·No text on this page.

·WA KUTUSWAMY SABTU
MARCH INSTITUTE NYWOM
CABBMR-110001
लिङ्गानुशासनम्।
1१006
00
महर्षि पाणिनि विरचितम् ।
श्रीतारानाथत कवारस्पत्तिमाचार्यविरचित टीकया
समलङ्गतम् ।
हितीयसंस्करणम्।
कलिकाता राजधान्याम् ।
सरखतीय मुद्रितम्।
र १८८५ ।
car

·প্রকাশক জীবানন্দ বিদ্যাসাগর
২ নং রমানাথ মজুরের স্ত্রী।
প্রিণ্টর-শ্রীক্ষেত্রমােহন মুখােপাধ্যায়
৫৬ নং আমহাষ্টীট

·BREARRitilit. Item लिशानुशासनम् । षागीखरौं इदि ध्यात्वा पीतारानाथशर्मणा । व्याख्यायते पाणिनीयमेतलिङ्गानुशासनम् । तत्र लिमित्यधिकत्य पारिनिनानुशिष्टम् । स्त्री॥१॥ इत उत्तरं वक्षमाणाः शब्दाः स्वीरिङ्गाः सुरिमधिकारः । तत्तद- पवादस्तत्तत्मने बच्यते तथा च विषैरवाषिता एव स्त्रीनिताः । ऋकारान्ता मादुहिपोटवसननन्दरः ॥ २॥ सकाराना अमी पञ्चैव स्वीलिमा नान्ये । अन्य धाम् "कवेभ्यः" इति डोविधानेन इकारान्नत्वात् वसादेरेव डीनिधेधेन बदन्न- खात्, तिसूचतसोस खियामादेशतवा प्रततिरूपत्वाभावेन बदन्तवे- ऽपि न नियमब्याधातः । माता दुहिता स्वमा पोता ननन्दा । अन्यूप्रत्ययान्तो धातुः ॥ ३॥ निमन्वयानः सत्यवान्तर धातुः स्त्रियां सात् । अवनिः सरणि: रजनिरित्यादि । तत्र च "अदिकारादनिनः" इति पचे डोप अवनी रजनी चेत्यादि । चमू: बधरित्यादि । प्रस्मयान्तः किम् ? दिव्यतः किम् द्यः वयं विशेष्यकिः। অমলিসৰ্যৰ: ষি । ৪। एते स्वीविकाः रिजात स्थः। अनि प्रत्ययान्ततया सीत्व प्राप्ने पाक्षिक स्वविधानार्थ ब्रमम् । इयमवं वा अनिः भरणिः परविः। खीत्वपचे कोम् वा अनीत्यादि ।

·१ বিমান मिन्यन्तः॥ ५॥ .. पावरियतते । मिमत्ववानः निमत्यवान धातुः खियां स्यात् । भूमिः ग्लानिः शानिः निः। अवापि वा कोप भूमी ग्लानो हानी धुनी इत्यादि। पडियालयः पुंसि ।। निमन्वबानवेम स्त्री प्राप्ने तपशदा, मूत्रम् । अयं वरिः एक्षिण : अम्निः। श्रोणियोन्यूमयः पुंसि च ॥ ७ एते गन्दाः सीलिङ्गा पुनिङ्गाख स्युः । एतेषां यथायोग्य मिन्य नत्वेन माप्तौ विकल्पः । अयमियं वा बोरिणः योनिः कर्मिः । स्त्रीत्वपक्षे वा डोम् त्रोणो योनी छौं । लिवन्तः । ८॥ किन्प्रत्ययान्तो धातः स्त्रियां स्यात् । इतिः बुद्धिः दृष्टिः । “अक्तिन: इति निर्देशात् यत्न न पचे डीम् । इकारान्त | ईप्रत्ययान्तो धातुः स्त्रियां स्यात् । चकारो धावधिकारनिष्टत्यर्थः । रतनपर्थन एव धातरतुवर्तते नायिमनले। अबी:, तन्त्रीः, तरीः, बच्मीः। .. जवाबन्त ।१.॥ छोड्डो छोनां पहषाय होपाहणं टाप चापोर्यशायापो यह यम् । अडन्तः डानः धावतच शब्दः स्खोगितः सात् । बडा. दीनां निवां विहितत्वेऽपि एकल सर्वेषां पहले विमानस्य समम- तामिह पहपम् । एवमन्यावापि । बह-हः कर्कन्धः । डी- कचों गोरो ब्राह्मणो। पाप-विद्या भिदा परा जरा इत्यादि । - ·खोसिमानुशासनम् । .. युतमेकाचरम् ॥ ११॥ एकाचरः इकारान्नः चकारानस शाति विशेषे जीवितः सात् । श्रीः भूः। दोव्यतेः किपि तु विशेषसिङ्गता। एकाक्षरं किम् ? बड; बोहो-पृथुत्रीः प्राप्नभूः विशेष्यसित एव । विंशत्यादिरा नवतेः ॥ १२ ॥ विंगति प्रतियः नवतिमर्यन्नाः संस्खासंख्येयवाचकाः खियां इयं विशतिः विपत् चत्वारिंगत् पञ्चायत षष्टिः सप्ततिः बयोतिः नवतिः। सदिकारान्न त्वाभावात् विंशत्यादिभ्यो न पचे डोम् । एक विंशत्यादेस्तु "परवसिज इन्हतत्पुरुषयोः" इति स्त्रीत्वमेव एकनवत्वादे. नव तिलिङ्गानतिष्टत्त विधित्वव्याघातः । बा नवते : किम् ? यतं सह सम् । वियत्यादयः किम् ? एकदमादेविशेष्यलिङ्गत्वम् । दुन्दुभिरक्षेषु ॥ १३॥ अक्षार्थको दुन्दुभिशब्दः खोसिनः खात् । इयं दुन्दुभिः पच्चे डो दुन्दुभी । अक्षादन्यत्र न स्त्रीत्व किन्न खम् । नाभिरचलिये। १४॥ शचियार्थ कभिम्रो नाभिशब्दः स्वीमिङ्गः स्यात् । इयं नामिः (बज्ञा. वयवः) वा डीप नाभी। उभावन्यत्र पुंसि। १५॥ उभौ दुन्दुभिनाभिशब्दो क्रमेव नामिभिने शानिये च वर्तमानौ पुसिको साताम् । अयं दुन्द,भिः (वाद्यभेदः अमरभेदो वा) अयं नाभिः (क्षत्रियः) "लिङ्गमभिध्य बोकाश्रयत्वात्" इत्यु कपित् व्यभि- चारः । तेन अपवयवाचकस्य पुस्वमपि "समुखसतपाजपलकोम- रुपाहितत्रोण्य पनीविनाभिभिः" इत्यंत पुस्तम् । अत एव रभसः । मुखराट चचिये नाभिः पुंसि प्रावके श्योः। पक्रमध्ये प्रधाने च स्त्रियां करिकामहे ।।

·लिङ्गानुशासने तलन्तः ॥ १६॥ भावाद्यर्थ विहिततल् प्रत्ययान्नः स्त्रीलिङ्गः सात् । एन्वय भावः शुभता एवं जड़ता मृदुता। बामणस्य कर्म भायो वा बाझपता। जनानां समूहः जनता पामता । देव एव देवता "खार्थिका अपि प्रत्ययाः कचित् प्रातितो विङ्गवचनान्यतियत न्ने” इत्युक्ने प्रातिभित्र ; लिङ्गवम् । भूमिविद्युमरिलतावनिताभिधानानि । १७ ॥ भम्यादिपर्यायशब्दाः स्त्रीलिङ्गाः स्युः। अचला अनन्ना विश्वम्भरा इत्यादयः । विद्युत् तड़ित सौदामनी चपला चला । सरित् निमगा आपमा । उता वल्ली वनरो व्रततिः । वनिता योषित् अवला । यादो नपुंसकम् ॥ १८॥ यादःशब्दः मरिहाचकोऽपि जीवलितः : सात् । पूर्व सूखापयादः । इदं यादः (नदी)। भास्सृक्स्रगदिग्दृगुष्णिगुपानहः । १८० एते स्त्रियां स्युः। इयं भाः नुकसक दिन दृक् उष्णिक उपानत् । स्थूणोणे नपुंसके च ॥ २०॥ स्थलोगोशब्दौ स्नियां नपुंसके च नः । स्थूणा स्कूणम् (काष्ठमयो दिपिका) । वर्षा वर्षम् (मेषादिलोम) । राहण्याभ्यां की। २१ ॥ गृहपूर्व कः स्वागन्दः शशपूर्वका वर्षावन्दः बीवरित एक खात् न त स्त्रियाम् । परवचिङ्गतापवादः । गृहस्थूपम् एशोर्यम् । प्राविग्रुडाविट्विषः ॥ २२ ॥ एते शब्दाः खियां स्युः । रयं प्राष्टट विप्रट रुट विट विट् । दर्विविदिवेदिखनिशाणभिवेणियोषध्या लयः ॥ २३ ॥ एते शब्दाः स्त्रीविनाः स्युः। पचे डीम् । इयं दर्विः गिरिः दिः ·स्त्रीलिङ्गानुशासनम्। .. बनिः शापिः अभिः वेणिः कृषिः घोषधिः यतिः। परे होए सर्वत, दीकरः, “अङ्गुलीवोरगक्षता" इति कालिदासः । মিথিলাভিৰিৰীৰিলালিংবিজিক্টিৰিবিৰাৱা दयः॥२४॥ एते स्त्रीलिजाः स्य:। इयं तिथि:। अस्य पुस्वमपि "विषयो- ईयो" इत्यमरोक। "निखिलादिशि पूर्णिमातिथीन्" इति नैषधे । नाडिः रुचिः इत्यादि । राज्यादय इत्यादिपदात् ननदोषा- भिना राविषाया गृह्यन्ते । सर्वत्र पक्षे डीम् । नाड़ी रुची बीची इत्यादि। शष्क लिराजि कुव्यवन्तिवर्ति कुटित्रुटिबलिपतयः ।२५ एते शब्दाः स्त्रियां म्यु: । इयं शष्क तिः राजिः इत्यादि । सर्वेभ्यः पचे डीम् । “अवलम्बितकर्णशक लोकल सीवम्” इति नैषधे । "राजीवराजीव शलोलभङ्गम्” रति मावः । बलिः (उदरावयवः) । प्रतिपदापदिपत्संपच्छरत्संसदपरिषदुषःसंवित् खुद- युन्मुतसमिधः ॥ २६॥ एते शब्दाः स्त्रियां :। दूयं पतिपत् बापत् विपत् इत्यादि । उषाः पावरविषाली देवता "उषा उशान्ति” रति वेदमन्त्रः । भाभीy:पूर्गीहरः ॥ २७॥ एते स्त्रियां स्यु: । इयमाशीः धः पू: गीः हाः । पसुमन स्ममासिकतावर्षाणां बहुत्वञ्च ॥ २८ ॥ अप्रमतीनां पञ्चानां स्वोत्व बहुवचनानव च स्यात् । इमा पापः । इमाः सुमनसः। पुष्पसामान्यवाचित एमास बहुत तेन "समना मालती जातिः' इत्यादो एकत्वम् । देववाचकख त खमेव । बहत्व चैषां प्रायिकम् अत एव अर्थवत् सूबभाध्ये, “ एका च सिकता तैल- राने समर्था” इति प्रयुक्तम् । “समां समा विजायते" इति सूखभाले .

·लिङ्गानुशासने ममायां समायामिति प्रयुक्तम् । “विभाषा पानाधेट" इति मल- त्तिव्याख्यायाम "याघ्रामाता सुमनमौ" इति हरदत्त न च प्रयुक्त्रम् । शक्त्वग्ज्योगवाग्यवागूनौस्फिच: ॥ २८ ॥ रते शब्दाः स्त्रियां स्य: । दयं शुक् त्वक ज्योक वाक् । तटिसीमासंबध्या: ॥ ३०॥ रते शब्दाः स्त्रियां स्य: । तटिः पक्षे डीप सीमा संबध्या। चलिवेणिखार्यश्च ॥ ३१ ॥ रते शब्दाः स्त्रियां स्थ: । इयं चूक्लि: वेणिः खारिः पक्षे डीम् । ताराधाराज्योत्स्नादयश्च ॥ ३२॥ .. .. एते शब्दाः स्त्रियां स्य: । तारा धारा ज्योत्स्ना । शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ ३३ ॥ शलाकाशब्दो नित्यस्त्रीलिङ्गः । इयं शलाका । स्त्रीत्यधिकारे पुनः स्त्रीयहणमधिकारनियत्यर्थम् । नित्ययाण- मन्य घां व्यभिचारसूचनार्थम् । यत्र यत्र च व्यभिचारः तसन् पूर्व- हताम् । अब मूलपाठाद्यनुसारेण किञ्चिवशिष्ट' मुच्यते । स्त्रियां किन (३,३,६४) इत्यधिकारे ये विहिता: क्यवादयः प्रत्ययास्तदन्ता थपि स्त्रियां स्युः । यथा व्रजयजो वे क्यप (३,३,६८ म०) प्रवज्या ज्या । संज्ञायां समजनिषनिपतमनविदशीजियः (२,३,६६ )। समज्या सभा, निघद्या छापण:, निपत्या पिच्छिला भूमिः, मन्या गलपात्रगिरा, विद्या, सुत्या अभिषवः, शय्या, भत्या, त्या शिविका । हजः श च (३,३,१००) क्रिया कृत्या । इका (२,२,१०१) रा । परिचापरिमामृगयाटायानामुख्यानमिति तलत्यवार्तिकम् । परिचर्या पूजा, परिमा, ममया, अटाया । जागर्तेरकारो का (वा०) जामरा जागां । अ प्रत्ययात् (३,३,१०२, सू०) जिमिमा ·स्त्रीलिङ्गानुशासनम् । । वियि दिया पुत्रकाम्या | गुरोध इलः (३,३,१०३, म.) रहा कहा, म । पिङ्गिदादिभ्योऽङ् (२,३,१०४, स०) जरा बमा लज्जा भिदा विदा | चिन्निपूजिकथिकम्बिचर्चच (१,३,१०५, म.) चिन्ना पूजा कथा कुम्वा चर्चा | यात थोपसर्गे (२,३,१०६) उपधा उपमा, उपदा । यदन्नरोरुपसंख्यानम् (वा.) हा अन्ना । ण्यासबन्यो युच् (३,३,१०७, स०) कारणा यातना पीड़ना वासना अन्थना । घट्टियन्दिविदिभ्य च (वा०) धट्टना वन्दना वेदना । रनिच्छार्थस्य (वा.) अन्व पणा । परेर्वा (वा०) पर्य प्रणा । रोगाख्यायां एवल बहुलम् (३,३,१०८ ) प्रच्छर्दि का प्रवाहिका विचर्चिका धात्वर्थनिर्देश खल वक्तव्यः (वा.) च्यासिका शायिका । संज्ञायाम् (२,३,१०८) उद्दाल- पुष्यक्षिका। विभामाख्यान परिप्रश्नयोरिजच (३,३,११०) कां कारि कारिका कियां हत्या कति या त्वमकायोंरिति प्रसवी कार कारिको वाऽका मिलतरम् एवं गणिं गणिका गणनाम् । पाचिं पाचिका पचा पाकम् । पर्यायार्थोित्पत्तिघु क (३,३,१११) भवत यासिका पर्यायेणासना, अहे भवानिनु भक्षिकामहति । ऋणे इनुर्भाक्षको मे धारयमि । उत्पत्तौ इक्षु भक्षिका उदयादि । आक्रोशे नवनिः (३.३,६१२) जीवनिस्तव भयादिति । अनि प्रत्ययान्नतया एतस्य मातापि स्वधिकारपतितयोऽत्रोक्तिः। कर्म व्यतिहारे गच् स्त्रियाम् (३,३,४३) इति चि "णचः ख्यिामञ्” इति (५,४,१४) खार्थिकेऽमि व्यावक्रोशी व्यात्युची । तलन्न इति (१७) सूत्रे तन- यहणं समूहाथयादीनामुपलक्षणम् अतएव "तल्टन्दे येनिकाला वैरमैथुनकादिषु" इत्यमर याह स्म । तस्य समूहः (४,२,२७) इत्य- धिकारे पाशादिभ्यो यः (४,२,४६) इति ये पाश्या वन्या वात्या धम्या टण्या । खल गोरथान् (४,२,५० सू.) खल्या गव्या रथा । इनिलक- वचन (४,२,५१, सू०) खलादिभ्य इनिर्वतव्यः (या०) सलिनी डाकिनी कुटिम्बिनी । गोत्रा, रथकया । इन्दा हुन् वैरमैथुनिकयोः (४,३, १२५) वैरे काकोल किका । मैट ने अत्रिभारहाजिका, आदिना "पादशतस्य संख्यादेवी वायां उन लोपश्चेति दण्डव्यवसर्गयोवेति (५,१,२७,२८) ·लिङ्गानुशासने .. मो परणम् विपारिका ददाति दण्डितो हौ हौ पादौ ददातीत्वधः । हितिकां त्यजति । बुपरणात् बुञोऽपि पहणम् तेन "गोबचर. पात् चापात्याकारेबादि (५,१,१३४) बुजो यहणम् गार्गिकया वाठि- कवा वा वाघते ! हनमनोज्ञादिभ्यति (५,१,११३) खुअस पापम् । ऋष्योपाध्याथिका मानोतिका । तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां यः (४,२,५७) रति मान्नोऽपि स्त्रियाम् । दण्डः प्रहरणमयां क्रोड़ा- याम् दाण्डा मौसला । घञः सास्यां क्रियेति ञः (४,२,५८) रति विहितान्तश्च स्त्रियां स्यात् । दाण्डपाता तिथिः । श्यनम्माता मृगया, तेलम्माता खधा । एतद्भिवा बन्येऽपि केचन, शब्दा: स्त्रीलिङ्गन याऽमरेऽभिहिताः यथा तिन्दुरी कणिका, भन्निः सुरक्षा सूचि : सातिः काकिनी (यो) चषिः, शाषी द्रुणिः दत् । कन्या व्यासन्दी (प्रतिनामुपवेशनासनम्) भल्लरो चचरी, पारी होरा लदा सिमला लामा बिक्षा गण घा, म्टभ्रमी चमसा मसी। इत्यादयः । इति स्त्रीलिङ्गानुशासनम् ॥ . पुमान्॥ बच्चमायाः पन्दा: अमति बाधके पुरिजाः स्वः । घनबन्तः॥ २॥ घअन्तः अबन्नस धातुः पुलिः स्यात् । पञ्-पाकः बागः । अप-करः गरः तरः परः । पादयो भावार्थका एवेध महन्ते । भावे यिहिताभ्यां कल्युभ्यां नपुंसकत्यय, निवादिभिव स्वीत्वस्य बाधनात् तदुबाध्यतया भावार्थकतवोचिता । तेन कर्मादौ धजाद्यन्ता विशेष्यनिता एव । अत एवं भाष्यकारेण सम्बन्धमतवर्तिप्यते रति सम्बम्बपन्दस कार्यकत्वेन नपुसकतया प्रयोगः कृतः ।

·पुलिशानुमासनम् । घानन्तय। ३॥ धान्नः बचप्रत्ययान्तर धातः पुगि स्यात् । विस्तरः गोचरः चयः नव: जय इत्यादि। भयलिङ्गभगपदानि नपुसके ॥ ४॥ बजाद्यन्नत्वेन पुस्खे प्राप्ने अपवादा नबम् । एते शब्दा मक लिकाः स्याएं भयं लिङ्ग भगं पदम् । नङन्तः ॥ ५॥ मडप्रत्ययान्तः शब्दः : पुसि खात् । यत्नः प्रत्रः इत्यादि । स्यात् । इयं यात्रा स्त्रियाम् ॥ ६ ॥ नमत्य यानत्वेन पुस्खे मानपदोऽयम् । याज्ञापन्दः खियां वाचना। क्यन्ती धुः ॥ ७॥ किप्रत्ययानो घुः ( दा धा) पुसि स्यात् । प्राधिः उदधिः (घटः) । व्याधिः निधिः । घुः किम् ? चक्रिः जतिः विशेष्यलित एव । इषुधिः स्त्री च॥८॥ क्यानवेन पुस्खे प्राप्ने वा स्त्रीत्वार्थ सत्रम् । इयमयं वा घुधिः । देवासुरामवर्गगिरिसमुद्रनखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठ- खङ्गयरपहाभिधानानि ॥ .. . देवादिपायशब्दाः यथासम्भवं तद्भवाचिनस असति बाधक सिकाः स्थः। देवाः सुराः । भेदाः ब्रह्मा विष्णुः शिवः शक्रः। बारा: दत्तुजाः। भेदाः पतिः कालकेयः नेमिः। यात्मा बचः। वर्ग: नाकः। गिरिः नगः पर्वतः। भेदाः हिमालयः उमेरुः । समुद्रः उन्धान सिन्धुः । भेदाः क्षीरोदः सपोरः। मसः नबराबरजः । देशः कचः वासः। दन्नः दशनः । स्तनः कुचः पयोधरः । भुजः ·लिनुशासने .. . प्रकोष्ठः। कण्ठः गलः । खड्गः असिः । शरः सायकः मार्गमः । पद्धः कदमः। विपिष्टपं त्रिभुवने नपुसके ॥ १.. रतोयभुवनवाचकलिपिष्टपशब्दः क्लीवे स्यात् । खर्गवाचियेन पुस्खे प्राप्ते अयमारम्भः । इदं लिपिष्टपम् (खगः) । धीः स्त्रियाम् ॥ ११॥ द्योदियोसन्त्रण यहणम् । स्वर्गाभिधायित्व पुस्खे प्राय- मारम्भः । द्योगन्दः दिवशब्दश्च स्त्रियां सात् । इयं द्यौः इमे भूदियो। इषुबाह स्त्रियाच ॥ १२॥ इधुवाङ्गशब्दौ पुसि स्त्रियाञ्च स्थाताम् । शरवाचित्वेन भुजवाचित्वेन पुस्ख प्राप्त पजे स्त्रीत्वविधानार्थमारम्भः । इयमयं वा इषुः गाडः । बायकाण्डो नपुसके च ॥ १३ ॥ एतौ पुमि नपुसके च स्याताम् । घरवाचित्वेन पुस्व प्राप्त पने लोवत्वार्थ भारम्भः । अयमिदं वा बाणः वाणं काण्डः काण्डम् । नन्तः॥ १४ ॥ न् इत्येतदन्तः पुंसि स्यात् | वा तक्षा पृषा उक्षा | चर्मवर्मादयस्व "मन् यच कोऽकत्तरि" इति परसूवेणास्य बाधात् लोवलिङ्गाः । तत्र “चकः” इत्युक्त प्रधिमा मदिमा इत्यादयो नन्नत्वेन पुस्खेव । क्रतुपुरुषकपोलगुल्फमेघाभिधानानि ॥ १५ ॥ क्रत्वादिपर्यायशब्दा: यथासम्भवं तविशेषचन्दास पुसि स्थ:। ऋतः अध्वरः । भेदः उक्थः अग्निष्टोमः । पुरुषः नरः । कपोल: गण्डः । गुरूफः प्रपदः । मेषः नीरदः जलपरः। भेदः पुष्करः खावतंकः । प्रच' नपुंसकम् ॥ १६॥ मेघवामित्वेन पुस्खे प्राप्तदपवादः । अवम् ।

·पुलिकामासनम्। उकारान्तः ॥१७॥ ध्वान्तः शब्दः पि स्यात् । विशः विधुः रखुः । इदच विशेषैर- बाधित विषय। पत एव हितवितासिन्यां बारम्भे गदे खियाम् । योः कपोलावय" इति मेदिनिः । "परेपुरिभ्यां सी ने" इत्यमरः । तथा च एवं मातोयकविशेषाभाव एव मूत्रप्रवर्तते एवभिप्रायेण "विजयपविधियापी विशेषैर्य द्यबाधितः” इत्युक्तमगर- सिंहेन । एवमम्यवापि । धेनुरज्जुकुहुसरयुतनुरेणप्रियङ्गवः स्त्रियाम् ॥ १८ ॥ उदन्नत्वेन पुस्व प्राप्त बदपयादाथै सूत्वम् । एते शब्दाः स्त्रियां । धेनुः रज्जुः कुद्धः । अत्र यप्राणिजातित्वात् पचे ऊड्। कुहः सरयः तनः रेणूः प्रियङ्गः । धेनोः माणित्वात् रज्जोर पखंदासा. : ब्रोड्। समासे रज्जुः पुंसि च ॥ १८ ॥ समासान्त स्थः रज्जु गब्दः पुसि चात् स्त्रियाम् । ककयरज्या कर्कश- रन्जना वा वनाति । श्मश्रुनानु खादथुमतुबपुतालनि नपुसके ॥ २० ॥ उदन्नत्वेन पुस्ख प्राप्ते तदपवादाय सूबम् । एतानि लोवे स्थ: । श्म जात खाटु अ नत लाता। वसु বাধাবি ॥२१॥ अर्थवाचिवसुगब्दः क्लीये स्यात् । वसु धनम् । अर्थवाचीवके वर्मयू- खाग्नि धनाधिपेषु देवभेदे च पुमान् । मदगुमधुशीधसानुकमण्डलूनि नंपुसके च ॥ २२ ॥ एते शब्दाः पुमि नपुंसके च स्थ:। स्व प्राप्त पले क्लोवावार्थ मूलम् । अयं मद्गुः इदं वा मदुगु मधुः मधु । व्यवस्थितविकल्पास रोन वसन्ते चले देवभेदे च पुमानेव चौवाचित सकमेव ।

·१२ लिङ्गानुशासने .. त्वन्तः॥२३॥ सकारातः तकारान्त सि स्यात् । उकारातत्वेनैव प्राप्ने प्रपद्यार्थः । मेरः सेतः हेतुः । दारकमेरुजवस्तुमस्तूनि नपुंसके ॥ २४ ॥ पूर्वसूत्रामवादः । एते शब्दाः क्लोवे स्य :। दारु कसेरु जब वस्तु मस्तु । सहुर्नपुसके च ॥ २५ ॥ वन्नत्वेन पुस्त्व प्राप्ते पक्षे क्लीवत्वाचं सूत्रम् । चात् पुसि | सक्नु : सन्न् । प्राश्मरकारान्तः ॥ २६॥ इत जई रश्मिगघटितसूत्रपर्थनमकारान्तोऽधिक्रियते । कोपधः ॥२७॥ ककार उपभाभतो यस्य तथाभूतोऽकारान्नः पुंसि खात् । सवक: करकः कोरकः। कारकपाठकादयस्तु विशेषणशब्दत्वेन विलिनाः । यस च प्रकरणे प्रायः विशेष्यशब्दानामेव लिङ्गमनुशिष्यते न तु विश्वे- अपशब्दानामिति न व्यभिचारः । शिवुकशास्त्रकप्रातिपदिकांशकोल्म कानि नपुंसके ॥ २८ ॥ कोपधतया पुस्खे प्राप्त पवादः । एते शब्दा लोवे सु: चिवुकं शाकं मतिपदिवमित्यादि। कण्टकानी कसरकमोदकचसकमस्तकपुस्तकतटाकनि- कशकपर्चस्वपिनाकमाण्ड ककटकदण्डकपिटकसालकफ- लककल्कलाकानि नपुसके च ॥ २८ ॥ एते शब्दाः पुंसि जीवे च सः। पुस्खे प्राप्त पचे क्लीवत्वाथं मूलम् । कटकः कण्टकम् अनीकः बनीकमित्यादि । टोपधः ॥ ३०॥ टोपधः अकारान्तः सि स्मात् । घटः पटः।

·पुलिशायासमम् । किरीटमुकुटलचाटवटवीटमाटकरटोष्टानि नपुं- सके। ३१॥ पूर्वसूलामवादः । एते शन्दा: लोवे स्युः । किरीट' मुकुट बबाट- मित्यादि। कटकूटकपटकपाटकपटनटनिकट कीट कटानि नपु- सके च॥३२॥ : एते शब्दाः नपुंसके पुसि च स्य: । कुट कुटः कूट कूटः कपर कपट इत्यादि। गोपधः । ३३. गोपधोकारान्तः पुसि स्यात् । गुख : शम : पाषाणः । ऋणलवणपतोरणरणोष्णानि नपुंसके ॥ ३४॥ पूर्वसूलामवादः । कणं लवणम् परी तोर समित्यादि । छमरख "तोरणोऽस्त्री" रत्युक्तवान् तन्मूलं मग्यम् । उष्ण गब्दख सयाचित्वे एव जीवता तहति तु गुणवचनत्वेन त्रिविनत्वम् । दया: वङ्गिः उष्णा बागूरित्यादि । कार्षापणस्वर्ण सुवर्णवणचरणषणविषाणचूर्णपानि नपुंसके च । ३५॥ एते शब्दा: लो पुंसि स। कार्षापयं कार्षाषण इत्यादि । घोपधः॥ ३६॥ थकारोपपः : अकारान्तः पुंसि स्यात् । रथः बर्थः काष्ठपृष्ठरिक्थोकधानि नपुंसके ॥ ३० ॥ चूर्व सत्तापवादः । एते शब्दाः लीये यु:। काष्ठम् उप ( मामा- ववरभेदः )। २ ·लिजानुशासने काहा दिगर्या खियाम् । ३८ ॥ दिग्वाचनकाशब्दः स्त्रियां स्यात् । काठा दिक् । दिशि इत्यनेनेष्ट- पिडौ सीमार्थेऽपि स्त्रोत्वार्थमर्थ पहवं ते न “स्वयं विशीर्ष दुमपर्ण- तिता परा हि काष्ठा इति कालिदास प्रयोगः। तीर्थप्रोथयूथानि नपुसके च ॥ ३८ ॥ चादधिकारात् पुसोत्ये वानुषज्यते न तु स्त्रियामिति । तेन "मोथम- स्नियाम्” इत्यमरोकिः । तीथं तीर्थ : प्रोथं प्रोथः । . नोपधः ॥ ४० ॥ बदन्तो नोपधः पुमि स्थात् । इनः फेनः । जधनानि नतुहिन काननयन जिनविपिनवेतन याम. नसोपानमिथुनश्म यानरत्ननिम्नचिह्नानि नपुसके ॥ ४१ ॥ पूर्वसूत्रापवादः । शासनशब्दः परित्याशक्य ते ल्य डन्नत्वेन क्लोवत्वस्य वच्य माणत्वात् । एते शब्दा: क्लीये स्य :। जघनम् अजिनं तुहिम काननमित्यादि। मानयानाभिधाननलिनपुलिनोद्यानशयनासन स्थान- चन्दनालानसम्मानभवनवसनसंभावनविभावनविमानानि नपुंसके च ॥ ४२ ॥ एते शब्दाः पुसि क्लीवे च स्थ:। मानादिषु केषाञ्चिन्नान्नत्वेन पुस्त्वे केषाञ्चिच्च ल्यु डन्न तया तबाधक सूबेग क्लोवत्वे प्राप्ने च उभयलिङ्ग- ना) सूत्रम् । मानः मानं यानः यानम् । वस्तुतः "करणाधिकर- सयोर्म्युट्” इति वच्यमाणसूत्रेण विलिङ्गत्व प्राप्तौ पूर्वापदादेन नपु. सकत्वमेवति तदपवादार्थ सूत्रम् । पोपधः॥४३॥ बदन्तः पोपधः पुंसि स्यात् । धूपः दीपः यूपः ।

·लिङ्गानुशासनम् । पापरूपोडुपतापशिल्पपुष्पशष्यसमीपान्तरीपाणि नपु; सके ॥ ४४ ॥ पूर्व मन्त्रापयादः । एते शब्दा: लोधे स्य: । पापम् रूपम् । भूपंतपकुलपदीपवि टपानि नपुंसके च ॥ ४५ ॥ गते गद्धाः पुमि क्लोरे च स्य : । भूपः शूर्पमित्यादि । भोपधः ॥ ४६ ॥ अदन्न : भोपधः पुंसि स्यात् । करभः कुम्भः शलभः । तलभं नपुंसकम् ॥ ४७ । पूर्व सूत्रापवादः । तलभम् । अम्भ नपुसके च ॥४८॥ जम्म जृम्भः । बडि तु स्त्रीत्वात् अम्भा । मोपधः ॥ ४॥ अदन्न : मोपधः पुसि स्वात् । सोमः स्तोमः भीमः (मध्यमपाण्डव:) भीतिहेतुवाचित्वे विशेष्यलिङ्ग एव । रुक्मसिध्मयुग्मे भगुल्माध्यामकुमानि नपुसके ॥५०॥ पूर्वमूत्रापवादः । रुकम सिधनम् । यात्म नीति विभक्तार्थेऽव्ययोभावे धन- तत्वे नाच समासान्ते टिलोमेदिन्नतम् तस्य चाव्ययत्वेऽपि न घुसकावकथ- नम् अदन्नमोपधत्वेन प्राप्त पुस्खापवादार्थम् । यस्तुतः व्यध्यात्मगन्दः प्रत्याख्या शक्यते । संग्रामदाडिमकुम्मायमलेमतोमहोमोहामानि नपु- सके च ५१ ॥ .८ एते शब्दाः नसके चात पुसि च स्युः। संपाम संयामः । दाडिम दाडिमः । उद्दामचन्दः प्रचण्डवाची। उद्यतो दामावा रति वियो तु विशेष्यनिङ्ग एव।

·लिशानुशासने योपधः । १२॥ अदन्तः योपधः सि स्वात् । हयः मय यः समयः । किसलयेन्द्रिय हृदयोत्तरीयाणि नपुसके ॥ ५३ ॥ पुर्व सखापवादः । इदं किसलयम् इन्द्रियम् । गोमय कषायमलयान्वयाव्ययानि नपुसके च ॥ ५४ ॥ एते शब्दाः नपुसके चात् पुसि च स्युः । गोमयं गोमयः । कषायस्तु रमवाची "तुवरस्तु कषायोऽस्त्री" इत्यमरः । तहति व विलिङ्गः । अव्यय शब्द: लीववाची । व्ययाभाववाची व नास्थ विषयः व्यवशब्दस्या- जन्नतया पुस्वेन ततो नञ् तत्पुरुषेऽपि पुंस्वमिति ततोऽर्थाभावे. ऽव्ययोभावे क्लीवतेति भेदः । रोपधः ॥ ५५॥ अदनः रोपधः पुमि स्यात् । क्षुरः अङ्क रः । हाराग्रस्फारतकवक्रवप्रक्षिप्रक्षुच्छिद्रपारतीरदूर कच्छ- रन्यास्रशचभीरगभौरक रचित्र के यूर केदारोदराजसशरीर- कन्दरमन्दरपनराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगह्वरकुटौर- कुलीरचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिरतन्त्र यन्त्रक्षेत्रचत्वमित्व- কালজুন রূমীরালিনামায पत्तपावनक्षत्राणि नपुंसके ॥ ५६ ॥ पूर्व सूत्रापवादः । एने शब्दाः नपुंसके स्थ:। इदं हारम् । अव स्कार- शब्दो रोगभेट्वाची प्रकाशवाची व विशेष्यलिङ्ग एव । वक्रशब्द: नद्याः पुटभेट्वाची कुटिनवाची 'तु विशेष्यलितः। क्षिपः शीवाथै तहति विशेष्यलिङ्गः। क्षुद्रगब्द उपवभेदे तहति विशेषालितः। दूरमब्दो दूरधे, कशब्दः इच्छाये तइति त विशेष्यविः। गभीरबन्दो गाम्भीर्थे तइति विशेष्यनिमः । ऋरं क्रौर्य क्रौथेवति वि.। चित्र ·पुलिङ्गानुमासनन्। वर्षे तहति लि.। यस सातत्येतति लि. शिशिरं शीतवस तहति वि. शुक्रमदेवतायाम् ॥ ५७ ॥ .. देव भिवार्थे शुक्ररब्दः क्लीवे स्यात् । शुक्र रेतः। शुधार्णवाची गुणवचनत्वात् विशेष्य लिङ्गः । देवे तु पुमान् । चक्रवज्रान्धकारसारावारपारचीरतोमरशृङ्गारभृङ्गार- मन्दारोधीरतिमिरशिशिराणि नपुसके च ॥ ५८ ॥ एते शब्ाः क्लोव चात् पुसि च स्य: । चक्रं चक्रः। शिशिरशब्दम्तु हिमे सधै च पुनपुंसकलिङ्गः स्वति लिखितः । षोपधः ॥ ५ ॥ अन्न : घोपधः पुसि स्यात् । दृष: यक्षः यक्षः । शिरीषजोषाम्बरोष पीयूषपुरीषकिल्विषकल्माषाणि नपुंसके ॥ ६॥ पूर्व सूत्रापवादः । शिरीषं जोषम् । अम्बरीषं भजन पावभेदे सुनिभेटे तु पुमान् । कमाघ शस्यभेटे वर्णभेदे च तद्दति तु विलिङ्गः । यूषकरीपमिषविषवर्षाणि नपुंसके च ॥ ६१ ॥ रते क्लीवे चात् पुसि च स्य:। यघं यूपः । वर्ष वर्ष : (दृष्टिः) बारे ऋतुभेदे च खो। सोपधः ॥ ६२॥ बदन्तः सोपधः पुसि सात् । यत्म : वायसः महानसः । मानसविसवुससाहसानि नपुंसके ॥ ६३ ॥ मूलामवादः । एते क्लीवे स्य: । मानसं विसमित्यादि ।

·: सिमानुशासने पममसरसनिासोपवासकार्पासासमासकासकांस- मांसानि नपुसके च ॥ ६४ ॥ रते पुनपुमकयोः स्थ: । चमसं चमस इत्यादि । ७ कंसच्चाप्राणिनि ॥६५॥ अप्राणिनि कंसशब्दः कोवे पुसि च स्यात् । कसं कंसः पानभोजनम् मथुरान्टये तु कंसः । चकारोऽदन्ताधिकारसमाप्त्यर्थः । रश्मिदिवसाभिधानि ॥ ६६ ॥ रश्मिदिवसपर्यायशब्दाः पुंसि स्यु: ।। रश्मिमयूखः किरणः । दिवसो धनः । दीधिति: खियाम् ॥ ६॥ पूर्व मनापवादः । इयं दीधितिः । दिनाहनी नपुंसके ॥ ६८ ॥ टिवसाभिधानत्वे पुस्खे प्राप्त तदपवादः । दिनम् अहः । मानाभिधानानि ॥ ६॥ भोयतेऽनेनेति मानं तविशेषाभिधानानि पुसि स्थ: । कुडवः प्रस्थः । द्रोणाढ़ को नमुसके च ॥ ७० ॥ मानविशेषवाचित्वेन मुस्व प्राप्त मचे कोवतायै सूत्रम् । द्रोशः छोणम् यादकः अादकम् । खारीमानिके स्त्रियाम् ॥ १ ॥ पुस्खापवादा मूत्रम् । इयं पारी इयं मानिका । दाराचतलाजानां बहुत्यश्च । ०२॥ दारशब्दस खीखे प्राप्त रोपभवन पुस्खसिद्धावपि बद्धत्वार्थम् बन्छ- ·पुखिकामासनम् । .. बोरमानौ बहत्वाञ्च सूत्रम् । एते शब्दाः पुसि नित्यबड़वचनान्नान स्य : । इमे दाराः | अक्षता: लाजाः । नाद्यपजनोपपदामि तयाङ्गपदानि ॥७३॥ नाडीपूर्वपदः प्रणान्न गब्दः अपपूर्व कोऽङ्गशब्दः जनपूर्वः यदशब्दच मि स्थात् । परवलिङ्गत्वन कीवादिलिङ्गत्वे प्राप्त नित्यपुस्वार्थमारम्भः । नाडीव्रणः । अपाङ्गः नेतान्ने, अङ्गापगते तु विनिमः। जनपदी (देश) जनानां पदे तु कीयलिङ्गः । मरुहरुदुत्तरत्विजः ॥ ७४. एते शब्दाः पुसि स्थ :। अयं मरुत् गरुत् (पक्षः)। उत्तरत् उत्- पूर्यात् तरते रतिप्रत्ययान्त : शट प्रत्ययान्तस्तु विलिः । तरन् नरन्ती तरत् । अयम् ऋषिक् । ऋषिराशिधतिप्रहिक्रिमिध्वनिबलिकोलिमौलिरविक- विमुनयः । ७५॥ एते शब्दा: पुसि स्य । अयमषिः राशिः। बलिः पूजोपहारे राज- पाये करे दानवभेदे एव पुमान् उदरावय व स्त्रीलिङ्गाधिकारस्थान (२५) सूत्रेण खोलिङ्ग इति भेदः । .. ध्वजगनमुन्नपुष्वाः । ७६ ॥ एते पुंसि सुः। ध्वजः पताका "ध्वजमखियाम्" इत्यमरोक्तिः अपापिनीयतयोपेच्या । मूलं वा तय मृग्यम् । हस्तकुन्तान्तवातवातदूतधून सूतचूतमुहर्ताः ॥ ७७ ॥ एते पुसि स्थ: । हस्तः सूतः सारथौ प्रमन्ते तु विलिङ्गः । “महत्तों- खियाम्" इत्यमरोक्तिचिन्त्यमूला । प्रण्डमडकरभरण्डरडारडतहगडमुडपापड विखण्डाः ।

·লিঙ্গাৰমান एते पुसि स्थ: । घण्डः मण्ड: गण्डः । एतद्विराजाभिधायिनी यम रोकिचिच्यमला। वंशांथपुरोडाशाः ॥ ७ ॥ एते मि स्यु: । वंशः यशः पुरोडाशः (हविर्भदः) । इदकन्द कुन्द बुद्बुदशब्दाः । ८०॥ एते शब्दाः पुसि स्यु :। हृदः कन्दः कुन्दो यक्षः पुष्प त कुन्दम् । अर्घपथिसस्य भुक्षिस्तम्बनितम्बपूगाः । ८१ । एते पुसि स्यः । एषोऽधः । सामगैस्व चय॑ मित्येव वदन्न तया प्रयोज्य तच्च क्लीवलिङ्गम् । पल्लवपन्नलकफरेफ कटाहनिय हमठमणितरङ्ग गन्ध- स्कन्धमृदङ्गसङ्ग समुह पुडाः ॥ ८२॥ व्यय पल्लवः । “पल्लवोऽस्त्री" इत्यमरोनिश्चिन्त्यमूला । सारथ्यतिथिकुचिवस्त्यञ्जलयः । ८३ ॥ एते पुसि स्यु: । अयं सारथिः अतिथिरित्यादि । अथानावशिष्टम् । नौ ण चेति (३,३,६० सू०) एजचोः समु- श्चितः प्रदेः ग प्रत्ययोऽपि पुसि स्यात् । न्यादः । स्तम्ब कच (३,३,८१ मू०) स्तम्बोपपदात् हन्ले : कप्रत्ययः सि स्यात् सम्बनः । हितोऽथुच (३,३,८६. सू०) एतविहितोऽथुअन्तः पुसि सात् । वेपथुः वमथुः । पूर्ववदश्ववडवौ (२,४,२७ सू.) निर्देशात् परवल्लिङ्गतापवादेन पुस्त्वमेव अश्ववडयौ तित्वमाविवक्षितम् । अश्ववडवाः । एतद्भिन्नाः केचित् शब्दाः “कान्वः सूर्येन्दुपर्यायपूर्योऽयः पूर्व- कोपि" चेयमारसिंहेन खिङ्गतया विहिताः । सूर्यकान्तः तरणि- कान्तः चन्द्रकान्तः इन्दुकान्तः अयस्कान्तः बहकान्तः इत्यादयः ।

·नपुंसकलिङ्गानुशासनम् .. .. . श्रीवरः श्रीवासः धकधूपः गुग लुः कसेरुः मिलकः इत्यादयः क्ष- निर्यासभेदाः, पुखः न्युखः पिण्डः शौण्डः पिचण्ड: गडः बगुड : दृतिः काममदः अवदः (रोगभेदः) गोब: हिल : पृतनः यताल: मल्लः भन्नः पट्टिशः पतयहः । इति पुंलिङ्गाधिकारः । .. नपुंसकम् । १॥ इत अई पच्छमाणा बाधमन्तरेण क्लीवलिङ्गाः स्व रित्यधिकारः। भावे स्युडन्तः ॥ २ ॥ भावार्थ कल्युट प्रत्ययानः धात: क्लोय स्यात् । गमनं हसनम् ; भाव किम् ? पच्यतेऽनेनेति करणे ल्युट पचनो दहनोऽग्निः । भवन: कुठारः, पाषाणदारण: ट। निष्ठा च ॥३॥ भावार्थकनिष्टान्नो धातुः क्लीव स्यात् । हमितं गीतं वृत्तम् । स्थ त्वष्णजी तद्धिती॥ ४॥ भाव इत्यनुवर्तते । भाव विहिता ये त्वध्यत्रो तद्धितौ तदन्ताः क्लीवे भाव-शुभत्वं गौधाम, जड़त्वं जाद्यम् । सञः पित्त्व मामात् पक्षे स्त्रोत्वमपि तेन पिगौरादिभ्यञ्चति डोषि य डोपे, औचिती यौचित्यं, माधुरी माधुर्य, चातरी चातुर्यम् । कम्मणि च बाह्मणादिगुणवचनेभ्यः ॥ ५ ॥ ब्राह्मणादिभ्यो गुणनचनेभ्यश्च कणि चात् भाये यो विहितौ खष्यो तदन्ताः क्लीव स्युः। ब्राह्माणस्थ कर्म भावो या ब्राहाणत्वं ब्राह्मण्यम् । "चातुर्वर्यादीनां स्वार्थे उपसंख्यानमिति” वाति कोकः स्वार्थे ध्वज चातुर्वण्य लोक्य चातुर्वेद्य घाडगुण्यम् “कचित् स्वार्थिका बपि ·२२ लिङ्गानुशासने प्रत्ययाः प्रलतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते इति भाष्योन प्रमतिबिन- बचनातिक्रमः। : वयढग्यगषण बछार भाव कम्मणि । ६ .. भाव कममि चार्घ विहिता ये ययदादयस्तदन्ताः क्लीये स्थ: । भाव- कर्मणोति ग्रहएं स्वार्थनिष्टत्त्यर्थम्। स्तेनस्य भावः कर्म वा "स्त मा- द्यत् नलोपश्चेति(५,१,१२५) यति स्तेयम् । सख्य भावः कर्म वा 'न ख्युर्य रति” (५,१,१२६) ये सख्यम् । कतिः वा भायादि "कपिज्ञात्योगिति” (५.१,१२७) टकि का पेयम् जातेयम् । सेना- पतेर्भावादि "पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो गिति" (५,१,१२८) यकि सैनापत्यम् आधिपत्य पौरहित्यम् । उष्ट्रस्य भावादि "प्राणभन्नाति- वयोवचनोहालादिभ्योऽनिति” (५,१,१२८) अजि अौष्टम् तस्य प्राण- धारिजातिवचनान्यात, शैग कौमारं वयोवचन त्वात्, चौदात चातु- होत्रम् । विहाय नस्य भावादि "हायनान्तयुवादिभ्योऽण् इति (५.१.१३०) अणि सायनं यौयनम् । वयोवचनत्य न प्राप्तावपि णित्- खराध वचनम् । इगन्ताञ्च लघूपधात्'' (५,१,१३१) अण मौश्वम् मार्दव पाटवम् । “योपधाद्गुरूपोत्तमाइञ् (५,६,१३२) रमणीयस्थ भायादि रामणीयकं कामनीयकम् । "होबादिभ्यरत इति (५.१,१३५) के अच्छावाकी यम् अच्छवाको होटविशेष : अनुक्त समुञ्चयश्वकारः समु- जेयाश्च परिशिष्टे दर्शयिष्यन्ते । अव्ययीभावः ॥ ७॥ . अव्ययीभावसमासनिमनः क्लोवलिङ्गः स्यात् । अधिस्त्रि स्त्रियामिति वियहे विभक्त प्रर्थेऽव्ययीभाव तदन्तस्य क्लीवतया हवः । उपनदि पर्छ बचममामान्त उपनदम् । इन्डैकत्वम् ॥ ८॥ समाहारहन्छ निष्पन्नः यब्दः क्लीवे स्यात् । पाणिपादम् धवखदिरम् । प्रभाषायां हेमन्त शिशिरावहोरात्र च ।।

·नपुंसकलिङ्गानुशासनम् । २३ संतभाषाभिन्न नियामके येदे हेमन्त शिशिररूपो इन्समाहारः नैकवत् लोवलिङ्गो या । किन्तु "परवल्लिङ्गहन्छ नत् पुरुषयोरित्युक्तः परयलि- अता द्विवचनान्तता च । तथा अहोरालगन्दो हन्द निष्पनः क्लीव एवं "रावाहाहाः पुमोति" पुलिझापवादः । अभाषायामित्यु के भाषायां हेमन्नथिशिरम अहोराव इत्येव । अनकम्मधारयस्तत्पुरुषः ॥ १० ॥ इतः परं नकर्मधारवभिन्न स्तत्पुरुषोऽधिक्रियते । अनल्य छाया॥११॥ बहसम्बन्धिनी या छाया तदन्न तत्पुरुषः लोर स्यात् । नपुसकत्वेन व्यापो हखः । इजूणां छाया इक्षुच्छायम् । “इचछायानि धादिन्य' इति तु यानिषादिन्य इत्यामले धेश, समर्थ नीयम् । शराणां छाया शरच्छायम् । रानाऽमनुष्यपूर्ण सभा ॥ १२ ॥ राजपर्यायपूर्व : मनुष्य भिन्नमनुष्य सदृशतल्यपूर्व व छायान्तस्तत्पुरुषः लो स्यात् । नृपाणां सभा न्यसभम् । इनसभम् राजपायपूर्व- दैवष्यते न तु राजस्वरूपविशेषपूर्व य । तेन राजसभा चन्द्रगुप्त सभा । भाष्यकता चन्द्रगुप्तसभेति प्रत्य दाहरणात् चन्द्रगुप्तस्य भाष्यकारसम- कालत्वं ततः प्राक्कालत्व वा प्रतीयते। अमनुष्य ति पर्युदासात् तत् सदृशरक्षःपिशाचादिपूर्व कस्य व, तेन रक्षःसमें पिशाचसभम् । तत्पूर्व- कस्य किम् ? श्वसभा मृग सभेत्यादि । सुरामनाच्छायाशालानिशाः स्त्रियाच ॥ १३ ॥ एतदन्वस्तत्पुरुषः स्त्रियां चात् क्लोवे च स्यात् । यबसुरं यबसरा माझणसेन ब्राझगसेना । अबङसम्बन्धाधं छायाभन्दपहसम् । कुद्य- छाया कुद्यच्छायम् । गोशालं गोमाला । श्वमियं वनिशा । तत्पुरुष इत्यधिकारात बड़बोहो विलिङ्गः । दृढ़सेनः दृढ़सेना सेममित्यादि । बनकर्मधारय इत्युक्त असेना परमसेना इत्यादि स्त्रियामेव ।

·सिहानुभासने। "अगाय च ( २, ४, २४ पा० मू. ) शालाभिनार्थकसभान्त स्तत्पुरुषः कीय स्यात् । स्वीसभम् स्वोसंघात इत्यर्थः । शालायां धर्मसभा धर्म- शालेयर्थः ज्ञायां कन्योशीनरेषु (२,४,२०) पा० सू०) कन्थान्नस्तत्- पुरुषः लोये स्यात् । सा चेत् कन्था उशीनरदेशोत्पबायाः कन्यायाः संज्ञा । सुगमस्थापत्यानि गौशमयस्तषां कन्था । संज्ञायां किं वीरम- कन्था | उपञोपक्रमान्तः तदाद्याचिख्यासायाम् (२,४,२७ पा० सू०) उपत्रान्त उपक्रमान्नश तत्पुरुषः नपुसके स्यात् । तयोरुपजायमानो मक्रस्यमाययोरादिः प्राथम्यं देदाख्यामिष्यते । उपजायते इत्य पज्ञा कमणि अङ् । पाणिनेरुपना पाणिन्युपतम् | उपक्रम्यते इत्युपक्रमः नन्दस्य उपक्रमः नन्दोपक्रम दोषः । भाष्य कारस्य तथोदाहरणास् नन्दादर्वाचीनत्व भाष्यत इति प्रतीयते । परवत्॥ १४॥ उनभित्रस्तत्पुरुषः परवलिङ्गः स्यात् । राजपुरुषः राजमहिषी रान- धनम् । रात्राहाहा: पुसि ॥ १५ ॥ कृतसमासान्नरावाद्यन्तस्तत्पुरुषः पुंसव स्यात् परयलिङ्ग तापवादः । तदन्नइन्होऽपि पुसि स्यात् सबपाठे परवलिङ्ग हुन्छ तत्पुरुषयोरित्यु प- क्रमेण एतदपवादमले इन्हपदस्याभ्यनुवर्त नात् । पूर्व रानः धपररानः पूर्वाह्नः अपराह्नः द्यः । इन्हे अहव रात्रिश्च अहोरात्रः । संख्यापूर्वा रात्रिः ॥ १६॥ संख्यावाचकपूर्व पदः रावान्तस्तत्पुरुषः क्लीव स्यात् । पुस्खापवादः । विराव पञ्चरागसरावम् । अपधपुस्याहे नपुंसके ॥ १७ ॥ अपथपुण्खास्यब्दो नपुंसके सः । थपथम् । तत्पुरुष रत्वे व न्यान अपथो देशः । पुण्याहस त पुस्ख' प्राप्तऽयमारम्भः स त तत्पुरुष रख बहवीही समासान्तामसी वार्तिके "पुण्यदिनाभ्यामन्त्र ·नपुंसकलिकानुशासनम् । खोवता" इक। सुदिनाहम् । अपथेति निर्देशात् कृतसमासान्न एव सूत्रं प्रयत्त ते नेह अपन्थाः । दिगुः स्त्रियाच ॥ १८॥ : विसमासनिष्यनः खियां चात् नपुंसके च स्यात् । व्यवस्थितविभा. घेयं व्यवस्था च सूत्रपाठन वात्तिकमाठेन दर्शिता यथा स नपुंसकम् (२,४,१७ सू. पा.) स समाहारदिगुर्नपुंसकलिङ्गः स्यात् । परवल्लि- तापयादः । पञ्चगवम् । अकारान्नोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः (वा.)। पञ्चमूली, त्रिलोकी, "बाअन्तो वा (वा.) आबन्नो हिगुः खियां क्लीये च स्यात् । पञ्चखट्दो पञ्चखट्नम् । अनो मखोपञ्च वा च द्विगुः स्त्रियाम्, (वा०) अवन्त दिगोर्वा नलोपः। नलोपपक्षे स्नोवं पक्षे क्लीयतेत्यर्थः । पञ्चतक्षी पञ्चतक्षम् | पात्राद्यन्तस्य न, (बा.) न स्त्रोत्वमपि तु “स नपुंसकम्" इति क्लोवत्वमेव । अदन्नत्ये न स्वोत्ये प्राप्त तपवादार्थ वार्तिकम् । पञ्चपालं विभुवनम् । इसुमन्तः ॥१८॥ इम्प्रत्ययान्त उस्प्रत्ययान्तश शब्दः क्लीवे स्यात् । हवि: धनुः । अर्चि: स्त्रियाच ॥ २० ॥ इसन्नत्वेन क्लीबत्व प्राप्त वचनम् । इदमियं वा चर्चिः । दिः स्त्रियामेव ॥ २१ ॥ दूसन्नत्वेऽपि छदिशब्दः खियां स्यात् न तु लोचे । इयं छदिः एवमनु. शासने स्थिते पटलं दिरित्यमरव्याख्यातारः पट जसाहचर्यात् छदिषः जीयतां वदन्त : उपेच्याः । मुखनयनलोहबनमांसरुधिरका कविवरजलहलध- नामाभिधानामि ॥ २२॥ एतहाचकानि को सः । मुखम् आमनम् । नयनं खोचनम्। सोह ३

·२६
বিঞ্জামান
कालम अयः। वनं गहनम् विपिनम् । मांसमामिषं पलम् । रत
रुधिरं शोणितम् अत्रम् । कार्मु के शरासनम् । विवरं छिटू विलम् ।
जलं मंजिल वारि । हलं लाङ्गलम् । धनं द्रविणं वसु । अन्नमशनम्
इत्यादि।
सौरार्थोदनाः पुंसिः ॥ २३ ॥
धू सत्रापवादः । एते शब्दाः पुसि यः। मोरः । अर्थः "रायो-
हलीति" मूत्रनिर्देशात् रैशब्दस्य धनयाचित्वेऽपि पुस्व मेव । क्लीय त्वे
रंशब्दस हखे रिण इति स्यात् । चोदनः ।
बननेवारण्यगाण्डोवानि पुमि च ॥ २४ ॥
एते शब्दाः पुंसि चात् क्लोवे च स्थ:। वलो बलम् । नेलो नेत्रम् ।
करण्यः अरण्यम् । गाण्डीव: माण्डीयम् ।
अटवी स्त्रियाम् ॥ २५ ॥
पनवाचित्वेऽपि अटवीशब्दः स्त्रियां स्यात् । इयमटवी ।
लोपधः ॥ २६ ॥
तलादीनाम् यदन्तानामपबादत या परसूबे निर्देशन च्यदन्ता एवेह
प्रकरणे ग्टान्त । एवं सर्वत्र । अदन्तो लोपधः लोये स्यात् । कुलं
कूलम् स्थलम् स्थानमाले अत्रिमभ भौ तु डीविधान सामर्थ्यात
स्त्रीत्वमेव । तेन स्थली यात्रिमा भमिः ।
तूलोपलतालकुसुलतरलकम्बलदेवलबषला: पुसि ॥२७॥
पूर्वसूनापवादः । द्वन: लपलः । ताजः गानक्रियामा नम् । पृक्षवाच-
कस्य जातित्वात् हिनिङ्गता अत एव हिन्तालस्थापि परत्वात् विचि.
ता न विरुध्यते । तरतः हारमध्यगमणिः । चञ्चलपर्यायस्तु
विविध क्रियोपाधियात् ।
धौलमूलमालसालकमलतलमुसलकुण्ड लपललमणाल-
बालगलपलालविडालखिलथूलाः पुसि च ॥ २८ ॥

·नपुंसकलिशानुशासनम २७ स्थ एते शब्दाः पुसि चात् क्लीवे । लोपधत्वेन क्लीवाले प्राप्त पने पुस्वार्थ सूत्रम् । शीलं शीलः मूलः मलमित्यादि । शतादि संख्या ॥ २८॥ शतादिशब्दाः संख्या संख्येययोः क्लीव स्य:। शतं सहस्रम् । शतादिः किम् : एको द्वौ बहवः । संख्या किम् ? शत: (शत स्टङ्ग पर्वतः) । शतायुत प्रयुताः पुंसि च ॥ ३० ॥ 'एते शब्दाः पुसि चात् क्लीवे । अयं शतः इदं शतम् । अयुतः वायु. तम् प्रयुतः प्रयुतम् । संख्यावाचकत्वेन क्लीवले प्राप्त पचे पुस्वार्थ मत्वम् । लक्षाकोटी स्त्रियाम् ॥ ३१ ॥ एते स्त्रियां स्तः । लक्षा कोटिः। इकारान्तत्वात् पक्षे डोम कोटो । लक्षशब्दस्य क्लीव त्वमपि विप्रतिषेधेऽपरं कार्यमिति परिभाषया तथा. स्वम् अत एव "वा लक्षा नियुतञ्च तत्" इत्यमरः। सहसः पुसि च ॥ ३२॥ अयं पुमि चात् क्लीवे सात् । क्लीयत्व प्राप्त पक्षे पुस्वार्थ भूत्रम् । सहनः सहस्रम् । मन् वचकोऽकर्तरि ॥ ३३ ॥ कत्त भिन्नार्थकमन् प्रत्ययान्तः घर कश्चेत् क्लीवे सात् । कम वर्म शर्म, नम । घचकः किम् ? अयोर्भावः अणिमा एवं बधिमा । नन्नत्वेन पु'स्वम् । अकत रि किम् ? ददातीति दामा । ब्रह्म पुसि च ॥ ३४॥ ब्रह्मा नशब्दः पुसि चात् क्लीवे च स्यात् । व्यवस्थितविभाज्यम् वेदे सत्ये तपसि परात्मनि च क्लोवम् चतर्भ पुमानिति ब्रह्मा ।

·२८ सिङ्गानुशासने नामरोमणी नपुंसके । ३५ ॥ एते क्लीवे स्तः । मन्चक इत्यस्य प्रपञ्चः । नाम रोम । असन्तो घचकः । ३६ ॥ अकत रीत्यनुवर्तते । अकत्र काम प्रत्ययान्तः घचक चेत् कोये सात् । यशः तमः मनः। अकत रीत्यनुष्टत्त नेह । वेधाः चकः किम् ? पुरोधाः ': चन्द्रमा:। : असरा: स्त्रियाम् ॥ ३७॥ वै प्रायेणायं बहुवचनान्तः । इमाः अमरसः । प्राये गये त्वत: अप्सरा रूपिणी मेनेति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छते । इदं वोलिङ्गे निर्देष्टुमुचि- तम् असन्नत्वेन प्राप्तावपि य च कृत्वामावेन प्रात्यभावात् तदपवाददा- सम्भवात् । वान्तः ॥ ३८॥ रोपरत्वेन पुस्खे पाते तदपयादाथ मलम् । प्रत्ययान्न : लोवे स्यात् । पत्रम् छन्त्रम् दान कललम् गोत्रम् । गोत्रायब्दस्य भूमि- पर्यायतया स्त्रोत्वमेव गोलशब्दस्य तु गिरिपोयतया पुस्वमेव । नेवशब्दस्य विशेष विधानात् पुंसकता | यात्रामात्राभस्वादंष्ट्रावरवाः स्त्रियामेव ॥ ३८॥ एते शब्दाः स्त्रियां स्थः । बान्तत्वेन क्लोवताप्राप्तौ तदपवादार्थ मूवम् । दंश्यतेऽनया नः छन् तम्य पित्वेऽपि न डोष मले दंष्ट्रेति निदे. सात् । यात्रा मावा भन्ना दंष्ट्रा वरना । भृवामित्रच्छावपुत्रमन्त्र नमवाः पुंसि ॥ ४० ॥ लानन क्लीवत्व प्राप्ते तदपवादार्थ मूत्रम् । अयं भवः । न मित्वम् अमित्रः मित्रशब्दस्य वान्ततया लीवत्वेन नञ्तत्पुरुषे परवतिया सजिङ्गत्वापत्तौ पहपसामर्थ्यात् पुस्खम् । "तस्य मित्राव मिलाने ·नपुंसकसिमानुसासनम् । दति "याताममिलौ मित्रच इति च भाषः । मिलशब्दस्य मूर्षे रोपधत्व न पूर्वयि प्रतिषेधेन, देवविशेषवाचित्वेन च स्वमेव । मित्रात स्वायण मैत्रः बचनसामर्थ्यात् न प्रातिविङ्गता। - पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छवाः पुसि च ॥४१॥ लातत्वेन क्लीयत्व प्राप्ते पच्छे स्वार्थम् वचनम् । पलं पत्रः । पाल पावः। पवित्र पवित्रः। अतुकासमुच्चयचकारेण स्त्रीत्वमप्यस्य | "पवित्लासि वैष्णवी” रति वेदमन्त्रः । बलकुसुमश स्वप सनरणाभिधानानि । ४२॥ एतेषां पर्यायशब्दाः क्लोवे स्थ: । बलं महः वीर्य सामर्थम् । कुसुम पुष्पम् । समनःशब्दस्य विशेषाभिधानात् स्त्रीत्वम् । रणं युद्धम् अायो धनम् । युत्सभिधोर्विशेषाभिधानात् स्वीत्वम् । पद्म कमलोत्पलानि पुसि च ॥ ४३ ॥ पद्मादिशब्दा: लोवे पुसि च सुः । पद्म पद्मः । “भाति पद्मः सरो वरे" इत्यादावालङ्कारिकै स्तु अप्रयुक्ततादोषोदाहरणतयाऽय पुस्ख. मनुशासनसिद्धमित्यभ्य पगतम् । अत एव अर्चा दिसून पद्मन मकमेवेति यत्तिमन्थोऽ प्रयुक्ततादोषध्य वेत्युनेयः । कमनं कमनः इत्यादि। पाहवसंग्रामो पुसि । ४४॥ रमपर्यायतया लीवत्व प्राप्त तहाधनाथं सूत्रम् । पाहवः संपामः । प्रानिः स्त्रियामेव ॥ ४५ ॥ रणयाचित्य न प्राप्तक्लीवताबाधनाथं सूत्रम् । इयम् धाजिः पक्षे डीए यानो। फलनातिः ॥ ४६॥ फसमधानानातिवाची शब्दः छोवे खात् । बामनक्याः करम् ·বিমান .. भवट "फले लुक" इति बुकिं "लुक तदितबुकि” इति डोषो नुवि लीवत्वम् । बामन्त्रकम् शानम् । तथा च विकारावयव प्रत्ययलुम्विधर एयाथ प्रत्ति: नान्य था, तेन "जम्बा वा" इति जम्ब शब्दात् अपि "लुम चेति” तख जुम्प स्त्रोत्वमेव लुक पक्षे क्लीयता तदुभयाभाव. पचे प्रत्ययस्थितिः । तेन जम्ब, जम्बु जाम्बवम् । अत एव "जम्ब स्तो जम्ब, नाम्बवम्” इत्यमरः । “फले ९ क इत्यत्र फलतीति व्यत्- पत्त्या फलशब्द: प्रसवमालवचनः । अत एव "विहीनं प्रसव सके हरीतक्यादयः स्त्रियाम्" इत्यमरः । वृक्षजाति: स्विबामेव । ४७॥ : कचिदित्यध्याहार्यम् । हरितक्या दिनमववाचकशब्दः स्त्रियामेव । हरी- तस्याः फलम् “हरीतक्यादिम्मथइति फलार्थक प्रत्ययस्य लुपि स्त्रोत्वम् "हरीर कयादिषु व्यकिः” इति वार्ति के हारीतक्यादीनां मतिलिङ्गत्वोतः । म च गण: "हरितकी कोशातकी नखरजनी, शकण्डी, दाडो दोडी श्वेत पाको अर्जुनपाकी द्राच्छा, काला ध्वाचा, मभीका कण्ट कारिका पिप्पली चिच्चा शेफालिका' इति । दृक्षजाति- रित्य को : फल प्राधान्याभावेऽपि पुष्प प्रधानजातिवाचिनः पुष्पपरत्वेऽपि स्त्रीत्वम् । मालती मल्लिका । लुम् चेति (४,३,१६६) सूत्र “फलपाक- शुषामुपसंख्यानम्” इति वार्ति कोक्तः ब्रीहीणां फलानि ब्रोहयः मुट्टाः माषाः । “पुष्पमूलेषु बहुलम्" इति वार्ति कोक्त: बहुन ग्रह- यात् कचित् चुप कचिन्द्र ति द्योतितम् तेन मल्लिकायाः पुष्प मालिका एवं मालती। विदार्या मूलं विदारी। बहुलपहणात् कचिन पाट- सानि पुष्पाणि, शाल्वानि मूलानि | बाहुलकात् पुष्य मूले च वाच्य कचित् लुक । अशोकम् करवीरम् । . वियज्जगत्सककपत्पृषच्छवद्यदखितः । ४८ ॥ एते शन्दा: लोवे स्य। वियत् नगत् । मकतू ।

·नपुंसकलिङ्गानुशासनम् । ३१ . नवनीतावतानृतामृतनिमित्तवित्तपित्तवतरजतपसि- तानि । ४८॥ एते शब्दा: लोवे स्य: । नवनीतम् अवतम् असतं (सुधा) मृत [भित्र लि श्राद्धकुलिशपीठकुण्डाधिसक्थ्य क्ष्यस्थ्यास्पदाकाश- क स्वबीजानि ॥ ५॥ रते शब्दा: लोवे स्थ: : । श्राद्धं कुलिशम् । ग्राकाशः परित्याज्यः बगे पुनपुंसकत्वोत:, कख (पापम्) दैवं पुंसि च ॥ ५१॥ देवशब्दः पुसि चात् क्लीव स्यात् । देवः दैवम् । धान्याज्यशस्य रूप्यपण्यवर्ण्यधिष्णाहव्यकव्यकाव्यसत्या- पत्य मूल्यशिक्य कुड्यमद्यहम्यंतूर्यसैन्यानि ॥ ५२ ॥ योपरत्वेन पुस्वे प्राप्त ऽपवादार्थ सूत्रम् । एते शब्दाः क्लोवे स्य: धान्यम् आज्य शस्यम् । इन्दवहंदुःख वडियपिच्छविश्व कुट म्बकवचकवरहन्दार- काणि ॥ ५३॥ एते शब्दाः क्लोवे स्थ: । इन्ध (मिथु नम्) वहम् इत्यादि । प्रक्षमिन्द्रिये ॥ ५४॥ इन्द्रियार्थे अवशब्दः क्लीवे स्यात् । अक्षम् इन्द्रिये किम् ? रथा यन्नभेदादौ मा भूत् । अथ नपुसकावशिष्टसुच्यते तत्र भावे ल्युडन्न इत्युपलक्षवं कन्या. दीनाम, तेन भावार्थ ककृत्याद्यन्नाः मधुमके युः। भवितव्यम् भव- नीयम् भव्य भाव्य सत्य ब्रह्मभूयम् । भावे इत्युक्तेः कर्मपि कर्तरि :

·सिकानुशासने बिनिताः एव । कर्मणि-चेतव्यः चयनीयः पेय बादि । पर्सरि-गेयः भव्य रत्यादि । वादयश्च "अभिविधी भाषे इत" (३,३,४४,५०) रतीलण, तदन्नात् असिनुणः इति (५,४,१५) खार्थे अषि साराविणं साङ्कटिनम् । भावे खन्-दुर्भवं दुःशयम् । यातो युच (३,३,२८) सुग्लानम् दुग्ालनम् । तस्य समूह (४,२,३७) इत्यधिकारे ये याद्याः स्त्रियासकाः तद्भिवतजितान्ना नपुसके स्युः । अण्-काकं वाकम् । भिचादिभ्यो- पुण (४,२,३८) भै जम् गार्भिणम् । गोबादिभ्यो बुञ् (४,२,३८) चौपगवकम् प्रौक्षकम् श्रौष्ट्रकम् औरम्भका राजकम् राजन्यकं राज- पुत्रकम् मावष्यकम् छाजकम् । केदाराद् यञ् च (४,३,४०) बैदार्थम् केदारकम् । गणिकाया यजिति (बा०) गाणिक्यम्, ठज कचिनन (४,२,४१) काचिकम् कैदारिकम् । पाहाणमाणववडयाद्यत् (४,२,४२) बाह्मण्यम् माणव्यम् वडव्यम् माणस् (वा.) पार्शम् । अनुदात्तादे- रञ् (४,२,४४) कामोतम् मायूरम् । खतिडकादिभ्यश्च (४,२,४५) खाण्डिकम् सैनम् यौनु कमित्यादि । चरणेभ्यो धर्मवत् (४,३,४६) छान्दोग्य काठक्यम्, अचित्तहस्तिधेनोठक (४,२,४७) मान कम् हास्त्रिकम् धेनुकम् । केशाश्वाभ्यां बञ्छाविति (४,२,४८) वैश्यं कैशिकम् शाश्वीयम् अाश्वम् । सामान्य नपुंसकम् (बा.) क्रिया- व्ययाना भेदकानि नपुंसकसिङ्गानि स्थ: मदु पचति कमनीयम् मातः। एतनिवाः कतिचिन्दा नपुंसकतयाऽमरे परिगणिताः यथा उक्थं (सामावयवभेदः) तोटकं (छन्दोभेदः)। चोचम् (तार- फलम्, तटीयफल स्थशयाकारपदार्थों वा)। पिच्छं (भन्नसम्मत- मण्डः) । तिरीटम् (वेष्टनम्)। राजसूयं राजपेयं यज्ञविशेषत्वेऽपि अनेन वाधान स्वम् । गद्य पद्यं (कविकतौ)। माणिक्यं भाष्य सिन्दूरं चीरं चीवर, लोकायतं हरितासम् विदर्य ( वंशपालभेदः स्वाजी वा)। इति नपुंसकलिङ्गानुमासनम् । ..

·स्त्रीपुसलिङ्गानुशासनम् । my my स्त्रीपुसयोः ॥ १॥ इत आई च्यमाणा: स्त्रीपुंसलिङ्गाः स्य : । इत्यधिकारः । गोमणियष्टिमुष्टिपाटलिवस्तिशाल्मलित्रुटिमसिमरी- चयः॥ २॥ .. रते पुसि स्त्रियां च स्य ः। तत्र गोशब्दस्य पशुविशेषवाचित्वे स्त्री- पुमलिङ्गता स्वर्गबाण किरण नेत्रवाचित्वे पुसि, भमिदिग्वाग्वाचित्वे स्त्रियामिति व्यवस्था। दूयं गौः अयं गौः, दूयमयं वा मणि: स्त्रीत्वपक्षे वा डीम् मणी एवं सर्वत्र । मन्युशीधुकर्कन्धुसिन्धुकण्डु रेणवः ॥ ३ ॥ एते स्त्रियां पुसि च स्युः । इयमन्यं वा मन्युः शीधुः। कर्कन्धः प्राणिजातिवात् स्त्रोत्वपचे अङ ककन्धः । .. गुणवचनमुकारान्तं नपुंसकञ्च ॥ ४ ॥ गुणयचना उकाराताः शब्दाः नसके चात् स्वोसयोः स्युः। तेन विलिङ्गाः । पटुः पट्टी पटु । मदः स्टही मृदु । उदन्त त्वविशेषणात् तद्भिनानां गुणवचनानां गुणपरत्व पुस्त्वम् गुणिपरत्वे विलिङ्गता । शुधः शुक्रः शुचिः वर्ण, तहति शुक्लं वस्त्र शुक्लः पट : शुक्ला शाटी। एतत् सूत्र परित्यक्त् शक्यते गुणवचनञ्चेति त्रिलिङ्गस्थ खरेय परे- गाय बाधात् । तेन शुक्ल शुचि वा वस्त्रमित्युकारान्तत्वाभावेऽपि तेनैव विलिङ्गता। अपत्यार्थतहिताः । ५॥ अपत्यार्थे विहिता येतद्धितास्तदन्ताः स्त्रीपुसयोः स्य:। श्रौपगवः यौपगयी। टाक्षिः शची, गार्ग्य : गार्गी, पैदः वैदी। अमरेस तु "स्त्रीपुसयोरपत्यान्ना विचतुःष्ट पदोरगाः । जातिभेदाः पुमाख्याच स्त्रोयोगे सहमबकः ।" .. ..

·RY लिनुशासने .. . " इन्ट कम् । तथा च हिपदाः, अतुष्पदाः, षट्पदाः, उरगवाचिन: जातिविशेषवाचिनः, पुरुषाख्या ये स्वीयोगे एय ते च स्त्रीलिङ्गानेन पुपरत्वे पुस्त्वं, स्त्रीपरत्वे स्त्रोत्वमिति हिलिङ्गता । तल हिपदा:---- मानुष : मानुषी, विप्रः विमा, शूद्रः शूद्रा, वकः वकी, हंसः हंसी इत्यादि । चतुष्पदाः -मग: मृगो, मिहः सिंही वृषभः षभी, इत्यादि । घट पदा:---धमरः भ्रमरी, मधुकरः मधुकरी, उरगः उरगी, सर्पः सर्पा। अबाधिता इत्येव तेन तामक्षिकाशिवानां नित्यस्तीत्वमेव । जातिभेदवाचिन:-मत्स्यः मत्स्यी, शेकुल: शकुलो । पुमाख्या:-कुम्भकार: स्वीयोगे वुम्भकारी (कुम्भकारस्य भार्या )। अमरे केचित् शब्दा अपि हिलिङ्गतया पठिताः। महकः मल्लिका, सुनिः मुनी, यराटकः वराटिका, स्वातिः खाती, वर्णकः वर्णिका, झाटलिः झाटली, मनुः मनावी- मनायो, मूघः भूषा, सपाटि: सपाटी, शठिः शठी, कटिः कटी, कुटिः कुटी । इति स्त्रीपुंसलिङ्गानुशासनम् । .. .. घुनपुसकयोः ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । इत ऊई वच्य माणाः पुनपुंसकलिङ्गाः स्य: । तभूतमुस्तवेलितैरावतपुस्तस्तलोहिताः ॥ २ ॥ एते शब्दाः पुनसकयोः स्य: । इदं तम्, अयं धत इत्यादि। भत शब्दस्य छातीते भवनकर्तरि च विलिङ्गता | पिशाचे जन्तुमात्र च पुसि । एथिव्यादिषु पञ्चसु क्लोवता, युको यथार्थे नपुंसकतेति व्यवस्था । अमरेण तु "युक्त च्मादाटते भूतं प्राण्यतीते ममे विधु" इत्य कम् । तथा च भूतशब्दस्य लिखिङ्गताविषयभिन्न एवास, मूत्वस्य विषयः । लोहितं लोहितः (रुधिरम्)। :

·पुनपुंसकलिङ्कानुशासनम् । ३५ ... शृङ्गाई निदाघोद्यमशल्यढ़ाः ॥ ३ ॥ एते पुनपुसकयोः स्युः । अयं श्टङ्गः इदं टङ्गम् । “बई नपुंसकम्' (२,२,२) सूवात् समांशवाचिनो नपुसकता खण्डयाचिनस्तु पु स्वमिति व्यवस्था । दृढ़ शब्दख गुणवचनत्व विलिङ्गता विश्रब्धवाचिव एतत्- मूलविषयता । वनकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थदर्पाईचंपुच्छाः ॥ ४ ॥ एते पुनपुंसकलिङ्गाः स्युः। व्रजः व्रजम् । अईर्चाः पुसि चेति (२,४,३१) मूले अईर्चादीनां प्रामत्व ऽपि पुनरईर्च पहणं तहण पठि. तानां केषाञ्चित् वैदिक विषयत्व नचाय अत एव इह तादीनां केपा- ञ्चित् पाठो लौकिक प्रयोगेऽपि पुनपुसकतार्थ : बच गोमय कषाय कार्षापण कुतप कुण र कपाट शङ्ख गूथ यूथ धज कवन्ध पद्म ग्टह मरक कंस दिवस यूष अन्धकार दण्ड कमण्डलु मण्ड भूत होप द्यूत चक्र धम कमन् मोदक शतमान यान नख नखर चरण पुच्छ दाडिम हिम रजत सक्त प्रधान सार पात्र त सैन्धव औषध यादक चषक द्रोण ख नोन पात्रीय ( पालीर ) घष्टिक वारयाण प्रोथ कपित्य शुष्क शाल शील शुल्क शीधु कवच रेणु कण करट शोकर मुसल सुवर्ण वर्ण पूर्व चमस क्षीर कर्ष अाकाश अष्टापद मङ्गल निधन निर्यास जुम्भ वृत्त पुस्त वुस्त वेड़ित टन निगड़ खल मधु मूल मूलक स्थूल शराव नाल वप्र विमान मुख प्रयीव मूल वन कटक कण्टक कपट शिखर कल्क नाट मस्तक वलय कुसुम टण पर कुण्डल किरीट कुमुद अर्बुद अङ्कुश तिमिर श्राश्रम भूषण दूष्वाम सुकुल वसन्त तड़ाग पिटक विटङ्क विडङ्ग पिण्याक भाष कोथ (घ) फलक दिन दैवत पिनाक समर स्थाणु अनीक उप- वास शाक कर्मास विशाल चपाल खण्ड दर विटप रण बल मक मृणाल हस्त बाई हल सूत्र ताण्डा गाण्डीव मण्डप पटह सौध योध पार्श्व शरीर फल छन पुर राष्ट्र विम्ब अम्बर कुट्टिम कुक्कुट कुड़प ककुद खण्डन तोमर तोरण मन्त्रक पञ्चक पुड मध्य बाल काल ·लिङ्गानुशासने । वस्यीक वर्ष वस्त्र यसु देह उद्यान उद्योग स्नेह तेन स्तन स्वर संगम निष्क क्षेम भूक चाल पवित्व यौवन कलह पालक मषिक मण्डल वल्कल कुञ्ज विहार लोहित विपाण भवन अरण्य पुनिन हद खासन ऐरावत शूर्प तीर्थ लोमश तमाल लोह दण्डक शपथ प्रतिसर दारु धनुष मान वर्चस्क कूर्च तण्डक मठ सहस्र मोदन प्रबाच शकट अपराल नीड़ शकल तण्डुल । अईर्चादिः । वत एव "अर्यादौ तादीनां पुस्वार्थ वैदिक धुवम् तथोक्त- मिह खोकेपि तच्चे दस्यस्तु शेषयत्” इत्यमरेणोक्तमतो यथोलाविषयत्व- अवगम्यते तत्र तादीनामिहोतेषां लोहिकप्रयोगविषयत्वमपोति पामरोक्न चिन्त्यमूलसिति भेदः । कबन्धोषधायुधान्ताः ॥ ५ ॥ . .. करन्धः कबन्धम् औषध: अौषधम् वायुधः यायुधम् अन्नः अनम् । दण्डमण्ड खण्डशवसैन्धवपाखकायाराकाशकुमकु. लियाः ॥ ६ ॥ .. एते पुनपुंसकयोः स्युः। दण्डः दण्डम् । “कुशो रामसुते दर्भ योतो हीये कुश स्थले” इत्यु कार्थेषु पुमान् शलाकावाचो तु स्त्रियां जान- पदादित्वात् (४, १.४२) अयोविकारे डीप विधानात् कुशी। अयो- विकारभिन्ने त टाप कशा । अत एव "अतः कमीत्यादि (३,३,४८) मूत्र कुशाकर्णीति, शारीरकमूबेच “हानौ तूपायनशब्दशेषस्वात् फुधाचन्दः” इति स्त्रीत्व प्रयोगः । गृहमेहदेहपट्टपट हाष्टापदाद ककुदाय ॥ ७ ॥ एते उकलिङ्गाः स्यु: । ग्टहं ग्टहः । मेहः मेहम् इत्यादि । इति पुनपुंसकलिङ्गानुशासनम् ।

·মিছৰিামান। " मूत्रकता स्त्रीनपुसकलिन विशिष्य नोक्नम् अमरसिंहेन तु सूब स्वरमात् तदवशिष्टतयाऽभिहितं तदिहाभिधीयते । 'स्त्रीनपुसक्योर्भावक्रिययोः ष्य ञ् कचिच्च वुञ्। इति भावकर्मणो. विहितध्य अन्तस्य स्त्रीनपुसकलिङ्गत्व तच्च पूर्व मुक्तमपि अवसर प्राप्तया जानसौका मिह पुनरुच्यते । गुणवचनबाझारणादिभ्यः कर्मणि चेति चकारात् भावे विहितः व्यञ् बुञ् च कचित् स्त्रीनपुंसकयोः स्यात् । उचितस्य भावः कर्म वा औचित्यम औचिती एव चातयं चातुरी माधुर्य माधुरी। कचिदिल के अर्हतो भावः आहतीत्य व तत्र बहतो नम् चेति नुम् । बुञ्, बाहोपुरुषिका चौरिका शैष्योपाध्यायिका, मार्गिकया वाघते इति । कचिदिव्युक्त : रामणीयक कामनीय कमित्यादी 'योपधाद्गुरूपोत्तमात्” (५,१,६३२) इति वुञन्तस्य क्नोव त्वमेव । भाव कर्मणारित्य: स्वार्थे घ्यञ् लोक एव चातुर्वण्य बैलोक्यम् । "पश्यन्त प्राक् पदा: सेनाच्छायागालामुरानिशा: इति षष्ठोसमासनिष्पन्ना: सेनाद्यन्नाः स्त्रीनपुसकलिङ्गाः स्युः ! मनुष्य - सेना मनुष्यसे नम्, पृक्षच्छाया टक्षच्छायम्, यवसुरा यवमुरं, गोशाला गोशालम, श्वनिशा श्वनिशम् । "ग्राबवन्नोत्तरपदो हिगुवापुसि न ल क” इति च । काबलम् आनन्नञ्च उत्तरपदं यस्य तादृशो हिगुः स्त्रीनपुंसकयोः, तत्र च अन- न्नस्य नस्य लुक च । विखट्ट विखट्टी । लितज्ञ लित ची। एच पूर्व प्रायेणोक्तम् प्रपञ्चार्थ मिहोपन्यस्तम् । 6 ११ .. इति स्त्रीनपुंसकलिङ्गानुशासनम् । . अवशिष्टलिङ्गम् ॥ १॥ नास्ति विशिष्ट लिङ्ग तत कार्य च यस्य । दूत जड वक्ष्यमाणा: शब्दा विशिष्ट लिङ्गकार्यन्याः विशिष्ट लिङ्गम्यूच्याच तेन विलिङ्गाः ·लिङ्गानुशासने .. अव्ययडतियुष्मदस्मदः । २॥ चादयोऽव्ययशब्दाः उतिप्रत्ययान्ना, युभदम च्छन्दौ च विशिष्ट लिङ्ग- कार्य शून्याः सुः। उच्चैः तरः लता, मन्दिरं वा । कति पुरुषाः स्त्रियः बानि वा । त्वं पुमान् त्वं स्त्री त्वं कुलम् । ग्रहं पुमान् स्त्री, कुलं वा । षणान्ता संख्या॥३॥ धान्न नान्तसंख्यावाचकाः शब्दा: अवशिष्ट लिङ्गकार्याः स्युः । पञ्च घट पुरुषा: स्त्रियः कुलानि वा। ष्णान्त ति विशेषणात् शिष्टाः संख्या: विलिङ्गाः विशिष्ट लिङ्ग काय वन्तः । एकः पुमान् एका वो एक कुलम् दो हे हे । त्रयः तिस्रः लोणि वा । गुणवचनञ्च ॥ ४ ॥ गुणवाचकाः शब्दाः गुरियपरत्वे विलिङ्गाः स्थः । शुक्ल : पटः शुक्ला शाटी शुक्लं वस्त्रम् | गुणपरत्वे तु यथाप्राप्त शुक इत्याधर अत एव "गुणे एकादयः पुसि गुणिलिङ्गास्तु तहति" इत्यमरः । कत्याच॥ ५॥ कृत्या इति बहुवचनं कृत्सामान्योपल नणं तच्चासति बाधके कांद्यर्थ विलिताः स्युः । तथा च भावे विहित तिन्नादे: स्त्रोत्वस्य, घनादेश पुस्वस्य विशिष्योत तेनास्य बाधः । तत्र कर्तरि भव्यः गेयः पाठकः गायक इत्यादयः विलिङ्गाः । कर्मणि स्तोतव्यः स्तव नीयः स्तु न्य इत्यादयः । अत एव "शतः कर्तर्य संज्ञायां कन्याः कर्मणि कतरि' इत्यमरोक्तिः। तत्वकत इत्यत्र उत्तरवाक्यस्थ कर्मणीति पटमात- ध्यते । तथाच कतरि कर्मणि च कृतः तत्तदर्थ कृत्याच बिलिङ्गा: .. .. करणाधिकरणयोल्युट । ६ ॥ करणे अधिकरणे च विहितल्युउन्नास्खिलिङ्गाः स्य । ल्युडन्त त्वेन ·মিছালামাল। क्लीयत्वे प्राप्त विलिङ्गतार्थ सूत्वम् । तल करणे-देवय जनः, प्रमाणी, साधनम् प्रमाणम् । अधिकरणे पशुसंज्ञप्रनो यनः दृष्टी खो डीम् । सो नपुसकम् । .. सर्वादौनि सर्वनामानि ॥ ७ ॥ सर्वविवेत्यादीनि मनामसंज्ञकानि बिलिङ्गानि स्य :। सर्व: सर्वा सर्वम्, विश्वः विश्वा विश्वम् । युभ दस्मदोस्तु सर्वनामवेऽपि विशेषाभि- धानात् न लिङ्गविशेषकार्य मिति भेटः । यमरवाति काद्यनुसारेण यलेदमधिकमुच्यते । "परं लिङ्ग व प्रधाने इन्। तत् पुरुपि तत् । अर्थान्ता: प्राद्य लंग्रामापन पूर्वाः परोपगाः । नहितार्थो हिगुः संख्यासर्वनामतदलका: । बहुव्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् । गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिन : || तत्र परवल्लित "इन्छ तत्पुरुषयोः (२,४,२६सू.) ति दन्ह तत् पुस- घयोः उत्तरपलिङ्गमामलिङ्गत्व विधानेऽपि “स नपुंसकम्” ( २.४, २७ सू०) इति समाहारहिगुहन्दयोन पुसकत्वस्य विधानात् स्व प्रधान इत्यु नम्, समाहारे तु तयोः संघातस्य व प्राधान्यात् न स्वघटक- पदार्थ प्राधान्य मिति न तल परवल्लिङ्गता । अर्थन मह नित्यसमासो विशेष्य लिङ्गता च" (२,१,३६ वा० ) इति दिजाय अयमियमिदं वेति विग्र हिजाथः विशेष्यलिङ्गः। कुगतिमादयः ( २,२,१८ ) प्रादिभिनित्यसमामनिष्यत शब्दाः वि. शिष्ट लिङ्गाः । तत्रत्यवात्तिकानि “प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया” (वा.) प्रगत याचार्य प्राचार्य : प्रकष्टा पितामही प्रपितामही प्रष्ट बलम् प्रबलम् सबल मित्यादि । “अत्यादयः कान्नाद्यर्थे हितीयया" (वा.) यतिक्रान्तः अतिक्रान्ना प्रतिक्रान या राजानम् अतिराजः अतिराजी अतिराजम् । परवलिन तापवादः। एवमन्यवाऽपि "अबादयः क्रुष्टाद्यर्ये टतीयया" (वा०) अबक्रष्टः कोकिल्लया अब- ·लिङ्गानुशासने .. .. . कोकिलः अथ कोकिला अकोकिलम । “पादयो ग्लानाद्यर्थे चतथ्यौ (वा.) परिग्लानोऽध्ययनाय पर्य ध्ययमस्त्रिलिङ्गः। “निरा. दयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्याः (वा.) निष्क्रान्तो ग्टहात् इति वियहे निट हः निर्ट हा निर्ट हम् । इति वार्ति कोनार्थ विशेषे प्रादि- समासनिष्पना अपि परगामिनस्तिलिङ्गाः । अलंपूर्वोऽपि विलिङ्गः । छालं कर्मणे, अलंकर्मा विलिङ्गः। "प्राप्तापने च जीविकया" (२,२,४) इति विहितः मानापन्नपूर्वक जीविकान्तस्तत् पुरुषस्वि लिङ्गः । प्राप्तजीविकः प्राप्त जोविका प्राप्तजीविकम् एवम् यापन्नजीविकः । तद्धितार्थे द्विगुः पञ्चभिर्गोभिः क्रातः पञ्चगुरित्यादिविलिङ्गः। संख्या- सर्वनाम्नां विलिङ्गत्वं मूत्रकृतव पूर्व दर्शितम् । तदन्ता नाममरेऽधि- कोक्तिः परित्यक्तुं शक्यते ।तत् पुरुषे इन्वे च परवल्लिङ्गतयैव विलिङ्गता. प्राप्तः बहुव्रीहेखि लिङ्गत्वस्य अयच्य माणत्वाच्च । “बनेकमन्य पदार्थ (२,२,२४सू०) बहुवीहेरन्य पदार्थ बोधकतया तल्लिङ्गवौचित्यात् "दिङ- नामान्यन्तराले” (२,३,२६सू०) इति दिङ्नामयाचित्वात् स्त्रोत्वमेव न त विचिङ्गत्वम् । उत्तरपूर्ण | गुणद्रव्यादियोग उपाधिः शब्द- प्रयत्तौ निमित्त येषां तामाः शब्दास्विलिङ्गाः तच्च गुणवचनानां. "गुणवचनञ्चति" क्रियावचनानां च "कत्याच" इत्यनेन मूल कतै- वोक्तम् द्रव्य सम्बन्धोषाधिकास्विलिङ्गाः इत्येवाधिकम् दण्डोऽस्यास्तीति इनिः दण्डी दण्डिनी दाण्डि, धनवान धनवती धनवत् इत्यादि । कणाद्यन्नास्त म रक्ताद्यर्थ नानार्थभेदकाः । इत्यमरोक्तिः “तेन रक्त रागाद” ( ४,२,१) इति रक्ताद्यर्थे रञ्जनद्रव्यवाचिन उत्तरे विहिताणाद्यन्ताः विलिङ्गाः स्थ: । कषायेण रक्तमित्यणि कापाय: पटः कापायो घाटी काषायं वस्त्रम् | यादि- पदात् तदधिकारे “लाचारोचनाट्ठ" (४,२,२) इति ठगादयो ग्टह्यन्ते । लाक्षिकः रौनिकस्विमिङ्गः। रक्तादीत्यादिपदात् क्रिया- विशेषकर्मणि तत्कतरि वा ये अणादयो विहिता ये च सम्बन्धार्थे विहितास्त सर्वेऽपि स्टान्ने । “नचत्रण युवः कालः” (४,२,३) इत्यणे पुष्येण युक्त पौषं विजिङ्गम् । “दृष्ट' साम” (४,२,७) छाप ·प्रवषिष्टलिङ्गानुशासनम् । ४१ यसिष्ठेन दृष्ट साम, वासिष्ठं साम वासिष्ठी कक् वासिष्ठो मन्त्रः "कलेर्ट क्' (४,२,८) कलिना दृष्ट कालेयम् । “वाम देवात् घड्यौ” (४,२,८) वामदेव्यम् । “परिटतो रथः” (४,२,१०) वस्त्रेण परिष्टतो वास्वः । “तदधीते तद्देद” ४,२,५८) व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरयः, इत्येवमध्ययनवेदनरूपक्रियादिकर्तरि विहितास्विलिङ्गा एवं "साय देवता" (४,२,२४) इत्यादिना विहिताणादयः, पाशुपतम् वायव्यम् ऐन्द्रम् | “तदस्य पण्वम् (१,४,५१) अपूपं पण्यमस्य आपूपिक इत्या- . ट्यश्च पाह्याः । इति अवशिष्टलिङ्गविलिङ्गानुशासनम् । इति श्रीतारानाथ तकयाचस्पतिभट्टाचार्य कृत विष्टतिसहित पाणिनीयं लिङ्गानुशासनं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·How 19006
वेतालपञ्चविंशतिः।
GEARCH INSTITUTE, MYLU
MABAR-988834
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
विरचिता।
हितीयम स्करणम् ।
कलिकातानगरे
सरखतीयन्वे
सुद्रिता ।
१८८९ ।
/2ar

·প্রকাশক-শজীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ,
২নং রমানাথমজুমদারের স্ত্রীট,
কলিকাতা।
এটর-শ্রীক্ষেত্রমােহন মুখোপাধ্যায়
৫৩ নং আহাষ্ট ষ্ট্রীট,
কলিকাতা।

·वेतालपञ्चविंशतिः।
उपक्रमणिका।
अस्ति गोदावरीतटे प्रतिष्ठानाख्यो जनपदः। तत्र
विक्रमसेनस्य भूपतेः पुत्रः शक्रपराक्रमः त्रिविक्रमसेनो
नाम विख्यातकीर्तिरभून् नृपतिः। तस्य सभासीनस्य
नृपस्य सेवाएं प्रत्यहं शान्तिशीलो नाम भिक्षुः एकै
फलमुपानयत् । सोऽपि तदादाय आसन्नचरस्य कोशा-
धिकारिणो हस्ते प्रतिदिनं ,न्यतिपत्। इत्थं दादशसु
वर्षेषु गतेषु एकदा सभागतोऽसौ भिक्षुः गन्ने यथायथं
फलं दत्त्वा सभाग्रहात् निरगात् । राजा तु तस्मिनहनि
दैवात् प्रविष्टाय रक्षिां हस्तच्युताय क्रीडामर्कटपोताय
तत् फलं प्रादात्। स मर्कटः यावत् तत् फलमनाति तावत्
तस्मात् फलात् विदलितात् अनघम् उत्तम रत्न निरगाम् ।
तद् दृष्ट्वा राजा तदादाय तं भाण्डागारिकं पप्रच्छ भिक्षुगा
उपनीतानि यानि फलानि मया तव हस्ते दत्तानि,
तानि खया सदा क स्थापितानि ? तदाकण्य कोशा-
ध्यक्ष: सभयस्त व्यजिज्ञपत्, देव ! मया तानि अखण्डानि
च गवाक्षतः विप्तानि, यदि प्रादिशति देवः, तदा तानि
साम्प्रतं गवेषये इत्यूचिवान् स रामानुमतो गत्वा क्षणा-
देव प्रत्याहत्य पुनः व्यज्ञापयत्, देव ! तानि को शीर्णानि
फलानि तेषु च रश्मिच्चालाकुलान् रबराशीन् पश्यामि,
तदाकी सन्तुष्टः तान् मयीन कोपरविणे इत्त्वा अन्य

·२ वेतालपञ्चविंशतिः। युरागतं तं भिक्षु पर्यपृच्छत्, भिक्षो! कथमेवं धनव्य. येन नित्यं मां सेवसे ? यावत् कारणं न वक्ष्यसि, तावत् ते फलं न ग्रहीथे, इत्युक्तवन्त तं नृपं स भिक्षुः विजनं नीत्वा- ब्रवीत्, वीर ! किर्माप साधनं साचिव्यसापेक्षमस्ति, तत्र वीरेन्द्रण त्वया क्रियमाणं साहाय्यमर्थये। इति श्रुत्वा राजा तथेति तस्य साहाय्याय प्रत्यपद्यत । ततः स श्रमण- तुष्टः पुनस्तं तृपमवादीत्, प्रभो! अस्याम् आगामिन्यां कृष्णचतुर्दश्यां निशागमे इतो महाश्मशानं गत्वा वटंतरी- रक्षः स्थितस्य मे सकाशं त्वया गन्तव्यमिति । ततस्तेन राज्ञा वाढ़मेवं करिष्यामीति अभिहिते स चान्तिशीलो भिक्षुः प्रहृष्टः स्वनिलयं ययौ। अथागतायां कृष्ण चतुर्दश्यां स महासत्त्वो नरपतिः भिक्षोस्तां प्रार्थनां प्रतिपत्रां स्मरन् प्रदोषे नीलवसनेन समलङ्कृतशिराः खड्गपाणिरलक्षितः, तत् महाश्मशान- मगात्। गत्वा इतस्ततोऽन्विष्यन् वटतरोरध: स्थितं तं मन्त्रन्यासं कुर्वाणं भिक्षु दृष्ट्वा समुपेत्य च जगाद, भिक्षो ! एषोऽस्मि आगतः, किन्त करवाणि यद। तदाकर्ण्य स भिक्षुर्नृपं दृष्ट्वा दृष्टः प्रोवाच, राजन् ! यदि प्रसादस्ते कर्तव्यः, तदा इतो दक्षिणामुखं गत्ला एकाकी विदूरे यं शिंथपातर दृश्यसि, तस्मिन् प्रलम्बितो मृतः कोऽपि तिष्ठति, तमिहानीय मे साहाय्य कुरु। तदाकर्ण्य स वीरो नृपतिस्तथे त्युक्त्वा सत्यसङ्गरः दक्षिणादिशमालम्बा तत्र प्रययौ । कथञ्चिञ्च तेन श्मशानमार्गेण गच्छन् विदूर में सिंथपातरु प्राप्य तदुपरि लम्बमानं शवमेकमदा.

·प्रथमकथा। चीत्। दृष्ट्वा तं तरुमारुह्य छिबरज्जु तं भूमौ अपातयत् । पातितश्च सः अकस्मात् जीवित इव भृशं चक्रन्द। ततोर ऽसौ राजा अवरुद्ध कपया तज्जीविताकाही यावत् तस्य अङ्गानि परामृषत् तावत् स शवः अट्टहासमकरोत् । ततः स राजा तं वेतालाधिष्ठितं मत्वा कथं हससि, एहि गच्छाव इति निर्भयं यावत् ब्रवीति, तावत् तं वेतालं न भूमौ समवैक्षत । ऐक्षत च तस्यैव तरोरुपरि यथापूर्व लम्बमानं ततो भूयोऽपि तस्मारुह्य स राजा यत्नतः तं शवमवारोहयत्, वीराणां चित्तं वज्रादपि अखण्डितम् अकम्पाम् । ततः तं वेतालाधिष्ठितं शवं स्कन्धमारोप्य मौनेन गन्तुमुपचक्रमें। यान्तञ्च तं शवाधिष्ठितो वेतालस्तं राजानमब्रवीत्, राजन् ! अध्वविनोदाय कथामाख्यामि गृए। अथ प्रथमकथा। अस्ति वाराणसी नाम शङ्करवसति: पुरी। या कैला- सस्य स्थलीव पुण्यजनसेविता। हारयष्टिरिव यस्याः खर्गतरङ्गिणी विभाति । तस्यां प्रतापानलनिर्दग्धविपक्ष- कुलकानमः प्रतापमुकुटो नाम नृपतिः प्रतिवसति स्म । नस्य च वचमुकुटो नाम तनयः स्मरस्य च जनस्य च रूप- शौर्ययोपैदलन आसीत्। तस्य राजपुत्रस्य सखा महामतिः मन्त्रिपुनः कश्चिदास्त। कदाचित् स नृपा. मजः तेन सख्या सह क्रीड़न मगयाप्रसङ्गन अतिदूर- ·४ वैतालपञ्चविंशतिः। मध्वानं जगाम | सतत सिंहानां मस्तकानां सटालानि शौर्य श्रीचामराणीव शमैश्छिन्दम् महावनमेकमाससाद । तत्र सरोवरमेकं दृष्ट्वा वान्तः स तेन मुहदा मलिपुत्रेण तज्जलं पीत्वा प्रचालित करचरणः कस्यापि तीरतरी- मले समुपाविशत् । अत्रान्तरे कापि स्नानार्थमागता दिव्याकृतिः सपरि- छदा पूरयन्तीव लावण्यनिझरेण सरोवरं दृष्टिपातैः सृजन्तीव तनोत्पलवनानि, प्रत्यादिशन्तीव मुखेन जि. तेन्दुना अम्बुजानि कन्यका तेन ददृशे। दृष्टैव सा तस्य राजपुत्रस्य मनो जहार तत्क्षणम् । सोऽपि राजसूनु- स्तस्या विलोचने प्रहार्षीत् । सा तु कन्या तद्दर्शनेन सञ्जातविकारा लज्जया किमपि वक्तुमशन वाना हृदगत माकूतं सङ्कतेन बोधयन्ती एकमुत्पलं कर्णे गहीत्वा दन्तरचना विधाय पद्म शिरसि कृत्वा हृदये करमदात् । राजपुत्रस्तु तस्यास्तां संज्ञा न विवेद, मन्त्रिपुत्र एव केवलं बुद्धिमान् सर्वं बुबुधे। क्षणेन च सा कन्या अनुगैर्नीय- माना प्रययो। गत्वा च वराह पर्यनिषमा तस्थौ। चित्तन्तु तस्यास्तस्मिन् नृपात्मजे एव स्थितम् । सोऽपि राजसुतः कच्छण वनगरौं गत्वा तया विना नितरां व्यथितो दिने दिने कशतामवाप । सख्या च मन्त्रिपुत्रेण तेन रहसि तामद्रुष्पापां शंसता पृष्टस्यक्तधैर्य: प्रोवाच सेखे ! यस्या नाम न, ग्रामी न, अन्वयश्च नावबुध्यते, सा कथं प्राप्यते, समृषा मां किमाखासयसि ? पति राजपुत्र। गीको मन्त्रिपुत्रस्तमभ्यधात, देव ! किं न दृष्ट खया,

·प्रथमकथा।
५
यत् यत् तया संजया सूचितम् । यत्तया कर्णे उत्पलं न्यस्तं
तेन एतत् सूचितं कर्णोत्पलस्य राजः राष्ट्र अहं निवसा.
मीति । कता च या दन्त रचना, तया एतत् सूचितं यथाह
सत्र दन्तघाटकस्य कन्यति। शिरसि पद्म धृत्वा एतत्
सवेतितं यथाह नाना पद्मावतीति । हृदयापित-हस्तया
च तया त्वयि मे प्राणा: स्थिता इति सङ्केतितम्। अस्ति
च कलिङ्गदेशे कर्णोत्पलो नाम नृपः। तस्य चित्तप्रसा-
दकः महासमृद्धिमान् दन्तघाटकः संग्रामवईनी नाम
प्रतिवसति । तस्य कन्यारत्नमियं पद्मावती नाम प्राणा-
धिकप्रियम् । एतत् लोकमुखान् मया विदितम् । तस्मात्
मया तस्या देशादिसङ्गिनी संज्ञा जाता। इति तेन
मन्त्रिपुत्र णोतो राजपुत्र स्तरम सुधिये तुतोष महर्ष च
लब्धोपायः ।
अथ स तेन मन्त्रिपुत्रेण सम्मन्त्रा प्रियार्थी पुनम गया-
व्याजेन तत् सरोऽगमत् । अईमार्गे च वाताखवेगात्
सैनिकान् पाखचरानतीत्य तेनैव मन्त्रिपुत्रेण युतः
कलिङ्गाभिमुखं ययौ। प्राप्य तनगरं कर्णोत्पल नृपतेः,
अन्विय च दन्तघाटकस्य भवनं दृष्ट्वा च तददूर वासार्थ
कस्याश्चित् वृद्धाया योषितो ग्रह. तो राजपुत्रमन्तिपुत्री
विशेताम् । तत्र च बाहौ यवससलिलैः पूरयित्वा
गुप्तमवस्थाप्य मन्त्रिपुत्रः तां वृद्धामपृच्छत् वृद्ध ! कञ्चित्
अस्मिन् नमरे कमपि दन्तघाटकनामानं वेत्सि ? तदा-
कण्यं मा जरती सादरं तमभाषत वत्स ! मुटु वेग्नि,
तस्याहं धात्री अस्मि, तेनैवाहं पद्मावत्याः स्वदुहितः पाखें

·44 वैतालपञ्चविंशतिः। सोऽत्र आगतः, स्थापिता, किन्तु अहं तत्राधुना अपहृताम्बरा न गच्छामि, जातु कुपुतः कितवो मे वस्त्रं दृष्ट्वैव सद्यः हरेदिति। एवमुक्तवती तां हृष्टः मन्त्रिपुनः स्वोत्तरीयादिदानेन सन्तोष्य पुनरब्रवीत् मातस्तम् आवाभ्याम् यद् यद् कथ्यते तत्तत् सुगुप्त कुरुष्व । तां दन्तघाटसुतां पद्मावती गवा बद यस्त्वया सरसीतटे राजपुत्रो दृष्टः, तेनार्थिताहं त्वदन्तिकं प्रणयादायाता। तदाकण्यं सा वृद्धा दानवशीकता तदैव पद्मावतीपार्श्व गत्वा अवसरं प्राप्य तां जगाद वत्से ! तो राजसुतमन्त्रिसुती त्वत्- प्राप्तये अत्र समागतो, साम्प्रतं करणीयमादिश । न्य- भिहिता सा तां निर्भय पाणिभ्यां हाभ्यां कर्पूर- लिप्ताभ्यां योः कपोलयोराहत। ततः सा परिभवार्ता रुदती गृहमागम्य तावभाषत पुत्रौ ! पश्यतं मुखे मे तया एसा अङ्गुलिमुद्रा दत्ताः, एवं तयोक्ते नैराश्यविषम तं राजसुतं स महाबुद्धिमन्त्रिसुत: जनान्तिकमवादीत् सखे ! मा विषादं गमः, मन्त्र रक्षन्या तया निर्भस्य यत् करिशुभ्रा अस्या मुखे दश स्वाङ्गुलयो निहिताः एतैरेतत् सूचितं यथा अस्मिन् शुक्ल पक्षे चन्द्रवतीरिमा दश रात्रीः सङ्गमानहाँः प्रतीक्षस्व इति। इत्येवं राज- पुत्र समाखास्य स मन्त्रिसुतः गुप्तं हस्तस्थं काञ्चनं किञ्चिद् प्रापणे विक्रीय तया वृद्धया महाई भोजनं साधयामास । ततस्तो हो सह तथा वृदया बुभुजाते । इत्य दयाहानि नीत्वा पुनर्जिज्ञासाथं स मन्त्रिपुवस्तां हां पद्मावतीपाखं प्रेषितवान्। सापि मिष्टानपानादिलुब्धा तदनुरोधात् !

·प्रथमकथा।
संस्था वासरहं गत्वा प्रतिनिहत्य च ती जगाद वत्सौ !
इतो गत्वा तत्पाखें कियन्त कालं तूष्णी स्थिता,
तया तु युष्भत्कथापराध स्वयमुहिरन्त्या पुनः साललका-
भिस्तिसभिः कराङ्गुलिभिः उरसि हता तदन्तिकात्
अपमानिता पुनरायाता। तदाको स मन्विपुवः तं
राजपुत्र
खैरमब्रवीत् सखे !
मान्यथा शङ्का कार्कः,
अस्या हृदये तया यदलत कालम् अङ्गलिमुद्रात्रयं विन्यस्त
कौशलेन तेन रजस्वलास्तिस्रो निशाः स्थिताः इति
सूचितम् । एवं राजसुतमावास्य स मन्त्रिसुतः बाहे
गते पुनरपि तां वृहां पद्मावतीस काशं प्राहिणोत् । सा
तस्मिन् दिने गता तया समादृत्य भोजिता। पानादि-
भिश्च दिनं सर्व विनोदिता। यावत् सा सायं गृहमा.
गन्तुमिच्छति तावत् तत्र बहिः भयङ्करः कोलाहल:
समुदभूत् । हा हा अयं मत्तहस्ती स्वावासात् भ्रष्टः जनान्
मथन् प्रधावतीति जना आक्रन्दन्त: पलायमानाः शुश्रु-
विरे। ततः सा पद्मावती तां वृद्धामभाषत अम्ब! माम्प्रतं
हस्तिरुद्ध पथि त्वया ज गन्तव्य तत्त्वां पीठिका समारोप्य
आलम्ब नरज्जभिर्बवा अनेन वृहता गवाक्षेण अत्र गृहो-
द्याने प्रक्षिपामि, ततो वृक्षमारुह्य विलय च प्राकारम्
अन्ये न वृक्षण खग्रह व्रज इति । एवमुक्का सा चेटिभिस्तां
वृद्धां रज्जपीठिकया गवाक्षात् उद्याने प्रक्षेपयामास । सा
च रहं गत्वा तत् सर्व ताभ्यां राजपुत्रमन्त्रिपुत्राभ्यां
शशंस । तदा स मन्तिपुत्रस्त राजपुत्रमभाषत सखे !
सिद्धं ते अभिलषितं युक्त्या तया मार्गो दर्मितः, तदद्यद

·वेतालपञ्चविंशतिः। प्रदोषे त्वम् एतेनेव पथा तत् प्रियामन्दिरं गच्छ। इत्युक्त. स्त नैव मन्त्रिपुत्रेण युतः स राजपुत्रः तेनैव पथा वृदया दर्शितेन तदुद्यानं ययौ। ददर्श च तत्र तां लम्बमानां सपीठिका मार्गोन्मुखाभिश्चेटीभिरुपरिष्टादधिष्ठितां रज्जुम् । सच तां दृष्ट्वैव यावदारोहति स्म तावत् ताभिः सखीभिः तया रज्वा गवाक्षणाकृष्टः प्रियान्तिकं प्राविशत् । तस्मिंच प्रविष्टे स मन्त्रिपुत्रस्तमेष वृहावासं प्रायात् । राजपुत्रस्तु तां पद्मावती पूर्णेन्दुवदनां प्रसरत्कान्तिचन्द्रिका कृष्ण- पक्षात् गुप्तं स्थितां राकाविभावरीमिव अद्राक्षीत् । सापि तं दृष्ट्वा तत्कालीचितैः कण्ठग्रहादिभिस्त स्त: प्रौढ़ाचारै रमयामास । ततस्तत्र गान्धर्वविधिना समूढ़या तया सह कान्तया गुप्त विहरन् कतिचित् दिनानि स्थित्वा कदाचित् तां प्रियामवदत् प्रिये ! मम सखा मन्त्रिपुत्रः मयैव सहायातः अत्र वृद्धाराहे एकाकी तिष्ठति, सद गत्वा तं सम्भाव्य पुमरेष्यामि इति तदाकण्यं सा धूर्त्ता पद्मावती तं प्रियमाह स्म नाथ ! त्वामहं पृच्छामि, मत्. कृतास्तास्ताः संज्ञास्त्वया जाताः ? उत ते तेन मन्त्रि- पुत्रेण ? तथाभिदधतां तां राजपुत्रोऽब्रवीत्, प्रिये ! न जातं मया तत् सर्व तेनैव मे मित्रेण दिव्यज्ञानवता सर्व विदित्वा मे समाख्यातम् । एतदाकये सा भामिनी विचिस्य तं प्रत्यभाषत नाथ ! तर्हि प्रयुक्त कृतं त्वया चिरात् तहाती कथयता, यस्त सखा, स मे भाता, सस्य प्रथममेव मया ताम्ब लादिसम्भचारण सम्मानना वात्तव्यासीत्। इत्युक्तवत्या तयानुमतः राजपुत्रस्त व ·प्रथमकथा। पथा तस्यां निशि सख्य रन्तिकमागात् । अकथयञ्च तत् सर्व प्रियया कथितम् । मन्त्रिपुत्रस्तु तदयुक्तमिति न तत् सादरमभ्यमन्यत । इत्य परस्परमालपतोस्तयोः सा विभा. वरी पर्यगात् । अथ तयोः साध्ये विधौ नि ते पक्कावताम्ब ल. हस्तर पद्मावतीसखी तत्रागात् । सा समागत्य तं मन्त्रिपुत्र कुशलं पृष्ट्वा दत्तोपचारा युक्तितः राजपुत्रस्य भोजनं निषेधुं सा तव प्रिया भोजनादौ तदागमं प्रतीक्षमाणा प्रास्ते इति आवेद्य क्षणात् ततः प्रायात् । ततः स मन्त्रिपुत्रस्तं राजपुत्रमभाषत देव ! कौतुकमेकं पश्य त्वां दर्शयामि । इत्युका स तस्मादेकं पकात्रमादाय सारमेयाय तत्र स्थि- ताय प्रादात् । स भुक्त्वो व तत्क्षणात् व्यपद्यत। तदव- लोक्य किमिदं चित्रमिति तं मन्त्रिपुर्व राजपुत्रः पर्य- पृच्छत् । स चैनं प्रत्यभाषत देव ! स संज्ञाप्रकटनेन मां धूर्त विदित्वा हन्तुकामया त्वदनुरक्तया तया अस्मिन् सति राजपुत्रो मदेकायत्तचित्तो न भवेत् एतद्दश मां विहाय स्वां नगरौं बजेदिति विचारयन्त्या मम भक्ष- णार्थ विषानं प्रहितम् । तस्मात् त्वमेतस्यां मन्युं मुञ्च । अहं कामप्यत युक्ति पयालोचयामि। इत्य क्तवन्त मन्वि. मुतं स राजपुत्रः सत्यत्व बुद्धिशरीर इति यावत् स्तौति तावत् सहसा दुःखाकुलजमैरुदीरितो हा धिक राजी बालः सुतो विपत्र इति रवः श्रूयते स्म । तदाकर्णनेन इष्टः स मन्त्रिपुवस्तं नृपात्मजं जगाद, देव ! अब पद्मा- बतीगेई निषि व्रज, तब गत्वा तां तथा पाययेः, बावत् ·१० वेतालपञ्चविंशतिः । पानमदेन सा निःसंज्ञा नष्टचेष्टा गतजीवितेव स्यात् । ततस्तस्याः सनिद्रायाः कटितटे शूलेन अग्नितप्तन अङ्गं दत्त्वा प्राभरणानि गृहीत्वा गवाक्षेण तेनैव प्रकारण आगच्छेः, ततःपरं यथा भद्रं भवेत् तथा करिष्यामीत्युत्ता कारयित्वा च त्रिशूलं तस्म राजसूनवे प्रादात् । सोऽपि राजपुत्रस्तत् कुटिलकर्कशं कालायसदृढ़ कान्तावयस्ययो- वित्तमिव हस्ते गृहीत्वा पूर्ववत् रात्री पद्मावतीग्रह- मेत्य शुचेः स्वमन्त्रिणो वाक्य प्रभूणामविचार्यमिति मत्वा तत्र मद्यपाननिचेष्टां तां जघने शूले नासितां हृतालङ्कार. पाञ्च क्रत्वा सख्य रन्तिकमागात्। अशंसच्च प्राभरणानि दर्शयित्वा तत् सर्वम् । ततः स मन्त्रिपुत्त्र: स्त्र समीहितं सिद्ध मत्वा प्रातः श्मशानं गत्वा स्वयं तापसरूपभृदभवत् अकरोच राजपुत्र शिष्यरूपिणम् । अब्रवीच त्वं इतो. ऽलङ्करणात् इमां मुक्तावली नीत्वा विक्रेतुम् अापणं व्रज, यदि त्वां पुररक्षिणो रहीयुः तदा इत्थं ब्रूयाः, यदियं में गुरुणा विक्रया) दत्त ति, इति सन्दिष्टः स राजसुतः आपणं गत्वा तथैव मुक्तावली विक्रे तुमतिष्ठत् अग्राह्यत च तथाभूतः पुररतिभिः । ते च दन्तघाटसुताया अल- करणमोषान्वेषणार्थिनः तं राजसुतं तत्क्षणं नगराध्य. क्षान्तिकं निन्य : । स च नगराध्यक्षस्तं तापसाकारं दृष्ट्वा साम्वेन पप्रच्च, भगवन् ! कुत इयं मुक्तावली आसा- दिता, दन्तघाटकन्याया इदमाभरणं हृतम्। तदाकर्स राजपुत्रस्तानवादीत् भट्राः ! गुरुणा ममैषा विक्रतु दत्ता, तद्युमाभिरेत्य स पृच्यतामिति । ततस्तं समुपेत्य नगरा- ·प्रथमकथा। ११ विषः पप्रच्छ, भगवन् ! इयं मुक्तावली कुतस्तव शिष्य- गता ? एतदाकण्यं स धूर्ती मन्विसुतः तं रहसि अवा- दीन, भद्र ! अहं तपस्वी सदा अस्मिन् इतस्ततो भ्राम्यामि, सोऽहं दैवात् अत्र श्मशाने स्थितो निशि समस्त योगिनी. चक्र समागतमपश्यम् । तासु चैकया योगिन्या राजपुत्र एकः उहाटित हृदयाभोजो भैरवाय निवेदितः । पानमत्ता च सा जपतो मे मोक्षमालिका हत्तु महामाया विविध- विकारपूर्ण मुखी यावत् प्रावर्तत तावत् अतिदर्पिता सा क्रुद्धेन मया जघनस्थले त्रिशूलेन मन्त्रप्रज्वलितास्रिण अनिता, हता च तस्या इयं मुक्तावली कण्ठात् । तदेषा तापसानीं विक्रयार्थ प्रेषिता। तदाकर्ण्य स नगरा- ध्यक्षो गत्वा राजानं तत् सर्व व्यजिज्ञपत् । भूपोऽपि आ- कण्यं तत् दृष्ट्वा च तां मुक्तावली प्रेक्षणप्रहिताया वृद्धाया आप्तवनिताया मुखात् दृश्यशूलाङ्गां जघने तां पद्मावती श्रुत्वा सत्यमेव ग्रस्तः सुतो मेऽनया डाकिन्या इति समुत्- पनिश्चयः स्वयं तस्य मन्त्रिपुत्रस्य तापसवेशिनोऽन्तिकं गत्वा तस्याः पद्मावत्या निग्रहं पृष्ट्वा च तस्य वचसा पिटभ्यां शोच्यमानायाः तस्याः पुरात्रिर्वासनं दण्डं बधात् । सापि निर्वासिता अटवीस्था नग्नापि तत् सर्व मन्तिपुत्र- कृतं सम्भाव्य तनु न जही। दिनान्त तौ राजपुत्रमन्त्रि- पुत्री तापसवेशं त्यक्त्वा अश्वारूढ़ी शोचती तां प्रापतुः । निन्यतु अश्वमारोप्य स्वराष्ट्रम् । तत्र चागत्य स राजपुत्र- स्तया साकं सुनिवृतस्तस्थौ। दन्तघाटस्तु अरण्ये क्रव्या- शिवितां सुतां मत्वा शोकेन पञ्चत्वमगात्। मार्या च ·१२ वैतालपञ्चविंशतिः। तस्य समनुजगाम । इति कथामाख्याय वेतालस्तं नृपम- पृच्छत्, राजन् ! एतयोर्दम्पत्योबंधात् राजपुत्रस्य मन्त्रि- पुत्रस्य वा पद्मावत्याः पातकं भवेत्, वहि बुद्धिमतां वरो दृश्यसे, तदन मे संशयं छिन्धि, यदि जाननपि मे तत्त्वं म वदियसि, तदा ते मूर्दा निश्चितं शतधा स्फ टिस्थति यदि च सदुत्तरं दास्यसि तदाहं पुनस्तव स्कन्धात् तमेव शिंगपातरुमाश्रयिर्थ इति। इत्युक्तावन्तं वेतालं राजा विविक्रमसेनस्त प्रत्यवादीत्, योगेश्वर ! किन्ते प्रजातम् ? तथापि वच्मि, एतेषां त्वयोक्तानां त्रयाणामपि नैव पातक केवलं कर्णोत्पलस्य, राज एव तत् पातकं भवति । वेतालः प्राहम रानः को दोषः, ते वयः तल्कारकाः हंसः : शालिषु जग्धेषु काकाः किमपराध्यन्ति । ततो राजाब्रवीत् ते त्रयोऽपि न दूष्यन्ति, मन्विसुतस्य प्रभुकार्य- मेव हितं, तदन सोऽपातकी, पद्मावती राजपुत्रौ हि कामयराग्निना निर्दग्धौ अविचारजौ तस्मात् स्वार्थसम्या- दनाददोषी, राजा तु नीतिशास्त्रेषु सुशिक्षितोऽपि चारैः प्रजास तस्वमनन्विश्वन् धूर्तचरितानि च जानन् अवि- पारं कृतवानिति, स एवान पातकीति निशम्य स वेतालः तस्य राज्ञः दाय परीक्षितु मायाबलात् तत्क्षणं तमेव शिंशपातरुमििश्चयत् । राजापि निःशङ्कः पुनरमुमानेतुं सत्रागात् । -- ·अथ हितीयकथा। अथ स राजा विक्रमसेनः पुनस्त वेतालमानेतुं तं शिंथपातरमूलमगमत् । यावत्तत्र प्राप्तः समन्तात् वीक्षते स्म तावत् तं वेताल भूमौ कूजन्त पतितं ददर्श । ततश्च तस्मिन् नृपे तं मृतदेहस्थ वेतालं स्कन्धमारोप्य जवात् तूष्णीमानेतु प्रवृत्ते स्कन्धस्थितः स वेतालस्तमब्रवीत्, राजन् ! महति अनुचिते कशे पतितोऽसि, तस्मात् तव विनोदाय पुनः कथामकां कथयामि शू यताम् । अस्ति कालिन्दीतटे ब्रह्मस्थलाभिधः कश्चिदग्रहारः । तत्र अग्निस्वामीति समभवत् कश्चित् वेदपारगो विप्रः । तस्य प्रतिरूपवती मन्दारवती नाम कन्यका अनि यां नवानर्घलावण्यां निर्माय विधिनियतं निजं स्वर्ग- भारीपूर्वनिर्माणकोशलं जुगुसते। तस्यां शैशवातिक्रान्तायां कान्यकुजात् समसर्वगुणोपेतास्त्रयो ब्राह्मरदारकाः समाययुः । तेषामेकैकः अात्माथं तपितरं तामयाचत । तपिता प्राणव्ययेऽपि तामन्यस्मै दातममिच्छन् तन्म- ध्यारेकमै दातु मतिमकरोत् । सा तु कन्या अन्ययो- बांधात् भीता कियन्त कालं न पाणिमग्राहयत् । ते च त्रयोऽपि तस्या मुखेन्दु निक्षिप्तदृष्टयः चकोरव्रतमालम्बा दिवानिशं तवैव तस्थुः। २ ·१४ वेतालपञ्चवंशतिः। अथाकस्मात् समुत्पन्न न ज्वरदान प्रार्ता सा मन्दा- रवती पञ्चतामवाप। ततस्ते विप्रकुमारास्तां परासु दृष्ट्वा शोकार्ताः कृतप्रसाधनां श्मशानं नीत्वा अम्निसाद- कुर्वन् । ततश्च तेषामकः तत्र मठं निर्माय तस्मशय्यायां भैच्ये ण जीवनतिष्ठत् । द्वितीयोऽस्थीनि तस्या उपादाय भागीरथ्यां निक्षेप्तुं जगाम। तीयस्तु तापसो भूला देशान्तराणि भ्रमितुमगात् । स तु भ्राम्यन् तापसः वजा- लोकाभिवं ग्रामं प्राप्य कस्यापि विप्रस्य रहे अतिथि- रभूत्। तेन च गृहपतिना पूजितो यावत् तत्र भोक्त प्रावर्त्तत, तावत्तस्य एकः,शिशु: रोदितु प्रत्तोऽभवत् । स च शिशुः सान्त्वामानोऽपि यदा न व्यरंसीत् तदास्य गृहिणी तं बाहावादाय ज्वलत्यग्नौ क्रुधा प्राक्षिपत् । क्षिप्त एव स कोमलाङ्गस्तत्क्षणात् भस्मसादभूत् । तदव. लोक्य स तापस: सञ्जातरोमाञ्चः प्राब्रवीत्, हा धिक ! कष्ट प्रविष्टोऽहं ब्रह्मराक्षसवेश्मनि तस्मात मूत्तै किल्विष- मिदमनं नाधुना भक्षयामि। एवं वादिनं समतिथिं स रहस्यः प्रत्यवादीत् , ब्रह्मन् ! पश्य मे पठितसिद्धस्य मृतसञ्जीवनी शक्तिम् । इत्युक्ता पुस्तकमुहाव्य तां विद्यां वहिस्कृत्य अनुवाच्य च अस्मिन् भस्मनि जलमक्षिपत् । क्षिप्तमात्रे च जले स पुत्रस्तथैव जीवबुदतिष्ठन्। बत-स नापसः सुनिह तस्तव सहर्ष बुभुजे । गृहस्थोऽपि स नाम- दन्तक पुस्तकमवस्थाप्य भुक्ती व तेन तापसेन सह राबी शयनमभजत। अथ सुप्त गृहपतीस तापसः स्वरमुत्याय अडिसः खप्रियाया मन्दारवत्या जीवनाथं तां पुस्तिकाम-

·हितीयकथा।
ग्रहीत् । गृहीत्वैव तस्मानिर्गत्य राविन्दिवं व्रजन् शनै.
स्तत् श्मशानमासदत् । अद्राक्षीच्च सहसा तं हितीयम्
उपस्थितं यो हि गङ्गाम्भसि तदस्थि क्षेप्त मगात् । प्राप्य
च तत्रस्थ तस्या भस्मनि शायिनं टतीयं निबद्धमठम् ।
अथ स तापसः प्रोवाच मठिका त्यज्यतां वातः ! प्रियां
सामहमुत्थापयामीति । ततस्ताभ्यां निर्बन्धतः परिपृष्टः
पुस्तिकामुदघाट्य मन्त्रमनुवाच्य मन्त्रपूतानि जलानि
तस्मिन् भम्मनि प्राक्षिपत् । चिप्तमात्रे षु जलेषु सा मन्दा-
रवती जीवन्ती सहसा समुत्तस्थौ। तदा सा कन्या वर्षि
प्रणम्य निष्कान्तं पूर्वाधिका ति काञ्चनेनेव निर्मितं वपुर्ब
भार । तादृशों तां पुनर्जीवितां निशम्य वयोऽपि ते स्मरा-
तुराः तत्प्राप्त्यर्थ मन्योऽन्यं कलहं चक्रुः। एकेनोक्तम् इयं
ममन्त्रबलात् जीविता ममैव भार्या । अपरोऽब्रवीत् मदी.
येन तीर्थभ्रमण पुण्येन इयं जीविता, तदेषा ममैव भाऱ्यां।
हतीयेनाभिहितं मया भम्मानि रक्षितानि, तत एवेयं
जीविता, तस्मात् ममैवेयं प्रणयिनीति । हे महीपते !
तेषां विवादनिण ये त्वमेव शताः, तत् ब्रूहि कन्यासो कस्य
एतेषां भार्या भवितुमर्हति ? यदि जानन् मृषा वदि-
सि तदा ते मूर्दा विदलिष्यति । इति वेतालादा-
कर्ण्य स राजा एवमभ्यधात् यः क्लेशेन मन्त्रमा-
नीय एममजीवयत् स. खलु पिटकार्यकरणात्
न पतिः । यच तस्या अस्थीनि गङ्गायां क्षेप्तं गतः
स पुत्र कार्यकरणात् म पतिः। यस्तु तशमशयां समा-
निष्थ तपश्वचार श्मयान एव, स एवास्थाः प्रणयि.
.

·वेतालपञ्चविंशतिः । कार्यकरणात् पतिर्भवितुमर्हतीति । इत्य नृपात् त्रिवि- क्रमसेनादाकये स बेतालस्तस्य स्कन्धादतर्कितः स्वपदं प्रायात् । राजा च भिक्षुकार्यार्थ पुनस्त प्राप्त मनो वबन्ध। प्राणात्ययेऽपि महासत्त्वाः प्रतिपत्रमर्थम् असाध. यित्वा न निवर्तन्त । अथ ततीयकथा। अथ राजा पुनरपि तं वेतालमानतु तं शिंश पातह- मभ्यगचत् । प्राप्य च तत्रस्थ मृतदेहगतं तं स्कन्धे गृही. खेव तूष्णीं गन्तु प्रावर्तत । अथ प्रयान्त तं स वेतालः पुनरवोचत्, राजन् ! निशि गमागमं कुर्वम् नितरां खिद्यमे, अतस्त्वां विनोदयन् पुनः कथां वर्ण यामि शृणु । अस्ति पाटलिपुत्र' नाम भूमण्डलख्यातं नगरम् । पुरा- सीत् तत्र नृपतिः विक्रामकेशरी नाम । वं गुणानामिव रत्ना नामात्रयं विधियंधात् । तस्य विदग्धचूडामणिर्नाम दिव्यविज्ञामवान् सर्वशास्त्रवि शापावतीर्ण एकः शुक पासीत् । तस्य नृपस्य बात्मजः शशी नाम एकोपदेशेन मगधदेशनृपतिकन्यां चन्द्रप्रभा नाम उपयेमे। तस्या पपि रामपुनः सथाभूता मानविज्ञानशालिनी सोमिक्षा ·हतीयकथा। १० नाम शारिकाभूत् । अथ तो शारिकाश को एकपञ्चरस्थी राज वेश्मनि प्रास्ताम् । एकदा सामिलाषः स शुकस्तां शारिकामब्रवीत्, सुभगे! एकम्पय्यासनाहारविहारेषु मां भनेति । शारिकाब्रवीत् नाहं पुरुषसंसर्ग कर्त्त मिच्छामि, यतः पुरुषा दुसः कृत- प्राय इति। ततः शुकेन न पुमांसो दुष्टाः, स्त्रिय एव दुष्टा नृशंसहृदयाश्चेति कथिते तयोविवादः समजनि ततस्तो पक्षिणी क्रीतदासत्व-क्रीतदासीवपणं कृत्वा परस्परं विवादनिष्यत्तये सजपुचमुपयतुः। स राजपुत्व: पितुरास्थानगत: विवादपदं श्रुत्वा कथं पुरुषाः कृतघ्नाः, ब्रूहि तत्त्वमिति पारिकामपृच्छत्। ततः सा शृणोतु राजपुत्त्र इति समाख्याय स्वपक्षसमर्थनाय पुंदोषाख्या- यिनी कथां कथयितुभुपचक्रमे । अस्ति कामन्दकी नाम विख्याता नगरी। तस्याम् अर्थ दत्तो नाम महाधनो बणिक प्रतिवसति स्म। कालेन तस्य धनदत्तो नाम तनयः समुदपद्यत । अथ पितरि स्वर्गत स युवा यू तादिसङ्गेन भृशमुच्छृङ्सलोऽभवत् । धूर्ताव मिलिताः, तं सर्वथा प्रान शयन् । दुर्जनसङ्गति- रेव व्यसनवृक्षस्य मूलम्। अचिरेण च व्यसनासक्ततया नीण- सर्वस्व: दारिद्रेण च लज्जितः स्वदेशं त्यक्षा भ्रमितु মানথি সমান। এ বনৰ নাৰ নৰ- माससाद । विवेश च भोजनार्थी कस्यापि बणिजः सद. मम् । स च वणिक् कुमारं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुलं जावा व कुलीनं सत्कृत्य च दैवयोगात रममन्यत पददांश्च तो ·वेतालपञ्चविंशतिः। सधनां रत्नवती नाम सुताम्। ततः स धनदत्तः कतविवा- हस्तस्मिन्नेव खशुरवेश्मनि तस्थौ। गच्छत्सु च दिनेषु सुखेन विस्म तदुर्गतिः पुनर्व्यस- नोत्सुकः स्वदेशं गन्तुकामोऽभवत् । तत: स शठः कथ- मपि खरं तं तन्मात्रापत्यम् अनुनीय तामलङ्कृतां भायां रत्नवतीमेकया वृद्धया स्त्रिया सहितां राहीत्वा स्वदेशाय प्रतस्थे । क्रमेण अटवीं प्राप्य दूरात् तस्करभयमुक्त्वा तस्या भार्यायाः सर्वाणि अलङ्करणानि स्वीचकार। पश्यतु युवराजः, यू तवेगादिव्यसनिनां कृतघ्नानां हृदयं निस्त्रिं- शकर्कशम् । स च पापात्मा अर्थाथं तां गुणवतीमपि भायां हन्तु तया वृद्धया युतां वापि श्वभ्र न्यक्षिपत् । विप्लव तस्मिन् प्रस्थिते दुरात्मनि सा वृद्धा तसिन्न व व्यपद्यत । सा तु रत्नवती कथञ्चित् तत्र टणगुल्मादिकमालम्बा करुणं क्रोशन्ती सशेषत्वादायुषः समुत्थिता विक्षताङ्गी पदे पटे माग पृष्ट्वा यथागतेनैव पथा कछात् पितुः सदन- मागमत् । कथमकस्मात् त्वमीदृशी प्रत्यावृत्तेति समम्म मात्रा पित्रा च पृष्टा सा साध्वी एवमभाषत मुषिताः स्म पथि तस्करैः, नीतश्च बलात् स मे पतिः। दृडा सा श्वभे निपत्य मृता, अहं पुनर्दैवात् प्राणिमि। केनचित् कपा- लुना पथिकेनाहमुद्धृता श्वभ्रात्। एवमुक्तवती मात्रा पित्रा च शोचता समाखासिता सा भर्तृप्राणा रत्नवती तस्थौ। अथ कालेनासौ धनदत्तः छ तेन क्षपितसर्वधनः युनरचिन्तयत् गच्छामि, पुनः श्वशुरग्रहात् धनमानयामि, ·टतीयकथा। १६ बन गत्वा तं खरं रहे स्थिता कुशलिनी तव दुहितेति वक्ष्यामि । इति स मनसि सङ्कल्पा श्वशुरसदनं पुनरवाप । भागतञ्च तं दूरात् सा पतिप्राणा भार्या अद्राक्षीत् । दृष्ट्वैव धावित्वा च सा तस्य पापस्य पादयोनि पत्य तत् सर्व पिटभ्यां मृषा निवेदितं व्यजिज्ञपत् , दुष्ट ऽपि पत्यो साध्वीनां मानसं नान्यथावृत्ति भवति । ततः स दुरात्मा निर्भयः प्रवाशुरं गृहं प्रविश्य तं पादयोः प्रण नाम । स च तं जामातरं दृष्ट्वा अभ्यनन्द त अकरोच्च दिष्ट्यायं मे जामाता जीवन चौरैर्मुक्त इति बन्धुभिः सह महोत्सवम् । तत: स धनदत्तः सुखेन वाशुरौं समृचिं भुञ्जान: तया रत्नवत्या पत्नया सह रेमे। एकदा स पापीयान् रात्रौ यच्चकार तत् अवाच्यमपि कथाभङ्गभयात् कथ्यते । शृणु, राजपुत्त्र ! असौ पापमतिः विश्वस्त सुप्तां तां रत्नवतों निशि हत्वा तदाभरणसञ्चयं अपहृत्य अलक्षितः स्वदेशं प्रायात् । ईट्टया: पुरुषाः पापा: कतना इति शारिकया कथिते राजपत्र: हसन् त्वमिदानों वदेति शुकमभाषत । ततः स शुकः प्राब्रवीत्, देव ! स्त्रियः विषमसाहसा दुश्चरिताः पापास्तथाचान कथामेकां वर्ण- यामि शृणोतु कुमारः। अस्ति हर्षवती नाम नगरी। तत्राभूत् धर्मदत्तो नाम बहुकोटीखरो बणिजामग्रणीः । तस्य वमुदत्ता नानी स्मेण असामान्या प्राणेभ्योऽपि प्रियतम्भ कन्याभवत् । सा तु तेन समानधनयोवनकुलशालिने नेत्र चकोरामत- रश्मये समुद्रदत्ताख्याय बणि पत्ताय ताम्रलिप्तानिवा ·वेतालपञ्चविंशतिः । सिने प्रदत्ता। कदाचित् सा स्वदेशस्थ पत्थी, पिटरहे स्थिता दूरात् कपि पुरुषं युवानं कान्तविग्रहं ददर्श । दृष्ट्वैव सा चपला स्मरमोहिता गुप्त सखी मुखेनानीत प्रच्छन्न कारमुकं तं भेजे । इत्य प्रतिरात्र सा तदेकासत- मामसा तेन सह रममाणा सुखं बुभुजे । अथै कदा स तस्याः पतिः स्वदेशात् आगतः श्वशरयोः परां प्रीतिमबई यत् । दिने च उत्सवेनातिक्रान्त सा वसु- दत्ता मावा कृतभूषणा निशि वासरह प्रषिता शय्या- स्थायिनं पति भेजे। तेन च रतिं प्राथि ता सा अन्यमा- नसा अलीक सुप्ति कामकरोत् । क्रमेण सोऽपि पतिः पान- मत्तः अध्वश्रान्तश्च निद्रया जन्ते। ततः सर्वस्मिन् भुक्त- पीतजने क्रमेण सुप्त कश्चित् चोरः सन्धि भित्त्वा तस्मिन् वासररहे प्राविशत्। सा च वणिक्नन्दिनी तत्काले तम पश्यन्ती समुत्थाय खजारकृतसङ्कता निभृतं निर- गात् । तदालोक्य स चौरः विनिताभिलाषो व्यचिन्तयत् येषामाभरणानामर्थे अहं प्रविष्टः, तैरेवाभरणेहता निशीथे निर्गता, तत् क्व यछतीति द्रष्टव्यमिति पयालोय निर्गत्य च स चौरः तां बणिक सतामनुवयो। सापि पुष्पादिसम्भारहस्तया सख्या संयुता गत्वा वाह्य- मुद्यानं नातिदुरगं प्रविवेश । ददर्श च तव सङ्क्षतस्थान- मामतं नगररक्षिभिचौरबुद्धया पाशं कण्ठ दत्त्वा निहत्य वृक्षे लम्बामानं तं प्रच्छवकामुकम् । सा तु सदवलोक्य वितला, हा! इतास्मीति वादिनी क्वपर्ण विलपन्ती भूमौ पपान रोद च । अथ तं निमकामुकं चादव ता एघा ·HWARUPPUKRANTER वतीयकथाASE ATrur: #RY PANYHowar तार्य उपवेश्य च गतासम् अङ्गरागैरलङ्कारैः पुष्प चाल. चकार । यावच्च सा सस्य मुखमुखमय्य कामार्ता परि- चुम्बति, तावत् स निर्जीव: कामुकः वेतालानुप्रविष्टः सन् दन्तैस्तस्या नासिकां चिच्छेद । तेन सा विला सस्मात् प्रदेशात् सव्यथा अपमृतापि अहो किंस्वित् जीवत्यमाविति पुनरेत्य यावत् पश्यति स्म तावत् तं वीत. वेतालं निथेष्ट पतितं मृतं निश्चित्य सा भीता परिभूता च रुदती शनैः गृहं प्रत्याजगाम । स चालक्षितः प्रच्छन्न. स्थित वीरः सर्वमेतत् व्यलोकयचिन्तयच अहो किमिदं पापया अनया कृतम् ? हा स्त्रीणामाशयः कथमीटक भीषण: ? तदिदानीमपि एषा किं नु कुयादिति विचिक्य कौतुकात् स चौर: भूयोऽपि दूरात् तामनुस सार । सा च पापिनी ग्यहं प्रविश्यैव उच्चकैः प्ररुदती एवमब्रवीत् परि. नायव माम् एतेन दुष्टे न भर्तृरूपेण शत्रणा मम निरप- राधाया नासिका छिन्ना इति। तत रोदनमाकर्य सहसा तत्परिजमाः सर्वे ससम्ममुदतिष्ठन्। पतिस प्रबुबुधे । अथ तत्पिता समेत्य तां छिबनासिकां दृष्ट्वा क्रुद्धस्त जामातरं बन्धयामास । स च इतिकर्तव्य- विमूढ़स्तदानों बध्यमानोऽपि मूकवदतिष्ठत् न कि- मपि प्राब्रवीत्। अथ क्रमेण सर्वेषु विबुद्धेषु शृखत्सु तस्मिंश्च चौरे सर्ववृत्तान्तज्ञे तस्मादपमृते, गतायां शनैः शवयां स बणिक सतः तेन श्वशुरेण राजान्तिकं नीतः । सा च विनासा वसुदत्ता तवागता, राजा च सर्व इत्तान्त अल्ला अयं वदारद्रोहीति निर्णाय तस्य बषिक - ·२२ वेतालपञ्चविंशतिः । सूनोबंधं समादिशत् । ततस्तस्मिन् निरपराधे न किमपि विधानति बणिसुते सडिण्डिमं बध्यभूमि नीयमाने स चौरः समुपगम्य राजपुरुषानभाषत प्रकारणमयं कथं बंध्यममौ नीयते ? यथावृत्तमहं सर्व वेझि, मां राजान्तिकं नयत सर्वमहं वदिष्यामि। इत्यु तवन्तं तं ते सर्वे राज- पुरुषा राजान्तिकमनयन् । स च चौरः प्रामूलात् सर्व राविकृत्तान्त राज न्यवेदयत अब्रवीच देव ! न चेत् महचसि तव प्रत्ययः, तत् सा नासा तस्य शवस्य मुखे अद्य व निरीक्ष्यताम् । तत् श्रुत्वा वीक्षितु भृत्यान् प्रेय तेषाञ्च मुखात् सत्यमवेस च स राजा सं बणिकपुत्र बधदण्डात् विमुच्य तां दुष्टां वसुदत्ता कर्णावपि छित्त्वा देशात् निरवासयत्। तच तत्पितरं वणिजं सर्वस्व- मदण्डयत । तुष्टश्च तं चौरं पुराध्यक्षमकरीच। राजपुत्र ! इत्व निसर्गविषमाः पठा योषित इति वदवेव मुकः चिवरथो नाम गन्धर्वराजो भूत्वा इन्द्रशापक्षयात् दिव्यरू- पमास्थाय दिवमगात्। सा च पारिका सपदि सुराधना तिलोत्तमा भूत्वा तथैव क्षीणशापा दिवमुदपतत् । तयोस्तु तस्यां सभायां विवादो न निर्णीतः। इत्याख्याय स वेतालस्त नृपमपृच्छत् । राजन् ! वदतु भवान्, पापाः पुरुषाः उत योषितः ? जानतस्ते अकथयतः शिरी खण्डश: पतिष्यतीति । एतत् स्कन्धपतिनो वेताल स्य वचनमाकयं स भूपतिस्तं योगीखरं वेत्तालमवादीत् वेताल ! कोऽपि च ताटक पुरुषः कचित् कदाचित् दुरा. चारः। स्त्रियस्त . प्रायमः पापा दृश्यन्ते व यन्त च ·चतुर्थ कथा। इत्युक्तवतो कृपस्य स्कन्धात् प्राग्वत म वेतास: क्वापि प्रन- टोऽभूत् । राजा च पुनस्तदानयने यत्नमकरोत् । अथ चतुर्थकथा। ततः स त्रिविक्रमसेनी नृपतिः पुनस्तस्य शिंशपातरो- मुलं गत्वा निमितं मुक्ताहासं भवाधिष्ठितं वेतालं प्राप्य निष्कम्पः तथैव स्कन्धमारोप्य तस्य भिक्षोः सकाशमुद- चलत्। तच्च चलन्तम् अंसस्थः स वेबाल: पुमरब्रवीत् रावन् ! दुराचारस्य प्रस्य भिक्षोः कृते कोऽयं से प्रयासः ? निष्फले अमुमिन् प्रयत्ने तव विवेको न दृश्यते ? यद भवतु, त्वद्भया तवावश्चमविनोदिनीमपरामकां कथा कथयामि शू यताम् । ঋবি মশাষনী নাম যথার্থনান্নী ঘি নাৰী । तस्यामभूत् शूद्रको नाम प्रभूतपसक्रमो महाप्रतापी नृपतिः । बस्य जयिनः प्रतापानलोऽनवरतं वन्दीकला. रिवनिताहतैश्चामरमारुतः ज्वलति स्म। येन च अलु- सधर्मचरणा स्फीता वसुन्धरा रामादीनपि भूपतीन् क्सि- स्मार । कदाचित त महीपालं प्रियशूरं मे वितु मालवात कषित वीरवरी नाम हिजः समागात । तस्य धर्मवती नाम माया, सत्यपरो नाम सुतः, वीरवतीमाबी कन्या चासीत । सेवापरिच्छदस्तस्य वयमेव कय्यां पाणिका, ·२४ वेतालपञ्चविंशतिः। की तरक्चरिः, अपरे च करे चर्म, एतावमानपरिच्छदपरी- वारः स प्रत्यहं त राजानं दीनारशतपञ्चकं वेतनं प्रार्थ- यामास । राजा च तम् प्राकारसूचितीदारपौरुषं मत्वा तस्मै यथेप्मितां वृत्तिं ददाति स्म । स्थापयति स्म च कौतुकात प्रच्छन्न चारान् सत पृष्ठतः, किमेभिः प्रभूत. बैतनैरेष किं करोतीत्यन्वेष्टम् । स च वीरवरः प्रातः राजदर्शनं अत्वा मध्याहू तायुधः तस्य सिंहहारे स्थित्वा च वत्तिलभ्यानां दीनाराणां शत गाई स्थनिर्वाहाय भायाया हस्ते भोजनार्थ प्रादात । अपरेण च शतेन वस्त्रम् अङ्गराग ताम्ब लादीनि च क्रीणाति स्म। अपरञ्च पस' माला विष्णोः शिवस्य च पूजार्थं विनियुयोज । अन्यच्च शतइयं विप्रेभ्यः कपणेभ्यश्च दरिद्रेभ्यः प्रादात । एवं विभज्य प्रत्यहं तानि पञ्चशतानि स व्यवीचकार । सतश्च अग्निकार्यादिकं विधाय भुक्ता च निशि एकाकी तदेव सिंहदारं तकपाणचर्मा प्रत्यहं तस्थौ। एतत सर्व पारमुखात श्रुत्वा राजा शूद्रक: पथं तुतोष, निवा- रयामास च तान् चारान् पुनस्तस्य मानणे । मेने व विशेषपूजाह त पुरुषातिशयम् । अथ गमत्सु दिनेषु एकदा धारावर्षिणि दिवानिशं मलदपटले गगनमाति ननरहिते च समन्तात राज- मार्गे एकाकी स वीरवरस्तस्मिन् सिंहहारे एवातिष्ठत । स च राजा दिनपतावस्त गते तादृये भीषणे तमसि विजृम्भिते सधारावर्षे तस्य वीरवरस्य भावं जिज्ञासुः निशि प्रासादायमारुह्य जगाद कोऽत्र सिंहवारि स्थित .

·चतुथै कथा। इति, तदाकण्यं अहमेव स्थित इति वीरवरः प्रत्यवादीत् । अहो महासत्त्वोऽयं वीरवरः मद्भक्तः तदेष मया अवश्यमेव महत् पदं प्रापणीयः । इति संचिन्त्य राजा प्रासादा- दवतीय अन्तःपुरं प्रविश्व शयनमगात् । अन्य द्युश्च तथैव मेघेषु धारासारान् वर्षत्सु निशायां भुवने कालतनास विजृम्भिते राजा पुनश्च तद्भावं जिज्ञासुः प्रासादमधिरुह्य सिंहद्वारमभि कोऽत्र स्थित इति व्याजहार। वीरवरण च अह स्थितो देव तिमोत स राजा भृशं विनिश्मिये। शुश्राव च तावदतिदुरे महा रुदतों कामपि स्वयं वामस्वरेगा। धचिन्तयन केयं विधादविकलेव सप्रमा करुणं विरोति, दाने चलन भराभव: नास्ति, न दरिद्र नापि कश्चित् दुखिनः, तदेवा का इति । प्रादिश करुणाद्र चेताः सं वीर मरनपरिषतं, मोर ! १५ एषा हूरे कान दिति, जिसमप्तौ रोदिति, बया गदा हलत् नियतामिति । तदाक समय- स्तथैलुमा निमहावितुः करतलतकरवानउ न शावर्तत । मानबत् तत् ज्यूलपारा पिलाया । हिा डिसोच नक्षिकाला मारम् । तञ्च तादृश्य rt प्रस्थितमेवाफिया कणाकौतुकाविडी राजा दवतीय रहीतासि रेसाको अनुपात: सानु ? स च वीश्वरः गदितमनुसरन् नगा निः सरोवर प्राप, ददर्श पतन हा दूर! हा पास त्वया शून्या कपमहं वतस्याभोत्य शत्तिनौ कामपि स्त्रियम् । स च व ·वैतालपञ्चविंशतिः । ? था रोदिषि, इति विस्मित: सचकितमपृच्छत् । सा अभ्य. धात् भी वीरवर । मां पृथिवीं जानीहि अस्याश्च मम इदानों धार्मिकः शूद्र का नाम राजा भर्ती इतच हतीये दिने तस्य राज्ञो मृत्य भविष्यति, तादृशमन्यं पतिं कथ- मवाप्न यामिति यकिन विधुराहं शोचामि इति एतदा- कर्ण्य स वीरवरस्वस्त व तामब्रवीत्, देवि ! अस्ति कश्चिदस्य प्रतीकारः ? येनास्य जगत्प्रभो रक्षा स्यात् ? इति तस्य वचनमाकर्ण्य सा वसुमती प्रत्यभाषत, वत्स ! एक एवास्युपायः कर्तुञ्च शक्तो भवानिति । वीववरोऽव- दत, देवि! तहद द्रुतं पावत् शीघ्र' तत् साधयामि । अन्यथा कोऽर्थः प्राणे रस्माकम् । तदाकण्यं धरित्री प्राब. वीत्, वत्स ! त्वदन्यः कोऽन्यो मम प्रवरः स्वामिभक्तः तदस्य उपायं शृण, अस्य राजकुलान्ति के राज्ञानन प्रतिष्ठा- पिता देवी चण्डिकास्ति, तस्यै चेत् सत्त्वरं पुत्रमुपहारी- करोषि, सदा एष राजा न म्रियेत, अन्यत् शतं समा जीवेत् । अद्य व चेत् भवता एतत् क्रियते तदेव शिवं नान्यथेति पृथिव्या तथाभिहित: स वीरो वीरवरस्तदा यामि, देवि! करोमि पधुनैव एतत् इति प्रत्यवादीत् । वसुन्धरा च भद्र सेऽस्तु इत्यभिधाय तिरोदधै। गुप्तमनु- मृतः स राजा तत् सर्व शबाव । ततश्च गूढ़े सस्मिन् राजनि तज्ञावं जिज्ञासमाने गच्छतिस वीरवर स्वरित रहमगात् । आगत्य च तत्र पत्नों धर्मवती विबोध्य सत् सर्व वसुन्धराणोक्षमर्थं प्राबवीत्। सापि सदाकडं तं खामिन माहा प्रभो! शिवं भाव्य चेत् तदा मिशमेनं ·चतुर्थ कथा । प्राबोध्य भवानेव ब्रवीत्। ततः स वीरवर स्तं सुर्त बालं सुप्त प्राबोध्य वृत्तान्तमाख्याय समवोचत्, पुत्र ! त्वयि चण्डिकादेव्या उपहारीकते राजासौ जीवति, नोचेत् तीयेऽडि विपत्स्यते, तदाकण्यं बालोऽपि यथार्थं नाम दर्शयन् अकातरचित्तः सत्वर पितरमवदत् तात ! यदि राजा मम प्राणैर्जी वेत् तदाहं कृतार्थः, भुक्तस्य च तदनस्य परा निष्क तिः प्रदत्ता स्यात् तत् किं विलम्बाते, शीघ्र मां नीत्वा भगवत्या उपहारोकुरुष्व, मज्जीवनेन राजोड- मङ्गलशान्तिभवतु । इति तेनोक्तो वीरवरः सहर्ष साधु सत्यं त्वं मत्पुत्र इति तमभ्यनन्द यत् । तस्य भार्या धर्मवती कन्या वीरवती च तस्यां रात्री ताभ्यां वीरवर- सत्यवराभ्यां सह चण्डिकायहे ययतुः । राजापि छन- वेशः तान् पृष्ठतोऽलक्षितः समनुससार । तत्र देव्याः पुर: पित्रा स्कन्धादवतारितः स सत्यवरः देवों प्रणम्य धैर्यराशिः कृताञ्जलिन्यवेदयत् देवि ! मम शिरस उपहारेण राजासौ अन्यत् शतं वत्सरान् जीवन् अकण्टकं राज्य करोतु इत्येवं प्रार्थयतस्तस्य मूनो: सत्यवरस्य शिरश्छि वा वीरवरः चण्डिकायै मत्पुत्लोपहारेण राजा जीव- विति वदन् प्रददौ । तत्क्षणं अन्तरीक्षात् वागुदचरत् कस्त्वदन्यः खामिभक्त: भो वीरवर ! येन त्वया एकमात्र- पुत्रेण तथाविधसत्पुत्र प्राणव्ययिना अस्य भूपतेः जीवनं राज्यञ्च दत्तमिति। तस्मिन् नृप पश्यति शृण्वति च तस्य वीरवरस्य कन्या वीरवती तस्य धातु- निहतस्य मूनिमानिय शोकान्धा स्युटितहदया तत्- ! तच सर्व ·वेतालपञ्चविंशतिः। तत् प्रतीक्षव क्षणात् व्यपद्यत । ततो भाया धर्मवती वीरवर मब्रवीत् नाथ ! राजस्तावत् थेयः कृतम्। इदानीमहं वदामि दृष्टा बया कन्यापि में शोकात् मृता, तदिदानों नष्टा- पल्यावा ने जीविर्तन किम् ? प्रारीव मूढ़या मया राज्ञः याच स्वशिरः उपहलव्य मासीत्, तदधुना अनुज्ञां देहि अहं शीघ्रम् अनलं प्रविगामि । इति आग्रहेण वदन्ती ता वीरवरोऽवदत् एवं कुरुष्व, अपत्य दुःखैकमये जीवितव्ये का प्रीतिः ? यच त्वयोत किं दत्तो मयामा इति तदव व्यधां मा कुरू, यदि अन्यसाध्य ने तत् रानः यो भवेत् तदाहमपि कि प्रामानं न दद्याम् । लात् अमीभिरुभि को चितां सञ्चयामि, इत्यु त्वा चिताय तेन प्रस्तुतायां ज्वलन्त्यां धर्मवती पत्युः पादयोः पतित्वा तां चण्डी देवों प्रणम्य व्यजिजपत् देवि ! जन्मा. करऽपि अयमेव से पति भूयात्, अस्य च प्रभोः शूद्रक स्य मईविनात्मजेन शिवमिति ससुदीर्य तस्मिन्नेव ज्वाला- मालिनि अनले देहं न्यतिपत् । ततश्च स वीरवरश्चिन्त- यामास निष्यन्न' में राजकार्य दिव्यवासा विज्ञातं तस्य च राजाग्यस्य साम्प्रत मनृणोऽक्ति, तदिदानी- मकस्य मम केयं जीवनषा, भरणीयं सर्व व्ययी तत्य एकमात्मानं जीवयन् मायो न धोभते । तत् कि प्रामोपहारेण अस्विकां न प्रोणयामि, इत्यालोच्य स वीरवर स्तां देवी प्रथमं स्तुत्या उपतस्थ, जयमहिषासुर- मर्दिनि !. तारिणि ! दानवदारिणि त्रिशूलधारिणि विबुधोत्सवकारिणि भुवनत्रयधारिणि ! जय मालवरे . कुटुम्बकं ·चतुर्थ कथा। २५ जगदचितचरणे शरण्ये निःवे यसकारिणि भक्तजनानां, कालि ! कपालिनि ! कङ्कालिनि शिवे ! नमोऽस्तु ते, प्रसी. देदानों शूद्कस्य नृपतेरनेन मदीयेन मस्तकोपहारेण, इति स्तुत्वा स वीरवरः सद्य: तरवारण व शिरश्चिच्छेद । तदा. लोक्य स छन्नस्थितः शूद्रकोनृपः व्याकुलः सदुःखः साश्चर्यच व्यचिन्तयत् अहो ! न मया ईदृशमन्यत्र दृष्टं वा श्रुतम्, साधुनानेन सपरिवारेण मदर्थे दुष्करं कृतम्। विचित्रेऽ. स्मिन् संसारे कोऽन्यः अनेन समो धीरः, प्रभोरर्थे यः पुत्रा- दीन् स्वच्च जीवितं प्रादात् एतस्य उपकारस्य सदृशमुप- कारं यदि अहं न कुर्याम् तदा मे प्रभुत्वेन किं जीवितेन वा पयोरिव किं ? सत्त्वनयात् सर्वमेव मे अययो भवि० थतीति संचिन्त्य स राजा कोशात् कारवालमाष्प समु- पत्य तां देवीं व्यजिजपत् देवि ! सततमनुप्रपत्रस्य मम अधुना अनेन शरीरोपहारेण सुप्रीता सती अनुग्रहं कुरु । अयं नानागुणयुतो वीरवरः सपरिवारो सदष्यं त्यक्त कलेवरः साम्प्रतं जीवतु इति उदीय॑ असिना यावत् स्वशिरश्छ त्तुं प्रावर्तत, तावत् गगनाद भारती उदभूत्, वत्स ! मा साहसं कथाः अनेन ते सत्त्वेन परितुष्टास्मि, प्रत्यु जीवतु अयं सापत्य दारो हिजो वीरवरः । इत्युला तस्यामन्तरिक्ष- वाचि विरतायामेव स वीरवरः पुचे ण दुहिता पत्नया च च सह अक्षतशरीरो जीवन्नृत्तस्थौ। तदवलोक्य राजा पुन- छबविग्रहः हर्षायुपूरया दृष्ट्या तान् पश्यन् न टप्तिमा. ययौ । सोऽपि वीरवरः सुप्तास्थित इव तं पुत्वं पत्नों दुहि- तरच पश्यन् विनान्तमानसः समभवत् अपृच्छन्न पृथङ- ·वेतालपञ्चविंशतिः। । नामग्रहं तान्, कथं भस्मीकता यूयं जीवन्तः पुनरु त्यिताः १। किमयं मे विभ्रमः १ पाहोखित् स्वप्नो माया वा ? उत देव्या अनुग्रहः ? । एवं वदन् स दारापत्यैः देव्या. नुग्रहेणैव षयं जीवाम इति निजगदे। ततः स वीरवर स्तथेति मत्वा तां देवीं प्रणम्य पुत्रदारानादाय कृतार्थो गृह ययौ। तव च तं पुत्वं ताञ्च भाय्यां दुहितरञ्च प्रवेश्य तस्यामेव रालो दाज: सिंहहारमागमत् । राजा च शूद्रक হন সন । দলনিন হয় না ও সামাৰী पप्र घ कोऽव सिरहारे स्थित इति। वीरवरः प्रत्यवा- कोरस, को वीरवरित ठामि । देवादेयाच्च तां रुदती शिक्षा पनि मायाहम् । सा कापि राक्षसी मम वचसा विराटेति । एतत्तत्य वचः श्रुत्वा राना नितरां श्रीशी त्यचिन्तयत् अहो ! समुद्रगम्भीर धीर- पि, ये अमला सामान्य कर्म चत्वापि नोद- । रासोन्य पासादादवरा स राजा अन्तःपुरं यो त्यबाहयत् । का पानसमये दर्शनार्थ मुपगते वीरवरे स्थिते मटा यो मन्त्रिस्यः अन्य भ्यश्च तस्य तं रावि. तालमनगरका मर्व मविस्मया मोहिताश्च वीरवर- गुमना तताणमभयंन् प्राशंसुथ साधु साधु इति । तती राजा वीरवरय अन्योव्यं तुल्यविभवौ सुखमास- ताम् । इति कथामाख्याय वेतालस्त' विक्रमसेनं नृप- मधारल, याजन् ! एतेषु सर्वेषु कोऽधिकस्तें मतः ? यदि जानन घच्यास, लदा पूर्व एव स यापः सेत्स्यति । एतदा. !

·पञ्चमकथा। ३१ कप स राजा तं वेतालमभाषत, देवयाने ! एतेषु सर्वेषु राजा शूद्रक एव समधिकः प्रवीर ति। वेतालोऽब्रवीत्, नृपते ! कथं वीरवरो न यस्य तुल्यः पृथिव्यां सेवको न विद्यते, तत्पत्नी वा कथं समधिकेति न प्रशस्यते : य: सूनोः पशूपहारतां प्रत्यक्षं दृष्ट्वापि न धैयात् प्रच्युता सीत् । स वा पुन: सत्यधरः कथं नाभ्यधिकः ? यस्य बार स्यापि सतस्तापः सत्त्वोत्कर्षः। तत् कथमेकं शूद्रकं नृ त्व प्रवरं भाषसे ? इत्युक्त वन्तं वेतालं स नृपः पुनरवा- दौत् कुलपुत्रो वीरवरस्ताहक न, तस्य प्राणैः सुतैः दात्र स्वामिसंरक्षण कार्यम् । तस्य न पनी अलजा सानो पतिप्राणा भर्तृवानुसरन्ती धप्रेमेव पालितवती । सत्यधरीऽपि तयोर्जातस्ताय एव, बारपासन्तवः तारा एव पटो जायते । येषां त्यानां प्राणैः कृपेण प्रामा रक्ष्यते, तपामर्थं प्राणां स्थजन् 'शूद्रक इध सर्वेषु विशिष्यते, इति वचः समाकण्यं स बेतालः नृपतेरसादलक्षितः अहसा निजावासं यौ। राजापि तन्मायया अनुचालतो. पि तस्याभिव निधि पुनस्तमानेतु मतिमकरोत् । অস্ক ॥খ। ततश्च स राजा विक्रमसेनः पुमः शिंशपातरोरन्तिक- मध्ये त्य तथैव लम्बमानं नरशीरगं तं वेतालमवतार्य तस्य बहुना वैधतेनापि निर्भीकः सत्वरमागन्तु' प्रवकृते ।

·३२ बेतालपञ्चविंशतिः। तस्य आगच्छन्तं तूष्णीं पथि पूर्ववत् स वेतालः प्रावदत्, राजन् ! अभिनिविष्टोऽसि, दृष्टिप्रियोऽसि च तत्तव तिविनोदाय कथामपरी कथयामि शृणु। अत्युज्जयिनी माम भुवनविश्रुता नगरी। तस्यां पुण्य सेनो राजा अभूत् तस्य प्रियोऽनुजीवी प्रमात्यो हरि. स्वामीति सद्गुणालमृतो विप्रः प्रतिवसति स्म । ग्रहपतेरनुरूपायां भायायां सुसदृशः देवस्वामी नाम पुवोऽजायत । एकाच असामान्यरूपलावण्यविश्रुता सोम- प्रभा नाम अन्वर्थनान्त्री कन्या उदपद्यत । सा एकदा पेशवातिक्रान्ता रूपोत्कर्षाभिमानवती मातुर्मुखेन पितरं भातरच जगाद शूराय शानिने विज्ञानिने वा अहं देया, अन्यस्मै, दत्ताहं न जीवामीति। तदाकण्यं पिता तस्याः तादृशं वरं चिन्तन् यावत् चिन्तामलमापेदे, तावत् स पुण्य मेनेन राजा दाक्षिणात्यस्य कस्यचित् नृपस्य अन्तिकं सन्धिविग्रहाय दौत्ये प्रहितः । तत्र च कृतकार्य तं कथित् ब्राझणयुवा श्रुततदुहिवरूपसम्पद अभ्य त्य तां सुतामयाचत। स च तमब्रवीत् मत्सुता विज्ञानिनो जानिनो वा शूरात् अन्यं पति नेच्छति, तेषां मध्यात् भवान् कः, कथय इति । स ब्राह्मणोऽवदत् अहं विज्ञानं जानामि। तहि तद् दर्शय इति तेनोक्तः स विज्ञानी वयुक्त्या खेचरं रथं कल्पयामास । दर्शयामास च तत्र मायायन्त्ररथे तं हरिवामिनमारोप्य नीत्वा च स्वर्गादीन् लोकान्। अनिनाय च तुष्टं तं दाक्षिणात्यस्य नृपतेः कटकं यत्र स खकार्यार्थमायात इति । ततः स हरि.

·19006 पञ्चमकथा। ३३ स्वामी तस्मै तां सुतां प्रतिशुश्राव सप्तमेऽहनि च वैवाहिक- लम्ब निधि काय। तस्मिंच काले जज्जयिन्यां अन्येन हिजकुमारेण तत् पुत्रो देवस्वामी तत् खसारमयायत । तेनापि ज्ञानिविज्ञानिशूरेभ्यो नान्य पति से स्वसा काम. यते इति विज्ञापितः स प्रानानं शूरमस्यधात् ततो दतिशस्त्रास्त्रविद्याय तस्मै शूराय स देव म्वामी निजा- तुजा दातु प्रतिपदे। हननिश्चयश्च मातुःपरोक्षं गणक- वचनात् सप्तमेऽडि विवाहं निर्णि नाव च । एतस्मिन्नन्तरे हरिवामिभार्या च केनाप्यपरेण विजयू ना सुतां याचिता प्राब्रवीत्, वत्स ! ज्ञानी विज्ञानी शुरो वा सम कन्यां वोट मह ति नान्य इति तत् त्वमेतेषु कः, उच्यतामिति । सोऽब्रवीत् अहं ज्ञानीति ततः सा सूतं भविष्यञ्च पृष्ट्या ज्ञाजिनं निश्चित्य तो सुतां दातुं तद्भिन्ने सप्तरी जि प्रत्य शृणोत् । अन्चेद्युश्च हरिवानी समागत्य यघालतं सर्व पत्नै पुत्राय च समाचल्यो । स च सा च वं स्वं तं तत् सर्व पृथक् पृथक् तस्मै, अबोचत् । इत्थं स हरिबानी त्रयाणां वराणां निमन्त्रणात् नितरां व्याकुलः समपद्यत । सप्तमे दिने प्रागते तेवय एव वराः हरिवासिलो टह. माययुः । चिव महो ! तत्काल सा सीमप्रसा कापि गता। तदाकण्य ज्ञानी अवदत् राज्ञसेनापहृत्य धूम्ब. शिखाख्येन बिन्याटव्यां निजां वसतिं नीता। इति ज्ञानिनाभिहिती हरिस्वामी भीतः तं विज्ञानिनम् उपायं पप्रच्छ । स च पूर्ववत सर्वास्त्र संयुतं रथं कला अथ ·३४ वेतालपञ्चविंशतिः । तं हरिनामिनं तौ च ज्ञानिशूरौ तत्क्षणं विध्याटवी प्रापयामास । तत्र नानिमा समाख्यातां तस्य राक्षसम वसतिं प्राप्य स शूरः हरिस्वामिना सह सं राक्षमं कई जातवृत्तान्तनिर्गतं योधयामास । तदा तयोर्मानुषराक्ष. सयोचित्रास्त्रयाधि नो: रामरावपयोरिव स्त्यथं महद् युद्धमवर्तत। क्षणेन च स शूरः संग्रामदुईरस्यापि तस्य रक्षस: शिरः अई चन्द्रेण बाणेनाच्छि नत् । अथ रक्षस हते तत् स्थानात् प्राप्तां तां सोमप्रभामादाय विज्ञानि. रथेन ते सर्व ततः उज्जयिनी प्रत्यागमन् । पथ हरिम्वामिग्रहप्राधानां तेषां त्रयाणां लग्ने संप्राप्त महान् विवादः प्रादुरभूत् । ज्ञानी अवदत् यद्यहम् इमां जानबलेन न जानीयां तदा कथमियं गूढस्था प्राप्यत, अत: मह्यमेवैषा देयेति । विज्ञानी अवोचत् यद्यहं व्योमरथं न कुर्या तदा देवानामिव सत्र गतागतं कथं तत्क्षणं स्यात्, कथं वा तेन रथिना रथयुद्ध स्यात् तस्मान्मह्य- मेवेयं दातव्येति। शूरोऽब्रवीत् यद्यहं तं राक्षसं रणे न हन्यां तदा युवाभ्यां यत्ने कृतेऽपि क एनामानयेत् । तन्मयमेव कन्ये यं दातव्येति तेषु विवदमानेषु हरिस्वामी झणमुग्ध- भ्रान्तमानसम्त ष्णीमासीत् । इति कथामाख्याय वेताल: राजानं पप्रऋ राजन् ! एतेषु कस्मै सा देयेति भवान् वदतु, यदि जानन् न वदिष्यति, तदा ते मूर्दा शतधा म्फटियति इति वेतालवचः समाकण्यं रामा मौन विहाय प्रत्यभाषत शूराय सा प्रदातव्या, येन देहपणोद्य- मात् बाहुवलेन तं राक्षसं जित्वा कन्या समुपार्जिता, ·षष्ठकथा। जानिविज्ञानिनौ तु विधावा अस्य सहायौ नियोजितौ। पश्य यणकतक्षाणो कि परोपकरणाय न ? इति मनुज. पते वाचं निशम्य स वैतालः सपदि तस्य स्कन्धात् निजं निलयमगमत् । राजापि तमानतु पुनः कृतोद्यमस्तमेव शिंथपानरुमभिजगाम । अथ पटकथा। 7 ततः स राजा प्राग्वत् शिंशपान्तिकमुपेत्य वेतालझा दाय मौनी तथैव तं भिक्षु मुद्दिश्य प्रतस्थे । तावश्च स वेताल स्त भूपमवादीत्, राजन् ! त्व' सुधी: सत्त्ववांश्च तेनासि मे प्रियः, तस्मात् त्वां विनोदयितुं पुनः कथा- माख्यामि प्रश्नच्च, शृणु। पासीत् पुरा यशाकेतुर्नाम नृपः पृथिव्याम् । सस्य शोभावती नाम राजधानी। तस्यामुत्तमं गौरीमन्दिर- मभवत् । तस्य च दक्षिणतः गोरीतीर्थ नाम सरः । प्रति- वर्षम् आषाढशक्लचतुर्दश्यां तस्य यात्रायां नानादिग्भयो महाजनगण: मातुमायाति स्म। एकदा सानार्थ धबलो माम कथित् रजकः ब्रह्मस्थलात् ग्रामात् तवाजगाम । स युवा तत्र मातुमागतां शुइपटनायः कस्यचित् सुतां मदनसुन्दरौं नाम ददर्श। तया तु इन्दोर्लावण्यहारिण्या. हनमानसः तत्र तस्या नामकुलमविथ कामाों ग्रह- ·वेताल पञ्चविंशतिः । ८ भ्रातरौ भूयास्तामिति संप्राी स्तुत्वा नत्वा च तां देवी तत्रस्थ अशोकपादप पाशं विरचयामास । तत्र यावत् पाश कण्ठमपति तायत तत्व गगनादगरीरिणी बागुद- चरत् पुत्ति ! मा साहस कथा., बालाया अपि ते अनन सवोत्कर्षेण प्रीतारिख पाय दज । संग्ल पय च स्वं व गिर: भर्तनाटक बन्धयोः, एती जीविता हापि मत्प्रसा- दादुत्तिष्ठतामिति। एतदाकर व पाशं त्यक्त्वा सा हर्षादु- पेत्य अतिरभसाइविभाव्य सान्ता मदनसुन्दरी मशिरो मालदेहेन नापश्च मन्ट हनायोजयत्। ततश्च अक्ष ताङ्गो तो जीवन्ती सुशताविताविव उदतिष्ठताम। अथ ते अन्योऽन्योहितवमहत्तान्ततीषिणः देवी प्रणम्य यथेष्ट प्रययुः । यान्ती च सा मदनसुन्दरी तयोः स्वकृतं शिरा- विनिमयं दृष्ट्वा उबिना किंकर्तव्यविमूढ़ा चासीत् । इमामाख्याय कथां वताल: पप्रच्छ राजन् ! ब्रूहि कः सङ्की. णयोरनयोरस्था मा भवितुमर्हति ? जानंश्चेत् न ब्रवीषि तदा पूर्वोक्ता एव शाप: स्यात् । इति समाकप राजा तं वेतालमवादीत् यस्मिन् कलेवरे तत् पतिशिरः संस्थ स एवास्याः पतिर्भवेत् प्रधानं सर्वेषु अङ्गेषु शिरः तद्गता प्रत्यभिज्ञा च इत्युक्तवतो नृपतेः स्कन्धात् स वेतालस्तथै- वातकितः सहसा प्रययौ। राजा च भूयस्तमानतु समु. थतस्तत्र व जगाम ।

·अथ सप्तमकथा। ततः स राजा पुनः शिंशपान्तिकमेव्य तथैव वैताल स्कन्धमारोप्य प्रतस्थ । प्रस्थितञ्च तं वेतालः पथि सम- भाषत, राजन् ! पुनस्ते यान्तिविनोदिनौं कथामेकां कथ- यामि शृणु । अस्ति पूर्वाम्बुधितटे ताम्रलिप्तीति पुरी। तस्याञ्च चण्ड सिंहो नाम राजाभृत् । यः परस्त्रीषु पराम खः पर संग्रामभूमिप न । शव सानां हन्ता, परद्रव्यसम्पदान्तु न । एकदा तस्य भूपतः हारि दाक्षिणात्यः सत्त्वशीलो नाम जनप्रियः कश्चित् राजपुत्रः समभ्यगात् । तत्रागत्य स आत्मानमावेद्य नृपात् नैव काममवाप। ततश्च स यावत् यदि मे राजान्वये जन्म, तदीदृशं निर्धनत्व किम् ? निध- नत्वं च धात्रा कि मे महेच्छता विहिता ? अयं हि राजा सेवमानमेवं क्लिष्ट परिच्छदं चिरं क्षधा अवसीदन्तं मां नाद्यापि पश्यति, इति ध्यायति तावत् स नृपः आखेट. काध निगरात् । अग्रे च तस्मिन् कापंटिके राजपुत्त्रे लगु. ड़वाहिनि धावति राजा प्रभूताश्वपादात युतः प्रायात् । तत्र च मुगान् समन्विथन् अारात् महान्तं शूकरमनु- धावन् अतिदूरं वनान्तरं प्रापत् । तत्र पण टण छन्नमार्ग- तया शूकरं तमपश्यन् थान्तः स राजा तस्मिन् वनान्तरे दिमोहमगमत् । एक एव स कापटिको राजपुत्वः प्राणान- ।

·वेताल पञ्चविंशतिः । को पदाति: क्षुत्तृषापरीतः वाताव पृष्ठगं तं राजान. मनससार। स राजा तं तथानुयान्तं दृष्ट्वा सस्नेहमवदत भंद्र ! कञ्चित् यथागतं मागं वेत्सि ? तदाकर्ण्य स बडा- अलिः कार्पटि कोऽभ्यधात् देव ! वेद्मि परं इह क्षणं विश्रा. स्थत देवः, एष खलु दिवी वध्वा मेखलामध्यमणिः स्फुर- ट्रश्मि जालोऽजिनी नायकोऽतितरां देदीप्यते। एतदाकण्य र राजा सनिबन्धं तमभाषत तहि क्वापीह भवता पानीयं दृश्यताम् । स च कार्पटिक स्तथेत्यु क्त्वा तुझं तरुमारुह्य समन्तात् पश्यन् नदीमेकां दृष्ट्वा अवरुह्य तं नृप सत निनाय। नीत्वा च तदीयं वाहं विपयाणीकतं का अम्बूनि शष्पाणि च दत्त्वा विगत थममकरोत् । ततश्च स कृतस्नानाय राज्ञ वसनाञ्चलात् प्रोन्मुच्य प्राम- ल कानि फलानि प्रक्षाल्य तस्मै हृद्यानि उपानयत् । पनि कुत: प्राप्तानि ? इति पृच्छन्तं भूपतिं स लता- अलिचजिज्ञपत्, देव ! एतत्तिरहं नित्य व्यतीतदश- वतसरः देवमाराधयन् अनैकान्त मुनिव्रतं चरामि । इति श्रृंवा राजा सत्त्वशील ! त्वं सत्यनामा, किमुच्यते इति अभिधाय कपाक्रान्त: लज्जि तथाचिन्तयत् धिक् नृपान्, ये भृत्येषु क्लिष्टमक्लिष्ट न जानन्ति । धिक् तत्परिवारान् ये प्रभुं तत्तत् न ज्ञापयन्ति, इति संचिन्त्य स राजा । आमल के कार्पटिक हस्तात् कथञ्चिदनुबन्धतः प्रतिजग्राह । विशथाम च ते भुत्वा अस्तु च निपीय क्षणं तेन नग्धा- मलकपीतजलेन कापैटिकेन सह । ततः तेन कार्पटिकेन सजीकृतं वाहमारुह्य तस्मिन्नग्रेसर गच्छति मार्गदर्शिनि !

·सप्तमकथा। ४१ राजाज्ञया हयस्य पथाद्धागासनस्थिते स राजा पथि सम्प्राप्तसैनिकः स्वां पुरीं प्रायात् । तत्रागत्य तस्य कार्प- टिकस्य भक्ति प्रख्याप्य वसुभिः कार्पटिकं पूरयित्वापि निक तिं नामन्यत । ततः स कृतार्थ: चण्डसिंहस्य भूपतः पार्ख चरः त्यत कापटिकाचारः सत्त्वशीलस्तस्थौ । एकदा राजा तं सत्त्वशील सिंहलेखरसुतामामार्थ याचितु सिंहलहोपं प्रषयत् । ततश्च स गच्छन् अभीष्ट- देवतामर्चयित्वा राजादिष्ट : हिजैः सह प्रवहणमारुरोह । तस्मिंत्र प्रवहणे मध्यभागमशङ्कितं गते सहसा तस्मात् जलधेः अनलिहायः सुमहान् जाम्ब न जाम्ब नदविनिर्मितः विचित्रवर्ण विचलवैजयन्तीविभूषित: गजः विस्मयं जन- यन उत्तस्थौ। तम्मिच काले समुन्नघनावली सहसा भृश वर्षि तुमारभे, तीब्रो मारुतश्च ववौ। स हिपः वर्ष. वातै बलादाक्कथ आधोरणैरिव तस्मिन् प्रवहणध्वजस्तम्भे तावच्च तस्मिन् वीचिविप्लुते वारिधी स ध्वजस्ते न वहनेन समं मज्जितु प्रावर्तत । ततस्ते दिजाः तत्र स्थापण्ड सेनं स्वभूपतिमुद्दिश्य भवार्ताः अब्रह्मण्य- मुदघोषयन् । तदाकण्यं स सत्त्वशील: स्वामिभक्त्यतिश- यात् असहिष्णुः निस्विंशहस्तः बद्धोत्तरीयकः अनुध्वज- मात्मानं निरपेक्षः वारणायकी उदधेः प्रतिविधित्सया प्रक्षिपत्। अथ तस्मिन् मग्ने वातोमिभिदू राक्षिप्त तत् प्रवहणमभज्यत। ततस्थाश्च सर्वे यादसां मुखे निपेतः । स च सत्त्वशीलोऽम्ब धौ मग्नो यावत् निरीक्षते स्म ताव- तन दिय पुरं ददर्श न वारिधिम् । तत्र मणिमय- प्रासज्यत।

·४२ वेतालपञ्चविंशतिः। स्तम्भभास्वरे हेममन्दिरे सद्भिः रत्न बंसीपानवापीके उद्यानशालिनि नानामणिशिलाभित्तिरत्नचिनोति. ध्वजं मेरुप्रोत्रतं कात्यायनीमन्दिरं प्रविश्य तां तवस्था देवों प्रणम्य स्तुत्वा अभ्यर्च च तदग्रतः किमेतदिन्द्रजाल- मिति सविस्मयमुपावियत्। तावच्च सहसा कापि दिव्या इन्दीवराक्षी चन्द्रवदना कुसुमस्मिता मृणालमृदु. कलेवरा स्वोसहस्रपरिवारा सहसा कवाटमुहाव्य देवी- गर्भग्रह सत्त्वशीलस्य च हृदयं समं विवेध। सा च तत्र देवीमभ्यर्य तस्मात् गर्भगृहात् निरगात् न पुनः सवशीलस्य हृदयात् । प्राविशञ्च तत्र व प्रभामण्डलका- स्तरे। सत्त्वशोलोऽपि तामनुजगाम। ददर्श च अन्यत् उत्तमं सर्वासां भोगसम्पदा सङ्कतोद्यानमिव भवनम् । सत्रान्तर्मणिपयङ्कनिषणां तां विलोक्य समुपेत्य तत्पाखें समुपाविशत्। आसीच तन्मुखासतलोचनो लिखित इव। इस्य सोत्कम्पपुलकैरङ्गैवंदनालोकनोत्सुकं तं स्म- राविष्ट' दृष्ट्वा कापि तदीया चेटी तदिङ्गितज्ञा तम- ब्रवीत् भद्र ! अतिथिस्वमिह प्राप्तः, तदस्मतवामिन्या कतम् आतिथ्य भजस्व, उत्तिष्ठ, नाहि, भुव, तदाकर्ण्य स पाशां कथञ्चित् तदुक्तितः सम्प्राप्य तया दर्शितामेकां मुद्यानवापीमगात्। उदतिष्ठच्च तस्यां निमग्नस्तत्क्षणं ताम्रलियां चण्डसिंहस्य नृपतेर्वापीमध्यात् । तत्राकस्मात् प्राप्तमात्मानं वीक्ष्य सोऽचिन्तयत् अहो ! किमेतत् क्क तदु- यानं दिव्यं क्व च तत्र अमृतसारमयं तस्या दर्शनं, क धानन्तरमेव तविश्लेषमहाविषमिदम् । स्वरोऽयं न, विनि- ·सप्तमकथा। ४३ : द्रोऽहं नूनं तया चेव्या अहं विप्रलब्धः विमूढ़ोऽस्मि । इति चिन्तयन् तां कन्यां विना सोन्माद इव तस्मिबुद्याने भ्रमन् कामातॊ विललाप । तदयस्थश्च पिशङ्गः पुष्प- रेणभिर्वातोडूतैर्वियोगानलैरिव परीता' त उद्यानपाल: चण्डसिंह महीपतिं गत्वा व्यजिवपत् । स च सदाकण्यं उद्घान्तः स्वयमेत्य तं ददर्श पप्रच्छ र सावयन् किमिदं ब्रूहि सखे ! त्वं क प्रस्थितः, क च प्राप्तः क आस्थाः, क्व च पतित इति तदाको स तस्मै सर्व वृत्तान्तमशंसत्। राजा व्यचिन्तयत् हन्त वीरोऽयं मत्- पुण्य : कामनैष विड़म्बितः, ददिदानीमस्थानण्यं लब्ध। मयमवसरी मया प्राप्तः । इति चिन्तयित्वा स राजा तं जगाद सखे ! मुधा शोकं मुञ्च, अहं त्वां तेनैव मार्गेश नीत्वा तामसुरकन्यकां प्रापयामि इति उक्त्वा सानादिना तं समाश्वासयत् । अथान्चे द्यु : स मन्विविन्यस्तराज्यभारः तेन समं प्रवहणारूढ़ः तद्दर्शितेन अम्ब धिमार्गेण गच्छन् तन्म- ध्यभागे प्राग्वत् समुत्थितं सपताकं ध्वजं ददर्श । तदव- लोक्य सत्त्वशीलो राजानमभ्यधात् देव ! सोऽयं दिव्य- प्रभावो महाध्वजः समुत्थितः, मयि व मग्ने देवना. नुध्वजं मज्जनीयम् इत्य का अस्य निमज्म तो धजस्य निकटं प्राप्य स सत्त्वशीलः पूर्वमामानं तत्र न्यक्षिपत्। ततो राजापि तमनु आत्मानं निचिक्षेप । अन्तमग्नौ च तो तत्र तत् दिव्य पुरमवापतुः । तच दृष्ट्वा राजा सविस्मयो देवों तां पार्वती प्रणम्य सत्त्वशीलेन सम.

·४४. वेतालपञ्चविंशतिः । विवेश च मुपाविशत् । तावच्च तत्र सा कन्या सखीजनसमन्विता रूपिणी प्रमेव ततः प्रभामण्डलकात् निरगात् । इयं सा सुमुखीति सत्त्वशीले वदति स राजा तस्यामस्यामुरागी युक्त इत्यमन्यत । सापि तं राजानं दिव्यशारीरलक्षणं वीक्ष्याचिन्तयत् कोऽयमपूर्वः पुरुषातिशयः, अम्बिकापूजाथं तन्मन्दिरम् । सोऽपि नृपः तं सत्त्वशील- मादाय अवज्ञा प्रदर्शयन् उद्यानमाजगाम । क्षणेन च सा कन्यका कृतदेवीपूजा तस्या देव्याः सत्पतिलाभं याचित्वा सदग्टहाभ्यन्तरात् निर्गत्य सखीमेकां प्राब्रवीत् सखि ! कासो वीक्ष्यतां यो मया. इह दृष्टः, स महामा क्व तिष्ठति ? युभाभिविचित्य आतिथ्य मेत्य ग्यतां प्रसादो मे त्वया क्रियतामित्येवम् अभ्यर्थनीयः स हि पूज्यः कोऽपि उत्तमः पुमान् । एवं तयोता सखी तं विचित्य उद्यान. वर्तिनं स्वस्वामिनी निदेशं प्रह्वा व्यजिज्ञपत् । तदाकण्यं स वोरो नृप: सावतामुवाच भट्रे ! वचसेव कृतमातिथ्य नान्यत् किमपि उपयुज्यते । एतदाकर्ण्य तया सख्या गत्वा सा असुरनन्दिनी श्राविता तदा उदारं तमसा- मान्य कमपि अभ्यमन्यत । ततस्तन मानुषायोग्य ऽपि आतिथ्ये नि:स्मृडेण तेन राज्ञा धैर्यपाशेनाकष्यमाणा पत्यर्थ पार्वतीसेवापरिपाकसमन्विता दैत्य कन्यका स्वय. मुपेत्य उद्यानं प्राविशत् । प्रविश्य च राजानं तमभ्येत्य प्रश्रयान्विता आतिथ्यग्रहणाथं प्रार्थयामास । नृपस्त सत्त्वशीलमुद्दिश्य तामुवाच भद्रे ! अनेन कथितां देवीमिह द्रष्ट महमागतः, दृष्टा च सा गौरी परमाअत: ततः स

·सप्तमकथा।
४५
रत्नकाञ्च
केतनं ध्वज पथं प्राप्य, तदनु त्वञ्च। तदाकर्ण्य सा कन्यका
प्रत्यभाषत राजन् ! तर्हि कौतुकात् विजगदद्भुतं पुरं
वोचितुमागम्यताम् । एवं वादिनों तां स नृपो विहस्या-
वदत् तदपि अनेन मे कथितं यत्र सा स्नानवापी
अस्तीति । कन्यकावादीत् देव ! मैवमादिश, नाहं
बिडम्बन गीला पूज्ये विडम्बना का ? विशेषतस्त्वहं युष्माकं
सत्त्वोत्कर्षेण किरीकतास्मि । तन्मम प्रार्थनाभङ्ग मा
कुरुष्व, एतदाकण्यं स राजा सत्त्वशीलेन सहितः तथे.
त्य त्वा तया मह प्रभामण्ड लोपान्त ययौ। अथ अपा.
वृतकवाटे तस्मिन् प्रविष्टः अमरं दिव्य नित्य सर्वत्तुं-
कुसुमफलशोभितं
अनैनिमितमपरं मेरुपृष्ठमिव
पुरं ददर्श । तत्र सा महार्हे रत्नासने राजानमुपवेश्य
यथोचितं अादिकमानाय्य राजसुताब्रवीत् महाभाग !
अहमस्मि असुरेन्द्रस्य
कालने मेः सुता।
चक्रिणा.स मम पिता स्वर्ग प्रापितः। इञ्च मे पैटक
पुरदयं विश्वकर्मणा कृतं, सर्वकामदे प्रत्र न जरा न च
मृत्यु : बाधते । इदानीञ्च त्वं मे पिता सपुराया इति
समर्पि तात्मसर्वस्वां तामवादीत् स राजा। यदि एतत्
तहि त्व' मम सुता अस्म सत्त्वशीलाय महदे पीराय
बान्धवाय च मया दत्ता, एवं देवीप्रसादेन मूर्ते नेव नृपेण
सा उक्ता गुणज्ञा विनता तं राजानं तथेति अन्वमन्यत ।
ततस्तस्याः पाणिग्रहं कृत्वा कृतार्थे तस्मिन् सत्त्वशीले
राजा असुरैखयं सर्व दत्त्वा तं सत्त्वशीलमुवाच सखे !
भुक्तयोरामलकयोरेकमद्य मया तव संशोधितम् असंयो.
महामनः

·४ वैतालपञ्चविंशतिः । धितात् द्वितीयात् तेऽहं ऋणी तिलामीति प्रणतं तमुक्ता तां दैत्य पुत्वोमब्रवीत् भने ! मार्गो मम दश्यतां येन स्वां पुरीं प्राप्न यामिति तत: सा अपराजितं नाम खगम् एकञ्च जन्मजरामृत्यहरं फलं दैत्य नन्दिनी तस्मै भूपाय प्रादात्। अय स राजा तास्यां खङ्गफलीभ्यामन्वितः सयोक्तायां तप्यामेव वाप्यां मग्नः स्वदेशतः समुत्थाय सर्वकार्यसिद्दिमान भूत् । स च सत्त्वशोलः दैत्यस्त्रीपुर राज्य सुखेन शशास। इति कथामाख्याय वेतालो राजानम प्राक्षीत् राजन् ! कोऽनयोहयोरधिपतने सत्त्वाधिक इति । तदाकण्ये राजा शापाद् भीतः सदुत्तरमेव प्रत्यभापत एतयो: सत्त्वगील एव अधिक: सत्त्ववान् मे प्रतिभाति, स हि पूर्वम् अविज्ञाततत्त्वः निराश एवाम्ब धी पतितः। राजा तु तत्त्वं विज्ञाय अम्भोधिमाविशत् इति समाकख राज्ञो निरस्तमौनस्य वचनं स वेतालः स्कन्धात् पूर्ववत् अलक्षित: तमेव शिंश- पातरुमगमत् । राजापि पूर्ववत् तमानेतु पुनरुद्योग- मकरोत्। न हि प्रारचे असमाप्त धीराः शिथिली- भवन्ति।

·अथ अष्टमकथा।
ततश्च स राजा भूयः शिंशपामूलं गत्वा तं वेताले
तथैव प्राप्य स्कन्धे कृत्वा भितुमुद्दिश्य प्रातिष्ठत । प्रया-
म्तञ्च तं स स्कन्धवर्ती वेताल: सम्बोध्य प्राववीत् राजन् ।
श्रमविनोदाय पुनरिमां कथामाकर्ण य ।
प्रस्त्यङ्गदेश महान वृकघटाभिध: जनपदः । सत्र विष्णु-
स्वामीति महान् यज्वा महाधनी हिजः प्रतिवसति । तस्य
स्वानुरूपायां पत्नयां कमात् त्रयः पुत्रा जजिरे। कदाचित् ते
तरुणाः भोगदैदग्धशालिन: कूर्महेतोः पित्रा प्रारब्धयज्ञेन
प्रेषिताः भ्रातरः अम्ब धिं ययुः तत्र कूर्ममेकं प्राप्य ज्यावान्
कनिष्ठावाह स्म युक्योरेक: वर्ममिमं पितुः क्रत्वथं गृह्णातु
अहमेनं विखं पिच्छिलञ्च ग्रहीतुन शलोमि इत्युक्तवन्तं तं
प्रार्य ! तवान चेत् विचिकित्सा,
तदावयोः कथं न स्यात् ? तदाकण्य स ज्येष्ठोऽवादीत्
युवां कछपं गृहीतम् अन्यथा युवाभ्यां झते पितुर्य लोप:
स्यात्, ततो युवयोस्तस्य च पितुः ध्र वं नरकपातः स्यात् ।
इति तेनोक्तावनुजी विहस्य तमवोचताम् मार्य ! प्रायो
रेव समानं धर्म वेत्सि, नात्मानः ? सतो ज्य ठोऽवादीत्
किं युवां मम भोजनचण्डतां न जानीथः ? अहं हि
भोजनेषु चण्डः, कथमिमं जगुपितं स्मशामि ? एतत्तस्त्र
ज्येष्ठं कनिष्ठावूचतुः
!

·४८ वेतलपञ्चविंशतिः । वचः श्रुत्वा मध्यमोऽब्रवीत् अहं हि अधिकश्चण्डः नारीषु विचक्षणः तत् कथमिमं स्पष्ट मर्हामि। एवं मध्यमेनोतो ज्येष्ठः कनीयसमवादीत् त्वं तावत् आवयोः कनीयान् कूर्म गृहाण। ततः स क नीयान् भ्रूकुटिं विधाय ताव- वोचत् मूखौ ! अहं हि विशेषेण तूलिकाचण्डः । इत्य खे कलहासतास्वयो भ्रातरः निर्णयाय अभिमानिनः तं कूर्म विहाय प्रसेनजिदाख्यभूपतेनंगरं विटङ्कपुरं ययुः । तत्र गत्वा प्रतीहारमुखेनावेद्य तेन च प्रवेशि. सास्तं नृपं तं वृत्तान्त विज्ञापयामासुः । राजा च सर्व श्रुत्वाब्रवीत् तिष्ठत यूयमत्र परीदिये वः क्रमात् इति । ततस्ते तयुका सर्वे तनावत स्थिरे । ततः स नृपः स्वाहा- रकाले तानानीय तेभ्यः अग्रपाणि अासनानि राजाणि च षड़सानि स्वादूनि अनादीलि दापयामास । ततः सर्वेषु भुञ्जानेबु तेपारीको विप्रः भोजनचण्डो जुगुमा. कलिलाननो न बुभुजे। काथं न भोजनं स्वादु सुगथ्य- पि न भुङ्क्ते इति राजा स्वयं पृष्टः स शनैर्जगाद, राजन् ! अस्मिन् भक्त शवधू मदुरामोदो वासते, तेनाहमिदं भोक्त सादु अपि नेच्छामि । इत्यु तो तेन सर्वेऽपि नृपाजया सदाब्राय कलमशाल्यन्नमिदं सुगन्धि चेति शशंसुः । स तु भोजनचतुरः पिहितनासिकस्तन्न बुभुजे। ततः स राजा सञ्चिम्य क्रमात् यावदन्विष्यति तावनियोजितजन- मुखात् तदनं ग्रामश्मशाननिकटक्षेत्रसम्भवशालिज बुबुधे । ततोऽतिविस्मितस्तुष्टश्च राजा तमभाषत ब्रह्मन् ! सत्य व भोजनचण्डः तदन्यत् भुज्यतामिति।

·अष्टमकथा। ततो राजा ताहारान् तान् वासराहेषु विसज्य खामकां गणिकोत्तमाम् आनयामास । प्राहिणोच्च निशि तां सर्वाङ्गसुन्दरौं कृतमण्डनां तस्म द्वितीयस्मै नारीचण्डाय भावे । सा च राजमृत्येमान्चिता तस्य हितीयस्य वास- ग्रहं प्रागात् । तस्याञ्च प्रभासितवेश्मनि प्रविष्टायां समुत्पनमोहः वामपाणिना संरचनासाग्रोऽसौ नारीचतुरो राजभृत्यानव्रवीत् निष्काश्यतामेषा, नो चेत् बियेऽहम, अस्याश्छागलगन्धो निर्याति । इत्युक्त्वा राजपुरुषाः समु. हिग्नाः सविस्मयाश्च तां ततो राजान्तिकं नीत्वा तं वृत्तान्तं तस्मै न्यवेदयन्। राजा तं नारीचण्डमानीय तदाब्रवीत अन् ! येयं चन्दनकर्पूरकालागुरुभि: कतदेहविलेपना दिक्षु प्रसरचारसौरभा बर्तते, तस्या वारविलासिन्याछागल. गन्धः कुतः ? इत्युक्तोऽपि स नारीचण्डः यदा न प्रतिपेदे तदा राजा विचारकुतुकोऽभवत् अबुध्यत च तां तस्या एव मुखेन शैशवे माटवियोगात् प्रजाक्षौरविवड़िताम् । ततो राजा अतिविस्मि तस्तस्य नारीचण्डस्य चण्डतां बहु प्रशंसन् तस्मै हतीयाय तूलिकाबद्ध बद्धाय प्राश शय्यामदापयत् । सब तूलिकाचतुरः पर्यकोपरि सप्तसङ्घयतूलिकायां शय्यायां धौतलक्ष्णपटप्रच्छदवाससि सुष्वाप । शवर्यामाई एव गते स सहसा पाणिना अवष्टब्धपाख: क्रन्दन् ब्यथाकुलः तस्मात् शयनादुत्तस्थौ। तवस्थैव राजपुरुषैः तस्य पार्श्व गाढ़लग्नस्य केशस्य कुटिलारणामुद्रे च अदृश्यत । नैश्च तत्क्षणं गत्म निवेदितो राजा तानुवाच लिकानां सलेषु किश्चित् स्यात् न वा वीयताम् । ततस्ते गला यावदीक्षन्ने पकैक ·५० वेतालपञ्चविंशतिः । तूलिकातलं तावत् सर्वतले स्थितमेकं बालं प्रापुः, दर्शया- मासुश्च तं नीला तत्क्षणं राजे, स च राजा तं तूलिका- चण्डमानीय तस्याङ्गं तद्रूपमशितं दृष्ट्वा परं विस्मयमवाप । सप्तभ्यस्त लिकाभ्यः अस्य तनौ कथमयं बालो मग्न इति चित्रीयमाणस्तां रात्रिमनैषीच। प्रातमोत्थाय राजा अद्भु तवैदग्धासौकुमा- अमी इति परितुष्टः तभ्यस्त्रिभ्यो- ऽपि चण्डेभ्यो हेमलचत्रयं ददौ । ततस्ते सुखिता विस्मृत- कच्छपाः पितुर्यज्ञविघ्ने न उपार्जित पातकास्तत्र तस्थु : । इति अङ्ग तां कथामाख्याय स्कन्धानषभ: स वेतालः तं राजानमपृच्छत् राजन् ! पूर्वोक्त शापं विचिन्त्य त्वं एषां त्रयाणां कोऽधिकाण्डः इति ब्रूहि । तदाकण्यं स धीमान् मृपतिस्त वेतालं प्रलभापत अहमेतं अकैतवं तूलिका- चण्डमधिकं मन्ये यस्याङ्ग बालप्रतिविम्ब प्रत्यक्षमुद्गतं दृष्टम् । इतराभ्यान्तु कदाचित् तत्पूर्वमवगतं सम्भवेत् । इत्यु तवतो नरपतेः स्कन्धात् स वेतालः प्राग्वत् प्रययौ । राजापि तमानेतु पुनः शिंशपातरमूले तमन्वगात् । अथ नवमकथा। ततः स राजा पुन: शिंधपान्तिकं गत्वा तं वेतालं स्कन्धेनादाय प्रस्थितस्तेन वेतालेन प्राग्वदभ्यधायि राजन् ! कथमस्मिन् मयाने निथि ते एतादृक् प्रयासः भूतसङ्गुलं ·RRUPPUTWART TASTRA नवमका ASARGE ANSTITUTE MYApace HINAB-180106 रात्रिभीषणं चिताधूमैरिव ध्वान्त निरुद्धं पिटकाननं किं नेक्षसे ? तस्य भिक्षोरनुरोधतः कथमीदृथा प्रयासेन आमानं खेदयसि ? तदिमं मे प्रश्नं मागविनोदकं शृणु । अवन्तीषु युगादौ देवनिर्मिता शेवी तनुरिव उद्दाम- भोगभूतिविभूषिता पद्मावती, भोगवती हिरण्यवतीति च कृतादिषु त्रिषु खुगेष पुरी क्रसशः आसीत् , कलौ च उज्ज- यिनीति पुरी अस्ति। तस्यामासीत् वीरदेवो नाम नृपतिः। तस्य पद्मरतिनाम्नी महादेवी आसीत् । एकदा राजा तया माकं मन्दाकिनीतटे पुत्रकाम्यया तपसा हरमाराधयामाम, चिरच तपसरन् कदाचित् परि- तुष्टशङ्करोदिताम् आकाशवाणी शुधाव राजन् ! उत्पत्- स्यते ते पुत्रः शूरः कुलोहहः । कन्या चैका लावण्येन जिता- पराः । एतां नाभसौं वाणों श्रुत्वा स भूपतिरभीष्टसिद्धि- प्रहृष्टः महिष्था समं स्वनगरीमाययो । तस्य प्रथमं पद्म- रत्या देव्यां शूरदेवो नाम पुत्रः, तदनु च अनङ्गतिनाम अनङ्गमोहिनी कन्या समजायत । क्रमेण च तस्यां वृद्धि गतायां स राजा सदृशं वरं प्रेम : पृथिवीमण्डलस्थान् सर्वान् नृपतीन् पटलिखितानानाययत् । यदा तेषु एकोऽपि तस्याः सदृशो न प्रत्यभासत, तदा स राजा वात्सल्यात् तां सुतामभाषत वत्से ! अहं तावत् ते सदृशं वरं न पश्यामि, तत् सर्वान् नृपान् समानाव्य स्वयंवरं कुरुष्व । एतत् पिळवचनमाकण्य सा राजपुत्री जगाद तात! स्वयंवरमति पणं, तदहं नेच्छामि, यो हि युवा सुरूपः केवलं पूर्ण विज्ञानं वेत्ति, तस्मै ·५२ वेतालपचविंशविः। त्वया अहं देया, न्यूनाधिकेन मे .नास्ति प्रयोजनम् । इति दुहितुर्वचः समाकणं यावत् स भूपतिस्तादृशं परम अन्विष्यति, तावत् तत् लोकमुखात् विदित्वा चत्वारो वीरा विज्ञानिनो भयाः पुरुषा दक्षिणापथात् तं राजान- माययुः । ते च राज्ञा सत्ताः एकैकशः व खं विज्ञानं राजसमक्ष शशंसः । तेषामेको जगाद अहं तावत् शूद्रः नाना पञ्चफुटिकः । एकोऽहमन्वहं पञ्च अग्राणि वसन- युग्मानि करोमि, तेषामेकं देवाय प्रयच्छामि, एक हिनाय, एकमात्मनः कृते परिग्रहामि, एकञ्च भायायै (या मे भवति) ददामि। एञ्चमञ्च विक्रीय आहारादिकं विदधामि। तदेवं विज्ञानिने मह्यम् अनङ्गरतिस्ते दुहिता दीयतामिति । द्वितीयोऽब्रवीत् अहं तावत् वैश्यः, भाषाज्ञो नाम, सर्वेषां मृगपक्षिणां रुतं वैझि, तटेषा राजपुत्री मह्यं दीयतामिति । ततस्त तीयोऽभाषत अहं खङ्गधरो नाम भुजवीर्यशाली क्षत्रियः, खाविद्या. विज्ञान अस्त्रां क्षितौ मे प्रतिमन्नो नास्ति । हे राजन् ! तटेषा तनया ते मह्य दीयतामिति । प्रतचतुर्थोऽब्रवीत् राजन् ! अहं तावत् जीवदत्तो नाम विप्रः, मम चैतादृशं विज्ञानमस्ति जन्त न पानीय जीवतो दर्शयामि, तहीरासिद्धं माम् एषा ते ननया पतिं प्रपद्य. तामिति । एवं ब्रुवतः तान् दिव्यवेशाकतीन् पश्यन् राजा वीरदेवः सुतया दोलारूढ़ इवाभवत् । इति कथामाख्याय वेताल: राजानमप्राचीत् राजन् ! पूर्वी शापं स्मृत्वा हि एतेषां कम कन्यैषा देयेति । एतदाकयं राजा तं यन्म तानपि प्राश ·दशमकथा। ५३ वेतालं प्रत्यवादीत् भवान् केवलं कालपाय मां मौनं त्याजयति अन्यथा कोऽयं गहन: प्रश्रम्सदुच्यतां शूद्राय कुविन्दाय कथं क्षत्रिया दीयते वैश्याय च, यच्च सदगतं मुगादिभाषाविज्ञानं तत् कस्मिन् कार्ये उपयुज्यते ? विप्रेणापि तेन स्वकर्मप्रच्युतेन ऐन्द्रजालिकेन पतितेन वीरमानिना किम् ? तस्मात् क्षत्रियायैव खन्नधराय विद्याशौर्यशालिने सा देयेति । एतत्तस्य वची निशम्य स केताल: योगबलात् स्कन्धदेशात् सहसा अलक्षितः कापि जगाम। रानापि तथैव तमनुस्यो। सोत्माहधने हि वीरहदये न जातु खेदोऽन्तरं लभते । अथ दधमकथा ततय स राजा पुनः शिंथपामूलं गत्वा तं वेताल सथैव स्कन्धमारोप्य सत्वरं कृतमौनः समुञ्चचाल। प्रया- तञ्च तं स्वान्धवर्ती स वेतालस्तमपृच्छत् राजन् ! श्रान्ती. ऽसि, तदिमां शान्ति हारिणी कथां. शृण । पासीत् वीरवाहुर्नाम सकलभूपालधिरःसमभ्य- चितशासनः पाकशासन वापरो नृपतिः। तस्यान- पुरं नाम नगरवरममवत् । तत्रार्थदत्तो नाम महाधनः सार्थवाहः प्रतिवसति स्म। तस्य धनदत्तो नाम ज्यह: मुक कनीयसो , कन्या मदनसेना नाम समजायत ।

·५४ बेतालपञ्चविंशतिः। एकदा धर्मदत्तो नाम कस्यचित् बणिक्पतेस्तनयः तां लावण्यरनिर्भर कुचकुम्भाग्रबलिवितयरजितां यौवनहिरदस्य व लीलामजनवापिकां वीक्ष्य सद्यः स्मर- बाणौघपातापहृदचेतनः समपद्यत । अहो ! मारेण धारा- विरूटे न असुना रूपेण द्योतिता भल्ली मे हृदयं भत्तुमिव निर्मिता। इत्येवं प्रासादायमारूढां तां दृष्ट्वा चिन्तयतः चक्रावस्येव तस्य वामरोऽतिचक्राम। ततः सा मदनसेना तस्य धर्मदत्तस्य तद्दनदुःखाग्निसन्तप्त ज्वलत् रं विवेध। भाखांय तद्दर्श नजनितरागोऽपराम्ब धी तास सुसु नाम् अस्यन्त रायतां दृष्ट्वा अविनिर्जितचन्दः शनैक दगात् । धर्मदत्तथ तावत् ॥ तामचिन्तयन् भय ने चन्द्रपादाहतो लुठन रस्थौ। यत्नेन सखिभिभित्र प्रच्या माना न कथयामास । निधि व बच्छ्रात् प्राशनिद्रः तथैव रन् अनव समुस्सुः किमिव नारोत् । बडा गत्ला रहमि म सखौं प्रतीक्षमाणाम् उद्यान- मदनसेनां ददर्श । उपत्य च परिष्वङ्गलालस: प्रेम- भिश्चरणानतः उपचन्दयामास। साब्रवीत् अहं सम्प्रतं ते परदाराच, यतोऽहं पित्रा समुद्रदत्ताय चा दत्ता, कतिपयैरेव दिनैर्विवाहो मे भविता, गच्छ मा कश्चित् पश्येत् ततो दोषो भवेत् । - त्यक्तश्च स धर्मदत्तस्तां जगाद सुन्दरि ! यदस्तु, . नाहं जीवेयम् । तदाकण्यं सा बणिस्ता ३१५ याकुला तमुवाच तर्हि विवाहो मे तावत् ·दशमकथा। सम्पद्यतां पिता मे चिरकासितं कन्यादान फलं लभतां, ततोऽहं त्वां निश्चितं प्रणयेन समुपेयामि । तदाकण्य मोऽब्रवीत् अन्यपूर्वा मम प्रिया नेष्टा, परभुक्त कमले विमलेऽपि किं रतिर्जायत ? इति तेनाभिहिता सावादीत् तहि कृतोद्दाहैव पूर्व त्वामुपयास्यामि, ततः पतिमिति । एवमुक्तवतों तां बणिकपुत्चौं प्रत्यया शपथेन सत्ये न स धर्मदत्त: मम्बबन्ध। ततस्ते नोमिता सा समुहिग्ना स्व मन्दिरं विवेग । अथ प्राप्ते लग्न दिवसे निहत्तोहाहमङ्गला सा गत्वा पतिग्टहं नीत्वा च उत्सवेन वासरं निगि पत्या समं शय- नीयरहमध्याम्त। तत्र शय्यानिषमापि असम्मुखी समद्र दत्तस्य तस्य पत्यः परिष्वङ्ग न प्रत्यपद्यत । तेनानु- नीयमानापि सा यदा उदश्रु बभूव तदा स नाहम- स्या अभिमतोऽस्मीति हटाकरोत् । अवादीच सुन्दरि ! यदि तऽहं नाभिमतः तत्ते योऽभिमतः तं सेवितुं तदाकण्य मा नतमुखी शनैरवादीत् नाथ ! ल मे प्राणाधिकः प्रयान्, किन्तु मे विज्ञप्तिमेकां शृण, सहर्ष मे अभयं प्रय, शपथञ्च कुरुष्व, प्रायपुत्त्र ! अवक्तव्यमपि ते वदामि । एवमुक्तावती सा तथेति कच्छात् प्रतिपद्यमानं तं सविषादं सलज्जा सभयञ्चावादीत् नाथ ! एकदा एकाकिनों ग्रहोद्याने मां दृष्ट्वा धर्मदत्तो नाम मम भ्रातुः सखा युवा स्मरातुर: मामरुणत् । मया परी- वादं पितुः कन्यादानफलञ्च रक्षल्या हठप्रवृत्तस्य तस्य बाक्संयमः पूर्व विवाहिता लामुपेण्यामि ततः पतिमिति ।

·वेताबपञ्चविंशतिः । तत् प्रभो! मे सत्यं प्रतिपालय अनुमन्यख मां तदन्तिक- गमनाय, तबिकटं मत्वा क्षणेनागमिष्यामि, न हि पाबा. ल्यसेवितं सत्यमतिक्रमित मनोमि, इति बस्या वचोवज. पावेन सहसा इतः समुद्रदत्तः सत्येन बद्धः क्षणमचिन्तयत् अहो । धिक इयमन्यरत्ता, एतया ध्रुवमेव गन्तव्यम् । तत् कथं सत्यं हथि, यातु इयं कोऽस्याः परिग्रहः ? इत्यालोच तां यथेष्टगमनाय अनुमेने । सापि सहसा समुत्थाय तस्माद वैश्मनो निरगात् । पथ सा थान्ती मदनसेना निधि मार्गे एकाकिनी केनापि चौरेय प्रधाव्य वसनाचला रुधे । जचे च विभ्यती सा, का त्वं सुभु ! क यासीति ? सावादीव मुच्च मां किं तवानेन प्रसङ्गन, कार्यमस्ति मे। ततश्चौ. रोऽब्रवीत् सुन्दरि ! चौरात् मत्तः कथं त्व' मुच्यसे ? तदा- कण्य सावदत् यहाथ मे आभरणानि, ततश्चौरोऽभ्यधात् योभने ! किमेभिरुपलैः, चन्द्रकान्ताननां जगदाभरणभूतां भवती नैवाहं त्यजामि, इति तेनोक्ता विवथा सा बणिक- नन्दिनी निजवृत्तान्तमाख्याय तमेवं प्रार्थयामास भट्र ! क्षणं अपेक्षस्व यावत् सत्यमनुपालयामि, इहस्थस्यैव ते पाख सत्वरमेष्यामि, माहमिमां गिरमुख दायिष्यामि । एत- दाकख चौरस्तां सत्यसन्धा मखा मुमोच, तस्थौ च तत्र सदाममं प्रतीक्षमाणः । सापि तस्य धर्मदत्तस्य बचिनो- ऽन्तिकमाजगाम । च धर्मदत्तस्तामभीष्टां प्राप्तां दृष्ट्वा यथावृत्तं पृष्ट्वा विचिन्त्य च क्षणमब्रवीत् सुन्दरि ! सत्ये न ते तुष्टोऽस्त्रि, त्वया परस्त्रिया मे नास्ति प्रयोजनम, यावत्त्वां कधिवक्षते तावत् यथागतं गम्यतामिति तेन स

·दशेमकथा।
स्वका सा तथेति तहे हात् प्रत्यागमत् ।
पथि चौरस्य प्रतिपालयती निकटं प्राप्य ब्रूहि कस्ते
वृत्तान्तस्तत्र गताया इति पृच्छते तस्म सा तन बणिजा
यथोक्तं तत् सर्वमाख्यातवती। तत: चौरस्लामवादीत्
यद्येवं तत् मयापि सत्यतुष्टे न विमुक्तासि, साम्प्रतं साभरणा
एह व्रज इति । एवं तेनापि सन्त्यता रक्षिता अनृणा
पलुप्तशीलमुदिता पत्य रन्तिकमाययो। तत्र गुप्त प्रविष्टा
महष्टे वागता पृष्टा तस्मै पत्ये तत् सर्वं यथावदवर्णयत् ।
सोऽपि अम्लानमुखकान्तिस्ताम सम्भोगलक्षणां अनष्टचा-
रिता सत्यपालनगतां अदुष्टमनसं सम्भाव्य अभिनन्द्य च
तया सह स समुद्रदत्तः यथासुखं तस्थौ। इति कथामुक्ला
स वैतालस्त भूपं पृच्छति स्म राजन् ! पूर्वोक्त शापमनु-
मृत्य ब्रूहि एषां चौरबणिजां मध्यात् कस्यागीति ।
सदाकण्यं स राजा मौनं विहाय तं वेतालमाह स्म एषां
चौरस्त्यागी न पुनरुभौ तौ बणिजौ, यो हि पतिस्तां
भत्याज्यां विवाह्यापि अन हात् स कुलजः सन् प्रन्यासला
भायां जानन् कथं वहति ? योऽपि अपरः स भयात्
अथवा कालेन जीर्णासक्तिवेगात् तमत्याचीत् । चौरस्तु
गूढ़ चारी निरपेक्षः पापी, प्राप्त साभरणं स्त्रीरत्न यदमुच्चत्
सेत स एव त्यागीति । तदाकण्यैव स वेतालः पूर्ववत्
खं पदमगात्, राजापि पुनस्तमानतु सयनोऽभवत् ।

·अथ एकादशकथा। गच्छ. ततः स राजा शिंथपास काशं गत्वा तं वेतालं पुन: स्कन्धमधिरोप्य तं भिक्षु प्रति प्रागन्तुमारभे। न्तञ्च तं स्कन्धस्थितः स वेताल: प्राब्रवीत् राजन् ! विचित्रामेकां श्रमापहां कथां ते निवेदयामि शृणु । पूर्वमासीत् उज्जयिन्यां धर्मध्वजो नाम नृपतिः । तिस्रः राजकन्यास्तस्यातिवल्लभा भाया आसन् । तासा- मेका इन्दुलेखा, द्वितीया तारावली, वतीया मृगावती। ताभिः राज्ञीभिः सह विहरन् राजा जितागेषरिपुः सुख- मासाञ्चक्र। एकदा तत्र वसन्तोत्सवे समुपस्थिते ताभिः प्रियाभिः सह स राजा कीड़ितुम् उद्यानमगात् । तत्र अलिमाला- मौरीकाः पुष्पानता लताः अनङ्गस्य सज्जिताथापयष्टीरिव पश्यन् तवत्यतरुपरिवर्तमानानां कोकिलानां गिरं सम्भोगेकरसस्य मनोजस्य आज्ञामिव शृगवन् वासवोपमः स राजा अन्तःपुरिकाभि: साकं कन्दपंजीवितस्यापि जीवितं मधु सिषेवे! तत्र तस्य राज्ञः इन्दुलेखाया देव्याः कलिकचग्रहात् कर्णाग्रात् उत्सङ्गे उत्पलं पपात । तद. भिघातेन च चते जाते अभिजाता सा महादेवी हा! हा! इत्यु वा मुमूर्छ । तदवलोक्य विह्वलेन राजा परिजनन च शीताम्बुमारुतैः समाश्वासिता सा कथञ्चित् संज्ञामवाप।

·14006 एकादशकथा । अथ राजा तां राजधानी नीत्वा भिषजां शतैर्विविधौ. षधैः प्रियामुपाचरत् । ततः स राजा रात्री तां सुस्थिता दृष्ट्वा द्वितीया तारावल्या मह चन्द्रप्रासादमारोह । तत्र तस्य राज्ञः कोड़मुप्तायां तस्यां गवाक्षमार्गेण हिमकरविषः सदङ्गेषु पेतुः । ततः क्षणात् प्रबुद्दा सा दग्धास्मीतिवादिनी सहसा शयनादुत्तस्थी। अथ स राजा प्रबुद्धः किमेतदिति सम्भ्रान्तः समुत्थाय तस्या अङ्गषु विस्फोटान् निर्गता- नपश्यत् । किमेतदिति पृच्छन्तं तं तागवली राजी प्राहम नाम । अङ्गपतितैरिन्दो: किरणैरेतत् मे कृतम् । इत्युक्ती- वत्याः रुदत्यास्तस्यास्तामात्तिं दृष्ट्वा राजा विह्वलः परिजन- माहयत्, अकारयच तेन परिजनेन सजलैनलिनीदलैः शय्याम्, अदापयञ्च अङ्गषु आद्र श्रीखण्डविलेपनानि । तावञ्चास्य टतीया महिषी मृगावती तत्पाव माग- न्तुमना निजमन्दिरात् निरगमत् । निगच्छन्ती च सा कापि गृहे निःशब्दायां तस्यां रजन्यां विदूर सुज्यत धान्यावधातजं मुपलध्वनि शुयाव । शुब्लव वा सा हा! मृतास्मीति वदन्ती करौ धुन्वती च व्यथिता मार्गे एव उपाविशत् । ततः प्रतिनिवृत्य व परिजनन व भवान्तःपुरं नीता सा बाला रुदतो शयन भेजे। तत्परिजनश्च किमेतदिति चिन्वन् साशुः आनीलनमरी पद्माविव किणाशितौ तस्या हस्तौ ददर्श। उवाच च गत्वा तं वृत्तान्त राज्ञे। सोऽपि राजा सम्भान्तः समागत्य किमेतदिति तां प्रियां पप्रच्छ। सापि हस्तौ प्रदश्य व्यथिता प्रोवाच नाथ ! मुषलध्वनी श्रुतमान एव में ·६. वेतालपञ्चविंशतिः । एती किणो जाताविति । ततः स राजा दाहशमनभौषधं चन्दनविलेपनादिकं तस्य हस्तयोरदापयत्। एकस्या उत्पलेनापि पतता क्षतमाहितं, द्वितीयस्याः शधिकरैः रपि अङ्ग दम्धम् । तीयस्यावास्या: श्रुतेन भुषलशब्देन हस्तयोरीदृशाः किणा जाताः । अहो ! थुगपत् एतासां मे प्रेयसीनां गुणोऽपि अभिजातत्व दोषायैव जातः । इति चिन्तयतः अन्तःपुरेषु भ्रमतस्तस्य नृपतेः सा बियामा शत- यामेव क्वच्छात् विरराम । प्रातय स राजा शल्यहर्तृभि- भिषग्भिः सह तथा विधानमकरोत् यथा अचिरात् स्वस्था- तःपुरनिर्वतोऽभवत् । इत्यमेतां कथामाख्याय वेतालः पप्रच्छ राजन् ! एतासां का सुकुमारतरा ? यस्याः मुषले अस्पृष्टेऽपि शब्देनैव किणा उद्गताः उत्पलेन्दु करैः स्पर्थे जावे ययोवणविस्फोटा वृत्ताः, इति राजी वचनमाकखं स वैतानः यथास्थानमगात्, राजा च दृढ़निय यः पुनस्तमानेतुं सत्वरो बभूव । ते उभे तस्याः, समेन। अथ हादशकथा। अथ राजा तथैव तस्य शिंथपातरोरन्तिकं गला तं वेतालं स्कन्धमारोग्य पुनर्गन्तु प्रावर्तत। वैतालच भूयसमवादीब राजन् ! रत्थमनुहिम्नः व मशं में ·19006 हादशकथा। प्रियोऽसि, तदेतां हृद्यामाख्यायिकां ते श्रमविनोदाय कथयामि, शृणु। आसीदङ्गदेशे यशः केतुरिति युवा स्वाङ्गगुप्त्यर्थम् अद- ग्धस्तनुमाथितोऽपर इव स्मरो नरपतिः। बाहुवीर्येण पराजितवैरिकुलस्य तस्य शक्रस्येव बृहस्पति: दीघदर्शी नाम मन्त्री अभूत्। कदाचित् स राजा वयोरूपमदात् निहतकण्टकं राज्य तस्मिन् मन्विणि विन्यस्य शनैः सुखासतः समजायत । केवलं निरन्तरं प्रमदास्पदे अन्त:- पुरे तस्थौ, शुथाव च तासां सानुरागगीतं न हितैषिणां वचनम् । रज्यति स्म स सततं नालवातायनेषु न पुनबहु. छिट्रषु राजकार्येषु कदाचिदपि। दीर्घदर्शी तु तं राज्यचिन्ताभारं समुद्दहन् दिवानिशमतन्द्रितस्तस्थौ। अथ पौरेषु नृपं व्यसने प्रक्षिप्य महामन्त्री दीर्घदर्शी साम्पतं राज्ञः श्रियं स्वयं भुङतो इति जनवादे समुस्थिते स मन्त्री स्वर्गहिनों मेधाविनों प्राब्रवीत् प्रिये ! राजनि सुखासते तदभारं वहतोऽपि में राज्य भनितमनेनेति महदयशो मे समुत्पन्न जनेषु । लोकवादो हि महता- मपि दोषमावहति, रामोऽपि जनापवादेन जानकों त्याजितो न किम् ? तम्मया कि कत्र्तव्यमधुनेति मन्त्रि- णाभिहिते भार्या मेधाविनी धीरा अन्वर्धनाम्नी तं पति- मभाषत नाथ ! तीर्थयात्रापदेशेन युक्त्या महोपति- मापृच्छख, कियन्त कालं विदेशं गन्तु मे वृद्धस्ये दानों युक्त तदनुमन्यतामिति । एवं हि निस्पृहस्य ते स जन- वादो निवस्य ते । त्वयि चास्थिते राजा स्वयं राजधु- ·वैतालपञ्चविंशतिः। रानुदश्यति । ततश्च शनैरस्य व्यसनित्वच शान्तिमेष्यति । प्रागतस्य च पुनस्ते सा एव मन्त्रिता अनिन्द्या भविता। इति भार्ययानुशिष्टो महामन्त्री तथेति कथाप्रसङ्गन तं नृपं यशःकेतुं व्यज्ञपयत् राजन् ! अनुजानीहि मां कांश्चिदपि दिवसानहं तीर्थयात्रार्थमिती व्रजामि, धर्मो हि मे परमो मतः। तदाकण्यं स राजाब्रवीत् मन्विन् ! मा मैवं तीर्थविना अपरो दानादिः किं न धर्म: ? वटहे- वपि तेन स्वर्गसाधनं किं न स्यात् ? अथ मन्त्री तमवोचत् देव ! दानादी अर्थ शुद्धयादिकं मृग्यते, तीर्थानि तु नित्य शुद्धानि, यावञ्च यौवनं तावदेव धीमता गम्यानि, नाचेत् अविश्वास्य अस्मिन् शरीरे कुतस्त : सह सङ्गम: ? इति तस्मिन् मन्त्रिणि वदति राति च तत् निषेधति प्रविश्य प्रतीहारी तं राजानं व्यजिन्नपत् देव ! भगवानंशुमान् व्योमसरोमध्यमवगाहते, तदुत्तिष्ठ, स्नानवेला तेऽतिवर्तते । एतदाकण्यं राजा सहसा स्नातुमुदतिष्ठत्। यानोन्मुखः स मन्त्री च तं प्रणम्य रहमगात् । तव तां भार्यामनुगन्तुमनसं निवार्य खभृत्यैरपि अतर्कितः स्वयुक्त्या यात्रामकरोत् । क्रमेण च एकाकी तान् तान् देशान् तीर्थानि च भ्रमम्. ओविषयं प्रापत् । तत्राधे रदूर एक पत्तनं प्राप्य तत्र चैक शैवं मन्दिरं प्रविश्य तत्प्राङ्गणे उपाविशत् । तत्र तम् अर्ककर- सन्तप्तं दूरावभ्रमणधूसरं निधिदत्तो नाम देवार्चनागतः कश्चिद बणिक् ददर्श । स तं तथाविधं दृष्ट्वा सयज्ञसूत्र मुख क्षणं बिजयेष्ठं सम्भाव्य आतिथ्यार्थ स्व गृहमनयत् ।

·हादशकथा। . अपूजयच्च स्नानभोजनाद्यैः । अप्राक्षीच विश्वान्त कस्त्व कुत आयातः, क्व यासीति । सोऽब्रवीत् अहं दीर्घदर्शी नाम विप्रः, अङ्गदेशादिह आयातस्तीर्थयात्रार्थी ति । ततः स महाबणिक निधिदत्तस्तमब्रवीत् अहं बाणिज्यया सुवर्णहीपं गन्तुमुद्यतः, व तावदस्मद्गृहे तिष्ठ, यावदह आगमिष्यामि, तीर्थ यात्रापरिश्रान्तोऽसि, अत्र कञ्चित् कालं विषम्य ततो यास्य सीति । तदाकण्यं स दीर्घदर्शी प्रत्यवादीत् ममेह स्थित्वा अलं, त्वयैव सह तवाहमपि गन्तुमिच्छामि। ततस्तेन साधुना एवमस्तु इति कथिते स मन्त्री चिरादपास्तगयनो निशां. तामनैषीत् । अथान्येास्तेन बणिजा साई वारिधि गत्वा तदभाण्ड. पूर्ण प्रवहणं समारोह। तेन प्रवहणेन गच्छन् अद्भुत- भीषणम् अम्भोधिं विलोकयन् क्रमेण तत् स्वर्णदीप- मुपाययो । तत्र च द्वीपे तेन क्रयविक्रयौ कुर्वता बणिजा निधिदत्त न मह कञ्चित् कालमुवास । ततश्च तेन सह प्रत्यागच्छन् प्रवहणेन, तस्मात् सागरात् सहसा समु.. स्थि तम् प्रबालेः शाखासुभगैः जाम्बूनदोज्ज्वलैः काण्डैः मणिमयैः फलैः कान्तैश्च कुसुमैः सुशोभितं कल्पवृक्षमद्रा- क्षीत् । तस्य च स्कन्ध सदनपर्योपरिस्थिताम् अत्य- इताकारां कमनीयां कामपि कन्यकामैक्षत । अहो! कि- मेदिति स मन्त्री यावत् ध्यायति स्म तावत् सा कन्या वीणापाणि: गातुमुपचक्रमे । येन यत् कर्मवीजमुप्त स निश्चितं तत्फलं भुती, पूर्वक्रतं हि कर्म विधिनापि अन्यथा कत्तं न शक्यते, इति सङ्गीतार्थ प्रकटय्य क्षणादेव ।

·वेतालपञ्चविंशतिः । सा दिव्यकन्या कल्पद्रुमपर्यङ्कसहिता तत्र व ममज्ज । कि- मप्येतदपूर्वमद्य मयेह दृष्टं, क अब्धिः, क्व च दृष्टनष्टोऽयं दिव्याङ्गनासहितस्तरुः । यदि च अब्ध रीटश एव शख- दाकारः, तदा लक्ष्मीन्दुपारिजाताद्याः अस्मात् न किम- इताः इति सञ्चिन्तयन्त' दीघदर्शिनं विलोक्य विस्मया- विष्ट कर्णधारादयोऽब्रुवन् भद्र ! एवमेषा वरकन्यका सदैव इह दृश्यते, निम जति च क्षणेन, तव तु अस्या नवं दर्शनम् इति तैरुतः स मन्त्री सविस्मयस्तन निधिदत्तेन समं पोतात् सागरतीरमास साद। तत्रोत्तारितभाण्डे न तेन बणिजा दृष्टभूत्येन तह स मन्त्री तद्ग्रहं गत्वा बहन् दिवसान् तत्र सुखेन स्थित्वा तं निधिदत्तमुवाच मार्थ वाह ! भवद्गेहे अहं चिरं सुखेन विश्वान्तः, इदानीं स्वदेशं गन्तुमिच्छामि, ते भद्रमस्तु इत्युक्त्वा तमनिच्छन्तमपि बग्निपतिमामन्त्य स दीर्घदर्शी सत्त्वमानसहायस्ततः प्रतस्थे । क्रमेण नाना देशानतिक्रमन् निजम् अङ्गविषयं प्रायात् । तत्र यशः केतुना राजा तदन्वेषणाय नियुक्ता. श्वारा वहिनगरमागतं तं ददृशुः । ततस्तै विज्ञप्ती राजा तविश्लेषसुदुःखितः स्वयं नगरात् निर्गत्य तमभ्यगात् । ततश्चापित्य परिष्वज्य अभिनन्द्य च अध्व श्रमक्षामधूसरं तं अभ्यन्तरमनयत् । अब्रवीच्च तं विश्रान्तं मन्विन् ! अस्मान् त्यत्वा त्वया किमर्थ यावच्छरीरं निःस्नेहपरुषा. मिमां दशां मानसं नीतम् अथवा भगवतो भवितव्यस्य गतिं विचित्रां को विज्ञातुमर्हति। येन अकस्मात् ते तीर्थादिनमणे मतिरेषाभवत् । तदबूहीदानी के त्वया ·द्वादशकया। ६५ देशा वान्ताः किञ्च नवं वस्तु दृष्टमिति । ततः स क्रमाद् वर्ण यन् सुवर्ण ही पान्तमध्वाजम, अब्धौ समुत्थितां गायन्ती त्रिजगत्मारसूतां कन्यतस्थितां तां दिव्यकन्यकां तस्मै यथावद कथ यत्, राजा तु तत् श्रुत्वैव तथा स्मरवशोऽभवत् यथा त्या विना राज्यजीविते निष्फले अमन्यत । अवदच्च तं मवणं एकाते नोवा मलिन् ! मयावश्यमेव सा ट्रष्टव्या, नोचत् मे जीवितं नास्तीत्यवधारय। भवितव्यता प्रणम्य त्वदुप्ता न पथा गामि, अहं ते न निवारणीयः नानुगम्यश्च, गुप्त मे काको ग कामि, राज्यन्तु मे त्वया रक्ष्य इदञ्च मद्दचो नान्यथा काय्यं मया असुभिः शापितोऽसि इत्यु का तत्प्रतिवाद निरल्य तं मन्त्रिणं विस सज्ज । तदा स दीव दर्गी अनपोत्सवेऽपि विमना व आसीत्, स्वामिनि असाध्ययमनासतो ममन्त्रिगां कुतः सुखम् ? अथान्ये यः स राजा तम्मिन् मन्त्रिणां वरे न्यस्तराज्य- भार: निशि तापसरूपधरः यमाकेतु: स्वात् नगरात् प्रतम् । गवत पथि लशं नाम मुनिमपश्यत, सोऽपि से प्रगतं तापम काय समादि गत् वत्स ! लक्ष्मोदत्तेन वांगजा सावं यातन वारिधी गत्वा अभीष्टां कन्या प्राप्स्यसि, निराकुलो ब्रज इति सदवचनं श्रुत्वा सृष्टः प्रणम्य च तं राजा गच्छन् देशान् नदीरट्री- शातिक्रम्य तमम्ब धिमाससाद । तस्य च तीरे मुनिप्रोक्तेन तन लक्ष्मीदत्तेन माणदीपं यियासना बणिजा सहसा अस्य सङ्गतिरजायत । तेन च चक्राङ्गपादमुद्रादिदर्शनात् मद्देन सह स नृपः प्रवहणमारुह्य अब धौ प्रतस्थे ।

·वेतलपञ्चविंशतिः । सम्प्राप्त मध्यम स्तस्मिन् प्रवहणे, सहसा कल्पविटपि- स्कन्धाधिरूढ़ा सा कन्यका उदगात्। यावत् सजा चकोरश्चन्द्रिकामिव तां पश्यति तावत् सा तथैव वल्ल की. वाद्यसङ्गतं गायति स्म । यत् कर्मवीजं येन प्रागुप्त तत्फलं तेन निश्चितं भोक्तव्यं, पूर्व कृतं हि विधिरपि नान्यथा कर्तुं प्रभवति। तस्माद यत्र यथावत् यस्य यत् देवांगन भवितव्यं तव तेन भवितव्य नासौ जन्तुर्विवयो नीयते इति सूचितभाव्यों गीतिकां गायन्ती तां पश्यन् गजा तत्क्षणं मरशराहत: निस्पन्द एतातिष्ठत् । हे रत्ना. कर ! तुभ्य नमोऽस्तु, येन त्वया इमां प्रच्छाद्य श्रिया हरि- विप्रलयः, तत् त्वां शरणं प्रपन्नोऽम्मि, त्व मे इष्टसिद्दि विधत्व | यावदित्यं स राजा समुद्र स्तौति स्म तावत् सा कन्यका सपादपा तत्र न्धमज्जत् । तदवलोक्य व स राजा तामनु आमानं सिन्धी प्रातिपत्। तहीच्य स सज्जनः लक्ष्मीदत्तः तं विनष्ट मत्वा दुःखात् देहं त्यक्त समुद्यतोऽ- भवत् । मा तावत् साहसं कार्षी:, मग्नस्यास्य अम्बु धौ भयं नास्ति एप राजा यशाकेतुर्नाम तापस रूपभृत् । अस्या एव कन्याया अर्थ समायातः, इयं हि अस्य पूर्वभार्या, एतां प्राप्य पुनरसौ अङ्गराज्यं गमिष्यति इति गगनादुगतया वाचा समावासितोऽसौ सार्थवाहः यथाकाममिष्टं देशं स्वार्थसिद्धये जगाम । राजा यश:केतुश्च अम्बुधौ मग्नः अक- स्मात् दिव्यमेकं नगरमद्रासीत् । सविस्म यश्च तत् नगरं भास्वन्मणिमयस्तम्भैः काञ्चनोज्ज्वलभित्तिभिः मुताजालग- वाचकः प्रासादः विराजमानं नानारत्नशिलाबहसोपान- ·हादशकथा। चासैः वापिकैः कामदैः कल्पवृक्षाढ्य रुद्यानरुपशोभितं दृष्ट्वा समृद्धेऽपि तत्र पुरे निर्जने यहं यह प्रविश्य यदा तां प्रियां क्कापि न दृष्टवान् तदा विचिन्वन् उत्त ङ्गमेकं मणि मन्दिर- मारुह्य तद्दारमुद्घाट्य तत्र प्रधिवेश । प्रविश्य च तव सद्रत्नपव्यङ्कस्थितां वस्त्राचादित सर्वाङ्गां शयानाम् एकाका- मैक्षिष्ट । किं स्यात् सैवेयम् इति सोत्कण्ठं यावत् तम्मुख- मुद्घाटयति तावत् तामेव ईप्सितां कन्यकामद्राक्षीत् । तद्दर्शनेन चास्य तदा कापि अवस्था ग्रीमर्त्तमरुपान्य स्य सरिद्दर्शनेनेवाभवत् । सापि उन्मीलितलोचना तं कल्याणा- कतिलक्षणं कायं प्राप्त वीक्ष्य सम्भमात् शयनम जहात् । ततश्च लतातिथ्या आनत सुखी फुल्ले क्षणोत्पलचा पादयोः पूजयन्ती शनैरभ्यधात् महाभाग ! को भवान् ? कमिदमगम्यं रसातलं प्रविष्टोऽसि ? राजलक्षणाशित. तनोस्त तापसव्रतं किमिदम् ? महाभाग ! यदि ते मयि प्रसादस्तदा एतदाख्याहि । एवं तस्या वचः श्रुत्वा स राना तां प्रत्य वाच सुन्दरि ! अहमङ्गराजः यश:के तुनाम, आप्ताजनादिहाम्बु धौ दृश्यां त्वाम थोषं ततस्त्वदर्थम् इम वेशं कृत्वा राज्य विमुच्च भागत्य च अनुमार्गेण दह प्रविष्टोऽस्मि, तन्मे कासि त्वं कथय इति तनोता मा सलज्जा सानुरागाच तमभ्यधात् महाभाग ! मृगाङ्गनेन इति श्रीमानस्ति विद्याधराधिपः। मां मृगावती नाम तस्यामजां विदि । स फिा मामलिन् नगरे एकाकिनी विमुच्य केन हेतुना सपोरजनः कापि गत इत्यहं न जाने। तेनाहं शून्य वसतेरस्मात् वारिधी उज्य कल्प- ·वेतालपञ्चविंशतिः। द्रुमारूढ़ा भक्तियतां गायामि । एवमुक्तावती सा तस्य मुनेवचः स्मरता तेन राना पेशलैः सुवचोभिः तथा अरज्यत यथा अनुरागविवशा तत्क्षणं तस्य वीरस्य भायात्वम् अङ्गीकृत्य समय मे कमभ्यधात् आयपुत्र ! प्रति. मासं शुल्लकृष्ण चतुर्द श्याम अष्टम्याञ्च अनायत्ता चतुरो दिवसान् यत्र क्वापि दिनेषु गच्छन्ती अहं त्वया न निवाया नापि ट्रष्टव्या, अत्र हि कारणं विद्यते इति । ततस्तथेति प्रतिपदा स राजा गान्धर्वगा विधिना तां परिणीय तत्र तया सह दिव्यं भोगसुग्वं बभजे । एकदा सा मृगावती दिव्यसम्भोगसुखावस्थितं तं भूपं प्राह स्म । नाथ ! त्वाम है ब प्रतीक्षस्व, कायार्थ कापि अहे यामि, अद्य मा क पण चतुर्दशी मम सम्प्राप्ता, आयपुत्र ! इहस्थच अमु स्फाटिक गृहं माम्न गमः । मा अत्र वाप्यां निपतितो भव, ताई भूलोकं त्वं तत्क्षणं गमि- यसि । इत्यु का तमामन्वा तस्मात् युरात भा बहिरगात् । राजापि गृहीतखगस्तां जिज्ञासुकन्वय सत्। अद्राचीच तमाश्यामव्यात्तवनाविलं साकारमिव पातालमागन्छन्त कमपि राचसम् । स च राक्षस: जियत्य व घोरं रवं कुर्वन् तां मृगावती बले निष्क्षिम्य निगीण वान् । तदवलोक्य व स राजा अतिकोपन सहसा ज्वलन् निर्मोक- मुक्तभुजगश्यामलेन महासिना क्रोधाकष्टेन धात्विा रक्षसस्तस्य सन्दष्टोड पुटं शिरश्चिच्छेद । ततो मोह- निशान्ध विनष्टगतिके कान्ताक्यिोगाते नृपे अकस्मात् मेघ मलिनस्य तस्य रक्षसः अङ्गं भित्त्वा उद्योतितदिक्चका ·हादशकथा। विमला चन्द्रमूर्ति रिव सा मृगावती जीवन्ती अक्षताङ्गी विनिय यौ। तां तथा सङ्कटोत्तीणों कान्तां दृष्ट्वा राजा एहि एहि इति वदन् प्रधाव्यैव आलिलिङ्ग । प्रिये ! किम- तत् स्वप्नाऽयमुत मायेति तेन पृष्टा सा संस्मृत्य विद्याधरी प्रत्यभाषत आर्यपुत्त्र ! शृणु नायं स्वप्न: नापि माया, अयं हि विद्याधरेन्द्रात् स्वपितुर्मम शापोऽभूत् । स मे पिता बहुपुत्वोऽपि इह वसन् वात्सल्यात् मया विना आहारं नाकगेत्। अइञ्च सर्वदा इह निर्जने शवपूजा. सक्ता चतुर्दश्याच इयोरेव पक्षयोरागच्छम् । एकदा चतुर्दश्यामिहागत्य चिरं गौरों समर्चयन्त्या मे दैवात् समस्त दिनमवसितम् । तस्मिन् दिने स मम पिता मत्प्रतीनः क्षुधितोऽपि मां प्रति कुपितः किञ्चि- दपि नाभुङक्त नापि अपिवत् । ततो रात्रपामुपेतायां सापराधां मामधोमुखौं भवितव्यताबलात् अन हः शपति यथा त्वं मामवज्ञाय क्षुधात्तं सर्वं दिनं विस्मृत- वत्यसि तस्मात् मासि मासि अष्टम्योचतुर्दश्योश्च हराचन- रसात् पुरात् वहिर्यान्तों त्वां कृतान्तसंत्रासो नाम राक्षसो निगरिष्यति । ततथास्य हृदयं भित्त्वा भित्त्वा निरेष्यसि, शापं ताञ्च निगरणव्यथां न स्म रिष्यसि । एकाकिनी च अत्र स्थास्यसि इति शापं ददत् स मयानुतीत: ध्यात्वा शापान्तमकरोत् । यदाङ्गपतिः यमकेतुम्तव भी भूत्वा राक्षसेन निगीणां त्वां दृष्ट्वा तं राक्षसं निहमिथति तदा व तस्य हृदयाबिगता शापात् मोक्ष्यसे, संस्मरिष्यसि च शापादिसर्वा निजा विद्याः। इति शापान्तमुक्त्वा इह ·वेतालपञ्चविंशतिः । मामेकाकिनौं मुक्त्वा सपरिच्छदो निषधाद्रिं गतः । अहं तदादेशेन शापमोहादिहावसम् । स शापश्चास्य मे क्षीणः, जाता च सर्वत्र स्मृतिः । तदद्य तातपार्श्व गमनाय निष- धादि व्रजामि, शापान्ते स्वगति प्राप्सयामीत्येष मे नियमः । त्वमिहाम्व व्रज वा स्वराष्ट्र अत्र ते स्वातन्वाम् । एवं तयोतो नृपतिदु:खितस्तामभ्यर्थयामास सुन्दरि ! सप्ताहानि त्वया न गन्तव्यं सुमुखि ! प्रसीद, इह उद्याने बया सह क्रीड़न औत्सुक्यं विनोदयामि, ततस्त्व पितुः स्थानं गमिष्यसि, अहञ्च स्वस्थानं यास्यामि । ततः स तथेति प्रतिपन्नया तया कान्तया तस्मिन्ब्रुद्याने सजलोत्पल- नेवासु मा म याहि अस्मान् विहाय इति हंससारस- निचयैः रुवन्तीष्विव उत्क्षिप्तवीचिहस्तासु वापीषु षड़हं रेमे । ततः सप्तमेऽहनि स राजा युक्त्या या भूलोक- प्रापिणी हारवापिकास्ति तत्र रहे तां कान्तामनयत् । तत्र चागत्य तां कण्ठ राहीत्वा तस्यां वाप्यां निपल्य तया स्वपुरोद्याने वापीमध्यादुत्तस्थौ । कान्तासमेतं प्राप्त तं भूपं दृष्ट्वा उद्यानपालकाः प्रहृष्टा गत्वा मन्त्रिणं दीर्घदर्शिनं जगदुः। सोऽपि आगत्य पादयोः पतित्वा तमानीतप्मिताननं सपौरोऽभ्यन्तरं प्राविधयत्। अहो! कथं सैषा दियाङ्गना अनेन राज्ञा प्राप्ता, या व्योनि विद्युदिव क्षया दृश्या मया दृष्टा। धावा ललाटाक्षरपतिषु यस्य कलिखितं तत्तस्य असम्भाव्यमपि अवश्यं उपतिष्ठते । इति तस्मिन् मन्त्रिमुख्य अन्यम्मिच ननें ध्यायति सा मृगावती तं भूपति स्वदेशागतं दृष्ट्वा सहसा तव ·हादशकथा। पूर्ण सप्ताहा वैद्याधरौं गतिं गन्तुमियेष। परं लदा उत्- पतनी विद्या स्मृतौ नाविरासीत् । ततः सा मुषितेव परं विषादमगमत् । कथमेवं विषम्मासि ? प्रिये ! वद इति राजाभिहिता सा विद्याधरो तमब्रवीत् अहं शाप- मुक्तापि यदियच्चिरं त्वत्नेहपाश संयमिता स्थिता, तेन मम विद्या दिव्या गतिश्च नष्टा । तदाकण्यं राजा ममेयं विद्याधरी सिद्धे ति प्रहृष्टः महान्तमुत्सवं चकार । तदवलोक्य स दीर्घदी मन्त्री निशि गृहं गत्वा शयनीयं प्राप्य च सहसा हृत्स्फोटेन व्यपद्यत । ततो राजा स्वयं धृतराज्यभारः तया मृगावत्या सह चिरं स्वर्ग सुखमनु- भवन् तस्थौ। इति कथामाख्याय स वैताल: पर्यपृच्छत् राजन् ! खामिनस्तथान्य दये सम्पन्ने तस्य महामन्विणः हृदयं यत् स्फटितं तस्य को हेतुः किं दिव्याङ्गना मया नाता इति शुचा वा राज्यार्थिनः पुनः राजागमनजेन दुःखेन ? यदि जाननपि एतत् मह्यं न वक्ष्यसि, तदा ते धर्मो विनश्यति, यास्यति च ते शिरः शतधा खण्डितम् । इलाकण्य राजा तं वेतालं प्रवादीत् योगीखर ! नैतत् द्वयमपि शुभचरिते मन्त्रिवरे सम्भवति, किन्तु येन भूभुजा स्त्रीमानानुरागात् राज्यमुपेक्षितम् अधुना तु दिव्य- स्त्रीरतस्य तस्य अत्र का वार्ता ? ती कष्ट कृतेऽपि प्रत्युत दोष एव ससधिको जातः इति विभावयतस्तस्य मन्त्रिणो हृदयं स्फ टितमिति मन्ये इत्यभिहिती वेतालः स मावी तत्क्षणात् निजमेव निलयं जगाम । राजापि तमवाप्त पुनरुद्यतः तमेव शिंशपातरुमाससाद ।

·अथ त्रयोदशकथा। अथ राजा पुनः शिंथपामूलं गत्वा तं वेतालं स्कन्ध. मारोप्य पूर्ववत् प्रातिष्ठत । गच्छन्तञ्च तं पुनर्वेतालः प्राब्रवीत् राजन् ! शृणु संक्षिप्तामे का कथाम् । अस्ति वाराणसी नाम पुरी। तत्र देव स्वामीति राज- मान्यो हिजः कश्चित् प्रतिवसति स्म। तस्य महाधनस्य हरिम्वामीति सुतोऽभवत् । तस्य लावण्यवती नाम उत्तमा पत्नी आसीत् । यां तिलोत्तमादिसुराङ्गना. निर्माणेन शिक्षित कौशलो बिधिरनघरूपलावण्यैर्विनि- ममे। कदाचित् स हरिस्वामी तया कान्तया चन्द्रांशु- शीतले हर्म्य रतिथान्तो निद्रां ययौ। तस्मिथ काले कामचारी मदनवेगो नाम विद्याधरकुमारः तेन पथा नभसि सञ्चरन् तत्र समायात् अपश्यच्च तां लावण्यवती पत्यु: पा सुप्ताम् । स तु दृष्ट्वैव तां सुशामेव गृहीत्वा नभोमार्गेण प्रायात् । क्षणेन च प्रबुद्धो हरिखामी तां प्राणेश्वरीमपश्यन् ससम्भ, मं शयनादुदतिष्ठत्। अहो ! सा मम कान्ता क गता, कुपिता किं मयि, अहोस्वित् प्रच्छन्ना मच्चित्तं जिज्ञासुः कापि स्थिता परिहसति ? इत्येवं बहु वितर्कयन् व्याकुलः समन्तात् हयं प्रासादबल- भीषु अन्विष्यन् निशि अनमत् । परं आग्रहोद्यानात् ·त्रयोदशकथा। ७३ सर्वत्र चिन्वन् कुतोऽपि तां न प्राप । ततः शो काग्नि- सन्तप्तः म गदगदं विललाप हा! चन्द्रमुखि ! हा! ज्योत्स्नासितानि ! हा प्रिये लावण्यवति ! रात्रया तुल्य- गुण द्देषात् अनया किं न सोढ़ासि ? त्वया कान्त्या जितो योऽयं चन्द्रः चन्दन गीतलैः करैः मामसुखयत् सोऽयं त्वया विना लब्धान्तर इव तैरेव ज्वलभिरङ्गारैरिव विषदिग्ध राशुगैरिव मां तुदति । इत्येवं विलपतस्तस्य हरिखामिनः सा निशा कच्छेण व्यरंसीत् न तु विरहव्यथा। अथ प्रातः भावान करैः विश्वस्य सन्तमसं बिभेद परं तस्य हरिस्वामिनी मोहान्धतमसं न भेत्तुं चक्षमे । तीण- निशैश्वकाहरिब वितीर्ण स्तस्य करुणाकन्दितध्वनि: शत- गुणत्व भेजे। स वजनैः सान्त्व मानोऽपि वियोगानल- दीपितः तां प्रेयसी बिना तिं न लेभे। इहानया स्थितं इह स्नातं इह प्रसाधनं कृतं इह च विहतमिति तत इतः रुरोद । बन्धवः सुहृदय तमेवं लोधयन् न तावत् सा मृता, कथं वा त्वया आत्मा हन्यते ? तदवश्यं ताम- वाप्तासि, धैर्यमवलम्बन, तां गवेषय च, धीरस्य उद्. योगिनोऽप्राप्यमिह नास्तीति । इत्येवं बाधितः स हरि- स्वामी कण कैश्चित् दिनैः धृति इबन्ध । अचिन्तराञ्च सर्वस्व ब्राह्मणसात् कृत्वा तीर्थानि तावत् भ्रमामि, पाप- सञ्चयञ्च नपयामि, पापक्षये जाते जातु तां प्रियां भ्राम्य- बवानुयाम् । इत्यालोच्य स · समुत्याय स्नानादि काक रोत्। अन्येद्य व सत्रे विविधानपानानि कला अदारितं दिजन्मनामभ्यवहारमकारयत् धनानि च तभ्यः सर्वाणि ·७४ वैतलपञ्चविंशतिः । प्रादात्। ब्रह्मण्यमानवित्तश्च स्व देशानिर्गत्य प्रियां प्राप्तुं तीर्थानि भ्रमितुमगात् । भ्राम्य तश्च तस्य भीमो ग्रीष्मर्तु- केशरी प्रचगडादित्यवदनो दीप्ततद्रश्मि केशरः समाजगाम । समीरणश्च प्रियाविरहसन्तप्तानां पान्थानां निःश्वास- मारुतैन्यस्तोमा इव अत्यु ष्णो वहति स्म । जलाशयाश्व शुष्यहिपाण्डुपङ्काः धर्मलुप्ताम्बसम्पदः स्फटितहृदया इव दृश्यन्ते स्म । पादपाच पक्षिणां चीत्कारमुख रास्ताप- सानदलाधरा: मधुश्रीविरहिण इव समदृश्यन्त । तस्मिच काले अर्कतापेन कान्तावियोगेन क्षुधया टषया अध्वयमेण चातीव लातोहरिस्वामी भोजनार्थी भ्रमन कञ्चिद्ग्राममाससाद । तत्र च पद्मनाभनाम्नः विप्रस्य गृहे बहून् विप्रान् भजानान् दृष्ट्वा हारशाखां समालम्बा निःशब्दनिश्चल स्तस्थौ। तथा स्थितं तमालोक्य तस्य याजिकस्य विप्रस्य ग्रहिणी साध्वी सञ्जात दया व्यचिन्त- यत् अहो ! क्षुत् नाम गुर्वी कस्य लाघवं न कुर्यात् ? यदेष कोऽपि अवार्थी हारि अधोमुखस्तिष्ठति। दृश्यते चासो दूरादभ्यागत इव स्नातः क्षीणेन्द्रियः । तदेषः अन्न- दानपात्रमित्यवधार्य सा साध्वी परमानभृतं सत- शकरं पात्रमुत्क्षिप्य पाणिभ्यामानीय प्रश्रयवती तस्म ददी। जगाद एनं भुव इह क्वचित् वापीतटे गत्वा । सोऽपि तथेति तदन्नपात्र गृहीत्वा नातिदूरतो गत्वा कापि वापीतटे वटतरोरध: स्थापितवान् । ततः स तत्र वाप्यां पाणिपादं प्रनाल्य प्राचम्य च यावत् भक्षयितु सहर्षः परमानमुपैति तावत् कश्चित् श्येनः कुतश्चित् चञ्चा ·त्रयोदशकथा। पादहयेन च एक कृष्णसपं गृहीत्वा तस्मिन् तरावुपावि- शत् । तेन पक्षिणा आक्रम्य उह्यमानस्य उत्क्रान्तजीवि- तस्य तस्य सर्पस्य आस्यात् विषलाला विनिर्ययो। सा अधःस्थिते तस्मिन्नन्नपात्रे तदापतत्। हरिम्वामी तु तद. दृष्ट्वा क्षुधातः आगत्यैव तत् सर्व भुतावान् । अथ तस्य भुक्ता- वत एव तीवा विषज्वाला प्रादुरभवत् । अहो विधौ विप- यस्ते किमिव न विपर्येति ? तत् सक्षीरसृतशर्करम् अन्नं में विषीभूतमिति जल्पन् हरिस्वामी परिवलन् तां मन्त्रिण- स्तस्य विप्रस्य गेहिनौं गत्वा प्राब्रवीत् ब्राह्मणि ! त्वद्दत्तात, अन्नात् मे विष जातं तत् क्षिम कञ्चित् विषमन्त्रिणम् भानय, नोचेत् तव ब्रह्महत्या भविता। इत्याकण्यं सा साध्वी किमेतदिति विह्वला यावत् विषमन्त्रिणमाना- यितु चेष्टते स्म तावत् स हरिस्वामी परावृत्तनेत्रः प्राण- य॑युज्यत। ततः सा निर्दोषापि आतिथेयी अपि सत्रिणा तेन विप्रेण मिथ्यातिथिबधनमितकोपेन भाया मिष्कासिता शुभादपि कमण: समुत्पन्नमृषापवादा जा- तावमाना च तपसे तीर्थमशिथियत्। इति कथामाख्याय वेतालः पृच्छति स्म राजन् ! एषां सर्पश्ये नानदातृणां मध्ये कस्य विप्रवधोऽभूत् ? अस्य वादो धर्मराजसका- अपि अभवत् परं न कोऽपि निर्णयः समजनि। तत् राजेन्द्र ! त्वमेव ब्रूहि, कस्य ब्रह्महत्या जाता ? मिथ्या ब्रुवतो जानतस्ते स एव शापः स्मर्त्तव्य इति । तदाकण्य राजा समुमितमौनस्तं वेतालमब्रवीत् कस्य तत् पातकम् ? सर्पस्य तावदवशस्य मनु णा भक्ष्यमाणस्य कोऽत्रापराधः ?

·वेतालपञ्चविंशतिः । श्य नेनापि क्षुधितात्मना न किमपि दृष्ट तत्तस्यापि नाना- पराधः। अकस्मात् प्राप्तमतिथिं भक्ष्ये ॥ भोजयतोद. म्पत्योरपि हयोवान्यतरस्य वा कथं दोषः ? यतस्तो धर्मैक प्रवृत्ती नेममपराधमहतः। अहं तावत् तस्यैवैषा ब्रह्महत्या इति मन्ये योऽविचाय व एषामन्यतरस्य तां ब्रूयादिति । इति वादिनी नृपस्य स्कन्धात् स वेताल- स्ततक्षणादलक्षितः तमेव शिंशपातरुमवललम्ब । राजापि तयैव तमानतु समुद्योगी तमन्वधावत् । अथ चतुर्दशकथा। अस्ति अयोध्या नाम नगरी। या रक्षःकुलकतान्तस्य रामस्य राजधानी आसीत् । तस्यां वीरकेतुर्नाम राजा महाबाहुः वसन् प्राकारो नगरोमिव इमां क्षीणों ररक्ष । तस्मिन् महीपती शासति महीम् अस्यां पुयां रत्नदत्तो नाम कश्चित् महाबणिक् प्रतिवसति स्म। तस्य नन्द- यन्तीति समाख्यायां पत्नयां रत्नवती नाम देवाराधनलया सुता समजायत । सा पिटवेश्मनि रूपलावण्यविनयैः सहजैर्गुणैः सह दिने दिने सृद्धिमवाप। ताञ्च यौवन- शालिनों वोक्ष्य केवलं महान्तो बणिजो न, राजानोऽपि तत् पितरं ययाचिरे। सा तु मनस्विनी पुरुष षिणी वासबमपि भर्तारं न कामयते स्म । विवाहकथामपि ·चतुर्दशकथा। श्रुत्वा प्राणान् त्यक्त यतते स्म। तेन तस्य पिता वात्- सल्यदुःखितस्तूष्णीं तस्थौ। स च प्रवादस्तस्यामयोध्यायां सर्वत्र पप्रथे। अवान्तरे चौरैर्मुष्यमाणाः समस्ताः पौराः सम्भूय तं नृपं वोरकेतु व्यजिनपन् प्रभो! प्रतिराव चौरैरिह वयं मुष्यामहे, ते तु नाम्माभिलक्ष्यन्ते । तदिदानों देवः प्रमाणमिति पौरैविज्ञप्तो राजा तां पुरीमभित: तस्क- राणामबुसन्धानाय छत्रान् रात्रिरक्षकान् आदिशत् । ते च यदा समन्विष्य न तान् चौसनवापुः, तदा राजा स्वयं निशि एकाकी गृहीतवस्त्रो भमन् एकतः एकं प्राकार- पृष्ठन यान्त निःशब्दपदसञ्चारविचित्र गतिकौशलं सशङ्क- लोलनयनं मुहुः पृष्ठतः पश्यन्त कमपि पुरुषमपश्यत् । अयं स चौरी मे पुरों मुष्णाति एक चरः । इति मत्वा स नृपस्तस्यान्तिकमुपवयो। ततः स चौरस्तं नृपं दृष्ट्वा कोऽसीति पप्रज। राजापि चौरोऽहमिति तं चौरं प्रत्यवादीत् । तदाकण्य स चौरः सानन्द तमभ्यधात् । तहि दिल्या व मे सुहृत्, तत् एहि मम गृहं मित्रा. चारं तावत् करोमि इति। तदाकण्यं स राजा तथे- त्यु क्वा तेनैव चौरेण सह वनान्तः प्राकारवेष्टितम् अशेष- भोगाभाड्यभाखद्रनविराजितं नवीनं वलिराजानधि. ष्ठितं पातालमिव तद्ग्रहं ययौ। तब प्रविष्टे तस्मिन् कतासनपरिग्रहे राजनि.स तस्कारः यहाभ्यन्तरं प्रविवेय । क्षणे च तस्मिन् कापि दासी समेत्य तं नृपमवादीत् महाभान ! कथं त्वमिह मृत्यु मुखे प्रविष्टः ? एकचौ- ·वेतालपचविंशतिः। रोऽसौ निमत्य त्वयि पापमाचरिथति । ध्रुवमयं विश्वास- घाती, तदितस्त्वरितं व्रज। इत्युक्तस्तया स राजा द्रुतं निर्गत्य राजधानीच गत्वा निशि सैन्यानि असज्जयत् । ससैन्यथागत्य तस्य दास्याः तत् भूग्यहं तेर्बलैररुणत् । अथ यह रुद्द दृष्ट्वा स चौरः वृत्तं प्रति भेदमवगत्य मरणे निश्चितमतिः शूरो युद्धाय नियंवौ। निर्गतश्च रणे अमा- नुषं विक्रम कुर्वन् करिणां करान, वाजिनां जनान्, अटानाच शिरांसि एक एव खड्गचर्मभृत् चिच्छेद । ततस्तं क्षपितानीकं नृपः स्वयमभ्यधावत् । स राजा खङ्गविद्या- भिन्नः करयुक्तिमवलम्बा रास्य हस्तात् निस्त्रिशं क्षुरि- काञ्च जहार । ततोऽशस्त्र तं मुक्तशस्त्रो नृपो बाहुयुद्धेन चौरं धरण्यां जीवग्राहमग्रहीत् । प्रातय नीयमानं शूलारोपणाय बध्यभूमिं तं सडिगिडमं चौरं सा बणिकन्या हयं पृष्ठतः रत्नवती दर्श वणितं धूलिलिप्ताङ्गमपि दृष्ट्वा सा कामसाहिता तत्क्षणं पितरमुपेत्य प्रोवाच तात! योऽयं बध्य भुमिं नीयते तौरः, अयमेव मया भर्ती वृतः, नोचे. दहं एतमनुनिये। तदाकण्य पिता तामवादीत् पुत्रि ! किमिदं भाषसे ? चौरोऽवं पौराणां सर्वस्वहृत् राज- पुरुषैः बधार्थ नीयते कथमेनमहं नृपतेर्मोक्षयामि, कीदृयी च ते प्रवृत्तिरियमिति निर्भय मानापि यदा सा निबंधं न तत्याज तदासी बणिक दुहिंढवत्सलः राजानं समुपेत्य सर्वस्खेनापि तं चौरं बधमोक्षमयाचत । राजा तु हेमकोटियतः प्रलोभ्यमानोऽपि तं स्वशरीरपणा- तदेनं तृपाल रत्त, ·चतुर्दश कथा । ७८ ततः पितरि नीतं सर्वांपहारिणं चौरं न तव्याज । विमुखे प्रत्यावृत्ते सा बणि कसुता बन्धुभिवाय माणापि अनुमत्तुं कृतस्त्राना शिविकामारुह्य तस्य दस्योबध्यभूमि- मगात् । पितरो बान्धवाश्च रु दन्तस्तामन्वगच्छन् । तस्मिंश्च समये बधकैः स चौरः शूलमधिरोपित: गलत प्राणम्तथा- मतां स्वजनान्वितां दृष्ट्वा कथयतो जनात् वृत्तान्तं शृण्वन् क्षणमणि मुक्का हमन् प्रागान् जही। ततः शूलादव- तारितं चौरकलेवरमादाय सा साध्वी बणिक नुता चिता- मासरोह। तस्मिथ क्षणे श्मशान कतनिवास: भगवान् भैरभः अण्यः अन्तरीक्षात् कामिमामुवाच पतिव्रत ! अस्मिन् स्वयंवरपतो तव अनया भलया तष्टोऽस्मि, तत् सत्ती वरं प्रार्ययख। तनियम्य सा वरदं टेवं प्रपाम्य वरं वने । भगवन् ! अपुत्त्रस्य भै पितुः पुत्वगतं भूयात् येनानन्य सुताऽयं मां विना प्राणान् जह्यात् इति वादिनों तां साध्वों देव: पुनरन्तरीचात् अब्रवीत् साध्वि ! पितुम्त पुत्रशतं भवतु, अन्यञ्च वरं वगीप्व, वाशी दृढ़सत्त्वा एतावन्मात्र नाहति। तदाकस्थ सा अबादीत् देव ! यदि मयि प्रमत्रोऽसि, तदेष मे भर्ता जोवतु धामि- का सदा भवतु इति । एवमस्तु अनतशरीरस्तव पतिः उत्तिष्ठतु, धार्मिकश्च भवतु राजा बौर केतुश्चास्य तुष्यतु इति उतावति अदृश्यमूत्ती शर्व नभसि स्थिते सहमा स चौरी जोवनक्षतशरीरः समुत्तस्थौ। ततो विस्मित दृष्टो रत्न- दत्तो बणिक् तां रत्नबती चौरं जामातरञ्चादाय प्रहृष्ट- बर्बान्धवैः साई निजमन्दिरं प्रविश्य लब्धपुत्ववरः खानन्दो- !

·वैतालपञ्चविंशतिः। चितमुत्सवमकरोत् । ज्ञातवृत्तान्ततुष्टश्च राजा तदैव तं चौरमेकवीरमानाय सेनापति व्यधात् । स च चौयात् निहत्य तां बणिकसुतां परिणीय धर्मरतः तया साकं सुखेन कासं निनाय । इति कथामाख्याय वेताली दत्त- पूर्वद्यापभयं तं भूपं पप्रच्छ राजेन्द्र ! ब्रूहि सपिटकां समुपागतां तां बणिवसुतां दृष्ट्वा चौरेण शूलपृष्ठवर्तिना रुदितं हसितञ्च किम् ? राजा प्रत्यवदत् चोरण अस्य अकारणबन्धोः बणिजः नानृण्यं लब्धमिति दुःखात् रुदि- तम् । किमियं कन्या नृपानपि विहाय चौरे मयि अनु- रक्ता, अहो स्त्रीचित्तमतिविचित्रमिति सविस्मयेन हसि- तञ्च। इति वादिनस्तस्य महीपतरंसात् स वेतालस्तत्- क्षणमलक्षितः स्वं निलयं प्रत्यपद्यत। राजापि अवि. लुप्तधैर्य स्तमनुसरन् तं शिंशपातरुमाजगाम । अथ पञ्चदशकथा। बतो नृपः पुनस्तथैव गत्वा शिंशपामूलं, तं वेतालं प्राग्वत् स्कन्धमारोप्य गन्तव्याभिमुखं गन्तुमारेभे। वेता- लोऽपि यान्तं तं नृपं कथामतामाचचचे। आसीत् नेपालराज्ये शिवपुरं नाम नगरम्। तत्र पुरा यशाकेतुर्नाम नृपः यथार्थनामा प्रतिवसति स्म । स मन्त्रिणि प्रजासागरनामके राज्यभारं निवेश्य चन्द्रप्र- ·पञ्चदशकथा। ८१ भानाम्नमा महादेव्या समं भोगानसेवत। कालेन गच्छता तस्य तस्यां देव्यां शशिप्रभा नाम जगन्नेत्रशशिप्रभा कन्या समुदपद्यत । क्रमेण सा यौवनस्था कदाचित् मधुमासे सपरिच्छदा उद्याने यात्रोत्सवं द्रष्टुमगमत् । अत्रान्तरे कथित् आव्य पुत्री मनःस्वामी नाम हिजयुवा यात्रादर्श- नार्थ मागतः तां कुसुमावचोद्यताम् उचिप्तबाहुलतिका लक्षितक पयोधरां दृष्ट्वा मदनमोहितः तया दृष्टया सद्यो. हृतस्य मनसः स्वामो नैवाभवत् । किमियं मनोभुवी रतिः वसन्तसम्म तानि पुष्याणि स्वयम् उच्चिनुते ? किं वा स्वयं वनदेवता माधवमच चितुमागता इति चिन्तयन्तं तं सा नृपनन्दिनी समपश्यत् । सा च दृष्टमात्र साङ्ग नव इव स्मरे तस्मिन् समुतसुका पुष्पाणि च साङ्गानि च मास्मरत् । इत्येवं यावत् तो अन्योऽन्यानुरती चित्र- लिखिताविवास्तां तावत् सहमा हाहेति रवः समुदभूत् । किमेतदिति समुत्क्षिप्त कन्धरं पश्यतोस्तयोः उपलब्धान्य- मदगन्धोत्थया रुघा भग्नानालो .मत्तो दिपः निगत्य मार्गद्रुमान् रुजन् पातिताधोरणो लम्बमानाङ्ग शस्त वा- गात्। ततश्च परिजने संत्रस्त विद्रुते स मनःस्वामी युवा ससम्म मं प्रधाव्य तां राजपुत्रीम् अङ्गैः किञ्चित् कृताम्लेषां भयप्रेमत्रपाकुला दोभ्यांमादाय गजगोचरात् सुदूरमन- यत् । अथ कथमपि प्राप्तपरिजना तं युवानं पश्यन्ती मारा- ग्निपुटपाकपच्यमाना सत्वरं राजभवनमगात् । स तु युवा उद्यामात् तस्मात् स्वान्तःपुरप्रविष्टां तां दृष्ट्वा समुत्सको व्यचिन्तयत् एतां विना नाहं क्षणमपि स्थातु जीवितु ·८२ बेतालपञ्चविंशतिः । वा समुत्महे । तन्मम श्रीमूलदेवो नामात्र सिद्धो धूर्ती गुरुगति: इति सञ्चिन्त्य कथमपि अवसिते तस्मिन् दिने प्रातस्तस्य गुरोमूलदेवस्यान्तिकमगात् ।। अपश्यञ्च तं मित्रेण शशिना नित्य सङ्गतम् । ततश्च समुपेत्य तस्मै प्रणम्य तत् स्वमनीषितं न्यवेदयत्। सोऽपि विहस्य तत् साध. यितु प्रत्यपद्यत। ततः स धूर्तपतिः . मुखे योगगुलिका निक्षिप्य प्रामानं वृहब्राह्मणरूपमकरोत् । हितीयां गुलिकां, तस्य मनःस्वामिनी मुखे निक्षिप्य तं सुकान्त- कन्यकारूपं व्यधाच्च । अथ स धूत्र्तराजः तद्रूपं तं समादाय तं राजानमुपत्य " सभायां व्यजिज्ञपत् राजन् ! एक एवास्ति मे पुन: तत्कृते दूरात् इयं कन्या याचित्वा आनीता परं स मे पुत्र: क्वापि गतः । तम- वेष्टु महं यामि, तदेषा कन्या त्वया रक्ष्यताम् । यावदह सुतम् अन्वेषामि, त्वं हि विश्वास्यः रक्षिता। इति तच्छु त्वा शापभयेन स भूपतिस्तथेति प्रतिपद्य सुतां शशिप्रभा. मानाययामास जमाद च तां पुत्रि ! कन्यामिमां ख. मन्दिरे रक्ष, खपाश्व मेवास्याः शय्यां प्रकल्पय। इति पित्रादिष्टया तया स कन्यारूपः हिजयुवा मन:स्वामी निजमन्तःपुरं नीतः। अथ तस्मिन् मूलदेशे यथारुचि प्रयाते कन्यारूपः स मन:स्वामी प्रियान्तिके अहनिशं तिष्ठन् कतिपयैः दिवसैः सखीमिव प्रीतिविसम्भशालिनी विदित्वा एकदा विरह- क्षामां शमनीयलुठत्तनु तां राजसुता रात्री पासव. शयनस्थितः पप्रच्छ सखि ! किं त्व दिने दिने पाण्डुर- ·पञ्चदशकथा। ८३ कान्नि: क्षीयमाणा कान्तिवियुक्त व दु:खिता तिष्ठसि ? ब्रूहि । स्निग्धमुग्धे सखोजने मयि कोऽविश्वास: ? न चेत् मम वदिष्यसि तदाहं न भोक्ष्ये । तदाकण्यं सा विनिश्वस्य शनैरब्रवीत् सखि । किं मे त्वयि अविश्वामः शृणु कथयामि। एकदाहं यात्रां द्रष्ट मधूद्यानं गताभूवम् । अपश्यञ्च तव कञ्चित् सुभगं हिममुक्तेन्दुसरीकं दर्शनोद्दीपित- स्मरं मधुमासमिवालतकाननं ब्राह्मणपुत्वम् । यावदिमे समुत्सुके तन्मुखेन्दु द्युतिसुधापायिनी लोचने मे चको- रायितु प्रपत्ते, तावत् मदसावी निरर्गल: अकालकाल. मेघनिभः महागजो मर्जन् अकस्मात् तत्रागात् । तत्- सम्भ्रमाच परिजने भय विद्रुते भयवितला प्रहं तेन विप्रपु- वे ण दोामुत्क्षिप्य दूरतो नीता तदा श्रीखण्डलिप्तेव सुधासिलेव न जाने तदा कामपि तदङ्गस्पोन दशामन्व- भवम् । क्षणेन च परिजनेन मिलितेन अवशाहमिहा. नीता स्वर्गादिव भुवस्तले निक्षिप्तास्मि । तदा प्रभृति तैस्तैः सङ्कल्प : कल्पितसङ्गमं तं प्राणदं प्रियं पाव स्थमिव सदा पश्यामि, सुप्तापि तमेव आश्लिष्यामि, किं बहुना समेव सततं चिन्तयन्ती कालं . हरामीबि। तदेष मा प्राणेश्वरविरहानलः दिवानिशं दहति । इति तस्था वाक्सुधया पूरितश्रवणविवरः सं मनःस्वामी सानन्दः आत्मानं कृतार्थ मन्यमानः प्रामप्रकाशनावसरोऽयमिति विविध मुखात् गुलिका निष्कास्य खं रूपं प्रकटीचके । जगाद सुन्दरि ! स एवाहं यस्त्वया उन्याने दर्शनक्रीत- :

·८४ वेतालपञ्चविंशतिः। सिरदासतां नीतः। त्वहिरहातुरोऽहमिदं कन्यारूपं ग्टहीत्वा त्वत्स काशमागतोऽस्मि । तदिदानों काम- सन्तप्त मां प्रसादृष्ट्या निर्वापय इति । एवं वदन्तं तं प्राणेश्वरं प्राप्त विलोक्य सा राजसुता क्षिप्रं स्नेहाश्चयन- पाकुला सहसा किंकर्तव्यविमूढ़ा समपद्यत । ततश्व गान्धर्व विवाहेन कृतमङ्गलो ती प्रेम्णा परमेण तत्र निभृतं तस्थतुः । तत: स मनःस्वामी तत्र दिरूपभृत् तस्थौ । दिवा सगुलिकः कन्यारूपः, रात्री निष्कासितगुलिक: पुमान् । अथ गच्छत्सु दिने' यशः केतो पस्य श्यालको मृगादत्तः मृगासदत्तां नाम निजां सुतां हिनातये महामन्त्रिण: प्रज्ञासागरस्य सूनवे महाडम्बरपुरःसरं प्रददौ। तस्मिन् मातुलपुत्त्रया विवाहे सा राजपुत्त्री शशिप्रभा निमन्विता मातुलग्टहं प्रायात् । तया सह सोऽपि कन्यारूपी मनस्वी समायात् । तव तं कान्त कन्यकारूपं मनःस्वामिनं दृष्ट्वा स मन्त्रिसुतः स्मरव्याधबा. णैर्नितरां हतोऽभवत्। ततस्तया कपटक न्यया मुषित- चित्तः स मन्त्रि सुतः स्वबध सहितोऽपि शून्यमात्मानं मन्य- मानः स्वरहं जगाम। आगत्य च ग्राहं त मुखलावण्यध्या नासक्तो मोहमगात् । किमेतदिति सम्भ्रान्ते परिजने उत्म- वोजित स प्रजासागरः पिता द्रुतं तत्रोपागमत् । तेन च पित्रा आवास्यमानः स मोहात् प्रबुध्य प्रल पन्निव सोन्मादं मनोगतमुज्ज गार। तञ्च पराधीनं मत्वा तत्पितरि नितरां व्याकुले विदितवृत्तान्तो राजा तत्र वाययो। स राजा तं ·पञ्चदशः UPPUSWAMI SASTM HEARCH INSTITUTE, MYWPORN MARA-MOM ८५ - तथाविधं दृष्ट्वा सप्तमों मदनावस्थां गतोऽयमिति मन्य- मानो जगाद कथं ब्राह्मणनिक्षेपः कन्याम दीयते तया च विना नियतमसौ पश्चिमां दयां यास्यति। अस्मिंश्च विनष्टे अस्य पिता महामन्त्री अपि विनश्यति। अस्य च नाशं में राज्यनाथः तदत्र का गतिः ? इत्युक्ताः सर्वास्ताः प्रकृति- तयः प्राब्रुवन् राजन् ! प्रजानां धर्मरक्षणं राज्ञां परमो धर्मः, तस्य मूलं मन्त्र विदुः स च मन्त्रिष्यवस्थितः । मन्त्रिनाशे मूलनाशात् कथं धर्मरक्षा ? अस्य च सपुत्त्रस्य मन्त्रिणी हिजस्य बधात् पापञ्च स्यात् तस्मादासत्रोऽयं धर्मविप्लवः भवता अवश्य परिहत्तव्यः । • सा विप्रन्यस्तकुमारिका मन्त्रिपुत्वाय दातव्या, अथ कालान्तरे विप्रः आगमिष्थति, तदा तस्य प्रतिविधानं भविता इति एवं प्रकृतिभिरुतो नृपतिस्तथेति तां कूटकन्या मन्त्रिपुत्राय दातु प्रत्यपद्यत । अथ लग्न नियित्य राजसुताग्रहात् आनीतः कन्यारूप: स मनःस्वामी तं महीपतिं जगाद राजन् ! अन्य न अन्यार्थमानीतां मां यदि अन्य स्मै ददासि, कामं तदस्तु, वं हि राजा, धर्माधर्मों तवोचितौ। प्रहन्तु ईदृशेन समयेन विवाहमिच्छामि, तावदहं बलात् पत्या एक- शय्यां न नेतव्या, यावदसौ षण्मासान् तीर्थानि पारे- भ्रम्य न समायाति । नोचेत् दन्तः कत्तजिह्वां माम- इति तेन समये उत राजा सम्बोधितः स मन्त्रिपुत्वः प्राप्तनिवृतिस्तथेति प्रतिपद्य आश तं परिणीय एकस्मिन् वासके वेविरक्षिते तां मृगाइदत्तां ताञ्च कूट- ब, स्थापयित्वा तीर्थयात्रायै प्रतस्थे । सच मनःस्वामी : वधारय।

·८६
वेतालपञ्चविंशतिः ।
स्त्रीरूपस्तया मुगाङ्गदत्तया सह एकररहे समानशयना.
शनस्तस्थौ। तथास्थितं तं कदाचित् सा मगानादत्ता
निशि वहिःसुप्तपरिजने शय्यारहे रहसि प्राब्रवीत्
सखि ! कामपि कथामाख्याहि मे निद्रा बास्ति । तदा-
कण्यं स स्त्रीरूपी
युवा अस्यै कथामेकामकथयत् सखि !
पूर्वमासीत् इला नाम राजा सूर्यवंशभवः। गौरीशापन
स्त्रीत्व प्राप्तस्य तस्य विखै कमोहन रूपमासीत्, तदवलोक्य
देवोद्यानगतश्चन्द्रतनयो बुधस्तां चकमे। तबोश्च सङ्गात्
पुरूरवाः समजायत । इति कथा संक्षेपणोत्वा स धूत्तः
पुनरुवाच सखि ! इत्य देवतादेशात् मन्त्रौषधिबलाच
कदाचित् पुरुषः स्त्री कदाचन स्त्री च पुमान् स्यात् । तदेवं
महतामपि कामजाः संयोगा जायन्ते । श्रुत्वैतत् सा
मुग्धा तरुणी मृगादत्ता सहवासविसम्भात् प्राह सखि !
श्रुत्वा ते इमां कथां मे अङ्ग मिमिसिमायते, हृदयश्चेदं
सीदतीय, तदेत् किं ब्रूहि । तदाकर्ण्य अङ्गनारूपः स
युवा तां प्रत्यवादीत् सखि ! एतानि ते अपूर्वाणि काम.
चिहानि, मया एतानि अनुभूतानि, अहं तव न निगुथे।
इति तेनोक्ता सा पुनरवादीत् सखि ! त्वं मे प्राण समा, तदहं
त्वां किं न वच्मि, अपि केनापि उपायेन इह पुंसः प्रवेशः
स्यात् ? एवमुक्रवती तां स धर्तपतेः शिष्यो युवा विप्रः
माह यद्येवं तत्ते वदामि, सखि ! अस्ति मे वैष्णवः प्रसादः,
येनाहं स्वेच्छया निशि पुरुषः स्यां तदेष: अद्य त्वत्कते
पुमान् भवामि । इत्युक्त्वा स मनःस्वामी मुखात् गुलिका-
भवतार्य परमसन्दरस्वरूपं बस्यै अदयत्। तवस्त यो

·पञ्चदशकथा। स्तत्कालोचितरसः कोऽपि रतोत्सवः प्रावर्तत। ततश्च स तथा मन्त्रिसुतभार्यया साकं दिवा नारी रात्री पुमान् भूत्वा कञ्चित् कालमनयत् । अथ तं मन्त्रिसुतमासन्नागमन कालं बुड्ढा तां तद्- भायामादाय निशि स्वैरं पलाय्य क्वापि प्रायात् । ततश्च तं वृत्तान्तं विदित्वा स मूल देव :पुन: वृद्धहिजारुतिः शशिना मित्रेण सम्भूय तं यशः के तुमुपेत्य सविनयमब्रवीत् देव ! आनी तोऽयं मया पुत्र:, तेहि मे तां न षामिति । ततः स नृपः सम्मन्बा शापभीतः समभ्यधात् ब्रह्मन् ! न जाने सा ते नषा व गता? तत् क्षमस्व, अस्माचापराधात् स्वसुतां तव सुताय ददामि। इत्युक्त्वा तं धूर्तराजं क्रोध. निष्ठुरं विब्रुधागां जरदिप्ररूपं कथञ्चिदनुनीय तत्सख्य कततत्पुत्वव्यपदेशाय शशिने तां तनयां शशिप्रभां यथा- विधि प्रादात् । ततः स मूल देवः तपाभूतो बधवरी नीत्वा खनिलयं प्रायात्। तत स्तम्मिन् मनःस्वामिनि उपस्थित तस्य मूलदेवस्य अग्रत: तस्य शशिनश्च महान् विवादः समजायत। मन:स्वामी अब्रवीत् एषा शशिप्रभा मह्य दीयतां. कन्यैवासी मया गुरोरनुग्रहात् प्राक् परिणी- ता इप्ति। शशी प्रोवाच मूर्ख ! कोऽस्यास्त्व' ममैवैषा अग्निसाक्षिकमेषा पित्रा मह्यं दत्ता। इत्थं मायाबल प्राप्तराजपुत्त्रीनिमित्तं विवदमानयोस्तयोः कोऽपि निर्णयः नासीत् । बद्राजन् ! त्व मम ब्रूहि, कस्येयं भाया उपपद्यते ? एतं मे संशयं छिन्धि, समयश्च त्वया मम स्मर्य- तामिति । इति देतालवचः श्रुत्वा राजा तं प्रत्यभाषत मन्ये. भाया।

·वैतालपञ्चविंशतिः ।
1-
ऽहं शशिन एवासौ न्याय्या भाया, यस्मै तत्पिवा सर्वजन;
समक्षं अग्निसाक्षिकञ्च धयेण वममा दत्ता । मनःस्वामी
तां चौर्येण गान्धर्वधर्मतो भेजे। चौरस्य परस्त्रेषु स्वत्व
नैव कदाचित् न्याय्यमिति । एतत् राज्ञो वचनं निशम्य
स वेतालः पुनस्तथैव स्वं निलयं प्राप । रानापि दृढ़प्रयत्नः
पुनस्तत्र गत्वा तं स्कन्धमधिरोप्य गन्तु प्रवकृते ।
अथ षोडशकथा।
अथ राजा तं वेतालं नीत्वा गच्छति स्म । वेतालस
तमब्रवीत् राजन् ! शृण अपूर्वामेकां कथाम् ।
अम्ति हिमवान् नाम सर्वरत्नभूमिर्नगेन्द्रः । यो हि
गौरीगङ्गयोः हरभार्ययोस्तुल्यप्रभवः । यश्च कुलभूभृताम्
अग्रणीः सूर्य पाप्यदृष्टपृष्देशः अभिमानोवतः सर्वत्र
तस्य सानोरुपरि काञ्चनपुरं नाम पुरं रविणा
न्यासीकतं रश्मिवन्दमिव विभाति । तव जीमूतकेतुरिति
श्रीमान् विद्याधरपति: पुरन्दर इव मेरो समध्य वास ।
तस्य गृहोद्याने कुलक्रमागतः कल्पतरुः स्थितः। स राजा
जीमूतकेतुः तं देवखरूपं कल्पतरुमाराध्य तत्प्रसादात्
जातिस्मरं बोधिसत्त्वांशसम्भव दानवीरं महासत्त्व सर्व.
गीयते।

·षोड़शकथा। ८९ भूतानुकम्मिनं गुरुशुश्रूषण परं जीमूतवाहनं नाम पुत्र प्राप। कालेन सम्प्राप्तयौवनं तं स राजा सद्भिस्तद्गुणैः सचि. वैश्च प्रेरित: यौवराज्ये अभिषिक्तवान् । कदाचित् यौव- राज्यस्थितः स जीमूतवाहन: स जीमूतवाहनः हितैषिभिः पिटम- विभिरुपेत्य जगदे युवराज ! योऽयं कल्पतरुः सर्वकामदः सर्वभूतानामवृष्यश्च तवोद्याने तिष्ठति, अयं तव सदा पूज्यः । अम्मिन् अनुकूले स्थिते शक्रोऽपि नास्मान् बाधित शक्क यात् किमुतापरः १ एतदाकण्यं स जीमूतवाहनोड- न्तरचिन्तयत् अहो! वत ईदृशममरपादपं प्राप्यापि पूर्वैः पुरुषैरस्माकं तादृशं फलं किमपि नासादितं केवलं कैचिदपि कृपणे स्तैः कञ्चिदपि अर्थ मर्थितः, तेन चामर च महा मा चैषः उभौ लाघवं नीतौ। तदहमस्मात् मनोरथमभीष्टं साधयामि, इत्यालोच स महात्मा पितु- रन्तिक माजगाम । आगत्य च विहिताशेषगुश्रूषया परि- तोषितं सुखमासीनं पितरमे कान्त व्यजिनपत् तात ! त्वमेव जानासि यदेतस्मिन् संसारसागरे आशरीरमिदं सवं धनं वीचिविचमचञलं विशेषेण अचिरस्थायिनी प्रकायपलायिनी सध्याविद्युदिव चला लक्ष्मीः न कुत्रापि कदापि स्थिरा। एक: परोपकार एवास्मिन् संसारे अनश्वरः युगान्तशतसाक्षिणी धर्मयशसी प्रसूते । तात ! तत् क्षणिकेषु एषु भवेषु अस्माभिरीदृश: कल्पतरः किमर्थ रक्ष्यते यैश्च पूर्वैरयं मम ममेति आग्रहेण रक्षितः, तैरिदानों कुन गतम् ? तेषां कस्यायम् अस्य वा ते के ? तस्मात् ?

·वेतालपञ्चविंशतिः। तया परोपकारैकफलसिञ्चये स्वदाजया इमं कामदं कल्प- पादपम् आराधयामि । अथ पित्रा तथेति अभ्यनुज्ञातः स बीमूतवाहनः कल्पतरु गत्वा उवाच देव । त्वबा अस्मत्पूर्वेषामभीष्टा: कामाः पूरिताः, तन्ममैकमनन्य कामं परिपूरय । यथा पृथ्वीमदरिट्रां पश्यामि तथा करोतु देवः । भद्रमस्तु ते, ब्रज, लोकाय अथिने त्वं मया दत्तोऽसि । इति वादिनि कृताञ्जलौ जीमूतवाहने त्यतस्त्वया एषोऽहं यातोऽस्मि इति वाक तस्मात्तरोरुदभूत् । क्षणेन च स कल्पतरु- दिवः समुत्पत्य भुवि तथा प्रसूनि अवर्षत् यथा न कोऽपि दुर्गत आसीत्। ततस्तस्य सर्वजीवानुकम्पया बैलोक्ये यशः पप्रथे। अथ तद्गोवजाः सर्वे मात्सर्यात् असहिष्णवः कल्प- पादपरहितं तं मीमूतवाहनं सपिटक सुजयं मत्वा सम्भूय च तस्य राज्यापहरणाय योद्धं समनयन्त। तद. वलोक्य नीमूतवाहनः पितरमवादीत् तात ! बा. युधेन त्वया योद्धु कस्य शक्तिरस्ति ? किन्तु अस्य पापस्य विनाशिनः शरीरस्य कृते बन्धून् हत्वा कोऽकपणो राज्य- माकाइति ? तत् कि नो राज्य न, अन्यत्र क्वचिद् गत्वा वयं धर्ममेव आचरिष्यामः । येन लोकयोरुभयोः सहतिः स्यात्। कपणा एते दायादा राज्यलोलुपा मोदन्ताम् । इति वादिनं तं जीमूतकेतुरब्रवीत् पुत् ! अहं त्वदर्थ राज्यमिजामि, त्वचेत् कृपया तत् जहासि, तदा हास्य मे तेन किम् ? इत्य अताभ्यनुन्जेन पित्रा मात्रा च सम- ·षोडमकथा। 28 वितः स जीमूतवाहन: राज्यं विहाय मलयाचलमगात् । तब स रचिताश्रमः पितरौ शुश्रू षमाणस्तस्थौ । एकदा स इतस्त तो भ्रमन् विखावसुनाम्नः सिद्ध- राजस्य तत्र निवासिन: पुत्र मित्रावसु नाम दृष्ट्वा सम्भाष्य च मित्रमकरोत् । ततश्चैकदा स जीमूतवाहनः उपवने स्थित देव्या गौया आयतनं दृष्ट्वा प्रविवेश! ददर्श च तव उपवीणयन्तौं सखीजनपरिवृतां शैलबालाराधनाथ स्थितां लोचनलावण्यदर्शनेन लज्जितैरिव निथलैम गैराकष- मानसङ्गीतवीणारवाम् अञ्जनेन कृष्णां कणं मूलं विमथती पाण्डवचमूमिष तारकां बिभ्रती परस्परोपमर्दैन मुखेन्दा- रिव दर्शनमसप्तमभिवाच्छन्तौ उन्मुखौ स्तनौ दधती धातुः सृष्टवतो मुष्टिग्रहेणेव निपीड़िते वलीमग्नाङ्ग लीमुद्र मध्ये, चाममनोरमां कामपि कन्यकाम् । तया च दृष्टया तन्वा स जीमूतवाहन: सद्यो दृष्टिमार्गप्रविष्टया मुषि- तचित्तोऽभूत् । सापि तं भूषितोद्यानं उत्कण्ठाविकारप्रदं कामानदाहवैराग्यात् वनमाश्रितं मधुमिव दृष्ट्वा अनुगग- विवशा तथा विहस्त तां भेजे यथा सखीनां व्याकुलता. मधात्। ततः स जीमूतवाहनस्तस्याः सखीमपृच्छत् भद्रे ! तव सख्याः किं धन्य नाम, को वा वंशोऽनया अलङ्कृत: ? तदाकण्यं सखी प्राब्रवीत् महाभाग ! इयं हि नाना मलयवती मित्रावसोः खसा सिद्धराजस्य दुहिता। एवमुक्त्वा सा सखी सदया तं जीमूतवाहनं, सहागतं मुनिपुत्र प्रस्य नामान्वयौ पृष्ट्वा तां मलयवती स्मितमिता. घरमवादीत् सखि ! विद्याधरेन्द्रस्यास्य किमातिथ्य न ·८२ वेतालपञ्चविंशतिः। ? ततः करोषि ? जगत्पूज्य एषः अतिथिः प्राप्त इति तयोक्त सा सिडराजसुता तूष्णीं लज्जावनतानना अभूत् । सखी लज्जावतीयं मत्तोऽर्चा ग्राह्यतामिति वादिनी तस्मै साध्यां मालामुपानयत्। स च जीमूतवाहनः प्रेम- निभरः तां मालामादाय तस्या मलयवत्याः कण्ठ समर्प- यत् । सापि तिर्यक प्रसूतया स्निग्धया दृशा नीलोत्पल- मयीमिष मालां तस्मै प्रत्यर्पयत् । इत्येवमन्योन्य कृताशब्द- स्वयंवरयोस्त योरेका सिद्धराजसुतां कापि चेटी समागत्य जगाद राजपुत्रि ! जननी त्वां स्मरति, शीघ्रमाग छ । तदाकर्ण्य सा कामेषु की लितामिव सोत्को दृष्टि प्रिय- मुखात् कञ्चित् आकृष्ण कच्छ ण ग्टहमगात् । जीमून वाहनोऽपि तग तात्मा स्वमाश्रममयासीत्। अथ सा प्राणेशविरहातुरा खां जननों दृष्ट्वा शयनीयं गत्वा पाशु तव पपात। अथ सा अन्तर्गतकामाग्निध मेनेव आविलनेत्रा सन्ताप- कथिताङ्गी अशणि प्रमुञ्चन्ती सखीभिश्चन्दनैलिप्ता पद्मिनी- दलैश्च वीजिता शयने संख्या अङ्के भूतले च न गर्म लेभे । ततश्च वासरे रतया सन्ध्यया सह कापि गते, चन्द्र च हसन्त्याः प्राच्या मुखं समाक्रम्य चुम्बति सा स्मरेणापूर्य- माणापि जीवितमहाशून्या दूतीसम्प्रेषणादिकं लज्जया कत्तुं नाशकत् । निनाय च कच्छ्रे ण निशाम्। जीमूत- वाहनोऽपि तहियोगातः शयनस्थोऽपि कामस्य हस्ते पतितः, नूतनोमिनरागोऽपि प्रोम्मिषत्पाण्डुर कान्ति: लज्जा- मूकोऽपि कामजी पीड़ां वदन् निशामनैषीत्। प्रातची- ·षोड़शकथा। २३ स्थाय नितान्तमुत्सुकः तदेव गौया मन्दिरमगात् । तत्र तेन सख्या मुनिपुत्रेण पृष्ठतः आगत्य यावदसौ समाखा- स्थते तावत् मदनानल विह्वला सा मलयवती विरहासहा एकाकिनी गृहानिर्गत्य गुप्त प्राणत्यागाय तत्र निर्जने समायात् । सा पादपान्तरितं कान्त मलनयन्ती उदश्रु- लोचना देवौं गौरौं व्यजिज्ञपत् देवि ! तव प्रसादात् अस्मिन् जन्मनि यदि मे जीमूतवाहनः पति: न लब्धः, तदा अन्यस्मि अपि जन्मनि यथा स एव मे पतिर्भूयात् तथा प्रसादः क्रियतामित्यु वा सा स्वोत्तरीयेण तत्क्षणम् अशोकतरुणाखायां तस्या एव' देव्या अग्रतः हा नाथ ! जीमूतवाहन ! विश्वविख्यातकरुणेनापि त्वया कथमस्मि न परित्राता इत्य वा यावत् गले पाशं नियच्छति तावत् दिवि उदीरिता भारती अन्तरीक्षात् ममुखचार । पुत्रि ! मा साहसं कार्षीः, भाविविद्याधरचक्रवर्ती जीमूतवाह- नस्ते पतिर्भविष्यति । इति दैवीवाचमाकये सवयस्य: जीमूतवाहन: हृष्टां तां प्रियामुपाजगाम । एष ते देव्या वर प्रदत्त: सत्यमेव इति तन्मित्र मुनिपुत्वे तां बाला जल्पति जीमूतवाहनस्तत्तत् पेशलं ब्रुवन् स्वहस्ते नैव तस्याः कण्ठात् पाशममोचयत्। ततोऽकस्मात् तत्र पुष्पाणि चिन्वती कापि सखी तं व्यापारमवलोकयन्ती हृष्टा समेत्य तां सव्रीड़या दृशा भुवं लिखन्ती जगाद सखि ! दिष्ट्या वई से अभीष्टसिडितः, अद्यैव महाराजो विश्वावसस्ते पिता मम सविधौ कुमारेण मित्रावसुना विज्ञप्त: तात ! जग- मान्यः कल्पतरुपदः योऽयं विद्याधरेन्द्रतनयो जीमूत- .

·2४ वैतालपञ्चविंशतिः । वाहन इहागतः, स: अतिथित्वेन नः पूज्य:, तादृशयान्यो वरः न दृश्यते, तस्मादसौ मलयवत्या कन्यारत्नेन पूज्यताम् । तथेति राजा अद्धिते भ्राता ते मिवावसुः अस्य महाभा- गस्य मायममधेव गतः । मन्ये सद्य एव ते विवाही भविता तत् वं मन्दिरमागच्छ, एष च महाभागः स्वमा. यमं यातु । पति तया सख्याभिहिता सा शनैः प्रष्टा समुत्सुका च प्रायात्। जीमूतवाहनोऽपि शीघ्रमा ममा- जगाम। प्रागत्य च मित्रावसोयथाभीष्ट कार्य शुत्वा अभिनन्द्य च स्वां जाति पूर्ववृत्तान्तच तस्मै समाचचक्षे । ततो मित्रावसुः प्रीतः परितुष्टयोस्तत्पिनीरावेद्य गत्वा खग्रहं पितरौ तहात्तीवर्णनेन समनन्दयत् । अनयच तस्मिन्नेव दिने स्व गृहं जीमूतवाहनम्। सतय यथा- यथं महोत्सवं विधाय तव शुभे दिवसे तस्य विद्या- धरेन्ट्रस्य मलयवत्याच विवाहविधि निरवर्तयन् । ततो जीमूतवाहनः सिद्धमनोरथः तया नवोठ्या मलयवत्या सह तव कियन्त कालं तस्थौ। एकदा कौतुकाक्षिप्तचित्त: स मित्रावसना सह मल- याट्रि भाम्यन् समुद्रवेलामामसाद । तत्रास्थि सङ्घातान् पतितान् दृष्ट्वा स तं मित्रावसं केषामेते अस्थिसवाः प्राषि. नामिति पप्रच्छ । ततः श्यालको मित्रावसुः तं कार- णिकमब्रवीत् सखे ! शृणु पत्र वृत्तान्त' संक्षेपेण ते कथ- यामि। पुरा नागमाता कट्ठः तार्य मातर सपत्नीं विनतां सकपटपणनिर्जितां दासतामनेषीत्। तेनैव वैरेण ·षोड़शकथा । ! ताच तां मातरं दास्यान्मोचयित्वापि बलात् नागान् कट्ठपुत्रान् सदा पातालं प्रविश्य भक्षयितु कांबत् जधाम, कांश्चित् ममदं च । इत्थं क्रमेण सर्वनागेषु ब्यापन्नेष सर्वक्षयमाशा नागराट वासुकिः प्रार्थना- पूर्व ताये ग समयं व्यधात्। खगेन्द्र ! एकमेकं नार्ग ते पाहारार्थ प्रत्यहं प्रेषयामि अत्र दक्षिणोदधे: पुलिने, त्वया तु पुनः कदाचन पानालं न प्रवेष्टव्यं, सर्वेषु नागेषु एकपटे निहनेषु तव कः स्वार्थः इति नागराजेनोक्तो स गरुड़: स्वार्थदर्शी तधेति प्रत्यपद्यत। तदा प्रभृति दिमे दिने प्रसौ गरुत्मान् वासुकिप्रेषितमकैकं नामं अस्मिन् अम्बधेः पुलिने भुडतो , एते च तेषां भयमाणानां मागानामस्थिसच्चयाः कालक्रमात् गिरिशृङ्गनिभाः सम- पद्यन्त । इति मित्रावसोर्मुखादुपश्रुत्व सान्त:खः स जी- मूतवाहनः निजगाद सखे! शोच्यः स राजा वासुकिः यः स्वहस्तेन स्वाः प्रजा विहिषे उपहारीकरोति, स क्लीव: धृताननसहस्रोऽपि एकेन आननेनापि मामग्रतः भुडव गरत्मन् ! इति भाषितु नाशकत्। कथं वा निःसत्त्वः स्व- कुलक्षये ताक्ष्य मभ्यर्थयामास, कथं वा तार्य : कश्यपसुतो वीरः कृष्णवाहन: ईदृश पापं कुरुते, अहो ! मोहस्य प्राग- लभ्यम् ? इति उक्वा स महासत्वः प्रसारण देहेन प्रद्य एकस्यापि नागस्य जीवितरक्षवं कुर्यामिति मनसि सङ्कल्पा स्थिते तस्मिन् जीमूतवाहने मित्रावसोः पितुरानवा कश्चित् प्रतीहारः तयोराहानार्थमाजगाम । स तु जीमूत. वाहनः बज बमग्रतः, अहं पवाद यासामीति तं मिला. -.

·वेतालपञ्चविंशतिः। : व विसृज्य स्वयं तत्रास्थात्। तस्मिंश्च गते जीमूत- वाहनः तव वाच्छितार्थोन्मुखो भ्रमन् दूरात् करुणं रुदित- मशृणोत्। गत्वा च कियह रं उत्तुङ्गशिलातलसमी- पगं एकं दुःखितं युवानं सुन्दराकृतिं राजभटेनेव पुंसा आनीय तत्क्षणं त्यक्तं रूदतों हवां मातरं सानुनयं निव. संयन्तं पुरुषमद्रासीत्। अथ कोऽयमितिजिज्ञासुः स যান ইবনস্থ সূত্র জীনকানম্বিনি स्म तावत् सा वडा दुःखभारातिपोड़िता स्त्री युवानं तं अनुशोचितु प्रावर्तत हा शङ्खचूड़ ! हा दुःखशत- लालित ! हा गुणिन् ! हा कुलै कतन्तो ! पुत् ! काहं त्वां पुनः च्यामि, वत्स ! त्वन्मुखचन्द्र गते स तव पिता शोकान्धकारपतितः वृद्धः कथं जीविथति, अर्ककर- स्पर्थादपि यत्तव अङ्ग दूयेत, कथं तत् तार्य भक्षणजां रुजां सोढ़ शक्ष्यति । विस्तीर्ण नागलोकेऽपि विधाता नागाधिपेन च अभव्याया मे एकसुतस्त्व' विचित्य किं लब्धः ? इति विल पन्तों तां स युवा तनयः प्राब- वीत् मातः ! दुःखार्त्तमपि मां किं भृशं दुःखयसि ? गृहाने निवर्तख, एष ते पश्चिमः प्रणामः । वेला चेयं गरुत्मतः। तदाकण्य हा हतास्मि को मे पुत्रमिह पास्यतीति सा बुहा दिक्षु प्रक्षिप्तातलोचना भृशं चक्रन्द। एतत् सर्वमाकप बोधिसत्वांशसम्भवः स जीमूत- वाहनः दृष्ट्वा श्रुत्वा च सर्व गाढ़करुणो व्यचिन्तयत् हन्त ! अयं शचूड़ो नाम नागः वासुकिना आहाराय तार्थ्याय प्रागमन- ·षोड्शकथा। प्रहितः, इयञ्चास्य जननी हेनान्वागता, एकसुता चेयं दुःखिनी नितान्तमार्ता विल पति। तटेनमेवमातम् एकान्तनाशिना देहेन यदि न रखामि साम्प्रतं तन्मे निष्कलं जन्म धिक् । इत्यालोच मुदा समुपगम्य जीमूत. वाहनः वृद्धां तामुवाच नागमातः ! अहं ते पुत्र रक्षामि, मा रुद। इति श्रुत्वा सा वृद्धा गरुड़शदिनी सन्त्रस्ता, ताक्ष्य ! मां भुङदव, मां भुडव, इति जगाद । शङ्खचूड़ः प्राब्रवीत् मातः ! नेषः ताक्ष्य मा त्रास कार्षीः कायं चन्द्र इवान्तरिन्द्रियमाबादयति क चासौ ताक्ष्य : भयमुत्पाद- यति । इति शङ्खचूड़ेनोतो जीमूतवाहनोऽब्रवीत् अम्ब ! अहं विद्याधरः ते सुतं रक्षितुमायातः स्वमेतत् शरीरं वस्त्र- छन्नं गरुत्मते क्षुधिताय दास्यामि त्वमेतं सुतं नीत्वा एहं ब्रज । तदाकर्ण्य वृद्धा अवदत् मा मैवं त्वं मम अधिकः पुत्रः, यस्य ईदृशेषु अस्मासु ईदृशो कपालुता। एतदाकर्त्य स जीमूतवाहनः पुनरब्रवीत् मात: ! न त्वमस्य मे मनोर- थस्य भङ्ग कर्तुमर्हसि । प्राग्रहेण एवं ब्रुवन्त तं शङ्ख- चूड़ोऽवादीत् महासत्त्व ! त्वया सत्य कृपालुता दर्शिता, नाहन्तु त्वच्छरीरेण स्वशरीरं रक्षितुमिच्छामि । व्ययेन को हि गापा रक्षति ? मादृगैः स्वमात्रानुकम्मिभि- विश्वमापूर्ण, येषां जगदनुकम्मा तादृशा भवादृशा अति- विरलाः। है साधो! अहं कलङ्कः शशिविम्वमिव शङ्ख- पालकुलं शचि कलङ्कयितुं न च शक्ष्यामि। इति तं प्रतिषिध्यैव शङ्खचूड़: मातरं पुनर्जगाद अम्ब ! अस्मात् कान्तारात् निवर्तस्त्र, अनैतत् नागानामभिरुचितं रत्र- ·वैतालपञ्चविंशतिः । कतान्तलीलापर्यन्तरौद्रं बध्यशिलातलं किं न पश्यसि ? अहमिदानीम् अधितटं गत्वा गोकर्णाख्यमीखरं नत्वा द्रुतमागच्छामि, यावत् तायो नागच्छति। इत्युक्त्वा मातरम् आपृच्च्य च स शङ्खचूडो गोकर्ण प्रणामार्थ- मगात्। अस्मिंश्चेत् समये ताक्ष्य आगच्छेत् तदा मे मनोरथः सिद्ध: स्यात् इति जीमूतवाहनो यावत् मनस्य करीत तावत् अासन्न पक्षोन्ट्रस्य पक्ष पवनान्दोलितान् निवारण पगनिव तरून् वीक्ष्य गरुड़ागमनवेलेयमिति मत्वा जीमूतवाहन: परार्थ प्राण दित्सया तां बध्यशिला- मारुरीह। आरूढ़मेव ' तं महासत्व गरुड़: सहसा निपत्य तस्मात् शिलातलात् चञ्चा जहार। जवाञ्च सुत. शोणितधारम उत्खाशिरीरत्न तं नीत्वा मलयाद्रेः शृङ्ग भक्षयितुमारभे । एवमेव प्रतिजन्म मे परार्थो देहः स्यात्, परोपक्कतिरहितौ स्वर्गमोचौ मा भूतामिति ताक्ष्यण भक्ष्यमाणस्य तस्यानुध्यायतः विद्याधरेन्द्रस्योपरि नभस्तलात् पुष्पवृष्टिः पपात । अत्रान्तरे स रक्तधारात शिरोमणि: तत्पत्नया मल यवत्याः पुरोऽपतत् । तत् चूड़ारत्नं दृष्ट्वा सुविहला श्वशुरयोरन्तिकस्था सास्र ताभ्यामदर्श यत् । तौ च दम्पती मूनोस्त चूड़ामगि विलोक्य सहसा किमेतदिति सम्भान्तो बभूवतुः । तत: स्वविद्यानुभावात् यथावृत्तमवेत्य राजा जीमूतकेतुः राज्ञी च बध्वा मलय- वत्या. सह द्रुतं तत्र यावत् गन्तु प्रावर्त्ततां तावत् स शङ्खचूड़स्त गोकर्णभिवं प्रणम्य तताययो। ददर्श च तत् पिलातलं रुधिराट्रम्। . दृश्य व हा हतोऽस्मि मंहा ·षोड़शकथा । 19006. पापः, ध्र वं तेन महात्मना कपालु ना मत्तते गरुत्मने आत्मा दत्तः, तदन्व षामि स महात्मा शव णा क नोतः, तञ्चत् जीवन्तमाप्नुयां तदा अयशःप न मज्जे यम् । इति उदश्रुर्वदन् स निरन्तरं सान्द्रां पतितां रतधाराम- नुसरन् ययौ। । अत्रान्तरे तं जीमूतवाहनं भक्षयन् गरुड़स्तं दृष्ट विलोक्य व्यचिन्तयत् अहो ! अपूर्वः कोऽपि अयं महासत्त्वः, मया भक्ष्यमाणोऽपि प्रहृष्यति, न तु प्राणेवियुज्यते, विभर्ति च लुप्तशेषेऽपि गाने रोमाञ्चकञ्चकम् । किञ्चास्य उपकारिणीव दृष्टिमयि प्रसीदति। तदेवः न नागः, कोऽप्येष महापुरुषः, तदेनं पृच्छामि, न पुनर्भक्षयामि । इति विमृषन्त तं ताक्ष्य जीमूतवाहनः प्राह पक्षिराज ! किं निवत्तोऽसि, अद्यापि मे देहे मांसशोणितं वर्तते, न च ते दृप्ति पश्यामि, तत् पुनर्भुव । एतदतिविचित्र- माकण्यं स पक्षिराट् तं पप्रच्छ महामन् ! नैव त्वं नागः, तद् ब्रूहि को भवानिति । नाग एवास्मि, कोऽयं ते प्रश्नः, प्रकृतमनुसर, को हि बालिशः प्रस्तुतार्थविरुद्धमाचरेत् ? इत्य जीमूतवाहने ताक्ष्य प्रेरयति समुपेत्य स शब-चूड़: दूरात् तमुवाच विनतानन्दन! मा महापापं साहसञ्च अथाः, कोऽयं ते भ्रमः ? न ह्यष नागः, नागोऽहमस्मि । इत्युक्त्वा द्रुतमेत्य तयोमध्ये विभ्रान्त ताक्ष्य पुनः शङ्ख- चूड़ोऽब्रवीत् गरुत्मन् । कस्ते भ्रमः, मे फणं दे च जिह्वे न पश्यसि ? किच्चास्य सौम्यामारुतिं न पश्यसि ? इत्थं शहचूड़े वदति मा भार्या मलयवती पितरौ च सर्वेऽन ·वेतालपञ्चविंशतिः। मवाप। सत्वरमाययुः। तच विलुप्ताङ्ग पुत्र दृष्ट्वास्य पितरौ हा पुत्व ! हा जीमूतवाहन ! हा कारुणिक ! हा वत्स ! हा परार्थप्रदत्तजीवित ! इति विलपन्ती भृथं रुरुदतः । हा वैनतेय ! त्वया कथमिदमविमृष्य समा- चरितम्। इति श्रुत्वा तार्यो भृशमनुतप्तो व्यचिन्तयत् हा! कथं बोधिसत्त्वांशसम्भवो मया मोहात् भक्षितः ? सोऽयं जीमूतवाहनः परार्थप्राणदाता, यस्य सत्प्रेऽव जगति कीर्तिघोषणा भ्रमति। तदस्मिन् मृते पापस्य मे अग्निप्रवेशनं युक्ताम् । अधर्मविषवृक्षस्य खादु फलं किं पच्यते ? इत्येवं चिन्ताकुले ताक्ष्य स जीमूतवाहनः बन्धून् समागतान् दृष्ट्वा निपत्य व्रणव्यथया पञ्चत्व. ततस्तत्र भोकदीनयोस्तपित्रोहिति विल- पतोः शङ्खचूड़े च प्रात्मानं निन्दति सा मलयवती अश्रुगढ़दं नमो दृष्ट्वा पूर्वप्र सनां तां वरदां देवीमम्बिका- मिति उपालभत, मातः ! विद्याधरचक्रवर्ती ते पति- विता इत्यहं त्वयादिष्टा, तन्मम भाग्य न त्वं मिथ्यावादिनी जातासि इत्यु तावत्यां तस्यां सा गौरी प्रत्यक्षीभूय, पुत्ति ! न मे वचो मृषा इत्यु त्वा कमण्डलोरमृतेन तं नीमूतवाहनं सिषेच। तेन च सः अक्षतसाङ्गः पूर्वाधिकतरद्युति- र्जीवन सद्यः समुत्तस्थौ। अथ सा देवी सर्वेषु प्रणमत्सु उत्थितं प्रणतं तं जीमूतवाहनं प्राबवीत् पुच ! तुष्टास्मि ते अनेन देहदानेन, तदेषाहं निजेन पाणिना विद्याधर- चक्रवर्तिपदे त्वामभिषिचामि। एवं वदन्ती देवी कल. साम्बुभिः तं जीमूतवाहनमभ्यषिश्चत, सेन च पूजिता ।

·षोड़शंकथा । तत्क्षणात् तिरोधे। अस्मिश्च समये नभसः दिव्याः कुसुमवृष्टयः पेतुः, नेदुध सहर्ष दिवि देवदुन्दुभयः । अथ गरुत्मान् विनतस्त जीमूतवाहनमुवाच चक्रव. तिन् ! अहं पुरुषातिय ये त्वयि अतिप्रीतोऽस्मि, वेन अपू. र्वोदारमतिना त्वया त्रिजगत् कौतुकावहं ब्रह्माण्ड भित्ति- लिखितम् इदं चित्र कृतम् । तन्मामाज्ञापय, मत्तवाभि- मतं वरं वृणीष्व । इति वादिनं गरुडं स महासत्त्वः प्राव- दत् गरुत्मन् ! सानुतापन त्वया पुनर्नागा न भक्ष्याः, ये चास्थिशेषाः पूर्व त्वया भवितास्ते जीवन्तु इति। एवमस्तु न भोक्ष्य ऽहमतः परं नागान् ये च प्रागभुक्तास्ते च जीवन्तु इति तेन वर दत्ते ये नागा अस्थियेषाः पूर्वभक्षिता- स्त च सर्वे सद्यः समुत्तस्थ :। ततः सर्वषु सुरनाग- मुनिगणेषु सानन्द षु मिलितष स मलयाचलः लोकत्रय- भूम्याख्यां लेभे। तस्मिंय काले गौाः प्रसादात् सर्वे विद्याधरेश्वराः तमद्भुतं जोमूतवाहनोदन्तं विविदुः । ततश्व ते सर्वे समेत्य चरणावनता: तं मुदित बन्ध सुनुत्समेतं गौरीख करकतमहाभिषे कं हिमादि निन्य ः। तत्र गत्वा स जीमूतवाहनः पित्रा मात्रा भायया नलवयत्या मित्रा- वसुना लोकोत्तरचरितन शहचूड़े न च समं बहुरत्न- शोभितां विद्याधर चक्रवर्तितां भुसानः --- बास । इति महती विचित्रां कथामास्वाद देतात: छत् राजन् ! ब्रूहि शङ्खचूड़ जामूतवाहना: विमः स- वेन ? यदि जाननपि न वदसि, तदा । रत्तः भापः सम्भविता इति। राजा अभयात् बहुजन्दसिमेतत् 1 ·१०२ वेतालपञ्चविंशतिः। जीमूतवाहनस्य न चित्र, श्लाघ्यस्त्वत्र शङ्खचूड़ः, यो मरणा- दुत्तीर्णोऽपि अन्य प्राप्य सुदूरं मताय शत्रवे सार्ध्याय पश्चात् धावन् व देहमुपानयत् । एतत्तस्य नृपस्य वचनं निशम्य वेतालः शिंशपान्तिकमगात् । राजापि तमानेत पुनः प्रययौ। अथ सप्तदशकथा। अथ राजा पुन: शिवपामूलमुपेत्य वेतालञ्च तं तथैव स्कन्धमारोप्य चलितुमुपचक्रमे। वेतालश्च तं पुनरब्रवीत् राजन् ! श्रमविनोदाय पुनरहमेकामाख्यायिकां कथ- यामि शृणु। पुरा गङ्गाकूले कनकपुरं नाम पुरमेकमासीत्, यस्मिन् धर्मस्य एकोऽपि पादः कलिना न विहतः। तत्राभवत् यशोधराख्यो यथार्थनामा महीपतिः । यो हि धीरो वेला. दिरिव क्षितिं विप्लवात् ररक्ष । यश्च जगदाबाद कयण्डप्र- तापोऽखण्डमण्डलच विधिना चन्द्राविकीकत्ये व विनि- मितः। जनता यं पापभीरु' यशालुब्ध परस्त्रीषु घण्टं शौर्यौदार्यमयं विदन्ति । तस्य राजः पुरे कश्चित् महाब- णिक प्रतिवसति स्म । तस्य उन्मादिनो नाम कन्याभवत् । यस्तामद्राचीत् स मदनबाणहतः उन्मादवानेवाभूत्। तस्यां यौवनस्थायां स वणिक नीतिविनः तं यशोधरं राजान.

·सप्तदशकथा। १.३ ! मुपेत्य व्यजिजपत् प्रभो ! बैलोक्यरत्नभूता मे कन्यैका प्रदे- यास्ति, तां देवस्य अनावेद्य अन्यस्मै न दातुमुत्सहे । अस्मिंस भूमण्डले देव एव सर्वरत्नानां प्रभुः, तत् तां स्वीकृत्य माम- नुग्रहातु देवः । इति तस्य वचनमाकण्यं स राजा निजान ब्राह्मणान् तस्या लक्षणानि परीक्षितुं व्यसृजत् । ते ब्राह्मणा गत्वा तां त्रिलोक सुन्दरों दृष्ट्वा सद्य: क्षोभमगमन् व्यचि. तयंश्च यदि राजा इमां परिणयेत् तदा राज्यमवसीदेत, एतस्यामासक्तचित्तः स कदापि न हि राज्यमवेक्षिष्यते । तस्मादेषा सुलक्षणे ति रान्ने नास्माभिः कथनीयेति । इत्येवं मनसि सङ्कल्या ते राजान्तिकमाजग्म : अचुश्च देव ! सा कु- लक्षणेति, तेन च स राजा तां बणिक सुतां न स्वीचकार । ततस्तदाज्ञया स बणिक तां कन्यां बलधराख्याय सेनाप- तये प्रददौ। अथ सा भर्तृरहे तेन भो सुखेनास्थात् । अथ गच्छति काले हेमन्तहस्तिनं प्रफुल्ल कुन्दलता- दन्तं मथिताम्बुजिनीवनं हत्वा लसत्पुष्पमञ्जरी केसरा- वलि: चूताङ्गु रनखः कानने क्रीड़न मधु केशरी समा- जगाम । तस्मिंश्च काले वसन्तोत्सवं द्रष्टुं स राजा यशोधरः गजारूढ़: निर्जगाम। तद्रूपेण सम्भाव्यविप्लवाः कुलयोषितः अपसारयितुं तदा उधुष्य दत्तं डिण्डिमं श्रुत्वा सा उन्मादिनी परित्यागावमानिता स्वग्रहहम्य तः तस्म राजे आमानमदर्शयत् स च राजा सन्धुक्षितस्य मधुना मलयानिलैः कामाग्न : ज्वालामिवोहतां तां दृष्ट्वा चुक्षुभे। तस्याश्च रूपं मनोभुवो जैनमस्त्रमिव हृदवे गाढ़ प्रविष्ट निवर्णयन् क्षणात् मोहमगात् ।

·वेतालपञ्चविंशतिः।
ऽपि ते ते नहुप्रादयो राजान: मारमोहितचेतसः तां तां
विपदं प्राप्तवन्तः ।
एष राजा पृथिव्यामेकतोऽपि
यत्तया उम्पादिन्या चपलया लक्षाख विमोहितोऽपि
प्राणानपि तत्याज न पुनः श्रमार्गे पदं निदधे, तेनासौ
वीरः मे अधिको मतः । इत्याकखं तृपतेर्वाका स वेताल:
स्कन्धवः पुनः खमेव पदं मायया प्रायात् । राजामि
अचलचित्तस्त
प्रार
महतां मध्ये विरामः कुत एव इति ।
तथैवानुससार।
सुदुष्करेऽपि
घथ अष्टादशकथा।
ततः स राजा क्रयाशिः परिहते ज्वालाविलोलरसने
भूतैरिव चिताग्निभिः समन्तादतिरोने तस्मिन् पिवने
तस्यां क्षपायां तं शिंथपातरमुपेत्य तत्र वेतातविकतान
सदृशाक्तीन् तस्मिन् तरौ लम्बमानान् सबहन् प्रेत.
कायान् अशभितमद्राक्षीत् । अहो! किमेतत् किंवा
अयं मायी वेतालो मे कालं क्षिपति, येन ए भूवसां
एषां कं ग्राह्यं न वेनि, यदि प्रसिहायख मे राविरियं
गच्छति, ततोऽहं वर्षि प्रवेश्यामि, न तु बाखतां
सहिष्य । इति चिन्तयतस्तस्य राम्रो नियंपाला सत्व.
तुष्टः स वेताल: तां मायां मंजहार। ततोऽसौ एकमेव

·सप्तदशकथा। यन्त। नरकलेवर स्थितं वेतालं दृष्ट्वा तथैवावतार्य अंसेन गृहीत्वा पुनः प्रतस्थे । प्रस्थितञ्च तं स वेताल: प्राब्रवीत् राजन् ! न विरज्यसि चेत् तदिमां कथां कथयामि शृणु । अस्ति गौ- तपसा परितुष्टकृतन शम्भुना असा. मान्यगुणोत्कर्ष लुब्धेनेव स्वयं निर्मिता भोगवत्यमरा- वत्योस्तृतीया उज्जयिनी नाम पुरी। यस्यामदारसु- कतिनः नानाभगिन उपहिताः स्वर्गमपि न काम- यस्यां वरयोषितां कुचेषु कार्कश्यं, लोचनेषु चापलं, भूष ङ्गिः। यस्याञ्च निशासु तमः, कविव- क्रोतिष वक्रत्व', दन्तिष मदो, मुक्ताचन्दन शशाङ्गेषु जाय- मासीत्। तस्याञ्च चन्द्रप्रभो नाम राजा अभवत्। देव- स्वामीति विश्रुतो बहुधनसम्पन्नः बहुयनः बहुश्रुतच कवि- विप्रः तस्य अमात्य आसीत्। तस्य तनयश्चन्द्रस्वामी नाम कदाचित् कामपि विक्षिप्तः कृष्णसाराभर्नेरिवानिर- तरम् अत्र कम पाश्लिष्याम इति विपद्भिरिव वीक्षितां को- ऽसौ अस्ति, यस्य अलकापतेरपि थियं न हरामि इति द्यूत- कतां कलहवनैरुच्चैर्वदन्तीमिव यू तकारमहागोठों यू. तेन क्रीड़ित ययौ। तां प्रविश्य स क्रमात् तैः कितवैर- >व्यन वस्त्रादिकं हारयित्वापि अन्यत् धनमहारयत् । यदा तु तदनं तैर्याच्यमानं नादात तदा सभिकेन सोऽव- टभ्य लगुडेरतायत । लगुडाहतमाङ्गः स विप्रसुतः पाषाणमिव निश्चलम् श्रात्मानं मृतमिव कृत्वा तस्थौ। तथैव च हिवाम दिवसान् तस्मिन् तत्र अवस्थिते करः स सभिकः तान् कितवानभाषत अमेन पाषाणकं श्रितं, ·१०८ वेतलपञ्चविंशतिः । तदनं क्वचित् अन्धकूपे नीत्वा क्षिपत, अहं युमाकं एतद्देयं धनं दास्यामि । इति तेनोक्ताः कितवास्त चन्द्रस्वामिनम उतक्षिप्य कूपगवेषिण: दूरम् अरण्यं निन्युः । तवागत्य कश्चित् वृद्धः कितवस्तानन्यान् एवमब्रवीत् अयं तावत् प्रायशोमतः तत् किमनेनाधुना कूपे क्षिप्तेन, तदि- हैव एनमुजिफत्वा गत्वा कूप उजितं वक्ष्यामः । इति तस्य वचस्ते सर्वे तथेति प्रतिपद्य तथैव तं त्यक्ता गताः । अथ गतेषु तेषु कितवेषु स चन्द्र स्वामी समुत्थितः तत्र शून्यमेकं शिवमन्दिरं विवेश । तत्र किञ्चित् समावस्य सुदुःखितश्चिन्तयामास हा कष्ट ! विश्वस्तोऽहं धूतैः कितवैः मायया मुषितः, तदीदृशः नग्नः पांशधूषराङ्कः क यामि, पिता बन्धुः सहदापि दृष्ट्वा किं मां वदेत् । तदिहे व साम्प्रतं स्थितोऽस्मि, नक्षच क्षुत्प्रशान्तये निर्गत्य कथमपि भोजनं प्रति यतिथे । इत्यालोचयतस्तस्य लान्तस्य दिग- बरस्य मन्दीकतातपो रविस्त्यताम्बरो अस्ताचलमगात् । तावश्च भूतिलिप्ताङ्गः महाव्रती शूलधरो हर वापर: कश्चित्तापसः तवाजगाम । स चन्द्रस्वामिनं दृष्ट्वा को. ऽसीति पृष्ट्वा तस्मात् वृत्तान्त श्रुत्वा च प्रणतं तमवादीत् भद्र ! त्वं ममाश्रमं प्राप्त: चुतलान्तोऽतिथिः, तदुत्तिष्ठ कतम्रानो मम भिक्षाभागमाहर। इति तेनोक्तश्चन्द्रस्वामी तमब्रवीत् भगवन् ! विप्रोऽहं कथं तव भिक्षामागं भोये। तदाकण्यं स सिद्धस्तापस: निजां मठिकां प्रविश्य अतिथि- वात्सल्येन इष्टसम्मादिनौं विद्यां सस्मार। स्मृतीप- स्थिताच तां किं करोमीति वादिनीम् प्रमुख अतिधे- ·अष्टादशकथा। १०८ रातिथ्य कुरुखे ति शगास । तया तथेत्यक्ते सहसा तत्र सोपवनम् अङ्गनाजनसहितं सौवणं पुरमुत्पन्न स चन्द्र- स्वामी ददर्श | विस्मितं तच्चान्ये त्य तस्मात् पुरात विलासिन्यः तं भद्र ! उत्तिष्ठ, एहि स्नाहि भुइव भजन: खामिनीम् इति उवा अभ्यन्तरं नीत्वा सापयित्वा बनुलिप्य परिधाग्य च अन्यत् वासमन्दिरं निन्य ः। तत्र च प्रविश्य स युवा एका सर्वाङ्गसुन्दरों धात्रा कौतु. कादिव निर्मितां कामपि वरारोहां ददर्श । तया च समुत्थाय अर्द्धासनोपवेशितः दिव्यमाहरं विविधानि फलानि भुक्त्वा रहीतताम्बूलः, पर्यश्रप्शय्यायां तत्सम्भोग- सुखेन नियामनयत् । प्रातः प्रबुद्धश्च तत्र तमेव शिवालयं ददर्श, न तां दिव्याङ्गमां, नापि पुरं तत् तथाविधपरि- च्छदयुतम् । तत: स समुदिनी निर्गत्य मठिकायां स्मिताननं पृष्टरात्रिवृत्तान्तं तं तापसं व्यजिनपत् भगवन् ! त्वत्प्रसादात् रनन्यामहं सुखमुषितः, किन्तु तथा दिव्या- नया विना ने प्राणा यास्यन्तीति । तदाकण्यं स तापसो हसन्नब्रवीत् इहैव तिष्ठ, पुनर्नती तथैव ते सुखं भविष्यति । इति तेन वतिना अभिहिते स चन्द्रस्वामी तस्य तापसस्त्र प्रसादात् प्रतिक्षपं तान् तान् भोगान् अभुक्त । शनैश्च तस्य तं विद्याप्रभावं विदित्वा विविचोदित: स चन्द्रस्वामी तं तापसं प्रसाद्य एकदा याचे भगवन् ! यदि सत्य शरणागते मयि ते कृपा जाता, तदेतां विद्या मे देहि, यस्या अयमीदृशः प्रभावः । इति निबन्धात् प्रार्थ- यमानं तं स तापसः प्रत्यवादीत् भद्र ! एषा विद्या तव ·वेताल पञ्चविंशतिः। एषा च सुशिष्यस्यैव मम सिद्धि- असाध्या, असौ अन्तर्जले साध्यते । तत्र चैषा जपतः साधकस्य विमोहाय तथा मायाजालं सृजति, यथा स सिद्धि न लभेत। स हि जाप कस्तत्र पुनर्जातं बालक- मात्मानम् ईचते, ततो युवानं कृतदारं जातात्मजम् । ततः सुहृदयं मे, शत्र रवं मम इति मिथ्या प्रपश्यति। न च इदं जन्म, नापि विद्यासाधने प्रकृत्तिं स्मरति यस्तु चतुवि. शतिवर्ष तथा जपन् जन्म स्खं स्मृत्वा तत्तत् मायाविजम्भितं विदित्वा तद्वशो वह्निप्रवेशं कुरुते स एव परमार्थती जलोत्तीर्ण: सिद्धविद्यां पश्यति । सिध्यति, अस्थानार्पणात् गुरोरपि विनश्यति । मत्- सिद्धैयव ते फले सिद्धे कि ते अमुनाग्रहेण | हानी एषा तदैव विनयति । एवं तपस्विनीतऽपि स चन्द्रस्वामी शक्ष्यामि सर्व मा तावदन भगवन् ! चिन्ताभूः, इति तं तापसमब्रवीत्। ततः स तापसः तस्मै तो विद्यां दातु प्रतिपदे। आश्रितानुरोधेन किं हि न कुर्वन्ति ततो नदीतीरं गत्वा स तापसस्तमब्रवीत वत्स ! विद्यां जपन् यदा तां मायां द्रक्ष्यसि, बदा मम विद्यया बोधितो मायाग्निमेव प्रविशेः। अहं हि तवैव जपतो नदीतटे स्थास्यामि तावत्। इत्युक्त्वा शुचिस्तमा- चान्त शुचिं चन्द्रस्वामिनं तां विद्यामध्यापयामास । ततस्तस्मिन् गुरौ तीरस्थिते स चन्द्रस्वामी तं मूर्छा प्रणम्य सरभसं तां नदीमवततार। अवतीर्णश्च तस्यामन्तर्जले तां विद्या जपन् सहसैव तन्मायया विमोहितो मिथ्या सर्व नन्मवृत्तान्त विस्म त्य अन्यस्यां पुरि कस्यापि किस्य पुत्र साधवः। 2 ·अष्टादशकथा। १११ तेश्व त्वे नोत्पन्नः शनकैवृद्धिं गतः कतोपनयनोऽधीतविद्यः कत- दारश्च दुःखसुखसम्भिन्न: क्रमात् सञ्जातापत्यः समभवत् । ततश्वान पुत्लदारने हासतस्तत्तदाचरन् बद्धरतिः पितृभ्यां बान्धवैश्च सह कियन्तं कालं तस्थौ। इत्य मिथ्याजन्मा. न्तरले शमनुभवतस्तस्य कालप्रबोधिनी विद्यां कारुणिको गुरुरसौ प्रायुङत । स चन्द्र स्वामी जन्मान्तरगत: तविद्या- प्रयोगेण सद्यः प्रबोधित: आत्मानं तञ्च गुरु स्मृत्वा तत्र मायाजालमवेत्य विद्यासाध्यफलमाप्तुम् अग्निप्रवेशाय उद्यतस्तै निषेधद्भिशाप्तगुरुबन्धुभिः पर्यावारि। बहुधा वार्यमाणोऽपि दिव्यसुखलोलुपः स सबान्धवः सज्जि- तचितं नदीतोरमगात्। तत्रागत्य च तद्वौ पितरौ भायां बालापत्यानि च रुदन्ति दृष्ट्वा मोहात् पुनरचिन्तयत् कष्ट अनलं विशती में सर्वे इमे स्वजना नियन्ते, न च गुरोस्तवचनं सत्यं वा मृषा जानामि, तत् किं अग्नि प्रविशामि, उत यहम् ? अथवा गुरोस्तहचः कथं मिथ्या तादृश प्रभावशालिनः ? तदग्निमेव प्रविशामि काममिति प-लोच्य स चन्द्रस्वामी अग्निमेव प्राविशत्। प्रविश्व च अनुभूतहिमस्पर्थो विस्मितः वह्न: शान्तभयः तस्मात् नदीतोयात् उत्थाय तटमवाप । तत्रोत्थाय स्थितं तं गुरु दृष्ट्वा पादयोनिपत्य पृच्छन्ततं अग्निशैत्यान्त सर्व वृत्ता. न्तमवर्ण यत् । ततः म गुरुस्तमुवाच वत्स ! मन्ये त्वया कचिदत्र अपचारः कृतः, अन्यथा अग्निः कथं ते शीतो जात: १ एतस्या विद्यायाः साधने एतद्धि अदृष्टम् । तदा कर्य स चन्द्रस्वामी प्रावदत् भगवन् ! नाव कनिया- ·११२ वैतालपञ्चविंशतिः। भूद। पचारः कृतः स्मर्य्यते । ततः स तद्गुरुः जिजासुस्तां विद्यां सस्मार। न च सा तस्य वा तच्छिष्यस्य आविर. अथ तो नष्टविद्यौ विषमी ततो जग्मतुः। इति कथामाख्याय वेतालस्त भूपं पप्रच्छ राजन् ! संशय मेतं से छिन्धि केन हेतुना विहितेऽपि यथोद्दिष्टे कर्मणि विद्या तयोनष्टा ? एतदाकण्यं स राजा तं वेतालं प्रल- वोचत् योगेश्वर ! जाने, भवान् मे कालं एवं क्षिपति, तदपि ते ब्रवीमि। दुष्करणापि कर्मणैव पुरुषस्य न सिद्धिलभ्या, शुद्धेनैव कर्मणा। तत्रास्य मन्दस्य विप्रयून- शितं प्रबोधितमपि यत विकल्पते स्म, तेनास्य विद्या सिद्धि न गता, अस्थानदानाच्च गुरोविनष्टा। इति तस्य नपस्य वाचं निशम्य स वेताल: पुन: खं निलयं प्रत्य. 'पद्यत। राजापि अशिथिलयत्नः तमन्वष्टं धावति स्म । अथ जनविंशकथा। अथ राजा पुनः शिशपातलं गत्वा वेतालं स्कन्ध आरोप्य तथैव प्रातिष्ठत, वेतालोऽपि तं गच्छन्त न्यगादीत् राजन् ! अपरां हृद्यां कथां ते आख्यामि शू यताम् । अस्ति वक्रोलकं नाम सुरपुरोपमं पुरम् । तस्मिन् सूर्यप्रभो नाम इन्द्रसमः भूपतिरासीत्। यः सौकर्यो- द्यतया मूल् दत्तानन्दो हरिरिव वसुन्धरामिमां समु.

·W KUPTUSWAMY SASTA, EARCH INSTITUTE, MYWOU! १२३ जनविधक दृत्य चिरं भुजे बभार । प्रस्य च प्रभोः धूमासङ्गोषु अश्रुपातः शृङ्गारे मारसंलापः हास्थ षु हेमदण्डाः राष्ट्रेषु आसन् । इत्य सर्वसम्पदाधारस्य तस्यैका अनिर्वृतिरा- सीत् यदन्तःपुरिकासु स्थितास्वपि पुत्रो नोदपद्यत । अवान्तरे तालियां पुरि धनपालो नाम धनवतामग्रणी- महाबणिक प्रतिवसति स्म । तस्य धनवती नाम एका कन्या विद्याधरीव शापात् सुरलोकादिच्युता समजनि। तस्यां यौवनस्थायां स बणिक पञ्चतामवाप। तदनं सर्व राज- साहाय्यात् तत्गोत्रजैराकान्तम् । ततो हिरण्यवती नाम तस्य वणिजो गेहिनी अप्रकरस्थितानि रत्नाभरणानि गहीत्वा तया दुहिता धनवत्या साकं दायादभवात् पलाय्य गुप्तं निशि राहात् निर्ययो । सा बहिरन्तव ध्वान्सेनान्धकारिता सुताहस्तावलम्बिनी कृच्छ्रात् पुरात् बहिः प्रायात् । तत्र सन्तमसे यान्ती विधियोगात् अल- क्षितं शूलाग्रारोपितस्थितं चौरम् अंसेन प्रताडयत् । स चौरः मम जीवस्त्वदंसरग्रघट्टनया अधिकपीड़ितः, हा! क्षते चारमेतन्मे केन दत्तमित्यभाषत । ततः सा बणिग- बधूः कोऽसीति भयात् पप्रच्छ । ताञ्च चौरः प्रत्युवाच अर्ह चौर इति सूचितः । अद्यापि शूले स्थिमस्यापि पापस्य मे असवः मोत्क्रामन्ति । —तदायें ! ब्रूहि मे का त्वक्व च प्रयासीति। तदाकण्य सा बणिकपत्नी सर्व स्त्रोदन्त तमाह वा। तावच्च प्राचीमुख- मुदभासयम् । ततो दिक्षु प्रकाशास स चौरस्तां बणिक- प्रवां धनवती दृष्ट्वा तां तन्मातरमुवाच पार्थे ! शृण मे भगवान् खेतभानुः ·११४ वेतालपञ्चविंशतिः । एकां प्रार्थनां काञ्चनसहन' ते दास्यामि, त्वमिमां ते सुतां मह्यं देहि । . किमतया दत्तया ते इति सस्मितं वदन्त्या तया अभिहिते स चौरः पुनरब्रवीत् नास्ति मे गतायुषः पुत्रः, न चापुत्त्रो लोकानश्नुते, तदेषा मदाजया कुतश्चित् पुत्र जनयेत्, स में क्षेत्रजः पुत्रो भविता । इत्य- हमेतां प्रार्थये, तन्मे मातः ! सफलयाभीप्सितम् । तदा कण्यं मा बणिग्योषित् लोभात् तथेति प्रतिपद्य कुतो- ऽपि सलिलमानीय चौरस्य तस्य पाणी सुतेयं मे तुभ्य दति अपातयत् । 'अथ स तदुहितरि यथीतामाज्ञां दत्त्वा तां बणिग सोषितमवादीत् गच्छ सातः ! अमुष्य वटस्य अधःखनि- खाने रचितं स्वर्गासहस्त्रं गृहाण। गतासोश्च मे देह युक्तमा हाहयित्ला अस्यौनि तीर्य निक्षिप्य च ससुता वक्रो- न्न के पुरं व्रज, तत्र सूर्यप्रभे राजनि सौराज्यसुखिते अने निरुपद्वनिश्चिन्ता यथेच्छ स्थास्यसि । रषितः तयोपाहतं जलं पीत्वा शूलव्यथया समुत्क्रान्त- ततः सा बणिकपत्नी गत्वा तस्मात् वटवचतलात् स्वर्ण राहीत्वा समुता सुगुप्त भर्तुः सुहृदो ग्रहमनात। तत्र स्थित्वा च युक्त्या तञ्चौरकलेवरं दाह- यिला सदस्थीनि च तीर्थेषु चे पयामास । अथान्येार्गहीतगुमार्था सस्ता प्रयान्ती क्रमेण वक्रोलकं पुरमाससाद । तत्र वसुदत्तनाम्नों बणिजः सकामात् सहमेकं क्रीवा तया धनवत्या सुतया सह सस्त्रिबुवास। तस्मिंशावसरे विष्णुस्वामीति कवि. रत्युत्ता जीवितः समभवत् ।

·जनविंशकथा। ११५ दुपाध्यायस्तत्र वसति स्म। तप्य मनःस्वामी नाम अति- रूपवान् कश्चिद विप्रः शिथोऽभवत् । स विद्याभिजन- सम्पन्नोऽपि यौवनमत्तः तत्रयां हंसावली नाम विलासिनी चकमे। सा च सौवर्ण दीनारशतपञ्चकं भाटिम् अन्वह- मग्रहीत् । तावन्ति च धनानि अप्राप्य असौ विप्र युवा नितरां चामवचिन्ताकुलोऽवभत्। एकदा सा बणिक- सुता हम्य स्था तागं क्षामकलेवरमपि अभिरामं तं युवानं दृष्ट्वा तद्रूघेणाकृष्टचित्ता भर्तुथीरस्य आदेशं स्मरन्ती मातर- मुवाच अस्व ! विप्रसुतस्यास्थ रूपयौवने विश्वस्य नयना- मृतवाणी पश्च । एतदाकष सा तस्मिन् बदभावां ताम- येत्य सा बणिकपनो व्यचिन्तयत् दुहित्रा मे भर्तुराजया कचित् सुताय वरणीयः, तमादेष एव किं नाभ्यर्थ्यते ? इत्यालीच कामपि चेटौं तमानेतु व्यसृजत् । सा च चेटी विजने गला तस्मै जलसन्दे शं शयंस । स च विजयुवा व्यसनी तहाकायॆ तामभाषत यदि हंसावलीहेतोः दी- नारशतपक्षक मह्यं दीयने, तदा एका यामिनों गच्छामि । इति तेनोशया चेट्या आगत्य तथैवोक्ता बणिक स्त्री तस्या हस्तेन तस्मै तदनं प्राहिणोत् । तदादाय मनःस्वामी तस्या दुहितुरावासं ययौ। आगत्य च स चकोर इव ज्योत्तनां तां ददर्श ननन्द च । तया समं सम्भोगलीलया तां रात्रि नीत्वा प्रातः सुगुप्त' निर्गत्य यथागतम गात् । सापि बणिकसुता तस्मात् सगर्भाभूत् । अथ कालेन सा सुलक्षणं पुत्वमसूत । तां सुतोत्पत्त्या परितुष्टां समालकां निशि हरः स्वप्ने मदर्थितवपुरादिदेश ·वेतालपञ्चविंशतिः । (. हेमसहस्रेण युतम् इमं शिशु राजः सूर्य भस्य हारि भीत्वा मच्चस्थ सत्वा त्यज । एवं ते क्षेमं भवितेति समा- दिष्टा हरेण सा बणिकसुता सम्माता च प्रबुध्य अन्योन्य- मूचतुः सत्यजतय भगवत्प्रत्ययात् तं राजहारं नीत्वा बालकम् । तावच्च तमपि सूर्यप्रभं पुत्रचिन्तासमुत्सुक तृपं स्वप्ने भगवान् वृषध्वजस्तथैव समादिशत् राजन् ! उत्तिष्ठ सिंहवारि सकाञ्चनो बालक: तिष्ठति केनापि स्थापिनोऽतिसुलक्षण: मञ्चस्थितः । तं द्रुतं यहाण । इति शम्भुनादिष्टः स राजा प्रातः प्रबुध्य तथैव हास्यैः प्रविश्य विज्ञमः स्वयं निर्ययो। दृष्ट्वा सिंहद्वारे सहेमचयं मञ्चस्थ शिशु रेखाच्छत्रध्वजालपाणिपादं शुभावति शम्भ ना दत्तोऽयं समुचितः पुच इति सानन्द ब्रुवन् स्वयं वाहुभ्यां गृहीत्वा अन्तःपुरं विवेश । महोत्सवं शखा च हादशे- ऽहनि पुत्र नामा चन्द्रप्रभमकरोत् । इत्य स राजपुत्श्चन्द्र- प्रभः क्रमेण वपुषेव गुणोघेनापि आश्रितानन्ददायिना सर्वान् समनुरज्जयन् शनैयुवा सन् शौर्योदार्यश्रुतादिभि- रावर्जितप्रकतिमण्डलः पृथिवीभारवहनवमः समजायत । अथ सूर्यप्रभः पिता तादृशं तं दृष्ट्वा राज्ये अभिषि. चव वृद्धो वाराणसौं ययौ। ततश्च तस्मिन् नयशालिनि तनये पृथ्वी शासति स राजा तत्र वाराणस्यां तीव्रतपसा बनुमजहात् । ततः स धार्मिको नरपति चन्द्रप्रभः पिल- निधनं श्रुत्वा अनुशोच्य कतक्रियः सर्वान् सचिवान् अभ्य. धात् तातस्य केनापि नाहमणो भवितुं क्षमः, तथापि ख. इस्तेन अस्य एकां निष्क तिं ददामि, गङ्गायामस्य अस्थीनि ·जनविंशकथा। नीत्वा क्षिपामि, गयाञ्च गत्वा सर्वपिटभ्यः पिण्डं ददामि । एतत्प्रसङ्गेन च मे तीर्थयात्रा भविष्यति । इत्युक्तवन्तं राजानं मन्विणो व्यजिन्नपन देव ! न तावदिदं ते कर्तुं युक्त राज्य हि बहुछिद्रं पित्र पक्रिया च ते पुरोहितेनापि सम्पद्यते। स्वधर्मपालनात् तीर्थ यात्रा न ते साधीयसी, बहुपापं क पान्यत्व नित्य गुप्तः पार्थिवश्व क ? इति मन्त्रिणां वचः समाकण्यं चन्द्रप्रभोऽब्रवीत् अलं विकल्पेन, पित्रर्थे अवश्यमेव मया गन्तव्यम् । तीर्थानि च मया गन्तव्यानि यावत् अहं शक्नोमि पथात् क्षणविनखरे शरीरे को वेत्ति किं भावि, यावदहमागच्छामि तावत् युष्माभिः राज्य रक्ष्यमिति । इत्य राजो निश्चयं श्रुत्वा मन्त्रिणस्त पणी- मासन् । ततः स भूपतिः सर्व प्रयाणसञ्चारं सज्ज चक्र। अथ शुभेऽहनि स राजा नातो हुताग्निः ब्राह्मणान: यित्वा सज्जितं रथमास्थाय प्रयतः शान्तवेगः सामन्तान राजपुत्रान् पौरजानपदानपि प्रासीमान्तानुयायिनः सत्रिवत्त्य सम्भाष्य च ब्राह्मणैर्वाहनारूढ़ेः पुरोहितेन च सह प्रतस्थे । गच्छंश्च पथि विचित्र देशभाषादिविलो. कनविनोदितः क्रमात् बहून् देशान् क्रामन् जाह्नवौं पाप । ददर्श च तां जलकल्लोलपङ्क्तिभिः जीवानां त्रिदिवारोह- सोपानपद्धति सृजतीमिव हिमवत प्रभवां गौरों प्रतीर्थ या शम्भोः क्रीड़या कत केशग्रहां देवर्षिगण वन्दिताम् । ततश्य राजा रथादवरुह्य यथाविधि कृतम्रानविधिः पितुः सूर्य- प्रभस्य अस्थीनि गङ्गाम्भसि निचिक्षेप। तत्रं च यथाविधि दानानि दत्त्वा ताडो रथमारा स्थितः क्रमेण ·११८ वेतालपञ्चविंशतिः। प्रयागं तीर्थमवाप। तत्र चोपोष्य कृतस्मानी शाहदाना- दिकञ्च यथाविधि कृत्वा वाराणसी जगाम । तस्याश्च नीणि दिनानि उपोथ हमभध्वजमर्चयित्वा गयां प्रति प्रययौ। क्रमेण नानाविधानि वनानि गिरीन् नदी. शातिक्रम्य गयाशिरः प्राप। सत्र विधिवत् भूरिदक्षिणं शादं विधाय गयाकूप पिण्ड ददतोऽस्य पिण्डमादातु वयो मानुषपाणयः समुत्तस्थ ः। तदवलोक्य स राजा विभ्रान्तः किमेतदिति विमूढ़मतिः कस्मिन् पाणी पिण्डं क्षिपामीति निजान् ब्राह्मणानुवाच देव ! अयं तावदेक- चीरस्य पाणिनिश्चितं यस्मिन् लोहमयः शर्ट श्यते, द्विती- यश्च करोऽयं ब्राह्मणस्य, यतो धृतपवित्रो दृश्यते, तीय- सायं पाणिमहाराजस्य साङ्गुलीयः सुलक्षणो विभाव्यते । तन्न विद्मो वयं क्वायं पिण्डो निक्षेप्यः, किमिदं भवेदिति । इति तेहि जैरुतो राजा निययं कर्तुं नायकत् । इति विचित्र कथामाख्याय वेताल: स्कन्धस्थित एव पप्रच्छ राजन् ! कस्मिन् हस्ते स पिण्डो देय इति संशयं छिन्धि, स्मयंतां त्वया प्रातनः समय इति। राजाब्रवीत् वेताल ! यतोऽसौ राजा चन्द्रप्रभः क्षेत्रजः चौरस्यैव पुच:. नान्ययोः, चौरहस्त एव स पिण्डी देयः । विप्रस्य जनका स्थापि स पुत्तो न भवितुमर्हति, तेन हि धनेन एका रजनीम् आत्मा विक्रीतः । राजः सूर्यप्रभस्यापि संस्कारदानवई नादिभिः असौ पुत्त्रो भवेत् । यदि सत्कृते मञ्चस्थस्यास्य स्वर्ण सच्चयो न प्राप्यत। राजा सूर्यप्रभो न्यस्तधनेनास्य वर्द्धनादिकमकरोत् । तन्माता ·विंशकथा। ११८ यस्य हस्ते समर्पिता, यस्याजया गजस्तस्य चन्द्रप्रभस्य जननं, यस्य च तत् निखिलं धन तन्मात्रा समासादितं, तेनैव विप्रसुतात् वीज क्रीतं, तस्यैव चौरस्य स क्षेत्रजः युवः, तस्मात् तस्यैव हस्ते पिण्डो देय इति मे मतिः । इत्याकण्यं स बेतालः पुनरलक्षितः तृपस्कन्धात् तमेव सिंच पातरुमाश्रयत्। राजापि तथैव निश्चलप्रतिजस्त. मन्वसरत् । अथ विशंकथा। रामन् ! कस्तेऽयं ततः स राजा शिंशपान्तिकं गवा पुनस्त वेतालं स्कन्धे आरोप्य मौनी तथैव चचाल। वेतालोऽपि स्कन्ध- वर्ती तं मौनिनमवलोक्य प्रोवाच । निर्बन्धः, ग्रहं गच्छ, रात्रिसुखं सेवख, अमिक्षोस्त स्या- न्तिकं मां नेतुन ते युक्त, अग्रहातिशयवेत् तव, तदा पुनरिमां कथामाख्यामि शृणु। अस्ति चित्रकूटं माम नगरम् । तवासीत् प्रणयि- चक्षुषाममृतासारवर्षी राजशिरोमणिश्चन्द्रालोको नाम । विद्वांसः यं शौर्यकरिणः पालामं दामस्योत्पत्तिनिकेतनं रूपस्य च विलासभवनं वदन्ति स्म। सर्वसम्मतपूर्णस्यापि तम सदृशीं भायामप्राप्तवतस्तस्य हदि महामुद्देगः समभवत् ।

·१२० वेतालपञ्चविंशतिः । यामास। एकदासौ राना उद्देगविनोदाय अश्वीयसैनिक- परिहतो मृगयाथ महाटवौं जगाम। तत्र निरन्तरैः शरैः वराहन्दानि श्यामलानि तमांसीव रविः करैः भिन्दन समरदुर्मदान् सिंहान् शरशय्यासु शाययन् शरभांश्च पर्वतोपमान कुलिशकर्कशप्रासपातैः पातयन् विचचार । इत्य'. मृगानविष्यन् तीव्रपाणिप्रहारण वाजिनं भृशं ताड़यामास । स च वाजी कयाघातेन पार्णिघातेन च गाढ़ ताड़ितो विषमं समञ्चागणयन् क्षणात् वाताधिक- जवेन तं भूपं वनान्तरं नवन् दश योजनानि अतिकम- इत्थं वाहे चलिते राजा दिमोहमुपेत्य धमन् वान्तः आरात् एकं विपुलं सरो ददर्श। तत्र गत्वा च तुरगं विपयाणं हत्या स्नातपीतं तरच्छायास कतिपयान् यवसान् तस्मै दत्त्वा च स्वयं सतनानः सलिलं पिबन् विगतथमो रम्येषु तत्तत्प्रदेशेषु दृष्टिं निक्षि- पन् एकस्मिन् अशोकतरोरवस्तात् कामपि प्रामुक्त- पुष्याभरणां वल्कलांशकशोभिनों बद्दमुग्धजटाजूटसवि- शेषमनोरमां सखीद्वितीयाम् अार्यरूपां मुनिकन्यां ददर्श । चिन्तयामास च कामशराहतः, केयम् ? किंखित् सावित्री सरसीषु नातुमागता? आहोखित् स्वामिविभ्रष्टा गौरी पुनस्तपः कत्तुं प्रवृत्ता ? किंवा दिवातनौं कान्तिं प्रेप्सुम् इन्दोः श्रियं धृतव्रताम् ? तदेनामुपसृत्य वार्तामु- पलप्से इत्यालोच्य शनैस्तस्याः समीपमावयौ। सापि तमा- यान्तं दृष्ट्वा तद्रूपण समावष्टचित्ता प्रारब्धपुष्यत्रक्सनहस्ता व्यचित्ययत् कोऽयमीदृक् अस्मिन्नरण्ये, विद्याधरः कोऽपि वा, ·विंशकथा। १२१ चरितार्थे ममाद्य दृशी, इत्य वितयं त्रपया तिर्यक् पश्यन्नी उत्याय सोरुस्तम्भापि गन्तुं प्रावतत । अथ राजा तामुपेल्याब्रवीत् सुन्दरि! प्रथमदृष्टस्य दर्शनमात्राथिनः दूरागतस्य जनस्य स्वागतादिकमास्तां कोऽवमाथमि. धर्मः यदेतस्मात् पलाय्यते । इति तेन राजाभिहिते विचक्षणा तदीया सखी तत्र राजानमुपवेश्य अतिथि- सक्रियामकरोत् । अथ राजा तां सविनरामप्राचीत् भने ! अनया तव सख्या कः पुण्यवान् नेश: अलंलियो ? कानि वास्याः कर्ण रसायनानि नामायिक ? कथ वा अनवा कुसुमसुझुमारमिदं वपुः ईट्टो नाति तापस्या वृत्त्या विजने कदर्थी नियते ? एतत् पाजा जनमासण्य सखी तं प्रत्यभापत महाभाग ! एबा महर्षेः काखस्य कन्यका मेनकासम्भवा आयम एव वर्णितः इन्दीवरप्रभा अस्मिन् सरसि चितुरनुनया सातमागता । इन्हो नातिदूरे अस्याः पितुरा यमः । इत्यभिहिलो राजा सम्प्रहृष्टः तुरङ्गममारुह्य तां कन्यां याचितु महर्ष; कारण- स्वायममगात्, प्राविधच विनीत्वेचस्तनाव बहि:- स्थापितवाहः । प्रविश्य च राजा जगवल्मालधन पादपैरिव नापसैः परिवतं तेजसा चन्द्रमिव प्रामालिन तम् ऋषिं कण्वमट्राचीत् । दृश्लेवोपय तं पादयोक्द सोऽपि ज्ञानी मुमिः शतातिथ्य विधान्त सम्भारः वत्स ! चन्द्रालोक ! शृणु बदहं वर्षात ते तिम्.. संसारेऽस्मिन् प्राणिनां मृत्युभयं यादृक् तदहं जानामि . तत् निरर्थकं कथमिमान् मृगादीन् हमि ? भीतर शाली नाम।

·१२२ वेताल पञ्चविंशतिः । , धाता च त्रस्य शस्त्र सृष्ट, तत् धर्मेण प्रजा रक्ष, कण्ट- कान् समुन्मूलय । हत्यवादिभिः साधनैः चलां लक्ष्मी साधयितु यतस्त्र, राज्य सुखं भुव, दानं देहि, दिक्षु ययांसि विकिर, कृतान्तकोड़ितं मृगयाव्य सनं परित्यज बत्र हाहन्धमानरम च तुला प्रमादितास्ति, तेन बबनर्थेन अनेन व्यापारेरा किन पाण्डो पस्य वृत्तं त्वया कि न युतम् १ एकदावा ननिवचनं कायज्ञो तृपः सम- भिनन्द प्रत्यभाषत भगवन : गमिष्टोऽस्मि, महान् अनु- राहो मे कृतः अनन अनुशासन ल । अन्य प्रति मुगया. निवृत्तोऽभवं, प्रागिनी निवाः सन्तु। तदाकण्ये मुनिर बवीव तुष्टोऽस्मि तवामुना प्रागिभिवदानेन, तदी पितं वरं तणीन इति। ततः स कालज्ञो नृपतिरब्रवीत गवन् ! प्रसन्नोऽसि उत्त, मुतामिन्दीवर प्रभां मा देहि। इत्यथितः स मुनिस्तस्मै हातागतां तामसनःसम्भवां जन्यां प्रददी। तत: कृतविवाहः मङ्गलालङ्कृतः तां सुन्निपजीकृतप्रसाधनाम् लवाष्प स्तापसेरानिजाथमात् क- तानुयात्रां तासिन्दीवरप्रभा भा-मादाय वाजिनमारा राजधानों प्रतस्थ। एतरिमनन्तरे दूगध्वगमनकान्त तं नृपं वीक्ष्य भग. वान् सहस्त्ररश्मिः खिन्न इव अस्ताचल शिरसि समुपावि- शत् । ददृये च राताभिसारिका मृगनेत्रा क्रमादुट्रिता- मन्मथा ध्वान्तनीलपटमाता। तस्मिंचावसरे राजा जलाशयतीरवतिनं शाखापल्लवसंबशाल श्यामलस्थ- लम् अश्वत्यपादपं दृष्ट्वा इह रात्रि वसामि इति मनसि ·विंशकथा। १२३ दत्वा वाप्यास्तस्याः अकरोत् । ततस्तुरगादवतीय तस्य वाजिने रणोदकं सलिलानि पीत्वा प्रियवा सह विशवाम। तत्कालञ्च शशलान: मरागः तिमिरां- शुकहारी समाक्रम्य प्राच्या मुखं चुचुस्खे चन्द्रकिरणै: समा- लिय प्रसाधिता वीतमानावकाशाः शेषाच दिगो विरेजुः । अत्रान्तरे लतागुल्म विवरणस्तै रैन्दवैः रत्नदीपाभैः करै स्तरु- मूले अवभासित स राजा तामिन्दीवर प्रभां नवसङ्गम- रसोलासामाविष्य सुरतोत्सवं सिपेवे। वित्र सयामाम च तस्याम्बपामिव नीवीम् । खण्ड्यामास च दयनैस्तस्या सुग्धभावमिवाधरम् । रचयामास च यौवनदिपकुम्भयोः तस्याः कुचयोः सदलनवनक्षत्रमाला इव नखचतानि । चुचुम्ब च मुहुः सर्वतो लावण्यातनि स्यन्दमिव पिवन मुखं कपोली नयने च। इत्य तया सह निधुवनक्रीड़या तत्र तां निशां क्षणमिवानयत् । अथ प्रातः समुत्थाय कृतसाध्यविधिः स्वसैन्यानुसन्धा- नाय तया कान्तया सह प्रयातुमुत्सुकोऽभवत् । रजन्यां विलुप्तकमलिनीशोभं भियेव अस्ताचल अहर- प्रलीनं ध्वस्ततेजसं निशापति हन्तुकाम इव क्रोधादाता. मतररोचिषि प्रसारित करैरुक्षिप्त चन्द्रमण्डले विवस्वति अकस्मात् विद्य पिशङ्गजटः कन्जलश्यामल: कालमेघ इव कश्चित् अन्त्रमालाकृतोत्तसः केशयज्ञोपवीती ब्रह्मराक्षस: नरशिरोमांसं खादन् कपालेन शोणितं पिबंश्च समा. सः अट्टहासं विमुच्य क्रुधा अग्नि' वमन्निव दंष्ट्राकरालो राजानं तं निर्भत्सनब्रवीत् पाप ! ज्वाला. तावच्च जगाम ।

·१२४ वेतालपञ्चविंशतिः । सुखं नाम मां ब्रह्मराक्षसं विद्धि ! एष चाश्वत्थो मे निवासः देवैरपि न लयते। सोऽयं त्वया स्त्रिया सह समाक्रम्य परिभुक्तः, तदविनयमिदानीं भुङच्च, दुराचार ! एषोऽहं कामोपहतचेतसः तं हृदयमुत्पाच्य भोक्ष्य शोणितञ्च पास्यामि । तदाकण्यं तच घारं राक्षसमबध्य- मवेक्ष्य दृष्ट्वा च कान्तां भयविह्वलां, भयात् राजा सविनय- सवादीत् अजानता मया ते अपराधं तत् क्षमस्व, तवा- श्रमेऽहमतिधिस्त्वां शरणं गतः। दास्यामि च तं ईप्सितं पुरुषं पशुम् । येन ते टप्तिर्भविता, तत् प्रसीद क्रोध परिहर इति राजी वचनमाकर्ण्य स ब्रह्मराक्षसः शान्त- कोपः अस्तु को दोष इति विविच प्रत्यभापत राजन् । यः समवर्षीय: महासत्त्वः विवेकवान ब्राह्मणपुत्त्रः स्वेच्छया त्वदर्थमात्मानं दद्यात्, यञ्च हन्यमानं तन्माता हस्तयोः तत्पिता च पादयोः सदृढ़ महीतले सन्निवेश्य अव- टभाति, सप्तदिनाभ्यन्तरे तादृशं पुरुषं स्वयं सङ्गप्रहारण मामुपहारीकरोषि चेत् तदा ते इमं ब्यकारं क्षमिष्य, अन्यथा त्वां सपरिजदं सद्यो नायिष्यामि। श्रुत्वे तत् स राजा भयात् तथेति प्रतिपदे। सोऽपि ब्रह्मराक्षसः सत्क्षणात् तिरोबभूवे। अथ राजा चन्द्रालोकस्तया इन्दीवरप्रभया सह हया- रूढ़ः सुदुर्मना इतस्ततः सैन्यानि चिन्वन् प्रायात् । अहो ! अहं मृगयया मदनेन च विमोहित: अकाण्डे पाण्डु रिव विनाशं गतः, अस्य रक्षसः तादृशः उपहारः कुतो लभ्यते ? तदिदानों निजमेव नगरं यामि, पश्यामि किं .

·विंधकथा। १२५ ! भावि। इति ध्यायन् सः समन्तात् अन्विथन् स्वसैन्य म्बनगरं चित्रकूटन प्राप। तत्र अनुरूपभा-लाभेन परितुथभिः प्रकृतिभि: महोत्सवे विहितेऽपि अन्तर्गत- विषादस्य तस्य दुःखदुःखेनैव दिन शेषो व्यपगमत् । हिती- येऽहनि स रहसि मन्त्रिभ्यः तं सर्व वृत्तान्तमाचचक्षे । तषाञ्चकः सुमतिमन्त्री प्रत्यब्रवीत् देव ! विषादस्ते माभूत्, अहमन्विथन् तादृशमुपहारमानेष्यामि, विचित्रा हि मेदिनी। एवं राजानमाम्खास्य स मन्त्री सौवर्णी शिश प्रतिमामकरोत्। यः सप्तवर्ष देशीय: विप्र पुत्त: सत्त्ववान् आमानं मातापित्रोरनुन या ब्रह्मरक्षसः उपहाराय प्रय छति, यश्च हन्यमानस्ताभ्यां मातापिटभ्यां हस्त- पाटे प्रगृह्यते, राजा तस्मै तत्पित्रोरुपकारार्थ ग्राम- गतसहितां रत्न युक्तामिमां सौवर्णी प्रतिमां तस्म दास्यति । इति तां शिशुप्रतिकति भ्रामयन् स मन्त्री अजस्र पटहोवोषणमकारयत् । एतदाकण्य एकस्मिन्नग्रहारे कश्चित् हिजशिश: सप्त- वर्ष देगीयोऽपि अतिधीरः अद्भ ताकृति: बाल्येऽपि सदा पर- हिते रतः प्रजानां पुण्यपरिपाक इव मूर्तिमान् उद्घोष कान् प्रोवाच भद्राः ! युष्मदर्थे प्रहमात्मानं ददामि, तिष्ठत, पितरौ बोधयित्वा द्रुतमागच्छामि । इति तानभिधाय तैयानुमतः स बालः गृहं गत्वा रविताञ्जलि: पितराव- ब्रवीत् अम्ब ! तात ! अहं सर्वसत्त्वार्थ एतं विनखरं देखें ददामि, तन्मामनुजानीतं, इमाञ्च राजदत्तां हेमरत्नमयों ग्रामशतान्वितां प्रामप्रतिकति राहीला वां वितरामि, ·१२६ वेतालपञ्चविंशतिः। एवं सति मम युष्मदाढण्यं परार्थच सिध्यति । युवाञ्च चिरमदरिद्री बइन् पुत्वानवोसपथः । इति वादिनं तं सहसा तो पितरी अवोचतां पुत्र ! किमैतद भाषसे ? वातेन किं क्षुभितोऽसि ? किं वा ग्रहग्रहीतोऽसि, अन्यथा कथमेवं प्रलपसि। को हि अर्धे: शिशु घातयेत्। कश्व पिन: देहं दद्यात् । एतत् पित्रोवचः श्रुत्वा स बालः पुन- रुवाच नाहं बुद्धिमोहात् ब्रवीमि, शृणुतं मे अर्थवत् वच- नम् । अवाच्याशुचिपूर्ण जुगुप्सितं दुःखक्षेत्र शरीरमिदम् अचिरात् विनाशि, तदेतेन अत्यसारेण यदि किञ्चित् सुक्क- तमुपायंते, तदेव अस्मिन् संसारे सारमिति बुधैरुच्यते । सर्वभूतोपकारादन्यत् किमस्ति सुलतम् ? तत्रापि पित्रो. भक्तिश्चेत् साध्यते तदा देहादन्यत् किमिव अधिकं सम्पत्- स्यते ? इत्येवं धीरवचनैः सुदृढ़निश्चयः स शिश: शोचन्ती पितरौ स्वमनीषितमङ्गीकारयामास । गत्वा च राज- भृत्येभ्यः तां हिरण्मयौं शतग्रामयासनसहितां आनीय नाभ्यां पितृभ्यां प्रददौ। अथ तान् राजभृत्यानग्रतः कृत्वा स बालकः पिटभ्या- मन्वितः चित्रकूटं नगर प्रति प्रायात् । तत्र प्राप्त अख- ण्डिततेजसं तं बालकं रक्षारत्नमिव दृष्ट्वा तृपतिः भृशं ननन्द, सञ्च रचितमाल्यविलेपनं गजपृष्ठमारोप्य सपिटक तत् ब्रह्मरमसः संदनं निनाय । तत्र तस्यावत्यस्य पाखतः मण्डलमालिख्य पुरोहितेन कृतपूजेन बनी हुते स ब्रह्म- राक्षसः मुक्ताहास: स्वाध्यायं पठन् घूर्णन् रक्तासवक्षीव मुहुः श्वसन जृम्भमाणः नेत्र ज्वैलन् दिशः देहच्छायया अन्ध- ·विशकथा। १२७ अथ तस्य ब्रह्मरक्षमः कारिताः कुर्वन् ज्वालामुखी महारौद्रदर्शन: प्रादुरभूत् । ततो राजा तं दृष्ट्वा विनीतः प्राब्रवीत् भगवन् ! अयं तव अभिमतो नरोपहारः समानीतः, अद्य स सप्तमो दिवसस्ते प्रतिज्ञायाः । तत् प्रसीद यहाण इममुपहारं यथाविधि । इति राजार्थितः स ब्रह्मराक्षस: जिह्वया मुक्कणी लिहन तमुपहारभूतं विप्रसुतमवलोकयामास । क्षणे च तस्मिन् स बालो महासत्त्वो दृष्य व्यचिन्तयत् अनेन स्वदेहदानन यन्मया सुक्तम् अजितं तेन मे म्बर्गो वा निरुपक्रियो मोक्षो माभूत, जन्मनि जन्मनि में परार्थो देहो भूयात् । इति तस्मिन् चिन्तयत्येव चणात् पुष्पवृष्टिमुचां देवानां विमानैः नभस्तलमापूयत । पुरतः स्थापितं तं बालं माता करयो: पिता चरणयो. रग्रहीत् । ततो यावत् खगमालथ राजा तं जिघां- सति तावत् स शिशुस्तथा जहास यथा सब्रह्मराक्षसास्ते सर्वे व स्वं कर्म त्यत्वा तन्म खप्रेक्षिणः कृताञ्जलयः प्रता- श्वाभवन् । इति विचित्रो कथामाख्याय स वेतालस्त पुनरब्रवीत् राजन ! तेन बालकेन तादृशे तस्मिन् प्राणान्त. समये यत् हसितं तस्य को हेतुः ? महदत्र कौतुकां मम यदि न वक्ष्यसि जाननपि, तदा ते मूळ दशधा विद- लिथति। एतदाकण्यं स राजा तं प्रत्यभाषत शृण तस्य शिशोहीसे अभिप्रायम् । यो हि तुबलो जन्तु: भये प्रत्यु- पस्थिते प्राणा) मातरं पितरं तदभावे राजानं बाणार्थ विधात्रा निर्मितम् एषाञ्चाला देकतामाक्रन्दप्ति, तस्य एकोऽपि एतेषु आश्रयो भवेत, अस्य तु सर्वमेव अन्यथा ·१२८ . वेतलपञ्चविंशतिः । जातम् पिटभ्यां हस्तपादं रुद्ध तयोरथ टणया। राजा च आत्मानं बातु स्वयं हन्तुमुद्यतः । ब्रह्मरक्षः दैवतमपि तस्य भक्षणार्थ मुपस्तिम्। अध्रुवस्य अन्तविरसस्य आधि- व्याधियुक्त स्य देह स्यार्थे विमूढ़ानामीटक् विडम्बनं यत्र ब्रह्मविष्णुरुद्रादयोऽपि अवश्यं विनाशिनः तत्रैषाम् ईगा. नां शरीरस्थैर्यवासना कापि ? एतत् मोहवैचित्रामेषां दृष्ट्वा वाञ्छितं सिद्धञ्च मत्वा आश्चर्यहर्षोदयात् से हिज. शिशुजास। इति राजवचनमाकण्य स वेतालः तस्य स्कन्धात् भूयोऽपि स्वकं निलयमाससाद । राजापि दृढ़- सङ्कल्प स्तमनुययौ। अम्भोनिधीनामिव सतां हृदयम- क्षोभ्य हि। अथ एकविंशकथा। अथ राजा पुनः शिंशपामूलं गत्वा तं वेताल स्कन्धे. नादाय सत्वरं प्रतस्थे । तञ्च प्रस्थितं दृष्ट्वा स्कन्धवों स वैताल: प्राब्रवीत् राजन् ! उहाढ़ कन्दपाने का कथां शृणु कथयामि। अस्ति अमरावतीव पुरा सुकृतिनां दिवथुप्रतानां कृते धावा विहिता विशाला नाम पुरी। तस्यामासीत् सञ्चक्र. नन्दनः श्रीमान् आक्रान्तबलिराजकः पद्मनाभ इति ·RAIP IRWAMI ARTHA एक SITUTE. MILNOR inine-00- १२८ विश्रुतो नृपतिः । तस्मिंश्च राजनि तस्यां नगयां महा- बणिक अर्थदत्तो नाम धनैविजित-धनपति: प्रतिवसति तस्य अनङ्गमञ्जरीति एका मुता उदपद्यत । यया सुरसुन्दरीप्रतिकतिर्धात्रा दर्शिता। तेन बणिजा ताम्र. लिप्ति-निवासिने मणिवर्म-नाम्ने बणिजे सुता सा प्रदत्ता। एकापत्यतया चातिवत्सलः स बणिक् तां भर्तृयुक्तां कन्यामनङ्गमञ्जरौं न तत्याज। स तु मणिवर्मा रोगिणः कटतिक्तमौषधमिव तस्या अनङ्गमञ्जा: हेप्यो बभूव । भत्तुम् तस्य सा सुन्दरी जीवितादपि कृपणस्य सुचिर- सञ्चिता समृद्धिरिव प्रियतराभूत । एक दासो मणिवर्मा उत्कण्ठया पिलोरन्तिकगम- माय ताम्रलिप्ति प्रातियत । ततो दिनेषु गच्छत्सु तीक्ष्ण सूयांशसायकैः प्रीषितानां निरुद्धमार्गः निदाघ- कालः समुपस्थितः । वसन्तविरहात् ककुभां मुखनिःश्वासा इव मल्लिकापाटलामोदमेदुरा मरुतो वान्ति स्म। पव- मोड़ता रेणुराजयः तप्तया भुवा धनागमायेव गगनं प्रहिता दूत्य इव समुत्पेतुः । दिवसा अपि कठोरातप. तापिता श्राकासिततरुझायाः पथिका इव चिरेण यान्ति स्म । निशा च चन्द्रांशुपाण्डुरझायाः गाढ़ाश्लेषसुखप्र दं हेमन्त विना अतिदुर्बलतां ययुः । एतस्मिन् समये चन्दना- नुलिप्ताङ्गी परिहिनतनुवसना खएहवातायनस्थिता अनङ्ग- मञ्जरी कमपि प्राप्न सुहदा सहितं भव्य युवानं रति- प्राप्तये सञ्चरन्त नवोत्पन्न स्मरमिव कमलाकर नामानं राजपुरोहितसुतं ददर्श । सोऽपि कमलाकरः इन्दोरिव ·वेतालपञ्चविंशतिः । समजत । मूर्तिमु परिस्थितां तां कान्तां दृष्ट्वा सानन्दः कुमुदाकरता- तदा तयोथूनोरन्योन्यावलोकनं स्मरस्य गुरो- रनुजया अचूरणं मनःसंवल नमभूत् । इत्य' तां दृष्ट्वैव स कमलाकरः सद्यो मदनाविष्टः सुहृदा तेन कथञ्चित् स्वं भवनजनीयत। सा चानङ्गमञ्जरी तथैव मन्मथमोहिता सरया मुखात् तत्रामधामनी शुत्वा तयैव सह शनैः वासकं विवेश। तल तं कान्त सचिन्तयन्ती कामज्वरा- तुरा घयनीये केवलं लुठन्ती किमपि नापश्यत् नाप्य- शृणोत् । इत्यं गतेषु दिने षु दिनेष सनपा सभया विरहे। कम पाण्डरा दुष्प पप्रियसम्भोगनिराप्या नता से कदा गवा. सरितकरेगेन्दु ना आकृष्टेव तुप्त परिजन निर्गत्य मरण- निश्चया स्वष्टहोद्यानवापी तत्तलवर्तिनीमगात्। तत्र पिता शतप्रतिडा लालटे वतां चमड़ीं सरापेल प्रणम्य स्तुत्वा च व्यजिज्ञपत् देवि ! अस्मिन् जन्मनि चेत् ल मया कमला- करः पतिः प्राप्तः, तदा अन्यस्मिन् जन्मनि स मम पतिर्भू- यादिति प्रार्य तस्या देव्याः पुरत: अशोकपादचे स्वोत्तरी- येण पाशं विरचयामास । तावच्च तस्याः सा आता सखी प्रबध्य वास के तामदृष्ट्वा चिन्वती देवात् तदुद्यानमगात् । तत्र चागल्य तां गले पागं योजयन्तीं दृष्ट्वा मा मा इत्यु वा प्रधाव्यैव तस्यास्तं पाशमच्छि नत् । सापि तां हृतपाशां निजां सखों प्राप्तां दृष्ट्वा अतिदुःखिता भूमी पपात । ततश्च सस्था तया समाश्वासिता पृष्टा च दुःखहेतु समुत्थाय तामकथयत् सखि मालति । दुर्लभे तस्मिन् प्रियसङ्गाने ·एकविंशकथा। १३१ पित्रादिपरत त्वाया मे मरणात् परं सुखं नास्ति। इति ब्रुवाणा भृशमनङ्गशराग्निज्वलिता नैराश्यनिश्चयवती मोहं जगाम | हा कष्ट स्मरस्य शासनं तथा दुल वा यथा इयमेतां दशां नीता इति विलपन्ती सा मालती सखी तां शीताम्बुपवनादिभिः शनैराखासयामास चकार चास्याः तापोपशान्तये नलिजीदलेः शय्याम् । ददौ हृदये तुहिनधीतलं हारम् । ततः सा अनङ्गमञ्जरी लब्ध- संज्ञा शनै: तरं सखीम् उहाध्यां प्रोवाच सखि ! हारादिभिः नायं मे अन्तर्दाहः प्रशान्यति । यदि मां जीविता- मिच्छसि तदा सुयुक्त्या तेजसान्तेन मां योजय । एवं वादिनों तां नेहा मालती प्राब्रवीत् सखि ! प्रायेणाव निशा गता, तत् प्रातरेव मह तं ते प्रियतमं सङ्केतेन अाने- प्यासि। तमादालखा कृतिमधुना व निवेशन गच्छ । इत्य ताइक सख्ये सामञ्जरी तुष्टा कण्ठादा- भाष्य हारं पारितोषिक दत्तवती । गच्छाव दामों खसहं, तत: प्रातः कार्यसिद्धये गन्तव्य' या इति तां सखी मुपदिश्न सा खभावांसं प्राविशत् । अथ प्रातः सा मालतिका केनाप्यनुपलचिला तस्य भवनं चिन्वती गत्वा सत्रोद्यानतरुमले चन्दनाः पद्मिनीदलघव्यायां स्थितम् एकेन रहस्यविदा महृदा कदलीदलबीजनैराश्वास्यमानं कामाग्निना दंद- ह्यमानं तं कमलाकरमद्राक्षीत् । सा तु मम सख्या विमा एतस्य इदृशी कामावस्था स्थात् न वेति धेदितु प्रच्छन्ना विनिश्चयं तस्थौ। तावत् सुहृत् स कमलाकरमवादीत कमलाकरस्य ·१३२ वेतालपञ्चविंशतिः। भित्र! क्षणमत्र मनोरमे उद्याने दत्तदृष्टिरन्तःकरणं विनोदय, मा भृशं व्याकुलतां गमः । तदाकण्य स सुहृदं तं जगाद मम अनङ्गमन्जया मनो हृतं तदिदं मदीये शरीर एव नास्ति कुतो विनोदयामि । स्परेणाई शून्यहृदयो बाशतूणी कृतोऽसि, सत् यथा तां मनश्चौरी प्राप्नोमि तथोपायं विधतम्ब.। इति तैनीतो सा मालती निःशङ्का सम्प्रहृष्टा समुपेत्य प्रात्मानं प्रदय तमुवाच सुभग ! अनङ्गमञ्जा तवान्तिकं प्रहितास्मि, निसृष्टाहं ते सन्देशं ब्रवीमि । क एष शिष्टधर्मः, यत् हठात् हृदयं प्रविश्य मुग्धावा सन: मुपिला गन्यते । चिवमिदं तथापि वामदृशा तया अधुना मनोहराय तुभ्यं देहोऽपि प्राण: सह दातुमिषते । सा हि सन्तप्तान दिवानिशं हृदि ज्वलितस्य कामाग्न धूमानिव नि:श्वासान् विमुञ्चति, गुहु- श्वास्याः साञ्जना वाध्यविन्दवः वदनाम्भोजसौरभलुब्धा मधु- कराः इव सम्पतन्ति । तद् यदीच्छसि तत् उभयोः शिवं वच्मि । इति मालत्या तथोक्तः कमलाकरः प्रोवाच भद्रे ! तवेयं वाक् विधुरावल्यां बदभावाञ्च मे प्रियां वदन्ती भयं करोति प्राखासयति च। तदेका त्वमेवात्र गतिः, तत् यथोपायं कुरुष्व । इति तेनोक्तो मालती प्रत्यवोचत् अद्य तामनङ्गमञ्जरीं गुप्त नत स्वभवनोंद्यानं प्रापयि. ष्यामि त्वं तत्र वाद्यतः तिष्ठे: । ततस्त्वां सुयुक्त्या तत्व प्रवेशयिष्यामि, इत्थं युवयोः समागमो भविता । इति कथ- थित्वा तं विपुलमानन्ध मालती लतार्थी गत्वा ताम- नङ्गमञ्चरीम् अभ्यनन्दयत् ।

·एकविंशकथा। - अथाहा सह दिनपतौ सध्यानुरागिणि क्वापि गते, वासवाशया स्वानने इन्दुतिलकेन प्रसाधिते पद्माकरं त्यक्त्वा योरिदानी मां प्राप्तेति हर्षात् उत्फुल्लवदने विषदे कुमुदा- करे हसति स कामी कमलाकरः प्रसाधिताङ्गः समुत्सुकः स्वैरं कान्तायास्तस्या गृहोद्यानहारि समुपागमत् । मालती च तामनङ्गमञ्जरी च्छात् गमितवासरां युक्त्या तद रहोद्यानमानिनाय । आनीय तां चूतशाखिना तलेषु समुपवेश्य निर्गत्य तत्र तं कमलाकरं प्रावेशयत् । स च प्रविश्य पान्थ इव पत्नौषधनपादपमध्यवर्तिनी छायामिव तामनङ्गमञ्जरीमद्रासीत्। यावच्च स ताम- पैति तावत् सा दृष्ट्वैव प्रधाय कामावेश हतबीड़ा कण्ठे तं म साग्रहीत् । क्व यासि लञ्चोऽसि मया मनस्तरूर ! इत्याल पन्ती तत्क्षणं सा प्रतिहर्षभरस्तधनिःखासा पञ्चता- मगात् पपात महीपृष्ठे वातरुग्ना लतेव, विचित्र वत कामस्य विषमः क्रमः । तदशनिपातमुग्रं दृष्ट्वा स कमला- करः सद्यः हा! हा! किमेतदित्युक्त्वा मूच्छितो निप- पात। क्षणेन च लब्यसंजस्तां प्रियामकमारोप्य आलिङ्गन् परिचुम्बन् बहु विलपंश्च तथा दुःखातिभारेण प्रसह्य न्यपी. द्यत यथा तस्यापि तदा हृदयमम्फुटत्। तो तथा क्षीणी दृष्ट्वा रजनी ह्रिया भिया च क्षीणेवाभवत् । अथ प्रातरुद्यानपालेभ्यस्तं वृत्तान्त ज्ञात्वा तयोबन्धु- जनः नपाचयंदुःखमोहाकुलः तत्रागात् कर्त्तव्यमूढ़श्च चिर- मवामुखः समभवछ। हा! कष्ट कुयोषितः कुलखली- कारहेतवः । तस्मिथावसरे तस्याः पतिः मणिवर्मा अन- গ ·१३४ वेतालपञ्चविंशतिः। ङ्गमञ्जयां सोत्कण्ठः ताम्रलिप्तित: पिटग्रहात् समा. ययौ। स श्वाशरं गृहं प्राप्य तं व्यापारमवेक्ष्य च वाष्या. बलोचनो ध्यायन् तदेवीद्यानमागत्य भायां तामन्यसहि- तामपि गतासु दृष्ट्वा शोकाग्निज्वलिताङ्गः सद्यः प्राणान् विजहौ ततः सर्वस्मिन् जने कोलाहलाकुले क्रन्दति ज्ञातवृत्तान्ताः सर्वे पौरास्तत्र समाययुः । अथानङ्गमञ्जाः पित्रा पूर्व प्रतिष्ठापिता सन्निहिता देवी चण्डी निजैः गणैः सक्लप: विज्ञप्ताभूत् मातः ! त्वदाकारप्रतिष्ठापयितायमर्थ- दत्तः सदैव ते भक्तो बणिक, तदस्य अस्मिन् दुःखे दयां वितरतु भगवतीति। एतद् गणेभ्यः श्रुत्वा शरण्या सा शङ्करी शान्तानङ्गाखयोऽपि एते जीवन्तु इति समादियत् । अथ सर्वेऽपि मुप्तप्रबद्धा दूव क्षणात् तत्प्रसादात् जीवन्ती गतमन्मथा: समुत्तस्थु ः। ततो दृष्ट्वा तव्यापारं सानन्द तत्रत्ये सर्वस्मिन् जने कमलाकरः लज्जावनतमुखः स्वग्रह प्रायात् । अर्थदत्तोऽपि तां ह्रीतां सुतामनङ्गमञ्जरौं भर्त- सहितामादाय सोत्सवं एहं प्रविवेश । इति कथां कथ- यित्वा तस्यां रात्री पथि स वेतालः तं नौणीपतिमगदत् राजन् ! कस्यैतेषु अनुरागमरणे मोहातिरेकः ? आनंश्च न चेत् वदसि, तदा त पूर्वोक्त एव शाप: स्मरणीयः । तदा- कर्ण्य राजा तं प्रत्युवाच योगेश्वर ! एतेषु मणिवर्मा एवाति- मूढ़ो, यो हि मायामन्य पुरुषासक्तमृतां दृष्ट्वैव कोपकाले प्रत्युत रतः शुचा प्राणानमुञ्चत् । इति निगदितवतस्तस्य नृपतेः स्कन्धात् स वेतालः सहसा व निलयं प्रतस्थे । राजापि भूयस्तथैव कृतप्र यत्नस्तमन्वधावत् । ?

·अथ द्वाविंशकथा। नाम अथ राजा तमेव शिशपातर गत्वा तञ्च वेताल. मादाय स्कन्धे आरोग्य च गन्तव्यभूमिमभिप्रतस्थे । तञ्च प्रस्थितं पथि पुनः वेतालः प्राक्रमत वक्तुं राजन् ! साधु सुस- त्त्वस्त्वं तदपूर्वामिमामपरां कथां कथयामि श्रूयताम् । अस्ति कुसुमपुरं नाम नगरम् । तत्रासीत् धरणी. वराहो नाम भूपतिः। तस्य ब्राह्मणभूयिष्ठे राज्ये ब्रह्म- स्थलाभिधोऽग्रहारोऽभवत् । तत्र विष्णु स्वामी कोऽपि विजः प्रतिवसति स्म । तस्य हविर्भुज इव स्वाहा नाम भायाभूत्। तस्यां तस्य चत्वारः सुता जज्ञिरे । ते ६ कालक्रमेण पितरि स्वगते जातिभिहतसर्वस्त्रा मिथा मन्त्रयाञ्चक्रुः इहास्माकं गतिर्नास्ति तदन्यत्र वयं व्रजाम इति मन्वयित्वा यज्ञ स्थलाभिधे ग्रामे मातामहा- वासं बहुभिदिनैरगमन् । तत्र मातामहाभावात् मातुलैः सुसत्कृताः स्वाध्याय तत्परास्त स्थु : । कालक्रमेण ते अकि- जनाः भोजनाच्छादनादिषु तेषां मातुलानामवज्ञाभाज- नतां जगमः । ततः स्वजननावमानेन हतात्मनां तेषां ज्येष्ठः रहसि तानब्रवीत् भ्रातरः ! किं क्रियते, सर्वे विधि- कतमवधारयत । पुरुषस्येह कस्यचित् क्वचित् किमपि कतुं न शक्यम्। अहं हि उगेन भ्राम्यन् काननं प्राप्तः, अद्य विपनस्थितं स्रस्ताङ्ग पुरुषं भुवि अद्राचचिन्तयञ्च तां गतिं स्पृहयन् । अयं हि धन्यः, यः दुःखभारं विमुच्य स्थितः । इति संचित्य ततकालं मरणनिश्वयं कला ·वेतालपञ्चविंशतिः। यावच्च ? वृनाग्रल बिना पाशेन प्रात्मानमुदलबयम् । विसंजस्य मे प्रसवो न निर्यान्ति, तावत् त्र.टित पाशोऽहं महीतले पतितोऽस्मि । लब्धसंज्ञा कनापि कृपालुना पुमा तत्क्षणमागतेन पटमारुतैरावास्यमानमपश्यम् । ततः स मामब्रवीत् सखे! कथय विद्वानपि के प्रति एवं खिद्य से ? सुकती सुखमाप्नोति, दुष्क ती दुष्क तादेव दुःखमाप्नोति नान्यतः । दुःखात् यदि तवेदृशः समुद्- योगः, तत् सुकृतं समाचर। आत्मघातन कथं नारक दुःखमभिवाञ्छसि । इत्य त्वा मां समाखास्य स पुमान् कापि गतः। अहञ्च तादृशं भरणोद्यम त्यत्वा इहागतः । तदेवं विधौ अनिच्छति मरणमपि न लभ्यते । इदानीं तपसा तीर्थे तनु दाहयामि, येन पुनरहं निर्धमतादुःख- भागी न स्याम् । इत्युक्त वन्त तं ज्येष्ठं कनिष्ठाः प्राब्रुवन् आय ! अथैविना कथं प्राज्ञोऽपि दुःखेन बाध्यते ? किं न ज्ञायते ? यदर्थानां शरदभ्रचला गतिः। प्राहृत्य रक्ष्य- माणापि यत्नेन, अन्तविरमा असन्मैत्री च वेश्या च श्रीश कस्य कदा स्थिरा ? तटुयोगिना मनस्विना स गुणा: कोऽपि उपार्जनीयः, येन हठात् बड्डा अर्थ हरिणः सुख- मानीयते । इति भ्राभिरुतो ज्येष्ठः क्षणात् धैर्य- मवलम्बा उवाच की गुणस्ताहक अजनीयो भवेदिति । ततः सर्वे ते विचिन्त्य परस्परं वदन्ति स्म, पृथ्वी विचित्य किमपि विज्ञानं वयं शिक्षामहे । एवं निश्चित्य सर्वे समागमे सतस्थानमुक्त्वा एकैकशः ते चत्वारो भ्रातरश्च- तस्रो दिशः प्रययुः।

·हाविंशकथा। अथ गच्छति काले सर्वे सकतनिकेतने मिलिता: केन किं शिक्षितमिति अन्योन्यमपृच्छन् । अथैषामकोऽ- ब्रवीत् मया ईटक विज्ञानं शिक्षितं येन अस्थिशकलं प्राप्य यस्य कस्यचिदपि प्राणिनः तस्मिन् तदुचितानि मांसानि उत्पादयामि। एतदाकण्यं तेष हितोयोऽवदत् अहं तथा विज्ञानमशिक्षि यथा सञ्जातमांसे अस्थिशकले तत्प्राणि- सम्भवं लोमानि त्वचश्व जनयितुं पारयामि। तीयो- ऽवदत् मया ईदृशं विज्ञानमधिगतं येन जातल्लङमांसला- मनि प्राण्यवयवान् चक्षुरादीन् सष्टं जाने। चतुर्थोऽ- वादीत् अहं उत्पन्नावयवं तं प्राणैर्युतां कर्तुं शक्नोमि । एवं त परस्पर मुक्ता विज्ञानपरीक्षणाय चत्वारोऽपि अस्थि- खगड मानेतुमटवी ययुः । विधिवशाच ते तन सिंहस्य अस्थि रख रह प्रापुः । जराहुल अविज्ञातविशेषास्त देव । एकस्तर समुचितमांसैस्तदस्थिराण्डमयोजयत्। द्वितीय- स्तस्य लची लोमानि च उदपादयत् । टतीयोऽपि सम. ग्रेरिन्ट्रिबैरत दपूरयत्। चतुर्थ स्तु बदा तस्य सिंहोभूतस्य जीवितम दाट् तदा उद्भ तसटाभाराऽतिभयङ्करः दंष्ट्राकरा- लवदनः खरनखाअशः समुत्तस्थौ। स च स्वोत्पाद- कान् तान् चतुरोऽपि समुत्थाय अबधीत् प्राविक्षञ्च सद्योऽ- रण्यम् । एवं ते द्विजपुत्वाः सिंहनिर्माणदोषात् सर्व एव विनाशं गताः। दुष्ट जन्तुमुत्थाप्य कस्य वा सुखं भवेत्। इत्य प्रतिकूले विधौ यत्नेनोपार्जितो गुण: न सम्पत्तये, प्रत्युत विपत्तये एव भवति । मूले देवे अविकृत प्रज्ञानवारिणा सिक्तः पौरुषपादपः नवाल- ·१३८ वेतालपञ्चविंशतिः । वाल: प्रायः फलति । इति कथां समाख्याय निधि गच्छन्तं तं भूपतिमपृच्छत् राजन् ! पूर्वकृतं पापं स्मृत्वा बद क एषां सिंहनिर्माणे विशेषेण अपराध्यति ? इति श्रुत्वा राजासो मौनी व्यचिन्तयत् अयं पुनर्गन्तुमिच्छति, यातु, पुनरहमेनमानेयामि, इति निश्चित्य तमवादीत् यस्तेषां मध्ये सिंहस्य प्राणदाता स एव पापकत् । प्राणि- विशेषमबुवा युक्तिबलात् येमीसत्वग्लोमावयवनिर्माणं सतं तेषामज्ञानात् नैव दोषोऽस्ति । येन तु सिंहाकारं दृष्ट्वापि विद्याप्रकाशकामेन प्राणास्तस्य दत्ताः तेनैव ता ब्रह्महत्या: कताः । इति राज्ञो वचनं निशम्य स वेताल: स्वमेव धाम प्रायात् । राजीपि पुनस्तमनुसरन् शिंशपा. न्ति कामगात्। अथ त्रयोविंशकथा। री ग्रह, तत: स राजा शिंशपातरुमुपेत्य मौनी दर्शितानेक- वैकतं तं वेतालं स्कन्धे नीत्वा प्रातिष्ठत । वेतालोऽपि खान्धे खितस्तमब्रवीत् राजेन्द्र ! अकार्येऽप्येतस्मिन् ते दुर्वा- तत्ते श्रमविनोदाय कथामिमां कथयामि शृणु। आसीत् कलिङ्गदेथे शोभावती नाम पुरी। यस्यां दिवीव सुतिनः प्रतिवसन्ति स्म । प्रद्युम्न इव ऐवयं- वीर्य्यातिथयेन विश्रुतः प्रद्यु नो नाम नृपतिः समूर्जितशा- सनस्तां घसास । यस्मिंश्च रामनि चापेषु गुणापकर्षः, मुर- जेषु कराहतिः, युगेषु कलिः प्रजासु च तीक्ष्णता अश्रूयत ।

·वयोविंशकथा। १३९ तस्याश्च पुरः क्वचित् प्रदेशे यज्ञस्थलाभिधानो बहु- दिजः कश्चिदग्रहारः नृपेण प्रतिष्ठापितः । तत्र कश्चित् वेदपारगो महाधनो अग्निहोत्री पूजितातिथिदेवः यज्ञ- सोमो नाम ब्राह्मण: समवात्सीत् । तस्य वाईके अनु. रूपायां भायायाम एक एव सुतः समुदपद्यत । स च बाल: पितुः प्रयत्नात् दिने दिने वईमानः शुभलक्षणयुतः देवसोम इति पित्रा कतनामधेयः पित्रोरतिस्नेहपात्रतामगात् । अथ प्राप्ते षोड़शे वर्षे स बालकः विद्याविनयादिभिरा. वर्जितसमस्तजनः सहसा ज्वरेणाकान्तः पञ्चतामवाप । ततः परासुं तं दृष्ट्वा समाश्लिथ च हाहेति रुदन् यज्ञ सोमः भार्यया सहित: स्नेहात् दाहाय न जही। ब्रह्मन् ! गन्ध- वनगरस्येव संसारस्य गति परावरजोऽपि किं न वेत्सि ? ये हि राजानः अमरम्मन्या अस्मिन् भूलोके व्यलसन् तेऽपि एकैकशः श्मशानेषु लदत्तानुयायिपूर्णेषु चिताधिरूढाः क्रव्यात सशानुना दग्धाः, शिवाभिश्व कालेन कवलीलताः कैश्चिदपि न रोर्बु शकिताः का कथा अन्येषां, हे विहन् ! तदेतं प्रेतमाश्लिष्य किं करोषि वद । इत्येवं वृद्धा बन्धवः मिलितास्त प्राबोधयन् । ततः कथञ्चित् तेन मुक्त तं सुतं शिविकामारोग्य ते बान्धवाः कोलाहलसमाकुलाः श्मयानं निन्युः । अत्रान्तरे तत्र श्मशाने कोऽपि तापसः पाशुपतवती मठिकायां कृतनिवासः वयसा तपसा चातिभूयसा कशां तनु बिभ्राणः मङ्गभीत्येव शिराभिः परिवेष्टितः विद्युत् पिङ्गजटः द्वितीयो महेखर व प्रतिवसति स्म । तस्मिंश्व ·१४० वेतालपञ्चविंशतिः। काले स तापसः तं जन कोलाहलं श्रुत्वा दृप्तीपालम्भवहितं भिक्षाफलधरमन्तिकवर्तिनं शिष्य जगाद वत्स ! कथमयं जनकोलाहलः श्रूयते, गत्वा वहिविज्ञाय सत्वरमागच्छ, कुतोऽयम श्रुतपूर्वः तुमुलो रवः । इति तेन गुरुणोक्तः स शिष्यस्त प्रत्य वाच नाहं यामि, व स्वयमेव याहि, मे भिक्षासमयोऽतिकामति। तदाकण्यं स गुरुरब्रवीत् धिक मूर्ख ! उदरम्भरे ! अङ्गः अई प्रहरे बाते का तव भिक्षा. वेला ? श्रुत्वे व कधः स कुशिष्यस्त तापसं प्रत्यवदत् धिक् जराजीर्ण ! नाहं ते शिष्यः, त्वञ्च मे न गुरुः, अहमन्यत्र यास्यामि, त्वं स्वयम् इदं पात्र वह । इल्य त्वा स क्रुद्धः अग्रे दण्ड कुञ्जिकां त्यक्त्वा "समुत्थाय प्रायात् । ततः स तापसः विहसन् तस्मात् मठात् निर्गत्य तत्रागात्, यत्र दाहार्थं स मृतो हिजाभकः समानीतः। तं जनतया शोच्यमानाग्रयौवनं दृष्ट्वा जरादितः स योगी तदेह प्रवेष्ट मतिमकरीत्। तत: एकान्त गत्वा मुक्त कण्ठ प्ररुद्य च याचितैरङ्गहारैननत । ततः क्षणेन स तपस्वी पुनः यौवनसुख मनुबुभूषुः योगात् स्वां जीणां तनु विहाय तत् दिजपुत्र कलेवरं प्राविशत्। क्षणे च तस्मिन् स हिजयुवा रचितायां चितायां सहसा लब्धजीवः समुत्तस्थो। तदव- लोक्य बन्धुवगस्य सर्वस्य दिध्यायं बालको जीवति जीव- तौति सहर्षनिनादः समुदचरत् । अथ विप्रपुत्रशरीरान्त:- स्थः स योगेखरः तान् बन्धूनब्रवीत् लोकान्तरगतस्य मम शर्वेण जीवितं दत्त्वा महापाशुपतव्रतं त्वया धार्यमिति समादिष्टम् अधुनैव मया एकान्ते गत्वा तद्वतं याचं नोचेत् ·चतुर्विंशकथा। में जीवितं नास्ति, तदयूयं गृहं यात, अहमपि यामि इति सर्वान् तान् तत्रस्थान संबोध्य दृढ़ निश्यः हर्ष शोकाकुलान् तान् स्वगृहं प्रेषयामास । स्वयञ्च गत्वा तत् पूर्व कलेवरं श्व क्षिा ग्रहीतव्रतो युवीभूय अन्य ती ययौ। इति कथा समाख्याय वेतालः निशि पथि यान्त तं त्रिविक्रम- सेनं नृपं पुनरब्रवीत् राजन् ! ब्रूहि स योगीन्द्रः परदेहे प्रविशन् कथं या पूर्व प्रारुदत् किमय वा अनृत्यत् अत्र में महत् कौतुकं वर्त्तते। इति वेतालात् 'श्रुत्वा शापयशी राजा मौनं विमुच्य तमवादीत् शृणु वेताल ! सिद्धि कारक बाल्ये पिटभ्यां लालितम्, अथ इदं त्यजामीति दुःखितः दुस्त्यजदैहिकस्ने हात् प्रथमं रुरोद। नवं देहं प्रविश्य अधिकं व्रतं साधयिष्यामि इति यौवनलाभहर्षात् ननत च । एतत्तस्य राज्ञः वचनं निशम्य स वेतालः पुनः सहसा तं शिंशपापादपमगमत् । राजापि अविचलितो. त्साहः पुनम्तमन्वसरत् । nu FEAt this dol अथ तुचविंशकथा। WA TA तत: स राजा तां तिमिरश्यामां चिताग्निज्वलिते- क्षणां धोरां रजनिराक्षसीमगणयन् वीरः तस्मिन् भीषणे प्रमशाने तां शिंशयां गत्वा तं वेतालं स्कन्धमारोप्य पूर्ववत् प्रातिडत । वेतालोऽपि गच्छन्त तं नरदेवमुवाच भी राजन् ! अहं गतागतै शमुहिग्नः, न पुनस्त्वं, तदेकं मे महाप्रश्न कथयतः समाकर्णय ।

·१४२ वेतालपञ्चविंशतिः। प्रसूता। पलाय्य आसीत् पुरा दक्षिणापथे धर्मो नाम मण्डलेखरः साधूनां धुरन्धरः बहुगोत्रजः नरपतिः । तस्य चन्द्रावती नाम मालवदेशभवा भायासीत्। तस्यां कन्य का तस्याञ्च कन्यायां प्रदेयायां स धर्मनरपतिः राष्ट्रभेदिभिर्दायादैमिलितैरुन्म लितः सुदृशा भार्यया तया च दुहिता सह रानी संग्रहीतरत्नसञ्चयः स्वराष्ट्रात् निरगात् । मालवे श्वाशरं गृहं प्रति वर गच्छन् स तया पत्नमा सुतया च सह विध्याटवीमास- साद। तस्यां कथञ्चित् थान्तया भायया सुतया च परिखिन: निशामनयत् । अथ प्रात: भगवान् विभावसुः करान् प्रसारयन् मागाश्चौराटवीमेतामिति तं राजानं वारयन्निव पूर्व दिशमारुरीह। ततो राजा पदातिः वमन्त्या सुतया जायया च सह कुशकण्टकैः क्षताङ्गिः भिल्लानां परेषां प्राण सर्वस्वहारिभिः पुम्भिरावतां धार्मिक- जनरहितां कृतान्त नगरीमिव दुगा पल्लीमगच्छत् । तत्रा. गच्छन्त वसनाभरणान्वितं तं दूरात् दृष्ट्वैव व बहवो दस्यवः सायुधा मुषितु प्राधावन् । राजा तानागच्छतो विलोक्य भाय्याने जगाद स्ने च्छा इमे मा युवां स्पृशन्तु एतद् गहनं वनं विद्यतम् इति राजाभिहिता राजी तया लाव- यवत्या तनयया सह भयात् वनमध्य विवेश। वीरः स ৰা ৰ নিভাযানা মাছি যা মন্ - चमधरः बहून् न्यवधीत्। ततः पल्लीपतिनाज्ञप्ताः सर्वे दस्यवः निपत्य प्रहारक्षतसवीङ्ग तमेककं नृपं निजन : । ततः ग्टहीताभरणे दस्यु सैन्य प्रयाते सा राजी वनगुल्मा- ·चतुर्विशकथा। २४३ न्तस्थिता भर्तारं निहतं दृष्ट्वा सुतया सह विह्वला पलायमाना अन्यत् दूरं गहनमरण्यं विवेश । तव मध्याह्नभानुतापितेषु अवगेषु शाखिनां यासु निषसेषु एकदेशे कस्यचित् पद्मसरसस्तीरे अशोकतकतले सा राज- महिषी चन्द्रावती सुतया लावण्यवत्या नितरां श्रान्तया भय कन्याकुलया सह समुपाविशत् । तावदभ्यर्ण- निवामी कोऽपि महामनुष्यः चण्डसिंहो नाग सपुत्रः अश्वारूढ़ः मृगयाथ तदनमभ्यागात् । स सिंहपराक्रम नाम पुत्र तयोः राजभायासुतयोः पद पद्धतो दृष्ट्वा प्रोवाच पुत्र ! एत सुरेखे सुभग पैदवडतो अनुसत्य यदि स्त्रियो आप्न वः तदा तयोरेका यथारुचि स्वीकुरुष्व । इत्यु तवन्तं तं पुन: सिंहपराक्रमः प्रोवाच तात ! यस्याः सूक्ष्मौ पादौ रेखयानया दृश्यते सा भाया ममैव प्रतिभाति । वृहतो या पदपद्धती दृश्यत एषा ज्येष्ठवयास्तव योग्या । इति सूनी- वचनमाकण्यं स चण्ड सिंहस्तं जगाद पुत्र ! कैषा कथा तब, जननी तव प्रत्यक्षमेव दिवं गता। तादृशे सुकलन गत अन्यवासना मे कैव तदाकण्यं सोऽपि तं पितर. मुवाच तात ! मैवम्, अभायं हि गृहपते; गृहं शून्यम् । अन्यच्च, मूल देवोक्ता कथा त्वया किं न श्रुता ? यत्र धन- स्तनजघना मार्गावलोकिनी कान्ता नास्ते, कः अजड़ः तत् अनिगड़ एहसज्ञकं दुगं प्रविशति ? तत् तात ! मम जीविर्तन शापितोऽसि यदि मदभीष्टा या द्वितीयां भाऱ्या तां न स्वीकरिष्यसि । एतत् पुत्रवचः श्रुत्वा स चण्डसिंहः तथेति प्रतिपय ससुतः तां पदपद्धतिमनुसरन् शनैः ययौ। ?

·१४४ वेतालपञ्चविंशतिः। प्राप्य तत् सरस्थानं तां श्यामां चन्द्रावती राजौं रूप. लावण्यविभासिनी ददर्श। उपाययौ च सकौतुकः सह पुत्रेण ताम् । सापि तं दृष्ट्वा चौरशशिनी विवस्ता समु- त्तस्थौ। अलं वासेन नौ, एतौ चौरौ न, सौम्याऊती सुवेशाङ्कौ कौचित् आखेटकते नूनमिहाद्य प्राप्तौ। इति सुतया बुद्धिमत्याभिहिता राजी यावत् दोलायते, तावद- खावतीर्णश्चण्ड सिंहः पुरोवर्ती तामुवाच सुन्दरि! अलं सम्भ मेण, आवाम् इह मृगयाथेमागतो, तदिखस्य निरा- शङ्ख वदतं के युवा ? हरनेत्रानलज्वालादग्धमन्मथदुःस्थिते रतिप्रीती इव अरण्यमेवमुपागते ? कथं वा इह अमा. नुषे वने प्रविष्ट स्थः इदं हि युवयोवपुः रत्नप्रासादवासाह, किमिति वराङ्गनविचरणयोग्यौ चरणो कण्टकिनीमिमां भुवमवतारितो ? चित्रमिदम्, एषा युवयोरानने पतन्ती वातोडता धूलिरावयोर्मुख हतच्छादं कुरुते । भवत्यो- रङ्गऽस्मिन् चण्डांगोरञ्चण्डः किरणः पतन् अस्मान् दहति । तदात्मवृत्तान्त ब्रूतं, आवयोह दयं भवत्यौ एतामवस्था गते दृष्ट्वा भृशं दूयते । अस्मिन् खापदावतेऽरण्ये वां स्थितिं द्रष्टुं न शक्नुवः । इति चण्डसिंहेनोवा राज्ञी निःखस्य लज्जाशोकाकुला शनैः स्वं वृत्तान्तमवर्ण यत् । ततण्डव सिंहः निःस्वामिकां तां मत्वा समाखास्य च मधुरैर्वाक्य रनुरञ्जयन् ससुतां स्वीचकार। सपुत्रों तां पुत्रः सः अवयोरारोप्य वित्तपपुरीसमृद्धां निजां पुरौं निनाय । सापि जन्मान्तरगतव अवथा अनाथा ऊत. पतिता अङ्गीकार किं करोतु तपखिनी। ततस्तस्था ·चतुर्विधकथा। १४६ राजत्राः सूमपादत्वात् चण्ड सिंहसुतः सिंहपराक्रमः राजों चन्द्रावती भायां व्यधात् । तत्सुताश्च लावण्यवती राजकन्यां पादयोवृहत्त्वात् चण्डसिंहो भार्याचकार । पूर्वप्रतिज्ञातं हि सत्य कोऽतिवर्तते ? एवं पादविप- यासात् तयोः पितापुत्त्रयोः ते दुहितामातरौ भार्ये तदा खत्रमषे जाते, कालेन च तयोः ताभ्यां पतिभ्यां योरेव पुत्ला दुहितरच क्रमात जग्मिरे । इति कथामाख्याय स वेतालः तं नृपं पप्रच्छ राजन् ! अनयोर्मातादुहितो- स्ताभ्यां पिटभ्यां पितापुत्वाभ्यां ये जन्तवो जाता: ते अन्योन्य के किसम्बन्धाश्च भवन्ति ? यदि जानन ब्रवीषि, तदा पूर्वोक्त एव स शापः स्मरणीयः । इति वेतालवचः समाकय बहु विमृषन् राजा किमपि वक्त मशक्क वन् तूणीक एव प्रययौ। ततः स वेतालः तं प्रश्नोत्तरदाने असमर्थ दृष्ट्वा हृदि हसन् समचिन्तयत् अयं राजा अस्मिन् महाप्रश्न उत्तरं दातुं न हि शक्नोति, तेन तूष्णों व्रजत्येव, न चायं मां पञ्चयितुं शक्तः शापस्य प्रभावात्। तत् प्रीतोऽस्मि अस्य महासत्त्वस्य सत्त्वातिरेकेण, तदद्य तं दुरा- मानं वञ्चयित्वा उपागतां तसिद्धिं भाविकल्याणे अस्मिन् राजनि निवेशयामि । इत्यालोच्य स वेतालस्तं नृपमवदत् राजन् ! कृष्णनियाघोरेऽस्मिन् श्मशाने गतागतै क्लिष्टस्त्व मुखीव दृश्यमे, कोऽपि ते विकल्पो न विद्यते, तदाश्चर्येण धैर्येण च ते तुष्टोऽस्मि, त्वमिमं शवं नीत्वा इदानों व्रज, अहमतो निर्गच्छामि, इदञ्च तव हितं यत् वदामि तत् कुरुष्व । यदर्थे भवता एतत् कलेवरं नीयते, कुभिक्षुः ·वैतालपञ्चविंशतिः। । सः अद्य अस्मिन् मामाय अचयिष्यति, बाञ्च उपहारी. चिकीर्षः भूमौ साष्टाङ्ग प्रणामं कुरु इति वक्ष्यति। महा. राज ! स दुरात्मा तावत् त्वया एवं वक्तव्यः, नाहं तथा प्रणामं जानामि, प्राक् त्व दर्शय, ततोऽहं तथा करिथा- मीति। ततो निपत्य भूमौ यावत् स त्वां प्रणाम दर्श- विष्यति तावत्त्वमसिना तस्य शिरश्चिन्याः। ततो विद्या. धरैखयसिद्धिर्या तस्य वाञ्छिता, तां त्वमेव प्राप्सासि । अन्यथा तु स भिक्षुस्त्वामुपहारीकृत्य स्वष्टसिविं करि- ष्यति। एतदर्थ तव एतावान् विलम्बः कृतो मया, तत्ते सिद्धिरस्तु गच्छेदानी, इति उत्वा स वेतालः तस्य स्कन्धात् निर्गल्य प्रययौ। अथ स नरपतिबेतालवचसा तं शान्ति शीलं भिक्षं तथा स्वाहिताय समुद्यन्त विविच्च तत् तृकलेवरं राहीला प्रहृष्टः तत्वटतरुतलं प्रतस्थे । अथ पञ्चविंशकथा । ततः स राजा त्रिविक्रमसेनः शवं स्कन्धे वहन शान्तिशीलस्य श्रमणस्य पाखं प्राप, ददर्श त तं मार्गा- वलोकिनमेकं कृष्ण पक्षरानां श्मशानतरुमध्यगम् । राजा अलिप्तस्थले गौरेण अस्थि चूर्णेन निर्मिते विन्यस्त- पूर्ण शोणितकुम्भे महातैलकृतप्रदीप कृतानलहोमे सम्भृतो. चितसम्भारे कृतेष्टदैवतपूजने मण्डले समुपविष्ट तमुपा- गात्। भितुश्च तमानीतमृतकं नृपं समुत्थाय प्रोवाच राजन् ! त्वया अन्यदुष्करो महान् अनुग्रहो मे विहितः, बादृशाः क्व, क च इयं चेष्टा, क्व च वा ईदृशौ देशकाली।

·.. पञ्चविंशकथा। १ । ततस्त स्थापयामास । सत्यमेव त्वां कुलभूभुजां मुख्यमाहुः, एवमात्मानपेक्षेण ये परार्थः साध्यते । एतदेव महतां महत्त्वमुच्यते प्रतिपन्न इचलनं प्राणानामत्ययेऽपि । इति ब्रुवन् स भिक्षुः सिहार्य मानी तस्य स्कन्धात् तं शवमवतारयामास । नापयित्वा बदमाल्यं विधाय तस्य मण्डलस्य मण्डलस्य अन्त ततः भस्मालेपितगात्रः केशयज्ञोपवीत प्रातप्रतवसनः भूत्वा क्षणं ध्याननिभृतः स्थितः। अथ ध्यानबलात् तस्मिन् नुकलेवरे प्रविष्ट तं वेताल' स भिक्षः क्रमेण पूजयामास । प्रथमं तस्मै कपालेन पात्रेण अध्यं ततः सुनिर्मलैर्नवदनः पुष्प सुगन्धिविलेपनं मानुष नेत्र धूपं मांसानि च नैवेद्यानि दत्वा पूजनं यथाविधि समाप्य पार्श्वगं राजानं प्रोवाच राजन् ! इहास्य मन्त्राधि- राजस्य कताविर्भावस्य अष्टाभिरङ्ग निपत्य भूतले प्रणाम कुरु। येनाभीष्टसिद्धिं तेऽयम् वरप्रदो दास्यति । श्रुत्वे तत स्मृतवेतालवचन: स राजा तं भिक्षुमब्रवीत् भगवन् ! नाहं तादृशं प्रणामं वेद्मि, तत् पूर्व भवान् प्रदर्शयतु, तत. स्तथाहं करिष्ये इति। ततः स भिक्षुः यावत् तथा प्रणाम दर्शयितु भुवि पतितः, तावत् स राजा खड्गप्रहारणास्य शिरः अच्छि नत्, पाकर्षञ्चास्य हृत्पद्म पाटितम् । ततः तशिरः तच हृत्पद्म वेतालाय प्रददौ। ततः समन्तात भूतगणैः हृष्टः साधुवादे प्रदत्त स वेतालः परितुष्टस्तस्मात नृकलेवरात् तं नृपमब्रवीत् राजन् ! भिक्षोरस्य यत विद्याधरेन्द्रत्वमीप्सितमासीत् तत्तावत् भूमिसाम्राज्य भोगान्त ते भविष्यति । इत्यतावन्त' तं वेतालं स राजा ·४८ वेशालपञ्चविंशविका प्रत्यवादीत् योगीन्द्र ! त्वञ्चत् प्रसन्नः, तदा को नाम अभी- टो वरः न सिध्येत्, तथापि अमोघवचनं त्वां इदमभ्यर्थ ये एतास्ते नानाख्यानमनोरमाः प्रश्नकथाः चतुर्विंशतिः पञ्च विंशतिसमाप्तिगा: भूतले ख्याता: पूजनीयाश्च भवन्तु । इति तेन राज्ञार्थितो वेताल: प्रत्यभाषत राजन् ! एवमस्तु, विशेषञ्च वच्मि शृण याचतुर्विंशतिः पूर्वाः या च एषा कामदायिनी, यः अस्याः कथांशमात्रमपि सादरः कथयि. थति वा श्रोथति स सद्यो मुक्त पापी भविष्यति । यव षा कथा कोयते तत्र यक्षराक्षसडाकिनीवेतालकुश्नाण्ड राक्षसादयो न प्रभविष्यन्ति। धुं त्वा स वेतालस्तस्मात नकलेवरात् निर्गत्य यथारुचि योगमायया खं धाम प्रायात् ततस्तव सर्देवगणैः सह महेश्वरः परितुष्टः तत्राविर भूत, प्रणतञ्च तं नृपमादिक्षत् साधु वत्स! यत् त्वयायं विद्याधरमहाचक्रचक्रवर्तिताहठकामुकः कूटतापस: नि हतः। त्वं मया खांशत: विक्रमादित्यः सृष्टः म्लेच्छरूपावती। नामसुराणां शान्तये, उद्दामदुर्वृत्तानां दमनाय च। अ सहीपपाताला महौं व स्थापयित्वा विद्याधराणामधि रानो भविष्यसि । तत्र च चिरं दिव्यान् भोगान् भुक्ता स्वेच्छया च तान् त्यक्ता अन्त ममैव सायुज्यमवासयसि । एतच अपराजितं नाम खङ्गं मत्तो यहाण, प्रस्यैव प्रसादात यद् यदुक्तं तत् सर्वं ते मेत्स्यति । इत्युक्त्वा तं खङ्गरत्न' तस्मै दत्त्वा वाक्पुष्पैश्च तेनार्चितः शम्भुः देवैः सह तिरोदधे रति वि, एसपाधिधारिणा श्रीजीवामन्द विद्यासागरम- चाबैंग विरचिता तारपाधिविः समाप्ता।

·SOObN