेभिः' पादतरित्यर्थः ।
२ “लाभ रह" लाभा दह । “चङ्कमो मेदिनोये' अचकमन्मेदिन्यां। "भूरजु
लोके सर्व चोभासितः” भरजसा लोकः सर्व चाभासितः । “भ चिसाहसः" बिसा.
हखात्मिका भूरपि चाभाषिता इत्यर्थः । “तुभ्य कायः” तव कायः ।
१ "यावतचाम्य" यावांथास्य बिसाहसस्येत्यर्थः । “धरणितल जगस्या यावतः"
धरणोतले जर्गात यावन्तः । “सर्व वय धरमो मेदिनी' ('एतत्) सर्व वयं
धारयामा मेदिनीं। "सर्व नव" एतत्म तुभ्यमित्यर्थः । “भुविमा भुडध्वेदं
सर्वमित्यर्थः ।
४ “यत्र भव स्थिडेद्दा चमेरा भयेद्दा" बोधिसत्त्वो यचाभवत्- स्थितो वाऽच.
मदाऽशेत वा । "धर्मकथ कथेन्तो" धर्मकथां कथयन्ति । “सर्व कुशलमूलं बोधये
नामयामः" एनान् सर्वान् कुशलमलान बोधिच नमाम इत्यर्थः ।

·ललितविस्तरः॥ एवं खलु भीमा देवा बाधिमण्डे निषणं तथागतमभिष्टु- त्यैकान्ते तम्युः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः (१) ॥ इति श्रीललितविस्तरे संस्तवपरिवा नाम चविंशति- तमः ॥ २३ ॥ चतुर्विंशाध्यायप्रारम्भः । इति हि भिक्षोऽभिसम्बुद्धस्तथागतो देवैरभिस्तूयमानः पर्याङ्कमभिनन्दननिमिषनयनो द्रुमराजं प्रेक्षते स्म । प्रीत्याहारः सुखप्रतिसंवेदी सप्तरात्रं बोधिवृक्षमूलेऽभिनाम- ध्यान- यति स्म। अथ सप्ताहेऽतिक्रान्ते कामावचरा देवपुत्रा दशगन्धोदक- कुम्भसहस्राणि परिगृह्य येन तथागतस्तेनोपसङ्कामन्ति स्म । रूपावचरा अपि देवपुत्रा दशगन्धोदककुम्भमहस्राणि परि- गृह्य येन तथागतस्तेनापसामन्ति स्म । उपमङ्कम्य बोधिवृक्षं तथागतञ्च गन्धोदकैः स्नापयन्ति स्म। गणनाममतिक्रान्ताश्च देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहारगास्तेन तथागतकाय- पतितेन गन्धोदकेन स्वकखकान् कायानुपलिम्पन्ति स्म। अनु- तरायाञ्च सम्यकमम्बोधी चित्तान्युत्पादयामासुः स्वभवने प्रविष्टाः। अपि च ते देवपुत्रादयोऽविरहिता अभूवस्तेन गन्धोदकेन १ "ममस्यन्तः'' नममानाः ।

·चतुविशाध्यायः॥ न चान्यस्मै गन्धाय स्पृहामुत्पादयामासुः । तेनैव चं प्रीति- प्रासाद्येन तथागतगौरवमनसिकारनिर्जीतेनावैवर्तिका अभू- वन् अनुत्तराया: सम्यकसम्बोधेः । अथ खलु भिक्षवः समन्तकुसुमा नाम देवपुत्रस्तस्यामेव पर्षदि सन्निपतितोऽभूत्। स तथागतस्य चरणयोर्निपत्य प्राञ्च- लिस्तथागतमेतदवोचत् । को नामायं भगवन समाधिर्येन समाधिना समन्वागतस्तथागतः सप्तरात्रं विहरत्यभिन्नपर्यः । एवमुक्त भिक्षवस्तथागतस्तं देवपुत्रमेतदवोचत् । प्रीत्याहार- व्यूहो नाम देवपुत्रायं समाधिर्यन समाधिना समन्वागतस्तथा- गतः सप्तरात्रं व्याहार्षीद भिन्नपर्यङ्कः । अथ खलु भिक्षवः समन्तकुसुमो देवपुत्रस्तथागतं गाथा- भिरभ्यस्तावीत् । रथचरणनिचितचरणा दशशत परजाः कमलदलतेजाः । सुरमकुटघृटचरणा वन्दे चरणो शिरिघनस्य (१) । अभिवन्द्य सुगतचरणी प्रमुदितचित्तः स सुरपुत्रः । इदमवचि (२) विमतिहरणं प्रशान्तकरं नरमरूणाम् ॥ शाक्यकुलनन्दिजनना अन्तक रागदोषमोहानाम्। अम्लान अन्तःकरणा विने हि काङ्गां नरमरूणांम (९) । : १ "रथचरणनिचितचरणा" हे रथचरणनिचितचरणा, चक्राङ्किताचरण इत्य- र्थः । “परजाः कमलदलतेजाः' हे घरजः कमलदम्न तेजः । “सुरमकुटरचरणा" सुरमुकुटहरचरण । “शिरिघनस्य" श्रोधनस्य । २ "इदमवचि" इदमवाचत । ३ "नन्दिजनना" नन्दिजनन। "चलानचन्तःकरणा' चलनामाकरण । "वि- नहि" परिपूरयेत्यर्थः ।

·ललितविस्तरः॥
किं कारणं दशबला बुद्धा सर्वज्ञतामपरिमाणाम् ।
सप्ताहं महिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यम् (९) ।।
किन्तु खलु पश्यमानः सप्ताहमनिमेषेण नरसिंहः ।
प्रेक्षमि विपद्धचक्षो विकसितशतपत्रतुल्याक्ष (९) ॥
किन्तु भवतैष प्रणिधि उता सर्वेष वादिसिंहानाम् ।
येन द्रुमराजमूले पर्यकं न भिन्दि सप्ताहम् (३) ॥
माधु समद्धदन्ता सुगन्धगन्धमुखं दश बलस्य ।
प्रवद वचनमवितथं कुरुव प्रीतिं नरमरूणाम् ।।
तमुवाच चन्द्रवदनः श्टणुव्व मे भाषतो अमरपुत्र ।
अस्य प्रश्रस्याहं किञ्चिन्मात्रं प्रवक्ष्यामि ॥
राजा यदद्यस्मिन्नभिषिको भवति ज्ञातिमद्धेन ।
सप्ताह तं प्रदेशं न जहाति धर्माता राज्ञाम् (४) ।
एवमेव दशबला अपि अभिषिका भान्ति यद प्रणिधि पूर्ण।
सप्ताह धरणिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्याङ्कम् (५) ॥
शरो यथारिसङ्घान् निरोचते निर्जितान्निरवशेषान् ।
बुद्धापि बोधिमण्डे क्लेशां निहता निरीक्षन्ते (६) ॥
।
१ “दशबला' हे दशबल । “महिमण्डे" महीगण्डले । “भिन्दन्ति" भिन्दन्ति
स्मेत्यर्थः।
२ . विशवचचा" विशवचक्षुः ।
९ “किन्तु भवतेष प्रणिधि उता सर्वेष" किन्नु भवत एषा प्रणिधिरताही
सबंधां। "भिन्दि" भगं ।
“सप्ताह" सप्ताहं । "धर्मना राज्ञां" धर्मतो राजा इत्यर्थः ।
५ "यद प्रविधि" यदा प्रणिधिः। “सप्ताह धरणिमण्डे" सप्ताहं धरणीमण्डले ।
•भिन्दन्ति'' भिन्दसि सा ।।
"बुदापि बोधिमण्डे कशां निहता' बुदा पपि बोधिमण्डले केशानिहतान् ।

·चतुर्विशाध्यायः ॥ 8८१ दूह ते कामक्रोधा माहप्रभवा जगत्परिनिकासा:। माइता दूव चौरा विनाशिता ये निरवशेषाः ॥ इह मे हता न विविधा (१) मानविधिमन्युना पुनर्निकेताः । माश्रवाः प्रहीणा जानं चाय्यं समुत्पन्नम् ॥ दह सा अकार्यकर्वी भवटष्णाचारिणी तथाऽविद्या । मानुशयमूलजाला महाज्ञानामिना दग्धा (२) ।। इह मा अई ममेति च कालिपाशदरानुगाढलितमूला। नीवरणकठिनग्रन्थिग्छिन्ना मम ज्ञानशस्त्रेण (३) ॥ इह ते चिरं ममायं त उल्लापनका विनाशपर्यन्ताः । स्कन्धाः मोपादाना ज्ञानेन मया परिज्ञाताः ।। इह ते दयमम्मोहा मिथ्याग्रा हा महानरकनिष्ठाः । उद्धृता अशेषाः भूयश्च न जातु ज्ञाम्यन्ते ।। इह नीवरणवनादी दग्धा मे कुशलमूलतेजेन । चतुरश्च विपर्यामा विदग्धा मया निरवशेषाः (१) । इह सा वितर्कमाला सञ्ज्ञासूत्रे सुगुम्फितानि उत्पत्ती । विनिवर्तिता अशेषा बोध्यङ्गविचित्रमालाभिः (५) ।। मया १ "न विविधा" नु विविधा इत्यर्थः । २ “महाज्ञानामिना" पटना ज्ञानानिना इति वा पाठः । ३ “सा अहं" साऽहं । “कालिपाश दुरानुगालिनमला" काल पाशदुरगा. ढमला । "नौवरण कठिनग्रन्थिः'' नीवर एव ग्रहादिरव कठिना न्याति नाव- रकठिनप्रन्यिः । ४ “नीवरवादो" नोवरवनादयः । “कुशलमून तेजेन" कुशलमूलतेजसा । "विदग्धाः' निर्दग्धा दति वा पाठः । ५ "मुगुम्फितानि उत्पत्ता' मुगुम्फिता उत्पतिः । ' 3" ·ललितविस्तरः॥ ८२ दुर्गाणि पञ्चषष्टि मोहानी त्रिंशति पञ्च मलिनानि । चत्वारिंशदघानि च्छिन्ना मेऽस्मिं धरणिमण्डे (१) ।। षोडश अमंहतानी. अष्टादश धातवश्च महिमण्डे । कृच्छ्राणि पञ्चविंशति छिन्नानि मयेहमम्थेन (२) ॥ विंशति रजस्तराणि अष्टाविंशति जगस्य चित्राशाः । दूह मे समतिकान्ता वीर्यबलपराक्रमं करित्वा (३) ॥ तथ बुद्धनर्दितानि पञ्चशतास्मिं मया समनुबुद्धा । परिपूर्ण शतमहस्रं धर्मान् मया ममनुबुद्धम् (४) ॥ इह मे अनुशय अशेषा अष्टानवतिः समूलपर्यन्ताः । पर्युत्थानकिशलया निर्दग्धा ज्ञानतेजेन (५) ॥ काझा विमतिसमुदया दृष्टीजडजन्तिता अशुभमूला। हषणानदी तिवेगा प्रशाषिता मे ज्ञानमूर्येण (६) । कुहनलपन प्रहाणं मायामात्मर्य्यदोषदर्याचं । । १ “पञ्चषष्टि माहानी" पच्चषटिमीहाः । विंशति" त्रिंशतिः । “मेऽस्मि धरणा- मण्ड़े मेऽस्मिन धरणीमण्डले । २...समंतानो" यमतानि । “महिमण्ड'' महीमण्डल्ले । “पञ्चविंशति" पञ्च- विंशतिः। २ “विंशति रजम्तराणि विंशती रजोगुणम्य यावरणानि इत्यर्थः । अष्टाविं- शति अगम्य' याविंशतिर्जगतः। 'समतिक्रान्ता ममतिक्रान्तानि वा । “करि- त्वा'' छत्वा । " "तथ" तथा । “पञ्चशताम्मिं मया ममन बुद्धा" पञ्चशतान्यस्मिन्मथा ममनुष दानि । 'परिपूर्णशतमहलं धर्मान् मया ममनबद्धम्" परिपूण शतमहखाणि धर्मा मया समनुबद्धाः । ५ “चनुशय" अनुशयाः। “घटानवतिः'' घटनवतिः । “जामतेजेन"ज्ञान- तेजमा। "दृष्टोजडन्तिता" दृष्टिजलयन्त्रिता । “तिवेगा" बिवेगा अतिवेगा वार्थः । ।

·चतुर्विशाध्यायः॥ ४८३ : इह ते क्लेशारण्यं छिन्नं विनयाग्निना दग्धम् (१).।। दुई ते विवादमूला आकर्षणदुर्गतिषु विषमासु । श्रा-पवादवचना ज्ञानवरविरेचने वान्ताः (२) ॥ इह रुदितक्रन्दितानां शोचितपरिदेवितानपर्यन्तम् । प्राप्तं मया ह्यशेषं ज्ञान गुणममाधिमागम्य (१) । ओपो योगगन्धाः शोक शल्या मदाः प्रमदाश्च । विजिता ममेह सर्वे सत्यनयममाधिमागम्य (४) । दृह मया किलेशगहनाः मङ्कल्पविमूढमूल भववृक्षाः । स्मृतिपरशुना अशेषाश्छिन्ना ज्ञानाग्निना दग्धाः (५) । इह सो मया ह्यतिबलाऽस्मिं मारस्त्रिलोकवशवर्ती। ज्ञानामिना शठात्मा हतो ययेन्द्रण दैत्येन्द्रः (६) ॥ इन्द्रजालिनी अशेषा षट्त्रिंशति विचारिणी धरणिमण्डे । प्रज्ञामिना बलवता च्छित्वा ज्ञानाग्निना दग्धा (७) ॥ इह ते म मूलनेशा: सानुशया या दुःखशाक खशाकमम्भूताः। १ दापण्याहा' दाषप्याद्यं । "रह तरह तत्। २ विवादमलाः" विवादमूनानि । “चार्यापवादवचना" चार्थापवादवच - नानि । “बान्ताः''वान्तीकतानि इत्यथः । २ 'शाचित परिवितानपर्यन्नं भाचितपरिदवितपर्यन्तं । "समाधिमागम्य" समाधिं कृत्वेत्यर्थः ।। ४ . 'ममेह" मयेह । समाधिमागम्य" ममाधि कृत्वत्यर्थः । ५ किलेशगहनाः" क्लेम गहनाः । “मकन्यविमूढमूल'' सङ्कल्पविमूढमूला इत्य - थेः । अब मकान्पविरु ढमूल इति वा पाठः । ६ . मा मया" म मया । "धनिबलाऽस्मि' यतिबलाऽस्मिन | "चिलोकवा वनी" विलाकचक्रवर्तीति वाब पाठः । ७ “मिति विचारिणो" चिंतिर्विचारण्यः । विचारिणीत्यत्र चारिणीति वा पाठः । “धरणिमगड़े" धरणीमण्डल। 3P2

·४४
ललितविस्तरः।
मया. उद्धृता अशेषा प्रज्ञावरलाङ्गलमुखेन ।।
इह मे प्रज्ञाचक्षुर्विशोधितं प्रकृतिविद्धमत्त्वानाम् ।
ज्ञानाञ्जनेन महता मोहपटलविस्तरं भिन्नम् (१) ॥
इह धातुभूत चतुरो मदमकरविलोडिता विपुलहष्णाः ।
स्मृतिममर्थभास्करकराग्रेविशोषिता मे भवसमुद्राः (२) ।
दृह विषयकाष्ठनिचया वितर्कसमा महामदवहिः ।
निर्वापितो दीप्तो विमोक्षरमशीततायेन ।।
दह मे अनुशय पटला पाखादतडिद्वितर्कनिषाः ।
वीर्यबलपवनवेगैर्विधूय विलयं समुपनीताः ॥
दह मे हतो ह्यशेषश्चित्तचरि रिपु भवानुगत
वैरी
प्रज्ञासिना बलवता स्मृतिविमलसमाधिमागम्य (३) ।।
इइमा ध्वजाग्रधारी (8) इस्त्यश्वरथाच्छिता विकृतरूपा ।
नमुचिबलवीर्य्यमेना मैत्रीमागम्य विध्वस्ता ।।
इह पञ्चगुणसम्मृद्धाः षडिन्द्रियहया मदोन्मत्ताः ।
बद्धा मया ह्यशेषा समाधिमाभं समागम्य (५) ।
इहानुनय प्रतिघानां कलहविवादप्रहाण पर्यन्तः ।
प्राप्त मया ह्यशेष अप्रणिहित समाधिमागम्य (६) ।।
दूह मथिताश्च म अध्यात्मिक वाह्यका: परिक्षीणाः ।
१ "इह में" इह मया ।
९ “धातुभूत चतु धातुभूतायवारो।
६. "चिनारि रिपु भवाम गत" चिनचारो रिपुवानुगतो ।
४ "ध्वजापधारो" अग्रे ध्वजाधारिणो इत्यर्थः ।
५ "समाधिमाभं" समाधि समित्यर्थः ।
"पप्रणिहित"चप्रणितं । अप्रतिहनेति वाच पाठः ।

·चतुर्विशाध्यायः॥ ४५ कल्पितविकल्पितानि च एंन्यमिति ममाधिमागम्य (१) ।। दूहलालयिता (२) भवे मया दिव्या भवाग्रपर्यन्ताः । त्यता मया ह्यशेषा पागम्य ममाधिमनिवर्त्तम् ।। सर्वभवबन्धनानि च मुक्कानि मयेह तानि सर्वाणि । प्रज्ञाबलेन निखिलास्त्रि विधमिह (१) विमोक्षमागम्य ।। दूह हेतुदर्शनाई जिता मया हेतुकास्त्रयः । सज्ञा नित्यानित्ये सज्ञासुखदुःख चात्मनि च (8) ॥ दूह मे कर्मविधाना: (५) ममुदयमुदिताः षडायतनमूलाः । छिन्ना द्रुमेन्द्रमूले मानित्यप्रहारेण ।। इह मोहतमः कलुषेर्दष्टीकृत दर्पदोषसङ्कीर्णम् । भित्वा क्षेत्रे सुचिरान्धकारं प्रभामितं ज्ञानसूर्येण (६) । इह रागमदनमकरं हृष्णार्मिजलं कुदृष्टिमङ्गाहम् (७) । मंसारमागरमहं मन्तीर्णे वीर्य बलनावा ।। इह तन्मयानुबुद्धं यदुध्या रागद्वेषमाहांश्च । प्रदहति चित्तवितर्कान्दावानिपतितानिव पतङ्गान् । इह अक्ष चिरप्रयातो हापरिमितकल्पकाटिनयुतानि (c) । १ . चाध्यात्मिक वाद्यकाः" चाध्यात्मिका वाद्यका दृत्तय दति शपः । 'न्य- मिति" मिति ज्ञातानि इत्यर्थः । २ “लालयिता" लालयितारः । २ "निखिल्लास्त्रिविर्धामह' निखिलानि विविधामोह । ४ "संज्ञा" संज्ञे । “संज्ञासुख दुःख मंज्ञासुखदुःखानि । ५ 'कर्मभिधानाः" कर्माभिधानाः । ६ "दुष्टीकृत" दुटोकृतं । "क्षेत्र' हेचं । “सुचिरान्धकारं" सुचिरमन्धकारं । . "कुदृष्टिमङ्गाहम्' कुष्यभङ्गाहम् । "ब" पहं। कल्पकाटिमयतानि" कम्पकाटिनियनपर्यन्तम् ।

·85
ललितविस्तरः॥
॥
..
मंमारपथा लिटो विश्रान्तो नटसन्तापः ॥
इह तन्मयाऽनुबुद्धं मज़पर प्रवादिभिर्यद प्राप्तम् ।
अमृतं लोकहितार्थं जरामरणशोकदुःखान्तम्
यत्र स्कन्धेर्दःखमायतनैः (१) दृष्णामम्भवं दुःखम् ।
भूयो न चाङ्गविष्यत्यभयपुरमिहाभ्युपगतोऽस्मि ।
इह ते मयाऽनुबुद्धा रिपोऽध्यात्मिका महाकृत्स्नाः ।
बवा च मम्प्रदग्धाः कृताश्च ते मे पुनर्भवनिकेताः ॥
दह तन्मयाऽनुबुद्धं यस्यार्थे कल्पकोटिनयुतानि ।
त्यना मममिनयनानि रत्नानि बन्यम्तहेतोः (२) ॥
दह तनायाऽनु बुद्धं यडुद्धं प्राक्रनैर्जिनैरपरिमाणैः ।
यस्य मधुरोऽभिरम्यः शब्दो लोकेषु विख्यातः ॥
दह तन्मयाऽनुबुद्धं प्रतीत्यसमुत्पादागतम् ।
जगच्छून्यं चित्तेक्षणेऽनुयातं (३) मरीचिगन्धर्वपुरतुल्यम् ।
इह मे तत् खलु शुद्धं वरनयनं येन लोकधातवः मान्।
पश्यामि पाणिनिमध्ये न्यस्तानि यथा द्रुमफलानि (४) ।
पूर्वनिवासस्मरणं तिस्रा विद्या मयेह सम्प्राप्ताः ।
अपरिमितकन्यनयुता (५) स्मरामि स्वप्रादिव विबुद्धः ।
यैरादीप्त सुरनरा विपरीतमज्ञिनो विपर्यास्ताः ।
१ "दुःखमारामतः" दुःखायननैः ।
२ "कल्पकोटिनयुतानि त्यक्ता' कल्पकोटिनियुतपर्यन्तं त्यक्तानि । “अमृतई.
नाः" चमतहेतवे इत्यर्थः ।
१ "चिनेक्षणोऽनयान" चिनेक्षण नानु यातं ज्ञातमित्यर्थः ।
8 "शुद्धं' शोधितम् । “लोकधातवः लोकधातून । "पाणिनिमध्ये' पाणिमध्य ।
५ . चपरिमित कल्पन यता" चपरिमिनकल्पनियनपर्यन्तम् ।

·चतुविशाध्यायः॥
सो पिच तथा अविष्तथा इंह मया पोतो ह्यस्मृतमण्ड: (१) ।।
यस्यार्था यदश बला मैत्री भावेन्ति (२) सर्वसत्त्वेषु ।
मैत्रीबलेन जित्वा पीतो मेऽस्मिन्नमृतमण्डः ॥
यस्यार्थाय दशाबलाः करुणा भावन्ति (३) सर्वसत्त्वेषु ।
करुणाबलेन जिला पोतो मेऽस्मिन्नमृतमण्डः ॥
यस्यार्थाय दशबला मुदितां भावन्ति (8) मद्धमत्त्वेषु ।
मुदिताबलेन जित्वा पीता ह्यस्मिन्नम्तमण्डः ॥
यस्यार्थाय दश बल्ला उपेक्षा भावेन्ति कन्न्पनयुतानि ।
तमुपेक्षबलर्जित्वा (५) पीता मेऽमिन्नमृतमण्डः ॥
यत् पीतच दशबल्लैगङ्गानदीबानिकाबहुतरः।
प्राजिनमिहै: पूर्व पोतो इह मे ह्यस्मृतमण्डः (६) ॥
या भाषिता च वाग मारस्यहागतस्य ममैन्यस्य ।
भेम्यामि भिन्नपर्य्यकं अप्राप्य जरामणपारम् (७) ॥
भिन्ना मया ह्यविद्या दीप्तेन ज्ञानकठिनवज्रेण ।
प्राप्तञ्च दशबलत्वं तम्मात भिन्नमिव पर्य्य कम् ॥
..
१ .येरादीप्त' नादौताः । 'वित था" वितथाकत इत्यर्थः ।
२ “यस्यार्थाः' यम्घार्थाय । मैत्री भावन्ति" मैची भावन्ति ।
“करुणा भावन्ति'' करणां भावयन्ति ।
४ . भावन्ति'' भावयन्ति ।
५ "उपेक्षा भान्ति कल्पनयुतानि" उपक्षां भावन्नि कल्पनियुतपर्यन्नम् ।
तमपनबलेः' तमपेक्षाबन्तः ।
६ 'गगानदीबालिकाबद्ध
इतरैः'' गङ्गानदोबान्नु का बडतरे: "पूर्व पाता एह"
पूर्व पोत रह।
७ "मारस्यहागतस्य भसैन्यस्य" ममेन्यमिहागतं मारं प्रतीत्यर्थः । भिन्नपर्यत
अप्राप्य भिन्नपर्थकामप्राप्य ।

·ललितविस्तरः॥ प्राप्तं महाईवं तीणा मे आश्रवा निरवशेषाः । भना नमुचिमेना भिनभि तस्माद्धि पर्याङ्कम् ।। नीवरणकपाटाश्च पञ्च मयेह प्रदारिताः सर्वे । दृष्णालता विच्छिन्नाऽहं तेन भिननि पर्यङ्कम ॥ अथ मा मनुष्यचन्द्रः मविलम्बितमासनात् ममुत्थाय । भद्रामनेन्यमीदन्महाभिषेक प्रतीच्छंश्च ।। रत्नघटमहम्नैरपि नानागन्धादकैश्च सुरसङ्घाः । म्नापयन्ति लोकबन्धु दश बलं गुणपारमिताप्राप्तम् ॥ वादित्रसहस्त्रैरपि सन्ततो देवकोटिनयुतानि। अतुलां करोति पूजां अपरानयुतेः सह समग्रा: (१) ॥ एवं खलु देवपुत्राः महेतुप्रत्ययं च मनिदानम्। मप्ताह धरणिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यङ्कमिति (२) ।। इति हि भिक्षवोऽभिसम्बुद्धबाधिस्तथागतः प्रथमे मप्ता हे तत्रैवासनेऽस्थात्। दह मयाऽनुत्तरा सम्यकम म्बाधिरभिमम्बुद्धा। इह मयाऽनवराग्रस्य जातिजरामरणदुःखस्यान्तः कृत इति । द्वितीये सप्ताहे तथागता दीर्घचमं चङ्गमते स्म। त्रिसाहस- महामाहस्रलोकधातुमुपग्रह्य । हतीये सप्ताहे तथागतोऽनिमिषं बोधिमण्डमीक्षते स्म। इंह मयाऽनुत्तरा सम्यक् सम्बोधिरभि- - १. "सकता देवकोटिनयुतानि" सन्ततं देवकोटिनियुतानि । "करोति पूजां चपमरानयुतैः सह समयाः' कुर्वन्ति पूजामसरोनियुतैः सह समग्राणि इत्यर्थः। २ "सप्ताह धरणिमण्डे" सप्ताहं धरणोमण्ड ले । “भिन्दामि भिन्दन सत्यर्थः । ।

·चतुर्विशाध्यायः॥ ४९ सम्बुद्धा अनवरायस्य जरामरणदुःखस्यान्तः कृतं इति ॥ चतु- मता हे तथागतो दहरचमं चहुमते स्म पूर्वममुद्रात् परिवं- मसमुद्रमुपगृह्य । अथ खलु मारः पापीयान् येन तथागतस्तेनापमझामदप- मङ्गम्य तथागतमेतदवोचत् । परिनिचीतु (९) भगवन् परि- निर्वा तु सुगत । समय इदानीं भगवतः परिनिर्वाणाय ॥ एवमुक्के भिनवस्तथागतो मारपापीयांसमेतदवोचत । न ताक्दहं पापीयन पारनिवास्यामि यावन्मे न म्थ विरा भिक्षवो भविष्यन्ति दान्ता व्यका विनीता विशारदा बहुश्रुता धर्मा- नुधर्मप्रतिपन्नाः प्रतिबला: स्वयमाचार्यकं ज्ञानं परिदीपयि- तुमुत्पन्नानुत्पन्नानाञ्च परप्रवादिनां मह धर्मेण गृह्माभिप्राय प्रामाद्यसम्प्रातिहार्य धर्म देशयितुम् । न तावदहं पापीयन् परिनिर्वास्यामि यावन्मया बुद्धधर्मसङ्घ वंशालाको न प्रतिष्ठापि- ता भविष्यति । अपरिमिता बाधिमत्त्वा न व्याकृता भविग्यन्ति । अनुत्तरायां सम्यक्मम्बाधा न तावदहं पापीयान परिनिवा- स्यामि । यावग्मम चतस्रः पर्षदा दान्ता विनीता व्यका विशा- रदा भविष्यन्ति यावत् सुप्रानिहायें धम्म देशयि तुमिति । अथ खन्नु मारः पापोयानिदं वचनं श्रुत्वा एकान्ते प्रक्रम्य स्थितोऽभूत् । दुःखी दुर्मना विप्रतिमारी अधोमुखः काष्ठेन महीं विलिखन विषयमतिक्रान्त इति । १ "परिनिर्वातु" भवान परिनिवातु रति मशंषार्थः । एवमन्दव बोध्यम | 3Q ·१६. ललितविस्तरः॥ अथ खलु तास्तिस्रो मारदुहितरो रतिश्चारतिश्च तृष्णा च मारं पापीयांमङ्गाथयाऽध्यभाषन्त । दुर्मनासि कथं तात पोच्यतां यद्यसो नरः । नागपाशेन तं बध्वा कुञ्जरं वाऽऽनयामहे (१) । भानयित्वा च तं शीघ्र करिय्यामा वशे तव (२).। मार आह। अईन सुगतो लोके न रागस्य वशं ब्रजेत् । विषयं मे ह्यतिक्रान्तस्तस्माच्छोचाम्यहं भृशम् इति ॥ ततस्ताः स्त्रोचापल्यादविदितप्रभावा अपि बोधिमत्त्वभूतस्यैवं तथागतस्य पितुर्वचनमश्रुत्वैव प्रभृतयौवनमध्ययौवनधारिण्यो भत्वा विचक्षुःकर्मणे तथागतस्यान्तिकमुपसङ्कान्ताः । ताश्च त- थागतो न मनमि करोति स्म। भूयश्च ता जराजर्जरा अध्य- तिष्ठन्। ततस्ता: पितुरन्ति के गत्वेवमाहुः । सत्यं वदसि नस्तात न रागेण स नीयते । विषयं मे ह्यतिक्रान्तस्तस्माच्छोचाम्यहं भृशम् ।। वीक्षेत यद्यमौ रूपं यदस्माभिर्विनिर्मितम् । गौतमस्य विनाशार्थ ततोऽस्य हृदयं स्फुटेत् ॥ तत्साधु नस्तातेदं राजर्जर शरीरमन्तीपय । . मार पाह। १ “दुर्ममामि" दुर्मना चसि । “यसो नरः" योऽसौ बोधिसत्त्व नामा नरोऽस्ति यदि समिति परेणान्वयः । "कुञ्जरं वा" कुचरमिव । ९ पस्य उत्तराई न लभ्यते । पवन्यपक्ष त केवपि एतावानेव पाठः ।

·चतुविशाध्यायः ॥ ४६९ नाई पश्यामि तं लोंके पुरुषं सचराचरे । बुद्धंस्य यो ह्यधिष्ठानं शकुयात्क मन्यथा । शोभ्रं गत्वा निवेदयन्तामत्ययं खकृतं मुने: (१) । सबै पौराणिकं कायं करिय्यति यथामतंम् ।। ततस्ता गत्वा तथागतं क्षमापथन्ति स्म। प्रत्ययं नो भगवन् प्रतिगृहातु । श्रत्ययं नो सुगत यथा बालानां यथा मूढानां यथाव्यकानामकुशलानामक्षेत्रज्ञानाम् । यावदयं भगवन्त मा- मादयितव्यं मन्यामहे ॥ ततस्तास्तथागतं गाथयाऽध्यभाषन्त । गिरि नखैर्विलिखत लोहं दन्तैर्विखादथ । शिरमा विभेत्सथ गिरिमगाधे गाधमेषतः (२) ।। तस्माद्युमाकं दारिका प्रत्ययं प्रतिगृहात । तत्कस्मादृद्धि- रेण ये येऽत्ययमत्ययता दृष्टा प्रतिदेशयन्यायत्याच मम्बर- मापद्यन्ते । पञ्चमे मताहे भिक्षवस्तथागतो मुचिलिन्दनागराजभवने विहरति म्म । सप्ताहमहा दुर्दिनेऽथ खलु मुचिलिन्दनाग- राजः स्वभवनानिष्कम्य तथागतम्य काये माद्भाग: परिवेष्य फणेश्छादयति स्म । मा भगवतः शोतं काये शीतवाताः प्राक्षु- रिति । यथा : पूर्वम्यामपीदृशोऽन्येऽपि सम्बहुला नागराजा आगत्य तथागतस्य कायं मप्तद्भागैः परिवेश्य फणेश्छादयन्ति १ "निवेदयताम्" निवेदया । २ विलिखत" विलिखेत् । “विखादथ" विखादंत । “विभत्स थ'' विभवत । 'गाधमेषतः" गाधमिच्छत् । 32 .

·882 ललितविस्तरः॥ स्म । मा भगवतः काये शीतावाताः प्राचुरिति । चथा पूर्वस्या दिश एवं दक्षिण पश्चिमोत्तराभ्यो दिग्भ्यो नागराजा भागत्य तथागतस्य कायं सप्तकृत्वोपभोगैः परिवेष्ा फणेश्छादयन्ति स्म । मा भगवतः काये शीतवाता: प्राक्षुरिति । म च नागराज- भोगराशि: मेरुपर्वतेन्द्रवदच्छे स्लेन स्थितोऽभूत् । न प तै - गराजैस्तादृशं कदाचित्मुखं प्राप्नं पूर्व यादृशं तेषां सप्तरात्रि- न्दिवमानि तथा तथागतकायमन्निकर्षादामीत्। ततः सप्ता- हस्यात्ययेन ततस्ते नागराजा व्यपगतदुर्दिनं विदित्वा तथाग- तस्य कायाभोगानपनीय तथागतस्य पादौ शिरोभिरभिवन्द्य त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य खकखकानि भवनान्युपजग्मुः । मुचिलिन्दो- ऽपि नागराजस्तथागतस्य पादौ शिरमाभिवन्दा त्रि:प्रदक्षिणी- कृत्य स्वभवनं प्राविशत् । षष्ठे सप्ताहे तथागतो मुचिलिन्दभवनादजपालस्य न्यग्रोध- मूलं गच्छति स्म। अन्तरे च मुचिलिन्दभवन स्यान्तराचाज- पालस्य नद्या नैरञ्जनायास्तीरे चरकपरिव्राजकश्रावकगौतम- निम्रन्था जीवशक्रादयस्तथागतं दृष्ट्वाऽभिभाषन्ते स्म । अपि भवता गौतमेनेव सप्ताहमकालदुर्दिनं सुखेन व्यतिनामितम् । अथ खल्लु भिक्षवस्तथागतस्तस्यां च वेलायामिदमुदानम- दानयति स्म। सुखा विवेकस्तुष्ट स्य (१) श्रुतधर्मस्य पश्यतः । अव्याबध्यं सुखं लोक प्राणिभूतस्य संयमः ॥ १ "सुखा विवेकस्तुष्टस्य सुखं विवेकतुष्टस्य ।

·चतुर्विंशाध्यायः॥ १६३ सुखा विरागता लोके पापानां समनिक्रमः । अस्मिन् मानव्यविषये एतदै परमं सुखम् ॥ पश्यति स्म भिक्षवस्तथागतो लोकमादीप्तं प्रदीप्तं जात्या जरया व्याधिभिर्मरणेन शोकपरिदेवदौर्मनस्योपायांशः । तत्र तथागत इदमिहादानमुदान यति स्म । अयं लोकः मन्तापजातः शब्दस्पीरमरूपमर्वगन्धः भवभीता भवम्भूयो मार्गते भवट ष्णया ॥ सप्तमे सप्ताहे तथागतो तारायणमूले विहरति स्म। तेन खस्नु पुनः समयेनोत्तरापथको दो भातरी त्रपषभम्भिको नाम बणिजौ पण्डितो निपुणी विविधपण्यं गृहीत्वा महा- लश्चलाभी दक्षिणापथादुत्तगपथं गच्छतः स्म ॥ महता मा- र्द्धन पञ्चभी रथशतैः सुपरिपूर्णः ॥ तयोः सुजातः कीर्तिश्च नामा जानेयो द्वौ वलीवावास्तां नास्ति तयोल नभयं यत्रान्ये वलोवा न वहन्ति स्म तत्र तो युज्यते स्म । यत्र चाग्रतो भयं भवति स्म तत्र तो कील बद्धाविव तिष्ठतः स्म । न च तो प्रता देन वाह्येते स्म । उत्पलहस्तकेन वा सुमनोदामकेन वा तो वाह्येते स्म। तेषां तारायण ममोपे तोरिकावननिवामिनीदेव- ताधिष्ठानात्ते च शकटाः अधिविष्ठिता न वहन्ति स्का । वरत्रा- दीनि च सर्वशक टाङ्गानि च च्छिद्यन्ते स्म । शकट चक्राणि नाभिपर्यन्नं भूमौ निमग्नानि सर्वप्रयत्नैरपि ते शकंटा न वहन्ति स्म । ते (१) विस्मिता भीताश्चाभूवन । किं खल्वत्र १ "ते" बपुषभलिकादयः। •.

·888 ललितविस्तरः॥ कारणं कोऽयं विकारो यदि मे स्थलशकटा विष्ठिताः। तेस्तो सुजातकीर्त्तिवलोवी योजिती। तावपि न वहतः स्म उत्प- लहस्तेन च सुमनोदामकेन च बाह्यमानौ । तेषामेतदभवत्। प्रशंसयं पुरत: किञ्चिद्भयं येनैतावपि न वहतः॥ तैरश्वदूताः पुरतः प्रेषिताः। अश्वदूताः प्रत्यागताः प्राहुनास्ति किञ्चिद्भ- यमिति। तयापि देवतया स्वरूपं सन्दर्याश्वामिता न भेतव्य- मिति। तावपि च वस्लीबा (१) येन तथागतस्तथा शकटा प्रकर्षिताः। यावत्ते पश्यन्ति स्म तथागतं वैश्वानरमिव प्रदीप्तं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः ममलङ्कतमचिगेदितमिव दिनकर श्रिया देदीप्यमानम्। दृष्ट्रा च ते विस्मिता बभूवुः । किन्नु खल्वयं ब्रह्माऽनुप्राप्त उताही शक्रो देवानामिन्द्र उताहो वैश्रमण उताहो सूर्यचन्द्रो वा उताहो किञ्चिगिरि- दैवतं वा नदीदेवतं वा ॥ ततस्तथागतः काषायाणि वस्त्राणि प्रकटयति स्म ॥ ततस्ते पाहुः । प्रबजितः खल्वयं काषाय तो नास्माद्भयमस्तीति ते प्रा- सादं प्रतिलब्धा अन्योन्यमेवमाहुः । प्रव्रजितः खल्वयं कालभोजी भविष्यति। अस्ति किञ्चिदा- हारोऽस्ति मधुतर्पण मिक्षुलिख्यातकाः। ते मथुतर्पणमिक्षुलिख्या- तकांचादाय येन तथागतस्तेनोपसङ्कामदुपमङ्गम्य तथागतस्य १ "नावपि च बलोवी ताभ्यामपिच बन्नीवाभ्यामित्यर्थः ।

·चतुर्विंशाध्यायः॥ ४९५ पादौ शिरोभिर्वन्दित्वा विःप्रदक्षिणी कृत्येकान्ते तस्थुः । एकान्ते स्थितास्ते तथागतमेवमाहुः । प्रतिगृहात भगवन्निदं पिण्ड पात्रमस्माकमनुकम्पामुपा- दाय । अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतद्भूत् । साधु खल्विदं स्थाद्य- दहं हस्ताभ्यां प्रति गृह्णीयाम् । कस्मिन् खलु पूर्वकैस्तथागतैः सम्यक्सम्बुद्धैः प्रतिगृहीतम्। पात्रेणेत्यजामोत्। इति हि भिक्षवस्तथागतस्य भोजनकाल इति विदित्वा तत्क्षणमेव चतसृभ्यो दिग्भ्यश्चत्वारो महागजा आगत्य चत्वारि मोवानि पात्राण्यादाय तथागतस्थापनामयन्ति स्म । प्रति गृह्णातु भगवनिमानि मौवनानि चत्वारि पात्राण्यम्माकमनु- कम्पामुपादाय । तानि च श्रमणाप्रतिरूपाणीति कृत्वा तथा- गता न प्रतिगृह्णाति स्म। एवं चत्वारि रू.प्यमयानि वैदूर्यम- यानि स्फटिकमयानि मुशाल गर्भमयानि अम्मगर्भमयानि ।। ततश्चत्वारि मवरत्नमयानि पत्राणि गृहीत्वा तथागतस्योपना- मयन्ति। न श्रमणस्य सारूप्यानोतिकृत्वा तथागता न प्रति- ग्रहाति स्म । अथ खलु भिक्षवस्थागतस्य पुनरेतदभृत् । एनं कतमद्- विधैः पात्रः पार्वकैस्तथागौरईद्भिः सम्यकमम्बुद्धः प्रतिगृही- तम्। शैलपात्ररित्यज्ञासीत् । एवं चित्त उत्पन्नन्त था गतस्य । अथ खलु वैश्रवणे महाराजस्तदन्यास्त्रीन्महाराजानाम- न्त्रयते स्म। इमानि खल पनर्षािश्चत्वारि मैलपात्राणि नील- ·४६६ ललितविस्तरः॥ कायिकैर्देवपुरम्मभ्यं दत्तानि । तत्रास्माकमेतदभूदेष वयं परिभोजयाम इति ॥ ततो वैरोचनो नाम 'नीलकायिको देवपुत्र: मोऽस्मानेवमाह। मा एष भोक्ष्यथ भो जनेषु धारेति मोचेति समतीते भविता जिनः । शाक्यमुन्निरिति नाखा तस्येति पात्राण्युपनामयेथा (१) ॥ अयं स काल: समयश्च मार्मा उपनामितुं शाक्यमुनेह भाजनम् (२)। सङ्गीतिदूर्यस्वरनादितेन दास्यामि पात्राणि विधाय पूजाम् ॥ स भोजनं धर्मामयं ह्यभेद्य- मिमे च शैलामयमभेद्य भाजनाः । प्रतिग्रहोतुं क्षमते न चान्यः प्रतिग्रहार्थाय व्रजामहन्त (३) । पथ खलु चत्वारो महाराजाः खस्खजनपार्षद्याः पुष्पधूप- माल्यगन्धविलेपनवर्यताडावचरसङ्गीतिसम्प्रभणितेन स्खैः खैः १ "मा एष" न एष इत्यर्थः । “भोच्यथ" भाक्ष्यति । “भोजनेषु" भो जनेषु, भाजनकर्मसु वेत्यर्थः । "धारति मार्चति' धारयति माचर्यात. धारयितुं माय- तुच समर्थोऽयमिति भावः । "नस्यति" तस्यैतानि । “उपनाम येथा" उपनामयत । २ “पमामितुं शाक्यमुनेह" उपनामयितुं माक्यमुनये रह । १ "मे च.शैलामयमभेद्य भाअना" इमानि च शैलमयानि अभेद्यानि भाज. नानि । 'बजाम हमा" ब्रजामा हन्न।

·चतुर्विशाध्यायः । BES पाणिभिस्तानि पात्राणि परिग्रह्म येन तथागतस्तेनोपसङ्गा- मन्नुपमझाम्य तथा थागतस्य पूजां कृत्वा तानि पात्राणि दिव्यकुसु- मपरि पूर्णनि तथागतायोपनामयन्ति स्म । अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत् । श्रमी खलुपुनश्चत्वारो. महाराजाः श्राद्धाः प्रमन्ना मम. चत्वारि शैलपात्राण्युपनाम- यन्ति स्म। न च मे चत्वारि शैलपात्राणि कल्पन्ते । अथैकस्य प्रतिग्रहिय्यामि त्रयाणां वैमनस्यात् । यन्वइमिमानि चत्वारि पात्राणि प्रतिग्टोकपात्रमधिष्ठेयम् । अथ खलु भिक्षवस्तथागतो दक्षिण पाणिं प्रमार्य वैश्रवणं महाराजं गाथयाऽध्यभाषत । उपनामयख सुगतम्य भाजनं त्वं भेव्यमे (१) भाजनमग्रयाने । अम्मदिधेभ्यो हि प्रदाय भाजनं स्मृतिर्मतिश्चैव न जातु हीयते ॥ अथ खलु भिक्षवस्तयागतो वैश्रवण स्थान्तिकात्तत्पात्रं प्रति- गृहीते स्म अनुकम्पामुपादाय। प्रतिगृह्य च धृतराष्ट्र महाराज गाथयाऽध्यभाषत । यो भा.जनं देति तथागतस्य न तस्य जातु स्मृति प्रज्ञा होयते। अतिनाम्य कालञ्च सुखं सुखेन १ "सुगनस्य"सुगतायेत्यर्थः । “भेष्यस' भविष्यसि । 3 R ·४६ ललितविस्तर यावत्पदं बुध्यति शीतिभावम् (६) ।। अथ खल भिक्षवस्तथागतो तराष्ट्रस्य महाराजस्यान्तिका- तत्पात्रं प्रतिगृह्णाति स्म अनुकम्पामुपादाय । प्रतिगृह्य च विरू- हकं महाराजं गाथयाऽध्यभाषत । ददामि यस्लं परिशद्धभाजनं विशुद्धचित्ताय तथागताय । भविष्यसि त्वं लधु द्धचित्तः प्रशंसिता देवमनुष्यलोके ॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतो विरूढकस्य महाजस्थान्ति कात्त- त्पात्रं प्रतिगृह्णाति स्म अनुकम्पामुपादाय। प्रतिग्टह्य च विरू- पाक्षं महाराज गाथयाऽध्यभाषत । अच्छिद्र शीलस्य तथागतस्य अच्छिद्रवृत्तस्य अच्छिद्रभाजनम् । अच्छिद्रचित्तः प्रददामि श्रद्धया अच्छिद्र ते भेव्यति पुण्यदक्षिणा (२) ॥ प्रतिगृहाति स्म भिक्षवस्तथागतो विरूपाक्षस्य महाराजस्या- न्तिकात्तत्पात्रमनुकम्पामुपादाय । प्रतिगृह्य चैकपात्रमधिति- छति स्म अधिमुक्तिबलेन ! तस्याञ्च वेलाय: मिदमुदानमुदान- यति स्म। १ "देति तथागतस्य" ददाति तथागताय । “स्मृति प्रज्ञा' स्मृतिः प्रज्ञा । " पति- माम्य" चभिनाम्यमि वा पाठः । २ “च्छिद्र"अविद्रा। "भेष्यति" भविष्यति ।

·चतुर्विशाध्यायः॥ दत्तानि पात्राणि पुराभवे मया फलपूरिता प्रेमणीयाश्च कृत्वा । तेनेमि पात्राश्चतुरः सुमंस्थिता ददन्ति देवाश्चतुरो महर्द्धिकाः (१) । तत्रेदमुच्यते। स सप्तराचं वरबोधिवृक्षं सम्प्रेक्ष्य धीरः परमार्थदी। षभिः प्रकारैः प्रविकम्प्य चाोम सुत्थितः सिंहगतिसिंहः ॥ ममन्तनागेन्द्र विलम्बगामी क्रमेण तारायणमूल मेत्य । उपाविशन्मेरुवद प्रकम्प्या ध्यानं समाधिञ्च मुनिः प्रदधौ ।। तस्मिंश्च काले त्रपुषश्च भग्लिको भ्राहदयं बणिजगणेन मार्द्धम् । शकटानि ते पञ्च धनेन पूर्णा: सम्पुष्पितशालवने प्रविष्टाः (२) ॥ महर्षितेजेन च अक्षमात्रं चक्राणि भूमी विविशुः क्षणेन । तां तादृशों प्रेक्ष्य च ते अवस्थां महद्भयं बणिजगणस्य जातम् (३)॥ ते खगहस्ताः शरश क्रिपाणयो वने मृगं वा मृगयन क एष । वीक्षन्त () शारदचन्द्र वक्त्रं जिनं महनामिवाभ्रमुकम् ॥ अहीनकोपा अंपनीतदपीः प्रणम्य मूड़ा विम्मशः क एष। .. १“फलपूरिना प्रेमपायाथ" फलपरितानि प्रेमणयानि । "तेनेमि पाचायतुरः सुमंस्थिता ददन्ति" तेने मानि पाचाणि चत्वारि सुमंस्थितानि ददति स्म। "चतुरा महईिकाः' चत्वारि महर्दिकानि । २ "णिजगणोन" बणिगणन । “शकटानि ने' शकटांस्ताना दाय। “पूर्णः" पूर्णान् । “चियाः" प्रवियम् । ३ "महषितेजेन" महर्षितजमा । “त पवस्था'' नदवस्यामित्यर्थः । “णिज- गणार"बणिगणस्य । "न" चपुषभनि कादय इत्यर्थः । "वोक्षम" चवक्षन् । 3 R2 ·५०. ललितविस्तरः॥ नभस्तलाद्देवत वाच भाषते (१) बुद्धोदयं लोकहितार्थकारी॥ रात्रिन्दिवा सप्त न चानपानमनेन भुकं करुणात्मकेन । यदिच्छथा प्रात्मनः केशशान्तिं भोजेथिमंभावितकायचित्तम्(२)। शब्दच ते तं मधुरं निशम्य वन्दित्व(३)कृत्वा च जिनं प्रदक्षिणम्। प्रीतास्ततस्ते महितः महायैः जिनस्य पिण्डाय मतिं प्रप कुः ॥ तेन खल्लु पुनर्भिक्षषः समयेन वपुषभलिकानां बणिजां प्र- त्यन्तकटे गायूथं प्रतिवमति स्म । अथ ता गावस्तस्मिन् काले तस्मिन् ममये सर्पिमण्डप्रद- ग्धा अभूवम् । अथगोपालास्तं मर्पिमण्डमादाय येन त्रपुषभ- लिकी बणिजौ तेनोपमङ्कामदपमम्यैनां प्रकृतिमारोचयन्ति स्म। यत् खन्नु यूयं भट्टा जानीयास्त मास्ता गावः मर्पिमण्ड- प्रदुग्धास्त त्किमेतत्प्रशस्तमाहोस्विन्नेति। तत्र लोलुपजा त्या ब्राह्मणा एवमाहुः । अभङ्गल्यमेतद्वाह- णानां महायज्ञा यष्टव्यमिति । तेन खस्नु पुनर्भिक्षत्र: ममयेन वपुषभभिकानां बणिजां शिखण्डी नाम ब्राह्मण: पूर्वजातीशालोहितो ब्रह्मलोके प्रत्या- जातोऽभूत् । स ब्राह्मणरूपमभिनिर्माय तान् बणिजो गाथा- भिरधभाषत । गुग्माकं प्रणिधिः पूर्वे बोधिप्राप्तस्तथागतः । १ — विमृशः'' विशः। हिष्ट इति वाऽब पाठः । “देवत वाच भाषते" देवता नाचं भानते। २ "यदिछथा" यदीच्छथ । भोजेथिम" भोजयते । १ "बन्दिल" वन्दित्वा ।

·चतुर्विशाध्य
ध्यायः॥
५०१
अस्माकं भोजनं भुक्की धर्मचक्र प्रवर्तयेत् ।
स देष प्रणिधिः पूर्ण बोधिप्राप्तस्तथागतः ।
श्राहारमुपनामयत भुक्ता च धर्माचक्र प्रवर्त्तयेत् ॥
सुमङ्गलं सुनक्षत्रं गवाञ्च मर्पिदोहनम् ।
गुण्य कर्मण स्तस्यैषोऽनुभावो महर्षिणः (१) ।
एवं सञ्चाद्य बणिजः शिखण्डी भवनङ्गतः ।
उदग्रमनमः सर्वे बभूवुस्त्रपुषाहयाः ।।
क्षीरं यदामीच हि गोमहसाद शेषतस्तं ममुदायित्वा ।
अग्रञ्च तस्मात्परिगृह्य आजः साधेसु ते भोजन गौरवण (२) ।
शतं सहनैकपलस्य मून्यं या रत्नपात्री प्रभूच्चन्द नमिश्रिणिका ।
चौक्षांसुधौता विमलाञ्च कृत्वा समतोर्थिकां पूरिषु भोजनेन(३)।।
मधुं गृहीत्वा तथ रत्नपात्री तारायणीमूल मुपेत्य शास्तः ।
प्रतिगृह भके अनुगृह चास्मादिदं प्रणीतं प्रतिभुव भाजनम् (१)॥
अनुकम्पार्थाय उभयोश्चभ्राटणां पूर्वाशयं ज्ञात्व च बोधि प्रस्थिता।
प्रतिहित्वा परिभक्ति शास्ता भत्ता क्षिपी पात्रि नभस्तलेऽम्मिं(५)।
। “सर्पिदोहनम्" सर्पिहनम् । खस्तिदोहनमिति वात्र पाठः । “महर्षिण:'
महषः।
२ "साधेसु ते" भाधयिषवस्ते । “भोजन"भाजनं । .
३ "चन्दनमित्रिणि का" चन्दनमिश्रिता । “चौक्षांसुधाता" उष्णाम्बुधातामिति
योग्यम् । “रिषु' अपूरयन् ।
मधु" मधु। “तथ रत्नपाचो' तथा रत्नपात्रों। “प्रनिग्रह. भक्त'' प्रति.
रहाण भक्तं । "चनुग्टल चास्मदिदं चनग्रहाण चास्मानिदं ।
५ “भ्राट पां" भाचाः । “जात्व च बाधि प्रमिथसो' ज्ञात्वा च बाधिः प्रस्थितः ।
"प्रतिग्रहित्वा परिभक्ति" प्रतिग्टय परिभुझे। हिपो पावि नभस्त लेस्मिं" पक्षिपत्
पाची नभस्तन इत्यर्थः ।
.

·५०२
ललितविस्तरः॥
सुब्रह्मनामा च हि देवराजो जग्राहयलां वररत्नपात्रीम् ।
अधुनाप्यमी तां खलु ब्रह्मलोके सम्पूजयत्यन्यसुरैः महायः (१) ।।
अथ खलु तथागतस्तस्यां वेलायां त्रपुषभलिकानां वणिजा-
मिमां संहर्षणामकार्षीत् ।
दिशां स्वस्तिकरं दिव्यं माङ्गल्यं चार्थमाधकम् ।
अर्था वः सम्मताः सर्वे भवत्वाशु प्रदक्षिणाः ॥
श्रीर्वाऽस्तु दक्षिणे हस्ते श्रीा वामे प्रतिष्ठिता।
श्रोऽस्तु सर्वरोगेषु मालेव शिरमि स्थिता ॥
धनैषिणां प्रयातानां बणिजां वै दिशोदशः ।
उत्पद्यन्तां महालाभास्ते च सन्तु सुखादयाः ॥
कार्येण केनचिद्येन गच्छथा पूर्विकां दिशम् ।
नक्षत्राणि वः पाल यन्तु ये तस्यां दिशि मंस्थिताः (२)।।
कृत्तिका रोहिणी चैव मृग पार्टी पुनर्वसुः ।
पुष्यश्चैव तथाऽश्लेषा इत्येषां पूर्विका दिशा (३) ।।
इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः ।
अधिष्ठिताः पूर्वभागे देवा रक्षन्तु मर्वतः () ॥
तेषाञ्चाधिपती राजा तराष्ट्रेति विश्रुतः ।
म सर्वगन्धर्वपति: सूर्येण मह रजतु ।।
पुत्रापि तस्य बहव एकनामा विचक्षणाः ।
१ जपाहयतां" जग्राह तां। अन्य सुरैः सहायः' अन्य सरैः सहित इत्यर्थः
२ गच्छथा" गच्छता युग्मानित्यर्थः । “पूर्विका" पूर्वी। “थे तस्यां" यानि
नस्यां। “संस्थिताः"संस्थितानि।
. "पूर्विका दिशा" पूषा दिक् ।
४ "रत्येन सप्त नक्षत्रा" इत्येतानि सन्त नक्षचाणि ।

·चतुविशाध्यायः ।
५०२
अशीति दश चैकस्य इन्द्रनामा महाबलाः (१) ॥
तेऽपि व अधिपालेन्तु (२) प्रारोग्येण शिवेन च ।
पूर्वस्मिन्चै दिशाभागे हा देवकुमारिकाः ॥
जयन्ती विजयन्ती च सिद्धार्था अपराजिता ।
नन्दोत्तरा नन्दिसेना नन्दिनो नन्दवर्द्धनी ॥
तापि व अधिपालेन्तुं प्रारोग्येण शिवेन च।
पूर्वस्मिन्वै दिशो भागे चापलं नाम चेटिका (३) ।
अवुस्तं जिनेभि ज्ञातमहन्तेभिश्च तायिभिः ।
माऽपि व अधिपालेन्तु पाराग्येण शिवेन च (४) ॥
क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् ।
लब्धाश्चार्या निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः (५) ।।
येन केनचित्कृत्येन गच्छथा दक्षिण दिशं ।
नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्ठिता: (६) ॥
मघा च द्वौ च फाल्गुण्या हस्ता चित्रा च पञ्चमी।
खातिश्चैव विशाखा च एतेषां दक्षिणा दिश: (७) ॥
नाम ।
१ “पुत्रापि" पुत्रा पि।
एकनामा" एकनामानः । चशात दश"अमोति-
दए। “इन्द्रनामा इन्द्रनामानः ।
२ “व अधिपालेन्त ' वेऽधिपान्न यन्तु ।
६ नापि व चधि पालन्तु ता अपि वोऽधिपाल यन्तु । “चापलं नाम' चापला
४ "चवस्तं जिनेभि ज्ञातमन्नेभिश्च तायिभिः" चाबुद्धा जिनाता चईशिय
स्थायिभिः इति घनमीयते। अधिपाले" चधिपाल यन्तु ।
५ "लबायााः लब्धार्थाच. "सर्वदेवभि" सर्वदेवैः ।
६ "गच्छथा" .गच्रेत। "पालेन्तु ये पालयग्नु यानि तानि । “दिशमधिष्ठि-
नाः" दिशमधिष्ठितामि ।
'दक्षिणा दिशः' दक्षिणा दिक।

·५०४
ललितविस्तरः॥
.
इत्येते सप्त नक्षत्रा (१) लोकपाला यशखिनः ।
अादिष्टा दक्षिणे भागे ते वो
रक्षन्तु
मळतः॥
तेषाञ्चाधिपती राजा विरूढक इति स्मृतः ।
सर्वकुम्भाण्डाधिपतिर्यमेन मह रक्षतु ।।
पुत्रापि तस्य वहव एकनामा विचक्षणाः ।
अशातिर्दश चैकश्च दुन्द्रनामा महाबलाः (२) ॥
तेऽपि च अधिपालेन्तु (३) आरोग्येण शिवेन च ।
दक्षिणम्या दिशो भागे अष्टा देवकुमारिकाः ॥
श्रियामती यशमती यश :प्राप्ता यशोधरा।
सुउत्थिता सुप्रथमा मुप्रबुद्धा सुखावहा ॥
तापि व अधिपालेन्तु पाराग्येण शिवेन च ।
दक्षिणस्या दिशे भागे पद्मनामेन चेटिका (४) ।
नित्यं ज्वलिति तेजेन नित्यं सर्व प्रकामितं ।
माऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येण शिवेन च (५) ।।
क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् ।
लब्धार्थाश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः (६) ।
येन केनचिकृत्येन गच्छथा पश्चिमां दिशम् ।
१ "रत्येते सप्त नक्षत्रा' इत्येतानि सप्त नक्षत्राणि ।
६ "पुनापि पुत्रा चपि । “एकनामा" एकनामानः ।
१ "अधिपालेन्त' अधिपाल यन्तु ।
४ "नापि व चाधपाले ता अपि वाऽधिपालयन्तु ! “पद्मनामेन"पद्मनाम्रो ।
" "ज्वलिति तेजेन" चलति तेजसा । "प्रकासितं ' प्रकासर्यात इत्यर्थः । “व
पधिपालेन्त''वोऽधिपाल यतु ।
( "पापमागमत् पापमागच्छदित्यर्थः । “सर्वदेवभि" सर्वदेवैः ।

·चतुर्विशाध्यायः॥ नक्षत्राणि वः पालेन्तुं ये तां दिशमधिष्ठिताः (१) ।। अनुराधा च ज्येष्ठा च मूला च दृढवीर्यता । दावाषाढेऽभिजिच्च श्रवणा भवति सप्तमा (९) । इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशखिनः। श्रादिष्टाः पश्चिमे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वदा (१) । तेषां चाधिपती राजा विरूपान् इति मतः । स सर्वनागाधिपतिर्वरूणेन सह रक्षतु ।। पुत्रापि बहवस्तस्य एकनामा विचक्षणा: । अशोतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः (४) ।। तेऽपि व अधिपालेन्तु (५) आरोग्येण शिवेन च । पश्चिमेऽस्मिन्दिशो भागे अष्टा देवकुमारिकाः ॥ अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका तथाऽरुणा। एकादशा नवनामिका शोता कृष्णा च द्रौपदी ॥ तापि व अधिपालेन्तु आरोग्येण शिवेन च । पश्चिमेऽस्मिन्दिशो भागे अष्टमा नाम (६) पर्वतः ।। प्रतिष्ठा चन्द्रसूर्याणामिष्टमयं ददातु वः । १ "गच्छेथा' गच्छेत । “पालेग्नु ये' पाल यन्तु यानि । “दिमधिष्ठिताः" दिश- मधिष्ठितानि। २ . भवति सप्तमा" भवति सप्तमी । ३ "इत्येते सप्त नक्षत्रा" दूत्यतानि सप्त नक्षत्राणि । ४ "पुत्रापि" पुचा चपि । “एकनामा" एक नामानः । "इन्द्रनामा" इन्द्र- नामानः । ५. "व अधिपालेन्त" वोऽधिपालयन्तु । ६ "नापि व अधिपालेन्तु" ना पि वोऽधिपालयकाः। “अष्टमो नाम" पहाजो नाम इति वा पाठः । 3s ·ललितविस्तरः॥ सोऽपि व अधिपालेन्तु (१) प्रारोग्येण शिवन च ॥ क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् । लधार्थाच निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः (२) । येन केनचिकत्येन गच्छथा उत्तरान्दिशम् । नजत्राणि वः पालेन्तु ये तान्दिशमधिष्ठिताः (१) ॥ धनिष्ठा शतभिषा चैव द्वौच भाद्रपदे तथा । रेवती अश्विनी चैव भरणी भवति सप्तमी। इत्येते सप्तनक्षत्रा (8) लोकपाला यशखिनः । उद्दिष्टा उत्तरे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वदा ॥ तेषाञ्चाधिपती राजा कुवेरो नरवाहनः । मर्वयक्षाणामधिपतिर्मणिभद्रेण सह रक्षतु ।। पुत्रापि तस्य बहव एकनामा विचक्षणाः । अशीतिर्दश कश्च इन्द्रनामा महाबलाः.(५) । तेऽपि व अधिपालेन्तु (६) आरोग्येण शिवेन च । उत्तरस्मिन्दिशो भागे अष्टो देवकुमारिकाः ।। १ 'मोऽपि" पहाजपर्वतोऽपि इत्यर्थः । “व अधिपालेन्तु" कोऽधिपालयतु । १ “पापमागमत्" पापमागच्छेत् । एवं पूर्वापरेऽपि सर्तच बोध्यम् । “सर्वदेवेभि" सर्वदेवैः। १ "गच्छथा" गच्छेत । "पालेग्नु ये नान्दिशमधिष्ठिताः'' पालयन यानि नान्दि- समधिष्ठितानि। ४ "इत्येते सप्त नक्षत्रा' इत्येतानि सप्त नक्षत्राणि । " "पुत्रापि" पुना चपि। “एकनामा" एकभामानः। “न्द्रनामा" इन्द्र- नामामः। ( व पधिपालेच्नु' वोऽधिपालयन् ।

·चतुर्विशाध्यायः॥
इलादेवी सुरादेवी पृथ्वी. पद्मावती तथा।
उपस्थिता महाराजा पाशा श्रद्धा हिरी शिरी (९) ।
तापि व अधिपालेन्तु (२) आरोग्येण शिवेन
उत्तरस्मिन्दिशो भागे पर्वतो गन्धमादनः ।
घावासो यक्षभूतानां चित्रकूटः सुदर्शनः ।
तेऽपि व अधिपालेन्तु (१) भागेग्येण शिवेन च ।।
क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् ।
लब्धार्थाश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः (8) ॥
अष्टाविंशति नक्षत्रा: (१) सप्त सप्त चतुर्दिशम् ।
द्वात्रिंशद्देवकन्याश्च अष्टावष्टौ चतुर्दिशम् ।।
अष्टा श्रमणाचाष्टौ ब्राह्मणा अष्टौ जानपदेषु नैगमाः ।
अष्टा देवाः सेन्द्र कास्ते वो रक्षन्तु सर्वतः ।।
खस्ति वो गच्छतां भोन्तु स्वस्ति भोन्तु निवर्त्तताम् ।
स्वस्ति वोऽस्तु तथैव ज्ञाति स्वस्ति पश्यन्तु ज्ञातयः (६) ।।
मेन्द्रा चक्षा महाराजा अन्तिमनुकम्पिता: (७)।
सर्वत्र खस्ति गच्छध्वं प्राप्नध्वममृतं शिवम्॥
५ “हिरी गिरी" ही श्रीः ।
२ "तापि व अधिपालेन्तु" ना चपि वाऽधिपालयन्तु ।
३ "तेऽपि व अधिपालेन्नु” सेोऽपि वोऽधिपाल यतु ।
४ "पापमागमत्" पापमागच्छत । “सर्वदेवेभि' ' सदवः ।
५ अष्टाविंशति नक्षत्राः" बटाविंशतिर्नचचाणि ।
६ “भन्नु भवतु । “भोक्तु"भवतु । “ज्ञानि"ज्ञातः । “स्वस्ति वास्त तथैव ज्ञानिः"
इत्यत्र खस्ति पश्यत वैज्ञाति रनि वा पाठः।
• “चर्हन्तमनुकम्पिताः" पईन्नोऽप्यनुकम्पितारः । भवन्नु इति शेषः ।
353

·५०७ নিৰিৱঃ संरक्षिता ब्राह्मणा वा शिवेन विमुक्रचित्तश्च अनावैश। नागेश्च यक्षश्च सदाऽनुकम्पिता: पालेथ वायुः शरदां शतं समा (१) ॥ प्रदक्षिणं दक्षिणलोकनाथ- स्तेषां दिशत्वेष. प्रतिमं विनायकः । अनेन यूयं कुशलेन कर्मणा मधुसम्भवा नाम जिना भविष्यथ । प्रथमादिदं लोक विनायकस्य अमङ्गता व्याकरणं जिनस्य । पश्चादनन्ता बहुबोधिसत्त्वा ये व्याकृता बोधये नो विवाः (२) ॥ श्रुत्वा दूमं व्याकरणं जिनस्य उदग्रचित्ता परमाय प्रीत्या (९)। तो भातरी सार्दू सहायकैस्तै बुद्धश्च धर्मश्च शरणं प्रसन्ना इति ॥ इति श्रीललितविस्तरे त्रपुषभलिकपरिवर्ती नाम चतु- विंशतितमः ॥ २४ ॥ १ "पाथ" पालया। २ "प्रथमादिद लोक" प्रथममयं लोको । “चसङ्गतो" सुसजनमित्युचितम् । १"म" रदं । "उदचित्ता परमाय उदग्रचिती परमया ।

·पञ्चविंशाध्यायः॥ ५०६ पञ्चविंशाध्ययप्रारम्भः । इति हि भिक्षवस्तथागतस्य तारायणमूले विहरतः प्रथ- माभिमम्बुद्धस्यैकस्य रहोगतस्य प्रतिमलीनस्य लोकानुवर्तिनां प्रत्येतदभवत् । गम्भीरो वतायं मया धर्मेऽधिगतोऽभिसम्बुद्धः । शान्तः प्रशान्त उपशान्तः प्रणीतो दुर्दशो दुरबोधोऽतर्को विताऽचलो अलमार्यः पण्डितवेदनीयः । यदुत मापधि- निसर्ग आवेदितो निवेदितः सर्ववेदितनिरोधः परमार्थाऽना- लयः । शीतिभावोऽनादानोऽनुपादानो विज्ञप्तो विज्ञापनी- योऽसंस्कृतः षविषयः समतिक्रान्तः प्रकल्पोऽविकल्पाऽनभि- लाप्यः । अरुतो घोषोऽनुदाहारः । अनिदर्शनोऽप्रतिघः सा- लम्बनसमतिक्रान्तः । समर्थो धर्मोपच्छेदः। शून्यतानुपलम्भ- तृष्णानिरोधविरागनिरोध निर्वाणम् । अहं चेदिमं परेभ्यो धर्म देशयेयं ते चेनानीयुः । म मे स्यात्कुपथो मिथ्याव्यायामः क्षणधर्मदेशनता च । यन्वहमल्पात्मक स्तूष्णीम्भावेन विहरेयम् ॥ तस्याश्च घेलायामिमा गाथा भाषत । गम्भीर शान्तो विरजः प्रभाखरः प्राप्ते मि धो ह्यरतोऽसंस्कृतः। देशेय चाहं न परख जाने यन्नून तूष्णी .पवने चरेयम् (१) । अपगतगिरि वाह्यथो ह्यलिप्तो यथ गगणन्त था स्वभावधर्मम् । १ “गम्भौर" गम्भीरः । “विरजः विरजाः । “प्राप्ता मि"प्राप्ता मया। "दंशेय" दमिम, इमं धर्ममुपदेशयेयमिति वार्थः । “यनून तूंव्णों पवने" यनूनं तृणा- मपवने। अत्र यनूनं तूष्णीं उपवसेयम् इति वा पाठः । ..

·५१. ललितविस्तरः॥ चित्तमनं विचारविप्रमुनं परमश्राश्चयं परो विजाने (१) । न च पुनरयु शक्य अक्षरेभ्यः प्रविशतु अनर्थयोगविप्रवेशः । पुरिमजिनकृताधिकारः सत्त्वास्ते दमु श्रुणित्वहिधर्मश्रद्दधन्ति(२)। न च पुनरिहकश्चिदस्ति धर्मः सोऽपिन विद्यति यस्य नास्ति भावाः। हेतुक्रियपरम्परा जानेत तस्य नभोतीह अस्तिनास्तिभावा: (३) ।। कल्पमतमहल अप्रमेया बहु चरितः पुरिमजिनशकासे । न च मया प्रतिस्तब्ध एष क्षान्ती यत्र न आत्मनसत्त्व नैवजीवः(४)। यद मय प्रतिलब्ध एष शान्ति मियति न चेह कश्चिज्जायते वा। प्रकृति दमि निरात्म सर्वधीस्तद मां व्याकरि बुद्धदीपनामा (५ ।। करुण मम अनन्त मर्वलोके परमनु चानर्थरतामहं प्रतीक्ष्य । इयं पुनर्जनता प्रसन्न ब्रह्म तेन अधीम्थ प्रवर्त्तयि चक्रम् (६) ।। १ "वाद्यथा लिना यथ" वाद्यता लिप्तं यथा । :चिनमनं" चित्तमनः । "परम शायर्य" परमायर्यमिति । “विजाने” विजानाति । ९ पुनरय शक्य चक्षरेभ्यः” पुनरयं शक्योऽक्षरेभ्यः । “प्रविशतु चनर्थ-" प्रवे- शयितुमनर्थ- । “पुरिमजिन." पूर्वजिन"इमु श्रुणित्व धर्म श्रद्दधन्ति" इमं श्रुत्वा धर्म अधति । १ "नास्ति' न सन्ति । "हेतुक्रियपरम्परा जानेत" हेतुक्रियापरम्परां जाना- ति। “न भातोह" न भवनोह। ४ “कल्पशतसहस चप्रमेया बड़ चरितः" कल्पशनमहसपर्यन्तमप्रमेयमहं चरितवाग्नित्यर्थः । "पुरिमजिनएकाम' पूर्वजिनश कासात् । “प्रतिलब्ध एष क्षान्तो य" प्रतिलब्धा एषा शान्ति र्यच । "न यात्म न सत्त्व नै''नामा न सत्त्वा नैव । ५ "यद मय प्रतिलब्ध एष क्षान्ति' यदा मया प्रतिलब्धा एषा क्षान्तिः। "मि. यति" बियते । प्रकृति रमि निरात्म प्रतिरियं निरात्मनः चनात्मना देहादेरित्य- र्थः । “तद मां व्याकरि ब ओपनामा" तदा मां व्याकरिष्यन्ति बुद्धदीपनामानम् । ६ "करण मम चनन्त' करुणा मम चनन्ता । "चानर्थरतामहं" चानर्थरत- महं । "इयं पुनर्जनता प्रसन्न" इयं पुनर्जनता प्रेमना । यद पुनर्जनता प्रसन्न इति वान पाठः । “ब्रह्म तेन अधीस्थ प्रवीय' ब्राणि नाधिष्ठाय प्रवयि. प्यामि।

·पञ्चविंशाध्यायः॥ ५१९ एवञ्च अयुधर्म ग्राह्य मे स्यात् च मम ब्रह्म क्रमे निपत्य याचेत्। प्रवदति विस्जा विप्रणीतधम्म मन्ति विजानक सत्त्वश्चारकाच(१)॥'. इति हि भिववस्तथागतस्तस्मिन् समये अकोशात् प्र- भामुत्सृजति स्म। यया प्रभया त्रिसासमहामास्त्रलोकधा- तुर्महता.सुवर्णवर्णावभामेन स्फुटाऽभूत् ॥ अथ खलु दशत्रिसाहस्रमहासाहस्राधिपतिः शिखी महा- ब्रह्मा बुद्धानुभावेनैव तथागतस्य चेतमैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञा- याल्पोत्सुकतायै भगवतश्चित्तमभिनतं धर्मदेशनायामिति तस्यै- तदभवत्। यन्वहमुपसङ्कम्य तथागतमध्येषयेयं धर्मचक्रप्रवर्त्त- नताये॥ अथ खलु शिखी महाब्रह्मा तस्यां वेलायां तदन्यान् ब्रह्म- कायिकान्देवपुत्रानामन्त्रयते स्म । नश्यति वतायं मार्षा लोको विनश्यति । यत्र हि नाम तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिम- भिसम्बुद्ध्याल्पोत्सुकतायै चित्तमभिनामयति न च धर्मदेशना- याम्। यन्नु वयमुपमङ्गम्य तथागतमईन्तं सम्यकसम्बुद्धमध्ये- व्यामहे धर्मचक्रप्रवर्त्तनाय ॥ अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्माऽष्टषश्या ब्राह्मणशंतम- हसः परिवृतः पुरस्कृतो येन तथागतस्तेनेोपमङ्कामदुपमङ्गम्य तथागतस्य पादौ शिरमाभिवन्द्य प्रानलिस्तथागतमेतदवा- १ "चयु धर्म पाह्य मे" अर्थ धी प्रायो मे। “म च' नच । "क्रमे" पदे इत्यर्थः । “प्रवदति विरजा" प्रवदन्ति विरजस्वं । “विजानक सत्त्वयारकाय" विचामवनसत्त्वाचारकाथ।

·५१२ ललितविस्तरः॥ चत् । नश्यति वतायं भगवन् लोकः प्रणश्यति वतायं भगवन् लोकः । यत्र हि नाम तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिभि- सम्बुध्याऽन्त्यात्मकतायै चित्तमभिनामयति न धर्मदेशनायाम् । तत्साधु देशयतु भगवन् देशयतु सुगत धर्मम् । सन्ति सत्त्वाः खाकाराः सुविज्ञापका: शका भव्याः प्रतिबला भगवता भा- षितस्थार्थमा ज्ञातुम् ॥ तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । समुदानिय ज्ञानमहाग्रमण्डलं विमृज्य रश्मिन्दशदिक्षु चैव । तदन्यज्ञानासु नृपद्मबोधका उपेक्षकस्तिष्ठसि वादिभास्करः (१) ।। निमन्त्रयित्वाऽऽर्यधनेन सत्त्वानाश्वामयित्वा बहुप्राणिकोव्यः । न युतमेतत्तव लोकबन्धो यं तुष्णिभावेन उपेक्षमे जगत् (२) ॥ पराहनखात्तमधर्मदुन्दुभिं मधुर्मशङ्खच प्रपूरया । उच्छ्रेपयखोत्तमधर्मयूपं प्रज्वालयख महधर्मदीपम् (३) ॥ प्रवर्ष वै धर्मजलं प्रधानं प्रतारयेमां भवसागरस्थाम। प्रमोचयेमां महाधिलियां क्लेशाग्नितप्ते प्रशमं कुरुष्व (४) ॥ निदर्शय त्वं खलु शान्तिमार्ग क्षेमं शिवं निर्जरतामाकम् । निर्वाणमार्गागमनादनाथे विपथस्थिते नाथ कृपां कुरुष्व ।। विमोक्षदाराणि अपावृणुष्व प्रचच्च तं धर्मनयं ह्यकोप्यम् । १ "समुदानिय ज्ञानमहायमण्डलं" समुदानीय महाज्ञानाग्रमण्डलमित्यर्थः । "नदन्यज्ञानासु पद्मवाधका" तदन्यज्ञानेषु पद्मबोधक । २ "बहुप्राणिकोद्यः बडप्राणिकोटोः । “यं तुष्णिभावेन" यत्तूष्णीम्भावेन । ९.पराहनख" पराहन । • " उपयख' उत्क्षेपय । “प्रज्वालयख महधर्म- दीपम्"प्रज्वालय महाधर्मदीपम् । ४ “प्रतारयमा भवसागरस्थां प्रमोचयेमां महव्याधिक्तियां" प्रनारयेमान् भव- सागरम्यान प्रभाषयमान्महाव्याधिक्तिष्टान् । 'शानितप्ते" केशानितप्तानामित्यर्थः ।

·पञ्चविंशाध्यायः॥ ५१९ . जात्यन्धभूतस्य जनस्य नाथ त्वमुक्तमं शोधय धर्मचक्षुः॥ न ब्रह्मलोके न च देवलाके न यक्षगन्धर्वमनुष्यलोके। लोकस्य जातिजरापनेता नान्योऽस्ति त्वत्तो हि मनुष्यचन्द्र ॥ अध्येषकोऽहं तव धर्मराज अन्धावदाकृत्व न सर्वदेवान् । अनेन पुण्येन अपि क्षिप्रं प्रवर्तयेयं वरधर्म चक्रम् (९) ॥ अधिवामयति स्म भिक्षवस्तथागतः शिखिनो ब्रह्मणस्तूष्णी- भावेन मदेवमानुषासुरस्य लेाकस्थानुशहार्थमनुकम्पामुपादाय । अथ खलु शिखी महाब्रह्मा तथागतस्य दूष्णोम्भावेनाधि- वासनां विदित्वा दिव्यैश्चन्दनचूम रगुरुचूतैश्च तथागतमभ्यव- कीर्य प्रीतिप्रामोद्यजातस्तत्रैवान्तरधात्। अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्य धर्मालोकस्यादरोत्पादनार्थ शिखिनश्च महाब्रह्मणः पुनः पुनस्तथागताध्येषणया कुशलमू- स्ववियर्थं धर्मस्य चातिगम्भीरा दारतामुपादाय पुनरणे कस्य रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्यायमेवंरूपश्वेतावितोऽभूत्। गम्भीरः खल्वयं मया धोऽभिसम्बुद्धः सूक्ष्मा निपुणे दुरनुबोधः - ती तर्कावञ्चरः पण्डितविज्ञो वेदनीयः मर्वलोकविप्रत्यनी- यको दुर्दश: सापधिनि:सर्गः .मर्वमंस्कारोपममः सर्वतमोप- केदः (९) शून्यतानुपलम्भः हृष्णाक्षयो विरागो .निरोधी नि- वोणम्। अहञ्चेदिदं धर्म देशयेयं परे च मे न विभावयेयः । .. चभावदालत्व" चधवन करु इत्यर्थः । "चरपि चहपि। ...सर्वसमापदः" ममतमापदः । 3 T ·५१४ নিবি मा मे परमा विहेठा (१) भवेत्। चचहमपोत्सुकविहारेणेव विहरेयम् ॥ अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्मा बुद्धानुभावेन पुनरपि तथागतस्येदंमेवंरूपं चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय येन शक्रो देवाना- मिन्द्र स्तेनोपमङ्कामदुपमङ्कम्य. शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् । यत् खलु कौशिक जानीयास्तथागतस्थाईत: सम्यकसम्बुद्धस्या- स्पोत्सुकतायै चित्तं नतं न धर्मदेशनायाम् । न क्षान्तो वतायं कौशिक लोको विनङ्गति। वतायं कौशिक लोको महान्धका- रप्रक्षिप्तो वतायं कौशिक लोको भविष्यति । यत्र हि नाम त- थागतस्थाईतः सम्यकसम्बुद्ध स्याल्पोत्सुकतायै चित्तं नतं न धर्म- देशनायाम्। कस्मादयं न गच्छामस्तथागतमईन्तं सम्यक्सम्बुद्धं धर्मचक्रप्रवर्तनायाध्येषितम् । तत्कस्मात् । न ह्यध्येषितास्तथागता धर्मचक्र प्रवर्त्तयन्ति । माधु मार्षेति शक्रो ब्रह्मा भीमाश्च देवा अन्तरीक्षावातुर्महाराजकायिकास्त्रयस्त्रिंशा यामास्तुषिता नि- मीणरतयः परनिर्मितवमवर्तिनेा ब्रह्मकायिका आभाखरा वृहत्फलाः शुभकृत्स्नाः सम्बहुलानि च शुद्धावानकायिकदे- वपुत्रशतसहस्राण्यतिक्रान्तवा (२) अतिक्रान्तायां रात्री केवलं नारायण यणमूले दिव्येन वर्षेन दिव्येनावभासे नायभास्य येन तथा- गतस्तेनोपसङ्कामदुपसङ्काम्य तथागतस्य पादौ शिरसाऽभिवन्ध प्रदक्षिणीकृत्यैकान्ते तस्थुः । १ . सा मे परमा विहेठा"सो मे परमो विहेठा। २ ."चतिक्रामवाः' पतिकामावामि ।

·पञ्चविंशाध्यायः॥ ५१५ अथ खलु शको देवांनामिन्द्रो येन तथागतस्तेनाञ्चलिं प्र- णम्य तथागत गाथयाऽभिस्तुटाव । उत्तिष्ठ विजितमाम प्रज्ञाकरालो चर लोके । चित्तं हि ते विमुकं शशिरिव पूी ग्रहविमुकः (१) ।। एवमुक्त तथागतस्तूष्णीमेवास्यात् । अथ खलु शिखी महाब्रह्मा शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् । नैव कौशिक तथागता पहन्तः सम्यकसम्बुद्धा अध्येष्यन्ते धर्माच- क्रप्रवर्तनताये यथा त्वमध्येव्यते। अथ खलु शिखी महाब्रह्मा एकांसमुत्तरामनं कृत्वा दक्षि- गजानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन तथागतस्तेनानलिम्प्रणम्य तथागतं गाथयाऽध्यभाषत । उत्तिष्ठ विजितमाम प्रज्ञाकाराह णे विचर लोके । देशय त्वं मुने धर्ममाज्ञातारो भविष्यति (२) । एवमुक्के भिक्षवस्तथागतः शिखिनं महाब्रह्माणमेतदवा- चत् । गम्भीरः खल्वयं महाब्रह्मन् मया धोऽभिसम्बुद्धः शूक्ष्मो निपुण: । प्योलम्। यावत्मा मे स्यात्परमा विहेठा (२)। अपि च मे ब्रह्मन् इमे गाथे प्रभीचाणं प्रतिभामतः । प्रतिश्रोतगामिको मा! गम्भीरो दुर्दशेर मम । न तं द्रक्ष्यति रागान्धा अलं तस्मात्प्रकाशितुम् (8) ।। १ "प्रज्ञाकराट' प्रज्ञाकः । “णो चर" नो घर । “शििरव' भणीव । २ "प्रज्ञाकराट" प्रज्ञाकनः! "णो विचर" मो विचर। “भविष्यति" भवि ष्यतीत्यर्थः । पत्र विहेठविशेषणेऽपि पुंस्त्वं । " "प्रतित्रालगामिको" प्रतितोगामी । “द्रष्यति" पश्यन्तीत्यर्थः । 3 T2 ·ललितविन्तरः। अनुोतं प्रवाह्यन्ते कामेषु पतिताः प्रजाः । कृच्छ्रण मेऽयं सम्प्राप्तमलं तस्मात् प्रकाशितुम् (१) । अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्मा शक्रश्च देवानामिन्द्र स्त- थागतं तूष्णीम्भूतं विदित्वा सार्द्ध तैर्देवपुत्रैः दुःखिता दुर्मना- स्तत्रैवान्तरधायिषुः। त्रिरपि (२) च तथागतस्याल्पोत्सुकताये चित्तं नामयति (३) स्म । तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन मागधकानां मनुष्याणामि- मान्येवंरूपाणि पापकानि अकुशलानि दृष्टिगतान्युत्पन्नान्य- वन । तद्यथा। केचिदेवमाजः । वाता न वास्यन्ति ॥ केचिदेव- माहुः । अग्निर्न ज्वलिष्यति ॥ केचिदाहुः । देवो न वर्षि- व्यति ॥ केचिदाहुः । नद्यो न वह्यन्ति (४) ॥ केचिदाहुः। श- स्थानि न प्रजास्यन्ते (५) ॥ केचिदाहुः । पक्षिण आकाशे न क्रमिष्यन्ति ॥ केचिदाहुः । गुर्बिण्यो नारोग्येण प्रसविष्यन्ति ॥ अथ खलु भिक्षव: शिखी महाब्रह्मा तथागतस्येवमेवंरूपं चित्तवितर्कमाज्ञाय मागधकानाञ्च मनुष्याणामिमानि दृष्टि- गतानि विदित्वाऽतिकान्तायां रात्रावतिक्रान्तेन वर्षेन सावन्तं तारायणमूलं दिव्येनावभामेनावभास्य येन तथागतस्तेनोपम- प्रामदुपमङ्गन्य तथागतस्य पादौ शिरमाऽभिवन्द्यैकांसमुत्तरा- १ "चमोत"चन घोनः । “मम्प्राप्तमलं' सम्प्राप्तोऽलं । २ "दु:खिता दुर्मनातवान्न र धाथिषुः चिरपि दुःखितो दुर्मनसो भूत्वा नये- बाबार्दधतुस्तावपि इत्यर्थः । "नामयति" नामयतः । ४ "वनि' वहिष्यति । ५ "प्रजास्यो" प्रजनियमि ·पञ्चविंशाध्यायः॥ ५१. सङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं. पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन तथा- गतस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य तथागतं गाथाभिरध्यभाषत । वादो बभूव ममलेर्विचिन्तितो धी ह्यशुद्धो मगधेषु पूर्वम् । 'अमृतं मुने तद्विवृणीष्व दारं एण्वन्ति (१) धर्मविपुलं विमलेन बुद्धम् ।। कृतस्वकार्येऽमि भुजिय्यतां गतो दुःखाभिसंस्कारमलापकृष्टः । न हानिहड्डी कुशलस्य तेऽस्ति त्वमग्रधर्मविह पारमिं गतः (२) ॥ न ते मुने सदृश इहास्ति लोके कुतोऽधिकः स्यादिह ते महर्षे । भवानिहाग्रस्त्रिभवे विरोचते गिरिर्यथाऽमा च (३) सुरालयस्थः ।। महाकृपां विजनय दुःखिते जने न त्वादृशा जातु भवन्त्युपेक्षकाः । भगवन्वेशारद्यबलैः समन्वित- स्त्वमेव 'शको जनतां प्रतारितुम् (४) | १ "एखति" ओष्यति। २ "पारमिं गतः" पारातः । २ "साच" सच। ४ "प्रनारितुम" प्रमारयितुम् ।

·५१७
नजितविन्तरः॥
इयं सशल्पा सुचिरानुरा प्रजा
मदेवकाः सश्रमणा दिजाखिलाः (१)
अरोगिणी भवतु निरातुरज्वरा
न चापरः शरणमिहास्य विद्यते ॥
चिरानुबद्धवास्तव देवमानुषाः
कल्याणचित्ता अमृतार्थिनश्च ।
धमी यमेवाधिगमिष्यते जिनो
यथावदन्यूनमुदाहरिष्यति (२) ॥
तस्माद्धिया चापि सुविक्रमवा
विनयश्च सत्त्वाश्चिरनष्टमार्गान् ।
अपि श्रुतार्था: श्रमणाय कासिता
इयं पाती जनता महामुने (२) ॥
उदोचते धर्मजलं तवान्तिके
मेघो यथा मन्तृषितां वसुन्धराम् ।
कुरु तर्पणां नायक धर्महिं .
चिरप्रणटा विचरन्ति मानवाः ।।
भवे कुदृष्टिगहने मकण्टके
अकण्टकं मार्गमुजुम्पचक्ष्व तम् ।
१ "द्विजाखिलाः"द्विजा चखिलाः।
धर्म यमेवाधिगमिष्यते" धर्मेण येवाधिगमिष्यने । “उदाहरिष्यति" जरा.
हरिसि।
. “सुविक्रमत्या विभयम" सुविक्रमवत्वाविनयवत्वाचेत्यर्थः। "चिरहमार्गाम"
चिरमरमागीः । "श्रमणाय काक्षिता" श्रमणामिकाचावमा इत्यर्थः ।

·पचविंशाध्यायः॥ यं भावयित्वा मृतं लभेयं (२) अन्धप्रपाते पतिता ह्यनायका नो मन्यैरिह शक्यते । महाप्रपाते पतितां समुद्धर "च्छन्दं समुत्पाद्य वृषोऽसि बुद्धिमान् (२) । न मङ्ग तिष्ठेति सदा मुने चित्र कदाचिदीदम्बरपुष्यसत्रिभो। जिनाः पृथिव्यां प्रभवन्ति नायका: प्राप्तक्षण मोचय नाथ सत्त्वान् (३) । अभूच ते सर्वभवेब्वियं मति- स्तीर्मः स्वयं तारयिता भवेयम् । अशंसयं पारगतोऽमि माम्प्रतं सत्यां प्रतिज्ञां कुरु मत्यविक्रम ।। धर्माल्कया विधम मुनेऽन्धकार- मुत्क्षेपय त्वं हि तस्थागतध्वजम् । अयं स कालः प्रतिभात्युदीरणे मृगाधिपो वा नद दुन्दुभिखरः (४) । अथ खलु भिक्षवस्तथागतः मावन्तं लोकं बुद्धचनुषा- व्यवलोकयन सत्त्वान् पश्यति स्म। हीनमध्ये प्रणीतानुच्चनीच.. १ चस्य चतुर्थपादो नाचत्यपपुस्तकेष्वपि । २ "शक्यमेत" शक्या एने। “पतितां" पनिसान । १ "सा तिठेति" सो निष्ठसि । “पुष्यसविका" पुष्यसनिभः . ."मृगाधिपा वा' ममाधिप बत्यर्थः ।

·बनितविकारः॥ मध्यमान् खाकारान् दुराकागन् सुविशोधकान दुर्विशोधका- मुद्दाटिताजान् विपश्चिताज्ञान् पदपरमांस्त्रीन् मत्वराशीनेक मिथ्यात्वनियतमेकं मम्यक्त्वनियतमेकमनियतम् । तद्यथापि माम भिक्षवः पुरुषः पुष्करिण्यास्तीरे स्थितः पश्यति जलरुहाणि कानिचिदुदकान्तर्गतानि कानिचिदुदकसमानि कामिचिदुद- काभ्युगनानि । एवमेव भिक्षवस्तथागतः सावन्तं लोकं बुद्ध- चक्षुषा व्यलोकयन् पश्यति स्म मत्त्वांस्त्रिषु राशिषु व्यवस्थितान्। अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् । देशयेयमहं धर्म न वा देशयेयम् । स एष मिथ्यात्वनियता राशि वायं धर्म- माजानीयात्। देशयेयचाहं धर्म क वा देशयेयम् योयं सम्यक्- त्वनियतो राशिराज्ञास्यत्येवैष धर्मम् । यत् खलु पुनरनियतो राशिराज्ञास्यत्येवैष धर्मम् । यत् खलु पुनरनियतो राशिस्तस्मै स चेद्धम्म देशयिष्याम्य ज्ञास्यत्युत्त न देशथिव्यामि नाज्ञास्यामीति। अथ खलु भिक्षवस्तथागतोऽनियतराशिव्यवस्थितान सत्त्वान् दृष्ट्वाऽऽरभ्य महाकरुणामवक्रामयति स्म। अथ खलु तथागत पात्मनश्शेमं सम्यग्ज्ञानमधिकृत्य शि- खिनश्च महाब्रह्मणोऽध्येषणां विदित्वा शिखिनं महा ब्रह्माणं गाथाभिरध्यभाषत (१)। अपावृतास्तेषाममृतस्य द्वारा ब्रह्मम्निति सततं ये श्रोतवन्तः । १ .'गाथाभिरध्यभाषत" गाथयाध्यमापन ·पञ्चविंशाध्यायः ५ प्रविशन्ति श्रद्धा न विहेठसम्ज्ञा श्टण्वन्ति धमैं मगधेषु सत्त्वाः (१) । अथ खलु शिखो महाब्रह्मा तथागतस्याधिवासनां विदित्वा तुष्ट उदग्र आत्तमना प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्य जातस्तथागतम्य पादी बिरसाऽभिवन्दित्वा तत्रैवान्तरधात् । अथ खलु भित्तवो भीमा देवास्तवां वेलायामन्तरीक्षेभ्यो देवेभ्यो घोषमुदीरयन्ति स्म शब्दमनुश्रावयन्ति स्म । अद्य मार्धा तथागतेनाईता सम्यकसम्मुद्देन धर्मचक्रप्रवर्त्तनताये प्रति श्रुतम् । नद्भविष्यति बहुजनहिताय सुखाय लोकानुकम्पायै महतो जन- कायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानाञ्च मनुष्याणाञ्च ॥ परि- हास्यन्ते वत भी मार्धा असुराः काया दिव्याः कायाः परिपूर गमिष्यन्ति । बहवश्च सत्त्वा लोके परिनिर्वास्यन्ति ॥ एवमेवा- न्तरीक्षा देवा भीमेभ्यः प्रतिश्रुत्य चातुर्महाराजिकानां देवा- मां (२) घोषमुदीरयन्नि स्म । चातुर्महाराजिकास्त्रयस्त्रिंशानां त्रयस्त्रिंशा यामानां यामा तुषितनिर्माण रतीनां निर्माहार- तयः परनिर्मितवशवर्तिनां तेऽपि ब्रह्मकायिकानां घोषमुदीर- यन्ति स्म शब्दमनुश्रावयन्ति म। अद्य मार्षास्तथागतेनाईता सम्यक सम्बुद्धेन धर्मचक्रप्रवर्त्तनताथै प्रतिश्रुतम् । तद्भविष्यति १“बातवमः" श्रुत वनः । “हाअसापक इत्यर्थः । “विहेठसञ्चा" विहेठ- सचिन इत्यर्थः । २ "चातुर्महाराजिकानां देवानां चातुर्महाराजिकान देवाम प्रमोन्यर्थः । एष परेऽपिबध्यम। 30 ·१२२ ललितविस्तर। बहुजनहिताय बहुजनसुखाच. लोकानुकम्पायै महतो जनका- यस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानाच मनुष्याणाच॥ परिहा- स्यन्ते वत भो मार्षा असुराः कावा दियाः कायाः। विवर्द्धि- यो बहवच मत्वा लोके परिनिर्वास्यन्तीति ॥ इति हि भिक्षवस्तत्क्षणं जन्मुहत्तं तल्लवं यावयायिका देवास्तस्मादेवारभ्यैकमिनाद एकनिषोऽभ्युदतोऽभूत्। अद्य मार्षास्तथागतेनाता सम्यकसम्बुद्धेन धर्मचक्रप्रवर्तनाय प्रति- श्रुतमिति ॥ अथ खलु भिक्षवो धर्मरुचिश्च नामा बोधिवृक्षदेवता धर्म- कायश्च धर्ममतिश्च धर्मचारी च एते चत्वारो बोधिवृक्षदेवता- तथागतस्य चरणयोर्निपत्यैवमाहुः । क भगवन् धर्मचक्र प्रव- तथिव्यसीति । एवमुक्ने भिक्षवस्तथागतस्ता वृक्षदेवता एतदवोचत्। वारा- जस्या षिपतने मृगदावे ॥ ता पाहुः । परीसजनकाया भ- गवन् वाराणसी महानगरी परतद्रुमच्छायश्च मृगदावः । संयन्यानि भगवन् महानगराणि ऋद्धानि स्फोतानि क्षेमानि सुभिक्षाणि रमणीयानि प्राकीर्णबहुजनमनुष्याणि उद्यानोप- वमपर्वतप्रतिमगिडतानि। तेषां भगवतन्यतमे धर्मचक्र प्रवर्त्त- यतु । तथागतोऽवोचत् । एवम् ॥ भद्रमुखोऽवोचत् । तत्कस्मात् । यष्टि यज्ञकोटिसहस्रनयुता ये तत्र यष्टा मया षष्ठिबुद्धकोटिनयुतसहसा ये तत्र सम्पूजिताः । पौराण सषिणामिहालय वरा वाराणसी नाम वरा ·घधिशाध्यायः ५२५ मा देवानागाभिष्टुता महोतसो धाभिनिवः सदा (१).! बुद्धकोटिमहल कनवतिः पूर्व मरामि पर ये तस्मिन्नृषिसाहयेवनवरे वर्ति सुचक्रोत्तमम् । शान्तं चाप्युपशान्त ध्यानाभिमुखं नित्यं म्हगैः सेवितं इत्यर्थ चषिमाइये वनवरे वतिय चकोत्तमम् (९) ॥ इति इति श्रीलखितविस्तरे ध्येषणापरिवर्ती नाम पञ्चविंश- तितमः॥ षड्विंशाध्यायप्रारम्भः । अथ खलु भिक्षवस्तथागतः कृतकृत्यः कृतकरणीयः सर्वबन्धन- समुच्छिन्नः सर्वक्केशोद्भुतो निवान्तमलकेशो निहतमारप्रत्य- र्थिकः मर्चबुद्धधर्मनयानुप्रविष्टः सर्वज्ञः सर्वदर्शी दशबलसम- न्वागतचतुर्वैशारद्यप्राप्तोऽष्टादशवैणि कबुद्धधर्मप्रतिपूर्णः पञ्चच- तुःममन्वागतोऽनावरणेन बुद्धचक्षुषा सावन्तं लोकमवलोक्यै- वञ्चिन्तयति स्म । कस्मादहं सर्वप्रथमं धर्म देशयेयम्। कतमः सत्त्वः शाद्धः स्वाकार सुविनेयः सविज्ञापकः सविशाधको १ “यति" पहामि । “सहयमयुता ये सब यष्टा' सरबनियुतानि यानि सब बटानि। चच यशब्दस्य पुनरनिः । “नयुतसहसा थे नत्र सम्पूजिताः' नियुत- सहखाणि यानि नत्र सम्पूजितानि । “पाराण प्रषिक्षाम" पुराणानाम्पोणाम्। "चालय बरा" पालया बराः । “देवानागाभिएता" देवनागाभिष्टुतन । २ “बुबकोटिसरख चैक नवनिः पूर्व" एकनवत्यधिकबुद्धकोटिमहसारिच पू. वाशि रत्यर्थः । “ये नमिन" येतस्मिन् । “र्तिप्रवतितम् । “चायुपशाना चाप्युपमा । “रत्यर्थे ऋषिसाकये' इत्यर्थमषिमाझये। "निष्य'' वयं प्रवयि- प्याम इत्यर्थः । 302 ·४२० ललितविसरः मन्दरागदोषमोहोऽपरोक्षविज्ञान: स: श्रद्धावान् धर्मस्थाप- रिहीयते (९) । तस्मादई सर्वप्रथमं धर्म देशयेयम्। यश्च मे धर्म देशितमाजानीयात्र च मां च विहेठयेत् ॥ अथ खस्नु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत् । रुद्रकः खलु रामपुत्रः शुद्धः स्वाकारः सुविज्ञापक: सुविशोधको मन्दराममोहोड परोक्षविज्ञानः म अवणाद् धर्मस्यापरिहीयते। यः श्रावकेभ्यो नैवमज्ञानामज्ञायतमसहजतायै धर्म देशयति। कुत्रासावेत- ईि प्रतिवसतीत्याज्ञामीदद्य सप्ताहकालगत इति। देवता अपि तथागतस्य चरण योर्निपत्यैवमाहुः । एवमेतद्भगवन्नेवमेतत्मगत। अद्य सप्ताहकालगतो रुद्रको रामपुत्रः ॥ तस्य मे भिक्षव एत- दभूत्। महाहानिर्वर्त्तते रुद्रकस्य रामपुत्रस्य । य इममेवं सु- प्रणीतं धर्ममश्रुत्वा कालगतः । सचेदमाविमं धर्म श्रीव्यत्याज्ञा- स्थति तस्यैवाइं प्रथमं धर्म देशयिष्ये न च मां स विहेठयेत् ।। पुनरपिभिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत्। कोन्यः सत्चः गद्धः मुवि- नयः पूर्ववद्यावन्न च धर्मदेशनां विहेठयेदिति ॥ ततो भिक्षव- स्तथागतस्यैतदभवत् । अयं खल्वप्यण्डः कालामः भाद्धो यावन्न च मे धर्मदेशनां विहेठयेदिति ॥ ममा हरति स्म भिक्षवस्त- थागतः कुत्रावेतईि .इति। समन्वाइरंश्चाज्ञासदद्यत्रीण्य हानि कालगतस्येति ॥ शुद्धावासकायिका अपि च देवता एनमर्थ तथागतस्यारोचयन्तिस्म । एवमेव भगवन्नेवमेतत्गत। अद्य त्रयाई १ "सः अदावान बच सः श्रवणात रात वाच सर्वच पाठः । “धर्मस्त्रापरितो- यते" धर्मान परिहास्थति रत्यर्थः । एवं सर्वच बोध्यम् । अब धर्मस्यापरिणीयते इति वा पाठः।

·बर्षियाध्यायः॥ ५२५ कालगतस्याण्डस्य कालामस्थ ॥ ततस्तथागतस्यैतदभवत् । महा- हानिर्वर्ततेऽडस्य कालामस्य । य इममेवं सुप्रणीतं धर्ममश्रुत्वा कांलगत इति ।। पुनरपि भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत् । कः खल्चन्यः सत्त्व:- पद्धः लाकारो यावत्र च मे देशनां विहेठयेदिति । अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् । ते खलु पंञ्चका भद्र- वर्गीयाः प्राद्धाः खाकाराः सुविज्ञापका: सुविशोधका मन्द- रागदोष मोहा अपरोक्षविज्ञानास्ते श्रवणात् धर्मास्यापरिही- यन्ते । तैश्चाई दुष्कर चर्याच्चरन्नुपतिष्ठोऽभूत् (१) ते मया धर्म- देशितमाज्ञास्यन्ति । न च मेह विहेठयिष्यन्ति । अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत्। योन्वहं पञ्चके भो भद्रवर्गीयेभ्यः प्रथमं धम्म देशयेयम् ।। अथ खलु भिचवस्तथागतस्यैतदभवत्। कस्मिन्नेतहि पञ्चका भद्रवर्गायाः प्रतिवमन्ति ॥ अथ तथागतः सावन्तं लोकं बुद्धचक्षुषा व्यवलोकयन् पश्यति स्म। अद्राक्षीत् पञ्चकान् भद्र- वर्गीयान् नाराणस्या विहरत ऋषिपतने मृगदावे ॥ दृष्ट्वा च तथागतरौतदभवत्। यन्वहं पञ्चकेभ्यो भद्र वर्गीयेभ्यः सर्वप्रथम धर्म देशयेयं तईि मम सर्वप्रथमं धर्म .देशितमाजास्यन्ति । तत्कस्य हेतोश्चरिता विना (२) हि ते भिक्षवः सुपरिपण्डित- शक्लधर्माणे मोक्षमार्गाभिमुंखा निर्बन्धापनीताः (२) ! १ “उपनिष्टाऽभत्" उपस्थितोऽभूवम् । २ "चरिता विना" चाचरणं विमा। ३ "निबन्धापनीताः" चपनोना निर्वधाः ।

·५२४ ललितविस्तरः। ते अथ खनु भिक्षवसथागत. एवमनुविचिक्य बोधिमण्डाद- त्थाय त्रिमासमहामाहस्र लोकधातुं सम्प्रकम्प्यानुपूर्वेण मगधेषु चयां चरकाशीषु जनपदेषु चयर्थी सम्प्राकामत् ॥ अथ गयायां बोधिमण्डस्य चान्तरादन्यतम पाजीवकोऽद्रादीसथा- गतं दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्येन तथागतोनोपज- गामापेत्यैकान्तेऽस्थात्॥ एकान्ते स्थित भिक्षव श्राजीवकस्तथा- गतेन मार्द्ध विविधां सम्मोदनों कथां कृत्वा एवमाह। विप्रमन्नानि प्रायुभन् गौतम इन्द्रियाणि परिशुद्धः पर्यवदातः पीतनि- भीमश्च ते कविवर्षः । तद्यथापि नाम शारदः कालः पाण्ड- रवर्ष: प्रभाखरः पीतनिीमा भवत्येवमेव भगवतो गौतमस्य परिशद्धानीन्द्रियाणि परिशुद्धं मुखमण्डलं पर्यवदातम् । तद्यथापि नाम तालफलस्य पक्कस्य ममनन्तरन्तच्युतस्य बन्ध- नाश्रयः पीतनिभीमो भवति। परिशुद्धः पर्यवदात एवमेवं भगवतो गैतमस्य परिशद्धानीन्द्रियाणि परिाद्धं मुखम- एडलं पर्यवदानम्। तद्यथापि नाम जाम्बू नदवर्णनिष्क उल्का- मुखप्रविष्टा दक्षिणकारपुत्रेण सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकमचा- परि निःक्षिप्तो वर्मवान भवति परिशुद्धः पर्यवदातः पीत- निमोऽतीवप्रभाखरः। एवमेव भगवती गौतमस्य विप्रस- नानीन्द्रियाणि परिशद्धः त्वम्वर्णः पर्यवदातं मुखमण्डलम् ॥ कस्मिन्नाथुमम् गौतम ब्रह्मचर्यमुच्यते। एवमुक्के भिक्षवस्तथा- गतस्तमाजीवकगाथया प्रत्यभाषत ॥ प्राचार्यों न हि मे कश्चित् महशो मे न विद्यते ।

·वधिशाध्यायः
एकोऽहममि सम्बुद्धः (१) बोलिभता निरांश्रक ॥
मोऽवोचत् ।
पईन खलु गौतममात्मानम्प्रतिजानीषे ॥
तथागतोऽवाचत्।
अमेवाहं लोके शास्ता.ह्यहमनुत्तरः।
मदेवासुरंगन्धा नासि में प्रतिपुङ्गलः ।
सोऽवोचत्।
जिनं खलु गौतममात्मनम्नतिजानी ॥
तथागतोऽवाचत ।
जिना हि मा दृशा ज्ञेया ये प्राप्ता आश्रवक्षयम् ।
जिता मे पापका धर्मास्तेनोपजिनोहम्
मोऽवाचत् ।
कनायुभन् गौतम गमिष्यसि ।
तघागतोऽवोचत्।
वाराणमों गमिष्यामि गत्वा वै काशिकां पुरीम् ।
अन्धभूतस्य लोकस्य कास्यहं सदृशीं प्रभाम् ॥
वाराणसी गमिष्यामि गत्वा वै काशिका पुरीम्।
शब्दहीमस्य खोकस्य ताडयिव्ये ऽमृतदुन्दुभिम् (२)॥
वाराणमों गमिष्यामि गत्वा वै काशिका पुरीम्।
धर्मचक्र प्रवर्तिव्ये लोकेवप्रतिवर्तितम् ।।
॥
"चमिं सम्बुद्धः" चरिम सम्बुद्धः ।
२ साकस्य" सोकं । “पसनदुन्दुभिम्" चमन दुन्दुभिनेत्यर्थः,
इन्दुभिनेत्यर्थः

·लषितविक्षरः॥ गमिष्यामि गौतम इत्युका म आजीवको दक्षिणामुखः प्राक्रामत्। तथागतोप्युत्तरामुखः प्राक्रामत्॥ रति हि भिक्षवस्तथागता गयायां सुदर्शनेन नागराजेन निमन्त्रितोऽभूत् वामेन भतम च ॥ ततस्तथागतो रोहितवस्त्र- मगमन्तस्मादुरुविल्वाकल्प तस्मादनालमगमत् । ततः सारथि- पुरिमेषु च सर्वेषु भिक्षवस्तथागतां गृहपतिभिर्भकेन वासेन चोपनिमन्यमाणोऽनुपूर्वेण गङ्गाया नद्यास्तीरमुपागमत् । तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन गङ्गा महानदी सुपरिपूर्मा ममतोर्थि- का वइति स्म ॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतो नाविकममीपमुपागमत् पारस- न्तरणाय। म प्राह । प्रयच्छ गौतम तरपण्यम् ॥ न मेऽस्ति मार्ष तरपण्यमित्युत्ता तथागतो विहायसा सर्वातोरात्परं तीरम- गमत् ।। ततः स नाविकस्तं दृष्टाऽतीव विप्रतिमार्यभूदेवंविधो दक्षिणीयो मया न तारित इति । हा कटमिति कृत्वा मूर्छितः पृथिव्यां पतितस्तत एनाम्प्रकृतिनाविको राज्ञे विम्बिमारायारो- चयामास । श्रमण : स्वामिन् गौतमस्तरपण्यं याच्यमानो नास्ति तरपण्णमित्युक्त्वा विहायमा अनस्तीरात्परं तीरङ्गत इति ।। तक्रुत्वा तदयेण राज्ञा विम्बसारेण सर्वप्रबजितानां तरप- एयमुमुष्टमभवत् । इति हि भिक्षवस्तथागतोऽनुपूर्वेण जनपदचर्या चरन् येन वाराणसी महानगरो तेनोपसङ्कामदुपसङ्कम्य कालमेव निवास्य पात्रचीवरमादाय वाराणमों महानगरों पिण्डाय प्राविशत्।

·घहिंशाध्यायः। तम्या पिण्डाय चरित्वा कृतभावत्यः प्रश्वानपिण्डपाचप्र- निक्रान्तो थेन षिपतनो मृगदावो येन च पञ्चका भद्रवर्गी- धास्तेनोपनङ्गामति स्म । अद्राक्षुः खल पुनः पञ्चका भद्रवर्गीया- स्तथागतं दूरत एवागच्छंन्तम्। दृष्टा च क्रियाबन्धमकार्षुः । एष म आयुमान श्रमणा गौतम श्रागच्छति स्म (१) शैथिलिको बाहु- लिको प्रहाणविभ्रष्टः । अनेन खल्वमि तयापि तावत्यूकिया दुष्करचर्यया न शकितं (२) किञ्चिदुत्तरिमनुष्यमादलमार्य- ज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कर्तुम् । किं पुनरेतादरिकमाहार- माहरन सुखनिकायोगमनयुको विहरन्नभव्यः । खल्वेष शैथि- लिको बाहुलिको नास्य केनचित्प्रत्युदन्तव्यं न प्रत्युत्थातव्यम् । न पात्रचोवरम्प्रतिग्रहीतव्यं न श्रामनं दातव्यं न पानीयं परि- भोग्यं न पादप्रतिष्ठानं म्थापयित्वाऽतिरिकान्यासनानि वक्रव्यञ्च न मंविद्यते। इमान्यायुप्मन् गौतमातिरिकान्यासनानि सचे- दाकाङ्कति निषीदति । तत्र ज्ञातकौण्डिन्य एकोऽस्ति तेन स्प- तम्। श्रायुमास्व ज्ञातकौण्डिन्यश्चित्ते नाधिवासयति स्म । वाचा च न प्रतिक्षिपति स्म । यथा यथा च भिक्षवस्त यागतो येन पञ्च- का भद्रवर्गीयास्तेनापमझामति सा। तथा तथा ते खकस्वके- वासनेषु न रमन्ते म्म। उत्था तु कामा अभूवन् । तद्यथापि नाम पक्षी शकुनिः पञ्चरगतः स्यात्तस्य च पञ्जरगतस्याधोऽनिर्दग्धो भवेत् (३)। मोऽग्निसन्तप्तस्त्वरितमूर्द्धमुत्पतितुकामाः भवेत् प्रक्र- १ "चामचति " चागवति इत्यु रन्युचितम् । २ "न शक्तितं''नशन। निर्दग्धो भवेत्" निदान भवेदित्युचितम् । 3v ·५९. ललितविस्तर मितुकामश्चैव । यथा यथा तथागतः पञ्चकानाम्भद्र वर्गीयाणां भकासमुपसङ्गामति स्म। तथा तथा पञ्चका भद्रवर्गीया खकखके- स्वासनेषु न रमन्ते स्म । उत्थातुकामा अभूवन् । न म कश्चित्सत्त्वः सत्त्वनिकाये संविद्यते यस्तथागतं दृष्ट्वा श्रीमनान प्रत्युत्तिष्ठेत् (१)। यथा यथा च तथागतः पञ्चकान् भद्रवर्गीयानुपमङ्कामति स्म । तथा तथा पंञ्चका भट्रवर्गायाः तथागतस्य श्रियन्तेजश्चासह- माना भासनेभ्यः प्रकम्पमाणाः सर्वे क्रियां भिवोत्थायासनेभ्यः कश्चित्प्रत्युद्गच्छति स्म। कश्चित्प्रत्युगम्य पात्रचीवरम्प्रतिगृलाति स्म । कश्चिदासनमुपनामयति स्म । कस्मित्पाद प्रतिष्ठापनं क- श्चित्यादप्रक्षालनोदकमुपस्थापयति स्म । एवं चावोचत् । खा- गौतम स्वागतन्त श्रायुभन् गौतम निषो- देदमामनं। प्रज्ञप्तं न्यषीदत् । खल्वपि भिक्षवस्तथागतप्रज्ञप्त एवासने पञ्चकापि (२) भद्रवर्गीयास्ते तथागतेन मार्दू विविधाः सम्माद नीः मरञ्जनीः कथाः कृत्वैकान्ते निषेदुः। एकान्ते निषणाश्च ते पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागतमेतदवोचन । विप्रमन्नानि ते आयुष्मन् गौतमेन्द्रियाणि परिशुद्धग्छ विवर्म: [इति हि मन्वं पूर्ववत्] अस्ति ते आयुष्मन् गौतम. कनिदुत्तरिमनुष्यधर्मादल- मार्यज्ञानदर्शनविशेषः साक्षात्कृतः । एवमुक्के भिक्षवस्तथागतः पञ्चकान् भद्र वर्गीयानेवमाह । मा यूयं भिक्षवस्तथागतमायु- भन्वादेन समुदाचरिष्टः (३)। मा वोऽद्दीर्घरात्रमर्थाय हिताय गतन्ते श्रायुभन् १ “संविद्यत' "पत्यत्तिष्ठेत" इत्यत्र मंविद्यते स्म प्रत्युदतिष्ठदित्युचितम्। २ "पञ्चकापि' पञ्चका अपि । १ "चायावादेन समाचरिष्टः" चायुममा वादेन समदाचरथेत्यचितम् ।

·घड्विंशाध्यायः॥ ५६१ सुखाय। अमृतं मया भिक्षवः माक्षात्कृतोऽमृतगामीय) मारः। बुद्धोऽहमस्मि भिक्षवः सर्वज्ञः मर्वदर्शी शोतिभूतोऽनाश्रवः । वशी मर्वधर्मेषु धर्ममहं भिक्षवा देशयिष्याम्यागच्छत 'टणुत प्रतिपद्यध्वं श्रोतमवदधताह मेव (२) वदाम्यनुशास्मि । यथां मया मम्य गववेदिताः सम्यगनुशिष्टा यूयमप्याश्रवाणां चेता- विमुक्तिं दृष्ट्वा एव धमें माताकत्वोपसम्पद्य प्रवेदयिष्यथ (३) क्षीणा नो जातीरुषितञ्च ब्रह्मचर्य कृतं करणीयं नापरमित- मन्यद्भवं प्रजानाम इति । ननु च युमाकं भिक्षव एतदभूत् । अयं खत्त्वायुभानागच्छति श्रमण गौतमः शैथिलिको बाहु-. लिकः प्रहाणविभ्रष्ट [इति पूर्ववत यावत् चेदाकाङ्क्षति निषीदेति (४) । तेषाञ्च भिक्षव इत्युनं यत्किञ्चित्तीर्थिकलि- गतीर्थिकध्वजः माऽमा तत्क्षण मेवान्तरधात् । त्रिचीवरच पात्रच्च. प्रादुरभूत्तदनुच्छिन्नाश्च कंशाः । तद्यथापि नाम वर्ष- शतोपपत्रस्य भिक्षोरी-पथः मंजुत्तोऽभूत् मैव च तेषां प्रब- ज्याऽभूत मैवोपमम्पभिक्षुभावः । अथ खन्नु भिक्षवस्तस्यां वेलायां पञ्चका भिक्षवस्तथागतम्य चरणयोर्निपत्यात्ययं देश्यन्ति स्म । तथागतम्यान्तिके शास्तु- सञ्ज्ञां प्रेम च प्रमादञ्च गौरवचीत्पादयन्ति स्म । गौरवजाताच बहुविचित्रपुष्करिण्यां तथागतस्य स्नानपरिकर्म कुर्वन्ति स्म । १. चमतगामोय" चमतगाध्ययं । २ "श्रीतमपदधताहमेव" पानावदधनाइमेव ३ "प्रवेदयिष्यथ' प्रर्वेदिष्यथ । ४ . मिषौदेति" निषादमि । 3v 2 ·५३२ ललितविस्तरः बागप्रत्युत्तोर्मस्य भिक्षवस्तथागतस्तदभूत् । कस्मिम् खल पृथ्व- कैस्तथागतैरईद्भिः सम्यकसम्बुद्धैर्निषद्य धर्मचक्र प्रवर्तितम् । यस्मिंश्च भिक्षवः पृथिवीप्रदेशे पूर्वकैस्तथागतैरहभिर्धर्मचक्रं प्र- वर्तितमभूत् । अथ तस्मिं पृथिवीप्रदेशे सप्तरत्नमयमामनशतं (१) प्रादुरभूत्। अथ तथागतः पूर्वकाणां तथागतानां गौरवेण त्रीण्यास- नानि प्रदक्षिणीकृत्य सिंह इव निर्भीः चतुर्थ श्रामने पर्य- माभुज्य निषीदति स्म। पञ्चका अपि भिक्षवस्तथागतस्य पादौ शिरोभिरभिवन्द्य तथागतस्य पुरतो निषेदुः (२) । अथ खलु भिक्षवस्तस्यां वेलायां तथारूपां कायात प्रभा तथागतः प्रामुञ्चत् । यया प्रभयाऽयं विमाहनमहामाइस्रो लो- कधातुर्महतावभासेन स्फुटोऽभूत्। तेन चावभासेन या अपि लोकारिका अघा अधस्फुटा अन्धकारतमित्रा यत्रेमी च- न्द्रमा एवंमहर्रिकी एवंमहानुभावावेवमहेशाग्यो भाभया भाभां वर्मन वल तेजमा तेजो नाभितपतो न विरोचतः। तत्र ये सत्वा उपपत्रास्ते स्वकस्वकमपि बाहं प्रमारितं न पश्यन्ति स्म । तत्रापि तस्मिं समये महत उदारस्याडभासस्य लोके प्रादुर्भावा- ऽभूत्। ये च तत्र सत्त्वा उपपन्नास्ते च तेनावभामेन परिस्फुटाः समाना अन्योन्य पश्यन्ति स्म अन्योन्य सञ्जानन्ते स्म ॥ एवं चाहुः । अन्येऽपि किल भोः सत्त्वा इहोपपन्ना अन्येपि किल - १ सहसं इति वा पाठः । २ "निषेदुः" न्यषोदन् ।

·घड्विंशाध्यायः॥ भाः मंत्त्वा इहोपपत्रा इति । • अयच्च त्रिमाहममहासा- लोकधातु: 'षधिकारमष्टादशमहानिमित्तमकम्पत् प्राकम्पत् सम्प्राकम्पत् । अवेधत प्रावेधत सम्पावेधत । अचलत् प्राच- लत् सम्पाचलत्। अक्षुभ्यत् प्राक्षुभ्यत् सम्प्राक्षुभ्यत् । पर- णत् प्रारंणत् सम्पारणत् । अगञ्जत् प्रागर्जत् सम्प्रागर्जत् । अन्तेऽवनमति स्म मध्येऽवनमति स्म अन्ते उन्नमति स्म । मध्ये उन्नमति स्म। पूर्वस्यां दिण्यवनमति स्म। पश्चिमायां दिग्यु- नमति स्म। पश्चिमायामवनमति स्म। पूर्वस्यां दिग्युन्नमति स्म। दक्षिणस्यां दिग्यवनमति स्म । उत्तरस्यां दियुबमति सा। उत्तरस्यां दिश्यवनमति स्म । दक्षिणस्यां दिग्युन्नमति स्म । तस्मिंश समये हर्षणीयास्तापणीयाः प्रमादनीया अवलोक- नीयाः प्रह्लादनीया वर्मनीया अप्रतिवर्णनीया श्रमेचनका अप्रतिकृला अनुत्रामकरा: शब्दा श्रूयन्ते स्म । न च कस्यचित् सत्त्वस्य तस्मिन् क्षणे विहेठा वा त्रासो वा भयं वा स्तम्भित- त्वं वाऽभूत् । न च भूयः सूर्य चन्द्र ममाः शक्रब्रह्मलोकपालानां तस्मिन् क्षणे प्रभाः प्रज्ञायन्ते स्म । सर्वनरकतिर्यग्यो नियम- लोकोपपन्नाश्च सत्त्वा स्तस्मिन् क्षणे विगतदुःखा अभूवन् सर्व- सुखमर्पिताः । न च कस्यचित् मत्त्वस्य रागो पाधते स्म देषा वा मोहो वा दू- वा मात्मयं वा मानो वा सतो वा मदो वा क्रोधो वा व्यापादा वा परिदाहो वा। सर्चमत्त्वास्तभिमन् क्षणे मैत्रचित्ता हितचित्ताः परम्परमारपिट मजिनोऽभूवन्। ततश्च प्रभाव्यूहादिमा गाथा निश्वरन्ति स्म ।

·५२४
ललितविस्तरः।
'योऽसौ स्तुषितालयाच्युत्वा पाक्रान्त मातकुक्षी हि (९).
जातश्च लुम्बिनिवने प्रतिगृहीतः शचीपतिना।।
यो हि सिंहविक्रमगतिः सप्तपदा विक्रमी (२) असम्मूढः ।
ब्रह्मखरामथ गिरं मुमेोच जगत्यहं श्रेष्ठः ॥
चतुरो द्वीपाम्त्यक्त्वा प्रव्रजितः सर्वसत्त्वहितहेतोः ।
दुष्करतपश्चरित्वा उपागमद्येन महिमण्डः (३) ॥
सबलं निहत्य मारं बोधिः प्राप्ता हिताय लोकस्य ।
वाराणमीमुपागतो धर्मचक्रप्रवर्तनाय (8) ॥
सब्रह्मणा सह सुरैरधिष्ठो वर्त्तयास्य दूमं चक्रम् (५) ।
अधिवामितञ्च मुनिना लोके कारुण्यमुत्पाद्य ॥
मोऽयं दृढ प्रतिज्ञा वाराणमीमुपगता मृगदावम्।
चक्रं ह्यनत्तरममा प्रवर्त्तयिताह्यद्भुतं श्रीमान (६) ॥
यः श्रोतुकामो धर्म यः कल्पनयुतैः समार्जितु जिनेन ।
शीघममी त्वरमाणो आगच्छतु धर्मश्रवणाय (७) ।।
दुरवाप्यं मानुष्यं बुद्धोत्पादः सुदुर्लभः श्रद्धा ।
श्रेष्ठं धर्मश्रवणमष्टाक्षणविवर्जनं दुरापः ।।
१ "चाकात मातुकुक्षी' पाक्रान्ता मात्र कुचा।
२ "सप्तपदां विक्रमो" सप्तपदानि व्यक्रमत् ।
"महिमपडः" महीमण्डः।
"धर्मचक्रप्रवननाय" धर्मचक्र प्रवयिता इति वार पाठः ।
पधिष्ठा वयास्य' अधिष्ठितः प्रवयिता।
'हटप्रतिज्ञा" दृढप्रतिज्ञः ।
"कल्पनयुनः समार्जितु” कल्पनियुतैः समर्जितः। “शोघ्रममा" भीघ्र म
इत्यर्थः ।

·घड्विंशाध्यायः॥ ५३५. प्राप्तश्च तेऽद्य सर्वबुद्धोत्यादर क्षणस्तथा श्रद्धा । धर्मश्रवर्ण वरः प्रमादमखिलं विवर्जयत (१) । भवति कदाचिदवस्था यः कन्यनयुतर्न (२) श्रूयतें धर्मः । सम्प्राप्तः स चैवाद्य प्रमादमखिलं विवर्जयत ।। भौमादीन् देवगणान मञ्चोदबतीयं ब्रह्मचर्यन्तां (३)। पायात लघु मर्चे वर्चयिता नायको मृतचक्रम् ।। मञ्चोदिताश्च मरता देवघोषण तत्क्षणं सर्व्व। त्यत्वा देवसमृद्धि प्राप्ता बुद्धस्य ते पार्श्व ॥ इति हि भिक्षवा भौमवाराणस्या ऋषिपतने मृगदावे धर्म- चक्रप्रवर्त्तनाथ तथागतस्य महामण्डलमात्राऽधिष्ठितो ऽभूत् । चित्रो दर्शनीयो विपुला विस्तीर्मः सप्तयोजनश तायामा विस्ता- रेण ॥ उपरियाच देवैश्छत्रध्वजपताकावितानसमलङ्कतं गग- गतलममलङ्कृतमभूत्। कामावचरैरूपावचरैश्च देवपुत्रै चतुरशी- तिमिहामनशतमहस्राणि तथागतायोपनामितान्यभूवन् । इह निषद्य भगवान् धर्मचक्रप्रवर्त्तयत्वस्माकमनुकम्पामुपादायति ॥ अथ खलु भिक्षवम्तस्मिन् समये पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरा- भ्यो दिग्भ्य ऊर्द्धमधः ममन्ताहशभ्या दिग्भ्यो बहुबाधिमत्त्व- कोव्यः पूर्वप्रणिधानमन्वागता प्रागत्य तथागतचरण योनि- पत्य धर्मचक्रप्रवर्त्तनायाध्ये षन्ते स्म। ये चेह त्रिमाहसमहा- माहसलोकधातो शो वा ब्रह्मा वा लोकपाला वा तदन्येऽपि -- १ "धर्मश्रवणाय धर्मश्रवणाय । २ “कल्पनयुतै कल्पनियुते । 'सचोदयतोयं ब्रहाचर्यन्तां" सचोदयनोदं ब्रह्मचर्य माम् इत्यर्थः ।

·५३६ सालितविस्तर मशाख्यमहेशाख्या देवपुत्रास्तेऽपि मचे तथागतस्य चरणयोः शिरोभिः प्रणिपत्य तथागतमध्येषन्ते स्म धर्मचक्र प्रवर्तनाय । 'प्रवर्तयतु भगवान् धर्मचक्र प्रवर्तयतु सुगतो धर्मचक्र बहुजन- हिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्था- र्थाय हिताय सुखाय देवानाञ्च मनुष्याणाश्च यजस्व (१) भग- वन्धर्मयशं प्रवर्ष () महाधर्मवर्षमुच्क्रपथ(१)महाधर्मध्वजम् । प्रपूरय महाधर्माशचं प्रताडय महाधर्मदुन्दुभिम्। तत्रेदमुच्यते। त्रिसाहस दूतो बहुब्रह्मखरैश्च पाल तथा उपगम्य जिनस्य क्रमेऽभिनिपत्य उदाहरिषुः । स्मर पूर्वप्रतिज्ञां महामुनि या त्वय वाच कृता अहु ज्येष्ठ विशिष्ट प्रजाय करिव्ये दुःखस्य क्षयम् (8)॥ त्वयि धर्षितु मार मसैन्य द्रुमेन्द्रि स्थिहित्व मुने वरबोधि विबुद्धः सुशान्ति निपातित क्लेशद्रुमाः । अभिप्रायु पूर्ण अशेष य विचिन्तित कल्पशता जनतां प्रसमीक्ष्य अनायिक वर्भय धर्मचक्रवरम (५) ॥ "यजस्व" यज। २ "प्रवर्ष" प्रवर्षय। १ “उच्छृपय" उत्क्षेपय । ४ "चिमाहस इतो" चिसाहमादितो । “पाल तथा" पालास्तथा । “उदाह- रिषः" उदाहरन् । “महाभुनि" महामुने । “त्य वाच" त्वया वाक् । "पड ब्येष्ठ विशिष्ठ प्रजाय" अहं ज्येष्ठा विशिष्टा प्रजानां । .." "त्वयि धर्षितु मार ससैन्य मेन्द्रि स्थिहित्व" त्वया धर्षितो मारः ससैन्यो द्रुमेन्द्र स्थित्वा । “वरबोधि विबुद्धः" वरबोर्धािबुदः । “सुभानि" सुभानिमः कृता रत्यर्थः । “निपातित" निपातिताः। "अभिप्रायुपूर्ण चशेष य विचिन्तित कल्प- मता'' अभिप्रायः पूर्णाऽशेषो यो विचिन्तितः कल्पमतात् पूर्वमित्यर्थः । “चनायिक" चाम्नायिकं । “धर्मचक्रवरंपच चक्रवरमिति वा पाठः।

·घड्विंशाध्यायः॥ ५६७ सुगतस्य प्रभाय सुभामित क्षेत्रसहनशता बहवः शंत बुद्धसुताश्च उपागत द्धिबलैः । विविधां सुगतस्य करित्वन पज महानिचयां स्तवयित्सु तथागतु भूत गुणेभि अध्येषिषु कारुणिकम् (१) ।। करुणाघन विद्युतप्रज्ञ विपश्वनं वायुसमा अभिगर्जितु कल्पम इस निमन्त्रित सर्वजगत् । अष्टाङ्गिकमार्गजलोधर वर्ष ममेहि जगस्य हषां बल इन्द्रियध्यानविमोक्ष विवर्द्धय मत्त्वधनम (२) ॥ बहुकल्पम हर मुशिक्षित शन्यतथवस्थिता ममुदानितु धर्मज भैषज जानितु सत्त्वचरी। जनता इयं व्याधिशतेभिरुपद्रुत क्लेशगण- र्जिनवैद्य प्रमोचक वर्त्तय धर्मचक्रवरम् (३) ॥ म हि पारमिते चिररात्र विवर्द्धितु काल त्वया असमं तु अचाल्यु प्रणोतु सुमञ्चितु धर्माधनम् । व्रज सत्त्व अनाथ दरिद्र अनायिक दृष्ट्व इमां " १ "प्रभाय सुभासित क्षेत्रमहसकता" प्रभया सुभासितानि चजमहसतानि । "बहवः शत" बहशत मडाय का इत्यर्थः । “उपागत" उपागताः । “करित्वन पज' हवा पूजां । “स्तवयित्सुन्नथागत भूतगुणेभि चध्यषिषु" अम्त वंस्तथागतं एवम्भूत- गुणैरध्येषितुं । २ "विद्युतप्रज्ञ विपश्यन" विद्युतप्रज्ञ विदृश्य । “वायुसमा" वायुममम् । भिगर्जित कल्पसहस निमन्त्रितु" अभिगर्जितं कल्पसहसपल मिमन्वितं । “घटा. निकमार्गजोधर वर्ष समेहि जगस्य" अष्टाह्निकमार्गम्वरूपं जलधरं विषय समय जगतः । "बल्ल इन्द्रियध्यानविमाक्ष" बलमिन्द्रियध्यानविमा । १ "बड़कल्पसहस सुशिक्षितु धन्यतयवस्थिता" बळकल्प महसपर्यह सुशिक्षित न्यतथात्वस्थित। "समदानितु धर्मज भैषज जानितु सत्त्व चरी" ममदानितं धर्मजं भैषज्यं ज्ञाता सत्त्वच- । “व्याधिगतेभिरु पट्टस" व्याधिशतपटमा। 3x ·પૂર मलितविस्तरः। विचरन्धन मा विनायक चक्र प्रवर्त्तय हे (१) ।। धनधान्यहिरण्यसुवर्मस्तथैव च वस्त्र शुभा वरपुष्पविलेपनधूपनत्तम् गृहाच वराः । अन्तःपुर राज्य प्रियात्मज त्यक प्रहर्षयता जिनबोधिगवेषत मातिविबुद्धं प्रवर्त्तय चक्रवरम् (२) । तथ शील प्रखण्ड अकल्मषु रक्षितु कल्पश तां मद शान्तिसुभावितवीर्य अलीग अभूषित का। वरध्यानभिज विपश्यन प्रज्ञ उपेक्षत मुने परिपूर्ण मनोरथ निर्जर वर्त्तय चक्रवरम् (३) ।। अथ खल्लु भिक्षवः महचित्तोत्पादधर्मचक्रप्रवर्ती नाम बो- धिमत्त्वा महासत्त्वस्तस्यां वेलायां मर्वरत्न प्रत्युप्तं सर्वरत्नप्रशोभितं नानारत्नालङ्कारव्यूहविभूषितं सहस्रारं सहस्ररश्मिं मनाभिक मनेमिकं सपुष्पदामं महेमजालं मकिङ्किणीजालं मगन्धहस्तं मपूर्स कुम्भं सनन्दि कावन मखस्तिकालङ्कृतं नानारङ्गरकं दि- १ "चिररात्र विवर्दितु काल त्वया चिररा विवर्द्धितः कालस्त्वया । “अचाल्यु प्रणीतु सुचितु" चाल्यं प्रणातं सुचित। “सत्त्व अनाथ दरिद्र चनायिक दृष्ट सत्चमनाथं दार द्रमनायकं दृष्टा। अत्र मुत्त्व अनाय इत्यच सर्व अनाथ दति वा पाठः । “विचरन्धन सप्त” वितरन् धनानि सप्त इत्युचितमित्यनुमायते । “हे' हिति वा पाठः । २ "धनधान्यहिरण्य सुवर्णस्तथैव च वस्त्र शुभा" धनधान्याहरण्यसुवर्णानि तथैव च वखाणि शुभानि । “वरपुष्पविलेपनधूपनचूर्ण' वरपुष्पविलेपनधूपनचानि । "चन्नःपुर राज्य प्रियात्मज त्यक्त" अन्तःपुर राज्यं प्रियात्मज.स्त्यक्ताः । “जिनवाधि- गवेषित सातिविबुद्ध" मिनबोध्यन्वेषणन सातिशयवि बुद्धमित्यर्थः । २ "तथ शोल अखण्ड चकल्मषु रचितु कल्पनां" नथा मोलमखण्डमकलाषं रक्षित कल्पमतपर्यमित्यर्थः । "सद् सदा "अभाषितका" वाचतो अभूषितक Tः । "बरयानभिज्ञ" वरध्यानामिज । "प्रज्ञ उपेचत' प्राज्ञ उपेक्षक।

·धड्विंशाध्यायः॥ ५२४ .. व्यवस्त्र पशोभितं दिव्यपुष्पगन्धधूपमाल्यविलेपनानुलिप्तं सर्वर- कारवरोपेतं तथागताय धर्मचक्रप्रवर्तनाय पूर्वप्रणिधानाभि- निर्दृतं बोधिसत्त्वाशयविशोधितं तथागतपूजाई मर्वतथागतम- मन्चाहतं मर्चबुडाधिष्ठानाविकोपितं पार्वकैस्तथागतरद्भिः मम्यकम बुद्धैः प्रेषितं प्रवर्तितं पूच धर्मचकमुपनामयति स्म। उपनाम्य च कृताञ्जलिपुट स्तथागतमाभिर्गाथाभिरभ्यष्टावीत् । दीपकरेण यद व्याकृत एद्धमत्त्वा बुद्धो भविष्याम हि त्वं नरसिंहमिंहः । तस्मिं ममामि प्रणिधी इयमेवरूपा सम्बाधि प्राप्त हु धर्म अध्येषयेयम् (१) । न च शक्य मर्च गणनाय अनुप्रवेष्टुं ये श्रागता दशदिशेभिरिहागमत्त्वाः । अध्येषि शाक्यकुलनन्दन धर्मचक्रं प्रहाः कृताञ्जलिपुटाश्चरणे निपत्य (९) ॥ या बोधिमण्डे प्रताश्च सुरैर्वियूहा यां च वियूहाः कृत सर्वजिनात्मजेभिः । सा सर्व संस्थित वियूह धर्मचके . १ 'यद व्याकृत" यदा व्याकृतम । “तस्मिं ममामि"तस्मिन समाम। "यमेव. कपा" इयमेवंरूपा। सम्बोधि प्राप्त अह धर्म चध्येषयेयम्" सम्बाधिः प्राप्ता अहं धर्ममध्येषयेयम् । शक्य सर्वगलनाय अनुप्रवेष्टु" शक्याः सर्वे गणनायामनुप्रछु। “दशदि. शभिः" दादग्भिः । “अषि मारकुन नन्दन धर्मचक्र' बधषनिर्यात शाक्यकुल- नन्दनो धर्मचक्रम्। चन एव ते चरणयोपितिता इति भावः । “निपत्य" निप. तिना इत्यर्थः । 3x2 ·५४० বাঘিননি। स्फुट सर्विदेवै- परिपूर्वकल्प भणमानु क्षयं न गच्छेत् (१) ॥ त्रिमहसलोक गगणं धरणीतलमसुरकिन्नरमानुषैश्च । उल्काशशब्दमपि श्रूयति तन्मुहत्त सर्वे प्रमन्नमनमो जिनमभ्युदीक्षन (२) ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतो राव्याः प्रथमे यामे तूष्णी- म्भावेनाभिनामयति स्म। राया मध्यमे यामे मंरञ्जनीयां कथां प्रवर्त्तयति स्म ।। राया: पश्चिमे यामे पञ्चकान् भद्रवर्गीया- नामन्यैतद वाचत् । द्वाविमौ भिक्षवः प्रबजितस्य तावत् क्रमा। यश्च कामेषु कामसुखल्लिकायोगा हीनो ग्राम्यः पार्थग्जनिको(३) मालमार्याऽनापसंहितो नायत्यां ब्रह्मचर्याय न निवेदनवि- रागाय न निराधाय नाभिज्ञापनसम्बोधये न निर्वाणाय मंव- र्तते। या चेयं मध्यमा प्रतिपदात्मकायनमथानुयोगो दुःखों- ऽनर्यापमंहिता दृष्टधर्माश्चाय त्याञ्च दुःखविपाकः । एतौ च भिक्षवो दारन्तावदनुगम्य मध्यमचैव प्रतिपदा तथागतो धर्म देशयति । यदुत सम्यग्दृष्टिः सम्यकस ङ्कल्पः सम्यग्वा सम्बकर्मान्तः .. १ "या" ये। “सुरैर्वियूहाः " सुव्यूहाः । "या च वियूहाः" ये च व्यूहाः। “लत सर्वजिना मजेभिः'' कृताः सर्वजिनात्मजः। "मा सर्व मस्थित विदह” ते सर्वे में- स्थिता व्यूहाः । 'परिपूर्णकल्प भणमानु क्ष न गच्छन्” (यं व्यूहाः) परिपूर्ण कल्प- पर भानात 'क्षयं न गच्छयः । २ "बिमहसनोक गगणं स्फुट" त्रिमहसलोकं गगनस्थं स्फुटमभूदित्यर्थः । ": सवि. दः सर्वदेवैः। पत्र देवसबैरिति वा पाठः। "उम्रकाश शब्दमपि श्रूथति तन्मु- ह'' उल्लास शब्दोऽपि श्रूयते स्म तन्मुद इत्यर्थः । जिनमभ्युदोषन्' जिनमभ्यु- । १ "पार्थगलनिकः" पार्थकाजनकः ।

·घड्विंशाध्यायः॥ ५४१ सम्यगांजीवः सम्यग्व्यायामः सम्यक्स्मतिः सम्यकममाधिरिति ।। चत्वारीमानि भिक्षव आर्यसत्यानि । कतमानि चत्वारि। दुःखं दुःखसमुदयो दुःखनिरोधी दु:खनिरोधगामिनी प्रति- पत् ॥ तत्र कतमद्दुःखम् । जातिरपि दुःखं जरापि व्याधिरपि मरणमपि अप्रियसम्प्रयोगाऽपि प्रियविप्रयोगोऽपि दुःखम्। यदपि इच्छन् पर्येषमाणे न लभते तदपि दुःखम्। मझेपत: पञ्चोपा- दामस्कन्धो दुःखमिदमुच्यते दुःखम् ॥ तत्र कतमो दुःखसमुद- यः । येयं हष्णा पानविकी नन्दिरागमहगता तत्र तत्राभिन- न्दि न्यायमुच्यते दुःखसमुदयः ॥ तत्र कतमा दुखनिरोधः । योऽस्था एव हणायाः पुनर्भविक्या नन्दिरागमहगतायांस्तत्र तत्राभिनन्दिन्या जनिकाया निवर्तिकाया अशेषो विरागो निरोधोऽयं दुःखनिरोधः ॥ तत्र कतमा दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत्। एष एवार्याष्टाङ्गमार्ग:। तद्यथा। सम्यग्दृष्टियावत् सम्यक समाधिरिति । इदमुच्यते। दुःखनिरोधगामिनो प्रति- पदार्यसत्यमिति। इमानि भिक्षवश्चत्वार्यसत्यानि ॥ दुःखमिति में भिक्षवःपूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिमा मनमिकाराबहुलीकारा- ज्ञानमुत्पन्नं चचुरुत्पन्नं विद्योत्पन्ना भूरिरुत्पन्नो मेधोत्पन्ना आलोकःप्रादुर्भूतः। श्रयं दुःखनिरोध ईति मे भिक्षवः म पूर्ववद्यावदालोकः प्रादुर्भूतः । दूयं दुःखनिगधगामिनी प्रतिपदिति मे भिक्षवः पूर्ववदेव पेयालं यावदालोकः प्रादुर्भूतः। तत्र (१) खल्विदं दुःखं परिजेयमिति मे भिक्षवः पूर्ववदेव याव- १ नतति वा पाठः ·५४२ ललितविस्तरः॥ दालोकः प्रादुर्भूतः। स खल्वयं दुःख समुदयः प्रहातव्य इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेषु सवं यावदालोक इति । स खल्वयं दुःखनिरोधः माक्षात्कर्ता इति मे भिक्षवः पूर्ववद्यावदालोक- इति । मा खल्वियं दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदिति भाव- यितव्येति पूर्ववद्यावदालोक इति। तत् खल्विदं दुःखं परि- ज्ञातमिति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेषु इति पेयालम् । स खल्वयं दुःखममुदय प्रहाण इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेति पेयालम् । स खल्वयं दुःखनिरोधः साक्षात्कृत इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रु- तेति पेयालम् । मा खल्वियं दुःख निरोधगामिनी प्रतिपद्भा- वितेति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिमा मनसिकारा- इडलीकाराज्ज्ञानमुत्पन्नं चक्षुरुत्पन्नं विद्योत्पन्ना मेधोत्पन्ना बालोकः प्रादुर्भुतः । इति हि भिक्षवो यावदेव मे एषु चतुार्यसत्येषु सोनिमे। मनमि कुर्वते एवं त्रिपरिवर्तितं द्वादशाकारं ज्ञानदर्शन मुत्प- द्यते न तावदहं भिक्षवोऽनुत्तरां सम्यक्मगधिमभिसम्बुद्धो- ऽस्मि इति प्रतिज्ञामिषम् (१)। न च मे ज्ञानदर्शनमुत्पद्यते (२) । यतश्च मे भिक्षव एषु तुार्यभत्येष्वेवं त्रिपरिवर्स द्वादशा- कारं ज्ञानदर्शनमुत्पन्नम्। अकोप्या च मे चेता विमुक्तिः प्रज्ञा- विमुक्शि माक्षात्कृता। ततो भिक्षवोऽनुत्तरां सम्यकसम्बो- धिमभिसम्बुद्धास्मोति प्रत्यज्ञामिषम् ॥ ज्ञानदर्शनं मे उदपादि १ "प्रतिज्ञासिषम्" प्रत्यज्ञासिषम् । २ "उत्पद्यत" उत्पद्यते ।

·घड्विंशाध्यायः॥ ५२ वीणा मे जातिरुषितं ब्रह्मचर्यकृतं करणीयं नांपरस्माजवं प्रजानामि । तत्रेदमुच्यते। वाचाय ब्रह्मरुत किन्नरगर्जिताय अङ्गैः सहस्रनयुतेभि समुहंताय । बहुकल्पकोटि सद सत्य सुभाविताय कौण्डिन्यमालपति शाक्यमुनिः स्वयम्भूः (१) ॥ चक्षुरनित्यमध्रुवं तथ श्रोतघ्राणं जिहापि काय मन दुःखा अनात्म अपि रिक्तखभावशून्याः । जडास्वभाव हणकुम इवा निरीहा नैवात्र अत्म न नरो न च जीवमस्ति (९) । हेतुप्रतीत्य इमि सन्तु त सर्वधी अत्यन्त दृष्टिविगता गगण प्रकाशाः । न च कारकोस्ति तथ नैव च वेदकोस्ति न च कर्म नश्यति कृतं ह्मशाभं शुभं वा (३) । स्कन्धाः प्रतीत्य समुदेति हि दुःखमेवं . १ "वाचाय" वाचा । "ब्रह्मगन किनारगर्जिताय' ब्रह्मक्तया 'किन्नरणजितया । "महसन युतेभि सागताय' सहसनियुतः समुहतया । "बड़कल्पकाटि सद मत्य- सुभानिताय" बड़कल्पकारिपर्यम सदा सत्य सुभावितथा । २."तथ श्रीनघणं" तथा श्रावघ्राणे। "काय मन दुःखा चनात्मकाया मनय (एते) दुःखवन्त चनात्मानः। 'जडाखभाव टाकुय " जडखभावास्तु णकुया. विव । “चात्म म" चात्मा नं। "जीवमति जावास्ति ।, १ "हेतुप्रतात्य रमि सन्नु न” हेतुप्रतीयमाना इमे सम्नि त रन्यर्थः । “तथ" तपा।

·.
बालितविस्तरः।
सम्भान्ति दृष्णमलिलेन विवर्द्धमानाः
मार्गेण धर्मसमताय विपश्यमाना
अत्यन्त क्षीणक्षयधर्मातया निरुद्धाः (१) ।
सङ्कल्पकल्पजनितेन अयोनिशेन
भवते अविद्यमपि सम्भवकोऽस्य कश्चित ।
मंस्कार हेतु ददते न च मङ्कमाऽस्ति
विज्ञानमुद्भवति सङ्घमणं प्रतीत्य (२) ॥
विज्ञान नाम तथ च रूप समुत्थितोऽस्ति
नामे च रूपे समुदेन्ति षडिन्द्रियाणि ।
पडिन्द्रियैर्निपतितो इति स्पर्श उक्तः
स्पर्णेन तिस्त्र अनुवर्त्तति वेदना च (३) ।
यत्किञ्चिदेदयितु सर्व सहष्ण उका
हष्णात सर्व उपजायति दुःखस्कन्धः ।
उपादानतो भवति मर्ब भवप्रकृत्ति-
र्भवप्रत्यया च समदेति हि जातिरस्य (8) ॥
१ "प्रतीत्य समुदेति" प्रतोताः समुदानि । “टष्णसलिलेन" हरणासलिलेन ।
"धर्मसमताय" धर्मममताख्येनेत्यर्थः।
२ "भवते विद्यमपि" भवविद्यापि । “सम्भव कोऽस्य" सम्भावकोऽस्याः । “सं.
स्कारहेतु ददत" संस्कारहेतुं ददाति ।
१ "विज्ञान नाम" विज्ञानं नाम । “नथ" नथा। ''रूपसमुत्थितोस्ति" रूपं
समुत्थितमस्ति । 'नामे च कपि समुदेन्नि नानि च रूपे समुन्ति । “निपतितो
इति" निपातित रनि । “तिस्स अनुवति वेदना व"तिसाऽनवर्तन्ने वेदनाश्च ।
४ . 'वेदयितु" वेदयितुं । “सर्व सटष्ण उक्ता" सर्वे मटणाः उक्तः । "टणान
मर्य उपजायनि" ष्णातः सर्व उपजायते । “सर्व भवप्रनिः" सा भवप्रकृतिः।
चच भवरिति पाठे मम्यम् ।

·वमिंशाध्यायः॥ ५०५ जातीनिदानरयाधिदुःखानि भान्ति उपपत्ति नैक विविधा भवपञ्जलेसिम् । एवमेष सर्व इति प्रत्ययतो जगस्य म च प्रात्मपुङ्गल न सङ्कमकोऽस्ति कञ्चित् (१) ॥ यस्मिन्न कल्प न विकल्प न योनिमाहा यद्योनिमो भवति ने तत्र अविद्य काश्चित् । यस्मिन्निरोध भवतीह अविद्यतायाः सर्वे भवाङ्ग क्षयक्षीण क्षयं निरुद्धाः (२) ।। एवमेष प्रत्ययत बुद्ध तथागतेन तेन स्वयम्भु खकमात्मन व्याकरोति । न स्कन्ध पायतन धातु वदेमि बुद्धं नान्यत्र हेत्ववगमाद्भवतोह बुद्धः (३) ॥ भूमिर्च चात्र परतोर्थिकनिर्मितानां शून्यप्रवादि दह ईदृश धर्मयोगे। ये पूर्वबुद्धचरिता सुविद्धमत्त्वाः १ "जातीनिदानजरव्याधिदुःखानि भान्ति" जातिनिदानजराव्याधिदुःखानि भवन्मि। "उत्पत्ति नैक" उत्पत्तिका। भवपालेस्मि' भवपारेऽस्मिन् । “जगस्य" जमतः । "चात्मपजल" चात्मपुजलस्य जीवात्मन इत्यर्थः । २ "कल्प न विकल्प न योनिमाका" कल्पा न विकल्पा न यानिराका। "च- विध काचित्" चविद्याः काथित् । "निरोष भवनीह' निरोधो भवतीह । “चवि. यतायाः" चविद्यायाः । "भवाज क्षयक्षीण" भवाजाः क्षयक्षोणारा "आय निर. बा"क्षया निरद्धः । १ "प्रत्ययत बुद्ध नथागनेन" प्रत्ययतो बुद्धस्तथागनेन । "स्वयम्भु खकमात्मन" खयम्भुवं खकमात्मानं । "स्वन्ध चायतन धातु वदेमि" सन्धमायतनं धातुं व. दामि। 3Y

·५५६
नलितविस्तरः॥
दे शक्नुवन्ति इमि धर्म. विजानताय (१) ।।
एवं हि द्वादशाकारं धर्मचक्र प्रवर्तितम् ।
कौण्डिन्येन च प्राजातं नित्ता रतनास्तयः (२) ॥
बुद्धो धर्मश्च सडच इत्येते रतनत्रयम् (३) ।
परस्परागतः शब्दो यावद्ब्रह्मपुरालयम् ।।
वर्तितं विरजं चक्रं लोकनाथेन तायिना।
उत्पन्ना रतनास्त्रीणि लोके परमदुर्गभाः (१) ॥
कौण्डिन्यं प्रथमं कृत्वा पञ्च काश्चैव भिक्षवः ।
षटीनां देवकोटीनां धर्माचक्षुर्विशोधितम् (५) ॥
अन्ये चाशीतिकोव्यस्तु रूपधातुकदेवताः ।
तेषां विशोधितं चक्षुर्धर्मचक्रं प्रवर्तिते (६) ॥
चतुरशीतिसहस्राणि मन व्याणां समागताः ।
तेषां विशोधितं चक्षुर्मकाः सर्वेभि दुर्गतिं (७) ॥
दशदिशन्तु अनन्तं बुद्धखरो गछि तस्मिं क्षणे
रुत मधुर मनोज्ञः मंश्रूयते चान्तरीक्ष शुभ ।
१ "न्यप्रवादि रह ईश" शुन्यप्रवादे रह ईदृशे । “इमि धर्म विजानताय"
रमं धर्म विज्ञातुम् ।
२ "
निता रतनास्त्रयः" निहतानि रत्नानि बीणि ।
२ "इत्येत रतनत्रयम्" इत्येतानि रसत्रयाणि ।
५ "विरज" विरजस्कं । “तायिना" विस्तृतेन । "उत्पन्ना रतनास्त्रीणि” उत्पन्नानि
राणानि बौणि । “परमदुर्लभाः'' परमदुर्लभानि ।
५."कौण्डिन्यं प्रथमं कृत्वा पञ्चकाथैव भिक्षवः" कौण्डिन्यमग्रतःहला पञ्चकामा-
वैध भिक्षुणामित्यर्थः ।
'अन्य' पन्गाः। "तेषां" तासां। "धर्मचक्र" धर्मचक्र।
"समागताः' समागतानि । “सर्वेभि दुर्गति" सर्वदुर्गनोः।

·घर्तिशाध्यायः॥ ५००. एष दशबलेन शाक्यर्षभेण धर्मचक्रोत्तम ऋषिपतनमुपेत्य वाराणसी वर्तितो नान्यथा (१) ।। दशदिशित ये केचिद् बुद्धशताः सर्व तूष्णी_ता- स्तेषु मुनिमये उपस्थायकाः मर्वि पृच्छि जनां । किमिति दशबलेभि धर्म कथाच्छिन्न श्रुत्वा रुतं माधु भणत शीघ्रं किं कारणं दूष्णीभावेन स्थिताः (२)॥ पूर्वभवशते वीर्यबलैर्वाधिः ममुदानीत्व बहवः शतसहस्र पश्चान्मुखा बोधिसत्त्वा कृताः । तेन हितकरेण उत्तप्ता प्राप्त बाधिः शिवा चक्र त्रिपरिवर्तितो तेन तूष्णीभूताः (३) ।। दमु वचन श्रुणित्वा तेषां मुनी सत्त्वकाव्यः शता मैत्रबलजनित्व सम्प्रस्थिता अग्रबोधिं शिवाम् । १ "दशदिशन्तु धनन्तं" दशदिच त्वनन्तं । “गच्छि तस्मिं अगच्छत् तस्मिन् । "रुत मधुर मनोज्ञः" रतं मधुरं मनाङ्गं । संश्रूयते चान्तरीक्ष शुभ" अमंश्रयन चान्तरीक्ष भम् । “एष'' एतत् । 'धर्मचक्रोत्तम"धर्मचक्रमुत्तमम् । "बाराणसो वर्तितो नान्यथा" वाराणम्याः प्रवर्जितं (अत्र विषये) अन्यथा नेत्यर्थः । २ “दशदिशित" दादच । "ये कंचित् बुद्धशताः सर्व तूष्णाभूताः" यानि कानिचित् बुदशतानि सर्वाणि तूष्णोम्भूतानि । “मुनिनथे उपस्थाय काः सर्वि च्छि जनां" मनिनयोपस्थापकाः सर्वे चटच्छ अनामित्यर्थः । “दशवलेभि धर्मा कथाच्छिच'' दशबलैर्धर्मां कथामच्छिन्नामित्यर्थः । “तृष्णोभावन स्थिताः" तूष्णा. भावेन स्थितानि (बुद्धशतानि इत्यर्थः) । १ "बोधिः समुदानीत्व" बोधिं समुदानीय । “बहवः शतसहस" बहुमत- सहससडण्याकाः । "पश्चान्मुखाः" पराङ्मुखा इत्यर्थः । “उत्सप्ता" उत्तमम् । “प्राप्त बोधिः" प्राप्ता बोधिः । “चक चिपरिवर्तितो" चक्रं विःपरिवर्तितं । 'तूणीभूना' तूष्णीम्भूताः। - . 3Y 2 ·५४० ललितविस्तरः॥ अथ खल वयमपि अनुशिक्षि तस्सा मुने वीर्यस्थामोद्तं क्षिप्र भवेम लोकि लोकोत्तमा धर्मचक्षुदद। इति (१) ॥ मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवो- चत् । इमे भगवन दशदिग्लोकधातुमन्त्रिपतिता बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भगवतः शकासाद्धर्मचक्रप्रवर्त्तनविकुर्वाणय प्रशं श्रोतुकामास्तत्साधु भगवन् देशयतु तथागतोऽईन्सम्यकमम्बुद्धः कियद्रपं तथागतेन धर्मचक्र प्रवर्तितम् । भगवानाह। गम्भीरं मैत्रेय चक्रं ग्राहानुपलब्धित्वात् । दु- ईमनं तच्चकं दयविगतत्वात्। दुरनुबोधं तच्चक्रं मनसिकारा- मनसिकारत्वात्। दुर्विज्ञेयं तच्चकं ज्ञानविज्ञानममतानुबद्धत्वात्। अनाविलं तश्चक्रमनावरणविमोक्षप्रतिलञ्चत्वात् । हहां तच्चक्र- मुपन्यासविगतत्वात् । सारं तच्चक्रं वज्रोपमज्ञानप्रतिलब्धत्वात् । अभेद्यं तच्चकं पूर्वान्तासम्भवत्वात्। अप्रपञ्चं तच्चक्रं सर्वप्रपञ्चा- पारम्भविगतत्वात्। अकोयं तच्चक्रमत्यन्तनिष्ठत्वात्। सर्वत्रानु- गतं तचक्रमाकाशसदृशत्वात् । तत् खलु पुनमैत्रेय धर्म चक्र मधर्मप्रकृतिस्वभावसन्दर्भनविभवचक्रम् । अनुत्पादानिरो- धासम्भवचक्रम् । अनालयचक्रम् । अकल्पाविकन्यधर्मानयवि- स्तीर्ण चक्रम् । शुन्यताचक्रम् । अनिमित्तचक्रम् । अप्रणिहित- १ “इमु वचन श्रुणित्वा तेषां मुनी" इदं वचनं श्रुत्वा तेषां मुनीनां । “सत्त्व- कोयः शता' सत्त्वकोटिशतामि इत्यर्थः । “मैचबल जनित्वा सम्प्रस्थिता" मैचंबलं जनयित्वा सम्प्रस्थितानि । “अनुशिक्षि तथा मुन' चन शिक्षाम तस्य मनः सकामात इत्यर्थः । “वोर्थस्थामाङ्गत" वीर्यस्थामाङ्गताः । "क्षित" क्षिप्रं । “लोकि लोके । “लोकोतमा धर्मचक्षुददा” हे लोकोलम धर्मचक्षदायक इत्यर्थः ।

·वधिशाध्यायः॥ ५.४१ चक्रम् । अनभिसंस्कारंचक्रम् ।. विवेकचक्रम् । विराग़चक्रम् विबोधचक्रम् । तथागतानुबोधचक्रम् । धर्मधात्वसम्भेदचक्रम् । भूतकोयविकोपनचक्रम् । अमङ्गानावरणचक्रम् । प्रतीत्या वतारोभयान्तदृष्टिसमतिक्रमणचक्रम् । अनन्तमंध्यधर्मधात्व- विकोपनचक्रम् । अनाभोगबुद्धकायाप्रतिप्रश्रद्धचक्रम् । अप्र- वृत्त्यमभिनिवृत्तिचक्रम् । अत्यन्तानुपलब्धिचक्रम् । अनायूह- निर्वृहचक्रम्। अनभिलाप्यचक्रम् । प्रकृतियथावच्चक्रम् । एक- विषयसर्वधर्मममतावतारचक्रम् । अक्षणमत्त्वविनयाधिष्ठानप्र- त्युदाववंचक्रम्। अदयासमालोपपरमार्थनयप्रवेशचक्रम्। धर्म- धातुसमवसरण चक्रम् । अप्रमेयं तच्चक्रम् । सर्वप्रमाणातिका- न्तममयेयं तच्चक्रम् । सर्वमङ्ख्यापगतमचिन्यं तच्चक्रम् । चित्त- पथममतिकान्तमतुल्यं तच्चक्रम् । अतुलापगतमनभिलाप्यं तच्च- कम् । मरुतघोषवाक्पथानीतमप्रनमाण मनुपममुपमापगत- माकाशमदृशमनुच्छेद मशाश्वतं प्रतीत्यवताराविरुद्धशान्तमत्य- न्तोपसमं तत्त्वं तथावितथानन्यथान्यथाभावं सर्वमत्त्वरुतच- रणनिग्रहो माराणां पराजयस्तीथिकानां समतिक्रामणं संसा- रविषयावतारणं बुद्धविषयपरिजातमार्यपुङ्गलेरनुबुद्धं प्रत्ये- कबुद्धैः परिगृहोतं • बोधिसत्त्वैःस्तुतं सर्चबुद्धैरभिमम्भिन्नं सर्व- तथागतैरेवंरूपं मैत्रेय तथागतेन धर्मचक्र प्रवर्तितम् ॥ यस्य प्रवर्त्तमात् तथागत इत्युच्यते । सम्यक्मम्बुद्ध इत्युच्यते । स्वय- म्भूरित्युच्यते । धर्मस्वामीत्युच्यते । नायक इत्युच्यते । विना- यक इत्युच्यते । परिणायक इत्युच्यते। सार्थवाह इत्युच्यते ।

·५५. जणितवितरः - सर्थधर्मवशवर्तीत्युच्यते । धर्मेश्वर इत्युच्यते । धर्मचक्र प्रवर्ती- त्युच्यते । धर्मदानपतिरित्युच्यते। यज्ञवामीत्युप्यते। मिड- बत इत्युच्यते । पूर्णाभिप्राय इत्युच्यते । देशिक इत्युच्यते । आश्वासक इत्युच्यते। क्षेमङ्कर इत्युच्यते । शूर इत्युच्यते । रण- अह इत्युच्यते । विजितमाम इत्युच्यते । उच्छ्रितच्छत्रध्वज- पताक इत्युच्यते। श्रालोककरइत्युच्यते । प्रभङ्कर इत्युच्यते । तमोनुद इत्युच्यते । उल्काधारीत्युच्यते। महावैद्यराज इत्यु- चते । भूतचिकित्मक इत्युच्यते । महाशल्य हा इत्युच्यते । वितिमिर ज्ञानदर्शन इत्युच्यते। ममन्तदीत्युच्यते। समन्त- विलोकित इत्युच्यते। समन्त चक्षुरित्युच्यते। समन्तप्रभ इत्यु- व्यते । ममन्तालोक इत्युच्यते । ममन्तमुख इत्युच्यते। सम- तप्रभाकर इत्युच्यते । समन्त चन्द्र इत्युच्यते । ममन्तप्रामा- दिक इत्युच्यते । अप्रतिष्ठितानायूहानियूंह इत्युच्यते। धर- णीमम इत्युच्यते अनुन्नतावतनत्वात् । शैलेन्द्रशदृश इत्युच्यते अप्रकम्प्यत्वात् । सर्वलोकश्रीरित्युच्यते मर्वगुणसमन्वागतत्वात्। अनवलोकितमूई इत्यच्यते सर्वलोकाभ्युद्गतत्वात् । समुद्र कल्प इत्युच्यते गम्भीरदुरवगाहत्वात् । धर्मरत्नाकर इत्युच्यते सर्व- बाधिपाक्षिकधारनप्रतिपूर्णत्वात्। वायुभम इत्युच्यते अनि- केतत्वात् । अमङ्गबुद्धिरित्युच्यते अशा काबद्धमुक्तचित्तत्वात् । प्रवैवर्तिकधर्म इत्युच्यते सर्वधर्मनिर्विरोधिकज्ञानत्वात् । तेज:मम इत्युच्यते दुरासदसर्वमननाप्रहोणम+क्लेशदाइप्रत्यु- पम्थानत्वात् । असम इत्युच्यते अनाविलसत्पनिर्मलकाय- ·षड्विंशाध्यायः॥ ५५१ चित्तवहितपापस्वात् । आकाशसम इत्युच्यते प्रसंज्ञानविष- यानन्दमध्यधर्मधातुगोचरज्ञानाभिज्ञाप्राप्तत्वात्। अनावरण ज्ञा- नविमोक्षविहारीत्युच्यते नानावरणीयधर्मसुप्रहीणत्वात्। सर्व- धर्मधातुप्रमृतव्याप्तकाय इत्युच्यते गगणममचक्षुः पथममतिकान्त- त्वात् । उत्तमसत्त्व इत्युच्यते सर्वलोकविषयामकिष्टत्वात्। श्रम- ङ्गमच इत्युच्यते । अप्रमाणबुद्धिरित्युच्यते । लोकोत्तरधर्मद- शिक इत्युच्यते। लोकचैत्य इत्युच्यते । लोकवैद्य इत्युच्यते । लोकाभुगत इत्युच्यते। लोकधर्मानुपलिप्त इत्युच्यते । लोक- नाथ इत्युच्यते । लोकज्येष्ठ इत्युच्यते । लोकश्रेष्ठ इत्युच्यते । लोकेश्वर इत्युच्यते। लोकमहित इत्युच्यते। लोकपरायण इत्यु- यते। लोकपारङ्गत इत्युच्यते। लोक प्रदीप इत्युच्यते । लोको- तर इत्युच्यते। लोकगुरुरित्युच्यते। लोकार्थकर इत्युच्यते। लोकानुवर्त्तक इत्युच्यते । लोकविदित्युच्यते । लोकाधिपतेय- प्राप्त (१) इत्युच्यते । महादक्षिणीय इत्युच्यते । पूजाई इत्युच्यते। महापुण्यक्षेत्र इत्युच्यते । अग्रसत्त्व इत्युच्यते । वरमत्त्व इत्युच्यते। प्रवरसत्त्व इत्युच्यते । उत्तमसत्त्व इत्युच्यते । अमममत्त्व इत्यु- च्यते। अनुत्तरसत्त्व इत्युच्यते। असदृशमत्त्व इत्युच्यते। संतत- समाहित इत्युच्यते। सर्वधर्मसमताविहारीत्युच्यते । मार्गाप्राप्त- इत्युच्यते। मार्गदर्शक इत्युच्यते। मार्गदेशिक इत्युच्यते । सु- प्रतिष्ठितमार्ग इत्युच्यते । मारविषयममतिकान्त इत्युच्यते । मारमण्डल विध्वंसनकर इत्युच्यते । अजरामरणशीतिभावप्राप्त- १ "काधिपतेय प्राप्तः" लोकाधिपत्यप्राप्तः ।

·५५२ ललितविरतरः॥ इत्युच्यते। विगततमोऽन्धकार इत्युच्यते। विगतकण्टक इत्यु- 'यते। विगतकाङ्ग इत्युच्यते । विगतक्लेश इत्युच्चले। विनीत- मंशयत्युच्यते । विमतिममुद्दाटित इत्युच्यते। विमुक्त इत्यु- च्यते। विर इत्युच्यते। विशुद्ध इत्युच्यते । विगतराग इत्यु- यते। विगतदोष इत्युच्यते । विगतमोह इत्युच्यते । क्षोणा- श्रव इत्युच्यते । निःक्लेश् इत्युच्यते । वशीभूत इत्युच्यते । सुवि- मुक्तचित्त इत्युच्यते। सुविमुक्त प्रज्ञ इत्युच्यते। पायानेयचित्त- इत्युच्यते । महानाग इत्युच्यते । कृतकृत्य इत्युच्यते। तकर- णीय इत्युच्यते। अपहतभार इत्युच्यते। अनुप्राप्तस्वकार्य इत्यु- च्यते । परिक्षीणभवसंयोजन इत्युच्यते । समताज्ञानविमुक्ति- रित्युच्यते। मर्चचेतावशिपरमपारमिताप्राप्त इत्युचते। दान- पारगत इत्युच्यते । शीलाभ्युगत इत्युच्यते। क्षान्तिपारग इत्यु- च्यते। वीर्याभ्युगत इत्युच्यते। ध्यानाभिज्ञप्राप्त.(१) इत्युच्यते । प्रज्ञापारगत इत्युच्यते। मिद्धप्रणिधान इत्युच्यते । महामैत्री- विहारीत्युच्यते । महाकरुणाविहारोत्युच्यते। महामुदिता- विहारीत्युच्यते । महोपेक्षाविहारीत्युच्यते । मन्चमा प्रयुक्त- इत्युच्यते । अनावरणप्रतिमवित्प्राप्त इत्युच्यते । प्रतिशरणभूत इत्युच्यते। महापुण्य इत्युच्यते । महाज्ञानीत्युच्यते। स्मृतिम- तिगतिबुद्धिसम्पन्न इत्युच्यते । मत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणर्द्धिपा- देन्द्रियबलबोध्यङ्गसमर्थविदर्शनालोकप्राप्त इत्युच्यते । उत्तीर्म- संसारालव इत्युच्यते। पारग इत्युच्यते । स्थलगत इत्युच्यते। १ "ध्यानाभिज्ञप्राप्त" ध्यानाभिचाप्राप्तः ।

·घड्विंशाध्यायः॥ ५. - क्षमप्राप्त इत्युच्यते। अभयप्राप्त.इत्युच्यते। मर्दितमारलेशकण्ट- क (१) इत्युच्यते । पुरुष इत्युच्यते। महापुरुष इत्युच्यते । पुरुषसिंह इत्युच्यते । विगतंभय लोमहर्षण इत्युच्यते । नाग दात्युच्यते । नि- मल इत्युच्यते । त्रिमल प्रहोण इत्युच्यते। वेदक इत्युच्यते। वि- द्यानुप्राप्त इत्युच्यते । चतुरोधोत्तीर्ख इत्युच्यते। पारग इत्युच्य- ते। (२) क्षत्रिय इत्युच्यते। ब्राह्मण इत्युच्यते । एकरनछत्रधारीत्यु- च्यते । वाहितपापधर्म इत्युच्यते । 'भिक्षुरित्युच्यते । भिन्नावि- द्याण्डकोष इत्युच्यते । श्रमण इत्युच्यते । सर्वमङ्गपथममतिकान्त इत्युच्यते। त्रिय इत्युच्यते । निःमृतकेश इत्युच्यते । बल-. वामित्युच्यते । दशबलधारीत्युच्यते । भगवा नित्युच्यते । भावित- काय इत्युच्यते। राजातिराज इत्युच्यते। धर्मराज इत्युच्यते । वरप्रवर इत्युच्यते । वरप्रवरधर्मचक्रप्रवर्त्यनुशामक इत्युच्यते । अकोयधर्मादेशक इत्युच्यते। सर्वज्ञज्ञानाभिषिक इत्युच्यते । प्रसङ्गमहाज्ञानविमलविमुक्तिपट्टाबद्ध इत्युच्यते । सप्तबोध्यङ्ग- रत्नसमन्वागत इत्युच्यते। मर्वधर्मविशेष प्राप्त इत्युच्यते । मार्य- श्रावकमाऱ्यावलोकितमुखमण्डल इत्युच्यते । बोधिसत्त्वमहासत्व- पुत्रपरिवार इत्युच्यते । सुविनीतविनय इत्यते । सुव्याकृतबो- धिमत्त्व इत्युच्यने । 'वैश्रवणसदृश इत्युच्यत्वे । मप्ताSधनविश्रा- मितकोश इत्युच्यते । मुकत्याग इत्युच्यते । सर्वसुख सम्पत्ति- समन्वागत इत्युच्यते। सर्वाभिप्रायदातेत्युच्यते। सर्वलोकड़ित- सुखामुपालक इत्युच्यते। इन्द्रमम इत्युच्यते । ज्ञानबल्लवबंधा- १ "मदिनमारकेशक पटकः" मर्दिनलं शकण्टक इति वा पाठः । २ रति कुचित् पाठः । 32 ·लजितविचारः॥ । रोत्युच्यते। समन्तनेत्र इत्युच्यते। सर्वधानावरण ज्ञानदी- त्युच्यते। समन्नज्ञानविकुर्वाण इत्युच्यते । विपुलधर्मनाटक- दर्शनप्रविष्ट (१) इत्युच्यते । चन्द्रसम इत्युच्यते । सर्वजगदत्वप्तिदर्शन इत्युच्यते। संमन्त विपुलविरुद्ध प्रभ इत्युच्यते। प्रीतिप्रामाद्य- कर इत्युच्यते । सर्वसत्त्वाभिमुखदर्शनावभास इत्युच्यते । मज- गचित्ताशयमाजनप्रतिभामप्राप्त इत्युच्यते । महान्यूह इत्युच्यते। शक्षाशैक्षज्योतिर्गण परिवार इत्युच्यते। श्रादित्यमण्डलममति- कान्त इत्युच्यते। विधुतमोहान्धकार इत्युच्यते। महाकेतुराज इत्युच्यते। अप्रमाणानन्तरश्मिरित्युच्यते। महावभाससन्दर्शक रत्युच्यते । सर्वप्रश्नव्याकरणनिर्देशासम्मूढ इत्युच्यते। महावि- द्यान्धकारविध्वं मन कर इत्युच्यते । महाज्ञानालोकविलोकित- बुद्धिनिर्विकल्प इत्युच्यते। महामैत्रीकरुणापासर्वजगत्सम- अभिप्रयुक्तप्रमाणविषय इत्युच्यते । प्रज्ञापारमितागम्भीरदुरा- मददुर्मिरीक्षमण्डल इत्युच्यते । ब्रह्ममम इत्युच्यते। प्रशान्ते पथ इत्युच्यते । मार्यपथचाविशेषसमन्वागत इत्युच्यते। पर- मरूपधारीत्युच्यते। अमेचनकदर्शन इत्युच्यते। शान्तेन्द्रिय इत्यु- च्यते। शान्तमानम इत्युच्यते। समथमम्भारपरिपूर्ण इत्युच्यते । उक्तमसमथप्राप्त इत्युच्यते । परमदमसमर्थप्राप्त इत्युच्यते। सम- थविदर्शनापरिपूर्ममम्भार इत्युच्यते । गुप्तो जितेन्द्रियो नाग दव- सुदान्तो हद दवाच्छोऽनाविलो विप्रसन्न इत्युच्यते। म क्लेशवा- मनावरणसुप्रहीण इत्युच्यते । द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणसमन्वागत १ “विपुलधर्मनाटकदर्शनविशः विपन्नधर्मनाटक प्रविष्ट इति वा पाठः ।

·घड्विंशाध्यायः ॥ १५५ इत्युच्यते। परमपुरुष इत्युच्यते । प्रशीत्यनुव्यञ्जमपरिवारविधि- वरचितगात्र इत्युच्यते। पुरुषर्षभ इत्युच्यते । दशवलममन्वागत इत्युच्यते। चतुर्वैशारद्यप्राप्तानुत्तरपुरुषदम्बमारथिरित्युच्यते । भास्नेत्युच्यते। अष्टादशादेणिकबुद्धधर्मपरिपूर्स इत्युच्यते । - निन्दितकायवाङ्मनःकान्त इत्युच्यते । प्रतीत्यसमुत्पादसमता- भिसंरोधादनिमित्तविहारी इत्युच्यते। साकारंवरोपेतसुप- रिशोधितज्ञानदर्शनमण्डल वाच् शून्यताविहारीत्युच्यते । पर- मार्थसत्यनय प्रतिवेधाद प्रणिहितविहारीत्युच्यते । मर्जप्रस्थाना- लिप्तत्वादनभिसंस्कारगोचर इत्युच्यते । सळसंस्कारप्रतिशुद्ध- त्वादभूतवादीत्युच्यते। भूतकोव्य विकोपितज्ञानविषयत्वादवि- तथान्यथावादीत्युच्यते । तथताधर्थधात्वाकाशलक्षण ज्ञानविष- यत्वादरण्यधर्मसुप्रतिलब्ध इत्युच्यते । मायामरीचिखनोदक- चन्द्रप्रतिडल प्रतिभाससमतामर्बधर्मविहारित्वादमाघदर्शनव- ण इत्युच्यते । परिनिर्वाण हेतुजनकत्वादमाघपदविक्रमीत्युच्यते । सत्यविमयपराक्रमविक्रान्तवादक्षिप्तपरिखेद इत्युच्यते । अकि- द्याभवहष्णासमुच्छिन्नत्वात् स्थापितसङ्कम इत्युच्यते । नाणि- कप्रतिपत्सुदंभिकत्वान् निर्जितमारलेशप्रत्यर्थिक इत्युच्यते। सर्वमारचर्याविषयांननुलिप्तत्वादुत्तीर्म कामपङ्क इत्युच्यते । का- मधातुसमतिक्रान्तत्वात् पातितमानध्वज इत्युच्यते.। रूपधातु- समतिकान्तत्वादुत्थितप्रज्ञाध्वज इत्युच्यते। प्रारूप्यधातुसमति- कान्तत्वात्. सर्वलोकविषयसमतिकान्त इत्युच्यते । धर्मकाय- ज्ञान शरीरत्वान् महाद्रुम इत्युच्यते। अनन्त गुणरत्न ज्ञानकुसु- 37.2 ·१५८ सातितविस्तरः॥ मिन(१)विमुक्रिफलपपत्रत्वादुम्बरपुष्षमदृश इत्युच्यते । 'दर्षभ- प्रादुर्भावदर्शनत्वा चिन्तामणिरत्नमणिराजमम इत्युच्यते । यथा- नयनिर्वाणाभिप्रायसप्रतिपूरकत्वात् सुप्रतिष्टि तपादप इत्युच्यते । दीर्घरात्रं त्यागशीलतपोव्रत ब्रह्मचर्य दृढममादानाचलाप्रकम्प- त्वाद् विचित्रस्वस्तिकनन्द्यावर्त्तमहसारचक्राङ्कितपादतल ईत्यु- च्यते । दीर्घराचं प्राण्यतिपातवैरम्मन्य गुणवर्मनमम्प्रकाशनत्वान् मृतरूणहस्तपाद इत्युच्यते । दीर्घरात्रं माटपिटश्रमणब्राह्म- ण गुरुदक्षिणीयधार्मिकरक्षापरिपालनतया शरणागतानाचाप- रित्यागत्वादायतपार्णिरित्युच्यते । दीर्घरात्रं प्राणातिपातोप- रतत्वाद्दीर्घाङ्गुलीत्युच्यते (२)। दीर्घराचं प्राणातिपातवैरम्मन्य- परमत्त्वममादानत्वाबहुजनवातेत्युच्यते। दीर्घरात्रं मादपिट- श्रमणगुरुदक्षिणीयोपस्थानपरिचय स्नानानुलेपनमर्पितैलाभ्य- खहस्तशरीरपरिकर्मपरिखेदत्वाजालाङ्गुलीहस्तपाद इत्यु- चते। दीर्घरात्रं दानप्रियवद्यथार्थताक्रियासमानार्थतामङ्गइव- सुजालेम सत्त्वमङ्ग्रहकौशल्य सुशिक्षितत्वादुत्तुङ्गपाद इत्युच्यते । दीर्घरात्रमुत्तरोत्तर विशिष्टतरकुश लध्यानत्वादष्टाङ्गदक्षिणाव- रोमकूप इत्युच्यते। दोर्धरात्रं मा पिटश्रमण ब्राह्मणगुरुदक्षि- णीयतथागतचैत्यप्रदक्षिणीकरणधर्माश्रवणचित्रीकाररोमहर्षण- परमत्त्वमहर्षणधर्मदेशनाप्रयोगत्वादेणेयजा इत्युच्यते । दीर्घरात्रं सरकत्यधर्मश्रवण ग्रहणधारणवाचनविज्ञापनार्थपदविनिश्चयनि- स्तोरणकौशल्येन जराव्याधिमरणाभिमुखानाञ्च सत्त्वानां शर- १ . समित"बा पाठः। १ "दाधीलोत्यच्चते दीघा गुलोक इत्युच्यते। इति चिनम्।

·घड्विंशाध्यायः ॥ ५५७. शगमनानप्रदानमलत्यं धर्मदेशनापरिभवबुद्धित्वात् कोशपिंग- तवस्तिगुह्य इत्युच्यते । दीर्घरात्रं श्रमण ब्राह्मणानां तदन्येषाञ्च ब्रह्मचारिणां ब्रह्मचर्यानुग्रहमपरिस्कारानुप्रदाननग्नबलानु- प्रदानपरदारागमनब्रह्मचर्य गुणव वर्ण मम्प्रकाशनापताथानुपाल- नदृढसमादानत्वात् प्रलम्बबाहुरित्युच्यते । दीर्घराचं हस्मय- तपादसंयतमत्त्वाविहेठनप्रयोगमैत्रकायकर्मवाक्कममनस्कर्मामम- वागतवान् न्यग्रोधपरिमण्डल इत्युच्यते । दीर्घरात्रं भोजन- मात्र ज्ञातान्पा हारतोदारमयमग्लानभैषज्यानुप्रदानहीनजनाप- रिभवानाथाभवसन्दर्भन (९) तथागतचैत्यविशीर्म प्रतिसंस्कारण- खूपप्रविष्ठापनत्वाद् भयार्दितेभ्यश्च मत्त्वेभ्योऽभय प्रदानत्वान् मृदुतरुणशक्षमच्छविरित्युच्यते। दीर्घरात्रं मापिलश्रमणब्राह्म- शगुरुदक्षिणीयानां चानानुखेपनमर्पितैलाभ्याशीतलाष्णोदका- मुष्णाशीतोदकच्छायातपर्तुसुखपरिभोगानु प्रदानमृदुतरुणल- संस्पर्श मकुमारवस्त्र स्वाकीर्ष शयनासनानुप्रदानतथागतचैत्यगन्ध- तैलमेकशक्ष्मपदृध्वजपताकागुण प्रदानत्वात सुवर्णच्छ विरित्यु- यते। दीर्घरात्रं सर्वसत्त्वाप्रतिघातमैत्रीभावनायोगक्षान्तिमा- रभ्यपरमत्त्वममादापनावैरव्यापादगुणवनसम्प्रकाशनतया तथा- गंतचैत्यतथागतप्रतिमानां सुवर्मखचितसुवर्मपुष्य सुवर्मचूर्णाभि- किरणसुवर्षवर्मपट्टपताकाध्वजालङ्कारसुवर्मभाजनमुवर्मवस्त्रान- प्रदानत्वादे केकनिचितरोमकूप इत्युच्यते । दीर्घरात्र पण्डितो- पसङ्कमणकिङ्कुश लाकुशलपरिपृच्छनमावद्यानवयमेव्यामेव्य हो- १ "माधाभवसम्दर्शन' अनाथावडमर्दन इति वा पाठः ।

·लखितविस्तरः॥ नमध्यप्रणीतधर्मपरिष्टनार्थमीमांसमपारतुलनासम्मोहतथा- गतचैत्यकीट लूनालयानलिनिर्माल्यन यनामावणशर्कराममुद्धरण- मम्प्रयोगत्वात सप्तच्छद इत्युच्यते। दीर्घराचं मादपिटज्येष्ठ- श्रेष्ठपूज्यश्रमण ब्राह्मणकपणवनीयकादिभ्य उपागतेभ्यः मत्कृत्य यथाभिप्रायमनपानामनवस्तापाशयप्रदीपकल्पितजीवितर- स्कारसम्प्रदानकूपपुष्करिणीशीतलजलपरिपूर्णमहाजनोपभोगा- नप्रदानत्वात् सिंहपूर्वा काय इत्युच्यते । दोर्धरात्रं माह- पिलश्रमण ब्राह्मणगुरुदक्षिणीयावनमनप्रशमनाभिवादनाभयप्र- दानदुर्बखापरिभवशरणागतापरित्यागदृढममादानानुत्सङ्गत्वाच् चित्तान्तरांश इत्युच्यते । दीर्घरात्रं स्वदोषपरितुलनपरिख-. लितपरछिट्रदोषदर्शनविवादमूलपरभेदकरमन्त्रपरिवर्जनसु- प्रतिनि:मर्गमन्त्रखारहितवाकान्तत्वात सुमंत्तस्कन्ध इत्यु- दीर्घराचं मापिट श्रमणब्राह्मण गुरुदक्षिणीयाना प्रत्युत्थानप्रत्युगमनाभिवादनकामनाञ्च मर्वशास्त्र वैशारछन वि- वादकामसत्त्वनिग्रहखधर्मविनयानु लामममंत्तराजामात्यम- म्यकसंवत्तकुशलधर्मपथप्रतिष्ठापन प्रभावनतथागतशासनपरिग्र- हमन्धारण मर्यकुशलचर्याममादापनपूर्वङ्गमत्वात् सिंहहनरि- त्युच्यते । दीर्घरात्रं सर्ववस्तु परित्यागयथाभिप्राययाचनक- क्रियाभिधानमुपमहान्तानां चावमाननाजियाकरणाविक्षेपं ममेषां यथाभिप्रायपरिपूरणदानपरित्यागदृढसमादामानुत्म- जत्वाच्चत्वारिंशत्समदन्त इत्युच्यते । दीर्घरात्रं पिशनवचन- परिवर्जनभेदमन्त्राग्रहण मन्धिमामग्रीगुणवर्णप्रकाशन प्रयोगत्वात् च्यते ।

·धविनाध्यापः। एक्लदत इत्युच्यते । दीर्घराचं कणपक्षपरिवर्जनलमज- कुशलोपचवकृष्णकर्मकृष्ण विपाक परिवर्जन एक्लक शुक्ल विपाक- संधर्मनक्षीरभोजनलवस्त्र प्रदानतथागतचैतोषु सुधाकृतंक (९) चोरमिश्रसम्पदानसुमनावार्षिकीधातुष्कारिमाला (२) गुणपु- पदामएकवर्मकु समानुप्रदानत्वादविरलदन्त इत्युच्यते। दीर्घ- रावं हास्याचविवर्जनानन्दकरणावागनुरक्षणानन्दकरणवागु- दीरणपरिस्खलितापरछिद्रानुपरिमार्गणममत्वममचित्तसमा- दापनसमप्रयोगसर्वधर्मदेशनदृढममादानपरित्यागत्वाद्रममाग- रवानित्युच्यते । दीर्घरात्रं सर्वसत्त्वाविहेठनाविहिंसनविवि- धव्याधिपृष्ठोपस्थानग्लानभैषज्यामुप्रदानत्वात् मर्चरमार्थिकेभ्यश्च सर्वरसप्रदानापरिखेददत्वाद् ब्रह्मवर इत्युच्यते । दीर्घरात्रम- नृत्तापरुषकर्कशशायपरकटुकपराभिव्यङ्गित्वप्रियपरमर्मघटनवा- क्परिवर्जनमैत्रीकरुणाप्रयोगमुदिताप्रामोधकरणस्निग्धमधुरल- क्षण हदयङ्गममद्धमत्त्वेन्द्रियप्रसादकरण मम्यग्वाक्य मम्प्रयोगत्वा- दभिनीलनेत्र इत्युच्यते । दीर्घरात्रं मादपिल वत्मसत्त्वाप्रति- हतच्चक्षुःप्रयोगैकपुचवाचनकमैत्रीकारुण्यपूर्वङ्गममम्प्रेक्षणाजि- बीकरण प्रसन्नेन्द्रियतथागतचैत्यानिमिषसम्प्रेक्षणपरमत्त्व तथाग- नदर्शनसमादापनदृढसमादानत्वाद् गोपेक्षनेत्र इत्युच्यते । दो- घरात्र (३) हीनचेतनावर्जनादारविपुलाधिमुकिपरिपूरणानुस- रधर्मच्छन्दसत्त्वममादापनमकुटीमुखपरिवर्जनस्मृतिमुखमर्मक- १ "नथागनचैत्येषु सुधारतक' तथागतचैत्यसुधाकृत।' २ "धातुष्कारिमाला" धातुपुष्पिकामास्ता । १ "हीनचेतना' होनमति होमचेतनेन्यपि पाठः । .

·५० ललितविस्तरः। ल्याणमित्रोपममणाभिमुखपूर्णामसकुश लापचयावर्तिक- वात् प्रभूतजिह इत्युच्यते । दीर्घरात्रं सर्ववाग्दोषविवर्जनमर्च- श्रावक प्रत्येकंबुद्धधर्मभानकाप्रमाणगुणवर्णसम्प्रकाशनतथागतसू- त्रान्तलिखनवाचनपठनविज्ञापनं तेषाञ्चधाणामर्थ(१)पदप्र- भेदपरमत्त्व मम्प्रापण कौशल्यत्वाष्णीषशीर्षानवलोकितमूईदत्यु च्यते । दीर्घरात्रं मानपिलश्रमण ब्राह्मण गुरुदक्षिणीयमूईच- रण तलपणिपतितप्रव्रजितवन्दनाभिवादनकेशावरोपण सुगन्धते- लमूईपरिषिञ्चनं (२) मर्वयाचनकेभ्यश्चूर्ममाल्यगुणमूद्धीभरणा- नुप्रदानत्वाद् भूमध्यमुजातप्रदक्षिणावर्तीतप्तविशुद्धवाभा- मार्ण इत्युच्यते। दीर्घरानं निरर्गलमर्वयज्ञयजनसमादापनस- वकल्याणमित्रानुशासनानुद्धरधर्मभानकानां दौत्य प्रेक्षण दिग्ग मनागमनोपरिखेदनमज़बुद्धबोधिमत्त्व प्रत्येकबुद्धवार्यश्रावकधर्म- भानकमारपिट गुरुदक्षिणीयतमान्धकारविधमनसतहणा- लकाप्रदीपननानागन्धलप्रदोपसाकारवरोपेतप्रासादिकत- थागत प्रतिमाकारणक्षीरप्रतिभासरतातीर्णकोशप्रतिमण्डलपर- मत्त्वबोधिचित्तामुखीकरणकुशलसम्भारविषयित्वान् महास्थाम- प्राप्त इत्युच्यते । महानारायण बलोपेतत्वान्महानारायण इत्यु- च्यतो कोटिशतमारधर्षण बलोपेतत्वात् सर्वपरप्रमईक इत्युच्यते। दशतथागतबलोपेतत्वाद्दशतथागतबलोपेत इत्युच्यते । स्थाना- स्थान ज्ञानकुशलहीन प्रदेशिक ज्ञानविवर्जनमहायानगुणममुदा- १ “विज्ञान तेषाच धर्माणामर्थ" विजानतवमार्थ । २ "परिणिधर्म सर्वयाचनकेभ्ययूर्ण' परिषिञ्चनसर्व याचकचूर्ण ।

·घडविंशाध्यायः॥ सदर नयनबलोपेतत्रिबलप्रयोगत्वात् स्थानास्थानज्ञानंबलोपेत इत्यु- च्यते। अतीतानागतप्रत्युत्पन्नसर्वकर्मममादानहेतु विपाकज्ञानब- लोपेतत्वादतीतानागतप्रत्युत्पन्नमवकर्मभमादानहेतविपाकचा- नबलोपेत इत्युच्यते। सर्वसत्त्वेन्द्रियवीर्यविमात्रताज्ञानबलोपेतत्वात् सब्वेमत्येन्द्रियवीर्यविमात्रताज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । अनेकलोक- धातु नानालोकधातुप्रवेशज्ञानवलोपेतत्वादनेकधातुनानालो- कधातुप्रवेशज्ञानबलोपेत इत्युच्यते। अनेकाधिमुक्तिनानाधिमुकि- मर्वनिरवशेषाधिमुक्तिविमुक्ति ज्ञानबलोपेतत्वादनेकाधिमुनिना- माधिमुक्किमनिरवशेषाधिमुकिचानबलोपेत इत्युच्यते। सर्वच- गामिनीप्रतिपज्ञानबलोपेतत्वात् सर्वत्रगामिनोप्रतिपक्षानब- लोपेत इत्युच्यते। सर्वध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिमलेशव्य- वदानव्यवस्थापनज्ञानबलोपेतत्वात् सर्वध्यानविमोक्षममाधिस- मापत्तिसक्लेश व्यवदानव्यवस्थापन ज्ञानबलोपेत इत्युच्यते। अने- कविधपूर्वनिवासानुस्मत्वमङ्ग ज्ञामबलोपेतत्वात् अनेकविधपूर्व निवासानुसत्यमङ्गज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । निरवशेषम रूपा- वरणदर्शदिव्यचक्षुर्मानबलोपेतत्वानिरवशेषमवरूपावरणद- भनदिव्यचचुनिषलोपेत इत्युच्यते। मप्रवासनानुसन्धिगतनिर- वशेषमाश्रवक्षय ज्ञानबसोपेतत्वात् मषामनानुमधिगतनिर- वशेषसावक्षयज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । निरवशेषसर्वधर्माभि- मप्रतिज्ञारोहणमदेवलोकानभिभूत प्रतिक्षावैशारंचप्राप्तवा- बिरवशेषमबंध भिंसम्बुद्धप्रतिज्ञारोहणमदेवलोकानभिभूत- प्रतिज्ञावशारद्यप्राप्त इत्युच्यते। सर्वामाशिकालरायिकध- ·५६ ललितविस्तरः॥ - मरायकरणनिबाणखेति तत्प्रतिज्ञारोहणमदेवके लोकना- छेद्यप्रतिजावैशारद्यप्राप्तत्वात् सर्वासार साडनेशिकान्तरायिकध- मान्तरायकरणनिर्वाणस्येति तत्प्रतिज्ञारोहणमदेवके लोके- ऽनाच्छ द्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते। नैर्याणिकीप्रतिपदं प्र- तिपद्यमानो निर्वाणमारागमिष्यतीति प्रतिज्ञारोहणमवके लोकेऽप्रतिपाद्यप्रतिज्ञावशारद्यप्राप्तत्वान्नैर्याणिकी प्रतिपदं प्रति- पद्यमानानिर्वाणमारागयिष्यतीतिप्रतिज्ञारोहणमदेवके लोकेऽ- प्रतिपाद्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते। सर्वाश्रवक्षयक्षयज्ञानप्र- हाणज्ञान प्रतिज्ञारोहणमदेवके लोकेऽवैवर्त्य प्रतिज्ञावैशारद्यप्रा- तत्वात सर्वाश्रवक्षयक्षयज्ञान(१)प्रहाणज्ञान प्रतिज्ञारोहणमदेवके लोकेऽवैवर्त्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते। अस्खलितपदधर्मदेश- कत्वादस्खलितपदधर्मदेशक इत्युच्यते। अरुतानभिलाष्यधर्मख- भावानुबुद्धत्वादरुतानभिलाप्यधर्मस्वभावानुबुद्ध इत्युच्यते। अवि- रतत्वादविरत इत्युच्यते । सर्वसत्त्वरुताप्रमाणबुद्धधर्मरुतनिधी- पाधिष्ठानसमर्थत्वात् सर्वसत्त्वरताप्रमाणबुद्धधर्मरुतनिधेषाधि- ष्ठानसमर्थ इत्युच्यते । अमुषितस्मृतित्वादमुषितस्मतिरित्युच्यते । नानात्वसज्ञाविगतत्वान्नानात्वमज्ञाविगत इत्युच्यते। सर्वसत्त्व- चित्तसमाहितमुसमाहितत्वात् सर्वसत्त्वचित्तममाहितसुममा- हित इत्युच्यते । अप्रतिमझ्यासमुपेक्षकत्वादप्रतिसङ्ख्याममुपेक्षक इत्युच्यते । छन्दसंस्कारसमाध्यपरिहीनत्वाछन्दसंस्कारसमाध्य- परिहीन इत्युच्यते। वीर्यसंस्कारसमायनाच्छेद्यापरिहीनवीर्य- १ "क्षयक्ष राजान" क्षयज्ञान मि उभयच वा पाठः।

·घड्विंशाध्यायः ॥ १६३ वाघीर्यसंस्कारममाध्यपरिहोनवार्य इत्युच्यते। स्मृत्यपरिहोन- त्वादपरिहोमस्टतिरित्युच्यते । अपरिहीनप्रज्ञत्वादपरिहीन- प्रज्ञ इत्युच्यते । विमुक्त्यपरिहीनत्वादपरि हीनविमुक्तिरित्युच्च- ते। विमुक्तिज्ञानादर्शनप्रहीनत्वादपरिहीनविमुकिज्ञानदर्शन इत्युच्यते । सर्वकायकर्मवाकर्ममनस्कर्मज्ञानपूर्वङ्गमज्ञानानु- परिवर्तिसमन्वागतत्वात् सर्वकायवामनकर्मज्ञानपूर्वङ्गमज्ञा- नानुपरिवर्तिज्ञानसमन्वागत इत्युच्यते। अतोतानागतप्रत्युत्प- नेषु यध्वामगात्प्रतिहतज्ञानदर्शनसमन्वागतत्वात् यध्वामङ्गा- प्रतिहतज्ञानदर्शनममन्त्रागत इत्युच्यते। अनावरणविमोक्षप्रति- लब्धत्वादनावरणविमोक्षप्राप्त इत्युच्यते। अधिष्ठितसर्वसत्त्वचरि- त्र (१) प्रवेशकौशल्यावस्थितत्वादधिष्ठितसमत्त्वचरित्रप्रवेशकौश- ल्यावस्थित इत्युच्यते। यथा प्रत्यहं धर्मदेशनाकुशलवाद्यथा प्रत्यहं धर्मदेशनाकुशल इत्युच्यते। मर्वखराङ्गमण्डलपरमपार- मिताप्राप्तत्वात् सर्वस्वराङ्गमण्डलपरमपारमिताप्राप्त इत्युच्यते । मरुतप्रतिरुतनिश्चारणकौशल्यप्राप्तत्वाद्देवनागयक्षगन्धद्धासुर- गरुडकिन्नरमहारगस्त इत्युच्यते। ब्रह्मस्वररुतरवितनिर्घोष इत्युच्यते। कलविकारुतस्वर इत्युच्यते । दुन्दुभिमङ्गोतस्तस्वर इत्युच्यते । धरणीतलनिर्नादनिर्घोषखर इत्युच्यते । मागर- नागेन्द्र मेघस्तनितगर्जितघोषखर इत्युच्यते। सिंहषभितनि- गर्जितनिय॑षस्वर इत्युच्यते । सर्वसत्त्वरूतरवितानुचरंणमाला- षणखर इत्युच्यते । अमङ्गानावरणमर्चपर्षन्मगडलाभिरोधन- १ कचिदपि अन्य चरित्र शब्दा नास्ति । HA ·ललितविस्तरः खर रत्युच्यते। एकरतात्मकतसम्प्रापणखर इत्युच्यते । ब्री- द्रपूजित इत्युच्यते। देवेन्द्रसंस्कृत करत्युच्यते । नागेन्द्रनमस्कृत इत्युच्यते। ग्रक्षेन्द्रावलोकितमुखमण्डल इत्युच्यते। गन्धर्वेन्द्रो- पगीत इत्युच्यते। राक्षमेन्द्र प्रसन्नेन्द्रियानिमिषनयनसम्प्रेक्षित इत्युच्यते। असुरेन्द्राभिप्रणत इत्युच्यते। गरुडेन्द्राविहिमाप्रे- क्षित इत्युच्यते। किन्नरेन्द्राभिष्टुत इत्युच्यते। महारगेन्द्राभिल- षितदर्शन इत्युच्यते। मनुजेन्द्राभिसम्पूजित इत्युच्यते । अईन्ग- णमड मेवित इत्युच्यते। सर्वबोधिसत्त्वसमादायकसमुत्तेजकस- महर्षक इत्युच्यते। निरामिषधर्मदेशक इत्युच्यते । अक्षुण्ण पद- व्यञ्जनावन्ध्यधर्मदेशक इत्युच्यते। कालानतिक्रमणधर्मदेशक इत्युच्यते। इति। इदम्मैत्रेय धर्मचक्रप्रवर्त्तनं तथागतगुणवर्मप्रदेशस्य यत्कि- श्चिदवतारमात्रं मधेपनिर्देश तो विस्तरेण पुनमैत्रेय तथागतः कन्त्यं वा कल्यावशेषं वा निर्दिशेत्। न चास्य निर्देश्यमानस्य पर्यन्तो भवेत। अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । गम्भीरं दुर्दृशं शूक्ष्मं धर्मचक्र प्रवर्तितम् । पत्र मार्गे न गाहन्ते (१) सर्वे च परतीर्थकाः ॥ अनालयं निष्पपञ्चमनुत्पादमसम्भवम् । विविकं प्रकृतिशून्यं धर्मचक्र प्रवर्तितम् ।। अनार्यहमनि!हमनिमित्तमलक्षणम् । १ "यन मार्गे न गाइन्ने" यब मारा न गाहन्ने इति वा पाठः।

·घड्विंशाध्यायः॥
५६५
समताधर्मनिईभ चक्र बुद्धेन वर्णितम् ॥
मायामरीचि खोदक चन्द्रप्रतिशताः ।
यथैते तथ चक्र लोकनाथेन वर्तितम् (१) ।
प्रतीत्यधर्मीतारमनुच्छेदमशाश्वतम् (२)।
'सर्वदृष्टिममुच्छेदो धर्मचक्रमिति स्मृतम् ।।
आकाशेन सदा तुल्यं निर्विकल्प प्रभाखरम् ।
अनन्तमध्यनिर्देशं धर्मचक्रमिहोच्यते ॥
अस्तिनास्तिविनिर्मुक्रमात्मराम्यवर्जितम् ।
प्रकृत्या जातनिर्देशं धर्मचक्रमिहोच्यते ॥
भूतकोटिमकोटी च तथतायां तथत्वतः (३) ॥
अदयो धर्मनिर्देशो धर्मचक्रं निरुच्यते ॥
चक्षुः खभावः शून्यं च श्रोत्रं घ्राणं तथैव च ।
जिहा कायश्च चित्तञ्च शून्यात्मा नो निरीहकः ॥
उदं तदीदृशं चक्रं धर्मचक्र प्रवर्तितम् ।
बोधयत्यबुद्धसत्त्वाँस्तेन बुद्धो निरुच्यते ॥
खयं मयानुबुद्धोऽयं स्वभावो धर्मलक्षणम् ।
ऋते परोपदेशेन स्वयम्भू स्तेन चक्षुभान् ।।
मर्वधर्मवशिप्राप्तो धर्मस्वामी निरुच्यते।
नयानयज्ञो धर्मेषु नायकस्तेन चोच्यते ॥
१ "मायामरीचि वनोदक चन्द्रप्रतिशलाः" मयामरोचिः स्वनोदकं चन्द्रप्रति-
विम्बा इत्यर्थः । "तथ" तथा ।
२ "प्रतीत्यधर्मोतारम्" प्रतीत्यधर्मावतारम ।
३ “भूतकोटिमकोटी च भूतकाद्या अकोद्याचत्यर्थः ।
..

·ललितविस्तरः॥ यथा भवन्ति वैनेवा विनयन्यमितां जनां । विनेयपारमिप्राप्तस्तेन प्रोकर विनायकः (१॥ नष्टमार्ग हि ये सत्त्वा मार्ग देगेमि उत्तमम् । नयामि पारिमं तीरं तस्मादस्मि विनायकः (२) ॥ सङ्गहावस्तुज्ञानेन सह्य जनतामहम् । संसाराटविमिस्तीम: मार्थवाहस्ततो ह्यहम् (२) ।। वशवर्ती सर्वधर्मेषु तेन धर्मेश्वरो जिनः । धर्मचक्र प्रवर्तित्वा धर्मराजा निरुच्यते (8) ॥ धर्मदानपतिः शास्ता धर्मस्वामी निरुच्यते । सुयष्टयजः सिद्धार्थः पूर्णाऽसि सर्वमङ्गलः (१) ॥ आश्वासकः प्रेमदर्शी शहरो महारहणञ्जहः । उमभवमङ्गामा मुक्को मोचयिता प्रजाः ॥ आलोकभूतो लोकस्य प्रज्ञाज्ञानप्रभङ्करः । अज्ञानतममोहन्ता (६) उल्काधारी महाप्रभः ॥ महावैद्या महाज्ञानी मर्वकेशचिकित्मकः । सत्त्वानां क्लेशबिद्धानां शल्यही निरुत्तरः ॥ १ "वेनेथा" विनययुक्ता इत्यर्थः । 'विनयन्त्यमितां जनां" विन यत्यमिता. अनानित्यर्थः । “विनयपारमिप्राप्तः'' विनेयपारमिताम्प्राप्तः । २ "पारमि नोरं" पारमितातीरे परतोरे वा । “देशमि' उपदिशामि । १ “सलवस्तुज्ञानेन" सङ्गुहवस्तुज्ञानेन । “संसाराटविनिस्तीर्णः' मंसाराट- वीनिस्तीणः । ४ "प्रयत्तित्वा''प्रवयित्वा "निरुच्यते" निरुत्जरो वा पाठः सर्वमङ्गलः" सिद्धमङ्गलारति वात्र पाठः । ६ "अज्ञानंतममोहन्ता" अज्ञानतमसान्त्यचितम । ५ ·सप्तविंशाध्यायः॥ ५६७. . सर्वलक्षणसम्पन्नः मलयवनशोभिवः । समन्तभद्रकायेन हीनानां चानुवर्तकः । दशभिर्बलैः सुबलवान् वैशारद्यविशारदः । श्रावेणिकरष्टादशैरग्रयानी मंहामुनिः ॥ • एष मझेपनिर्देशो धर्मचक्र प्रवर्तते । तथागतस्य गुणवर्मः परीत्तोयं (१) प्रकाशितः ॥ बुद्धं ज्ञानमनन्तं हि आकाशविपुलं समम् । क्षपयेत्कल्प भाषन्ता (२) न च बुद्धगुणक्षय इति ॥ इति श्रीललितविस्तरे धर्मचक्र प्रवर्तनपरिवत्ती षड्विंशतितमः ॥ २६ ॥ नाम सप्तविंशाध्यायप्रारम्भः ।। अथ खलु देवपुत्रा यैस्तथागतोऽधिष्ठितोऽभूदस्य धर्मप-- यस्य सम्प्रकाशनतायै मह महेश्वरनन्दनसुनन्दनचन्दनमहित- प्रशान्तविनीतेश्वरप्रमुखा .अष्टादशशद्धावामकायिका देवपुत्र- शतसहस्राणि ये तथागतस्य धर्मचक्र प्रवर्त्तनेऽपि सन्निपतिता अभूवन् । तत्र भगवांस्तान्महेश्वरदेवपुत्त्रप्रमुखाञ्छुद्धावांमका- यिकान्देवपुत्रानामन्त्र यते स्म । अयं मापी ललितविस्तरो नाम धर्मपर्याय: सूत्रान्तो महावैपुल्यबोधिसत्त्वविक्रीडितः। बुद्ध- विषये ललितप्रवेश प्रात्मोपनायिकस्तथागतेन भाषितस्तं यू १ "परीतायं" परिनार्य । २ “कल्प भाषन्ता' कन्न्पं भाषमाणः कश्चिदित्यर्थः ।

·ललितविस्तरः॥ मार- यमुलीवं धारयत वाचयत दमियं धर्मनेत्री वैस्त रिकी भविष्यति । बोधिसत्त्वयानिकाच पुजला इमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा दृढतरं वीर्थमावस्यन्ते । अनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधाबुदारा- धिमुक्तिकाश्च सत्त्वा महाधर्महर्षवेगं सञ्जनयिष्यन्ति । पक्षश्च निर्टहीतो भविष्यति। सर्वपरप्रवादिनचावतार न लस्यन्ते। युभाकं च तद्धर्मदेशनाध्येषणा कुशलमूलं महा- र्थिकं भविष्यति महाफलं महानुमंशा । यःकश्चिन्मा( अस्य ललितविस्तरस्य धर्मपर्यायस्याञ्जलिं सम्प्रगृहीतं करिव्यति मोऽसावुकष्टान्धान प्रतिलस्यते । कतमान्यष्टौ तद्यथा। उ- त्कृष्टरूपं प्रतिलस्यते। उत्कृष्ट बलं प्रतिलस्यते। उत्कृष्टपरि- वारं प्रतिलस्यते । उत्कृष्ट प्रतिभानं प्रतिलस्यते। उत्कृष्टनैष्कम्य प्रतिलस्यते । उत्कृष्टचित्तपरिशुद्धिं प्रतिलस्यते । उत्कृष्टसमा- धिसम्पदं प्रतिलस्यते। उत्कृष्ट प्रज्ञावभामं प्रतिलस्यते। इमा- न्यष्टाबुत्कृटान्धमान् प्रतिलस्यते। यः कश्चिन्माषी इमं ललि- तविस्तरं धर्मपर्यायं भाषितुकामस्य. धर्मभानकस्य धमासनं प्रजापयिष्यति । तस्याटावासनप्रतिलम्भाः प्रतिकासितव्याः महप्रज्ञप्त आसने । कतमा अटो। तद्यथा । श्रेष्ठासनप्रतिलभः । गृहपत्यासनप्रतिलभ्मः । चक्रवासनप्रतिलभः । लोकपाला- सनप्रतिलम्भः। शक्रामन प्रतिलभः । वशवासनप्रनिलम्भः । ब्रह्मासनप्रतिलम्भः। बोधिमण्डवरायगतव बोधिसत्वभूतस्य प्रत्युदावर्त्यनिहतमारप्रभ्यर्थिकसिंहासनप्रतिलम्भः । अनुत्तरी मम्यमम्बोधिमभिसम्बुद्धस्य अतोनुत्तरधर्मचक्रप्रवर्तनासनप्रति- ·सप्तविंशाध्यायः सम्भव प्रकाशितव्याः । इत्यष्टावामनप्रतिलभा प्रतिकानि तव्याः ॥ यः कश्चिन्माषी इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं भाषमा- गाय माधुकारं दास्यति । माऽटी वाक्परिशद्धोः प्रतिल- भ्यते । कतमा हा॥ तद्यथा। यथावादितथाकारितां सत्या. मुपरिवर्तिवाक्परिकर्मपरिशुद्ध्या। प्रादेयवचनों पर्षदभिभ- वनतथा । ग्राह्यवचनतामनुद्धरणतया । लक्ष्णमधुरवचनताम- पारुष्यसत्यमङ्गहण तया। कलविङ्करुतस्वरता कायचित्तोल्वि- ल्मकरणतया। मधुरवचनतां अपारुण्यसत्त्वमङ्गहणतया । ब्रह्मा- स्वरतां मज़खगभिभवनतया। सिंहघोषाभिगर्जितखरतां सर्व- परप्रवादिभिरनभिभवनतया। बुद्धखरतां सर्वसत्त्वेन्द्रियपरि- तोषणतया (१)। दमा अटा वाकर्मपरिशुद्धीः प्रतिलस्यते॥ यः कश्चिन्मार्मा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं पुस्ख कलि- खितं कृत्वा धारयिष्यति सत्करिष्यति गुरु करिष्यति मानथि- स्थति पूजयिष्यति अमात्म_चित्ततया चतुर्दिशमस्य धर्मपा- यस्य वर्णनो भविष्यति वर्मञ्चच्चारयिष्यति आगच्छतीमं धर्म- पर्यायं लिखितं धारयति वानयति चिन्तयति स्वाध्येति मोऽटा महानिधानानि प्रतिलभ्यते । कतमान्यष्टौ महानिधनानि ।। यदुत स्मतिनिधानं मममतमोषणतया । अप्रतिनिधानं बुद्धि- प्रभेदनतया । गतिनिधानं मसूचान्तार्थगत्यनुरांगतया । धारणीनिधानं मर्वश्रुतधारणतया। प्रतिभाननिधानं प्रति- १पच पंरिगणितवाक्शी एकाऽधिका । 4 B ·५७. ललितविन्तरः। लभते मय॑मत्वसुभाषितसम्भाषणलया। धर्मनिधानं प्रतिल- भते सद्धर्मप्रनिलक्षणतया । बोधिचित्तनिधानं चिरत्नवंशा- मुपच्छेदतया । प्रतिपत्तिनिधानञ्चानुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिप्रति- लम्भतया। इमान्यष्टी निधानानि प्रतिलस्यते ॥ यः कश्चिनाी इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं सुप्रव- र्तितं कृत्वा धारयिष्यति। सोऽष्टा मम्भारान् परिपूरयिष्यति। कतमानटी ।। यदुत दानसम्भारं परिपूरयिष्यति अमात्सर्य- चित्ततायै । शोलमम्भारं परिपूरयिष्यति सर्वकल्याणाभिप्राय- परिपूरणताये। श्रुतसम्भारं परिपूरयिय्थति अमज्ञप्रज्ञासमु- दामताये । समथसम्भारं परिपूरयिष्यति मसमाधिममाप- यामुखीकरण ताये। विदर्शनासम्भारं परिपूरयिष्यति त्रैविद्या- विद्याप्रतिपू]। पुण्यसम्भारं परिपूरयिष्यति लक्षणानुव्यचन- बुद्धक्षेत्रालङ्कारपरिएडौ। ज्ञानसम्भारं परिपूरयिष्यति सर्च- मत्त्वयथाधिमुक्तिसन्तोषण तायै । महाकरुणामम्भारं परिपूर- यिष्यति सर्वसत्त्वपरिपाचनतायै । इमानष्टा सम्भारान् परिपू- रयिष्यति ॥ यः कश्चिन्माी दूमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायम्परेभ्यो विस्तरेण सम्प्रकाशयिष्यति एवञ्चित्तो यदुत कथममी मत्त्वा एषामेवंरूपणां धर्माण लाभिनो भवेयुरिति । स तेन कुश- लमूलेनाही महापुण्यताः प्रतिलभ्यते ॥ कतमा अहो॥ तम्य- था। राजा भवति चक्रवर्ती इयं प्रथमा महापुण्यता । चतु- महाराजकायिकानां देवानामाधिपत्यं कारयिष्यतीयं दितीया ·सप्तविंशाध्यायः॥ ४७१ महापुण्यता। जको भविष्यति देवेन्द्र इयं हतीया महापुण्णता। सुयामो भविष्यति देवपुत्र दयं चतुर्थी महापुण्यताः। स सन्तु- पिता भविश्थतीयं पञ्चमी महापुण्यता। सुनिर्मिता भविष्य- तीयं षष्ठी महापुण्यता। वशवर्ती भविष्यति देवराज इयं मप्तमी महापुण्यंता । ब्रह्मा च भविष्यति महाब्रह्मा इयं अष्टमी महा- पुण्यता। अन्तेच तथागतो भविष्यति। अर्हन् सम्यकमम्बुद्धः माकुशलधर्मप्रहीण: मर्चकुश लधर्मसमन्वागतः । दमा अष्टा महापुण्यताः प्रतिलभ्यते ।। यः कश्चिन्मार्षा ललितविस्तरं धर्मपर्यायं भाष्यमाणमव- हितः श्रोता श्रीव्यति। मोऽटा चित्तनिर्मलतां प्रतिलस्यते । कतमा अटी।। यदुत मैत्रों प्रतिलस्यते सर्वदोषनिधीताय । करुणां प्रतिलभ्यते सर्वविहिमोत्मीय । मुदितां प्रतिलभ्यते साकारात्ययापकर्षणताये। उपेक्षाम्प्रतिलभ्यते अनुनय प्रति- घात्माय। चत्वारि ध्यानानि प्रतिलस्यते मर्वरूपधातुवशव- तितायै । चतस्त्र प्रारूप्य समापत्तीः प्रतिलभ्यते चित्तवशव- तिताये। पंञ्चाभिज्ञाः प्रतिलभ्यते अन्ययुद्धक्षेत्रगमनताये । सर्ववासनानुसन्धिसमुद्बाट प्रनिलस्यते शरङ्गमममाधिपतिल- म्भाय । दूमा अष्टो चित्तनिर्मलताः प्रजिलस्यते ।। यस्मिंश्च मा( ग्रामे वा नगरे वा निगमे वा. जनपदे वा जनपदप्रदेश वा चश्मे वा विहारे वा ललितविस्ती धर्मा- पर्याय: प्रचरिष्यति । तत्राटा भयानि न भविष्यन्ति स्थाप- यित्वा पूर्वकर्मविपाकम् ॥ कतमान्यष्टौ ॥ यदुत राज्यमझेाभ- 482 ·नजितविस्तरः। भयं न भविष्यति । चौरमोभभयं न भविष्यति। व्याउ- मक्षोभयं न भविष्यति । दुर्भिक्षकान्तारमाभभयं न भविष्यति । अन्योन्यकल हविवादवियहसङक्षोभभयं न भवि- व्यति। देवसङ्क्षोभभयं न भविष्यति । नागयक्षमताभभयं न भविष्यति। मापद्रवमझामभयं न भविष्यति। इमानि मा- पीस्तत्राटा भयानि न भविष्यन्ति स्थापयित्वा पूर्वकर्मविपाकम् ॥ मक्षेपान्मार्प यदि तथागतकल्पस्थितिकेनायुःप्रमाणेन रात्रिन्दिवसमधितिष्ठमानोऽस्य धर्मपर्यायस्य वर्म (१) भाषेत नेवास्य धर्मपर्यायस्थ वर्मपर्यन्तो भवेत् । न च तथागतप्रति- भानस्य क्षयो भवेत् । अपि तु खलु पुनर्षीि यथैव तथाग- नस्थ शील समाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनमप्रमाणपर्यन्तमेवमेव। य इमं माषा धर्मापर्य्यायमुग्रहीय्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति लिखियति लेखयिष्यति पर्यावास्यति प्रवर्तयिष्यति पर्षन्मध्ये च विस्तरेण सम्प्रकाशयियति अनेन चित्तेन कथममी सत्त्वा एवमुदारस्य धर्मस्य लाभिन: स्युरिति । तेषामपि नास्ति पुण्यपर्यन्तः ॥ ततः खलु भगवानायुमन्तं महाकाश्यपमामन्त्रयते स्म श्रायु- मन्तञ्चानन्दं मैत्रेयश्च बोधिसत्त्वम्। महासत्त्वा इमामहं माषी श्रमजेयकला कोटिनिनयुतशतसहस्तममुदानीतामनुत्तरी सम्ब- कराम्बाधिं युमाकं हस्ते परिदाम्यनुपरिदामि (२) परमया प- १ "वर्ण वर्णनामित्यर्थः। अव वर्णशब्दा वर्णनाशब्दार्थे व्यंवहनः सर्वत्र । २ “परिदाम्यनुपरिदामि" परिददाम्यनुपरिददामि ।

·सप्तविंशाध्यायः। ५०५ रिनन्दया खयश्चैवमिमं धर्मपर्यायं धारयत परेभ्यश्च विस्त- रेण सम्प्रकाशयत। अथ खलु भगवानस्यैव धर्मपर्यायस्य भूया मात्रया- ऽनुपरिनन्दनाथं तस्यां वेलायामिमा गाथा प्रभाषत । सत्त्वा दृष्टा ये मया बुद्धदृश्या स्युस्ते हन्त शारिपुत्रेण तुल्याः । तांश्च कश्चित् पूजयेत् कल्पकोट्या- स्तुल्यां गङ्गाबालिकाभिर्यथैव (१) ।। प्रत्येकबुद्धाय तु यश्च पूजां कुर्याद होरात्रमपि प्रहष्टः । माल्यैः प्रकारश्च तथाऽपरैश्च तस्मादयं पुण्यकृतो विशिष्यते ॥ सत्त्वा यदि प्रत्ययैर्जिनानां तान् पूजयेत् कश्चिदिहाप्रमत्तः । पुष्यच गन्धैध विलेपन कल्याणलाकाः सततं हि तत्परे ॥ एकस्य यश्चैव तशागतस्य कुर्यात् प्रणाममपि चैक (२).मेऽपि। प्रसन्नचित्तोऽथ वदेनमोऽईते तस्मादिदं श्रेष्ठतरच्च पुण्यम् ॥ १ “कल्प कोद्यास्तुल्या गङ्गाबालिकाभिः कल्पकाटिपुर्यन्नं (पूजकानां). राजा बाल्नुकाभिस्तुल्यं पुण्य फलं भदित्यर्थः । ..

·ललितविन्तरः।
बुद्धा भवेयुर्यदि सळसच्चा-
स्तां पूजयेद्यश्च यथैव पूर्वम् ।
दिव्यश्च पुष्यैरथ मानुषैर्वरैः
कल्याणलोकां सततं हि तत्परः (१) ॥
यश्चैव मद्धर्मविलेोपकाले
त्यत्वा खकायञ्च तथैव जीवितम्।
दद्याहोरात्रमिदं हि सूत्रं
विशिष्यते पुण्यमिदं हि तस्मात् ॥
यस्येमितं पूजयितुं विनायकां
प्रत्येकबुद्धांश्च तथैव श्रावका (२)।
दृढं समुत्पाद्य म बोधिचित्तं
इदं सदा सूत्रवरं दधातु ॥
राजा ह्ययं सर्बसुभाषितानां
योऽभ्युद्गतः सर्वतथागतानाम् ।
गृहे स्थितस्तस्य तथा गतः. सदा
तिष्ठेदिदं यत्र हि सत्ररत्नम् ।।
प्रतिभासमानोति शुभामनन्ता-
मेकं पंदं वक्ष्यति कल्पकोय्याः (३) !
न व्यञ्जनाङ्गस्थति नापि चार्था-
‘स्तां पूजयेत्" नान पूजथेत । कल्पाणलोकां मततं नि तत्परः" कपाशाला-
कार सतनं हि तत्परे चाश्यतीत्यर्थः ।
२ "विनायकां' विनायकान् । 'श्रावक श्रावकान् ।
१ "शभामानहा"शभमनन्तं । "करूपकायाः" कल्पकारिपर्यम् ।

·सप्तविंशाध्यायः॥ ददाति यः सबमिदं परेभ्यः ॥ अनुत्तरोऽमा नरनायकानां मत्त्वा न कश्चित् सदृशोऽस्य विद्यते ॥ भवेत् ममुद्रेण ममच मोऽक्षयः श्रुत्वा हि यो धर्ममिमं प्रपद्यत इति ।। इदमवोचद्भगवानात्तमन महेश्वरदेवपुत्रपूर्वङ्गमाः शुद्धावामकायिका देवपुत्रा मैत्रेयपूर्वङ्गमाश्च मर्वबाधिमत्त्वा महामत्त्वा महाकाग्यपपूर्वङ्गमाश्च सर्वे महाश्रावकाः मदेव- मानुषासुर गन्धर्वगाडाश्च लोका भगवतो भाषितमभ्यनन्द- निति (१) ॥ इति श्रीललितविस्तरे निगमपरिवती नाम सप्तविंश- । तितमः ॥ २० ॥ श्रीमर्वबाधिमत्त्वचर्या प्रस्थानो ललितविस्तरो नाम महा- यानसू रत्नराजमिति समाप्तम् ।। ये धर्मा हेतु प्रभावा हेतु स्तेषां तथागतः । ह्यवदत्तेषाञ्च यो निरोध एवंवादी महाश्रमण: ॥ ममाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥ १ भाषितमभ्यनन्दम् इत्यतः परं वक्षमाणपद्यद्वयमत्रत्यषटपुम्नकानां मध्य पम्न- कर एन वर्गत। सपर्षदा पूज्यति धर्मराजमतुल्यरूपच गौरवेण । ध्वजापताकाममम सनेन सब्रह्मनारायणशङ्करादयः ॥ जग्मुर्देवाः ससरी त्रिभुवनमर्माहतं शाक्यमिह प्रणाम्य गन्धर्व मण्डलाय चपरसुरगणाः वास्तथं मम्पतषः । मानारर्विचित्रः प्रवरसुरचितं यान श्रेष्ठं प्रथष्ठ- मारध सम्प्रक्राम्य मकस्लनरगणा दिव्य नाकं प्रमन्नम ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.