·श्रीपरिमलप्रकाशनम्
संख्या-४०
श्रीसुयमीन्द्र
संख्या-1
THAN
जगद्गुरुसर्वतन्त्रस्वतन्त्र
श्रीविजयीन्द्रतीर्थविरचिता
परतत्त्वप्रकाशका *
आंग्ल-संस्कृतोपोद्धातसमेता
'लघुटिप्पणीयुता
.
संपादकाः
सरस्वतीकण्ठाभरणं, विद्यावाचस्पतिः
राजा. एस्. गुरुराजाचार्यः
"
तथा
विद्यारनम् , विद्याभूपणम्
आर. एस् . पञ्चमुखी, ए.ए.,
भारतसर्वकारीय शिक्षा-समाजाभ्युदय
मन्त्रागारस्य धनसाहाय्येनं मुद्रापिता
नञ्जनगूड
श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरद्वारा
( प्रकाशिता :
1972

·प्रथममुद्रणम् : 1972 जगद्गुरु श्रीराघवेन्द्रगुरुमार्वभौमत्रिशतमानोत्सव- श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिररजतोन्मन- सरणप्रन्धः ( सर्वे अधिकाराः प्रकाशकैः स्वायनीकृताः) ) मूल्यम्:-रूप्पपञ्चकम् मुद्रकाः श्रीपरिमल प्रेस् श्रीचामराजद्विमार्गः मैसूरु-४ प्रकाशकाः श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरम् "गोपुरदर्शिनी" राष्ट्रपतिरो नजनगूड (मैसूरु राज्यम्) .

·MANUSCRIPT APPARATUS The Paratattva-Prakashika, a critique on Shivakarnamrita and Shivatattva-Viveka of Appayya Dixitar written by the great Sri Vijayindrathirtha is edited with the texts based on the following manuscripts. The manuscripts are secured from Pandi. Sri S. Venugopalachar of Nanjangud; 'Vidyaratnam' Sri R. S. Panchamukhi, M.A., Retired Director, Kannada research Instit tute; Chairman, Karnataka historical society, Dharwar; Vidwan, *Darshana ratnam' Prof. K. T. Pandurangi M.A., Sanskrit Profe- $50t, Bangalore University; Director, Shri Vidyadheesha Sanskrit manuscript library, Dharwar; Sri Acharya Nagarajacharya of Mapiralaya and also the original Palm-leaf manuscript proserved in 'Sri Suyami-Sumatindra Sanskrit manuscript library of Sri Parimala Research and Publishing House, Nanjangud. A brief description of manuscripts used for the purpose of constituting the text and critical study and research is given below. The alphabet used is Devanagari. 1. Original palm-leaf manuscript: This is borrowed from Sri Suyami-Sumatindra Sanskrit manuscript library of Shri Parimala Research and Publishing House, Nanjangud, which contains 43 Icaves of 2 pages. The size of the manuscript is 19"x1 3/4". Fach page contains 8 or 9 lines. The manuscript is about three centuries old and the hand-writing is very beautiful. 2. (Paper) This manuscript is received from Sri Acharya Nagarajacharya of Mantralayam which belongs to the private col lections of Sri Acharya Venkobacharya. The size of cach page is 13"x3 1/2" and contains 15-16 lines which is well preserved. Ibis is about 150 years old and the Script is legible. 3. . (Paper). This manuscript is received from Vidyaratnam, Panditaraja, Sri R. S. Panchamukhi, M.A., Dharnar. It ·contains 56 Sheets of two pages and the size is 12"x3". Each page contains 13-14 lines and though the Script is small it is Icgible. It is about a century old. 4. 11. (Paper). This is received from "Darshana ratnam' Vidwan Prof. K. T. Pandurangi, M.A.. Bangalore. The manuscript size is 14" x 4" and contains 14 lines. This is about 120 years old. 5. 6. (Palm-leaf). This is borrowed from Pandit Sri S. Venugopalacharya of Nanjangud, which contains 56 leaves of 2 pages, the size being 15"x1 1/2". Each page contains 6 lines The Script is illegible at some places. It about 2 centuries Old. 6. 7 (paper). This incomplete Mss. is also received from Sri S. Venugopalacharya which contains 54 leaves of 2 pages. The siza is 10"x4 3/4" and contains 10 linas each. Out of six manuscripts mentioned above, only I and arc incomplete and have helped verymuch in determining the correct text of Paratattva Prakashika. The style is akin to that of Sri Vijayeendra Thirtha, as it is seen in his other works namely Bhodavidya Vilasa, Nyayamoukthika Mala, Shrutyartba-sara etc. The readings of other manuscripts are given under foot notes at relevant places. On the whole, the text can faithfully be accepted as correct, for the readings do not yary very much. I hereby express my gratitude to all Libraries and Scholors who have kindly lent me the copies of manuscripts. I am also grateful to Sri R. S, Panchamukhi, M.A., who has helped me in research and edition of this work with his useful suggestions in constituting the correst text of the work. Paridhavi Karthika Shukla Balipralipat 6-11-1972 Bighouse, Nanjangud Raja S. Gururojacharya Editor ·sa PARATATTVA - PRAKASHIKA (Original Palm-leaf and 9 Manuscripts) ***** 14 19*49*** * * * * * Tinut!!*** ********** ****** TOP **** *4 +1 *Y** PA 174** *18 *********** ***** * ***** ********* ***** ft xt." ***** Y TU? ******** f titta ** 14* *********** 444 *+ 4+ ********** ** $ 17 ***** *** By: **** 449 **************** Wet 14 WA * ***** M********************************************* *********** ************ CA ** * * *Họ sỹ * * ah #* *************** WWE * to ***** 1 ***** **** ************************** vt fit **** ***** ********* ***** *141435*** 4 NA Original. Begining of First page 2 Original End of the manuscript 3 घ Inner pages 4 9 Inner pages

·श्रीराघवेन्द्रस्यामिनामठाधीश्वरा
परमपूज्या
श्रीमत्सुशीलेन्द्रतीर्थश्रीपादाः
सुधाधमलसद्वोध सुकीर्ति विलासदिशम् ।
सुधीसन्तुत्यमुगुण सुशीलेन्द्रगुरु भजे ॥

·anhvhs * ग्रन्थसमर्पणम् * श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचार्यपदवाक्यप्रमाणपारावारपारङ्गत सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीमद्वैष्णवसिद्धान्तप्रतिष्ठापनाचार्यश्रीमजगद्गुरु श्रीमन्मध्वाचार्यमुस्यमहासंस्थानाधीधर श्रीमन्मूलरामचन्द्रदेवदिव्यश्रीपादपगाराधकश्रीमद्रायवेन्द्रगुरुसार्वभौम- मठीपदिग्विजयविद्यासिंहामनाधीश्वरविद्याचक्रवर्ति परमपूज्य श्रीमत्सुशीलेन्द्रतीर्थश्रीपादानां चरणसरोजसनिधौ सभक्तिप्रकर्ष समपितोऽयं ग्रन्थः राजतेतराम् ·TABLE OF CONTENTS Page 1-10 11-26 1-vii ix-xxxii mom 004 1 Dedication 2 Our Selves: (Sri Parimala Research and Publishing House) 3 Introduction 4 श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरोदन्तः 5 उपोद्घातः । [ अन्धकर्तृपरिचयः III परतत्त्वप्रकाशिकापरिचयः IV ग्रन्थमातृकाः 6 श्रीविजयीन्द्रतीर्थविरचिता परतत्त्वप्रकाशिका ( (Text of Paratattva-Prakashika) 7 Appendex: i) Purva &Uttara Mimamsa Sutras, Adhikarapas and Nyayas etc., cited in the Paratattva-Prakashika ii) List of works quoted in the Para. tattva.Prakashika 8 Brrata Xxxiji-Lii Liii-Lvi LVI-LIV " " 1-87 Imrna 91 93 97 Pun

·Founder of
Sri Parimala Research & Publishing House
Late SRI SUYAMINDRA TIRTHA SWAMIJEE
of Sri Raghavendra Swamy Mutt
NANJANGUD
.
*-
+-
-
।
--
सुग्वतीर्थमताब्धीन्दं सुधीन्द्रसुतसेवकम् ।
सुधापरिमलासक्तं सुयमीन्द्रगुरुं भजे ॥

·BRINDAVANAM OF
Sri Vijayeendratirtha Swamijee
KUMBAKONAM
भक्तानामानसाम्भोजभान कामधेनवे ।
नमता कल्पतरवे जयीदगुरवे नम ॥

·10 "विद्याऽऽत्मनिभिदायोधः SRI PARIMALA RESEARCH AND PUBLISHING HOUSE, NANJANGUD aim OUR India is eminently a land of Saints and Sages, whose influence has formed the warp and woof of Indian culture of these leaders of our inner culture, spiritual power house, Sni Raghavendra Swamy of Mantralaya claims the foremost place in our reverence and gratitude He was an Aratara purusha, come to us for our exaltation Service to fumaoity has been his only He helped many in his previous avataras as Prahlada and, thc Raja of Bactria, (Bahlika) and, Vyasa Raja Muni of Chandrika fame Today it is exactly three hundred years ago, Guru Ragha. vendra entered into his own samadhi of his own accord and continues to bless us from his hallowed retreat It is but fair that we should celebrate the Trı centenary of his disappearance from our sight on the dawn of the fourth century Along with this festival, we are today celebrating the Silver Jubilee of our Parimala Rescarch and Publishing House In loving memory of the great Guru and the Silver Jubilee festival of our Research and Publishing House, we are happy to release to the public about sixteen volumes of our plulosophical publications and a Parimala' Souvenir Our History On this auspicious occasion, we recall our arms and reiterate our desire to dedicate ourselves for furthering our aims and activities in the senice of our ancient but cternal Hindu culture In our longest bistory ranging over more than six millenniums, our predecessors have left behind them, an amount of accumulated knowledge, which is very difficult and impossible to cvaluate Our richest treasure bas dwindled considerably owing to the vandalism of man and ume, beyond all repair and rescue Yet, 1 ·we feel, enormous amount of such spiritual, cultural treasures are lying behind, neglected, in many a dark corners. Watten in different scripts and on different materials, a host of scholars are required to rescue and resuscitate them This is a task for the Government millionaires with their enormous tesources or Undeterred by the immensity of the task, we resolved to contribute our mite in this glorious task of salvaging our Hindu culture, spite of our limited resources But we had one great sage behind us egging on to undertake the venture, that is the late Sn Suyameendra Tirtha Swamigalu of Sri Raghavendraswamy Mutt of Nanjangud, who fittingly occupied the throne of Sri Madhvacharya (Raghavendra Swamy Mutt) for nearly 3 decades. The late saint was inspired to work for the cause of Hindu culture and shouldered on us the great but sacred responsibility of preserving and propagating our culture, at any cost. Hence a small group of young but enthusiastic scholars who were the descendants of Sri Raghavendra Swamiji banded together to fulfil the sacred command of the Guru, they were the late Dr H K. Vedyasa Acharya, MA,P hd, and "Vidyavachaspathi Vedanta Sıromanı Kavitılaka Raja S Gururaja Acharya Thus a small association called "The Parimala Research and Publishing House" was constituted on the sacred Narasimha Jayant day in May 25th, 1945. Then we started on our voyage of discovery, accompanied by Vidwan K Srinivasa Acharya and the late Vidwan U R Ranga- Dathacharya, and trudged and travelled all over the important cities of the Deccan and South India, yz, Tanjore, Kumbakonam, Srirangam, Madura, Trivandrum, Pollachi, Madras, Coimbatore, Salem, Nanjangud, Sosale, Bannur, T Narasipur, Hassan, Mysore, Bangalore, Tumkur, Hıriyur, Chellakere, Davanagere, Chikkamagalur, Honnali, Kadur, Kolar, Mulbagal, Mangalore, Udipi, Bellary, Hospet, Kamalapur, Kampli, Ramasagar, Harapanahalli, Harihar, Haveri, Ritti, Savanur, Alur, Hubli, Gadag, Dharwar, Bagalkot, Bijapur, Belgaum, Adoni, Karnul, ·Mantralaya, Veni Somapura, Aijee, Manavi, Raichur, Ling. sugar, Gulbarga, Hyderabad, Miraj Shabad, Pandarpur, Kolhapur, Sholapur, Poona, Bombay and other places, hamlets and towns We contacted the scholars of all the three schools of Philosophy and examined thousands of palm leaf and hand. written paper MSS and secured as much as possible for our Research Library We visited the leading oriental libraries in Mysore, Tanjore, Madras, Hyderabad, Travancore, Cochin, and other private collections such as those of the late Dr Nagaraja Sarma We copied as many as possible old MSS and many we bought for a price from the trady owners, in places like Rattı, Haveri and Chitradurga, and others were received as gifts from their generous owners In our travels, we found many incomeplete MSS; but were also glad to discover that there are still several rare and unpublished works It is only quite a recent knowledge, that literary giants like, Sri Vijayeendra, Sudheendra, Sumateendra, Vadeendra and others had written hundreds of books It is our good fortune that we could secure nearly 100 MSS of the writings of those sages-Thus our tradition was confirmed that there must be many more to be recovered by us In a way we are happy yet humble that we have done some work for the cause of our learning Those MSS form our proud treasure house of knowledge It is our eamest desire soon to publish & descriptive catalogue of the rare books our sacred collection with us in Our Thus for nearly three decades we have been engaged in our labour of love, inspite of expenditure of money and human energy We have been enabled to publish in all 36 books from our research bureau, and on this occasion sacred duty is to acknowledge the help rendered to grudging by the following galaxy of matchless scholars, yz, Durgam Bhimacharya, D Vasudevacharya, N Vajayeendra Acharya, Acharya Venkobacharya and other learned men US Un- 3 ·On this occasion, again it is our duty to remember with gratitude unstinted, and generous encouragement by the late Sri Suyameendra Teertha Swamiji and the yoeman service rendered by the brilliant and erudite but short lived scholar the late Dr H K Vedavyasacharya, MA, Phd, We miss them very sidly on this auspicious day, with great wrench in us Our Future Alins (1) Collection of ancient M$S (2) Their preservation, (3) Copying them de novo, (4) Reserrch (5) Publication, ( Publishing in simple, easy, Kannada, Tamil, Telugu, Hindi and Engush, several Sanskrit works, appointment lecturers of Hinduism, (8) Foundation of a study circle of our sacred books, (9) Spreading abroad, our collected treasure house of knowledge and the eternal message of the Sage Sri Raghavendraswamy Our Publications (1) Sri Survrateendra Vyaja Kai ya --by U R Ranganatha Acharya (2) Drishtāntha Sathalam -by Raja S Gururajacharya (3) 'Brahmasutra Ngāja Sangra' --by Sri Vijas cendra Teertha (4) Modona's Talha Vada --by Dr H K Vedavyasachana (5) Prātasankalpa Godja -by Sri Raghavendra Teertha (6) Dvaita Vedanta ---by T K Venugopala Acharya (7) Sana Sanasara Nandana -by Sri Vijaycendra Teertha

·(8) Bheda Vidya Vilasa
-- by Sri Vijayeendra Teertha
(9) Naradiya Siksha (Kannada)
by Prof. D. Vasudevacharya
(10) Sanatana Dharma Pradeepa (Kannada)
-by' Raja S. Gururajacharya
(11) Guru Charite (Kannada)
-by H. K. Vedavyasa Acharya, P.hd.,
(12) Sri Hari Guru Stavaraja (A collection)
(13) Sri Hari Guru Kirtana Tara Hara (“Kamalesha')
--by Raja S. Gururajacharya
(14) Sri Kanialesha Keertana Manjari
(with musical notation). by Raju S. Gururajacharya
(15) Upasaınlara Vijaya
--by Sri Vijayeendra Teertha
(16) Sattatha Ramavali (Articles in Sanskrit, Kannada and English)
-Sri Suyameendra Teertha commemoration volume.
(17) Sri Ramacharita Manjar!
-by (Sri Raghavendra Swami)..
Comm. by Raja S. Gururajacharya
(18) Sri Ragharendra Vijaya Kavya
by Sri Narayanacharya
(19) Jagadguru Sri Raghavendra Swamigalu (Kannada)
-by Mula Raghupati
(20) Daity'a Balaka Prahlada
--by Dr. R. S. Panchamukhi
(21) Sana Sarrasra Khandana (11 Edition) Sri Vijayindra Tirtha
(22) Jagadguru Sri Raghavendra Suami (Hindi)
-by Tr. S. K. Venkataramanacbana
5

·(23) Jagadguru Sri Raghavendra Suamy
-by Tr Sri G B Joshi (English)
(24) Jagadguru Sri Raghavendra Suany (II Edition)
—by Mula Raghupati
(25) Prames a Nava Malika (Anu Madhwa Vijaya)
--Comm by Sri Raghavendra
Swami before he became
Sanyasi
(26) Karnataka Hardasaru (A critical study
of Hardasas of Karnataka)
--by Late Dr H K Vedavyasacharya
(27) Teertha Prabandha -by Sri Vaadıraja Tirtha
-Kannada Comm by
Prof S V Bheema Bhatta,
(28) Mahabharata Manthana
-by Late Sri R S Despande
(29) Sanatsujateeya (Trans)
-by Sri T K Venugopal Dasaru
(30) Mantralaya Prabhu
-by Raja S Gururajacharya
(31) Parimalarya Pattabhisheka
-by Raja S Gururajacharya
(32) Sri Guru Gunastala (Srinam Vadeendra Teertha)
-Tc Raja S Gurucajacharya
(33) Sri Dhirendrashtala (Satari Acharya)
-TT Sri Ritt: Venkannacharya
(34) Sri Vishnu Sahasranama Stotra (Origmal)
(35) Ajay) a l'ijajecndraru (critical appreciation)
by Raja S Gururajacharya
6

·(36) Sri Hari Gurustavaraja (II Edition) --(a collection) Pamphlets also (1) Mantralaya Yatra -by Raja S, G. Acharya (2) Ramacharitra Manjar --Tr. Shatpadı metre by R.S.G. (3) Krishnacharita Manjani --Tr Shatpadı metre by R.S.G. (4) Duritapahāra Stotra by Sri Vijayeendra Tecrtha -Tr. by Raja S. Gururajacharya (5) Dasaiatara Stavana -by Sri Raghavendraswamy -Tr. by Raja S Gururajacharys (6) Venkatesa Kalyana —by Sri T. K. V. & Others The 'Parimala' Journal Our sole dominant aim has been to bring to light, the vast depository of Hindu culture in its different faces, of Philosophy, Literature, Religion and culture, embedded in hundreds of volumes, and couch them in sweet kannada for the benefit of the countless millions of the followers of the guru. It is the sacred duty of all those followers of Sri Madhwachrya to uphold and propagate his philosophy of realism. We have Published special memorial numbers on: (1) Guru Raja Sri Raghavendra Swamy. (2) Teckacharya. (3) Chandrika Acharya (4) Sri Suyameendra Teertha Special number. (5) Sri Sujayeendra Teertha, Special number. (6) Purdodara Dasa, 4th Centenary Special number. (7) Sri Suyameendra Teertah's Diamond Jubille number. (8) Sri Vidya Payonidhi Teertba Special number.

·It is also our pleasant duty to remember that the great encouragement given to us by our Sri Suyameendra Teertba has been continued by his worthy successor Sri Sujayeendra Tecrtha and we undertake our future task fully fortified by bus holy blesse ings to guide and protect us We are quite conscious of our short comings due to economic disabilities There are still several hundered Mss awaiting publication They require to be published in original and in our regional languages for the benefit of the vast majonty It is also our carnest desire to publish our journal 'Parimala' in all our local languages These will be our future task ve must undertake Such a task of collection, publication and translation will require several lakhs of rupecs We require the help of pandits and poets in our tash This immense task can be made liglit and possible, only if our mutts, our government and millionaires come forward offering their help and cooperation So on this occasion we again appeal to all those people to help us, to guide us, to support us We give below, a list of 16 books, we are releasing for the public on this auspicious occasion (1) Parafattia Prakāsıka -by Sri Vijayeendra Teertha (2) Sri Krishna Charitra Manjari -by Guru Sri Raghavendra Com by Sri Narayanacharya (3) Sri Krishna Charitra Manjar Sri Raghavendra Swamy (Kannada Tr) mby Raja S Gururajacharya (4) Sri Ramacharitra Manjari -by Sri Ragahavendra Swamy 8 ·Sanskrit Com by Sri Lakshmi. naraj anacharya Kan Com by- Raj? S Gururajacharya. (5) Katakopanishad Khandartha —by Sri Raghavendra Swamy (6) Katah opanishad Srra han Tr by-Prof S V Bheema Baht (7) Prameja Sangraha —by Sri Raghavendra Swamy (8) Taliva Sankly anam (with Teeka and Com by--Vijayeendra Thirtha and Ragavendra Tirtha) (9) Tarna Sankhyanam Com in Kannada by- Vidwan Ritti Venkannacharya (10) Sr Njaja Sudha Parimala Prasara -by Vidya Ratnam Late Acharya Venkobacharya (11) Sri Nyaya Sudhia A critique (in Engligh) by Vidya Ratnam Dr RS Panchmukhi, MA (12) Bharala Deshada Sumsi riti Parichaya -by Sri R S Panchamukhi (13) Jagadguru Sri Raghavendra Swamy (Kannada) -by Mula Raghupatı' (14) Jagadguru Sri Raghavendra Swamy (Hindi) by- "Sri Ramana” (15) Jagadguru Sri Raghavendra Swamij The great Saint of South India To by Vidwan Sri G B Joshi 9

·(16) Parimala Souenir (Kan Sans
English and Hindi)
(17) Geetartah Sangraha (in tire press)
By--Guru Raghavendra Teertha
Our jodebtedness and thanks
Now we thank all those who helped us with gifts of
palm leaf, Mss in research work, in collection, in Editing in
printing, Proof correction, translations into English, Kannada,
and Hindi and we pray that may God and the great guru will
bless thein
in final, we wish that our country may attain peace and
prosperity, based on our Sanathana dharma of the Aryan
Risbis Let the thirst for knowledge and truth increa se day by
day Let our own Research and Publishing institution grow
in stature and volume, serving as a beacon light for all our
country men May God grant us ability to serve the noble
cause and facilities to support them This is our Prayer to Our
Great Guru Sri Raghavendra and God Mula Ramachandra
Murthy.
Palace Road,
Nanjangud,
29-9-1971
RAJA S GURURAJACHARYA,
Director and Editor-in-Chief,
Sri Parimala Research and
Publishing House
10

·Saraswathi Kanthabharanam, Vidyayachaspati
Raja S. Gururajacharya
Founder, Director and Editor of
Srl Parimala Research and Publishing House, Nanjangud

·SRI RAGHAVENDRA SWAMIJI'S
MOOLA-BRINDAVANAM
MANTRALAYA
Pyart
HTTोमाजी जोडला
SEARRARAM
FAXIRCHIKEPEHAant
Here
दुर्वादिध्यान्तरवये वैष्णवेन्दीवरेन्दथे ।
श्रीराधरेन्द्रगरचे नमोऽत्यन्तदयारो ॥

·Sri Gururajo Vijayate PARATATVA PRAKASIKA INTRODUCTION : The work published here for the first-time was composed by Sri Vijayindratirtha Srīpāda the celebrated saint philosopher of South India. He has written as many as 104 works of great philosophical merit all directed to expound and defend the Siddhānta • of Sri Madhvāchārya against the criticisms of the scholars of opposite schools of thought - Particularly Brahmâdvaita of Sri Sānkarāchārya and Sivādvaita of Srikantha. The greatest protagonist of the latter school was Sri Appayyadikshita, a trenchent critic of Madhva Siddhānta. Sri Vijayindratirtha spared no pains to silence and put down his adversaries particularly Sri Appayyadikshita in scholastic disputation. The present work Paratalva Prakāśikā is a direct reply to the works of Sri Appayyadikshita, viz. Sivatatva Vivêka and Sivakarņāmritam which aim at establishing that Para- Brahma or Paratatva taught in the Brahmasutras of Badarayana (ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॐ and ॐ जन्माद्यस्य यतः ॐ) as the Creator of the Universe is Şambhu or paraşiva and not Vishņu as explained by Sri Madhvā. 'chārya. Though the subject appears to be sectarian, it has a great philosophical significance in that it cuts at the very root of Vaishnavism and Vaishnava philosophy. Sri Vijayīndratirtha as a faithful exponent of Dvaita Vaishṇava Siddhānta of Sri Madhvāchārya took the challenge of Sri Appayyadīkshita and smashed tooth and nail all the arguments of his opponent by objective analysis and critical dispensation. It is worth- ·12 while to acquaint the readers with the thesis of Sri Appay vadikshita and the defence of Sri Vijayindratirtha in the words of the combatants. In fact Sri Vijayindra summarises the argunicnts of his adversary and presents his position faithfully to rcfutс him finally: Both have advanced Sastraic rcasons in support of their thcscs and Icft ilic rcader to judgc for himself about the correcincs of thcir conclusions. Since Sri Vijay indratirtha has survcyed the entire position of Sri Appayyadikshita and refuted liis arguments by proſusc quotations from the Upanishadic Texts, Bralimasūtias of Bādarayana and the Purva mimamsã of Sri Jaimini and shatterсd the vicw-point of the Saiva Scholar, onc is driven to accept his powerſul defence and proclaim the great truth of Sri Madhva Siddhanta that Vishnu tlic Lord of Prokrili is the fuighest deity who can confer emancipation upon his devotees and Siva or Sambhu the presiding god of oferlara-Tatrs is lower than Chaturmukha Brahmi the controlling divinity of lahat Talra a higher principle than Ahaulāra Taiva -bosh of ilıcm being Inwer than I'ralriti or Avyalia Taiva con led by LalsmiIt is gratifying to note that the scholastic discussion of defence and refutation is purely objective and impegnalandress upon the strength of evidence put forth by each party in his suppx! Sur lilihis salec luis portin lujemy in 1. perable to tlor Si: harrimiter at follows: Tor?**: *'*"*:*7*:1 11.3 inc:: 11 movemento young mot Picture!! forma, to'simest ·13 तन्निरासप्रकारोऽत्र संक्षेपेण प्रदर्श्यते । शिवतत्वविवेके यः प्रपञ्चेनोपादितः ॥ -शिवकर्णामृतम् "Sadāśiva-Sāmbamūrti is Parabrahma. A speck of his Vibhuti (mysterious power) is the world according to the Vaidikas. The Pāñcharātras (the followers of Pancharitra Agama) on the other hand, hold, out of intolerance of the above view, that even the Vedas teach the superiority of Vishņu. The refutation of this view which is done in great details in Siva-tatva Viveka is done here in briel". . Sri Appayyadikshita, however, exhibits his lower vein at the end of the opponent's argument (पूर्वपक्षसंक्षेपः) by calling his opponents as मूवतान्त्रिकाः (stupid Tantrikasritualists), while he considers himself as the Advocate of Vaidika Tradition or the philosophy of the Vedas, He sums up the opponent's view in Sivakarnāmrita in the following words :- तस्मानागयणम्य सर्वकारणत्वेन स्वोत्तमत्वात् ब्रह्मशिवादीना तत्परत्वाच स्थिरपुरुषार्थप्रेप्सुमि. स एवोपासनीयः प्रपत्तयश्च । कारणं तु ध्येय इति आथर्वणिक श्रुतेः 'यो प्रमाण विदधाति पूर्व यो व बेदांध पहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धि- प्रकाध मुमुक्षुबै शरणं प्रपद्ये' इति श्वेताश्वतरमन्यांचेति । मुधारन्धं विहायान्यन्मूनायिकजस्थितम् । संप्रदेश निराकार्य सारभूतमिहानिलम् ।। "I refute here only the essential arguments, leaving off thc chafr—the vain babbling of the stupid Tantrikas". The Pirvapaksha summarised in his work represents the position of the Vaishnavas. In his सिदातसंक्षेप he has attempted to show that Išāna-Isvara-Rudra ·14 Sarmbhu Parasiva is the liighest Deity (परतत्व) who can confer Mukti and that Bralımā and Vishnu arc his creations and dependents. He has concluded his theses in the following words :-- तस्मात्कारणत्व-सर्वाधिष्ठातृत्व - अनन्यनियम्यत्वादिगुणगणयुक्तं ब्रझ परशिव एवेत्यस्मिन्नथें सर्वश्रुति-स्मृति पुराणानामविप्रतिपत्तेः सदाशिव एव परमपुरुषार्थप्रेप्मुभि- रुपासनीयः प्रतिपत्त यश्च । 'कारण तु ध्येयः', 'यो बहाणं' इत्यादीनामपि तद्विपयत्यात्, 'यो ब्रह्माणं' इति श्वेताश्वतरमन्त्रम्य 'नमस्कुर्यान्महादेवं प्रश्न सत्यमितीश्वर । निवेद- यीतचाऽऽत्मान यो ब्रह्माणमितीश्वरे' इति कोम परमशिवपूजायामात्मार्पणे विनियोज- नेनाऽपि तद्विषयत्वस्य स्फुटत्वात्। अथर्वशियावसाने "शिव एको ध्येयः शिवरः सर्वमन्यत्परित्यज्य समासार्वशिखा' इति सर्वतरपरित्यागेन परमशिवस्य ध्येयत्वं विधाय इतोऽधिकमुपदेष्टव्यं नास्तीत्यवधारणाय तस्मिन्नथें स्वसमासेः स्वयमेव प्रतिपादनाचेति सिद्धम् ।। To arrive at this conclusion Sri Appayyadikshita has mainly drawn upon the Atharvasiras (Upanishad), Kaushitaki, Svetasvetara, Lingapurana etc. and interpreted even Purushasukla and Subalõpanishad which are purely Vaishnava, as teaching Siva as the Highest Supreme Deity. In this discusssion, his arguments are claimed to be supported by the rules of Mimāṁsā stītras of Jaimini. . The entire treatment of Sri Appayya Dikshita has been recounted by Sri Vijayīndratīrtha most faithfully in his genguata and his arguments met by more powerful counter-arguments in his fogja in the present work. This is described below in fuller details from the Paratatva prakasika. The work is divided into three parts (1) पीठिका or preface (2) पूर्वपक्षसक्षेप-argument of the questioner and (3) fegra or conclusion or Judgment in which the opponent's position has been shattered to pieces by ·15 putting his arguments to most stringent critical tests and declaring their hollowness on logical grounds In the diffi, Sri Vijayındratirtha has, as a skilled debitor, established the relevancy of this discussion in the Vedanta philosophy of Sri Bädarāyana In O BATETEI 47 the attribute of world creation etc. is proved to be the characteristic of Brahman in surat মালিসামা It is necessary to know who this creator Brahman is -Vishnu-Hiranyagarbha-Rudra, Indra, Pasupati etc, since they are similarly described in their respective texts so that he may be meditated upon by aspirants for emancipation from this wordly misery, according to the principles of Taus19-974 All the gods are not competent to conſer Mukti Among the several deities described in the Vedas, one should be selected as the lughest, according to the dictum of छागन्याय (the general term पशु in पशुमालमेत has been restricted to जग (goat) in the sutra छागा ना मन्त्रपर्णात् VI, 8, 31) In the Purvapaksha, he introduces the different views of thinkers advocating Siva or Hiranyagarbha as the Crcator-Brahma Sri Appayyadıkshita is referred to as afa74226, since he calls thc 7 as Vaidikas and the Vaishinavas as Pancharatras or Tantrika as se lave scen above इस पनिवेदिकमन्या मुमधुशेष परतन्य रुद्ररूपमयेन्यगीयते। अन्ये तु हिरण्य गर्ममेपेयाचभने । भीमरपूर्णप्रमनिदेशिस्मार्वभौमदर्शितशास्त्रमरणिप्रपनास्तु नामयण एवं परतयमिन्याहु । तप रुद्र एव पर तत्वमिन्यगीतामयमाशय ! The pscudo vaidihas consider Rudra as the highest god ind others, Hiranyagarbha (Brahma) But the followers of the path of Sastra shown by the Teacher-Emperor ·16 Srı Pürna Prajita (Sri Madhvāchärya) proclaim that Nārāyana is the highest truth (qacal Sri Vijayındra tirtha has admirably summarised the arguments of Sri Appayyadıkshita given by the latter in the Siddhanta Samkshepa of the Sivakarnāmrita The position of the Saivas is set forth below (1) In the Chhandōgya, Vijasanıyaka and Taittiriya Upanishads, the creator of the world is called Sat Brahma 'सदेव सौम्य इदमग्र आसीत् ब्रह्म वा इदमय आसीत् etc This general attribute Sat and Brahman is specificd, after query and reply, to be $37 (Rudra) in the Svetāsvatara upanishad 'सयुक्तमेतत् क्षरमक्षर च व्यक्ताव्यक्त भरते विश्वमीश' तथा च सदादि ATSTUETZGT विशेषपयवसानमाकाक्षमाणाना रुद्र एव पर्यवसान farfa I (p 8) 12, Mahópanishad states that Nārāyana alone existed in the beginning एको ह वै नारायण आसीत् | How can Rudra be the creator? This is replied, No The terms à indicate that it is not a decisive conclusion Svetasvatara is definite in concluding that Išāna (Sıva) and no other god should be meditated upon to obtain emancipation So Siva is Paralatva since the conferer of Möksha is Paralaiva This is supported by the Kaivalyopanishad 'उमासहाय परमश्वर प्रभु बिलोचन नीलकप्ठ प्रशात । सत्वा त मृत्युमत्येति । नाऽ य पथा विमुक्तये।' (p 8) (3) But, the Purushasukta definitely asserts that Purusha Nārayana is the giver of Muktı So, he is Paratatva (तमेव विद्वानमृत इह भवति । नाऽन्य पथा अयनाय विद्यते) It is replied that the expression Jirqazanara occurring in Purusha sukta proves that Purusha is Isaña (Rudra) and not Narāyana It is true that in the Nārayanopanishad, Nārāyana is described as the creator of Brahmā, Rudra elc and VICT ·17 Rudra cannot be called the Creator. But in the Atharva Sīras (upanishad) it is stated that all the gods approached Rudra and asked him who he was. He replied "I am, I was and I will be and none else than myself can be so". How can he be born of Nārāyana as stated in the Nārāyanopanishad? It may be conceded that Rudra of the Nārāyaṇopanishad is different from Para-siva who was no doubt the cause of the Trio-Brahmā, Vishnu and Rudra. The statement of Svetasvatara "afaqat fara gata:"supports this conclusion The Atharvasiras upanishad concludes by the process of question and answer, that Parasiva was the creator of Nārāyana from whom were born Brahma, Rudra and the five elements etc. (Mahābhārata) from the latter (Brahmā) were produced bythe later creations. (न तबलेन कारणं तु ध्येय इति श्रुतिप्रतिपन्न शंमुशब्दित परशिववत् तस्य (चतुर्मुसस्य) Ekta ETFR77781977: 1p. 10). It may be observed that the Trio (Brahmā, Vishnu, Rudra) is mentioned along-side, the five elements among the creations of Paraśıva. This is supported by the Taitiriyopanishad as stated above. (5) It need not be supposed that the expressions 'यो देवाना प्रथम पुरस्तात् विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः, हिरण्यगर्भ पश्यन जायमान । of the Taittiriya Upanishad are Anuvāda with reference to the Nārāyaṇopanisbad 71097156AT 5997' which is a conclusion. This is not correct since the production of Rudra is not referred to in the above passages for bcing refuted by the Nārāyaṇopanishad. The relative appendix यो देवानां (यदुपबंध) does not necessarily indicate its being an 3 for it (18789) is found and can be used even in conclusive sentences as in यदापोऽयापालोऽ. मावाम्या पौर्णमास्या चाच्युतो भाति । (अप्रसार्यरवेन सत्यपि यदुपये 'वचनादिष्टि- पूर्वमित्यादिना विधित्वमेव पूर्वतन्ने व्यरस्थापितम् ।-p. II) ·18 (6) It is plausible to suggest that Rudra and Nārāyaṇa might both be taken to be creators of the world alternately indifferent kalpas (periods). LAITT45- योयोरपि अण्डपद्मयोरिव कल्पभेदेन जगन्जनात्यसंभवात् । 17) It is true that Siva is not mentioned by name as the creator of Chaturmukha Brahmā etc in the Svetaśvatarõpanishad But the context that the produced Brahmā should have one producer, drives to the conclusion that I'śvara mentioned closely should be his creator according to the dictum of अपरिमिताधिकरणन्याय in which 379fica (limitless) is explained to mean ‘more than one thousand due to its vicinity to the word सहस्र (सन्निहिन महस्रशम्दानुरोधेन सहस्राधिकबहुत्वे पर्यवसानं दर्शितं । ) 8) No doubt the Taittiriõpanishad introduces Narayana as the highest god महस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वसभुवं । विश्व नारायणं देवं अक्षर परमं पदं ।। But it starts with तमकतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशं and the beginning which is uncontradicted (qasrafata) is more powerful So, the above expressions should be interpreted so as to accord with Siva who is Parataiva. Sri Vijayındratirtha has refuted the above arguments by quoting the Nyáyas of Purva and Uttara Mimāmsā besides advancing an array of evidences from the Upanishads, Purāņas, Mahābhārata and Agamas. This is given below in brief : REPLY (1) नागयण एव मुमुक्षुज्ञेय पर तत्वं । Nārāyana and none else is the Paratatva who should be meditated upon by the aspirants of emancipation. The Mahopanishad states :- + ·19 एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेगानो नेमे द्यावापृथिवी...ब्रह्मा चतुर्मुरगोड- जायत। ...ललाटात्म्वेदोऽपतत् म्वेदावदमभवत् बुद्धदात् व्यक्ष शूलपाणिः पुरुषोऽ- जायत। and the Nariyanopanishad recites 'अय पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति । अथाऽऽप: ससर्ज ! नारायणाद्रहा जायते । नारायणाद्रुद्रो जायते । नारायणात्प्रजापतिः प्रजायते । etc. Both are, in almost identical words, unequivocal in stating that Nārāyana alone existed before creation and created the whole world including Brahmā and Rudra (तस्यैव...ब्रह्मे- शानादि सहितकस्नजगत्कारणत्वावधारणात् ।-p. 13) There is no deterrent statement denying the attribute of creation to Nārāyana. The general negative state ments like नान्यो मत्तो व्यतिरिक्तः etc. of the Atharva Sikha and Svetāśvatara admit of specific provisions. The suggestion of Rudra and Nārāyana as Creators of the world in alternate kalpas is untenable since Rudra will have to be dcprived of the function of creation in the Kalpa when Nārāyana is the creator and Vice versa. Further, there is ample śruti and other evidenc to hold that Rudra of the Atharva siras is identical with the internal controller Nārāyana abiding in Rudra, since the aid of Vikalpa (option of alternative interpretation) which is vitiated by cight kinds of defects should not ordinarily be invoked to explain ambiguous statements when they can be explained otherwise. Iśāna is explicitly excluded as non-existent in the beginning of creation whereas Nārāyana was active and set himself to create the world. So Isana could not be the creator :- नारायणजन्यत्वेनोदाहतश्रुतिप्रतिपन्नो रुद्रः गुगभूतमूर्तित्रयातर्गतोऽन्य एवेशान- शभितारशिवादिति निरस्तम् । नेशान इत्यनन्यसाधारणेशानशब्दितस्यैर सर्गाच समये भुया निषिद्ध येन तस्यैव श्रुतिप्रतिपन्ननारायणकार्यतया स्वीकार्यत्वात् ।-p. 15 (2) That thc anuvada and vidhana are inter-relatcd and without previous reference, no negation (निषेध) ·20 or statement (4) can be made of a thing is, no doubt, acceptable. But though in garai 44* GREN, a: is not decided to be Rudra the expression arreu gar eiga can be understood to refer to Nārāyana as creator in the light of another statement in the upanishad viz इदं तर्हि प्रजायते हर आसीद्यस्मिन्ना दित्य etc. where हर (siva is stated to be produced from Prajāpati. So, in this case अनुवाद not necessary for a statement (FF). Even if it is considered necessary, the Mahõpanishad need not furnish an anuvāda as supposed, but the Subalopanishad passage अमूलमनाधारा इमाः प्रजाः प्रजायते दियो 2 F 14: will furnish the anuvāda of Nārāyaṇa for whom the Nārāyaṇōpanishad attributes the function of creation afresh. मुचालोपनिषद्वचनेनान्येन वा तुल्यविषयेण जगत्कारणत्वेन प्रासं नारायणमनूद्य उदाहनमहोपनिषगरायणोपनिषद्वचनजातेन तदप्राप्तत्वेन ईशानाय- H7269 2140 15149FR SITE Tag fauna 1---p. 15). This new statement is in (not known before) from any of the Upanishads including Subālöpanishad (ATORI ब्रह्मेशानाद्यभावरत्वं वा तन्जनात्वं वा तल्लयाधारत्वं वा प्राप्तमुपलभामहे । तथा चान्य- तोऽमासस्य विधानाय निषेधाय वा उदाहृतवाक्यद्वयं प्रवृत्तमिति तस्यानुवादत्वेऽपि f#477984 |--p. 17) Under the circumstance, it is impossible to credit Siva with any semblance of creation of the world as held by Psuedo Vaidikas. The non-existence of Isāna at the beginning of creation debars him from the functions of creation at any time, for Nārāyaṇa the sole creator exists at all times whereas Išāna does not. As stated above सत् , आत्मा, ब्रह्मन् etc. are introduced as the creators of the world. These general terms are restricted to convey the sense of Nārāyana only by the specific statement of QFT & ART99 31817, just as the word पशु (animal) in यो दीक्षितो यदभीषोमार्य पशुमालभेत comimon to cow, ·21 mean buffalo, horse etc is restricted to STT (goat) only by the exclusive reference to the tat and marrow of the goat in आमहे छागम्य वपाया मेदसोऽनुबहि according to the Sutra छागो या मन्त्रात्-~-VI, 8, 31 In the light of the above evidence, the statement of the Atharva Sikhā in the reply of Rudra to the gods that Rudra "was, is and will be should be interpreted by filling up the lacuna by the words "after the birth of Brahma from Nārāyana, I was born and was helpless at all times to create the world thereafter, independently (सर्गायतमये अविद्यमान नागयगाझोत्यत्यनतर उत्पन्नोऽह यदुत्पत्य- नन्तरभाविकार्यजातात्पथ ममेक्सत्सर्जनाग्रथमसहायोऽन्यनिरपेक्ष समर्थ आममिति अर्थपरतया तद्योजयितु शक्यते इति ।) The Adhyahara (अध्याहार) is not baseless नारायणाद्रो जायते इति वाक्यस्यैव मानत्वात् ।-p 19 So the specific mention of Narāyana restricts the sense of Atmā, Brahma and Sat as in यदाहनीये जुहोति which is a general mjunction of होम the texts पदे जुहोति, गार्ह 'त्ये पत्नी Praia gala restrict its scope to Garhapatya Fire and Patni Samyāja (3) The description of Rudra in Atharva Sikha cannot be taken to indicate his all-abiding quality (aafaaff477) which is the exclusive attribute of Nārāyana as expluined by Vāmadeva Siva) 376 4617 Fring in the Sutra 'शास्त्रदृष्टया तूरदेशो वामदेवत् The passages statione प्राविशत् , अहमेक प्रयममास refer to Narayana by 1 and मह and not Rudra Even if it refers to Rudra, it means that Rudra lives everywhere on account of Nārāyana abiding in all places If it referred to Rudra himself, the expression BTE AT (and not a giftact) should have been used instead The gods Inew Rudra and knowingly they asked him who he was That means they wanted to know not Rudru but god (Narāyana) in bim ·22 Similarly she should mean god Narāyana abiding in me (प्रश्नानुपपत्त्या प्रश्रप्रतिपचनयोरतर्यामिविषयत्वम्यावश्यक्त्यात्-p_22) It need not be objected that the expression should refer to Rudra only who is present on the spot and not Nārāyana who is not visible It is replied that the expectancy is more powerful than vicinity (fat #1974 79571---p 22) The gods wanted to know Nārayana (2714) and not Rudra whom they know (4) Thus, the Atharva Sıras proves beyond doubt that Narayana is the supreme god (777) who creates the world The Bhārata and Gita support this conclusion 'विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजस ।---मोक्षधर्म and 'येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजने श्रद्धयाऽन्विता । तेऽपि मामेव कौतेय यजन्यविधिपूर्वकम् - - TITATI Even in Atharvasıras the description of god as fasaa222 197 etc refers to Nārāyana is in Narāyanopanishad and Subalopanishad (5) The Svēlas velaropanishad states "When there was darkness and none else, Siva alone existed' शिव एव केवल' Since यदा indicates repetition of a previous action (3414) R17 here must mean Nārāyana, as according to the Subālopanishad, Narayana presided over Darkness at the beginning of creation उपजी यपुरोवादा निरोधायास्यापि मत्रस्य नारायणे एव पर्यवसानस्यावश्यक्त्वात् -p 26 (6) Sıva cannot be identified with Nārāyana In that case Narayana, Išāna, Prajāpati who are described as the cause of creation, would be identical and the thesis of exclusive creation of Siva (Para śiva) would lose its ground Further one creator cannot be credited with several mutually contradictory attributes like नारायगत्व, प्रजापतित्व, रुद्रत्व and परत्व contradictory properties can be reconciled in the 'यदा तम These apparently ·23 supreme god Narayana on the principle of simaffic and the etymological sense of Prajāpati as referring to Narayana only. 'प्रजाना पतिरिति योगार्थप्रजापतिशब्दस्य नारायणे एव प्रवृत्तेरावश्यकत्वेन विशेषनिर्धारणोपपत्तेः-p. 32 (7) We have already stated the absurdity of assigning the function of creation to both Nārāyana and Rudra according to different Kalpas This supposition would set at naught the fundamental principle of Hazra74414 of meditation, according to which one supreme god should be meditated upon with all the qualities described in all the Vedas Turther सर्वे वेदाः यत्पदमामनंति and सर्ववेदातप्रन्यय चोदनाद्यविशेषात् definitely assert that Brahma alone is the object of the Vedas and his position cannot be shared by more than one Narayana, Siva, Hiranyagarbha etc So, all the terms Nārāyana, Siva etc should be interpreted to point to one god who can be none else than Nārāyana as proved in the foregoing discussion Otherwise the Vedas would be exposed to the dcfect of self contradiction. (8) The Svelāsvataropanishad introduces Isa in the sixth chapter as संयुक्तमेतत्क्षरमक्षर च, व्यता यक्त भरते विश्वमीशः and proceeds to show that this Isa is different from Hara who is controlled by Isa 'क्षर प्रधानममृताक्षर हरः क्षगत्मानावीशते This Hara is Rudra over whom Isa rules The feeding of the world (भरते विश्वमीश:)-पालन is the special characteristic of Vishnu or Nārāyana who is further described as 'सत्वस्यैर प्रवर्तकः', धर्मावहं पापनुद भगेशं ।--the controller of Satva-guna and the lord of Bhaga This again is the special attribute of Narayana. (नारायणामाधारण- भगवच्छन्दपर्याप भगेशशब्दितस्य प्रसिद्धशिवान्यत्यावश्यंभावात् ।-p. 35) If Hara is, further, stated to be controlled by Isa who is none clsc than Nārāyana, he cannot be identical with देव एकः.

·24 in Nārāyana Otherwise how can one control oneself- (हर प्रधानममृताक्षर। हरप्रधानाचीगते देव एक । तमीश्वराणा प्रथम महेश्वर । न हि स्वस्यैत्र स्वप्रति ईशलमीशित यत्व च युज्यते p_35) This interpretation conforms with the teaching of Sautala, Mahopanishad and Narayanopanishad as stated above Satapathabrahmana also states that Rudra was born of Prajapati who is created by Narayana (नारायणाझा जायते) That Narayana is the promoter of satva guna is stated in Maitrāyanıyopanishad (374 11 443 47 37R HAFT सोऽसौ ब्रह्मचारिण योऽय विष्णु -p 37) in taraha Agastya Varaha Samvada (यत्सत्व स हरि ) in Linga Purana (सत्वेन सर्वगो विष्णु स्वय विष्णु सत्वेन पुरुषोत्तम ।-p37) and several other Puranas (सात्विक से यते विशुस्तामसैरेव शङ्का ! ) which indicates that विष्णु 1s सात्विक by the general rule यच्छीरा स्वामी तच्छीला प्रकृतय p 38) The compound expression नारायणरब्रह्म Tarttırıyopanishad should be split up as Karma dharaya (नारायणश्च तत् परश्च) and not Tatpurusha (नारायणात्पर नारायणपर) according to the maxim of निषादस्थ गति याय (निषादस्थपत्यधिकरण of gintarar). For there is no higher god than Narāyana (उदाहनानेकश्रुतिविरोवेन नागयणाद यस्य तत्परत्वानुपपत्तेश्च ।-p 38) (9) In all the Upanishads, Narayana is described as Chief cause of the Universe, All-powerful, Independent and All abiding The same attributes are assigned to Iſa of Svetasvataropanishad (तदनुरोवेनापि श्वेताश्वतरोपनिषदपि कास्न्येन नागयगारवागीक्तुमुचिता । एव च क्थ न प्रकृते छपरशुम्मायावतार -P 45) 10 If by etymology, Nārāyana means Vishnu, , how can lingual na be explained in the compound? This, it is replied, is easily reconciled by the Sūtra पूर्वपदारसंशायामग ! Then it is संज्ञा (conventional name) like Dittha etc how can it denote the सर्वगुणपूर्णत्र (लक्षण) of ·25 Vishņu ? It is replied that it is both off and (atrat नाग इति प्रोक्ता आपो वै नग्सूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः । : 1 केवलयोगाच शक्तिद्वयानुग्रहलामेन योगरूढेः प्रबलत्वात् ।--p. 37) मनुस्मृतिः, (11) Thus, it is clear that all the Upanishads : Taittiriya, Mahõpanishad, Svétāśvatarūpanishad, Purushasūkta, Jābālõpanishad, Nārāyanōpanishad and all the Purāņas, Bhārata and the Brahma Sūtras (1712 afa:) where Išāna is proved to be Nārāyana and not Rudra of-$577: 4101c: : in Vishnu Sahasra nāma)-all available evidences unequivocally prove that Nārāyana is the creator of the world and is paralatva and not Siva the lord of Kailāsa who is a subordinate and dependent god. The assumption of Parasiva--different from Rudra or Hara is baseless If he exists he would be equated with Narayana on the principle of तत्तु समन्वयात् । In the detailed discussion that follows, Sri Vijayindra has analysed the import of significant terms in Purusha Sūkta and proved with a volley of Puranic and ritualistic texts that Purusha means Nārāyaṇa and that Ibana occurring--therein '3117TËT etc. is none else than Nārāyaṇa as established in the foregoing discussion The expression विष्णुमुसा वै देवाः, परोमामया तत्वावृधानः : and the storm in which stuut (Lakslimi) calls herself as the creator of Brahmā and Rudra (ugra) while her lord is Narayana (ममयोनिरस्वंतः समुद्रे)--all point to the supremacy of Nārāyaṇa Finally, it is concluded that Närāyana is the Paratatva, the highest god who should be meditated upon for emancipation by aspirants by सर्वगुणोपसंहार according to the rule of सर्ववेदांतप्रत्ययन्याय. It is proclaimed 'तथा च ग्रझरुद्रयोरिव विष्णोरपि परशिवजन्यत्वेन तदधीनं जगत्कारणमिति वैदिकंमन्योक्तिः स्वगृहगोष्ठीमाप्रत्गदनुपादेया ।-p.85. Nārāyana and nonc but Närāyana is the highest supreme god who should be meditated upon by the aspirants for emancipation (परतत्वरादित परं ब्रह्म नारायणस्वरूपमेव ।

·26 other's position नतु तदन्य ब्रह्मशिवादिदेवतारूपमिति स्थिरपुरुषार्थप्रेप्मुभिर्नारायणरूपमेव पर ब्रह्मोपास्य 1724 Timp 89) From the foregoing analysis and statement of arguments advanced by the disputants Sri Appayya Dikshita and Sri Vijayindratīrtha one can judge their relevancy and adequacy to meet each It becomes abundantly clcar by a study of the examination of the authorities and the rules of interpretation and textual criticism of Mimāmsā, presented in Para lalva Prakāsıka that the Thesis of Pseudo-Vaidikas lihe Shri Appayya Dikshita rests on flimsy ground and Sri Vijayindratirtha's pledge to prove the supremacy of Vishnu the pivot of Madhva Siddhānta has been vindicated and fulfilled, with unprecedented success The greatest merit of Shri Vijayındratirtha's work lies in his all-comprehensive analysis of minute details in the Upanishads, Smritis, Puranas and Agamas and proving by cross references to word and sense in their texts the homogenuity of their purport according to the accredited rules of semantics in the Mimāmsā Sästra This is perfectly a logical and impersonal approach which appeals to and brings home to even the most sceptic critic, the correctness of the conclusions thus arrived at by the author All students of logic and philosophy are deeply indebted to the great saint philosopher Sri Vijayīndratirtha for his exemplary performance and guidance in solving the riddles of philosophy We offer our most reverential homage to the saint by presenting this short appreciation at his feet “DODDAMANC' Nanjangud 163-1972 " Saraswathtkanthabharanam" “ Vidya l'achaspath!" -Raja S Gurutajacharya Vidyaratnam RS Pancham ·॥ श्रीलक्ष्मीवेङ्कटेश्वरः प्रसन्नोभूयात् ॥ विद्याऽऽत्मनिमिदाबोधः श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरोदन्तः श्रीमदानन्दतीर्थीयसच्छास्त्रामृतवर्षकः । श्रीमत्परिमलोनाम भाति प्रकटनालयः ॥ अहो महदिदं प्रमोदस्थानं नः यच्छीमत्पूर्णनमतिदेशिकसावे- भौमदर्शितशास्त्रसरणीप्रपनानांप्राचीनाचार्याणां वेद-वेदान्त-मीमांसा- काव्य-नाटकालकारादिप्रवन्ध-प्रवरसङ्गह-संरक्षण-संशोधन-सम्पादन- प्रकाशनादिमहत्कार्य सयशोघोपं निर्वहतोऽस्य श्रीपरिमलसंशोधन- प्रकाशनमन्दिरस्य रजतमहोत्सवः, श्रीराघवेन्द्रगुरुसार्वभौमत्रिशतमानो- सवेन सममिदानीमस्माभिस्ससंभ्रम परमपूज्यश्रीमत्सुयमीन्द्रतीर्थ- श्रीपादहत्सरोजविराजमानमन्त्रालयमुनीन्द्राणामनुग्रहवलेन समनुष्ठीयत इति । मङ्गलकरप्रसङ्गेऽस्मिन् श्रीपरिमलप्रकाशनमन्दिरस्यात्मोदन्त किश्चि- द्विवुधवरेपुविशापयितुममिलपामः । विदितचरमेवेदं यद्भारतदेशीयतत्त्वशास्त्र-न्याय-मीमांसा-व्याक- रण-काव्य-नाटकालङ्कार-धर्म-संस्कृतिविपये प्रवृत्तानि अन्थरलान्य- परमितानि प्रकाशन्त इति । परं भारतीयानामस्माकंपरमदोर्भाग्यतया या कालमाहिन्ना वा आहोस्विदस्मदोदासीन्येन वा तादृशेऽनन्तसाहित्य- सागरेऽपरिमितमन्थरलनिचयः खिलः लुप्तश्वत्येतदतीवदुःखावहम् । तेन हि समग्रदेशस्य महतीहानिरापतितेत्ययं विषया नातिशयस्य परी कोटिमाटीकते। प्रणयाचशिष्टानामपूर्वानर्धग्रन्थरत्नानां सद्गादाय संरक्षणाय च नैके पण्डितप्रमाण्डास्सारस्वतपरिषदश्च दिवान. समप्यासत्तास्सततं प्रयतमानावरीवृतति इत्यहो प्रमोदस्थानमेतत् । आस्माकीना: श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादीयसन्मतानुयायिनः परम- इंसकुलशेखराः वैराग्ययात्यसुवाक्त्यभूपणाः प्रातःस्मरणीयाः अत पच ·श्रीपमनाम-नरहरि-जयराज-विवुधेन्द्र-श्रीपादराज-व्यासराज-रघूत्तम- विजयीन्द्र-वादिराज-सुधीन्द्र-राघवेन्द्र-योगीन्द्र-सुमतीन्द्र वादीन्द्र- वसुधेन्द्र-वरदेन्द्र-धीरेन्द्र-भुवनेन्द्र-प्यासतत्त्वज्ञ-सुगनेन्द्र-सुशानेन्द्र- तीर्थप्रमुखाः महीयांसः पड्दर्शनाचार्याः, तदनुग्रहभाजः शताधिकार गृहस्थाथमिणश्च सहस्राधिकान्यनितरसाधारणानि द्वततत्वप्रतिपादन- पराणि, न्याय-मीमांसा-व्याकरण-धर्म-काव्य-नाटकालङ्कारशास्त्र- स्तोत्रप्रवन्धरतान्यरीत्चन् । एवमपूर्वाणां ताशप्रबन्धप्रवराणां व्यय स्थितविधानेन संरक्षणकरणेऽस्मदीयजनताया महोदसीननतया साम्प्रतं- नेके ग्रन्थाः नामावशेपिता बभूवुः । जगद्गुरथीमन्मध्याचार्यमुख्यसंस्थानाधीश नबनगूड धीरायवेन्द्र- स्वामिमठीयदिग्विजय विद्यासिंहासनाधीश्वराः प्रातःस्मरणीयाः श्रीम. सुयमीन्द्रतीर्थ श्रीमचरणाः विषय मिर्म विज्ञाय सम्पक्समालोच्य प्राचीमाचार्यविरचितग्रन्थानां सङ्घहसंरक्षण-संशोधन-प्रकाशनोद्देशेन सुसंस्थामेकामुद्धारयितुं क्रिस्ताब्दीयपञ्चचत्वारिंशदुचरैकोनविंशतितमे वत्सरे (1945 A. D.) सदयमस्मानादिशन् । विदितचरमेव तत्र भवतां भवतां यद्गुरुवराणामाशानुसारेण वयं 'श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरम्' इति प्रधितामिमां संस्था तस्मिन्नेव हि यत्सरे पैशाखशुक्लचतुर्दशीशुभदिने श्रीनृसिहजयन्ती- समल तमङ्गलमुहूर्ते उद्घाटयाम इति । तदारभ्य वयमनेकान् देशान् सञ्चय बहुदेहश्रमेण धनव्ययेन च तत्र तत्र विद्यमान विद्ववार्मिकमहोदयगृहस्थान सम्पार्थ्य तेभ्यः नेक- ग्रन्थान् “सम्पाद्य सखगृहिम । साम्प्रतं वयं सहस्राधिकान् ग्रन्थान् , तत्रापि अप्रकाशितानपूर्वान् शताधिकान् हस्तलिखित-सालपत्रात्मकान् ग्रन्थान समगृहीम इत्यमु विषय विबुधवरेभ्यः वाचकमहोदयेभ्यो निवेदयितुमतिमा मोदामहे । সকালদল্লিীহা १) प्राचीन ग्रन्थानां सङ्ग्रहः, २) तेषां संरक्षणम् । ३) संशो- धनम्। ४) सम्यक् सम्पाद्य मुद्राप्य प्रकाशनम् । ५) संस्कृत- JI ·। भापामयानां प्रधानां आपण्डितपामरोपयोगाय कर्णाटकाङ्ग्लादि देशीयभापास्वनुवादकरणं प्रकाशनश्च! ६) सुरभारती-कर्णाटक- मापा-हरिदाससाहित्यप्रसारः। ७) पण्डितप्रकाण्डान् तत्र तत्र संप्रेय तरुपन्यासद्वारा द्वैततत्त्व-धर्म-संस्कृति-श्रीगुरुसार्वभौममहिमप्रसार- करणम्। ८) तदर्थ “परिमल" मासपत्रिकाप्रकटनम् इत्याद्यनेकेऽस्म- प्रकाशनमन्दिरस्योद्देशाः । एतावन्तं कालमस्माभिः श्रीदोडबल्लापुरं वासुदेवाचार्य-दुर्ग भीमाचार्य-आचार्य वेङ्कोवाचार्यप्रमुख पण्डितोत्तमानां सहायसम्पदा संशोधनपूर्वकमधोनिर्दिष्टग्रन्थाः प्रकटीकृताः । १. श्रीसुक्तीन्द्रविजयकाव्यम् । २. दृष्टान्तशतकम् । ३. ब्रह्मसूचन्यायसङ्ग्रहः । ४. श्रीमध्वतत्ववादः । (Madhva's Tattva Vada) ५. प्रातःसङ्कल्पगद्यम् । द्वैतवेदान्तः । ७ शैयसर्वस्वसण्डनम् । ८. मेदविद्याविलासः । ९ मारदीयशिक्षा । १०. सनातनधर्मप्रदीपः । ११. श्रीगुरुचरितम् । १२. श्रीहरिगुरुस्तवराजः । १३. श्रीहरिगुरुकीर्तनताराहारः । १४. श्रीकमलेशकीर्तनमञ्जरी । १५ उपसंहारविजयः । १६. सत्तत्त्वरत्नावलिः । (Sri Suyamindra Tirtha Commemoration Volume) १७. श्रीरामचारित्रमारी। १८. श्रीराघवेन्द्रविज्यमहाकाव्यम् । १९. श्रीराघवेन्द्रस्वामिनः । (कर्णाटक्भापायां) III ·" २७ २०. दैत्ययालकमहादः (कर्णाटभाषायां)। २१. शैवसर्वस्वखण्डनम् (द्वितीय मुद्रणम् ) । २२. जगद्गुरुश्रीराघवेन्द्रस्यामिन (हिन्दीमापायां)। २३ ( The Great Saint of South India)। २४ (वर्णाटभापायां-द्वितीय मुद्रणम् )। २५. प्रमेयनयमालिका (अणुमध्य-विजयः व्याख्या समलंकृतः। २६. मन्त्रालयप्रभुः ( कर्णाटकभाषायां)। कर्णाटकदेशीयहरिदासाः (कर्णाटकभापायां)। २८. तीर्थप्रवन्धः (कर्णाटव्यारयासंवलितः)। २९. महाभारत-मन्थनम् (कर्णाटभापायां)। ३०. सनत्सुजातीयम् ( । ३१. परिमलार्यपट्टामिपेकः ( )। ३२. श्रीगुरुगुणस्तवनम् (कर्णाटभापाव्याख्यासंवलितम् )। ३३. श्रीधीरेन्द्राष्टकम् । ३४. श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् । ३५ अजय्य-विजयीन्द्राः (कर्णाटभाषायां)। ३६. श्रीहरिगुरुस्तवराजः (द्वितीयमुद्रणम्)। किञ्च तत्त्व-धर्म-संस्कृति-श्रीगुरुसार्वभौममहिम्नां प्रसारणाय भस्मदीयश्रीपरिमल संशोधनप्रकाशनमन्दिरद्वारा "परिमल" इत्यभिधां जुषं कीटकभापामयीं सांस्कृतिकमासपत्रिकामपि प्राक्तनैकोनविंशति- वण्यारभ्य प्रकटयन्त एव पर्तामह इति पयोऽपि विदित एवं सर्वेषां विदुपाम् । आधिकसाहाय्यरहिता अपि वयमेतावत्पर्यन्तं कथमपि प्राचीन- ग्रन्थ-परिमलमासपत्रिकाप्रकाशनादिकमाचरतः श्रीहरियायु-सुरसर- स्वती-गुरुसार्वभौमसेवां, विवुधवराथूपाञ्च निर्वहन्तः वर्तामहे । श्रीमद्राघवेन्द्रतीर्थपूज्यपादानां तथा श्रीमत्सुयमीन्द्रतीर्थगुरुवराणा- मनुप्रयलेन ययामिदानीं श्रीगुरसापेभीमत्रिशतमानोत्सव-परिमल IV ·प्रकाशनमन्दिरजतमहोत्सव शुभप्रसङ्गे पूर्वोचोभयोत्सयसंस्मरणार्थ थीमत्सर्वशाचार्यमहासंस्थानाधीशन अनगड -श्रीमद्रायवेन्द्रगुरुवर्य दिग्विजयविद्यासिंहासनेऽधुनाविराजमानानां निरुपमविद्यौदार्यगुणसम्प- भानामस्मत्कुलगुरूणां परमपूज्यानां श्रीमत्सुजयीन्द्रतीर्थधीपादानामा- सानुसारेण तदाशीवियलेन, श्रीगुरुसार्वभौमभक्तानां धर्माभिमानिना धनसहायेन च, अधोनिर्दिष्टान् ग्रन्थान् मुद्राप्य प्रकटीकृत्य श्रीमद्भो विद्वदरेभ्यः गुरुभकरवरेभ्यश्च प्रदातुं सन्तोतुप्यामहे । त्रिशतमानोत्सव-रजतोत्सवप्रकाशनम् " १. परतत्त्वप्रकाशिका-श्रीविजयीन्द्रतीर्थपूज्यपादविरचिता । २. श्रीकृष्णचारियमक्षरी-श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचिता (श्रीलक्ष्मी- नारायणाचार्यविरचितम्याख्या समलङ्कृता)। ३. श्रीरामचारित्रमारी द्वितीयमुद्रणम्) कर्णाटकमापानुवाद संवलिता--विद्याभवश्रीराजा एस्. गुरुराजाचार्यविरचिता)। ४. काठकोपनिषत्खण्डाः - श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितः । ५. प्रमेयसङ्ग्रहः ६. तत्वसंख्यानम्-टीका-श्रीविजयीन्द्र-राघवेन्द्रगुरुवर्यटिप्पणी- द्वयसमलवृतम् )। ७. श्रीमन्नयायसुधापरिमलप्रसरः (अद्वैततत्वसुधाविमर्शः) दि. विद्यारतं आचार्यवेड्कोवाचार्यविरचितः)। ८. श्रीकृष्णचारिसमक्षरी विवरणम् (कर्णाटकमापानुवादः विदुपा राजाश्रीगुरुराजाचार्येणविरचितः)। काठकोपनिषत्सार:-विटुपा श्रीसाणूस भीमभटेनविरचितः (श्रीराघवेन्द्रगुरुवर्यसण्डार्थानुसारिकर्णाटकमापानुवादः)। १०. तवसंख्यानम्-- (टीकाटिप्पणीद्वयस्य च कर्णाटकभाषानु- यादः --विदुपा रित्यभिजन वेण्णाचार्यविरचितः)। - y ·" ११. भारतदेशीयस्थस्कृतिपरिचयः (कर्णाभापायां) -विधारत श्रीराघवेदाचार्यपञ्चमुखी महोदय विरचिता)। १२ थीमनायसुधा- (Sri Nyaya Sudha)। १३. जगद्ग श्रीराघवेन्द्रस्वामिनः (वदिकभापायर्या)। २४. (हिन्दीमापायां)। (आङ्ग्ल भाषायां) १६. परिमल मासपत्रिका विशेषसञ्चिका । (कर्णाटकाजल हिन्दी-संस्कृतभापामयी) चयमिदानीमुपयुक्त ग्रन्थप्रकाशनविषये-मातृकाप्रदान-संशोधन- सम्पादन - मुद्रण-शुद्धप्रतिकृतिकरण - मुद्रिताक्षरवाचन-समीकरण- वर्णाटकाङ्ग्लहिन्दीभाषानुयादकरण-कर्णाटकाल प्रस्तावनादिलेखन- प्रदान-ग्रन्थमुद्रणोपयोगिपत्र प्रदान-धनप्रदानादिभिरस्माकं साहाय्य- माचरितवद्यः श्रीमद्भयः पा राजा. एम वेणुगोपालाचार्य, पा राजा एस्. लक्ष्मीनारायणाचार्य, पं. रा. जयरामाचार्य, चि. हुलि. वे. पव- मानाचार्य, पंll प्रो. के. श्रीनिवासाचार्य, पंl प्रो के. टि. पाण्डुरङ्गी, पं| आर्. एस् पञ्चमुखी, पं॥ रित्ति कण्णाचार्य, पं. श्री हारी श्रीनिवासाचार्य, पारित्ति कृष्णाचार्य, श्री एन् वि. पद्मनाभाचार्य, डा॥ वि. एन्. कृष्णमूर्तिशर्मा, पर प्रो॥ एस्. वि. भीमभट्ट, पं॥ एस के. वेङ्कटरमणाचार्य, पं॥ पि.पि. लक्ष्मीनारायण उपाध्याय, श्री. कोजलगी (Sri Brindavan Printers & Publishers) श्री एच. वेड्डोवराय (Chitra Printry ) श्री पि. ए उपाध्याय महोदय (Press ) श्री श्रीनिवासाशास्त्री (Mysore Hindi Mahila Seva Samithi Press) श्री वि. पसू वैद्यनाथ ऐयर (Manager Sri Parimala Press) श्री सि पल्लू. नारायण (Vani Press ) श्री कृष्णगुण्डाचार्य, श्री एच्. वि. कृष्णाचार्य, श्री राजा जि. सुधीन्द्रफुमार, श्री ए. भुजङ्गगय (Sri Parimala Prakasha Press) श्री एस ए. नानगृडू, थी पि.पि. जयतीर्थाचार्य, थी पि.पि. गुरराज, थी पि.वि.श्रीनिवास, VI ·श्री एम. कृष्ण, श्री ए. वि. नागराज, श्री रित्ति बंडाचार्य, श्री आर. के. गिरिराज, श्री के. कृष्णाचार्य, श्री आर.डि. श्रीपादाचार्य, श्री एचू. वि. शास्त्री ( Mysore Paper Mills Ltd. Bangalore) महोद- येभ्यः आस्माकीतान अनेकान् धन्यवादान् सामोदं समर्पयामः । अस्मस्वयंथीमत्सुयमीन्द्रतीर्थगुर्वन्तर्गतश्रीमद्गाघवेन्द्रगुरुसावे- भौमाः तथा श्रीमध्वाचार्यान्तर्गतः भगवान् श्रीलक्ष्मीवेङ्कटेश्वरः ग्रन्थ- प्रकाशने साहाय्यमाचरितवद्भयः श्रीमद्भय: आयुरारोग्यैश्वर्यसत्स- तानादिसन्मङ्गलान्यनुगृहन्विति सभक्तिप्रकप संप्रार्य विरमामः । सबैजनाः सुखिनो भवन्तु समस्तसन्मगलानिभवन स्वस्ति पथामनुचरेम विरोधिकृत् से। श्रावणकृष्णाद्वितीया मानुवासरः इति विद्वजनवशंवदः प्रकाशकः श्रीपरिमल संशोधन प्रकाशन मन्दिरम् नञ्जनगड ८-८-१९७१ VII

·॥ श्रीः॥
॥ विद्याऽऽत्मनिभिदाबोधः ॥
उपोद्धातः
समुद्यत्स्वालोकक्षणरचितवाचंयमयधू-
शिलाभावाभावस्फुटविदितसंसिद्धमहिमा ।
महीकन्याकान्तः करकलितकोदण्डविशिखः
अभीरामोरामश्रियमपरिमेयां दिशतु नः ॥
श्रीमदानन्दतीर्थन्दुभासनं मम मानसे ।
माशासे साधुशब्दार्थसरिदीशाभिवृद्धये ॥
श्रीमतो राघवेन्द्रस्य नमामि पदपङ्कजे ।
कामिताशेपकल्याणकलनाकल्पपादपौ ॥
राघवेन्द्रकुमाराय विद्वत्कुमुदवन्धवे ।
लक्ष्मीनारायणार्याय नतयस्सन्तु मामिकाः ॥
सुखतीर्थमताब्धीन्दु सुधीन्द्रसुतसेवकम् ।
सुधापरिमलासक्तं सुयमीन्द्रगुरुं भजे ।।
आपादमौलिपर्यन्तं गुरूणामाकृतिं स्मरेत् ।
तेन विनाः प्रणश्यन्ति सिध्यन्ति च मनोरथाः ॥
महादिदं प्रमोदस्थान नः यच्छीमरपरिमलाचार्यापरनामविभूपिताना
श्रीमद्राघवेन्द्रतीर्थगुरसार्वभौमानां निशतमानोत्सवस्य, श्रीपरिमल
संशोधनप्रकाशनमन्दिररजतोत्सवस्य च शुभप्रसङ्गे श्रीमन्त्रालयस्वामि-
पादविरचिताः १) श्रीकृष्णचारित्रमञ्जरी २) श्रीरामचारित्रमञ्जरी
३) काठकोपनिषत्खण्डार्थः ४) प्रमेयसंग्रहः ५) तत्वसंख्यानटीका-
टिप्पण्यादिप्रवन्धप्रवरा संस्कृत - कर्णाटकोमयव्याख्यासंवलिताः
प्रकाशनपथमधिरोहन्तीति ।
माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढस्सर्वतोऽधिक स्नेहो भक्तिरिति
प्रोक्तः तया मुक्तिनचान्यथा। इति श्रीभगवत्पादीयवाक्यानु-
IX

·सारेण श्रीहरियायुगुरुभक्तिजननाय, गुरुभक्तिमन्तरा हरिभक्त्यनुदया तदर्थ गुरुभक्तिजननायहिकामुष्मिकफलप्रदानपटीयसां श्रीराघवेन्द्रगुरु- पराणां महिमातिशयनिरूपणपरं पुरावृत्तमत्र किञ्चिनिरूप्यते ॥ कृतयुगे सत्यलोके श्रीचतुराननसेवातत्परः शङ्ककर्णारयः कर्मज- देवः श्रीपधमानस्य विशेषावेशयुक्तः भगवत्सङ्कल्पमनुसृत्य लोककल्या. णार्थ ब्रह्मशापादसुरकुले प्रह्लादनाना अवततार। दानवधूइतनूभवः मातृगर्भस्थ एव श्रीनारदमुन्युपदेशाद्विदितनिखिलहरितत्वः रहिता- सुरभावः आजन्मवैष्णवः जितेन्द्रियः कृष्णग्रहगृहीतात्मा स महात्मा प्रह्लादराजः हरिभजन परायणः स्वान्तप्रशान्तसात्विकशत्या विष्णु. भक्त्या प्रत्यक्षीकृतश्रीनृकाठीरयः “अहं तवात्मदानेच्छुः त्वन्तु भृत्यत्वमिच्छसि" इति नरहरिणा प्रशंसितस्तदनु भगवता "भवन्ति पूरुषा लोके मद्भक्तास्त्वामनुव्रता" इत्यनितरसाधारणपरं सम्पाद्य जगति नितरां कीर्तिमलभत ॥ अध्यात्मतत्व- स एवं प्रसादराजः बाह्रीक व्यासराज-रूपेणावतीर्य श्रीयादव. कुलशेखरं थीकृष्णं संसेवयामास । पुनरपि धीचतुराननकरकमल- परिपूजितचतुयुगमूतः श्रीमूलरामचन्द्रप्रभोः पूजा, धर्मप्रसारणं-दैतसिद्धान्तस्थापन ग्रन्थरचन--आपण्डितपामर- जनोद्धरणं-जगत्कल्याणादिकं च चिकीपुः, देवदेवस्य धीरमाजाने. सकलामनुसृत्य थीमद्राघवेन्द्रतीर्थगुरुसार्वभौमरूपेण स्वीकृत- चरमावतारः श्रीमन्मन्त्रालये विराजत इति श्रीनृसिम्हपुराणच चनेन * शकुकर्माख्यदेवस्तु बहाथापाच भूतले । मद इति विख्यान: भूभारक्षपणे रतः ।। स एव राघवेन्द्राख्ययतिरूपेण सर्वदा । को युगे रामसेवा कुर्वन्मन्त्रालये ऽभवत् ॥" -धीनृसिंहपुराणम् X ·अपरोक्षशानिना हरिदासवराणां पदपद्यसुलादिवचनचा वगम्यते ।। प्रातःस्मरणीयोऽयं श्रीराघवेन्द्रयतिवरः ज्ञानप्रसारकते कृताव- तारस्य श्रीहंसनामकपरमात्मनः परमपावनसदन्यवाये राराज्यमानानां यळित्यादिमन्धवर्णरनुवर्णनीयाना मपर्णाधवशर्येन्द्ररपि संस्तूय- " i) “ಪ್ರಹ್ಲಾದದೇವನೇ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ರಾಘವೇಂದ್ರರು | ಯದಂದು ಭಜಿಸಿರೊಳ ಎಜಯರಥನ 11* -Dectants ii) " ayanrake a cosordersyn" -DefinewOURSS. iii) 'ಶ್ರೀ ರಾಘವೇಂದ್ರ ವ್ಯಾಸರಾಯನನಿಸಿ ಇವನ | ಕೇಶಕದವನೆ ಬಾರೋ !” -ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು ೪) ತುಂಗಾತೀರದಿ ನಿಚ ಸುಯತಿವರನ್ಯಾರೆ ಪೇಳಮ್ಮಯ್ಯ | ಖಳಹಿರಣ್ಯಕನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪ್ರಹ್ಲಾದನುತಾನಿ ಹನಮ್ಮ" -ಅಭಿನವಜನಾರ್ದನವಿರಲರು. v) "tratortory | trijanpostar ॥ ಬಾಲಪ್ರಹ್ಲಾದನಾಗಿ | ಮೊಳಕಶ್ಯಪುವಿಗೆ | ಲೋಶನರಯ ! audaiseDI Priyos......manass | ಮಂತ್ರಗೃಹದಲಿನಿಂತ ಸು | ಯತಿವರ್ಯ “ಮದ್ವೇಶವಿರಲರು, a) " इदन्ते पानं सनवित्तमिन्द्र पिचासोममेनाशतक्रतो। पूर्ण आहायोमदिरस्य मध्वो यं विश्व इदमियन्ति देवा ।। --ऋग्वेद अ.८ " -मकरसूक्तम् b) "मचो वो नाम मारुतं यजत्राः ) "विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः। d) तृतीयमस्य ऋषमस्य दोहसे दशप्रमति ननयन्त योषणः ॥" " - चरित्यासूक्तम् XI ·मानानां श्रीमत्पावनपचमामावताराणां श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचा र्याणां वेदान्तसाम्राज्यविद्यासिंहासने किस्ताब्दीय १६२१ वर्ष मारभ्य १६७१ वर्षपर्यन्त पञ्चाशदर्पमाल व्यराजत । यतिशेखरोऽयं प्रय्याः अपूर्वसुबोधव्याख्यारचनेन पैदिक्वाड्मय- मलञ्चकार। चतुःशास्वनितरसाधारणप्रयाधप्रवरप्रणयनेन पण्डित प्रचरेषु कृपाञ्चकार । अत एव जगन्मान्योऽय श्रीम.पूर्णप्रमतिप्रणीत समनभाष्याणां श्रीमजयमुनिरचितनिखिल टीकानां निपुणतरटिप्पणी- रचनकौशलेन निष्कण्टक द्वैत सिद्धान्तमाचन्द्रतारकं संस्थाप्य "टिप्प- ण्याचार्य" इति विबुधवरैरस्तृयत । अयञ्च महात्मा विरिञ्चमपश्चरचित कविसञ्चयसन्देहपरिच्छेदाय श्रुतिस्मृति ब्रह्मसूत्रजातस्य प्रेक्षानद मिमतार्थप्रकाशनाय च " मन्त्रार्थ मञ्जरी-तन्नदीपिका-न्यायमुक्तावलि-प्रमेयसङ्ग्रह - भासदह - पञ्चसूक्त विवरणा"दि स्वतन्ननन्धरनानि विरचय " सर्वतन्त्रस्वतन्न" इति नेजविरुवमन्वर्थमकार्षीत् । यतिपुङ्गवोऽसावष्टाचत्वारिंशत्ग्रन्थान्प्रणीय सुरसारस्वतभाण्डागारं समययत् । अनेन मुनिवरोऽय विबुध- प्रपञ्चे अजरामरकीर्तिमलभत । 'उभयवंशान्धिचन्द्रमा" इति प्रथितयशाः श्रीमद्वादीन्द्रतीर्थ- श्रीमचरणः श्रीमन्त्रालयस्वामिपादविरचितग्रन्थानां, तद्वैशिष्टयानां, श्रीपरिमलाचार्याणामसदृशमहिना देविकगुणानाममरचरितस्य च निरू- पणते "श्रीगुरगुणस्तवन "मिति प्रथित ग्रन्थरत्नमेव व्यरीरचत् । अन्धेऽस्मिन्नाध्यात्म-काव्य-स्तोत्रीयांशाः चकासति । यद्यपि श्रीराघवेन्द्रमुनीन्द्रस्य चरितादिकं विदितमेय समेष विदुषाम् । तथापि सम्प्रदायमनुसृत्यात्र गुरुसार्वभौमस्य काल देशादि- कमधिकृत्य सूक्ष्मतया किञ्चिनिरूपयितुमिप्यते ॥ XII ·॥ श्रीः॥ श्रीगुरुवराणामन्ववाया चिदितचरमेचेदं यत्परमपुण्यतमेऽस्मिन्भारतवर्षे सुविख्यातः पाष्टिक- घंशः' चतुर्दशानिरवविद्यानां मातृस्थानमिति । तदेकदेशसदन्ववाये 'योगमुद्र " 2 इतिप्रथिते प्रकृतकृतिनायकः श्रीराघवेन्द्रगुरुसार्वभौमः भवततार । अस्य गुरुवरस्य प्राञ्चः (पूर्वजाः) घाष्टिककुलसाताः कदम्य-राष्ट्रकूट-देवगिरि-विजयनगर प्रमुख साम्राज्येपु सचिव-सेनानी- दण्डनायक- अर्थसचिव - महास्थान विद्वत्प्रमुखमहोन्नतपदाधिरूढाः साम्राज्यहितचिन्तन-संवर्धन-तत्त्व-धर्म-संस्कृति-विद्याप्रसारणादिकं निहन्तः प्रथितयशसः अभूषन् । अखण्डभूमण्डलमण्डमाय माने पण्डितप्रकाण्डमण्डिते कर्णाटक- साम्राज्ये विजयनगरीयराजस्थाने पावनपाटिल कुलशेखर गौतमगोत्रीयः न्यायवेदान्तशास्त्रपारावारपारीणः गान्धर्वकलास्वपिपारङ्गतः वीणा कृष्णाचार्य इति सुगृहीतनामा भूसुरवरः व्यराजत । सः स्ववंश- पन्धुमिः विजयनगरीयसंस्कृतविश्वविद्यानिलय कुलपतिभिः न्मान्यः श्रीव्यासराजगुरुसार्वभौमैराहतः चक्रेश्वरेण मानितः विबुध- मण्डलीलाल्यमान: अमलां कीर्तिमलभत । कर्णाटकरमारमणः श्रीकृष्ण- देवरायः अस्मात् गन्धर्वकलामधीत्य स्वगुरुमेनं विशेषतः सममानयत् ।' वीणा कृष्णाचार्यस्य कनकाचलाचायनामकः पुत्र आस । तस्य तिम्मपणाचार्याभिधः पुत्र आसीत् । स एव महात्मा श्रीराघवेन्द्रयति- राजस्य पूर्वाश्रमीयः तातपादः । अरवत्तुवकलु वशः । 2. अर्यसचित्र अथवा राजधनागाराध्यक्ष कर्णाटकभाषायां चीगमुद्राधिकारी इनि व्यवहरन्ति । 3. " उपदिश्य स कृष्ण भूवराले निजगान्धर्वकलां क्लामगृहात् । धनमौक्तिकगुन्छहारपूर्वा बिरुदाली गुरुदक्षिगापदेशात् ।। --श्रीराघवेन्द्रविजयमहाकाव्यम् । जग- 1. XII ·" श्रीतिम्मष्णाचार्या ग केपलं न्याययेदान्तादिशामधेपु, अपितु घीणावादनेऽपि स्वपितामह इस निष्णातः व्यराजत । तस्य धर्मपती गोपियाम्या द्वितीयापदाधिरुदापि नजमहुगेरद्वितीया सर्वजनमहिना घ्यलसत् । अनयोः श्रोटेश्वगागुनदवलेन पाटाम्या इति दुहिता गुरुराज इति पुत्रश्च मनायेताम् । श्रीतिम्मागाचास्य भगायवेदयादिकं समवलोक्य प्रमुदितमनाः कर्णाटकचनश्वरः " दिवादीप" गौर वेण तमाचार्य सममानयत् ।' श्रीमन्मभ्याधपीठाधीशः मानसपूजाधुरन्धाः थीमासुरेन्द्रतीर्थधीमार- गोऽपि स्वपूर्वाश्रमयन्धवे पाप्टिककुलभूषणाय अस्मै कर्णाटभूमणी- धवेन धीरङ्गराजेन' प्रदत्ते प्रामवरे वृत्तिमेक अकालयदिति श्रीर- राजतानशासनादयगम्यते।' मिस्तान्दीय 1565 तमे घत्सरे रक्षसतंगडि"। महाकदने विजयनगरपतनानन्तरं निराधितैरनेकै विवुधवरस्सम फकारं तिम्मण्णाचार्योऽयं विद्यानगरामिगत्य तजापुर समागत्य तद्रामास्थाने चयापनायकभूपालेन सम्मानितः तदाश्रयेऽ पर्धत । तदनु निजवन्धूनां कुलगुरूणां श्रीमरसुरेन्द्र-विजयीन्द्रतीर्थानामा शानुसारेण फुम्भकोणं समागम श्रीमठ पच सगौरवं न्यवसत् । एवं व्यतीते यदुकाले कुलदीप थेगुणमण्डितं पुत्रमेकं पुनरपि प्राप्तुकामः थीतिम्मण्णाचार्यः स्वपल्या गोपिकम्विफया वेड्टशैल- मासाद्य देवदेवं श्रीनिवासं क्षीरवतादितपसा सभतिवद्धमसेवत । अमजन नृपतेर्दिनप्रदीप सुतविष्वक् प्रचलप्रतापरश्मिम् । दिनमण्यनुवर्तितस्य शान्त्य समानेतरवाक्तमिसगशेः ।। -श्रीराघवेन्द्रविजयः। Srirangaraja II (1572-1586 A, D ) त्तिमन्तोन लिख्यन्ते......। याजुषो गौतमगोत्रो वोणे तिम्मप्पयोऽपि च ॥" (b) Copper Plate-21(1575 AD.) Mys. Arch Report-1944. 4. क्दनमेतत् " ताळेकोटिक्दन "मिति कतिपये ऐतिहासिकविमर्शनपटवः वदन्ति। 1. 2 3. XIV ·तेन प्रसन्नो भगवान श्रीवेङ्कटेश्वरः स्वो “जगन्मान्यमसाधारणं पुत्रं प्रदास्ये" इति संसूख्य सकरणं घरमदात् । श्रीशालियाइनशके १५१८ तमे श्रीमन्मथसंवत्सरे फाल्गुण शुक्ला सप्तम्यां गुरुवासरे (1598 A.D.) मृगशीर्षनक्षत्रे श्रीगोपिकाम्बा श्रीनिवासदेववर प्रसादेन सर्वलक्षणसम्पन्नं पुत्रं ऐन्द्री पूर्णचन्द्रमिय प्रासोष्ट ।। अहो लोककल्याणकातरः भागवताप्रेसरः प्रह्लादरविः पुनरुदैत् ! आनन्दाम्बुधिनिमग्नः तिम्मण्णाचार्यः चैदिकविधिमनुसृत्य जात. कर्म-नामकरणादिमहोत्सव निर्धय॑ थीवेङ्कटेशानुग्रहसजातः निज- सुतोऽयं चेट्टशैल मित्र इव लोकविख्यातः सर्वजनवन्दनीयपादारविन्दश्च भूयादिति सुतं वेङ्कटनाथ नामानमकात्।ि स एव बालकः भस्म- स्कथानायका श्रीराघवेन्द्र गुरुसार्वभौमः। वेङ्कटनाथः शरश्चन्द्र इव बन्धुकुमुदामोदी अवर्धत ॥ तिम्मण्णाचार्यः श्रीशके १५२० तमे हेमलम्बसंवासरे (1601 A D.) स्वसुनस्य चौलाक्षराभ्यासादिमहोत्सवं न्यवर्तयत् । तदानीमेव वेङ्कटनाथप्रदर्शितामश्रुतप्रतिभा समवलोक्य सजनाः “अहो शिशुरयं देवांशसम्भूत" इति प्रशशंसुः।' असविष्टसुत द्विजेन्द्रपन्नी शुभल्ग्ने परिपूर्ण दृष्टिमाजि ! अपिल द्विजराजवन्दनीय द्विजराज दिगितामधिपस्य ॥" -श्रीराबवेन्द्रविजय, ३-४२ 'उदयाम्नपटीहेमवृथ्वीपरपर्यन्नधगरैजनौधै ! अभिवन्ध इतीय मालास्य व्यतनोटेकटनाथनाम तातः ॥ - श्री. रा. वि. ३-४८ "फिलिख्य भूमी प्रथम कुमार रेग्वामिमामोमिति सम्मति । पिना नियुक्तः पुनरवीत्तमल्पे कथ सा गुणपूर्णसजा ॥" -श्री. रा वि. ३-४४ " अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृत्यविरोधिनी । विश्रुत नरजानं च त विद्यादेवसत्तमम् ॥" 1. . 2 3 4 XY ·महामदिनः पुनस्य मालाभ्युदयावलोकनजातसन्तोषानुभपभाग्य- हीनी पितरी स्वर्गती। पिटासुरायशितः वेटनाथः समाश्रितापजा श्रीगुरुराजाचार्यस्य लालनपोषणादिमिरयधत । ननिकद एक बेहटनाथः मानालिपियोपकाच्यादिकमधिजगे। श्रीशके १५२५ तमे शुभमत्संवत्सरे वेशासमासे ( 1605-1606 A D ) बेटनाथः अग्रजेनेव उपनीतः नलोपदेशमलभत । तदनु गुरुराजाचार्यः मधुरानगरवास्तव्यस्य गजास्थानविदुषः स्वभगिनीपतेः थीलक्ष्मीनृसिंहाचार्यस्य निकट विद्याभ्यासाय फुमारं वेङ्कटनाथ प्राविणोत् । सोऽपि फुमारः तस्मिन्नेव दि धीरुणः सान्दीपिन्याचार्य इच सामान्वेदान् काव्यनाटकालद्धारादिसाहित्यं न्यायवेदान्तमीमांसा ध्याकरणादिशास्त्राणि घ सम्यगधीत्य याल्य एव निरतिशय बैदुष्यमबाप ॥ तारुण्यपदमधिरूढमनुलं घेटनार्थ गुरुजाचार्यः सत्पुल प्रसू. सया सहणमण्डितया सगीत-साहित्यकलावत्या सरस्वतीनाम्न्या पन्ययासह श्रीशके १५३७ तमे आनन्दनामसंवत्सरे (1616-1617 A.D.) स'नन्दमुदवायत् । श्री घेटनाथाचार्योऽयमद्वितीयोऽपि सरस्वतीद्वितीयः कतिपयकालं कावेरीपत्तने सुखमुयास । क्रमेण आचार्यचर्यः सरस्वत्यां फुलदीपकं पुनमलमत । त फुमारं लक्ष्मीनारायणाभिधानेनालश्चकार । दारिद्रयानुभवः बेहटनाथसुधीमणिरय नैजपाण्डित्य-प्रतिभादिषु समारूढमेरु- शिखरोप्यसदृशदारिद्रयानुभवप्रसङ्गमापदे । अत्र किञ्चिद्विचिन्त्यते ॥ विधयरोऽयं शकुकर्णाख्यमूल रूपः । सत्य- लोके चतुराननसेवानिरतस्यास्य दारिद्रयानुभवावकाश एव नासीत् । उपासदत्त कुतुकेन शेमुधीनिषिः स लक्ष्मीनरसिंहदेशिकम् । तपोधिसान्दीपिनिभुसुरोत्तम यथा यशोदातनयस्त्रयीमयम् ।। -श्री रा. विजयः ४-९ काल- 1. XVI ·मन्वामः तदनु श्रीप्रहादबाहीकराजावतारसमये असण्डभूमण्डलसार्वभौमपद- मधिरूढः राजराज इब व्यराजत । तदानीमपि दारिद्रयानामाप्यमुं नास्पृशत् । अथ फलियुगे स्वीकृतश्रीव्यासराजावतारः कर्णाटक साम्राज्ये राजगुरुपदभूपित: व्यलसत् । अतोऽप्यस्मिन्नवतारे साम्राज्य- लक्ष्मीः दारिद्रयलक्ष्मी दूरतो निस्सार्य गुरुवरममुं समुल्लासयत् । अत एवास्मिन् चरमावतारे दारिद्रयदेवताया अवश्यं स्थानं दातव्यमिति मनसि निधायाचार्योऽसौ स्वयमेव प्रकाममाकिञ्चन्यमन्यभवदिति सुवचम् । यतः दारिद्रयदेवताया यानां सार्थकीमत् दारिद्रयावस्थायां मानवेन संयमने नहातन्यमितिनीति स्वनिदर्शनेन बोधयितुं च घोरतरदारिद्रय समादयत् । तच्च श्रीहरिचित्तमिति ससन्तोपमन्वभवत्। आचार्यस्यास्य दारिद्रयपरमावधि श्रीराघवेन्द्रविजयकारः एमि- लोकदयङ्गमतयाऽचर्णयत्-- 'अब्दस्यैकं वत्स्यतो नास्य नव्यं स्थूलं वस्त्रं सन्ततश्चात्पमौल्यम् । नव्यं वस्त्रं नैव सूक्ष्म पदाऽपि क्षौमे तस्मिन् का कथा किञ्चनस्य ॥१९॥ तेलाम्यहं वत्सरस्यैकवार नैतस्यास्ति प्राज्यमाज्यं कथं स्यात् । अग्निष्टोमे नाधिकारी कथं स्याजोतिष्टोमे जात्य- संस्थाधिकारी ॥२०॥ काले काले लभ्यते नास्य मुक्तं लब्धं चेत्तद्भुज्यते हन्त भूमौ । पानामावादेकदा नार्थितेऽपि क्षुद्वाधायाः शान्ति- मेवालमिष्ट ॥२१॥ XVII (3) ·" छिने पस्ने भिनपानीयपाने जीर्णस्थत्यां दस्राभि- नीयमाने । प्रागाराष्ट्र भावि कोपीनमस्य छागे यागे मागि- चाभूत्ययाजः ॥२२॥ विष्णोरेको यासगे वर्धमानेऽलो मतः पशुपस्तस्य गेहे । इष्टी पञ्चयोदितास्ते प्रयागाश्चातुर्मास्येपंधमाना नवासन् ॥२३॥ एवं चेदप्यादरागोत्कृचिद सन्चार्याय शास्त्र- मुरयादमनम् ॥ एतादृशदुर्धरदारीद्रयदुरासन्तादयः बेदरनाथाचार्य: भत एवं यरणारसाई छदयः पुरतः स्त्रीय सशसिहासनाधिपत्यसममे, किंबहुना सर्वदायापि शरणागतान पामधेनुरिव, अर्थिजनान् यत्रवृक्ष इय, निकिञ्चनान् चिन्तामणिरिव पलियल्मशाकुलितेऽस्मिन् कालावपि सकलान् सफलमनोरथानाकलयन्बिर सति मन्त्रालयेति निश्चमचम् ॥ न्यायवेदान्त-प्याकरण-मीमांसादिशास्त्रीयोग्रन्थानाधिजिरमिपु घडटनाथाचार्यः कुम्भकोणमासाद्य सर्वतन्त्रसतन्त्रात्पदवाक्यप्रमाण पारीणानिजकुलगुरोधीसुधीन्द्रतीर्थश्रीचरणात् पदर्शनीवैदग्ध्यमतुलं स्वयञ्च चतुश्शास्त्रपाठप्रय वनादिकं निर्वहन गुरुकरुणा- यशंवदः कांश्चिदद्वाननैपीत् ।' कृतिरचनफुतूहली वेङ्कटनाथाचार्यः आगमकोविद निगदित मार्गेण थीनारायणपण्डिताचार्यप्रणीतस्य "अणुमध्वविजय "कान्यस्य “गूढ- 1. शाब्द माष्प जायदेवी च टीका भातन्त्र भामती गौरव च । व्यासायॊक्का चन्द्रिका वेङ्कटायः यद्यद्वेद्य तत्तदम्पस्यतिरम ।। --श्री ग. विजय. ६-७ प्रातः स्नात्वा साधुवेदा-तभाष्प शान्द पश्चात्तर्कशास्त्रं ततस्तः । पूर्वतन्त्र चावदद्वेङ्कटायैस्तुयें यामे काश्चिदन्दाननेयीत् ।।" लेमें। " 2. --- --श्री. रा. वि. ६-८ XVIII ·भावप्रशशिका "भिधां सरलसुन्दरी व्यारयामतनोत् । अनेनैव हि व्यारयाप्रणयनेन सुप्रीतः पारनः पारमानिः स्वीयवेदान्तविद्याराज्येऽ भ्यपिञ्चत् , तवलोक्य वीणापाणिरपि स्त्रीय सारस्वतसिंहासनेऽपि निजधर इव पनमभ्यपिञ्चदिति श्रीवादीन्द्रतीर्थश्रीमचरणः' " गुणस्तयने "निपुणतरं सोत्प्रेक्षमुपारर्णयत् ॥' गुरु- ! वाक्यार्थविजयः अथ कदाचिद्वेङ्कटनाथाचार्य स्वगुरधीसुधीन्द्रतीर्थ श्रीचरणेनतम देशेषु सञ्चरतिसति दक्षिणद्वारकेति विख्याते राजमन्नारुर्गुडिक्षेत्रे देवालयसभामण्डपे अद्वतयतिभिस्सम चान्यार्थप्रसङ्गे श्रीवेङ्कटनाथा चार्यः पाणिनिव्याकरणशास्ने भनितरसाधारणपाण्डिस्यपदर्शनपूर्वक विजयभर भत। भनेन मोदमानमानसः मुनिपुङ्गर श्रीसुधीन्द्रपूज्यपादः पशिष्यप्रवरमाचार्य "महाभाष्याचार्य" इति, महाप्रशस्तिप्रदानेन विद्वत्सभायां निभृतमन्नग्रहीत्। " धीरश्रीराषवेद्र कृतनिजविजयस्रग्धरार्थप्रकाश दृष्ट्या सन्तष्टचेता. दशमतिरचिरादभ्यपिञ्चत्पदे स्वे । नून वाणी दीवानननलिन गता तत्कृतस्वप्रियक- प्रत्यासङ्गप्रहृष्टा स्वयमपि तदनु स्वेपदे चाभ्यषिश्चत् ।।" - श्रीगुरुगुणस्तवनम्-१६ मा " दण्डेनान्यस्ताडित कुण्डलीव साधातोर्यलुगन्नस्य रूपम् Frh शास्त्रन्तस्येत्यर्षवाक्ये स पाप्सत्तस्येत्युक्त्वा वादिन पृच्छतिस्म ||-rrr- एतदातो किं यगन्तस्यरूप बहिरयुक्त चिन्तय नर्धयामे । तत्रत्याना दैशिको मायिभिक्षु स्तूष्णीमासीदुत्तरेऽभासमाने । -श्री रा. वि ६-१२-१४ " दृष्ट्वा सर्व देशिक श्रीसुधीन्द्र. प्रारशात कौशल शाब्दशास्त्रे ॥ प्राचीनाख्या ना महाभाष्यपूर्वा मादादस्मै पश्यता पण्डितानाम् ।।" -श्री. रा वि ५-१५ 2 " म 3. ज XIX ·अन्यदा 'महाभाष्याचार्यः' घेङ्कटनाथसुधीमणिः तापुरराजास्थाने प्रधानसचिवस्य चतुश्शास्त्रकोविदस्य श्रीयशनारायणदीक्षितस्य समक्ष भीसुधीन्द्रय तिवराध्यक्ष्ये प्रचलितविद्वरसभायां "काकतालीय" शब्द मधिकृत्य प्रवृत्चे विषयविचारे ततमुद्राङ्कन विपये च तप्रत्यान पण्डित प्रकाण्डान् विजित्य नितान्तमशोमत।। विद्यायक्षयातिना दीक्षित- परेण तापुरीशेन च आचार्योऽयमतीय सम्मानितो रेजे ॥ - विद्यालक्ष्मीदर्शनमुपदेशश्च भीसुधीन्द्रयतिशेखरः श्रीसर्यशाचार्यप्रेरणानुसारेण चेङ्कटनाथा- चार्य स्वीयवेदान्तविद्याराज्येऽभिपेक्तुं संकल्प्य तदर्थमाचार्यमेनमयो- घयत्। गुरुवधनमाकर्ण्य घेङ्कटनाथाचार्यः काहं न्यासः कुत्र या वेदविद्यासाम्राज्य ते कापि विद्याइमार्य । पारंसिन्धो रिमूवा विवेकी गन्तुं यत्नं को जनः सन्तनोति ॥ इत्युक्तस्तं प्राह नावोहि बरः शान्तिन्तिधीरतोदारता च । केतुस्तासां मत्प्रसादो गरीयान् विद्यन्ते किं दुर्घटे सिन्धुयाने ॥ एकान्ते तोधितः प्रत्यवादीद्वालाभार्या वालको नोपगीतः । बालश्चाहं नाश्रमे मेऽस्ति वाम्छा निबन्धनिर्गमिप्यामि U नूनम् ॥ इत्यादिक्रमेण वराश्रमस्वीकारं नान्यमन्यत । पुनरपि देशिकभरुणा यहुप्रकारमुपदिष्टो वेङ्कटनाथाचार्यः गुरुकं भुत्वाऽशृण्वनिय स्वगृहं प्रात्यागतः । तत्र तस्मिन् विचारप्रांति • तापुर्यामन्यदा शुल्बसूत्रं व्याख्यातारं वावदूर्फ षयन्तम् । रसशो विद्वान्यज्ञनारायणेज्या शीलोतमस्तं ननन्दातिमात्रम् ।। काळेनास्मिन् काकतालीयशन्दे जेतारं तं यायकान्कवीन्द्रान् । तस्यां पुर्या तप्तमुद्राइने च प्रौढं गेने यज्ञनारायणस्तम् ॥ - श्री. रा. विजयः ६-१६-१७ XX ·स्समजनि । 'स्थास्यामश्वेलभ्यते संयमित्वम्। गच्छामश्वेत्तेऽधुना मां शपेरन् । स्थातुं शक्यं नैवगन्तुच शक्य किं फुर्मः' इति वेङ्कटनाथाचार्यः चिन्ताक्रान्तो बभूव ॥ तस्यामेघरजन्यां पयमाचार्य स्वगुर्याशां चिन्तयतिसति साक्षा: द्विद्यालक्ष्मीः तस्य पुरतः प्रादुरासीत् । स्वदर्शनेनाश्चर्यचकितमाचार्य संयोध्य चीणापाणिः "अयि विद्वदाध। मां विद्यालक्ष्मी जानीहि । तव गुरौ वत्सरद्वन्द्वमेव मम वासः। तद्वग्रन्यव्याख्याने लग्धवर्ण त्वत्समः विद्वत्सद्दे नान्योऽस्ति । येन श्रीमूलरामः पूज्यते तस्मिन्नेय मम घासः भगवता वेदव्यासेन कल्पितः। तस्य पूजापि फर्मन्दी. न्द्ररेव तृप्ता । तस्मादहं तेषु नित्यं सामि । वेङ्कटार्य ! निराश्रया त्वय्यहं वासं याचे ! परमहंसाश्रम स्वीकारपूर्वक महामाश्रयं देहि । शीघं घराश्रम स्वीकृत्य विद्याराज्यं शाघि" इत्युपदिदेश। तदनु परमहंसाश्रमस्वीकाराभावे वैष्णवसंप्रदायस्यागामिसङ्कट- परम्परादिकं निरूप्प सुरभारती पुनरप्येवमाच- "फुमार! गृहस्था- श्रमिणा त्वया क्रियमाणशुपापेक्षया स्वीकृततुरीयाघ्रमेण त्वया निर्वय॑मानया सेवया ममातीव हर्ष उदेति । त्वदाश्रये मोदमाना क्षणमपि त्वां न त्यजामि । अन्यकर्मन्दिन स्वमपि न स्मरामि ! आय. योश्च परस्पराधीनत्वमपरिहार्य वैधम् !" "2 इति वेङ्कटनाथाचार्य 1. जानीहि लं वैक्टार्य खदायें वासो यन्मे वरसरद्वंद्वमेव । तद्व्याख्याने टन्धवों नचास्ति विद्वरसंघे नैवभाषी त्वदन्यः ।। श्रीरामार्गा पूज्यते येन तस्मिन्यासो यन्मे कल्पर व्यासदेवः । फर्मन्दीन्द्ररेव पूजापि तृप्ता तस्मारसाई तेथु नित्यं वसामि ॥ तस्मादगीकृत्य धर्मन्दिभावं राजा विद्याराजळपम्या भव त्वम् । -श्री. रा. वि. ६-५२-५४ 2. नेदानी मे ताशरसंप्रमोदः पारिवाज्यं यादृशः प्राप्यते चेत् । सम्प्राप्ता त्वां नत्यनामि क्षणं वा स्वमेवाऽहं न स्मराम्यन्यभिक्षुम् । विध्यायत्तं ते यतित्वं न शक्यं त्यक्तुं प्रातं त्वद्वयलं ममापि । -रा, वि. ६-६४-६५ XXI ·1 पराश्रमनिश्चयमति विधाय प्रसन्नहृदया स्त्रीयमन्त्रमस्योपदिश्य क्षणादन्तर्दधौ। सुरभारतीसन्दर्शनजनितसहर्पपुलकोमः आचार्यः समग्रमेन- मुदन्तं गुरवे न्यवेदयत् । तदाकर्ण्य हर्ष निर्भरो यतिपुङ्गवः तमाचार्य धनक्नकवस्त्ररूपसम्पदप्रदाय " ससन्तोपं लक्ष्मीनारायणकुमारं ब्रह्मोप- देशादिना संस्कृत्य तुरीयाश्रमस्वीकाराय सिद्धोभव" इति आदिदेश। येटमाथसूरिः स्वकुमारं लक्ष्मीनारायणमुपनयनसंस्कारेण ब्रह्मविद्या धिकारिण विधाय स्वीयकुटुम्बभरणभारं निजामजे श्री गुरुराजावार्ये निधाय देशिकसार्वभौमेण सा तचापुरीमयाय ॥ परमहंसाश्रमस्वीकारः वेदान्तसाम्राज्याभिषेकश्व तदनु श्रीमत्सुधीन्द्रतीर्थयोगीन्द्रः शिष्यस्य तापुरेशितुः रघुनाथभूपाल स्यास्थानसभायां राशः विवुधसन्दोहस्य समक्ष श्रीशके १५४३-४१ तमे दुर्मतिनामसंवत्सरे फारगुणशुक्ल द्वितीया ( 1621- 1622 किस्तान्दे ) शुभमस्ते श्रीवेङ्कटनाथाचार्याय परमहंसाश्रम- मनुजग्राहे । ततः श्रीमापूर्णप्रमतिविद्यासाम्राज्यसिंहासने तं नूतनयति- शेखरमलंकृत्य स्वस्ताचितेन "श्रीराघवेन्द्रतीर्थनीपादा "भिधानेन- 1 इत्युक्तमा सा मन्त्रमस्योपदिश्य स्वीय देवी पश्यतोऽन्तर्दधेऽदा ॥ -श्री. रा. वि ६-६५ 2 रगे रमागे निलिम्पगुरुणा दृष्टे विमृष्टे द्विज रेन संमदभागधीहि भन्यो ब्रहो युदीर्य स्थितम् । आर क्योपदिदेश देशिमवरस्वरमै समेऽस्त्रमदुरापवैभवनिधिलया। . 1 ·सह स्वामृतहस्तेन साम्राज्यपट्टाभिषेकं निर्वयं यरकुमारके द्वैत- साम्राज्यचक्रावर्तिन विधाय श्वेतच्छनादिराजचिलप्रदानेन सामोदमन्ब- गृण्हात् ॥ नूतनजर हुरुः श्रीराघवेन्द्रतीर्थयतिसार्वभौमः वटुकाल गुरुचरण- शुपाचरणपरायणः निजदेशिकाननुसृत्य सञ्चारमाकल यन् 'नवं. वृन्दावनक्षेत्र' 4 मयासीत्। तत्रैन श्रीसुधीन्द्रतीर्थधीमचरणाः स्वान्ते. पासिप्रियवरकुमाराय निखिलमहासंस्थानाधिपत्यं वितीर्य श्रीशके १५४६ तमे रुधिरोहारिसंवत्सरे फाल्गुणासितद्वितीयायां (1624-- क्रिस्ताब्दे ) नारायणध्यानपुरस्सरं वृन्दायन प्राविशन् । श्रीराघवेन्द्र- गुरुराजः निजगुरुवृन्दावनप्रतिष्ठापनपुरस्सरं महासमाराधनं न्यवर्तयत् ।। . तस्य नाम स ददे सदाशिया राजराज इव राजिनः श्रिया । रामभद्र इन भद्रभाजन तत्कृपेर जगताहिते रतः ॥ श्री सुरेन्द्रपदयं तपस्पया श्रीजयीन्द्र इव कीर्तिममदा विश्रुतोऽहमिव वादसगरे राघवेन्द्रयतिराट् समेघताम् ॥ --श्री. रा. वि. ६-७१-७२ 2. मन.पूतै बारिजाः प्रयनै मुक्कामुखौ रन जाले रुपेतः । वाभिः शङ्कापूरिते. सोऽभिषिच्य प्राशं विद्याराज्यराज वितेने ।। -श्री. रा. वि. ६-७३ 3. श्रीरामाः व्यामदेसोपलो ही शास्त्रीधानां पुस्तकं चामरे च । धेत स्वर्णयानं सनायं प्रादादरमै राजचिन्ह स सर्वम् ।। --श्री. रा. विजयः ६-७४ 4. क्षेत्रमेतत् विजयनगरे (पि) तुगभद्रापरिवृत श्रीमन्वाचार्यमुख्यशिप श्रीपद्मनामतीर्थ-क्वीन्द्र-वागीश-व्यासराज-गोविन्दवोडेयर-घुवर्य-सुधी-द्र- श्रीनिवास - गमतीर्थ - यतिमान्दावनक्लिसित मानानां यात्रास्थानीभूतं रिराजते । xxm ·श्रीमद्राघवेन्द्रगुरुसार्वभौमः महासंस्थानाधिपत्यप्राप्तेरनुपदमेर समग्रमारते सञ्चारमाकलयन् तीर्थ-क्षेत्रयात्रादर्शन-परवादिदिग्विजय- सिद्धान्तस्थापन-पाठप्रवचन - धर्मग्रसार-ग्रन्थरचन-महिमाप्रदर्शन- शिष्य-भक्तजनोद्वारादिलोककल्याणकार्यासतः महायशाः राजमहाराज- रनितरसाधारणगौरवसम्मान परम्परां सम्प्राप्य निखिल लोकमान्यश्च व्यलसत् ॥ अत्र तद्विपयककतिपय महिमादिकं निरूप्यते ॥ वादिदिग्विजयः (क) निखिलविद्या केन्द्रस्थाने मधुरानगरे श्रीतिरमलनायर- राजस्थाने श्रीगुरुसार्वभौमः महामन्त्रि श्रीनीलकण्टदीक्षितप्रभृतिभिरन्यैश्व विद्वद्वरैर्मीमांसाशास्त्रे वाक्यार्थविचारमाकलय्य विजयमलभत । विद्यापक्षपातिनः श्रीनीलकण्ठदीक्षितमहोदयाः श्रीगुरुसार्वभौमप्रणीत मीमांसान्यायमुक्तासमलङ्कृतं “भासद्हा"ख्य अन्धरतं स्वलङ्कृत- राजगजराजमारोप्य सवाद्यगौरवं चतुरघु वीथीपु महोत्सवं निवर्त्य- सबहुमान यतिवरं सममानयत् ।। (ख) कर्णाटकराजधानीभूते चेल्लूरुनगरे वेड्कटपतिचकेश्वरस्य महास्थानलाते धीरभद्र-भैरवभट्टनामानौ शैवविद्वांसौ प्रवर्तितवाद- प्रसङ्गे श्रीराघवेन्द्रमुनिवर अजीजयत् । तेन ममुदितमनाः वेङ्कटपति- 1. मन्त्रिश्रीनीलकण्ठाभिधमखिमाणिना भठतन्त्रानुबन्धे अन्ये तावत्वदीये करिणि गुणविदारोपितेऽम्यहंगाय । कीर्तिस्ते राघवेन्द्रनतिविघमणे नूनमन्यनवेगा द्दिड्नागानाएरुक्षुः स्वयमपि सहा घावदृष्टोदिगन्तान् । -श्रीगुरुगुणस्तवनम्। 2. अधिताम्रपणि सनिमन तत्तटे रसिताः प्राणम्य नवदेवताः पराः। कृतमालिकासरिदर तामगान्मधुराभिषा मथुरवाट्महापुरीम् । तदधीसिदि विनिरय पण्डितान पहुमानितो यतियरो महीभृता ।। ७-४६-४७ -भी. ग.वि. XXIV ·सार्वभौमः श्रीचरणवादप्रतिभाषाण्डित्यकौशलमुग्धः अमुष्मै गुरुभरवे ग्राममेकं वितीय मानयाञ्चकार 11 (ग) श्रीविठ्ठलक्षेत्रे पण्ढरपुरे शेपनाना प्रख्यानेन पण्डितेन साफ बहुकालं वाक्यार्थचर्चा विधाय निजपरमगुरुभिर्विजयीन्द्रतीर्थपादः विर- चितं " वाग्वैखरी" नामविलसित ग्रन्थरत्नमवलम्ब्य तदुक्तसाक्तिगाल: यावदूकं विजित्य श्रीविष्णुसर्वोत्तमत्वं संस्थाप्यानितरसाधारणी समझामचाप एवमेव सर्वत्र परमतनिराकरणपूर्वकं स्वमतस्थापनमातन्वानोऽयं श्रीगुरुवरः द्वैतविजयपताकामुदडाययत् ॥ राजसम्मानम् १. तजापुराधीशः विजयराघवनायकः ग्रामभूमिरनहारादीन् समय अमुं यतिप्रयह भसेवत । २. मधुरापुरवराधीशः तिरुमलनायकः श्रीराघवेन्द्रमुनि ग्राम- भूमिप्रदानेन अपूजयत् । ३. कर्णाटकघरणीधवः वेङ्कटपतिरायः भद्रासने श्रीगुरुवरमल- कृत्य कनकाभिषेकं विधाय आमदानपुरस्सरं गौरवमार्पयत् । ४. महीशूरपुरवराधीशः दोहदेवरायः श्रीरङ्गपत्तने श्रीरङ्गनाथ. सन्निधौ क्रिस्ताब्दीय 6-7-1663 तमे वत्सरे "देवराजपुग"भिधं ग्राममनधरनाभरणानि च समर्प्य कृतार्थो बभूव । * 1. सोथ भल्लपुरभैरवमट्टो वीरभद्र इति विश्रुतविद्वान् । नर्मणैव परिभूय नरेन्द्राद्रामरतमचिरात्समगण्हात् ।। -श्री. रा. वि.८-४ "वाग्वैरवरी निर्जितभन्यशेषः ।" -~-श्रीगुरुस्तोत्रम् * Mysore Archaeological Report-1944 2. XXV ·५. कोल्हापुरे बहुकालवास्तव्याय धीराघवेन्द्रगुरवे महाराष्ट्राधीशः शिवाजीमहाराजः श्रीचरणतपोमहिमादिभिः प्रभावितः तत्सन्निधि- लब्धशानोपदेशः धनकनकादिना गौरवं समय गुर्थनुगृहीतोऽभूत् । ६. विजयपुर (बिजापुर) यवनभूपः इम्मडि इब्राहिं आदिल शह नामकः गुरुवराय जगद्गुरुः" इति प्रशस्ति राजलक्षणीभूतं श्वेतच्छत्रं च सबहुमान वितीर्य कृतकृत्य आसीत् । ७ यादवपुराधीशः (आदद्वानीपुरेशः) नवाव् सिद्दीमसूदखान इति विख्यातो म्लेग्छराजः श्रीगुरुवरमहिमानं परीक्ष्य स्वापराध- परिच्छेदाय मन्त्रालयग्राम भक्तिपूर्वक समय गुर्वनुग्रह पात्रीभूतोऽभूत् । एवमेवहि सहस्त्राधिकाः नैके राजानः सचिवसामन्तदण्डनायक- प्रभृतयः ग्रामभूमिधनकनकवस्तुवाहनादिकं सगौरवं प्रदाय गुरुकृपा- भाजनीभूता बभूवुः॥ महिमाप्रदर्शनम् (क) तापुरराज्ये द्वादशवापिक्यामनावृष्टावापातितायो राशः धान्यागारे शून्यागारे सजाते परमकारुणिकोऽयं गुरुराजः तत्र वीजाक्षरविन्यासेन धान्यान्यक्षय्याणि विधाय निजतपःप्रभावेण वृष्टि- पतनमारचय्य देशममुमरक्षत् ।' (ख) तजापुराधीशेन विजयराघवनायकेन वितार्णमनघे रनहारं वीतिहोत्राय समर्प्य परेाः पुनरपि होमकुण्डात्तमादाय पूर्वाधिक तेजोविराजितं रनदार प्रदर्य सर्वान् राजनञ्चाश्चर्यसागरनिमझान- फलयत् । (ग) ताम्रपर्णीनदीतीरे समाजयहिष्कृतं शरणागतं भूसुरं शहो. दमोक्षणेन पवित्रं विधाय राहोदकमहिमानमदर्शयत् । . 1. "Reemwareas most ಮಂಜ? ಮಹದಯವಂತ ೯ -ಅಃ ಜಗನ್ನಾಥದಾಸವರರು 2. ಹುಳವದಗುಣಿಸಿದ ರತುನಮಾಲೀಕರು | ಕ್ಷಿತಿಜಗ ತುತ್ತತುಳಮಹಿಮನ 1* -Abid ४४VI ·(घ) चित्रदुर्ग सकलजनसमर्श मिजम घेणं पुष्पकविमान- मधिरुढं कृत्वा तस्मै मोक्षमनुजमाह ।' (च) किरीटगिरिनामे चूतफलरसभरितभाण्डपतितं वेकप्प- देशायिनः मृतं पुत्रं मन्त्रोदफमोक्षणेन उदजीवयत् ।' (छ) भन्यदा कारुण्यवानिधिः श्रीराघवेन्द्रमुनीन्द्रः निपेक- मुहूर्तदिने शय्यागारकवाटताडितशिरस्क मृतं निजशिष्यं प्राणदान- पूर्वकमरक्षत् ।' (ज) शिरसङ्गिदेशायिनः वेदाप्रामाण्यवादिनः स्फर्धालो दुरा- शङ्कानिवारणार्थ घेदमन्त्रोचारणपूर्वकं मुसलं किसलयितं कृत्वा धेदमहिमानं प्रदर्य सेन सम्मानितः तस्मिभनुग्रहं चकार ।' (झ) पण्डरपुरदिग्विजयकाले प्रखरसूतिपतते निर्जलनिर्जरा- रण्यप्रदेशे निजशिष्यमार्यायां प्रस्तायां भूमी योगदण्डाघातेन निर्मलजलोत्सेचनं निर्माय, अम्बरे निजकरवस्त्रोत्क्षेपणेन शीतल छायां विधाय तो सद्योजातशिशुञ्चापालयत् ।। (ट) विजयपुराधिकोडियामगमनसममे मध्येमार्ग पिपासाकुलित जलालामेन मृतप्राय भूसुरमेकं मन्त्रवत्या जलनिर्माणविधिना समजीवयत् ।' 1. "A SODEODotosabsteadl ಭಕುತನ ಯೋಗ್ಯತೆ ನಿಖಿಳ ಜನರಿಗೆ 0 * -Abid 2. “ಭೂತರಸಫಲದಿ ಪೋತವಳು | ಮೃತಭೀತಿಬಿಡಿಸಿದ ಅನಾದರಕ್ಷಕ” --Abid “ನೃತ್ಯಗೆ ಬಂದಪಮೃತ್ಯು ಕಳೆದು ಸುಖ | ವಿತ್ತು ಪೊರೆದ ಪುರುಷೋತ್ತಮದಾಸ || " -Abid 4. "Bio area Jisesab l ಆ ಪೃಥ್ವಿಶಗೆ ಅಪ್ರತಿ ಗುರುವೇ “ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಧದಾಸರು * ಮಳು ಮಾರ್ಗದೂಳು ಲಲಜಿ ಪ್ರಸೂತಿಸ! ಪುನನ ಕಮಂಡಲದೊಳು ಜಲತೊರ್ದ ಬಸಲಿಂದಳುವಾ ಚಾ | ಗಸದಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ರೂ ಅಸಮಮಹಿಮನ |" -Abid 6. 'ವಿತನದಿ ಚಡಾತಪದಿ ಬಂದ; ಕಾ-[ ವಸುತನುಳುಹಿದ ಕೃಪಣಜನಾತ್ಮ! -Abid 3. * XXVII ·(3) मानवीग्रामवर्तिनि श्रीप्राणदेवालये कनकदासवरः द्वितीय. जन्मनि चण्डालजनिर्भूत्वा श्रीगुरुवर्यदर्शनस्मारित पूर्वजन्मवृत्तान्तः श्रीराघवेन्द्रगुरुममुं श्रीव्यासराजगुरूं मत्वा अस्मै सर्पपान समार्पयत्। गुरुवरश्च तान्स्वीकृत्य स्वमहिमानं प्रदर्श्य तमनुजग्राह ।' (ड) अस्मिन्नेव हि सन्दर्भ गुरुवरदर्शनार्थ समागतेभ्यः घेणु- ग्रामाभिजनेभ्यः (विदहमिल) श्रीनिवासाचार्येभ्यः स्वमहिमप्रदर्शन पूर्वक तान् सकरुणमन्वगृहात् । (द) फन्दनावतीग्रामवासिने कञ्चननिजशिष्य वेङ्कण्णनामानमा प्रबुद्धं तत्कृतस्वनामसङ्कीर्तनमाहिना दिवान् वेङ्कण्णपन्त इति विरुद- भाज भादवानीसचिवपदाधिरूढमतनोत् । (त) कस्यचन म्लेच्छाधिपस्य नवायस्य तनये सर्पदष्ट्रे मृते गरुडमन्त्रजपमभावेण तमुज्जीवयामास 12 (थ) कश्चनशिष्यः विवोटुकामः गुरुवरमृत्तिकाशौचसमये विवाद- सहायद्रव्यमयाचत स्मितवदनः गुरुवरः तस्मै भअलिपरिमितां मृत्तिका प्रदाय गच्छ, तब विवाहो भविष्यती"ति तमादिशत् । सभक्ति- प्रकर्ष स्वीकृतमृत्तिकः सः कस्मिंश्चिद्ग्रामे ब्रह्मराक्षसपीडितगृहे गृह- द्वारे सुप्तः निशीथे प्रवुद्धः गुरुमृत्तिकाप्रयोगप्रभावेण ब्रह्मराक्षसं दग्धंविधाय तद्गृहस्वामिना सम्मानितः तज्येष्ठपुत्रीमुदवहत् । 1. "shtration 0321 Rosecutories n" -Abid 2. “ಳಿದ ಜನ ಆಳುವ 1 (ನುಗು ಮೂಡಿದ ಭರಭರಿತ ತ್ರಿ: ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು XXVIII ·(द) भादवानीपुरेशा सिद्दीमसूदखाननामा भूपः गुरयरपरीक्षणार्थ मांसादिकं समर्पितवान् । श्रीगुरुपुङ्गवः मन्त्रितजलोक्षणेन तत् फल- पुष्परूपं विधाय स्वमहिमानमदर्शयत् ।' एवं विविधं शताधिक महिमानं प्रदर्श्य श्रीराघवेन्द्रयतिपुङ्गवः जगदपालयत् ॥ अयञ्च योगिनायकः वृन्दावनप्रवेशानन्तरं शताधिकेपु धपु व्यतीतेप्वपि सर थामस मन्रोमहोदयाय प्रत्यक्षं स्वदर्शनमनुगृह्य,* किंबहुना ? अद्यापि च प्रत्यहमगम्यमहिमादिकं प्रकटीकुर्वन् लोक- कल्याणकार्यासक्तः अस्ति विराजमानः॥ ग्रन्थरचना श्रीराघवेन्द्रयतिसार्वभौमः हृद्यवय्यन्त विद्या, प्रस्थानत्रय-भाष्य- टीकादीन् सम्यग्व्यारयाय विद्वजनेषु महोपकारमातन्वानः दिगन्त- विश्रान्तधेवलकीर्तिमापेदे ॥ गुरुवरप्रणीतानीमानिग्रन्थरत्नानि । १-३. वेदप्रयविवृतिः मन्त्रार्थमसरी पुरुषसूक्तादिपञ्चसूक्तव्याख्याः १०-१९. दशोपनिपदों खण्डार्थाः २०. गीतार्थसङ्ग्रहः (गीताविवृतिः) गीताभाष्यप्रमेयदीपिकाव्याख्या गीतातात्पर्यटीकाविवरणम् २३. तन्त्रदीपिका 'octor ಭಾಜಿತ ಗುಣಸಾಂದ್ರ | ಪ | ಅನಿವೇದಿತಭೋಜನವಸ್ತುಗಳಿಂ ಜನುಭವ ಮಾಡಿದನುಪಮಚರಿತ ದಾತಗುರುಜಗನ್ನಾಥ ಏರಲನ | ದೂತನ ಮಂತ್ರನಿಕೇತನ ನಿಲಯ | -ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು Madras District Gazetteers Vol. No. 1 BELLARY Chapter XV. Adoni Tq Page No. 213. . by W. Francis, Esq. I.C.S. 1. XXIX ·२४. न्यायमुक्तावलिः अणुभाष्यटीका तत्त्वमञ्जरी सूचभाप्यतत्यप्रकाशिकामावदीपः श्रीमद्नुष्यास्यामन्यायसुधापरिमल: २८-३७. दशप्रकारणटीकाच्यारयाः श्रीरामचारियमञ्जरी श्रीकृष्णचारिसमक्षरी ४०. धीमद्भारततात्पर्यनिर्णयभावसहा ४१. पादावलीन्यारया तत्वप्रकाशिकातात्पर्यचन्द्रिका प्रकाशा ४३. तर्कताण्डवन्यारया प्रमाणपद्धतिव्याण्या मणुमध्यविजयव्याख्या ४६. भासद्हः ४७. प्रातःसङ्कल्पगद्यम् प्रमेयसहा ४८. 1 वृन्दावप्रवेश स्वायतारपरिसमाप्तिदत्तचित्तः धीराघवेन्द्रायसापमोमोऽसौ पूर्व श्रीमहादायतारसमये स्यानुष्ठितयायेदिषासमलत' फुधरदेवदिव्य- रदनसम्भूततुमद्रातरगिणीमालतरगसम्पायिते धीमन्मन्त्रालक्षेत्रे सप्तशतयर्पयलं सुन्दरबन्दायनान्तर्गतस्सन् शरणगतभक्तजन पृन्दा. यनाय भवजनयथायोग्यहरयारश्यरूपतया पिराजितः लोककल्याण- चिकीर्षुः तदर्य स्यमहिना स्पायसीएनमन्त्रालयमामः प्राहादायतारका- लीनस्यफुलदेयता साहादुर्गारुपा धीमन्त्रालयाम्पिको प्रार्थनया साक्षा- य. प्रसन्नया तपा स्थनि aayuktr लापा, पिय.

·वास्यपरिपालनरतस्य दण्डकारण्ये सञ्चरमाणस्य देवदेवस्य धीराम- चन्द्रप्रभोः पादपद्मसंस्पर्शपवित्रीकृतेन, नव्येन्द्रोपलेन निर्मापितस्वीय- वृन्दावनः, मङ्गलमुहूर्ते निजपूर्वाश्रमीयज्येष्ठधातुः श्रीगुरुराजाचार्यस्य पौवाय, नैजसन्निधौ समधिगतसमस्तशास्त्राय, अत एव प्रकाण्ड- पण्डिताय श्रीवेङ्कपणाचार्यशर्मणे सानन्दवितीर्ण परमहंसाश्रमः, निर्व तितमन्त्रमुद्राधारणगुरूपदेशः, संवर्तितश्रीसर्वज्ञविद्यासाम्राज्यपट्टाभि- पेका अनुगृहीत "श्रीमद्योगीन्द्रतीर्था "भिघानः, भमन्दानन्दमविन्दत ॥ तदनु श्रीशके १५९३ तमे विरोधिकत्संवत्सरे* श्रावणकृष्ण- द्वितीयायां कोर्वासरे सङ्कल्पितस्थीयवृन्दावनप्रवेशः प्रियवरकुमाराय श्रीयोगीन्द्रतीर्थगुरुवे समर्पितमहासंस्थानाधिपत्या, निर्तितजपतपा- धनुष्ठानः निजपूर्वाश्रमीयबन्धुपु पुत्रपौत्रप्रपौत्रेषु-धीलक्ष्मीनारायणा- चार्य-पुरुषोत्तमाचार्य-चालकश्रीनिवासाचार्य प्रभृतिषु निजगुरुविर- हासहमानसेपु, परिखिद्यमानेषु तदर्थसम्मिलतपौरजनपदेपु अथ सक- लाशामुखमुखरितेषु मङ्गलवायेपु, सन्ततसंस्तूयमानस्वस्त्ययन-विविध- विजयविरुदावलीसमेधितसरसकवितानिचयेषु विबुधवरेषु, गुरुस्तवात- भजन-नर्तनपरेषु भागवतेपु, तद्दर्शनजनितपुल कोद्गमेषु सर्वजनेषु सभक्त्यावेगे प्रदीयमानहस्तलाघवेषु थीयोगीन्द्रतीर्थपु, भक्त्यति- शयप्रणम्यमानशिरस्तु कण्णपन्तप्रमुखसचिवसामन्त-सन्ततिपु कर- कमलद्वंद्वविलसितदण्डकमण्डलुः स किल गुरुपुङ्गवः, सकरुणमन्ददास- विलसितमुखारविन्दसन्दृष्टवन्दारजनसन्दोहा, निजौदार्याल्पीकतनाकि- नायकचिन्तामणिः, शरणजनमन्दारः अलङ्कृताभय-वरदमुद्रः, प्रति- पदमुपदिश्यमानरमारमणसर्वोत्तमतत्वः, सर्वजनेषु पश्यत्तु सत्तु सशरीरं वृन्दावनान्तर्गतः योगासने सन्निपणा, निजहदयपुण्डरीक- संस्थापितपुण्डरीकाक्षः धृतारणवसनः करधृतजपमालः, द्वादशादित्य- सशसंशोभितद्वादशोध्वपुण्ड्रचारविग्रहः, नारायणमन्त्रपरायण, निमीलितार्धनयना, प्रणवोचरणपूर्वक स्वशिरसि स्वाशविन्यासिता- 1671 A. D. भावि श्रीवादीन्द्रतीय श्रीमचरणः ।

·नेकशालग्रामः, परममङ्गलमूर्ति थीमद्राजाधिराजराघवेन्द्रगुरुसार्वभौमः, जनदर्शनविदूरोऽपि निजभक्तदर्शनादुर सुन्दरवृन्दावनमधिष्ठापा- प्यात्मज्ञहन्मन्दिरे विलसमद्यापि विद्योतते ॥ श्रीमद्योगीन्द्रतीर्धथीमच्चरणः धीराघवेन्द्रगुरुसशरीरवृन्दावन- प्रवेशानन्तरं शिरसाधृतनिजदेशिकादेशः, ससम्भ्रमसमनुष्ठितस्वगुरू वृन्दावनप्रतिष्ठः, तस्मिन्नेव हि मङ्गलदिने समाचरितस्वगुरुमहासमा राधनः, व्यवस्थापितनिजगुरुवृन्दावनसन्निधिपूजाविशेपः, जगत्कल्याण- चिकीर्षुः श्रीमन्मध्वाचार्यवेदान्तविद्यासिंहासनाधिरूढः चिरमवर्धत ॥ पुण्यपीयूपपूर्णश्रीगुरुराघवेन्ष्ट्रसशरीर वृन्दावनप्रवेशवर्पमारभ्य ऐपमः पर्यन्तं त्रिशतं समा व्यतीयुः। महामहिम्नः यतिवरस्य विशताब्दीय- पुदिनेऽस्मिन् श्रीगुरुवराणां त्रिशतमानमहोत्सवः निखिलभारते सभक्तिथद्ध सवैभवं समनुष्टीयमानो राजते ॥ विदितपूर्वमिदं समेषां सुजनानां यच्छीमद्रायवेन्द्रगुरुवरमठाधी- श्वराणां ज्ञानभक्तिवैराग्यतपोनुष्ठानप्रथितयशसां श्रीमन्त्रालयविलसित- सुन्दरपृन्दावनमन्दिराणां स्वभक्तवृन्दावनासक्तानां प्रातःस्मरणीयाना परमपूज्यधीमत्सुयमीन्द्रतीर्थश्रीमचरणानामाशानुसारेण क्रिस्ताब्दे गरलनगरे (नवनगूड) श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिर- मस्थापीति ॥ थीमदाचार्यपरम्परागतानां प्राचीनाचार्याणां वेद-वेदान्त-न्याय- मीमांसा-ध्याकरण-काव्य-नाटकालकारादि प्रयन्धप्रवराणां सङ्गह- संशोधन-सम्पादन-प्रकाशनादिकार्य यशस्वितया निर्वहतोऽस्य प्रका. शनमन्दिरस्य रजतोत्सवं श्रीगुरुसार्वभौमप्रितिमानोत्सधेन सममिदा- नीमस्माभिस्ससम्भ्रम समनुष्छातुं मोमुदीत्यस्माकं चेतः । महदिदं ममोदस्थानं नः यच्छीमत्परमहंसेत्याघमन्दविरुदयन्दभूपि- तानां थीमन्यासराजगुरक्षाभीमानां कर्नाटकाविधासिंहासनाधीश्वराणां श्रीमद्विद्यापयोनिधितीर्थधीपादानामाध्यक्ष्येऽस्मिनेय हि त्रिशतमान- महोत्सव-रजतोत्सवमङ्गलमसले पतिपयकाव्यशास्त्रादिग्रन्धानां तथा 'परिमल' सांस्कृतिक-धार्मिक-मासपत्रिकायिशेपसञ्चिकायाध्य प्रकाशन- मच श्रीमधरणानाममृतहरसेन नियंत इति । १९४५ तमे KXXII ·11 श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचिता परतत्वप्रकाशिका ये नित्यं पदवाक्यमानसरणीसशीलनालकता स्तेपामेव करोति या प्रतिपदं सन्तोपमाकर्णनात् । याचानेकविनेयपट्पद्रततेः संफुल्लमालीसमा सैपा वाग्विजयीन्द्रर्सयमिमणेः ज्ञानार्थि भिस्सेव्यताम् ।। विदितचरमेवेदं समेपां विदुपां यदस्मत्परिमलसंशोधन-प्रकाशन- मन्दिरतः इतः पूर्व श्रीमद्राघवेन्द्रगुरुसार्वभौमानां परमगुरुमिः श्रीमद्विजयीन्द्र- तीर्थपूज्यचरणः विरचितं 'ग्रामसूत्रन्यायसंग्रह-शैवसर्वस्वावपहना भिध ग्रन्थ- द्वयं, तदनु श्रीनृसिंहाश्रममुनि-श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितयोः 'भेदधिका- रोपकमपराकमा भिधयोः खण्डनपरं 'भेदविद्याविलासोपसम्हारविजया मिधं प्रबन्धनद्वयं च विद्वजनमोदाय प्रकटीकृतमिति । इदानी श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थगुरुपादविरचितं श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचि तयोः "शिवकर्णामृत-शिवतत्वविवेक"योः खण्डनपरं "परतत्वप्रकाशिका"यं प्रबन्धप्रयरं भारतसर्यकारधनसाझाय्येन मुद्राप्य विबुधसनिधी समर्पयितुं मोमुद्रीत्यला चेतः। वयमिदानी श्रीमद्विजयींन्द्रगुरुपादसमलंकृतपीटपरम्परा, प्रन्यार्तुः अमरपरिनं, कालदेशादिविचारः, यादिदिग्विजयः, प्रन्यरचना, राजसम्मान, प्रातमन्धारिचयः, इत्यादिविषयजानं ससम्प्रदाय विश्चिनिवेदयितुमभिलपाम.।।

·, नेकशालग्रामः, परममङ्गलमूर्तिः थीमहाजाधिराजराघवेन्द्रगुरुसार्वभौमः, जनदर्शनविद्रोऽपि निजभक्तदर्शनादूरः सुन्दरवृन्दावनमधिष्ठाया. प्यात्मशहमन्दिरे बिलसनद्यापि विद्योतते ॥ श्रीमद्योगीन्द्रतीर्थ श्रीमवरणः थीराघवेन्द्रगुरुसशरीरवृन्दावन- प्रवेशानन्तरं शिरसाधृतनिजदेशिकादेशः, ससम्भ्रमसमनुष्ठितस्वगुरु- वृन्दावनप्रतिष्ठः, तस्मिन्नेव हि मङ्गलदिने समाचरितस्वगुरुमहासमा- राधनः, व्यवस्थापितनिजगुरुवृन्दावनसन्निधिपूजाविशेषः, जगत्कल्याण- चिकीर्षुः श्रीमन्मध्वाचार्यवेदान्तविद्यासिंहासनाधिरूढः चिरमवर्धत ॥ पुण्यपीयूपपूर्णश्रीगुरुराघवेन्द्रसशरीरवृन्दावनप्रवेशवर्पमारभ्य ऐपमा पर्यन्त निशतं समाः व्यतीयुः। महामहिम्नः यतिवरस्य निशताब्दीय- पुदिनेऽस्मिन् श्रीगुरुवराणां त्रिशतमानमहोत्सवः निसिलभारते सभक्तिश्राद्धं सवैभवं समगुष्टीयमानो राजते ॥ विदितपूर्वमिदं समेषां सुजनानां यच्छ्रीमद्राघवेन्द्रगुरुवरमठाधी- श्वराणां ज्ञानभक्तिवैराग्यतपोनुष्ठानप्रथितयशसां श्रीमन्त्रालयविलसित. सुन्दरवृन्दावनमन्दिराणां स्वभक्तवृन्दावनासक्तानां प्रातःस्मरणीयानां परमपूज्यधीमत्सुयमोन्द्रतीर्थश्रीमञ्चरणानामानानुसारेण क्रिस्ताब्दे गरलनगरे (नक्षनगूड़) श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिर- मस्थापीति ॥ श्रीमदाचार्यपरम्परागतानां प्राचीनाचार्याणां वेद-वेदान्त-न्याय- मीमांसा-व्याकरण-कान्य-नाटकाटकारादि प्रबन्धप्रवराणां सनद संशोधन-सम्पादन प्रकाशनादिकार्य यशस्वितया निर्वहतोऽस्य प्रका. शनमन्दिरस्य रजतोरसवं श्रीगुरुसार्वभौमत्रिदातमानोत्सवेन सममिदा. नीमस्मामिस्तसम्धम समनुष्ठातुं मोमुदीत्यस्माकं चेतः । माइदिदं प्रमोदस्थान नः यच्छीमत्परमदंसेत्याचमन्दविन्दभूपि- तानां थीमन्यासराजगुरसाभीमानी . .द्विचा. मदोन्सय-रजतोत्सवमङ्गलप्रस कतिपयकान्य 'परिमल' सांस्कृतिक-धार्मिक-। मच श्रीमवरणानाममृतदरोन निर्त्यत इति । १९४५ तमे ५५ -मासपा PXXXII ·II श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थविरचिता परतत्वप्रकाशिका ये नित्यं पदवाक्यमानसरणीसंशीलनालकता स्तेपामेव करोति या प्रतिपदं सन्तोपमाकर्णनात् । याचानेकविनेयपट्पदततेः संफुल्लमल्लीसमा सैषा वाग्विजयीन्द्रसंयमिमणेः ज्ञानार्थि भिस्सेव्यताम् ।। विदितचरमेवेदं समेषां विदुपां यदस्मत्परिमलसंशोधन-प्रकाशन- मन्दिरतः इतः पूर्व श्रीमद्राघवेन्द्रगुरुसार्वभौमानो परमगुरुमिः श्रीमद्विजयीन्द्र- तीर्थपूज्यचरणैः विरचित 'ब्रह्मसूत्रन्यायसंग्रह-शैयसर्वस्वावण्डना मिध ग्रन्थ- द्वयं, तदनु श्रीनृसिंहाथममुनि-श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितयोः 'भेदधिका- रोपक्रमपराक्रमा भिधयोः खण्डनपरं 'भेदविद्याविलासोपसम्हारविजया' भिध प्रवन्धरत्नद्वयं च विद्वजनमोदाय प्रकटीकृतमिति । इदानीं श्रीमद्विजयन्द्रितीर्थगुरुपादविरचितं श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचि तयोः "शिवकर्णामृत-शिवतत्वविवेक"योः खण्डनपरं "परतत्वप्रकाशिका"त्यं प्रबन्धप्रवरं भारतसर्यकारधनसाहाय्येन मुद्राप्य विबुधसन्निधौ समर्पयितुं मोमुदीत्यस्माकं चेतः। वयमिदानी श्रीमद्विजयीन्द्रगुरुपादसमलंकृतपीठपरम्परा, ग्रन्थकर्तुः अमरचरितं, कालदेशादिविचारः, बादिदिग्विजयः, ग्रन्थरचना, राजसम्मान, प्रकृतग्रन्थपरिचयः, इत्यादिविषयजातं ससम्प्रदाय किश्चिनिवेदयितुमभिलपाम.।। , xxxiii ·द्वैतसिद्धान्त:-तत्प्रतिष्ठापनाचार्याः अयि, महीमण्डलमण्डनायमानपण्डितप्रकाण्डाः, भगवद्भक्तिमञ्जरी- पिजरितहत्कुञ्जरजितप्रमजना निरजनाः नाऽज्ञातमावेदनीयं यत्सर्वे जना आविपालगोपालकं सुखमेवापेक्षन्ते न मनागपि दुःखसंस्पर्शम् । जनन- मरणयातायातजन्यदुःखपरम्परापारावारनिपतिता बम्भ्रम्यमाणचित्ताः विषम. विषयानले दन्दमानकायाः इतस्ततस्सञ्चलन्तोऽपि अलंबुद्धिमनासाद्य विधु- ब्धमानसाः अलब्धशरणाः कान्दिशीकास्सुरनरतियंगादियोनिषु संसरन्ति । तानुदिधीऍभगवान्नारायणोऽरविदूरः परमकारुणिक ब्रह्मादिनिलिम्पगणैरभ्यर्थितः श्रीवेदव्यासरूपेणावतीर्य ज्ञानमुपदिदेशाधिकारिभ्यः निराकृतमनोविकारेभ्यः विस्तारितकामेभ्यः। तदाज्ञया परममङ्गला श्रुतिदेवी मातृवदव्याजप्रेम्णा दुःखनिवृत्त्य परमसुखायाप्त्यै च उपायमायोजयामास । गौतममुनेश्शापात्काल- वैलव्याच नटधर्मज्ञानान्साधूननुजिवृक्षुः व्यासमुनिः श्रुत्यर्थनिर्णयाय ब्रह्मसूत्राणि चकार । तदुपबृहणाय भागवत-भारतादिपुराणजातं विरचय्य विज्ञानमणि- मुद्द्योतयांबभूव अज्ञानतिमिरतिरोहितं जगत्पति हत्कुहरनिवासिनं रमारमणं चापरोक्षगोचरतामानिनाय । 'अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वं ', 'अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्ग' इत्युक्तदिशा निर्व्याजस्नेहार्द्रहृदयेन अणोरणीयसः महतो. महीयसः अचिन्त्यमहिम्नः नारायणस्य साक्षात्कारमन्तरा अज्ञाननिवृत्तिरिष्टा- वाप्तिश्च न सिध्यतः । तदज्ञाननिबन्धना दुःखपरम्पराऽपि न लीयते । 'पुंस्त्वादिवत्सतः', 'तद्गुणसारस्वातु ' इत्युक्तप्रकारेण स्वरूपतः ज्ञानानन्दात्म- कोऽपि जीवः अनादिकामकर्मपाशप्रतिबद्धगतिः दुःखसंस्पर्शमनुभवति । कथं नु खलु मनायज्ञाननिगडनिकर्तनेनाऽऽत्मानं मोचयितुं पारयेत् विलुप्तचेट: प्राकृतोऽयं वराको जनः ।। राजदर्शनाद्वन्धनिवृत्तिमिव जगत्पति श्रीहरि- मवलोक्यैव निगडविमोचनमुपकल्पयितुं प्रभवति जीवः महात्मनामुपदेशप्रकार- दर्शितपयः।

·बहवो वादिनः यहोः कालात् नास्तिकदर्शनान्युद्भाव्य श्रीन्यासदेशिको. पदेशमावृत्य संशयाज्ञानविपरीतज्ञानानि प्रसारयामासुः। तदर्थमनुकोशयुक्तः भगवान्नारायणः दुनिमपसार्य सच्छास्त्र निर्माणेन साधुजनानुद्धत, अपगतदोप- संपर्शमसंशयं संशयच्छिदं भुवनजीवनं मुख्यप्राणमादिदेश । अज्ञज्ञानार्थि. ज्ञानयोग्य-भगवत्कृपापात्रभूतसल्लोककृपालुनसरुद्रार्थितभगवदाज्ञा शिरसि परमादरेणानय॑शिरोरतवन्निधाय, तथाशेषदेवताप्रार्थनां हारवद्हृदिनिधाय सर्वस्वकीयसजनानुमहेच्छया श्रीवायुदेवः भारतमुवि श्रीमध्वरूपेणावतीर्थ श्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासाद्यनन्तविद्याविवेचनेन प्रतिभातपरावरः मेघच्छन्न रविमिव वायुः, दुश्शास्त्रतिरोहितप्रभावं नारायणं प्रदर्शयांबभूव साधुजन निकायाय | विज्ञान-शून्य-ब्रह्मैक्यवादाः शिवायन्यदेवताप्रवादाः पाशुपता- घागमाः समुत्पद्य अनौपधं क्षराक्षरोत्तमत्वं नारायणस्याविदितमकुर्वन् । तान् सर्वानन्यथाकृत्वा अवितथमतं ससिद्धान्तमुद्घोपयामास वायुदेवः । श्रीहरिः सर्वोत्तमः सर्वगुणपरिपूर्णः । ब्रह्मादिदेवताः तारतम्येन व्यवस्थिताः तदाज्ञापरिपालने गृहीतावताराः धर्ममार्गमुपदिश्य साधुजनानुद्ध- रन्ति । खर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेन श्रीहर्याराधनं अंगाश्रितसर्वदेवतोपासनं च यथायथं भक्तयाऽनुष्ठेयम् । अनासक्तियोगेन फलामिसन्धि विना "अग्नि- होत्रादि तु-तत्कार्यायव" इत्युक्तदिशा विहितकर्माण्यनुष्ठायापगतमलो ज्ञान- चक्षुषा 'पितरं पति गुरुतम रमावल्लभ' हृदि साक्षात्कृत्य 'भिद्यते हृदयग्रन्थि: छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्तेचास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' इत्यादि श्रुत्युक्तरीत्या अनिष्टमपहाय स्वरूपानन्दसन्दोहमनुभवति । अयमेव परम- सिद्धान्तः प्रतिमापितः श्री यासानुमत्या वाय्ववतारभूतेन श्रीमन्मध्वाचार्येण । इममेव सिद्धान्तं श्रीमध्यशिष्यप्रशिष्याः जगति प्रचाययामासुरसकृदुपदेशेन अन्धनिर्माणेन सत्पथप्रवर्तितमार्गेण । तेषु श्रीपद्मनाभतीर्थाः, श्रीटीकाचार्येत्युप- पदप्रथाप्रथिताः श्रीमज्जयतीर्थाः, श्रीकवीन्द्र-राजेन्द्र-विवुधेन्द्र-लक्ष्मीनारायण- तीर्थाः (श्रीपादराजयोगिनः), श्रीमचन्द्रिकादिप्रबन्धप्रणेतारः श्रीब्यासयोगिनः, XXXV .

·तदनु तत्पीतिमा जनभूनाः प्रधान शिष्याः चतुरविशतमन्धरलरचयितारः शैवाद्वैतखण्डनपटुतरमनीपाः श्रीमसुरेन्द्रतीर्थकरसम्सीरुहसमुद्भवाः श्रीविज. यीन्द्रतीर्थगुरुचरणाः, ततश्च तदन्तेवासिनः श्रीसुधीन्द्रतीर्थाः, गुरसार्वमीमाः श्रीराघवेन्द्रतीर्थश्रीपादाः अंगुलीनिर्देशनेन गणनामहन्ति । द्वैतपीठपरम्परा श्रीमन्मध्वाचार्यप्रवर्तितद्वैतसाम्राज्यसिंहासने श्रीमदाचार्मप्रधानशिष्याः श्रीपद्मनाभतीर्थ-श्रीनरहरितीर्थ श्रीमाधयतीर्थ श्रीमदक्षोभ्यतीर्थमुनिचराः क्रमशः व्यराजन्त । तदनु श्रीमदक्षोभ्यतीर्थ प्रियशिष्याः द्वैतभाष्यटीकाकारा: श्रीमजयतीर्थयतीन्दाः सर्वनसिंहासनमलंचकुः । ततश्च तदन्तेवासिनः श्रीविद्याधिराजयतिवराः द्वैतविद्यासाम्राज्यं परिपालयामामुः। श्रीविद्यापित राजयतिवरेण्याः स्वनिर्याणकाले परमहंसाश्रमप्रदानपूर्वकं वशिष्यान् श्रीमत्- कवीन्द्रनाजेन्द्रतीर्थान् श्रीमदाचार्यवेदान्तविधासाम्राज्यपरिपालने नियोजया- मासुः । किस्ताब्दीयपोडशतमे शतके श्रीकवीन्दतीर्थपरंपरायां श्रीपुरेन्द्र- तीर्थाः, श्रीराजेन्द्रतीर्थपरंपरायां श्रीव्यासराजतीर्थाश्च श्रीमद्वैदिकसद्वैष्णव- सिद्धान्तप्रतिष्ठापनमनवरतमाचरन्तः श्रीमन्मध्वविद्यासाम्राज्यसिंहासने विलमुः। ग्रन्थकर्तपरिचयः ततो गच्छति काले, सकलकलाभिन्नाः श्रीव्यासराजगुरुसार्वभौमाः न केवळ वेदान्तसाम्राज्याधिपत्यम् , अपिच विजयनगरसंस्थानाधिपत्य, राज- गुरुपदञ्च निर्वहन्तो व्यराजन्त । कदाचिन्महामहिमशालिनः श्रीनन्मध्वा. चार्याणां महासंस्थानाधिपतयः मानसपूजाधुरन्धराः श्रीमन्मूलरामाचनो गार्जित विशिष्टवैभवाः श्रीमन्सुरेन्दतीर्थपूज्यचरणाः स्यपूर्वाश्रमबन्धून-सुहन्मणीनिमान् * See Introduction of Mr B. Venkoba Rao, BA,M.C.S, in the "Vyasa Yogi Charitham" written by Mahakavi Somanatha. xxxvi ·श्रीव्यासराजगुरुसार्वभौमान् दिदृक्षवः विजयनगरमीयुः । कर्णाटकसाम्राज्या- धीधरः कृष्णदेवरायसार्वभौमः स्वगुर्वाजानुसारेण श्रीसुरेन्द्रतीर्थान् राजगौरव- पुरस्सरमसेवत । तदानीं श्रीमचन्द्रिकाचार्याणां (श्रीव्यासराजयतीश्वराणां) बहुप्यन्तेवासिपु प्रचुरप्रभावशालिनं व!विशेपविभूपितवपुपं तस्मादेव गुरोर्लब्धतुरीयाश्रमं विष्णुतीर्थनामानं विष्णुभक्तप्रयः च सन्ददृशुः । एतेपा श्रीसुरेन्द्रतीर्थानां विषये भूयः प्रदर्शितस्नेहातिशयाः श्रीव्यासराजवतीन्द्राः स्ववयस्यानमूल्येन केनचित्सारितो रकेण सन्तोपयितुममिलपन्तस्तदर्थमेव परि पतितं स्वप्रीतिपात्रम, विष्णुतीय तेषां करे सममिन्दमानन्दमविन्दन् । स्वीकृत्य च विष्णुतीर्थ श्रीसुरेद्रतीर्थश्रीपादास्त दण्डपरिवर्तनगुरूपदेशमन्त्र मुद्राप्रदानपूर्वकं "श्रीविजयीन्द्रतीर्थ" इति नन नामधेयेन विभूप्य स्त्रकरार्यमानाः श्रीमन्मूलदिविजय-जयरामादिप्रतिमाः अप्रतिममहा- मन्त्रांश्चास्मै अनुगृह्य तं निजे वेदान्तसाम्राज्यमहापीठेऽभ्यपिञ्चन् । एप एव यतीन्द्रो विजयीन्द्रतीर्थ इति प्रथितनामाऽस्माकमेतद्वचोविचारगोचरः कथानायकः॥ | विष्णुतीर्थकरं गृह्य सुरेन्द्रस करे ददौ । ददामि मत्सुतं तुभ्यं स्त्रीकुरुष्व यतिवत ॥ परिपालय त्वं इस त्वदर्थ स्थापितो मया । शिष्ये- बेतेषु सर्वेषु नानेन सदशो मम ॥ इत्युक्त्या प्रददौ व्यासः सुरेन्द्राय मुतं मुदा ।। --"श्रीविजयीन्द्रविजयः" (बादिराजयतिबरशिप्यमध्यकविरचितः) गृहीत्वा तं मुनि हंसो विष्णुतीर्थ सुरेन्द्रकः । सुरेन्द्रस्तस्य प्रददौ मिक्षोर्दण्डकमण्डलम् ।। दत्वा श्रीमूलरामा विद्याराज्येऽभिपिच्य तम् । मन्त्रं दत्वा स्ववंशस्य कर्तारं कृतवान् मुनिः । अथासौ विष्णुतीर्थश्च विजयीन्द्रेति विश्रुतः । -"श्रीविजयीन्द्रविजयः" 2] 2 xxxvii ·वादिदिग्विजयः अमीषां श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थश्रीपादानां कालः क्रिस्ताव्दीय १५१७ तमसंवत्सरमारभ्य १६१४ तमसंवत्सरपयन्तमिति आधुनिकानां बहूनां ऐतिहासिकविमर्शकानां विवादविवर्जितो निर्णयः । एतान् क्रिस्ताब्दीय १५३० तमे वत्सरे श्रीसुरेन्द्रतीर्थाः श्रीमन्मध्वाचार्याणां सत्पारम्पर्यागते वेदान्तसाम्राज्योपरजिते स्वपीठेऽभ्यपिश्चन् । तावत्पर्यन्तं श्रीमन्यास- राजतीर्थानां निकट एव कृतवसतयः इमे समपाणि शास्त्राणि चतुष्पष्टिकलाश्च साकल्येन सजगृहुः । श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थश्रीपादाः निजायुपः भूयांसं भागं निरवद्यविद्यैकस. झायमाने कुम्भकोणाभिधाने नगरवर एवानपुः । तत्र च स्वीयविद्या- वैभवेन सर्वानपि वैदिकमतानुयायिनः पण्डितप्रकाण्डान् भुसुरान् विजित्य तान् सर्वान् शैवान् कुर्वन्तं शैवसन्यासिन (शैवमठाधिपति) पणबन्धपूर्वक एकादशदिनपर्यन्तं वादवैखरीभरेण पराजित्य तत्स्वायत्तीकृतसवैस्वाः व्यराजन्तः । तदद्यापि विद्योतते ।। (Mysore Arch-Report-1944 P. 103 Inscription No. 25.) 1 पड्वारं व्यासराजेन्दुमुखाच्छत्या विशेषतः । मध्वशास्त्रार्थसारन्तु व्याचक्षाण निजान्प्रति ।। नवकृत्वो न्यायसुधां व्यासतीर्थपयोनिधेः । उध्दृत्य पीतवन्तं च नाकीन्द्रमिवसन्नुतम् ।। -श्रीविजयीन्द्रस्तोत्रम्-३.४ (स्तोत्रमहोदधिः-पृ २९२) 2 क) स कोणनिलये प्रावग्रीवं जिगाय च | तन्मठे प्रावनिचये वासं तत्र चकार सः ॥ -"विजयीन्द्रविजयः" Xxxviii ·विजयाभिवृद्धिदत्तचितैः श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थपूज्यपादस्तदा तदा विजय- - नगरादिविविधनगरीपु दिग्विजययात्राऽकारि । तत्रत्याः विपश्चिदपश्चिमाः प्रतिवादिनो निश्शेपमजेजीयन्त' । ततश्च, तत्रत्यैः तदानीन्तनैरवनीश्वरैरनि. तरसुलभबहुमानवितरणपुरस्सरमेते आद्रियन्ते.स । एवं चतुप्पष्टिकलाकलापकौशलेन वादविद्यावैमवेन सर्वतन्त्रस्वातव्येण च विलसतां श्रीमद्विजयीन्द्रगुरुसार्वभौमानां कीर्तिरासेतुहिमालयं सर्वा आशा अवरुध्य विरेजे । तदा तदाकृष्टहृदयास्सहृदयाः बहवः शास्त्रितल्लजा, कविपुङ्गवाः, शैवाद्वैतादिपरराद्धान्तविदग्धाः तद्दर्शनाय परीक्षणाय पराजयाय- चाहमहमिकयाऽभ्यधावन् । तेषु प्रधानतया गण्यन्ते श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्र- ताताचार्य-महोजिदीक्षिताः। भट्टोजिदीक्षिताः एतेषां व्याकरणनैपुण्यमुपवा- ख] जित्या वादे वीरशैवगुरुं विस्तृततन्मठम् । अपहत्येह संवासं कृतवन्तं सतां हितम् ।। -"विजयीन्द्रस्तोत्रम् ॥ ग] Aravidu Dynasty of Vijayanagaram P. 552 घ] Epigraphica Indica Vol. XIII. P. 346. . च] श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्था इमे वादे विनित्य शैवगुरुं तत्स्वाधीन- वृत्तिकुम्भकोणीयसर्वदेवालयाधिपत्यं जगृहुरिति श्रीकुंम श्वरदेवालये मण्डपस्तंभोपरिगते एकस्मिन्दीर्घशिलाविताने- उपलभ्यमानशिलाशासनादम्परं वृक्षान्तोऽवगम्यत इति शृणुमः । 1 चचार पृथिवीं सर्वा सिंहः क्षुद्रमृगोष्विव । शास्त्रज्ञा मूकता प्राप्राः जयीन्द्रपुरतस्तदा ।। xxxix ·: गण्यमानन्दमभजन् । श्रीताताचार्या एतेषां सुहृदएवावर्तन्त र अन्ये वेदान्ति- नो बीडाधरितमुखाः पलायन्त | तदीयकवितामाधुरीणाः गीर्वाणगिरोऽवधार्य कविमणयः तदैव स्वाभिमान तत्यजुः ।। तर्कविदग्धाः तदीयवादवातोपसेवितेन तर्कतीवानलेन विशेषतो दग्धा एव । का कथाऽन्येषां तदानींतनानां पण्डितं मन्यानाम् ? । असकृदधरीकृत. चातुरीका अप्यप्पय्यदीक्षिता एतेषां परम सुहृदएवावर्तन्त । तस्कृतानामद्वैत- सद्धान्तानुरोधिनां नैकप्रबन्धानां खण्डनाय एतेऽपि चतुरधिकशतप्रबन्ध- प्रवरानररचन् । किञ्च इमे न केवलं सर्वशास्त्रविशारदाः, अपि तु सङ्गीत. शिल्पादि चतुम्पष्टिकलास्वपि कुशलतरा व्यलसन् । सकलकलाकोविदानखि- लान्यत्यचिपडिअधूर्णहान्विजित्य श्रीविजयोन्द्रयतिशेखरा अनितरसाधारणी . ब्राह्मणानजयत्सर्वास्तमीमांसवादकान् । देवज्ञाभिषजो भट्टान्मा यिनश्शास्त्रपारगान् ॥ ये ये जना वेद्यविद्यास्ते ते तेन विनिर्जिताः । सर्वान्विजित्य सर्वत्र चचार पवनो यथा ।। -"विजयीन्द्रविजयः॥ 2 क) चकारबहुसंख्याकान्ग्रन्थानप्पय्यदीक्षितः । तान् जिगाय यतिश्रेष्ठः स्वयं ग्रन्थान् चकार ह ।। घातार्थभेदतत्त्वार्थपूर्णान्सर्वत्र विश्रुतान् । विजयीन्द्रकृतैन्धैिस्तद्ग्रन्धास्ते निराकृताः ।। -"विजयीन्द्रविजय" ख) दुर्बाद्यप्पय्यरचितग्रन्थारण्यविनष्टये । चतुस्संख्या विकशतान्यादीनां प्रचोदकम् ।। -"विजयीन्द्रस्तोत्रम्" 3 स्फुट विदितचतुष्पष्टिविद्याविशेषः । -गुरुगुणस्तवनम् XL ·श्रीविजयीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेशसामानाधिकरण्यम् यच कैश्चिदाधुनिकैविमर्शकमन्यैः पूर्वग्रहगृहीतात्माभिः वेदान्त- विद्याविशारदैरुक्तं श्रीविजयीन्द्रतीर्थाप्पय्यदीक्षितयोः कालदेशसामानाधिकरण्यं नासीदिति तत्सर्वथाऽऽग्रहमात्रकथितमिति सप्रमाणं निरूपयितुं प्रभवामः । ख) शिप्यः श्रीविजयीन्द्रसंयमिमणेः पड्दर्शिनीदर्शिनः तत्कारुण्यसमोधिताखिलकलोः कर्पस्सुधीन्द्रो यतिः । निर्मात्सर्यगुणोल्लसत्सुमनसा मोदाय लक्ष्मीपतेः प्रीत्यै मध्वमुनीशितुर्वितनुते सयुक्तिरत्नाकरम् ।। -तर्कताण्डवयाख्यानम् ख) चतुप्पष्टिकलाविद्यापूर्णोऽयमिति वन्दिभिः । राजमार्ग घोप्यमाणं श्रीमध्वमतवर्धनम् ।। -श्रीविजयीन्द्रस्तोत्रम् ग) चतुप्पष्ठिकलाविद्याजपे विद्वन्महोमुपे । जयीन्द्रज्योति कुया वन्दनानि यशोजुपे ॥ -श्रीराघवेंद्रविजयकाव्यम् 1 दर्शयामास विद्याश्च नानाकारा यतीश्वरः । वर्म (स्वर्ण) कारानयनयन् कुम्भकारांश्च नापिता (का) न् । गायकान्गाननिपुणान्वादकान्वायसेवितान् । पुलिन्दानू सूत्रकर्मज्ञान् लोहकर्मविशारदान् ॥ नानाक्रीडापरानन्यान् वंशस्तम्भवरानथ । सर्पक्रीडनकानन्यान् जिगाय परविद्यया । असंख्याता जिता वादयुध्दे वै बहु शत्रवः ।। -श्रीविजयींद्रविजयः 3] XLi ·1 तम्जापुरसंस्थानाधीश्वरः चव्वप्पनायकः (1580-A.D.) श्रीविजयीन्द्रतीर्थेभ्यः ग्राममेकमदादिति क्रिस्ताब्दीय १९१७ तम संवत्सरीय मैसूरशासनविभागनिवेदननन्थे प्रतिपादितम् । तत्र च- "त्रेतामय इव स्पष्टं विजयोन्द्रयतीश्वरः । ताताचार्यों वैष्णवाग्यो सर्वशास्त्रविशारदः ।। शैयाद्वैतकसाम्राज्यः श्रीमानप्पय्यदीक्षितः । यत्सभायां मतं स्वं स्वं स्थापयन्तः स्थितास्त्रयः" इति एतेन विजयीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोः कालदेशसामानाधिकरण्यमासीदिति समर्थितं भवति । 2 तजापुरवराधीश्वरः शेवप्प (चेव्वप्प) नायकः क्रिस्ताब्दीये १५७७ तमे संवत्सरे श्रीविजयीन्द्रतीर्थेभ्यः "अरविलिमङ्गला"ख्यमाम समार्पयदिति भारतदेशीयराजकीयेतिहासग्रन्थे (Epigraphica Indica) द्वादशतमे सम्पुटे लेखो दृश्यते । तत्रापि विजयीन्द्रतीर्थानां कालः समर्थितः । 3 किश्च, विजयनगराधीश्वरः "अळिय" रामराजमहीपतिरपि (1542-66 A.D.) रत्नामिपेकादिना विजयीन्द्रतीर्थानसेवतेति श्रीराघ. वेन्द्रविजयमहाकाव्ये वर्णितम् ।। रामराजसमकालिकत्यसमर्थनेन विज. यीन्द्राप्पय्यदीक्षिताः समकालिका इति निश्चप्रचम् । " a) Mysore Archaelogical Report-1917. b) --1944. c) Inscription of Madras Precidency. . $a) Epigraphica Indica Vol. XII–1943-44. -The Arivilimangalam Plates of Sivappa Nayaka, Edited by Sri T. A. Gopinatha Rao. i a) विद्वद्वरोस्मद्विजयीद्रयोगी विद्यासु हृद्यास्वतुलप्रभावः । XLii ·-- 4 एवं विजयनगरीयकर्णाटकसाम्राज्याधीशः श्रीरङ्गराजचक्रधरः क्रिस्ताब्दीय १५७४तमे संवत्सरे चव्बप्पमहीपतिप्रार्थनानुसारेण राज- कुमारेण अच्युतप्पनायकेन पूर्वमेवप्रदत्तं "अरविलिमंगला"स्यं (अच्युतप्प- समुद्राख्यं) प्रामं पुनरपि विजयीन्द्रतीर्थेभ्यः ताम्रशासनद्वारा समर्पयामास । धीरहराज (1572-1586) A.P) समकालिकत्वसमर्थनेन विजयीन्द्रा. प्पय्यदीक्षिताः समकालिका एवेति निर्णीयते । 5 तजापुराधीशस्य चन्यप्पनायकस्य सहोदरः चिनचन्वप्पनायकः श्रीशालिवाहनशके १५३६ तमे आनन्दनामवत्सरे चैत्र शुक्लश्रीरामनवमी दिने (9-6-1614) कुम्भकोणक्षेत्रे श्रीविजयीन्द्रतीर्थभ्यः भूमि-वनं च समर्पयामास । चिनवव्यप्पसमस्तिताम्रशासनेन श्रीविजयीन्द्रयतीन्द्राः फिरताब्दीय १६१४ तमवत्सरपर्यन्तमजीवन्निति सिध्यति । + रत्लाभिषेकं किल रामरजात्प्राप्याग्यलक्ष्मीनकृतामहारान् ।। -श्रीराघवेंद्रविजयकान्यम् b) Sources of Vijayanagaram History. Aravidu Dynasty of Vijayanagaram-Herus. d) EP. Indica. 1 a) Epigraphica Indica vol.XII–1913-14. -Arivilimangalam Plates of Srirangaraju I. b) Inscription of Madras Presidency. c) Mysore Arch-Report--1944. d) The Aravidu Dynasty of Vijayanagaram. "In 1574, at the request of Sivappa Naika, Ranga I granted the village of "Arivilimangalam" to Madhva Guru Vijiyendra Tirtha. The grant had been made by Prince Achyuta, but now the formal sanction from Vijayanagara Emperor was obtained. P.287. *i. Mysore Archaelogical Report 1944. P. 121. -Inscription No. 27. ii. Mysore Acch. Report 1944. P. 127. lascription No.28. X Liii ·6 कर्णाटकसाम्राज्याधीशः वीरवेङ्कटपतिरायमहीपालः (1586 1614 AD) श्रीमदप्पय्यदीक्षितेभ्यः प्राममेकं प्रदत्तवानिति महिशूरदेशीय शासनविद्याविभागप्रकटितताम्रशासनादवगम्यते' । तेन अप्पय्यदीक्षिताः क्रिस्ताब्दीय १६०० तमसंवत्सरपर्यन्तमजीवन्निति सिध्यति । 7 वेल्लरुपान्त्यस्त अडियप्पाळ्याख्यग्रामस्य श्रीकलकण्ठेश्वर देवालये विद्यमानशिलाशासनानुसारेण श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्राः किस्ताब्दीय १५८० तमसंवत्सरपर्यतम वनित्यवगम्यते । 8 किच, श्रीविजयीन्द्राप्पय्यदीक्षितयोग्रन्थादिपु परस्परवाक्यो- द्धरणपूर्वकं खण्डनं परिदृश्यते । श्रीराघवेन्दस्वामिनां मठे विद्यमाननकताम्र- शासनद्वारा श्रीविजयीन्द्रतीर्थानां कालः क्रिस्ताब्दीय १५१७ तमसंवत्सर- मारभ्य १६१४ तम संवत्सरपर्यन्तमिति निश्चीयते । एवञ्च भारतदेशीयराजकीयोतिहासग्रन्थ (Epigraphica Indica) महीशूरदेशीयराजकीयशासननिवेदनग्रन्थ (Mysore Archaclogical Report) मद्रदेशीयराजकीयशासननिवेदनप्रन्थ (Madras Archaclogical Report) अन्यराजकीयप्रमाणग्रन्थ - शिलाशांसन- ताम्रशासन-श्रीराघवेन्द्रस्वामिमठीयेतिहासनिरूपणपरमन्थ - दानशासनादिभिः श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थानां कालः किस्ताब्दीय १५१७-१६१४ इति निश्चिनुमः । कलकण्ठेश्वरदेवालयस्थ शिलाशासनानुसारेण श्रीमदप्पय्यदीक्षिताः क्रिस्ता- न्दीय १५८० तमसंवत्सरपर्यन्तमजीवनित्यत्र न कापि संशीतिः । एतेन श्रीविजयीन्द्रतीर्थाप्पय्यदीक्षिताः समकालिका एव इति सिद्धम् । एतयोः कालदेशसामानाविकरण्यं नासीदिति यदुक्तं विमर्शकमन्यस्तत्सर्वथा आग्रह- मात्रकधितमनृतमिति सर्वमकलङ्कम् ।। 1. Mysore Archaelogical Report-1944. . Inscription No. 26. 2. No.395 of 1911. For Remarks See also Mr. Y. Mahalinga Shastri's Paper on the date of Appayya Dikshita, J. O. R. Madras, 1929. P. 140-160. X Liv ·समकालिकविद्वन्मणयः क्रिस्ताब्दीयपोडशतमे शतके द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्रवर्तकाः, पड्दर्शनाचार्याः वेदवेदाङ्गपारङ्गताः पण्डितप्रकाण्डाः नैके कविमणयश्च श्रीविजयीन्द्रतीर्थसमकालिकाः दक्षिणभारते विलसन्तिस्म । तेषु प्रधानतया- गण्यन्ते-श्रीनृसिंहाश्रममुनि - अप्पय्यदीक्षित-ताताचार्य - भट्टोजिदीक्षित- श्रीवादिराजतीर्थ-श्रीरघूत्तमतीर्थ- आनन्दभट्टारक – नारायणयति - गोविन्द- वडेयर-वल्लभाचार्य-मधुसूदनसरस्वती-लिङ्गराजेन्द्र यम्मे बसवेन्द्र-पक्षधरमिश्न सोमनाथ-गुणसूरि-तरङ्गिणीरामाचार्य - रतक्षेटिदीक्षित - श्रीनिवासतीर्थ- कृष्णभट्ट कृष्णावरीन्द्र-तिम्मण्णभट्ट-वेकटताताचार्यप्रभृतयः राजसम्मानम् • श्रीमद्विजयीन्द्रयतीन्द्राणां सर्वतन्त्र स्वतन्त्रता, सिद्धान्तस्थापनविचक्ष- णता, वादकुशलता, अन्धप्रणयनचातुरी, ज्ञान-भक्ति-वैराग्य-तपो-महिमादिकंच समवलोक्य प्रद्दष्टान्तरद्वातदानीन्तना नैके अवनीश्वराः विजयीन्द्रगुरुचरणान् इमान् स्वाभिषेक-कनकाभिषेक ग्रामभूमि-धनकनकाभरणसमर्पणपूर्वकं सभक्ति- श्रद्धं संसेव्य तदनुग्रहभाजनान्यस्वन् । तेप्विमे प्रधानतया गण्यन्ते। 1 कर्णाटकरमारमणः विजयनगरीयसाम्राज्याधीशः कृष्णदेवराय- सार्वभौमः स्वगुरुश्रीमद्यासगजगुस्सार्वभौमानां प्रियशिष्यान् श्रीविजयीन्द्रगुरु- चरणान् किस्ताब्दीय १५३० तमे संवत्सरे ग्राममि धनकनकाभरणसमर्पण- पूर्वकं समतिप्रकर्षमसेवत । 2 विजयनगरीयसाम्राज्यधुरंधरः "अळिय" रामराजमहीपाल: स्वगुरुवरानिमान् भद्वपीठेऽलंकृत्य स्लाभिषेक विधाय ग्रामदानपूर्वकमनितर- साधारणेन गौरवेण असेवत । 1 (i) विद्वद्वरोऽम्मद्विजवीन्द्रयोगी विद्यासुहृद्यास्वतुलप्रभावः । 4] XLY ·3 तम्जापुरराज्यपाल: शिवप्यनायक: (चव्वप्पनायकः) श्रीविजयीन्द्र- गुरुपादेभ्यः सगौरवं ग्रामचतुष्टयं समार्पयत् ।' 4 तम्जापुरयुवराजः अच्युतप्पनायकः सुभिक्षं संपद्धरितं "अच्यु- तप्पसमुद्राख्यं" ग्रामवर सहिरण्योदकधारापूर्वक समय गुरुवरानसेवत ।' 5 कर्णाटकचक्रेश्वरः श्रीरङ्गराजमहीपतिः क्रिस्ताब्दीय १५७६ तमे संवत्सरे 'अरविलिमङ्गलास्य' ग्राममेकं सरस्नाभरणं समर्प्य गुरुवरेभ्यः, कृतार्थो बभूव । 6 श्रीशालिवाहनशके १५३६ तमे आनन्दनामसंवत्सरे चैत्रशुक्ल नयमीसौम्यवासरे (9-3-1614) तंजापुरराज्यनिर्वाहकः चिन्नचब्बप्पमही- पालः भूम्यारामकनकाभरणादिप्रदानपुरस्सरं श्रीविजयीन्द्रपूज्यचरणानसेवत ।' : 2 - 3 रलाभिषेकं किल रामराजात् प्राप्याग्यलक्ष्मीनकृतामहारान् ।। ।-श्रीराघवेन्द्रविजयकाव्यम् (11) Epigraphica Indica, (111) Aravidu Dynasty of Vijayanagaran. ( (iv) Sources of Vijayanagaram History. (1) Epigraphica Indica-Vol. XII. (ii) Mysore Archaelogical Report - 1944. Inscription No26 P. 113. (i) Epigraphica Indica --Vol: XIII (ii) Mysore Arch. Report 1947. (i) Epigraphica Indica-Vol XEI 1943-44. P. 358. (ii) Aravidu Dynasty of Vijayanagaram, P. 287. (111) Inscriptions of Madras Presidency. (1) Mysore Arch Report-1944. (1) Mysore Arch. Report—1944. P. 121," Inscription No.27. (11) Mysore Arch Report--1944. P. 127. Inscription - No 28. XLY?

·नायक- एवं विश्वनाथनायक-उदयमार्ताण्डवर्मा-रघुनाथभूपाल --- सूरप्प. कटप्पनायक-देवराज-नञ्जराज-- इम्मडिरामराजनायकप्रमुखा नैके तदानीन्तना अवनीश्वराः श्रीविजययीन्द्रतीर्थश्रीपादान् ग्रामभूमिरत्नाभरणादि समर्पणपूर्वक सभक्तिपकमसेवन्त ॥ ग्रन्थरचना श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थश्रीपादा इमे वेदान्त ... पातजल_गौतमीय-जैमिनीय- सिद्धान्तेपु वेद - वेदाङ्गेपु काव्य - नाटकालङ्कारादिसाहित्यशास्त्रेषु च शता- विकप्रबन्धप्रवरान् विरचय्य आविपालगोपालं विविधदेशीयैर्विबुधवरेण्यैश्च संस्तूयमाना: अकलङ्कितयशसा भारतभूमि पवित्रीकुर्वन्तः पोडशतमे शतके भृशं शुशुभिरे । अमीषां गुरुवराणां ग्रन्थप्रणयनचातुरीं श्रीराघवेंद्रविजयकारा एवं उपवर्णयन्ति :- वाक्ये पदे पादविलोचनोक्तौ व्यासीयशास्त्रे च कृतान्मबन्धान । आस्तां बुधाः श्रोतुमशेपमेपामाख्यासमाख्यायदि पण्डितोऽसौ ।। श्रीमदाघवेन्द्रगुरुवराणामुभयवंशाधिचन्द्रमसः श्रीमद्वादीन्द्रतीर्थपूज्य चरणास्तु स्वीयगुरुगुणस्तवनाख्यग्रन्थे श्रीमद्विजयीद्रतीर्थश्रीपादानां सर्व- तन्त्रस्वातन्त्र्य · वाक्यार्थनैपुण्य - सिद्धान्तप्रतिष्ठापनसामर्थ्य - चतु.पष्टिकला. कौशल-अन्धरचनाचातुर्यादिकं एवं वर्णयन्ति- "चातुर्येकाकृतिर्यश्चतुरधिकशतमन्थरत्नप्रणेता धूतारातिप्रबन्धः स्फुटविदितचतुष्पष्टिविद्याविशेषः । सोऽयं नःश्रीसुरेन्द्रप्रतिवरतनयोऽद्वैतशैवासहिष्णु: पुष्णातु श्रीजयोन्द्रस्त्रिभुवनविदितस्सर्वतन्त्र स्वतन्त्रः ॥ एतेन श्रीविजयीद्रतीर्थश्रीपादाः चतुरधिकशतप्रबन्धप्रणेतार इत्यव- गम्यते । XLvii ·एतादृशमहिमशालिभिरमीमिः विरचितेषु भारतीयवैदिकवाड्मय- भण्डारालकारभूतेषु शताधिकप्रौढप्रबन्धेषु नैके लुप्ताः, अन्ये अन्धकारकोणके तत्र तत्र निलीनाः धूलीधूसरितागाः, कीटनाशितमातृकाः प्राप्तात्यन्तदुरवस्थाः एतावताकालेनाप्यप्रकाशिता भलक्षितरूपा वतन्त इत्यही दौर्भाग्य भार- तीयानाम् । वयमिदानी तत्र तत्र महीशूरु - मद्रास - तन्मापुर - हैदराबादराज्येपु राजकीयप्राचीनलिखितग्रन्धभाण्डारेषु, श्रीराघवेन्द्रस्वामिमठीयग्रन्थमण्डारे श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरस्य श्रीमुमति-सुयमीन्द्र ग्रन्थभाण्डारे, इतर माध्वमठीयग्रन्थभण्डारेषु, श्रीराघवेद्रस्वामिना पूर्वाश्रमवंशीयानां गृहस्थाना- ग्रन्थभण्डारेषु, इतरमाध्यविबुधवराणां अन्धभण्डारेषु च विद्यमानानां श्रीविज. यीन्द्रतीर्थविरचितमन्यानां नामान्यस्माभिस्संगृहीतान्यत्रनिरूपयितुमभिलपामः । - -* शास्त्रग्रन्थाः *- १ ब्रह्मसूत्रभाष्यटीकाव्याख्या - तत्त्वमाणिक्यपेटी* २ ब्रह्मसूत्रन्यायसंग्रहः ३ नयमुकुरः ४ नयमञ्जरी* ५ ब्रह्मसूत्राधिकरणमाला" ६ अधिकरणमाला* ७ अधिकरणरत्नमाला* ८ न्यायमौक्तिकमाला' ९ अद्वैतशिक्षा १० अप्पय्यकपोलचपेटिका* * श्रीमतिसुयमीन्द्रमन्थभण्डारे विद्यामानग्रन्थः XLyui

·*
*
*
११ तुरीयशिवखण्डनम्
१२ मेदविद्याविलासः*
१३ मध्वसिद्धान्तसारोद्धारः'
१४ मध्वतन्त्रमुग्वभूपणम्
१५ मध्वाध्यकण्टकोद्धार
१६ मीमांसानयकौमुदी
१७ नयचम्पकमाला
१८ शैवसर्वस्वखण्डनम्*
१९ वाखरी
२० वादमालिका
२१ न्यायाध्वदीपिका*
२२ श्रुतितात्पर्य कौमुदी*
२३ श्रुत्यर्थसारः
२४ सर्वसिदान्तसारासारविवेकः
२५ न्यायामृतामोदः*
२६ न्यायामृतन्यायमाला*
२७ न्यायामृतजैमिनीयन्यायमाला*
२८ न्यायमाला*
२९ तात्पर्यचन्द्रिका*
३० चन्द्रिकोदाहृतन्यायविवरणम्
३१ तात्पर्यचन्द्रिकाभूपणम्
३२ तर्कताण्डवव्याख्या सद्युक्तिरत्नावलिः
३३ चक्रमीमांसा*
श्रीसुमति-सुयीन्द्रमन्थभण्डारेविद्यमानग्रन्थाः
5]
XLIX

·३१ उपहारविजयः
३५ नारायणशब्दार्थनियंचन
३६ श्रीरामानुजमतरीत्यामूत्रार्थः (शारीस्कमीनासा)
३७ प्रमाणलक्षणटीकाच्याम्या'
३८ कथालक्षणटीकामान्या
३९ तत्त्वमस्यानटीसाव्यान्या
४० तस्त्रोद्योनटीकाव्याख्या गूढभावप्रकागः
४२ विष्णुतत्त्वनिर्णयटीकाव्याल्या'
४२ उपाधिबण्डनभ्याम्या
४३ मायावादबण्डनव्याख्या
१४ मिथ्यात्वानुमानखण्डनन्यास्या
४५-४६ अवगिष्टप्रकरणच्याल्ये
४७ प्रमाणपद्धतिच्यात्या'
४८ कुचोधकुठारः
४९ महोजिकुहनम्
५० अणुभायव्याख्या
५१ पदार्थसंग्रहः
५२ प्रणवदर्पणखण्डनम्
५३ भेदचिन्तामणिः
५४ भेदप्रभा
५५ भेदागममुधाकरः
५६ भेदसञ्जीविनी
५७ लिगमूलान्वेपणविचारः
*श्रीसुमति-सुयमीन्द्रग्रन्थभण्डरे विद्यमानमन्थाः
L

·५८ विरोधोद्धार
५९ विष्णुपारम्यम्
६० सन्मार्गदीपिका
६१ सिद्धान्तपारासारविवेचनम्
६२ न्यायामृतगुर्वामोद
६३ न्यायामृतमध्यमामोद
६४ गीतातापर्यव्यास्या
६५ भगवद्गीता याख्या
६६ गीताक्षरार्थ
६७ गीताभाष्यप्रमेयदीपिकाव्याच्या
६८ पिष्टपशुमीनासा
६९ न्यायदीपिकाटिप्पणी
७० आनन्दतारतम्यवादार्थ
७१ कर्मनिर्णययात्या
७२ न्यायसुधाच्याख्या-बिन्दु
७३ ८२ दशोपनिषद्भाप्यटीकाटिप्पण्य
८३ श्रवणविधिविलास
८४ पञ्चसस्कारदीपिका
८५ परतत्वप्रकाशिका
* काव्यनाटकादीनि *
८६ थ्रीच्यासराजविजय
८७ सुभदाधनञ्जय
८८ उभयग्रहराहढय
श्रीमति-सुययीन्द्रग्रन्थभण्डारेविद्यमानग्रन्था
LI

·* स्तोत्राणि * ८९ दुरितापहारस्तोत्रम् ९० श्रीनृसिंहाष्टकम् अवतारपरिसमाप्ति श्रीमद्विजयोन्द्रतीर्थश्रीपादा इमे आसेतुहिमाचलं सुक्षेत्राण्यटित्वाऽन्ते कुम्भकोणक्षेत्रमासाद्य सुप्रसिद्ध विद्यापीठं संस्थाप्य तत्र वेदान्तविद्याप्रवचन- प्रचारणादिस्वाश्रमोचितेन धर्यकर्मजातेन महान्तं कालं नयन्तः स्ववासेन सह्य जातीरस्याप्यपारं पाविन्यमासादयामासुः । एवं साधुजनसमूहसेविताः विज्ञगणवादतोपिताः भूमिपतिभिराहताः शरणीकृतस्वचरणानां भक्तजनानामनिष्टनिवृत्तिममीष्टसमृद्धिच सानुकम्पमनु- गृहन्तः सप्तनवतिवर्षाणि भारतभूमि पर्यभूपयन् । अन्ते पूर्वमेव स्वगुरुभ्यः श्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थपूज्यपादेभ्यः स्वीकृतबराश्रमान् स्वशिष्यान् वेदान्तविद्याविशारदान् पदर्शनाचार्यान् , चतुप्पष्टिकलाकोविदान श्रीमसुधीन्द्रतीर्थश्रीपादान स्वीयवेदान्तसाम्राज्यसिंहासने प्रतिष्ठाप्य श्रीशा लि. वाहनशके १५३६तमे आनन्दनामसंवत्सरे ज्येष्ठकृष्णत्रयोदश्यां स्थिरवासरे कुम्भकोणनगर एव कवेरकन्यकाधन्यपयः पवित्रिते तटिनीतटे सुन्दरतम महत् वृन्दावन योगशस्या प्रविश्य उपविशन्तः जनतानयनात् तिरोऽभवन् ।। श्रीमद्विजयीन्द्रगुरुशेखरा इदानीमपि स्वसमीपमासनानां विविधवाधा. वसन्नानां विषये प्रसन्ना भूत्वा तेषां दोपानशेषं नाशयन्ति । विना जाति- मतययोलिङ्गभेदं सर्वेऽप्यास्तिका नास्तिका अपि तदीयवृन्दावनं सकृदुपेत्य प्रदक्षिणनमस्कारादिना किञ्चिदुपचर्य इनरोपायदुरापा अप्यमिता अभीष्टसम्पदः प्राप्नुवन्तीति प्रत्यक्षमिदं पृथिवीजुपामित्यलंपल्लवितेन ॥ *किस्ताब्दीय १६१४तमे संवत्सरे क Lii ·III परतचप्रकाशिकापरिचयः श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः भेदविद्याविलास - उपसहारविजय -- मध्वाध्व- कण्टकोद्धारादिप्रबन्धप्रवरान् प्रणीय अद्वैतवादिनः विजित्य श्रीमध्वसिद्धान्त- जयमेरी व्यनादयन् । तत्ममये शिवसर्वोतमत्वपाद श्रीकण्ठाचार्यसमुत्यापित- मुपजीव्य प्रथितयशसः वैदिकंमन्याः पड्दर्शनीवल्लभाः पण्डितप्रकाण्डा: 'शाम्भवगणपारिपदाः भगवनो भवानीपतेरंशावतीर्णा' इति शैवैः बहुमानेन पूज्यमाना.' श्रीमध्वसिद्धान्तप्रतिपक्षिपक्षमालव्य तखण्डनेन शैवमतप्रचारे- बद्धादरा अम्यन् । प्रत्ययं श्रीव्यासराजगुरुमार्वभौमेरुसारितान् दुर्वादान- सहमाना इमे शैवाद्वैतिन भयानिलीनमात्मान, कतिपयकालावधौ, प्रकटया. गामुः, श्रीमध्वसिद्धान्तं निनिन्दु. गहयाञ्चकुश्च । परं तत्काले श्रीमयास- योगिविद्या शिष्येषु प्रधाना. श्रीविजयीन्दतीर्थाः प्रत्युत्पन्नविषणाः न्यायवेदान्त- मीमांसादिमकलगास्नेषु अजय्यप्रसराः पण्डितदिग्गजा. सत्सिद्धान्तपरिपन्थिनो चादान् सपदि धिर धिगिति दोपाविर्भारणापसार्य द्वैतमनं सामोढ घोपया. चकु । श्रीमदप्पय्यदीक्षितग्रन्थाश्च व्युदासाचक्रिरे । उपक्रमपराक्रमस्य उपसंहारविजय इति भेदधिकारस्य (श्रीनृसिंहाश्रमसूरिविरचितस्प) भेदविद्या- विलास इति मभ्वतन्त्रमुग्वमर्दनस्य (दीक्षितविरचितस्य) मध्याध्वकण्टकोद्धार इति शिपकर्णामृत-शिवतत्त्वविवेक्योः परतत्वप्रकाशिका इति झटिति दीक्षितप्रबन्धग्वण्डनग्रन्थाः श्रीविजयीन्द्रतीर्थविरचिताः तादात्विकविज्ञानविग्रह- रामस्यं समूचयन्ति ।। अत्र प्रकाशमुपचीयमाना परतत्वप्रकाशिका अणुरपिगाने शास्त्रविवेचने प्रगादगाम्भीर्या मीमांसान्यायजटिला श्रीमदप्पय्यदीक्षितपाटवमदपाटने पर्याप्त- प्रमरा वर्मते इति तत्पिपटिपूणा मतिपथमारोहति ॥ 6 Lul ·श्रीमध्वसिद्धान्तखण्डने श्रीदीक्षितानां संभृतोऽसदाग्रहः तद्वचनै रेख उत्तानितो भवति । मध्वतन्त्रमुखमर्दनं मया यत्कृतं प्रकरण मिताक्षरं । पद्यरूपमप्यतिस्फुटाशयं तत्सुखावगतये विविच्यते ॥ तथाप्यानन्दतीर्थीयं मतमप्राह्यमेव हि । यत्र वैदिकमर्यादा भूयस्याकुलतांगता ॥ -मध्चतन्त्रमुग्वमर्दनम् तदीयशिवकर्णामृते, विष्णुसर्वोतमत्यवादिनः (माध्वाः) पाश्चरात्रागमप्रामाण्य. मङ्गीकुर्वाणाः अवैदिका मुर्खाः इति तिरस्कृताः । सदाशिवः परब्रह्म साम्बमूर्ति स्सनातनः । विभूतिलेशस्तस्यैव प्रपञ्च इति वैदिकाः ।। पाञ्चरात्रथितास्तस्य परमावे धृताक्षमाः । विष्णोः परत्वे वेदानामपि तात्पर्यमूचिरे ।। मुधाऽऽरब्धं विहायान्यन्मूर्खतान्त्रिकल्पितं । सङ्ग्रहेण निराकार्य सारभूतमिहाखिलम् ॥ --शिवकर्णामृतम् P.I, P.18 अस्तुतावत् । नाऽयं प्रगल्भविद्याविदग्धानां हृयो मार्गः यत्प्रतिपक्षिकक्षे. तत्रापि मताचार्याणामुपरिविपोद्भिरणम् । 'प्रत्युत शेष कोपेन पूरयेदिति न्यायेन स्वीयमतदौर्बल्यमेव उत्तानयति । तत्प्रकारस्तु परतत्त्वविमर्शन श्रीविजयीन्द्र- तीर्य त्किञ्चिन्निरूपितः । श्रीमदप्पय्यदीक्षिताः कतिपयमीमांसान्यायानां विपरीतानुसन्धानेन उपनिपपुराणागमेभ्यः स्वसिद्धान्तमुद्धाटयन्ति । ब्रह्मविष्णुमहेश्वरेभ्योऽन्यः Liv ·. - तुरीयशिव एव जगत्कारणं तज्जन्या एव ब्रह्मादयः इति अपूर्व मतं श्रुति, पुराणादिषु निगूढमिति भावयन्ति । अत्र तैः प्राधान्येन अथर्वशिरः- श्वेताश्वतरोपनिषत् , महोपनिषत् , लिङ्गपुराणवचनानि शैवागमाश्च विमर्शपथ- मानीताः । सर्गाद्यसमये को वा आसीत्-विष्णुः ब्रह्मा, शिवो वा.! तदन्यतम- निर्धारणेन जगत्कारणं निश्चेतुं शक्यते । यः सृष्टाद्यष्टकर्ता स एव परमात्मा उपासनया ज्ञातः मोक्षप्रदः परतत्त्वमिति निश्चप्रचम् । तदर्थ तैः (कारणं तु ध्येयः सबैश्चर्यसम्पन्नः सर्वेश्वरः शम्भुराकाशमध्ये') इति अथर्वशिखावाक्ये भूयान् भरः समाहितः । यतोऽत्र शम्भुः सर्वथा परशिव एव भवितुमईति इति । इदं सिद्धवत्कृत्य तदुपष्टम्भकतया श्वेताश्वतरोपनिषत् , महोपनिषत् , सुचालोप- निषन् , नारायणोपनिषत्, मैत्रायणोपनिपत् , इत्याद्युपनिषदः, पुरुषसूक्तमन्त्रः, सर्वोऽपि वेदभागः, पुराणानि, आराधन-पूजादिकल्पग्रन्थवचनानि-इत्यादि प्रमाणान्युपन्यम्तानि । ईगानः ईश्वरः महेश्वरः तन्नातीयशब्दाः रूढ्या परशिवमेव बोधयन्तीति साधयितुं महान् आयासः स्वायत्तीकृतः । पर नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायते इत्यादि बाधकवचनेषु सत्यु, दस्य परशिवस्य वा जगत्कारणत्वमुक्तुं न शक्यते । आपाततः शिवपराणि वाक्यानि तदन्तर्यामिपरतया योजनीयानिति 'शास्त्रदृष्टया- तूपदेशो वामदेववत् , अन्तर्याम्याविदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्' इति अन्तर्यामि- नयन्यायेन 'तत्तुममन्वया दिति सूत्रार्थशेषतया च दृढं सिद्धान्तितम् । प्रसिद्धपुरुषसूक्तमपि वैदिकमर्यादामुलंध्य शिवपरतया व्याख्यातं दीक्षितैः । नारायणपरं ब्रह्म इत्यत्र नारायणात्परं ब्रह्म इति विग्रहं प्रदर्य नारायणाद्विन्न: परशिव एव ब्रह्मेति प्रजल्पितम् । 'तत्त्वं नारायणः परः' इत्यत्र परत्वं नारायणस्यैवेति दृढीकृत्यनिषादम्यपतिन्यायेन कर्मधारय एव साधुरिनि साधितं विजयीन्द्रः परतत्वप्रकाशिकायाम् । सर्वथा नारायणपराः सौबल नारायणाद्युपनिषदः 'यं कामये तं तमुनं कृणोमि तं ब्रमाणं तमूर्षि तं मुमेधां' इत्युद्धोपयितृ अभणीमूक्तं, 'सहबशीर्षापुरुषः सहमाक्षः .. . LY ·. सहस्रपात्' इति व्यावर्ण्यमानः पुरुषः नारायणा दनन्योऽपि पुरुषसूक्तं, रुद्रपरं इत्येवं प्रमाणजातं शिवपरत्वेन योजितम् । नारायणपरपुरुषसूक्तं 'उतामृतत्वस्येशान' इति ईशानपदप्रयोगमात्रेण रुद्रपरमिति कल्पनमति साहसम् । 'मध्येवामनमासीनम्' इति निरवकाशवामनशब्देन कठवल्लीस्थे- शानशब्दः नारायणपरः इति 'शब्दादेवप्रमित.' इत्यत्र व्यवस्थापितम् । 'ईशानः प्राणदः प्राणः' इति विष्णुनामसहले ईशानशब्द इनमेवार्थ द्रढयति । परंदीक्षितवर्णनमवैदिकत्वान्नातिरिच्यते इति स्फुटम् । एवं तत्तदुपनिषत्तु प्रयुज्यमान पद-वाक्य-तत्तात्पर्यपर्यालोचनाया तत्तुसमन्वयादिति सूत्रार्थानुगुण्येन च ब्रह्म-सत्- आत्मादिसाधारणकारण- शब्दाः छागपशुन्यायेन विष्णुपरा एवेति सुष्टु सिद्धान्तितम् । अधिकं जिज्ञासयः परतत्त्वप्रकाशिकामवलोकयन्तु ।। एवं श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थपूज्यचरणैरस्मिन्मन्थे श्रीमदप्पय्यदीक्षितरुक्तानि अनुक्तान्यप्यन्यानि प्रमाणानि परैरन्यथाव्याख्यातानि सुष्टु विमृश्य लक्ष्मीपतिः श्रीनारायण एव जगत्सृष्टयाद्यष्टकर्ता सर्वगुणपरिपूर्णः परतत्वमिति सिद्धान्तितम् ।। एतेन श्रीमत्पूर्णप्रमतिदेशिकसार्वभौमदर्शितशास्त्रसरणिं प्रपन्नदिक विद्याचार्यस्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः श्रीमद्विजयींद्रतीर्थगुरुपादेयत्प्रतिपादितं परतत्त्व- प्रकाशिकायों तदेव सकलश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादिषु प्रतिपन्नं सत्तत्वमिति सर्वमनवद्यम् ।। Lvi ·ग्रन्थमातकाः १. मूलपुस्तकं तालपत्रात्मकम् - २. 'क' पुस्तकं हस्तलिखितं पत्रात्मकम् " " " ४. " 'ग' 'घ' तालपत्रात्मकम् हस्तलिखितं पत्रात्मकम् परतत्वप्रकाशिकासंशोधनेऽस्माकं पूर्वोक्तमातृकापट्कमुपलब्धम् । अस्माभिस्तेपी प्रतिकृतीः निर्माय श्रीपरिमझसंशोधनप्रकाशनमंदिरवर्ति "श्री- सुमति-सुयमीन्द्रप्राक्तनग्रन्थभाण्डागारे" विद्यमानं तालपत्ररूपं नागरीलिपि- लिखित मूलपुस्तकमवलंब्य "क-ख-ग-ध-च' ग्रन्थप्रतिकृतिसाहाय्येनै- तत्संशोधनकार्य निरमायि । प्रतिलिपिकृतग्रन्थेषु श्रीमन्त्रालयक्षेत्रे 'विद्यार' आचार्य वेड्कोवा- चार्याणाम् गृहे विद्यमान हस्तलिखितं 'क' पुस्तकमेकम् । धारवाडनगरे निवृत्तकन्नडसंशोधनविभागाध्यक्षाणां (Retd. Director of Kannada Research Institute. Dharwar) 'विद्याभूपणं' राघवेन्द्राचार्य- पञ्चमुखी (Sri R. S. Panchamukhi, M.A..) ए. ए. महोदयानां गृहे विद्यमानं हस्तलिखित 'ख' पुस्तकमन्यत् । अपरञ्च धारवाडनगरे 'श्रीविद्या- धीशतीर्थप्राक्तनग्रन्थागाराध्यक्षाणां' प्रोके. टि. पाण्डुरङ्गी, एम् . ए. (Prof. K. T. Pandurangi, M.A.) महोदयानां गृहे विद्यमानं हस्त- लिखितं 'ग' पुस्तकम् । श्रीराघवेन्द्रस्वामिनां पूर्वाश्रमीयवंशोद्भवानां श्रीमतां पण्डित श्रीवेणुगोपालाचार्याणां गृहे वर्तमानप्राचीनप्रन्थागारे विद्यमाने ताल- पत्र-हस्तलिखिते 'ध-च' पुस्तके अन्ये । इमानि पुस्तकान्यस्मत्संशोधन- कार्य महोपकारकाण्यभूवन् । 7) Lvii ·कृतज्ञताममर्पणम् एतस्य प्रबन्धस्य प्रकाशनार्थ धनसाहाय्यमाचरितवद्ध्य भारतसर्व कारीयशिक्षा - समाजाभ्युदयमन्त्रागाराधिकारिभ्य (The Ministry of Education and Social Welfare, Government of India) निरवधिमाधमयम नवरतमास्थितास्म । तेभ्योऽसदीया पर सहस्रा सन्तु धन्यवादा । अस्मद्रन्थसशोधनाय स्वगृहस्थप्राचीनग्रन्थाना प्रतिकृतिपुस्तकप्रदान पूर्वकं साहाय्यमाचरितवद्भय श्रीमद्भय पं॥ श्रीवेणुगोपालाचार्येभ्य , आचार्यनागराजाचार्येभ्य , श्रीराघवेन्द्राचार्यपञ्चमुखीमहोदयेभ्य , प्रो॥ विद्वद्भय के टि पाण्डुरङ्गी, एम् , ए महोदयेभ्यश्च सन्त्वास्माकीना कृतज्ञतासहकृता नैके प्रणामा । किश्चैतद्वन्यसशोधनविषये स्वकीय सर्व कार्यमुपेक्ष्यापि महत्चर साहाय्य माचरितवद्भय 'विद्यारन, विद्याभूपणं, पण्डितराज इत्यादि बिरुदमागम्य श्रीमद्भय आर् . एस् पञ्चमुखी, एम्. ए. महोदयेभ्ध कृतज्ञतापूर्वकान् प्रणामान् समर्पयाम । नातिचिरेणैतद्ग्रन्थमुद्रापयितृभ्य श्रीपरिमलमुद्रणालयाधिकारिभ्य श्रीमद्भय हुलि वे पवमानाचार्य वि. ई महोदयेभ्य आस्माकीनास्सन्तु हार्दिका. धन्यवादा । . अयि भो सबैदिकमतप्रचारभृताशा महाशया , सकृत् पारायणमात्रेणै- हिकामुग्मिकफलप्रदस्यास्य प्रबन्धप्रवरस्य प्रकाशोऽप्यधुना विबुधजनसन्दोह- सन्तुष्टये सानन्द सोपस्कर क्रियत इति भवन्निकटे निवेदयितु सन्तोतुष्यामहे । अन्यच्च विषमतरेऽप्यस्मिन्काले प्रतिक्षणमापतन्तीप्यप्यन्तरायपरम्परासु समीर- समयसंवर्धनबद्धादारा वयश्रीमाधव-मन विजयीन्द्र-गुरुसार्वभौमप्रसादमवलम्ब्य, LVILL ·. तत्रभवतां समेषां विदुषां प्रोत्साहनं च प्रतीक्ष्य प्रतिमासं प्रत्सन्दं वा कथं कथमप्यमुद्रितानस्मत्प्राचीनाचार्यप्रणीतानमूल्यान्प्रबन्धानञ्जसा मुद्रयित्वा विबुध- लोकोपकाराय प्रकाशयितुं कृतमतयस्मः । अन्तेऽस्य ग्रन्थस्य पठन-पाठनादिना सज्जनाः श्रीविजयीन्द्रतीर्थगुरु. सार्वभौमपरमानुग्रहपात्रीभूना भवेयुरित्याशास्य 'विद्याऽऽत्मनि मिदाबोधः, स्वस्ति- पन्यामनुचरेम' इत्युदोषणपूर्वकं विरमामः ॥ "जनुर्जनुरनारतं जगति चातुरी चातुरी मतिमतिरखण्डिता सदसि मौखरी मौ ग्वरी । कृतिः कृतिरितो जनाः शृणुत पाण्डिती पाण्डिती जयीन्द्रविजयीन्द्रसचरितवन्दिकर्मन्दिनाम् ॥" 'गोपुरदर्शिनी' श्रीपरिमलसंशोधनप्रकाशनमन्दिरम् नअनगूड इति विद्वज्जनवशंवदः “सरस्वतीकण्ठाभरणं-विद्यावाचस्पतिः" "विद्यावभवः- वेदान्तशिरोमणि:-कविविलकः" राजा, श्री. गुरुराजाचार्य: सम्पादकः Lix ·॥ श्रीमन्मूररामो विजयते तराम् ॥ ॥ श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्येभ्यो नमः ॥ श्रीगुरुसार्वभौमः प्रसीदतु श्रीगुरुभ्यो नमः हरिः अ पर तत्त्व प्र का शिका जगदुरु ।। श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ श्रीपादविरचिता ॥ क्रोधोदसटाग्रशिथिलितविगलतारकाहारहारी नक्षत्रस्यच्छमुक्तावलिवलितविधुरसच्छायफायः । रक्षोझो विनिर्यातजनिवुमृणालेपजातावलेप सोऽज्यानो व्याजसिम्हो मिलितजयरमो पीरशृङ्गारधारी ॥१॥ फल्याणगुणपूर्णाय वल्लभाय श्रियस्सदा । श्रीमध्यदेशिकेष्टाय श्रीनृसिम्हाय ते नमः ॥२॥ तं पाणिपल्लवं याहुशाख सद्विजसेवितम् । विद्याहासलतापुणं मध्वाल्पतर भने ॥३॥ यस्य वाकामधेनुर्नः कामितार्थान्प्रयच्छति । सेने त जययोगीन्द्रं कामबाणोच्छदं सदा -- पाठापारम् "" सालपत्र कामयाणरिद मदा।

·परतवनकादिका ॥५॥ श्रीमन्मध्वमताब्धीन्दु दुर्वादिफणिपक्षिपम् । ब्रह्मण्याख्यमुनेशिशप्य व्यासदेशिकमाश्रये मूकोपि वाक्दूकेन्द्रो जायते यदनुग्रहात् । श्रीसुरेन्द्रगुरोस्तस्य पादौ नत्वा गिर भजे 'विजयीन्द्रयतीन्द्रेण बिद्वदानन्ददायिनी । तन्यते तत्वविद्रीत्या परतत्त्वप्रकाशिका ॥ ७ ॥ ॥ पीठिका ।। . , - इह नित्यनिर्दोपतया सकलशिष्ठे स्वीकृत--प्रमाणभावेषु वेदेपु- 'सदेव सौम्येदमन आसीत्', ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ', आत्मा वा इदमेकएवाम आसीत् ' इत्यादीनि जगत्कारण प्रतिपादन पराणि वाक्यानि तावच्छ्यन्ते । तथा---' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति तद्विजिज्ञासम्व तम' इति । आत्म वारे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य ' । 'ब्रह्मविदामोति परम्', 'तरति भोकमात्मवित्', 'तमेव विद्वानमृत इह भवति नान्य पन्या विद्यतेऽ यनाय ' इत्यादीनि तजिज्ञासा विधायकानि तज्ञानस्य मोक्षोपायत्वप्रतिपाद कानि तदितरज्ञानस्य तु तदभावप्रतिपादकानि च श्रूयन्ते । सत्र ‘स वेदा यस्पदमामनन्ति ' इत्यादि श्रुत्या सर्ववेदान्तप्रत्यय- न्यायेन च जगत्कारणपरसर्ववाक्यानां एकविषयत्वेऽऽवश्यक तत्रस्यस्य - सपा. सर्पतन्त्रस्वान्ग्रेण विनयीयाख्य मिक्षुणा । सर्ववेदान्त प्रत्यय 'न्याय ·परतत्वप्रकाशिका " , सच्छन्दस्य वृहदवृहत्साधारणतया सामान्य शब्दत्वेन, ब्रमर्शब्दस्यापि जडाजड साधारण बृहदयतया साधारणत्वेन, आत्मशब्दस्यापि जीवात्म परमात्माद्यर्थतया, सन्देहा'नापादिक विशेषानुपस्थापकतया साधारण शब्द स्पेन, तदाहु || नैवेह विचनान आसीत् ', 'अमूलमनाधारा इमा प्रजा प्रजायन्ते । 'दिव्यो टेर एको नारायण 'एकोह वै नारायण आसीन्न बन्ना नेशान ', 'देवाह वै स्वर्गलोकमगमन् ते देवा रुद्रमपृच्छन् को भवा निति सोमीदहमेक प्रथममास ( भूतस्य जात पतिरेक आसीत् ) वामि च भविष्यामि च नान्य कश्चिन्मतो व्यतिरिक्त ', 'हिरण्यगर्भ स्समवर्तताग्रे' इत्यादि कारणवाक्यगतानामनन्यसाधारणचेतनविशेपवाचिना नारायणादि पढाना सत्वात् ॥ सत्सु च तेप्वनेकषु (नारायणे) साधारणसब्रह्मादि- शब्दाना विशेषे पर्यवसानमपेक्षमाणानामपि एक विशेष पर्यवसानार्थं प्रवृसेन 'छाग्रपशु बायेन नारायणादिशब्दितानेकचेतनविशेषेषुपस्थितेषु सत्सु, तत्रैकलिनेव पावसानस्यासम्भवात् प्रागुदाहतकारणवाक्यगतसाझामादि गन्दा कि नारायणमादाय पर्यवस्यन्ति, कि वा रुद्रमादाय आहोस्विद्धिरण्य गर्भमादायेति सन्देहे रुद्रनारायणहिरण्यगर्भेषु नारायणमेवादाय तेपा पर्य वसानम्य सिद्धये विचारोऽयमारभ्यते । तत्र तावत् - 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते', 'ॐ जन्मा यस्य यत ॐ , इति श्रुतिसूत्राभ्या व्यवस्थापित जगजन्मादिकारणत्वमेव मुमुथुज्ञेय परतत्वशब्दितस्य परब्रह्मणो असाधारणधर्मतया, मूर्धाभिषिक्तस्य शेतच्छत्रादिकमिव लक्षणम् ।। ' नमिरिन्द्रत्व उत्तरो न ज्यायामस्ति वृत्रहन् , - -- . - 1 । पाठातरम् "घ"तारा सन्देहेन 'छागपशुन्याय ' मीन्या ६ ८.९३० ॐास प्रत सूत्रम् १-१-२. 3 ·परतत्वप्रकाशिका . - " , , 'मकिरेवा यथात्वम् ', ' ईशानमस्यजगतस्वदशमीशानमिन्द्रतस्थुप:', नत्वावा अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते', यद्वा प्रवृद्धसत्वे ते विश्व- स्यादीन्द्र उत्तरः 'इन्द्रो यातोवधीतस्य राजा', 'त्वमग्ने इन्द्रो वृपभस्सता- मसि । त्वमग्रे रुद्रो असुरो महोदिव. । विश्वेदेवा नमस्यन् ', त्यामग्नेस्वतामसि तच्छिवासम् ', ' अग्निर्मुखं प्रथमो देवाना', 'अग्निर प्रथमो देवतानाम् ', 'सर्वदेवता., सूर्य आत्मा जगत म्तस्युपश्च', 'राजानौ वा एतौ देवताना यदग्नीपोमो', 'चित्रं देवानाम् ' 'हसरशुचिषत् ', 'य इमा विश्वा भुव- नानि जिद, दित्यादि मन्त्रार्थवादैरुपवर्धमानं वैभवान्तरन्तु देवतान्तरा- णामपि सचिवादीना करितुरगाति कमिप, माधारणमित्यविबादम् । तत्र यद्यप्युदाह्तेषु मन्त्रार्थवादवाक्येषु अन्येप्ययनुदाहृतेषु अनेकेषु तेषु विरु- द्धार्थकपदासमभिव्याहतपर्यायसामान्नविशेषगदोपस्थितार्थम्य तेन तेन वाक्येन जगजन्माधिकारणत्नाहिरूपलक्षणवत्वप्रतिपादनस्याविरुद्धतया, तस्य मुमुक्षु- ज्ञेयपरतत्वरूपले विवादाभावेन न विचारावसरः । तथाप्यपर्यायभूत नारायणेशानहिरण्यगर्भादिविरुद्धार्थकशब्दसमभिःयाहनवारगोपात ततत्पदा- र्थाना भेदस्यौत्सर्गिकस्वेन 'एकमेवाद्वितीयं, न तत्समश्चाप्यधिकच दृश्यते' इत्यादिना एफव्यक्तित्वेन समाभ्यधिकरहितत्वेन च, स्वीकृते परतत्वे तद्वेदप्रसक्तीतल्लक्षणम्य अतिव्याप्ति शङ्काया तत्परिहाराय तल्लक्षणवत्तया श्रुतौ रुद्र एवैक परतत्वं ' किंवा, तथाविधी नारायण एवैक. : आहोस्वि- विधरण्यगर्भादि स्तधेति विशये, तथाविधवाक्याग तथाविधवस्तुन्ये कस्मिन् साक्षात्सरंपरया चा समन्वय सिद्धयेऽस्येव विचारावसरः । ततश्च विचार- यितव्यमेव परतत्वम् ।। तथाचोक्तं भगरता वेदव्यासेन-' अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा'' इति । यद्यपि गोपदार्थ जिज्ञासमानं प्रति सास्नादिमागौरिति - अथातो ब्रह्मजिवासा ' सूत्रम् 1-1-1.

·परतवप्रकाशिका +6 लक्षणोक्तिनो लक्ष्यावधारणवन्मुमुचपास्य परतत्त्वजिज्ञासुं प्रति 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादि तल्लक्षणोक्तित एव लक्ष्यभूत परतत्त्वावधारण सम्भवतीति, विचारानयसरतादवस्थ्यम् । शब्दतदुपजीविप्रमाणैक समधि- गम्ये तस्मिन्शृङ्गग्राहिकया लक्षणवत्वप्रदर्शनासम्भवेन लक्षणोक्तित एव तदव- धारणेऽवश्यकर्तव्ये प्रथमत एव तत्सम्भवाल्लक्षणान्तरोक्ति वैयर्थम् । लक्षणा- न्तरोत्यैव तनिर्णयाभ्युपगमे तादृशमेव किमिति प्रथमत इव ततोपि जिना- साया अनित्यापत्या तन्निवृत्यर्थ तत्रापि लक्षणान्तरोक्त्यनुसरणे तत्राप्येव- मिन्यनवस्था । लक्षणोक्तित्वाविशेषण ततोप्यनिर्णयतादवस्थ्यञ्च । तथापि ब्रह्मरुवनाराय गादिशब्दाधीना श्रौत तत्तदसाधारणधमैं सिद्ध परस्परभेदे, अनन्यसाधारण ततदर्थयाचिरुद्रहिरण्यगर्भादिशब्दसमभिव्याहृत वाक्यविशेषेषु जगत्कारणादिरूप परतवलक्षणप्रतीतेः । किंतल्लक्षण, नीलपीतादि घटेषु पृथबुनोदराकारत्वपत् रुद्रहिरण्यगर्भनारायणादिरूप चेतनविशेषेषु साधारण किंवा तद्धटत्ववत्तेष्वेकस्यैव धर्म इति संशयसम्भवेनास्येवैकस्य धर्म इति निर्णयाय, तत्तदर्थासाधारण शब्दवतां वास्यानां तत्र समन्वयस्यावश्यकतया तस्य विचारं विनाऽसम्भवेन तदर्थमस्त्येव विचारावमरः ॥, यद्यपि च वचमाणतया नामानि विश्वानि न सन्ति लोके यदावि- रासीदनृतस्य सर्वम् ', 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णु परममुदा- हरन्ती' त्यादि श्रुत्या विष्णोरन्यत्र नामाभावावेदनाचस्यैव 'यं सर्वाणि नामान्याविशन्तीति सकलनाममुख्यार्थत्वावेदनाञ्च ॥ कारणवाक्यगत' रुद्रहिरण्यगर्भादि नाम्नामपि नारायणशब्दम्येव नारायण एव मुख्यार्थ इति निर्णयसम्भवान्नतदर्थ विचार. आवश्यकः । तथापि 'नामानि विश्वाभि न सन्ति - "" तालापु.पा. कारणवाश्यगतत्वावेदनाच ॥

·'6 परतत्वप्रकाशिका - - - लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्व' मिति श्रुतिभागस्य 'नामरूपे व्याकरवाणि' 'नामरूपे व्याकरोत् ' 'सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरः', 'नामानिकृत्वा- । मिवदन्यदास्ते" इत्यादि श्रुतिपर्यालोचनपा प्राइनामरूपप्रपञ्चसृष्टे लोक्यते आलोक्यत इति व्युत्पत्या 'लोकस्तु भुवने जन्' इत्यादि कोशप्रसिध्या वा लोकल शनार्थे नामाभावप्रतिपादनपरतयाप्युपपत्तेः । 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ती' त्यादि श्रुति भागस्यापि, तद्गत सर्वशब्दस्य 'सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासा" वित्यादि वाक्यगत सर्वशब्दस्येक प्रकृत सर्वशब्दपरत्वमाढायार्थवर्णनसम्भवात् । 'शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । सम्सारवैद्य स्सर्वज्ञः परमात्मे- युदाहृतः । एतन्नामाष्टकं पुण्यं शिवस्यापविनाशनम् ॥' इत्यादि वाक्य- पर्यालोचनया' च विष्णुशब्दस्य प्रसिद्ध शिवपरत्वेन तत्समभिव्याहृतोदाहृत श्रुतेरपि प्रसिद्धशिवपरतयाप्युपपत्य (त्या) निर्णायकत्वासम्भवाच ॥ किमिय श्रुतिर्विष्ण्यन्यस्य ततन्नाम प्रति मुख्यार्थत्यं निषेधति ? कि या प्राइनामप्रपञ्चसृष्टे लों के नामनामिभावाभावप्रतिपादनपरा, कि विष्णोरेव नाममात्र प्रति मुख्यार्थत्व माह ? । कि वा प्रकृततत्तन्नाम प्रति मुख्यार्थत्वमिति, विशये तदर्थ निर्णयायापि विचारस्यावश्यकत्यात् अस्त्येव सर्वत्र श्रुत्यर्थनिर्णये विचारावसर इति || ननु तथापि 'नामानि विश्वामि न सन्ति लोके', 'नामानि सर्वाणि- यमाविशन्ती 'ति श्रुतिभागद्वयमेव विचार्य न सर्वकारणपरवाक्यम् । बिचारित श्रुतिभागद्वयेनैव कारणपरतद्वागगत रद्रादिशब्दमुख्यार्थी विष्णुरेव नान्य इति निर्णयसभावादिति चेत्सत्यम् । 'तम्मादेनं सर्ववेदानवीत्य विचार्य च ज्ञातुरिन्छेन्मुमुक्षु' रित्वादि श्रुन्या सर्ववेदाध्ययनव सर्ववेदविचारस्यापि विधा- . . 1 "" साला.पु पा. शिवसहस्रनामपर्याललेचनया । तला..पा. उपन्यास "" ताला.पु.पा.तपनि ।

·বিমানবিক नादुपायत्योपायान्तरादूषकत्वेन, उदाहत श्रुति भागद्वययनद्वाक्यविचारस्यापि निर्णयार्थमादर्तव्यत्वाच्च । तस्मादस्त्येव, सर्वकारणवाक्यविचारायसर इति ।। ॥इति पीठिका ।। इह केचिद्वैदिकं मन्याः' मुमुक्षुज्ञेयं परतत्वं रुद्ररूपमेवेत्यङ्गीकुर्वते । अन्ये तु हिरण्यगर्भइत्याचक्षते । श्रीमत्पूर्णप्रमतिदेशिकसार्वभौमदर्शित शास्त्र- सरणी प्रपन्नास्तु नारायण एव परं तत्त्वमित्याहुः ।। तत्र रुद्र एव परं तत्त्वमित्यतीकुर्वतामयमाशयः । 'सदेवसौम्येदमम आसीत् ', 'ब्रम वा इदमन आसीत् ', 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते', 'आत्मा वा इदमेक एय अग्र आसीत् । इति छान्दोग्य वाजसनेय तैत्तिरी. यादिस्य कारणवाक्येषु सद्ब्रह्मादिशब्दरुपस्थापितं जगत्कारणं 'सौकामयत बदुल्या प्रजायेयेति', 'तक्षत वहुस्यां प्रगायेये' त्यादि वाक्यपर्वालोच- नमा चेतनत्वेनावगतं परं तत्त्वं रुद्ररूपमेव । श्वेताश्वतरोपनिपदि जगत्कारण अ कि देवताम्पमित्यधंकन कि कारणं ब्रह्म कुतसमाजात इत्यादि वाक्येन 'अपादिनामुदाात वाक्यपर्यालोचनया सदादिशब्दितं निश्चिजगजन्मादि- धारण मर्याधिष्ठातृगूतनस्तीत्येतायत्सामान्यतो निश्चितवतां ततिदेवतारूपमिति सायं प्रदर्श तनिरासाय तत्रयोत्तरत्र 'सम्युक्तमेतत्सरमदरश्च व्यक्तान्यक्तं भरते विश्वमीश' इति शिवासाधारणेशानामिधान श्रुत्या तमुपत्रम्य मध्ये "य" ताला. यु.पा. रूद एक्योकुन्ति ।। सराण १ - " "महावादिभिः ·8 परसायप्रकाशिका . -- यदातमस्तं न दिवा न रात्रि नं सन्नचासच्छिव एव देवलः । तदक्षरं तत्सवितु वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मा प्रसूता पुराणी ।' इति मन्त्रेण शिवाद्यपर- ' नामकं रुद्ररूपमेव तदिति विशिष्याभिधानात् । तथा च सदादिसाधारण- शब्दानां विशेष पर्यवसानमाकाइमाणानां रुद्र एव पर्यवसानं सिध्यतीति ॥ ननु महोपनिषदि ‘एको ह वै नारायण आसी' दित्येतद्वाक्योप- स्थापितं नारायणरूपमेव तदस्तु । शिवरूपमेव तदित्यत्र विशेपहेत्वभावादिति चेन्न ॥ ह वै शब्देनोपबन्धेनास्य वाक्यस्यानुवादतया स्वयं विशेषोपस्थापना- समर्थत्वात् । किञ्च 'सत. परं ब्रह्मपरं बृहन्तं यथा निकामं सर्वभूतेषुगूढम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ।।', 'वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमस परस्थात् ', 'तमेवं विदित्वा तिमृत्युमेति नान्यःपन्या विद्यतेऽयनाये 'ति श्वेताश्वतरवाक्यैरितरज्ञानस्य मोक्षोपायत्व प्रतिपिध्य, शिव- ज्ञानस्यैव तत्त्वावेदनान्मोक्षोपायज्ञानगोचरस्यैव परत स्वरूपतया, शिवस्यैव तत्त्वं सिध्यति । एवञ्च 'हृत्पुण्डरीके विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम्' इत्यारभ्य 'उमासहार्य परमेश्वरं प्रभु त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशा- न्तम् । ध्यात्वा मुनि र्गच्छती 'ति विचिन्त्यस्य वस्तुनोऽनन्यसाधारणोमासहा- यादि शब्दै मध्ये शिवत्वं निरूप्य 'ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति', 'नान्य.पन्या विमुक्तये' इति उक्तार्थसवादि कैवल्योपनिषद्वाक्यजातमप्यनुकूलितं भवति ॥ नचैव नारायणैकनिष्ठेन पुरुषसूक्तेन 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति । मान्यःपन्था अयनाय विद्यत' इति नारायणेतरज्ञानस्य मुक्त्युपायत्वं प्रतिपिध्य - . . 1 १ 'ख' 'घ' 'च' पु.पा. रुदम् । 'क' 'घ' ताला पुपा. अमृतत्वमेति 'घ' ताला.पु पा. महान्तम् । 'घ' साला पु.पा :- पुरुषसूकस्य नारायणेक लिष्टत्येन ·परतत्वप्रकाशिका -- तन्ज्ञानस्य (तदानस्य १) तदुपायत्वामिधानाच्छिच एव पर तत्त्वं मुमुक्षु. ज्ञेयमिति निर्णयो न युज्यत इति याच्यम् तस्य नारायणकनिष्टचे माना- भावान् । 'उतामृतवत्येशांना इत्यनन्यसाधारणेशानामिधानश्रुत्या. पुरुषसूक्तम्य •शिवपरताया एव न्याव्यवाच ।। 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च पन्या विति तत्रोतरत्र. धुत लक्ष्मीपतित्वलिङ्गस्य श्रुतितो दुर्वलचेन नारायणपरत्वामाधकलान् । ननु नारायणोपनिषदन्तरे 'पुरुषो ह वै नारायणोकामयत, प्रजाममुजे. येति, नारायणाद्रमा जायते, नारायणाद्रो जायत' इति वाक्येन नारायणा. सर्वम्तनिदानहिरण्यगर्भो त्सत्यनन्तरं, स्टोत्पत्यवगमात्तस्य कार्यकोटिनिविष्टत्वेना- वगततया तदसम्भवात् । जगत्कारणं ब्रह्मरुद्ररूपमेवेत्यवधारणानुपपत्तिरिति चेन्न । अशिरसि- देवा है ये व लोकमगमन् ते देवा मच्छर फो भवानिति । सोऽब्रवीत् । अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः पधिन्नत्तो व्यतिरिक्त' इत्यादिना रुद्रस्य साधयमयार्तिबागमे । तदितर गा. तयात्यावगमेन च नारायणोपनिषत्प्रतिन.नारायणकार्यन्त सदस्य च सर्वकार त्वेन मर्यान्मकत्वेन चायधारिताद्रायन्यत्वेन तथावधारणे याकाभावात् । आ एप शेता धनरीये 'यदा म ' इति मन्त्र सांयसमये 'शिव एवं केरल इति शिवतरसचं प्रतिपिय शिवसत्यावेदनमुपपयते । अन्यथा केवलेर ! फैवलशमवैव्यर्थ्यापतेः । किञ्च परशिवस्य नारायणकार्यवेऽथर्वशिखायां - 'सर हैन पप्पिलादीभिराम्सनकुमारण्याथर्वाणमुवाच भगवान्झमादी प्रमुख ध्यानं ध्यायितव्यं किन्तयानम् ! को वा ध्याता ! कच ध्येयः ! स एना. भ्यामायणः प्रत्युवाच ॐ इत्येतदक्षरमादी प्रयुनि ध्यानं ध्यायितव्य ' मित्या. - 44 1 'क', 'घ' पु पा: पतुर्मुस ३ प.वा. पुपाः स एम्बोपर्वा. प्रत्यवान ।, ·'10 परतत्वप्रकाशिका -- + दिना प्रश्नति रचनेन प्रदर्थ सिध्याता रुद्रा प्राणजमनमिन्सहरणैनौदान्ते सप्रतिष्ठाप्याध्यायीनेशानं प्रध्यापितव्य' मिति ध्येयत्वेनेशान निमप्या. मिदं ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते। सम्प्रसूयन्त' इति ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्रादीना। सर्वाणि चेन्द्रियाणि चा सहभूत' रितीन्द्रियादितुल्यतयाः रुद्रादुत्पत्य आपत्ति जताय. ते तु ब्रमविष्णुरुदाणा गुणभूतमूर्तित्रयान्तर्गताना तदुत्पत्युक्तिरसनाच्यते । एवं 'नारायणाद्रमा जायत' इति श्रुया परशिवादुलन पैव नारायणस्य सिद्धाने वक्ष्यमाण शवपुराणवचनोपबृह्मभानुरोधेन स्वतुल्यतया 'तदुत्पन्नमति प्रयान्तर्गतावान्तरकारणमूतं चतुर्मुख प्रति कचित्कचित्कल्पविशपे कारणत्वप्रति- -पादनात् ॥- न तहलेन - कारणन्तु ध्येय, इति श्रुतिप्रतिफ्नशमुगन्दित- परशिववत्तस्य ऋत्खजगत्कारणत्वशकावकाश अपिचि नारायणस्य परशिव जनकल्वे क्रथमत्रविष्णुशब्दितस्यैव तम्य दादुत्पत्युक्ति नहोपस्मिन्नेव सर्गाद्य- समये विष्णुदयोरन्योन्योत्पायोत्पादकभाव -उपपयते ।। अत एव कारणन्तु ध्येयस्सर्वेश्वर्यसम्पन्नस्सर्वेश्वरश्च शम्भुराकाशमध्य' इत्युपमझारे.-कार्यभूतरुद- व्यावर्तनाय कारणभूतेशानशब्दितल्ट एव परशिवासाधारणेन शम्भुशब्देनोपात्त. । अत एव च 'समिदम् ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते सम्प्रसूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूत' रिति देवेषु प्रमुखत्वज्ञापनाय 'ब्रह्मविष्णुरद्धेन्द्रा' इति विशिष्य तचनाममहणार्यकं तेषा भूनेन्द्रियतील्येन परमेधरायमूतिमत्वेनोपन्यासेन :येय- पामार विमान्य 'कारंणन्तु ध्येय' इति वाक्येन सर्मदेवेभ्यो जीरेभ्य शिवन्य सर्वधर्मसम्पन्नत्वसवैधरत्वरूपातिशयप्रतिपादनमुपपद्यते ॥ किश्च स्वस्य सर्व गकारणत्वपरतत्त्वरूपचाभावेततिगये - विद्याधिको स्ट्रो महर्षि ' 'रिरन्याभ पदर ताजायमानं' इति रुपलजग. निमनहिरण्यगर्भस्य तम्मादु परिप्रतिपादनानुपपरि । न च यदुपान्येनाय मन्त्रः 'नारायभाइमा जायत -इसी नारायणो नेपदाक्यं प्रयर्यानुवादी! ततो हिरण्यगर्मम्म स्वादुत्पचे मर्पया प्रात्यभावान् । न हि नारायणराव्दी .HIRTAIT Immin न 'यो देशना प्रथम पुरस्ता', ·परतवरकाशिका 11 असं एवं यदग्नेियोऽसमाजेऽमावास्यायां पौर्णमास्याचाच्छुतो भवती ' त्यादी नामप्रातार्थचैन सत्यपि यदुपबन्धे 'वचनादिष्टिपूर्वत्य ' मित्यादिना' विधित्वमेव पूर्वतन्त्र व्यवस्थापितम् । न च विधाधिको रुद्र' इति रुद्रशब्दस्य नारायणे लक्षणाया 'यो देवाना मिति मन्त्रस्य नारायणामा जायत' इति वाक्य- प्राप्तार्थीनुवादित्वं सम्भवतीति युक्तम् । यदामेशादि वाक्यानामपि -आमेयादि- पदेषु यत्किञ्चिदर्थलक्षणकत्वस्य सुरुभ्य(भावेनानुवादकत्वापत्तेः । किञ्च रुद्र- शक्य नारायणलक्षणकरले सिद्धेः प्रापफसत्वेन “यो देवाना " मिति मन्त्र. स्वानुवादकत्वसिद्धिः । सिद्धेचानुवादकत्वे पुरोवादानुसारेण तन्मन्त्रस्य रुद्रपदस्य नारायणलक्षकत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयापत्तिः । ननु रुद्रनारायणयोरुभयोरपि एककाले जगन्निदानहिरण्यगर्मजनकत्वा- संभवासुरों बादानुवीदत्वामिमतवाक्यस्थरुद्रनारायणपदयोः अन्यतरस्य रुद्रनाराय. गान्यतरसकन्वें आवश्यके, यदुपबन्धानुरोधेन तत्र पदस्य नारायणे लक्षणा- जीकार्येति चेन्न । रुद्रनारायणयोईयोरप्यण्डपमयोरिव कल्यभेदेन जगजनकत्व- सम्भवात् । यत्स्य ‘मन्त्रस्य शिवपरत्वमुपेत्यापि केयाश्चिय्याख्यानं महर्षिः महाद्रष्टा योगवलेन कालत्रयवृत्तान्तसाक्षात्करणसमर्थों रुद्रः स्वजन्मनः प्रागेव नारायणाद्वस्तुतो जातं हिरण्यगर्भ जायमानावस्थाविशिष्टमेव योगवलाद्रपश्यदिति।। तन्न । श्वेताश्वतरानातेन "यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्व विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः, हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व” मिति मन्त्रेण रुदत्यैव हिरण्यगर्भजनकत्वावेदनात् । तत्रापि “अपरिमिताधिकरण " न्यायेन * " महर्षिः रुद्रः स्वात्मनस्सकाशाजाय. मानं हिरण्यगर्भमपश्य " दिति व्याख्याने बाधकाभावाच । अत एव पूर्वतन्त्रे- 1 'वचनादिप्टिंपूर्वस्वम्' मी. सू. १५-४-५. अपरिमिताधिकरणन्यायः, ६-७-११. .

·12 परतत्वप्रकाशिका "अधिकं वा याहयर्थत्वादितरेपा सन्निधानात् " ।' एका देया, पड़ देया, द्वादशदेया, चतुर्विंशतिया, शतं देयं, सहस्र देयं, अपरिमेतं देयमिति दक्षिणाफल्यभेदश्रुतावरिमितशब्दस्य प्रतियोगिसंव्यपेक्षबहुत्वसामान्यपाचिनः सनिहितसहस्रशब्दानुरोधेन सहस्राधिकबहुत्वे पर्यवसानं दर्शितम् । सम्भवति प्रकृतेऽपि हिरण्यगर्भशब्दस्य जन्यपरस्य जनकरूपप्रतिसव्यपेक्षस्य सन्निहितेशान- शमानुरोधेन तदर्थभूनन्दजन्ये पर्यवसान मिते । ननु " अभिन्यार" इति तैत्तिरीयोपनिषदि "सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पद" मित्युत्तरवाक्ये अनन्य. साधारणनारायणशब्दाभ्यासात् न तस्याः शिवपरत्वमिति चेन्न । तत्रैव "अणो- रणीया " निति पूर्ववाक्ये उपक्रमाधिकरणान्यायेना'नुपमझातविरोधिन्या "तम- ऋतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्नहिनानमीशम् " इत्यनन्यसाधारणेशा- नाद्यमिधानथुत्या शिवस्यैवोपक्रमात् ।। "विभाधिको दो महर्षिः, "यो वेदादी स्वरः प्रोक्त" इत्यत्र माये “यः परस्म महेश्वरः" इति महेश्वरशब्देन तत्यैव परामर्शाच तस्याः रुदपरत्यावसायात् । ततश्च जगत्कारणत्वेन सर्वाधि- छातृत्वेन मोक्षपदातृत्वेन च सर्ववेदान्तवेद्यो भगवान् शिव एव सद्ब्रह्मादिशब्दित मुमुक्षुज्ञेयम् परं तचपिति पूर्वपक्षसक्षेपः ।। अत्र नमः नारायणरूपमेव मुमुक्षुज्ञेयं परं तत्वम् । “एको ह- वै नारायण आसीनत्रमा नेशानो नेमे द्यावा पृथिवी न नक्षत्राणि नापो नामी- पोनो न सूर्यः स एकाकी न रमते तस्य ध्यानान्तसत्य का कन्या दशेन्द्रियाणि | अधिक वोस्याद्वह्वयत्वास्तिरेषा सग्निधानात् । मी मू. ६-७-११-२४ ग. पु. पा अपरिमिनदानप्रतियोगिसापेक्ष । 3 उपक्रमाधिकरणन्याय , ३-३-१-१ ।

·परतत्व कोशिका 18 ७ इत्यादिना “अथ पुनरेव नारायण सोऽन्येय काम मन्सा यायीन तय व्या नानखय ललाटाल्वेदापन् ता इमा जापस्तद्धिरण्मयमण्डमभवत्र ब्रह्मा चतुर्मुघोऽनायत । अथ पुनरेव नारायण सोऽय काम मनमा व्यावीत तस्य ध्यानान्तम्यस्य लगटारनेदो पनवेढादुद्रुदमभवद्द्वदाध्यक्ष शम्पाणि पुरुषो. इनायत" इत्यन्तेन महोपनिषद्वचनजातेन । अथ पुस्पो ह वै नारायगोऽका. मयत । प्रजाम्सजेयेति । अथापन्ससर्ज, नारायणाद्ब्रह्मा जायते, नारायणादद्रो जायते । नारायणात्प्रजापति प्रजायते । नारायणादिन्द्रो जायते । नारायगा. द्वादशादित्या रुद्रा वसवत्सर्वे देवास्समुत्पद्यन्ते । सर्वे लोकात्सर्वाणि च भूतानि नारायणादेव समुत्पद्यन्ने । नारायणे प्रलीयन्न ” इति नारायणोपनिगद्वचन जातेन च सयसमये ब्रह्मशानादि सचाभावविशिष्टतया तम्यैव सत्वावेदनेन जाकारणभूलदेवानुम्बचतुर्मुखेशानादिकारणत्यावेना च ब्रन्मेशानादिसहित कमजगत् कारणत्वस्यावधारणात् । रत्ननगत्कारण पन्यैर मुमुक्षुज्ञेयपरतत्वलक्षणचाभ्युपगमात् । न च तसमये सचरहितयो ब्रोशानयो तत्समयसत्वविशिष्टनारायणतुल्यतया फूलजग कारण वमुपायते । नहि जन्मेशानतुल्यतया सायसमये विशेषतो नारायणसन्चनिधि को श्रुति पश्याम । येन विशेषहेत्वभावाद्र शानिनारायणान्तत्राणामपि कला- भेदेन जगत्कारणचमिति व्यवस्थाऽश्रीयेत । " नान्य- फश्चिन्मनो व्यतिरिक्त, "एको स्लो न द्वितीयोऽवतन्थे, "शिव एव केवल " इति चा शिरश्ने. साधतरस्थमामान्यनिधनु “ नासदासीनो सदासी " दित्यादिवद्विशिष्य निपेद्धवस्तुविषयतयाप्युपपन्न । विशिष्य विहितेनरपरो वा । अन्यथा *आनीदवात तम आसीदि गति वाक्यशेषप्रतिपनब्रह्मतमसोरपि " नासदासी' ·14 परतत्वप्रकाशिका दित्यादि सामान्यनिषेधविषयत्वापचे । न चा शिरसि "देवा ह वै वा लोकमगमन् ते देवा रुद्रमपृच्छन् को भवानिति, सोऽब्रवीदहमेकः प्रथममाम वामि च भविष्यामि च " इति वाक्येन रुदशदितेशानस्यापि नारायणवन्म. यसमये नारायण एव सचविधिदर्शनाद्विरेण्य विहितस्य च ईशानल्येशाने" युदाहृतश्रुतिवाक्येन विशिष्य निषेधे पोडशमहणामहणवद्विकल्प प्राप्ते ईशान- सत्वासल्वयो. कलनेदेनोपादनीयतया यम्मिन्कल्प तस्य नारायणतुल्यतया सत्वं तत्कल्सीयसृष्टी विनिगमनाविरहेण नारायत्येवेशानस्यापि कारणत्वे वाच्ये जगत्कारणत्वरूपपरतलक्षणस्य तत्र कथ नातितिरिति वाच्यम् । वक्ष्यमाण- रीत्या अथर्वशिरो माक्यगतन्द्रशब्दस्य तदन्तर्यामिपरत्वेन या लक्षणया वा ब्रह्मे. शानादिसहितकृल्लजाकारणत्वेनोदानश्रुतिप्रतिपत्ननारायणपरत्वेन्वोपपती अष्ट- दोपदुष्टविकल्लस्यानाश्रयितव्ययात् । रुद्रस्य "नेशान" इति विशिष्य सर्गाय- काले सत्वं निषिध्य नारायणसचवि पानादन्यथानुपाचरेव लक्षणाधीजत्वात् । उदाहताथर्वशिरो पाक्यस्यात्मीयोकर्ष प्रतिपादकरुदवाक्यतया तदन्येपा श्रुतिबद(ह)मियुक्तवचनानामेव तत्वेन' विकल्या प्राप्तेश्च । अर्थ निर्ण याय न चातुल्यबस्योविकल्पाश्रयणं युक्तम् । अस्तु वा कथंचिद्विकल्प. प्रातिः । तथापि यत्सर्गाचसमये ईशानस्यासत्वं तत्कल्पीयसृष्टौ तस्य नारायण- तुल्यतया ब्रह्मशानादिसहितकरसजगत्कारणत्वासम्भवेन तज्जन्यत्वेन च सर्व सृष्टिकारणत्वरूपपरतत्यभूत नारायणलक्षणस्य क्थमपि तत्र नातिव्याप्ति. । क. पु पा. प्रबलत्वेन ।

·परतत्वप्रकाशिका 15 -- - -- स्टम्य नारायणादुत्पत्यनन्तरनाविस्टो कारणलमतिपाइनपरत्वं च विरुद्धमेव ! एतेन नारायणजन्यत्वेनोदाहनश्रुतिप्रतिपनो , रुद्रः गुणभूतमूर्तित्रयान्तर्गतोऽन्य एचेशानरादितपरशियादिति निरस्तम् । नेशान इत्यनन्यमाघारगेशानशलित- स्यैव सर्गाद्यसमये ।श्रुत्या निषिद्धवेन तन्यैव श्रुतिप्रतिन्ननारायणकार्यतया सीकार्यत्वात् । "किञ्च अथवा " इदं तर्हि प्रजापती हर आसीधसिन्नादित्य " इत्यादि श्रुत्या शिवासाधारणहराभिधानश्रुतिसिद्धस्य नारायणजातप्रजापतिजन्यत्वावेदना दपि न तस्य कृतजगत्कारणत्वमुपपद्यते । एतेनैवोदाहतमहोपनिपन्नारायणोप ने. पदचनजातस्य ह वै शब्दोपबन्धेनानुवादकत्वेन विधिनिषेधयोः न तात्पर्यमिति निरस्तम् ।। 'यदुपरन्धमाहितयदामेयादिवाक्यपदप्राप्तार्थत्वेनह वै शलोपरन्धसहित. स्यापि उ महतोपनिषद्वाक्यस्याननुवादत्वात् । अस्तु वा अनुवादत्वमस्य, तथाऽपि न दोप । अनुवादो हि विधानाय 'निषेधाय वा वाच्य । तत्र विमिन्नार्थ- देशान्तरप्रतिपादककारणवाक्यस्य पुरोगादत्वासम्भनेन तदाहः 'अमूलमना- धारा इमा. प्रजा. प्रजायन्ते," "दिव्या देव एको नारायणः इत्यादि मुगालोपनिषद्वचनेनान्येन वा तुल्यविषयेण जगत्कारणत्वेन प्राप्तं नारायणमनूद्य उसालमहोपनिषनारायणोपतिद्वपचनजातेन तदप्राप्तस्यैव ईशानाधभावस्य नारायणे तजनालस्य तलक्षणस्य च तत्र विधानाम् । न चासाधारणसद्रमादि शब्दार्यानां जगत्कारणत्वं विधातुं प्रवृत्तेभ्यः "स देवसोन्येदमन आसीत् ", "ब्रह्म वा इदमम आसीत् ", " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" आत्मा वा इदमेक एवाम आसी " दित्यादि कारणवाक्ये यो वा आनन्यसाधारणनारायणशब्दार्थस्य - - -- ·16 परतत्वप्रकाशिकी -- । - जगत्कारणव सर्वात्मकत्वं, सर्वान्तयामित्वं च विधातुं प्रवृत्ताद्वार 'तदाः Mint किं तदासीवेह किंचः नाम आसीना- 'अमूलमनाधारा इमाः प्रनाः प्रजायन्ते, दिव्योपदेव. एको नारायणः, चक्षुश्च द्रष्टव्यं , नारायण श्रोत्रं च श्रोतव्यच नारायणो; घ्राणं च घातयं च नारायणो, जिहा च रसयितव्यं च नारायणो त्वच स्पर्शयितव्यं च नारायणो, मनच मन्तव्यं च नारायणो, बुद्धिश्च-बौद्धव्यं च नारायणोऽहङ्कारश्चाहं कर्तव्यं च नारायणो, चित्त च चेतयितव्यं च नारायणो, . वाचं वक्तव्यं च नारायणो, हस्तौ च धर्तव्यं च नारायणः, पदो च गन्तव्यं च नारायणः, पायश्च विसयितव्यं च 'नारायणी उपश्चनिन्दयितयं च नारायणों, धाती विधतिी, की "धिकर्ता दियो देव एको नारायणः, आदित्या रुद्रा" मरुतो वसवोऽधिता ऋचो यपि सामानि मन्त्रोऽमिराज्याहुति नारायण ने उद्भवत्संभवोदित्यो देव एका नारायण : माता पिता भ्राता निवासश्शरणं सुगतिर्नारायणो विरजा सुदर्शनाजिता सौम्या. मोघा उमामृताःसत्या मध्यमा नाडीशेश: आमुरा सूर्याभास्वती विष्णोर्नाडी नामानि(ति)! दिव्यानि गर्जति ? गायति वापयति वर्षेति वरणाऽयमाश्चन्द्रमा कलिर्धाता ब्रह्मा प्रजापतिर्मघवा , दिवस धादिवसथ फलाफल्याचीधचोर्ध दिशश्च सर्वे नारायणः ।" " पुरुष एवंद संघ, "यगत 'यच्चे भव्यम् ", "तनिष्णाः परमं पद, सदा पश्यन्ति सूर्यः, दिधीय चक्षुर्तितम्', तं निर्वाणमनुशासमिति वैदानुशासनम् । "अंतशरीर निहितो गुहाया, अज एका यस्य 'पृथिवी शरीरम् , य: पृथि- वीमन्तरे सञ्चरन् थे पृथिवी न वेद, यस्सापशिरीरम् योपान्तरें सच्चरन् यमापी म विदुः यस्य तेजश्शरीरम्। यस्तेजसन्तिरे- सञ्चरन्। यं सेजोम वेदान्यस्य वायुश्शरीरम् , या वायुमन्तरे सञ्चरन् यं-वामुन वेद, यस्याफाशश्शरीरम् ,.. य आकाशमन्तरे संञ्चरन् ,. यमाकाशो न वेद, यस्य मनश्शरीरम् , यो मनोन्तरे सञ्चरन् , यं मनो न वेद, यस्याहङ्कारशरीरं मोहकारमन्तरे सञ्चरन् .

·परतत्वप्रकाशिवा 17 - यमहतारो न वेद, यस्य बुद्धिश्शरीरम् , यो बुद्धिमन्तरे सच्चरन् , ये बुद्धिन वंद, यस्य चित्तं गरीरम् , यश्चित्तमन्तरे सञ्चरन् यं चित्तं न वेद, यस्या- व्यक्तं शरीरम् , योऽव्यक्तमन्तरे सञ्चग्न् यमव्यक्तं न वेद, यन्याक्षरं शरीरं, योहरमन्तरे सवरस् यमक्षरं न वेद, यस्य मृत्युः शरीरं यो मृत्युमन्तरे सञ्चरन् , यं मृत्युन वेद, एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहताप्मा दिव्यो देव एको नारायणः" इत्यादि सुवालोपनिषद्वचनजाताद्वा, अन्यतो वा तुल्यविषयात्सर्गा- यसनये नारायणस्य ब्रझेशानाभारतवं वा तजनकावं वा तल्लयाधारत्वं वा प्राप्तनुपभामहे । तथा चान्यतो प्रातस्य विधानाय निषेधाय वा उदाहृत वाक्य. सं प्रतमिति तस्यानुवादत्वेऽपि किमनुपपन्नम् ॥ - - एतेन ‘एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मे' त्युदाहृतवाक्ये नारायणस प्राचन्नष्टयवचनं यतकानिफ़ल्पविशेपे कल्ादौ वा प्रथमं शियादुत्पनस्स तदितर प्रपञ्चसूटस्वपरतया योजयितुं शक्यमिति न कथञ्चिदपि शिवस्य परमफारणत्वाङ्गीकार विरोधि । तथा हि- ‘एको ह वै नारायण आसी'दित्यस्य 'प्रादुरास्ने' दित्याद्युपवृह्मणानुसारेण सर्गाद्यसमये ब्रह्मरुद्राथुलतेः पूंव ‘एको सहायो नारायणः शिवादासीदुत्पन्न' इत्यर्थप्रतीतेरिति वैदिकं मन्यानां व्याख्यानं निरस्तम् । तत्र महोपनिपद्वाक्ये सर्गाद्यसमये चतुर्मुखस्येवासाधारणे. शाननामो" जीवस्याप्पसत्यप्रतीत्या तदा सत्वेन प्रतिपननारायण प्रसुत्पाद- फवासंभमेनोक्तयोजनानुसतेः । “शिवा” दित्यव्याहारे मानाभावाच्च । न चैतदतिरिक्त एव शिवः नारायणजनकत्वेनामिमतः । "सदास्ती" त्यत्र विशेषप्रमाणमस्ति । येनोक्तयोजना सारुम्बा' स्यात् । तस्माद्ब्रह्मेशानयोर्नारायण 1 ग. पु. पा. शिरस्य । 2 प. ताल पु. प. स्यालम्बा ।

·18 परतत्वप्रकाशिका इव कृतजगत्कारण त्यानुपपत्तेः । तत्कारणमनन्यसाधारणनारायण शन्दितमेव नान्यदिति स्थिते सब्रह्मादिशब्दानां कारणवाक्यगतानां ब्रह्मेशानादिषु साधारणतया प्रवृत्ताना यत् “ अग्नीपोमीयं पशुमालभेते " ति विधिवाक्य- गतपशुशनस्य गवाधादिपु साधारणतया प्रवृत्तस्य छागस्य इति मन्त्रवर्णप्रतिपन्ने छाग इव "एको ह वै नारायण आसी" दित्यायुप, निपातिपननारायण एव, "छागो वा मन्त्रवर्णा" दिति पष्ठान्त्याधिकरण न्यायेन पर्यवसानमित्यनुकूलमिति ।। वपाया मेधस" "नन्वहमेकः प्रथममास"मित्यथर्वशिरसि देवान् प्रति शिवस्य प्रति- वचनेन "यदा तमस्तं न दिवा न रातिन सन्नचासच्छिव एव केवल" इति श्वेताधतरमन्त्रेण शिवस्य सर्गाचसमये तमोमात्रावशिष्ट सर्वकारणभावेनाव- स्थानमुपदिश्यते । “यो देवानां प्रथम पुरस्तात् " "विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः।" हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो देवाशुभया स्मृत्या संयुगक्ती " ति तैत्तिरीय मन्त्रेण जगत्कारणभूतसर्वदेवप्रमुखहिरण्यगर्भजनकत्वप्रतिपादनेन रुद्र शनितस्य शिवस्यापि सर्वकारणत्वं प्रतीयते । अथर्वशिखायां च " ब्रह्म- विष्णुरुदेन्द्रात्ते सर्वे सम्प्रसूर्यन्त " इति ब्रह्मविष्ण्वादीनां कार्यमुक्त्या "कारण तु ध्येयः सर्वधर्यसम्पनः सर्वेश्वरश्च शम्भुराकाशमध्य" इति वाक्येन शिवस्य बनविण्वादिदेवप्रमुखान् प्रति कारणभावावेदनेन कृत्लजगत्कारणत्वं साक्षादेव प्रतिपाद्यते । तत्कथमिह 'छागपशु' न्यायेन नारायण एवं उदाहृत- कारणवाक्याना पर्यवसानमनुकूलमिति चेदुच्यते । इदं हि अथर्वशिरसि श्रूयते- 'देवा । स्वर्ग लोकमगमन् , ते देवा दमटकन् , को भवानिति, 1- 'छागो वा मन्त्रवर्णात् " 1 मी. गू. ६-८-९-३१. घ. ताल पु. पा. शुभमरमन्सु युक्ति ।

·परतत्नप्रकाशिका 19 सोऽब्रवीदहमेकः प्रधनमासं, पामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मनो व्यतिरिक्त इति, सोऽन्तरादन्तरं 'प्राविशार, दिशश्चान्तरं प्राविशत् , सोऽहं नित्योऽनित्यो जमानशाहं प्रायः प्रत्यचोऽह " मित्यादि । अस्य च रुद्रवचन- सोदाहृतपुबालोपनियन्महोपनिपन्नारायणोपनिषद्वचनजातप्रतिपन्नार्याविरोधेनवार्थ. वर्णनसम्मवेन छागपशुन्यायावतारविरोधः स्फुटः । तथाहि असिन् ग्रामे भइमेकः प्रयममासं, इदानीं वर्ते, उत्तरत्रापि भविष्यामीति लोकिमाप्तवाक्य. वत्सर्गाद्यसमये अविद्यमानः नारायणाद्रमोसत्यनन्तरं उत्पन्नाहं, मृदुत्पत्यनन्तर. भाविकार्यजातात्प्रथममेकन्तत्सर्जनाद्यर्थमसहायोज्यनिरपेक्षत्समर्थ आसमिति अर्थपरतया तद्योजयितुं शक्यत इति । न चात्राप्यध्याहारे मानागावः । “नारायणाद्रो जायते" इति वाच्य. स्वैव मानत्वात् । न चैतदनुरोधेन तदेव वचननातं किं न योग्यते, विशेष. हेत्वभावादिति शङ्यम् । सायसमये ब्रह्मशानयोरिय नारायणस्य श्रुनी विशेषतः सत्वावगमेन नारायणातयोरिव नारायणस्य ताभ्यां तदोत्यनवगमेन च तयोरेव तत्र विशेषहेतुत्लादित्युक्तम् । अत एव पूर्वतन्त्रे "यदाहवनीये जुहोती त्यस्य सामान्यशास्त्रत्य "पदे जुहोति", "गार्हपत्ये पत्नीसंयाजान जुहोती" त्यादि विशेषशालेण वायः सीकृतः । न च नारायणामोलयनन्तरं शिव- स्पोलची मानाभावः । " नारायणाद्रमा जायते । नाराणान्द्रो जायत" इति पाठक्रमस्यैव तत्र मानत्वादिति । किंवोदाहृनाथर्वशिरोवाक्ये शक्तिस्य प्रसिद्धशिवस्योदाहृतमहोपनिषाद्वाक्ये उदाहृतनारायणोपनिषद्वाक्ये च नारायण- वदितस्य विष्णोरिव तस्कृत्नजगत्कारणत्वं प्रतीयते । किंतु कालत्रय. 1 घ. ता. पु. पा. प्रोविशन् ।

·is বলবোয়িত इव कृतजगत्कारणत्वानुमतेः । तन्कारणमनन्यसाधारणनारायण गम्दितमेव नान्यदिति स्थिते सद्रामादिशब्दानां फारणवाक्यगतानां प्रमेशानादिषु साधारणतया प्रवृत्ताना यत् "अमीपोमीयं पशुमालभते " ति विधिवास्य- गतपशुशरस्य गवा धादिपु साधारणतया प्रवृत्तस्य छागस्य इति मन्त्रवर्णप्रतिपने छाग इव "एको ह वे नारायण आसी" दित्याद्युप- "छागोवा मन्त्रवर्णा" दिति । पटान्त्याधिकरण न्यायेन पर्यवसानमित्यनुयूलमिति ॥ वपाया मेघस" निपातिपननारायण एव, T इति " "नन्नामेकः प्रथममास "मित्यथर्वशिरसि देवान् प्रति शिवस्य प्रति- वचनेन “यदा तमत्तं न दिवा न रातिन सन्नचासच्छिव एव केवल" श्वेताश्वतरमन्त्रेण शिवस्य सर्गाद्यसमये तमोमात्रावशिष्टे सर्वकारणभावेनाब- स्थानमुपदिश्यते । “यो देवानां प्रथम पुरस्तात् " " विश्वाधिको दो महर्षिः।" हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो देवरशुभया स्मृत्या संयुक्ती " ति चिरीय मन्त्रेण जगत्कारणभूतसर्वदेवप्रमुखहिरण्यगर्भजनकत्वप्रतिपादनेन रुद्र शदितस्य शिवस्यापि सर्वकारणत्वं प्रतीयते । अथर्वशिखायां च "ब्रह्म- विष्णुरुदेन्द्रास्ते सर्वे सम्प्रसूयन्त " इति ब्रह्मविप्वादीनो कार्यमुक्त्या "कारणं तु ध्येयः सर्वेश्चर्यसम्पनः सर्वेश्वरश्च शम्भुराकाशमध्य” इति वाक्येन शिवस्य अविश्वादिदेवप्रमुखान् प्रति कारणमावावेदनेन कृत्सजगत्कारणत्वं साक्षादेव प्रतिपाद्यते । तत्कथमिह 'छागपशु' न्यायेन नारायण एवं उदाहृत- कारणवाक्यानां पर्यवसानमनुकूलमिति चेदुच्यते । इदं हि अथर्वशिरसि श्रूयते- 'देवा ३ स्वर्ग लोकमगमन् , ते देवा रुदमपृच्छन् , को भवानिति, " छागो वा मन्त्रवत्" । मी. सू. ६-८-९-३१. ध. साल पु. पा. शुभमरमस युगक्ति ।

·परतत्वमादिका 20 संबन्धिवरूपनित्यत्वमिति कथं तेन म्द्रस्य परतत्वतारूपपरब्रह्मत्वसिद्धिः । कृन्स जगत्कर्तृताया एव तलमणत्वात् । वाक्यान्तरबलातत्सिद्धेर्निरसिप्यमाणत्वाच्च । "अहमेक: प्रयम- न चाथर्वशिर युत्तरवाक्ये तत्सर्वान्तर्यामित्ववर्णनस्यापि परतन्वलिगत्वा- तत एव तसिद्धिरविकलेति वाच्यम् । सौचालथुत्या नारायणस्येवाथर्वशिरो- वाक्येन रुद्रस्य सर्वान्तर्यामित्वानावेदनाचल्येव तल्लिमत्वेनान्यादृशस्यातल्लिमत्वा. दिति तथैव तथाविसत्मिकत्वस्यापि ततो प्रतीतेश्च । अथवात्र रुदशद्धितन्य विम्य सर्गाधसमये सर्वकारणभावेगावस्थानस्य मर्यास्यस्य चोपदेशो न स्वामामिप्रायेण किन्नु " अहं मनुरभवं सूर्यश्वे"ति वामदेवसात्म्यिोपदेश. वत्स्यान्नान्यभिप्रायेण । स्वान्तर्यामी च न नारायणादन्यः स्वीकार्यः । मुनालोनिादि सन्ति मिन्येन तस्यैव प्रतिपाइनान् । न च विशेपपर्यवसानं विना जिज्ञासा निवर्तते । न च रुद्रवचनत्वेन भासमानत्य मास" मित्यादेरन्तयामिपरत्वे प्रमाणाभावः । सर्गाचसमये शिवस्य सर्वकारण- भावेनावस्थानत्योदाहृतसै पालाद्यनेकोपनिपद्विरद्धत्वेन तदनुपपत्तेरेव तत्रमानत्वात् । अत एवाथर्वशिरसि उतरवाक्ये ६ 'हे रुद्र नारायण एव प्रसिद्धं सर्वकारणत्वं तब फथमुपपद्यते । तदनुपपत्ती च कथं. "अहमेकः प्रथममास" मिति तत्वेनात्मानं वदसि! तथा सति मिथ्यावादी त्याः" इत्याशङ्कानिरासाय शिवन्यैर वचनम् “सोन्तराइनरं प्राविशद्दिश धान्तरं प्रविश” दिति । तत्र स इत्यन्तर्यामी नारायणो गृहाते । " तेन र रागान्” इति पाणिनि स्मृताविव तच्छब्देन बुद्धिमनि हितन्य परामर्शसम्भवात् । वक्ष्यमाणरीत्या शब्दोपस्थापितत्याच्च । तथा च सोऽन्तर्यामी नारायणः अन्तरात्प्राणादेरप्य. घ. ता. पु. पा कालत्रयवतित्व । ५ तेन रक्त रागात् । पाणिनि स्त्रम् ४-२-१ ।

·परतत्वप्रकाशिका.. 21 HI " न्तर, स्वात्मानं दिशश्च, सकलादिग्वर्तिवम्तुजातस्य च अन्तर जीववर्ग अन्तर्या- मिभावेन प्राविशदिति ..तद्वाक्यार्थ-सम्पद्यते । ततश्च तदभिप्रायेणैव मम सर्व. कारण वाद्युक्तिरिति न मिध्यावादिलप्रसक्तिरिति शिववचनायिप्रायोऽवसीयते । न च इद वाक्यं रुद्रस्यैव सर्वान्तर्यामितया प्रवेशकथनपरम् “सोचनीदहमेक प्रथममास" मिति पूर्ववाक्यमपि तम्यैव सर्वकारणत्वादिकथमपर किन स्यादिति शक्यम् । तथा सति (त)म्य वाक्यस्य रुद्रवचनवेन “अह प्रविशामिए इति प्रयोगात्त । न च “ नान्य कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त" इत्येतदन्तर इति-- करणेन रुवचनसमास्यागमात् "सोन्तरा" दित्यादिश्रुतिश्चनमेवति वाच्यम् ।। "म प्राविश " दित्यनन्तरमपि “सोऽह नित्यानित्य " इत्यादि रुद्रवचनानु वृत्या तत्समात्यसिद्धे. 1 अन्यथा मध्ये श्रुतिश्चनेन रुद्रवचनसदविच्छेदे उत्तर पुन " सोऽनवी " दित्यस्यापेक्षितत्वेन तदध्याहारप्रमङ्गात् । तस्यान्त यमिप्रायत्वे तु इति करण अन्तर्याम्यनुप्रवेशापहे अमिति न काचिदनुप- पत्ति । " मोन्तरान्ता प्राविग" दिति तो “अहमेक प्रथममाम" मिति सकारणभावन सयमम्त्ये ममावस्यानोतिरिति "म स्ट्रोजनी" दित्याहेति इति करणेन "देहलीदीप” न्यायेन प्रश्नोतरयोरन्रितेनेति, " सोनी " दिति श्रुतिवचनेनान्वयसम्भवात् । न चात्र पणे "प्राविश ' मिति प्रयोगापत्तिदोष । यथा श्रुतम्यैवोक्तरीत्याध्वयसम्भवात् । एतेन इमिति करण प्रकारार्थ ' " सोन्तरा "दित्याद्यपि । प्रथममास' मितियद्रवचन मिति.. निरस्तम् । रुद्रवचनत्येप्यस्मद्रीत्यैव तन्वस्य. वर्णनीयन्वात् । अन्यथा 'प्राविश् ' मिति प्रयोगापत्तिदोषापत्ते ! यद्वा समात्य र्धमेव इदमिति, करणम् । न च तथाने सन्निहितेन केनापि नान्वयस्तस्य सम्भवतीति वाच्यम् । तथापि 'सत्य मत्येन धर्म धर्मेण तर्पयामि स्वेन तेज. - अहमेक 1 पता प्रा प्रकारवाहि ।

·28 परतत्वप्रकाशिका ३ C सेति स्वान्तर्याम्यभिप्रायकल्लशिववचनसमाप्तावन्वयसम्भवात् । तदनन्तरं 'तते देवा रुद्र नापश्य ' नित्यादि श्रुतिवचनदर्शनेन तत्समाप्ती वा तदन्ययसभाच । तादृशशिरवचनस्य 'ततो देवा र नापश्यन्नित्यादि शिवान्तर्धानप्रतिपाटक- श्रुतिपचनस्य च समाप्त्यर्थेतिकरणसाकाङ्त्वात्मन्यामाकाहायामसन्नि गनम्यादोष त्वात् ॥ सन्निधानादाकाहाया, बलबन्यान् । यस्य येनार्थसम्बन्धी दूर थेनापि तेन स । " अर्थतोयसमर्थानामानन्तर्यमकारण " ' मिति भीमासावातिकात् । " अर्थतोयसमर्थानामान्तर्येप्यसम्बन्ध '” इति विश्वजिदाधिकरणसूत्राच्च ।। ननु “ अहमेफ प्रथममास " मिति प्रतिवनभशिववच स्थानान्या भिप्रायकचे "को भना" निति देवकर्तृशिवासाधारणधर्मविषयप्रश्नम्य शिवविषयत्वेन प्रश्नप्रति वचनयोपैय्यधिकरण्यापत्ति । न च "सोऽन्तरा" दि. त्यायनन्तरसन्दर्भमात्यनुरोपेन प्रभवाफ्यन्याप्यन्तर्यामिपरत्वं कल्प्यमिति वाच्यम् । उपम यानुपमञ्जातविरोधिन प्रान्वेन तदनुरोधेनवान्तरसदर्भय नेयत्वात् । " को भवा" निति भाच्छब्देन तान्तर्यामिण पृच्छता देवानां सर्वशब्दानामन्तर्यामिपर्यधावननिश्चयवना प्रति वनस्थाह शब्दम्यापि तपर्यंत धावननिश्चयोतीति तत्र तान् प्रति व्युत्पादनीयाभावेन प्रतिपचनानुथान चेति चेन । प्रभानुपपत्यैव प्रश्नप्रतिवचन्योरन्तर्यामिविषयचन्यावश्यकत्यात् । तथाहि । सवोऽपि जिज्ञासितव्यमेव पृच्छति । जिगासा'च सामान्यतो ज्ञाते विशेषतश्चात इति सर्वसिद्धम् । प्रभप्रतिवचनयोरन्यतरस्य स्फुटार्थत्वे सदनुरोधनवान्यतरस्यास्पार्थस्य सद्विश्यकत्वं करप्यत इति अविवादम्। एपच " नितिन्द्र प्रति देवाना प्रभस्यास्पष्टार्थस्य प्रति. T को भवा' - 1 "अयंतोहासमर्थानामानन्तयमकारणम् मी वार्तिक 'अथतोहसमर्थाना आनन्तर्येप्यसम्बन्ध । सु ४-३-६-११. - ·परतत्वप्रकाशिका 23 - - • वचनानुरोधेन 'भूतभविष्यद्वर्तमानकालना एवं विश्यमेन स्वीकार्यः । तत्र • प्रश्नकाले साक्षात्कृते स्ने वर्तमानलस्य निर्मितया तदेशे प्रश्नो युक्त एवेति वसमानाधिकृतभूतभविष्यत्वविपयत्वोपपत्ये " सन्निहितमा नामिविपयकत्व- कपनमावश्यकमिति न प्रभाविवचनयोर्वेय्यधिकरण्यशङ्कायफागः । अत एख लोके सिम्यं प्रति अन्याभिप्रायेण तव मयि स्नेह एव नास्तीत्युक्ते त यान्या- मिप्रायेण कथं मम त्वयि नेहो नास्ति, न हि हृदय मित्वा · संप्रदर्शरि तुम् शक्यते । तर्हि कुतो निरन्तरमहं न सेवनीय इत्युक्ते अत्यासक्तिविनाशायेत्या- ५. धन्यामिप्रायकप्रत्युक्तिरपि सङ्गच्छते । एतेनैवोपक्रनस्य अनुपातविरोधिनः प्रचलत्वेन तदनुरोवेनैवानन्तरसन्दर्भस्य " सोऽन्तरादित्यादेः नेयत्वानोपक्रम तदनुरोधेन-नयन युक्तमिति निरस्तम् । उपक्रमस्याप्युक्तरीत्या अन्तर्यामिविषय- त्वस्यावश्यकतयोन्तरसन्दर्भणाविरोधात् । यत्त " को भवा" निति तदन्तर्यामिणं पृच्छतां देवानां तुल्यन्यायेन प्रतिवचनगताहं शब्दस्यापि अन्तयामि' परनया निणीनन, व्युत्पादनीयभावा- अतिवचनानुन्थानमिति । तन्न । तस्या तर्वामिनिष्ठन्वनिश्चयेऽपि तत्प्रतिपाद्यान्त- यामिणो जगवारणकाललयसम्बन्धादिविशिष्टत्वेनानिश्चिततया व्युत्पादनीय- सत्वेन प्रतिवचनो यानसम्भवात् । एतेन " तेन रक्तं रागो "दित्यादी असम- मित्र्याह्नपदत्य - शब्दोपस्थापितार्थपरत्वसंभवेऽपि इंह सममिव्याहृतव्यवस्थित फार्थपरस्प "सोन्तरा".दिति वाक्यगततत्पदस्याशब्दसन्निधाप्तिपरत्यायोगान तद्वाक्यं पूर्ववाफ्यस्य शिवान्तर्यामिपरत्वोपपादकमिति निरम्तम् । उक्तरीत्या प्रभप्रतिवचनयोरन्तर्यामिनिष्ठतया तद्गतार्हगन्देनैव तत्सन्निधानसम्भवात् ॥ ." . । 1 प.ता. पु. पा. निष्ठ । 2 तेन रस रागात् । पाणिनि मूत्रम् ४-२-१ .

·24 परतत्वप्रकाशिका एतेनैव इति करणस्य "सोन्तरा " दिल्यादेश्व स्वस्थानेऽवयान "सत्य सत्येन, धर्म धर्मेण तर्पयामि स्वेन तेजते " ति कृतशिववचनम् यन्वयः । तदनन्तरं " ततो देवा रुद्रं नापश्य " नित्यादि श्रुतिवचन शिववचनसमाप्त्यर्थस्य इतिकरणस्य शिवान्तर्धानप्रतिपादकश्रुतिवचनस्याक त्वात् “ सोऽन्तरा" दित्यादेश्च देवदृश्यं स्थूलं रूपं विहाय त सर्वान्तरं सर्वतो रहस्पं परिपूर्ण रूपं प्राविशदिति तदन्तर्धानप्रतिपादनसम दिति निरस्तम् । सन्निहिताकांक्षितेन त्वया संभवादेवाकाझामात्रेणान्व स्वीकार्यत्वात् । सन्निहिताकाडासम्भवे त्यागायोगात् । “अणुरपि विशेष इति न्यायात् इतिकरणस्य "सोऽन्तरा" दिल हेवर्यत्वेन पूर्ववाक्यन्यान्तर मिपरत्वोपपादकतया सन्निहितेन तेनालया स्य' उक्तत्वात् । वमाय(क)पर: एतेनैव प्रश्नप्रतिवचनयोरन्तर्यामिविषयत्वे तस्य रुद्रवत्प्रत्यक्षत्वा "ततो देवा रदं नापश्य" नित्युदरत्र तदन्तर्धान्प्रतिपादनमत निरस्तम् । प्रश्नात् प्राक् “ यो दो देवैध" इति श्रुतम् तमे कृत्सं प्रतिवचनानन्तरं " नापश्यन्नि " ति तस्यैव वस्यादर्शनश्रुत्या प्रति इति सतिसम्भवात् । रुद्रदर्शनोवरकालीनयोः प्रश्नप्रतिवचन्योरन्यामि खेऽपि दर्शनम् विना प्रभासंभवेन "देवा ह वै वर्ग लोकमग । 1 अणुरपि विशेषोऽध्यवसायपरः । मी. न्यायः । 2 घ. ता.पु. पा. अन्वयसम्भवस्म ।

·.परतत्वप्रकाशिका 26 --- निति श्रुतिवचनानन्तरं "ते तत्र रुद्रमपश्यन् तदनन्तर” मिति वाक्यपूर्तये अ॒यभिप्रेतबेनाधाहार्यन्यापि अन्तर्यामिविषयत्वे मानाभावेन तसमानविपस्या देवान्प्रति प्रतिपादकत्यापि श्रुतिवचनत्यान्तर्यामिविषयत्वे. मानाभावात् । अत एव "विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामित तेजस" इति भारते कर्णपाणि विष्णो दान्तर्यामि' प्रतिपादनमुपपद्यते । न चैतद्धचनस्थस्यात्मशनस्य " तस्मादात्मा. नमेवाये रुदै सं पूजयाम्यह" मिति तत्रैव मोक्षधर्मे कृष्णववनस्थितात्मशब्दम्येव मुख्ये उपचारितेऽपि अभेदे तात्पर्यसम्भवेन नान्तर्यामिपरवमिति वाच्यम् । उक्तरीत्या 'अथर्वशिरसो वान्तर्यामियरत्वे सिदे तदनुरोधेनास्यापि स्दशब्दस्य तदन्तर्यामिपरताया एवावश्यकत्वात् । एवञ्च ये यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वक " मिति सावधारणगीतास्थकृष्णवचनमपि सङ्गच्छते । तस्मात्सर्वथापि " अहमेक " मित्या- दिवाक्यं किमतयोमिविषयं किं वा प्रसिद्धरुदपरमिति संशयनिरासमत्वेन " सोऽन्तरा" दित्यादेरसदमिमतार्थ एवाञ्जत्यं स्यात् । अथर्वशिरोवचनम् रुद्रान्तामिणो नारायणस्यैव सर्वकारणत्रं प्रतिपादयतीति सिद्धम् ॥ एवर.जस्याप्यथर्वशिरमो नारायणपरत्वे वाधकाभावात् साधकन्वाञ्च तत्रामानं "विश्वतश्चक्षुरत विश्वतो मुखो विश्वतो याहुस्त विधतास्पात । संबाहुभ्यां धमति ससत्रैर्यावा भूमी जनयन्देव एक" इत्याद्यर्थनारायणस्स जगत्कारणत्वप्रतिपादने व्याहतप्रसरमिति दिक् ॥ यदु- " यदा तमस्तन दिवा न रात्रममनचामच्चि एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तन्मात्यस्ता पुराणी" ति श्वेताश्वतरमन्त्र तमो मात्रावशिष्टे सर्गाचसमये शिवस्स सर्वकारणमावेनावसानमुपदिश्यत इति तन्न ॥ 1.स.पु. पा. दान्तामिव ।

·26 বরসারিকা - यदेति कालविशेषप्राप्तस्य तमसोनुवादात् । अनुवादस्य पुरोवादसापेक्ष स्वात् । तत्र " अध्यक्तम.सरे लीयते । अशर तपसि हीयते । तम परे देव एकी भवती" ति सुबालोपनिषद्वचनस्य तदर्थप्रापकस्य पुरोगादतया ' यदा तम' इत्यम्य सौचालोपनिषद्वाक्यसापेक्षत्वे स्थिते तम्याञ्चोपनिषदि तमोधिमातृत्वेन नारायण एप प्रतिपादित इति उपजीव्य पुरोवादावरोधायायापि मन्त्राय नारायण एव पर्यवसानस्यारश्यकत्वात् । एवञ्च शिव एव केनत" इति मन्त्रस्थ शिवादिशब्दोऽपि बलानारायणनिष्ठ आपतित इति कथ तद्वतोक्त. मन्त्रण शिवभ्य सर्गाचसमये तमोमालावशिष्ट सर्वकारणभावेनारस्थानमुपदिश्यत इति ॥ ननु भवेदेव यदि सौचालवाक्यमेव तम्य पुरोवादम्म्यात् न चैतदस्ति । अन्येपामप्यनूद्यमानप्रापकाणा " तमो वा इदमेकमास तत्परेणेरित विषयत्व प्रयाति ", " नासदासीनोमदामीत्तदानीं नासीदजो नो व्योमापरो यत् ", "प्रजापति इदमेक आसीत् ", "नाहरासीत् न रातीरहरासीत् सोस्मि नन्ये तमसि प्रासप" दित्यादि मैत्रायणादि वाक्याना श्रवणात् न चाम्म तौबालपाक्यमेर पुरोगाद इत्यत्र विशेपहेतुरस्ति । अस्ति च तस्मिन् कथमयम् मन्त्री नाराया एव पर्यत्र यतीति विशेषतो व्यवस्था सिद्धि । किञ्च उपक्षे विवस्य निषेधम्य वा कन्यचिदप्रतीतेरनुपादवैश्यर्थ्यम् | 'नान्तरिक्ष दिवी'. त्यादिवन्नित्यानुवादाश्रयणस्थानन्यगरिकत्वात् । किव तवृत्यागेर तत्काले कलाचिद्वियत्तन प्रतीत्यनुपपति । मच त 'नदिवे' त्यादिना तन दिन. निशाविभागन्य सदमदात्मकप्रपञ्चविभागाभावन्य विरेयन्य प्रतीलेम्सदएपरि. रिति वाच्यम् । उहत पुरोवादवचननातादेव तयाँ प्रातत्वेन विषेयत्वाना पते । न हि किश्चिन्द्य केचिद्वि गातु निषेद्ध वा प्रवृत्त वाक्यमनुवादायावे. श्यापक्षिततचारोबादायव प्राप्तेिऽर्थे पर्यवत्यत्साफ्ल्यमश्नुते । अतस्तत्र " यदा तम” इति भागवत् "न दिया न रात्रि " नित्यादि भागोप्यनुवाद इति । - ·परतत्यप्रकाशिका 27 . न च तेन शिवादि शब्दाना नारायण एवं निर्विधीयत इति वाच्यम् । तस्थापि नारायण सर्वात्मकलप्रतिपादकारोवादरू सौचालवचनजातादेव प्राप्तेः-: न च सर्वशन्दस्य प्रतिपाद्यत्वं विना नारायणस्य सर्वात्मकचप्रतिपादन सुशकम् । ततश्च त्वेन्मते वाक्यमेवेदं व्यर्थ स्यात् । तस्मात् सर्गायसमये तभः प्रापकें. वाक्येषु कचिदधिष्ठाता नारायणशब्देनोच्यते कचिसजापतिशब्देन कंचित्साधा- रणपरशन्दे नेति तन्त्र विरुद्धानेकविशेषश्रयणापनि रितविशेषे तेषां पर्यवसाना- संभवात् एकविशेषवचं दर्शयितुं यन्मन्त्रेभ्यः प्राप्तं सर्गायकालीन तमोनूद्य शिवशब्देन तदधिष्ठातुश्शिवत्वमेव तेभ्यो प्राप्त विधातीति . त-सार्थक्यस्य. वक्तव्यत्यारोवादस्थित शब्दानामेव शिवे प्रवृचिवक्तव्येति ।। न चैत्र नारायणादि शब्दानां शिव लक्षणाप्रसङ्गः । वाक्यवैयर्थापेक्षया पदलक्षणावीकारस्य ज्यायत्त्वात् । तदेवं यदा तम' इति पूर्वाध " तमो वा. इदमेकमास" मित्यादीनां कपाश्चित्कारणवाक्यानां शिव एव पर्यवसाने प्रतिपा. दयतीति स्थिते उतरार्धे च " तदक्षर " मिति भागो " यथा सुदीप्तात्यावकात् स्कुलिङ्गात्सहस्रशः प्रवर्तन्ते सरूप.स्तथाक्षराद्विविधास्सोम्यभावाः प्रजायन्ते तत्रै.. वापियन्ती" त्यादि मुण्डकादि श्रुतीनां तत्सवितृवरेण्य ' मिति भागश्च सवितृमण्डलानां शिवे पर्यवसानं प्रतिपादयतीति स्थिते कृल्मकारणवाक्यानां मध्यवर्ति-नियतसन्तिर्यामिलि " धियो यो नः प्रचोदयात् " इत्युपवर्णयिन्या- म्सावित्र्याः प्रजा च तस्मांप्रमृता पुराणी " ति भागः प्रजायेयेति स ईक्षत लोकान्सुजा इति सोकामयत बहुस्यां प्रजायेति तदव. सायेतीति सदवसाचियते ब्रह्म ततोनममिजायतः" इति रुष्टुरादिशब्दैः प्रति- पादयताश्च योग्यादि श्रुतिकारणवाक्यानां शिवविषयत्वं निर्धारयन्नयं मन्त्रन यव सर्वकारणयमतितरामादि फरोतीति कथमस नारायणविषयत्वम् । कयं चैवोया. "तदक्षत बहुभ्यां ·28 परतत्वप्रकाशिका “ प्योदाहृतनुरोवादानां तदिति चेत् ॥ (कथं) शिवशब्दो हि- "सुश्रेयस शिवं भद्रं कल्याणं महल शुभम् ।" " शम्भुरीशः पशुपतिश्शिवश्शूली महेश्वरः ।।" इत्यादि कोशे शिवस्तु सर्वजगता". "शिवात्सन्तु पन्थान- रिशवं कुर्यास्तु शिवश्शिवोभूत् , शिवः शिवानां शिवो शिवानाम् "-" यो पश्शिवतमो रस" इति लोकवेदयोः शुद्धिमाङ्गल्यादि धर्मेण तत्र तत्र शक्तचेन प्रयुज्यमानो विशेपहेतु विना विशेषनिष्ठतया निश्चतुम् शक्यस्तावत् । तथा च कथमेवंविधशिवशब्दसमभिव्याहृतोऽयं श्वेताश्वतरमन्त्रः सर्गाद्यसमये तमः प्राप- कोदाहृतवाक्यानामनिर्धारितविशेषे पर्यवसानासम्भवात् तेषामेकविषयत्वं दर्शयितुं तेभ्यो प्राप्त तमोनूद्य शिवशब्देन तदधिष्ठातृ ईशानत्वं तेभ्यो प्राप्त विधातुम् कथमेव सत्ये तन्मन्त्रोथ पुरोगादरूपसौ पालश्रुतिगतनारायणादिशब्दानामीशान एव वृत्तिवक्तव्येति युज्यते । कथं च तथाविधैतन्मन्त्रस्य "तदक्षर " मित्यादि भागोऽपि " यदा सुदीप्ता" दित्यायुदाहृतवाक्यानां रुद्रे पर्यवसानं प्रतिपाद्य. विति ॥ किञ्च "तमो वा इदमेकमासे" त्यादि वाक्यतः प्राप्तं सर्गाधकालीनं तमोनूद्य तदधिष्ठातुरीशानत्वविधान युक्तम् । तथा सति वस्तुतो नारायणायच. रुद्धस्यैव वस्तुतो धीहित्यवत्वविद्धानामेव प्रकृतापूर्वसाधनत्वपुरस्कारेण प्रोक्षणादि विधान व त् तमे विठातृ पुर का रेण शिव- त्वविधानेऽपि तदधिष्ठातृत्वेन प्राप्तेर्वक्तव्यतया तस्य चेशानत्वविधाने तल तमतिपादकरूपपुरोवादरूपतमोरूपविधिवाघोपपत्तेः । न च तहा बिना एतद्विधिपर्यवसानं युज्यते । न च शिवन्यविरुद्ध. नरायणत्या विद्धे तमोविधिमुप नीन्यप्रथशिवत्ववियः कुशपायकवोदकं प्रति- शरोपदेशवत् बाधक वं सम्भवति । न च नारायण दी तमस्सम्बन्धो वाधकम् । न च तद्विधा य क म प्रवृत प्रयचा ना त्म क त्या भा वा.

·परवचप्रकाशिका 28 . दिति वाच्यम् । सामान्यरूपतया लाघवेन विधिने आप्राप्त प्रापकत्वस्येव वन्त्रत्वात् । किश्च शिवत्वविधानेऽपि, नारायणेशान प्रजापतिशब्दार्थानामभेदा- पत्या, तदतिरिक्तत्वेन त्वदभिमतस्येशानस्य जगत्कारणत्वासिद्धिः। अत एव 'जुहा जुहोती "ति होमसाधनतया विहित जुहं 'यस्य पर्णमयी जुहु- भवति' इति याश्येन, तत्प्रत्यभिज्ञापकजु शब्देनानूध, तस्यां वर्णमयत्व- विधाने जुहुत्व--पर्णमयत्ययोकाविकरण्यं सिध्यति । नहि नारायणस्वादि. निर्मुक्त सौबालादिवाक्य, यत्तमोऽविष्ठातृत्वेन प्राप्तं, येन तत्रेशानत्यविधाने तभेदो न स्यात् । अपि च 'एको ह वै नारायण पासीन्न ब्रह्मा नेशान' इति महोपनिषदा, सद्यकालेऽविद्यमानत्वेन प्रतिपन्नस्य तम्येयोचरन तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्त्र्यक्षः शूलपाणिः पुरुषोऽजायत' इत्यादिना नारा- यणादुत्पन्नत्येन च प्रतिपक्षस्येशानस्य, न तत्पूर्वकालीननारायणेनाभेदविधान युज्यते । तत्कालीनतमोऽधिष्ठातृत्वं वा। तथावे महोपनिपद्विरोधापत्तेः । एतेन सर्गाधसमये तमप्रापकेषु वाक्येषु कपिदधिधाता नारायण, शब्दनोच्यते । फचित्प्रजापतिशब्देन, कचित्सधारणेन परशब्देनेति । तत्र विरुद्धाने विशेपश्श्रवणादनिर्धारितविशेष तेषां पर्यवसानायोगात् । तदर्थ- मेकविषयत्वं दर्शयितुमयं मन्त्रस्तेभ्यः प्राप्तसर्गाद्यकालीनं तमोऽनूद्य, शिव- दशब्दन तदधिष्ठातुरीगानत्वं तत्त्वं ते योमासं विदधातीति, तत्सार्थक्यस्य वक्तव्यतया, तदुत्वाप्यपुरोवादसितनारायणादिशब्दानागेय ईगाने वृधि- चतच्या । न च नारायणादिपदाना ईगाने लक्षणा प्रसनः । वायव्यर्थात् पदमारलक्षणयाऽभ्यहितत्वादिति निरस्तम् । तरेशानत्वादिविधानयोक्तरीत्या अनुपरमत्वात् । असति च गत्यन्तरे 'नान्तरिक्ष न दिवा' त्यादिवदस्य मन्त्रस नित्यानुवादतायाः महत्वात् । किध पुगेवादरूप सीयालादिवाक्य- गतान भनेकपा नारायणारिशयानागीशाने तणा, तामध्यर्थ भया- . ।

·80 চক্ষাহিঙ্গা - दणी कार्याविधेयासम्भवेनोक्तरीत्या स्वत एव व्यर्थस्य लक्षणाकल्पकत्वानुपपत्तः । अन्यथाऽस्य मन्त्रस्य सिद्ध शिवत्वविधायकत्वे, तदनुरोधेन सौमालादिश्रुति- गतानन्यसाधारणानेक नारायणादिपदाना शिवलक्षणकस्यसिद्धिः। सिद्धे च तस्मिन् विरोध्यभावेनास्य शिवत्यविधायकत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयापत्तेः । फिच्च भवेदेव तैयामेकविषयत्वप्रदर्शनाय तदधिष्ठातुः शिवत्वविधा- नम्। यदि तदधिष्ठाता कचिन्नारायणशब्देन, क्वचित्प्रजापतिशब्देन, क्वचि- साधारणेन, परशब्देन प्रतीयेत । न चैवं 'पजापति वी इदमेक आसी' दिति वाक्ये' 'तमो वा इदमेकमास, न तत्परेणेरित 'मिति वाक्ये च प्रजा- पतिशब्दार्थपरशब्दार्थस्य वा तमोऽधिष्ठातृत्वाप्रतीतेः । प्रत्युत 'प्रजापति वी इदमेक आसीदि ति वाक्ये, सप्तम्यन्ततमश्शब्दार्थस्यैव प्रजापत्यधिष्ठानत्व- प्रतीते । तमोऽधिष्ठातृत्वं न तमःप्रत्याधारत्वं; किन्तु तनियामकत्वमिति चेत् , तथाऽपि प्रजापतेस्तमप्रेरकत्वासिद्धः। एतेनोक्तरीत्या 'यदा तम' इति पूर्वाध 'तमो वा इदमेकमासे' त्यादीनां कपाचिकारणवाक्यानामीशाने पर्यवसानं प्रतिपादयति। तदुत्तराधे तदर' मिति भागः यथा सुदीप्तात्पावका' दित्यादि मुण्डकादिश्रुतीना तत्र पर्यवसानम् । तथा 'तत्सवितु वरेण्य 'मिति भागः सवितुर्मण्डलमध्य- यतिनि सितजगत्कारणत्वनियतसर्यान्तर्यामित्व लिग धियो यो नः प्रचोदया' दिन्युपधणमियाः सावित्र्याः ऋचः ईश्वरै पर्यवसानम् । तथा 'प्रज्ञा च तम्मा त्यस्ता पुगणी ' इतिभाग. 'तक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति' इति स्रष्टुः सादिसर्गपूर्वकालीन, स्रष्टव्ययस्तुजातालोचनमीक्षणादि शब्देन प्रतिपादयता छान्दोगादिश्रुत कारणवाक्याना, ईशाने पर्यवसानं प्रति गदयतीत्येव, अयं मन्त्रः र कारणवाायानामीशानविपरत्वं निर्धारयन् तस्य सर्वकारणभाव- गतिनगमानिष्करोनीति निम्तम् । उक्तरीत्या विधायकत्वासम्भवात् । वस्तु- . ताग पु पा. नाम्चन. "तमा वा इदमकमास, सस्परणेरितमिति यायम् ।

·परतयप्रकाग्रिीका 31 - तरमा- . तम्तु मम पक्षे, तयेव न विधायकत्वासम्भवः। सर्गादिकाले तमोऽधिष्ठातृत्वे 'नकाकी रमते', तथा च पुरोवादप्राप्ते नारायणे, अनेन मन्त्रेण लोकतः 'अंय तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते', 'तस्मादेकाकी न रमते', देकाकी बिभेति' इति वेदतश्च, बहुभयापादकतया प्रतिपन्नतमस्सम्बन्धस्य, युक्त्यापादित रोदनादिरूपामाङ्गल्यादिप्रसक्ती, केवलशब्दसममिव्याहृतशिव- शब्देन, पुरोवादाप्राप्ततदभावसहितस्य मागल्यसम्बन्धस्य विधानसम्भवात् । एवञ्च पूर्वार्धनोत्तरार्धेन च सकलकारणवाक्यानां नारायण एवं पर्यवसानं निर्धारयन्नयं मन्त्रः, तस्यैव सर्वकारणत्वमाविष्करोतीति क्रिमनुपपन्नम् । यद्वा उत्तरीत्या प्राप्तं नारायणमनूध, तत्र मानान्तराप्राप्त मुख्यतः शिवादि शब्द- वाच्यत्वमनेन मन्त्रेण विधीयत इति नैतव्येय्यर्थ्यशङ्केति ।। नचैतद्विधानस्य स्वतोप्रयोजनत्वात्फलवत्सम्बन्धरहितत्व च वैय्यर्थ्य- जादवस्थ्यमितिशयम् । भगवति नारायणे सत्यकामत्यादि विधानवान्छि- चारवादिशिवविधानगन्दवाच्यत्व विधानस्यापि 'ब्रह्मविदामोतिपरं' 'तरति शोकमात्मवित् ' इति श्रुतिप्रतिपन्नफलवत तदज्ञानप्रकारतया तत्साफल्यस्य स्फुटत्वात् । चैवं तमःप्रापकपुरोवादानां बहना सत्वात् । तत्र 'तमो या इद. मेकमास, तत्परेणेरितं विषयत्वं प्रयानी 'ति सामान्यतः प्रवृत्तस्य, सौवाल- श्रुतिप्रतिपननारायणरूपविशेपपर्यवसानाविरे धित्वेऽपि, 'प्रजापति इदमेक आमीलाहरासी न रात्रिरासी त्सोऽस्मिनन्धे तमसि प्रासाहित्यम्य विशेपहेत्व. भायैन पुरोवादन्येन म्बीकार्यस्यकविशेषपर्यवसानविरोधि प्रजापतिपदसहिनम्य सत्वान्नागयण एव पर्यधमानविपय इति निर्धारणासम्भवात् कथं यदा तम' इति मन्त्रः तत्रैव पर्यवमानमर्हतीति वाच्यम् । उत्तरीत्या सर्गायकाले निषिद्धमत्वम्य, प्रजापतिशब्दार्थस्य चतुर्मुखम्यान्यस्य वा फस्यचिदेव नारायणादुत्पलमा गारवगवरामोऽधिष्ठातृत्वासम्भवन, प्रत्युत 'सोधेतमनि - .

·2 परतप्रकाशिका , - " - प्रा'सर्प 'दिति तमस एव प्रजापत्यधिष्ठानत्वप्रात्या च, प्रजानां पतिरिति योगार्थप्रजापतिशब्दस्य नारायण एव प्रवृत्तेगवश्यकत्वेन विशेषनिर्धारणो- पपत्तेः। न चैव रूट्यननुग्रहप्रसङ्गः । अन्यथानुपपत्त्या तन्मात्रबाधस्य सात्वात्। एतेन 'नासदासी' दिति श्रुतिर्याख्याता। नन्वेवं श्वेताश्वतरस्थस्य 'यदा तम' इत्यस्य मन्त्रस्य, नारायण एव पर्यवमानाङ्गीकारे कथं न ततत्यानेक मन्त्रविरोधः । तथा हि । इयं युपनिषदुपक्रममारभ्यहीश-हर-रुद्र-शिवेशान- महेश्वरादिपदपरामृष्टस्य, सर्वकारणत्वं सर्वाधिष्ठातत्वं च, प्रतिपादयन्त्येवान्त लभते । तत्रोपक्रमे तावदस्यामुपनिषदि 'कि कारणं ब्रह्मा, कुतस्माजाता जीवाः, केन कच संप्रतिष्ठा, अधिष्ठिताः केन, मुखेतरेषु वर्तामहे, ब्रह्म- विदोप्यवस्था ' मिति मन्त्रेण, केपा चिह्मवादिनामृपीणां 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त ' इत्यादि वैदिकवाक्यपालोचनया नझ जगजन्मादिकारण, सर्वाधिष्ठातृभूतं च इत्येतावन्निधितयतां तत् ब्रह्म किंदेवतारूपमित्यजानता संशयं प्रदी, तन्निरासायो" वीथमेतत्परमं तत्तु ब्रह्म तस्मिन् स्वयं स्वप्रतिष्ठा- क्षरं च । अत्रान्तरं वेदविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्पग योनिमुक्ताः। संयुक्तमेतत्थरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशं ' इति मन्त्रेणेतदीश- रूपमिति अभिधानात् । तथाक्षरं प्रधानं अमृताक्षर हर इति हरशब्देनापि भिधानच। तथाहि । 'एको हि रुद्रो न याय तस्थु ये इमा लोकानीशतश्शनीभिः प्रत्यञ्जनाम्निष्ठति संयुगे चान्तकाले संमृज्य विश्वा- भूनानि योगीन:', विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखी विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैवाभूमी जनयत् देव एकः । 'यो देवानां प्रथम' श्योदयश्च, विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः, हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व, याते ' 2 ध.ar पु पा. प्रासदिति । धमा पु.पा आयोगात् । 3 घ.ता पुपा. लक्ष्यने । घ.ता पु.पा. गोपात: । भुवनानिगोता। + S नभरः।

·परतानमकाशित - तावदावश्यकम् । अन्यथा व्याहतभापित्वापत्तेः । अविरोधश्च तत्र कारण- वाक्येषु श्रुतानां, नारायणासाधारणगब्दानां केवल शिवपरत्वेन वा पत्र श्रुतानां शिवासाधारणशब्दानां केवलनारायणपरत्वेनोपपादनीयः। अधया उभयोरन्यतरस्यान्यतराधीनतया कारणत्वमाश्रित्य प्रकारान्तरासंभवात् । न चोभयोरपि स्वातन्त्र्येण कृत्स्नजगत्कारणत्वमुपपद्यते स्वीकृतं वा । कल्पभेदेन उभयोरपि जगत्कारणले मानाभावात् । तभावे' परतत्वलक्षणस्य अतिव्याप्त्यापत्तेश्च । आवाभ्यागेकमेव परंतत्वमित्यभ्युपगमात् । न च श्रुति- वाक्यानि तयोस्तथाकारणत्वव्यवस्थापकान्युपलभामहे । कृत्स्नजगत्कारणे कल्पभेदेनेति विशेषणस्य सार्थकत्वानुपपत्तेश्च । सदनुपादाने, व्यक्त्यन्तरेऽपि कृत्स्नजगत्कारणत्वस्य सत्वेन, अतिव्याप्तर्वज्रलेपत्वात् । न च ईशाधीनो नारायण इति मया वा, नारायणाधीनो ईश इति त्वया स्वीकृतं वैषरीत्यस्योप- गमात् । एवञ्च, उपनिषदि कारणं ब्रह्म किमिति ब्रमवादिप्रश्नगोचरार्थो नारायण एव वाच्यः । अन्यथा महोपनिपन्नारायणोपनिषत्सुबालोपनिषत्सु, तस्य हरशब्दितस्येपितन्यकोटिनिविष्टव्यत्वात् । वृहदारण्यकादिपु 'बुद्दुद- स्यक्षरशूलपाणिःपुरुषोऽजायत । नारायणाद्रुद्रोजायत', 'ललाटाक्रोधिजो रुद्रः', 'इन्द्रो वरुणः सो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान ' इति प्रसिद्ध- शिवस्य नारायणोत्पन्नत्वप्रतिपादकवाक्यविरोधः। 'ब्रह्मविष्णुरुद्वेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त ' इति नारायणस्य सन्निधेरेव शिवजन्यवं लभ्यते । न तु 'वाक्यत' इति वाक्येन तस्य बाध इति वक्ष्यते। किञ्च, श्वेताश्वतरे एव प्रयमाध्याये संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च, व्यक्ताव्यक्त भरते विश्वमीश' इति क्षराक्षरव्यत्ता- व्यक्तशब्दित प्रमाणसिद्धकृरस्न जगहरणकर्तृत्वरूपविष्णुसाधारणधर्मथत्वं, ईश- शन्द्रितम्योक्त्वा, स न प्रसिद्ध शिव., किन्त्वनन्य एवेत्यवधारणाय, तदनन्तर - . - । 2 घता पुपा तथान । घ.ता.पु.पा. वपरीयस्योपयोगान् ।

·परतवप्रकाशित 35 - . भरत मेव 'क्षरं प्रधानममृताक्षर हरः । क्षरात्मानावीशते देव एक ' इति तस्य हर- शब्दितस्य ईशितव्यकोटिनिविष्टत्वाभिधानात् । तत्र मध्ये महान्प्रभु वै पुरुषः। सत्वस्यैव' प्रवर्तक ' इति सत्वगुणप्रवर्तकत्वरूप विष्णुलिङ्गाभिधानात् । पछा. ध्याये 'धर्मावहं पापनुदं भगेश मिति ' अर्थापयत्पादनखावमृष्टं जगद्विरिञ्चोप- हृतार्हणांमः । शेपं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दा को नाम लोके भगवत्पदार्थः। इत्यु- पवृम्हणा नारायणासाधारणभगवच्छब्दपर्यायभगेशशब्दितस्य प्रसिद्ध शिवा- न्यत्वावश्यम्भायादुपक्रमोपसम्हाराभ्यां श्वेताश्वतरप्रतिपाद्यस्य प्रसिद्धशिवा- न्यत्वावधारणावश्यम्भावात् । यद्यपि व्यक्ताव्यक्त इत्यस्य 'हाहोमच्छन्दसि इति वार्तिकम्मरणात् 'हहरण' इति धातुजत्वमपि सम्भवति । तथापि 'दुभृब्धारण पोषणयो' रित्यस्यैव रूपमेतत् । भकार- स्यौपदेशकस्यैव सम्भवेन शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । अन्यथा व्यक्ताव्यक्तशब्दित प्रकृत्यंशयो, नित्यतया, संहरणक्रियान्वयानुपपत्तरिति । तत्र मध्ये 'महान् प्रभु ३ पुरुषः सत्वस्यैप प्रवर्तक ' इति सत्वगुणप्रवर्तकत्वरूप विष्णुलिङ्गाभि- धानात् । 'मुकुन्दाकोनामलोके भगवत्पदार्थ ' इत्युपम्हणात् । पठाध्याये 'धर्मावहं पापनुदं भगेश' मिति भगशब्दित पाडण्यरूप विष्णुलिङ्गत्वावेदना- चोपक्रमोपसम्हाराभ्यां श्वेताश्चतरप्रतिपाद्यस्य प्रसिद्ध शिवान्यत्वावधारणात् । किञ्च सामान्यतो जगत्कारणत्वेन ते निश्चितस्य, वस्तुतो नारायणरूप देव- तात्मकत्वएवैनच्छृत्यानुगुण्यम् । श्वेताश्वतरे हि प्रथम खण्डे, हरशब्दार्थस्य हरें प्रधानममृताक्षरहरक्षरात्मानावीशते देव एकः । तमीश्वराणा प्रथम मह. श्वर' मित्यक्षरशब्दार्थत्वोक्तिपूर्वकभीशतव्यत्वमुच्यते । न हि स्वस्यैव स्वप्रति ईशत्वमीशतव्यत्वञ्च युज्यते । ततश्चोपक्रमगतेभशब्दस्यमध्ये श्रुतानां तत्पर्याचा णांच, प्रसिद्धहरशब्दार्थादन्यपरत्वमावश्यकम् । स चान्यो नारायण एवेति । . - घ.ता.पु.पा. सत्यस्यैशः 2 'हनहोमः छन्दसि' ३.१.८४. चार्तिक । ताछापा:-इलमिधानात् । 3 ·परतावप्रकाशिका 37 पादनेन तद्विरोधश्चेति । अपि च प्रसिद्ध रुद्रस्य 'नारायणाद्रमा जायते नारायणादोजायत ' इति नारायणादुत्पत्यवगमात् । तत्परत्वे, अस्या उपनिषदो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिप' इत्यत्रैव कथं तजनकनिषेधो युज्यते । किञ्च श्वेताश्वतरस्य नारायणादन्यविषयत्वे 'सहस्रशीर्षा पुरुपः', 'पुस्प एवेद सर्व' मिति नारायणपर पुरुषमूक्तस्य, मन्त्राम्नानानुपपत्तिः 'महान्य वै पुरुष स्सत्त्वस्यैप प्रवर्तक ' इति तत्प्रतिपाद्ये सत्वगुणप्रवर्तकस्वरूप • विष्णुलिझामानानुपपतिश्च । नहि नारायणादन्यस्य सत्वगुणप्रवर्तकत्वं प्रमाण- सिद्धम् । पुरुषसूक्तस्य च विष्णुपरत्वं वक्ष्यते। मैत्रायणीयोपनिषदि अथ यो हथै खलु वा अस्य रजसोश स्सोऽसौ ब्रह्मचारिणः योऽयं ब्रह्म । अथ यो ह खलु वा अस्य सात्विकोऽश: सोऽसौ ब्रह्मचारिणः योऽयं विष्णुः अथाथ यो ह खलु वा अस्य तमसोशः सोऽसौ ब्रह्मचारिणः योऽयं रुद्र' इतिविष्णोरेव सत्वांशत्वोक्त स्तदितरयो ब्रह्मरुद्रयोश्च राजसतामसांशल व्यवस्थितेः। तथा वाराहे अगस्त्य वराहसंवादे ' यत्सत्वं स हरि देवो हरिस्तत्परं पदं, सत्वं रजस्तम इति त्रितयश्चैतदुच्यते । सत्वेन मुच्यते जन्तु सत्वं नारायणात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छीमान्यशोधिकः। तच्च पैतामहंवृत्तं सर्वशास्त्रेषु पट्यते । यद्वेदबाह्यकर्मस्या मामुद्दिश्योपसेव्यते । तद्रौद्रमितिविख्यातं कनिष्ट गदितं नृणाम् । यद्वीनतपसायुक्तं केवलं तामसं तु यत् । यच मुक्तिप्रदं नृणां' इह लोके परत्रचे ति रुद्रेण विष्णोरेव सत्यात्मकत्वाभिघानात् । तथा लिङ्ग- पुराणे चतुर्दशाध्याये-'हिरण्यगर्भो रजसा तमसा गहरस्स्वयम् । सत्वेन सर्वगो विष्णु स्सर्वात्मा सर्वसन्मयः।' तत्रैव चतुस्त्रिंशाध्याये--- त्वत्कोप- सम्भवो रुद्रस्तमसा च समावृतः । त्वत्प्रसादाजगद्धाता रजसा च पितामहः । त्वत्स्वरूपात्स्वयं (त्यत्स्वरूपःस्वयं) विष्णुः सत्वेन पुरुषोत्तम इति । तदनन्तरे चाध्याये-'परमात्मानमीशानं तमसा रुद्ररूपिणम् । रजसा सर्वभूतानां सर्व 2 पाटा. पा. सर्ग खाला. पा. सद्भक्तिप्रदं नृणां । 6 ·38 परराखप्रकाशिका लीलाप्रवर्तकम् । सत्वेन सर्वभूतानां स्थापकं परमेश्वरम् । सर्वात्मानं महात्मानं परमात्मनमीश्वरम् । दृष्ट्वा तं प्राह वै ब्रह्मा' भगवन्तं जनार्दन " मित्यादि नन्दिकेश्वर वचनेन विष्णोरेव तथास्वभिधानाच्च । पुराणान्तरेपु-'सात्विकैः सेव्यते विष्णु स्तामसेरेव शङ्करः। राजसै स्सेव्यते ब्रह्मा सङ्कीर्णेश्च (स्तु) सरश्वती' इत्युपासक स्वरूपकाभिधानेनोपास्यविष्ण्वादीनामपि सत्वादिधर्मत्याव- धारणाच्च । 'यच्छीलस्वमी तच्छीलाः प्रकृतय' इति लोकप्रसिद्धः अपिच प्रसिद्ध रुद्रस्यैव महाज्ञेयत्व-सर्वान्तयिमित्व-परब्रह्मत्व परतस्वात्मकत्याभिधानात्। तथाच तदनुरोधेनापि श्वेताश्वतरो नारायणपर एवागीकार्यः ।। तैत्तरीयोपनिषदो नारायणपरत्वं वक्ष्यते। नारायणस्य महाज्ञेयत्वोक्त्या इतरस्याल्पज्ञेयत्वेन मुमुक्षुज्ञेयत्वस्य व्यावृत्तनात् । न च 'नारायण परब्रह्मेत्यत्र 'नारायणात्परंब्रह्म' इति पञ्चमीतत्पुरुषश्शङ्कया। निपाधस्थपत्यधिकरण न्यायेन कर्मधारयत्त्व निश्चयात् । उदाहृतानेकश्रुतिविरोधेन नारायणादन्यस्य तत्परत्वानुपपतेश्च ॥ न च 'तत्व नारायणः पर' इत्यत्र परशब्दस्य विविक्षितार्थलाभाय नपुंसकनिर्देशापत्या पुल्लिद्गनिर्देशोनुपपन्न इतिवाच्यम् । अथ 'योऽन्या देवतां उपास्तेऽन्यासावन्योऽहमस्मीति' इति अन पुलिङ्ग निर्देशोपपत्तेः । अपि चास्याः श्वेताश्वतरोपनिपद उक्तरीत्या नारायणैकनिष्ट सुबालोपनिषत्प्रति. पन्नार्थानुवादितया तद्विरुद्धार्थपरत्यमयुक्तम् । उपजीव्य विरोधात्पुरोवादत्य चानुवादप्रत्युपजीव्यत्वात् । नचैव श्वेताश्वतरगत रुद्राद्यसाधारणेशादिशब्दाना नारायणे लक्षणा प्रसङ्गः । योगार्थस्य नारायणे सम्भवात्तद्रूढिमात्र बाघस्यो. दाहृतानेकश्रुतिन्याया (व) विरोधाय सह्यत्वात् ।। - 2 शाळा. पा. सर्वारमानं च तं प्राह "यटील स्वामी तच्छीला प्रकृतयः ॥ लोकप्रसिद्धिः। निपापस्थपत्यधिकरण' मी-सूत्रम् ६-1-1३-५१, 3 ·परतस्त्रप्रकाशिका 39 , , एतेन श्वेताश्वतरे 'यो देवानां' प्रथमश्चोद्भवश्व', 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। 'हिरण्यगर्भ जनयामासपूर्व' मितिमन्त्रः, सर्वदेव प्रथम हिरण्य- गर्भजनयितृत्वाभिधानेन, शिवस्य सर्वकारणत्वमाविष्करोतीति निरस्तम् । अस्य यदुपबन्धेन 'नारायणा ब्रह्मा जायत' इत्यनुवादत्वात् । न च वैपरीत्यं शङ्कयम् । सर्गाद्यसमये 'नेशान' इतिश्रुत्या रुद्रसत्वनिषेधेन, तस्य सर्व- देव प्रथमहिरण्यगर्भजनियितृत्वासम्भवात् । 'नारायणाद्रमा जायते नारायणा द्रुद्रो जायत' इत्यदिना, नारायणाद्धिरण्यगर्भोत्पत्यनन्तरं, रुद्रोत्पत्यावेदनेन तदनन्ताभाविनो रुद्रस्य तजनकत्वानुपपत्तेश्च ।। न च तत्र रुद्रेशानशब्दो गुणभूतमूर्तित्रयान्तर्गत रुद्रपरौ न परशिव परावितिवाच्यम् । तदन्य प्रधान- भूत परशिवसत्वे मानाभावात् । भावेया तस्य नारायणानन्यत्वाभ्युपगमेन विवादापर्यवसानात् । तथासति नाममात्रएव विवादापत्तेश्च । नहयुभयवादि सम्पतिपन्न परतत्वासाधारणधर्मवचयानुते वस्तुनि नाममात्रभेदेन भेदाभ्युप- गमो युक्तः । तथासति जगजन्मादिकं प्रति स्वतन्त्रानेकचेतनात्मककारण स्वीकारापत्तेः । नचावाभ्यां तथा स्वीकृतम् । युक्तं वा। मूर्तित्रयान्तर्गतत्वेऽपि ब्रह्मरुद्रवद्विष्णो गुणभूतत्वे मानाभावाच । तच्च प्रतिपादयिष्यते । 'सर्व वेदान्तप्रत्यय' न्यायानुरोधेन, रुद्रनारायणशब्दयोः द्रनारायणान्यतर विपयत्वे आवश्यके, तस्यान्यतर लक्षणांविना निर्वाहायोगेन, तत्स्वीकारस्या- वश्यकत्वे 'यो देवाना' मितिमन्त्रस्य रुद्रपदस्यैव यदुपयन्धरूपनियामकसत्वेन नारायण एव तस्वीकाराच्च । एतेन 'यो देवानां प्रथमश्योद्भवचे ति श्वेताश्वतरमन्त्रानुरोधेन 'यो देवानां प्रथमंपुरस्ताद्विश्वाधिको रुद्रो महर्षि हिरण्यगर्भ पश्यत जाय- - - 33 ताला.पा.प्रभव। 5 ताला. पा. प्रमश्वोद्भवश्वा 2 ताला, पा.प्रभव। 'सर्ववेदान्तप्रत्यय' न्यायः - -बा. सू-३-३-. ताला. पा. 'क' 'घ'पा -प्रभवश्वोद्भवश्व ताला.पा. 'क' 'घ'पा- ममवं 6 ·40 परतत्त्वप्रकाशिका - मान' मिति तैत्तिरीय मन्त्रस्यापि विश्वाधिको रुद्रो 'अपरिमिताधिकरण' न्यायेन' स्वस्माज्जायमानं हिरण्यगर्भ लोकसृष्टयर्थ ज्ञानदृष्टया अपश्यदित्यर्थः । अत एव 'अव्यक्तादभवस्थाणुः शिव. परमकारणम् । सत्कार्यकारणेपेत ऋषिः विश्वधिकः प्रभुः। देवाना प्रथमदैवं जायमानं मुग्वाम्बुजात्। ददर्श चाग्रे ब्रह्माणमानया तमवक्षत । दृष्टो रुद्रेण देवेशः ससर्ज सकलं जगदिति लैङ्गिकवचनोपवृाहणमुपपद्यत इतिनिरस्तम् । तस्येवास्यपि यदुपबन्धेन ' नारायणाद्ब्रह्मा जायत' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नार्थानुवादित्वात् । प्रतियोगि- सव्यपेक्षस्य शब्दनिर्दिष्टस्याकाहाशान्तये, तत्सन्निहितं तत्प्रतियोगितया- न्वेतीति ' ह्यपरिमिताधिकरण' न्याय सिद्धोऽर्थः ॥ एवञ्चाकाहारूप प्रकरणं सन्निधिमात्रमेव वा अत्र रुद्रस्य हिरण्यगर्भप्रति जनकतायान्वये कारणमुक्तं भवति । तच्चायुक्तम् । न ब्रह्मेशानः ' तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटा व्यक्षश्शूल- पाणिः पुरुषोऽजायत ', 'नारायणाशाजायते नारायणाद्रुद्रो जायत' इति हि वाक्यम् । तथासति सन्निधेः प्रकरणाञ्च वाक्यस्य बलीयत्वेन, तद्विरोधेन तंप्रति सर्गाद्यसमये रुद्रस्य जनकत्वानुपपत्या, क्लप्तत्वादुक्तरीत्या रुद्रशब्दस्य नारायण एव वर्तयितव्यत्वात् । 'अव्यक्तादभवस्थाणु' रित्याधुपवृम्हणादपि न शिवस्य परमकारणत्वसिद्धिः। अव्यक्तादुत्पन्नस्य तस्य परमकारणत्वानुप- पत्तेः। 'हरिहरन्तमनुयन्ति देवाः विश्वस्येशानं ऋपमं मतीना' मिति तैत्तिरीयश्रुत्या, रुद्रस्य हरिशब्दित विष्णुसंहार्यत्वावेदनाच ॥ विश्वस्येशानं रुद्रं हरन्तं हरिमिति तच्छ्रुत्यर्थज्ञानात् 'ब्रह्माणमिद्रं रद्रञ्च यमं वरुणमेव च । निगृह्य हरते यस्मा तस्मा द्धरिरिहोच्यत' इति भारतोपम्हणात् । ' तस्येन्द्रो वनिरूपेण धनुर्ध्यामच्छिनत् । स्वयं त ' दित्युपगम्य 'रुद्रस्यत्वेव धनुरानिः शिर उत्पिपेप सप्रवर्योभव' दित्यादि श्रुत्यापि रुद्रस्य तथात्वावेदनाच्च । अत 'अपरिमिताधिकरण' न्यायः मी-'सू:-६-3.11-२३. 2 अपरिमिताधिकरणन्यायः - मी. सू ६-७.११-२३, , - - 1 ·परतवप्रकाशिका 41 एव ब्रह्माण्डे उदाहृत श्रुत्युपवृम्हणम् । 'इन्द्रेण वनिरूपेण छिन्नो मम शिरों- धरः। यन्नियोगात्प्रवर्येण सहितः पूर्ववक्तृता ' विति । तथोत्तरकूर्मपुराणोप- वृम्हण-नृसिम्ह शरम युद्धे शरमंप्रति नृसिम्हः 'रक्षितुं नैव शक्तोऽसि (केनापि) स्वात्मानमपि शङ्कर । युद्धे किं जेप्यसि त्वं मा पूर्ववृत्तं मयोच्यते। यदा मद्भक्त शक्रस्य यज्ञध्वंसः कृतस्वया। तदाहं ते शिरःच्छित्वा तत्क्रतू रक्षितो मया । ततस्त्वां प्रार्थयामास मामभिष्ट्रय पार्वती । तदा वै मत्प्रसादेन प्राणान्लेभे भवान्शिन। तस्मात् 'योदेवाना' मिति तैत्तिरीयमन्त्रस्य परत्वेऽपि, महर्पिदृष्टमहायोगचलेन, कालत्रयवृत्तान्तसाक्षात्कारणसमर्थो रुद्रः, स्वजन्मनः प्रागेव नारायणाज्जातं हिरण्यगर्भ जायमानावशिष्टमेव योगवलाद- पश्यदित्येवास्मदीयानां तद्व्याख्यानमुचितमिति। अत एव विभिन्नार्थकरुद्र- नागयणपदसमामिव्याहृतवाक्योरनुवादत्वपुरोवादत्वे न सम्भवतः ॥ सत्यपि यदुपयन्दन प्राप्तार्थत्वाभावेन तयो विधायकत्वमेव स्वीकर्तुमुचितमिति प्रत्यूढम् । तथा रुद्रनारायणयोरुभयोरपि जगनिदानभूतहिरण्यगर्भजनकत्वेन तुल्यवजगत्कर्तृत्वोपपत्तेः । नचेष्टापत्तिः । जगजन्मादिकारणत्वरूप परतत्व- लक्षणस्य, रुदनारायणान्यतरमात्रधर्मत्वेन स्वीकृतस्यातिव्यापकत्व प्रसङ्गात् ।। एकमेवाद्वितीयम् ', 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' इत्यादि परतत्वक व्यक्तिममाभ्यधिक राहित्यप्रतिपादक श्रुतिविरोधापत्तेश्च ॥ नैवेह किञ्चनाम आसीत् ', 'अमूलमनाधारा इमाः प्रजा प्रजायन्ते', 'दिव्यो देवो एको नारायणः' इत्यादिना नारायणशब्दाभ्यासयुक्त 'अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते तमः परे देव एकीभवति । यदातमस्तं न दिवा न रात्रिः न सन्नचासच्छिव एव केवलः' इति विभिन्नार्थकनारायण शिवगन्द सममि- व्याहृत सौबाल श्वेताश्वतरमन्त्रयोः पुरोवादत्वानुवादत्वोपलब्धेश्च । 'प्रजापति वा इदमेक आसीत् , न रात्रिरासीत् , सोऽस्मिन्नन्धेतमसि प्रासर्प' दित्यादि यवत् विनिगमकाभावेन उदाहृत सौबालवाक्यस्यपि यदा तम' इति . ॥ . .

·48 परतवप्रकाशिका श्वेताश्वतरप्रति पुरोबादत्वमस्तीति वदता, विभिन्नार्थक पदसममिव्याहृतयोरपि पुरोवादत्यानुवादत्वयोरभ्युपगमाच ।। एतेनैव तैतिरीये 'अणोरणीया' नित्युपक्रमे हिरण्यगर्भप्रसादोत्थ साक्षात्कारविषयतया 'धातुप्रसादान्महिमानमीश' मित्यसाधारणेशाभिधान श्रुतेः, 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षि'रिति तस्यैवोपक्रान्तस्येशस्य हिरण्यगर्भ जनक- तया रुद्रशब्देन परामर्शात् । 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्समहेश्वरः' इति' तस्यैव महेश्वरशब्देनोप- साहाराच ॥ तस्य कृत्स्नानुवाक्यस्यैव शिवपरत्वमवसीयत इति निरस्तम् ।। अम्मिन्नेव तैतिरीये परोपक्रमे 'अम्भस्यपारे भुवनस्यमध्ये नाकस्य पृष्टे महतो महीया 'निति सामान्यतः किश्चिदर्थ प्रस्तुत्य, विशेषतः प्रजापतिशब्देन तमभिधाय तस्य सर्वाविष्टातृत्व सर्वान्तर्यामित्वं सर्वदेवाश्रयत्वं सर्वदेवात्मकत्वं मुमुक्षुज्ञेयत्वं सर्वेश्वरत्वादिकञ्चाभिधाय, मध्ये 'प्रजापतिः प्रथमजा तस्येति प्रजापतिशब्देन तं परामृश्य, 'सूर्या चन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पय 'दिति प्रजापतिपर्याय घातृशब्दस्य तस्यैव पूर्वकालीनसर्जकत्ववद्वैपम्यराहित्येन सर्वजनकत्वोक्तः । 'अणोरणीया' नित्यत्रापि ' महतो महीया 'निति प्रागुक्त- स्यैव प्रत्यभिज्ञानाञ्च ग्राह्यत्वात् । अन्यथाऽसञ्जातविरोधिपरमोपक्रमपरा- मीदि विरोधापतेः। एवञ्च प्रजापतिशब्दस्य हिरण्यगर्भपर्यायत्वे, उपक्रमाद्य. विरोधायेशरुद्रशब्दाभ्यामपि हिरण्यगर्भस्यैव प्राप्त्या, 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षि 'रिति मन्त्रे 'हिरण्यगर्भ जायमानमपश्य "दित्यर्थाश्रयणापत्तेः। तस्य च सर्वथानुपपन्नत्वात् । नारायणोपनिपन्महोपनिपञ्यां सर्गाचसमये प्रजापतेः नारायणोत्पन्नत्वप्रतिपादनाच, विशिष्य महोपनिपदि 'विश्वस्यायतनं हरिः " 2 घाला. पा..' 'स'पा- इत्यादि। साला. पा. परमोपक्रमे। वाला. पा.''पा. इत्याश्रयणापत्तः। 3 ·परतावप्रकाशिका 48 , -- इत्यारभ्य ‘यनामिपद्मादभवन्महात्मा प्रजापति विश्वसृड्विश्वरूपः, ' 'तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति,' 'नान्यःपन्था' इति नारायणस्यैव प्रजापतिजन- कत्वावेदनात् ।। इतरज्ञानस्य मोक्षोपायत्वं प्रतिपिध्य, तज्ज्ञानस्यैव तत्वा- वेदनाच्च। तदविरोधायात्र प्रजानांपतिः प्रजापतिरिति रूढिमानं बाधित्वा योगाश्रयणेन, परमोपक्रमपरामर्शगतप्रजापतिशब्दस्य नारायणपरताया आवश्य- कत्वेन, तदविरोधाय तद्तेशरुद्रशब्दयोरपि नारायणपरत्वे याच्ये, रुद्रस्य हिरण्यगर्भजनकत्वशङ्काया एवानुत्थानात् , अन्यथात्रैवोत्तरत्र ‘सहस्रशीर्ष- विस्म, 'सहस्र शीर्ष देवं सहस्राक्ष 'मिति नारायणधर्मत्वेन महोपनिप- प्रतिपनस्य, बहुधा नारायणशब्दाभ्यासस्य चासङ्गत्वापत्तेः। बहुवावस्या- न्याय्यत्वात् । 'अम्भस्य पारे' इत्यनेन आपारे अम्भसि महतोमहीयानिति सदाश्रिततया कस्यचिन्महतोमहीयस्त्ववर्णनबलेन, 'आपो नारा इति प्रोक्ता' इति मानववचनसंवादेन, अपाराम्भसाश्रितस्य महतोमहीयसो योगरूढ नारायणशब्दार्थत्वावेदनाच्च । एवञ्च तत्रैव 'यमन्तस्समुद्रे कवयो वयन्ती'- त्यादिना समुद्रान्तस्थत्वादिरूप नारायणासाधारणधर्मपुरस्कारेणोपक्रान्तप्रजा- पतेः 'वदेव ब्रह्म परमं कवीनामाहु रिति ज्ञानिना मते परब्रह्मत्वाभिधानं 'यो वेदादी' स्वरः प्रोक्त ' इत्यादि (ना) 'प्रकृति लीनस्ये 'त्यस्य, प्रकृति प्रत्ययविभागेन साधुशब्दान्व्याख्याने प्रवृत्तेन परमाभियुक्तेन शाकटायनेन, 'अवतेष्टिलोपचे ति उणादिसूत्रेण । ॐ इति प्रणवस्यावरक्षण ' इति धातुप्रकृतिकत्वमङ्गीकृत्य, 'व्युत्पादनात्प्रकृताववरक्षण' इतिधातौ लीनस्य मन्नस्य, तथा स्फुटं प्रतीयमानस्य तद्धातुनिप्पन्नस्य, रक्षणार्थक (कार्य)स्य तस्य प्रणवस्य, तत्परमिदंपरमित्यादौ प्रतिपाद्येऽपि, परशब्द प्रयोगदर्शनात्परः प्रतिपाद्यः पालनगुणविशिष्टएव यो नारायण स्सोऽत्र महेश्वरो विवक्षितः, , . - -- 2 वाला पा. यद्वेदादो। गवतेष्टिलोपश्च । पाउ.सू-१४७. .

·44 परतवनकाशिका :- न प्रसिद्ध इति चोपपादन प्रतिपाद्यते ॥ न हि नारायणादन्यो जगत्पालकत्वेन प्रसिद्धः। प्रसिद्धमहेश्वरस्य जगत्सम्हर्तृत्वेन प्रसिद्धेः । तथा च श्रुति:- 'अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ', 'माहिसी:पुरुपं जग 'दित्यादिः । अतोऽयमनुवाकः कृत्स्नोऽपि नारायणपरः ।। एतेनैव 'योवेदादा विति मन्त्रस्य नारायणपरत्वं नोपक्रमानुरोधेन ॥ 'धातुः प्रसादान्महिमानमीश ' मितीशपदेन योगरूढिभ्या शिवे असाधारणे- नोपक्रमात् । नापि परामर्शानुरोधेन । 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षि 'रिति मध्ये रुद्रशब्देन शिवस्यैव परामर्शन, प्रकारणस्य तत्परत्वावसायात् । नाप्यस्मिन् मन्त्र विधेयानुरोधेन । 'यपरस्सगहेश्वर' इति महेश्वरपदेन शिवासाधा- रणेन, 'यःपर' इत्यनूदिवस्य परस्य शिंवरूपताविधौ तात्पर्यावसायात् । नाप्यनुवादानुरोधेन प्रणवप्रकृतेह्यत्रानुवादः। तस्य च प्रकृति नींद एव । भागवते 'समाहितात्मनो ब्रह्म ब्रह्मणः परमेष्टिनः। हृदयाकाशादभून्नाद' इत्यादिना तस्य नादप्रकृतिकत्वावसायात् । नादस्य च शिव एवार्यों न नारायणः 'एवं' तिमृतिरूपेत मात्राभिरखिलं त्रिधा । अभिध्याय शिवात्मानं बोधयती' त्यादिपुराणवचनैः तस्य शिवप्रतिपादकत्व निर्णयात् । तस्मादय- मपि मन्त्रः प्रक्रमापरामर्शाद्विध्यनुवादस्वारस्याच्च शिवपरः । ततश्चैतदनु- वाकमध्यविहिता दहरोपासनापि, न शिवान्वविषयमालाम्बत इति निरस्तम् ।। उक्तरीत्या परमोपक्रमगतप्रजापतिशब्दस्य नारायणपरत्वावश्यम्भावेन तदनु- रोधेनैव चरमश्रुतसन्दर्भस्य नेयत्वात् , प्रणवस्य सवत्यनों कृतं ब्रद्य परस्ताच विशीर्यत' इतिश्रुतियलात् , 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्त' इत्यादी स्वरशब्दार्थ- त्नेन स्वीकार्यस्यावतिप्रकृतिकत्येनायतेच, पालनापरपर्यायरक्षणार्थत्वेन, रक्षणस्य च विष्ण्वसाधारणब्यापारत्वप्रसिद्धरनुवाद्यानुरोधेनापि एतन्मन्त्रस्य नारा- - ताला.पा. एव तिमृमिरप्येतन्मात्राखिरं" ताला.पा.-भापाद्यानुरोधेनापि ।

·परतचप्रकाशिका न प्रसिद्ध इति चोपपादनं प्रतिपाद्यते । न हि नारायणादन्यो जगत्पालकत्वेन प्रसिद्धः। प्रसिद्धमहेश्वरस्य जगत्सम्हर्तृत्वेन प्रसिद्धः ॥ तथा च श्रुतिः-- 'अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विपे शरवे हन्त वा उ', माहिसी:पुरुष जग 'दित्यादिः । अतोऽयमनुवाकः कृत्स्नोऽपि नारायणपरः ।। एतेनैव 'योवेदादा 'विति मन्त्रस्य नारायणपरत्वं नोपक्रमानुरोधेन । धातुः प्रसादान्महिमानमीश ' मितीशपदेन योगरूढिभ्या शिवे असाधारणे- नोपक्रमात् । नापि परामर्शानुरोधेन । ' विश्वाधिको रुद्रो महर्षि 'रिति मध्ये रद्रशब्देन शिवस्यैव परामर्शन, प्रकारणस्य तत्परत्वावसायात् । नाप्यस्मिन् मन्त्र विधेयानुरोधेन । 'यःपरस्सगहेश्वर' इति महेश्वरपदेन शिवासाधा- रणेन, 'य.पर' इत्यनूदितस्य परस्य शिवरूपताविधौ तात्पर्यावसायात् । नाप्यनुवादानुरोधेन प्रणवप्रकृतेह्यत्रानुवादः । तस्य च प्रकृति नींद एव । भागवते 'समाहितात्मनो ब्रह्म न्ब्रह्मणः परमेटिनः। हृदयाकाशादभूनाद' इत्यादिना तस्य नादप्रकृतिकत्वावसायात्। नादस्य च शिव एवार्यो न नारायणः 'एवं' तिमृतिरूपेतं मात्राभिरखिलं निघा। अभिध्याय शिवात्मानं योधयती ' त्यादिपुराणवचनैः तस्य शिवप्रतिपादकत्व निर्णयात् । तस्मादय- मपि मन्त्रः प्रक्रमात्परामर्शाद्विध्यनुवादस्वारस्याच्च शिवपरः। ततश्चैतदनु- वाकमध्यविहिता दहरोपासनापि, न शिवान्यविषयमालाम्यत इति निरस्तम् ।। उक्तरीत्या परमोपक्रमगतप्रजापतिशब्दस्य नारायणपरत्वावश्यम्भावेन तदनु- रोधेनैव चरमश्रुत सन्दर्भस्य नेयत्वात् , प्रणवस्य सवत्योंकृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यत' इतिश्रुतिबलात्, 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्त' इत्यादी स्वरशब्दार्थ- खेन स्वीकार्यस्यावतिप्रकृति कत्येनावतेश्च, पालनापरपर्यायरक्षणार्थत्वेन, रक्षणस्य च विण्वसाधारणव्यापारत्वप्रसिद्धेर नुवाद्यानुरोधेनापि एतन्मन्त्रस्य नारा- -- . वाला.पा.--- एव तिरमिरप्येतन्मात्राखिलं" वाला पा.--आपाद्यानुरोधेनापि ।

·परतवप्रकाशिका 45 - - यणपरत्वावश्यम्भावाच । अन्यथा 'अहमेकोऽखिलगुणो वाचकः प्रणवो ममे 'ति प्रणवस्य विष्णुवाचकत्वप्रतिपादक्स्मृतिविरोधापतिः। 'समाहिता- स्मनो ब्रह्म 'न्नित्यादि भागवतवचनस्यापि, ॐकारेण 'सर्ववाक् सन्तृणे 'ति- वत् स्तावकत्वेन प्रणवशन्दितोङ्कारस्य नादप्रकृतिकत्वे मानत्वायोगाच्च । नहि ततस्तस्य नादप्रकृतिकत्वं कण्ठरवेण प्रतीयते। नादप्रकृतिकत्वेऽपि नादस्य शिवपरत्वे मानाभावाच्च । न चोदाहृतपुराणवचनं तत्र मानम् । तत्र पुराणे 'शिवात्मान' मिल्यस्य शिवस्यात्मानमन्तयामिणमित्यर्थपरत्वात् । 'अन्यथा आत्मान' मित्यस्य वैय्यया॑त् । अत एवास्मादयमपिमन्त्रः प्रक्रमा- द्विव्यानुवादस्वारस्याच शिवपरः । ततश्चैतदनुवाकमध्यविहिता दहरोपासनापि तद्विपयेय, न नारायणविपयेति प्रत्यूढम् । उक्तरीत्या प्रक्रमस्य शिवविषयत्वा- सिद्धः। अत एवैतदन्तर्गतस्य तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्य 'मिति दहरो. पासनाविधानस्य नारायणदेवत्यतया, समनन्तरानुवाके 'पद्मकोशप्रतीकाश' मित्यादिनाऽपेक्षितगुणविधायके 'सइसी 'मित्यादिना नारायणमहिमा प्रप. श्चत इति किमनुपपन्नम् । तथा चात्रोदाहनसुबालोपनिपदादिपु च नारायण- स्यैव सर्वकारणत्व-सर्वाविष्टातृत्व-सर्वात्मकत्व-मुमुक्षूपास्यत्व-विश्वपतित्वानन्ये. श्वरस्वरूपस्वातन्त्र्यादीनामसाधारण्येन प्रतिपादनात् , तदनुरोधेनापि श्वेताश्वत- रोपनिषदपि कास्न्न नारायणपरैवाङ्गीकर्तुमुचिता । एवञ्च कथं न प्रकृते 'छागपशु"व्यायावतारः॥ एतेनैव 'हिरण्यगर्भसमवर्तताम' इत्यादे ‘रयस्सम्भूत' इत्यादिना नैकार्थोऽपि तत्रैव चतुर्मुखासाधारणप्रजापतिशब्ददर्शनात् । पुरुपशब्दस्य तु साधारण्येन चतुर्मुखेऽपि सम्भवात् । अम्भस्यपार' इत्यत्रापि 'प्रजापति- श्वरतिगर्भ अन्तः', 'सनो बन्धु जनिता संविधाता ।' 'सूर्याचन्द्रमसौ - - " छागपशुन्यायः-मी न्या. ३-४-९-३०. साला.पा. तेन. 2 7 ·46 पाववकारिका , . - धासायथापूर्वमकल्पपत् । इति प्रजापत्यादिशब्ददर्शनादेवत्रिवयानुरो हिरण्यगर्भ एव जगत्कारणतया परतत्वमितिपक्षोऽपि प्रत्यूढः । 'म नेशाने ति हिरण्यगर्भादिनापेघसहितविशेषचल्या, तजगत्कारणावरून बाधिततया वक्तव्य'विशेषाभावात् । 'अम्भस्यपार ' इत्युनुवाके ' यमतन्त समुद्रे कवयो क्यन्ती ' तिप्रतिपनसमुद्रशायित्वस्य, 'यदेकमव्यक्तमनात- रूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्ता ' दिति प्रतिपन्नतमस पारवर्तित्वस्य, 'सर्वे. निमिपाजज्ञिरे विद्युतः पुरुषादी 'ति प्रतिपन्नादित्यवर्णपुरुषत्वस्य, ‘स आप प्रदुधे उभे इमेति प्रतिपन्न विचित्रजगत्कारणत्वस्य, ‘एवं विदुरमृतास्ते भवन्ती' ति प्रतिपनमोक्षोपायज्ञानविषयत्वस्य, 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुख' इति नारायणपुरुषसूक्तानातसहस्रशीर्पत्यादिप्रत्यभिज्ञापकप्रतिपन्न विश्वतय. यादेः, प्रजापतिशब्दिते हिरण्यगर्भेऽनुपपत्तेश्च ॥ प्रसिद्ध प्रजापतेश्च नारायण- कार्यत्व-तनियम्यत्वकर्मवश्यत्वादिना प्रतिपन्नत्वा नारायणायैव परिशेषात् 'म कर्मणा वर्धते नो कनीया' नित्यादि श्रुत्या प्रतिपन्न कर्मप्रयुक्त वृद्धि निषेधमाक्त्यस्य, वक्तव्यत्वामध्ये 'अणोरणीयान्महतो महीया' 'तमक्रतुं पश्यत बीतशोक ' इति तत्प्रतिपाद्यस्य कर्मराहियोक्तश्च । 'आचार्य- वान्पुरुषो वेद ' इति श्रुत्यनुसारेणेशशब्दित नारायणमानहेतुप्रसाद कारित्वेन धातृशब्दितप्रजापते (राचार्य) रवायत्वावगत्या, तस्य प्राधान्येन मुमुक्षुज्ञेय. स्वानुपपत्तेः ॥ यो देवानां प्रथम पुरस्ता ' दिति प्रतिपन्न हिरण्यगर्भ जनक. त्यानुफ्यत्तेश्च । न हि स्वयमेव सर्वतः प्रथमकार्य स्वैप्रति कारणञ्चेति युज्यते । किं सम्माहोपनिपटपतिपाइवे हिरण्यगर्भस्य 'यो वेदादी स्वरः प्रोक्त' इति प्रतिपन्न प्रणवप्रतिपाद्यत्व महेश्वरत्वानुपपतिः । नत्यनुवाद्योङ्कारार्थभूत विष्ण्व- साधारणधर्मभूत पालनत्वमस्योपपद्यते । अपि चास्या महोपनिषदः हिरण्य- . - वाला.पा. दोषाभावात् । ताला.पा. प्रदुष्य.

·पसारमादित . -भपरत्वे 'सहरा भाई देय ' गित्यापरवाक्यप्रतिपक्ष नारायणयापुरपमुक्का- भात (स) वर्मग्न सहमीप चापनुपपधिः । तम्म चतुर्मुमनव प्रसिदत्यगन् । उम्पस्य गिरोऽविनामूनन्य सहराशीपत्ये सासम वापः । अपि च दम कृत्यः अनन्यसाधारण नारायणशब्दाभ्यासानुपपविः । दिरम्पगर्भवाचसान्दा. पदयाऽत्र गागयणामाधारणाच्युत हरिशब्दमदित नारायणशब्दाना यहुदोग, तदनुरोपेनाल्स नराधम्यैद गायत्यार। विश नारायण महामेप गिति नेयेषु नारायणोत्वपंविधानानुपपतिः । तथा 'वित्र नारायण', 'विशारमान' मिति नारायणपर मुबगेनिषाप्रतिपन सर्वशरीरकर सनिर्वामियो परमप्रमुन्यस्य च, विधानानुपपतिः ।। एतेन नारायणस्य विश्वात्मयते तदभेदापनिरिलिनिरस्तम्। मत एवोचरन 'विश्वमेवेदं पुरस' इत्युक्त तत्सत इत्यारिने विश्वमुपजीयताति उपजीन्योपनीयक (त्व) भाव सम्पन्न तथा व्यपदेशयति(इति) प्रदर्शनात् । विध हिरण्यगर्भयतदुपनिषत्प्रतिपादने, 'विश्वतःपरमारित्य' गिनि पूर्यो. परावधिरादित्यप्रतिपादनानुपपचि । 'नारयणाद्रमाजायते', 'नारायपणे प्रलीयन्त ' इत्यादिश्रुत्या अस्योभयावधित्व प्रतिपः । विवि पति विश्व- स्वात्मेश्वर' मिति न तस्यैश.कश्चन तमाममइयश इति विश्वपतित्यानन्ये. श्वरत्वजीवात्मजातेश्वरत्वम्पयातत्यानुपपतिः । तथा 'नारायणपरं नाम 'ति परब्रमत्यानुपपचिः । न च 'नारायणात्परं ब्रोति पशमीसमासोऽम विव. शितः। 'निपाधस्यपत्यधिकरण' न्यायेन वाधविना फर्मधारयत्यागा. योगात् । तत्र हि व्यधिकरणतत्पुरपा समानाधिकरणतपुरषस्य विगत्यर्थ- लक्षणा गौरवामावेनाभ्यहितत्वस्थितेः॥ अहमेव परंना परतवं पितामह । अहमेव परंज्योतिः परमात्मात्वदं विमु' रिति लिापुराणे प्रमाणप्रति भग- वता नारायणेनोक्त नारायणस्यय परमसतादिप्रतिपादक लियचनरूपोपयूश- - पापम्पपत्यधिकरणन्यायः । मी.ए-1-1.13...

·48 যামাঙ্কি - , णानुगुण्याच न समानाधिकरणतत्पुस्पत्यागो युक्तः। प्रक्रमानुरोरेन नारायण प्रतिपादिकादुत्पन्नम्य मुप 'सुपासुलु' गित्यादिना लुक् सम्भनेन तथा निर्देशोपपत्तेश्च । एवं 'तत्वं नारायण पर' इति विहितपरत वरूपवत्वानुप- पत्तिश्च । न हि नारायणजन्यस्य स्वात्मान्तर्भावेन कृस्नजगत्कारणत्वरूप परतत्वरूपत्वमुपपद्यते। 'यैन्य देव परत्वेन वदन्त्यजानमोहिताः । नारायणा. जगन्नाथाचे वै पापण्डिन स्मृता ॥ अम्मादन्य परत्वेन चेतयानोह्यचेतन । स पापण्डीति विज्ञेय सर्वकर्मवहिपृन ॥ यन्तु नारायण देवं समत्वेनाभि. मन्यते। स तु तेनावमानेन नरक यानि वर्तते ।', तथा 'ये तु सामान्य भावेन मन्यन्ते पुरषोत्तमम् । ते वै पापण्डिनो ज्ञेयाः नरकार्दा नराधमा' इति ब्रह्माण्डकोर्मयो स्साधारणस्येकस्य भागवत वचननयस्य चानुपपतिश्च । एवं 'नारायणपरज्योति' रित्यादिप्रतिपन परज्योतिश्चपर ध्यातृत्व, पर यानत्व प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रतिपन्न सर्वप्रपञ्च व्यापित्वानुपपत्तिश्च ।। किञ्च 'ब्रह्मविदाप्नोतिपर ' मिति श्रुतिप्रतिपनमुमुक्षुजेय प्रझलक्षण- भूतानतत्वाव्ययत्वाचनुपपत्ति । न हि देशतः कालनो गुणतश्च परिच्छेद- राहित्यरूपानन्तशब्दाचैत्य हिरण्यगर्भस्योपपद्यते । न च सर्गाधकाले 'न नमा नेशान' इति निषिद्धसत्वम्य कालत परिच्छेदराहिलं सम्भवति । एवं यमन्त समुद्रे क्ययो वयन्ती' त्यनुवाके पूवाक्यप्रतिपनस्य समुद्रात . शायिस्वरूपस्य नारायणलिङ्गस्य 'समुद्रेन्त विश्वशम्भुव ' मिति पुनरभ्यासा नुपपत्ति । न हि नारायणामिधानेक श्रुतीना तल्लिमाभ्यासम्य च, प्रजापत्या- द्यल्पाभिधानश्रुतिमि धमङ्गीकृत्यास्या उपनिषदः हिरण्यगर्भपरत्वामीकारो युक्त । तस्मादत्र प्रजापत्यादिशा परमकारणत्लादिना परतत्यभूत नारायण- मेव प्रतिपादयन्ति । विश्च सप्तदश प्रजापत्यान्पशूनालभत' इत्यादौ 'श्यामा एकरूपा भवन्ति एवमिव हि प्रजापति समृध्या ' इति प्रजापतेश्शामत्वैक- 'सुपाम्मु उफ् ! -पाणिनि सू. ७-१-३९ ·परतन्त्रप्रकाशिका 49 - - - . - - - रूपत्वोक्त्या प्रजापतिशब्दस्य विष्णुविषयतायां क्लसत्वेन तद्विपयत्वं कल्प्यम्। तथा 'आश्रावये' ति चतुरक्षर 'मस्तुस्रोप' डिति चतुरक्षरं 'यजेति अक्षरं 'ये यजामह ' इति पञ्चाक्षरं 'साक्षरो वषट्कार एप वै सप्तदशः प्रजापति । रित्यस्य चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पश्चभिरेवच । आहूयते च पुन द्वाभ्यां समे विष्णुः प्रसीद ' स्विति महाभारतवचनेन विष्णुविषयत्व व्यञ्जनादपि प्रजापतिशब्दस्य विष्णुविषयत्वं क्लप्तम् । प्रत्युक्तश्चाऽसौ प्रजाः पतिशब्दः नारायणविषयता महाभारते। अन्यत्र 'राजाधिराजः सर्वेष्टविष्णु स्सर्वमयो महान् । ईश्वरं तं विजानीमः स पिता स प्रजापति' रिति । एतेनैतन्महो. पनिपत्या ईशरदेशानगव्दा व्याख्याताः। तेषां प्रसिद्ध शिवविषयत्वे उक्तदोपानतिवृत्ते वक्ष्यमाणरीत्या तेषां विष्णुविषयत्वोपपत्तेश्च ।। नन्यस्या उपनिषदो न विष्णुविषयत्वमुपपद्यते। तथास्वाङ्गीकारे 'पराल्परतो ब्रह्मा तत्परासरतो हरिः। तत्परात्परतोहीश'' इति शिवस्य हरि- शब्दित नारायणात् परत्वस्य शिवसङ्कल्पोपनिषद्वाक्येन कण्ठरवेणैव प्रतिपादना चद्विरोधापत्तेः । अत एवात्रोपनिपहि 'नारायणपरंब्रह्मे त्यत्रोक्तन्यायेन न कर्म. घारयाश्रयणं युक्तम् । किन्तु पञ्चमीतत्पुरुषाश्रयणमेव युक्तमिति चेन्न । उदाहृत गदोपनिषनारायणोपनिपटाद्यनुरोधेन नारायणस्य सर्गाधकाले ब्रोगजनकत्वेन प्राधान्याद्रमणोऽपि शिवापेक्षया प्रागुत्पन्नत्वेन ज्येष्ठतया प्राधान्यात् शब्द- क्रमापेक्षयार्थकमस्य बलीयस्त्वेन तत्परात्पतोहीशः, तत्परान्परतोब्रह्मा, तत्परात् परतो हरिरित्यर्यक्रमस्यैदा दर्तव्यत्वात्। अत एव 'नारायणपरंब्रह्मे' त्यत्र नेतच्छत्यनुरोधेन पञ्चमीतत्पुलः । किन्नूतन्यायेन फर्मधारय एव । अन्यथा अत्रैवोचरत्र 'तस्या शिशखायामध्ये परमात्मा व्यवस्थित ' इति प्राक्प्रस्तुतस्य नारायण ' उत्तमःपुरुषात्वन्यः परमात्मेत्युदाहत ' इतिस्मृत्या नारायण एव 1 2 साला पा. तारापर इंशस्यात् । ताटा.पा. सीररस्यात् ।

·60 परतवप्रकाशिका - ' प्रसिद्धपरमात्मत्वोतिरसङ्गता स्यात् ।। महोपनिपदि समान प्रकरणेन 'नारायण- परं ब्रह्म' ति पदविच्छेदेनाध्ययनदर्शनानुपपत्तेश्च । किञ्च 'यो देवानां नमधा एक एवे ' ति सावधारणश्रुतेः' सकलदेवनाम्नामेकस्तावन्मुख्यार्थोऽसीकार्यः॥ स ' च ब्रह्मैव वाचः परम व्योमे' ति श्रुतेः ब्रह्मरूप एव स्वीकार्यः । ब्रह्म शब्दश्च ब्रहन्तोह्यस्मिन्गुणा 'अथकरमादुच्यते ब्रीति, महन्तीह्यस्मिन्गुणा' इत्यादिश्रुतेः यमन्तस्समुद्रे कवयो वयन्ती' ति पूर्वषाक्ये समुद्रशायित्वरूप नारायणा- साधारणधर्मोक्तिपूर्वकं तदेवतं तदुसत्यमाहु स्तदेव ब्रह्म परमं कवीना'मित्यादि श्रुत्या कवीना मते तदेव ब्रह्माहुरिति तद्धर्मवति ब्रह्मशब्दस्यार्थाप्रसिद्धः, एच- कारेण मुख्यार्थत्वावगमाञ्च, योगरूढिभ्यां नारायण एव स्वीकार्यः ॥ तथा नारायणपर पुरुषसूक्ते- 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानिकृत्वाऽभिव. दन्यदाऽऽस्ते', 'धातापुरस्ताद्यमुदा जहार शक्रःप्रविद्वान्मदिशश्चतसः', तमेवं विद्वानमृत इइभवति नान्यःपन्था अयनाय विद्यत' इत्यादि वाक्येन प्रविद्वान्-प्रकृष्टज्ञानवान् , शक्रस्तद्वत्परमेश्चर्यसम्पन्नो धाता धीरः, सन्नाम- रूपात्मक बहुविध प्रपञ्च सर्जने एफेनैव मवैतावत्कथं सर्जनीयमिति घुद्धि- रूपालस्यापादित मनोव्यापाररहितस्सन् , सर्वाणि रूपाणि विचित्य-तथा नामानि कृत्वा पुरस्ता प्रथमतश्चतसो दिशः प्रतिचक्षुर्दिा दिक्षु तै नामभिः, यमुदा जहार-प्रतिपादितवान् । पश्चाउन्नामविशिष्टतया, सर्वाणि रूपाणि, अभिवदन्यदास्ते इति यत्तस्मा सर्वशब्दमुख्यार्थत्वात् । एवमुक्तप्रकारेण सहनशीपत्वादिना तं विद्वान् प्रक्रान्तं महापुरुषं जानन पुमानिहामृतो भवति । तज्ज्ञानमेव मोक्षोपायः। न हि तस्योपायान्तरमस्तीत्यर्थकेन नारायणस्यैव सर्व. ' . - 2 वाला पा. 'च'ग' पा सकलदेवनामा नामकस्वभावात् । ताला.पा. ज्ञानिनां मते। , पुद्धिरूपालस्यादि तन्मनोव्यापार रहितस्सन् । पुमानमृता। 3 ·परसवप्रकाशिका 61 - - शब्दमुल्यार्थत्वावगमात् । एवमुक्तप्रकारेण नारायण एव सर्वशब्दमुख्यार्थोऽ. जीकार्यः।। तथा 'नामानि विश्वामि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।', 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णु परममुदाहरन्ति', 'वचसा वाच्यमुत्तमम्', 'वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः। तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि'नसंशय' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरपि नारायणस्यैव सर्वगन्दवाच्यत्वमङ्गीकरणीयम् । एवं 'अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेता मम चित्सदाहम् ।', 'वेदैरनेकरदमेव वेद्यः वेदान्तकृद्धेदविदेव चाहम् ', ' सर्वे चेदाः यत्रकीभवन्ति', 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'वेदैश्च सधैरहमेय वेद्यो वेदान्तद्वेदविदेव चाहम् ', 'नारायणपरावेदाः',- नतास सर्व वचसां (नतोऽस्मि) प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती', 'वेदे रामायणे चैव पुराणे मारते तथा। आदावन्ते च मध्ये च विष्णुस्सर्वत्र गीयते', 'वेदे रामायणेचैव भारते मरतर्षभ ।' आदौ मध्ये तयाचान्ते विष्णुस्सर्वत्र गीयते', 'नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नागयणकथामिमा 'मितिश्रुति-स्मृति-वैशम्पायनवचनै नारायणस्यैव मुख्यंतस्सर्व- वेदमहातात्पर्य गोचरवावगतेः । तथाच तैतिरीय महोपनिषद्त प्रजापत्यादि देवनासामन्योपनिपद्नत देवनामांच मुख्यवृत्त्या प्रतिपायो नारायण एव स्वीकार्यः। न हि वाधविना मुख्यार्थत्यागो युज्यते । एवमेव इतरोपनि- पदाच महातापर्यविषयोऽपि स एव स्वीकार्य इति कथं ब्रन्मेशानयोः तन्मुग्यार्थत्यप्रसक्तिः । तन्महातात्पर्य विषयत्व प्रसक्तिति । तमा, नारायण, विपर्ययेऽयमुपनिषत् ॥ सावा.पा. कषितानि। क.पा. चिरी। तासा.पा.क ग पा. येदे रामापर पुराने मारते वय सासरा.पा. गोचर भगवायः। ३ .

·62 परतत्तप्रकाशिका ननु नागयणशब्दस्य रूढौ मानाभावाद्योगमात्रस्य विष्णुत्वानिश्चाय- कत्वादस्या उपनिषदो नारायणविषयत्वेऽपि न विष्णुविषयत्वनिश्चय इति- चेन्न !! नारायणशब्दस्य केवलयोगिकत्वे णत्वानुपपतिः वढत्वेच 'पूर्वपदात् संज्ञायामग' । इति विहितस्य संज्ञात्वनिमित्तकस्य णत्वस्य सम्भवात् । न च तथापि नागयणशब्दस्य न संज्ञात्वे मानतितिवाच्यम् । अनाद्यवगीतामि. युक्तव्यबहारस्पैव तत्र मानत्वात्। 'विष्णु नारायणःकृष्ण' इत्यादि कोश- प्रसिद्धेश्च । न नारायणाशब्दस्य देवतान्तरनामत्वे सास्ति । न च सर्वनाम- शब्द संज्ञावेप्यणस्यवन्नारायणशब्दे णत्वं सम्भवतीतिवाच्यम् । तत्र 'सर्वा. दीनि सर्वनामानि । इति सूत्रकृता णत्वाभावस्य निपातितत्वेन तत्सम्भवेऽपि नारायणशब्दे तदभावेन संज्ञात्वंविना णत्वासम्भवात् । नचैवं नारायणशब्दस्य संज्ञात्वेन विष्णौ रूढत्वे डित्यादिशब्दइव योगे प्रमाणाभावः । ' आपो नारा इति प्रोक्ताः आपो नरसूनवः । तायदस्यायनं पूर्व तेन नारायण स्मृतः ॥ इत्यादि वक्ष्यमाणमन्वादिस्मृतेः तत्र मानत्वात् । नारदीये यादवगिरि माहात्म्यः - 'आपो हि नारशब्दार्थाः नाराविष्णोस्समुद्भवः । अयनं ताय- दस्यासीत्तेन नारायणस्मृतः ॥' 'नरो हि भगवान् विष्णुः तन्नास्तद्योगिनोऽपि था । नारास्तदयनं व्याप्य तेन नारायणःस्मृतः ॥' अथवा नेतृभूतोऽयं नरो नारं चराचरम् । वासस्थानमिदं सर्व तेन नारायणस्मृतः।' 'ज्ञानशक्त्यादयो यस्य गुणा नारा इतिस्मृताः' । पाझुण्यपरिपूर्णोध्यं तेन नारायणस्मृतः॥' इति नारदेन योगवृत्यापि विष्णोरेव नारायणशब्दार्थत्वमित्यभिधानाच्च । - . 2 पूर्वपदारसंज्ञायामग:'-पाणिनि-८-४-३. सर्वादीनि सर्वनामानि'-पाणिनि-1-1-२७. सा.पा. नारायणशब्द सदभावपि । 'घ'.ता पुपा:-'नरो हि भगवान्विष्णु स्तजातियोगिनोऽपि वा। नाराम्य अयनं यास्यं तेन नारायणस्स्मृतः ॥' 'घ'.ता.पा:--नारायणस्मत। 4 3 ·परवयप्रकाशिका 58 - - - तस्मानारायणशब्दो विष्णौ योगरूढ एवेति उदाहृतोपनिषदपि तद्विपयेव, नेतर विषयेति ॥ एतेनास्थामुपनिषदि निधन पतय' इत्यारभ्य 'सद्योजातं प्रपद्यामी' त्यादिना रुद्र शब्दितस्प सदाशिवस्य सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुपेशानाख्या- नेकरूपाण्यभिधाय 'ईशान सर्व विद्याना' मिति सर्वविद्यशानत्व-सर्वभूतेश्वरत्व- जीव जाताधिपतित्व-जीवश्रेष्ठ चतुर्मुखाधिपतित्व-मङ्गलस्वरूपत्वप्रतिपादनामध्ये रुद्रपर श्रीरुद्रानातेन 'नमो हिरण्यवाहव' इतिवाक्येन तत्प्रतिपाद्यस्यैव प्रत्यभिज्ञापनात् । 'अम्बिकापतय उमापतये पशुपतये नमो नमः ।', ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुपं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेत विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः ॥ सर्वोझेप रुद्र स्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रस्तन्महो नमो नमः 1 विश्वं भूतं भुवनं चित्रं बहुधाजात जायमानं च यत्सर्वोह्येष रुद्र- स्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । कद्रुद्राय प्रचेतसे मीढुष्ठमाय तन्यसे । वोचेम शंत- म हृदे । सर्वोत्येप रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु' इत्यत्र रुद्रासाधारणाम्बिका- पतित्वादिलिङ्गाम्नानाचेपाञ्च रुद्रादन्यत्रासम्भवात् । ऋत:सत्यं परं ब्रह्म' इति रुद्रासाधारणविश्वरूपामिधानश्रुतिप्राप्तस्य तस्यैव परब्रह्मत्वाभिधानात् । 'विश्वरूपाय वै नम' इत्यादिना सर्वस्य प्रपञ्चस्य पुरुषस्य च रुद्ररत्मकत्वं विधाय तस्यैव प्रपञ्चनादुपसहारानुरोधेनास्या उपनिषदो रुद्रापरनामक सदा- शिवविषयत्वमेव युक्तम् । नान्यविपयत्वमिति निरस्तम् ।। उक्तरीत्याऽसञ्जातविरोधिपरमोपक्रमगतनारायणपरप्रजापतिशब्दाद्यनु- रोधेन समुद्रशायित्वलिङ्गाधनुरोधेन मध्ये नारायणशब्दाभ्यासरूपेणोप- क्रान्तस्य नारायणस्यैव परामर्शेन च तदुपसम्हारस्यापि तत्परताया एव न्याय- त्वात् । 'निधना 'दि शब्दार्थानां विश्वान्तर्गतत्वेन ‘पति विश्वस्यात्मेश्वर' मित्यादि नारायणधर्मत्वेन प्रगवगताना तत्पतित्वादिना साक्षाद्वधर्मत्वासम्भ- वेन अथर्वशिरोवगत तद्धर्माणामिव तदन्तर्यामिणि नारायण एव सम्भवेन तेफा - 8 ·54 परतत्त्वप्रकाशिका . तत्रैवाङ्गीकर्तव्यत्वाच्च । नमस्सहमानाय निव्याधिन आव्याधिनीना पतये नमो नम्' इत्यादाविर 'अम्बिका पतय ' इत्यादावपि स्वामित्वलक्षणपतित्वस्य साक्षादपि नारायणे सम्भवाच्च ।। पातेति "रिति वैय्याकरणस्मृते. पति- शब्दस्य रक्षकपरत्वादिति । एतेनैवेयमुपनिषदुदाहृत तत्तदसाधारणशब्दसममि- ध्याहृतेन तेन भागेन गुणभूतमूर्तित्रयप्रतिपादनात्तत्परेतिनिरस्तम् ।। ब्रह्म- रुद्रयोरुदाहृत महोपनिपनारायणोपनिपञ्या सर्गाद्यसमये सत्वं निषिध्य नारा- यणोत्पन्नत्यावेदनेन नारायणस्यचातथात्वेन तयोरिव त्स्य गुणत्वानुपपत्या प्राधान्यस्यैव सिद्धेरिति ।। ननु मैत्रायणीयोपनिषदि अथ योह खलु वा अस्य राजसोश 'सोसौ ब्रह्मचारिणो योऽ ब्रह्म, अथ योह खल वा अस्व सात्विकाश स्सोसौ ब्रह्मचारिणो योऽय विष्णु , अथ योह खलु वा अस्य तामसोश स्सोसौ ब्रह्म चारिणो योऽयं रुद्र ' इत्यानातादस्येति प्रकृतपरामर्शानद्वाश्यपर्यालोचनया अशि वेन परमात्मन शिवस्य तदंशित्वेन ब्रह्मविष्णुरुद्राणाञ्च प्रतीतेरशिन एव च प्रधान्यौचित्या जगत्सर्जनादौ ब्रह्मरुद्रयोरिव विष्णोरपि तदंशत्वा विशेषेण न प्राधान्यसिद्धिरिति चेन्न । उक्तवक्ष्यमाणरीत्या शिवपरमात्मादि शब्दस्य नारायण एव मुख्यत्वेन विष्णोरुदाहृत मैत्रायणीयश्रुत्या तदंशत्वाय- गमेपि ब्रह्मरुद्रयोरिव भिन्नाशत्वाभावेन प्रामाण्यानपायात् । न च तयोरपि विष्णोरिव' तदमिन्नाशत्वं युक्तम् ॥ ‘एको हदै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशान ',। 'नारायणाझा जायते नारायणाद्रुद्रो जायत ' इत्यादिश्रुत्या सर्गाचसमये असत्वेन नारायणादुत्पन्नत्वेन च प्रतिपन्नत्वात् ।। न हि तदानी- मसतो स्तयो स्तत्काले सता नारायणेनामिन्नाशता युज्यते । एतेन 'ब्रह्म 2 पाराईति '- पाणिनि-उ-५०६ 'घ' तापा - सदाविशेषण ध' सापा, विष्णोरपि, 3 ·परतवप्रकाशिका 65 - विष्णु शिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तय' इत्यादि पुराणवचनं व्याख्यातम् ।। किञ्च ब्रह्मरुद्रयोरिख विष्णो गुणत्वाशीकारे अमिव देवानामवमो विष्णुः परमः। ', 'तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परमः।', 'मह इति ब्रह्म स आत्मा। अमान्प्रन्या देवताः', 'नारायणस्तु पुरुषो विश्वरूपो महद्युतिः' नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि चामवन् । अन्यानि सर्व देवानि तस्याङ्गानि महात्मनः' इत्यादि श्रुतिस्मृति विरोधः कथं न स्यात् । न हि परमत्वं प्राधान्यादन्यत्किञ्चिदस्ति । तस्माद्ब्रह्मरुद्रयोरिव न नारायणस्य गुणत्वम् । अपि तु प्राधान्यमेवेति ।। ततश्चोक्तरीत्या नारायणपर तैत्तिरीयमहोपनिषदनुरोधेनापि श्वेताश्वत- रोपनिपन्नागयणपरैव याच्या। एवञ्च नारायणपरतया व्यवस्थापिते अथर्व- शिरसि तैविरीयमहोपनिपदि श्वेताश्वतरमहोपनिषदि च 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो बाहुस्त विश्वतस्पात् । सबाहुभ्यां धमति संपतत्रै द्यावा भूमी जनयन्देव एक ' इत्यानातमन्त्रेणेकस्यावगतं विश्वतश्चक्षुष्टवादिकं पृथि- व्यादुपलक्षितं कृत्स्नजगत्कारणत्वञ्च नारायणादन्यमिणमादायोक्तप्रकारेणा- लब्धावकाशं परिशेपानारायणमेव स्वधर्मिणमादायाव्याकुलम् । तथा च नारा- यणपर तैत्तरीयमहोपनिषदि-'न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महाद्यशः', 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य' 'अणोरणीयान्महतोमहीयानात्मागुहायां निहितोस्य जन्तोः।' 'हिरण्यगर्भ पश्यति जायमान', 'सहनशीप देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम् ', 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणस्थितः' इत्यानातानेक- वाक्यै श्वेताश्वतरोपनिषद्यानातेन न तस्य कश्चित्पतिरम्ति लोके । न चेशिता - , -- 2 3 'क' 'ख' 'घ' ताला.पा. --~महाधुतिः । 'घ'.ता पा. स्वधर्मिणीदाण्याकुटम् । 'घ'.ता पा न तस्येशः। 'घ'.ता.पा. रूपमध्ये। घ' ता.पा शेताश्वतरानातेन । 4 5 ·66 দনশ্বমাঝি . . नैव च तस्य लिङ्गम् । ', 'सकारण कारण कारणाधिपो नचास्य कश्चिजनिता न चाधिपः ।। 'अणोरणीयान्महतोमहीयानात्मास्यजन्तो निहितो गुहायाम् ', 'हिरण्यगर्भ जनयामासपूर्व', 'यो ब्राह्मण विदधाति पूर्व '; 'यो वेदश्चि प्रहिणोति तस्मै ' 'सहस्रशीर्षापुरुषः सहस्राक्षः', 'न तस्य प्रतिमास्ति', यस्य नाम महद्यशः', 'न सन्तशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् ', 'एको देवस्सर्वभूतेषु गूढम्सर्वव्यापी-सर्वाननशिरोग्रीवः सर्व व्यापी गुहाशयः। सर्वव्यापी च भगवान् तस्मात्सर्वगतश्शिवः' इत्यादि वाक्या न्यनेकार्थतयोपलक्ष्यमानानि नारायणरूपमेवैकार्थमादायाव्याकुलानि भवन्ति । नान्यथा प्रसिद्ध शिवमादाय तेषामेकार्थत्वानुपपत्तिरिति । शिवादि परत्वपक्ष इव नारायणपरत्वपक्षे न काचिदनुपपत्तिरिति स एवास्मत्पक्षो युक्तः॥ अपि च नारायणपर पुरुपसूक्त महोपनिषदनुरोधेनापि श्वेताश्वतरोपति- पदो नारायणपरत्वमावश्यकम् । अन्यथा तत्रात्र च स्वप्रतिपाद्यगोचरस्य तजन्यज्ञानस्य 'तमेवंविद्वा नमृत इह भवति', 'तमेवं विदित्वातिमृत्युमेति' इति मोक्षोपायत्वप्रतिपादनपूर्वकं तदितम्ज्ञानस्य 'नान्यःपन्था' इति तदु- पायत्वनिषेधानुपपत्तेः । 'वेदाहमेतं पुरुपं महान्त 'मिति पुरुपसूक्त श्वेताश्वरा- नातवाक्यप्रतिपन्न महापुरुषशब्दार्थयो अंदस्वीकारापत्तेश्च । न च वचनद्वय प्रामाण्याद्विकल्पः । अष्टदोपदुष्टतदाश्रयणस्या'नन्यगतिकत्वात् । 'सर्ववेदान्त- प्रत्ययन्याय "विरोधापत्तेः 'गतिसामान्य न्याय 'विरोधापत्तेश्च ॥ ननु भवतु Z ३ 4 ग.पु.पा. सकारणं कारणाधिपाधिपो। 'घ' ता.पा. 'पो याह्मणायापगुरेत् विदधातिर्व' । घ.वा.पा.पसभाममहत्। ग.इ.पा. भूत। घ.ता.पा.जरदोषदुष्टताधयणस्य । 'सर्ववेदारतानस्यपन्याप:'पा.स. २-३... गतिस्त्रामाम्यात्' या म्या, 1-1-1.. 5 6 . 7 .

·परतवप्रकाशिका 57 , ध्रुतीनामेकविषयत्वम् । तावता श्वेताश्वतरोपनिपदः न रुद्र विषयत्वम् । किन्तु नारायणविषयत्वमेवेत्यत्र किमायातम् । तासां रुद्रमात्रविषयत्वेप्यविरोध सम्भ- वात् । न हि पुरुषसूक्तस्य नारायणपरत्वेऽनन्यथासिद्ध प्रमाणं पश्यामः। प्रत्युन 'उतामृतत्वस्येशान' इति शिवपरत्व एवाभिधानश्रुतिं पश्यामः । न च ईशानपदमेश्वयोगेन साधारणमितिवाच्यम् । योगेन साधारण्येऽपि योगरूळ्या तस्य महेश्वर एवासाधारण्यात् । 'ईश्वरस्सर्व ईशान, ईशानश्श शिशेखरः॥ पशुपतिः शूली शिवशंकर' इत्याद्यमिधानकोशस्मृतितो साधारण्येन तत्र तम्य योगरूढसिद्धेः। अन्यथा नारायणादिपदानां अपि नारायणे 'विष्णु- नारायणः, आपो नारा इति प्रोक्ता, आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणःस्मृतः' इत्याद्यभिधान कोशस्मृतेः असाधारण्येन योगरूढ्या- सिव्यापत्तः। केवलयोगाच्च शक्तिद्वयानुग्रहलाभेन योगरूढेः प्रबलत्वात् । अत एव ब्रह्ममीमांसायां' 'ॐ शब्दादेवप्रमितः ॐ इत्यधिकरणे. 'अङ्गुष्ठमात्रपुरुषः' इति काठवल्लीमत्रोदाहृत्याङ्गुष्ठमात्र इति परिमितपरिमाणलिङ्गात् अङ्गुष्ठपात्र पुरुषो जीव इति प्राप्ते तत्रत्यादीशानोभूतभव्यस्येत्यभिधानश्रुतिरूपाच्छब्दात् स परमात्मेति निर्णयः कृतः । अन्यथा तस्य केवलयौगिकत्वे परमात्मसाधारण- शब्दाभावात् 'इशानोभूतभव्यस्ये 'त्यस्य भूतभव्येश्वरस्वरूपलिङ्गोपस्थापक- स्वात् । तत्र लिङ्गादेव तस्य परमात्मत्व निर्णय इति शब्दादेवेति सूत्र मस- गतं स्यात् । न च 'ईशानः प्राणदः प्राणः' इति विष्णुनाम सहस्रमध्ये परिगणनादीशानशब्दस्य शिवबाचित्ववत् विष्णुवाचित्वमप्यन्याहतप्रसरमिति कथं तस्य शिवएवासाधारण्यम् । किंच 'ईशानः प्राणद प्राणः' इत्यस्य वेदोपहणार्थे महाभारते पठितत्वादमिधान कोशस्मृतितो वेदार्थनिर्णये अंतरंगतया तत ईशान भन्दस्य विष्णुपरत्वमेव वक्तुं युक्तम् । अत एवाङ्गुष्ठवाक्यस्य स्वाभिमतपरमात्मपरत्वमीशानाभिधानश्रुत्यैवाभिघीयत इति . - ॐ शन्दादेवप्रमिनः । ब्रह्मसूत्रम् :-३-२४.

·68 परतवप्रकाशिका - - . वाच्यम् । 'स्तुवन्नामसहसेणे' त्युपक्रमानुसारेण सर्वात्मतया स्तोतुं प्रवृत्तो 'विश्व विष्णु रित्यादौ सीमिप्रायेण देवतान्तरनाम्नामपि बहुना परिगणनेन ततस्तेषां तत्र शक्ति सिध्ययोगात् । अन्यथा भारते लिझादित्य पुराणादिपठित शिवनामसहस्रानन्तर्गतस्य विष्णुनानो अभावात् । हरिवंशे कैलासयात्राया 'नामनि तब गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नान्न कार्या विचारणे' ति कृष्णप्रति शिववचनदर्शनेन विष्णु. नाम्नामन्येषां च सारभूतानां शिवनामत्वसिद्धरमिधानत्वश्रुत्या कचिदपि तव विष्णुपरत्वनिर्णयो न स्यात् । तस्मात्तच्छब्दानां तेषु तेप्वर्थेषु शक्ती महाजन परिगृहीताभिधान कोशस्मृत्यादय एवं प्रमाणवितव्या इति 'ईशान शब्दस्य तत्संभवात् । शिवासाधारणपं, एवं च पुरुषसूक्तस्य शिवपरत्व प्रतिपादकानि उपबृंहणरूपाणि - 'यो मूर्धा विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः । सोम सूर्याग्नयो नेत्रे दिशं श्रोत्रे महात्मनः । वकाद्वै ब्राह्मणा जाताः ब्रह्मा च भगवान्विभुः। इन्द्रा विष्णुभुजाभ्यां तु क्षत्रियाश्च महात्मनः । वैश्या- श्रोरुप्रवेशातु रुद्राः पादापिनाकिनः' इत्यादि लिङ्गपुगणवचनान्यप्नुकूलिता भवन्तीति चेन्न । महोपनिपदि 'विश्वस्यायतनं हरिः' इत्यारभ्य 'यनामि पद्मादभवन्महात्मा प्रजापति विश्वसृड्विरूपः । तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते' इति इतरज्ञानस्य मोक्षोपायत्वं प्रतिपिध्य नारायण ज्ञानस्यैव तदुपायत्ववेदनेन तस्याः ‘एको ह वै नारायण आसीत् । इत्युप- क्रमावगत नारायणपरताया अनिवारणाचदनुरोधेनापिश्वेताश्वरस्य नारायण परत्यमकामेनापि स्वीकार्यम् । श्वेताश्वतर महोपनिषदोरुभयोरपि प्रतिपाद्य भेदे उभयत्र नान्यः पन्था' इत्यानातायोगाद्वयोरितरुयवच्छेदन मुक्त्यु. पयित्वावधारणायोगात्। 'महान्प्रभु, पुरुपस्सत्वस्यैष प्रवर्तक ' इति विष्णु साधारणसस्वप्रवर्तकत्वरूपधर्मप्रतिपादकत्वनिष्ठमन्त्रेणापि श्वेताश्वतरस्य नारा- यणपरत्वावश्यकत्याच । पुरुषसूक्तस्यापि परिशेप्यान्नारायणपरत्वसिध्यबैंकल्यात्। - ·परतत्त्वप्रकाशिका 59 -- , तथाहि । नतावत्स्येशाभिधानश्रुत्या शिवपरत्वम् । 'सहस्रशीर्षापुस्पन्सहस्राक्ष' इति असंजातविरो-युपक्रमगतपुरुषसंकीर्तनदर्शनेन 'आखण्डलस्सहस्राक्ष इतीन्दासाधारणतधाविधसहस्राक्षसंकीर्तन दर्शनेन 'सहसपादिति' सूर्य- संकीर्तनदर्शनेन च तस्य “पुरुपेन्द्रादिपरताया एव न्यायत्वात्। उपक्रमोप सहाग्यो विरोवेऽसंजातविरोधितमोपक्रमप्राबल्यस्य 'वेदो वा प्रायदर्शनात् ' इति पूर्वतन्त्रे स्थितत्वात् प्रथमावगत्यर्थानुरोधेनैव चरमावगतस्य नेय्यत्वात् । किंच 'अमृतत्वस्येशान ' इतिपदस्य तेनैश्चर्यप्रतियोगिन उपादानात् रूढ्यु- न्मेपायोगेन नेशान इत्यस्याभिधानश्रुतित्वं युज्यते। यौगिकार्थप्रतियोगिनः कस्यचित्पदान्तरेणानुपादान एव समुदाय शक्त्युन्मेष इति व्युत्पत्तेः । अन्यथा व्यु-पतिविरोधापत्तेः। किंच यौगिकार्थसंबन्धिनः कस्यचित्पदान्तरेणोपादानेपि यदि समुदायशक्त्युन्मेपः, तदा 'तमीश्वराणां परमं महेश्वर' मित्यादी ग्रामस्येश्वर इत्यादाविव ईश्वरशब्दे तदुन्मेपादनन्वय प्रसंगः । नचैवं 'शब्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणे 'ईशानो भूतभन्यस्ये 'ति विषयवाक्ये भूतभव्यत्येवैश्वर्यप्रतियोगिन उपदानाद्र्युन्मेपासंभवेनाभिधाना श्रुतित्वायोगात् । तस्य 'उतामृतत्यस्येशान' इतिबद्भूतभव्येशानत्वरूपलिंगो- पस्थापकतया 'निर्णायकत्वप्राधा 'शब्दादेवे' ति सूत्रमसगतं स्यादिनि वाच्यम् । तत्र 'मव्ये वामनमासीन' मित्यादिवाक्यगतवामानाभिधानश्रुतेरेव सौत्रशब्देन विवक्षणेन तत्संगतेरित्यन्यत्र विस्तारः ।। किंच उपक्रमप्राबल्यवादिन स्तव ईशान इत्यस्याभिधानश्रुतित्वेऽपि 'सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षम्सहस्रपा' दित्युपक्रमावगतेन्द्रासाधारणाभिधान- श्रुत्यपेक्षा चरमचुनत्वेन कथं ततः पुरुषमूक्तस्य शिवपरत्वनिर्णयः ! अन्यथा ईशानाभिधानश्रुत्यपेक्षाया चरमश्रुतया 'धातापुरस्ताद्यमुदा जहार । शक्रः प्रविद्वा' निति घातृशकाभिधानश्रुत्या तथाविधाया 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्या ' विति हीलक्ष्यभिधानश्रुत्यापि पुरुषसूक्तस्य धात्रादि परत्वा- - ·60 परसवप्रकाशिका - पत्तिः। एवंच 'सहसाक्ष' इत्युपक्रमस्य 'शक' इत्युपसंहारकरूप्यमप्यनु. कूलितं भवति । तथा 'वेशानस्य कथनवि शिवपरत्यनुपपद्यते । ननु माभूदुक्त सूक्तस्य पुरुषशब्दशिवपात्वम् । तथापि त्वदभिमतस्य नारायणपरत्वस्यासिद्धिरेव । न हि परपक्षखण्डनमात्रेण स्वेष्टसिद्धिरिति चेन्न । पुरुषशब्दस्यास्य नारायण तदितरपुरुषमायाचित्वेन साधारणत्वेऽपि प्रकृते सहस्रशीर्षस्वादिना नारायणधर्मत्वप्रतिपन्नेन अबरुध्यतया तस्य नारायणमात्र पावस्यावश्यकतया संजातविरोध्युपक्रमावगतपुरुपशव्दाविरोधाय तदनन्तर श्रुत सहस्रक्षेशानाविंशब्दानां तदविरुद्धार्थपरत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । न हि पृथु- बुन्नोदराकारं द्रयमित्युक्ते द्रव्यशब्दः घट तदितरसाधारणोऽपि घटेतरद्रव्य- प्रत्यायनस्येप्टे। न च पुरुषशब्दस्य सहस्रशीर्षशब्दसमभिव्याहारवत् सहस्राक्ष- शब्दसमभित्र्याहारस्यापि सत्वात् । इन्द्रशब्दसमभिव्याहतपुरुषशब्दवत् इन्द्र- रूपविशेषपरत्वं किं न स्यात् ! समभिन्याहाराविशेपादितिवाच्यम् । सहस्राक्ष- पदोपस्थितेः मागेव सहस्रशीर्पत्यावरुद्धतया पुरुषस्य प्रथमोपस्थितेरेव विशेषत्वा. दनुपसंजातविरोधिन्यास्तस्याः प्रमलत्वेन तदविरोधेनैव उत्तरपदसमभिव्या- हारस्य नेयत्वात् । न च शिवपरतया स्फुटप्रतिमासे श्वेताश्वतरे सहस्रशीपी- पुरुष' इति पाठात् सहस्रशीर्षत्वादे नारायणमात्रधर्मत्वाध्यवसायः। तथाच निर्णीतार्थकेषु पुरुषसूक्तानुसारेण श्वेताश्वतरस्य कथं नारायणपरत्वनिर्णयः । प्रत्युतैतदनुरोधेन तस्यैव शिवपरत्वनिर्णयो युक्त इति वाच्यम् । नारायण- पाया महोपनिपदि तैत्तिरियोपनिपदि च ' सहस्रशीर्ष देवं, विश्वाक्षं विश्व- शंभुवं'। इति चानेन सहस्रशीर्पत्वस्य नारायणधर्मनिर्णयोपपत्तेः। तथापि श्वेताश्वतरानुसारेण रुद्रधर्मत्वसभवात् । साधारणधर्मावरुद्धस्य पुरुषशब्दस्य किमयं पुरुषसूक्तानातः, पुरुषो नारायणः, किं वा रुद्र इति सांशयिकत्वेन - 1 ता. पा. तथाशानामिधानश्रुत्या पुरषसूक्तस्य न कथमपि । ता. पा. सहसशीपं देवं सहस्राक्षं । सहस्रशीप देवं विश्वाक्ष । 2 ·परतत्त्वप्रकाशिका 61 न विशेषपरत्वनिर्णय इति चेन्न । रुद्रस्य तत्पुस्पा-घोर-सद्योजात-वामदेव- ईशानाख्य पंचमुखवत्वेनैव तत्पुरुषाय विद्महे, अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यः, सद्यो- जातं प्रपद्यामि, वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः, ईशान सर्वविद्यानाम्' इत्यादि श्रुतिषु प्रसिद्धत्वेन तस्य सहस्रशीर्टत्वासिद्धेः । सन्दिग्धार्थस्य श्वेताश्वतरस्य निर्णातार्थकोपनिषद्वयानुसारेण निर्णयौचित्यात् । श्वेताश्वतरस्य कृस्नस्यापि उपक्रमोपसंहारानुगुण्येन प्रसिद्धशिववाचकानेकशब्दत्वेऽपि तदन्यपरतैव युक्ता इत्युक्तत्वाच्च । न चैवमपि श्वेताश्वतरस्योपनिपद्वयानुसारेणैव नारायणपरत्व. निर्णयः । न पुरुषसूक्तानुसारेणेति वाच्यम् । तथापि मदिष्टसिद्धरवैकल्यात् । न चोदाहतोपनिषद्वयस्यापि श्वेताश्वतरानुसारेण रुद्रपरत्वमेवास्त्विति वाच्यम् । निरस्तत्वात् । 'विप्रतिपिद्धधर्माणां समवाये भूयसा स्यात्सधर्मत्यम्' इति न्यायेन श्वेताश्वतरस्यैवैकस्यानेकोपनिषत्प्रतिपन्न सहस्रशिरस्क नारायणपरत्व- कल्पनात् । न च मुखशब्दार्थाच्छिरश्शब्दार्थस्य मिन्नत्वेन रुद्रस्य पंचमुखत्व सहसशिरस्त्वाविरोधीति वाच्यम्। तयोरन्योन्याविभावेन रुद्रस्य पंचमुखत्वे पंच. शिरस्त्वस्यैव न्याय्यत्वात् । पुरुषसूक्तस्यापि उक्तानेकोपनिषदनुसारेण सहस्र- शिरस्कनारायणपरताया एवं न्याय्यत्वाच्च । न चाहिराजस्य शेषस्यानि सहस्र. शिरस्त्यप्रसिध्या पुरुषसूक्तं तत्परमेव किं नस्यादिति वाच्यम् । पादराहित्यस्या- हिमात्रसामान्यलक्षणतयाऽहिविशेषस्य शेपस्यापि तद्राहित्यावश्यभावेन सह. साक्षः सहसपादिति पुरुषसूक्तप्रतिपन्नपात्वानुपपत्तेः । अधिराजस्य सहस्रफण- मण्डितत्वप्रसिद्धावपि सहनशीपत्वप्रसिद्धेरप्रसिद्धेश्च । नहि सहस्रमुखत्वेन ससहस्रशीर्पत्वमपिदुरिमिति याच्यम् । 'चमसवदविशेषा' दितिसूत्रे 'ऊज़बुन अवाधिलश्चमस' इति चमसलक्षणमभिधाय तत्सदृशावयव विशेषस्यैव शिरस्त्वाभिधानात् । नाहिराजस्य तादृशं मुखं तदविनाभूतं शिरो वा । विप्रतिपिद्धधर्माणां समगाये भूयसां स्यारसधर्मरवम् । --ग्याय. मी. सूर्य. ११.३-७-२१ . धर्मसनविशेषात् । म सू. 1-४-९ । .

·62 परतनप्रकाशिका सभवति । तन्मुखस्यास्मदादिमुखवैजात्यात् । अत एव 'गूढपादुरगो भुजगः। इति च सर्पाणा लोके प्रसिद्धिरुपपद्यते । अत एव 'धाता पुरस्ता यमुदा जहार ' इति धात्रादि श्रुतिसद्भावात् पुरुषसूक्तं चतुर्मुखादि परमिति निरस्तम् । उपसंहारगत धातृशब्दस्योपक्रमावगत नारायणरूपसहस्रशिरस्केषु पुरुषपरत्वो- चित्यात् तस्य चतुर्मुखत्व प्रसिद्धिविरोधापत्तेः । किचास्य पुरुषस्य नारायणा- दन्यत्वे 'पुस्पो हवै नारायणोऽकामयत' इति पुरुषसूक्तप्रतिपन्न मुमुक्षुज्ञेयं पुरुषमनूध तस्य नारायणत्वविधानानुपपतिः ॥ चतुर्मुखशेपयो. उतामृतत्वस्ये- शान' इति तत्रैवोक्तामृतत्वेशानत्वायोगाच्च। अपि च पुरुपसूक्तप्रतिपाद्यः पुरुषो नारायण एव वाच्यः । 'नेतरः, सोऽपां, अन्तरतः कूर्म भूतगं सर्पन्तं, तमप्रवीत् । मम वै त्वं मागू सा । समभूत्। नेत्यब्रवीत् । पूर्वमेवाहमिहा- समिति । तत्पुरुष्यस्य पुरुपत्वं । स सहवशीर्षा पुरुषः । सहलाक्षसहस्रपात् । भूत्वोदतिष्ठत् ।' इत्यारुणकेतुकश्रुत्या पुरुषसूक्तस्य समानाकारवाक्यगत पुरुषशब्दस्य प्रजापत्यपेक्षया कूर्मरूपधरनारायणस्य पूर्वकालीनत्व प्रवृत्ति- निमित्तमित्यावेदनात् तदनंतरं तस्यैव सहनशीपंवादिनाऽविर्भावावेदनाञ्च ।, इतिहासपुराणादिषु नारायणस्यैव आदिकूर्मरूपत्व प्रसिद्धेः। 'पंचदशान्या- ज्यानि भवन्ति' इत्यादौ आज्यशन्देन प्रसिध्यान्यमहणे प्राप्ते-'यदा. जिमीयुस्तदाज्यानामाज्यत्वम् ।' इति श्रौतनिर्वचनानुसारेण तदन्यस्तोत्राख्य- फर्मग्रहणवदत्रापि पुरुषशब्देन यत्किचित्पुरुपमहणे प्राप्ते उदाहन श्रौतवच. नानुसारेण तदन्यनारायणग्रहणस्ययोचितत्यात् ।। वैदिकशब्दार्थसदेहे अन्त- रगतया वैदिकस्यैव निर्णायकस्यापेक्षणात् । सति संभवे त्यागायोगात् । ततश्च पुरुषसूक्तमपि कास्न्येन नारायणपरमिति सिद्धम् । एवं च एतदनुरोधेनापि श्वेताश्वतरस्य नारायणपरत्वमपिकलम् । तथाच सति श्वेताश्वतरोपनिपदि पुरुषसूक्तमन्त्रप्रत्यभिज्ञाने न तस्य पुरुषनेकार्थ्यमपि सिध्यति । नवं श्वेताश्वतरे 'याते रुद्रशिवातनूरघोरापापकाशिनी। यामि' गिरिशन्त हरते। मानस्तोफे तनये मान आयुपि मानो गोषु । ' इति श्रीरुद्रा- ·परतासमकाशिका 68 नातानेकमन्त्रप्रत्यभिज्ञानेनापि तस्य श्रीरुद्रेणैकार्थ्यप्रसङ्गः। किंच श्वेता- श्वतरस्य पुरुपसूक्तेनोक्तरीत्या नारायणपरत्वेनैकाथ्यकमविरोधः । पुरुषसूक्त. प्रतिपाद्यस्य सहस्राक्षत्व सहस्रपात्वप्रतीतेः श्वेताश्वतरप्रतिपाद्यस्य च 'अपाणि. पादो जवनो गृहीता अचक्षुः पश्यति स श्रुणोत्यकर्णः' इत्यादिना अपाणि- पादत्वादि प्रतीतेरिति वाच्यम्। श्वेताश्वतरेऽपि 'सहस्रशीर्षा पुरुष सहस्राक्ष ' इत्यादि पुरुषसूक्तम्नातवाक्यसमानाकारवाक्यसत्वेन 'अपाणिपाद । इत्यादि वाक्यस्य च सत्वेन प्राप्ता विरोधपरिहारवदुक्तविरोधस्य त्वयाऽपि परिहार्यत्वात् । अन्यथा श्वेताश्वतर एव 'सर्वतः पाणिपादं, तत्सर्वतोक्षिशिरो. मुखं, सर्वतः श्रुतिमत्' इत्यादिना तत्प्रतिपाद्यस्य सर्वतः पाणिपादस्वाप्रति- पादनानुपपतिः। यदुक्तं पुरुपसूक्तामातमन्त्रप्रत्यभिज्ञानेन श्वेताश्वतरस्य नारायणपरत्वे श्रीरुद्रानातानेकमन्त्रप्रत्यभिज्ञानेन तस्य शिवपरत्वमेव कि नस्यादिति । तन्न । 'सर्वे वेदा यसदमामनन्ति । वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः।" इन्यादि श्रुतिस्मृतिप्रतिपन्नस्य सर्ववेदानां मुख्यतः विष्णुपरत्वस्य त्यागा. योगात् । सर्ववेदान्तर्गतरुद्रशब्दस्यापि विष्णुपरत्वं वक्ष्यते । अत एव 'व्यक्ता- व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः। पुरा नागयणो देवः स्वयंभूः प्रपितामहः । सहस्रशीर्षाः पुरुषो ध्रुव'ऽव्यक्त. सनातनः । सहस्राख्यः सहस्राक्षः सहस्रचरणो विभुः । सहस्रबाहुः सहस्रदेहो नाम सहस्रवान् । सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महद्युतिः । अनेकवर्णो देवारिव्यक्ताद्वै परे स्थितः । असृजत्सलिलं पूर्व स च नारायणः प्रभुः। ततस्तु भगवास्तोये ब्रह्माणमसजस्वयम् । ब्रह्मा चतुर्मुखो लोक न सर्वास्तानस नत्प्रभुः । तथा पुराऽथ प्रलये नष्टे स्थावरजङ्गमे । ब्रह्मा- दिपु प्रलीनेषु नष्टे लोकचराचरे। आभूनसप्लवे चैव प्रलीने प्रकृतौ महान् । एक मिष्ठति विश्व त्या स तु नारायणः प्रभुः । ब्रह्मा तु सर्वदेवाना लोकस्य च पितामह । ततो नरायणोदेवः सर्वस्य प्रपितामहः । इत्यादीनि पुरु सक्त संवादीनि महाभारतवचनानि संगच्छन्ते । .

·64 परतावप्रकाशिका - -- अपि च पुरुषसूक्तस्य मुमुक्षुज्ञेयानिर्धारितपुरुषविशेषपरत्वे स्थिते स पुरुषः किं विष्णुः ? किं वा तदन्यः ? इति विशये सनिवृत्यर्थ सति संभवे त्यागायोगेन वेदे वैदिकस्यैव अर्थस्य प्राह्यतया कठवल्यां विष्णुत्वेन मुमुक्षुज्ञेयत्वेन च प्रतिपादित एव पुरुषः प्रत्यभिज्ञानात् पुरुषसूक्तप्रतिपाद्यः इति निश्चीयते । तत्र हि सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति । तते पदं संग्रहेण ब्रवीमि' इत्युपक्रम्य 'यस्तु विज्ञानवान् भवति । समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमामोति! यस्माद्भूयो न जायते' इति । 'प्राप्यवस्तुनः स्वरूप सामान्यत उक्त्वा विशेष जिज्ञासायां विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवानरः। सोध्वना पारमामोति तद्विष्योः परमं पदम् ।। इति विशेषतः प्राप्यवस्तुनः विष्णुस्वरूपत्वमभिधाय, उत्तरत्र 'इन्द्रयेभ्यः पार्थाः अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेगरमा महान् परः । महतः परमव्यक्तं अन्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषानगरं किंचित् सा काष्ठा सा पग गतिः।। इति प्रागुक्तप्राप्यविष्णुस्वरूपस्यैव इन्द्रियादिपरा- व्यक्त रत्वेन मुमुक्षन्पति परमगतित्वेन चोक्त्वा तत मुक्तप्राप्यवस्तु स्ति- इत्यभिधानात् तत्र 'विष्णुरेव पुरुषशब्दार्थो निर्णेय इति । "न च तंत्र तद्विष्णोः परमं पद ' मिति वाक्ये विष्णोरिति पंचम्यन्तं शकनीयम् । तथासति प्राप्यजिशासायाः अनिवृत्तियसङ्गात् । पष्ठयन्तत्वे च तनिवृत्तेः । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः', 'उरुगायस्य विष्णो; परमं पदं अवभाति भूरे इत्यादि श्रुत्या अनुगताश्त्वसिद्धश्च । एवं च 'पुरु संज्ञे शरीरेऽस्मिन्शयना त्पुरुषो हरिः। शकारस्य पकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते । भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुप इत्यपि । निरुपाधी च वर्तते वासु. देवे सनातने । इत्यादि पुराणवचनमनुकूलितं भवति । कि च पुरुषसूक्तस्य नारायणेनरपरत्वे ' यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा' इति मन्त्र 'यज्ञो वै विष्णुः ' . । . - प्राप्य वस्तुनो भगवतः म्वरूपम् ।

·মায়ামাহিঙ্গা 65 इति श्रुतिपतिपन्न विष्णुशब्दपर्यायनारायण द्वितीयान्तयज्ञशब्दानुपपत्तिः । 'तस्मिन्काले महाराजा राम एवाभिधीयते । यथा हि पौरुपेसक्ते विष्णुरेवाभिधी. यते । इत्यादि स्कान्दवचनानुपपत्ति । एतेन पुरुषशब्दो विष्ण्वादिशब्दवा न्न नारायणे वाचक.। तथास्वे अमिधान-कोश-स्मृत्यदर्शनाल्लोकवेदयोः तस्य नारायणप्रयोगप्राचुर्यादर्शनाच्च । कितु सामान्यतः पुरुषमात्रवाचकः कचि- स्वचित् तस्य नारायणोपस्थापकत्वं प्रकरणादिवशादुपपन्नमिति । न तस्य शक्तिकल्पकमर्थवादप्रचुरपौराणिकवचनाना च अभिधान-कोश-स्मृत्यवि- गीताभियुक्तबहुलप्रयोगादिवत् शक्तिमहकप्रयोजकत्वेन अप्रवृत्तया प्रशंसा- परत्वेनापि उपपन्नतया च न तेभ्य. शक्त्यवधारणं युज्यते । न हि ‘स एव वासुदेवोऽयं पुरप. प्रोच्यते बुधैः । प्रकृतिस्पर्शराहित्यात्स्वातन्त्र्याद्वैभवादपि । स एव वासुदेवोऽयं साक्षात्पुरुष उच्यते । स्त्रीप्रायमितरत्सर्वं जगद्ब्रह्मपुरस्सरं' इति नरसिंहपुराणादिवचनेभ्यः प्रशंमान्यतिरेकेण पुरुषशब्दस्य नारायणे शक्ति प्रतीयते । अतः कथं पुरुपसूक्तोपक्रमावगतपुरुषश्रुत्या तस्य नारायण- परत्वनिर्णयः इति निरस्तम् । 'भूसत्ताया, वा गतिगन्धनयोः । तेन प्रोक्तम् । तम्यापत्यम् । शोभाथै विप्रयुज्यन्ते । लक्ष्मी: श्रीकान्ति सम्पदः । लक्ष्मणः श्रीपति प्रोक्तो रामभ्रातरि रक्ष्मणे। कुलालो भार्गवश्चैव कुंभकारो निगद्यते। इत्यादि वैयाकरण स्मृति - हलायुधादिकोशवदर्थनिर्देशपूर्वक पौराणिकताब- हारस्यापि विशेषहेत्वभावेन शक्तिप्राहकप्रमाणतया अङ्गीकार्यत्वात् । न हि 'शोभाथै विप्रयुज्यन्ते, लक्ष्मण. श्रीपतिः प्रोक्तः, कुलालो भार्गवश्चैव कुंभ- कारो निगद्यत' इत्यादिकोशवचनाना स एवं वासुदेवोऽयं पुरुषः प्रोच्यते बुधैः, - भू सत्ताया, वा गति गन्धनयो । (धातुपाठः) १०५० 2 तेन प्रोनम् । तस्यापत्यम् । शोभायें विप्रयुज्यन्ते । ४-३-1.1(ग.सू) (पा सू४-१-९२) लक्ष्मी.श्रीकानिमपद । रमण, श्रीमति मोरके समझासरि रक्षमपो-कोश: ३ ·00 বাৰিা प्रकृतिस्पर्शराहित्यात्स्वातन्त्र्याद्वैमवादपि' इत्यादिपुराणवचनभागात् शक्तियाह. फत्वे विशेष पश्यामः । येन एवंविधपुराणवचनैः शब्दशक्ति न परिच्छिद्यत । अन्यथा 'यन्न दुःखेन संमिन्नं न च मन्तमनन्तरम् । अमिलोपोपनीतं च सुखं स्वर्गपदास्पद' मित्यादेः साक्षादर्थवादत. स्वर्गशब्दादेः सुखविशेषादी शक्तिमहासंभवेन 'स्वर्गकामो यजेते ' त्यादि वाक्यमबोधकं स्यात् । न हि भाकरण-स्मृति-कोशादीनां अध्यनादिपुराणादिवृद्धप्रयोगादन्यन्मूलमति । न चैवं विष्णुनामसहनमध्ये शिवनाम्नां शिवनामसइसमध्ये विष्णुनाम्नां च विष्णुशिवयोः पौराणिकैः प्रयुक्तत्वेन हरिवंशे कैलासयात्रायां 'नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचा- रणा' इति कृष्णप्रति शिवेनोक्तमिति पौराणिकवचनेन तेषामुभयत्रापि शक्त्यापत्त्या विशेषनिर्णायकत्वाभाषप्रसंगादिति वाच्यम् । नामसहसन्तर्ग- वानां विष्णुशिवोभयशक्तत्वेन विशेषानिर्णायकत्वेऽपि तदप्रविष्टतमन्नाम- विशेषोत्या विशेषनिर्णयसंभवात् । कृष्णपति 'नामानि तब गोविन्द ' इत्यादिशिववचनस्य च 'अहमेवेकः प्रथममास' मिति अथर्वशिरस्थशिव. वचनस्तु स्वान्तर्यामिनारायणाभिप्रायस्व संभवेन तत्तन्नाम्नां शिवशक्तत्वानिर्णाय- कत्वाच । किं च यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः । ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूपते' इति नामसहस्रान्तर्गतानां केषांचिद्रीण- स्त्रोक्ते गौणागौणविमागस्य लोकत एवावधारणसंभवात्। गौणानां नामसहस. द्वयस्थानों कथंचित् तदुभयनिष्ठत्वेन विशेषानिर्णायकत्वेऽपि अगौगाना तत्त- नाम्नामसाधारणतया तत्तद्विशेषनिर्णायकन्वोपत्तेश्च । न हि सहस्रनामगतानि नामानि सर्वाण्यपि गौणानि योगरूढानामपि बहूनां सत्वात् । तथा च उदाहृत पुराणवचनानुसारेणापि केवलपुरपशब्दस्य नारायण एवं विशेषतः-शक्ति- सिद्धिः ।। एतेन 'स्तुवन्नापसहसेणे ' त्यादिना सर्वात्मकत्वेन स्तुत्यर्थ नाम- सहस्रप्रवृत्तिरिति निरस्तम् । तथा सति तत्पर्यायेण 'सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुः । - , ·परतत्वप्रकाशिका 67 - इति श्रुति वैव्यर्थ्यात् । एकेनामि शब्देन तत्त'दात्मकत्वसिद्धेः। 'रुजं द्राव- यते यस्माद्रुद्र स्तस्माजनार्दनः । ईशानादेवचेशानो महादेवो महत्वत. पिबन्ति ये नग नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । तदा धारयतो विष्णुः पिनाकीति च विश्रुतः शिवस्सुखात्मकत्वेन शर्वः शंरोधनाद्धरिः। कृत्यात्मकमिदं देहं यतो वास्ते प्रवर्तयन् । कृत्तियामास्ततो देवो विरिंचश्च विरेचनात् । बृंहणाब्रह्म नामासावैश्वर्या दिन्द्र उच्यते । एवं नानाविधैशब्दैः एक एव त्रिविक्रमः । वेदेषु च पुगणेषु गीयते पुरुषोत्तम ' इत्यादि ब्रह्मपचनानुसारेण न तु नारायणा. दीना नाम्ना अन्यत्र सभवः । 'अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुः एक एव प्रकीर्तितः' इति वामन वचनानुसारेण, 'ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः । प्रादा- दन्यत्र भगवान् राजेवर्ते स्वकं पुर मिति स्कान्दवचनानुसारेण 'चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभूरिति । उग्रो भस्मधरो नग्नः कपालीति शिवस्य च । विशेषनामानि ददौ स्वकीयान्यपि केशवः। इति ब्रह्मादि वचनसहस्रानु- सारेण च 'यानि मम नामानि तानि तवैव नामानि ' इत्येव तस्य भारत वचनस्य योजनीयत्वात् । एतेन 'पुरुषो वै रुद्रः, तस्मै रुद्राय नमो अस्तु' इति रुद्रशब्दोऽपि व्याख्यातः। अत एव तेन वाक्येन मुमुक्षुज्ञेय पुस्पस्य रुद्रत्वविधानात् पुरुषसूक्तस्थपुरषो न नारायणो भवितु मर्हति । किंतु रुद्र एवेति निरस्तम्। उक्तरीत्या रुद्रनारायणशब्दयोः ऐकार्यन अविरोधात् । एवं च सहस्रशीर्पत्वादीनां नारायणधर्मत्वेन उदाहृत श्रुतिप्रतिपन्नानां पुरुप- शब्दार्थ नारायण एव अन्वयस्य अमुकरत्वात् । 'सहस्रशीर्षा पुरुषो, नारा. यण श्वे' त्युपक्रमानुसारेण पुरुषसूक्तस्य नारायणपरत्वमश्किलम् । तथा च नारायणपरपुरुषसूक्तानुरोधेनापि श्वेताश्वतरोपनिषदपि नारायणपरैव ।। किच पुरुषसुक्तस्य नारायणेतरपरस्ने 'हीश्चते लक्ष्मीश्च पन्या 'विति तत्रत्यलक्ष्मीपतित्वरूपलिझानुपपतिः। एतेन 'उतामृतत्वस्येशान' इति ईशा. - ता. पा. स्नारमकस्व सिद्धेः । ता.पु.पा. किन्न। - ·68 परतत्यप्रकाशिका नाभिधानश्रुत्यनुगुण्यात् प्रथमानिर्दिष्टादीशशब्दार्थभूतगोरीपतित्व लिङ्गानु- गुण्यात् , लक्ष्मीशव्दस्थापि तत्परतया पुरुषसूक्तस्य शिवपरत्वमेव युक्तम् । एवं च स्मृत्यर्णवादिपु 'हीश्चत' इति मन्त्रस्य गृहयज्ञसोमाधिदेवतायाः गौर्याः पूजायां विनियोग उक्त उपपद्यते । अत एवानन्तरमपि 'अहो राने पार्थ' इति शिवस्यैव प्रसिद्धार्धनारीश्चरात्मकरूपोपदेशश्च संगच्छत इति निरस्तम् ॥ शंशानशब्दस्य अमतस्येति पदान्तरेण स्वार्थप्रतियोगिन उपा. दानात् । समुदायशत्युन्मेषासंभवेनामिधानश्रुतित्वासंभवस्य उक्तत्वात् । वाजसनेयके 'श्रीश्चते लक्ष्मीश्च पत्न्या 'विति पाठात् । ही शब्दम्यापि श्रीपरत्यौचित्याच | अन्यथा वाजसनेयकगत श्रीशब्द-लक्ष्मी शब्दयोरनत्य लक्ष्मीशब्दस्य च त्रयाणां पुरुपसूक्तस्यैकार्थनिर्णयोपपत्तये वीशब्देनैकेन बाध. प्रसः। नचैकानुरोधेन बहुबाधो युध्यते। होशब्दस्य गौरीवाचित्वे अमि- धानकोशस्मृत्यादेरभावाच । लजावाचित्वेन हीशब्दरूपहलोकार्थभूत गौरी- परत्वेन च सन्दिग्धस्य च लक्ष्मीशब्दवत् पत्नीशब्दसममिव्याहारेण विशेष-' निष्ठत्वसंभवेऽपि शिवस्म नारायणवदनेकपत्नीत्यप्रसिध्या तदुभयपत्नीकत्वस्य नारायणपरत्वमादावेवोपपद्यत्वाच्च । अन्यथा पत्नी द्वित्वप्रतिपादकद्विवचनानुप. पत्तेः । अत एव तदनन्तरं ' अहो रात्रे पार्थे ' इति शिवस्यैव प्रसिद्धार्धनारी. श्वरात्मकरूपोपदेश उपपद्यत इति निरस्तम् । तथासति हीलक्ष्मीशब्दार्थयो. रपि तदुभयपार्धद्वयात्मकरवापत्या सर्वभागनारीत्यप्रात्या अर्धनारीश्वरत्वा- नुपपतेः। यत् 'हीश्चत ' इति मन्त्रस्य गौरीपूजायाँ विनियोगेन गौरीपरत्व. मिति । तन्न। विनियोगमावास्योक्तरीत्या सहस्रशीर्षत्वादिनारायणधर्माविरुद्ध पुरुषशब्दरूपनारायणाभिधानश्रुतिप्रतिपन्न पुरुषसूक्तनारायणपरत्वबाधकरवा- नुपपः। 'अग्निर्मूर्धा दिवःककु' दित्यादि मन्त्राणामभिधानश्रुतिबला- दाग्नेयादीनामेव सता प्रहयज्ञे तु तहदाराधने तत्तद्देवत्यमन्त्रविनियोगाव- सरे भौमादि पूजायाँ विनियोगस्य बहुशः तत्प्रीणन जपादौ विनियोगस्य च - .

·परतरप्रकाशिका 69 -- - * संप्रतिपत्तेः । अन्यथा तेषामपि भौमादिदेवतापरत्यापतेः । तस्मात्पुरुष- सूितस्य देवतान्तरपरत्वोसम्भवात्परिशेपान्नारायण परत्वमेव युक्तम् । एवं च-) छन्दोगनाशणे --" इदं विष्णुः क्षस्य विष्णुः प्रकाव्यमुादा) नेव जवाण" इति वाराहमन्त्य' पुरुपर्वते चपा वैष्णवीनी संहितैतां प्रयुञान्विष्णुं प्रणा- तीति, वैष्णव्या "संहितायां निवेशनम् ।' 'आथर्वणे "अष्टादशशांति प्रकरणे 'वैष्णंत्र्यां पुरुषसूक्त " 'मिति वैष्णव्या 'शान्तौ "विनियोजनम् । शौनक बौधायनादिषु स्मृतिपुं पहुधा नारायणसमाराधने "विनियोजनम् । विष्णुपुराणादिषु पुरुषसूक्तार्थ प्रक्रियया 'नारायणस्तुतिकरण 'पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठते' अथ नारायणायामुपस्थानमित्यादि फल्पसूत्रेषु नारायण: समाख्यया व्यवहरण चानुकूलितं भवति । एतेन 'पुरुषसूक्तस्य शिषपरत्वमभ्युपं. गच्छता उदाहृतानि लिङ्गपुराणस्थोपवृहणानि-प्रत्युक्तानि । तथा च नारायण पुरुषसूक्तानुरोधेनापि श्वेताश्वतरोपनिषदपि नारायणपरैवेति युक्तमुत्तरम् । एतेन याते'रुद्र शिवांतनूः, यामि' 'गिरिश (च) हस्ते, मानस्तोके तनये मान आयुपि" इति द पर श्रीरुद्राम्नातानेक-मन्त्रप्रत्यभिज्ञानस्य श्वेताश्वतरे देशनाचस्य शिवपरत्वमेव युक्तमिति निरस्तम् । तंत्र नान्यः पन्थाः सहस्र शीर्षा पुरुष " इति नारायणपर पुरुपसूक्तानेक-मन्त्र प्रत्यभिज्ञानस्यापि दर्शनेन तस्य शिवल्यमेवेति विशेषपक्षपातस्य निर्मूलत्वात् । उक्त रीत्या विनिगमक सत्वेन तस्य नारायणपरताया एव न्याय्यत्वाच । एतेनैवं 'श्वेताश्वतरस्य पुरुष, सूक्तानुरोधेन नारायणपरत्वे श्वेताश्वतरेण स्वप्रतिपाद्यस्य --"अपाणिपादो जवनों "गृहीता पश्यत्यचक्षुस्सश्रुणोत्यकर्ण , 'इत्यादिना अपाणिपादत्वादि प्रतिपादनात् ।' 'पुरुषसूपतेन च "स्वप्रतिपाद्यस्य सहस्राक्षत्व सहस्रपात्वादि प्रतिपादन देकस्य तद्वत्वं तदभाववत्वयाविरोधात् द्वयोः 'प्रतिपाद्यभेद आवश्यक इति निरस्तम् । पुरुषसूक्तस्य शिवपरत्वेप्येतद्दोषसाम्याच्च। श्वेताश्वतरेणैव * संशोधितशुद्धपुस्तकं मुद्रणालये नष्टम् ....अतः इतःपरं तालापुस्तक मनुसृत्य 'मुद्रितम् । -- ·परतत्यप्रकाशिका 70 । . - : "सहसशीर्षा पुरुष", इत्यादिना स्वप्रतिपाद्यस्य प्रथमतः, सहस्राक्षत्व सहसपा- त्वादिकं प्रतिपाद्योतरना, अपाणिपाद' इत्यादिना तस्य तद्राहित्यं प्रतिपादनेन ध्याहतभापित्वे प्राप्ते तत्परिहाराय तद्गतत्यैवः "नित्योनित्यानां चेतनश्चे. तनानां" इत्यस्यापेक्षणीयत्वेन तदर्थपर्यालोबनायां, स्वरूपतो देहतश्च नित्यत्व- रूपातिशयवानेतपतिपाद्य · इत्यर्थलामैन, पादाधभावप्रतिपादकवचनस्यानित्य: तदभावपरतायास्त्वयमेवाङ्गीकृततया , विरोधाभावेन द्वयोरेकविपयत्वोपपत्तेश्च । एतेन श्वेताश्वतरोपनिषदीय, कैवल्योपनिषद्यपि, उमासहाय . परमेश्वर प्रभु त्रिलोचनं नीलकंठं - प्रशान्त " इति , प्रस्तुत्य शात्वा त मृत्युमत्येति नान्यः पन्या विमुक्त्य, इति. शिवासाधारणानेकपदोपादानेन तद्ध्यानस्यैव मुक्त्युपायत्वमभिधाय, तदितरज्ञानस्य तनिषेधात् :1. पुरुषसूक्तेपि ईशानामि, धानश्रुत्या - " तमेवं विद्वानमृत ..इह भवती " .त्यादिना - तज्ज्ञानस्यैव तदुपायत्व-प्रदर्शनात तदितरज्ञानस्य. निषेधाच. तत्रितयानुरोधेन नारायणज्ञानस्य तथात्वप्रतिपादिका : तदितरज्ञानस्य तथात्वनिषेधिका ..महोप; निपदपि - शिवपराङ्गीकार्येति... निरस्तम् । पुरुषसूक्तस्थेशानादि पदस्य शिवामिधानश्रुतित्वनिरासात् । तस्मान्नेकप्रमाणैर्नारायणपरत्वस्य व्यवस्थापनाचं-।। उदाहृत कैवल्यश्रुतेरपि विविक्तदेशे च मुखासनस्थश्शुचित्समग्रीव- शिरश्शरीरः । अत्याश्रमस्थ न्द्रयाणि निरुध्यमध्यास्त्र (व.) गुरुं प्रण.. म्ये "ति मुमुक्षुचितचिन्तनाद्युपायभूत-देशावस्थानादिक, निरूप्य- "त्पुंड---- रों के विरजं ..विशुद्धं विचिन्त्यमध्ये विशदं विशोकम् .. । अचिन्त्यमव्यक्तः मनन्तरूपं, शिवं प्रशान्तममूलं ब्रह्मयोनिः मिति, मध्ये गुरुप्रणामानन्तरं. विचिन्त्यरूपमननात्याक् . " यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसत्यः। तत्रापि, दहरं गहनं, विशोकं तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्य" मिति तैत्तिरीयमहोपनिषत्प्रतिपाद्य,-- विरज - रजस्सम्बन्धरहितं, विशुद्ध = तमोविदूर, पारिशेप्यात्सत्वगुणप्रधान:- विशद = यथावदुपासका प्रतिस्पर्ट, विशोकं = रजस्तमोगुणापाय-शोकरहितं. अचिन्य = साकल्येन चिन्तयितुमशक्य, अव्यक्तं यमवर्ष पूणते तेन. " । .

·परतत्वप्रकाशिका 71 -- . *- - लम्यः' इत्यादेस्स्वप्रसादरहित प्रत्यत्यक्तं, अनन्त = देशतः कालतो. गुणत: श्चापरिछन, अत्यय = देहुतो व्ययरहितं, शिवः = भरणाद्यमालरहितत्वेन परममङ्गलं, प्रशान्त वैषम्यनैधुण्येन सापेक्षत्वात् पुण्येन पुण्यं-लोकं नयती:- त्यादेश्च तचकर्मानुसारेण तद्विषयकोप-प्रसादकारिण,-अमृतं = मुमुक्षुप्राप्य- स्वरूप ब्रह्मयोनि में सकलज़गन्निदानचतुर्मुखकारण - 7 उक्तविशेषणानां , अन्य- त्रासम्भवान्नारायणमित्यर्थालभ्यं विचिन्त्य यथा--- "यस्य देवे पराभक्तिः. यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथितार्थाः प्रकाशन्ते. महा मन” इति श्वेताश्वतरमन्त्रात् ." कथयति. मगवानिहान्त्यकाले भवभयकातरतारकम् प्रबोधक " मिति --रामोपनिषद्वचनाच्च इटदेवतोपदेष्टुस्तध्येयंत्वेन त्रिलोचन- स्योमासहायस्य : नारायणाद्रो । जायते नेशान" इति - श्रुत्या -सर्गायसमये अविद्यमानत्वेन - नारायणोपनत्वेन चादिमध्यान्तविहीनत्वासम्भवात् । हीन शब्दस्य भावप्रधानत्वे , तथादिमध्यान्तहीन = आदिमध्यावसानेषु विगतं.- हैन्यमन्युनानतिरिक्त यस्मिन्कर्मणि तद्यथा स्यादिति ध्यात्येति क्रियाविशेषणम् । न्यूनाधिकाहित्येनेकप्रकार -- चतुर्मुखकारणनारायणादन्यं, विभुं = अंशतधि- दानन्दं, अरूप = विरुद्धरूपं, अंत एवाद्भुतमुमीसहाय परमेश्वर प्रभु प्रशान्त नीलकंठ त्रिलोचनं ध्यात्वा, मुंनिर्मननशील: = विचारशीलः, 'तमसः परस्तात् - प्रकृतिसंवन्धरहित समस्तसाक्षि = सर्वज्ञ, भूतयोनि = "येतो वा इमानि भूतानि जायन्ते 'येन जातानि जीवन्ती" त्यादेः समस्तभूतकारण चितित नारायणं गच्छति जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थ इति मननशीलस्य नारायणसा- क्षात्कारसम्पत्तिमुक्त्वा - यस्य वस्तुनो विशिष्य नारायणशब्देनानमिधानाचस्य नारायणत्वं फमित्यपेक्षिते तत्सिद्धये तन्य ब्रह्मादिदेवतात्मकत्वं साक्षाद्विण्य. मिन्नत्वं भूतभत्र्यसमस्तप्रपञ्चात्मकत्वमादित्वञ्च स ब्रह्म स शिवसेन्द्र" इत्यादिना "सनातन " मित्यन्तेन निरूप्य तत्साक्षात्कारांनन्तरं कः पुरुषार्थो भवतीत्यपेक्षायां "ज्ञात्वा ते मृत्युमत्येति नान्यः पन्या विमुक्तय” इति प्रथमतचिन्त्यत्वेनोक्तम् । तच्छन्दैन पगंमृश्य तन्मानंतदितरज्ञानयो झोपाय- - ·12 परतत्वप्रकाशिका - तन्निषेधावेदकन्वेनोत्कर्षपरतया योजयितुं शक्यत्वेन शिवज्ञानत्यैव मुक्त्युपाय- वे तदितरज्ञानस्य तन्निपेधे च तात्पर्याकल्पनात् ॥ अन्यथा 'हनुण्डरीके विरज" इत्यारभ्य ध्यास्त्रे! त्येतत्पर्यन्तमुक्तधर्माणामेकत्रिलोचनविषयत्वे। विचिन्त्य ध्यात्वेत्यनयोरन्यतरस्स मध्यशब्दस्य तथा शब्दस्य च वैयपित्तेः । 'आदिमध्यान्तविहीन' मिति विशेषणानुपपत्तेश्च । ' अमिहोत्रं जुहोति, यवाणु पचती" त्यादाविवार्थक्रमस्य बरूपत्वात् । त्रिशोचनध्यानस्य नारायण- विचिन्ताहतया प्राधान्यासम्मवेन न पाठकमो विवक्षितः किन्वर्थ एवेति ।। एवञ्च वाहताहपनिषदामुक्तरीत्याऽस्सदुक्तार्थ एवाजस्त्याच्दनुग्रहाय श्वेताश्व- तरोपनिषदपि तत्प्रतिपाद्य नारायणपरैव स्वीकर्तव्येति सहभाऽज्मादि सामान्य- शब्दाना " छागपशुन्यायेन " नारायण एव पर्यवसानमिति सुष्मृतम् ॥ नन्वशिखायां - सर्वमिदं ब्रह्म-विष्णुस्वेन्द्रास्ते संप्रस्यन्ते सर्वाणिचेन्द्रियाणि सह भूतै” रिति देवप्रमुग्वज्ञापनार्थ : नामग्रहणपूर्वकं ब्रह्म- विण्यादीनां भूतेन्द्रियतुल्यतया कार्यत्वमुक्त्वा फारणन्तु "ध्वेयस्सर्वेश्वर्य- सम्पनस्सर्वेश्वरश्शम्भुराकाशमध्यग” इति वाक्वेन फारमत्वोक्तिपूर्वकं तेषां न कारण कारणानामित मुख्यकारणत्वाभावौक्तिपूर्वकञ्च' शिवस्य ध्येयत्वाभिधानेन साक्षादेव सर्वकारणत्वं प्रतीयते । एवञ्च नारायणाच्छिवस्येवं शिवाद्विष्णु- शब्दितत्य नारायणस्यापि श्रुत्या कार्यत्वावगमतौल्यात् । तस्य च युगपदसम्भवेऽपि देवदत्त यमदतयोरिव कालभेदेन , सम्भवात्कारणवाक्य- गतसब्रह्मादिशब्दाना 'छागपशु' न्यायेन कर्य नारायण एव पर्यवसानम् । नहि कार्य-कोटेप्रविष्टो नारायणस्सकलजगत्कारणभावं भजत इत्यभ्युप- गमा है म् । तधासत्यविशेषेण शिवस्यापि , तदभ्युपगमप्रसङ्गात् न च विष्णुशब्दितत्य नारायणस्य शब्दतो न शिवजन्यत्वं प्रतीयत इति वाच्यम् । तथापि " ब्रह्मविष्णुरनेन्द्रास्ते सप्रसूयन्त” इति श्रुति: प्रतिपन्नकार्यवानपायान् । 'अपरिमिताधिकरण' 'न्यायेन 'ध्यायीतेशान- - , ·परतत्वप्रकाशिका 78 4 "एको ह वै प्रध्यायितव्य' मिति सन्निहितवाक्यप्रतिपन्नेशानशब्दितशिवम्यैव विष्णु प्रति कारणत्वौचित्याचेति च उच्यते ॥ इत्यथर्वशिखायाम् --- 't ध्यायीतेगानं प्रध्यायितव्य " मिति ध्यानवियवगमा विभ्यपेक्षितप्राशस्यमम पंकतया कश्चिदर्थवादो मृम्यत इति “समिदं ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रा" इत्यादेरर्थवादत्व तायदावश्यकम् । “विरोने गुणवादस्या” दिति न्यायेन रुद्रशस्तिस्य शिवन्येशानशब्दितात्स्वात्मन एव प्रसूतेविरुद्धत्वेन तदशे अस्य गुणवादत्ववत् “ नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायते नारायणादिन्द्रो जायते," नारायण आसीन नसा नेशान " इति च सर्गाद्यसमये नारायणादब्रह्मोत्पत्यनन्तरमुत्पन्नत्वेन प्रतिपन्नस्य शिवस्य तदैन नारायण प्रति ब्रह्मेन्द्री प्रति च समस्तकारणत्व. निरोधात् । तदशेऽपि गुणगदत्वमावश्यकमेर । मन्त्रस्य सतोऽप्यस्य वसन्ताय कपिञ्जलानालभत" इत्यादेरिवार्थरादरूपत्वं च नानुयपन्नम् ॥ एक्श्च सोम पवते जनितामतीना • जनितादिवो जनिता पृथिया जनिताग्नेर्जनिता सूर्यम्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णो". रित्यादिवत् " अनुषुभो वा इमानि भूतानि जायन्ते अनुष्टुभाज्जातानि जीवन्ति अनुभ प्रयत्यभिसविशन्ती” त्यादिवञ्चासम्भवदर्थकत्वेप्यत्याभ्युदयार्थमसमवेतगुणादि प्रकाशन द्वारा मन्त्रत्वेनाप्युपयोगोपपत्तेश्च । सनरेतस्यापि समरेतविशेषण स्याभिधान मन्त्रश्रुतविशेषणविशिष्टरूपप्रकाशनमभ्युदयकारीति नियमादृष्टार्थ- मित्यमर्थश्च अवचनापामितरार्थ प्रयुज्यत इति नावमिकाधिकरणे ,स्थित इति न काचिदनुपात्ति ॥ तथा च तस्य प्राशस्यपरत्वेनैव प्रवृत्तया तत कथ ब्रमविण्यादीना शिमगदुत्पत्तिसिद्धि ॥ किञ्च "ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते सप्रसूयन्त " इत्यतो विष्णुबहाणोर्न कण्टत. शिवजन्यत्वं प्रतीयते । तदुपस्थापकशब्दाभावात् । किन्तु सनिध्याकाक्षा वशाप्रतीतस्य जनकत्व फल्प्यम् । न चान तत्कल्पनमुपपद्यते । “एको ·74 परतत्वप्रकाशिका. ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानः । तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोजायत तत्र्यक्षः . शूलपाणिः पुरुषो जायत । नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायते" इति हि वाक्यम् । ततः सर्गाद्यसमये शिवब्रह्मविष्णूप्रति " ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त" इत्यतस्सन्निध्याकांक्षारूपप्रकरणादिकल्प्यस्य जनकत्वोपस्थितेः प्रागेव तस्य विश्वपरपर्याय-नारायणजन्यत्वावगमात्कथं ततस्तयोशिशवजन्यत्व- सिद्धिः ॥ सनिधिप्रकरणाभ्यां वाक्यस्य प्रबलत्येनोदाहतवाक्याच्छिवस्य नारायणजन्यताया एव सिद्धः ॥ न च सर्गायसमये नारायणकार्यत्वेन वाक्यमतिपत्नस्य शिवस्य तदैव नारायणकारणत्वे संनिध्यादिकं प्रमाण युज्यते । संनिधिप्रकरणाभ्यां वाक्यस्य यकीयस्त्वं श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां “समवाये परदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षा " दिति तारीयाधिकरणे स्थितम् ॥ केचित्तु अथर्वशिखावाक्यमिदं न स्वयं कस्यचित्कारणत्वविधायक " ध्यायीतेशान" मिति विधिप्रत्ययसमभिव्याहारेणास्य ध्यानविधिपरत्वाव गमात् । उभयविधिपरत्वे वाक्यभेदापत्तेः । तथा च श्रुत्यन्तरेषु सुवालोपनि- पदादिपुःच.नारायणस्यैव कृत्वजगत्कारणत्वप्रसिद्धः । " कारणं तु ध्येय इति कारणपदस्य बाधकं विना औत्सर्गिकतात्पर्यविषयतया क्लृप्ततत्परत्वत्या. गायोगेन स्थिते तत्परत्वे तत्सममिठ्याहृतेशानशम्भ्वादि शब्दोऽपि तत्पर एव ीकार्यः । न चैवं ईशानपइसमभित्र्याहतविधौ लक्षणापत्तिः । बांधकसत्वे सोमेन यजेते" त्यादाविव विधित्वेऽपि लक्षणाश्रयणादीशानशम्म्यादि पद वाच्यस्य शिवस्योक्तरीत्या कृत्लजगत्कारणत्वानुपपतेः । तप्परकारणपदसम. मिव्याहतेशानादिपदानामपि नारायणपरत्वावश्यम्भावात् ॥ न चैवं विधि- वाक्यगतेशानादिशब्दस्य नारायणपरत्वेऽपि वाफ्यशेषगत ब्रह्मविष्णु. सुरेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त" इत्यत्र विष्णुशब्दितस्य तस्यैव तजन्यत्वप्रसाः । सन्निध्याकांक्षाबलादिति वाच्यम् । तस्य शिवपरत्वेऽप्येतद्दोषसाम्यात् । रुद्र. शब्दस्यापि शिववाचित्वात् । न च तस्य शिवपरत्वपहे वाक्यशेषावगत सदस्य ·परेतत्वप्रकाशित 16 ब्रह्मविष्णुवगुणभूतमूर्तित्रयान्तर्गतत्वेन विध्ययगतेशानादन्यतया न तजन्य- त्वानुपपतिरिति वाच्यम् । विष्णुशब्दितस्याप्युक्तरीत्या ब्रह्मरुद्रवद्गुणत्वासम्भव- स्योत्तत्वात् । विष्णुशब्दार्थस्य दशब्दार्थवदन्यत्र सम्भवात् । विधिगते. शानशब्दस्य नारायणपरत्रेऽपि वाक्यशेषगतविष्णुशब्दस्य भक्तमौलभ्यार्थ- तदवतारविशेषपरत्वसम्भवेन तस्य तज्जन्यत्वोपपत्तेश्च । अत श्रुतिपु नारायणा- तिरिक्तम्य कापि कृत्लजगत्कारणत्वप्रतिपादनाभावान्नारायणस्य च सुघालोपनिए- दादिपु प्रलयनिरूपणप्रकरणेवेव महुधाभ्यासेन अनन्यसाधारणनारायणशब्देन कृत्स्त्रजगत्कारणत्वप्रतिपादनाच सर्वकारणमाक्याना "छागपशु" न्यायेन तवैक नारायणे पर्यवसानमित्याहु ॥ तथा नारायणत्य कृतजगत्कारणत्वे मनु "आसीदिद तमो भूतम- प्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रायमविज्ञेय प्रसुप्तमिव सर्वत ॥ ततस्वयम्भूभंग वानंव्यक्तो व्यञ्जयनितम् । महाभूतादिवृत्तौजा प्रादुरासीचमोजुद ॥ योसावतीन्द्रियग्राह्य सूक्ष्मोऽव्यक्तम्सनातन । सर्वभूतमयोचिन्त्यम्स एवम्स्वय- मुहमी ॥ सौमियायशरीरात्वासिमक्षर्वि विधा प्रजा । अप एव सस दौ सामु वीर्यमवासृजत् । तदण्डमभवद्धम सहस्रांशुसंमप्रभम् । तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सलोकपितामह ॥” इति जगत्कारणानहानिदानमवि- शेषणोत्तवा तम्य प्रसिद्धशिवायन्यत्वज्ञापनाय "विष्णुर्नारायण" इत्याधभि- धानसिद्धरूढिकस्य थोर्गेनापि भवति नारायणे प्रवृत्तिरिति वक्तु नारायण- नामावयवार्थमाह " आपो नारा इति प्रोक्ता आपो व नरसूनव 1 ता यढम्यायन पूर्य 'तेन नारायणम्स्मृत तथा योगयाज्ञवल्क्येऽपि "विष्णोरायतन बापन्सन्त्यय प्रति उच्यते । तस्यैव सूनवस्त्वेतास्तमाचासु च सस्मरे" दिति नामावयवार्थमाह || " इति ॥ - ·76 परतत्वप्रकाशिका " तथा भारतेऽप्युक्तम् "नराज्जातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः । तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणस्मृत" इति ॥ नारदीये षष्ठाध्याये नारायणस्य सकलजगजन्मकारणत्वे ब्रह्मवचनम्- "अस्माकं जगतां नाथो जनिता पुरुषोत्तम" इति ॥ नारायणस्यैव पुरुषो- समत्वम् - " द्वाविमा पुरषौ लोके क्षरश्चाक्षर एवं च । क्षरत्सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः” इति गीतावचन- प्रसिद्धम् ॥ तथा गीतायां भगवतश्श्रीकृष्णस्य वचनम् - "अहं सर्वस्य प्रभवो मरस्सर्व प्रवर्तत" इति.॥ तथा विष्णुपुराणे पाराशरसचनम् - “यथावत् कथितो देवब्रह्मा प्राह ततः परम् । परावरेशं शरणं व्रजध्यमसुरार्दनम् ॥ प्रधानपुंसोरुभयोः कारण कार्यभूतयोः । प्रणतार्तिहरं विष्णुं स वश्रेयो विधास्यति ॥ एवमुक्त्या सुरान्सर्वान ब्रह्मा लोकपितामहः । क्षीरोदस्योतरं तीरं तैरेव सहितो ययौ ॥ स गत्वा त्रिशैसर्वैस्समुपेत्य पितामहः । तुष्टाव वाग्भिस्स्पष्टाभिः परावरपति हरिम् ॥ यं नायं भगवान्ब्रझा जानाति परमं पदम् । तं नतास जगद्धाम तत्सर्वगतमच्युतम् ॥ एष ब्रह्मा तथैवायं सह स्दैस्त्रिलोचनः । सर्वादित्यैस्सम पूपा पावकोऽयं सहाग्निमिः ॥ अश्विनी वसवश्येमे सर्वै रेते मरुद्गणाः । साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश्चायमीश्वरः ॥ प्रणामप्रवणानाथ दैत्यसैन्यैः पराजिताः । शरणं त्वामनुप्रातास्सर्वे वै देवता गणाः ॥ प्रणम्य प्रगतास्सर्वे संक्षोभस्तिमिरेक्षणाः । तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं पितामह-पुरोगमाः ॥ इत्येवमादीनि परस्सहस्रवचनानि नारायणस्य कृरूजगत्कारणत्वाद्यनन्य. साधारणधर्मावदेकानि तत्र तत्र प्रचरहवस्थानि यद्यप्यन लिखितुं सुलभानि । तथापि अन्धभूयन्त्यभयान्नामाभिलिरिक्तानि । स्वयमेव बुद्धिमगिरनुसंधेयानि ॥ " ·परदनका 77 ܝܚܢ यद्यपि पुराणेषु अगादि सृष्टिककर गेष्वेव शिवस्य जगलारण पहुवा प्राचिरम् । तथापि “निरो गधिकरण" न्याये। सोलण-नारायणकृत- जगकारण-वप्रतिपदनारप्राय हानेकश्रुतिविरोधेग आदिपुराणचनानि अन्यथा नहानि । न याधुतराण्यायिंतत्र्यानीति न तद्विरोशिकावकाशः ॥ एतेन "सङ्कीर्णा मासिकाश्चैव राजसास्तामसान्तयें” ति मात्स्यपचनेन तउद्गुणसमवेतोनेकहेतुत्वेन ततकत्यानां सङ्कीर्गसात्विराजसतामसत्र्यपदेश- 'विश्यवमुक्त्या, तत्रै "यसिन्कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा । तस्य तस्य तु माहात्म्य' तत्स्वरूपेण वर्ण्यत " इति तत्पुराणानामपि प्रकृति- 'गुणसमतोद्रेकहेतु' तत्त्कल्पेषु तथावि गुणवद्रमंप्रोक्तत्वेन कल्पवत्तव्यपदेश- 'भारतवमुक्त्वा तवैवाने - अग्नेश्शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्यते । राजसेषु च माहाल्यमधिकं 'मणो विदुः । सङ्कीर्ण सरस्वन्याः पितृणाञ्च निगद्यते 'सात्त्विकेबय कल्पेयु माहास्यमधिक हरे ॥ तेष्वेव योगसद्धिा गमिष्यति 'परां गति मिति'ब्रमविष्णुशिवादीनों परस्परोत्कर्ष प्रतिपादयता तत्परमाना तत्तत्काभेदप्रवृत्त-तचद्दे वनोत्कर्प विषयतया 'विरोधाभादमभिप्रेत्य प्रामाण्य- व्यवस्थापनात्तुल्यन्यायेन ब्रमविण्यादीनां जगत्कारणवरूपोत्कर्षप्रतिपादकोदाह- 'तानेवेश्रुतीनामपि तत्तत्कल्पभेदप्रवृतजगत्कारणत्नादिरूपपरस्परतच्दे वनोत्कर्ष. विषयत्वेन विरोधपरिहार-सम्भवात् । तत्त्परिहारमुखेन मुख्यार्थत्यागेव प्रामाण्योदाहरणसम्भवेन तासामेविषयत्यसिद्धये तत्तकारणवाफ्यगतनव- देवतासाधारणतत्तच्छक्तनमनारायणेशानादिर्शनानां अन्यरिगगुशिंवाद्यन्यनमेषु जगकारणचे (जगत्कारणचेन !) 'स्वाभिमंते तांदेवतामात्रेऽन्यथोपान- विरोधारिहाराय ' नाप्रामाणिकलक्षणाङ्गीकारो युक्त.' । न हि ममेव ध्ययस्थया ततदेयतानामुत्कर्षाभ्युपगम', विनाऽपि तत्करिणवा न्यानो तद्वत- नारायणेशानादिपदलक्षणा विना स्वाभिमौकदेवनामात्र विषयवं पादमिति निरस्तम् ॥ . -- “तव - 3 ·78 परतत्वप्रकाशिका M उकरीत्या कृलजगत्कारण य नारायणातिरिक्ते सर्वयानुएपनत्वेन तस्य तत्कलामयम्नदेवतोपरूपयायो । विचैव सति अनेकम्वतन्त्र. चेतनरू राजाकारणाङ्गीकारा ति । न चेगपति । गौरवात् । एकम्यैव त मावे लाया । “सदैर सोन्येदमे कमेवाद्वितीयमात्मावारे मेकमेवाम आसीत् । धागा भूमी जयन्देव एक इत्यादी जगसर्जनादिविषयव समानजातीयद्वितीयराहित्यपजगल कपरफैशनानुपात्तेश्च । तथाविधानेक. जगकङ्गीकारे तन्कारण रूपरमलश्णातिव्याप्यापते । न तत्समचा- भ्यधिकच दृश्य" इति तत्समाभ्यधि कराहित्यावेदकश्रुतिविरोधापत्तेश्च । अन्यथा तरकारणास्याना ततानेककल्लभेदप्रवृत्ताकाशादिजडचेतनात्मक- स्वतन्त्रानननगरसारण पर नया विरोधपरिहारस्य सुरूरत्वेन मुख्यार्थत्यागेनैव तेषा प्रामाप्योपादनसम्भन परशिवम्पतथाविधैकनगत्कारणविषयवसिध्यर्थ सम- न्मयाध्यायोकन्यायें । तत्तु समन्वया" दित प्रतिशतस्य सकलकारणवाक्याना समन्वय और वक्तव्ययेन • समन्ययाध्यायानारभप्रसङ्ग । तदनारम्भे च तेषा विरुद्धार्थत्वासक्तैरेवाभावेन तपरिहाराय द्वितीयाध्यायानारम्भप्रसङ्गश्च । किश्च नारायणेशादीना ताकमोदे जाकारण मादिगोकर्पव्यवधाकविकारे धाता यथा पूर्वमक पय” दिति श्रुत्या पूर्वप्रवृत्तानेककल्पमेदे'कस्यैवान्यू नानतिरेकेण जग मर्जकचप्रतिपादनानुपति ! भागविणुपुराण्यो " सत्व रजस्तन इति प्रणा नैर्युक्त पर स्प एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरीविरश्चहरेति समाश्ययास तर खलु सत्यतौ नृणास्य ॥ सृष्टिस्थित्यन्त फारिणी ब्रावि गुशिवालिकाम् । स सज्ञा याति भगवानेफ एव जनार्दन ॥" इत्यादि सष्टिकर्तृवादिप्रवृत्तिनिमितान्याढाय अपविण्यादिशब्दाना " महान् प्रभः पुरातत्वत्यैप प्रवर्तक " इति महापुरुपशबस्स शुद्धसत्वगुणप्रवर्तकत्वेन विष्णुविषयत्वावदनवत् " पुरपो ह वै नारायण " इति श्रुत्या केवलपुरप- शब्दस्यापि विष्णुविषयत्वावेदनात् । पर इति विशेषणालेनापि नारायणाति- रिक्तस्स परमपुरुषत्वाभावेन " पर पुरुष एक, एक एव जनार्दन" (इति) " ·परतत्वप्रकाशिका 79 'प्रतिपरपुरुषजनार्दनशब्दाभ्या प्रतिपादिविष्णुसशात्वोक्त्यनुरोपेन समरिक- वारकाव्दाना लक्षाा दिव शत्तमा विगुविषयवसम्भनेन तत्समभिव्याह . कारणवाक्याना पनवाधक विना एकविष्णुविष्यल्पत्यागानुपपत्तिश्च । उपमेय सकरेऽपि राष्टिकर्तृन्याधुपावीना असाकर्येण नमविण्यादिपप्रवृत्तिनिमिवो- पाते । न ह्यनयो गतिविष्णुपुराणवचनयोरक्तप्रवृत्रिनिमित्तत्वप्रदर्श-मुग्न ब्रह्मविष्णुशिवाचिपदाना शक्तिपाहावं मुटप्रतिभास वाधक विना त्यागार्हम् । तस्मात्ततत्कारणत्वप्रतिपाइनपरवाक्यानामविरुद्धार्थत्वस्य त्वदुक्त व्यवस्था विनैव सूपपावत्वेन तदनुरोधेन तेपा कल्पभेदप्रवृततत्तजगत्कारणत्यादि- विषयतया न विरोधपरिहार ॥ अत एव पुराणानामपि कल्पनेत्प्रवृत्ततत्तदेव- तोत्कप विषयतया विरोधाभावसम्भवाचादृशोत्कर्प विषयतया तेपा प्रामाण्यमुप- पादयितुमुदाहृतमात्स्यवचनेमुसन्दर्भप्रवृत्तिरिति निरस्तम् ॥ ब्रह्मद्रयोर्विष्णुवत्स्वातन्त्र्येण कृत्लजगत्कारणत्वे मानाभावात् । तद- धीनजगत्कारणत्वे च विरोधशया एवानुदयात् । किञ्च पुराणाना स्वातन्त्र्येण ब्रह्मद्रजगत्कारणत्वप्रतिपादनपरत्वे " मजामि तन्नियुक्तोऽह हरो हरति तद्वश । विश्व पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिध” गिति भागवतद्वितीयस्कन्धयनाचने नान्याधीनतया सर्जकन्यसहृतत्वप्रतिपादनानुपपत्ति । किञ्च ब्रह्मरुद्रयोविष्णु- वत्स्वातन्त्र्याभ्युपगमे महाभारते "ब्रह्मास्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपोधन इत्यारभ्य “एकविंशतिस्त्पन्नास्ते प्रजापतयन्मृता । तस्य देवस्य मर्यादा पूजयति सनातनी " मिति तयोर्दक्षमन्वादिवनारायणलमर्यादानुरति मोहित विरोध ॥ तव "एता द्वौ विसुधेश्रेष्ठौ प्रामोजी मम | मया दशित पन्धानों सृष्टिसहारकारको ॥ एप लोकगुस्सा जगदादिकर प्रभु । एष माता पिता चैव युप्नाके प्रपितामह ॥ अन्यैर जानुजी रुद्रो ललाटातु सस्थित । मयानुशिष्टो मविता सर्पभूतपरप्रड" इति वचनसन्दर्भप्रतिपन. नारायणप्रसादकोरनवत प्रदर्शितपथत्वोक्तिरस्मर्जकत्वसहृतत्वादिविरो यश्च ।। तस्मात्पुराणानामपि सता प्रत्यक्षश्रुतिविरद्धार्थत्त्वे प्रामाण्यसम्भव भंड्यन्तरेणै ·परतववाशिवा प्रतिपाइयितुमेमोडामाराव सन्तभववृत्ति रेत्येव वाच्यम् । न तु तपा प्रत्यः पुतनिद्धार्थनेऽपि 'व्यपस्थया प्रामाण्यमुपपादयितुगिन्या त्वम् ।। तमा च मनुः " या बेटायाम्म यो याश्च काच कुहल्यः । सर्गस्ता निकलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि तान्मृताः” इति । न हि वेढ्यातत्वं वेद- विरुद्धार्थत्यादन्यदस्ति । एतेनैव " त्रयस्ते फारणामानो जातास्साक्षान्महेश्व- रात् । चराचरस्य विधस्य सर्गस्थित्यन्तहेतवः ॥ पित्रा नियमिताः पूर्व त्रयोऽपि वियु कर्मसु । बमा सर्गे हरिस्त्राणे पल्लहरणे पुनः ॥ तथाप्यन्योन्यमात्तर्या- दन्योन्यातिशयार्थिनः । तस्मा तोरयित्वा तं पितरं परमेधरम् ॥ ब्रमनारायणी पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेसृजत् । कल्पान्तरे पुनर्बमा रुद्रविष्णुजगन्मयः ॥ विष्णुश्च' भगवान् द्धं ब्रह्माणमसृजलुनः । ततत्कल्यान्तवृतान्तमधिकृत्य महर्षि मिः ॥ प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवः । तत्रात्कल्यान्तवृतान्त- मधिकृत्य महर्षि भिः ॥ पुराणानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्यती" न्यादीनि साझादेव तत कच्चमादाय तेषां जगत्पत माधुर्का व्यवस्थाप्रतिपादनपराणि शिव पुराणपचनानि निरस्तानि ॥ एतराणपचनसन्दर्भार्थस्य विष्णोः । द्रो- सनस्वस्य प्रचुरदपत्थश्रुतिसन्दर्भेनु कापि प्रतिपादनादर्शनेन तस्य निष्प्रमाणक- 'स्वात् । न हि विष्णो मन्द्रोपनत्याशिवादिकां कां ? कामपि श्रुति पश्यामः । " सर्वमिदं नमवि गुम्नेन्द्रारते सम्प्रसूयन्त" इत्यधर्मशिखावाक्यस्यनमविष्या- दीनां शिवजन्यच प्रतिपादनाल्यामभपस्यो पात् । न च स्मृतिपुराणादीना नित्यनिदोश्रुतिवत् स्वातव्येग. प्रामाणभा. वोऽस्ति । येन तेषा स्वतन्त्रप्रमाणपूलत्यमनादृत्याविगानेन तद्रुक्तोऽर्थन्सोप्या दतंत्र्यः । ततश्च स्मृतिपुराणादीनां परस्परविरोरे यत्र नित्यनि: श्रुत्यादि- स्वतन्त्रप्रमाणनूलचं दृश्यते तदर्थ एवादर्तव्यः । नान्यः । एवञ्च कध तदहि. तानामुदाहृतशिवकृतजगत्कारणत्वप्रतिपादकानां शैवादिपुराणानां. प्रत्यक्षश्रुति विरुद्धार्थीनां तेषां तठकल्प्रवृत्तशिवायुत्कर्प विपयतया व्यवस्थाप्रतिपादनशिव- पुराणवचनसन्दर्भस्य च स्वार्थ प्रामाण्यसिद्धिः । एतेनैव नित्यनि: श्रुतिप्लेव ·परनत्वप्रकानिधा 81 हिरण्यगर्भन्यमवर्तताग्रे भूतम्य जान पतिरेक आसी" दिन्यादी हिरण्यगर्भ ये मन्यैव तथा "टेवा हवै स्वर्ग लोकन्गमन् ते देवा रुद्रमपृच्छन को भगनिति । सोरसीदहमेफ प्रथममास व मि च भविष्यामि चे" त्यादौ स्वक्स तथैव 'नैवेह किञ्चनाग्र आसंदमूलमन्नधारा इमा प्रजा प्रजायन्ते दियो देव एको नारायण । एको ह वै नारायण आसीन्नब्रह्मा नेगान " इत्यादी नारायाण यै वे कम्य जगत्कारणत्वप्रतिपाइन्दर्शनात् । तत्कशब्दस्य एकत्वसङ्खयापरत्वा- ङ्गीकारे तल्लाभयैकवचनेनैव सम्पादनाद्वैय्यर्थ्याप्ते । एक शब्दोऽय वैय्यर्थ इति चेत्यर्थ ” इति नहाभाष्यरचना " देके मुख्यान्य केरल" इत्यभिधानाच्च । तस्या सहायार्थपरत्वे मुख्याथपरत्वे वा स्वीकार्ये हिरण्यगर्भादितत्तद्देवता जगत्कारणप्रतिपादनपरोदाहृतश्रुतिवाक्याना युगपत्तुल्यवतन्मुख्यकारणत्वप्रतिपादन परत्वासम्भवादसहायत्वप्रतिपादनपरत्वासम्भाच्च ॥ प्रसततद्विरोधपरिहाराय पोडणारहणवत् ‘यास्थितरितार्थत्वस्यावश्यक वात् । स्थिते हिरण्य गर्भादीना नर कल्पभेदेन जगत्कारणचायु पर्प तया तथाविषयवन्यायकतिमूल- स्वसम्भवेन तत्तद्देवोत्कर्ष प्रतिपा काना शेवादिपुराणाना तट्यपस्थितार्थप्रति. पादनायोबाहृतशैवादिपुराणवचन सादर्भस्य तथाविधोदाहृतमात्स्यश्चनसन्दर्भस्य च निष्यमाणकत्वभावाक्थ न तदुत्तार्थ आदर्तव्य इति निरस्तम् ॥ गोपुरप्राकारादि महासर्येषिर भूपरादिरूपनगल्लक्षणमहाकाबपि युगपदेव समुच्चयेन मुख्यानेककर्तृकन्वरूपसम्भवेनोबा श्रुतिगतेकशब्दस्य मुख्यार्थपरत्वे विरोधशङ्काया एगनुदयेन तच्छू तवाक्याना ग्रहणाग्रहणवाक्य. वयवम्धितविकल्पार्थत्वायोगेन तादृशाथार शेवपुराणादिनूलत्वासम्भवात् । विञ्च "न ब्रह्मा नेशान" इति श्रुतावविशेषेणैर सर्गायसमये ब्रमरुद्र- मेरमत्वेन प्रति पन्नयोस्तदैव समुच्चयेन कृत्लजगपतिनारायणतुल्यतया कथ. मुख्यकर्तृत्वसम्भव ८ ॥ ननूदाहृतश्रुतिवाक्येयु एकशब्दस्य मुख्यार्थपरत्वे नियामकाभावात् । समासनजातीयद्वितीयराहित्यरूपैकत्वपरत्वे राघावादपरिपेयश्रुतितात्पर्यस्य ·. 83 परतत्वकालिका 1 यायमात्रनिपतितत्वात् । कपिञ्जराधिकरणे' तथैव व्यवस्थापनात् । तस्य ताशैरुत्यपरत्वमेव न्याय्यम् । एवञ्चोदाहलकारणवाक्यानां कथं न परस्पर- विरोषः । कयं च तया सति हिरण्यगर्भादीनां त्रयाणामपि युगपन्समुच्चयेन कृतजगत्प्रतिस्वतन्त्रकारणत्वसम्भव इति चेन्न । नारायणवत्योः सर्गाचसमये सचाभावेन तत्तुल्यता स्वतन्त्रकारणासम्भवस्योक्तवात् । अपि चोदाहत. कारणवाक्यानां स्वातन्त्र्येण हिरण्यगर्भायनेकजगकारणमतिपादनपरत्वे " सर्वे वेदा यबैकं भवन्ति। ।," "वेरने रहमेव वेद्यः ।," "स, वेदा यत्सदमा मनन्ति ।" "वय सबै रहमेव वेद्यः ।," "वेदे रामायणे 3 पुराणे भारते तथा । आदायन्ते च म-ये च विगु सर्वत्र गीयते " इत्यादि सर्ववैदिकविष्णु- निम्त्वपत्ति गदकश्रुतिस्मृत्यायनेकविरोधः । न चैपमुदाहृतकारण पाक्यस्य (स्य) 'हिरण्यगर्भादिपदानां मुख्यकारणभूकनारायणपरत्वाङ्गीकारे लक्षणाप्रसङ्गो दोप शते वाच्यम् । “यो देवानां नामश एक एव , श्रीव वाचः परमं व्योम । सयं रजस्तन इति प्रमलेगा: युक्तः परपुरुष एक इहास्य धत्तं ॥ स्थित्याइये हरिविरिंचहरे नुतिः संघाताः ।, सृष्टिस्थिन्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णु शिवात्मिका ! 'स संज्ञां याति को ' भावाने एष जनार्दन" इत्यादिश्रुति- स्मृतिभिस्तेषां मुख्यतो विगुवाचकत्या वेदना ॥ किंच "सरे वेदाःयत्रैक (की) मवन्ती” त्याद्युदाहृतश्रुत्यादिमिः सर्ववेदानामेकावण्यत्वेऽवधारित तनि- हाय कारणवाक्यगतहिरण्यगर्भादिपदानां स्वतन्त्रजगत्कारणभूतैकनारायणपर- स्वस्य लक्षणां विनानुपपत्तेः । तेगां लक्षणया : तपरत्वस्य स प्रमाणवेनादोप. खात् । सर्ववेदैकनिठान्यथानुपपत्तेरेव लक्षणाचीजत्वात् । ܝܕ 1 कपिजलाधिकरणम् । मी. अ. 2 स्वतन्त्रकारणत्वस्यासम्भवस्योक्तत्वात् ।। 3 सर्व वेदा यत्र एकी भवन्ति ॥" 4 हरेति मज्ञाः ॥ 5. विष्णुवाचकताबेदनात् । 6 । लमणतया।

·परततप्रकाशिका . . 11 नु मैत्रायणीयोपनिषदि. “अथ यो ह खल वास्स र जस्तोसौ ब्रह्मचारिणः यो यं ब्रह्मा, अर्थ यो ह खलु वा सात्विकोशन्सतो ब्रह्मचारिणः १थ यो यं विथ यो ह खलु कास्य तारे सोशः सो सौं- प्रचारिणो यो ये र" इति वियोरपि ब्रहार कर परमामाशयामिधानेनाविप्राधान्याये गात् । तयोरिव तस्यापि जगतातिन रंगत्व संभवत ति तिवाद । विश्च कस्मिन्त्रामें मम हतीयांश स्ति, तदेवावर्गच्छं त्वं मम जोशसम्भ वम् । जीदलके जीवभूतस्सनातन इत्यादविवाशशब्दस्य वर दिभ- मांशेऽपि प्रयोगात । एते स्वशिकला गुसः इत्यांदावमिनाशेऽपि तस्य प्रयोगात् । ब्रह्मरुद्रयोश्च सयसमय नारायणवत्वेन सज्जन्यत्वेन च तदमि- मांशवायोगात । जगपति कारणत्वासम्भवेऽपि विष्णुशब्दिततदंशस्य तव मतारण यो नि दि षष्ठे प्रपाटके विश्व में नामपा भगवतो. विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणों वानस्य रसः प्राणस्य मनो विज्ञनि मनसा मानन्द विज्ञानस्येव विदवाणियाप्रमनन्स्वान निगन्यांनानन्द मतीति वायन विजया मुल व सास्तीष्टियन नियोग्यतयों विष्णुतनन्द- इत्त्वा तत्रैव प्रणवदियायां यच्छन्दस्त्वरिति यदस्य गर्न तया-तमभयमा- नन्ददृप्तं सुसि रमचलममृतमच्युत प्रर्व विष्णुसंक्षित साधारधाम ति विवि परमाभिनाशत्वोपदिय शल्य तृसत्वर मिरल्याचलवासा वार र अपत्यसर्वाधारधांवरूप त्वोपन्यासन मिशन- EASE सिद्धः। न तस्य पुस्खजगातिकतन्त्रकाप हानिः । नहि.सास्नादय भिकाय विष्णोद्भितांश () मामललाधारणाशर प्रतिपाद्यत्वमीमात्रा पगमाहम् । अन्यथोदाहतमंत्र ससा -प्रणवविद्यास्तवस्य विष्णो रतिभूतपरमात्मासाधारणांशशब्द तिपादन्सुरेन तदत्यन्तामिनोश- चप्रतिपादनपरत्वाभावे, तत्रैव. सप्तमे तमभयमान्दतृप्त सिस्थिरमचरममृतं.:-भव- विष्णुसंहितं सर्वाधार धामे " ति धामे " ति विष्णुसंहितेशः दभ्यासाभावप्रसङ्गात् ।।? मैत्रायणीयोपनिषदश्च परवस्तुप्रस्तावेषु तत्र तत्र . . I RE ·81 এসোশিকা . --- " अमृतमच्युत प्रा विष्णुसहित साधार धामे" इति विष्णुसज्ञितेंशे पुनः पुनर्वचनान विश्वन्यपरत्वशकायकाश । किञ्च विष्णोरिव रुद्रस्याप्यभिन्नाशत्वेन जगमति स्वनामरणत्वे - 'अहमे स्वयमिर्द वदामि', 'जुष्टं देवेमिस्त मानुपेमि ।', 'य कामये त तयुगं कृणोमि तं ब्रमाण तमूपि तं सुमेधान । अहं दाय धनुरातनोमि ब्रह्माद्विषे शरवे हत वा 3 | अहं ,जनाय समद कृणोम्यह धावा पृथिवी माविवेश । अह सुवे. पिनरमस मूर्धन् ॥ इति श्रुती प्रमरुदादि पदव्या अमण्यपीनयोक्ति अभाणीजन्यामजन्यत्वोक्तिधन स्यात् ।। न चैपमम्मृण्या नसरुद्रादिपदवीमात्रदातृत्वे नारायणस्वास्न्यापत्ति । तस्या अपि मम योनिरप्स्वान्तत्समुद्र' इति तदास्यशेपे समदान्तस्यत्वलिशावमित नारायणकारणकन्यप्रतीत्या सदनापते । अस्य देवस्य मीळ्हुषे (पो) क्या विष्णोरपस्य प्रमते हविर्मि । विदेहि रुद्रो रद्रियम् महिलेचा (या) शिष्ट वर्तिरधिना विरांवत् । तब श्रिये मलो मर्जयन सदा यो जनिमचार- चित्रम् ।', 'पदं यद्विष्णोरम निवीयते न पासि गुरु नामगोनो। इति दस विग्वाराधनलब्धमहिमत्वं नामोपासमत्वावेदनात् । विष्णोषि वस्थानन्या. पीनवाभ्युपगमे तद्विरोधश्च । 'यत्पादपहजरजस्लपन महान्तो वाञ्छत्युमापति. रिवात्मतमोपहन्त्यै ।। इति थी भागवतेऽमि उमापतेरात्मतमोपहत्यर्थ विष्णु- पत्नीपादपानरजस्लपनामियेकवे दृष्टान्ततया उपादानाच (उपपादनाच) छद्विरोध किच विष्णोशस्द्रतुल्यत्वे "परो मात्रया तन्वा प्रधान न ते महिनावमन्वन्नुवन्ति । न ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिम्न परम समाप ।' इति विग्वितरदेवताना तम्महिमराहित्यामिपान तस्येतरालभ्य. महिमत्यामिधान न स्यात् । न च विष्णुमुखा वेदै वान्दोमिरिमान्लो. कानांजप्यमभ्यजम निति विष्णुज्यस्य तदितरदेवजयवच्छन्दोधीनत्वावगमात् । तदेव तस्यापि न सातव्यमिति वाच्यम् । स तस कार्य कारण -विधत' इति श्रुत्या सस्य करणनैरपेक्ष्यामिधानेन 'विरोरे गुणवादास्था' दिति न्यायेन 'सस्य गुणवादमात्रत्वात् । 'अग्नि देवानामवमो विष्णु एम' इत्याधुवाइन. .

·पररास्वप्रकाशिका . म - नेकतपरस्वातन्त्र्यावेदकश्रुतिनिरोधेन -'वियुमुग्न' इत्यत्र, 'अतगुणसार- बीहि विज्ञानात् । अन्यथा 'विष्णोतु फ वीर्याणि प्रचोव.यः गायिनानि विममे रजांसि । योन्यताय (भा !) उतरं सदन्थ विचकमाणन्ते (स्व) ओ- गायः । तद्विष्णोः परमं व सद्रा पश्यति सरयः । दिवीत. चक्षुरातत मिति श्रुतिप्रतिफ्नविण्यपार शक्तित्वस्य तथाविधत्वेन, सार्वकालिकमानि प्रात्यविषय- स्या चानुपपत्तिः ॥ यद्वा' 'विष्णुमुग वै देवा' इत्यस्य दया' इन्द्रोमिविष्णुमुसे' पान्ते तथोक्तासन्तः विष्णु पर छन्दो जात मुधार यन्नम्मत 'ईमा लोकतनपजण्यमभ्यजयन्' इत्यर्थपरत्वसम्भनेन 'तगुणसैविज्ञानवापीमा अंदणेऽपि नौतदोषावकाश | एपश्च में परोस्य शक्तिनि विषय श्रूयते । स्वाभाविकीजानवरक्रिया च ॥ विचित्रशक्तिः पुनप पुराणो । न चान्ये । शत्तय तादृशाम्म्यु. ॥" इत्यायनन्यसाधारणतच्छत्यावैथुनयोप्यनुकूलिता भवन्तीति में विष्णो प्रमदयपरमालमिनाशकावे गावातम्याभ्युपगमों युक्त । सस्पन्नारायणवद्रहरुद्रयोरन्येपाञ्चास्वातन्त्र्येण कृत्सृपंगत्कारणत्वाधुकर्षनरी श्रुतिषु काप्यतिपादनात् । कचिवचिच्योश्चतजगत्कारणत्यस लन्तमि.. नारायणविषयत्वेन वा तदधीनतकारणत्वविधयत्वेन दोपपत्या-व कारणवाक्याना न परस्परविरोध इति -सिते कल्पभेदमदृतच्दे बनोकर्ण विषयतया लेगादि- पुराणात व्याख्या प्रामाण्यत्वीकारः सर्वथा न, युकः । न हि तेपो स्वतन्त्र- प्रयाणपूरकलाभावे तया व्ययस्सितार्थत्वेन - प्रामाण्याजीकारो युज्यते । श्रोता- यांन्यपानुषपरोनिरस्तत्वात--तथा-प-अमरुदयोरिख, विष्णोरपि पर शिवजन्यत्वेन- रुचीने जगत्कारणमिति, वैदिकं मन्योफ्रिास्वगृहगोष्ठीमा त्रत्वादनुपादेया ।। ३ पाणिनोत्रम् विरोप गुणदायो"--- नामा 1- R ·80 কেবলি केचित्तु लेशदिपुराणपचताना राजसतामसमरूपेषु चतुर्नम्वोत्तत्वाद' मालिकालोपत्रेय तयोकोयादिपराणायामाण्यासम्भवेन तेषामप्रामाण्यमेव । मुचिरे । तथा हि तवकतालसामाभीषणगदिततद्गुणोदेफयुकनपोकलेन । तत्तव्यपदेशभाक्तवसमर्थनार्या । न तु तरकल्पवृत्तद्दे यतो विषयत्वेन विरुद्धार्थतया पुराणानां व्यवस्थया प्रामाण्यप्रतिपादनार्थी' या उत्तरीत्या' स्वातन्त्र्येण जगजन्मादिकारणत्वादिरूपोत्कर्ष स्य नारायणातिरिक्ते कापि मना-5 प्यसम्भवात् । साधारणोकर्ष स च विरोधाभावेन कररभेदमादार व्यवस्था. पलात् । अमणोपि, “न तदस्ति पृथिव्या वा दिवि देवेषु वा पुन ' रामवं. प्रकृतिजे पुनं यदेमिस्यात्रिभिर्गुणै." इति, भगवद्वचनप्रतिपनप्रतिगुण- सपा नश्यकत्वेन तदुबेकममो -- "सन्चासमायते मान रहयो लोम एय च । प्रमाइमोही तमसो भवतोऽज्ञानमेव च । अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमझा घृता । सर्वान्विरीतांच बुद्धिल्या पार्थ तामृता ति भगद्वचनप्रतिपर- तत्चत्कार्यभूनसम्परशानलोभप्रमावाज्ञानादिमन्त्रस्य दुनियरतया नया सदा तत्प्रोक्त पुराणानो तन्मूलनेन प्रामाण्याप्रामाण्ययोः दुर्यारत्वेन भनरेण तेषा नादि पुराणानाममामाप्पज्ञापनायैव माल्यवानमन्धर्मप्रवृत्तिरिति यत्वत्र धिवैदिकैनन्यैरुकम् । नौदाहृतमात्स्यवचनसन्दो लगादिः पुराणानों तामसकल्पेषु ब्रह्मप्रोक्तचमादाय तेषामप्रामामे प्रतिपादयितुं प्रवृत्त । किन्तु तन्द्राक्यशेर्थे । "तेष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यति परांगति " मिति अपणोत् । "याने उपस्तया ज्ञाने लव्वा तेवेव योगिन । आराध्याप गिरिशम् । याति तत्परमै पदम्, इति साविककल्यानत्या प्रवृत्ताकौम वमनाच्च तपश्चर्यादीनां उत्कृष्टापकृष्टकालविशेषप्रदर्शनपरम्पका " अमेश्शिवस्य माशस्य" मित्यनेन तदेवतोत्कर्षस कल्पमेदप्रवृत्त्वोपवर्णनेन तद्विषयतया तत्तत्पुराणांना व्यवस्थितार्थत्वेनाविरोवप्रतिपादनानुपपचिन नहि तत्सन्दर्मस्प- तच्पुराणानामविरुद्धार्थत्वेन, मामामुमतिपादनरत्वाभावे 'अमे . 14 ·पत्रकाशिका शिवस्व माहाल्व' मित्यादि । तव पुसणार्या नामविवार्थत्वमतिमा: प्रवृणै कारणं परयामः । न तम् कसानां तानसम्बादि विभा। यर्थयात् । ततद्देवतोकणां कसभेदरवजयोवर्णनमासप वन्तुराणानामविरोधरिद्धरिति वाच्यम्य ऋतुभेदेषु हिमादि माधुर्यवसायदे मारिवकादि गुणप्राच भक्तीति पापाय करना नाममरवादि विभागस्य--प्रकृतत्वेनावैयो ।। न च तथापि " यस्मिन्कल्स" इत्यादि कोको व्यर्थः । ति विनव शैवादि पुराणानां तामसादि कसभेदशियत्वलामेनाविरोनसिदेरिनि बाच्यस् ! "मो. विश्ववस्व माद्यस्य " मित्यादिना तामसादि कत्पेषु आश्शिवादीनां अधिक माहात्म्यं प्रकीर्यत इत्येतावदेव प्रतिपाद्यते । न ततः पुराणानां फलमेद. विषयत्वं सम्यत इति तेषों वर्तमानकालाविषयत्वशडया विरोधपतिमासतान. क्रये करिहाराय " यस्मिन्कन्न इति इलोकेन तेषों पुराणाना कल्पने शिवत्वस्यापि वरुध्यत्वेन तदछेयात । न चैवमपि सम्राणानां तचकन्येषु असमोसन्दवादी व्यर्थः । स्वरूपेशानूय तेषां कसभेदविषयत्वोत्तिमात्रेणोक्त प्रयोजननिर्वाहादिति वाच्यम् । “यसिकरपे तु यत्रोत निस्यत्र लोके पोकशब्दस्य "सेन प्रोक्त मिति पाणिनिसूत्रस्थयोताब्दस्येव व्याख्यान. . पर्यायावसनमार्थः स तु प्रजातन्त्रम् ॥ मात्स्स एव "शतकोटिमविस्तर" मित्यादिना तदर्थोत्र लक्ष्या- सखेपेण निवेशित" इत्यन्तेन "प्रपंचसंगीकृतयुगे धैर्दप्रवर्तनसमये अविभक्त- मरामादिभेदोऽयं पुराणकन्धरशतकोविप्रविस्तरो युगदेव बेक्षणा प्रीतः । स एव पुनस्तेतीयां ब्रमादिमिरष्टादर्शधी विमन्य प्रयकोटग समिः स एवं पुनद्वापान्ते पेदव्यासेन चतुर्लक्या संक्षिप्त इति प्रतिपादनात् । प्रायमेव कृते साधे पुराणं अतिसन्मितम् । अष्टदिशविध तेच कृत 'कोटिप्रमेदतः।" इत्यादिना धर्मसंहितायामपि तथा प्रतिपादनाथ कविशेषेषु प्रमणा विक - । तेर प्रोक्तम् ।- ।

·88 परतत्यप्रकाशिको जामतिशय प्रचारणं कृतमिति 'शापनार्थमेव तत्कल्पे तेषां प्रमप्रोतत्यवाद इति सवैया तितकंल्पभेदीयदेवतामहिमवर्णनपरततत्पुराणानो तवकल। भेदेषु प्रचारण युक्तमित्यौचित्यांत तकल्लभेदेषु तत्तद्देवताविशेपोत्कर्ष मुपोः (लयतस्तस्सं इलोकस्यो रयोगसत्वेनावस्यापेक्षणीयत्वात्तस्मात्सर्वसन्दर्भसामज- स्यान् । उदाहृतमात्स्ययन पुराणेषु' केपाब्चित्पुराणानाम्प्रामाण्यवर्णनपर केषांचित्प्रामाण्यवर्णनपरमिति न सर्वर्थी युक्तमिति || PE", : १. मतदयुक्तम् देवतान्तरणी वर्गजन्मादिकारणादिरूपोत्कर्षस्य तक्कैल्पभेदेषु प्रवृत्तत्व एवो हितमात्स्यवचनसन्दर्भस्य "पुराणानों तद्विषयत्व प्रतिपादनमुखेन प्राप्यिोपादकत्वासन्भवात् प्रोक्तशब्द प्रवचनार्थत्वे रजस्तमोगुणोदकहेतुतत्कल्पकृतततत्युराणव्याख्यानस्थापित प्रवृत्तमसम्मान्धरज. स्तमोगुणोदेकनयुक्तचनप्रमोदीज्ञानलगाया दुनिवरित्वेन "व्याल्येयत्वेन 'ती तदा सन्निहितेर पुगणेषु कपांचिद्वाक्यांना पाठप्रमेण तत्स्थाने त₹णोद्रेकवा. व्याख्यात्रा प्रामणा पाठीपाठान्तरस्य वेदविरुद्धार्थकानेकवाक्यसन्दर्भस्य पूर्वपाठे त्यागे नाव्यमिचारसम्मवात् । तदमिभायेणैव कतिपयपुराणानां राजसेतामसादिक फल्मविषयत्यादिप्रदर्शनमुखेन । तेषामप्रामाण्यसम्भवेनानुपादेयत्वप्रतिपादन में मास्यवचनसन्दर्भस्याङ्गीकर्तव्यत्याच न हि महापण्डितोऽपि विहितकनकला हारस्तसमये प्रणिधानपूर्वक नित्यनिदोस्त्वेन प्रमाणतममपि. यथावृयाख्यातुं समते न वा कचित्पूर्वपाठः परित्यज्य तस्याने पाठान्तर, कल्स्यति । तस्मा: *तो वा इमानि भूतानि जायन्ते जन्मायूस इति श्रुतिसूत्राभ्यां प्रतिपादितस्य जगजन्मादिकारणत्यादिरूपस्य परब करीत्या देव.. वास्तरेयसम्भव न्जस्यदर्शनात् ।। सूत्रकृता भगवता वेदव्यासेनापि महाभारत स्वामिमत ज्ञेयपरब्रह्मणो न देवतान्तररूपत्वं किन्तु, नारायणरूपत्वमेवेति "यतस्सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यसिंच प्रलयं याति पुनरेव . " तल्लक्षणवत्वे उदाहृता ·परतत्त्वप्रकाशिका 89 युगक्षये ॥ असृजत्सलिलं पूर्व स तु नारायणः प्रभुः । ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्म णमसृजत्स्यय" मित्यनेकप्रदेशेषु नारायणत्यैव कृत्य जगत्कारणत्वप्रतिपाद- नाच्च । श्रुति स्मृतिपुगणाद्युक्तकस्नजगत्कारणमपि (कृत्स्नजगत्कारणत्वा- द्यपि ! ) लक्षणानुरोधेनोदाहृतानेकश्रुतिस्मृतिपुराणादिरूपप्रमाणानुरोधेन च परतत्त्वशब्दितं परं ब्रह्म नारायणरूपमेव । न तु तदन्यब्रह्मशिवादिदेवतारूप- मिति स्थिरपुरुषार्थप्रेप्मुभिर्नारायणरूपमेव परं ब्रह्मोपास्यं प्रपत्तव्यं च श्रुति- वाक्येषु कचित्कचिक्षुद्रोपदवोस्योभयसमाधेयत्वादुपेक्षित इति सर्पमनयद्यमिति सिद्धान्तसक्षेपः ।। सुरेन्दमुनिशिष्येण विजयीन्द्राख्यभिक्षुणा । नृसिमप्रीतयेऽकारि परतत्त्वप्रकाशिका ।। यैर्मीमांसकमुद्रया श्रुतिशिरस्तात्पर्यभूमिः परं तत्त्वं श्रीहरिरेव नान्यदिति तन्निश्चेतुमुद्यम्यते । तत्तत्त्वे दृढभक्तिसंपदमपि प्राप्तुश्च तैरन्वह सेव्योऽयं विजयीन्द्रसंयमिवचोगुम्भस्सुघाखादिमा । ॥ श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्येभ्यो नमः ।। ।। श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थगुरुभ्यो नमः ।। ॥ श्रीराधरेन्द्रतीर्थगुरुभ्यो नमः ।।

·90 परतत्वप्रकाशित इति श्रीमत्परमहंसकुलललाम-श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा. चार्यमुख्यशुभसंप्रदायप्रवर्तकमहापीठाधीवर-श्रीमद्वैत- सिद्धान्तप्रतिष्ठापनाचार्यवर्य श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रा. धनेकदुर्वादिमत्तमातङ्गपञ्चानन श्रीमद्विद्यामठ- व्याख्यानसिहासनाधीश्वर-नास्तिककुल तिमिरनिरा- करणसहस्रकिरणास्तिकदर्शनसंरक्षणधुरीण- महाविद्यापीठकुलपतिश्रीमत्सुरेन्द्रतीर्थ-श्रीपादशिष्य- सर्वतन्त्र स्वतन्त्र-श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ-श्रीपादविरचिता परतत्त्वप्रकाशिका संपूर्णा ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु || ·परतत्त्वप्रकाशिकोदाहुत पूर्वोत्तरमीमांसावत्र- अधिकरण-न्यायादिप्रदर्शिनी , Purva & Uttara Mimamsa Sutras, Adikaranas and Nyayas etc. cited in the Paratattya-Prakashika Page 1 3, 18 HON 11 11 8 19 HING 21 छागपशुन्यायः 2 वचनादिष्टिपूर्वत्वम् 3 अपरमिताधिकरणन्याय 4 यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्याचाच्युतोभवति 5 छागो वा मन्त्रवर्णात 6 यदाहवनीये जुहोति इत्यादि सामान्यशास्त्रस्य पदे जुहोति गार्हपत्ये पत्नीसंयाजान् जुहोति इत्यादि विशेपशास्त्रेणाधः 7 देहलीदीपन्यायः 8 इतिकरणं प्रकारार्थ समाप्त्यर्थ वा 9 सन्निधानादाकासायाः बलवत्वात् 10 अर्थतोऽह्यसमर्थानामानन्तर्येऽप्यसंबन्धः (विश्वजिदधिकरणम्) il अर्थतोऽद्यममर्थानामानन्तर्यमकारणम् । मीमांसा वार्तिक 12 अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकरः । मी. न्यायः 13 निपादस्थपत्याधिकरणम् 14 यच्छीलः स्वामी तच्छीलाः प्रकृतयः इति लोकप्रसिद्धिः 15 सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायः 16 विप्रतिषिद्धधर्माणां समवाये भूयसांस्यात्सधर्मत्वम् 21 22 22 3.6,11 Mar 22 24 38 38 39 060 61 न ·92 परतत्यप्रकाशिका Page 62 --- 72 73 73 17 पञ्चदशान्याज्यानि भवन्ति इत्यादी आज्वशब्देन प्रसिद्वाज्यग्रहणे प्राप्ते, यदाज्यमीयुस्तदाज्यानामाज्य- स्वमिति थौतनिर्वचनानुसारेण तदन्यस्तोत्रारूपकर्म- ग्रहणवत् 18 अग्निहोत्रं जुहोति, यावा पचतीत्यादाविव अर्थक्रमस्य बलवत्वात् 19 विरोधे गुणवादः स्यात् 20 वसन्ताय कपिञ्जलानालभते 21 अवचनातेपामितरार्थ प्रयुज्यते इति नावमिकाधिकरणे 22 श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समबोये पार- दौर्बल्पमर्थविप्रकर्षात् इति तायाधिकरणे 23 विरोधाविकरणन्यायः 24 समन्वयाध्यायोक्तन्यायः 25 उपधेयसंकरेऽपि सृष्टिकर्तृत्वाद्युपाधीनामसांकर्येण 26 ग्रहणाग्रहणवाक्यवत् व्यवस्थितविकल्पार्थत्वायोगेन 27 पोडीग्रहणाग्रहणवत् 73 ma 74 77 78 79 81 - 81 ·INDEX परतत्त्वप्रकाशिकोदाहतप्रमाणग्रन्थप्रदर्शिनी List of works quoted in the Paratattya-Prakashika छान्दोग्यम् याजसनेयकम् तैतिरीयम् महोपनिषत् Page 7,30 7,68 7, 10, 12, 18,38, 40, 41,51, 55,70 8, 13, 15, 17, 19, 29, 33, 34, 42. 43, 46, 49, 50, 51, 55, 5, . 8.70 8, 9, 11, 13, 18, 25,32,35, 37, 38,39,42,45.55,56, 58,60, 61, 62.63, 64, 65, 67,68, 69 9, 10, 13, 15, 19, 33, 34, 36, 42,46 9, 13, 14, 18, 19, 20, 25,53,55 9. 18.66,72,73,74 10 श्वेताश्वतरोपनिषत् नारायणोपनिषत् . अधर्वशिरस् अथर्वशिखा शिवपुराणम् सुबालोपनिपत् सौवालश्रुतिः 15, 17, 19, 20, 26, 29, 34, 36, 38, 41,45,47. 20 wwe. 22 पाणिनिस्मृतिः मीमांसावार्तिकम् मैत्रायणोपनिपत् मुण्डकोपनिपत् वृहदारण्यकादि 26.37,54,83 27,30 34 mum ·94 परतत्वप्रकाशिका Page 36 36 37 37.47,58.69.85, 86 38,64, 66 40,77 शतपथब्राह्मणम् सामवेदः वाराहम् लिङ्गपुराणम् पुराणान्तरम् पुराणवचतम् लैङ्गिकवचनम् भारतम् महाभारतम् ब्रह्माण्डम् उत्तरकूर्मपुराणम् मानववचनम्, मन्वादि- स्मृतिः उणादिसूत्राणि (शाकटायन.) पुराणवचनम् 40, 63,76 41,48 43.52 43 44 48 8,78,79,84 49 52 H भागवतम् शिवसकल्योपनिषत् नारदीय यादवगिरि- माहात्यम् वैयाकरणामृति, कठवल्लीमन्त्र. आरणकेतुकक्षुतिः इतिहासपुराणादि स्कान्दवचनम् 54 57 - 62 62 65 ·परतत्त्वप्रकाशिका 95 Page 65 66 67 --- 68 69 ause 69,76,78 69 69 नृसिंहपुराणम् नामसहस्रम् ब्राह्मवचनम् स्मृत्यर्णवः आथर्वणम् (अष्टादश. शान्तिः) विष्णुपुराणम् शौनकस्मृतिः यौधायनस्मृतिः श्रीरुद्रम् रामोपनिपत् योगयाज्ञवल्लयम् नारदीयम् गीतावचनम् मात्स्यवचनम् महाभाष्यम् पाणिनिसूत्रम् वार्तिकम् (हप्रहभिच्छन्दसि) डुभृधारणपोषणयोः 69 -- 75 Ahe 76 HHH 76 - 77.88 81 - 87 HON 35 35 M हेदरणे 35 aon अतद्गुणसंविज्ञान- महुमीहिः 85 --