·गदाधरीये [म पक्षनिष्ठप्रमाविषयत्व प्रकारामाय प्रतियोगिताध्यकत्वंवेति विवक्षित टीभितिः। अतिरिक्त वरयतावादिमतेनाह (पक्षेति) पक्ष --~साध्याभाव यामिति जाने पक्षनिष्ठाविषयत्वस्य प्रकार साध्याभाव इति रक्षण समन्वय । (विवक्षितेति) मिहातिमते विपयत या न मप्रकारत्व, अपितु ज्ञानस्यैव, अत पक्षनिष्ठप्रम विपयत्वप्रकारत्वस्याभावविशेषणतया निवेशन विरु विशेष्यतारूपविषयताया प्रकारतानिरूपररवसत्त्वा द्विपयतानिरुपितप्रसरतारूपस्य विषयत्वप्रकारत्वम्याभाववृत्तित्वा न विरोध इति वाच्य, कार्यत्वकारणत्वयोरिन विशेप्यविशेषणविषयत्व यो निरुप्यनिरूपरभावसम्बन्धसत्त्वेऽपि कार्यतामा कारणमित्याध व्यवहारेग ताशनिरूप्यनिरूपकभ यम्य पठारताविरहात्, बईत सुरपत्युत्पन्न रिययतामकारशब्देनोत्तार्थाप्रतिपादन त्, सविश्यक ज्ञानादौ विषयताया यादृशसम्बन्ध रतादृशायैव पष्ठचर्थत्वा स्पकारता यास्ताहशसम्बन्धस्य च विषयताया सविषयक्त्वन्यवहारविरहणासत्त्वा तथा विवक्षितु मशक्यत्वात् , अत 'स्सप्रकारकत्व मिषमताया एव, नतु ज्ञानम्म, प्रकारताया विषयताम त्मकप्रतियोगित्वादिनिरूपितावच्छे दकतातुल्यावच्छेदक्तविशेषरूपत्त्वा,' दित्मतिरिक्तविषयतावाये यदेशिमताभिप्रायकतया विषयताप्रकारत्वपर्यन्तानवेश सङ्गमयति दोधिती ( अतिरिक्तति ) पक्षे साभ्याभाव पक्षनिष्ठाभावप्रति योगे साध्यमित्य दिषमाया साध्यामावप्रकारकविषयताया पक्षेऽस स्वात् यारशज्ञानम दाय लक्षण हुमन तादृशजान दर्शयति (पक्ष इति) (जाने पक्षनिष्ठाविषयत्वस्य प्रकार इति ) तादृशज्ञानीया या पक्षनिष्ठविषयता तनिरूपिताकारताश्रय इत्यर्थ ।

·माधमन्थ । वादे, म विवकेन साध्याथावप्रमैव दोषः। साच प्रमात्वेन ज्ञाता, न म्वरूपसती, हेत्वाभासत्वात् । प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलवा भावना दोषत्वात् । अपमायामपि प्रमात्वज्ञानेऽनुमिति प्रतिबन्धाच । अथ साध्याभावयति पक्षे हेतो. सत्वज्ञान व्यभिचार , तद [दी] हेत्वादिविषयत्वेनाप्रतिबन्धकत्वादिति भार । साध्याभावप्रमाल- आहे पक्षे साध्याभाववत्वग्रहस्या वश्यकत्याभिप्रयेग एतेन पक्षनिष्ठत्यादिक नाभावादे विशेषण, किन्तु विषय- प्रकारस्याभाव इति न षष्ठीतत्पुरुष, किन्तु कर्मधारय इत्यादिकमपि स्फुरीकृतम् । " साध्याभावप्रमैवे त्येवकारम्य पक्षादे दोपपटकस्यव्यवच्छे दपरता न सम्भवति, पक्षादिविषयकत्वस्य प्रतिबन्धकत्वोपयोगित्वात । भतो हेतुतत्सम्बन्धमात्रन्यवच्छेदार्थकता माविष्क तद्विषयकत्वस्म प्रतिबन्धकत्वानुपयोगित्व तद्वयवच्छेदे हेतु माह हेत्वादीति) एवश्च साध्याभावप्रमापद साध्याभावप्रमाविषयपक्षकत्वादिरूपदर्शिनपक्षाशे सा- ध्याभावप्रमाविषयत्वादिरूपविशेषणविशिष्टपर मित्पवधेयम् । मूले ( साध्वाभाषपति पक्ष इति ) साध्याभावरत्त्येन जायमाने पक्ष इमर्थ । ननु- साध्याभावप्रमाविषयकत्यादिरूषदर्शितवाधे पक्षाशे प्रमाविषयत्वमेव निविष्ट, नतु साध्याभाववत्त्व मिति --उक्तज्ञान दशाया हेतुसाध्याभावयो स्सानानाधिकरण्यरूपव्यभिचारधियो नावश्यकतेति कथमयमाशेन इत्याशङ्का निराकरोति दीधितो (साध्याभावेति) ( साध्याभाववत्सग्रहम्यावश्यकत्वाभिप्रायेणेति ) सदति तत्प्रकारकत्वरूपस्य तत्पमात्यम्य धमणि तद्वत्त्वघटितत्वा ·४ गदाधरीये। मझानेऽसिद्धि शिपयोग्यत्वाभावेन पशत्वामावादाश्रयासिद्धिश्रा नव पक्षागे व्यभिचारा दोप, व्यर्थविशेषणत्वाद, साँप सहारप्रवृनयाले भ्याभावनति साधनमित्य समादेव भङ्गात् । नवैर सन्दिग्धसाध्यकरयान्ते सदिग्भाने कान्तिका च " - - पक्ष दी] साध्याभावस्य बाधत्व दिमतेन वा शकते । (अथेति) दिति भाव ननु---प्रमातघटकतया साध्याभाववत्वेन धर्मिणो भानेपि न व्यभिचारबुद्ध र वश्यकता, येन रूपेण हेतुमचाज्ञान तेन प्रकारेण हेतुमत्त्वप्रकारेण वा धर्मिणे साध्य भावज्ञ नस्यैय व्यभि चारज्ञानत्वात् , दर्शतसाध्यवद वेशेष्यकत्वरूप प्रमात्वप्रवेशे सध्याभावयुद्ध रेव नावश्यक्त्व मित्यनुशया दाह दीधितौ ( साध्या भावस्येति ) पक्षनिष्ठस्येत्यादि । मूले- " असिद्धि पक्षधर्मताज्ञानरूपकारणविरह । तथाच बाधबुद्धिदश या मनुमितिविरोधिनो व्यभिचारज्ञ नस्य धर्मताज्ञानरूपकारणविरस्य वाऽवश्य सत्त्व त् तर एव नुमित्यनु सद कृत बधत्य हेत्वाभासवनेति भाम सम्यय ग्यता-- साधावाधकमानाभाव तदभावेन~ रद्विघटकयाधम्मानसत्त्वेन । एतेन सशययोग्यतविरहपश्यत विरहयो रभदा द्धतहेतुमायामि धान मसात मिति निरन्तम् । । धाश्रयासिद्धि "- पक्षधर्मता ज्ञानविषयमविशेषणतया अनुमतिप्रयोजकन्या ऽसत्त्वम् । सिद्धर भावस्य पक्षतात्वमते एकदोष स कासकरतया पूर्यदोपन्यवोद्धारमश- रािकरोत (नवति ) ( सर्वोत्तहारप्रवृत्तम्याप्ते रिति) सफल तुपद-नविन सध्य विनिर्वायत्र्याप्तेरित्यर्थ (नचैवामेरि) " दृशन्ते ' -पक्षभिने। सान्द धा नैकान्तिकवत् सशयवत् । साभाव स सदायहरवोरे प्राधात्व दिति शेष । , क्ष .

·बाधग्रन्थ.। [म] स्पक्षे व्यभिचारसंशया दनुमानमालोच्छेद इति पक्षे साध्यसं. मायोऽनुमानांगमिति व्यासस्य पक्षधर्मताज्ञाना- [दा) (पक्षइति) व्याप्तौ निश्चितायां पक्षतत्समयोः साध्याभाव संशयो न दो- पायेत्यथे. । एतेन साध्य भावांशे निश्चयरूपम्व न्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धमिति पक्षभिन्नत्वानन्तर्भागेप नानुमानमानाच्छेद इति शहा निराकृता । " पक्षे " पक्षान्तर्भायेण । सर्वत्र " व्यभिचारसशयात् " व्यभिचारसशयरूपप्रतिबन्ध कसत्पत् । अनुमान रात्रीच्छेदः "-सन्दिग्धसाध्यकपझे ऽनुमिते रनुपप कथञ्चिदनुमितिसम्भरेपि दुष्टहेतुज-यलसंशय त् प्रामाण्यसंशयाचकार्यानुपपत्तिः । तत्रा " सअच्छते , एत च्छकया पक्षे इत्यादि यथाश्रुतमूलेनोद्धारो न पक्षे साध्यसन्देहस्याद्गुनागवयाऽपेक्ष.या व्यभिचार ज्ञानसत्त्वेनानुपपत्तितादास्थ्यान् । परागसत्ते व्याभिचारज्ञान'य साक्षादनुमित्व विरोधितया किञ्चित्करन्वेपि तत्सत्त्वे बाधनिश्चय दशाया मनुमिते रिणाय बधम्य हेताभासतया आवश्यकत्वात् ; अत सद्वयाचष्टे दीधितो ( पक्ष इतीति ) "व्यासौ निश्चिताया " मिति पूरणम् । पझं साध्यस-दहस्या देपतो पक्षभिनेपि तस्या दोषतं स्या देति प्रतिवन्धद्धाराय पड़" इत्या पक्षसम मप्यन्तर्भ वयति (पशतत्समयोरिति) पक्षे तत्ममेच न्यभिचारसशयम्य यदि दोषत्व तदार ल्याप्तेरानेश्वय एनेति भाव । अबिरोधिमात्रार्थक स्यापदत्य न्या गान ' नदोपाये । एवा पक्षे न्याभे चारमडम्य ब्यामिनिश्चय विघटनेनैर अनुमति विरो धिता, पूर्व न्यानिनिश्चरेच व्यभि वारसाये पे व्याप्तिम्भृत्या विशिष्टपर,म तथच .

·गठाधरीये। तधाच [A] दनुमित्युत्पादेन सशनिवृत्तेः । अन्यथा विशेषदर्शनस्य संशयविरोपिता भज्येत। नच पक्षे सा-याभाव प्रतीत्य व्यभिचारज्ञान मित्युपजीव्यन्या दी] 'अनु मेत्युपादनेति" फलतोपि विरोधित्वप्रदर्शनाय। अत एव ज्याय. स्वरूपतो विरोधित्व युक्त्या त्यात (अन्यथेति) श सभवादनुमिाते निष्प्रत्यूहेच, व्यभिच रनिश्चयस्यच साक्षादनुमिति विरो- धितया साध्याभाववत्तया निश्चीयमाने पक्षे हेतुमचा निश्चये व्यभिच रनिश्च बादेव नानामातेरिते न वाधस्य हेत्वाभासतेति मूलकाराशय । अनुमित्यु सादेन सशयानेवृत्ति कथना शहिताया अप्रामाण्यशङ्काया निरासाय । अन्येतु--" पक्षे साध्यसरायो ऽनुमानाङ्ग, "-अनुमितिपूर्वकाले विशेषादर्शनस हित्येन प्रात्यक्षिकासद्धिविघटकतयाऽनुमित्युपयोगि, मतु कारणम् , पक्षे माध्य भावसशयरूपव्यभिचार ज्ञानस्यानुमितविराधित्वेपि त दृशसशये विनष्ट एवं परामर्शा दनुमिति भविष्यतीति नानुमानमात्रोच्छेद इत्यपि मूल व्याचक्षते । च्याप्यवसापरामर्शस्या प्युत्तरकाले सशयनिवर्तक्त्वसम्भवा दनुमित्युत्तरादस्य सशयानेवर्तकत्वाभिधानासहति माझक्याह (फ- सतोऽपीति ) तथा च फलद्वारापि सशयनिवर्तकत्व मस्तीति तत्प्र- दर्शितम् । अपिकारपुरणेन म्वतोपि निवर्तमत्त्व लभ्यत हा भाव । " अत एव "--स्वतो विरोधित्वस्यापि तत्पर्यविषयत्व देव --पलद्वारा विशोधत्व मपेक्ष्यज्याय "म्वरूपतो विरोधित्व "..--परामर्शस्य विशंभदर्शनविधया म्वत्तम्सशयविरोधित्वम् । ( युक्त्यादृढयत्यन्यथेतीति ) एवञ्चान्यथति मूलन्य বান্ধব स्वतस्साध्य सशयानिवतंत्रत्व इत्यर्थ । माध्याभाववद्धमिवृत्तित्वरूप व्यभिचारज्ञाने धर्मिण साध्याभाव अहो विशेषणतावच्छेदकमक रकज्ञानविधया पूर्वमपेक्ष्यत इत्यभिप्रायेण शहते मूल (पक्षे सायाभाव प्रतीत्यति ) जान्द्रयरूपे ज्याय ·यथग्रन्थ । ७ .. [म द्वाध., पृथक्पक्षे साध्याभावप्रतीति रेव हि साध्यागावहत्योः सम्बधाल्लेखिनी त्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वम् । अन्यथायाध दायां पक्षे हेतो रज्ञाना सिद्धिरेव । नचोझावितव्यभिचारनिर्वाहायवाघोद्भावनमावश्यकमित्युप- जीव्यत्वम, व्यभिचार द्भावने परं कयन्ता नावश्यकत्वात् । तत्वेवा तनिर्वाह्यमेव दूषणं, क्लतत्वात् वहि रुप्णः कृतक इत्सद्भावना ददि रुष्ण इत्युद्भावने लायब मिति वाघ । पृथगिति कश्चित्, तन, पक्षे साध्गाभावप्रमा स्वार्थानुमाने यदि न दोष तदा पर प्रत्यपि न स्या दविशेषादिति तदुद्भावनस्य दूर्गनिरस्तत्वान् । अोपनीतकांचनमयत्वविशिष्टवत्तानुमिते सल्लिङ्गजन्याया आभासत्व इत्वाभासाधान, नचानुमिते पूर्व न्त्र व्यभिचारज्ञानं, [दी] (हेलाभासाधीनमिति) नच हेत्वाभासस्य नुमित्याभासताप्रमोजकले साध्यवति पक्षे लिंगाभासजन्याया अनुमिते राभासत्वापत्ति ,लिंगापधाने पक्षो हेतमा नित्याकारकज्ञानरूपे च व्यभिचारप्रहे साध्याभावग्रहस्य न पूर्वमपेक्षेत्याशयेन “ पक्ष' इत्यादिनोद्धार । ( साध्याभावहेत्वो सम्बन्धोल्लेखिनीते ) हेतु सम्बन्धितया ज्ञायमाने साध्या भावविषयीत्यर्थ । एतेन कचिद्वाधमह परामर्शयो भेदेपि न ज्ञति । भाववान्पक्ष " " अनुमित्या दीधितो हेत्वाभासस्य " दुष्टहेतुजन्यत्वस्य । भासता " --मनुमिति भ्रमत्वम् । म्ले (तत्र व्यभिचारजानमिति ) धूमादिरूपहेतो आश्चनमयत्वा वच्छिन्न वहय भायव दृत्तित्व ज्ञानमित्यर्थ । एताश ज्ञान निराकरण अनुमित्यौपयिव्यापकतानवच्छेद फेना प्युपनीततपेण सायानुमितौ तद्पावन्छिन्न साध्यामायववृत्ति ·८ गानी बाध म] विशिम्यापसिध्या तरमावस्यानानातअत एव पक्षासिदिर न; अन काचनमयबद्दयमाररूपा द्वाधा दनुमानाभासत्व, व्यधिक रण प्रकारावच्छिन्न प्रतियोगिक भाभाव इति चेन्ना- वस्तुतो व्यामि चारस्यापि तर सन्चान । वान च ताय वाधस्पंवानुमित्यन तरमंए । हदी] तयाक पदत्वात् । "पक्षासिाद्ध रित्सत्य बाधकमाननियन्धनेत्यादि । त्वमपि सामद्विरोधेितया दोष इत्यभ्युपेत्यानुमिते पूर्व तदज्ञ ने तम्य हेत्व भासतेत्याममानेन । अनुमितपूर्वमजान बुद्धिसाधारणतया ऽफिश्चित्करमि त्यभिसन्धाय भिमान निराकृत्य एतन्मूल पायथ्याने (विशिष्टस्या प्रसिद्धयोते) अनुमिता वेव या काचनमयत्वेन वाहमान तत्र काञ्चनमयत्व विशिष्टबहे पूर्वमज्ञाने प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्ट प्रतियागिज्ञानाभावेन व्यभि- प्राक् ज्ञ नासम्भवात् अम त्मकप्रतियोगिता यच्छेदक विशिरप्रतियोगिज्ञानादेव न्यधिकरण धर्मावच्छिशाभावबुद्धि, सब अनो विशेष दर्शन माहार्य एवेषशय । "भतएव"-ताशाभावस्य पूर्वमज्ञानादेव । (न पक्षा सिद्धि ) पक्षता विरहो नेत्यर्थ । सिद्धयभावरूप पक्षताविरहस्या प्रसते स्साध्याभावज्ञानस्म तादश पक्षतानुपपादकत्वाच साधकनाधकमानाभावरूप पक्षता विरह प्रसञ्जक पूर्यति दीधितौ ( पक्षासिद्धिरिषस्येति ) विशिष्टप्रतियोग्यप्रसिद्धावपि नाभावाप्रसिद्धिरित्याशयेनाद मले ( व्यधिकरणति ) व्यभिचारस्य याचनमयत्सावच्छिन्न वहधमावव दृत्तित्वरूपस्य कदाचि दप्यमाने व्यभिचारस्य न चास्तवत्वमत आह ( ज्ञान च तस्योते) अनुमिते पूर्व मज्ञ नेन यदि न हत्वाभासता तदा तादृश] वाधस्यापि सा न स्या दिले प्रतिवन्दिसचनायाह (का- धत्यवेति ) फाञ्चनमयत्नावछिन यह भावरूप भवन्मतमिनमत्व चारवटकभवस्य ·चायग्रन्थ । [A] किश्च वहौ काञ्चनमयत्वस्यानुमितावेच भान काञ्चनमयरहिमा नित्यनुमिति न स्यात्, विशिष्टस्य पूर्वमज्ञानात् । वही काञ्चनमय- त्वांशेऽनुमितेरामासत्वम्। वहौ लिनस्यासिदे, व्यभिचराच । (दी] " लिहस्ये " त्याद्यभ्युच्चयमात्रम्, वहेरपक्षत्वात् । काश्चनममत्वस्या साध्यत्वाच । प्रयोजकबाधत्येवेत्यर्थः । ( अनुमित्यनन्तरमेवेति ) विशिश्प्रतियोग ज्ञानात्मकानुमित्या तन्मूलस्मरणादिना वा अभावग्रहसाममीसम्पत्ते रिति भावः । ( अनुमितावेव भान इति ) पूर्व यत्र तज्ज्ञानं तत्र व्यभिचारग्रहस्यापि सम्भवेनानुमितेरेवानुदयादिति भाव। (विशि टस्य पूर्वमज्ञानादिति ) विशेषणान्तरविशेष्यतापन्नविशेषणकज्ञान- मात्र एव विशिष्टविशेषणज्ञान हेतुरित्यभिप्रायेणेदम् । काञ्चनमयत्वादि ना विशिष्टवह्यादेर्शानेपि तद्पावच्छिन्नतदभावज्ञानानियमात् न न्यभिचारणहनियम इत्यालोच्य उक्तानुमितेराभासताप्रयोजकमन्यदाह (वहाविति ) "लिङ्गस्य" काञ्चनममत्वव्याप्यस्य । “असिद्ध." बहावसि "न्यभिचाराच्चे। त्यस्व वहिवृत्तौ काशनमयत्वस्येत्यादि। गद्यपि वदो काश्चनमयत्वभानस्य तद्वयाप्तिविशिष्टज्ञानाधानतया तद्वत्तांशेऽनुमितेरामासत्वे उतासिद्धिव्यभिचारयोः प्रयो जकत्वमसम्भवदुक्तिकम्, तथाप्यनुमितो विधेयतावच्छेदकतोद्देश्य- तावच्छेदफताविलक्षणप्रकारता तयाप्यवचाज्ञानप्रयोज्येति नियमा नुरोधेन यदि काञ्चनमयत्वावगाहितायाः तद्वयाप्यवचाज्ञानाधीनत्व मङ्गीकरोति तदैतद्पणम् । अनुमित्युपनीतभानदादिना तादृझनियमाझी कारेऽनुमित्युपनीसभानमतविशेषस्यैवोच्छेदः, सबैरव याप्यवत्ताज्ञानात् तदनुमित्सुपगमादिति तेन ताशनियमो नाभ्युपेयत एवेत्यभिसन्धाय दीधितिकार आह (गिम्येत्याद्यभ्युषयमात्रमिति) तत्र २ ·गहराधीये [म नरानुमितेः विषयाभावमिनिमममात्वम्, किन्तु हेत्वाभासाथी नम्यस्य हि ज्ञानमनुमितिप्रतिवन्धक स इत्वाभासानच साध्याभावो शातः प्रतिवन्धक इति न स हेत्वाभासः । [दी} (नच साध्याभाव इति ) अनुमितेः पूर्व विशिष्टस्यामसिद्धया सदभावस्यानानादिति भवतैवोक्तत्वादिति भावः । न " प्रतिबन्ध उक्तस्थले पक्षनिष्ठस्थ काञ्चनमयत्वारच्छिन्ननयमावस्यानुमिस्या भासताप्रयोजक प्यमुमित्याभासताया हेत्व,भासाधीनत्वनियमों सिद्धपतीति नोक्तयुक्त्या वाधम्य हेत्वाभासतासिद्धिरित्पाद मूले (नचेति) भप्रमात्य-भवतोच्यत इति शेपः । साध्यामाव" इत्मनन्तरं प्रकृत इति पूणीयम् । इत्पनन्तरं भवितुमर्हतीति । अत्र कुत इत्याकांक्षायामाह दीपती (मनु मिते. पूर्वमिति) यद्यप्यनुमितेः पूर्व साध्यज्ञानासम्भवेष्यन्यदा विशिष्टसाध्यज्ञानेनाभाव ज्ञानसम्भवातस्यानमितिविरोधितया दर्वितयाधस्त हेमाभासत्वसम्भ घः ; तथाप्यनुमतेः पूर्व न्यभिचारज्ञानासम्भवेन प्रकृते न्यभिचारस्य हेत्वाम,सत्मासम्भव इति वाधस्य हेत्वाम.सत्वं सवस्थापयता । अथे त्मादिनाभिहितम्, अतस्तदनुसारेणैव तदमिहितम् । अतएवोक्तं 'भव तैयोमतत्वा । दिति । यस्ततो मदा बाधग्रहः तदा हेतुभत्ताज्ञान सत्त्ये माभचारज्ञानस्यावश्यकतया वाधबुद्धेः पृथक्पतिवन्धकरवं नास्ती रमनुमितेरामासवं हेत्याभासाधीनमिति नियमवलेनापि बाधस्य हेत्या भासत्वं दुरुपपादमिरर मूलकाराशयः । अनुमित्यातगकविशिष्ट साध्यज्ञानोरं तदभापज्ञान सम्भवेपि तज्ज्ञानपूर्वोत्पन्नावामनुमिती अप्रतिबन्धकत्वादनमित्मन्तरानुसादस्य च पक्षे हेतुमत्ताज्ञानसत्वे तदा सकन्यभिचारजानादेव निहात् न तदभावस्य हेलाभासतेति भावः । , ·पामग्रन्थ । - [म] वस्तुतस्तु उपनीतत्यानुमितो भाने मानाभाव । प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीतिरलेनैव तत्कल्पनम् । अन्यथा पूर्वोपस्थितसकलपदार्थमाने यथार्थानुमित्युच्छेदः। अपि चैवं परार्थानुमानेप्युपनीतभाने वापितोऽर्थ उपनीतोय मम भात इत्युद्भावनादेव विनयेत वादी । उद्दश्यानुमितेरप्रतिबन्धात् न तब वाघोदोष इति चेत? तुल्प स्वार्थानुमानेऽपि । [ग] एतेनानुत्पमायामेवानमितो विशिष्टसाध्यविषयकमानसादिज्ञान सम्भवेन विशिष्टसाध्याभावज्ञानोत्पत्तारपि न क्षति व्यभिचारपी सत्त्वादेवनामित्यनुत्प,दनिर्वाहे बाधस्य विरोधित्त्वान्तरकल्पनाया अनावश्यकत्वादिति भाव । तपावच्छिन्नव्यभिच रम्य तदपावच्छिन्नव्यापकना ग्रहाधीनानुमितावे विरोधितमा उपनीतधर्मविशिष्टसाध्यानु मितौ पाचनमस्स्वावच्छिन्नाभावयतित्वरूपव्यभिचारोऽ काश्चि- इति कथञ्चिद्विशिष्टसाध्यज्ञानाधीनत्राधमहवशायामुक्तानुमि- तेरिणाय बाधस्य हेलामासत्वमावश्यामिति भनुशयादनुमिता बुपनीतस्यैव भन दूपमति मूले ( वस्तुतस्त्विति ) अनुमिती उपनीतभाने वाधकमप्याह (अन्यधेति) ( यथ र्थानुमित्युच्छेद इति ) भ्रमभिन्नानुमित्युच्छेद इत्यर्थ । ननूपनीनस्य सकलपदार्थस्य भाने तत्तत्पदार्थय,धनिश्चयाभावम्य सहकारितया तारससागरिमत्त्ने अमलमिष्टमेव, तदसत्वे तारशकारणविरहादेव न भ्रमत्वमित्यत आह ( अपिचेति ) ( इत्युद्भावनादिति ) मन्यम्यस्येत्यादि । अन्यथा कादितिवादिनी रयतमाथ्यानुनिल पमनासाते । मतत्र बाधो दोष इति ) यत्र यत्सिद्धिरनुद्देश्या तत्र तानविरोधी प्रकृते नटोप इति तदुहावनात् न वादिविजय इत्यर्थ । (तुल्न स्वार्थ नुमानेपति) त्कर ·गदापरीये। [म] अत एव यत्र सामान्यतो रटानुमानमेवेतरमाधमदाय विशेषानु मापकम, तत्र बाधकानामाभासले तप्रयुक्त सामा-यतो दृष्टस्पा प्याभासत्यमिति बाधस्यासार्यात् । न च यदि विशेषविप्रतिपत्नी सामान्यस्य प्रतिज्ञा, तदा अर्थान्तरम्; सामान्यविप्रतिपत्तीतु नेतरत्र वाधकापेक्षेति वाच्यम, स्वार्थानुमान एवैवं वाधासकरम्योक्तत्वात् इत्यपास्तम, अनुमित्य प्र तिबन्धेन तत्र बाधस्या दोषत्वात्। ननु पक्षे साध्यामावग्रहवत्साध्याभाव " ".- इतरबाध [ग] प्रकृतहेत्वधीन यत्र यदवगाहित्व तत्र तदवगाहनाविरोधिन काचनमय त्वादिना वहयाधभावस्य न प्रकृतहेतुदोषत्वमिति प्रकृतहतोरदुष्टतयानु मितेरप्रमात्वानुपपत्तिर्भवतामपीत्यर्थ । इतरनाथसहाय अहसहितम् । " विशेषानुमापक " भगृहीतबाघम्य विशेषरया नुमापकम् । “बाधकाना"-इतरबाधग्राहकाणाम् । "आभासत्वे" अप्रमाणत्वे, यस्य बाधो गृहीतस्तस्य वस्तुतोबाधितत्व इति यावत् । (तत्मयुक्तमिति) परिशिप्यमाणावशेषबाधप्रयुनामत्यर्थ । आभासत्त्व "- अप्रमा जनकत्वम् । ( अनुमित्यप्रतिबन्धेनेति ) स्वरूपसतो याधस्याप्रति बन्धक्त्वात् ज्ञाने च विशेषानुमापक्ताया एवानुपपवेरिति मात्र । विशेषवाधस्य ( अदपत्वाादति) सामान्यतो दृष्टानुमानस्याप्रमाजनकत्वनिर्वाह इति " माघस्य तथा च न तत भाव। यद्यपि ताशवाधावतारम्य कदाचिद्विशेषानु मत्यनुत्पादप्रयो वतया तम्य हेतुदोषल यत्र तदनवतार तनत्याया विशेषानु मितेराभासतापयोजकत्व चानपवादमेव, तथापि कदाचिदनुमित्या सादप्रयोजकजानविषयत्वसम्भवे तत एव स्वतन्त्र हेत्वाभासतानिर्वाहे अनुमित्याभ सताप्रयोजकत्वाभिध नमनुपपनम् विशेपानमिति विरोधतया व्यभिच रायमडीगहेत्वाभासता च ॥ पक्षधर्भता ।

·बाषमन्म । [ग] बलेने" [म] व्याप्यग्रहोऽपि दूपको विरोधित्वाविशेषात् । तथा च साध्या भावसम्बन्धो व्यभिचार , साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यं बाध । साध्याभावव्याप्यञ्च पहित्वादिकमेवेति चेना पक्षे हि साध्या भावे ज्ञायमाने ज्ञाते वा यदि सापाभावन्याप्यसामानाधिकरण्य बुद्धि तदा व्यभिचार एव । अथ पक्षे साध्याभावचुदि विनैव स; तहि हेतु साध्याभावव्याप्ययोरगृह्यमाणविशेषयो. सत्मतिपक्षत्वम् । अथ तुल्यबलेन सत्मतिपक्षो ऽपिकवलेन बाघ इति चेत्र, गम कतापयिकरूपसाकल्यं हि बलम्, तच्च योज्ञातगिति कम न सत्यतिपक्षत्वम् गमकतापहि तञ्च न बलम् । त्यादिना सिद्धान्तयिष्यत एवेति तात्पयम् । “दूषक." अनुमितिप्रतिबन्धक । ( विरोधित्वाविशेषादिति ) साध्याभावस्येव त- याप्यस्यापि साध्यविरोधित्वादित्यर्थ । ( साध्यामावसम्बन्ध इति) हेतो रित्यादि । हेतुमच्या ज्ञायमाने पक्षे साध्याभाववत्त्वमि- त्यर्थ । " व्यभिचार "..--व्यभिचारग्रहविधया दुषणम् । भवत्विति शेष । ( साध्याभावन्याप्यसामानाधिकरण्यमिति ) तस्येत्यादि । हेतुमत्तया ज्ञायमानेपि पक्षे साध्याभावन्याप्यवत्त्वनित्यर्थ । तस्य व्याभिचारानात्मरत्व दिति भान । (वहि स्वादिकमेवेति ) वहिरनुप्ण इत्यादौ बधस्थल इति शेष । " व्यभिचार एव "--व्यभिचारमह एव । अनुमितिविरोधीति शेष.। ( तुल्यबलेनेति ) उभयत्र बलपद बल्जानपरम् । तथा यत्रोष्णत्वादिसाधकवहित्वादेधिक्बलत्वज्ञान तत्र सत्प्रतिपक्षता- रिहेण बापस्मासाङ्कमिति भाव तच "-ज्यातिपक्षधर्म तात्मक गमकतापयिकरूप च। दिये जातामति) साध्य मावसा-- धकरहित्वादोरव प्रकृतहेतोपि जातम् । कारणविरहा देव अनुमित्मनुलादनिर्वाहे वाघम्य हेत्वाभासत्व सिद्धरित्यर्थ " गमफ्तायाहि तम् "-गमक्तान,पयिकम् । बाघ बाधविधयैव दूषणम् । । च " अन्यथा ·मदाधरीये। प्रमात्व मिति वाच्यम् । [म] अथ साध्याभावच्याप्पयुद्धरनन्यथासिद्धत्यं बलम् ! तदा त साधनवति पक्षे साध्यागावानुमितारनकान्तिकत्वमेव । पक्षे साध्यामा वग्रहवादिति यदुक्तम्, तदम्पसिद्धम्, तस्प दोपत्वानभ्युपगमात्। अन्यथा हेत्वामासान्तातापतेः, [ग] साध्यव्याप्यवत्तायुद्धः प्रमात्वं गमकतान पयिकमपि सम्पति पक्षवियटकं वलम्, विरोधिन्याप्ययत्ताबुद्धौ तस्याप्यवचाबुद्धिप्रमत्व निश्चयरयोचेजकत्वोपगमादिति-~-साध्याभावव्याप्यरत्ताज्ञाने निश्चयवशायां सत्मतिपक्षताविरहेण बापस्यैव दोपत्वम् । बाषध प्रमितसाध्याभारव्याम्यवस्पक्षफत्वम् । नचोभयत्र प्रामाण्याग्रहदश यां यदनुमितिप्रतिबन्धकं तत एवं ताशबाधग्रहदशायामनुमित्य- नुत्पादानवाहण तादृशवायुद्धः प्रतिवन्धकत्वान्तरमप्रमाणिक ताशप्रतिवन्धके प्रकृतपरामर्शप्रमात्वग्रहस्योत्तेज कतयोभयत्र प्रामाण्यप्रहदशायामनुमितेारणाय प्रतिवन्धकत्वा न्तरकल्पनाया आवश्यकत्वादिति शङ्कते ( अथेति) था सिद्धत्वम् "-प्रमातम् । • ततः "-साध्याभावबुद्धितः (सा- ध्यामाबानुमिताविति ) बधविरणति शेपः । भनेकान्तिकत्व मेय " व्यभिचारज्ञानमेव । अनुमिति विरुध्यादिति शेषः । इदमापतत., तासाभ्याभाशनुमित्युत्पादकाले साध्यानुमिते यभिचारज्ञानेनावारणात् ; किन्तु एकत्र प्रामाण्यग्रहस्थले भन्यत्राप्रामाण्य महोत्पत्त्यैव अनुमित्यभ्युपगमेनोक्तयामाग्योत्तेजकत या अनुपगमात्, प्रामाण्यग्रहतदप्रहम्भलयोः अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित विरोधिव्याप्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतयैवोपपत्ते. प्रतिबन्धकत्वान्तरं नियुक्तिकमित्येव दूषणम् । ( इति यदुक्तमिति) इत्यनेन दृष्टान्तव. यत्साध्याभावज्ञागस्य स्वातन्त्रवेण पकत्वमुक्तमित्यर्थः । (हेत्वाभासान्तरतापत्तरिते ) पक्षमिष्ठसाध्य भाव ज्ञानपानस्य "अनन्य " उभयत्र धया व्य- ·धग्रन्थ.1 १५ , [म] अथ हेतुतः साध्यसिद्धिसम्भावनायां व्यभिचारासिद्धि, बाधन हेतोरसाधकत्वे सिद्ध व्यभिचारसिद्धिरित्युपनीव्यत्वाबाधः पृथरु; अन्यथा हेतोरसाधकत्वे सिद्ध साध्यसिद्धिमम्भावनाविरहा यभिचारसिद्धिः, तस्यां च सत्यां हेतोरसाधकत्वधरित्यन्योन्याथय इति चेन्न; साध्यसिध्धन्मुखहेतुज्ञानस्य प्रमितसाध्याभावसह चरितहेतुविषयत्वन व्यभिचारबानतया दूसकत्वात । तथापि व्यभिचारे साध्याभावप्रमा तंत्रम्, तां विना तदभावादिति सैव दोष इति चेत सत्यम्, किन्तु साध्याभावपमा व्यभिचारज्ञानत्वेन दृषिका, क्लप्तत्वात न स्वतन्त्रा । अत एव पक्षे साध्याभावज्ञानत्वेन प्रति बन्धकत्वम्, न तु साध्याभावसमानाधिकर्णसाधनज्ञानत्वेनति प्रत्युक्तम् । तस्य लघुवेप्यक्लप्सवात् । अप्रत्यक्षादौ प्रमामात्र प्रति स्वातन्त्र्येण चाधा दोषत्वेन क्लम इत्यनुमितावपि स एव दोप इति चेन्न; अन्यत्र तथा दूषकत्वाकरपनाद । [ग] भिचारानात्मकतया वाधत्वस्यापि तत्रानुपगमेन क्लप्तेऽनन्तर्भावादिति भाव । (हेतुन साध्यसिद्धिसम्भावनायामिति) हेतोस्साध्यसाधक प्रमाविषयत्वसम्भावनायमित्यर्थ । ( व्यभिचारासिद्धिरिति) प्रमाविषयत्वस्याव्यभिचारनियतत्वादिति व्यभिचारा देवासाधकलसियभ्युपगमे दोपमा ( अन्यथेत ) बाधसिद्धिरेव व्यभिचारासिद्धिरिति नोपजीन्यापजीवकभाव इति दूषयति (नेति) (सैव दोष इति ) सा तत्वेनैन लापवास् प्रतिवन्धिका, नतु व्यभिचारज्ञानतया, व्यभिचारस्य गुरुशरीरत्वादित्यर्थ । तिरिक्त हेतुसाध्याभाववत्त्वग्रहदशायामनुमितिवारणाय व्यभिचार घिय प्रतिवन्धमताया आवश्यकत्वाद्गौरवमकिञ्चित्करम् , साध्याभाव प्रतिवन्धकत्वान्तरकल्पन एवं च गौरवमिति पयति (सत्यमिति) साध्याभावप्रमा प्रतिबन्धिफेत्य दि (अन्यत्र तथा दूषकत्याकल्पनादिति ) प्रत्यक्षादौ साध्याभावपत्तक्षकन्यपर्यन्तज्ञानम्य ताहश भाव पक्षा प्रमाया.

·गदापीये (म] उन्यते, पक्षे साध्याभ पनिश्चय साध्याभ वज्ञानममावनिश्चयात, ज्ञानमात्रादर्शनिश्चये प्रामाण्यग्रहवैयर्थ्यम्, भ्रमत्वेन ज्ञातादनिश्चय मसलाच । तथ चोपजीव्यत्वनाधिस्नललेन चा पक्षे साध्यामावज्ञान स्य प्रमावनिश्चये स व्यभिचारो [दी] (तथा चेत्यादि) "अधिकवर त्वेन"-अधिकबलरूपत्वेन, अपेक्षणीय , 'व्यभिचर , व्यभिचार नश्चय, प्रतिवन्धकत्वाकल्पनादित्यर्थ । तथा चानुमिती तज्ज्ञानप्रतिबन्धक तायामुक्तयुक्त्यनषकाशादेतवृचित्वेपि तस्य हेत्वाभासत नास्तीति भाव । ( पक्षे साध्यामायनिश्चय इति) खाध्याभावज्ञाने प्रामाण्यसश- योत्तर तर प्रामाण्यनिश्चम विना न साध्यामाननिश्चय , तत्सशयसा- मायनिवृत्तेति स प्रमात्वनिश्चयाधीन, एर प्रमात्वनिश्चय विना अप्रामाण्यसशमयोग्यतया कथाश्चिदुत्पन्नोपि निश्चयो न निश्चयकार्य फारी, अत तस्य निश्चयकार्यकारित्वमपि अमात्यनिश्चयाधीनमित्यर्थ । (ज्ञानमात्रादर्थनिश्चय इति ) ममात्वनिश्चयनिरपेक्षाज्ज्ञानहेतो सशयस्थलेप्यर्थनिश्चये तादृशज्ञानाच निश्चयकार्येभ्युपगते । मामाण्य अह वैयर्यम्"-तदुपायविचारवैयर्य्यम् । “अर्थनिश्चयप्रसङ्ग " तत्कार्यनिष्क म्पप्रवृत्त्यादिप्रसङ्ग । द्वितीयाभ्युपगमे दूपमिद (उपजीव्यत्वेनेति ) क्वचिसाध्याभावनिश्चयात्मकम्यभिचारज्ञानस्वरूपे उपजीभ्यत्वेनेत्यर्थ । " अधिकबलत्वेने " त्यत्र बहुव्रीहिम्रम निराकत दीधितिकृयाचष्टे (अधिकबलरूपत्वेनेति) अनुमितिप्रतिवन्धरूपनिश्चयकार्यकारिताप्रयोजक-~- खेनेत्यर्थ । एतदुभयस्य प्रमात्वनिश्चयापेक्षायामेव हेतुतया तल्लामाय प्रमात्वनिश्चयविशेषण पूरयति ( अपेक्षणीय इति ) निश्चयकार्य मवश्य स्वीकरणीय इत्यर्थ । प्रमानिश्चयस्य स्वरूपसद्यभिचारानिर्वा हकतया व्यभिचारपद तनिश्चयपरतया ज्याचष्टे (व्यभिचार इति) "न्ममिचारनिश्चय " साध्यामावाशे निश्चयकार्यकारिताप्रयोजक मामाण्य " ·यायग्रन्म। १७ - प्रमाण्य [म' नान्यथा उभयथापि साध्याभावनिश्चयाधीनव्यभिचारज्ञानात् पूर्व शात साध्याभावज्ञानामात्वमेव दोष , उपजीव्यत्वात् । यदि च प क्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमालनिश्चयो नानुमिति विरोधी,तदा व्याप्तिष क्षधमतया हेतुझान विशेषदर्शनत्वेन पक्षे साध्यामावशन पारभूय साध्य दो] ( साध्या भावनिश्चयेति ) साध्याभ वो निश्चीयते येन निश्चयेन तदध नेत्यर्थ । [ग] रूपविशिष्टव्यभिचारज्ञाननिर्वाह । तच रूप निश्चयत्वमिव नि- श्चितप्रामाण्यक्त्वम ति यक्षद्वयसति । व्यभिचारज्ञानस्य साध्या भावनिश्चयात्मकतया तदधीनत्वकथनासहते साध्याभावनिश्चयपद करणव्युत्पत्त्या तत्प्रमात्वनिश्चयपरतया वर्णयति (साध्या भाव इति) व्यांधकरणबहुव्रीयसहिष्णुतया साध्याभावस्य निश्चयो यस्मादेति न व्याख्यातम् । तदधीनत्व च तनिर्वाह्यनिश्चयकार्यकारितामयानकरूप वत्त्वम् । एतच्चेदानी ज्ञानयो क्रमिकत्वे हेतुत्वेनाभिमतम् । पूर्व ज्ञ त मिति च मूल तज्ज्ञानभिन्नज्ञ नविषयाभूतमित्य र्थकम् । ( उपजीव्यत्वादिति ) स्वरूपे प्रतिवन्धमत्वे चेत्यादि । चदानी दोगत्वहेतुतयोपात्तम् । ॥ एत ननु वहिरनुष्ण इत्यादी साध्याभाववचाज्ञानादेवानु मत्यनु स दनिर्वाहात् तत्प्रमात्वधिय स्वरूपतोऽचिरोधित्वेन तत्पमात्वस्य हेत्वाभासता नोपयत इत्याशक्य ममात्वज्ञानस्यानु मतो स्वत प्रतिबन्धकत्व व्यवस्थापयात ( यदि चेति ) साध्याभाववृत्ताबुद्धे- स्नुमितिसाध रणतद्विशिष्टधापतिबन्धकतया तस्या परामशेन वि- शेपदर्शनात्मकेनापि न परिभवसम्भव, तत्प्रतिबन्धकसत्त्वे कस्यापि ३ ·. गवारीये. म] साधरीक्षेच,पर्वते धूम इव यहि । न च साध्याभायशुद्धिरेवागृश्यमाण विशेगा सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिवाधिकाति वाच्यम्,रजते नंद रजनमिति ज्ञाने पिविशेषदर्शनेन रजतत्वस्य,शले पीतत्वज्ञानेपि शुरुत्लस्य पानुमाना त् । वादियाक्येन पक्षे माध्यामाज्ञ नादनुमानोच्छ - प्रसाध! अग पक्षे साध्यागावप्रभेष साध्याभारहेतुविधया व्यभिचारज्ञानलेन दो- प, न त तम्या ममात्वनानमपीति चेत् । सहि प्रमायाः अप्रमालज्ञाने भ्रान्तानुपतिनं स्यात्, ग स्याच पक्षे साध्याभावमानममात्वभ्रमादन मितिप्रनिगन्ध । नन्पनीयतेऽप्या साध्याभावप्रमेनि न स्वत्तो पकर, क्लमत्वात् पक्षे साध्यामावनिमय कुर्वन् व्यभि- [ग] देतो कायोसादकरवाय गादेत्याशक्षा निराकरोति (न चे ) त्यादिना । भगृपमाण वैशेपा " भगृहीताप्रामाण्या ( रगते नेद रजतमितीति ) अपामाण्यज्ञान विनैवेमादि । (विशेषदर्शनेनेति ) "रामर्शरूपेणेत्यादि । ( अनुमानादिति ) तथा च विशेषादशनीय- शिष्टत्वेनैव माशाभावबुद्धे प्रतिबन्धकत्वमुपगन्तन्ममित्यनुमिति मात्र एप ममात्वेनानिश्चितसाध्याभावधियोऽविरोधियमिति प्रमाला घामाघज्ञानमेवानमिसिमारोवधकम्, सतो न पीतस्वादिभ्रमदशायामपातत्यानुमित्वनुपपति । तत्प्रतिबन्धकतापि व्यभिचारज्ञान विधयन, न स्वातन्त्रणेति न तद्विषयस्न वाधहेत्या भासतेति माइते (अति ) (तहति) वत्तुगत्या प्रभागा प्रतिबन्धकत्व इलथ मा भत्साध्याभावज्ञानमनामेती स्वतः प्रतिवन्धकम्, तथापि तत्पमात्ययुद्ध प्रतिबन्धकत्वमालम्, पहिर- नुष्ण इत्यादौ वनादौ उप्णत्वादिनिश्चयासत्त्वे तत्ममावनिश्चयेप्यनु मियुपगम तनिधयदशाया व्यभिचारमानादेवानमित्यनुत्पादनिर्वाहात् । श ख पीत इत्यादौ चापतित्वायनुमिते व्यभिचारधीसत्वेपि नानुपपति ; अगृहीत.मागषक वस्य न्यभिचारपीप्रतिबन्धक ताया निवेश्य वादिल्लेि शकते (नन्विति ) (साध्याभावनिश्च दुर्वदेते ) अनुमि तिप्रतिवन्धमपनिश्चयकार्यकारितामयोजक- भार । । सध्यानावाशे य ·पापग्रन्थ । 1 बाधभ्यासा [म] चारज्ञानद्वाति चेन्नः भन्न सा-याभावप्रयेति जानानियमत' साध्यज्ञानानुदयात्, तस्यैव प्रतिवन्धमत्वात् । शाब्दादौ सथा दर्शनात साध्याभावप्रमाविषयहेतुवृत्तित्वादसाधकत्वेन सामाभावमाया हेत्वाभासत्वम्। माभरण्येऽपि ज्ञायमान सत् यदनु मिति प्रतिवध्नाति तस्यैव हेत्वाभासत्वम् । न च साध्याभावप्रति निथपदनाया पक्षेसाध्यामायहेतु ज्ञानायभिचार इति वाच्यम्,प्रमात्व ज्ञानस्य साध्यामावनिश्चयहेतुत्वेन तद्दशायां तदभावात । पक्षधर्म तापलेन प्रसिद्ध वाधान सिध्यत्तीति चाप पृथक्, प्रसिद्धाभाववति [ग] विशेषणवैशिष्टय निर्वाहमदित्यर्थ । साध्याभावज नासत्त्वेपि तद्विषयप्रमात्वनिश्चयकाले न साध्यज्ञानमित्यनुभवमालव्य समाषते (नेति ) ( तस्यैवेति ) तस्याप त्य ( प्रतिबन्धकत्पादिति ) तादृश ज्ञानकाले व्यभिन रजानानियमोऽग्रे दर्शनीय । शाब्दादिस धारण बुद्धौ ग्राह्याभावज्ञानप्रमात्वज्ञानस्य प्रतिन-भकत्वेप धारणहेतदोषत्वमुपपादयति ( हेतुवृत्तित्वादसाधकत्वेनति ) हेतुवृत्तितमा विरोधित्वस्मानमितिमात्रनिरूपतत्वेनेत्यर्थ हेतुनिष्ठ साध्याभावप्रमाविषयवृत्तित्वपर्यन्तस्य न द पतेत्यभिसन्धायाह (स। भरण्यपीति ) पक्षे साध्याभावप्रमेनि ज्ञाने प्रमावघटक तका पक्षे साध्याम वपत्त्वज्ञ ने तदपि ज्ञान गमिनारज्ञानरूपमेवेति दोष न्तरना नात्मक यज्ञानम मितिप्रतिबन्ध स एय दोष इलि निगमात् साध्याभावप्रपाज्ञानस्य शादा देसाधारणविशिष्टज्ञानप्रतिवधक त्वेपि तद्विश्यस्य न हेत्वाभासते ति गते (न च साध्या भावप्रमेति) हेतुमत्त्वग्रहविषयतावच्छेदकपक्षतावच्छेदकार ने मनवगाथापि पक्षनिष्ठ विषमताया सामाभाववबृत्तित्वावगाहिन पक्षे साध्याम वममेति निश्चयस्य पक्षतावच्छेदपपिशिष्टे साभ्याम वनिध पजीव्यम्य सम्भवायोक्तव, पजानम्य न्यभिचारज्ञानरूपतेति धत्ते (प्रमात्योत ) पक्षनिष्ठ माध्याभावस्म बापत्वमभ्युपेत्या १ बाथ स्य पार्थक्य नवम्थ पयति ( पक्षधर्मतानल्ने त्या देना) साभ्याभाववत्स्य समा ·খ৭ | যম [] অগ। ~-মশাধান {i} } গাং মদসহ ম- ৰংৰ বীৰ্য যা যয চুvitiথ্য ifydী যgয়। নাম রুণাগ্য ( শিগি} {{খাবার) भार सायाभागारिक मामग्, सो पिरांयोगा বিষন্থায় যদি | গ গ গনষিকাকােনাবাণি শাবগামামামামূৰিাণায়গা যমুখমণঃ খায়িযােথিথাযinotif দ্বী শাযia- মানু; মাখমালামাখামান নিশারীনিবাৰী বাণ[ণশখায় । মমাফিয়ান জানানযামির খানখানি মনিরুখ- বাবা খোয়। নাবিলায় যে रापयार [ালানলি ফ্যবহ্যালিখি নৈশাৰণমালায় গাযোগমাননালগনিশন যায়। খানাখনকায়নে বিযেখমাংস तश्ययेन ताशने मतियाभपरा समरपन যাযে মানীসকগোলাঘ, orযানাধিন নযৗংণি বা মাষণাজৈানায়ণিযায় । না - bযকিল पगाहित्येगाभायरस शानरम पतिगारो भय सणे गान् राति रागुणयायाय गोगयासोत सशणाविरोभिसामरा, माग শােযেরূবিয়ানাধীন চায় , যে দৌহিয়া। বেষিষষষধ বিলিয়ন ছাৰিবা। যা যা অমানবিলম্যাগম ঘণিৰিাম মামবিৰােবাহিনী ৪। বয়ে নিব। যব gযৗaখা যায় । রিলা নিহব, যা বিনিম-ক না- এসবিসালমানিয়ান ১াদ ·नापन्थ । बन्धव ज्ञाने [ग सधारणत्वन तदतिरिक्तवृत्तित्वात् । अन्याप्यवृत्तिसाध्यक्स्म ले पक्षनिष्ठानवच्छिमसाध्याभाववत्यमेव वाघ । तद्विपयकत्वञ्च प्रति- नियमेव । साध्याभावधार्म कामाप्यदृचित्तधमासमान कालाननिश्चयवृत्तित्ववैशिष्टय सामान्यलक्षणप्रविष्टविषयताया निवेश्य शुद्धावेशेषणतया साध्याभाववत्पक्षस्यैव बाधत्वमुपप दीयम् । गुणे स- योगाभावोऽव्यान्यवृत्तिरिति अमसमानकालीनभ्यैव सयोगाभाववद्गुण निश्चयस्य विरोधिताशून्यत्नेन तादृशविशेषणविशे पितविशिएविषय ताया नानतिरिकापतित्वदानिारति सयोगाभावबद्गुणसाधारणत्वमव्या ह्तमेवेति के चित् । भनवचित्रमाव्याभाववद्देशकालरूपपक्षनावच्छेदफावच्छेदेन सा- ध्याभाववत्व तदवच्छेदेन साध्यसाधने बाघ । एव पक्षतावच्छेदकधर्म अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावश्छेदकत्वमान यत्रोद्देश्य तत्र पक्षतावच्छेदक सामानाधिकरण्येन साध्याभाववत्वम्, यत्र च तादृशधर्मसामानाधिकरण्य साध्यमिद्धिरद्देश्या तत्र ताशधमावच्छिनसाध्यामावरले आप इत विशपो बाध्य । पक्षे साध्यस्य य दृशसम्ब धोनुमिति वषय तत्सम्पन्धपर्याप्त प्रति. योगितावच्छेदकताकोभायो विवक्षणीय । अत्र च पत्र सयोगादिना साध्यानुमित्तिरुद्देश्या तत्र सयुक्तासयोगादिसम्पन्धावच्छिम भावग्या विर धितया कपान मस्त्यापतिनिवेश कर सयुक्तसयोगा दिरूपपरम्परासम्बन्धोनुमतिविषय मुद्धसयोगिसम्बन्धावच्छि माभायो न चाध , पक्षविषयतानि पितमयोगादिविषयतावा साक्षात्सा- या पयत्वानिरूततय पक्षे सये गादे सध्यमवयताविरहात् । धम्तायन्दकन्यापक्ता विशिष्टतयोगदिशा साक्षात्सम्बन्धनानुमा मेघ तारशामायो बाध 41 उत्ता सीतिरप्यनुसतया । मात्रेण ·२२ गटापरीये - -- माय । ॥ दि] साध्ययदयोबा पक्ष., पक्षावृत्ति साध्वम्, पक्षे साध्याभावः, [ग] ( साध्यवदन्यो वेति ) तद्वत्त वुद्धौ तदत्यन्ताभावस्त्येव तद्व दस्यापि थियो विरोधित्वादिति भावः एवच वृत्त्यनि-- यामकसम्पन्धनानुगिति-वॉकारे तत्सम्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छे- दसत्वे च तत्र साध्यवद्धदायैय बाधत्व बोध्यम् । वाकार साध्याभाव साध्यवद्दयो पृथक्पृथक्पक्षे शिंपणता, न तु मिळितयोगित ला- पक्षतावच्छेदकविशिष्ट । (पक्षावृत्तिसाध्यमिति ) पक्षावृत्तित्यपिविष्टसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थ । यद्यपि पक्ष. साध्यवानित्यनुमिती पक्षे साध्यस्माधिकरणत्वमेव संसर्गतया भासते, न तु साध्य पक्षवृत्तित्वम्, तथा सति पक्षे साध्यस्यव साभ्यपि पक्षम्य प्रकारतापत्तरित तादृशानुमितौ साध्यं पक्षावृत्तीति जानरय प्राथाभावज्ञान विधया न विरोषत्वम्, तथापि पक्ष साध्यवान् पक्षे साध्य निति ज्ञ नमो समशील्योरेकस्य यत्प्रतिबध्यत्वमपरम्या. तत्प्रतिवध्यत्वमनुभवसिद्धमित्य शयेनेतदुक्ति । पक्षतावच्छेदकावच्छे देन नुमिती पक्षतावच्छेदकापच्छिन्नविशिष्टसाध्यस्यापि युस्त्या बाधता नोध्या । एतच्च प्रार्च नमतानुसारेण । वस्तुतस्तु-तदीयतत्ससर्गावग हिबुद्धौ तत्सम्बन्धावच्छिन्न तदभावबुद्धे प्रतिबन्धकत्वमिति संसर्गविधया यद्भासते तत्ससर्गस्य विशिष्टयुद्धरविषयतयाऽऽधाराधेयम वसंसर्गकबुद्धी अध राधेयभ व भव ज्ञानप्रतिबन्धकताया अप्रामाणिकत्ल त्यावृत्तित्वाधभावघटितत्य न दोपता। अत एव ने यथामतमित्यभिधायने । एतन्मते अवृ- तिलविशिष्टस ध्यस्यासिद्धिविशेषात्मकस्यापि दक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तत्वात् । विशेष्यविशेषणभावापर त्येपि प्रतिवन्धकत्वमक्षतमित्या-- शयनाह ( पक्षे सा-याभाव इति ) आधेयतया पक्षेण पक्षवृत्तित्वेन या तुल्य वाधरूपता बोध्या , ·बधग्रन्धः। [दी] पक्षनिष्ठसाध्याभाववत्त्वादिकम्, साध्यादे. पक्षा वृत्तित्वादिकम्. साध्यवसामान्यादे पक्षान्यत्वा दरम्, विशिष्टसाध्ये पक्षादेविशेष्याभाववत्त्वादिकं यथामतं पले साध्यवत्त ज्ञानस्य साक्षा- रिधि प्रत्येकमेव वाघ । तमिश्चियश्च विरोधिनिश्चयत्वेन दोष " " [ग] विशिष्टसाध्याभाव इमर्थ । तादृशसाध्यवद्वेदोपि वोध्य. । (पक्षनिष्ठ साध्याभाववत्त्वा देवमिति) साध्याभायाधिपरणत्व साध्यवद्वेदाधि करणत्व चेत्यर्थे । अधिकरणतावृद्धया पूर्वस्माद्भेदो बोध्य । एत दपि प्राचीनमतेन। साध्यादे " रित्यादिना साध्यसम्बन्धपरिग्रह । पक्षावृतित्यादिक मित्यादिना अवृत्चित्वारिमह । आदपदामां साध्यतावच्छेदात्य पक्षनिष्ठ त्य-ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यादि परिग्रहो बा। एतदपि सर्व प्राचीनमतेन । प्रतियोगित्वभेदानु- यो गत्वयो समशीलतया एकतरजान या विरोष अपरज्ञानमपि तन तथेत्याशगेन ह ( माध्यवदिति) साध्य वन्यपकानुयोगिताकत्वादि विशिष्पक्षभेदादिकमित्यर्थ । आदिपदाभ्या पक्षतावच्छंदफावच्छिन्नस्य साध्यवत्स मान्यनिउभेदप्रतियोगित्वपरिग्रह । वक्ष्यमाणलक्षणे विशिष्टपक्षे विशिष्टस व्यवैशिष्टयनले स्वरूपसम्बन्धरूपम्य प्रतिवध्यतावच्छेदक त्यत्यानवेशान् पिशिष्टपक्षसा यमहापिरोधित्व दिविशेषणस र्थक्य गित सूचयितुमाह (विशिष्टेति ) आदपदाभ्या विशेष्यस्य पक्षावृत्तित्वादि परिग्रह । विशिष्टत्य पक्षत्वे विशेप्यतावच्छेदकारच्छेदेन साध्याभाव बत्यादिकम पे गोव्यम् । मूल्कृता ग्राह्याभावतुद्धे प्रम त्वमहस्म प्रति बन्धमत्वमन्यत्र क्लसमिति " शाब्दादौ तथा दर्शना" दि त्यनेनाभिहित, अत उत्तनाधज्ञानप्रतिनन्धरत्वस्यव तथात्वमित्याह (तन्निश्चय इति) ( विरोधिनिश्चयत्वेनेते ) धर्मिणि प्राधाभाव विषयक त्वेनेत्यर्थ । तयाम्वे मति विरोधताया सर्वानुभवमिद्धत्यादिति भावः ।

·गवापरोये शाब्दधीवि दी] विशेष धजन्मज्ञानमात्र एव विरोधि । अत एवानन्वयनिश्चय विरहो योग्यतेत्या बायां । विभाजकन्सु प्रकृनपक्षप्रकृतसाध्यवैशिष्टममहविरोद्धचनुन्नायकत्वे प्रकृतपक्षप्रकृतसाध्यमहाविरोधित्वे प्रकृतपक्षमहत्तसाध्यशि- ध्यमहावरोधित्वम् । [ग] (मार एवेति) मात्रपद कसार्थकम् । प्रायाभावनिश्श्यस्य शाब्दबोधवि रोषित्वे आचार्यसमतिमाह (अत एवेत ) मणिकृता एकपदार्थससर्गे अपरपदार्थनिष्ठाभावप्रतियोगित्वप्रमाविषयत्वज्ञानम्य रोधित्वमित्याशयेन तत्र ताशप्रमाविषयत्वाभावरूपयोग्यताया ज्ञानो पयोगिता शब्दपरिच्छेदे स्वीकरिष्यते । (प्रकृतपक्षेति ) सत्प्रतिपक्षवारणाय प्रथमसत्यन्तम् । पक्षाप्रसि- द्विसाध्याप्रसिद्धयोारणाय द्वितीयम् । उदासीनवारणाय विशेप्यम् । यद्यापे साध्याभाव वशिष्टपक्षादिरूपबाधे विरोध्युन्नायकसाध्या- भावव्याप्यविशिष्ट पक्षाचन्यत्वम्, विशिष्टपक्षादिग्रहविरोधिपक्षतावच्छे दकामावविशिष्टपक्षाचन्यत्व चाप्रसिद्धम्, तथापि यादशदिशिष्टनिरू पितविपायेताविरोध्यनुमितिजनक्तानवच्छेदकत्व सति विशिष्टपक्षग्रह त्वस्य विशिष्टसाध्यमहत्वस्य च न्यूनवृत्चिर्या विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य वैशिष्टयमहत्वान्यूनवृत्ति प्रतिवध्यता तन्निरूपतप्रतिवन्धकतावच्छे- दिका तादशत्वमित्या तात्पर्यम् । शेष पूर्वोक्तदिशावसेयम् । अथात्र लक्षणे वहिमान् हदो वहिमानित्यादौ वयभाववद्धदादि रूपवाघेऽव्याप्ति , तद्विपकत्वावच्छिनप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिरध्य-- ताया विशिष्टपक्षमहत्वव्यापकत्वात् , न च-पक्षतावच्छेदकादिभेदेन बाघलक्षणस्य भिन्नतया यत्र साध्यमेव पक्षतावच्छेदक तन्त्र विशिष्ट पझमहाविरोधित्वस्यानिवेशनीयतया नाश्रमासिद्धयात्मकनाधासग्रह इति ·चाधन । २५ . [ग] वाच्यम् ; वहिमान् कञ्चनममहदो बहिमानित्यादो काञ्चनमयत्वाभाव विशिष्टहदादिरूपाश्यासिद्ध्याद पतिव्या सवारणाय साइशपक्षक वाधलक्षणे अविरे पित्वत्यावश्य निवेशनीयतया तनत्याश्रर सि द्धयादिरूपबाधेऽव्याप्तैर्दुरित्वादिति चेन्न आश्रयासिद्धया स्मकस्य तस्यारक्ष्यत्वात् । लक्ष्यत्वे तूद्देश्यतावच्छेदकताविधेयताव च्छेदकनाति रक्तविशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवशिष्टयवोधीयविषयतान्त पातिप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यता निरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदक- विषयिताकत्यस्याविरोधित्वान्तसहितविरोधित्वान्तेन विवक्षण यत्वात् । कश्चनमयहूदो वहमानित्यादौ आश्रयासिद्धयादिज्ञानस्य प्रतिवध्य तावच्छे देका नोक्तोद्देश्यतावच्छेदकताभिन्ना विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्य चोबीयविषयता त पातिनी प्रकारतेति तद्व्युदास । उक्तपक्षाप्रसिद्ध रूपबाधबुद्धेश्व तादृशपकारताभिन्ना या विधेयमुद्रयोक्तविशिष्टवैशि प्स्य विषयतान्त पातिनी साध्यपक रता तस्मा अपि ह्दत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितवय दिप्रकारतात्वेन प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वात् न ताररावाधासमह प्रक रतायामुक्तविशिष्टनैशिष्ट्यविषयताशालि जानवृत्तित्वमुपेक्ष्य त दृशनिपयतान्त पातित्वनिवेशाच न काश्चन मयड्दो वहिमान् ह्रदश्च काञ्चनमय इत्येताहशज्ञानीया या विधेयमुद्रया प्रकारता तस्या ह्दत्वावच्छिन्नावशेप्यतानिरूपितफाचनमयत्वादि प्रकारतात्वे नाश्रय सिद्धशादिज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वेप्यतिप्रसङ्ग । ननु-तथापि पर्वतो बहिव्याप्याभाववयमावोमयवानित्यादौ बहिल्याप्यवत्पर्वतबाधेऽव्याप्ति , तस्य घहिमपर्वतरूपविरोध्यु- मायकलादिति चेन, विरोषित्वान्तघटकप्रतिपन्यकतापच्छेदक्ताया विरोध्युन्नायकत्वानवच्छेदकत्वमनिवेश्य प्रतिबन्धकताया स्वनिरूपित पतिवध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपतिवध्यतानिपतविरोधितापच्छेदक विपयत्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविप यित्वानवाच्छन्नत्वस्य निवेशनीयन्वात् । प्रकृते च महिन्याप्यामाव बचानानत्वावच्छिनप्रतिरन्यसानिरूपितप्रतिबन्धाता म्यपदेनोपा- - ·गदापरामे तज्ज्ञानस्य पक्षादौ - न . (दी] पक्षादे. साध्यासमानाधिकरणधर्मत्वदिकमपि बाध एवं। साध्यामाववत्पक्षादिज्ञानप्रमात्यन्तु न बाध , साध्य,भावादेरनवगाहिये विरोधिविषयत्वाभावात् । [ग] दायोक्तवाचे लक्षणसमन्वयसम्भवात् । तथाहि-ताशमतिबन्धक तानिरूपितमतिबध्यतावच्छेदक वधभाववत्पर्पतज्ञानत्यम् , किन्तु वहिन्याप्यामाववत्पर्वतज्ञानत्वमेव , तानिन्धय प्रतिबन्धकताया वयभाववत्यर्वतज्ञानविरोधिवहिमपर्वतोन्नायकताव च्छेदकवहिन्याप्यवत्पर्वतविषयिस्वावच्छिन्नत्वेपि वहिव्याप्याभाववरस- र्चतज्ञानविरोधिवहिव्याप्ययरपर्नतोन्नायकतावच्छेदकवहिव्याप्यव्या प्यवसवतविषयकवानवच्छिन्नत्यमक्षतमेव । तथा च उद्देश्यताव च्छेदकताविधेयतायच्छेदकतातिरित्तविशिष्टपक्षमाध्यवैशिष्टयनोधीय- विषयतान्त पातिमकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्मतानिरूपिता सती स्वनि- रूपितातिदध्यतावच्छेदकविपयत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितपति- बन्धकतावच्छेदफविषयित्वावच्छिन्नानुमितिनिष्ठजन्यतानिरुपितजन-- कतावच्छेदकवियित्वानवच्छिन्ना या प्रतिबन्धकता तदवच्छेदकस्व निरूपितविषयिताकत्वमिति निष्कर्ष । ननु-पक्षादौ साध्यासमानाधिकरणधर्मवत्ताज्ञानत्यानुमितिविरोधि तया साध्याभावाभावत्वेन साध्यामनवगाहिन तस्य साध्याभावव्याप्त्य नवगाहित्वेन साध्याभावाननुमापकतया तद्विषयेतिन्याधि- रित्याशका इष्टापत्त्या परिहरति ( पक्षादेरिति ) मूसोक्तसिद्धान्त दूषयति ( साध्यामावदिति ) (पक्षादाविति ) पक्षतावच्छेदकायव~ च्छिन्न इत्यर्थ । (अनवगाहित्व इति) तत्र तमनवगानापि भ्रमभिन्न त्वस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वस्य चावगाहनसम्भवादिति भाव । ननु- माध्याभाववत पक्षे साध्याभावप्रकारकमिदमित्याकारकस्म विरोधि विषयकप्रमालज्ञानस्य प्रतिबन्धकमाया निर्विवादतया तद्विषयस्त ·पाचप्रायः २७ दी] अवगाहित्वे तु तद्विपयकत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् । प्रमात्व निश्चयस्यान्यत्र प्रतिबन्धकत्वाकल्पनाच । सर्वत्र निश्चयम्य हेतुले प्रतिबन्धकरवे च भ्रमत्वाग्रहः, संशयसाधारणज्ञान [ग] साध्याभाववत्पक्षघटितप्रमावस्व हेत्वाभासता निष्पत्यहैवेत्यत आह ( अवगाहित्येलिति ) ( तद्विषमकत्वेनैवेति ) पक्षतावच्छेदकविशिष्टे पक्षे साध्याभावावगाहित्वनैवेत्यर्थः । एवारण प्रतिनन्धकतावच्छेदके ममालपटफेतरांविषयतानिवेशव्मवच्छेदः, तन्निवेशे गौरवात् । तविषयकज्ञानस्यापि विरोधिताप्रयोजष्पविरोधिविषयताश्रयत्वेन प्रतिबन्धकतया तदसंग्रहाति भावः । साध्याभावयत्यक्षपटितप्रगत्व विषयकल्ले अनुमितिपतिबन्धकत्तानतिरिक्तचित्वसत्वेपि मेयत्वधि- शिष्टन्यभिचारादेरिव तादृशविशिष्टान्तरघटितत्वेन न दोपतासम्भव इति बोध्यम् । ननु-विरोध्यविषयकस्यापि धर्मिणेि प्राधाभावप्रमा विषयकज्ञानस्य शाब्दादौ विरोधितादर्शनात् अनुमितावपि तत्पति बन्धकत्वमव्याहतमेव, तदुक्तं मूसकता "शब्दादौ तथा दर्शना"दिति, (प्रमावनिश्चयस्येति) (प्रतिवन्धक्त्याकस्पनादिति) शाब्दबोधादायपि तत्प्रतिबन्धकरवानुभवस्य तुल्यन्यायेनासिद्धन्यादिति ननु-साध्याभावज्ञानसत्त्वेपि सत्राप्रामाण्यमहेनुमित्युत्पत्ते- रनुमितौ साध्याभावजानं न प्रतिबन्धकम् , अपि तु तत्प्रमात्व ग्रह एवेत्यत भाह (सर्वत्रेति) "अगत्याग्रह "-~-समयसाधारणममत्वज्ञानवाद- च्छिमाभावः । प्रयोजक इत्यन्वय । प्रयोजकत्वम्चावच्छेदकत्वम् | भत्र हेतुत्रोपादानं दृष्टान्त्वेन । अन्न बानसामान्यमनुप दाय निश्चमरूपवि. शेपोपादानन्यवच्छेचं स्पएपनि (संशयसाधारणेते ) नन साध्या भावनिश्चयस्पं तद्धर्मिकग्रमत्यमहाभावविशिष्टत्य विरोधित्वापेक्षया साध्याभावज्ञानप्रमावग्रहायैव प्रतिबन्धकसमचितमित्याराहां अत आह भावः ।

·२८ गदापरीये न [दी) मनस्य तथात्वे तु भ्रमत्वानिश्चय प्रयोजक । अन्यथाकाक्षाकृति साध्यत्वादिनिश्चयहेतुप्रतिहेतुपरामर्शादीना प्रम त्वनिश्चयो योग्यता व्यभिचारज्ञानादीना च प्रमावज्ञान प्रयोजक भवेत् । शहाटी शुक्लत्वामावरमे च शुशा याद्यनुमिति विना तदप्रामाप्यग्रहम् । न हि स्वरूपसत्यपि बाध नश्चये शब्दमानसादिज्ञानमुत्पद्यते । [ग] निराक्तुं प्रतिबन्दगाह (अन्यथेति) (मयोजकम्भवेदिति) यथे पयोग कार्यजनने कार्यप्रतिबन्धे चेति पूरणीयम् । तथा च यथाकाक्षाज्ञानाद्यसत्ते तत्प्रमावग्रहपि शाब्दवाधात्यत्त्यादिरित्यगृहीस प्रमाण्यवस्थेरा काक्षादिज्ञानस्य करणत्वादिकम् , तथा साध्य,भारनिश्चयासत्ये त- (प्रमारवग्रहेपि न साध्यज्ञानप्रतिवन्ध इति अप्रामाण्यग्रहामावविशिष्टम्य साध्याभावनिश्चयस्यैव तज्ज्ञ नप्रतिबन्धकत्वमिति भाव । ननु शहादा येत्या भावदिभ्रमे अप्रमात्वज्ञ न विनापि श्वैत्याद्यनुमितेने साध्याभाव ज्ञानस्य साध्यग्रहविरोधितत्यत आहे (शहादाविति) (विना तद प्रामाण्यमहमिति ) पलानुरोधेन तत्र भ्रमत्वज्ञानस्येव कल्पनादिति भाव । प्रमात्वेनानिश्चीयमानापि अममात्वेनागृह्यमाणा मागाभा- वधी शाब्दबोधादिधीमतिबन्धिकेति भवतामप्यनुमतम् , विशेषदर्शन खेन लिङ्गपरामर्शस्यैव साध्याम वज्ञ नपरिभावक्ताया भवदभिम- तत्वात् , तथाच शाब्दबोध दो तत्प्रतिबन्धकतमौल्ये अनुमति साधारणानुगतरूपस्यैव तत्प्रतिबद्वयतावच्छेदक्वात्तत्र दिपरीत ज्ञाने भ्रमत्वनानकल्पनया अनु मेत्युपपादनमेवोचितम् , शाब्दबोधादिसाधारण वेपरीतजानप्रातेनध्यतावच्छेदकगभनु मित्यन्यत्वस्य निवेशनीयतयानुमितो साध्याभावज्ञानप्रात्ववुद्ध प्रति- वन्धमत्तान्तरस्य कल्पनीयतया गौरव त् , अनुमित्यन्यत्वस्य रिपरीनजान प्रतिवध्यतावच्छेदकले आश्रयासिद्धिज्ञानकाले अनुमित्यापते पक्षतावच्छेदकादिव्याप्यवत्ताजान यानुमित्यजनकतया परीतजानदाया तच्छाब्दबुद्धध रिव सद-च्छिन्नपक्षादि- विषयकानुमिते भवतोप्यनिष्टत्वानिस्याह - अन्यथा - . . हीति ) ·बाथय । २९ (दी] भथ लाघवेन सशयसाधारण ससृष्टत्वज्ञानमेव शाब्दानुमित्यो [ग] अथ शाब्दबोधे विपरीतनिश्चयाभावो न हेतु , योग्यताज नहेतुतयैचो- पाते एवश्चानामतावपि न तस्य हेतुता, शब्दानुमिति साधारण परोक्षानुभवत्वस्य जातिविशेषस्य वा विशेष्ये विशेषणवत्त्व-~- रूपयोग्यताज्ञानजन्यतावच्छेदफ्त्वोपगमात् , ताशकारणविरहेणैव बाधितार्थानुमित्यनुदयादिति बाधस्य साक्षादनुमितिविरोधितया हेत्वाभासताभिधानमसातमित्याशङ्कते (अथे ते ) ( लाववेनेति) तदभावमहाभावत्यापेक्षया तहत्ताज्ञानवरूपजनकतावच्छेदक रापन, तद्वन्द दभाकव्याप्यदिनिश्चय भानानामपि हेतुत्व कल्प नया लाघवेन चेत्यर्थ । वाफ्यार्थ य पक्षे साध्यस्य च निश्चय. शब्दानु मस्सो पूर्व नियमतो न सम्भवतीत्यन उक्त "संशय साधा रणमिति । एवकारेण विपरं न निश्चय भन्यवच्छेद । प्रत्यक्ष अलौकिक्प्रत्यक्षत्वमेव बाधादिध प्रतियध्यत वच्छेदक न च-प्रत्यक्षस्थले अलवियज्ञानत्वम्य विपरीत जानप्रतिबध्यतावच्छेदकतथैवापपत्ते ससृष्टत्वज्ञानहेतुतान्तर कल्पनायामेव गोरवमिति वाच्यम् , इच्छ या उत्तेजक्त्व क्षस्थले न तु परोक्षस्थल हात पृथक्प्रतिबन्धफताया भवतो प्याव- बाधाभावस्य शाब्दबे धादिहतुत गते शाब्दादि सामग्रमा प्रत्यक्षादिप्रतिबन्धाताया योग्यताज्ञानापेक्षया गुरो तदभावव्याप्यवत्ताजानारमावस्य निवेशनीय तया गौरवाच । न च - शाब्दबे धादो अाधादिधियोऽविरोधित्वे तद्वत्तासशयद्वितीयक्षणे भरणा दरूपतगानिधये तदनन्तर शाब्द घोधाद्यापतिरित वाच्यम् , यन्त्र विषये सशयद्वितीयक्षणे क्थञ्चि विपरीतनिश्चय शाब्दादिन नकारणान्तरसमवधान तमापत्ति पारणाय साधादिनिश्चयप्रतित्र धकताया थावश्यकत्येषि रिपयाचशेपे लाधन ओग्यतामान या निष्प्रत्यूहो त्य शयत् । ३५ अभ मितिम च । प्रत्य- श्यकत्वात् , बधामावस्य च ·३२ गव्यमरीये फायनामा इति वाच्यम् , ताह . [ग] विशेष समृष्टत्वज्ञान तुतामनभ्युपगम्य वाचवुद्ध साक्षाद्विरोधित्व अयुनत्यमित्याशयेनतादृशानुमितिविलयम्योक्तत्वात् । न च साध्यविशेष्यानुमितेरनभ्युपगमे पृभिन्या जरादिभेदसाध्य फानुमानभ्य पक्षकदेशे साध्यप्रसिद्धया सम्भवेपि एक यक्तिपक्षक रदितरभेद दिसाध्यफानुमानस्यागतिरिति साध्यविशेष्यकानुमितिस्वीकार आवश्यक इति कथ तदनभ्युपगम দিলদাশি साध्याविषयकन्यतिरेकव्याप्त्यवगाहिपरामर्थात् विशेगदर्शनरूपात् तादृशलौकिकप्रत्यक्षम्यैव प्रथम स्वीकरणीयतया तदात्मकविशेषणतारच्छेदकप्रकारकजानातदनन्तरक्षणे साध्यचि--- क्षेषणकानुमितिसम्भवेन सामञ्जस्यात् , विशिष्टसाध्यामसिद्धावपि अभाव स्वादिसामान्यलक्षणवा तेन रूपेण साध्यज्ञानस्य पूर्व सम्भवेन सा- ध्योनायकज्ञाननिर्वाहात् प्रथम साध्यविशेषणकालौकिकपत्लक्षसम्भवाच । इद तु बोध्यम्---उक्तरीत्या साध्यविशेष्यकानुमित्यनभ्युपगमेपि निर्म हे ताहानुभितिसामग्रवन्तराकल्नप्रयुक्तलाघवानुरोधन नभ्युपगम उचित . किं सत्र ससृष्टत्वज्ञान हेतुत्वोपरोधेन ? न न साध्यविशेष्यकानुमित्यभ्युपगमेपि तदुतरकालीनसाध्यविशेष कानुमि---- त्यनुरोधेन क्लप्तहेतुताकाद्वयतिरेकपरामर्शादेव कारणतानिर्वाह कारणाधिस्यविरहान्न गौरवमिति वाच्यम् , तदभ्युपगमे साध्यप्रसिद्ध प्रतिबन्धकताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । दिमिकेतरादिरूपप्रतियोगिसंशयात्मकपक्षधर्मिकसाध्यससर्गसन्देहा- रससृष्टत्यज्ञानहेवतामतेपि साध्यविशेष्यकानुमितिनिर्वाह , विशेषण तावच्छेदप्रकारकनिश्चयविरहेण साध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्य प्रकारकानुमित्यसम्भवात् । एतेन ससृष्टत्वज्ञानस्यानुमितिहेतुतामने महानसीयेतरवचभा- वयाम् पर्वत इत्येतादृशेतरवाधवलात् शुद्धवहिवादिना व्यापक्ता ন एव-~-भेदा ३ ·बापमाण दी] चेन्न, सशयासत्त्वसमये परामर्शोत्पादे सिद्धिसिपापायो विना अनुमि त्यनुत्प दप्रसङ्गात्, सनि विशेषदर्शन सशयायोगादिति । - [ग] महान महानसीयवहिमान् पर्वत इत्याकारिकामा विशेष्ये विशेषणामति रीत्या जायगानाया अनुमितेरनुपपत्ति , तत्र महानसीयत्वविशिष्टययादे भागसिद्धया तत्ससर्गज्ञानासम्भवात् । न च वदो महानसीयत्वस्य पर्वते न चहे संशयात्मकससर्गज्ञानादनुमितिभविष्यतीति वाच्यम्', तथा सति विशिष्ट विशेषणकानुमितौ विशिष्टससर्गज्ञानस्याहेतुत्वे महानतीयव हिर्नासोति बाध ग्रहदशाया विशिष्टवयादिवशेषणकानुमितिवारणाय बाधप्रहस्य साक्षात्प्रति बन्धकत्वस्वीकारापतिरिति परास्तम् , महानसीयवह्निमान् पर्वत इति वाक्या- विशन्य विशेषणामति रीत्या जायमान शाब्दबोधो यथावान्तरवावगार्थभत महानसीमवहया देबोध विनापि बझ्यशे महानसीयत्वसशयात्मकापर्वते महा नसीयत्वविशेप्यतापन्नवहिकोटिकसमरूपयोग्यताज्ञानानिर्वहति, तथा तादृश सशयादेवोक्तस्थले महानसीमय कमान् पर्वत इत्याफारकानुमितिनिर्वाहात् । महानसीयत्वविशिष्टवाहिनिर्णय चिना प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगि- निश्चयरूपकारणाम वान्महानर्स यवत्यभावमानासम्भवेन नोक्तस्थले सशय सम्भवतीति चेत् । एपोनुयोग शाब्दवोधस्थलेपि तुल्य स्यात् । (सदायेति) साध्यसशयद्वितीयक्षणे यत्र परामर्शोत्पाद तत्र द्वितीय- क्षणे विनश्यदवस्थसशयादनुमितेरेतन्मतेपि निर्वाहात्। (संशयासत्त्वसमय इति) सिद्धय त्मकपरामर्शद्वितीपक्षणे यत्रानुमित्सा तत्र सिद्धयात्मकससृष्टत्यनिश्चया दनुमितेरेतन्मतेपि निर्वाहात् । (सिद्धिसिसाधयिषे विनति ) सिद्धिरूपससृष्ट वज्ञान सिसाधायेपाविरहसहकृत प्रतिबन्धकामात तदुपगमनिर्वाह य सिहाय वियोपादानम् । परमर्शानन्तरोत्पन्नसशय देव तनेतन्मते अनुमिनिर्भविष्यतीति सानिराकरोति ( सतीति) ८ ·मयपर दो! एतेन सायद त् प्रमावेन नियिमान यायज्ञान विरोधात परान्तम् । विपरीतमय राघवम् । रफुटतर च तद्धावसाध्यके । तर हि गोला- कप्रकारक गोत्वामावादिप्रकारक ज्ञान वाधनिश्चय । तथा च गोत्यादि मद्विशेष्यफगोलापम वप्रकारकत्वज्ञानाभायो अमत्वमविरह । बाधमय [ग] ननु भ्रमत्याग्रहविशिष्टनाधनिश्चयत्वेन प्रतिनायकत्यापेक्षया पात्दनिश्च परिशिष्टयाधज्ञानत्वेन प्रतिवन्धपत्यमेव युक्तम् , तदभाववति तत्सक सत्व- रूपनमन्वाग्रहापेक्षया तद्वति तत्प्रकारफ्त्वरूपप्रमात्वग्रहस्य लघुत्वात् ; अस्म न्मते प्रमात्वज्ञाने निश्चयत्वस्येव भवन्मते बाधज्ञाने निश्चयत्वस्य निवेशनीय तया साम्यात् , अभावाशे प्रम त्वेन निश्चीयमानय सशपोपि वाधनिश्चय-- पार्यकारी. एवञ्च बाधनहासत्वे तत्पमात्वनिश्चयसत्त्वेपि अनुभूयमानानु मते र युरपद्यते, वाधवीप्रमात्वम्य हेत्वाभासता चापि, विशेप्यविशेषणभावे विनि गमनाविरहात्प्रमात्वनिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वात् , यदि वाधज नाविशिष्टत- लामात्यग्र अनुमित्यप्रतिबन्धके तत्सम त्वविषयमत्वसत्वेन अतिप्रसक्ततया तम्य न दोपता, त्दा पक्ष नेष्ठसाध्याभावविषयकत्वम्य पि अप्र माण्यज्ञाना- स्कन्दितज्ञानसाधारप्वेन प्रतिबन्धकतातिप्रसक्ततया दोषत्वासम्भव , तत्स- भन्नु प्रमितसा-याभाववत्पादेरेवेति शहानिराकरोति (एतेनेत्य दिना) "एतेन"-प्रगात्वेनाजायनानेपि वाधरहे श व्दभानसादिज्ञानानुत्पाद नुभवेन । उत्तल पवमपि नान्तीत्याह (विपरीतमेवेति) तदभावनिश्चयत्वघटंकतदा- कारत्वापेक्षया प्रम त्वनिश्चयतयटकस्य तद्वत तत्मकारकत्वाभावाप्रकारकत्व स्यातिगुरुतया प्रमत्वज्ञ नाम वस्यावच्छेदकतामते अभावद्वयनिवेशाधिक्यस्या किञ्चित्करत्व दिते भाव । नायसाध्यस्थले बाधग्रहममत्वघटक्साध्याभावा भावम्य साध्य मकस्य तद्रूप्येणैव निवेशाचाशय भ्रमत्वस्य साध्याभाव- व ते साध्य भावप्रक रकत्वरूपप्रम त्यापेक्षया रघुत्यनातिफुटतर राघवमित्याह (पुटनर चेनि (गोत्वायमक रकमिति) एतेन वक्ष्यमाणप्रमत्वज्ञानीय निश्चयत्वा ·बामप्राधः। (दी] पझे गोत्याचप्रकारक ज्ञानम् । तस्य च गोत्पादिमद्विशेप्यागोत्याद्यमा वप्रकारकत्वायमकारक गोत्वावभाववद्विशेष्यकगोत्वाधभावप्रकारकत्वायप्रकार कज्ञ न ममात्वनिश्चय इति । उक्तप्राय च तकलयं प्राते प्रतिबन्धकानां कारणाना च [ग] पेक्षया बाधा निश्चयत्वस्य विशेषोपि दर्शित । न च प्रमेयत्वादिना गोत्यप्रकारकनिश्चयसनहाय गोत्वत्वावच्छिन्नाप्रकरफरव निवेश्यम् , तथा च गोल्यान बवान् गोत्वाभावाभ ववान चेतिसमयस्य धर्मिणि गोत्याभ वामावत्वे नैव गोत्यप्रकारकस्याव्यावृतिरिति वाच्यम् ; तादृशसशये धर्मिणि गोवत्वेन गोत्वस्यापि नियमतो भानोपगमात् । तेन रूपेण तदुपस्थितिसत्त्वे तेन रूपेण तद्वत्त्वभाने बाधफाभाव त् । “गोत्यादिमद्विशेष्यकगोत्व द्यभावप्रकारकत्वाय प्रकारक' मित्यादिपदात् गोत्वाधभावपद्विशेप्यागोत्वाद्यभावप्रकारकत्परत अमात्त्वाभावपरिग्रहः । भ्रमत्वाप्रकारकत्वाभिधान तु भावद्वयके टिकसशयाभ्यु पगन्तृमत्तावलम्बनेन । ननु-भायरूपसाध्याभावज्ञानस्य प्रतिबन्धकताया तद भाववतितत्प्रकारकरवरूपप्रमत्तद्वतितत्प्रकारकत्वरूपपमावाभावयो समशरी उत्तया विनिगमनाविरहेण द्वयोरेवाग्रही निवेशनीयौ, तदपेक्षया च ममत्वाभाव रूपमामाण्यतो लघुशरीरततितमकारकत्वरूपप्रमात्वग्रहस्यावच्छेदकत्ये लघ चम् ; म वद्वयकोटिक्संशयानभ्युपगामात् सन्निश्चयलशरीरे प्रमास्वाभावाप फारकत्वमेव निवेश्यते, न तु प्रमत्वामकारकत्वनिति न तदुभयनिवेशननिय- धनगौरवमिति शमाया प्रतिबन्दोमाह (उक्तपाय चेति) "उक्तप्राय" उक्त कल्पम् । पूर्वमाकाशाज्ञानहेतुमतिहेतुपरामर्शादिध मंकप्रमात्वनिश्चयस्य कारण- त्वप्रतिबन्धकत्वे आपादिते, न तु प्रमात निश्चयविशिष्टाना संपामिनि प्राय पदम् । "प्रतिबन्धकाना" प्रतिहेनुपरामर्शादीनाम् । "कारणाना" नाकाक्षा ·गाभरीये दो] प्रमात्वेन निश्चीयमानतया तथात्वापत्तिरिति । न च सति विशेपदर्शने पिपर तनिश्चयोऽकिञ्चिरकर , तत्सत्त्वपि विशेषदर्शनेन प्रत्यक्षोत्पादादिति वा- च्यम्। विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तरमेव प्रत्यक्षोदयात् [ग] ज्ञ नपरामर्शदीनम् । (तथात्यापतिरिति) यथायोग कार्यप्रतिवन्धकत्वस्य कर्यजनकत्वस्य चापरि रत्यर्थ । तुल्ययुक्त्या प्रमाण्यनिश्चयेपि निश्चितप्रा- मायकत्वस्म तत्रापि च तथा वोपक्ष यापनवच्छिन्नमामाप्यग्रहध राया कार्य ग्रहविरोधित्व दावपेक्षिततया स एव न स्यात् , प्रतिबन्धविशेषणपरम्पराया जनवस्थितिश्चेति तर तत्र प्रामाण्यनिश्चय यदि नापेक्ष्यते तदा तुल्यं प्रकृते पीसि भाव । अगृहीताप्रामाण्यकत्वेन प्रतिबन्धकतामतेपि तद्घटकामामाण्य प्रहे अनिश्चिताप्रामाण्यकत्व विशेषण, तत्र चागृहाताप्रामाण्यकत्वविशेषणमित्येव कमेण अनवस्थितिरिति तु नाशकनीयम्; प्रतिवन्धकीभूतनिश्चयविशेषणा गृहीताप्रामाण्य कत्वघटकाप्रामाण्यग्रहे निश्चिताप्रामाण्यकत्वानिवेश त्। तत्रापा. माप्यनिश्चयदशाया कार्यवारण,य तदप्रामाण्यनिश्चयविशिष्टविपरतिनिधय - दीना अगृहीतापामाण्यवानवच्छिन्नाना प्रतिवन्धकस्यान्तरस्यैव कल्पनीम- स्वात् । तादृशामामाण्यनिभये चानिश्चिताप्रामाण्यकत्या वश.प. प्रामाण्यप्र हाभावस्य विशेषणलोपगमात् । देशष्टयनिवेशफलल बिन्धात्यान्तर- कसनयोपादनात् । दर-थे धमिण अयं स्थाणुरित्यादि निश्चय नन्तरं करा- दिरूपविशेषदर्शने सति नारं स्थाणुरत्य दिप्रत्यक्षातमा विशपादर्शनविशि पृम्यव विपरीतनिधयत्य प्रतिबन्धकना बाच्या, तथा च परामर्शसवे विपरीत- निश्चयेनानुमित्यप्रतिबन्धातदसत्त्वे च कारणाम वादेव नुनित्यनुसत्यावाधत्य न देशभारततिानाम्पत(ननेय दिना यशेपदर्शनतनशन तरभवति) ·बाबदाथ । दी] परैरपि सचिमत्मक्षविशेष एव विपरं तनिश्चयविशेषस्वर तथात्वोपगमाच। न हि शाब्दादिवोधपि विशेष दर्शनविशिष्ट स विरोधी, गौरवात् , मानाभावाच । न श चाक्षुषा प्रश्शे [ग] विपरीतनिश्चयानन्तरोत्सनविशेपदर्शनाधानविपरीत निश्चयनाशे सत्येषे- त्यर्थ । क्षणमात्रस्य तिसूक्ष्मकारतया ताळिग्नेन फलोपगमेऽनुभवनिराध विरहात् । दूरत्व दिदोषजन्यममत्य विशेषदशनोत्पत्तिकाले त्दनन्तर चास- म्भवेन देोषविशेषाधीन क्लत्वाद्यभावप्रमस्थलवन्नात्र विशेषदर्शनाधीनममत्व महकल्पनापेक्षा, तत्कल्पनेपि क्षणविक्रम्बस्यावश्यकतया क्षणविळम्बे सति पूर्वभ्रमनाशरमावश्यकतया तत एवोपपत्तेरि ते नात्र भ्रमत्वग्रह स्वीकृत । ये पूर्वक्षणे भ्रमसत्वेपि विशेपदर्शनबलात्प्रत्यक्षमझीकुर्वन्ति तेषामपि परीक्ष- ज्ञानप्रतिप-धकत या विझपादर्शनवैशिष्ठानिवेशो नानुमत , विपरीतनिश्चय सत्ले सति विशेषदर्शने शाब्दादिबोधानुपगमादिति बाध यानुमि तिगिरा धित्व ध्वमित्याह (परेरिति) “प्रत्यक्षविशेष एव ' तदिन्द्रियजन्यप्रत्यक्ष एव । 'विपरीतनिश्चयविशेषत्यैव ' तदिन्द्रियजन्यदोषविशपाज यविपरातनिश्चय- स्यैव । “तथात्वोपगम त्' विशेषादर्शन वशिष्टत्वेन प्रतिवन्धकत्योपगमात् । विशेषोपादनप्रयोजनमाह (न वेति) दोषविशेषजन्यविपरीतज्ञानसत्त्वे तद- निवर्तकत्वेन विशेषदर्शनस्याकिञ्चित्करतया तत्सत्त्वापे समानेन्द्रियजन्यमत्य- शानुपपत्त्या विशेषादर्शनमपुरस्कृत्येव तस्य विरोधेित्वमिति दोषावशेषाजन्यत्व विशेषपदा तावितम् । उक्तम्थलेप्यय स्थाणुरिति प्रमोत्पत्तिकाले अय न स्याणारीत प्रत्यक्षवारण,य विशेषादर्शनविशिष्टदोषप्रतिपकताया मावश्य फरमेन तद्विशिष्टविपरीतज्ञान प्रतिबन्धक्तमकल मत बोध्यम् । ननु या विपरीननिश्चमानन्तर तन्निवर्तक विषदर्शन, तत्र विशेष दर्शनत्योत्सनविपरीतझारनाशकतया विरीतज्ञानान्तरोत्पादाचरोधितया र प्रत्यशनिश्चयोपयोमियोपे यत्र शनवारिदर्शन ले पविशेषग्न्य ।

·गवारीये दो प्रमात्वेन निश्चीयमानतया तथात्वापत्तिरिति । न च सति विशेपदर्शने विपरीतनिश्चयोऽकिञ्चिकरः, तत्सत्त्वपि विशेषदर्शनेन प्रत्यक्षोत्पादादिति वा- च्यम् । विशेषदर्शनेन तन्नाशानन्तरमेव प्रत्यक्षोदयात् [ग] ज्ञ नपरामर्शादीनम् । (तथात्वापचिरिति) यथायोग कार्यप्रतिवन्धकत्वस्य क,यजनकत्वस्य चापति रत्यर्थः । तुल्ययुक्त्या प्रामाण्यनिश्चयेपि निश्चितप्रा- मायकत्वस्य तत्रापि च तथा वापेक्षायामनवच्छिन्नप्रामाण्यग्रहध गयाः कार्य ग्रहविरोधित्व दारपेक्षिततया स एव न स्यात् , प्रतिवन्धविशेषणपरम्पराया मनदस्थितिथेति तत्र तत्र प्रामाण्यनिश्चयो यदि नापेक्ष्यते तदा तुल्यं प्रकृते पीसि भाव. । अगृहीताप्रामाण्यकत्वेन प्रतिबन्धकतामतेपि तद्घटकामामाण्य प्रहे अनिश्चिताप्रामाण्यकत्वविशेषण, तत्र चागृहीताप्रामाण्यकत्वविशेषणमित्येवं क्रमेण अभयस्थितिरिति तु नाशकनीयम्; प्रतिवन्धकीभूतनिश्चयविशेषणा गृहाताप्रामाण्यकत्वघटकापामाण्यग्रहे निश्चिताप्रामाण्यकत्वानिवेश.त्। तत्रापा. माण्यनिश्चयदशायां कार्यवारण,य तदपामाण्यनिश्चयविशिष्टकिपर तनिश्चय दीना अगृहीताप्रामाण्यक्तानवच्छिन्नानां प्रतिवन्धकत्या-तरस्यैव कल्पनी त्वात् । तादृशामामाण्यनिश्चये चानिश्चिताप्रामाण्यकत्यावश,पत प्रामाण हाभावस्य विशेषणत्वोपगमात् । तद्वैशिष्टयनिवेशफलम प्रतिवन्धकलान्त, करसनयोपशदनात् ! दूरत्थे धामाणे अयं स्थाणुरित्यादि निश्चय नन्तरं छ दिपविशेषदर्शने सति ना स्थाणु रित्य दिप्रत्यक्षोषमा विशषादर्शनाव प्रन्येव विपरीतनिश्चयत्य प्रतिबन्धकता बाच्या, तथा च रामर्शसत्वे विष, निश्चयेनानुनित्यप्रतिबन्धातदसत्त्वे च कारणाम वादेव नुमित्यनुसत्याबाध- देवाभावतेतिसशनिरम्य (नत्व दिया दिशेपदानेन ताशानन्त' ·वनाथ । [६] इति गहस्य परस्परोपरागानतगाहिनो व्यभिचाराविषयमत्वात् । एकत्र व्यभिचाराव्यभिचारयोरेकनिश्चयोगानरत्वात् । पूर्णे च कारणे साहा दनु मत्य वरोधिनो व्यभिचारजागादेनिश्चिकरलात् । उकश्च "साध्यादे {ग तयोरित्यादि । (इति ग्रहस्ये ते) इत्याक रफत्यैव तत्रत्यवायग्रहम्येत्यर्थ । (पर परोपरागानवगाहन इति) हेतौ साध्यामावविशिष्टधार्मवृत्तित्वस्य साध्या भावविशिष्टे धमिर्माण हेतुमत्त्यस्य चानवा हैन इत्यर्थ । एतञ्च व्यभिचारा विषयकले हेतुगर्भ विशेषणम् । विशिष्टन्यभिच राभाने च सण्डशस्तयटक नागारद निगाहेनान ज्ञानस्येव विशिष्ट वेषयकविशफलितसमूदालम्पनस्या- प्यनुनित्यावरो धाया बाध एवानुमिति विरोधीति भाव । ननु तत्र विशिष्ट वर्णनेचार गने किं बाधकमित्याह (एकति) (एकनिश्चयागपरत्वादिति) तदुभयभ ने निश्चयत्नस्यैर निर्वाहात् , सदनिर्वाहे च व्याधिनिश्चयाभावेनैवा नुमित्यनुत्पादादिति भाव । ननु विशिमग्य साध्य भाववद्वृत्तित्व देरिव तर्मिणि साध्याम वय वादिना सहित तर्मियो हेरामत्वादिकमपि व्यभिचार , यिशकलिततदुभय शानादपि अनुमित्तिप्रतिवध यानुभाषिकत्वादित्युक्तम्योपे व्यभिचारनियापन मामित्यनुत्पाद इत्या क्याह (पूणे चेति) तृतीयलिङ्गपरामर्शसमवधाने सति पर मर्शविवटकतयेवानुमितिविधिनी व्यभिचारस्वरूप सिद्धयादिग्रहत्यानुमि त्यनुत्पादानिरिन्दादित्यर्थ । तथा च तृतीयरिग परामर्शसमवधाने सति पक्षे साभ्याभा पर वादश धादेवानुभित्तिप्रातबन्ध इति तस्य हेन्याभासतेति भाव । म दृशबाधमकाले व्यभिचारज्ञान न नियत, तज्ज्ञानस्य व्यमिनार ज्ञानासीर्णतय पि वाधम्य सार्थक्य निष्प्रन्यू मेवेत्वाह ( उत्तरेलि) ·गदापये [1] पक्षायवृतित्यादिकमपि आध , न च तद्अहोर व्यभिचरबुद्धरावाश्य की, यत्तु अनिश्चितप्रामाण्यस्य ज नस्यार्थनिश्चयरूपत्वे प्रामाण्यनिश्चयवैयर्थ्यम्, अतिप्रसरश्व, तथा च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य निश्चयत्वसम्पत्येपेक्षणीयन्त समात्वनिश्चय एव प्रतिबन्धक , प्राथमिकत्वादुपजीव्यत्वाच, न तु चरमभाषि तदधीन व्याभचारज्ञान, इति, ततुच्छ, तस्य प्रतिवन्धकवेनास्लप्तत्वात् , माहीताप्रामाण्यवत्वेनै र निश्चयम्य स्वक र्यका रत्वात् , अन्यथानवस्थानात्, अप्रामाण्यशङ्कानिवर्तकत्वेन च क्वचित्प्रामाण्यग्रहोपयोगात् , सशयसाधारण म्य व्यभिचारज्ञानस्य विरोधित्वाचे" ति । [ग] "न च ' नहि । 'तरहेपि" तादृशय धादिग्रहकालेपि । (भ्यभिचर बुद्धिरायश्यिकीत) धर्मिणि साध्याभाववत्वस्पेव साध्ये धर्मवृत्तित्वम्य न्यभि चाराघरकत्वादति भान । साध्याभ वबुद्धे प्रमान्यस्य व्यामेचारज्ञानोपजा व्यज्ञानविषयतया हेत्वाभासत्वनि ते यन्मूरोता तद्पयतुमुपन्यस्यति (य- तित) 'निश्चयरूपत्वे" तत्कार्यकारित्वे । "अतिप्रसङ्ग' गृहीताप्रामाण्य फजानस्य तथ प्रसङ्ग । (तत्पनात्वनिश्चय एवेति) विरोध्य विषयको ति शेष । (प्रचिधक इति) अनुमितावत्यादि । प्राथमिकत्व काचित्कमित्यत (उपजीव्यत्नादि ते) "नवि त्यादिना व्यभिचारज्ञानस्य साक्षादनुमितिप्रतिव भकत्वमेव व्यवच्छिन्नम् व्य प्तिज्ञानविरोधितायामविवादात् , अन्यथा व्यभि चारस्य हेत्वाभासतानुपपत्ते । "तम्य' पक्षे साध्याभावबुद्धिप्रमात्वनिश्चयस्य । (अक्लप्तत्वादिति) व्यभिचारज्ञानस्य च पक्षातिरिक्ते साध्याभावहेतुमत्तावगा हिज्ञानात् यत्रानुमित्यनुत्पादम्तन प्रतिबन्धकता क्लप्तेति भाव । उपजीव्य त्वमपि धयत (अगृहीतेति) “अन्यथा" निश्चितप्रामाण्यकत्वेन तथात्वे । प्रामाण्यग्रहवेपर्थ्यमुद्धरत (अप्रामाण्यशक्षति) (क्वचिदिति) यत्र कोट्यप स्थ सादिरूपकारणसमवधान तत्रेत्यर्थ । "क्वचि" दित्यनेनेहशोपयोगिताया मनवस्था नास्तीति सूचितम् । व्यभिचारवानस्य साध्याभावाशे निश्चयत्वापे भाया प्रमावनिश्चयापेक्षा, सैव नास्तीत्यतोपि न प्रमात्मनिश्चयोपजीव्यते , त्याह (प्रशयेवि) ·धनाथ । ११ दो] यतु उपनातकाञ्चनमयत्वविशिष्टवयनुमितिविरोधी व्यधिकरणकाशन ममत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताको वयमावो बाघ , न च विशिष्टसाध्याप्रसिद्धया कथ तद्विशिष्ट, नुमिति। विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन तत्सम्भवात् , [ग] मूोक्ताने कतिपयमणान्युद्धत्य सौन्दळमत परिष्कृत्योपन्यस्यति (य. विति) (बाध इति) असकीर्ण इत्यादे । "किच्चे" त्यादिमूलोक्तदूषणमुद्र रति (न चेत्यादिना) "विशिष्टसाध्यापसिद्धया" अनुमते पूर्व फाचनमम स्वरूप विशेषणतावच्छेदकवि शष्टपहिरूपविशेषणाज्ञानेन । "कथ तद्विशिष्टा- नुमिति " कथ तादृशविशिष्टसाविशेषणकानुमिते प्रसत्ति । तथा च कारणबाघादेव तत्र विशिष्टानुमित्यनुत्पादसम्भवात् वाघोफिश्चिकर इति भाव । (विशेष्ये विशेषणमितीति) अत अय भाव. विशियविशेषण ज्ञान द्विविध सदुपलक्षितपतियोगेक वैशिष्ट्यावगाहि तद्विशिष्टप्रतियोगिफवैशिष्ट्यावगाहि च, आये विशेषण ज्ञानाससर्गानयोरेवापेक्षा, न तु विशेषणतावच्छेदकमकारकधियोपि, एन अवान्तरयाक्यार्थज्ञान विनैव महावाक्यार्थज्ञानमशीकुर्वन्तीति । न चैप मपि पूर्व विशिष्टाप्रसिद्ध व विशिष्टप्रतियोगिज्ञानाभावात् बाधग्रहो न सम्भ- वतीति स्वरूपसतो बाधस्यामिञ्चित्करतेति वाच्यम्, प्रतियोगितावच्छेदक. विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य विशिष्टविशेषणज्ञानविषयैव विशिष्टप्रतियोगिविशेषि ताभावबुद्धौ हेतुत्वात्, फाञ्चनममत्वन वहिर्नास्तीत्याकारिकाया स्वातंत्र्येण प्रतियोगितावच्छेदकतया काञ्चनमयत्वायवगाहिन्यानभावबुद्धौ तदपेशाविर हत् । प्रतियोगिविशेषणतापन्नस्यैव प्रतियेगितावच्छेदकत्वभानमिति निय- मस्य ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिनो-ननुमतत्वात् । पूर्व कश्चिद्विशिष्ट साध्यज्ञानेनापि बाधाही विशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमिति कारणान्तरसमवधान प सम्भवतीत्य पे बोध्यम् ।

·४२ খ [दी] शुद्धसाध्यन्याप्तिमह देव चोपनयसहकारेणा प्रसिद्धविशिःसाध्य नुमिति सम्भवात् तदभावो बाधे स्तु, तेन रूपेण न्याप्तेरनुपादानाच तथा व्यभिचारो नगदे पाय, । [ग] मनु विशिष्टज्ञानामपेक्षया कथपिदिशिष्टज्ञानसम्पत्या वा ५ अहसम्भवे व्यभिच,रोपि गृहीत इति तत एवानुमितिनभविष्यतीति किं बाधे नेति षणमुद्धा तत्र काश्चनमयत्वावच्छिन्नवहयभावरूपबाधतादृशाभावव दृचित्वरूपव्यभिचारग्रहयो काधनमस्स्वविशिष्टवइयन मेतिविरोधित्वाविरोधि वे दर्शयति (शुद्धसाध्यति) (अप्रसिद्धविशिष्टसाध्यानुमितीति) पूर्वाज्ञात का- वनमयत्व दिविशेषितवन्यादेरनुमितिसम्भवादित्यर्थ.। "तदभावः" काश्चन गयत्वाधवच्छिन्नबढ्न्य घभावः । 'बाभोस्तु" निशिष्टसाध्ये सापनीये बाप- रूपप्रानहेतुदोपोन्तु । विशिष्टसाध्यव्याप्तिमहविषयतयेव उपनयादिसहकृत शुद्धसाध्यन्यप्तिमहविपयतयापि प्रकृतहेतोपिंशिष्टसाध्यभानप्रयोजकतया वा- घदशाया तस्य तदनुत्पादकताया बाधप्रयुक्तत्वात् , ताशवाधग्रहस्य शुद्ध- साध्यानुमित्यविरो धत्वे पे शुद्धसाध्ये साधनीये तस्य दोषत्वानुपगमे क्षतिधि- रहादिति भावः। "तेन रूपेण' क.श्चनमयत्या दसहितवाहत्वाविना । "तथा व्यभिचार " काश्चनमयत्याचवच्छिन्नाइन्यम वदत्तित्वम् | (न दोषायेति) हेत्वधिकरणपक्षाति रक्तमात्रे काञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नवह्याद्यभाषवधामहपि पक्षे कश्चनमयत्याद्यःच्छिन्नवन्यनमित्यनुपगमेनानुमितो साक्षाद्ववभिचार- ज्ञानस्य विरोधिरवेपि काञ्चनमयत्वादिसहितवहित्गद्यवच्छिन्नविधेयत कानुमि तदेव तथा व्यभिचारपिया विशभित्वात् काञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपित- व्याप्तिज्ञानाजन्यानुमितौ कश्चनमयत्वापशे विषेयतावच्छेदकताख्यविलक्षण- विषयनाविरहेणोक्तव्य भर रपियोऽविरोमित्वादिति भाव । अध व्यधिकरणकाञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नवहन्यभावप्रतीतो, काश्चनमय लमेव प्रनियो गनावग्छेक्नया भ मने, सम नाभिकरणनहित्वादिकन्तु ·चापमन्य [दी] इपनीतसकलभाने भाप्रामाण्य प्रत्यक्षेप तुल्यम्, [ग] प्रतियोगिन्युपलक्षणतयैव, तस्य प्रतियोगितावच्छेदकलात् , एवञ्च काञ्चनमयवाहिमानित्यनुमितौ काञ्चनमयत्ववाहेत्वयो प्रतिये गितावच्छेदक्त पर्याप्त्यवगाहिनाधगह स्पैर प्रतिबन्धकतया नोक्तन पज्ञानस्य विरेषितेति कप स हेवाभास । न च उभयधर्मप्रकरण साध्नानुगिती एकधर्माशेऽवच्छेदक त्वमवगायान्यन च प्रतियोगिताया साम नायिकरण्य वगाहित्वनैव प्रतिबन्ध कते ते वाच्यम् तथा सति काञ्चनमयत्वेन महानसीयबहिर्नास्तीत लियोपि फायनमयवदिमानित्यनुमितिविरो घतापते , अधिक विते न्यायेन इतरसा मान धिकरण्याभावाय प्रतिबन्धकतायामत त्रत्वात् , न च पकारी स्वरूपस म्वन्धरूपस्यापराशेनतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यावच्छेदपत्वरयाक्गाहन प्रतिबन्ध क्से तन्त्रम् . ईशप्रतिबन्धकरवाय क्व प्यक्लम्त्वात् , तावताप पाञ्चन मयत्वेन वहिघटोमयसामान्य नारत ति ज्ञानस्य काञ्चनमयहिमानित्यनुमिति बिरोधिताया दुवारत्वाञ्च, मैव प्रतियोगिविशेषणतया भासम नधर्म त्याप समानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मावच्छन्नाभावप्रतियोगिये गितावच्छेदय त्यो पगमने काञ्चनमयबहिर्नास्तीति भ्रम इव काञ्चनमयस्वेन वहिर्नास्तीत्यादिनु दावसि कञ्चनमयवय इत्ययो प्रतिये गित बच्छेदकलापमा विमानाशीक रात्, न च मिळित्वाऽभासमानयो प्रतियोगिविशेषणतया स्व तन्त्रयेण र भसमा नयोरुभयोमिळितयो प्रतियोगितावच्छेदकतापर्यामिभन काश्चनमयो नम्ति वहिाम्तीत्य दाविव दुर्घटमिति वाच्यम् , एकम्या प्रतियोगिविषयतागामव च्छेदकतया भासमानयोरेम यदुभयधर्मावरिछन्नमतियोगित्वर्दिषयतयोरमावनि ऐकविषयलानिरूपितत्व तयोमिळितयो प्रतियोगितावच्छेदकत पर्यातिभानो पगमात् , इत्यल विस्तरेण । मन्मथा पूर्वापस्थितसकलभान" इत्यादेमूलोक्तमनुमिरयुपनीतभान रूपक्षणमुद्धति (उपनं तसकलन ने चेति) (प्रत्यक्षेपि तुल्यमिति) तथा च अलमात्रम्येवामितिमात्राय पि फिदिममात्वमिष्टमेति भाव ।

·गाधरी दी) भनुद्देश्याशे चानु मतेरप्रामाण्य न वदि जयप्रयोजकमिति । तन्न, प्रत्यक्षे हि विना सन्निकपमभानादुपातभानस्य प्रत्यभिज्ञादा व नुमाविकत्वादुपनयोपि सन्निकर्ष कल्प्यते । अनुमितौ च फरासिया न सामग्रवन्तरकल्पना । [ग] तावता च पादिनो न निग्रह इत्याह (अनुदेश्याश इति) वादिनो यद्विपयसिद्धिरनुद्देश्या तदश इत्यर्थ (अनामतेरप्रामाण्यमिति) वादिसम्पादितानुमिते भ्रमत्यमित्यर्थ । (नवादिविजयप्रयोजकमिति) न बादिकर्मकप्रतिवादिविजयप्रयोजक मेत्यर्थ । यत्सिद्धिदिन उद्देश्या त- साधनपरिपन्थिहेत्वाभ सस्यैव निग्र स्थानत्वादुद्देश्याशे अनुमतेरप्रामाण्य एव तादृशदोपसभव दिति म ३ । एतत्समाधानमपि मूलोक्तशहानामेणा में हितमित्यवधेयम् । मूलस्थाया अनुमित वुपनीतभानस्याप्रामाणिकत्वोक्त वि वरणेन व धकान्तरप्रदर्शनेन च मतमेतन्निराम्रोति (तन्नेत्या दैन) प्रत्य-- क्षेपि ज्ञ न यदि विशेपणज्ञानमुद्रया स्व वेषयभासक तदानुभित वारे तस्य तथात दुरिनेव, विशिष्टानुभवत्दावच्छिन्न प्रत्येव विशेपणज्ञानादेहे तुतयानु भवसामान्य एव तस्य रिपयभासकतासगवात् , अातत्र ज्ञानस्य सन्निकर्ष विधया तथाल व्यवस्थापयति (प्रत्यझे हीति) गनुमित्य दो यद नोपात स्य भान तदा प्रत्यक्षेपि मारतु, अविसपादिति किं ज्ञाम्य सनिफर्पत्यति प्रसनन्धुद्ध रायाह (उपनीतभानत्येति) उपन ततत्त दिविषयस्त्व येत्यर्थ । 'प्रत्यभिज्ञादा वित्यादिन घटो नास्ति इह सुरभि चदननित्यादिप्रत्यक्ष पारप्रह । (उपनयोपान) ज्ञानमीत्यर्थ । “सनिकर्ष " स्वविषये मनस सग्नि कप । “कल्प्यत" इत्य व विषयमासक्त्वनेत्यादि । तलच ने पनीत स्थानुमिता भानम्, प्रत्यक्षत्वस्य सन्निकपजायत वच्छेदकत्वादिति भाव । ननु अलपन यकजानत्य प्रत्य र कार्यतावच्छेदाम् , तथापि विशेपणज्ञान बाधापनावरलादनुमितानीत भसतामित्यत्र अह (अनुमितावित) (न समय-तरफ्लोत) " ·रामश्राम। सपि । ताशसागमा अनुगतरूपणोभयन विशिरविषयकत्वे प्रयोजकरडि ५५ दी] न खलु बहिण्याव्यधूमपरामर्शदुपनीतरासम नुमिलिरानुभाविकी के- अन्यथा पर्वते पहिसन्देहवतो निश्चितवहिन्यभिचारकेण (ग अयं भाव.-विशेष्यमासकसामनिरपेक्ष फेलवाघाचमाजसाहत विशेषण ज्ञ नविधया हेतुभूतं जानं न स्वविषयमासकं, अतिप्रसङ्गात् ; विशेष्यभातक सामी च प्रत्यक्षानुमित्योरननुगतोते प्रत्यक्षसागः समव तमेव तत्तमा, नत्लनुमितिमामग्रीसमवहितम्, बादशस्य तथ ले कल्पवाभावात् । काचन मयत्वन्याप्यवान यहि काधगमयवहिव्याप्यवान् पर्वत इत्यादि परामर्शटित वयादिभासकानुमितिसामग्रीतोपि वहयादौ काश्चनमयत्वादिविशिष्टबुद्धिरु संधित इति विशेष्यमासकानुमितिमामग्रीसमवहितमपि काञ्चनमपत्वादिरूप- विशेषणज्ञानादिक स्वविषयमासमिति चेत् । भवतु सादशमपि ताराद्विशेषण ज्ञानादिक तथा, यहिन प्यपान् पर्वत इत्यादि काचनमयत्वादि दषयकरदात च्छिनाजनकपरामर्शादिसहितकाचनमयन्वादिज्ञानस्य विषयभासकत्व तावत पि न सिद्धयति । सर्वसाधारण बन्यादिभासकसाय कानुमितिसामग्रीत्व चैक दुर्वच ।सुप्रचत्वेपि तेन रूपेण न हेतुतेति तेन रू- पेण न सहकारितासम्भव इति । फलासिद्धिमेव विवृणेति (न खल्विति) ननु फाचनमयदहिमान् पर्क से इत्यादिमानमे तत्तद्विषयोपस्थितियाधारिशेषाभावादिभदिता या सामग्री विशिष्टविषयकत्वप्रयोजिरा सा पाचनमयत्याधुपस्थितिवाधविशेशामावादिस ছিল অশানিঅবাণহাঁসফল চাক্টসন, নাৱাল মন- स्वप्रयोजिशायाने सामग्राममितिसामग्रीरूपप्रतिम भाभावनिवेशात् ; तनिशिविषावग हितामोजकशर रे प्रयोजननिरहेण तदनन्तभार्यात्ः न च सामीप्रविशिष्टविशमशानत्य मानसानुमित्य नकरूपेण हेतुतेति र तद्भास ·गदावरीये [दी अभिषेय वादिना पर्वतादौ प्रमेयस्य दिकानुमितिमतोपि वक्ष्यार्थिनो वति मत्त्वनिश्चयानिष्कम्पमवृत्यापरिति । [ग] वाच्यम् , प्रत्यक्षनिष्ठोपन यकज्ञानगन्यताय,मपि भनुमितिसाधारणालीरित वज्ञानवर तस्यैवायच्छेदक लोपगमेन ग नसानुमित्यारेकरूपेण विशिष्टज्ञानहेतुत्वा नपायात् न च प्रत्यक्षत्वापेक्षया लघोर्सानत्वस्य उपनायकज्ञ नजन्यतावच्छे दत्व नियुक्तिकम् , तुरुयशरीरत्वेपि विनिगमन,विरहेण उम" ... प्रत्यूहलार; इत्याश यानुमितावुपनीतभाने बाधकमाह (अभिषेयत्व ·गरीये [वी] (पक्षधर्मतावलेनेत्यादि) ननु विशेषतो न्याप्तयमहान्न तथा सिद्धिसस्भ व ना सामान्यत सिद्धौ न विशेषतो बाघो विरोधी, मिनप्रसारत्वात् , नच समानविषयात्वमेव विरोधित्वे तन्त्र, पृथिन्यादिरूपबाधग्रहेपि - [ग] इदन्तु बोव्यम्-अनुमितायुगनीतभानस्वीकारे वहयाद्य धिताच समय वादिनेव तमृतिमह नसीयचहित्यादिनापि पर्वताद वहाधनु मते ७ वद्विव्याप्यवत्तापरामर्शत सम्भवे तद्विरोषितया समान धिकरणमहानसीय दहिवच्छिन्नाभावरूपयाधस्यापि असङ्कीर्णदोषता दुर्गति वहिव्याप्यधूम वान् पर्वत इत्यादिपरामर्शान्महानसीयवहयादिवाधादेव न पर्वतादौ भारत इति न पत्य पृथग्दोषत्वमि ते । " "पक्षधर्मत्ताबलेने" स्यादिमूलोपदर्शितसिद्ध न्ते उपाध्याय कमण गाशकते (नन्विति) “विशेषत ' महाननीयवहित्यादिना ! "तथा मिद्धि' तादृशविशेषधर्मप्रकारका सिद्धि । 'सामान्यत व्यापकतावच्छेदकपद स्वादिन।। "विशेषनो ध" महानसीरदहित्याचवच्छिन्न भ वनह । 'भिन्न प्रकारकत्यात्' अभारप्रतियोगित यच्छेदकतया ग्राह्यतावच्छेदकरूप प्रकारानवाहित्यात् । ममानप्रकारफत्वस्यैव प्रतिबन्धकताया तन्त्रमादिति भाष । (समानविषयकत्वमेवेति) अभावप्रतियोगितावच्छेदकनमा मायवृत्ति धर्मायगाहित्यमेवेत्यर्थ । न त्वभावप्रतियोगितया ग्राह्यविषयकत्वमेवेत्सर्थ. बहिर्नास्तीति सामान्य भ वबुद्धौ महानसीयवन्य दे प्रतियोगितया भाने महानसीयवह-यादिज्ञानविरोधित नुपपत्ते । न च सामान्यप्रत्यासत्तितः सामा न्याभ वबुद्धो सकलप्रतियोगिभान नियतम् , सामान्यज्ञ नसत्त्येपि सत्प्रकारक लौकिक प्रत्यक्षसामप्रयसत्त्वे सकलसामान्याश्रयमानासम्भवात् । अनुपस्थित व्यक्तीनां विशेषणझानरूपकारणविरहेणाभावाशे प्रतियोगितया प्रकारवायो मवकारेण ताप्रताप - समानमारकरव ·याधग्रन्थः । [] वायुरूपवान यति संगयात् रूपयानित्यनुमितश्च । न चारूपमेव का खेन शङ्कितमारोपित वा तद्विपयः, ताहशशकाविरहेपि तयोरानुभाविकत्वान्। द पवशालेह श्वेत व्यमिति अमेपि इह पीतः रास इति प्रत्ययात् । [ग] अनुमित वेव चेत्समानविषयकत्वेन विरधितोच्यते , तबाह रूपयानित्यनुमितश्चेति) "अरूपं" रूपभिन्नम् | (शद्वितमारोपितं वेति) वाकारोऽनाथायाम् । रूपत्वाशे निधर्मितावच्छेदकफतदवच्छिन्नविशेष णताकबुद्धौ रूपत्वप्रकारकज्ञानत्वेन तन्निश्चयतत्संशययोर्द्वयोरेव हेतुत्वात् । "तयोः" संशयानुमित्योः । (अनुभाविकत्वादिति) तथा च तत्रानुमित्यारूप निश्यकत्वस्य स्वीकरण,यतया समानविषयक्त्वेन यिरोधितायां तदनुपपत्ति रिति भावः । ननु पूर्व रूपत्वेन रूपज्ञानविरहेपि तादृशसंशयादौ विशेष्यषि शेषणमिति रीत्या धमिविशेषणतया भासमाने रूपे रूपत्वमानं सम्भवतीस्या- शक्य बाधकान्तरमाह (दोपवशादेति) (श्वतं द्रव्यमिति) द्रव्यपदं श्वेतपदस्य धर्मिपरतालामाय 1 (इह पीत इति) यद्यपि प्रायशत्रवृत्तिमुल्लात्वावच्छिन्ना भावग्रहे इह शङ्ख इनि पीतत्वाविषयकज्ञानस्यानुपपत्तिः, तथापि अमस्य साक्षात्कारित्वज्ञानविरोधिताप्रयोजकपित्तादिदोपजन्यतया श्वैत्यप्रकारेण शड्स- अहस्य तत्रानुत्पत्त्या शङ्खमहे श्वेत्याविषयकत्वस्य लामाय (पीत इति) (प्रत्ययादिति) साक्षात्कारिपत्यमादित्यर्थः । अत्र शङ्खत्वेनासन्निकृष्टस्य उप- नीतशवस्य न भानोपगमसम्भवः, शङ्ख साक्षात्कारोमीत्यनुभवात् ; नापि लौकिकसानेकषांश्रयस्य कस्य चिदशहस्य, तदानीं तत्राशतत्वसाक्षात्कारसा मग्रीसत्त्वेन नसत्वमहासम्भवात् । अतस्तत्र शङ्खत्वेन शहत्यैव भानमही- कार्यम् , तच्च शुक्ललावच्छिन्नाभावग्रहदशायां भवन्मते न सम्भवतीति भावः। ननु तत्र पिचादिना प्रतिबन्धात् शङ्खादो श्वेत्याद्याहौत्र इह श्वेत्तः शड्ड इति साक्षात्कारविरहोपपत्तेः, वोपनाशे च सति ताशनमल्वेपि ·धनन्ध । दी] पटपौरस्त दण्डी क्षेत्रो नास्तीति ग्रहेपि घटोस्ति चोस्तीत्य वगमात् । [ग] तादृशसाक्षात्कारोपगमसम्भवादोपविशेषजन्यभ्रमस्य लैकिक्प्रत्यक्षपति चन्धकत्व सविवादमित्याशक्य नायकान्तरमाह (घटेति) प्रादपर्याप्तधर्मांव- च्छिन्नाभावग्रहस्य प्रतिबन्धकत्वोपगमे द्वा न स्त इत्यत्र परम्परासम्बन्धेन द्वित्वाभावस्य विषयत्वोपगतृमते च घटपटो न स्त इत्यादिप्रहे घटोस्तीत्या दिज्ञानस्य नानुषपत्तिरित्यतो विशिषभावग्रहदशामा विशेष्यप्रतीविषयतानुप पपत्तिप्रदर्शनम् । यद्यपि विशष्यवति विशिष्टाभावप्रालयस्य विशेषणाभावावगाहित्यया दिना प्र वा मते नयमनुपचि , वस्तुतस्तु समानप्रकारकत्वेन बिरोमितामतेषि दण्डायशिष्टचैत्रो न स्तोति ग्रहदशाया दण्डोपलाक्षेतचैत्रवत्ताप ययस्य समान प्रकारकस्य नुपपत्तिरित्युपरक्षणीभवत्तद्धर्मप्रकारकप्रतियोगिमत्ताग्रहे लद्धर्म वैशि सामायिषतियोगिता पलक्षगतद्ध निच्छिनप्रतियोगित क भ वग्रहस्य तद्वि शष्टपतियो गे तामहे च विलक्षणप्रतियोगिमचावगा हेविशिष्टाभावर हस्य प्रतिबन्धकता वाच्या, तथा च समानविषयकत्वेन विरोभिता पतेपि तद्वत्तान हसामान्यविरापिताया विशिष्टाभावीयप्रतियोगिताविलक्षणत त्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितावगाइल तन्त्रमित्युक्तौ नोक्तदोषावसर , तथापि तन्मते तद्वत्ता ज्ञान प्रति वास्तवत दृत्तिधर्नावच्छिन्नमतियोगितारगहिरवेन प्रतिवन्धकत्वेन पीच नास्तीति नई पीत शस्तीत्य यानुमानिकप्रतीत्यापत्ति , पवित्वस्य वस्तुत शङ्खा सत्पात् , शुक्लत्वस्य शङ्खानृत्तित्वभ्रमदशाया शुमा नास्तोते भ्रमे तादृशप्रतीत्यनुपरत्तिश्चेति तदृत्तित्यम्माने तदृषितया गृरामापत्य विशेषण ७ ·चापाव । समान, दी] सल्लिङ्गपरामर्शाद्वाधित विशेषमानप्रसङ्गश्च विशेषवाभावहारानवजारमो. समानसमाधानश्च । [ग] देय, मथा च कालान्तरीयपुरुषान्तरीमज्ञानव्य वर्तन य तसत्कालपुरुष- निवेशेन महागौरव दूषण बोध्यम् । न च समानप्रकारकत्वेन विरोधेितामते घटत्वपटत्वादिरूपप्रकारान्त भीषण विरोधितानामाश्क्यिमिति गौरदमिति वाच्यम् , समानविषयकत्येम विरोधितामोप्युतक्रमण ज्ञानव्यरिसमेरेन प्रतिबन्धकताभेदाद गौरवात् । वायौ रूपविशेषाभावकटग्रहदशाया वायौ रूपा यत्किमपि नास्ताति भ्रममत्त्वे वायू रूपवान्नवेति सायादेरनुपपत्तिरपि तन्मते द्रष्टन्या । ननु समानप्रकारकत्वेन बिरोभित्वे पर्वते महानसीयवहिन स्त'त्यादि विशेषवाधावतारदशाया सल्लिक्परामाद हत्वादिसामा यधर्मप्रद रेग पर्वत दौ महानसीययहचादियिपयकभ्रमानुमितिप्रसक सम्मान मन न दिनधि चे च तद्बासकेतरवाभादिसत्त्वेपि विषबाधारेव न तत्र सद्भानप्रसार इत्लत शाह (सदिति) (विक्षेपामावतारानवतारयो सम न इति) समानप्रकारका सेन विरोधितामते पथा मिशेश्याधावतारदशाया तत्प्रसार तथा समानविष यलवेन रेिषितामते निशेषभासकतरवापायसदेपि विशेषम भ नवतारद शाया तत्पसकोस्तीत्यर्थ । (समानमम पान इति) यथा समानविषयफत्वेन विरोषितामते बाधितेतरनाभावसत्त्वे विशेषनाभानवतारे तादृशेतरवाधादिर पढोपविरहादेव तादृशभमानुमितिविरह हाने समाधान तथा समानप्रकारक वेन विरोभितामतेपि तदेव ममापानमित्यर्थ । समानप्रस रकवेन विरोरितामतेपीतरयामादित विशेषरूपणैव पक्षे बाधितविशेपमाननभ्युपगम्य पार सदरत्य व्यवस्थाप्यतया त मते उक्तर त्या नातिप्रसङ्ग वारणसम्भव , तारगवाधा दिल दोपप्य सागररूपेण - ·गक्षपीये । [दी] अत्र वदन्ति-व्यापरतावच्छेदकमाप रूप लाघवज्ञानादिसह- कारवशादनु मतो प्रकारीभवति , यथा जीवनमरणान्यतरमतियोगी प्राणित्वा दिस्यत्र जीवनप्रतियोगिलम् , [ग] बाधितविषयकानुमितापहेतुतया तादृशदोपविरहस्म तारसभमानु मिति बिरहाप्रयोजकत्वात् , तथापि तन्मते सामान्यरूपेण पक्षे बाधितविशेषानुमि त्यप्रसिद्धया तत्सामनएकल्पनेन न तत्प्रसङ्ग । प्रत्यक्षे प्रसिद्धम्म सामान्य रूपेण बाषितविशेषमानस्यानुमितावभावस्तु तादृप्रत्यक्षमाम विरहप्रयोज्य एवेति । यद्यपि साध्यतावच्छेदकप्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्धमपि साध्य धूम गोत्वादेक साभयेदिति मुले लेखनात्साध्यतावच्छेदकवहित्यादिप्रकारमय घि तपिशेषसिद्धि परोधितया बाधस्य हेस्वाभासत्व मूलकाराभिप्रेत, तथापि समा नविषयकत्वेन बिरोधिताया विचारासहत्वात् तामुपेक्ष्य सहकारिविशेषवसा यापकतानवच्छेदकपकारेणापि साध्य मानुमितो भानमभ्युपगम्य समाधत्ते (अत्र वदन्तीत्याद) "लाघवज्ञानादी" लादना एकविशेषमाधपरिग्रह । (प्रभारीभवतीति) साध्याश इत्यादि । भगापसिद्धान्तकामपनिनी'मणिकारसमतिमादर्शयितु नत्र तस्थापि न्मापकतावच्छेदकप्रकारकत्वमनुनत तथाविधदृष्टान्तद्वयमाह (यथेत्यादिना) (इत्यत्रेति) व्यतिरोकमन्ये मणिकारोपर्शितनहिस्सत्त्वसाधकलिझविशेषणासि- दिपरिहारफलकानुमान इति शेष । “जीवनप्रतियोगित्व" मिति भावप्र- भानम् । व्यापकतावच्छेदकमपि साध्याक्षे लाघवज्ञागनलारन्यतरप्रतियोगि स्वाशे प्रकारीभवतीत्यनुषमादिनान्वय । ननु तत्रानतरप्रतियोगितात्वरूप म्यापकतावच्छेदकप्रकारेणैव राघवज्ञादवराद्विशेषस्य जीवनप्रतियोगिदस्य सिद्धि , न तु ताप्येग , न चैव लाघवज्ञानस्यानुपयोग -परामर्शम्येव सा मान्यरूपेनाबाधितविशेषानुमापकत्वसम्भवादिति वाच्यम् , अपरविशेषभान निवृत्तौ लाघमज्ञानस्योपयोगात् , यदि च बाधितविशेषभासकलापदज्ञानरूप ·५२ [] भया जीवित्वे रति गृहासत्त्वस्य हेतोरसिद्धया यहिस्सत्यातु मानायाात् ! एव क्षित्यादिवतुरेस्त्यम प । अन्यथा एक मेका वा रित्या- दिक्तति स देहप्रसमात् । . , [ग] दोपरिरहादेवाापितविशेषनिकलाववज्ञानदश या तादृशविशेषभाना सन्मात् अनाधित विषयकल यवज्ञानस्योपयोगिता न घटते, सदा भवतु तदनुपयोग्येव, बाधतपर्मिकरायनज्ञानमेव सदाननियामकतया अवाधितभा नप्रनिा धक्तया चोपयुज्यतामियत आह (अन्ययेति) (बहिस्सत्दानुमाना योग दैनि) यत्र ज्योतिश्शास्त्र क्धारित नियमात्ममगविशेषजन्वत्यादिरूपलिंगा देवदचम्य शतवपजीविता प्रथममवधारिता, अनन्तर च भूयो भूयो गृह एच दृष्ट्या श्रतवर्षनीग एवेति नियनोवधारित , तत कदाचियोग्यानुपल ज्या गृहे तदभाव निश्चित्य प्रतिसन्धचे देश्दत्तस्य शतवर्षजीविश्वे तदुषमा दक बहि सत्त्वमावश्यक मति गृह एवेति निनमो न सम्भवति तादृशनिय मसत्वे च मरणस्यावश्यकतया ताशीवित्वनिश्चायनियमो न सम्भवतीति त दृशनियममतो प्रमा िवा एतादृश नियमाह एवेति देवदचो जीवात मृतो येति, तन मरण पेक्ष्या जीवित्वे लघवग्रहे सति जीवित्वोपपादन पहि सत्यसिद्धेग्नुमानसो नि हादित्यर्थ । तथा सति सदायकरणकार्यापानिरा करण नोपपद्यत इति भाव । ननु तत्र सामान्यरूपेण जावित्दसिद्धचैव पद शेपमझयनिवृत्तौ म नसी स्तुसिद्धिरित्यपि मणिकाराभिप्राय सम्भवतीति समा नपरत्वप्रयुक्तविरे चित्वाभिप्रायकतयापि तन्मूलव्याख्यासम्भवात् अनुमिते मोरप्तानवच्छेदश्यक रफ्त्व य मणिन रानुमतत्यन लभ्यत इत्यनुशयेन दृष्टान्ता तरमनुसरत (ए 'गति) (मित्यादिकर्तुरेवत्वमपीति) इश्वरानु मान इत्यादि । प्रारीमायिनपतदिन न्क्ष्य । तत्रैक्त्वस्यामकारसे च श्वर एकत्य नात्यगोनित्यसशय हात पूर्वपक्ष यत्वा राघवस्य प्रमाणसहकारि- तया सिद्धार प्रणयता म प्रकृते नुमता युक्तिमाह (अन्यथेति) हितिकतरेक ·माधमम्म । दौ] अनुनितेश्च ताद्रूप्येण लवाविषयमत्वे तथाविभानुष्यवसाद- विरहात् सति लघवप्रतिसन्धाने स्वर्थपरिच्छेददत्यमनुमानस्येत्यपि न सि व्यत्, इत्यञ्च विशेषतो जायमानानुमिति विरणाद्ध बध इति बाथ [ग] वश्च न क्षितिकर्तृनिष्टभेदाप्रतिये गित्वम्, अन्यत्र तदप्रसिद्धे , हिति पारि च लाघवज्ञान विना तदप्रतिद्धे अनुपस्थिते तत्र लघवज्ञानासम्भ- वात् । न प ट्यणुकादिकर्तरि अकुर दिकर्बभेद एव सित्यादिकर्तुरेदत्वम् , अकुरादित्रभेदश्याकुरादिकर्तरि सिद्ध तत्रैव प्रसिद्धवत त्युपस्थिते तत्रैन सा घवज्ञानसम्भवेन सत्सहकृतद्वभणुकादिपक्षकाकर्तृकत्वानम न त् णुकक त्रादो अकुरादिकत्रभेदरूप कञकरव सिदधतीति वाच्यम् , কাব্য लिनाकुरादौ विशेष्यसकर्तृकत्वस्य प्रथमत सिद्धावरि प्रत्येवमकरादावुभ यकर्तृकत्यसशयसम्भवेन तत्कर्तृनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वसिद्धशसम्भवात् । किन्तु आत्मानात्मोभयावृत्तिदु खपदवृत्तिद्वित्वशन्यत्व तत् । तादृशादत्त आत्मेतर द्रव्यद्वये प्रसिद्ध तच्छ्न्यत्व च गुणादाविति । ननु लाघवारसामान्यरूपेणैव रवर्भ वपयिणी अनुमितिरस्तु न त व्यापकतानवच्छेदकधर्मेण, लध्वविपरीतसमयञ्च रध्वर्थ नरिव निवर्तयिष्य तीत्यावर युक्त्य-तरमाइ (अमितेथति) (ताद्रप्येषेति) लामवधीविषमता बच्छेदकमहानसीयवद्धित्वाविरूपेणेत्यर्थ । 'तथाविधानुभवसाय वरहात् ' महानसीय नहिमनामेनोमात्यनुव्यवमायासम्भवात् । (न सिद्धमोदसि) तथा च बहिमनुमिनोमीत्य दिप्रतोते दहे वेपयकत्यादिमासातया विकतो महानसीययह गादीपपलकत्वमाप्रतत्तिविरहादिति भार । भवतु लाघ वज्ञ नादिवशाम् न्यापफतानबच्छदकप्रकारेण साध्यानुमिति , तावता किमाया तमित्याकाक्षायामाह (इत्य चेति) महानसीयवहयादो राधयमित्यादिलाधव जानमातादिन्याप्यवान पर्वत इति परामर्थात् महाननीयवह दिनमा ·गदापये [दी] पृथक् । सलिमपरामर्शत् कथ भ्रान्तानुमिति यताम् । न जायेत या कथ ययाति चेत् ; नाधानवतारे वाधितार्थे लाघवज्ञानादोषादेव, [ग] ग्रहदशायामिव तद्महदशामामपि पर्वसो मह नसीयनदिमानित्यनामति स्य,ददि नासो प्रतिबन्धको भवेदिति वाघ पृथग्दोष इत्यर्थ । शकते (साल अपरामर्शादिति) (कम प्रान्तानुमितिरिति) दोपविरहादिति भाव । (न जायेत वा कथ यथाथति) अनुमितिरित्यनुपज्यते । गुणरूपझारणसत्त्वदिति भाव । उभयत्रैकमुचरमाह (वाधानवतार इति) असतापरामर्श भानेपि वाधानवत र सहकृताद्वास्तवनाधितार्थविषयफराघवज्ञानरूपात् दोपाद्धेतोरेव प्रान्तानुमिति चाधनहरूपोचेजकाभावविदिशष्टतादृशदोपरूपमतिबन्धकसत्त्वात् प्रमानुमित्यनु सादचोपपद्यत इत्यर्थ । यपपि अमरूपपरामर्शविरहेपि ग्राह्याभाववद्विशेप्यकव्याप्ययजाज्ञान रुपासल्लिककपरामर्श तत्र क्षत एव तथ पि,न तन्मात्रात्पर्वतादौ महानसीय बयादिभानमिति राघवज्ञानस्य दोपताया भावश्यकत्वे तस्य तथात्वमप्रामागि कम् , न च लाघवज्ञान विनापि महानसीयवहिव्याप्यान् पर्वत इत्यादिपरा मश्रिमानुमित्युत्पत्त्या तारसपरामर्शस्यापि दोषत्वमांवश्यकामिति वाच्यम् , सर्वमाधारणपरामर्शत्वस्येकस्याभावात् , पर्वतविशेयकमहानसीयवस्यनुमितो तद्विशेप्यक्रमहानसीयवहिनीवच्छिन्ननिरूपिशव्याप्तविशिधहेतुमत्तापरामर्शस्य हेतुत्वेपि महानसीरबन्यभाववद्विशेष्यकशुद्धवहिन्याप्ययत्त ज्ञानलेन हेतु वाकल्पनात् । परामर्शलाघवज्ञानयन्यतावच्छेहककोरावव्यवहितोपरत्व निशालाघमशननन्यानुनितौ महानसीयवदिव्याप्यवचापरामर्शस्य तज्जन्यानु मितौ च लाघवज्ञानस्य न व्यभिचार । केचितु लाघवानोपनीतमहानसीयत्वादो न विधेयतावच्छेदकतारू पविलक्षविषयता स्वीतियते, अपि तु प्रकारतामात्रम् , पर्वतो बहिमानत्यादि ·वाधारभ । गसिद्धिदशाया ताहशानुमितिर्न जायत एव महानसीमहिन्याच्यवचापरामर्श जन्य नुमितो च महानसीयत्वसहित व हेत्वमेव विशेयत बच्छेदमिति कार्य वैचिश्यान्न परस्पर व्यभिवार इत्म हु । तन्न, लाघवज्ञ न दधिनविषयकानु- मिते साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकसिद्धिप्रतिवध्यत्वे देवदत्तजीवनमरणा न्यतरप्रतियोगित्वसामान्यनिश्चयदशाया लाघवज्ञानाजीवित्वस्य विशेषतोसि या बहि तत्त्वानुमानानुपपत्ते । एव च तादृसिद्धयभावाघटितलाघवज्ञान सहकृतस मान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्ताघटितसामग्या भिन्नविषयक्प्रत्यक्षादौ प्रतिबन्धकताधिक्ष्य प्रामाणिक्वानद पायेति सक्षेप । . बहिच्याप्पधूमवान् पर्वत रति परामर्शात् महानसीयवहौ लाघवमिति राघवज्ञानदश या महानसीयवदिभिन्नवयभाववानित्यादीतरबाघमहदशाया च पर्वतादौ याषितमहानसीयवहगायनुमितिबंधानववारदशाया जायते, न तु तदातारदशायामिति विशेषनाधोसकोणत्रया हेत्वाभास सामान्यभाव च्छिन्नसाध्यकानुमिनी विशेषव्यभिचारस्मादोपत्वादिति मणिकत । . अवोप ध्याया लापवज्ञाना दिसत्त्वेपि व्यापकतावच्छेदकतया गृहीतेनै व रूपेणानुमितिरिति महानर्स यवहित्यादिना न महानसीमवहननुमिर्जायते, अपि तु शुद्धबादत्वादिनैव । तत्र महानसीयवड्यभावभीन विरोधिनी, द्वि- स्वावच्छिन्नाभावनिश्चयदशायामापे प्रत्येक सशय देरनुभवसिद्धतया ग्राह्यताब च्छेदकावच्छिन्नाभाव नवयस्यैव विशिष्ट विधिल त् । अतो न विशेष बाधसम्भव । न च वाधबुद्धे प्रतिबन्धकताया समान्प्रकारकत्वस्य तत्रत्वे लाघवज्ञानादिजन्यमहानसीयवन्याद्यनुमितिर्य द शुद्धवाहित्वा देनैव तमवगा हवे सदा तदनन्तर महानसीयरहिमान्न वेति सशय स्यादिति लघ्वर्यमामक मरि लाघवज्ञ नमनुपयुक्त स्यादिति समानविषयकत्वेन बाधबुद्धेविरोमित्व मनुमितौ विशेषरूपेण सवर्थविषमकत्य यावश्यक मित्युभयधैव विशेषनायो ·गदाधरये [ग] हेत्वाभास भवेदिति वाच्यम्, रायवज्ञानस्यैव तदृशसशययिरोधित्वान् सावषय नजन्मानुमितिनागानन्तरमिव लाघवज्ञाननाशानन्तरमपि क्षण सश योपगमे क्षतिविरहादिति । अंजनच्या -लाघवज्ञाननाशे लाघवज्ञाननन्यानुमितिसत्त्वेपि ययुक्त संशय स्वीक्रियते तदा लाघवज्ञानस्य रदर्थमासकत्वमेवोच्छिद्येत, तज्जन्या नामतो ल्वविपयताया न्यर्थत्वात् । न च तत्मा फलान्तरासत्त्वेपि रध्वर्य विषयकत्वेनानुमितेरनुष्यवसायालपर्थविषयमत्व दुरपदमिति वाच्यम्, यो वहिमानित्यनुमितेरनुव्यवसायस्य पहिमनुमिनोमीत्याकारकतैव न तु म हानसीयवस्मिनु मनोमात्याकारकते ते तस्य तदवगाहिताया एवासिद्ध । एव महानसीमनही लाघवज्ञानसत्त्वे तदसत्वदशायामिव सल्लिङ्गकपरामर्शात्म मानुमिति स्यादिति लाघवज्ञानस्य प्रमानुमितिप्रतिबन्धकत्वमुभयमत एवावश्य यम् । ता चोपाध्याषमते वही महानसीयवहौ च लाघवमिसि लामवज्ञान दशाया पर्वते पर्वतीयान्यनुमि तनिर्वाहाय ब धितार्थ वेषयकराघवज्ञानप्रति बन्धकतावानवाधितार्थकलाघवज्ञानस्योजकता वाच्या । तथा च पर्वतचत्व रादिविशेष्यकार्ति यच वरीयवह्न्यादि वेषयकानुमितित्वेन प्रतिवध्यत्व पर्वती यचत्वरीयवन्यादिमियराघवज्ञानविरहवि शिष्टमहानसीयवन्यादिमिकला धाज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वमुयमित्येवस्य लाघवज्ञानस्य पक्षभेदेनानन्त्यम् । नव्यमते च बहत्वपर्यानविधेयतावच्छेदकताकानुमितित्व बाधितवन्या दे भकिलाघवज्ञानस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकम् , पर्वतीयवहा लापवमिति राघ वज्ञानात् पर्वतादो पर्वतायरहिवौवानुमत्युत्सदात् , तस्याश्च शुद्धवाहित्या वच्छिन्न विषयकतया राघवनानस्लोजकत्वमन्तरेणैव निर्वाह इति न पक्ष भेदेन प्रविबन्यकताभेद । पहित्वादौ विधेयतावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशश्चोपा भ्यायमसेप्यावश्यक , अन्यथा पर्वतोयबहिन्याप्यवानम, पर्वत इत्यादि ·भाधान्थ । [ग] परामझान्महानसीयवहौ लाघवज्ञानदशाया पर्वतादौ पर्वतीयवदित्यादिना पर्वतीयवस्यनुमितेरनिर्व हात् । अथ पर्वतादौ महानसीयवहयादेवभिग्रहद श या तद्धर्भिक राघवज्ञानसत्त्वेपि तत्र पर्वतीयवदन्य देरे नुमिनिर्नव्यमत इति तार भयरस्य ज्ञान का गुरव सम्, स्थाच पर्वतादा महानसीयवहांधग्रहप्युक्तलाघवज्ञानत्य सत्त्व चत्तर दा चलरीय बन्यनुमित्यनुदयात् तत्ती कवन्याय । तबद्धार्नक महानसीवव हिनाध अहमुत्तेजवीकृत्य पक्षभेदेन लाघवज्ञान या प भितिबन्धकताकल्पन नव्या नामप्यावश्य मिति चेत् । सत्यम् । एनपि पर्यतादिविशेष्यकशुद्भवदित्वा वच्छिन्नमहिाधेियता नपि वा धतवहि पर्मिकल घवज्ञानप्रतिवव्यताव न्छेदक नव्यमा, उपाध्यायमते च पर्यतादिनिकशुद्धवहित्वावच्छिनपर्वती ययङ्न्यायनुमितित्वम्,अ यथा पर्वतादा मह नसीयवह गायनुमितेरपि तद्धर्मिक लाघवज्ञान दनुपपचिति प्रतिवध्यतावच्छेदक लाघवानव्यमतमेव साधीय । न च महानती यवमाविकपमा नशिब धताया तद्वत्ताज्ञानप्रबन्ध फबाधतदभाव याप्यरचाज्ञानतदभ व पच्छेदकधर्मदर्शनानाग्नेकपा नव्यम उत्तेजकलया गैरवम्, उपाध्य यमते च पर्वतीयकन्याद/नकल घरज्ञ नन स्यातेजकत्वात् ताह शब धादिग्रहदशायाम प पातादौ मह नर्स यवत् यादेरव वाहित्वा देना भानसम्भवेन पर्व यवढ्याद तत्रभ नानुपगमेन तादृशबाधादे बुद्धरनुतेजकरमानिति ल प मिति व च्यम् , पाभादिवुद्धीना महानर्स यक न्यादिमत्ताग्रहनिरोषित्वेनानुगमय" उतनकत्वसम्भवा नव्यमतेपि तम्य पृथगु तेजाव विरहात् । उप ध्यायमते पर्वत यवह यादिधर्मिकल धवज्ञानादेर्यत्रोते जस्ता तत्र पर्वनीया यवन्यमा यानिति बाधादेवुद्धेर प तद्दश या पर्वतीय वन्यादिभानाने हायोरोमकताया वाच्यतया गारवाच । लापवज्ञानप्रतिर न्धकताया बापावशेष योचे 11 नुपगमे, रघवत्र धप्रहदशाया राबवज्ञान सत्त्वे अनुमि तरेव न स्यात् , प्रमाया श्रमस्य च प्रतिर धकसत्त्वादिति बप महामाववैशिष्ट्य प्रातेनन्भके निवे शतम्। ब धग्रहश्च विरोधमहरात्रोपलक्षणम्। ८ ·गातिय - (1] तथा सामान्यतो दृष्टादतरपमिद्धारोपविशेषनाधसहकृतार शिष्यमाण प्रसिद्धनकारिफानु म तिर्जायते । यथा भाजनसाध्यापनत्नाशिवास ध्याभांजना बाप रत्रिभोजनप्रकारका । एन द्रव्यवृतित्साध्यक्गुणत्यादिच्छाया दिगत द्रन्यत्तित्वयाभे, प्रसिद्धमनो पित्वानु म तिर्जायमाना मनोवृत्तित्वाभावप्रमया [ग] तेषा च महानसीयवन्यादिनचामहविरो धत्वेनैक भाव प्रातित्विकरूपे पाभावक्टो वा निविशतान्त्यि यदेतत् । प्रतिवध्यता-च्छेदक च न यथार्थ बहनुमितित्वम्, यथार्थत्वस्य तद्वति तत्प्रचारक्त्वस्य तत्तद्वहिव्यक्तिभेदेन भिन्न त्वात् । न पि वन्य तरानुमितित्वम् वहिद्वयराघवज्ञ नसत्त्वे परस्परपतिब धेनानुमित्युच्छेदमसङ्गात् , एकलाघवज्ञाने अपरलाघवज्ञानुजव त्वे गौ रवात् । किंतु युद्धवलित्वावाच्छनविधेयताकानामेतित्वमेव । अता महान सीयत्वादिभानसिद्धिरिति दिक् । इतरव पन्य सामान्यतो दृष्टस्यापि व्यापकत वच्छेदकप्रक रफानु मति जनकतायामुतेजकत्वात् तजन्मविशेष प्रकसानुर्मितिविप्रेतयापि बाभ स्य हेवाभासत्त्व व्यवस्थ पय ते (तथे ते) 'सामायनो दृष्टात् मामान्या पच्छिन्नय प्यवत्ताज्ञान त् । (तदि र सद्धाशेप वेशपयाधसहकृतादति ) यद्विशेषरूपावछिन्नसाम न्य न प्रसिद्ध तदेक्तररूपभिन्न परसफलरूपावच्छि मम्प वाधसहकृतदित्यर्थ । (सियन कप मेद्धनकारकति) यद्विशेषरून वच्छि नस्प बाधो न गृहीत तद्धविच्छन्नमसिद्धप्रकारकेत्यर्थ । तदान मप्रतीत स्थ त्मवृत्तित्वस्य व प म पि देगन्तद्रव्यवृत्तित्वत्य व धग्रहेपि विशेषते मनो वृत्तित्व नुमित्युत्पत्त्या सहकरिशरीरे प्रसिद्धिानेदेश । साने जनप्र से द्ध दश या दवा जन्माबाधमहत् विशेषतो रात्रिभोजनस्य पनवेन न्यभा सिद्धया साक्यानवेश । अज्ञातपुरभिग पस्य सुराभि पेज तयगन्भयाथम- हत् पिवात्वेन सुरभिगन्धत्व वच्छिन्मक रकानुमित्यनुसत्या प्रसिद्ध सह पारितासमाय शिष्यवाणे प्रसिद्धिविप्रेषणमुपात्तम् ।

·वाममम । . [ग] अवेद बोध्यम् -- याशसामग्रीबलात् आत्मवृषित्वाप्रसिद्धियले सद्भाधामहेपि मनोवृत्तित्वानुमितिस्तादशी सामग्यगृहीतवाश्रयात्मवृत्तित्वस्य प्रसिद्धिदश यानपि, तरस्थ तदानी न मनोवृत्तित्वानुमति न हि मने यू वित्रानु मितावात्मवृत्तित्वप्रसिद्ध प्रतिबन्भक्त्व सम्भवति, येन रत्सवात्साम प्रोविरह , तथा सति तह धग्रहेपि मनोवृत्तित्वानामेत्यनुपपत्ते । न च त चद्विशेषत्र धमहाभावविशिष्टतत्तद्वशेषप्रसिद्ध प्रतिबन्धकमान्नाय दोष इति याच्यम् , तथा सततरबाधाहदेतुताया नियुक्तिकत्वायते , उत्तेजकतयैव तदुपयोगोपपत्ते । यत्र विशेष न्तरमात्रस्यैव न प्रसिद्धि तत्रोपस्थितविशेष प्रकारकानुामतेवारणाय विशेषान्तरप्र सदरेव हेतुताया कल्पनौचित्यात् । तस्मातद्धर्भ वैशेषितसामान्यधर्म वच्छिन्न विषयकानु मतो तद्विपर तधर्मसहित समान्यधर्मावच्छश्नाभ वाह एव हेतु । न तु विशेषधर्मान्तरसहितसामा य धर्मावच्छिन्नाभ वग्रह । तद्विपरीतधर्मश्च तदत्यन्ताभाव , तद्वदन्यत्रच । अत्यनान्यो-याभावयश्च विपरीनौ मतियागिप्रातयोगितावच्छेदको । नभाय आहे प्रतियागेतावच्छेदकस मान्यथाटतविशेषधर्मप्रकारेण भ समाने प्रतियो गिनि निरुक्तयद्ध विपतधर्मस्य यादश विशेषणत्व त दृशमेव चानुमितौ तद्धर्मस्य सामान्यधर्म वच्छिन्नविशेषणव महानसीयविभिन्नवहयभाववानि सन बाधमहे महानसीयत्व येपरीतन्य महानसीयान्यत्वात्य प्रतियोगिनि सा क्षाविशेषगतेति साक्षान्महानस यत्वविशेपितस्य बहिलावच्छिनत्य महानसीय यदिनानित्यनुमितौ भ नम्। मिथेप्य भावान्यविशिष्टाभाववदृत्तिवादिकाध अहे विशेष्याम वान्यत्वादे वृत्त्यादिविशेषगके टिप्रविष्टे भभावादौ विशेषण लामि ते तदधीनवि शष्टव्यभिचार, वनुमितावरि तारशाभाव दो विशेष्याभाव स्व दिसामान्यपनत्य विशेषणतया भागाद्विशेष्यन्यभिचार ठिमिद्धि। तथा च .

·बाधमन्यः। [ग] राभिनकाल्म, इच्छा न मनोभिन्नद्रव्याश्रितेति सामान्यामावाव गाहिय धप्रहदशाय मेव पीनत्यगुणत्वादिना रात्रिभोजनमनोरूपन्यवृत्तित्याद प्रकारिकानुमितिः । दिवा न मुक्त न पृथिवीवृत्तिः न जलवृत्तिरित्य दि विशेष.भावकटमहश्च सामान्याभावग्राहकतयैवोपयुज्यत इति । यद्यप्येकविशेषाभावग्रहस्थले त दिशिष्टसामान्यसाधकहेतुत एष विशे भान्तरमकारिकासिद्धिर प सम्भवति, तथापि यत्र तद्विशिष्टसामान्यसाधकहती विशेषान्तरन्यातिमहोऽप्र माणिकस्तत्र तसिद्धयर्थमीदृशस मप्रयन्तरकथनम् । न च तत्रापि फल नुरे धात् तादृशग्रहकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् , यत्र पूर्व हेलायनुपस्थित्या व्य. गृहो बाधितम्तन तत्कल्पनत्यासम्मवात् । न च वि पाविशेप्ययोपस्थितो मानसविशिष्टे.पस्थितिसम्भवात् कालविळम्येन ब्या प्त्यादिगृह अनुमितिश्च शक्यते कल्पयितुम् , यत्र में व्याप्त्यायग्रहः प्रमा णान्तरसिद्धस्तत्र फलमेवापलपनीयम्, इति वाच्यम् , यत्र धमलादिकमनुप- स्थित अथ च शव्या दिना व हिव्याप्यमहानसीय,न्यवन्यभाव भयत्वादिना म हानसीयवहयादिन्याप्ति.वाटस्य पक्षध त गृहः तत्र सर्वमतसिद्धमहानसीय वयायनुमित्ययं तादृशव्याप्त्यादिज्ञानस्य तादृशानुमितिमामगीत्वमकल्पयित्वा महानसीयान्यवनयभावादिगृहसहकृतवयादिव्याप्यवत्ताज्ञानत्यैव तादृशानु मितिसामग्रीत्वकल्पनादेवे.पपत्ते. फलापलापादेरन्याय्यत्वा दति । + यथा विशेषान्तरवायगृहसहकता सागान्मज्ञानसामग्री मापकतानव च्छेदमाविशेषधर्मप्रकारेण व्यापकानु मतं जनयति तथा सामान्यज्ञानसहकता विशेषान्तरबापगृहत मपि विशेषधर्ममारेण व्यापकमप्यनुमापयति, स्थल द्वयनि विशेषधर्मप्रकारकसशमानुराद यानुभाविकत्वात् । तथाविधसानग्याः साहरा नुमितिजनक-बापगम वहिमहानसीयान्यवहभावच्या योमय लशकमहा ·पापग्रन्थः। ग) पसिद्धाभावाति पक्षे व्यभिचाराम तसिद्धिरिति चेत् नहोस सिवापारवति सपक्ष व्यभिचारात् तमपि न साधयेत् । तदज्ञाना नत्साधनेनुमतिरममा स्यात् । अथ पक्षवृत्तेरन्य एव धूमादिः स पक्षे, नहिं गोत्वपृथिवीवद्रव्यत्वादेरमसिद्धसालानुपानं न स्यात, सानादिप्रत्येकव्यभिनारात् । यदि च साध्यतावच्छेदकसास्नात्वा दिसामान्मान्छिन्नमनियोगिताकाभाववाति न गोत्रादिकमिति न न्याभवारः, नर्हि धूमप्येवं व्यभिचाराभावात् साध्यतावच्छेदकेन प्रकारेणामसिद्धमिव प्रसिद्धपि सायं धूपगोत्सादिकं साधयेत् यदि चापो न दोष इति नयम । साध्याभाववन्मात्रसहचारो न व्यभि चार, साध्यप्रागभावसबत्तित्वेन व्यभिचारितया पृथिवीत्वा दिना गन्धादेव्यत्यादिना गुणस्यानुमानभन्तमसमात् । किन्तु साध्यात्यन्ताभाववद्गामित्वम् । (दी] बाध्यत इति विशेषप्राशो दोषः । 'किन्तु साध्ये' त्यादिकमापातत. । वस्तुतस्तु प्रतियोग्यसमानाधिकरणसम्बन्धविशेषावच्छिन्न प्रतियोगितामसाध्या [ग] नसीयवहिलावच्छिन्नसाध्यकारामर्शस्य महाननीयप हित्वावच्छिन्नविधेय ताकानुमिता हेतुत्वान्तर कसनाचेति मतवलम्ब्य मणिकता पुरोवतिविधे ध्यकवाहित्यप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्ने वदित्वाभाववति कहित्वप्रकारकत्वाभावानु मानात् पहिरवयति यहित्यप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यसिद्धिरकीकतेत्यवधेयम् । न्यभिचारशरीरेत्यन्ताभावत्वेनामावनिवेशेष्यावश्यकप्रतियोगिवैयधि- कण्यादिविशेषणेन ध्वंसमागभाववारणात् "किन्तु साध्यात्यन्ताभाववद्वामित्व" मिति मूलासगतमित्यगिसन्धायाह (किन्तु साध्येस्साविकमा पातन इति) प्रति ·[म एव च स्वपागावप्रधंसायच्छिन्नतदाभये खत्मतियोगिसापने पोपभि नारो नेति वाघो दूपणम् । द! भगवद्गामित्व व्यनिवार । स्वभागभारत्यादिक पटत्वेनोक्तम् । तत्र तदानी तद यन्तामाव या व्युत्तारितत्वात् । भा एवेत्सकालाग्छि । घटे पृथिवीत्यादिन, रूपादिस धने वाशे निरानाधं पदमादधाति । [गायोग्यसामानाधिकरप्यविशेषणेनेव साध्यस रच्छेदकसम्बन्प यवछिन्नत्ववि शेषणेनारि पसमा मायादिव्याभूति राम्भरति. वसमागभावयोरमन्ताभाव विषिवमतेरि तयोधर्मविपसम्ब-बविशेषावच्छिनप्रतियोगितावत्वे मानामा वादोले दशाम साध्धामारे प्रतियोग्यसाम नाशिकरग्य मेर सम्बन्धविशपा वच्छिन्नविशेष वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमपि विशेषणं दलितम् । स्वध्वंस मागभाव वच्छिन्नस्य स्वायत्य च सामयिकस्वात्यन्ताभावावच्छिमलसत्त्वात् बल लामाः परित्यज्य घसपागभाव पादानमयुक्तमित्य शस्याह (स्वमागमा सादिकनिति) (सष्टत्वेनेति) तयो. प्रतियोग धिकरणवृत्तितायाः सर्वमत सिद्धबादिति भावः । सत्पत्त्यादकाले घटादो गन्धात्यन्ताभावासत्वे तद्गन्न त्व दिना साध्यतामा प्रागमावादि कमादाय बाधसमर्थभषि रूपत्वगन्धला दिना सामान्यधर्मपुरस्कारेण साध्यताया न वापनिर्वाह इति भागभाव दिमत्य त्यन्त भावस्वीकार आवश्यक इत्याह (मत एवेति) "भत एव" ध्व समागभावसमवेत्य तामासत्वादेव । अन्यथा रूपा देसामान्याभावशानस्यैर स्वतो रूरत्वावच्छिन्नज्ञानविरोधितया ध्वंसप्रागभावयो बाधत्यासम्भवन उक्त स्मले बध,नवकाश त् उपष्टम्भासङ्गति । न हि साध्यप्रतियोगिकाभावमात्र धानमेव माक्षारसाध्यतावच्छेदकावछिन्नसाध्यधीप्रतिबन्धकम् तत्त्म ध्यन्य त्पभानज्ञ नस्यापि सध्यसामान्यधीपातेयन्धकतापते. । किन्तु साध्यतावच्छे रकाच्छिनाम वज्ञानमेव । न हि ध्वसपागभाक्यो सामा यथावच्छिन्न मामकस्थले नभाव, मामान्मधर्मम्म ततिमोगिता नयच्छेदकत्वादिति ।

·[म] अथावच्छेथे सिद्धसाधन, अवच्छेदके देवसिद्धि , विशिष्ट प नान्यदिति चत् ? तहिं प्रागभावमध्वसप्रतियोगिनोरेकपित्वेनकस मयतापि स्यात् । भय यत्समयावच्छेदेन तत्र मागभाव मध्यसो वा न तत्समयतावच्छेदन प्रतियोगीति चत् ? तर्हि तदवच्छेदेन प्रतियोगिमापने न सिद्धसाधनम्, किन्तु वाष एव । [ग] मूते ( अवच्छये सिद्धसाधनामिति ) विशिष्टघटके विशेष्ये पटादौ सा यस धने, सिदस्याबाधितस्यैव साधन, प्रमारूपैवानु मतिरिति यावत् । तथा च तत्र बाधो न दोष इति भाव । " अवच्छेदके " ध्वस प्रगभावादिरूपविशिष्टघटकविशेषण । " हेत्वसिद्ध " प्रथिवीत्वादिरू रूपहेतोरसिद्धि । ननु विशेष्यविशेषणपक्षक असदीय धासम्भोप विशि टपक्षके तस्य निष्प्रत्यहतेत्यत आह (विशिष्टश्चाते ) ( नान्यदिति ) वि शेषविशेष्याभ्यामिति शेष । गन्धादौ गन्धप्रागभावाद्युपलक्षितघटादिवृति त्वसत्तेपि न तनिशिष्टघटादिवृत्तित्वम् । न हि दृचितयैवैक समय मच्छिन तद्वदृत्तित्वरूप तद्विशिष्टवृत्तित्व निवर्हति तथ सति प्रतियोगिनो ध्यसमा गभावादिमाचतया एकसमय वच्छिन्नतत्सामानाधिकरण्यमपि स्यादिति विरोधा भज्येत । यदि ध्वसप्रागभावये प्रतियोगिनश्चैत्राधिकरणवृत्तौ ए कस्समयो नावच्छेदक इत्येकसमयावच्छेदेनैकत्रावर्तम नत्वरूपविरोषस्ता पक्ष तावच्छेदकम्यसादिसमयावच्छिन्नतचित्वरूपतविशिष्ट वृतित्व प्रतियो गिन्यवगाहमान नुमतिषितविषयवेति त,शानुमिातविर धो तदवच्छेवेन प्रतियो मनो बाधोसी तत्र दोष एर, पृथिवीरवाविहेतौ तविशिष्ट वृत्तित्वे सिद्धिविरहादित समाषते (तहीत्यादिना) मधिकरमक्येनावनोद ·गदाधीय [म] अन्यथाभावात्य तामारपोरप्पच्याप्यवृति उभा , एकत्ति अवच्छेदकभेटेन वृतिरिदापि । समटेशभेदोवच्छेद कोत तु समय भेद इति । इति श्रोगहे शोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणावनुमानररण्डे याधग्रन्थ । . (दी] एव साध्यवत्वानयच्छेदकदेशावच्छिनम्य पक्षवेपि बाधो बोध्य । अथ पक्षत पच्छेदक वन्छेदेन साध्यसिद्धौ तदवच्छेदेन हेतुमचाज्ञान प्रयोजकम् , अन्यथा गृहीतभाग सिद्धर्घटत्वादेवि पृथिवीत्वाद्यरच्छेदेन रू पादि सद्धिप्रसङ्गात् , न च शिखरायाच्छेदेन धूमादिमत्त्वमिात चेन्न,- [ग] फैक्मे बाधमान्तरमाह ( अन्यथेति ) ( अवच्छेऊभेदेन वृत्तिारात) एक स्मन्न धकरण विभिन्न वच्छेदेन वृत्तिरित्यर्थ । दो घतो र साध्यक्त्त्वानयच्छेदकत्व दि) दहिमचानवच्छेदकशिख रापरछेदेन पर्वते धूमादिना वहय दिनाश्नपत्यर्थ । तर पक्षत बच्छेदक शिखरायवाच ठन्ने धमादिमत्त्वस्य तदरच्छेदेन रहयाधनुमिनिजनक्शान पयस्यासत्त्वाद्धेत्यास द्धारति कुतो बापस्यासकीर्णता पक्ष विच्छेदकसामाना धिकरण्यमात्रेण हेतुमत ज्ञानस्यावच्छेदकावच्छेदेनानुमि तजनक्त्वे भागा सिद्धरद पतामसहादिति शश्ते ( अथेत्यादिना ) घटत्यादरित पञ्चमी । । पृथिवत्वावच्छेदेन रूदिसिद्धरसहा दति ) पृथियात्वसामानायिकरण्य मात्रेण पटादी घटत्यायभावरूरभामा सद्धिप्रहेपि तत्सामान धिकरण्यमात्रण सद्वत्ताग्रहसम्भगदि ते भाव । माग सद्धे पत्यानुरोधेन पक्षतावन्छेदकपृमि यो याचशे साध्यस्यानतिरिक्तवृत्चित्वरूप बच्छदकत्यावा ह्यनु मतो तत्र हतो स्वादशावच्छेदकत्वावगाहपरमर्शत्वेन हेतुत्वमास्तम्, पक्षत,वच्छेदकदश ·बाधणाय । दी] अवच्छेदकत्वयोर्वस्तुनोर्भेदात् । शाब्दसामान्यस्याकिश्चित्करत्वात् । अवच्छिन्नावृत्तेरपि च हेतोस्तत्त्वेन गृहीताजायरानानुमिति विरुणद्धि बाध प्रमा । सङ्कपि वातुनोनिासकरात् । सुखाद्यनवच्छेदकशरीराद्यवच्छिन्ना मादौ सुखादिसाव्यकदु सादेर्वर्तमानत्वात् । . , [ग] कालयो स्वरूपसम्बन्ध रूपावन्छेदकत्वावगाहिन्यामनुमिती च न ताह- श.वच्छेदकत्वावगाहपरामर्शत्वेन, तदवच्छेदेन बाधबुद्धयादिरूपप्रतिबन्धका भावसहितसामानाधिकरण्यमानविषयकानुमितिसामनीत तादशानुमित्तिस्वी कारे क्षतियिरहात् , अवच्छेदकत्यपदार्थयो दनैकस्य बाधाभावमात्रात् भ ने प्यन्यस्य भानेधिकापेक्षाया ब,धकामावादिति समाधत्ते ( अवच्छेदकत्वयो रिति ) शिखरावच्छेदेन वयनु मतो तदवच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानस्य हेतुत्व मभ्युपेत्यापि तत्र बाधस्य दोषता व्यवस्थापयति ( अवच्छिन्नावृरोरिति ) शिखराधवच्छेदेन धूम,यसत्त्येपि तदवच्छिन्नत्येन भ्रमविषयीभूतधूमादितस्तद चन्छेदेन वयनुमित्युत्पत्ति बाधप्रमैव विरुणद्धी त बाधो दोप इत्यर्थ बाधबुद्धे प्रमात्वाभिधान तद्विषयदेोपप्रसिद्धिं सूचयितुम् । तथापि तत्रापि स्वरूपसदासिद्धिसङ्कर एवेत्याशक्य तत्सकरस्याकिञ्चित्करत्वमाह (सङ्करेपी ते) (ज नासधशादाते) असिद्धयज्ञानदशाया बाधज्ञानस्यैवानुमित्यनुत्पादनप्रया- जकत्वादित्यर्थ । वस्त्वसङ्करम्थलमप्याह ( सुखाद्यनवच्छेदकेति ) सुस्वार नवच्छेदक यन्नारकीयशरीरादिक शरीरव्यक्तिविशेषादिक वा पक्षतायच्छेदक तदवच्छेदनात्मादिरूपपक्षे समवायेन सुखा दरूपसाध्यव्याप्यन्य दु खा दरूप इतोर्विद्यमानत्य दित्यर्थ । तथा च तादृशोत्तोरसिद्धिावरहात् पक्षतावच्छेदक शरीरविशेषाद्यवच्छेदेन साध्याभावे, सिद्धयायसङ्कीणों बाध इति भाव । व्याप्यवृत्ते सर्वावयवावच्छेदेन वृत्तिमत्त्वे मूलावच्छिन्नवृक्षः क पसयोगी एरा ·गटापरीय दी] कपिमंयोगानवच्छेदकमूलाधवच्छिन्नकपिसंयोगादिसाध्यकवृक्षविशेषत्वा देवर्तमानत्वाञ्च । अत्र चैतत्कालावच्छिन्न पर्वतो वाहमानित गन्दादिव एतत्कालावाच्छन्नपर्वतपक्षकचूमादेरप्येतत्कालावच्छेदेन वहिमत्ताबुद्धिरनुभव सिद्धा नापह्नवमर्हतीत्यभिप्राय । इति दीधितौ वाधविवरणम् । [ग] दृक्षत्वा.दत्यादावपि मलावच्छिन्नवृत्तिकपिसयोगाद्यभावादिरूपयाधस्यास कर इत्याह (कपोति) ननु सर्वत्रानुमितौ साध्ये पक्षतावच्छेदकसामानाधिकर ध्यमेव भासते पक्षताधर्मतावलात् , व्याप्यस्य हेतो. पक्षतावच्छेदकसामाना धिकरण्यरूपपक्षताया व्यापकम्य साध्यम्य पक्षतावच्छेदकसामान धिकरण्य विनानुपपद्यमानत्वात् । न तु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमपि साध्यम्य तद वच्छिन्नत्य विनापि हेतो पक्षधर्मत्वोपपत्ते तद्वलविरहात् ; राधाभावनल,त द्भानेन्यदप्यचाधितं साध्यादौ किन्न भासते । अथ व्याप्यस्य पक्षतावच्छेदक व्यापकरवरूप तदवच्छिन्नलं साध्यम्य तादृशतदवच्छिन्नत्वमन्तरेण नोपपद्यत इति तदवमाहिनः परामर्शात्साध्ये पक्षताव छेदकव्यापकत्वम्पतदवच्छिन्न त्वावगाहिन्यनामेतियुक्तव, अत एव म गासिद्धेषित्वमपीति चेत् : भवतु ताशपरामर्शात्तादृशपक्षतावन्छेदकारच्छेदनानुमिति , न च त वता सङ्कीर्ण बाघसौलम्यम् ; हेतोः पक्षतावच्छेदकधर्मव्यापकत्वे याधासम्भवात् , एवं यत्र यदयच्छेदेन हतुस्तत्र तदवच्छेदेन साध्यमिति व्याप्ती गृहीताया देशकाल म्पपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत जान तदवाछेदेन सा-यानुमितः म्या- देर, ताशव्याप्तिमतो हेतोः पक्षतावच्छेदक्देशकालावच्छेदेन सत्तायाम्तद वच्छेदेन साध्यवत्त्वमन्तरेणानुपपत्तेस्तदासमपक्षधर्मतायलसपरित्येताव- तापि न बाधासकरमौलभ्यम् , मायानवच्छेद दशक सयवछिनपत्ति विशिष्टहती दर्शिताया अवच्छेदशान्तभावेन व्याप्त सिद्धरित्युपाध्यायानुयायि नागापमनुभवायलम्बेन परिहरति (अत्र चति) "गळादिवे" त्यन्त दृष्टान्ता भिमानं भनुभवहााय ।

·बाभग्रन्धः । ६७ इदन्तु बोध्यम्-यादृशव्याप्तिज्ञानात्पक्षतावच्छेदकसाध्ययो. केवल मेकन द्वयमितिरीत्या वैशिष्टयविषयिणी प्रमानुमितिः, तत्प्रमात एय चेद्वार विशेषाभावसहकृतात्पक्षतावच्छेदककालादिविशिरानुयोगिकसाध्यवैशिष्टयवि पयिणी भ्रमानुनितिर्मवेत्तदा गुणादौ द्रव्यवृत्तित्वोपलक्षितसत्तादिवैशिष्टयविषय कानुमित्यौपयिकजात्यादिलिद्गकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्रति योगिवैयधिकरण्यघटितव्याप्तिप्रमातः असनि बाधावतारे तद्विशिष्टवैशिष्टयवि पयिणी भ्रमानुमितिरपि तुल्ययुक्तया युज्यत इति व्याप्ती प्रतियोगितावच्छेद कावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यमनर्थकं म्यादिति दिक् । इति श्रीमहामहोपाध्यायगदाभरभट्टाचार्यविरचिता बाधदीधितिटिप्पणी सम्पूर्णा ।

·॥ श्री ॥
न्यायरनावळी-४
॥बाधग्रन्था
AL
महामहोपात्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचित
श्रीगङ्गगोपाध्य यरघुनाथशिरोमणिविरचिताभ्या
मणिदीधितियां सह,
श्रीकाञ्चीप्रतिवादिभयंकरानन्ताचार्येन
परिगोधित
द्वतीयवारम् ।
काच्या श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरमालायाममुद्रचन ।