·सम्पादकीय-निवेदनम् (प्रथम-संस्करणस्थम्) अयि सुरभारतीसुधारसास्वादनतत्परा महानुभावा भवता पुरस्तानिरुक्तसमुच्चयनामा ग्रन्यो मुद्रापयित्वा समुपस्थाप्यते । अस्मिन् ग्रन्थ आचार्यवररुचिना नरुक्तप्रक्रियामवलम्ब्य यमखब्रह्म- (१०२) परिमिता मन्ना व्याख्यायन्ते । अय ग्रन्थ स्कन्दस्वामिकृत्तनिरुक्त- टीकतो वहुत्र शब्दश सवदति । तद दृष्ट्वैतदनुमातु शक्यते यदय वररुचिर्वा प्राक्तन स्यात स्कन्दस्वामी वा । यदचप्युभयो पौर्वापर्यनिश्चायाय नास्ति किञ्चिद दृढतर प्रमाणम्, तथाप्येकत्र निरुक्तटीकायामुर्वशीपदव्याख्याने 'अत्र च नित्यपक्षे केचिद् उर्वशी विद्युद, वायु पुरुरवा इति मन्यन्ते । सा च उरु अन्तरिक्षमश्नुते प्रभया" इति [निरु० टी०भा० ३ पृ० ३४३] स्कन्दस्वामिग्रन्थदर्शनादनुमातु शक्यते यदयमत्र 'केचिद' इतिपदेन वररु- चिमेव स्मरतीति । एव हि तदप्रन्थ-"नरुक्तपक्षे तु-पुरुरवा मध्यमस्थानो वारवादीनामेकतम , पुरु रोतीति पुरुरवा । उवशी विद्युत्, उरु विस्तीर्ण- मन्तरिक्षमश्नुते दोव्यत इत्युवंशी' इति [निरु० समु० पृ०७१] । स्कन्दस्वामिनश्च कालो विक्रमस्य सप्तमशताब्दयाश्चरमो भाग इत्येतिह्यविद प्रतिजानते [द्र०-वैदिक वाङ्मय का इति० भा० १ ख० २ पृ० १-२४] । अतस्तस्मादय पौर्वकालिक इत्येव वक्तु शक्यते । निरुक्तसमुच्चयकृदाचायवररुचिनरुक्तप्रक्रियानुसार वेदेप्वतिय न मनुते। तथा ह्य क्तम् –'प्रौपचारिकोऽय मन्नेष्वाख्यानसमयो नित्यत्व. विरोधात् । परमार्थन तु नित्यपक्ष एवेति नरुक्ताना सिद्धान्त" इति [निरु० समु० पृ०७१]।' १ मस्मिन सस्करण १ तमे वर्तते । स०। इतोऽअऽस्मिन् सस्करण ७२ तमे पृष्ठ द्वितीयस्या टिप्पण्या निगिन सकेतोऽप्यत्रानुशीलनीय । यत्र स्क दस्वामिना निरक्तटीकाया वररुचे पाठ 'केचित्' पदेनोद्धृत , 'एके' पदेन च निर्दिष्ट पाठ 'अपरे' पदेन निदर्शित । एतेनापि वररुचि स्कन्दस्वामिन पूदमावी इति विनायते। २ प्रस्मिन् मस्करण १ तमे पृष्ठे वर्तते । स० ।

·(२) इममेव सिद्धान्त स्कन्दस्वाम्यप्यातिष्ठने । तथा हि-"एवमाख्यान- स्वरूपाणा मन्त्राणा यजमाने नित्येषु च पदार्थेषु योजना कर्तव्या । एप शास्त्र सिद्धान्त । तथा च वक्ष्यति-'तत् को वन ? मेघ इति नखता [निरु० २।१६] इत्यादि । 'मध्यम च माध्यमिका च वाचमिति नेरक्ता' [निरु० १२।१२] । 'रातिरादित्यस्योदयेऽन्तर्षीयते' इति [निरु० १२।११]। प्रौपचारिको मन्प्याख्यानसमय परमार्थेन तु नित्यपक्ष इति सिद्धम्" इति [निरु० टी० भा० २ पृ०७८] । एवमत्र वेदेवितिहासविपये वेदार्थप्रप्रियाया देवते पदपाठादिषु चास्ति बहु वक्तव्यम् । तत्सर्व यथावसर शीघ्रमेव सविस्तरमालोचनापुर- सर च पृथम् भूमिकाया प्रारयिष्यते । यद्यपि यादृगस्य ग्रन्यस्य गौरवमस्ति न तादृक् शोभन मुद्रणमभूत, तथाप्यप्रकारानात् प्रकाशन वरमिति मत्वा यथा कथचिन्मुद्रण व्यधायि । ग्रन्योऽयमस्माभि श्रीमता माननीयाना तमभवता पण्डितभगवद्दत्त. महादयानामनुग्रहेण प्रापि । ग्रन्थस्य हस्तनेयाध्यमत्यन्तमेवाशुद्धिपरिपूर्ण स्थान स्थान त्रुटितश्चास्ति । तम्य बहुयत्नन मशायन कृते प्यद्यावधिन्दि- ह्यमाना बह्व पाठास्तव मुद्रापिता । एव कृते:पि मुद्रणस्यायन त्वरया विधानात् मम घमपल्याश्चास्वस्थताकारणान्मुद्रण यहुपाशुद्धय गजाता । तदर्थ कृताञ्जलिरह क्षमा याच । प्रन्पम्प प्रषामन 'साक्टर स्युपाधिधारिणा पञ्चनदविश्य विद्यालये सरवृत्तविभागाध्यक्षाणा श्रीमता विद्यर्याणा लक्ष्मणम्वर पमहापाना प्रेरणय याभूदिति कृत्वा तम्य एवाश्य सादर ममप्यत' । इत्यलम् ।। बिदुपा यायद गुधिष्टिा भीमापरः विरजानन्दायम, यापदरी रोग, पा. गादग मिग--(माहोर) -०- { মম থ ঘিঘাহিদ মহিমা मत मासान मारमामायाम पारिपट- मातीत मात्रा rau. १mantra । पु.मी.।

·.. द्वितीयावृत्तेभूमिका यदा मयाऽयं ग्रन्थो लवपुरस्थपञ्चनदविश्वविद्यालयस्य 'मोरियण्टल- मेगजीन' नाम्न्या त्रैमासिकपत्रिकाया मुद्रापितः, तस्मिन्नेव वत्सरे कीति- मावशेषस्तत्र भवद्भिः 'डाक्टर' कुञ्जनाजमहोदयरपि प्राकाश्यं नीतः । अस्य शतपरिमिताः प्रतयो ग्रन्थरूपेणापि मया पृथड मुद्रापिताः । कतिपय- वर्षानन्तर निरुक्तसमुच्चयस्य एते द्वे अपि सस्करणे दुर्लभता गते । अस्य पुनः प्रकाशनस्य चिरकालान्मदीयेच्छाऽऽसीत् पुनरपि द्रव्याभावात् शीघ्र प्रकाशयितु समर्थो नाभूवम् । यद्यप्येतत्सस्करणं प्रथमसस्करणमेवोपजीवति, तथापि पाठादिसशोधने टिप्पण्यादिपरिवर्घने च कश्चिन्न तनोऽपीह प्रयासो विहितः । तेन सस्करण- मिदं पूर्वापेक्षयाऽधिक शुद्ध परिष्कृत चाजनि । वररुचेः कालः यद्यपि प्रथमसंस्करण एतावदेव विज्ञापितमासीद् यदयं निरुक्त- समुच्चयकारः स्कन्दस्वामिनः प्राक्कालिक. । परन्तु यथा-यथा नूतनं शोधकार्य प्रवर्तते तथेदं निश्चितमेव यदयं वररुचिः संवत्प्रवर्तकस्य विक्रमादित्यस्य समकालिकः। स्कन्दस्वामिनः शिष्येण हरिस्वामिना शतपथब्राह्मणस्य प्रथमकाण्डस्य व्याख्यान्ते ग्रन्थनिर्माणकाल एव निदर्शितः-- श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य भूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिस्वामी व्याख्यच्छातपयों श्रुतिम् ।। यदाब्दानां कलेजग्मुः सप्तत्रिंशच्छतानि । चत्वारिंशत् समाश्चान्ये तदा भाध्यमिदं कृतम् ।। अत्र 'सप्तर्षिशच्छतानि' इत्यत्र विप्रवदन्ते ऐतिहासिकाः । प्रायेण सर्वे पाश्चात्यमतानुयायिनो विद्वासः 'सप्तत्रिंशच्छतानीत्येकं पद मत्वा ३७४० तमे, कलिवत्सरे अर्थात् ६६५ वैक्रमान्दे भाष्यं रचितमित्याहुः। परन्तु 'पण्डित सदाशिवलक्ष्मीघर कात्रे' नाम्ना विदुपा सप्तेति पदमसमस्तं स्वीकृत्य ३००७+४०=३०४७ कलिवत्सरेऽर्थात् वैश्माब्दप्रवर्तनाद् वर्षद्वयपूर्व हरि- स्वामिना भाप्यमिदं विरचितम् इति मतमुपन्यस्तम् । ३७४० कलिवत्सरे) (६६५ वैक्रमान्दे) अवन्त्या विक्रमनामा कश्चिदपि राजा नासीदिति सर्व- सम्मतम् । तथा सति कामहोदयस्य व्यारयानमेव युक्ततरमिति वयं पश्यामः।

·(४) इदानीमेवैक शिलालेख उज्जयनीत समुपलब्ध । येन हरिस्वामिनी वत्सरप्रवत्तक्स्य विक्रमादित्यस्य च समकालिकत्व स्पष्ट प्रमाणीभवति।' शिलालेखोऽयमप्रामाणिक इति पुरातत्त्वविद सगिरन्ते। वररुचेरन्यः समुच्चयनामा ग्रन्थ विक्रमसम्येन वररुचिना वहतो ग्रन्था निवद्धा । तत्रको बालोद्वीपत समुपलब्ध सारसमुच्चय नामा ग्रन्थो विद्वद्वर्येण रघुवीराचार्येण द्वित्रवर्षपूर्व प्रकाशित । अस्मिन ग्रन्ये महाभारतस्थानाम् अत्यन्तमुपयोगिना वचनाना सग्रहो विद्यते । समुच्चयनामानौ द्वावपि ग्रन्यावेकस्यैवाचार्यस्य इत्यत्र न कश्चिदपि विवादावसर । मन्ये, स्कन्दस्वामिमहेश्वराभ्या विरचिताया निरुम्मटोकाया पूर्ववृतिमनुस्त्रय नाम्न्यपि समुच्चयपदनिर्देशे विशेषण केनचित् कारणन भवितव्यम् । वररुचिमहेश्वरयो समकालिकत्वे सति गुरुशिष्यभाव सभावयितु शक्यते। वैदिकस्वरविपये स्खलनम् वैदिक्स्वरविपये प्राचार्यवररुचेर्वहुत्र स्खलनमुपलभ्यते । तथाहि- १--तत्वा यामीति मन्यव्याख्यान तत् त्वा इति द्वयो पदयो तन- धातो क्त्वाप्रत्यये व्याख्यान क्रियमाण प्रत्ययस्वरेण यदन्तोदात्तत्व प्रसज्यते तस्य वररुचिना सर्व यवोरक्षा कृता । अत्र विषयेऽस्मिन व सस्करणे अष्टा- विशतमे पृष्ठ अप्टमी टिप्पणी द्रष्टव्या । इममेव स्वरदोषमभिज्ञाय स्वन्दस्वामिना निरक्नटीकाया (२११ भाग, २, पृ० ११) तत्त्वा यामि इत्येत लौक्विमुदाहरणमित्युक्तम् । २-तच्चक्षुर्देवहितम इति मन्वव्याख्यान पूर्वपदप्रतिस्वरस्य देवहित. पदस्य देवाना दानादिगुणयुक्तानामन्यादीनां हितम् इति व्याख्यान कृतम् (द्र० पृष्ठ३७)। पष्ठीसमास तु समासस्य(६।१।२२३) इति लक्षणनान्तादातन भाव्यम् । तस्मादुपरितन देवर्या निहितम् इति व्याख्यानमेव युक्ततरम् । ३-एता पश्या इत्यस्य व्यास्थाने प्राति सत्यनम् इत्युदात्तवताद्वंयो पदयो प्रतिसत्वनस्य भाव प्रातिसत्यनम् इत्येव व्याख्यानमुपलम्यने (द्र० पृ०८८) । एव ध्याम्पाने प्रातिमत्वनमव पद स्यात न च द्विसदात्त- स्वस्य कथमपि मम्भव । १ र हिदुस्तान' गानाहि देहती. १८ मगन ६४, विजयादशमी मन में 10 ए बिहारी का नष।

·वैदिकप्रक्रियायां स्खलनम् आचार्यवररुचेनं केवलं स्वरविषय एव स्खलनमुलभ्यते; अपितु वैदिक प्रक्रियायामपि यत्र तत्र स्खलन दृष्टिपथमायाति । तथाहि- (१) शन्नो देवीति मन्त्रव्याख्याने वररुचिराह- देवीः प्रथमाबहु- वचनस्य स्थाने द्वितीयाबहुवचनमेतत् (पृष्ठ ४५) । एतच्च चिन्त्यम् । अत्र प्रथमा वहुवचन एव वाच्छन्दसि (अ० ६।१ १०७) सूत्रेण पूर्वसवर्णत्वे सिद्ध किं विभक्तिव्यत्ययेन प्रयोजनम् ? (२) सुमङ्गलीरियं वधूरिति मन्त्रव्याख्याने वररुचिना-समङ्गली: छान्दसत्वाद् हल्डवादिलोपाभाव इत्युक्तम् (पृष्ठ २७) । एतदपि चिन्त्यमेव । यतो ह्यत्र न केवलमामक (अ० ४११०३०) इत्यादिना डीप, अपितु 'छन्दसीवनिपो' (अ०५।२।१०६) इति वार्तिकेन मत्वर्थे 'ई' प्रत्यय । यत्र तु केवलमामक इत्यादिना डीप भवति, भवति तत्र सोर्लोपः । यथा सा नो अस्तु सुमङ्गली (अथ० २।१६।२) इति । (३) सुमङ्गलोरियं वधूरित्यस्मिन्नेव मन्त्रव्याख्याने 'दत्वाय क्त्वो यक इति या प्रत्ययश्चान्दस इत्युक्तम् (पृष्ठ २७) इदमप्यसाध्वेव । नहि यक् प्रत्ययः, अपितु क्त्वो यगागमः। एव सत्यपि क्वचिन्मानुपसुलभप्रमादेऽप्ययं निरुक्तसमुच्चयनामा ग्रन्थो ऽत्यन्त महत्त्वयुक्त उपयोगी च वर्तते । दुर्गस्वन्दस्वामिवररुचिविरचितम्रन्थ- रयं सिद्धान्तोऽत्यन्तमेव स्पष्टी भवति यन्नरुक्ताचार्या वेदेषु अनित्येतिहास न मन्यन्ते । नैतावदेव, अपितु नरुक्तरुदाहृता इतिहासा अपि नानित्येतिहासा अपितु इतिहासाभासाः। इमे चेतिहासाभासा नरुक्तमन्त्रार्थाभिव्यक्तय एव निर्दिश्यन्ते । तदुक्तं यास्केन- (१) तत्रोपमार्थन. युद्धवर्षा भवन्ति । निरुक्त ॥१६॥ इन्द्रवृत्रयुद्धवर्णा इति शेप., न तु वास्तविकरूपेण युद्धवर्णाः । (२) अपर्दष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता । निरु० १०।१०४६|| (३) यमयम्योरितिहासनिदर्शिकाच व्याख्यायमान पाह- यमस्य माता पर्युामाना महतो जाया विवस्वतो ननाश । रात्रि- रादित्यस्य, मादिरयोदयेऽन्तर्षीयते । निरुक्त १२॥११॥ .

·अन इतिहासोपसहारे 'विवस्वतो जाया या यमस्य माता सा रात्रि वंतंत' इत्युक्तम्, तस्याः सरण्य्वा विवस्वत प्रद्रवण च प्रादित्योदये राश्या विनाशोऽभिौत इति विस्पष्ट भवति । एतादृश एव इतिहासो नरुक्तनित्येतिहासपदेन व्यवहियते । नायमि- तिहासोऽपि तु इतिहासभापया निवद्धा प्राकृती घटना या सर्वदाऽस्मिन् ब्रह्माण्डे सम्पद्यते । नेपा निरुक्तनिर्दिष्टानामेवेतिहासाना गति , अपितु सर्वस्मिनपि वैदिके वाड मये मन्त्रार्थाभिव्यक्तये यो य इतिहास क्वचिनिदिष्ट स सर्वो- ऽपि नित्येतिहास एव न तु वास्तविको लौकिक इतिहास । अत एवेन्द्रवृत्रयुद्धमधिकृत्य परमब्रह्मिष्ठेन याज्ञवल्क्येनोक्तम्-तस्मा- दाहु३तदस्ति यह वासुर यदिदमन्वाख्यायते त्वदुद्यते इतिहासे त्वत् (शत० १२११६।६) । इतोऽन स्वलेखस्य प्रामाण्यनिदर्शनाय–'तस्मादेतद् ऋषिणा- भ्यनक्तम-न त्व युयुत्से " इत्युक्त्वा ऋड मन्त्रमप्युदाजहार । इतिहासनिवन्धनया भाषाशैल्या निर्देशादेव प्राकृता अपि प्रवाहनित्या घटना इतिहासपदेन व्यवह्रियन्ते । यत्तु यास्केन तत्र ब्रह्म तिहासमिश्रमृमिथ गाथामिश्र भवति (४१६) इन्युक्तम्, तत्रापि इतिहाससवर्णनया भाषाशल्या निबद्धो मन्त्र इतिहासपदे- नाभिप्रेत , एवम् ऋक्शब्देन पद्यमाननिवद्धो मन्न , गाथाशब्देन स्तुतिवर्णनया भाषाशैल्या युक्तो मन्त्र । वस्तुतस्तु वैदिकवाड,मये मन्त्रप्रकरणे ऋक-यजु साम-ब्राह्मण इतिहास-गाथा-कल्प-नाराशसी-इत्यादिपर्द तत्तदविभिनया भापाशैल्या निवद्धा मन्त्रा एव गृह्यन्ते, ब्राह्मणप्रकरणे च ब्राह्मणवचनानि इति वैदिकाना राद्धान्त । इम प्राचीन सिद्धान्तमनवबुद्धयं व पाश्चात्या अस्मद्देशीयाश्च विद्वासो बहुधाऽनथ्य मत कल्पयन्ति । निरुत-श्लोक-वातिरस्य समाप्तिः तत्र भवद्धि पण्डितप्रवर 'डाक्टर' कुञ्जनाजमहोदय हो कालात् पूर्व निरक्तवातिकनाम्नो ग्रन्यस्यको हस्तलेख समुपलब्ध प्रासीत् । तस्यो- ल्लेखस्तैस्तदानीमेव स्वमिग्रेम्य पण्डितभगवद्दत्तमहोदयेभ्य प्रहिते स्वकोये पत्र कृतोऽभूत् । विविधकार्यव्यासङ्गात् तविद्वद्वय स्वजीवनकाले न प्राकाश। सम्प्रत्येते महाभागा अपि यशोमात्रशेषता गता । निरुक्तवातिवस्य स हस्तलेख' कुन कस्य चाधिकारे वर्तत इत्यस्यापि ज्ञान नासीत् । निरक्नसमुच्चयस्यतत्- ·सस्करणमुद्रणकाल एव मम मनसि विचार समुदपद्यत यन्निरुक्तवात्तिक- ग्रन्थस्योपलब्धये कश्चित प्रयत्नो विधय । देवात तत किञ्चत्कालपूर्वमेव मद्रासविश्वविद्यालयस्य सस्कृतविभागस्याध्यक्षविद्वद्वय श्रीपण्डित वे० राघवमहानुभाव मह काशिकावत्तेहिन्दीभापानुवादमधिकृत्य कश्चित् पत्र- व्यवहार समजनि । पत्राचारेण तत्रभवता राघवमहोदयानाम् उदारचेतस्त्व विज्ञाय निरुक्तवात्तिकग्रन्थविषये एत एव महानुभावा मया पृष्टा, यदय ग्रन्थ इदानी कुन कस्य च सविधे वर्तत इति । मम पत्रस्योत्तररूप निरुक्त- वात्तिकमधिकृत्य यत्प्रथम पत्र तत्र भवता समुपलब्धम, तदित्यम्- यूनिवर्सिटी बिल्डिंग मद्रास ५ १५।१२।६४ श्रीमन्तो मित्रवरा प्राप्तो भवदीय लेख । कोतिशेषाणा' श्रीकुञ्जनराजमहाभागाना पुस्तकसग्रहे निरक्तवात्ति- फस्य मातृका अथवा प्रतिलिपिरेका वर्तते । तत्र किमपि तं प्रस्तुत सशोधन- कार्यम, किन्तु न अनुस्यूततया कृत वा, पूरित वा। अस्मिन् विषये कोदृशो भवतामपेक्षा वर्तते इति ज्ञात्वा उपरिकतुं शक्यते। ........ .............. .. .. ....... इत्य मित्र वे० ० राघव एतत्पत्रस्योपलब्ध्यनन्तर निरुक्तवात्तिकस्य प्रतिलिपि क्थचिदपि मया प्राप्तु शक्यते न वा, प्रतिलिपि प्राप्तु शक्यते चेत् तस्या सपूर्णो व्ययो मया प्रदास्यते इत्यभिप्राययुतमपर पत्र तत्र भवद्भयो राघवमहोदयेभ्यो लिखित । तस्योत्तरमित्य तैर्महाभागै प्रदत्तम-- यूनिवसिटी आफ मद्रास' १६१४६५ सुहृद यथानिवेदित प्राक तथा निरुक्तवार्तिकस्य मातृका फोतिशेषाणां १. माङ्गलभाषायां रोमन लिप्या मुद्रितम् ।

·कुञ्जनाजानां भागिनेयस्य हस्ते वर्तते । सा काकितपत्रेषु केरललिप्यां वर्तते । यदि इष्यते, इत देवनागरी प्रतिलिपिः अनत्येन लेखकेन सम्पाद्य प्रेषयितुं शक्यते । प्रत्र ५००० श्लोका वर्तन्ते । अन्योऽयं गायनीलकण्ठेन याजुषेण केरले कोण्डयूर् ग्रामवासिना गृहीततुरीयाश्रमेण पद्मति संन्यासिनामभृता कृत । मातृकेयं कियत् पर्यन्तं वर्तते इति प्रद्य परिशील्यते । द्विवादिनः विषय एव निवेदयिष्यते । इत्य मित्र वे. राघव एव पत्राचारेणवायमत्यन्त दुर्लभो ग्रन्यो मया तन भवता मित्रमणीना वे० राघवमहोदयाना परमया कृपया प्रयलेन च समुपलब्ध । निरुक्तश्लोकवार्तिकस्य सामान्यपरिचयः प्रथमपरिचय-निरुक्तवृत्तिकारेण भगवदुर्गेण निरुक्तवात्तिकस्य चत्वार श्लोकाः स्ववृत्तावुदधृता । तेषु द्वौ वृहद्देवताग्रन्थेन सवदेते, अन्यौ द्वौ तत्र नोपलभ्येते । दुर्गवृत्तिसम्पादकेन काशिनाथ राजवाडे महानुभावेन तद्ग्रन्थस्य टिप्पण्यामेकत्र लिखितम्- अय श्लोको बृहद्देवतायां नोपलभ्यते । बृहद्देवताकारान्नान्यो वात्तिककार | भाग १, पृ० २२१॥ एतन्मतस्य तत्रभवद्भि पण्डितप्रवरभंगवद्दत्तमहोदय 'वैदिकवाड मय का इतिहास' ग्रन्थस्य 'वेदो के भाष्यकार' नाम्नि भागे (वि० स० १९८८१ सन् १९३१) सोपपत्तिक निराकरण व्यधायि । तत्र च मण्डनमिश्रविरचि- ताया स्फोटसिद्धः परमेश्वरविरचिताया गोपालिकाटीकायामुद्ध तानि निरुक्तवार्तिकस्य पट् पद्यान्यपि समुपस्थापितानि । द्र० वैदिक्वाड मय का इतिहास, वेदो के भाष्यकार नामक भाग, पृष्ठ २१५॥ तत एव निरुक्तवात्तिकसम्वन्धिनिर्देशमुपलभ्य श्रीविष्णुपदभट्टाचार्य- महोदयेन १६५० तमे जस्ताब्दे (वि० स० २००७) जूनमासस्य 'इण्डियन हिस्टारिवल क्वार्टलि' पत्रिकाय' (भाग २६, सख्या २, सख्या १५६-१६५) निरुक्तवात्तिा विषयक एको लेख प्रक्टीकृत ।' १ तेप द्वौ स्कन्देनाप्युट तौ।०नि० टी० ८।३११॥१३॥ २ ३० पण्डित भगवद्दत्तता निरुक्तव्यास्या, भूमिका पृष्ट ३५॥ प्रव ·महोपाध्यायस्तत्रभवद्भिः कुञ्जनाजमहोदयः समुपलब्धोऽयं निरुक्त- वात्तिकनामा ग्रन्थो दुर्गोघृतान्निरुक्तवात्तिकग्रन्थाद्भिन्न एव । यतस्तत्रोद्धृ- ताना मध्ये एकस्याप्यत्रादर्शनात् ।' गोपालिकाटीकायामुद्धृतानि पट्पद्यानि त्वस्यव निरुक्तवात्तिकस्य सन्ति । एवं नामसादृश्याद् उभयोग्रंन्ययोः श्लोकोपनिवद्धत्वाद् एतद् ग्रन्यो- पलब्धे. पूर्वम् अस्माकमपि भ्रम एवासीद् यदुर्गवृत्तौ गोपालिकाटीकाया च निरुक्तवात्तिकनाम्ना स्मृतानि पद्यानि एकस्यैव कस्यचिद् अतिप्राचीनस्य निरुक्तवात्तिकग्रन्थस्य सन्ति । परन्तु प्रस्तुतग्रन्यलाभात् स भ्रमो नाशं गतः एकनामानी द्वौ पृथग्ग्रन्यो स्त इति तथ्य च प्रकटीभूतम् । तत्र दुर्गाचार्यस्तो निरुक्तवार्तिकनामा ग्रन्थोऽत्यन्त प्राचीनः अयं तु दुर्गस्कन्दाभ्यामौत्तरकालिक । समुपलब्धस्य निरुक्तश्लोक-वार्तिकस्य परिचयः अय निरुक्तश्लोकवात्तिकनामा ग्रन्यो गार्यकुलोत्पन्न कृष्णयाजुपेण केरलमण्डलान्तवति 'कोण्डयूर' नामग्रामनिवासिना कोरशर्मण पुत्रेण नील- कण्ठेन गृहीतचतुर्थाश्रमेण पद्मति नामभृता विरचितः । तदुक्त स्वयमेव अन्यकारेण- गार्येण नीलकण्ठेन सूनुना फोरशर्मणः । नघण्टुकमिदं काण्डं व्याख्यातमनुपूर्वश. ॥४३६॥ कोण्डयूरिति विरयाते ग्रामे केरलपूजिते ॥४३७॥ अविच्छिन्नयजानां यजुर्वेदविदां कुले । कुले महति गर्गाणां नीलकण्ठो व्यजायत ।।४३६॥ कोरशर्मा पिता यस्य यज्वा यज्ञविशारदः । नीलकण्ठश्चतुर्वेदे पितृव्यो यस्य धार्मिक, ।।४४०॥ इदमप्लेखि- उन्हीं दिनों मद्रास विश्वविद्यालय के महोपाध्याय डा० नया मुझे पत्र लिखा था कि उन्होंने निरुक्तदार्तिक ग्रन्थ का हस्तलेध प्राप्त कर लिया है। पर वह अन्य आज तक छपा नहीं और डा० राज का परलोक गमन हो गया। १. समुपलब्धोन्य निरक्तश्लोक्वात्तिक ग्रन्यो पूर्णः ! दुर्गाद तेषु चनुम्योप त्रयोऽनुपलब्धभागस्या । पदिष्ट, प्रथम, मोऽध नोपलन्यते । .

·(१०) बहुयाजी चतुर्वेदो रुद्रशर्मा पितामह । भारद्वाजी च कौबेरी नीली माता बहुप्रजा ॥४४१॥ रुद्राचा भ्रातरो यस्य दत्ताद्या जामयस्तथा । किञ्चित् साऽधीत्य वेदस्य मस्करी समपद्यत ।।४४२॥ पदम इत्यपरा सज्ञा लब्धवान् स गुरो पुन । श्रुत्वा किञ्चित् स शास्त्राणा वेदान्तेषु कृतश्रम. ॥४४३॥ अकरोत् श्रद्धया युक्तो निरुक्तश्लोफवात्तिकम् ॥४४४॥ ग्रन्थोऽयमतिप्रौढो वर्तते । निरुक्तस्य प्राथमिकास्त्रयोऽध्याया विस्तरेण व्याख्याता । तत्रापि पूर्व पूर्वमतिविस्तरेण । उत्तरास्त्रयो नंगमकाण्डाध्याया. पूर्वापेक्षया सक्षेपेण । अस्य ग्रन्थस्यकव मातृका समुपलब्धा सा चेदानी तत्र भवता कुजन्- राजमहोदयाना भागिनेयाना तय भवता 'वे के राजा' महाभागाना सवाशे वतते । इय मातृका केरललिप्या ताडपत्रे विद्यते । कोशस्यातिप्राचीनत्वाद् बहुत्र पाठास्त्रुटिता सन्ति । द्वित्रस्थलेषु पाण्यपि नष्टानि । कोशोऽय पष्ठाघ्याये चतुर्थपाई जवारुपदनिर्वचन एव सन्तिष्ठते । अस्मिन् कोशे पाहत्य ४६४० श्लोका सन्ति ।' ग्रन्यकृता एतावान् एव ग्रन्या लिखित पूर्णता वा प्रापित इत्यत्र न विञ्चिदपि प्रमाणान्तरमुपनम्यते । विशेपम्तु ममग्रस्य प्रन्यस्य मम्यक् परिगीलनानन्तरमेव वक्तु शक्यत इत्युपरमाम । उपसहार ग्रह चिरकालात प्रायेणाऽम्वस्थोऽधम्वस्थो वाऽम्मि, तथापि स्ववायव्य- सने यथाक्थचित् प्रतिष्ठानकाय निर्वहामि । परन्तु गदिमम्बरमामेस्मन्छ- द्वाभाजा पदवावयप्रमाणनाना तत्र भवता गुग्वर्याणां भारतमामनन गीर्वाणवाणीमेवाय सम्मानिनाना पण्डिन ग्रह्मदत्तजिज्ञागुमहोदयानामवस्मादेव स्वर्गमनमभूत् तेपा निरीक्षणे मम्पद्यमानाना श्रीरामायनिक्षेप १ निरस्त নিন a. विजयपालमहानुभावं मादित, ऐपम १ वर्ष माय गत । प्राप्तिम्मानम्--राम नाम पर दस्य, पहातार, सानीपत (हरयाणा) प्रपाज्य ·(११) - सस्थायाः विविधकर्मणामतिभारोऽपि मय्येव प्राधान्येन पतित । कथमुभय- कार्यजात सम्पादयिष्यामीति नावबुध्येऽहम् । अस्तु पुरुषार्थसहकारिणा भाग्यचक्रण यद्भवितव्य तदेव भविष्यतीति विश्वसन उभयकार्यभार यथा- शक्ति वोढास्मि । निरुक्तसमुच्चयग्रन्थस्यतत्सस्करणनिष्पादने सौभाग्यवत्या वेदवत्या व्याकरणोपाध्यायया पर्याप्त साहाय्य विहितम् । सौ० वेदवती विगतैकवर्षाद् अस्मिन् प्रतिष्ठान एव सशोधनकर्मणि साहाय्य विदधती ममानुपस्थितौ प्रतिष्ठानस्यकार्यमपि यथाशक्ति सचालयति । वाराणसीस्थज्योतिषप्रकाशमुद्रणालयाध्यक्षा श्रीमन्तो वालकृष्ण- शास्त्रिण सदव अस्मत्प्रतिष्ठानग्रन्थाना मुद्रणकर्मणि साहाय्य विदधति । एते महानुभावाः सर्वदेव स्वकृपया मामनुगृह्णन्ति, तदर्थमेतेषामत्यन्तमनु- गृहीतोऽस्मि न धन्यवादमात्रेणानृण्य सम्भवताति विरमामि । भारतीय-प्राच्यविद्या-प्रतिष्ठान ३१२१४४ अलवर गेट, अजमेर विदुपा वशवदः-- युधिष्ठिरो मीमासक तृतीयावृत्ते मिका इद सस्करण प्रायेण द्वितीय सस्करणमेवोपजीवति । केवलमस्मिन् सस्करणे पूर्वसस्करणे विद्यमाना केचन अपपाठा इह शोधिता' द्वितीय. सस्करणे प्रथमपरिशिष्टे मुद्रिनाप्टिप्पण्यश्चेह यथास्थान निवेशिता । रामलाल कपूर ट्रस्ट वहालगढ (सोनीपत-हरयाणा) विदुपा वशवद - युधिष्ठिरो मीमासक

·विषय-सूची
१-२७
२८-४६
प्रयमः कल्प: (निर्वचनक्रमप्रदर्शनम्)
द्वितीयः कल्पः (नित्यकर्मविहितमन्त्रव्याख्यानम्)
/दर्शपूर्णमासयोराज्यभाप्रभृति-
तृतीयः फल्पः स्विष्टकृत्पर्यन्ताना याज्यानु-
वाक्याना व्याख्यानम्
चतुर्यः कल्प: (एकत्रिशद्विधमन्त्रव्याख्यानम)
परिशिष्टानि
स्ताना ग्रन्थाना ग्रन्यकाराणा च नामानि
व्याख्यातमन्त्रसूची
७०-३२
६३-६४
६५-६६

·निरुक्त-समुच्चयः आचार्य-वररुचि-प्रणीतः ·अथ निरुक्तसमुच्चयः प्राचार्य वररुचि-प्रणीतः अप्रिं' वायु तथा सूर्य लोकानामीश्वरानहम् । नमामि नित्यं देवेशान्नरुक्तसमये स्थितः ।। अथेदानी मन्दप्रज्ञाववोधनार्थ मन्नविवरण [ प्रियते, तच्च न ] निरुक्तमन्तरेण समवति । यत पाह-"प्रयापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्यप्रत्ययो न विद्यते इति । "नानिरुक्तार्थवित् कश्चिन्मन्त्रं निर्वस्तुमर्हति" इति च वृद्धा- नुशासनम् ।- निरुक्तप्रक्रियानुरोधेनैव मन्त्रा निर्यक्तव्याः ।- मन्त्रार्यज्ञानस्य च शास्नादो प्रयोजनमुक्तम्- योऽर्थज्ञ इत् सकल भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञान- १ तिम्र एव देवता इति नरुक्ता । अग्नि पृथिवीस्थान । वायुर्वेन्द्रो वान्त- रिक्षस्थानी मूर्यो दुस्थान [निरु० ७ १५] इति निरुक्तमतानुसारमन्तरिक्षस्थान- स्थाया देवताया वैकल्पिकत्व बोध्यते । तत्राय निरुतसमुच्चयकारो वायुदेवता- मातिप्ठते । अत एव चतुर्थकल्पे “इन्द्र ऋतु न पा भर" [ऋ० ७.३२।२६] इति न्यशीतितममन्त्र-व्याख्याने "देवताविकल्पो वा वायुरिति नैरता, सूर्य इति यानिका" इत्युक्त्वा नरुक्तपक्षेपि-इन्द्र दानादिगुण ! इन्द्रो मध्यस्थानो वायुरच्यते" इत्याह । तथा एकोनसप्ततितममन्त्रव्याख्यानमपि द्रष्टव्यम् । अनयव प्रक्रियया नरुक्तममय इन्द्रपक्षे वायुमरुदादिपदघटितेपुः मन्त्रेषु वाग्वादिपदानामिन्द्रपदार्थ वृत्ति- द्रष्टव्या ॥ २ निरु. १३१॥ ३ अनुपलब्धमूलमिदम् । तुलना कार्या-'सर्वा स्त्री मध्यमस्थाना पुमान् वायुश्च सर्वग । गणाश्च सर्वे मरत इति वृद्धानुशासनम् ।" भय दलोक स्वन्दनिरुक्त- टीकाया [१२१३, निघण्टीकाया (पृष्ठ १६] चोपलभ्यते । दुर्गवृत्तावपि [११३१३] क्वचित् पाठान्तरेणोपलभ्यते । निरुक्तवातिरस्पेद वचन स्यादिति सभा- च्यते। ४. नागादिपदस्य "यस्मात्पूर्व नास्ति परमस्ति स मादि" [म० भाष्य. ११११२१] इति प्रधानोर्यो विवक्षित । निरुक्तशास्त्रस्य तादृश भादावदर्शनात् ॥

·२ निरुक्तसमुच्चये विधूतपाप्मा' इति । शास्त्रान्ते च-या या देवता निराह तस्यास्तस्यास्ताद्- भाव्यमनुभवति इति च । वेदपदार्थविवरणे च वाहुश्रुत्यमन्वेष्टव्यम्-बित्यल्पथताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति' इति व्यासवचनन् । अबहुश्रुतस्यापि कर्तृवचनात् तथार्था- भिवादादिभि ५ ( २ ) श्रद्धधानस्य जन्तोरपि' इति सरस्वतीसूक्तिगुणस्तुत्य- सुरामुद कुर्वते । अतो यथाशक्ति दिड मान प्रदश्यते- ब्रह्म जलानं मंथमं पुरस्ताद्वि सीमतः सुरुचों वेन आवः । स बुन्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसंतश्च विवः ॥१॥ सर्वमन्त्रव्याख्याने प्रथममार्पक्थन कर्त्तव्यम् । मत्स्याना जालमापना. नामेतदा वेदयन्ते इत्यत्र प्रदर्शितम् । नकुलो नाम ऋषिः । श्रादित्यो देवता [ इति] शौनवर्पिदर्शनम् । यस्य वाक्यं स ऋषिः," या तेनोच्यते सा देवता" इति । धर्मादिष्टवनेऽस्य विनियोग"। परोक्षश्मोऽय विनियोग । " १ निर० १२१८॥ २ नावान्तपदेन "या या देवता निराह" [निरु० १३१२३] इत्यत्रव निरुत्त- शास्त्रस्य परिसमाप्तिर्भवतीति भ्रमितव्यम् । पूर्ववदनापि नाम्तपदेन "यस्मात्सर नास्ति पूर्वमस्ति सोऽन्त [म. भाष्य. १२१] इति प्रधानोश्यों विवक्षित । एतेन चतुर्दशोऽध्यायो (त्रयादगाध्याय एवास्यान्तर्भावमिच्छन्त्येवे) निरतगमुच्चयकारणाले नामीदिति वरतुन पाक्यत ।। ३ निरक्त १३॥१३॥ ४ म० भा० दाक्षिणारये पाठे मादि. ११२६४॥ प्रौत्तरपाठे प्रादि. १२६८ तु मामय प्रहरिप्यति" इत्येव पाठ । ५ भ्रप्टोग्य पाठ । ६ अनुपलब्धमून मिदम् । ७. यजु० १३॥३॥ तं० म० २८|| संनिरीयमहिताया 'बुघ्या' इयरय स्थाने 'युनिया' इति पाट । ८. निर० ६१२७॥ १ पत्र वृहदे वता -[८११४,१५] वस्नु माग्न प्रवरयंद्री था, ब्रह्म यत् परम् । तानिरत्त मूत्तावावगमा मूर्यमति ।। १० ऋ० मा परिमापा | ११ .. मपरिभाषा २।५।। १२ प्रवायं इति ऐप । तपाहि ऐतरेयाल [१६] प्रवयानुनी विनि. मोग । मारव यौन ६॥ तसिरीयमहिनयान्तु " मानमिति सममुपदपानि" [A] स्यादिना अपने रखमनिपाने विनियोग ।

·प्रथम वल्प ? परोक्षकृतोऽय मन्न. प्रथमपुरुपयोगात्। ब्रह्म नामानि सर्वाणि सामान्धेनाख्यातजानि हि नरुक्तसमयत्वात् क्रियायोगमङ्गीकृत्य प्रयोग । तथा हि तत्र-तन नामान्याख्यातजानि [ इति ] शा [ कटायनो ] नरुक्तसमयश्च' इति । बृह वृह वृद्धी इति अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते'-इति मनिन् प्रत्ययान्तस्यैतद् रूपम् । सर्वतः परि- वृद्धत्वाद् ब्रह्मपदेन आदित्यमण्डलमुच्यते । [भु] वनस्य तदाधाररूपे स्थितिरित्युपनिपत्सु गीयते-भण्डले होद जगत् प्रतिष्ठितम् इति । जज्ञान- मिति जायमानमुत्स [द्यमानम्] प्रथममिति मुख्यमुच्यतेऽन्येपा तेजसाम् । तथा च स्मरणम्- ब्राह्मणो वे मनुष्याणामादित्य [स्तेजसां दि] वि । शिरो वा सर्वगानाणा धर्माणा सत्यमुत्तमम् ।। इति । पुरस्तात् पूर्वत । कस्य ? सामर्थ्यात् जगदुत्पत्ते । अथवा प्रत्यह- मुदयास्तमङ्गीकृत्याह पुरस्तात् पूर्वस्या दिशि, पूर्वमेव वा सर्वप्राणिना- मुत्यानात् । वि इत्ययमुपसर्गः 'पाव' इत्याख्यातेन सवध्यते। कुत एतत अर्थतो हसमर्यानामानन्तयंमकारणम' इत्यभियुक्तोपदेशात् । न निर्बद्धा उपसर्गा प्रर्यान्निराहु " इति निरुक्त भाप्यकारवचनाच्च । सीमत सीमशब्द सर्वादिपु" पठ्यते । विभक्तिव्यत्ययेन सप्तम्येकवचन द्रष्टव्यम् । कुतः एतत् सुपा सुप प्रादेशा भवन्ति" इति वैयाकरणात् [नियमात् ] ययाय १. 'तत्र परोक्षता सर्वाभिर्नामविभक्तिभियुज्यन्त प्रथमपुरपश्चास्यातस्य" [निरु० ७.१] इति यास्कवचनमत्रानुस घेयम् ।। २ निरुक्त १३१२॥ ३ प्र०३।२।७५॥ ४ तुलना-शत० ७।४।१।१४।। ५ अनुपलब्धमूलमिदम् ।। ६. मनुस्मृतावप्टमाध्याये द्वषनीतितमादुत्तर प्रक्षिप्तरूपणोपलम्यते । ७ इद न्यायभाप्ये [१।२रा] उपलभ्यते ॥ ८ निरु० ॥३॥ ६. निरुत्तशब्देन निघण्टरुच्यते । घटि निगमे पातु बागकृत्स्नीये घातुपाठे । 'निघण्ट' निर्णायक इति तदीयकन्नडटीकाया व्याख्यायते । तदेव निरुत निघण्टगन्दी पर्यायभूती । तस्य च निघष्ट्वपरनाम्नो निरुतस्य 'ममाम्नाय समाम्नात' इत्यारम्य भारम् । प्रतएव गर्ने प्राचीना नरुक्ता इम ग्रन्य निरुक्तभाप्यनाम्ना व्यवहरन्ति । १०. सर्वादीनि सर्वनामानि [म. १०१।२७] इत्यत्र सर्वादिगणे 'मिम' गन्द एव पठ्यते न तु 'सीम बाद । पाठान्तर दा द्रष्टव्यम् । ११. महामाप्ये "सुपा च मुपो भवन्नीति वक्तव्यम्" [७॥१॥३९] इत्येव पाठ उपलभ्यते । । लभ्यते । - ·४ - -- निरक्तसमुच्चये विभक्ति सन् [नमयेत्' इति नरुक्तात् । सर्वस्मिन्नित्यर्थः, सामर्थ्यात् सर्वस्मिन् जगति । अथवा सीमशब्द. सीमापर्याय' अस्मिन् पक्षे प्राकारो मर्यादार्थ [म्] ग्राह' । मुख्यमासीमत. । सर्वस्य सीमारूपेणावस्थितो लोका. लोकपर्वतः । पालोकालोकपर्वत [त्] इत्यर्थः सुरुचः रश्मसानसरोज- मानत्वात्, सुदीप्तान् रश्मीन् सहस्र-सख्यातान् ।' वेन., सुपतिइपमहलिझे नराणाम् इति लिङ्गव्यत्यय., येनम् । वेनति, कान्तिकर्मा, कान्दा वस्य ? सर्वस्य भूतजातस्य । आव पूर्ववरण मर्त्यस्स (2.) लुमि मान्द- समेतद् रूपम्, 'विशब्दस्यात्र सम्बन्ध । व्यवृशोत् विवृतवान-विसदवान् इत्ययः । न केवलं रश्मिविसर्गमेवाकरोत् ।किन्तहि ? म लिङ्गल्येत्या तत् । अथवा मण्डलमध्यस्थः पुरषोऽभिधीयते । स प्रादित्यः बुध्न्याः, युनमः न्तरिक्ष म्], यद्धा अस्मिन् धृता प्राप इति, तत्र, भवा बुध्या दिस उच्यन्ते । तथा च स्मरणम्- र [ताभ्यां] स शालाभ्यां तु दिवा भूमि च निर्ममे। मध्ये प्योम दिशचाप्टायपा स्यानच दास्यतम् ॥ इति । उपमाः उप [म] इत्यन्तिकनाम," परितो भूता.। अस्य प्रादित्यस्य सर्वस्य पा जगत, सर्यस्य ममीपर्पोपलयो । विष्टाः विप्टभ्य- स्थानो । प्रप्टावपि दिगो विस्ता' फरोतीत्यर्षया सतश्च योनि विद्यमानरय वस्तुन स्तम्भकुम्भादेः योनिम् । पसतम्घ भविद्यमानस्य योनिम् येते. निप्रत्ययान्तस्य वर्णव्यापत्त्यादिना योनिगन्दो निरवन " यानिमयगम्य" विव. विवृपात (?) प्यागोत् प्रशामितवानित्ययं । संमिदमुध्यते ? १. निर. २॥१॥ २.fm.00 ३ या मर्यार्पमानि: पाटो पारय । ४...रा [१] मारनाया तस्टीराप ५ . int-पुत्ता पार दरपणा दा ..101--- नवसाय गप्रिय ।.स. ४५-पाय मादियाय रामय ॥ ६ मामा.१८॥ ७ निर०२।६॥ -निर. मला t fort पार दुपया 11.ommitt १. दि. २१॥ १२.ना-निr. R1 १. 'मामधार TRIrfarमर ·प्रथमः कल्पः ५ .. . यावत् खलु भगवत आदित्यस्य तेजसा न व्याप्रियते मुवनमण्डलं, तावत् सदसद्भावो न व्यासज्येते, व्यापृते तु घटोऽस्ति नवेति वक्तव्यं भवति । अतः सत्त्वमसत्त्वं च जितवानित्यर्थः॥१॥ यात्र पनवनवी भवति जायमानोंऽहां केरुपसमित्यग्रंम् । ... भागं देवेभ्यो विधात्यायन में चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥२॥ नस्यादित्य धरी पुरोनुवापी i सूर्याया लापम् । चन्द्रमा स्तूयते आदित्यो वा । पापयक्ष्मगृहीत. नवोनव. नवशब्दः प्रियवर्चनः, वीप्साया द्विवचनम् । प्रत्यहं प्रियतमः प्रतिपत्प्रभृतिप्वह सु पूर्वपक्षा नूयेषु (२. पूर्वपक्षोदोपु) जायमानः कुतः ? रप्सतिदिनमेककस्पाः कलाया वृद्धः । महां केतुः केतयति प्रज्ञायः, प्रजापयिंता कर्ता इत्यर्थः । स निशाकर इति कालविद्भिरभिधीयते । उपसाम् एकस्या एव पूजार्थ बहुवचनम्। सा उपसाम्' अर्मम् अंबाड पूर्वी ['द् मेरशदी निरुक्तः । प्रमागमनमुदर्य प्रति एति गच्छत्यपरर्पक्षान्त । कम्? प्रत्यह ऋ२०११ त म राजीत भो तिरति इतिपाठान्तरे। २. चन्द्रमा तस्यया भवति-नयो नयो भवति [१६] इत्यादि निरक्त- मत्रानुमन्ययम् । मश्विनापर्ने [EIJोसायने [PMENE] च श्रौतसूत्र गारो [दुराराः, बहुहिरण्य , प्रतिमूत्तिः, बहमुवर्णश्चरस्मेव ऋतोनामधेयानि] तो चान्द्रमासे घरी विनियोगोऽस्य मन्त्रस्य । । ३. मादित्यदेवतो द्वितीय..पाद इत्यै । निर . ४. य: पापयक्ष्मगृहीत. स्यात् तस्मा एतमादित्य परममावस्पाया नियंपेत् .."नवो-दयो भवति प्रापमान इति पुरोनुवाक्या भवति । ते० स० २।३०।। ५. मात्र पूर्वजधान्देन शुक्पक्ष उच्यते, एवमपरपक्षानन्देन कृष्णपाः । पूर्व- ममान्ता एवं मासा बभूव । अतएव पश्चाङ्ग मायावत् अमावस्याया. ३० पर- सरेतः संगम्यते । दक्षिणभारत माम्प्रातमप्यमान्द्रा एवं मासा भवन्ति । ६. निक्त. १२॥७॥ तपा 'उपमा पूनाथ दहयधनम्' इति स्कन्दस्वामिनी निएकटीरा (१६) द्रष्टया। • ७. पत्र नितम्-'माउ मति" इति ii ३ है .

·६ निरुक्तसमुच्चये क्षीयमाणावयव क्रमेणापरपक्षान्ते सवितर्युप कालसमीपत्तिः निलय यातीत्यर्थः । एव पूर्वपक्षापरपक्षान्ते निर्वह [हविपा] निर्वा [पणेन भागम् भजनीयमाहारत्वेन, प्राज्यादि हविरुच्यते । तथा च श्रूयते इतः प्रदान देवा उपजीवन्ति' इति । तद् देवेभ्यः यागाङ्गमूनेभ्यो विदधाति करोति, प्रायन् आभिमुख्येन गच्छन्, चक्रवत् प्रजा भ्राम्यमाण इत्यर्थ. । [प्र] प्रशब्दस्ति- रत इत्यत्र सवध्यते । चन्द्रमाः चायन् पश्यन् भूतानि द्रवत्यन्तरिक्ष निर्माता चोदकस्येति धातुजत्व प्रदर्शितम् । स तिरते प्रतिरते प्रकर्षेण वर्द्धयति दीर्घ [ मायुः ] शतसवत्सरलक्ष [ण]मायुर्दृष्टादृष्टसावनम् । कस्य स्तोतृणा यष्टणा च । अथवा पूर्वापरं चरतः' इति पूर्वस्यामृचि सूर्यचन्द्रमसो सह स्तुति- दर्शनादत्रापि स्तुतिसम्भवात् द्वितीय पाद आदित्यदैवत । अत एवाय- मादित्ये चरौ विधीयते । अह्रा केतुः 'पूर्व केतुशब्दो व्याख्यात । स च दिनकर इति ज्योतिश्चक्रविद्भिरभिधीयते । उषसाम् उपसः अग्रम् प्राग- मनम् मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् इति मन्त्रान्तरदर्शनात् ।। तद्रिप्णोः परमं पदं सो पश्यन्नि सूरयः । दिवीच चक्षुरातंतम् ॥३॥"। मेधातिथेरापंम् । द्युस्थप्रदर्शनार्थ समाम्नातस्य मण्डलमभिष्ट्रयने । देवताकाण्डे च प्राधान्यस्तुतिभाज"। तथा ह्य क्तम्-अथातो देयतम् । १० स० ३।२।। २ निरनसारेणेति शेष । चन्द्रमाश्चाग्न द्रवनि, चन्द्रो माता । निरु. ११५॥ स्वन्दटीकाप्यत्रानुसन्धेमा । निरुक्ते 'द्रमति' इति प्रायिक पाठ । ३. ऋ० १०1८५॥१८॥ ४ तुलना-निर० ११॥६॥ ५ ६० पृष्ठ ५, दि०४॥ ६. 'ददातुगन्दो प्यास्यान' इति हस्तलेखाटो भ्रप्ट । ७प्रम्मिद मन्त्रयाम्याने। १.स्वन्द स्वामी 'मप्रशन्दोलवचन । प्रल प्रत्युषमामल उदेति' इत्याह । निरू. टीपा ११०॥ ६. ऋ० ११११५॥२॥ १०. ऋ० १॥२२॥२०॥ सै० म० ११३॥६॥ ११. पठपन्न इति शेप ·प्रथमःल्पः - तद् यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तदेवतमित्याचक्षते' इति । निरुक्तकाण्डत्रय श्रूयते-नघण्टुक्म्, नंगमिकम्, देवतमिति । तथा चाहु- नरुक्तिकाचार्याः- आद्यं नघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तया । तृतीयं देवतं काण्डं शास्त्रमेतत् विधा स्थितम् ॥ इति [तत] तच्छब्देन निरुपम तेजोनिधानं जगद्व्यापारकारणं मण्डल- मुच्यते । [विष्णोः] विप्ल व्याप्तावित्यस्य, विशतेचश्नोतेर्वा, तद् पाश्र- याणा धातूनामर्थस्य विद्यमानत्वात् । तथाहि प्रनित्यः परीक्षेत इति भाष्यकारी निरवदत् । [विष्णोः] विष्णुरादित्य एव नभसो व्याप्त्यो दीप्त्या [च], न वस्त्वन्तर निरुक्तदर्शनात् । विष्णोर्भगवत प्रादित्य- [स्य] परमम् उत्कृष्टम्, पदम् पद्यतेः । तथा च ध यते--स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः । एव तत्रादि [त्य] शब्देनादित्यमण्डलमभि- धीयते । अतो मन्दिर मण्डल सदा सर्व [दा] एव पश्यन्ति सूरयः पण्डिता. परिपक्वज्ञानाः । ननु च सर्वो लोकः पश्यति मण्डल, न सूरिंगण एव ? सत्यमेतत्, तथापि पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्यः इति वचनात् निगमनिरुक्त- व्याकरणादिविद्यारूपेण चक्षुपा यः पश्यति, स एव पश्यतीत्युच्यते । स एव हि संसारवन्धनान् मुच्यते, नान्य इति । तथा चोक्तम्-सम्यग्दर्शनसम्पन्न कर्मभिनं च वध्यते इति। दिवि द्युलोके इवशब्दश्चक्षुरशब्दात् परो द्रष्टव्यः चक्ष रिव, यथा चक्षु प्रत्यक्षगोचराणा पदार्थाना प्रकाशकम्, एवमन्तरस्थस्य सर्वस्य हिमवदादेवंस्तुन प्रकाश [क] पेणावस्थितम् [प्रा] आभिमुस्येन ततम् पदार्थ प्रति, तनु विस्तारे, विस्तीर्णमवस्थितमित्यर्थः । तया च श्रूयते-तस्मात् सर्व एवं मन्यन्ते मा प्रत्युदगात् [इति, ] पुरुषं पुरवं निम० १॥ २. निरुतगद उक्यादिषु (गणपाठ ४।२।६०) पठपते, तस्मात् । नरुक्त पादस्तु मौगिके.णि द्रष्टव्यः, प्रदीयता दासरयाय मैथिली (रामा० ६।१४१३) इति पा । कारोशीतितममारयारयाने माग पूगिना नंरत्तापायंग' इत्यपि पठति ३. निर० लो. वा. १६२५७-५८॥ सायगेनग्वेदमाप्योपोसाने, सिप्प सर्वानुकमणीटीरायां प पचनमिदमुद्धिपते । ४. निर. २॥११॥ ५.:. निरु० १२१८, १९॥ ६.त. उ० ॥ ७. ऋ. ११॥१६॥ ८. मनु० ६.०४॥ t.तं. ग. um १. पडगुष ·निरुत्तसमुच्चये प्रत्यादित्यो भवति' इति च । तद् वयमपि वन्दामहू इत्यभिप्रायः॥ -- । । । -- ० शुतमिन्नु शरदो अन्ति देवा,पा नश्वका जरस तुनूनाम् । पुनासो यत्रं पितरो भवन्ति मा नौ मध्या रीरिपतायुर्गन्तोः' ॥४॥ गोतमो विश्वान देवान् प्रायु प्रार्थयते । शतम्, इत् नु इत्येतो शन्दी निपातो पागपूरणौ । शरद शरच्छन्द सवत्सरपर्याय , सवत्सरान्, शत सवत्सरमायुरित्यर्थः । कुत ? उत्तरत्रायुग्रहणात् । प्रन्ति अत सातत्यर्गमनं इत्यस्यैतद् रूपम्, सातत्येन नित्यत्व लक्ष्यते । नित्य जरामरणनिमुक्तान् कुरुध्वमिति वाक्यशेष । कीदृश तदायु उच्यते यत्रा,न , ऋवि तुनुघमा' इति दीर्घत्वम्, यत्र यस्मिनायुपि न अस्माकम्, घ [का] लिण्मध्यमपुरुषस्य बहुवचन एतद्रूप भविष्यदर्थे द्रष्टव्यम्, करिष्यथ यूयमित्यर्थः । जरस जरा तनूना तनुशब्द शरीर-वचन । एतदुक्त भवति-जीवन् भद्राणि पश्यति' इति लोक्सवादात् । सर्वसम्पत्साधनभूतमायु शतसवत्सरलक्षणमाशा- स्यते । उत्तरोऽर्ध]स्यैव प्रपञ्च । अस्मासु जीवत्स [पुत्रास] अस्मत्पुत्रा अपि पुत्रवन्तो भविष्यन्ति इत्यर्थ । प्रार्थनीय हि तत् । यत ग्राह- पुत्रेण लोकान् जपति पौत्रेणानन्यमश्नुते । प्रय पुत्रस्य पौत्रेण प्रघ्नस्याप्नोति विष्टपम् ।। इति । तादृशमायु । [पुत्रास ] छान्दसस्त्वसुगागम पुत्राश्च यत्र यस्मि- मायुपि पितरो भवन्ति भविष्यदयें लट भविष्यन्ति । मा इति प्रति पेधार्थो निपाता रीरिपत इत्याख्यातन सवध्यते । अस्माक मध्या मध्य- १ भनुपसम्पमूलमिदम्॥ *२ ऋ० ८tu ३ प्रायः ६॥३॥१३३॥ ४ अनुपलब्धमूरमिदम् । क्वचिदेव पटपन-'न भूतो जयते सन् जीवन भद्राणि पश्यनि । मृतस्य भद्राणि कुत पोरवाय जय बुन ।' ५. मनु० ६२१३७॥ म० मा० मारि० ७॥३८ (माचिरव पाट)।

·or प्रथमः कल्पः ह ५.६०-गन्धर्वा. पितरो देवा पगुरा रसामान्य निरु .॥ शब्दात् सप्तम्येकवचनम्य सुपां सुलु' इत्याकारः । मध्येऽपर्याप्त एव पुरुषार्थ इत्यर्थः । रोरिषत रिपतिहिंसाकर्मा, मा रीरिपत मा वषिष्ट । तद् आयु उक्तलक्षणं गन्तोः दृष्टादृष्टोपकारार्थं कृतार्थात् प्राप्तुमित्यर्थः ।। अदितिौरदितिरन्तरिक्षमर्दितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना अदितिर्जातमदिति नित्वम् ॥५॥ अनेन गोतमोऽदितेर्देवमातुर्भूमानमाह । अदितिद्योः कार्यकारणयो- रभेदोपचारेण कार्यस्य कारणव्यपदेशः । अदितिप्रभवत्वात् द्यौरदितिरुच्यते । तथा अदितिः एव अन्तरिक्षम् । अदितिर्माता निर्माता निर्मात्री वृष्टिदानेन सर्वस्य जगतः । स पिता सैव पिता पालयित्री। तेनैव कर्मणा सर्वस्य भूत- जातस्य स पुत्रः सैव सर्वथा(?, दा) पुरु बहु त्रायते इति पुत्र इत्युच्यते । किं च विश्वे देवा अदिति. देवमातृत्वाद् देवा अदितिरित्युच्यन्ते । पञ्चजनाः। चत्वारो वर्णा निषाद' पञ्चम.' इति देवगन्धर्वादया' वा, ते चादिति- प्रभवत्वादेवमुच्यन्ते । किं बहुना अदितिर्जातम् अदितिः कारणमेव यत् किञ्चित् जगति जातम् । अदितिर्जनित्वम् अदितिः कारणमेव जनिप्य- माणमुत्पद्यमानमपि । 'सा नः पातु सदा अदितिः' इति वाक्यशेपः। नित्यपक्षण प्रकृतिरुच्यते', तद्विकारः सर्वमिति योज्यम् ।। यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहायरम् । अग्निष्ट स्विष्टकृद् विद्वान सर्व खिष्टं मुहृतं करोतु स्वाहा ॥६|| १. मष्टा० ७.११३६॥ २. ऋ० १८९१०॥ ३. तुलना--निरु० २०११॥ ५.निर.३॥ ६. तुमना - निगणमन्दीरा २२. २३ पृ. २६३, २६४॥ ७.पा. मो० ३।१२।१।। प्रत्र स्वाहा' पदं न पटपते, यागे तु प्रशनार्थीनु- पग्रने । तुमनीयम्--त. tim२४|| ·१० निरुक्तसमुच्चये , यज्ञे कर्मणि वर्तमानानामृत्विजामवश्य प्रस्मरणसभवात्, प्रस्मरणमूल- त्वादूनातिरिक्तस्य, तदुपपत्तौ विगुण कर्म स्यात् । विगुणाच्च कर्मण फलाभाव । तदुपशमनार्थमेतत् प्रायश्चित्तम् । यदस्य यागाख्यस्य कर्मणोऽत्यरीरिचम् अतिरेक कृतवानह यद्वा वा शब्द समुच्चये वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा' इति यथा, यच्च न्यूनम् हीन- मित्यर्थ । इह प्रकृते कर्मणि अकरम कृतवानस्मि । अग्नि अङ्गतर्गत्यर्थस्य अग्निरागमयिता गमयिता [च] भूताना, प्राणभूतो रुद्रोऽभिधीयते । [स्त] स च स्विष्टकृदाख्य । तथाहि श्रूयते-रुद्रोऽग्नि स्विष्टकृत्' इति । तत प्रकृतमूनातिरिक्त स्विष्टस्य कर्ता विद्वान् जानन् सर्व कर्म स्विष्ट याज्यया इष्ट दुरिष्टमपि स्विष्ट करोतु इति वाक्यशेष । सुहृतम् दादिन दुहुँ त- मपि सुहुत करोतु । स्वाहेति प्रदानार्थो निपात ॥ ..... आ प्र व हरिवो मा विवेन: पिशङ्गराते अभि नः सचस्व । नहि त्यान्द्र वस्यों अन्यदस्यमेनॉटिचज्जनिवतधार्थ ॥७॥ प्रवस्युर्नाम ऋपि, तस्यार्पम् । प्रा प्राभिमुख्येन प्रद्रव प्रधावास्मान् प्रति, है हरिव मघवन् । मा वि[धेन वे नति ] स्सा. मर्थ्याद् लम्बनार्थ मा विलम्विष्ठा । यद्वा कान्तिवर्मा, विगतकामो विग- तेच्छ सामस्तुतिश्च प्रतिमातु । यहा गतिकर्मा, मा विगम , यावद् यज्ञ समाप्यते तावत् तिष्ठेत्यथ । हे पिशङ्गराते पिशङ्गा रातिपस्येति बहु- बीहि , पिराङ्गवर्णस्य सुवर्णादरित्यर्थ अभि न सचत्व व्यवहितसम्बन्ध अभिसेवस्वाम्मान् कर्मान् वर्मात् (२) । स्मादेवमभिधीयते । उच्यते- [नहि] हिशब्दाऽय यस्मात् त्वत् त्वत्त अन्यत् किञ्चिदपि है इन्द्र वस्य वसुमत्तर प्रस्ति त्वमेवातिशयेन धनवानित्यर्थ । यतश्च प्रमेनाश्चित जनिवत जायावतः [चफथं] रोपि । धनवन्त हि स्त्री पामयते । तया च लोक्वाद -पनमभिजनमापादयति' इति । तच्च धन त्वत्प्रसादात् लभ्यतेत्यभिप्राय ॥ १ ते १७का. स. १३१४॥ निर० २।५।। २ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ३ ऋ० १३१॥२॥ ४. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥

·प्रथम कल्प ११ अया ते अग्ने समिधा विधेप प्रति॒ि स्तोम शस्यमान गृभाय । दहाशौ रक्षसः पार्यस्मान् द्रुहो निदो मित्रमहो अवृद्यात् ॥८॥ वामदेवस्य । निशेप्टो सामिधेनीपु अस्या ऋचो विनियोग प्रया अनया ते पष्ठी चतुर्थी वा द्वितीयार्थे, द्वितीयकवचनस्य वा [ते] आदेश छान्दसत्वात् । हे अग्ने समिधा विधेम परिचराम, लोडर्थे लिड । प्रति इत्युपसर्गो गृभाय इत्यनेन सवध्यते । स्तोमम् इम, सामधेन ना शस्त्राणा च तुल्यधमत्वात, [ शस्यमानम् ] शस्त्रधर्मेण क्रियमाण गुभाय गृहाण, प्रतिगृह्य च दहाशस अशसितन प्रात्मन रक्षस राक्षसान, पाहि रक्ष च अस्मान्, कुत द्रुह द्राग्घु निद निन्दितुश्च सकाशात् हे मित्रमह मिया- णा पूजयित अवद्यात् गह्याच्च पापात् ॥ ? +-०- . ? एना वो अनि नमसोों नपातमा हुवे । मिय चैतिप्ठमति व बर विश्वस्यदूतममृतम्' ॥९॥ वसिष्ठम्यापम् । प्रातरनुवाकाश्विनयो (१, प्रातरनुवाकेऽश्विनो) शस्यते । एना अनेन, व छान्दसत्वात् द्वितीयकवचनस्य वसादेश त्वा मग्नि नमसा अन्ननामेदम्', हविलक्षणनान्नन निमित्तभूतेन तदुपभोक्त- व्यमित्येवमयमित्यय । यद्वा स्तोत्र, तेन निमित्तभूतेन । ऊर्जानपात् ऊर्गण बीजलक्षण रसा वृष्टयादिलक्षण तस्य नपात् पौत्र अग्नि । कय सतो 'ह्योपधिवनस्पतयो जायन्ते, प्रोपधिवनस्पतिभ्य एष जायते' इति । १.ऋ. ४१॥ तं. स. १।२।१४।। २ पग्नय रसोध्ने पुरोहामष्टाकपाल निवपेद् निशिताया निवपद् [त० स० २२२] इत्यादिना रोनेष्टि समाम्नायत । अस्यामिप्टो पथ्य पान इत्यनुवार स्नो विनियुक्त , तस्मिन्नुभो तामु पञ्चदा सामिपन्य । एका पुरोनुवाक्या मापे विरपिते इति सायण [ते० स० मा० ११२।१४] तत्रय पञ्चदशी। ३.७॥१६॥ मारवसायनौतमूत्र प्रातरनुवाने पम्पत । म० ४ १० १३॥ १ निप. २२ • तास पो निरत गट [४]" ७ निप. ८॥

·१२ निरक्तसमुच्चये एवमग्निर्जः पौत्रः । त्वाम् पाहुवे पाहूयाम् किं लक्षणम् ? प्रियम् देवानां मनुष्याणा च चेतिण्ठम् अतिशयेन चेतनावन्तम् प्रतिम् अक्तमति पर्याप्त- मति स्वध्वरम् शोभनयज्ञ विश्वस्य सर्वस्य यजमानगणस्य य इप्टोऽधिक [त.] तस्य कर्मणि तस्य दूतममृतम् अमरधर्माणम् । एतदुक्तं भवति-तमाशा. समृद्धये अाह्वये स चाहूतो देवान् प्रति दौत्यं वरिष्यतीत्यभिप्राय ॥ मांने वर्ची विहयेप्र्वस्तु वयं वेन्योनास्तन्वं पुषेम । मो नमन्तां दिशश्चतमस्त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम ॥१०॥ विभवस्यार्पम् । ससवे वैश्वदेवे शस्त्रे विनियोगः । मम एकवचनं बहु- वचनस्य स्थाने, अस्माकमित्यर्थ । हे अग्ने तव प्रसादाद् वर्चः "ब्राह्म तेजो वर्च." इत्युक्तेः, तद् विहवेषु विविधमाहूयन्ते शक्रादयो देवा यस्मिन् स विहवः ससव उच्यते । तस्मिन्नस्माकमेव सोमयागजनित ब्राह्म तेजः प्रस्तु भवतु, अस्य यजमानस्येत्यभिप्रायः। किं च वय [स्वा] त्वाम् इन्धाना दीपयमाना समिद्भिरविह तन्वं तनु शरीरमस्मदीय पुषेम पुष पुष्टौ पुप्येम । त्वत्प्रसादाद् बहुधनमस्माकमस्तु इत्यर्थ । [मह्यम्] बह्वयमेकवचनमस्मभ्य नमन्ताम् नम प्रह्मत्वे प्रह्वोभवन्तु प्रदिश प्रकृप्टा दिश चतत्र दिशब्देनात्र दिड निवासिन उच्यन्ते मञ्चा कोशन्ति इति यथा । सर्वेषामपि भूतानामी. श्वरत्वमाशास्यते । किं च त्वया त्वयंव अध्यक्षेण अग्रेसरेण पृतना सेना. प्रतिद्वन्दिभूता जयेम । भगवताऽग्ने. प्रसादादस्मच्छत्रवोऽप्यपहृतवर्चसो निलीना शेरतामित्यर्थः । १. ऋ० १०॥१२८॥१॥ २ शानविषये विद्विषाणयो स्तुत्ययोरलो सन्निपातन मसब इत्याचक्षते इति मा. श्री. १३ ॥५॥१॥ पत्र भाष्यम्-क्रियमाणमंशानगोचरे देवयजनानन्तर्य विडिपाणपोयंजनमानयो मुन्ययोरहोयं मनिपात , एवमानोपनिपात पदार्याना त समय इत्याचक्षने याशिवा इति । शा०पी० मा१३१५॥ ३. वियो वरवदेवम् । मा. श्री. १५४१७॥ ४. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ..तुनना- महामाप्य प. ११४॥

·प्रयम.कल्प
?
ऋभ्याम स्तोम सनुयाम बाजमा नो मन्त्रं सरयहोपं यातम् ।
यशो न पक्वं मधु गोप्वन्तरा भूतांशो अश्विनोः काममा' ॥११||
भूताशो नाम कश्यपपुरोऽश्विनावाल' । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्न । कुत
एतत ज्ञायते ? मध्यमपुरुषयागात् । ऋध्याम ऋघु वृद्धौ ऋद्ध समृद्ध स्वर-
सौप्ठवादिना स्तोतम् युष्मद्गुण (?) सम्पूर्ण कुम्म इति शेष । न केवल
युप्मत्स्तवमेव कुर्म [किं तहि ?] सनुयाम सनु दाने दद्म च वाजम् वाज-
मित्यन्ननाम' अन्न हवि [प्रा] प्राकारम्योपयानमित्याख्यातेन सम्बन्ध न
अस्माक मन्त्र मत्वर्थीयोऽय' प्रत्यय, ऋगादिभिर्मन्त्रमन्त्रवन्त याज्यावन्त-
मित्यर्थ । सरया प्रथमाद्विवचनस्य सुपा सुलक्' इत्याकार सरथा (यो)
समानमेक रथमारुह्येत्यर्थ
इह इहति काल प्रतिनिदिश्यते, एतस्मिन्
काले उपयातम् पाख्यातोपसर्गयोमध्य प्राकार प्रविशति उपायातमुपगच्छत-
मित्यर्थ । अागतयाश्च युवयो यशो न यश इत्यननाम' न शब्द उपरिप्टा-
दुपमार्थीय
। पुरोडाशादयन्नमिव पक्व पक्वसदृश भाजनयोग्यमि-
त्यर्थ । मधु मधुररसम् इष्टतरमित्यर्थ । गोषु सप्तमीवहुवचन पप्ठी-
वहुवचनस्य स्थाने गवाम् अन्त अन्त शब्दा मध्यपर्याय मध्य ऊघसि वर्त.
मानमित्यय 1 कि तत? सामर्थ्यात् पय [आ] आकार 'अप्रा' इत्य-
नेन सम्बध्यते । भूताश अश्विनो चन्द्रादित्यरूपयो काम प्रकाम (')
अप्रा प्रा पूरणे, आभिमुस्येन पूरयति प्रवायौं । एतत् ज्ञात्वा तूणमुपयात-
मिति सवन्ध ॥
अब ते हे वरुण नमोभिरख यताभरीमहे इविभिः ।
क्षयंनस्मभ्यंमसुर प्रचेता राजन्ननासि शिश्रयः कृत्यानि ॥१०॥
शुन शेपो यूपे नियुक्तो वरुणमाह-अव इत्ययमुपसर्ग ईमह इत्या-
स्यातेन सम्बध्यते ते तव हेळ ग्रोधनामेदम् ।। तथा ह्याहुब्रह्मवादिन-
१ ऋ० १०१०६॥११॥
२ भ्रष्टात्र पाठ ।।
३ निष० २७॥
४ पत्र कश्चित् पायटित । यहा 'मत्वर्थीपा-प्रत्यय ' इति पाठ स्यात् ॥
५ मष्टा० ॥१॥३६॥
६ निप.शा
७ तुलना-निहन १४॥
t निष० २११३॥
८ ऋ० १॥२॥१४॥

·१४ , निरक्तसमुच्चये प्रत्यक्षहेतुप्रसादा राजान' इत्यादि । पूर्वमयागजनितो योऽस्माकमुपरि रोप, त रोप हे वरुण परित आच्छादित वारिणा तेजसा वा सर्वस्य, नमोभि स्तुतिभि ईमहे इति 'सिंहावलोकनन्यायेनाख्यातस्यापकर्ष । प्रवेमहे अव इत्ययमपेत्यस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, ईमहे यानाकर्माऽन्यन', इह तु गत्यर्थ अपगमयामेत्यर्थ । अव इत्यस्यापि पूर्ववत्सवन्ध । यजेभि यज्ञ सप्तम्यर्थे तृतीया यज्ञेषु यागेपु अवभृथेत्यादिषु ईमहे हविभि 'एककपालादिभिश्चापग- मयाम इत्यथ । यत एवमत क्षयन् क्षि निवासगत्यो निवसन् स्वस्मिन् स्थाने गतरोपस्त्रायनित्यर्थ अस्मभ्यम् विभक्तिदोषो मा भूत् [असुर असु ] इति प्राणनाम द्रष्टव्यम्, मत्वर्थीयो रप्रत्यय ' 'मुष्कर' इति यथा, प्राणवन् महावल प्रचेत प्रकृष्टप्रज्ञ, उक्त च भाष्ये-"तत्प्रशस्या (?, त प्रज्ञया) स्तौति" इति । राजन् स्वामिन् सर्वस्य भूतजातस्य एनासि पापानि वाड मन कायजातानि इह जन्मनि पूर्वजन्मनि च [कृत्यानि] कृतानि शिश्रय श्रथ पाथिल्ये शिथिली कुरु नाशय इत्यभिप्राय पापमूल- त्वात् सर्वदु खानामित्यथ । , , -०- ३ निध० ३।१६॥ उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधम वि मध्यम श्रथाय । अर्था वयादित्य ते तवानागसो अदितये स्यामः ॥१३॥ शुन शेपस्यार्पम् उद् इत्ययमुपसर्ग श्रययः इत्यनन सब यते । उत्तमम् १ अनुपलब्धमूलमिदम ॥ २ मिहो गच्छन कदाचित् पृष्ठनोऽपि पश्यति इति सिहावलोकनयाय । तुलना काशिका० ३।३।४६।। ४ वारणमेवपालम । शा० प्रा० १८१६|| ५ प्रत्र कश्चित पाठस्त्रुटित इति प्रतिभाति । ६ तुनना--'अपि वा सुरिति प्राणनाम । अस्त शरीरे भवति । तेन तद्वन्त इति निरक्तम [३८] ।। असुरराब्दो द्विविध । प्रायुदात्तोऽनुदात्तश्च । पाादातो हीनाथन । प्रतोदात्तो बलवतो वाचक । अयमेवान्तोदात्तो मुरशब्दोऽवेस्तान थे प्रहर हरेण परिणत न तु हीनाथको-मुरशब्द । वेदे निदनीयो मुर एदावेस्ताया परमात्नवाचको हर सजात इति यत पाश्चात्याना वचन तत्प्रलापमात्रमेव प्रशान विजृम्भित वा। ८ ऋ० ११२४११॥ ६ दिव दीधत्व परिहाय 'श्रथय । - ७ निरु० ६१३॥

·प्रथमः कल्पः
हे वरुण पाशं रज्जु अस्मत् अस्मत्त. सिंहावलोकनन्यायेनारयातमनुऋष्ट-
व्यम्, उच्छ्रथय उन्मोचय अव अस्य च तेनैवाख्यातेन सम्वन्ध. । अधमम्
पाशं अवश्रयय अव इत्ययमघो भावे द्रप्टव्यः, अध एव मोचय । वि पूर्व-
वदेवाऽस्य सम्बन्धः मध्यमं पाशं तत्रव श्रयाय विश्रथय । अथ अनन्तरं वयं
पाशवन्धान्मुक्ता, हे प्रादित्य अदिते: पुत्र ! व्रते व्रतमिति कर्मनाम' कर्मणि
तव त्वत्सम्बन्धिनि वर्तमानाः अनागस. आग: पापमाह आड पूर्वात् गने.
किल्विपम् इति निरुक्तम् । अपापाः सन्तः अदितये अदि[तिरिति पृथि-
वीनाम पृथिव्य स्याम पृथिव्या चिरं जीवेम इत्यभिप्राय. । एवमारयान-
समय इयं मन्त्रस्य योजना ॥
अथवा कश्चिद् यजमानः उत्तमाधममध्यमः पाशर्वद्धो राजान वरुण
प्रार्थयते उत्तममुत्कृष्ट घोरं हे वरुण पाशं वन्धनहेतुभूत पापं ब्रह्महत्यादि-
महापातकरूप [अस्मत्] अस्मत्तः उच्छ्य अवनयेत्यर्थः । अघमम् अपि पाप-
मभोज्यभोजनादिनिमित्त अपनय मध्यमम् अपि पापमुपपातकादिरूपं
नाशय । अय अनन्तरं त्वया क्षालितसर्वकल्मपाः सन्तो वय हे आदित्य दीप्त-
भाव ! व्रते कर्मणि तव त्वद्देवत्ये [ए]व वर्तमाना अनागस: प्रागः प्रमादः
प्रमादरहिताः अदितये स्याम अक्षीयमाणाय स्याम, अक्षया (?, अक्षयम्)
गमिध्याम इत्यभिप्रायः॥
.
सेदंग्ने अस्तु सुभगः सदानुर्यस्त्वा नित्यन इविपा य उक्यैः ।
पिमीपति स्व भायुपि दुरोणे विश्यैदेस्मै मुदिना सासंदिष्टिः ॥१४॥
वामदेवोऽग्निमाह सेत् साहितिक: सुलोप. सः, इ[दि[ति पद-
पूरण । हे अग्ने त्वत्प्रसादाद् अस्तु भवतु सुभग भग इति धननामयम्,'
भजनेभंज्यंतेय॑ज्यते (?, भृग्ज्यते') सर्वार्थाः (१), सुसब्द पूजायाम,
शोभनेन दृप्टोपकारेण धनेन धनवान्, सुदानु दाभाभ्यां नु सुप्छु पात्रेभ्यो
१. निरु० २।१३॥
२. निरक्त त्येवं पाठ:--माग मा पूर्वाद गर्मः । एन एतेः। रिविषम् । इति
[११॥२४] ॥
३. निषष्ट १०॥ ४.नरमपा इस योजना द्रष्टव्या ।।
५. ०४।४101
१. निप. २१॥
७.प. उपा० ॥३२॥

·१४ निरक्तसमुच्चये प्रत्यक्षहेतुप्रसादा राजान' इत्यादि । पूर्वमयागजनितो योऽस्माकमुपरि रोष , त रोप हे वरुण परित आच्छादित वारिणा तेजसा वा सर्वस्य, नमोभि स्तुतिभि ईमहे इति 'सिंहावलोकनन्यायेनाख्यातस्यापर्प । अवेमहे अव इत्ययमपेत्यस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, ईमहे याच्नाकर्माऽन्यन', इह तु गत्यर्थ , अपगमयामेत्यर्थ । अव इत्यस्यापि पूर्ववत्सवन्ध । यज्ञेभि यज्ञ सप्तम्यर्थे तृतीया यज्ञपु यागेपु अवभृथेत्यादिपु ईमहे हविभि 'एककपालादिभिश्चापग- मयाम इत्यर्थ । यत एवमत क्षयन् क्षि निवासगत्यो निवसन् स्वस्मिन् स्थाने गतरोषस्त्रायन्नित्यर्थ अस्मभ्यम् विभक्तिदोपो मा भूत् [असुर असु ] इति प्राणनाम द्रष्टव्यम्, मत्वर्थीयो रप्रत्यय ' 'मुष्कर' इति यथा, प्राणवन् महावल' प्रचेत प्रकृष्टप्रज्ञ, उक्त च भाष्ये-"तत्प्रशस्या (', त प्रज्ञया) स्तौति" इति । राजन् स्वामिन् सर्वस्य भूतजातस्य एनासि पापानि वाड मन कायजातानि इह जन्मनि पूर्वजन्मनि च [कृत्यानि] कृतानि शिश्रय श्रथ शथिल्ये शिथिली कुरु नाशय इत्यभिप्राय पापमूल. त्वात् सर्वदु खानामित्यथ । ३ निघ० ३।१६॥ उंदुत्तमं वरण पार्शमस्मदवाधम वि मध्यम श्रथाय । अथा क्यमादित्य व्रते तवानांगसो अदितये स्याम' ॥१३॥ शुन शेपस्यार्पम् उद् इत्ययमुपसर्ग श्रथय इत्यनेन सब यते । उत्तमम् १ अनुपलब्धमूलमिदम ॥ २ मिहो गच्छन कदाचित पृष्ठनोऽपि पश्यति इति सिंहावलोकन याय । तुलना काशिका० ३१३॥४६॥ ४ वारणमेकपालम । शा० प्रा० १८ ५ अत्र कश्चित् पाठस्शुटित इति प्रतिभाति ।। ६ तुलना-'अपि वा मुरिति प्राणनाम । प्रस्त शरीरे भवति । तेन तद्वन्त इति निरुक्तम [३१] । असुररान्दो द्विविध । प्राादातो नुदात्तश्च । प्रायुदात्तो हीनायर । प्रतोदात्तो बलवतो वाचक । अयमवान्तोदात्तोऽमुरशन्दोऽवेस्ताग्रये प्रहर होण परिणत न तु हीनाथकोऽमुरशब्द । पदे निदनीयोऽसुर एवावेस्ताया परमात्नवाचकोहुर सजात इति यन पाश्चात्याना वचन तत्पनापमात्रमेव प्रमान- विम्भित वा। ७ निरु० ६१३॥ ८ ऋ० १०२४॥१५॥ ६ वैदिव दोघत्व परिहाय 'श्रथय ।

·३ प्रथम कल्प पुण्यकृति [मिस्सेव्यमानामनुपमसुखस्यान दिवम् । [हृद्रोगम] हृदय- रोग सर्वदुःखमूल सन्तापमित्यर्थ , मम त्वत्परिचारकस्य ससक्तपरितापस्य हृदयस्य सूर्य ह सूर्य हरिमाण च हार च प्रभादीना रोगविशेषम् नाशय निमल [कुरु] । प्रदर्शनार्थमिदम्, कुष्ठभगन्दरप्रमेहादोनष्टावपि महारो- गान्नाशय । किं बहुभाषितेन, भगवन् भक्तवत्सल भवत्प्रसादात् नीरोगो भूयासम् इत्यर्थ । तथा ह्याप्तवचनम्- प्रारोग्य भास्करादिच्छेत् मुक्तिमिच्छेज्जनार्दनात् । ईश्वराज्ज्ञानमिच्छेच्छ्यिमिच्छेधुताशनात् ॥ इति । अनि के पूर्व्य गिरा देवीले वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्र न क्षेत्रसाधंसम् ॥१६॥ कश्यपस्यापम । अग्नि व छान्दसत्वादेकवचनस्य वसादेश त्वा (पूर्व्यम्) पूर्यमिति पुराणनाम गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा देवम् दाना- दिगुणम् ई ईड स्तुती स्तौमि, वसूनाम् बस्विति घननाम धनाना, पाठीश्रु तेरर्याय इति शेप । अथवा स्वस्वामिलक्षणा पष्ठी, धनाना स्वामि- नमित्यय । तथा ह्य क्नवचनम्-श्रियमिच्छेधुताशनात' इति, अग्नौ वाम वसु सन्यदधत' इति च श्रुतिः । अथवा वसव पार्थिवो देवगण । तथा हि-अग्निर्वसुभिर्वासव इति समारयात स्यात पृथिवीस्थाना' इति भाष्य कारवचनम । तेपा स्वामिनमित्यर्थ । सपर्यन्त सपर्यति परिचरणका बहुवचनमेकवचनस्य स्थाने सपर्यन् परिचरन् पुरुप्रियम् पुर्विति बहुनाम १ अनुपलब्धमूलमिदम ॥ अस्य प्रथम चरणम 'पारोग्य भास्करादिदिति' इत्येव सतिक गौतमघमसून निदिश्यते । द्र० मसूर स० पृष्ठ ४६६४ अ व मस्करी माप्य एव लोक पदधते-'पारोग्य भास्वरादिच्छ- धन मिच्छद्भुताशनान । ऐश्वय मोरादिध मोक्षमिच्छज्जनादनात् ॥ द्र० तदेव स० पृष्ठ ४६९। प्रस्य चतुप चरण स्कदो प्युदाजहार स्कन्द टीका० भा० ३ पृ०६३] २ ० ८१३१॥१४॥ ३ निघ० ६२७॥ ४ निघ० ॥१०॥ ५ ते० स० १॥५॥१॥ ६ निरु० १२॥४१॥ तत्र '• समाध्या तस्मात्यू इति पाठ ॥ ७ माध्यगर इह यास्कोऽभिप्रेत । ८ निय० ॥५॥ ६ निष. ३३१॥

·निरुक्तममुच्चये .... दाता अस्तु, देव्यागादास्तु स्यात् दाता पात्र विशेषेण श्रद्धधानस्येव च अत्वे दत्वे बहुगुण दानस्य वाप्यर्धर्चम' इति वचनात् । कोऽसौ यस्त्वा [त्वा] नित्येन अग्निहोनादिना हदिपा य उक्थं यश्चाक्थ शस्राण्युक्थ- शब्देन' इह तद्वन्तोऽग्निष्टोमादय उच्यन्ते, ते पिप्रीपति प्रोड् तर्पणे तप- यितुमिच्छति तर्पयति इत्यर्थ । किं च स्वे स्वकीये प्रायुपि शतवत्सरलक्षणे शतायुश्च भवनित्यथ , दुरोणे दुरोण इति गृहनाम, स्वस्मिन् गृहे स्थाने स्थित सनित्यर्थ । इदमप्याशास्यम्, यतो लौकिका पाहु -स्वे गृहे निवास स्वर्गनिवास' इति । विश्वा विश्वशब्द सर्वपर्याय. सर्वा [इत] इच्छब्द [अपिशब्द] स्यार्थ अनेकार्थत्वानिपानगनाम्, प्रस्मं यजमानाय सुदिना कल्याणदिना सा असत् पञ्चमो लकार, अस्त्वित्यर्थ , इष्टि इषु इच्छा याम्, इच्छा पुत्रादिविषया, पुत्रादिव [त ] सकलात्वाद, पुत्रादिवान् सक्ल- स्त्वाम् अाराधयन् मत्यं सर्वथा कार्ताथ्यमापद्यतामित्यर्थ. । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवंम् । दृद्रोग मम मूर्य हरिमाणे च नाशय' ॥१५॥ प्रस्तपस्यापम् । सूर्योऽभिधीयते म च | स्थान । उद्यन् उदयगिरि- शिखरात् अद्य अस्मिन वार मित्रमह मित्राणा स्तोतृणामभिनपितार्थप्रदानेन पूजयित । अथवा मित्रवदुपकारी महनीयश्च त्वा प्रारोहन पावारो वहु- वचन [ार्य ] वन म्वेन निहत्य रक्षासि रोहन्, तथा च श्रूयते-प्रादित्यो ो योद्यन् पुरस्ताद रक्षास्यपहन्ति' इति । किमाराइन्, उत्तराम् उत्कृप्टा १ अनुपलबमूलमिदम ॥ प्रयमत्र र पाटदारा पात्रविण श्रदपानस्य पंव हिमग दले महगुण दानम्याराभ्यन परम् ।। २ पत्र कश्चित पाटटिन पनि प्रनिमानि । पदाधित 'गृह्य ' 'उध्यन्त' का ३ निष० ॥ ४ धनुष उम्पमूपमिदम् ।। ५ रेगदम्नु सिगारदा जयित इनि। परमजगै, भाग २, १८ ५१६॥ मण प नमिहापार्गे याह - उमरदा मर रयमाणे भाषालो प्रयोगात् तदेगीर- पादिभिप्राय पञ्चमवारपदन महिपन इति । नागरीरा ऋ. ११११७ १०७० 4.1 ऋ० १५२०१३॥ म. म. २०६६ ७ ·१७ ३ प्रथमः कल्प. + पुण्यकृति[भि]स्सेव्यमानामनुपमतुरास्थानं दिवम् । [हृद्रोगम् ] हृदय- रोग सर्वदुःखमूल सन्तापमित्यर्य, मम त्वत्परिचारकस्य ससक्तपरितापस्य हृदयस्य सूर्य है सूर्य हरिमाणं च हर्तारं च प्रमादीना रोगविशेपम् नाशय निमल [कुरु] । प्रदर्शनार्थमिदम्, कुष्ठभगन्दरप्रमेहादीनष्टावपि महारो- गान्नाशय । किं वहुभाषितेन, भगवन् भक्तवत्सल भवत्प्रसादात् नीरोगो भूयासम् इत्यर्थः । तथा ह्याप्तवचनम्- आरोग्यं भास्करादिच्छेत् मुक्तिमिच्छेज्जनार्दनात् । ईश्वराज्ज्ञानमिच्छेच्छ्यिमिच्छेधुताशनात्' । इति ॥ अनि वः पूर्व्य गिरा देवीले वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्रं न क्षेत्रसाधसम् ॥१६॥ कश्यपस्यार्पम् । अग्नि वः छान्दसत्वादेकवचनस्य वसादेशः त्वा (पूर्व्यम्) पूर्यमिति पुराणनाम' गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा देवम् दाना- दिगुणम् ईळे ईड स्तुतौ स्तौमि, वसूनाम् वस्विति घननाम धनाना, पष्ठीश्र तेरर्याय इति शेप । अथवा स्वस्वामिलक्षणा पष्ठी, धनाना स्वामि- नमित्यर्थ । तथा ह्य क्तवचनम्-श्रियमिच्छेधुताशनात्' इति, अग्नौ वामं वसु सन्यदधत' इति च श्रुति । अथवा वसव. पार्थिवो देवगण । तथा हि-अग्निर्वसुभिर्वासव इति समाख्यातस्यात् पृथिवीस्थानाः' इति भाप्य- कारवचनम् । तेषा स्वामिनमित्यर्थ । सपर्यन्त सपर्यतिः परिचरणको वहुवचनमेकवचनस्य स्थाने सपर्यन् परिचरन् पुरप्रियम् पुर्विति बहुनाम १. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ अस्य प्रथम चरणम् 'प्रारोग्य भास्करादिग्टेदिति' इत्येव सेतिक गौतमघमसूत्रे निदिश्यते । द्र० मैमूर स० पृष्ठ ४६६। अत्रद मस्करी- भाष्य एव श्लोक पठरते-'प्रारोग्य भास्करादिच्छेद् घनमिच्छेद्धताशनात् । ऐश्वयं- मोखरादिछन्मोतमिच्छेज्जनार्दनात् ॥ ६० तदेव स०, पृष्ठ ४६६॥ अस्य चतुर्थ चरण स्कन्दोऽप्युदाजहार[स्वन्द टीका० भा० ३ पृ० ८३] २. ऋ० ८॥३१॥१४॥ ५ ते० स० ११११॥ ६. निरु० १२॥४१॥ तत्र : समास्या तस्मात्त..' इति पाठ.॥ ७ भाप्यार इह यास्कोऽभिप्रेत.। ३.निय० ॥२७॥ ४.निघ०२॥१०॥ ८. निघ० ३१५॥ ६. निध० ३१॥

·निरुक्तसमुच्चये वहूना यजमानाना प्राणिना वा सर्वेषा प्रियमिष्टं, किमिद ? मित्र [न] क्षेत्र[साघसम् ] साध ससिद्धौ यथा क्षेत्रस्य दृष्टादृष्टसाधनभूतस्य साधयितृ- मनुष्य , तथा ह्यहमप्यभिलषितार्थप्रदायिनमिति सम्बन्ध ।। - स्थोना पृथिबी भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा न. शर्म सपथः ॥१७॥ मेघातिथेरापंम् । [स्योना] स्योनमिति सुखनाम' स्यतेरवसानार्थस्य, ग्राम्यसुख भुक्त्वा ह्यवस्यति विनश्यति इत्यर्थ । तथा च स्मरणम्-- इन्द्रियाणा प्रसङ्गन दोषमृच्छत्यसशयम्' इति । सेवितव्यमिति सिवेर्वर्णव्या- पत्त्यादिना स्योन, सेवितव्य हि तदवश्यम् । तथा च स्मरणम् –भोक्ता च धर्मा व्यासवचनम् । तत स्योना सुखरूपा सुखस्यानेकविधस्य सपादयित्री हे पृथिवि प्रथिते । सक्तात्माकाशवत् भव भूया अनुक्षराः "ऋक्षर. कण्टक [ऋच्छते । कण्टक कन्तपो वा]' व सुख सर्वप्रकार सर्वप्रकारक तपामि' नाशयामीत्युद्गत तपतेवर्णव्यापत्त्या । कण्टक्सदृशजनर्माभिभवनीया प्रयत्न भोग्या च इत्यथं । निवेदानी निवेशयित्री च स्वर्गादिव[त् ] स्थान बहुधन- सपादनेन, पच्छ देहि न अस्मभ्य शर्म-शमं शब्द सुखपर्यायो गृहपर्याय- चास्ति', शमं सुख निर्वाणरूप सप्रथा सर्वत पृथु प्रथितमदनुयामित्यर्थ , अथवा शमं गृह सर्वत पृयु प्रथित त्रिभूमिप्रासाद सर्वतुं सुखसाधनस्थान सुवारिमित स्थान देहीति सम्बन्ध ॥ । १ ऋ० १२२११॥ २ निप० ॥६॥ ३ मनु० २३॥ ४ अनुपातम्पमूसमिदम् । पाटोयत्र पदापि भ्रष्ट इति प्रतिभाति ॥ ५ हठलरात्र पायटित , स पाम्मामि को लिखित । तुलना निरः ६॥५२॥ ६ पत्र हममे 'तवामि' एयपाट एवमुपरिप्यादपि 'तपने' इति ॥ प्रत्र दुगटोग- मह तापामीरपुरात पटा" इति । निर. ३२ ७ मं इति गुमनाम । निप. ॥६॥ इति गृहनाम । निघ. ४॥

·प्रथम कल्प अभि त्वा देव सवितुरीशान वार्याणाम् । सदावन भागीमहे ॥ १८ ॥ शुन शेपो यूपे नियुक्त सवितारमाह-[अभि[ अभोत्ययमुपसर्ग आभि- मुख्ये वर्तत, त्वा त्वा हे देव दानादिगुण सवित सर्वस्य कर्मण प्रसवित अभ्यनुज्ञात ईशानम् ईश्वर वार्याणाम् वायं वृणोते, वरणीयाना प्रार्थनीया- नामायुरादीना सदा सर्वदा प्रवन् अवते रक्षणार्थस्य रूप रक्षन्, कि ? लोक- पालत्वात् लोकाना भागम् कस्य प्रकरणवशादायुप, आयुरेव भजनी- यत्वाद् भागशब्देनोच्यते अर्थ (?) ईमहे यानार्माय याचामहे । द्विकर्मको याचि "दुहियाचिरुधि" इति स्मरणात् । त्वामायुर्याचामहे । त्वमप्यार्तानुग्राहकतयास्मानायुप्मत कुवित्यभिप्राय ।। ? विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप छवि छ। ये अग्निजिह्वा उत वा यनंत्रा आसयास्मिन् वर्हिषि मादयध्वम् ॥१९॥ भारद्वाजस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्र । विश्वे देवा विश्वशब्द सर्व. पर्याय , सर्वे देवा पृथिव्यादिस्थानाश्रयिण श्रृणुत इम हवम् आह्वान विज्ञा- पनमित्यर्थ मे मम मत्प्रयुक्तमिति शेष । के पुनस्ते ? ये वाय्वादयो देवा अन्तरिक्षे सप्तमीश्रुतेर्वर्तमाना इति शेष. । ये ये च सूर्यादय उप वि उपेत्ययमुपरीत्यस्य स्थान द्रष्टव्य। उपसर्गव्यत्ययश्च भाष्यकारेण दर्शित प्रयापि निरित्येप समित्येतस्य स्थाने इति । दिव उपरीत्यर्थ स्य भवथ ये ये च अग्निजिह्वा जिह्वा प्रधानमङ्गाना, तन्मूलत्वात् सर्वव्यापाराणाम्, तेनाग्ने प्राधान्यमुच्यते, अग्निप्रधाना जातवेद प्रभृतय पाथिवा देवा, १ ऋ० १॥२४॥३॥ २ "स सवितारमुपससारामि त्वा देव सवितरित्यतन तुचेन" इति । ऐ. दा. ७.१६॥ ३.निरु० ॥१॥ ४ निघ० ३१६॥ ५ महाभाप्य० १४.५१।। ६ ऋ०६१५२।१३।। ७ अय भाव 'उप' इति उपयंयवस्य 'ममि' उपसगस्य स्थाने । ८.नि. १२७॥

·२० निरुक्तसमुच्चये 7 उत वा उतशब्दोऽप्यर्थे वाशब्दश्चार्थे वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा' इति यथा । अपि च यजत्रा यजमानाना नातारः । के पुनस्ते पृथिव्यादिस्थाना श्रयिणो देवास्त उच्यन्ते । कुत ? नरुक्ताना त्रिस्थानव्यतिरिक्तस्य देव तान्तरस्याभावात् । पुरस्ताद् यच्छन्दश्रु तेस्तच्छन्दोऽध्याहार्य । ते सर्वे प्रासद्य आगम्य अस्मिन् बहिषि बहिश्शब्दो यज्ञनाम, यज्ञे स्वेन भागधयेन मादयध्वम मदो हर्षे हृष्यथ । हृष्टेषु विश्वेषु देवेषु युष्मास्वभिलपितार्थ- सिद्धिर्भविप्यतीत्यभिप्राय ।। नौ महद्भ्यो नौ अर्भकेभ्यो नमो युभ्यो नम आशिनेभ्यः । याम देवान यदि शुक्रवाम मा ज्यायसः शंस मा क्षि देवाः ॥२०॥ शुन शेपो विश्वान् देवान् प्रार्थयते । नमो महद्भ्य नम स्वस्ति स्वाहास्वधा' इति नमायोगा चतुर्थी, नमोऽस्तु महद्भ्यो महनीयेभ्यो वृद्ध भ्य इत्यर्थ । नमो प्रभकेभ्य अभशब्दाऽल्पपर्याय दभ्रमभवमित्यल्पस्य १ त० स० १७॥ का० म० ११०॥ निर० १॥६॥ २ तिल एव देवता (निर० ७१५) इत्पन एव-वारस्य निर्देगात् । ३ यास्वन नाय गन्दा यतनाममु [निघ० ३।१७] पठिन , पदाचित् गाव पूर्णिना यजनाममु पटिन स्यात् । ४ ऋ. १२७१२॥ ५ 'म विश्वान् दांग्तुप्टाव नमा महदम्या नमो प्रभयेभ्य इत्यतयपया' इति । ऐ०मा० ७॥१६॥ ऋवमर्वानुमपीवारम्नु 'प्रत्या देवी' [१।२७] इत्यादिना 'दवा देवता' स्याह । पत्राह परगुरमिप्य ननु म विश्वान् दवाग्तुष्टाय नमा महदम्या नमो पभकम्य इरयापपरा [१० प्रा० १] इति ब्राह्मणाना वववीयं ग्यान न दंवी । उम्पत । तत्र विश्व इति गर्वादपर्याय [पृ. ८१] मटा.२३॥१६॥ ७ निरन २011 नविश्वदवगणामिन'।

·प्रथमः कल्पः इति वचनात, अल्पेभ्यो वालेभ्य । नमो युवभ्यः, ननु सर्व एव देवता नित्ययौवनयुक्ता अमृतपानात्, किमिदमुच्यते युवभ्य इति । सत्यमेवमेतत्, तथापि सर्वदेवाना वयोवस्थोच्यते इति विशेष. । नम आशिनेभ्यः प्रशू व्याप्तावित्य [स्माद् इनण्"] प्रत्ययो भवति, आशिनेभ्यो व्याप्तृम्य । कस्य? वयसः प्रकृतत्वाद् वाल्यस्य योवनस्य स्थविरस्य च, वयसो व्याप्तृभ्यो मध्यमवयस्केभ्य इत्यर्थः । न केवल नमस्कारमेव कुर्म [कि तहि ] यजाम देवान् सर्वान् यदि शक्नवाम इत्यात्मनो दैन्य प्रकटयति, को जानीयात् मखावसान भविष्यतीति । सर्वो हि लोक प्रयोजनापेक्षयव प्रवर्तते इत्याह-- मा मेति प्रतिषेधार्थो निपातो' वृक्षि इत्यात्यातेन सवध्यते ज्यायस सर्वार्थाना प्राधान्यात् ज्यायश्शब्देनायुरुच्यते, तन्मूलत्वात् सर्वपुरुषार्थानाम् । ज्यायस आयुपः शसम् प्रा छान्दस. परनिपात , प्राशसम्-प्रागसन प्रार्थनमित्यर्थ.। वृक्षि वृश्चतेरत्तमपुरुपंकवचन मध्यमपुरुपवहुवचनस्य स्थाने मा छेत्त हे देवाः युप्मत्प्रसादादायुरविनश्वरमस्माकमस्त्वित्यभिप्राय ।। मूर्यो नो दिवस्पातु वातो अन्तरिक्षात् । अग्निनः पार्थिवेभ्यः ॥ २१ ॥ चक्षोरापम् । अनेन मन्त्रेण तिस्र प्रधानदेवता प्रार्थ्यन्ते। तथा हि- तिस्त्र एव देवता इति नरवताः, अग्नि पृथिवीस्थान, वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्ष- स्थान । सूर्यो ध स्थानः इति प्रतिजानीते । सूर्यः सुवति सरतीति वा सूर्यः । अथवा सूर्यः स्वामी सर्वस्येति, सो सन् (२, स्वयं सन् सूर्यो वर्णविपर्ययेण । तथा च श्रूयते--प्रादित्य एपा भूतानामधिपति.' इति । सूर्य नः अम्मान्दिवः धुलोकात् धुलोकोद्भवाद् भया]दित्यर्थ पातु रक्षतु । बात [वायुइच अन्तरिक्षात् अन्तरिक्षमवाद् भयादस्मान् 'पातु' इत्यनुषङ्ग । [अग्नि ] अग्निश्च नः अम्मान् पायिवेभ्यः विभक्ति (वचन) व्यत्ययः पार्थिवात् १. मानिमिति पपा । द० २० २१५६॥ २. निरु. ११५॥ ३. ऋ० १०९५८।१।। ४. निर० 11 ५ तुलना महामाप्प० ३११११४॥ ६. ऐ० ब्रा०७२०॥

·२२ निरुतसमुच्चये पृथिवीभवाद् भयात् 'पातु' इत्यनुपङ्गः । त्रयाणा लोकेश्वराणा प्रसादेन सवदुःखोपशमोऽस्त्वित्यभिप्राय ॥ उप त्वाग्ने दिवेदि। दोपविस्तर्धिया वयम् । नमो मरन्त एमसि ॥ २२ ॥ मधुच्छन्दस प्रार्पम् । [उप]उपोपसर्ग तेर्योग्यो ल्यवन्तपदाध्याहारः कार्य । उपगम्य त्वा त्वा हे अग्ने दिवेदिवे अहर्नामतत्, सप्तम्येकवचनमेव समाम्नायेषु समाम्नातम्, अहनि । दोपावस्त अहोरात्रनामतदन्यत्र', इह तु अह शब्देन पोनरुक्त्यपरिहारायमेव योजनीयम्, दोपेति रात्रिनाम वस्त. रिति वसतिरुच्यते, रात्रिवासे' ग्रहनि रात्री चेत्यर्थ । धिया धीरिति वर्म- नाम, यागाख्येन कर्मणा वय नम नम इत्यननाम, अन्न हविराज्य वा भरन्त इति पारस्थ हविरद्वहन्त इत्यर्थ । प्रा इमसि प्राकार श्रद्धायाम् महत्या श्रद्धया युक्ता । तथा च स्मरणम्-इमसि इणो रूपमेतत् गमने- १ मध्याहागनुपङ्गयोरय विशेष --लोवियोऽध्याहार, अनुपङ्गस्तु मन्त्रावर एव (१० उम्बर-यजुर्मा र ११) । पर्याद यत्र मन्त्रार्थो मन्त्रवहिभूतेन लौश्विन पदेन पूर्यते मो प्रमाहार उच्चन । यत्र तु म. गतन पूर्वपठिन पश्नवायं पूयते सानुपम उच्यते । ऋ० १११७॥ १. निपप इत्ययं । निय. १९।। ४. गमुश्चितापहोरात्रनामानि यान न पटप ने । ५ निष. १७ ६ दोपावत' इति 'दोपावस्तु' सदस्य गयोधनस्य पम् 'हावस्त राबावहनि च ..."दापागलो गतिवाची, वस्तर् इत्यर्वाची। इन्दगमागे कामोपादित्वा (मध्य६।२।३०) प्रायुदात्त' दरयुतम्, तरावया विचारिताम- णीयम्, तम्य स्वाधिनभिमरवाय प धोतबम् । पदपाठविमपि । नहि पदयारा इन गमात्र प्रदांयन्ति । इन पद पाट दोषावान, ' एयवप हो प्यान. . far. पता: वैदिसम्बरमीमागा पृ. ११०-११५ (दि. म.) ।। ७ निप० २१॥ । पत्रपरिषत् पाठरटित प्रतिभाति ।। २ यतु सायन- ८.निप०२१७॥

·प्रथमः कल्पः २३ नात्राराघनं लक्ष्यते । आराधयाम. उपगम्य श्रद्धया संहतहविष्कारास्वा यच्छामह इत्यर्थ ॥ अयं ते योनित्वियो यनों जातोऽरॉचथाः । तं जानन्नमऽआरोहाथां नो वर्धया रयिम्' ॥ २३ ॥ विश्वामित्रस्यार्पम् । अरणि प्रति समारोप्यमाणोऽग्निरुच्यते । अयमिति सन्निकर्यार्थ प्रतिनिर्दिश्यते । योनिश्शब्दोऽयमुभयलिङ्गः । तथाहि लिङ्गानु- शासनकारः पठति-'श्रोणियोन्यूमय पुसि च' इति । 'समुद्रं व प्रहिणोमि स्वां योनिम्" इति च प्रयोगदर्शनात् । अयं ते तव योनि. अरण्याख्यः काष्ठ- विशेष. ऋत्विय ऋतुप्रभवः । ऋतु कालोऽत्तर्गतिकर्मणः, स हि गमयति भूतानि जरयतीत्यर्थः । यतः काष्ठविशेषात् पूर्व जातः त्वम् अरोचथाःरु च दीप्तौ दीप्तवान् अभूः । तम् योनिमात्मजन्मनि निमित्तमानं जानन् हे अग्ने मारोह आरूढश्च अथ अनन्तर नः अस्माक वर्धय रयिम्, रयिरिति धन- नाम रातेर्दानकर्मणः, दीयते हि तत् दृष्टादृष्टार्थ देवपितृमनुष्येभ्य. । त्वत्प्रसादादस्माकं धनमस्तु इत्याशास्यते, धनमूलत्वात् सर्वक्रियाणाम् । तथा ह्याप्तवचनम्- घनमूलाः क्रियाः सर्वा द्रव्यहीने कुतः क्रियाः । इति ।। -:०:- उपावरोह जातवेदः पुनस्त्वं देवेभ्यों हव्यं वह नः प्रजानन् । आयु: मजारयिमस्मासु धेाजस्रो दीदिहि नो दुरोणे ॥२४॥ १.ते० सं० १॥५॥५॥ ३॥२६॥१०॥ २. "अयं ते योनिऋत्विय इत्यरण्यो समारोहयति" इति तै० स० ३४॥१०॥ ३. पाणिनीय लिङ्गा० ११८॥ ४. अथर्व० १०॥२३॥ सा० श्री० ॥११॥६॥ ५. निरु० ॥१७॥ ६. अनुपलब्धमूलमिदम् । ७.० प्रा० राश६॥

·२४ निरुक्तसमुच्चये पुर्नानमथ्यमानमग्निमभिमन्त्रयते' । [उपावरोह] पृथिवीलोकमिति- शेप । हे जातवेदः जातविद्य, जाते भूतजाते विद्यमानः पुन: उपावरा त्वम् त्व देवेभ्य यागाङ्गभूतेम्यो हव्यम् हविराज्यादिक वह प्रापय ।न अस्माक त्वयि हुतमिति शेष, प्रजानन् प्रकर्पण जानन् स्वमधिकारमस्मद्भ- क्तता वा । तदनन्तर प्रायुः शतसवत्सरलक्षण च [प्रजाम्] प्रजा च दृष्टादृष्टोपकारिणी रयिम् धन च तद्विध अस्मासु वेदोदितकर्मणि यतमा- नेपु धेहि धारय स्थापयेत्यर्थ । अजस्र. अननुगतस्त्व सदा दोदिहि न दीप्य- स्व नोऽस्माक दुरोणे 'दुरोण इति गृहनाम दुरवा भवन्ति दुस्ता " दुरवे [गृहे] इत्यर्थ , देवयजनाख्येऽस्माभिराराघ्यमान इति शेष । तदेवमुच्यो यस्मात्वयि [वि] राजमाने भय न विद्यते । [तथा च श्रूयते-] “एष वं व्याघ्रः कुलगोपो यग्नि." [इति] अभि त्वा शूर नोनमो इंग्धाइव धेनवः। ईशानाम्य जगतः बदशमीयानमिन्द्र तस्थुपः ॥२५॥ वमिष्ठस्यापंम् । इन्द्र उच्यते स च मध्यमस्थान । [अभि] अभ्युपमग धु नेयोग्यानम्वनपदाघ्याहार कार्य । अभिगम्य त्या त्वा हे शूर, शूर दावते. गतिमण दावति गच्छति शत्रूनिति शूर, शत्रूणामभिभयित नोनुम प्रत्यर्थ स्तुम । प्रदुग्धाइप धनय. इत्यभिलाणतिरेय दर्शयति प्रस्तुतपीवरस्तन्यो पेनवा वत्मात्सुक्तया [यथा] वावश्यन्ते । तत्वीदृश ईशानमस्य ईश्वरमस्य जगत जङ्गमम्य स्वयम् स्व शब्द मर्वपर्याय ' मर्वस्य शुभाशुभस्य द्रष्टार लावपालवाद ईशानम् ईश्वर है इन्द्र तस्थुष स्थावरस्य । क्थमय सर्वम्य १ "उपापराइ जातोः इति निवर्तमानमभि मन्त्रयत" इति प्राप. श्री. 'उगवराम ॥१०॥१२॥ रपारमनोरण्यापावरा मन्यनम्" इति । [at श्री. A1%] पर मजर' यम्य दान परिष्ट' पनि पाट ॥ २ निर:४॥१ म.६॥२॥४॥ ४ . २०२२॥ ५ नि. ॥१६ ६ पर्यावरगामगिर।

·४
प्रथम कल्प
२५
जङ्गमस्य स्थावरस्य चेश्वर ? उच्यते-इन्द्रस्य हि रसानुप्रदान कर्म, तद-
धीनत्वात् सर्वभूताना तस्मादसावेवमुच्यते इति ।
न त्याचा अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न निप्यते ।
अश्वायतों मघवन् इन्द्र वाजिनो गन्यन्तस्त्वा हवामहे ॥२६॥
तस्यैवार्षम् । [न] नेति प्रतिषेधार्थों निपानोऽस्तिक्रियामाक्षिपति, ना-
स्ति त्वावान् त्वत्तुल्य , अन्यो दिव्य दिवि भवो द्यु लोके त्वत्सदृशो नास्ती-
त्यर्थ । न पार्थिव नापि पार्थिव नापि पृथिव्या भव , पृथिव्यामपि त्वत्तुल्यो
नास्तीत्यर्थ । न जात न जनिष्यते । कुत ? निरतिशयदानादिगुणयोगात्,
यत एवमतो ब्रूम अश्वायन्त अश्वायन्त अश्वमात्मन इच्छन्त हे मघवन्,
मघमिति घननामधेय, महते नकर्मण' भूम्नि चाय मतुप्प्रत्यय, त्रैलोक्य-
गतेन धनेन धनवान् । हे इन्द्र वाजिन वाजमन्न हविरुच्यते तेन तद्वन्त,
सम्भृतहविष्का इत्यर्थ गव्यन्त गा च कामयमाना महती विभूतिमिच्छन्त
इत्यभिप्राय । त्वा त्वा हवामहे आह्वयाम आह्वानेनान यागो लक्ष्यते,
यजामह इत्यर्थ ।।
-.--
-
उत नः प्रिय मियासु सप्तस्वंसा मुणुप्टा ।
सरस्वती स्तोम्पा भूत् ॥२७॥
भारद्वाजस्यार्पम् । उत [उत] शब्दो वार्थे, स च समुच्चये द्रष्टव्य न
अस्माक चेत्यर्थ । [प्रिया] प्रियासु निर्धारणसप्तम्येषा प्रियाणा सर्वासा
देवताना मध्येऽस्माकमियमेव प्रियतमा, सप्तस्वसा सप्ताना लोकाना स्वसा
सहभावात् । अथवा सप्ताना स्वराणा स्वसा सु असा असु क्षेपणे व्यापार-
यतीत्यर्थ । सुजुष्टा शोभनया परिचर्यया सेविता, शोभना पुण्यकृद्धि
१ "प्रयास्य कर्म रसानुप्रदानम् ' इति । निरु० ॥१०॥
२ ऋ० ७॥३२॥२३॥
३ निरु. ११७॥
--
४ ऋ०६१६१॥१०॥

·निरुक्तसमुच्चये सेविता, सरस्वती स्तोम्या स्तोतव्या मूत् भगवती सरस्वती सर्वदास्माभि- स्स्तूयत इत्यर्थ ॥ सजोपो इन्द्र सगणो मरुद्भिः सोम पिव हा शूर विद्वान् । जहि श रप मृधौ नुदस्वाथाय कृणुहि विश्वतों नः' ॥२८॥ विश्वामित्रस्यापम । इन्द्र उच्यते । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्रो मध्यमपुरुषयो- गात् । सजोषा जुप प्रोतिसेवनयो इत्यसुन्प्रत्ययान्तस्यैतद्रूपम् । सम्प्रीयमा- णोऽस्मत्परिचर्ययेति शेष ।हे इन्द्र सगण मध्यमस्थाना मरुदादय ते सहित । मरुद्धि मरुच्छब्देन सर्वा एव देवता उच्यन्ते ।' कुत ? मध्यम स्थानाना मरुता 'सगण' इत्येतेनैवाभिहितत्वात । अथवा 'सगण' इत्युक्ते- ऽपि मरुता पृथगुपादान प्राधान्यरयापनार्थम् । 'ब्राह्मणा प्रायाता वसिष्ठो- ऽप्यायात' इति यथा । प्राधान्य च वृत्रवधादिसाहचर्ययोगात् । तथा च श्रूयते--मद्भि सह सत्य ते प्रस्तु' । ते सह सोम पिय, अय खलु प्रियतमो हविर्भाग । नहा वृत्रस्यामरस्य मेघस्य वा हन्ता । प्रत्यक्षकृतत्वात् मन्त्रस्य सजोपा सगणो वृत्रहा विद्वान् इत्येतेषामनामन्त्रितत्वादेकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यत्तच्छब्दावध्याहायौं । य एवविध स त्व पिब इति सम्बन्ध । हे भूर विद्वान् जानन, वि 'सर्वशब्दराशि, अस्मद्भवतता वा, लोकपालत्वात् लोक. वृत्त वा, पीत्वा च सोम वीयवृद्ध सन् जहि मारय धून मदोत्सेधयुक्तान् । [अप] अपे ययमुपसर्गो नुदस्व इत्यनन सम्बध्यते । मृघ मृघ इति सग्राम- नाम मृषा करोतीति णिच प्यन्तान् विवपि रनिटि' [इति णिलोप मृध सग्रामकारिण प्रतियोधनममर्यान नुदस्य नुद प्रेरणे प्रेरय इत स्थानादर सारयेत्यषं । प्रप अनन्तर दुष्टनिग्रहाद् प्रभय सवप्रकार कृणुहि पुर, वि. श्यत सर्वस्माद् भूनजातात् न प्रस्माकम् । यता मापातानामतद् व्रत दुष्टनिग्रह शिष्टपरिपानन चेति ॥ १६. ३२॥ २ नुसना कार्या-मरद । तसिप -- पादिश्य रवि प्रनि वह्निः । वामनौर लिङ्गानुशासन पृष्ठ १६ ५.४ (गलाप गरस रणम् ) । ३ १० भगमाप्यादीप [पस्पशादिरे॥ ४ पनुपालम्पमूलमिनम् ॥ ५ निप. १॥ १ पप्टा. ६ittin ·प्रयमः कल्पः २० - सुमजलीरियं धूरिमा समेत पश्यंत । सौभाग्यमस्यै दवायायास्त विपरतन' ॥९॥ सूर्या नाम ब्रह्मवादिनी, तस्या पापम् । वधूदर्शनार्थ समेतानाह- सुमङ्गलोः शोभनानि मङ्गलादीनि विवाहलक्षणानि यस्याः सा सुमङ्गली:, छान्दसत्वात् "हल्ड्या" दिलोपाभावः । इयं वधूः इति साभिनय दगयति । अचिरोढा स्त्री वधूरुच्यते । अतः इमां समेत पश्यत, दृष्ट्वा च सौभाग्य भगशब्देन श्रीरुच्यते तद्वता सौभाग्य श्रीमरुन्तं (?, श्रीमत्त्वं) प्रस्य दरवाय, क्त्वो यक' इति यक्प्रत्ययश्छान्दस- दत्वा प्रथ अनन्तर प्रस्तम् अस्तमिति गृहनाम' गृहं विपरेतन विभिन्नपथा गच्छत । एतदुक्तं भवति- मनोहरवपुयुक्तामाभरण[लिकृत"] सर्वगात्री स्त्रियं दृष्ट्वा चक्षुपः फलमनु- भूय दत्त्वा चाशिषमस्यै स्वं स्वं गृह [प्रति गच्छत इत्येतदा'] शास्यते ॥ ॥ इति वाररुचे निरुक्तसमुच्चये प्रथमः कल्पः ॥ १. ऋ० १०॥३३॥ २. प्रत्र निरुतसमुच्चयपद् वररुचिः "देवलमामा०" [१० १११३०] इत्या- दिना सीपप्रत्यय इति मन्यते, अत एव तत उत्तरस्य सोपछान्दमत्वाल्लोपाभाव प्रति- जानीने। वस्तुतस्त्वत्र "इन्दमीवनिपो घ वत्तयों" [पप्टा० ५।२।१०६ वात्तिकम्] इत्यादिना मत्वपं ईप्रत्ययः, न हीप् । मत एव सोलोपामाव: । एव च छान्दमत्वात् मोपामावप्रतिविधान प्रौडिवादमात्रम् । यत्र तु पेवतमामर' इत्यादिना मी भवति, भवरमेव सत्र तम्य लोप । पया "सा नो पस्तु मुमगनी"[मय, २०१२] इति ।। ३. श्रीरामप्ररनमाहात्म्पचौरंयराम भगदः । वाशिमा Int ४. प्रष्टा० ७॥ ५. गागमो भवधि, न प्रत्ययः । पत्र वापिन् पाठोगुनः सनात इति प्रतिनाति॥ ६.निप.४॥ साग स्पानं रिमस्ति - .

·7 ॥ अथ द्वितीयः कल्पः ॥ पूर्वस्मिन् कल्पे प्रकीर्णरूपेण निर्वचनक्रम प्रदर्शित । इदानी "ज्ञात्वा- ऽनुष्ठानम्" इत्युक्तत्वात् नित्यकर्मविहिता मन्त्रा व्याख्यायन्ते- मित्रस्य चर्पणीधृत श्रवों देवस्य सानसिम् । सत्य चित्रश्रवस्तमम् ॥३०॥ विश्वामित्रस्यार्पम । मित्रो मध्यमस्थानदेवतासु पठितत्वात् मध्यम- स्थानत्वेन निरुक्त ' । द्युस्थानेऽपि मित्रोऽस्ति' स इह निरुच्यते । प्रथम तावदय यजुश्शाखानुरोधन' व्याख्यायते । मित्रस्य [मात्वा] निर्माय [उदयेन] कृत्स्न जगत् वायत इति मित्र , जगत्प्रयत्राणदक्षो ह्यसावुदेति । इह देवतातत्त्व प्रति बहु विथाम्यति भेद । केचिदाहु-पुरपविध देवताया । कुत वाहुमुष्टयाद श्रूयमाणत्वाद् अदनादिनिन्यायोगाच्च । अपरे पुन -अपुरपप्रवार मन्यन्त । कुत प्रत्यक्ष- भूतेप्वग्न्यादिषु तस्यानुपलम्यमानत्वात, वस्तुसत्वमात्रमेव इति । उभय- प्रकारमित्यन्ये-उभयथा मन्त्रषु श्रूयमाणत्वात् । पुरषविधत्वेन केपु. १ अनुपलब्धमूनमिदम ॥ २० रा० ४११॥ पाटभेदन ऋ०३५६३६॥ ३ निघ० ॥४॥ ४ निरुक्तता यास्वननि प ।० निरू. १२१॥ ५ यास्वन घुस्थानदेवतामु मित्रा न ममाम्नान । प्रथहतोत्र को भिप्राय इति न विद्म । पदाचिद यंगचाच स्थान:पि ममाम्नात स्यात् ॥ ६. तत्तिरीय शालानुरोधन इत्यथ । एतन प्रयत्न तत्तिरीय स्यादिति गम्मा म्यत पत व सत्तिरीयाला प्राया उदरति । तत्तिरीयप्रानिगाम्यव्याख्यातापि पनि पररचि ,यूम (५० म० ध्या. शास्त्र का इतिहाग भाग २, पृष्ठ ३१२) स प्रयमदेति सम्भाव्यने । ७ पत्र 'प्रथाबारचिन्नन दवतानाम्' यादिनिरमप्रकरणम् [१६] मनु सपेपम् ।।

·द्वितीय. कल्पः ૨e चिन्मन्वेषु श्रूयते-ऋष्का त इन्द्र स्थविरस्प बाहू इति । केपुचिद् वस्तु- मात्रण-प्रगन्म ज्योतिरुत्तमम् [इति] 1 सर्वथा मन्त्राक्षरव्यतिरक्त देव- तायाः प्रमाण नास्ति इति सिद्धान्त. । मित्रशब्दप्रसङ्गेन देवतास्वरूपमपि मनागुक्तमलमिति प्रसङ्गेन । प्रकृतमभिधीयते । निर्वचनानन्तरम्-समिन्वा. नो द्रवतीति वा [इति] । डुमित्र क्षेपणे द्रु गतावित्येतयोर्धात्लोरेतद्रूपम् । सम्यक् प्रक्षिपन् सर्वत्र स्वज्योतिः द्रवयति अन्तरिक्षमिति मिन. । मेदयते ष्ट्रन्प्रत्ययः, तस्य सर्वमसावुदकेन स्नेहयति । तथाहि-ते यदाऽमुतोर्वाञ्च पर्यावर्तन्ते सहस्थानादुदकस्यादित्यादथ धृतेनोदकेन पृथिवी व्युद्यते इति निरुक्तवचनम् । मित्रस्य भगवत आदित्यस्य चर्षणोधत चर्षणयो मनुष्या, चायते पतेश्च चायतिः पश्यतिकर्मा, ऋषतिगतिकर्मा । पश्यन्ति हि ते सर्वमप्यागमैन, गच्छन्ति पटुसाध्यमुपायेन । प्रदर्शनार्थमिद चर्पणीग्रहणम्, चर्पणीप्रभृतीना भूतजाताना वृष्टिप्रदानादिना धारयितुः श्रव श्रवशब्देन तेजश्चान्न च यशश्चोच्यते । तथा च प्रकरणश एव निर्वक्तव्याः इति भाष्यकारवचनम् । श्रूयते वेदशिरसि, पाश्रीयते वा योगि [भिरिति श्रव शब्देनादित्यमण्डलमुच्यते । देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य स्तोतृणामभि- लपितार्थप्रदस्य, दीप्यमानस्य वा भुवनविभूत्यै घुस्थानस्य वा, सानसि मण्डलविशेषणमेतत् । 'वन पण सम्भक्तो' इत्यसिन्प्रत्ययान्तम्यंतद्रूप सानसि । छान्दसत्वादमो लुगभाव । सानसि सभवनीय सर्वभूतानाम् तथा च श्रूयते--उद्यन्त वा एतं सर्वा प्रजा अपि नन्दतीति सत्य बत तमतीति' । सत्यम् सर्वदा गमनस्वभावम् । तथा चाहु. पौराणिका --"प्रादित्य सर्वदा ""तीति" । तथा च श्रूयते--"न तिष्ठति न निमिषन्त्येते देवा ना स्पश इह ये चरन्ति']" इति । स्पश इति देवदूता आदित्यादय उच्यन्ते, १.०६।४७१८॥ २. ऋ० १५०॥१०॥ ३. तुलना--'सर्वथाभिधानव्यतिरेकेण देवताया सद्भावे स्पविरोपे च मन्त्रशब्द एव प्रमाणमिति सर्वथाप्पविरोध' इति स्कन्दस्वामी । निर० टी० भा० ३ पृ० ४६ । अयमेव पर स्कन्दस्वामिना ७५ (पृ. ३६) व्याख्यानेप्युपस्थापित । मीमामायाम् (ARIE सूत्रे) मपि पावरस्वामिना मन्त्रमयी शाब्यव दवता स्वीक्रियते न विग्रहह्नती। ४.निरु. १॥२१॥ ५. निरु० ७॥२४॥ ६. निरु० १३।१२॥ ७. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ८. मनुपलब्धमूलमिदम् ६.० १००% ·निरुक्तयमुच्चये पश्यन्ति ते सर्वप्राणिना चेष्टितं शुभमशुभ वा साक्षिभूतत्वात् । तथा च श्रूयते-"पिता कुटस्य चर्षणिः" इति । अस्य विवरणम्-पिता फुटस्य कर्मण चायितादित्य.' इति । अथवा सत्य सत्सु विद्यमानेषु स्तम्भकुम्भादिषु तायते, तेषा प्रकाशकमित्यर्थ. चित्रश्रवस्तमम् चित्र चायनीय दर्शनीय- मित्यर्थ , श्रवस्तेजो येषा ते चित्रश्रवसोऽग्न्यादय., तेषामतिशयेनोत्कृष्ट चित्रश्रवस्तमम् । तथा चोवतम् “प्रादित्यस्तेजसां दिवि" इति । साकाङ क्षत्वाद् वन्दामह इति वाक्यशेष । "प्रवो देवस्य सानसि धुम्नम्"५ इति दाशतयीपु' पाठः । तथा सति [अवः] अवते रक्षणार्थस्यासुन्प्रत्ययान्त, अव पालयिता । द्युम्नशब्देन यशोऽन्न वाभिधीयते, द्योतयतीति घुम्नमुपाय वितते द्वय द्वयस्तत् (१) द्योतयति यश साधनत्वाद् यश उच्यते । अत्ति च भौम रसम् । एवमु. भयथा मन्त्रो निरुक्त । , --::- मित्रो जनान् यातयति प्रजानन मित्रो दोधार पृथिवीमुत चाम् । मित्र. फूष्टीरनिमिपाभि घंटे सत्याय हव्यं घृतवद् विधेम ॥३१॥ विश्वामित्रस्यापंम् । मित्रः निरवतः, प्रादित्य. जनान् जायन्त इति जनाः प्राणिन उच्यन्ते, मवंप्राणिन यातयति प्रयत्नेन चेप्टयति प्रजानन् कि ? यस्य यत् गर्भाधानादिविहित तदिति शेप, । तथा च स्मयंते- १.०१८४६४ २. निरु० ॥२॥ १. टप्यम एव त्रिगमन्त्रम्य प्याल्याने पस्यपदविवरणम् । ४. मनु० ८२ नो प्रक्षिप्तरूपणापलम्यमाने सोये।। ५. ३.६५६॥६॥ ६. दम पवावा (मण्यरूपा) प्रग्या इति दातयी, दगमस्येव दासनयी-ऋषः महिला । पत्र दागतीप' इति वचन निर्देशान् सर्वागु ऋणाखागु' इति गम्यते ।। ७. सं. म. ६११॥ पाटभेदेन ३० ३५ ८. पर मयो निरुवा [१०॥२२] मध्यमस्थानदेवतापरो प्यास्याउ..

·दिवाय:ल्प. 7 पञ्चतानि [हि] सृज्यन्त गभस्यस्यैव देहिनः । मायुः कर्म च वित्त च विद्या निधनमेव च। इति । तदनुरूप व्यापारयति इत्यर्थः । अथवा यातयति गमयति प्राणिन: कृप्यादिक मधु प्रजानन् जन जनने इत्येतस्य, प्रिकर्पण जायमान उद्यन्नु- द[य] गिरेरित्यर्थः । तथा च श्रूयते--उद्यन् खलु वा प्रादित्य.'...[मित्र ] मित्र एव वृष्टिप्रदानादिना दाघार धारयति पृथवीम् पृथिवीशब्देन तद्गत भूतजातम् उच्यते । पृथिव्याघारभूत भूतग्रामम् [उत] उतशब्दोऽप्यर्थ द्याशब्दात्परो द्रष्टव्यः । द्याम् द्यामपि दिव चेत्यर्थ । किं च मित्रः कृष्टी, कृष्टस्य इति मनुष्यनाम कर्मवन्तो भवन्ति इति । कथ? बहुमानात् दृष्टा- दृष्टार्थेन कर्मणा तद्वन्तो मनुष्या अनिमिषा तृतीयकवचनस्य सुपां सुलुक इत्याकारः अनिमिपेण । केन ? सामर्थ्याद् दिव्येन चक्षुषा, अनिमिपा देवा इति प्रसिद्धौ। तथा च श्रयते - 'न तिष्ठन्ति न निमिपन्त्येते" इति । अभि- चष्टे पश्यतिकर्मायम्, आभि[मुल्येन पश्यति लोकपालत्वात् पुण्यपाप- कर्मणि च वर्तमानान् । साकाड क्षत्वाद् यत्तच्छब्दावध्याहार्यो । य एवविध तस्मै मिनाय, सत्याय सत्यभूताय हव्यं हविश्र्वादि घृतवत् घृतेन च युक्त विधेम विदधतिर्दानकर्मा ददाम । त्वत्पर्यासक्तमनसो वयमिति वाक्यशेष । "ब्रुवाण" इति पाठे वाणशब्दो यजमान." (, ह्यादित्यवचन) प्राणरूपत्वात् । तथा च श्रूयते-"तस्मादेन प्राण इत्याचक्षते [इति] ॥ १. चाण. नी० ४.१॥ तत्र पूर्वार्घोत्तरार्धयोव्यंत्यामो वर्तते ॥ २ अनुपलब्धमूलमिदम् । ऐतरेयद्राह्मणे [५५३१] तु 'उद्यन् खलु वा प्रादित्य सर्वाणि भूतानि प्रणयति' इत्येव पाठ उपलभ्यते । अथर्ववेदे [१३।३.१] तु स मित्रो भवति प्रारदयन्' इति पठ्यते । ३.निर० १०॥२२॥ ४. प्रप्टा०७१।३।। ५. ऋ० १०1१०1८॥ ६. ऋग्वेदे [३।५९१] "प्रजानन्" इत्यस्य स्थाने वाण, 'सत्याप' स्याने 'मित्राय', 'विधेम' इत्यस्य स्थाने 'जुहोत' इति पाठ । ७. निरक्त [१०।२२] तु " प्रवाण शब्दं कुर्वन्" इत्येव व्याख्यात । ८. ऐ० प्रा० ४३१ । तुलनीयम्-पादित्यो ह वै प्राण । प्रस्नो० १११] .

·निरुक्तममुच्चये प्रस मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान् यस्त आदित्यः शिक्षति व्रतेन । न हन्यते न जोयते त्वोतो नैनमैहो अश्नोत्यन्तितो न दूराद ॥३२॥ विश्वामिनस्यवार्षम् । प्र प्रशब्द 'अस्तु' इत्याख्यातेन सवध्यते । हे मित्र मत मर्त इति मनुष्यनाम' मरणधर्मत्वात् म्रियते ह्यसौ यदा कदाचित् । तथा ह्याप्तवचनम् -जातस्य हि मरणं ध्रुवम् । अस्तु प्रास्तु प्रकणास्तु भवतु, भृश प्रयस्वान् प्रय इत्यन्ननाम, तदस्यास्तीति तद्वत्, भूम्नि चाय मतुप्प्रत्यय वह्वन्नो भवतु । वह्वनो हि लोके नितरा विराजते । तथा च श्रूयते-तस्मा- दयस्यवेह भूयिष्ठमन्नं भवति स एव भूयिष्ठं लोके विराजते इति । कोऽसौ? यजमान श्रद्दधानः ते तुम्य आदित्य अदिते पुत्र शिक्षति शिक्षति चेद् दान कर्माः ददाति प्रतेन व्रतमिति कर्मनाम' कर्मणा यागाख्येन, कि ? सामर्थ्याद् विश्चर्वादि । न केवलमन्नवानेव सम्भवति, [ कि तर्हि ] न हन्यते मृत्यु नापि पुरा शतसवत्सरलक्षणादायुप न जीयते ज्या वयोहानी नापि हीयते दुखादिभिः । अथवा जि जये इत्यस्यंत पम् न जीयते शत्रुभिः । त्वा ऊत इत्यवते रक्षणार्थस्यैतद रूपम्, त्वया रक्षितोऽनुगृहीत इत्यर्थः । [न ] न इत्येप निपातोऽश्नोतीत्याख्यातेन सम्बध्यते । एनम् त्वदाराधनतत्परम् प्रह [ अह] शब्दो हननेनिस्ढोपधो विपरीताक्षरोऽसुन्प्रत्ययान्तो निरुक्त.' पापपर्याय । हन्ति ह्येतत्वरि यदा कदाचित् । तथा च स्मरणम्- अधर्मयते तावत् ततो भद्राणि पश्यति । तत सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥ इति । त्रिप्रकारसमपि पाप अश्नोति ननाऽत्र सबन्ध । नाप्नोतीति नाश्नुते न बाधते इत्यर्थ । अन्तित दूरप्रतियोगित्वादनिशब्द समीपवचन , न दूरात नापि दूरात् पूर्वजन्मनश्च । पञ्चम्येकवचनमेतत् सप्तम्येव वचनस्थाने द्रष्ट. १० म० ३।४।११।। ३० ३१५६२॥ २ निप० २॥३॥ ३ गीता ॥२०॥ ४. निय, २७॥ सत्र 'व' इति पाटातरमप्यस्ति । ५.ऐ.बा. १३॥ ७ निर० २१॥ पत्र निरसम्-प्रतिश्याचादरच हलनिस्टोरपाद् विपरीताद इति । निर.१२॥ ६ मनु० ४११०४॥ ६ निघ. २०॥

·द्वितीय कल्प द्रप्टव्यम्-इह जन्मनि पूर्वजन्मनि च, कृतमिति वाक्यशेपोऽध्याहार्य । एत- दुक्त भवति-परिदृढभक्निपुर सर भगवन्त भक्तवत्सलमादित्य परिचरत सर्वा सम्पदो भवन्तु' इत्यभिप्राय । आ सत्येन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृत मयं च । हिरण्ययन सविता रथेना देवो योति भुवना विपश्यन्' ॥३३॥ उद्यतादित्य सवितृश देनोच्यते' [ आ ] आकारो वर्तमान इत्यनेन सम्वध्यते । सत्येन सत्सु विद्यमानेषु स्तम्भकुम्भादिभावपु तायमानन । "कृष्णेन" इति दाशतयोप्वाह । तथा सति कृष्ण कर्पत शार्थस्य, तमप्रादेर्ना- शयिता, रजसा रजश दन तेजश्चोदक च लोकश्च शोणित चाहश्चोच्यत । इह प्रकरणवशात् तेजाऽभिधीयते । वर्तमान आडोन [सवन्ध ] आवतमान परिभ्रमन् नेमिधर्मेण निवेशयन् प्रवेशयन् कुर्वनित्यर्थ अमृतम् अन्न जीवन- मित्ययं मत्यं च मरण च, त्वदायत्त हि जीवन मरण च, कालस्य हेतुभूत- त्वात्-काल पचति भूतानि काल सहरते प्रजा' । अथवा निवशयन् अमृत द्वितीयकवचन चैतद् बहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् अमृतान् अमरण- धर्मणो देवान्, एवमेतत् मत्यं च मरणधर्मणो मनुष्यान्, देवलोक मनुष्यलोक चेत्यर्थ । स ह्यात्मीयेन तेजसा सर्व व्यपारयति । अतश्च हिरण्ययेन हिरण्म- येन (सविता] सर्वस्य कर्मण प्रसविता अभ्यनुज्ञाता रथेन प्रा देवो याति प्रायाति देवो दानादिगुणयुक्त भुवना विपश्यन् [भुवना] "शेश्छन्दसि बहुलम्" इति शिलोप भुवनानि भूतजातानि साक्षिरूपेण स्थित सनि- त्यर्थ ॥ १० स० ॥४॥११॥ पाठभदेन ऋ० ११३५॥२॥ २ सवतयस्तम सूर्यादुपस च प्रवतयन् । दिवार प्रसौत्येक सविता तेन मंगा ।। इति बृहद्द बताकार । वृ० दे० २०६३॥ ३ द्रष्टव्य पूर्व वित्तमम व्याख्याने सत्यपदविवरणम । ४ ० ११३२२॥ ५ प्रत्र निरतम-रजो रजते । ज्योती रज उच्यत । उदक रज उरत । लोका रजास्युच्यन्त । ममृगह्नी रजनी उच्यत इति । निह men ६ तुलना-म० मा० मादि० १॥२४॥ ७ म० ६.१७०॥

·निरक्तसमुच्चये उद्वय तमसम्परि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । दुव देवना सूर्यमगेन्म ज्योतिरत्तमम् ॥३४॥ प्रस्कण्वस्यार्षम् । एतेन द्विप्रकार ज्योतिरादित्याख्य वाह्यमम्यन्तर चाभि- धीयते । [उद्] उदित्ययमुपसर्गोऽन्तर्भूतक्रियावचनो द्रष्टव्य , उदित. मित्यर्थ । वय दा[तार ] तमस अन्धकारस्य परि वर्जनार्थ । एतदुक्त भवति-तमोपनयनाथं वहुलतम पङ्क विदार्य पद्ममिवोत्थितमित्यर्थ । ज्योति धुतेरादिवर्णव्यापत्त्या क्तिन्प्रत्यान्तस्य ज्योतिश्शब्दो निरुक्त'। ज्योति दीप्ति मण्डल प्रत्यक्षगोचर पश्यन्त प्रणमन्त परिदृढभक्तिपुर • सरमाराधयन्त इत्यर्थ । उत्तरम् उत्तरमुत्तारणहेतु प्राणिना सुप्ताना मृत्- कल्पानाम् । एक्वाक्यता सपादनाथं यत्तच्छब्दावघ्याहायौं । यदेवविध मण्डल करामलकरूप तत्रस्थ देवम् दानादिगुणयुक्तमागमगम्य निर्वाण देवत्रा देवन्त - देवानामपि नातर निरतिशयसामर्थ्ययोगेन सूर्यम् सर्तारमन्तरिक्षे सर्वदा धारयितार वा प्राणिना प्राणरूपत्वात् । तथा च-आदित्यो [ह] वै बाह्य प्राण' इत्युपनिषत्सु गीयते । प्रगन्म गतवन्त प्रायेण च गमिप्याम इत्यभि- प्राय । ज्योति ज्योतिमय [उत्तमम् ] उत्कृष्ट पर पुरपम् । एतदुक्त भवति- अनेकजन्माम्यासवलेन सर्वोपनिषत्सु गीयमान प्रत्यक्षपरोक्षरूप भगवन्तमा दित्य वेद्य सुखिनो भविष्याम इति ।। प्र १ ते, म०४॥१७॥ पाठभेदेन ऋ० ११५०१०॥ २ प्रत्र निरक्तम-'प्रथाप्यानिविपर्ययो भवति । ज्योनि धन दिदु पाटप इति'। २१॥ पत्र स्वदम्वामिनिर्दिष्ट पाठ- पाप्यादिव्यापत्तिभवति.... इत्यादि युनचापमय पाट उत्तरत्र मथाप्यन्नव्यापतिभवति' इत्यत्र च्यापति सदस्य सवाणेपूपरम्भात निरक्तममुच्चयवारम्याप्यत्र एतरादिवर्णव्यापस्या...... इति ध्यापति दस्पद प्रयोगाच्च ॥ यद्यपि दुर्गटीकाया प्रतीवग्रहण विषयय' शब्द एदो. पतम्यन, पर न ग दुगग्वीकृत पाठ इनि प्रतीयत । यतो हि तयारयाने 'दुत दीप्ती नरयादिव्यापत्या ज्योति' इति प्यापत्तिाद एव पटपते । वैयारणास्तु 'पुनरिगन्नादच ज' [५० उणा० २१११.] हरयेव विश्पति । ३ प्रानो.॥ ४. दिनारि गमाग स्पा, प्रन्यान्नरवाद । पयागप्यावधू गए परेण भानु' ।

·द्वितीयः कल्प:
उर्दु त्यं जातवेदमं देव वहन्ति केतवः ।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥३५॥
प्रस्कण्वस्यार्पम् । उद् इत्ययमुपसर्गो वहन्तीत्याख्यातेन संवध्यते । [२]
उकारः पदपूरणः, विग्रहादीनामर्थानामसम्भवात् । त्यम् तच्छब्दसमानार्थ-
स्त्यच्छब्दः । त्यच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहार्यः । य मुनिजन-
विद्याधरादयो नमन्ति तमिति सम्वन्धः । जातवेदसम् जाते भूतजाते विद्यते.
ऽस्तीति जातवेदा आत्मरूपत्वात् । तथा च श्रूयते- 'सूर्य प्रात्मा जगतस्तस्थु-
पश्च" जातवेदसं सर्वप्राणिहृदयकोशगुहाशय देवम् दानादिगुणयुक्तं वहन्ति
उदोऽत्र सम्बन्धः उद्वहन्ति उद्गमयन्ति व्यापारयन्ति इत्यर्थः । केतवः रश्मयः
सहस्रसंख्याताः । अथवा केतवः रश्मिना नाशयितारः कस्य ? तमसो, रक्षस-
श्चनसश्च । केतवः एनं किमर्थं दृशे, दृशे विख्ये च इति तुमर्थे निपात्यते,
द्रष्टुं दर्शनाय, कस्य ? विश्वाय विश्वस्य, विश्वशब्दः सर्वपर्यायः । पष्ठ्यर्थे
चतुर्थी, तथैकवचन बहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, सर्वेषा भूतानामिति
वाक्य शेषः । तथाहि यास्कस्य निरक्तभाष्यकारस्य वचनम् सर्वेषां भूतानां
दर्शनार्याय इति । सूर्यम् सरणधर्माणमादित्य, स हि सर्वदा सरत्येव न
क्वचिदवतिष्ठने भूतजाताना विभूत्यं ॥
.
चित्रं देवानामुदगादनाक चहर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपंश्च ॥३६॥
कुत्सस्यार्पम् । चिनम् चित्ररूपं देवानाम् अग्न्यादीना दीप्तिमतां मध्ये ।
इति जाम्बवती विजये पाणिनि. । प्राज्येनाक्षिणी प्राज्य इत्याश्वलायन (द्र० 'प्राज्येना
क्षिणी प्राज्य-इत्यसमासेऽपि ल्यप् प्रयुक्त:' तन्त्रावा. (११३८ पृष्ठ २५६ पूना) ।
मयं देवानु गतः' इति काशिवाकारोद्धतः पाठ (३८)।
१. ते० स० ॥रा ऋ० १५५०११॥
२. ०११११५॥१॥
३. द्र० ऋ० ६४७।१८%; जै० ३० बा० १५॥
४.०३४॥११॥
५. निरु०१२॥१५॥
६.त. स. १४॥४३॥ ऋ० १११५॥१॥

·निरुक्तसमुच्चये ? तथा युक्तम्--"मादित्यरतेजसा दिषि"" इति । अथवा चायनीय देवाना पूजनीयम् उदगात् उदगमत्, तदिद ज्योतिः प्रादित्याख्य अनीकम् अनीक- शब्देन सेनाभिधीयते सेनारप प्रतिबन्धिभूताना देवद्विपामपनेतृणाम् । अथवा अनीकमनन्तप्राणरूपमित्यर्थ, । चक्षुः चक्षुश्शब्द चष्टे पश्यतिकर्मण, चक्षुः कस्य ? मित्रस्य वरणस्याग्ने च । तथा च श्रूयते-"असो वादित्यो देवाना चक्षुः" इति । सर्वेपा देवाना चक्षु किं पुनर्मनुष्यादीनाम् । उदयानन्तरमेव पाप्रा प्रा पूरणे आभिमुरयेन पूरयतीति, कि ? द्यावापृथिवी दिव [पृथिवी] च अन्तरिक्ष च । केन ? महत्त्वेन स्वेन महत्त्वेन तत्क्षणमेव त्रैलोक्य प्रकाश- यतीत्यर्थ । अन्तहितप्रकाशन हि भगवत प्रादित्य [स्य] कर्म । तथा चोक्त' भाष्यकारेण -"यच्च किञ्चित् प्रवहितमादित्यकर्मव तत्" इति । किं च सूर्य प्रात्मा अत्तर्धातोरात्मशब्दो निरुक्त । अत्ति ह्यसौ सर्वाणि भूतानि अनुप्रविश्य चतुर्विधमाहारम् । [तथा] च गीयते- अहं पैश्वानरो मूत्वा प्राणिनां देहमाधित । प्राणापानसमायुक्त पचाम्यन्न चतुर्विधम् ॥ इति । कस्य ? जगत जङ्गमम्य मनुष्यादे. तस्थुषश्च स्थावरस्य वृक्षादे.। द्विविध खलु भूतजातमिहावस्थित जगम च स्थावर च । तस्य सर्वस्य [अ]यमेवात्मस्पेण स्थित इति ।। तच्चक्षुदंबर्हित शुकमुच्चरत् । पश्येम गग्दः शतं जीवेम शरदः शतम् ॥३७॥ वसिष्ठस्यापंम् । प्रादित्यो' देवता । [तर तच्छन्दैन जगद्व्यापार- कारणमादित्याग्य ज्योतिरभिधोयतेऽविनाशि वेदविद्भिरभिवाद्यमान तत् १ मनु० ८१२ इतो प्रक्षिप्ते लोवे ॥ २. अनुपलायमूनमिदम् ।। निर० ७॥११॥ ४. भत्तनं कविदामादो निग्यतो याबैन । 2. निर. १४॥ ५. गीता २॥१४॥ ७. भारपादनस्तु सूर्यदेयतामाह.--... हिम मौर्य' इति [ऋ. गर्वा० ६६] ॥

·द्वितीय कल्प ? 1 - चक्षु चप्टे इति पश्यतिकर्मा, पश्यति ह्यसावध्यक्षभूतो भगवानादित्य प्राणिना चेष्टित शुभमशुभ वा । अथवा चक्षुर्दर्शन, कस्य ? देवानाम् । तथा च श्रूयते-"प्रसौ वादित्यो देवाना चक्षु इति । देवहितम् देवाना दानादिगुणयुक्तानामन्यादीना हितम्, आदित्यो ह्युदयास्तमयाभ्यामग्नि- होनहवि प्रदानार्थमहोरात्रविभाग सम्पादयति, तस्माद्धितमुच्यते । देवैर्वा निहित लोकरक्षणार्थ दवहितम् । अथवा देवादयो दानशीलानुष्ठायिन तेषामात्मसायुज्यसपादने हित श्रेयस्करम्, तर प्रविष्टाना नित्यानन्दत्वात् । "पुरस्तात" इति शाखान्तरम्' । पूर्वस्या दिशि शुक्रम्, “शुक्र शोचतेःप्ति- कर्मण" । शुग दीप्ति , सा यस्यास्तीति मत्वर्थीयो रप्रत्यय , मधुर इति यथा । शुक्रमतितेजस्वितया विराजमानमित्यर्थः । उच्चरत उद्यन् उन्मुख• मयूख ज्योतिरादित्याख्य पश्येम । कियन्त काल ? शरद शतम् शरच्छब्दः सवत्सरपर्याय , सवत्सरशतम् । अथवा शरच्छब्देन ऋतुरभिधीयते न सवत्सर । शदि हि व्याधिवहुलत्वा [त]दुर्दर्शमिति विशेषण प्रार्थ्यते । श्रणातीति शरत [तथा च] श्रूयते-"शरद वाऽस्या काल सा ते यावा एप हिनस्ति यहिनस्ति । जोवेम शरद शतम् जीवन्नेव पश्यतीति पौनरुक्त्यप्रसगो जात । अतस्तत्परिहारार्थमेव याजनीयम्--पश्यतिक्रियया दर्शनमात्रमभिहित, जीवेम इत्यनेन सर्वसम्पदगत जीवनमाशास्यते, न प्राण- धारणमानम् । एतदक्त भवति-देवमनुष्यादिसुखमाधनभूतमादित्याख्य ज्योति पश्यन्त सर्वाभि सपद्धि सगत्य सुख जीवमति मन्त्रशेपो व्याख्यात ।। -10- इम में वरुण श्रुधी हवमया च मृळय । स्वामवस्युराचंके ॥३८॥ शुन शेपो यूपे नियुक्तो वरुण प्रार्थयते । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्र । इमम् प्रशान्त मे मम मत्सवन्धिन मत्प्रयुक्तमित्यर्थ । वरुण परितस्तेजसा सर्वस्य जगत प्रकाशयित श्रुधि शृण हवम् स्तोममृड मयमेकत्रिंशतसख्याप्रयुक्तम् । २ माध्य० यजु० ३६।२४।। १ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ३ निरु० ८।१०। तत्र 'ज्वल तिक्मण' इति पाठ । ४ अनुपलब्धमूलमिदम : प्रत्र पाठोऽत्यन्तं भ्रष्ट । ५. ऋ० ११२५॥१९तै० स. २०११॥ ६.ए.वा० ७१६॥

·निरुक्तसमुच्चये - तथा हि हरिश्चन्द्रस्याख्याने श्र यते स वरुण तुष्टावात उत्तराभिरेक- विशता' इति । श्रुत्वा च स्तोम मर्तानुग्राहकतवा अद्य अस्मिनहनि च चशब्दः समुच्चयार्थ श्वश्च प्रदर्शनार्थमिद सर्वेष्वप्यह सु इत्यर्थः । मृळय, मृड सुखने, सुखय सुख कुरु । त्वाम् निग्रहनुग्रहसमर्थम् अवस्यु अवते रक्षणायस्य वा तर्पणार्थस्य वाऽसुन्प्रत्ययान्तस्य 'अव' इति रूपम्, 'सुप आत्मन" इच्छतीति अवस्यु क्यच्प्रत्ययः, "क्याच्छन्दसि" इत्युप्रत्यय , अवस्यु पालनकाम तर्पणकामो वा । ग्रहमासनमृत्युरिवास्थित आचके यानाकर्माऽयम्, प्राभि- मुस्येन याचे । याचेद्विकर्मकत्वात् प्रकरणान्वित कर्मपदमध्याहार्यम् । आयु- ष्कामो हि शुनःशेपः प्रजापतिप्रमुखान् देवास्तुष्टाव । अत आयुर्याचे त्वामि- त्यर्थ • यतस्त्व पापकर्मणो निग्रहे युक्त । तथाहि श्रूयत-अन्त व क्रिय- माण वरुणोऽ गृह्णाति इति । तस्मादिह दुश्चरिताद्वा पूर्वजन्मदुश्चरिताद्वा- हमिमामवस्था प्राप्तो यथाऽह क्षपितकल्मषो दीर्घायुश्च स्याम्, तथा त्वया सम्पादनीय इति । तची गामि ब्रह्मणा बन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हुविभिः । अहेळमानो वरुणह योध्युरुं शुस मा न आयुः प्रमोपीः ॥३९॥ शुन शेपो वरुणमाह । [तत् तच्छब्देन बुद्धौ विपरिवर्तमानभिलपित- मायुरभिधीयते । प्रायः [स्वा] त्वा [यामि] याचे । अथवा तत्येति तनु विस्तारे इन्यस्य क्त्वाप्रत्ययान्तस्य उदितो वा इतीविकल्प एतद् रूपम् , । ऐ० ब्रा० ७.१६॥ तत्र वरुण राजानमुपसमारात ' इति पाट ॥ २. ३१॥ ३ ० ३।२।१७०॥ ४ 'दुहियाचिरुधिच्छि' इत्यादिपु [महाभाप्य म. १४१५१ ] परिगणित. स्वात् ।। ५ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ६ ऋ० १२४१११ त. म० २१११। तुलनीमा स्वन्दनिस्तटीरा-तन एतद यथा व्यास्यायते । तत्वा." तनवा गच्छामीत्यय......."तत्वा इत्येतत् तनु विस्तारे इत्यस्य परवाप्रत्यय पम् " 'पादि। निरन २१॥ मा० २ १० ११॥ निरुत्तरतोपवानिववारोग्यवमेवाह ।

·द्वितीयः कल्पः , तत्वा तनित्वा परिचर्यया याचे । परिचर्ययाऽभीष्टा देवताभिलपितमय ददाति । ब्रह्मणा परिवृद्धेन एकत्रिंशत्सख्यायुक्तेन' स्तोत्रेण वन्दमान. स्तुवन् स्तुतिप्रवृत्तत्वाद् याच्चाया तदाशास्ते कामयते । अयमपि यजमानः हरिश्चन्द्राख्यो महोदरव्याधिना ग्रस्त । तथा हि हरिश्चन्द्रोपाख्याने श्रूयते- 'अय हैदवाकं वरुणो जग्राह तस्य महोदर जज्ञे" इति । विभिः अस्म दिभिः (?, अन्नादिभिः) । अतो भगवन् अहेळमान' हेळति. क्रुध्यतिकर्मा, अक्रुप्यन् कुतः ? सर्वो हि [लो]को बहुभिर्याच्यमान. क्रुध्यति । हे वरुण इह इति कालः प्रतिनिर्दिश्यते, एतस्मिन् काले बोधि वुध्यस्व विज्ञा- पनमिति शेषः । वुघ्वा च भक्तवत्सलतया उरु शस उविति वहुनाम' शंस स्तुतौ वहुस्तुतः, बहुभियजमानः स्तूयमान. । किञ्चिदर्थ कामयमान एव स्तौति । मा मेति प्रतिपेधार्थो निपात.५ प्रमोपीरित्याख्यातेन सम्बध्यते । [नः] 'अस्मदो द्वयोश्च" इति द्वयोबहुवचनम्, आवयोः, मम हरिश्चन्द्रस्य च प्रायु. जीवितं मा प्रमोपीः मापहार्षीः । त्वत्प्रसादादहमपि हरिश्चन्द्रोऽपि नीरोगो दीर्घायुषो भूयास्वेत्यभिप्रायः ।। एवं व्याख्याने पदपाठे भेदो भवति । 'तत् । त्वा' इति द्वे पदे चकार शाक्ल्य. । करवाप्रत्यये 'तत्वा' इत्येक पदम् । प्रपर च यदा द्वे पदे तदा सहिताया 'त्त्वा' द्वे तकारे भवत । एकपदे 'अनचि च' [अ० ८।४।४७] इति द्विवचन सर्वत्र सावल्यस्य' [अ० ८।४।५१] इति प्रतिपिध्यने साकल्यमते । तथा सति कदाचिदेकतकार स्यात् कदाचिद् हितकार इति । अपि च स्वरे दोपो भवति-तत्त्वा' इत्येक्पदे सतिशिष्टनियमेन 'इत्त्वा' प्रत्ययस्य स्वरेऽन्तोदात्तत्व प्राप्नोति । इप्यने चायुदात्तत्वम्, सर्वत्र सहितासु तथवोपलम्मात् । द्विपदयोस्तु 'तत्' इति प्रातिपदिवस्वरेणोदात्त । तत 'त्वा' इति 'त्वामी द्वितीयाया.' इत्यादिनानुदात्त । तस्य संहिताया स्वरितत्वम् । एव च कृत्वापव्याख्यानमेतनिरक्त- समुच्चयवारस्येति स्पष्टम् ।। १. पूर्वमन्त्रव्याख्याने द्रष्टव्यम् । २. 'प्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधान स्तोत्रम्' । मप्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनि- प्ठगुणाभिधान पास्त्रम्' इति मीमासराः । मात्र तु स्तोत्रपदं स्तुतिमात्रपरम् ।। ३. ऐ० प्रा० ७॥१५॥ तत्र 'तस्पोदर जजे' इति पठ.॥ ४. निष० ३३१॥ ५. पत्र निरुक्तम्-'मेति प्रतिषेध" || निर० १०॥ ६. भ. १२॥५६ ·निरुक्तसमुच्चये यचिद्धि ते विशौ यथा प्र देव वरुण व्रतम् । मिनीमसि ।विद्युवि' ॥४०॥ शुन शेपस्यैव वाक्यम् । [यत्] यच्छन्दो यदि इत्यस्यार्थे द्रष्टव्य । चित् हि द्वावपि निपातावनकाओं, चिदित्येषो निपातोऽनेककर्मा होत्येषो- ऽनेककर्मा' इति भाष्यकारवचनात् । तथापोह पूजादीनामविद्यमानत्वात् पदपूरणौ अनर्थका वित्यर्थः । ते तव व्रतम् इति सम्बन्ध । अर्थतो हसमर्था- नामानन्तर्यमकारणम् प्रविशपिण्डीम् भक्षय गृहम्' इति यथा । विश , विश इति मनुष्यनाम विशन्ति हि ते प्राप्नुवन्त्यभिलषितगर्थं यत्नेन । यथा प्राकृता युक्तायुक्तविवेकशून्या हृदयविहित कर्म प्रलुम्पन्ति तथा वयमपीति सम्बन्ध ।।प्र] प्रशब्दो मिनीमसि इत्यनेन मवध्यते। हे दानादिगुण- युक्त वरुण [व्रतम] बतमिति कर्मनाम' कर्म परिचर्या दृष्टादृष्टसुखसाधन मिनीमति इदन्तो मसि इति मसश्छन्दसि विषये इवारान्तत्वमिप्यते । मिनीम मि हिसायाम इत्यस्य भूतकाले वर्तमानकालश्छान्दसत्वाद्विधीयते बहु[ल] वचनाद् अवधिष्म हतवन्तो वयमित्यर्थ । विद्यवि इत्यह्रो नाम- घयम' द्योतयतीति धु, अहन्यहनि प्रतीतेपु कालेष्वित्यर्थ । एतदुक्त भवति--शब्दादिविषये मसक्तहदया सन्तो वय त्वत्परिचर्यादिकर्म लुप्त- वन्त , तस्मादपचारात् मा हिंसीरित्यर्थ ॥ --::- १ ऋ० ११२५॥१॥ तै० म० ३४.११॥ २ निरु० १॥४॥ तत्र निपात 'दति पद नास्ति ।। ३ निर० १३५॥ ४ न्या. भा० १५२१६॥ ५. पूर्वोत्तस्य नियमम्मोदाहरणमिदम् । ६ निघ० २॥३॥ ७ निरत २११३॥ 5. प्र.७१४६॥ है निष. १ ·द्वितीयः कल्पः ६ ४१ यत् किञ्चेदं वरुण दैव्ये जर्नेऽभिद्रोहं मनुष्योश्चरामसि । अचिंत्ती यत्तव धौ युयोपिम मा नस्तस्मादेनसो देव रीरिपः ॥४१॥ वसिष्ठो वरुणमाह । यत् किं च चशब्दश्चिच्छब्दपर्यायः, कीदृशं प्राण- घातकहेतुभूतमित्यर्थः । हे वरुण दैव्ये समूहार्थे तद्धितः, देवसमूहे देवेष्वित्यर्थः [जने] जनेषु च अभिद्रोहम् अभिद्रोहशब्देनापचार उच्यते, अभिद्रोहं वाव- दूक मनुष्या वयं चरामसि, किं च प्रचित्ती घो[तो] मती सुष्टुतो' इत्यादि- वत्तृतीयायाः पूर्वसवर्णः । यत्तव धर्मा धर्म शब्दः कर्मवचनः "तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्"५ इति यथा। कम परिचर्यादिरूप युयोपिम नश्यतिकर्माऽयं, लुप्तवन्तो वयमित्यर्थः । [मा] मेति प्रतिषेधार्थों निपातो रीरिप इत्या- स्यातेन संवध्यते । न अस्मान् तस्मात् हेताविय पञ्चमी, तस्मादेनसो हेतोः । एनसः एतेरसुन्प्रत्ययान्तस्य॒तद् रूप नकारश्चोपजनः, पापपर्यायः । एति हि तत् कर्तारम् । तथा हि श्रूयते-तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति । हे देव दानादिगुणयुक्त मा रीरिष. रिपतिहिंसार्थः, मा हिंसी: । एत- दुक्त भवति-ज्ञानाज्ञानकल्मापापादितपापवन्धनापनयनपुरःसर सर्वसपत्- सुखसाधनभूतमायुरपरिमित भक्तवत्सल देहीत्यभिप्रायः ।। १. ऋ० ७८६॥ तै० स० ३४॥११॥ २. देवाद् यत्रो [अ० ४।१८५ वा० ३] इत्यनेन प्राग्दीव्यतीयेप्वर्थेष यन् ।। ३. तुचना-काशिका० ७.१॥३६॥ ४. नपुसकलिङ्ग इति शेष । द्र० हपलिङ्गानुशासनटीका---'क्रती धर्मती तत्साधने वर्तमानं धर्म नपु सकम् । यया- तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् इति (पृष्ठ ३४)। सुवोधिन्याममरव्याख्यायाम्-'नपु सकलिङ्गो धर्मशब्द कर्मवचन , पुल्लिगस्त्व. दृष्टवचन.' इति । ५. यजः० ३१॥१६॥ ७. वृ० उ० ४४॥२॥ निरु० १४१॥ ६. द्रष्टव्यम्---'इण भागसि' इत्युणादिमूत्रम् (१९८) ·निरुक्तसमुच्चये तिघासो यद् रिरिपुर्न दीवि यद्वा घा सत्यमत यन्न विद्म । सर्वा ता विष्य शिथिरेवं देवाधी ते स्याम वरुण मिपास' ॥४॥ अनेरापम् । वरुणोऽभिधीयते । वरुणो मध्यमस्थानो' स्थानश्चास्ति'। उभावपि स्तोतृणामभिलपितार्थप्रदाने समथौं भवत , अणिमादिगुणयोगाद- श्वर्यस्य च विद्यमानत्वात् । तथा चोक्त भाष्यकारेण-सर्वासु देवतास्वैश्वर्य विद्यते इति । तथा भगवानादित्यो भक्तेष्वतिवत्सल । [कितवास ] किं तवास्तीति वर्तमाना [यद्] य मिथ्यारूप रिरिपु रपतेश्शब्दार्थस्यैतद् रूप छान्दसम् । रेपिम उक्तवन्तो वयमित्यर्थ । [न] नशब्दोऽयमुपमानार्थोऽनर्थ- को न , दीवि दीव्यतेरेतद रूपम्, दिवि देवने प्रास्थान (आस्फार) प्रदेशे निर्घना सन्तो भृत्यानामुपजीवनाथं भर्तव्या हि भृत्या सर्वया' इति मन्वादय पाहु । यद वा यच्चेति निपात पादपूरण । [सत्यम् ] सत्यमेव यल्लोक- सयान (?) [उत] उताब्दोऽप्यर्थे निपातानामनेकार्थत्वाद् यच्छब्दस्यायें (१) सत्यमपि च यन्न विद्म न जानीम, सर्वदाऽमत्यवादिनो भवाम. । अनृतवादिनो [हि] मनुष्या । तथा हि श्रूयते-सत्यसहिता व देवा , अनुत- सहिता मनुष्या" इति । अनृतवादिने ह्यनेक पाप धूयते- पञ्च पश्वनते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्यानते हन्ति सहस्र पुरषानते ।। इति । अता भगवन सर्वा ता उभयत्र गेलोप , सर्वाणि तानि पापानि विप्य स्यतिरयमुपसृप्टो [विमाचन]', विमोचय अवस्य इत्यर्थ । शिथिरा शिथि- राणि [शिथिलानि] रयतेलश्रुतिर्भवति" विशिष्टसम्बन्धी [नि] बन्धनानि १३.१८५८।। त०म० ३४११|| २ निरु. ५४॥ ३ निध० ॥६॥ ४ निर० ॥३॥ ५ न स्थाने 'वा पद गापु स्यात । प्रय भाव - नमारोत्र मात्र उपमार्यो वा द्रप्टम्यानथका था। उरमार्थ पि पुरस्तादुपचारापि सामग्गिय । यतो हि पुरस्तादुपचार प्रविषधार्थीय, उपरिप्टादुपधारचापमापीयो भवति ।.निरु.१४॥ ६ अनुप उम्पमूनमिदम् ॥ ७. दा. ११६॥ ८ म. मा० उद्योग. ३५१३॥ १० स्थनिरगमप्टो विमाचते । निर० १११७॥ १. महामाप्य 'एमात्र ।

·द्वितीयः कल्प कुर्विति शेषः [इव] इवशब्दोऽनर्थक. । अथ हे देव दानादिगुणयुक्त अध अनन्तर त्वया क्षालितसर्वकल्मपा सन्तो वय ते तव स्याम भवेम । हे वरुण प्रियास स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणे सख्ये वर्तमाना इति वाक्यशेष । मरुता' हि सस्य महती विभूतिमाघत्त इत्यभिप्राय ॥ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊजें दधातन । महे राय चक्षसे ॥४३॥ निशिरसः सिन्धुद्वीपस्य वैतत्सूक्तम् । मारिनकुलादीना पृथग्धनन- प्रायश्चित्त विहितम्-सूक्तं वाब्दवतं जपेत् इति नित्यकर्मणि च विधीयते । पापो देवता । प्रापश्च देवताकाण्डे पृथिवीस्थानदेवतासु समाम्नायते । प्राप प्रत्यक्षरूपत्वात् मन्त्रस्य संवोधनावगत्यर्थो हे शब्दपूर्व (? शब्द पूर्वमध्या- हार्य ), नित्यवहुवचनमेतत्। नाम्नामाख्यातजत्वप्रतिज्ञानात् क्रियायोगमङ्गी- कृत्य सर्व निर्वक्तव्यम् । पाप प्राप्नोते, ताभिहि विश्व व्याप्तम् । तथा चाथर्ववेदे श्रूयते-सर्व वा इदमम्मयम् इति । अपामधिष्ठात्र्यो देवता आपद्यन्ते - हे आप. हि शब्दप्रभृतीनामर्थानामविद्यमानत्वात् पादपूरणार्थत्व प्रतिपादयते । स्थ भवथ । कीदृश. ? मयोभुव, मय इति सुखनाम माद्यते- रन्तीतणिजथस्यासुनप्रत्ययान्तस्य दकारस्य यकारव्यापत्त्या चंतद् रूपम् । मादयतीति मय , अन्तर्णीतण्यर्थोऽय भवति, मयस्य सुखस्य भावयित्र्य ,प्राणिना सुखस्य कर्म्य इत्यर्थ । तथा च श्रूयते-यावन्तो अप्सु प्राणिनाम् इति । [ता ] तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थसवन्धो यच्छन्दोऽध्याहार्य । या एवविधा जगदुप- कारिण्यस्ता यूयमिति वाक्यशेप । कुत एतल्लभ्यते । प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्त्रस्य नः अस्मान् ऊर्जे उर्जशब्दोऽतवचन । उर्जेऽन्नाय शालिगोधूमरूपाय दधातन १ एतेन 'वरणशब्देनाय मध्यमस्थानीयत्वात् मस्तो गृह्यन्ते' इति स्पष्टम् ।। पक्षान्तरे दुस्थानत्वेन मादित्य उच्यते। ३. मनु० ११११३२॥ ४. निष० ॥३५॥ ५ निरु. १०१२॥ ६ अनुपलब्धमूलमिदम् ।। ७. निप० ॥ ऐ.बा.७१३॥ ६.निघ० २७॥ २. ऋ० १०॥ द ·४४ निरुक्तसमुच्चये ? । तनप्रत्ययश्छान्दसोऽनर्थक । कुत तन इत्यर्थका उपजना भवन्ति' इति भाष्यकारवचनात् । धत्तेत्यर्थ, वह्वनमस्माक दतत्यर्थ । बह्वन्नमूलत्वात् सर्वसम्पदाम्, पुरुषण [तत्] साधनीयम् । तथा च श्रूयते-तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्न प्राप्नुयात् इति । महे महते रणाय रमधातोरेतद् रूप, रमणीय, चक्षसे चष्टे पश्यतिकर्मगोऽसुन्प्रत्ययान्तस्यैतद् रूप, ककारश्चो- पजन । महद् रमणीय भगवदादित्य दर्शनाय चक्षुर्धत्तेत्यनुषङ्ग । एतदुक्त भवति–लाकमातृणा युष्माक प्रसादेनाक्षयमन्नमभिलपित दर्शनमस्तु इत्याशास्यते ॥ । यो वैः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥४४॥ [यो व ] युष्माक सवन्धीति शेप । शिवतम शिव इति सुखनाम शिम्पतेस्तपणार्थस्यान्तव्यापत्तिर्वकारेण गुणाभावश्च । सुखातिशयहेतु रस "रसेन भूयमास्वाद्य तस्य पप्ठीथु तेरेक्देमिति वाक्यशेप , द्वितीया वा पप्ठी वतावा (१, त वा) रस भाजयत भज सेवायाम् सेवय तवाय- मस्तीत्यर्थ । इह लोवे न अस्मान् सहेन्द्रियप्रीतिसाधनभूत युप्मदीय रस मध्यम दत्तत्यर्थ । विमिव उशतीरिव द्वितीयाबहुवचनमेतत् प्रथमावहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् उसत्य इव मातर यथा वामयमाना स्नेहाद चेतसो १ निरु. ४७॥ नंतस्पाय भावो यत् 'तन' सर्वो.पि प्रत्ययोन। पपि स्वस्याय भाव -'त' प्रत्यय एव नवारस्योपजनोग्नक इति । यावान् मध्यमपुरष- बहुवचनरूपस्य न', प्रत्ययस्यार्पस्तावानेव 'तन' यस्य । मतो वररचिवचन चित्यम्, पहा 'तनप्रत्यये नकारोपजनस्ठान्दसान्नय' इति पा २ त. उ. ३॥१०॥ ३ 'तुमय सेसेन्' इति सूत्रेण पशिहोमेन्प्रत्यये पि मिदपनि । यत्त पररविना चप्टेरसुनि पवारोपजन उत्त स चिरय । यत 'चप्टे' इति पनि विपि सम्' सत्र घातो पप सयागस्य विद्यमानस्यात् । ४ ऋ० १०२ ५. निप. श६॥ ६ शिम धानुदिवादावन्यत्र पनि यचिद् पानुपाटे पटमन । - द्रप्टध्य ।

·द्वितीयः कल्पः
मातरो दृष्टादृष्टोपकारिण्यः सत्यो जनायारोग्यादि [सा]धनेन क्षीरादिना
रसेन माजयन्ति तथा यूयमपीति वाक्यशेषः ।।
तस्मा अरे गमाम वो यस्य क्षाय जिन्वय ।
आपो जनयंथा च नः ॥४५॥
तस्मै, ययार्य विभक्तोः सन्नमयेत्' इति भाष्यकारवचनाद् विभक्तिव्यत्ययेन
भवितव्यम्, चतुर्येकवचनमपि द्वितीयकवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् । तच्छब्देन
पूर्वस्मिन् मन्त्रे प्रकृतस्य [२]सस्य प्रतिनिर्देशः । त रसं [प्ररम्] अरंशब्दः
कपिलकादिषु पठ्यते, तस्माद्रे फस्य लापत्त्या भवितव्यम्, अलं पर्याप्त
सकलमित्यर्थः । गमाम अगच्छाम प्राप्नुयाम, वः युष्माकं यस्य रसस्य
क्षयाय क्षयो निवासः, निवासाय जिन्वय जिन्वतिः प्रीणातिकर्मा, प्रोणयथ
[२] समतिशयं प्रीतिसाधनभूतं धारयथेति संवन्धः । हे प्रापः जनयया च नः
अस्मान् प्रकाशयत इत्यर्थः । अथवा जनयथ पुत्रपौत्रादिसहितानस्मान्
संपादयत । अपत्यमूलं हि मर्त्यस्यामृतत्वम् । तथा हि श्रूयते--"प्रजाभिरग्ने
अमृतत्वमश्याम्" इति ।
गन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये ।
शं योरभि संवन्नु नः ॥४६॥
'[शम्] शमिति सुखनाम। सुखरुपा. सुखरूपहेतुभूताः नः अस्माकं देवीः
प्रथमावहुवचनस्य स्थाने 'द्वतीयावहुवचनमेतत्,' देव्या देवतास्वस्पत्वात्
१. ऋ० १०11३॥
२. निरु० ॥१॥
३. "संज्ञाछन्दसोर्वा कपिलकादीनाम्" [प्र. ८॥२॥१८॥ वा० ३]॥
यो निवासे" [अ० ६३१०२०१] इत्यादिना निवासाय क्षयराब्दस्याधु-
दात्तत्वविधानात् ॥
५. हिवि दिवि घिवि जिदि प्रीणनार्या." इति म्यादौ पठ्यते ।
६. ऋ० ॥१०॥
७. ऋ० १०॥४॥
. वान्छन्दसि (१०६) इति नियमेन प्रथमाबहुवचनेऽपि द्वितीयाबहुवचन
इव छान्दस रूप भवति । तेन विभक्तिव्यत्ययो न क्य्यो भवति ।
८.निष० ३॥६॥

·४६ निरुक्तसमुच्चये स्तोतृणामभिलपितार्थप्रदायिन्यः । अथवा देव्य इति वरुणस्य राज्ञ [पल्य ] तथा च श्रूयते-पापो वै वरुणस्य पत्नय प्रासन्' इति । अभिष्टये अभिपूर्वाद इच्छते क्तिन्प्रत्ययान्तस्यैतद् रूपम्, अभिलपिताय पापो भवन्तु पीतये पानाय सामपानाय इत्यभिप्राय । अभिलषित हि सोमपान ब्राह्मणस्य ऋणसवन्धित्वात् । तथा च श्रूयते--"यज्ञेन देवेभ्य प्रजया पितृभ्य " इति । श यो पदद्वयमेतत्, शशब्देन शमनमुच्यते । कस्य ? रोगाणाम् । योरिति यु मिश्रणे इत्यस्य विनाशार्थस्यान्तर्गीतण्यर्थस्य द्वितीयकवचनस्य स्थाने पष्ठय - क्वचनम् पञ्चम्येकवचनमित्यवगम । नन्वस्ति विनाशार्थस्य प्रयोग ? अस्तीति बम -युतमस्य धन युता वा इति, नष्टमित्यर्थ । कस्य यावनम् भयानाम् । तथा च निरुक्तभाष्यकार आह-शमन च रोगणा यावन च भयानाम् इति । प्रिभि] अभिशब्द वर्मप्रवचनीय प्रतिना समानार्थों द्रष्टव्य । प्रति रोगाणा शमन, प्रति भयाना यावनम । स्रवन्तु स्रवतिर्गति- कर्मा गच्छन्तु न अस्माक्न् । रोगोपशमन भयापनयन चास्माकमाप कुर्वन्तु इत्याशास्यते ॥ 7 ईशाना पायर्याणां क्षयन्तीश्चर्षणीनाम् । अपो यांचामि भेषजम् ॥४७॥ [ईशाना ईश्वरा । वार्याणाम् ] वृणोतेरेतद स्पम्, वरणीयाना ज्योतिप्टोमादीना, तत्साध्यत्वात्त पाम् । अथवा वरणीयाना मणिमुक्ता- प्रवालादोना तत्प्रभवत्वात पाम् । अथवा वार्याणा वरणीयाना सर्वेषामेव लोकानामीश्वर प्राणम्पत्वात् । प्राणापा प्राप" इति श्रूयते । क्षयन्ती निवासयन्ती, निवसनहतुभूता, चर्षणीनाम् चर्षणीगग्दो निरवते मनुष्य- ११.-प्रापो वरुणस्य पत्नय प्रासन् । ते० प्रा० ११३८॥ २०म० ६१३३१०॥ ३ "ायु गुर" इत्यादरूपस्य निर्वचनम् । मन प गेगा यायनं प भयानाम्' इति विपदम्पम्प 12. निरु० ॥२१॥ ४. अनुपम्पमूलमिदम् । ५ नि. ४॥२॥ ६.१०॥६॥ ७०दा०६२।५।२।। निर० १२१२१।। निष०२२॥

·४७ द्वितीय कल्प प्रर्याय प्रदर्शनार्थ, चर्षणीप्रभृतीना कर्मणि षष्ठी, चर्पणिप्रभृतीन् प्राणिनो धारयन्तीत्यर्थ , । तन्मूलो हि सर्वप्राणिना निवास जीवन च । तथा , चोक्तम्- अद्धि सर्वाणि भूतानि जीवन्ति प्रभवन्ति च । तस्मात् सर्वेषु दानेषु तोयदान विशिष्यते ॥ इति । इत्य भूता अप याचामि भेषजम् ससारव्याधिनाशकरमौषधम् । द्विकर्मकत्व याचेर्दर्शित-पौरव गा याचते' इति । अप्सु में सोमों अग्रवीदन्तर्विशानि भेजा। अग्निं च विश्वशभुवम् ॥४८॥ अप्सु [अप्सु] इति सप्तमीवहुवचन पष्ठीवहुवचनस्य स्थाने, अपा मे मम सोम मध्यमस्थान वृष्टिलक्षणानामुदकाना पति अब्रवीत । अन्त' अन्त शब्दो मध्यवचन मध्ये अपामिति सवन्ध , विश्वानि सर्वाणि [मेषजा] भेषजानि सर्वरोगोपशमनसाधनभूतानि औषधानि । तथाप्यायु- र्वेदविदो निदिग्धिकादिपु दोषेषु ता प्रयुज्यन्ते । अग्नि च वाडवम्, उदकेन्धन सामुद्रिकाणा मध्ये स्थित इति सम्बन्ध , वैद्युत वा मेघोदर- जाठर वा प्राणायामधारणाविजृम्भविसृतानामपाम् । कीदृशम् ? विश्वशभुवम् विश्वशब्द सर्वपर्याय शमिति सुखनाम,५ भवतिरन्ती- तण्यर्थः । सर्वभूतजातस्य सुखस्य भावयितार कर्तारमित्यर्थ । अतो भेषजमिम याचे इति सवन्ध.॥ गतानामपा, आपः पृणीत अपज वरूयं तन्वे । मम । ज्योक् च सूय दृशे' ॥४९॥ १ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ २ महाभाथ्य ११५१॥ ४ साम्प्रत पाश्चात्याश्चिकित्सका प्रपि वहून रोगान् जलचिकित्सयापहन्ति । ५. निष० २६॥ ३ ऋ० १०॥६॥ ६ ऋ०१.su ·४८ निरुक्तसमुच्चये हे प्राप पृणीत [प्रोड् तर्पणे,] तर्पयत इत्यर्थ । भेषजम् ज्वराद्यपन- यनसमर्थमौपध वरूथम् वरणीय तन्वे शरीराय [मम] । ज्योक् ज्योक्- शब्दो दीर्घकालवचन [च] शब्द पादपूरणार्थ , विश्वकाल सूर्यम् परार्थ- रूप [दृशे] दृशे विख्ये च' इ[ति तु] मर्थे निपात्यते, द्रष्टुम् । एतदुक्त भवति-युष्मत्प्रसादादपगतसर्व रोगोऽह चिरकालमाराध्य भगवन्तमादित्य सायुज्य गमिष्याम [२, मि] इत्यभिप्राय ॥ इदापः प्र वहत यत् किञ्च दुरितं मर्यि । यद्वाहममि दुद्रोडु यही शेप तानृतम् ॥५॥ इदम् दुरितमिति सवन्ध । हे पाप प्रवहत प्रणापनयत रोधय- तेत्यर्थ । यत् किञ्च दुरित मयि पापमिति वाक्यशेप. । कीदृश तद् ? उच्यते-पद्वाऽहमभिदुद्रोह जिघासाया ज्ञानाज्ञानेन प्राणिजात जपान, यद्वा शेषे शप्तवान् अहमुक्तवान् उतान्तम् अनृतमपि यत् तत् सर्व नाशयत इत्यर्थः । युप्मत्प्रसादादपगतसर्वकल्मषो भूयासमित्यर्थ ।। आपो अयान्वचारिपुं रसैन समंगस्महि । पर्यस्वानग्न आ गहि तं मा संसृज वर्चसा' ॥५१॥ [पाप ] प्रद्य अस्मिन् काले अन्वचारिपम् अनुचरामि प्रहमाश्रितो युप्मा• नित्ययं । युष्मदीयेन रसेन समगस्महि वहृवचनमेववचनस्य स्थाने, समगमि सगनोऽहम् । मद्भाग्यापचयविशेषेण यत् विञ्च पयस्यान् पम इति उदक- नाम पियर्या प्यायते', पीयते हि तद् प्राप्यायते च, क्षीरेऽपि समान १.५० ॥११॥ ४ निप. १११२॥ ० ऋ० १०ill ५ निर. २॥ ३ ०१018 ·७ द्वितीय कल्प ४६ निर्वचनम् तद्वान वैद्युत , मेघोदरस्त्वमपि हे प्रग्न अगाहि आविर्भव । आगत्य च त मा मा भवत्पय सिक्तहृदय ससृज सगमय वर्चसा दीप्त्या अथवा ब्राह्मणतेजसा । तदेतद् युप्मत्प्रसादादह क्षपितसमस्तकल्मप सक्सपत्सगतो धर्मानुष्ठान- योग्यश्च सजात इति सूक्तस्य समस्तस्यार्थकथनम् ।। ॥ इति वाररुचे निरुक्तसमुच्चये द्वितीयः कल्पः ।।

·..
॥ अथ तृतीयः कल्पः ॥
यस्य देवतायै हविगु होतं स्यात् तां मनसा ध्यायेद् वषट् करिष्यन्'
इति श्रुतेरतः परं दर्शपूर्णमासयाज्यानुवाक्या प्राज्यभाक्प्रभृतिस्विष्टकृत्-
पर्यन्ता व्याख्यायन्ते-
अनिवृत्राणि जङ्धनद् द्रिविणस्युर्विपन्यो ।
समिद्धः शुक्र आहुतः ॥५२॥ ]
भारद्वाजस्यार्पम् । अग्नि. अग्रशब्दान्नयतेदच अग्रणी सेनानीः । तथा
च श्रूयते-अग्नि देवानां सेनानी.' इति । वृत्राणि वृत्त्वा व्यतिपज्य,
तिष्ठन्तीति वृत्राणि पापानि । तथा च श्रूयते-व्यतिपक्त इव ये पुरुषः पाप्मना'
इति । पापानि मनोवाक्कायजकर्मकृतानि यजमानस्य । अथवा वृत्राणि
रक्षासि, तानि वृत्त्वा व्याप्य सर्व शेरते । अथवा वृनोऽमुर त्वष्टुः पुत्रः,
मेघो वा घूमादिसघातः । अस्मिन् पक्षे छान्दसमेतद् पम्, सर्व जड्यनद्
क्रियाभ्यासविषये यह, द्रष्टव्य , प्रत्यर्थ हन्ति । ननु च इन्द्रस्य वृत्रवधरूपं
कर्म "प्रयास्य कर्म रसानुप्रदानं धुत्रवध' इति । सत्यमेवम्, तथापि मंयोग-
रूपेण साहाय्य प्रतिपद्यमानो वृत्रमसुर त्वष्टुः पुत्र मेघ वाऽत्यर्थ हन्ति
इत्युच्यते । पूर्व स्मिन्निर्वचनद्वये युक्तमेव । तथा हि थ यते--अग्निर्मा
तस्मादेनसो विश्वस्मान् मुञ्चत्वहस ' इति च । यिणस्युः द्रवतेर्गत्यर्थस्य
च द्रविण धनम्, गम्यते हि तत् सर्व. प्राप्नु मप्यत इत्यर्थः । द्रविणं धन
हविर्लक्षण [मुप] प्रात्मन." इच्छनीति क्यच् प्रत्यय ,
इति उ प्रत्यय
। द्रविणस्युराज्यभाग वामयमान इत्यर्थ. । विपन्यया
१. निर० ८।२२।। तुलना-ऐ० प्रा० शा गो० प्रा० २।३।४।।
२. ३० ६१६१३४॥ पौर्णमारया प्रथमम्याग्यमागरयानुवाकया । तथाहि-'अग्नि.
पंजाणिव भोमागि गतिरित्याग्यभागी पानी पौर्णमाम्याम्ना श्री.
३. नुतना कार्या-अग्नि देवतानामनीकम, मनापा सेनानी। 13०५३।१०॥
४.०मा० |
५. निरः ॥१०॥
६. अनुपमधमूलमिदम् ।
५
तत वयाच्छन्दसि
।
७.० ६॥
८.प.६॥२॥१७॥

·तृतीयः कल्पः SHT125/- CHARI पनायतिः स्तुतिकर्मा, विपन्यया विविधया श्वित्रया ( स्तुत्या स्तूयमान इति शेपः । समिदः, इन्धी दीप्ती सम्यग् दीपित.' शुक्रः शुत्रशब्दो निरुक्तो द्वितीयकल्पे,' अतितेजस्वितया विराजमान इत्यर्थ । आहुत अाह्वयति- रर्चतिकर्मा आभिमुख्येन [आहूतोऽस्मामि अचितः [अभिप्टुत इत्यर्थः । "स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धते" इति श्रूयते । वीर्यवृद्धो- ऽग्निरत्ययं हन्तीति सवन्ध ॥ . त्वं सौमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा । त्वं भद्रो असि क्रतुंः ॥५३॥ गोतमस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्नो मध्यमपुरुषयोगात्, त्वमिति च प्रयुज्यमानत्वात् । त्वम् हे सोम असि भवसि । कीदृशोऽसि सत्पतिः सता वेदोदितकर्मनिरताना पति. पाता पालयिता वा । त्व राजा । कस्य ? ओषधीना ब्राह्म[णाना]ञ्च । तथा हि श्रूयते--"सोम प्रोषधीनामधिपतिः, सोमराजानो ब्राह्मणाः" इति । विराजतीति वैराजोच्यते । उत सब्दोऽप्यर्थ स च समुच्चयार्थे द्रष्टव्य. । वृत्रहा वृन हतवान् वृत्रहा च । ननु चेन्द्रो वृत्रहेत्युच्यते उच्यता कामम्, अयमपि सोमो मध्ममस्थान इन्द्रस्य साहाय्य वृत्रवघे प्रतिपद्यमानो वृत्रहेत्युच्यते । अथवा वृतस्य पापस्य रक्षसश्च हन्ता । किं च त्व भद्रः भजनीयो भूताना असि भवसि । [ऋतुः] ऋतुश्चासोति सम्बन्धः, प्रकाशयिता चासीत्यर्थः । अथवा ऋतुसाधनत्वात् ऋतुरित्युच्यते, त्वत्साधना हि सर्वस्तव । स त्व प्रसीदास्माकमिति शेष ॥ ? -::- १. 'दीप्त' इति साधु स्यात् । २. निरु० समु० पृ० ३७ ।। ३. अनुपलब्धमूल मिदम् ॥ ४. ऋ० ११६३ पौर्णमास्यां द्वितीयस्याज्यभागस्यानुवाक्या। 5. दा० श्री० ११८।१॥ ५. प्रत्र निरुक्तम्-अथ प्रत्यक्षता मध्यमपुरुपयोगा', त्वमिति चैतेन नर्वनाम्ना [७।२इति । ६. तुलना-सोम भोपधीनामधिराज । गो० प्रा० २११४ा मोमो वै राजी. पपीनाम् । को० प्रा० ४॥१२॥ ते० प्रा० ३।१०॥ ७ तं० प्रा० १,६॥ ८ ऋतुराटदेन सोमयागा उच्यन्ते ।

·निरुक्तसमुच्चये अग्निः मत्नेन मन्मना शुम्भानस्तुन्यं । स्वाम् । कविविप्रेण वाये ॥५४॥ विरूपस्यार्पम् । अहविर्भागि स देवता अल्पत्वमुच्यते'। अस्मिन् प्रकरणे हविर्भाज एव देवता निरुच्यन्ते। अग्नि 'अग्र प्रथम यज्ञेषु प्रणीयते" इत्यग्नि । प्रत्नेन प्रत्न इति पुराणनाम, पुराणेन गीयते, न केन मन्मना मन्यते स्तुतिकर्मणो मनिन्प्रत्यय एतद् रूपम् । त्रयीलक्षणेन स्तोत्रेण स्तूय- मान इति शेष । शुम्भान शोभनो दीप्यमान इत्यर्थ । तन्वम् तनु स्वाम्, उभावपि शब्दो द्वितीयकवचनान्तो विभक्तिव्यत्ययेन तृतीयार्थे द्रष्टव्यौ तन्वा स्वया स्वेन विग्रहेण तेजोमयेन कवि प्रान्तदर्शन मतेर्गतिकर्मण, क्रान्ता- गदर्शन यस्य स लोकेषु लोक्पालत्वात् लोकवीक्षणतत्पर इत्यर्थ । अथवा कवते शब्दकर्मण कवि प्राणरूपत्वात् सर्वशब्दाना प्रयोक्ता इत्यर्थ । [विप्रेण] विप्र इति मेधाविनाम अन्यत्र, इह तु विपूर्वस्य प्रा पूरणे इत्यस्य छन्दसि सर्वोपाधिव्यभिचारात् प्रत्यय । विप्रण पूर्णेन तेन सामर्थ्याद दोर्पण । वुत एतत् ? 'स्तूयमाना वीर्यवन्त" इति श्रुते । परिपूर्णेन वीर्येण यावृधे स्तूयमान इति सम्बन्ध । --- जुपाणो अमिराज्यस्य हविपो पेतु ॥५॥ [जुषाण ] महत्या प्रीत्या युक्त इत्यर्थ । तथा हि श्रयते-"एतद् वाग्ने प्रिय धाम यद् घृतम" इति । अग्निराज्यस्य हविष इति पष्ठीश्रुते गमिति १ ऋ० ८४|१२|| दर्पोप्टो प्रथमस्याग्यभागस्यानुवाश्या । Forto ato समा २ भ्रष्टोत्र पाठ । प्रय मत्रो दोप्टो प्रथमाग्यमागग्यानुवावया । .. श्री. १८२॥ भाव. यात १३५॥ ऋ• In गूनम्प मायणीय उपोदार । ३ तुलना-निर. १m ४ निप. ३॥२७॥ ५ निष.११॥ ६ 'पातश्योपमर्ग' (प० २१११३६) दयननाजरोप पत्रस्यय मिद । ७ अनुरसम्पमूमिदम् ॥ .शा. धो. १३॥पौषमामपा प्रपमायाग्यमाग्य वाग्या ।

·तृतीय कल्प शेष , 'प्राज्यभाग्" इति हि श्रूयते । वेतु वेतिरनेकार्थ , इहाशने [पान] वा वर्तते । प्रश्नातु पिवतु वा द्रवद्रव्यत्वात् ॥ -10:- सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्षयामो वचो विदः । सुमृळीको न आ विंश' ॥५६॥ गोतमस्यार्पम् । हे सोम गोभि गृणातः स्तुतिकर्मणो रूपम्, प्रहर्प जननीमि त्वा त्वा वयम् वल्लभा वर्धयाम। वचोविद वचसा वेदितार । यवंचोभिस्तुष्यसि तेषामिति सवन्ध । सुमृळीक मृड सुखने अस्मादीकन् प्रत्यय , शोभनमर्पिता प्रह्लादशील यर्थ ।न अस्मान् स्तोतन् प्राविश । वमनविरेचनकर्ता स सोम अभिमुख्येन प्रविशत्येव रसरूपे सोमे योज्यम् । चन्द्रमसि तु विश 'अनेकार्थत्वाद् घातूनाम्" अभिमुख्येन ह्लादति [इति] योज्यम् ॥ जुपाणः सोम आज्यस्य हविपो वेतु ॥७॥ 'प्राज्यस्य भाग हविष हूयमानस्य वेतु अदनातु पिवतु [वा] इत्यर्थ ॥ अमिञ दिव ककुत्पति पृथिव्या अयम् । अपां रेतीसि जिन्वति ॥५८॥ १ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ २ ऋ० ११११॥ दशेप्टौ द्वितीयस्याज्यभागस्यानुवाक्या । ३ तुलना--'बहर्या अपि घातवो भवति' इति । महाभाष्य १॥३१॥ ४ दर्शपौर्णमासयोद्वितीयस्याग्यमागस्य याज्या। शा० श्रो० ॥८॥३॥ ५ ऋ० ८॥४४॥१६॥ 'मग्निमुभत्याग्नेयस्य पुरोनुवावया' इति । १० मो. १८४ ·निरत्तसमुच्चये .... - 7 अनेन भगवतोऽग्नेः पृथिवी सम्भोगरूपेण त्रैलोक्येश्वर'प्रतिपाद्यते । अग्नि अग्रणी भोगाना प्रधानभूतः । तथा च श्रूयते-"अग्नि देवाना मुख सुहृदयतम" इति । मूर्द्धा मूर्द्धशब्दः प्रधानवचन , स्वामिपर्याय , स्वामी कस्य ? दिव धुलोकस्य । ककुत् ककुच्छन्द स्वामिवचन । कस्य साम- •दन्तरिक्षस्य । पति स्वामी [कस्य ?] पृथिव्या. भूलोकस्य, [अयम्] अयमिति सनिकर्षार्थ निर्देशादाहवनीयात्मनाऽवस्थितोऽग्निरभिधीयते। एकमेव ज्योति त्रिषु लोकेषु प्रकाशत इत्यर्थ । इत्य भूतोऽग्निः अपाम् सम्वन्ध- पष्ठचे पा सम्बन्धीनि रेतासि रेत शब्देन सारभूत वस्तु उच्यते । यथा ह्यन- पानाभ्या हृतस्य रसादिक्रमेण सारभूत तेजो निष्पद्यते । एवमपा सम्बन्धीनि पुरोडाशादीनि हवीपि रेतासीत्युच्यन्ते । तानि जिन्वनि, जिन्वति प्रीतिकर्मा', प्रीत्यानभक्षण लक्ष्यते, भक्षयतु इत्यर्थ । अथवा मध्यमरूपेणापा रेतासि तत्कारणानि स्थावरजङ्गमानि जिन्वति तर्पयतीत्यर्थ ॥ भुगों यनस्य रजमश्च नेता यो नियुद्भिः सर्चसे शिवाभि । दिवि मूर्धानं दधिपे स्वर्ण जिह्वामने चकृपे हव्यवाहम् ॥५१॥ त्रिशिरस्यार्पम् । [भव ] नेद पृथिवीनामधेयस्य भूगन्दस्य रूपम्'. कि तर्हि ? लडि वर्णव्यापत्तिरडभावश्च, प्रभव भवसि । यज्ञस्य दर्शपूर्ण- मासादे रजसश्च रज शब्देनाबादवमुच्यते, रम्जयति भूतानि तपंयतीत्यर्थः । उदरस्य च वृष्टिलक्षणस्य नेता। तथा च श्रूयते-अग्नि वृष्टिमुदीरयति । तदा पुनर्यज्ञस्य रजसश्च नता भवसोरयुध्यते । यया नियुद्भिः साहितिर १ 'लोक्वैश्वर्यम्' इति साघु स्पान् । २ ऐ.पा.७१६॥ ३ तथा च मन्त्रवर्णों भवति--स्तोमन तिदिवि दवागो.... १०१८entall ६.निर० ७॥२८॥ ४ निर० ६.२२।। ५ ऋ० १० भवो यशस्यनि याग्या" इति । श्री. १८॥ ६ मत्रव्याख्याने पदामिनापि-"भुव इनि नाय भूगद पञ्चम्पन्न पृथियोवचन । मावेकाच [म. ६।१।१६८] इति विभनगादातरववचनात् । नहि ' प्राम्यातमतत् 'रसुतम् । निर०टी० भा० २१० २० १५१॥ दुर्गामायानु भुर पबिवीतोमान् इयव व्यास्पातवान् [१० ३४७]नन स्वादिरापादुपाणीपम् । उस रज उच्चद्र' । निः॥१६॥ ८० म०२४.१०॥ .

·तृतीय कल्प दीर्घत्वम्', यत्र यस्मिन् काले नियुद्भि, नियुतो वायो' इत्यादिप्टोपयोजन- स्वानियुच्छब्देन वायवो लक्ष्यन्ते, नियुद्भिर्वायुभि सचसे भजसि । सचत इति सेवार्थ । सवार्शस शिवाभि शिव इति सुखनाम, सुखहेतुभि, यति सूक्ते' ऽध्याहाय तर, तस्मिन् काले यज्ञस्य र[ज]सश्च नेता भवसीति सवन्य । किं च दिवि द्यु लोके मूर्द्धनम् प्रधानाङ्ग वायुरुत्यापितः सन् दधिषे घारयति जाज्वल्यमान इति शेषः। कीदृश मूर्द्धानम? स्वर्षाम् स्वशब्देना- दित्य उच्यते । स्वस्थानस्यादित्यस्य सप्टारमित्यर्थः । कि च जिह्वाम् ज्वाला हे अग्ने चकृपे करोपि हव्यवाहम् हविपा वोटार, तथा हर्वीपि च वहसीत्यर्थः॥ ६ , प्रजापत न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जात नि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥६॥ हिरण्यगर्भस्यार्पम् । प्रजापतिः मध्यमस्थान । प्रजाना जरायुजादाना वृष्टिदानादिद्वारेण पाता पालयिता वा प्रजापति । पातेस्तिनि" ह्रस्वत्वम, पालयतेरन्तलोपश्च । धात्वन्यत्वमात्रम्, अर्थ स एव । है प्रजापते [न] नेति घातो [२, धातुना] अर्धनान्तेन सम्बध्यते । [त्वत्] त्वत्तः एतानि भूतानि जरायुजानीत्यन्वय । विश्वा, [शेश छन्दसि बहुलम्" इति शेर्लोप । विश्वानि सर्वाणि जातानि परि शब्दो वभूव इत्याख्यातेन सवच्यते। [ता] तानि । तन्छ दश्रुतेर्योग्यार्थ मवन्धो यच्छ दोऽध्याहार्यः । यानि त्वया मृष्टानि १ अ०६।३।१३६॥ २ निघ० १॥१५॥ ३ वायोरश्वा लक्ष्यन्त इति तूचितम् । ४. ध्यय पाठ ५ निघ० २१६॥ ६ 'उक्त' गुद्ध पाठ । ७ स्वरादित्यो भवति' इति । निरु०॥१४॥ ८ ऋ० १०।१२१॥१०॥ प्रातापत्ये पुरोनुवाक्या इति सायण । ६०० प्रा० २ार माध्यम ।। 'प्रजापते न त्वदिति याज्या' इति । शा० श्री. १६७।३।। ६.निघ०५॥४॥ १० 'प्रजापति प्रजाना पाता वा पालयिता वा' इति । निरु. १२२४३॥ ११. उणादिपु पानइति ' [८० उ० १२॥ पा० उ० ११५] इत्यादिना इतिप्रत्ययालो व्युत्पाद्यते । तत्र डित्वाट्टिलाप । वररचिकृत निवचन न क्वचिद. स्माभिदंप्टम् ॥ १२ म०६।१७०॥

·निरुक्तसमुच्चये सानीति सम्बन्धः, बभूव [परिपूर्वो भवति रक्षणार्थ ' । नमोऽत्र संवन्धः । न परिवभूव न पर्य[२]क्षत्, न परिभवति, न रक्षति । त्वमेव रक्षयितुं समर्थ इत्यर्थः । लोकवदिहापि रतिपूर्वायांजा (?) यत्कामाः स्वर्गादिफल कामयमाना ते तुभ्य जुहुम तन्न अस्माकम् अस्तु भवतु । किं च वयं स्याम भवेम पतयो रयीणाम् रयिरिति धननाम धनाना हिरण्यादीनाम्, घनमूल- त्वात् सर्वक्रियाणाम् । तथा ा क्तम् -~धनमूलाः सर्वा क्रिया. इति ॥ -::- तवे मे लोका दिशो दिशश्च परावती निवत उद्वतंश्च । प्रजापते विश्वसृज्जीवधन्य इदं नों देव प्रति हर्य हव्यम् ॥६१।। अनेन प्रजापतेविभूतिरुच्यते । [तव] इमे पृथिव्यादयस्त्रयोऽपि लोकाः त्वद्वशे वर्तन्ते न केवलमन्तरिक्षमेव । पृथिव्यादिषु लोकेष्वन्तर्भूतस्यापि समुद्रादेर्भेदत्वेन विवशा लोक्ये 'सापवर्ण इति यथा। प्रदिशः प्रोतादि. भिरवान्तदिश प्रदिश दिशश्च प्राच्याद्यप्टावपि दिशस्त्वदधोना एवेत्यर्थः । किं च परावत परावतशमो दूरवचन , तेन च नत्स्था. पदार्थाः प्रतिनिदि- श्यन्ते-मञ्चाः क्रोशन्ति इति यथा। दूरप्रतियोगित्वात् समीपशब्दोऽध्या- हार्यः । दूरस्थानि समोपस्थानि [च] इत्यर्थः । कानि पुनस्तानि ? उच्यते- निघत उद्वतश्च, उपसगांच्छन्दसि धात्वर्यः इति वतिः । निवतो निर्गतानि उद्वतश्चोद्गतानि उच्छितानि हिम [व] मकूटप्रभृतीनि, यत्किंचिदन्तर. वत्ति वस्तुजात तत्सर्वं स्वदधीनमेवेत्यर्थः । इत्यभूतः मन् हे प्रजापते विश्वस्त विश्वस्य भूतजातस्य सप्टः जीवन्य जीवं प्राण प्राणिना धिनोति धारयक्ति यो रसानुप्रदानेन स जीवधन्य उच्यते । म त्व इदम् जल्पादि पात्र [?] १. सुनना-परिपूर्वो भवति परिग्रहे परिरक्षाया था। निर० स्वद० टी० १०॥४३॥ २.निप० २॥१०॥ ३. अनुपम्पमूलमिदम् । 'घनमूना. विगः गर्दा धन व जीवितम् पनि मुभापितम्॥ ४.० प्रा० ॥३॥ प्राजापरणे पुरोगस्पेय याग्या । १० मापण. से० प्रा० २।१३पस्य मन्त्रम्पपिनं निरिष्टो बारबिना। ५.प्र. ६.१५१८२॥ १. निप० ३२६॥ ७. मुना-महामाय.४११४|| ८. प. श१११८॥ . - ·८ तृतीय: कल्पः विनिसृतं नः अस्माकम् देव दानादिगुण प्रतिहर्य, हर्यतिः प्रेप्साकर्मा। प्रेप्सया च ग्रहणं लक्ष्यते । प्रतिगृहाण भक्षय इत्यर्थः । हव्यम् हविराज्य- रूपम् । अशीपोमा सर्वेदसा सहती धनत गिरः । सं देवत्रा बभूवथुः ॥६२॥ गोतमस्यार्पम् । अग्निना सह सोमो स्तूयते । तथा ह्य क्तम-अथास्य सांस्तविका देवाः इन्द्र. सोमो वरुणः पूषा बृहस्पतिः' इति । अग्नीषोमा, ईदग्नेः सोमवरुणयो. उक्तपदयोरीकारः, सोमस्य च पत्वम् । अग्नीषोमा आमन्त्रितप्रथमाद्विवचनस्य सुपां सुलुक' इत्याकारः, अग्नीपोमो, सवेदसा समानशब्दस्य सभावश्छन्दसि विधीयते । वेद इति धननाम । विद्यते ज्ञायते सर्वेण वेदयति इति वा, तद्वन्तं प्रकाशयतीत्यर्थः। हवीपि चात्र धनसमानार्थत्वात् । समानं निर्वचनम , समानं वेदो धनं हविराख्यं ययोस्तो समानवेदसो समानहविष्कावित्यर्थः । तयोः संबोधनम् । सहूती ह्वयतेः शब्दकर्मणः [वनतम्]. "गिरः गी: स्तुतिः। [सम्] समो बभूवथुरित्यनेन संवन्य.। देवत्रा देवादिभ्यो द्वितीयासप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः देवेषु बभूवयुः । समित्ययमेकोभावे वर्तते । देवाना मध्ये भिन्नस्थानावपि सह स्तूयेथे इत्यर्थः।। युवमे॒तानि दिवि रोचनान्युनिश्चं सोम सर्ऋतू अधत्तम् । युवं सिन्धूरभिशस्तेरवद्यादापोमावमुञ्चत गृभीतान् ॥६३॥ १. निरु० ७.१७॥ २. ऋ० ११६३६॥ पुरोऽनुवाक्येयमग्नीपोमीयस्य पुरोडायस्य । द्र० सा० पी० शा१०॥ ३. निरु०७11 ४. म०६३॥२७॥ ५. य०७१।३६॥ ६. म०६३६४॥ ८. देवमनुप्यतुरुप० [म. ५४४५६] इत्यादिना । ऋ० १६३॥५॥ याज्येयमग्नीपोमीयस्य पुरोडाशस्य । द्र०या०पी० १६१०॥ ७ निघ० २११॥

·५६ निरुक्तसमुच्चये गोतमस्यार्पम् । अग्नीषोमयोः सामर्थ्य कथ्यते। युवम् युवाम् एतानि इति साभिनय दर्शयति । एतानि ग्रहनक्षत्रतारावृन्दानि दिवि यू लोके रोचनानि रुच दीप्ती दीप्यमानानि अग्निः [च] चशब्दः कर्मोपसग्रहार्थः त्वं चेति शेषः, हे सोम ! सऋतू ऋतुशब्द कर्मवचन.' प्रज्ञावचनश्चास्ति,' समानकर्माणौ समानप्रज्ञौ वा । अघत्तम् अधारयतं धारयथः निरतिशय- सामर्थ्ययोगेन । युवयोरुभयोर्माहात्म्येन ध्रियन्त इत्यर्थः । किं च युवम् युवामेव सिन्धून् सिन्धवो नद्या. समुद्रा वा, सिन्धून् स्यन्दनस्वभावान् गङ्गाद्या , अन्ये (२, अन्यान्) क्षीरोदधिप्रभृतीन् समुद्रान् इति । ताश्च धारयतो लोकस्थित्यर्थम् । माहात्म्यकथनानन्तर बुद्धौ विपरिवर्तमानमभिल- पितमभिधीयते । अभिशस्ते. अभ्युपसर्गपूर्वस्य शसु हिंसायामित्यस्य क्तिन्- प्रत्ययान्तस्यैतद् रूपम्, अभिहननरूपत्वात् अवद्यात् अवपूर्वाद्वदतेः पापेऽभिः धेये 'अवद्यम्' इति निपात्यते । अवद्यात् पापात् ससारास्यात् हे अग्निपोमो अमुञ्चतम लोडर्थे लड, मुञ्चतम्, गृभीतान्, हग्रहोर्भश्छन्दसि हस्य' इति हमारस्य भकागदेशो विधीयते । गृहीतान् ससारपाशवद्धान् अस्मान् इत्यर्थः । युदयोः प्रसादान्मुक्ति गमिष्याम इत्यर्थ । इन्द्रामी अवसा गैतमस्मभ्यं चपणीसहा । मा नौ दुःशंस ईशत ॥६॥ वसिष्ठास्यार्पम् । इन्द्रेणाग्निः सह स्तूयते । तथा ह्युक्तम्-"प्रयास्य सांस्तविका देवा -अग्नि सोमो वरुण"" इत्यादि। है इन्द्राग्नी प्रवसा अवतरक्षणार्यस्य तर्पणार्थम्य वाऽसुन्प्रत्ययान्नस्यतद् पम् । हेतावीय तृतीया। प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । रक्षणार्थ वेत्यर्थः । प्रागतम् छान्दसो छवारलोप पागच्छनम् । अस्मभ्यम् विभक्निविपरिणाम कार्य, अस्माय स्पभूत यामित्यर्थ । चर्षणीसहा चर्पणयो मनुष्या , ते च सामर्थ्या- १. निघ० २०१॥ २. निष० ३६ ३ अवधपण्यवर्या • [म०३१०१०१] इत्यादिनति पेप.॥ ४.८० ८।२।१२॥ मा० वा०॥ ५ ३० VIEIn पुरोनुवाक्येयमन्द्राग्नपुरोडागस्य । ६. दा. श्रीIt ६.निरु०७tou ·तृतीयः कल्प: दिह शत्रूभूता गृह्यन्ते । पह मर्षणे अभिभवे छन्दसि' इति वचनात् सहिर- भिभवार्थः । मनुष्याणां शत्रुभतानामयष्टणामभिभवतारौ नाशयितारावि- त्यर्थः । [मा] मेति प्रतिषेधार्थो निपात ईशत इत्याख्यातेन संवध्यते । नः अस्माकम् दुशंसः दुरित्ययमुपसर्गो निन्दायां वर्तते। दुष्टस्य निन्दारूपस्य वचनस्य शंसितारः दुशंसो नास्तिका उच्यन्ते । मा ईशत ईश ऐश्वर्ये ईश्वरा मा भूवन् अधिकगुणा मा भूवन् साधूनस्मांस्ते, युवयोः प्रसादेन दुर्जनाः पराभवन्त्वित्यर्थः॥ गीर्भिविमः प्रमंतिमिच्छमान ई रयिं यशस पूर्वभार्जम् । इन्द्राग्नी वृत्रहणा सुवज्रा प्र नो नव्येभिस्तिरतं देष्णैः ॥६५॥ वसिष्ठास्यार्पम् । गोभिः स्तुतिभिः हविभिश्च युवामाराधयन्निति संवन्धः । यतो हविर्भाक्त्वमनयोविधीयते । उक्तं च अस्मिन् प्रकरणे हविर्भा- जश्च सर्वा देवता निरुच्यन्ते' इति । स्तुतिमूलत्वाद् यात्रायाम्, तत्पूर्वमभि- लपितार्थमाह विप्रः विप्र इति मेधाविनाम, मेघावी सकृच्छ्र तितो अन्यग्रहणे सामर्थ्यान्वितः, स्तुतिकर्मणि कुशलः, प्रमतिम् प्रकृष्टा युक्तायुक्तविवेकनिरू- पिणी संसारवन्धच्छेदमन्ती [मतिम्] इच्छमान: वाञ्छन् ईट्टै ईट्टिरध्येपणा- कर्मा प्रार्थनार्यः प्रार्थयते व्यवहाररूपेण, कि? रयिम् धनम्, कीदृशम् ? यशसम् यश:साधनं कीर्तिकरमित्यर्थः । पूर्वमाजम् पूर्वेपा पित्रादीनामपि भजनीयमनुष्ठानयोग्यमित्यर्थः । अत. है इन्द्राग्नी, देवताद्वन्द्वे च इति दीर्घत्वं विधीयते । वृत्रहणा आमन्त्रितप्रथमाद्विवचनस्य सुपां सुलुक इत्याकारः, वृत्रहणी वृत्रस्यासुरस्य पापस्य मेघस्य वा हन्तारी, साहचर्येणाग्निरपि वृत्र- हैत्युच्यते । सुवज्रा सुवज्रौ पूर्वेण न्यायेन इन्द्रस्य सम्बन्ध । शोभनेन वज्रेण सुवचौ, आयुघसामान्यवचनो वा वजशब्दः, स्वायुधौ। प्रशब्द: तिरतमि- १. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ स्पचिद्धातुपाठस्य तद्वृतश्च वा क्स्यश्चिद् वपन. मिदं स्यात् । २ ३. GE४॥ याज्येयमंन्द्राग्नपुरोडाशस्य । द्र० शा० यौ० ६.१०॥ ३. द्रष्टव्यम्-'मग्निः प्रत्लेन' (५५) मन्त्रन्याख्याने वररुचिवचनम् । ४. निष० ३३१५॥ ५. भ०६॥२६॥ ६.० ७॥१॥३६॥ ७. माहवरः।

·तृतीय कल्प त्यनेन सम्वध्यते। न अस्मानपि नव्येभि नव्यः णु स्तुतावित्यस्य॑तद् रूपम् स्तुतै । अथवा नव्येति नवनाम नवै अन्येभ्योऽदत्तपूर्वरित्यर्थः । प्रतिरतम् प्रवधयतम् देष्ण ददाते कृत्यार्थे ष्णप्रत्यय , देये के (?), सामर्थ्याद् वने युवयो प्रसादेन रक्ष्यो भविष्यामीत्यभिप्राय. । पन्द्र सानसिं रयिं सजित्वान सदासहम् । वर्पिष्ठमूतये भर' ॥६६॥ मधच्छन्दस पापम् । [प्रा] अाकारो मन्त्रान्तेनारूपानेन सवध्यते । हे इन्द्र इरादानादिगुण सानसिम सानसिशब्दो द्वितीये कल्पे निरुक्त। सभज- नीय सर्वभूतानामत्यन्तोज्ज्वलमित्यर्थ । रयिम् धनम्, [सजित्वानम] सह- शब्दपूर्वस्य जयते क्वनिप्प्रत्ययान्तस्येद रूपम्, सजय जयितारमित्यर्थ । सदासहम पह मर्पणे सवकार्यक्षमम पिष्ठम् अतिशयेन वृद्धमक्षयमित्यर्थ । उत्तये ऊतिरवतेरक्षणार्थस्य तर्पणार्थस्य वेद रूपम्, रक्षणार्थ तर्पणार्थ वेत्यर्थ । भर हरतेहकारस्य भकारादेश , प्राकारस्यात्र सवन्ध , पाहार धन मह्यमित्यर्थ । अथवा अनेन मन्त्रेण पुत्र प्रायंते । हे इन्द्र सानसिम् सभजनीयम, सर्वभूतानामाश्रयणीय रयि पुत्राख्य धन सजित्वानम् सम्यक् शश्रूणा रोगा- दीना च जेतार सदासहम् सर्वदा मर्पणशील क्षमावन्तमित्यर्थ । प्रदर्शनार्य- मिदम् , सर्वरात्मगुणरुपेत वषिष्ठम अतिशयेन वृद्ध श्रुतन, सर्वविद्यापारग- मित्पर्य । ऊतपे अवनाय पितृणामानम्य (२, मानण्य) तन । तथा हि- पुत्र पुर प्रायते,निपरणाद्वा, पु नरक ततस्त्रायत इति या' इत्याचार्यवचनम्। पुनाम्नो नरकाद्यस्मात् पितर प्रायते सुत । तस्मात पुत्र इति प्रोक्त पूर्वमेय स्वयम्भवा ।। १० १८१॥ पुरानुवाक्यपमंद्रस्य मान्नाम्यस्य ।०० श्री. १८॥१२॥ २. निरु. ममु० पृ. २६॥ ३ नि. २१११॥ ४ 'पारन तिर मुन' इति मुहित पाट । ५ 'म्बयमव' इति मुद्रित पाट । ६ मनु. ६१८ म. भा. मादि० ७४१३७॥

·तृतीयः कल्यः इति मनुवचनम् । प्राभर पाहास्माकमिति । विभुत्वात् मन्त्रपदाना सर्वथा योजना कर्तव्या ॥ म संसाहिपे पुरुहूत शत्रूज्येप्ठस्ते शुष्मं इह रातिरस्तु । इन्द्रा भर दक्षिणेना वमूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनाम् ॥६॥ जयस्यार्पम । ससाहिये इह सहतिरभिभवे निरवति वा तव प्रकणा- म्यभव [?] अभिभवसि हि पुरुहूत वहुभिर्यजमान. स्तूयमानो वीर्यवृद्ध सन् बलवान् इत्यर्थः । शत्रुन् वृवनमुचिप्रभृतीन् ज्येष्ठ अतिशयेन वृद्ध प्रशस्यो वा ते तव शुष्म शुप्म इति वलनाम शुमिन् प्रत्यय , परस्य सायोगिक हन्त्यादिक (१, बलादिक) शोपयतीति शुप्म अतोऽतिशयवचनः सामर्थ्यान, इह अस्मदीये यने, रातिः दान हविर् अस्तु । अस्मत्प्रत्तन हविपा परितुष्ट. सन् हे इन्द्र प्रा भर अाहारास्माकमिति शेपः। दक्षिणेन दाशतेर्दानार्थस्य, दक्षिणो हस्तः, दीयत एनेन देवपितृमनुष्येभ्य , तेन दक्षिणेन हस्तेन वसूनि वस्विति धननाम वसतेराच्छादनार्थस्य, ग्रोणादिव उप्रत्ययः । आच्छा- दयति तत्सर्वं दोपजात, वसूनि धनानि स्मादेवमुच्यते ? यस्मात् त्व पतिः १. दुर्गाचार्येणाप्ययमेव सिद्धान्त स्थिरीकृत । तथा हि.-""त एते वक्तुरमि- प्रायवशादन्यार्थत्वमपि भजन्ते मन्त्रा । न ह्यतेप्वयंस्ययत्तावधारणमस्ति । महार्या ह्य ते दुप्परिज्ञानाश्च । ययाश्वारोहवैगेयादव साधु साधुतरश्च वहत्येवमेते. वक्त. वशेष्यान् साचून् साबुतराचार्थान् सवन्ति । तर सवि लक्षणाद्देशमात्रमेवंतरिम- न्छास्त्रे निर्वचनमकवस्य विते । क्वविदध्यात्माधिदेवाधियनोपदर्शनार्थम् । तस्मादेतेषु यावन्नोा उपपोरनधिददाध्यात्माघियज्ञाश्रया सर्व एव ते योज्या' । नात्रापरोधो. ऽस्ति। [निरु० २०८ दुर्ग टो०] ॥ स्वन्दस्वामिनापि ... सर्वदर्शनेषु च म मन्त्रा. योजनीया. कुत १ स्वयमेव माप्यकारेण सर्वमन्त्राणा विकारस्य दिपपस्य प्रदर्शनाय "अयं वाच पुष्पफ्लमाह" निरु० ११२०] इति यज्ञादीना पुष्पफ्लत्वेन प्रतिज्ञानात्' इत्युक्तम् [निर० ॥ स्वन्द टो०]॥ २. ऋ० ११८०१॥ याग्यमन्द्रस्य सानाय्यस्य 1 5० शा० पी० ॥१२॥ ३ निघ० १६ ४ दाशर्वा स्याद् दानवमंग' इति निरुक्तम् १७॥ ५ निघ०२॥१०॥ ६ दा० उ० १६५॥१० उ० ११०॥

·१२ निरुक्तसमुच्चये स्वामी सिन्धूनाम् सिन्धवो नद्य , इह सामर्थ्यादन्तरिक्षचारिण्यो गृह्यन्ते । अन्तरिक्षचराणा वाहुदवत्येवमादीना (?) वा भूचराणाम् । अथवा सिन्धव समुद्रा क्षीरोदधिप्रभृतोना समुद्राणा का प्रसि भवसि । रेवतीनाम् मणिमुक्ता• प्रवालादीना(', प्रवालादिना) धनेन धनवतीना, समुद्रपक्षे-पुल्लिङ्गत्वाद् धनवतामिति व्याख्ययम् ॥ विन इन्ट मृधों जहि नीचा यंच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँ अभिदासत्यधरं गमया तमः' ।।६।। ज्ञानस्या (?, शासस्या)पंम् । [य] विशब्दो जहीत्यनेनाख्यातेन रावध्यते । न अस्मात् शत्रुभूतानिति शेष । हे इन्द्र मृघ [मृघ इति] सग्रामनाम', मृय रोतीति णिच् प्रत्यय , तदन्तान् क्विप्, ततश्च फेरनिर्टि' इति गिलाप, द्वितीयावहुवचनमेतत । मृध सग्रामवारिण. प्रतियोधनसम• र्थान् जहि हन्तेरेतद् रूपम् विशब्दस्यात्र सवन्ध । विजहि विगतजीवितान् कुरु इत्यथ । नीचा नीचं यच्छ यच्छ नियमय निगृहाण अवधारयेत्यर्थ । पृत यत पृतनाशब्दात् सग्रामवचनाद् इच्छायें क्यच् प्रत्यय, ये सग्राम व पामयन्ते । य न समर्था तान् निगृह्य मुश्चेत्यर्थ । [२] च तिरोभूप प्रस्मान् प्रभिदासति दस्यति क्षयाय । प्रभिदासति प्राभिमुम्येन क्षपयनि वापन इत्यथं । यच्छन्दयनस्तच्छन्दाऽध्याहायं । त महादुजन प्रपरम् निकृष्ट तम गमय मारयेत्यभिप्राय ।। मृगो न मीपः कुनगे गिरिप्पाः पंगान आ जगन्याः परम्याः । मृर मनायं पुषिमिन्ट निग्म रितुन नालिपि मधो नुदम्ब ॥६॥ जयग्यापम् । इन्द्राभिधीयते । प्रयाताम मात्रा मप्यमपयोगात् । हा मम्पमम्पानोमा मेर वा । मृग [मगा]मागंसिरमण', भूग १. ११५२॥४॥ मृपार हविषा पुरानुरामा । मं.. Pint ॥१२॥ २रिष.1130 ४ निप. In . .. ११८००२॥ पार पाय पप । ort. श्री. titil ६.म.४११॥ नि. Rel ·तृतीयः कल्प शीघ्रगतिरित्यर्थ.। [न] उपरिष्टादुपचाराद् नशब्द उपमार्थ । मृग इव यथा मृगः सिंहो व्याघ्रो वा भीमो भयङ्कर , कुचर कुत्सित प्राणिवधमुद्दिश्य चरतीति कुचरः, गिरिष्ठा. गिरि पर्वत विन्ध्यादिः, तत्र स्थायी, परावत दूरनामेद', दूरात् स्वस्थानात् तूर्णमामिपार्थम् [मा जगन्याः] आगच्छेत् तद्वत् । यदा 'कुचरो गिरिष्ठाः' इतीन्द्रस्यैव विशेषणे (तदा] क्वाय न चरतीति' वकारस्य सम्प्रसारणे नकारलोपे च कुचर । अणिमादियोगान्न क्वचिन्न चरति, सर्वन चरतीत्यर्थः । गिरिष्ठाः गिरिघः तस्मिन् ह गन्तव्ये स्थातुं शीलमस्येति, गिरिस्थायी समीप सेमीव (२, स्थायी) सप्तम्येषा कूपे गर्गकुलम्' इतिवत् । प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्नस्यैकवाक्यतायै य[त्त]च्छब्दा- वघ्याहायौं । यस्त्व कुचरो गिरिष्ठा स त्व परावत दूरात् स्वर्गाख्यात् स्थाना- दन्तरिक्षाद्वेत्यर्थ । त्वमागत्य चरुभिराराधितो वीर्यवृद्ध सन् सूकम् वज्रना- मैतत् सशाय शो तन करणे, समित्येष निरित्येतस्य स्थाने द्रष्टव्य । निश्शाय तीक्ष्णीकृत्य पविम् एतदपि वज्रनाम', पुनरुक्तिदोपपरिहारार्थ क्रियायोगमङ्गीकृत्य प्रवर्तते, अह पार्थो धनञ्जय " इति यथा। पवतिर्गति- कर्मा, पवि गन्तार शत्रूणा कायेषु । हे इन्द्र तिग्मम् तिग्मशब्दम्तीक्ष्णवचन तिग्मस्वभावेन तीक्ष्णधार, तेन वज्रेण [वि] विशब्दस्ताळहीत्येतेन सवध्यते । शत्रून् दैत्यादीन् [ताहि] ताळहीति वधकर्मा, विजहि मारय मदोत्सेधयु- क्तान् प्रतियोधनसमर्थान् । ततश्च [वि.] विशब्दो नुदस्वेत्यनेन सवध्यते । मृधः निरूपितमेतच्छब्दरूपम । सग्रामकारिणो दुर्बलान प्रतियोधनासमर्थान् विनुदस्व प्रेरय इत स्थानादपनयेत्यर्थ, " महाँ इन्द्रो य ओजंसा पर्जन्यों वृष्टिमाँइव । स्तोमैवत्सस्य॑ वावृधे" ॥७॥ १. निष. १२६॥ २. निरु. १२२०॥ ३ तुलना-महाभाष्य ४॥१॥४८॥ ४. निघ० २।२०॥ ५. निरुक्त "निरित्येप समित्येतस्य स्थाने" [१२७J इग्ये व पाठ ॥ ६. निघ० २।२०॥ ७ अनुपलब्धमूल मिदम् ।। ८. निघ०२।१६॥ है द्र० निरु० समु० पृ० ६२॥ १०. ऋ० ८६११ । दष्टिी अनुवाक्यय माहेन्द्रस्य सानास्पस्य । द्र० प्रा० पी० ॥ शा० श्री. १८१३ ॥

·६४ निरुक्तसनुच्चये वत्सस्यार्पम । [महान् ] मंहतेर्दानार्थस्य, ददात्यसो भक्तान् भूतेभ्यो. ऽनुग्राहकतया जनान् (२) 'इत प्रदान ह्यमुस्मिन् लोके उपजीवन्ति" इति । इन्द्रः दानादिगुण: [य.] प्रोजसा उन्जतेन्यंग्भावार्थस्य वलपर्यायः न्यग्भावयत्येतत् शत्रुजातम्, प्रोजसा बलेन शत्रुक्षयकरण युक्त इति शेषः, महावल इत्यर्थः । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्य. ' स महेन्द्रः पर्जन्यो वृष्टिमा इव तर्पयतीति [पर्जन्य ] तृपेराद्यन्तविपर्ययेण तकारलोपेन च जन्यप्रत्यया- न्तस्यैतद् स्पम्', पर्जन्यो वृष्टिमां इव यथा पर्जन्यो मध्यमस्थानो वर्षपर्यन्त (?, वर्षयन्) धारात्मना क्रमेण वर्धते । एव स्तोमः स्तुतिभिनिरतिशयप्रीति- जननीभिः वत्सस्य मम वावृधे वर्धते स्तूयमान.।। भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान् भुयो विश्वपु सर्वनेषु युतियः । मुयो नॅइन्यौत्नो विश्वस्मिन भरे ज्येष्ठश्च मन्त्री विश्वचर्पणे'।।७१॥ वैकुण्ठस्यार्पम् । भुव नेद पृथिवीनामधेयस्य भूसदस्य रूपम् । तहि ? भवतेलंहि छान्दमत्वादडभावः, वर्णव्यापत्तिान' प्रभव. त्यम् हे इन् ब्रह्मणा परिवृद्ध न प्रयीलक्षणेन स्तूयमान इति मेषः । महान महत्व प्राणपान, महत्त्य च वृत्रयवादियोगात । तया प ध पने-इन्द्रो वं पुत्रं च्या महानभयन् नि । या हि भुवनहित पम परोति म महान् भयनि । भुय पूर्ववत प्रपिया कल्प , प्रभा भवगि यिायेषु स्यनेप गवन मिति यानाम,' या ज्यातिप्टोमादिषु, प्रथया प्रातःमयनादिए पमिय यष्टयः । नया पपयो-ऐलोपं या, इन्द्रो पनस्य देयता' इति । भुव. भवतिया भिपूयों दष्टप्य, । युत एनम्नम्यते ? प्रधमामात । वि पुनधिंगामध्यम् ? उच्यते-दिमयस्मिन् भरे [भर निगमामनाम, मरगनियोगेन नालाप पत्रभनेए मनुष्पंप यती पोभिभयनमन्ोष्टय्य पायिनप्य या । प्रतोत्र 'रमा मार्ग-04।। २. गुराना-मा भारतीय मfr.fare inter 1.प.१५111 नदी पार माया पा.११॥ ४.:.निर.r.१.५॥ १.... ॥१॥ माता-... mom.amattintel ..निप:१७॥ ७ परममिदम् ॥ म.नि.tv॥

·- तृतीय कल्प भवतिरभिपूर्व शत्रुवाधने वर्तते । इदमत्र वक्तव्यम्-उपसर्गा, कि द्योतका उत वाचका इति? केचिदाहु-उपसर्गा द्योतका इति । उपशब्द समीप- वचन , समीपस्था (समीपस्थयोर) नामाख्यातयोरथं विशेषण सृजन्ति वोधयन्ति द्योतयन्ति इत्युपसर्गा । कथ ? अनेकार्थत्वाद् घातूना प्रकरणानु- रोधिनमर्थमभिदधत' शब्दस्योपसर्जनमात्रे साहाय्य प्रतिपद्यमानास्तस्यैवार्थस्य द्योतका इति । वाचका इत्यपरे । कुत,' अनकप्रकारा ह्युपसर्गाणामा प्रकर्षादय , प्राहु' अभि[म]तानविशेषान् नामाख्यातयो, पृथक प्रयोगेऽपि वाचकत्वमेण दृष्टम् यदुद्वतो निवतो यासि' निष्कौशाम्बि रिति । एवमप्युपसर्गप्रसङ्गन सर्वेषामुपसर्गाणा सामान्येन मनाक् स्वरूप- मुक्तम् । प्रकृतमभिधीयते । अभ्यभव अभिभवसि नन् मनुष्यान शत्रुभूतान, च्यौन च्यौल इति वलनाम', च्यावयति स्वस्मात् स्थानात रातिमिति । च्यौलमस्यास्तीति मत्वर्थीयोऽच् प्रत्यय । वलवान महावल इत्यर्थ । क्व शनूनभिभवसि ? विश्वस्मिन् सर्वस्मिन् भरे, भर इति सग्रामनाम भरते हरते । भ्रियन्त हि तदर्थ योद्धादय,, ह्रियन्त वा यौधादीना प्राणा । ज्येष्ठश्च देवाना प्रधानभूत । तथा च श्रूयत--इन्द्र खलु वै श्रष्ठो देवाना- मुपदेशनात' इति । मन्त्र मनुत वोधत कृतित्वात् बोद्धा च, स्तोतृवर्ग सधैं ज्ञात्वा सर्वां वा शब्दराशी लोकपालन्यात् लाकवृत्तान्त विश्वचर्षणे विश्वस्य सर्वस्य भूतजातस्य शुभाशुभस्य चर्पणिश्चायिता द्रष्टा च, तस्येद सबोधन हे विश्वचषणे । इत्य भूत त्वा स्तुम इति वाक्यशेष, ।। --.- पिपीहि देवाँ उशनो यविष्ठ विद्वाँ ऋतुपते यजेह । ये देव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्व होतृणामस्यायनिष्ठः' ॥७२॥ त्रितस्यार्पम । [पिप्रीहि] प्रीड, तर्पणे प्रीणय देवान यागाङ्गभूतान् उशत वश कान्तो कामयमानान् स्व स्व भागमिति शेष । यविष्ठ २ निघ० २६॥ ४ निर०४।२४ ॥ १ ऋ० १०११४२।४।। ५।२।१२७ ॥ ५ त० मा २३॥१॥ ६ ऋ० १०२।१ ॥ 'प्रिनीहि देवान् इति स्विष्टकृत पुरो नुवाक्या' इति ॥ शा. चौ० ११॥

·૬૬
निरुक्तसमुच्चये
अतिशयेन युवन् विद्वान् जानन् स्वमधिकारमस्मद्भक्तता च । किञ्च
ऋतून् वसन्तादीन् ऋतुपते ऋतूना पालयित , ते सह सस्तवदर्शनात् ।
तथा चोक्तम्-अथास्य सांस्तविका देवाः। इन्द्र सोमो वरुण पर्जन्य
ऋतयः' इति । यज इह अस्मिन् लोके, कस्मादेवमुच्यते ? यस्माद् दैव्या
देवाना स्वभूता. ऋत्विजः अध्वर्यु प्रभृतय तेभि ते तृतीया बहुवचनमेतत्
पष्ठीवहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, तेपा मध्ये हे अग्ने त्वम् एव होतृणाम्
होम कुर्वताम् असि प्रा यजिष्ठ आड मर्यादाया मर्यादया यथाशास्त्रमति-
शयेन यष्टा त्वमेव यतस्ततस्त्वामेव वय ब्रूम इति ।।
अग्ने यय विशो अध्वरस्य होतः पाकशोचे वेष्ट्वं हि यज्वा ।
अता यजासि महिना वि यद्दईव्या वह यजिप्ठ या ते अद्य' ॥७३॥
भारद्वाजस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतोऽयम्मन्नो मध्यमपुरपयोगात् त्यमिति
चैतस्य सर्वनाम्न प्रयुज्यमानत्वाच्[च] । सवोधनावद्योतनाय हे शब्द.
प्रयोक्तव्य । हे अग्ने अग्निरन प्रणयन स्थान स्वर्गाख्यं निरपम सुकृतीन्
नयति । वारयत्येनश्च' इति नयतेद्विवर्मक [त्व] स्मरणात् प्रयोग,
तस्येद सवोधन हे अग्ने यदद्य अस्मिन् काले विश विश प्रवेशने माहात्म्येन
कृत्स्नस्य जगत प्रवेष्टा व्याप्ता अध्वरस्य, ध्वरति हिंसापर्मा' सा हिंसा
यस्य नास्ति सोऽध्वर । बुत एतज्ज्ञायते ? तत्र भवन्तो मीमासवा पाहु-
चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति । तस्माद् यज्ञे वधोऽवध', [इति स्मरणात्] न
.
१. निरु. ७८॥
२. ऋ० ६॥१॥१४ ॥" ..."प्रग्ने यदद्य विगो प्रध्वरस्य इति [रिवष्टयत ]
याज्या" इति । गांधी R1.
३१. निर०७२।
४. मत्र पदाचित • निवायोहरतेच" [महामाप्य० १४५१] ति पाठ स्यात् ।
प्रचंद हि नयतद्विषमवरव स्मयंते ॥
५.निर० १
६.मी.द. १३१॥२॥
७ मनु० ॥३६॥

·समारम्भस्तव यज तृतीयः कल्पः वा उ एतन् म्रियते' इति च मन्त्रलिङ्गात्' । शास्त्रवशात् [अ] हिंसाकर्म यज्ञस्य दर्शपौर्णमासादेः होतः त्वमिति शेषः । पावकशोचे पावयितृ १. ऋ० ११६२।२१॥ २. यज्ञे पशुहिंसाऽवैदिकौतरकालिका च श्रुतिस्मृतीतिहासदर्शनात्, यानि च अज- यंष्टव्यमित्येवं भूतानि ब्राह्मणवाक्यानि तान्यपि घान्यपराणि । तदुक्त' महाभारते- ततो दीनान् पशून् दृष्ट्वा ऋपयस्ते तपोधनाः । ऊचः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः ।। अपरितानमेतत् ते महान्त धर्ममिच्छतः । नहि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरन्दर ॥ धर्मोपघातकस्त्वेप प्रभो । नायं धर्मकृतो यज्ञो न हिंसा धर्म उच्यते ॥ आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि बेच्छसि । विधिदृष्टेन यज्ञेन घमस्ते सुमहान् भवेत् ॥ गज सहस्राक्ष त्रिवपंपरमोपित. । एष धर्मो महान् शक्र महागुणफलोदयः ॥ म. भा० प्राश्व०६१।१२-१६॥ अन्यच्च- अजयंज्ञेषु यप्टव्यमिति चै वैदिकी श्रुति । अजसंज्ञानि बीजानि छागं नो हन्तुमहर्थ ॥ म. भा० शान्ति० ३३७१४॥ सुरा मत्स्या मधु मासमासवं शरीदनम् । घूत: प्रवत्तितं ह्य तन्नतद् वेदेषु दृश्यते ॥ म. भा० शान्ति० २६५।। मत्स्यपुराणेऽपि- अधों' बलवानेष हिंसा धर्मेप्सया तव । नवः पराविधिस्त्विप्टस्तव यज्ञे सुरोत्तम ॥ प्रधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्वया । नायं धर्मोऽधर्मोध्य न हिंसा धर्ममुच्यते ॥ भागमेन मवान् धर्म प्रकरोतु यदीच्छति । विधिदृप्टेन यज्ञेन घमणाव्यसनेन बीज. सुरश्रेष्ठ त्रिवर्षपरमोपितः ।। (मत्स्यपुराण १४२॥१२-१४) 1 ·निरुक्तसमुच्चये शोचिः दीप्तिर्यस्य स पावकशोचिः शोचेरिसिन् प्रत्ययः, छान्दसः सकार- अपि च-- पृ० १७७, १७॥ 'एतेऽपि ये यात्रिका यज्ञकर्मणि पशून् व्यापादयन्ति ते मूर्खा: परमार्य श्रुतेनं जानन्ति । तत्र किलंतदुक्तम्-अजयंप्टव्यमिति । प्रजा द्रोहयस्तावत् सप्तवार्षिकाः कथ्यन्ते । न पुनः पशु विशेष' इति । पञ्चतन्ये काकोलूकीये ॥ अन्यच्च- "तथा हि किल वेदे अर्यष्टव्यमित्यादिवाक्येषु मिथ्यादृशोऽजशब्द पशुवावक्तया व्याचक्षते । सम्यकदृशस्तु जन्माप्रायोग्य विवार्षिक यवत्रीह्यादि, पञ्चवार्षिक तिलम- सूरादि, सप्तवार्षिक कड्कुसर्पपादि धान्यपर्यायतया पर्यवस्यन्ति" इति स्याद्वादमञ्ज- रीकारः। एव च कृत्वा वैदिको श्रुतिरपि प्रवृत्ता-"यजमानस्य पर्नु पाहि" [यज० १११] इति । विवृताश्धेमा भगवान व्यास:- पशुहिंसा वारिता हि यजुर्वेदादिमन्यतः ।। (महामारते शान्ति० ३४४।२१।। कुम्भघोण-सस्करणे) मत एव यजस्य 'अध्वर' इति नामापि संगच्यते । मंत्रायणीमहिताया स्पष्टमेव व्रीहियवयोः पशुत्व प्रतिपाद्यते । तदुक्तम्-एते व पशवो मद् व्रीयश्च यवाश्च ११६११॥ यानि च "यज्ञे वोऽवध." इत्यादीनि मनुवचनानि तानि सर्वाणि प्रक्षिप्तानीति प्रतीयते । यतो छ क्त महाभारते- अव्यवस्थितमर्यादविमूढनास्तिवर्नर । सशयात्मभिरव्यक्त हिसा समनुवर्णिता ।। सर्यक्रमस्वहिसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । मामकारादिहिमन्ति बहिर्वद्या पगृभरा ।। (म० भा० शान्ति० २६५१४,५) मपि च पयज्ञस्य पाबन्धः' इनि नाम, न तु “पशुवघ'। पुराणाले हि गर्वेऽपि पायो यो बन्धनानन्तर पग्निता उत्सम्यन्ते स्म, न तु तेपा वधो भवति स्म । यज्ञपूत्तिस्तु यद्देवत्यः पास्तद्देवस्य. पुरोगा' इतिवचनानुमारं पुरोटाशेन धृतेनामित शया वा कियते स्म। विशेषमवस्मद् विरचिन मीमांमा पावर भाप्यस्य हिन्दी व्याख्यायाः प्रयमे भागे ग्योतया मीमांसा' प्रकरणे द्रष्टव्यम् ।

·तृतीय. कल्प. लोप,' तत सम्बुद्धिगुण पावकशोचे । वे वेते कान्त्यर्थस्य कान्तो ह्यसौ देवानाम्, शुचिमध्वर देवा जोषयन्ते' इति कान्तस्य । न केवलमधव होता यज्ञस्य कि च त्व हि हिशब्दोऽवधारणार्थ , त्वमेव यज्वा यष्टा पूर्वस्मिन्नपि काले सर्वस्य यज्ञस्य । यस्मादिति श्र तेस्तस्मादित्यध्याहार्य । तस्माद् ऋता ऋतमिति सत्यनाम, ततः तृतीयकवचनस्य सुपा सुलुक् इत्याकार । ऋतेन सत्येन यथातथमित्यर्थ । तथा च श्रूयते--"त्वं हि वेत्थ यथातयम्" इति । यजासि पञ्चमो लकार , यज यागाङ्गभूतान् देवान्, महिना महिन इति महन्नाम' प्रथमकवचनस्य सुपा-सुलु इत्याकार महान् । [वि] विशब्दो भूरित्यनेन सवध्यते [यद्] यच्छन्दश्चार्य स च हव्याशब्दात् परा द्रष्टव्यः विभ. निग्रहानुग्रहसमर्थो विभूरित्युच्यते । हव्या शेर्लोप , हव्यानि च [पह] वह प्रापणे देवान् प्रति, यजिष्ठ अतिशयेन युवन् या ते यानि हव्यानि प्रद्य अस्मिन् काले तानीति सम्बन्ध । हविर्वहन हि भगवतोऽग्ने प्रयम कर्म । तथा ह्य क्नम् -प्रयास्य कर्म वहन [च] हविषाम् इति । ॥ इति वाररुचे निरुक्तममुच्चये तृतीयः क्ल्पः॥ १ गुप पातो 'सर्वधातुभ्य इन्' इश्यनेन इसारान दोषिपद सिद्धपत्यय, रिमि. सिन् विपानन मारसोपेन च । २. दुमना मार्या-विव तोया सापयत । ते १० ॥ ३ निप. १०॥ ४ प. ७॥३६॥ ५ पनुनमग्धमूनमिदम् । १. निप[३] म पटपरे ।। ७निर.

·॥ अथ चतुर्थः कल्पः ॥ 'एकत्रिशद्विध' मन्त्र यो वेत्वृक्षु स मन्त्रवित्" इति वचनाद् एकत्रिंशद विधा मन्ना व्याख्यायन्ते- दैव्याश्शमितार आरभ वमुत मनुष्या उपनयत मे यादुर आशासाना मेधपतिभ्या मेधम् । प्रास्मा अग्नि भरत स्वगीत वहिरन्वेन माता मन्यतामनु पिताऽनु भ्राता सगभ्योऽनु सखा सयूथ्य । उदीचीनों अस्य पदो निधत्तात् सूर्य चक्षुर्गमयताद् बात माणमन्वयसृजतादन्तरिक्षमसु दिशः श्रीन पृथिवीं शरीरम् । एकथाऽस्य त्वचमाच्छयतात् पुरा नाभ्या अपि शसो वपामुद- खिदताइन्नरेवोप्माण वारय वात् । ग्येनमस्य वक्षः कृणुतान प्रशसा वाहू गलादोपणी कश्यपेपासाच्छिद्रे श्रोणी क्वपोरू मेक- पर्णाऽष्ठीयन्ता पविशतिरम्य वक्रयम्ता अनुप्ठयोन्यापयताद् गारगारमस्यानून कृगुतात् । ऊवध्यगोह पार्थिव खनतात् । अस्ना रक्ष ससृजतात् । पनि टुमम्य माराविष्टोम्र मन्यमाना नेद वस्तो तनये रविता रखन्डमिनारः। अधिगो गीध मुशमि मीवम् ॥७॥ १ वहहवतायां मत्राणां पटविविधत्व प्रतिपादितम् । १० १० दे० १॥३५ ३९ हरिग्वामिना तु पतरयविवरणस्णपोडान-एत पञ्चचरवारिसादयानरभदा वाक्याय इस्युनम् । भरतमुनिना पि पटविनानि तु लक्षणानि प्रातानि व भूषणगम्मितान' (१९१४) इरश्नेन पसाराणां पटशियमुनम् । स्वन्दस्वामिना नुगमत्रों पच. प्रकारा। प्रेपा परणा, निरमाणानुवादिन पत्राभिषयनादिगना, दिगता इति" पुनम् (३० मा० उपादात) । ब्रह्माण्डपुराणप्पानी बानिए पना वतते । १० बम्बई गरयपत्रा ६१ । उया वीययगर्भाध्यग्यापादाने ' प्राविपाम त्रा' एयुक्तवान् । प्रयोगविषय तु गाणाहर वय पय्यम् । २ अनुरलम्पमूलमिदम् ॥ २ मा .यो..दा. २०१७ 1 - जपानुवपना ·चतुर्थः कल्पः इति प्रेपः (१) विश्वामित्रस्यार्पम् । देव्याः देवानां स्वभूता अध्रिगु- प्रभृतयः हे शमीतारः उत मनुष्याः मनुष्या अध्वर्युप्रभृतयः सर्व एव यूयमिमं पशुमारयितुम् आरभध्वम् प्रारम्भार्थों (?) उपनयत उपगच्छत मेध्याः मेघ इति यज्ञः, तत्र भूताः, दुरः द्वाराणि यज्ञगृहद्वाराणि चात्वालोत्कर योमध्यमित्यर्थः। प्राशासाना कामयमानाः स्वं स्व भागमिति मेधपतिभ्याम् मेघो यज्ञः तत्साधनभूतः पशुरपि मेघ उच्यते, तस्य पती स्वामिनी तावग्नी- पोमो तयोराय मेधम् मेघसाघन. पशुः [प्र] प्रशब्दः पुरस्तादर्थे वर्तते, अनेकार्थत्वादुपसर्गाणाम् । कुतः एतज्ज्ञायते ? "तस्योल्मुकं पुरस्ताद्धरन्ति" इति श्रुतेः। पुरस्ताद् अस्म तादर्थ्यपा [चतुर्थी] अग्निम् उल्का भरत हरत । स्तृणोत वहिः यत्रप निहन्यते तत्र वहिः दर्भास्तृणीत । [अनु] अनुशब्दो मन्यतामित्यनेन सम्वध्यते । एनं माता अनु मन्यताम् वधार्थमस्यो- रकमार्थ [च] । अनु पिता पतव (२, पितापि) अनु मन्यतामित्यनुपङ्ग सर्वत्र । अनु भ्राता भ्रातानुमन्यताम् । कीदृशो भ्राता ? सगभ्यः समानगर्भ भवः सगये। अनु सखा सखा चानुमन्यताम् । कीदृशोऽसौ सयूथ्य यूथशब्द. सघातवचनः, समाने यूथे भवः सयूथ्यः । उदीचोनान् अस्य मार्य- माणस्य पशोः पदः पादान् निघत्तात्, तस्य तात्' इति तादादेशः सर्वत्र निघत्त । सूर्य चक्षुर्गमयतात् सूर्यप्रभवत्वात् सूर्यमेवास्य चक्षुर्गमयत । सर्वेन्द्रि. याणामेवं धर्मत्वेऽपि वचनात् यथान्यायं कारणपरिगहार्थम् धर्म (?, द्रव्य) हि विनश्यन् कारणं गच्छति । वातं प्राणमन्वसृजतात् मुग्वनासिकाम्या यो वायुः निस्सरति सोऽयं प्राणोऽभिप्रेतः। अन्तरिक्षम् प्रति असुम् प्रति प्राण शरीरधारणम्, दिशः प्रति श्रोत्रम् पृथिवीम् प्रति शरीरम् अन्वसृजतेत्यनुपङ्गः सर्वत्र । एकघा एकेन प्रकारेण अखण्डिता अस्य त्वचमाच्छयतात् पुरा नाभ्याः नाभेः । अपि शसः पावर्तरूपात् वपामुखिदतात् उद्धरत। अन्तरे- वोप्माणं वारयध्वात् मुखानासिकानिश्चारिण वायुमस्य वारयत निरुच्छ्वासं संज्ञपयतेत्यर्थः । श्येनम् श्येनादयः शब्दा उपमार्थत्वेनोपादीयन्ते, श्येनाकारम् एतन्मन्त्रविषये मीमासाशायरमाप्ये ६।४।२२-२७॥ मूत्राणि दृष्टव्यानि । स्कन्द- स्वामिनो निरुत्तटीका (भाग २, पृष्ठ ३३२) च । १.ऐ. ग्रा० २१११॥ २. म०७११ ३. स्कन्दनिरुक्तटीका पाठोप्या भ्रष्टः । एतदापारेण स गोपनीय. । द्र०माग २, पृष्ठ ३३२।

·७२ निरक्तसमुच्चये । अस्य वक्ष कृणुतात् कुरुन । प्रशसा द्विवचनस्य सुपां सुलुक्' इत्याकार प्रकर्षण शस्यते हन्यतेऽनेनेति प्रश' शस्त्रमुच्यते' । स्वधिती वा शस्त्राकारा- वित्येके । अथवा प्रशस्ती बाहू कृणुत इत्यनुषङ्गः सर्वत्र । शला दोषणी शलाकाकारे दोषणी दीर्घ इत्यर्थ । कश्यपेवासा कश्यपेवासौ। प्रच्छिद्रे श्रोणी साकल्यमेवाच्छिद्रत्वम् । कवषोरू कवपा [काराद्] अरू नेकपर्णा- ऽष्ठीवन्तास्रक करवीर तस्य पर्णाकारावष्ठीवन्तौ तौ च कृत्स्नावित्यथं । पविशतिरस्य वक्रय पर्शव ता अनुष्ठ्या अनुष्ठाने यत्नेन कृत्स्ना उच्च्यावयतात् उत्कृन्तत । एव गान गात्रमस्यानूनं [कृणुतात्] अनतिरिक्त च कृणुत । ऊवध्यगोहम भक्षित तृणादिक यदजीर्ण पशोरुदरे तिष्ठति तवध्यम्, तस्मिन् गृह्यते ग्रच्छाद्यते स अवघ्यगोह, त च प्रार्थिव पृथिव्या भव खनतात कृतन्त । प्रस्ना असृकशब्दस्य लोहितवचनस्य पद्' प्रादिसूत्रेण असनादेश , प्रस्ना लोहितेन रक्षः ससृजतात् सयोजयत, तद्धि रक्षसा भागः। वनिष्ठुमस्य वपासमीपे सन्त वपाखनने मा राविष्ट मा राविष्ट । ऊरकम विस्तीर्ण वपालक्षण चतदित्येव मन्यमानाः, एव च दुर्वताम् नेत् इच्छन्दो. ऽवधारणार्थ. न इत् नव व युष्माव तोके तनये व अप्येते अपत्यनाम्नी', पोनरक्त्यपरिहारार्थ तोकशब्देन पुत्रोऽभिधीयते तनयशब्देन च पौत्र, वह्वर्थ मेक्वचनम् पुत्रेय पौत्रेषु च पुत्राणा पौत्राणा च मध्ये रविता शब्दवर रयत् र शम्बे शब्दयिष्यति । है शमितार एतज्ज्ञात्वा हे अध्रिगो प्रदर्शनार्थ- मिदमध्रिगुग्रहण, अध्रिगुप्रभृतय समिनार दामोध्यम् शमयत सुशामि शमोध्वम् शमित च रामयत मा शङ्का पुरुष्व हिमेति। धर्म एव सा हिंसा शास्त्रेण विहितत्वात्, अम्य च पशोरत्वो भवति । तथा च श्रूयते- यजायं निधनं प्राप्ता प्राप्नुवन्त्युच्छुिती पुन । इति । हिरण्यमारीर अप्वं स्वर्ग लोक्मेति इति च ।। ३ प्र .१६॥ ६. मीमांगामाप्य १.प.७१1३11 २. प्रप पाट सन्देन 'दचित्' पदेन स्मन , उत्तर अपरें' पदेन ।.। निर. टीग माग २, पृष्ठ ३३२ ।। ४. वररुचरिद व्याख्यानं मीमांगा गावरमाप्यमम्मतम् । ६।२२।। गापणेन तु 'पर' पदस्य उमानिमाम्' इति ध्यास्थान पम्। १००० ६६॥ ५.निघ. २।२।। ६१. निर• ममु.१.६७ टि. २॥ ७. मनु. १४011 ८. ऐ .०२१४॥

·१० चतुर्यः कल्पः एयू षु अाणि तेऽग्न इत्थेतरा गिरः । एभिर्वास इन्दुभिः ॥७॥ इत्याह्वानम् (२) । भारद्वाजस्यार्पम् । [प्रा] आकारः सन्निकर्पार्थः । पा इहि आगच्छ अस्मद्यज्ञमिति शेषः। उ उकारः पदपूरणः। सु अवाणि शोभन सूनृतं वचन व्रवाणि वदानि [ते] त्वद्गुणसयुक्त स्तुतिशेपः । अत एव हे अग्ने ..."त्व तेभ्यः शृणु इत्यभिप्रायः। कस्मादिति चेत् ? यस्माद् इत्या इत्थेति सत्यनाम, सत्यवचनमस्मदीय सत्यरूपत्वात् तुष्टिकरमित्य- भिप्रायः । अन्येपा तु इतराः असत्याः सत्याद् विपरीतवृत्तयः गिरः वाचः [वचनं] विपरीतत्वान्न प्रीतिकरमित्यभिप्रायः । श्रुत्वा चानन्तरं एभिः तात्तीर्यसवनिकः इन्दुभिः सोम. वर्षासे पञ्चमो लकारः वर्धाम वर्धस्व । एतदुक्तं भवति- 'स्तुतिभिः स्तूयमान' पीत्वा च सोम [वीर्य] वृद्धः सन् देवद्विपो जहीत्याहूयसे' इति । नकिरिट त्वदुत्तरो न ज्यायौ अस्ति वृत्रहन् । नकिवा यथा त्वम् ॥७६॥ इति स्तुतिः (३) । वामदेवस्यापम् । गुणगुणिसम्वन्धप्रतिपादनं स्तुति- रुच्यते। [नकिः] नकिरिति निरित्येतस्य स्थाने प्रतिषेधवचनस्याकच- प्रत्यायन्तस्यतद् रूपम्, नास्तीत्यर्थः हे इन्द्र त्वत् त्वतः उत्तर उत्कृष्टः देवेष्वित्यर्थः । कुत एतत् ? इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठ.' इति श्रुतेः। किं च न ज्यायान् [अस्ति] ज्यायानपि नास्ति कुतः ? महत्त्वयोगात् । हे वाहन वृत्रमसुर स्वप्टः पुत्र मेथ्यधपरिपक्व (?, मेघ च परिघ्नन्) । कि बहुना नफिरेव यथा त्वम् यादृशोऽसि त्वं तादृशोऽपि नास्ति । त्वत्तुल्यो- ऽपि न कश्चित् लोक्ये विद्यत इत्यर्थः ।। १. ०६१६॥१६॥ ३.०४॥३०॥१॥ २. निप० ३.१०॥ ४. ऐ० वा. १६॥

·७४ निरुक्तसमुच्चये : मोघमन्न विन्दते असंचेताः सत्य ब्रवीमि वध इत् स तस्य । नार्यमणं पुप्यति नो सायं केलाघो भवति केवलादी ॥७॥ इति निन्दा (४) । भिक्षोरापम् । मोघ व्यर्थ विफलम् अन्न विन्दन्ते लभते भुड क्ते इत्यर्थ । अप्रचेता अप्रज्ञ प्रकर्षेणाजानन् धर्ममित्यर्थ । सत्य ब्रवीमि यदेतदुक्त तत सत्यमेव अथ वध .." घारणार्थः वर्धयति' प्राणान् इति वध वज्र एव स अन्नलाभ अभ्यवहार [तस्य] अभ्यवहतः। तच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहर्त्तव्य उत्तरार्ध योजनीय । [य] नार्यमण पुष्यति अरोणा भयान्निहन्तारमग्नि न पुष्यति मार्चयति नागो जुहोतीति वश्वदेवादिक न करोतीत्यर्थ । नो सखायम् नापि सखिभूतमतिथि पूजयति । फेवलाघो भवति अघमिति पापनाम, आड पूर्वाद्धन्ते रुपसर्गस्य ह्रस्वत्वेन हकारस्य च घत्वेन अघम् ग्राभिमुग्येन हन्ति तत तर कदाचित, केवल पापरूपा भवति केवलादी केवल शब्दोऽसहायवचन केवलभोजी प्रसहायः भोजीत्यर्थ । स माघमन्न विन्दते त[स्मा]त् तस्य वधो भवति । इति सम्बन्ध । कुत एतत ? अहमनमनमदन्तमधि इति मन्यलिङ्गात । मन्त्र लिङ्गमूल यस्य चाग्नी न प्रियते यस्य च अन्न..... न भोक्तव्यमित्यर्थ ॥ । गौरीमिमीय सलिलानि नक्षत्येकंपदी द्विपढी सा चप्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुपी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥७॥ इति सरया (५) । दीर्घतमस पापम् । गौरी छन्दसत्वात् मुनोपा भाव । वाड नामतत्, वाड मध्यमस्थाना मेघजन्मा न्तनपि अलक्षणो- पचार (२) अधिष्ठात्रीत्युच्यते, मा मिमाय माड मान मिमोते पृत्स्न जगः इति मेष । तक्षती युर्वती सलिलानि वृष्टिरक्षणानि, तक्षति वरोतिर्मा पुवंती एक्पदो पद स्थानमाश्रयमित्यर्थ । त? अन्तरिक्षम, सदि तम्या स्थानम्, तद् यस्या मा एकपदी । द्विपदी मध्यमेन [चादित्येन च]" १ १०१०११७१६॥ ३० निर०६॥११॥ २ हिमयति हरयर्थ । ४. २०२० भृगु० १.१६॥ ६ निप. १११॥ ८... वन्दनिटीरा ११॥४०॥ ७. अनुपातम्यमूनमिदम् ।।

·७५ चतुर्थः कल्पः सहिता वृनवघमाचरन् वृष्टिकर्मणि साहाय्यमस्याः प्रतिपद्यते । सा चतुष्पदी मप्टापदो दिग्भि, दिशोऽवकाशदानेनास्य वृष्टिकर्मणि सहकारिकारणत्वं प्रतिपद्यन्ते । अष्टापदी अवान्तरदिशश्च ताद्ववं तद्धर्माण: (?) । नवपदी ताभिश्चादित्येन च, असावादित्यो न्यरश्मिभिः पर्यावर्तते अय वर्षति' इति वचनात् वृष्टिकर्मणि साहाय्यमस्याः प्रतिपद्यते, तत एवमुच्यते नवपदी, बभूवुपो एकपद्यादिक्रमेण वर्धमाना इत्यर्थः सहस्राक्षरा सहस्रमिति बहुनाम' अक्षरमित्युदकनाम अक्षयत्वात् तया हि श्रूयते-तस्मादद्यमानाः पीयमाना पापो न क्षोयन्ते' इति । सहस्राक्षरा वहूदका क्रमेणोपचीयमानेन वर्पणावयन्त धारात्मना कृत्स्नं जगद् व्याप्नोतीत्यर्थः । परमे प्रकृष्टे व्योमन्, सुपा सुलुफ इति सप्तम्येकवचनस्य लुग द्रष्टव्य., व्योमनि अन्तरिक्ष स्वस्मिन् स्थाने स्यितेति वाक्यशेषः। तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ।। इत्याशीः (६) अयं मन्त्रो द्वितीये कल्पे व्याख्यातः॥ ब{रेको विधुणः सूनरो युवाज्यंते हिरण्ययम् । योनिमेक आ संसाद द्योतनोऽन्तदेयेषु मेधिरः ॥७९॥ इति कर्म (७) । काश्यपस्यार्पम् । सोमः स्तूयते, उत्तरेणाचन वैद्यु- तोऽग्नि. । यभ्रः वम्र वर्णः सोमः एक प्रमहाय: विपुणः विषमः विपमशब्देन समयं उच्यते, एक एव यमंमु समयं इत्यर्थः । मूनर शोभना पत्तंव्यपदार्यमा नरा मनुप्या पध्वदियो यम्य सम्बन्धित्वेन सन्ति स मूनर शोभननरः । १.त. ग. २४॥१०॥ निर. २४|| २. निप. ३१॥ ४. पनुलायमूमिहम् ॥ १.ऋ. १६॥ ७. नि. ममु.१.३0 वा यात्र गननाना। ९ .. सार॥ २. निप. १॥१२॥ ५. ५.७१३६0 ·७६ निरुक्तसमुच्चये पदकारेणैतत् पद नावगृहीत तथापि भाष्यकारवचनात् पदकारमनादृत्यंतग्नि- रुक्तम् । युवा यौते कनिन्प्रत्ययान्तस्य प्रयोति मिश्रयति कर्माणि प्रातः- सवनादीनि, इतरोऽपि युवा तरुण स्यात् क्षिप्र कर्माणि मिश्रयति अनि अनक्ति व्यञ्जनशीलः अड्क्ते अभिव्यञ्जयति उत्पादयतीत्यर्थ । हिरण्ययम् हिरण्यशब्देनोदकमुच्यते । कुत एतत् ? उदकमपि हिरण्यमुच्यते' इति भाष्यकारवचनात् । हिरण्यमुदकसघातम् । एतदुक्त भवति–इन्द्रादिदेवता. तृप्तिद्वारेण सर्वप्राणिव्यञ्जनहेतुभूतमुदक सोमः सम्पादयतीत्यर्थ । योनिम् योनिशब्देनान्तरिक्षमुच्यते, अन्तरिक्षमेव एकः वैद्युत. योनिम् प्राससाद ज्ञातवान् प्राप्तवानित्यर्थ । द्योतन, द्युत दीप्तौ दीप्यमान, अन्त अन्त शब्दो मध्यमवचन देवेषु मध्यमस्थानेषु वाग्वादिषु मेधिर मेघाशब्दो धनवचनः, प्रज्ञावचनोऽप्यस्तिों, मेघाशब्दान्मत्वर्थीय इरचप्रत्यय । मेघो- दरगतेनोदवलक्षणेन धनेन धनवान् वा, प्रज्ञावान् वा प्रज्ञाहेतुभूत. प्रतिबहुल- तिमिरावकुण्ठिताया रात्र्या घटपटादिभावाना प्रकाशयिता इत्यर्थ । अहं भुवं वसुनः पूर्णस्पतिरह धनानि सं जयामि शर्यत । यां हवन्ते पितरं न जन्तवोऽहं दाशुपे वि भजामि भोजनम् ॥८॥ इति पत्यना (८) । अर्थाभिव्यक्तयर्थमस्या प्रथम तावदाम्यान प्रस्तौति-'प्रजापतेहिता विपुण्टा नामासुरक्षेत्रे सम्भूता पुत्रमिन्द्रमिच्छन्ती किल बहुतपदचकार । तस्यास्तपमो महानुभावादिन्द्रत्वभयाच्च देवश्वयंमवहाय इन्द्र एव पुत्रो जने । स जन्मान्तरितरोहितपूर्वस्मरणानुसधान. सन् सप्तगुर्नामा' ऋपिभिरभिप्टुतो हृष्टात्मा च महत्त्वानुवीर्तनपुर मरमेनेन १. निरनममुच्चयत् गर्वत्र भाष्यकारपदेन निरमवार यार निदिधाति । परमत्र भाप्यकारनाम्ना वस्य मतमुदरतीति न विज्ञायत । यता हि मूनरपदग्य नियंचन निरपन न भवचिदुपलभ्यते ॥ २ दमपि वपन निरयते नोपररथमम्माभि ।। निष. २॥१०॥ ४ याम्बेन पदमिद प्रजानामगु न पटिनम् । पौगम्यनिषधी तु बुद्धिनाममु [स. २४] पटपते ॥ ५ ऋ० १०४८ । वृहदेवतामर्वानुमपातु गजाम काररित, येनाय प्रबोधिन । यथावर पाटनपा सप्तमुर्नाम वकष्टार विनायने, ऋपिभिश्च बहुमि (नरेन) म प्रमाणित ।

·७७ चतुर्थ कल्प इलायते" अत (?) प्रत्यक्षार्थीयोऽय मन्न उतमपुरुपयोगात, अहमिति चतस्य सर्वनाम्न श्रवणाच्च । इन्द्र एवपि , इन्द्र एव देवता । कुत एतत् ? उत्तमस्य तु वर्गस्य य ऋषि सेव देवता' इति वचनात । अहम् इत्यमात्मान साभिनय दर्शयति भुवम् नेद पृथिवीनामधेयस्य भूशब्दस्य रूपम् । कि तहि ? भवत- लुंडि उत्तमपुरुषक्वचन छान्दसत्वादडभावो ह्रम्वत्व च [अभूवम् । लडि तु] अकारस्पोत्व च अभव भवामि । वसुन वस्विति धननाम धनस्य सवस्य पूर्य पुराणनामेद पुराणो नित्य पति स्वामी अहम् एव धनानि, प्रचन इति सग्रामनाम, प्रशब्दलोपे द्वितीयावहुवचनान्तमेतत सजयामि सम्यक् बहुसुहृदवघवर्ज जयामि । शश्वत शश्वच्छन्दो बहुवचन बहून, अथवा सञ्जयामि वहो शत्रोरिति शेष । माम् एव हवन्ते अाह्वयन्ति सर्वे यजमाना ज्योतिप्टोमादिषु कर्मसु । किमिव ? पितर न नशब्द उपमार्थ, पितरमिद जन्तव मनुष्यनामतत्, मनुष्या सर्वकर्मसु । प्रहम् एव दाशुषे दारवानिति शाणिना नरुक्ताचार्येण यजमाननामसु पठ्यत हवीपि दत्तवते विभजामि ददामि भोजनम् घननामंतत धन यो यावद्द- दाति हविर्भाग् बहु वा अहमपि तस्म तावदेव ददामीत्यर्थ । कुत 'यादृगिव व देवेन्य करोति तादृगिवास्मं देवा कुर्वन्ति"" इति श्रुते ॥ यजमानगणाय, 7 पृच्छामि त्या परमन्तं पृयिच्या पृच्छामि यत्र मुनम्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परम व्योम" ॥८॥ इति प्रश्न (E) । दीर्घतमस पापम् । विज्ञानमय क्षत्र पृच्छति ऋत्वि- १ तुलना--बहदयता ७४२५८॥ मर्वानुमणी १०४ पु .॥ २ निसले स्वि माममाप्यारिमापानामधामुम्पत • निर७॥२॥ ३ पनुगमणमूनमिदम् ॥ । तुलना मार्ग सन्दनिरमाटीगार पृष्ट १३॥ निरुतममुपर पृष्ठ ४। निप. ॥१०॥ निर. ॥२१॥ ..नहातील भा. १.n १. ऐ .. un ११ ऋ. ११६mart निप० । ८. निप.११॥

·निरुक्तसमुच्चये ग्गणो यजमानम् । पृच्छामि त्वा त्वा परमम् प्रकृष्टं अन्तम् अन्तशब्द. प्रदेशवचन पृथिव्या. अतिशयेन सारभूतं प्रदेशत्वात् । पृच्छामि पृच्छते- द्विकर्मकत्वस्मरणात् द्विकर्मकत्वप्रयोगः [यत्र] यज्ञशब्दो यच्छब्दार्थे द्रष्टव्य , य भुवनस्य भूतजातस्य नाभि. नाभिशब्देनाश्रय उच्यते। तथा च-नाभि संहननात् प्रदेशवचन.' [इति] निरुक्तम् । सन्नद्ध एतेनाङ्गेन कृत्स्नं शरीर प्राणधारणत्वात्, त त्वा पृच्छामीति सम्बन्ध. । पृच्छामि त्वा त्वा वृष्ण. वर्षयितुः अश्वस्य रेत । पृच्छामि सर्वत्राध्वर्वादिरूपायाः वाचः परमम् उत्कृष्ट व्योम स्थानम् ॥ इयं दि परो अन्त पृथिच्या अयं यज्ञो भुवनस्य नामिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतों ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥४२॥ [इति व्याकरणं प्रतिवचनम् (१०) । पूर्वस्मिन् मन्त्रे चत्वारः प्रश्नाः कृताः । तेपामानुपूव्र्येण चत्वारि प्रतिवचनानि अनेन मन्त्रेण प्रतिपाद्यन्ते । इयं वेदिः यागभूमि पर. उत्कृष्ट अन्तः सारभूत पृथिव्याः । दुत एतत् ? देवयजनं वै वरं पृथिव्याम्' इति श्रुतेः । अय सोम ग्रहचमसादिपावस्थः वृष्ण वर्षयितु. अश्वस्य व्याप्तुरिन्द्रस्य रेतः । कथम् ? अयमेव हि पीतो रसादिक्रमेण इन्द्रस्य रेतो दीर्य मदोत्सेधमापादयति । ब्रह्मायम् अयमेव हि ब्रह्मा ब्रह्मासनमध्यासीन. याच. सर्वस्या अध्वर्खादिरूपाया. परमम् उत्कृष्टं ग्रह्मा परिवृढ श्र तत.' इति वचनात्, प्रग्या विद्यया ब्रह्मत्वं पुर्यात्" इति श्रुते. । या हि निगमनिरुक्तव्याकरणादिक्लाए- युक्तः स एव ब्रह्मत्व क्त्तुं महति नान्य इति ॥ ग्योम स्थानम् । पथम् २ १. कात्यायनघोनमूत्र २०७॥ १४-'यजमानोऽध्ययु पृच्छामि स्वेति' इनि धूयने । २ महामाप्य. १४५१॥ ३. निरुकने [२१] सु 'नाभिः गहननात्' इत्येव पाठ ॥ ४. ऋ० ११११३५॥ ५. सुसना-'देवयजन घर परिय' । ऐ० प्रा० ११।। ७. तुलना-'अप मेन ब्रह्मरद त्रिने प्रति अन्या विद्यते मान्' इति । ऐ० प्रा. ६. निद. १ ·चतुर्थः कल्पः ७६ दोपः प्र वहत यत् किञ्च दुरितं मयि । यद्वाहर्मभिदुद्रोह यहा शेप उतार्नृतम् ॥ इति शोधितः (११) । अयमपि मन्त्रो द्वितीये कल्पे व्याख्यातः । इन्द्र ऋतु न आ भर पिता पुत्रेभ्यो यर्था । शिक्षा णो अस्मिन् पुरुहूत यामनि जीवा ज्योतिरशीमहि ॥३॥ इति विकल्पः (१२) अनेकवाक्यकल्पनया विकल्प । देवताविकल्पो वा "वायुरिति नरुक्ताः", "सूर्य इति याज्ञिकाः" । शक्तिर्नामा वशिष्ठपुत्रः तस्यार्पम्। प्रथमं तावद् याज्ञिकमतेन व्याख्यायते--इन्द्र यो दीपयति रश्मिद्वारेणा- नुप्रविश्य भूतानि इति इन्द्र आदित्य उच्यते । असो वा प्रादित्य इन्द्रः इति च श्रुतेः। [ हे ] इन्द्र आदित्य [ ऋतुम् ] ऋतुरिति कर्म वा प्रज्ञा वोच्यते । कर्म अतिरात्रयागफललक्षणं [नः ] अस्माकम् अाभर आहर पिता पुत्रेभ्यो यथा पिता पुत्रहितेच्छया कर्मादृष्टानुश्राविकं सुखसाधनमारभेत तहत, किञ्च शिक्ष शिक्षतिर्दानकर्मा देहि नः अस्मभ्यमन्यदप्यभिलषितम् अस्मिन् हे पुरुहूत पुरुस्तुत यानि यातेर्मनिन् प्रत्ययः, यापयति स्वर्गमास्था- नमिति यामशब्देन यज्ञोऽभिधीयते । यज्ञे जीवाः मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः जीवन्तः, १. ०१०॥ २. निरु० समु०पृ०४८।। ३. ऋ०७१३२।२६॥ ४. द्र०-निरु० समु० पृ० १ टि० १॥ निरुक्तसमुच्चयता नैरुताना याज्ञिकाना च मत कुतः संगृहीतमिति न विद्म । शौनककात्यायनाभ्या त्वस्य मन्त्रस्येन्द्रो देवतेत्यु- क्तम् । द्र०-६० दे० ५।१४१, सर्वा० ७॥३२॥ ५. पूर्वापस्य वसिष्ठपुत्र. शक्तिपि, उत्तराधर्चस्य वसिष्ठ इति घाटमायन- ब्राह्मणम् । वसिष्ठ एवपिरिति ताण्डवाह्मणम् । तथा जानुकान्त कात्यायनेन- सोदासरग्नौ प्रक्षिप्यमाण. शक्तिरन्त्य गायमालेभे, सोऽधं उक्तेऽदह्यत, तं पुत्रोक्त वसिष्ठः समापयतेति शाठभायनकम् । वमिप्ठस्यैव हतपुत्रस्यार्पमिति ताण्डकम्" इति सर्वा० ७॥३२॥ ७. निष. २१॥ ८. निघ० ३२ ६. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥

·निरुक्तसमुच्चये चिरमपि जीवन्त इत्यर्थ । ज्योति आभ्यन्तरम अशीमिहि प्रशू व्याप्ती व्याप्नुयाम, त्वया सायुज्य गमिष्याम इत्यभिप्राय.॥ नरुक्तपक्षेऽपि–इन्द्र दानादिगुण इन्द्रो मध्यस्थानो वायुरुच्यते ।हे इन्द्र वायो ऋतुम् दृष्टिलक्षण [न ] अस्माकम् आभर बाहर पिता पुत्रेभ्यो यथा धननिमित्त कर्म शिक्ष देहि नः अस्मभ्य स्तोतृभ्यः कामानिति शेषः । अस्मिन् हे पुरुहूत पुरस्तुत यामनि यापयति क्षपयति भूतानि यामञ्छन्द ''कालवचन । काले वर्षाख्ये त्वद्दत्तेनोदकेन जीवा जीवन्तो ज्योति परमात्माख्यम् अशीमहि । तेन सायुज्य गमिष्याम इत्यभिप्राय ॥ . यदिन्द्राहं यथा त्वमीशीय वस्व एक इत् । स्तोता मे गोपंखा स्यात् ॥४४॥ इति सकल्पः (१३) । गोपूक्तेर्वाश्वसूक्तेर्पिम् । [ यद् ] यदि हे इन्द्र अहं यथा त्वम् सर्वस्य धनस्येश्वरोऽभूस्तयाहम् ईशीय ईश्वरो भवानि वस्व वसुनो धनस्य सर्वस्य एक इत् इच्छब्दोऽवधारणार्थः, एक एव, तथा सति स्तोता मे मम गोषखा गवा सखा स्वामी स्यात् भवेत् । प्रदर्शनार्थीमदं गोग्रहण गवादीना धनाना पतिर्भवेत् । एतदुक्त भवति-यदि त्व सर्वेश्वरो मह्य स्तोत्रे बहुधन ददासि, ग्रहमप्यभिलषितरर्थ. स्तोत्रणा मनोरथ पूरयेयमिति सकल्प । सुदेवो अद्य भूपतेदनात्परावत परमां गन्ता । अधा शौत नितेरुपस्थेऽधैनं वृको रमसासो अधुः ॥८५|| इति परिदेवना (१४) । उर्वश्या वियुक्त पुरुरवा विललाप । मुदेव शोभन देवन त्रीहन यस्य स मुदेव , यथाभिलपित परिमुक्तमर्वभाग इत्ययं । मथ सम्प्रत्येव शिखरिगिखरमारा प्रपतेत् प्रण प्रमतिरम् (२. पतति प्रसौ) अनावृत् प्रावर्तनमावृत् अनावर्तन प्रियाविशेपणमेतत् । विमर्थम् । परावतम दूर परमाम् परावतमत्यन्न दूर यमलोकमित्यर्थ , गन्तयं गन्तुम् १. ऋ० ८।१४११॥ २. ऋ. १०६५१४॥

·५. प्रादित्योऽपि वृक उच्यते (निरु० ५२१) इति वचनात वक आदित्य । अत्र ६० स्कन्दनिर०टी० २७८ दुग०टी० पृ०७४।। ११ चतुर्य कल्प ८१ - - [२] उकार पादपूरणार्य , गतश्वसन् अघ अथशब्दपर्याय , अनन्तर शयीत निकृते प्रलयाधिदेवताया उपस्थे अद्धे समीपसप्तम्येपा 'कूरे गर्ग कुलम्" इति यथा । यमस्य समीपे प्रदेशे गत्वा शेते इत्यर्थ । शयित च अव अनन्तरमेव एन वृका विकर्तनगुणयुक्ता तत्पुरुपा रभसास रभसशब्दो वेगवचनो मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययान्ता द्रष्टव्य , वगवन्त अद्य, भक्षयेयु । अथवोत्तराघर्चस्यान्यथा योजना-अथ अनन्तर शयीत निश्शेत इत्यथ , शयोत निऋते निहंति पृथिवीनाम' पृथिव्या उपस्थे सानुदेशे शयीत शयित च अघ अनन्तरमेव एन वृका विकर्तनशीला' मृगा रभसास वेगवन्त प्रद्यु भक्षयेयु । तथापि युक्तो नाह कष्ट जीवामीति घिड मामि- त्यभिप्राय । एवमितिहासपक्षे योजना। नरुक्तपक्षे तु-पुरुरवा मध्यमस्थानो वाय्वादीनामेकतम पुरु रौतीति पुरुरवा , उर्वशी विद्य त् उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षमश्नुते दीव्यत इति उर्वशी। वर्षाकाले विद्यु ति विनप्टाया तथा वियुक्त स्तनयित्नुलक्षण शब्द कुर्वन् विलपति । सुदेव शविसद (?) अद्य प्रपतेत् अस्मात्स्थानादन्तरिक्षात् अनावृत् अनावर्तन परावत परमा अत्यन्तदूर पृथिवीलोक गन्तवं गन्तु गतश्चापर्यन्त (१) धारात्मना [अध] अनन्तर शयोत निऋते पृथिव्याः उपस्थे उपगम्यापो यन तिष्ठन्ति स उपस्य कटकादिप्रदेश* तस्मिन् अध अनन्तरम् एनम् उदकात्मनावस्थित वृका वृका ज्योतिप्का काले अध भक्षयेयुरित्यर्थ । एव नरुक्तपक्षे योजना ॥ औपचारिकोऽय मन्नेवाख्यानसमयो नित्यत्वविरोधात् । परमार्थेन तु नित्यपक्ष एवेति नरुक्ताना सिद्धान्त ।। . १ तुलना-महाभाप्य० ४।१।४।। २ निष. ११॥ : अत्र 'इवाऽपि वृक उच्यते विकत्तनान्' इति निरुक्तम् (२१) अनुसन्धेयम । ४ तडागादिस्पो निम्नप्रदेश । बहुवचननिर्देगात् तदश्मयो गृह्यन्ते।

·८२ निरुक्तसमुच्चये यत्ते यमं वैवस्वतं मनों जगाम दूरकम् । तत्त आवर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥ ८६ ॥ इति - अनुबन्ध (१५) । अनव श्रयते-"प्रममातिनाम्नो राज पुरो- हिताभ्या मायाविभ्या [सुबधु प्राणवियोजित । तत] शोकसन्तप्तहृदया बन्ध्वादयस्त्रयो भ्रातरो मनस पुनरावर्तन जेषु यत्त यममिति सूक्तम्" इति । यत् ते तव मन इति सम्बन्ध यमम् प्रेतराज वैवस्वतम् प्रादित्य, सावर्णी यमजीजनत् , त वैवस्वत मन मन शब्दो नानान्तर्यामी, प्रधानभूत प्राण उच्यते । तथाहि श्रूयते-प्राणमुत्क्रामन्त सर्व प्राणा अनुफामन्ति इति । जगाम गतवान् दूरकम् मनसो विशेपणमेतत्, दूरेऽपि सन् प्राणिना वृत्तान्त केतति जानाति इति, दूरक तत् ते तव प्रावर्तयामसि पावर्तयाम पुनरानेष्याम इत्यर्थ । किमर्थम् ? इह लोके क्षयाय निवासाय जीवसे जीवितु सुख जीवनाय चेत्यर्थ ॥ भयाजान में अनुयाजाँच केवलानजस्सन्त हुविपा दत्त भागम् घृत चापा पुरुष चौपधीनामुग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥८॥ इति यात्रा (१६) एव तथा श्रूयते--"सोचो [क]मग्नि विश्वेदेया ऊचु । एथ्य नो बहेति । सोऽग्निरनवोदभागोऽह यजे मृत्योश्च विभेमोति । ते देवा पुनरयुयन । अभिलपित यूहोति । ततो हविर्भागमविनदयरमायुः श्चापाचयत्' [इति । प्रयाजान में मह्यम् अनुयाजांश्च पेयलान प्र[न] न्यदेवत्यान् मद्देवत्यान् [ए]यत्यर्थ । सिंहावलोकनन्यायेन 'दत्त' इत्या- ख्यातमात्रष्टव्यम्, दत्त ऊर्जस्यन्तम् उर्वशब्दोऽग्नवचन', अमवन्तमनविकार पुरोडाश हविषो भाग दत घृत च प्राज्यभागास्यम् प्रपाम् विकारभूतमिति १ ऋ० १०५८।१।। २ नु० ७० ६० ७८२.८७॥ मो० १०५६.५८॥ पाटपायनर प मायन ऋ० १०१५॥१॥ व्याख्यानम् उद्तम् । ३ सुनना-निए० १२११०॥ ४ बु० उ०४४२ ५ ऋ० १०॥ ६ तु•३० दे०७६२२. म१०२१॥ ७निष०२७॥

·चतुर्थः कल्पः ८३ वाक्यशेषः । पुरुषं च [पुरु] बहुलकर्म सुनोतीति पुरुषः सवनीय पशुरुच्यते । तेन विनीयन्ते सवनानि । तथा हि-वपया प्रातःसवने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यन्दिने, अङ्गस्तृतीयसवने प्रचरन्ति' इति वचनात् । तं च सवनीयम् प्रोषधीनाम् अत्तारमिति शेषः । अग्नेश्च मम दीर्घम् शाश्वतम् प्रायरस्तु भवतु हे देवाः ॥ . नव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल उजैस्वन्तो हविपः सन्तु भागाः । तर्वाग्ने यज्ञोऽयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्त्र. ८८|| इति प्रसव अभ्यनुज्ञा(१७)। एवमग्निना याचिता विश्वेदेवा प्रत्यूचु । तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवलः देवतान्तररहिता ऊर्जस्वन्तः ऊक् शब्दो रस- वचनम् । हविषः सम्बन्धिनः सन्तु भवन्तु भागा. परिगणिताः । प्रार्थिताद- तव एव हे अग्ने यज्ञोऽय सर्वः अस्तु यदि कामयसे । किंच तुभ्यम् तादर्थ्य चतुर्युपा त्वदर्थं नमन्ताम् प्रह्वी भवन्तु प्रदिश. प्रकृष्टा दिश: चतस्रः प्राच्याद्याः, सर्वासा च दिशा त्वमेवेश्वरो भवेद् इति प्रसादाति- रेक. कथ्यते । महतां हि प्रसादोऽनेकभद्र इति ॥ धिकमपि दद्मः, । ओ चित सायं सख्या वृत्यां तिरः परू चिदर्णवं जगन्मान् । पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि मरे दीव्यानः ॥ ८९ ।। इति संवादः (१८) । उक्तिप्रत्युक्तिरूपो भवो वादः संवादः इत्युच्यते । प्रथमं तावदैतिहासिकमतानुसारेणाय मन्त्रो व्याख्यायते । यमयम्यो: सवाद- सूक्तम्, विवस्वतो दुहिता यमं भ्रातर मदपरवशीकृता सर्वेन्द्रियप्रतिभोगार्थ चकमे प्रो चित् प्रा उ ो उकारः पदपूरणः, चिच्छब्दश्च । प्राकारो विवृत्या- मित्यनेन संवध्यते । सखाय यमं सख्या तृतीयकवचनं प्रथमैकवचनस्य स्थाने सखी सती यवृत्याम् इत्येतच्छान्दस रूपम् प्राभिमुख्येन कामये इत्यर्थः । तिर क्रियाविशेषणमेतत् समयविरोधात् प्रच्छन्नवाक्यार्थसम्पादनायं यत्तच्छ- ब्दावध्याहायौं । यमह कामये सोऽपि पुरु[पुरु] इति वहुनाम चित् चशब्दार्थ १. तु ०० प्रा० १२॥६॥ ३. ऋ०१०१०१॥ २. ऋ० १०॥५१॥६॥ ४. निप०३२१॥

·८४
निरुक्तसमुच्चये
वहु च अर्णवम् अर्णशब्देनोकमुच्यते, मत्वर्थीयो वकारः अर्णसो लोपश्च' इति
सकारलोप । अर्णव बहुरेतस्कमित्यर्थ । जगन्वान् गतवान् प्राप्तवान् प्राप्ता
भिनवयौवन एवेत्यर्थ. । अत. पितुः स्वस्या अपि वैवस्वत नपातम् नपादित्य-
नन्तराया प्रजाया नामधेयम्' पौत्रमित्यर्थः । प्रादधीत कारणभूत गर्भ मयोनि
शेषः । वेधा मेधावी अधि क्षमि अधीत्युपभोगे [क्षमि] छान्दसमेवैतद् रूप,
क्षमा पृथिवी तस्या उपरि पृथिवीलोक इत्यर्थः । प्रतरम् प्रकृष्टतर पुत्रोत्पा-
दनेन दोध्यान दीप्यमान । एवम तिहासिकपक्षे योजना ।।
नरुक्तपक्षे तु-यमी मध्यमस्थाना वाक् यमश्च मध्यमस्थानः । सा
यमी वर्षाकाले मध्यमस्थानाभिमुख्येन सखाय सहस्थानयोगात् सखीत्यर्थ,
कामयेयमह कामयेत् (१) सोऽपि [तिरः] तिरः सत इति प्राप्तस्य नामनी'
प्राप्तवर्णसमये [पुरु] वहुलम् [अर्णवम् ] उदकभूयस्त्व [जगन्वान् ] गतवान्
गतश्च स्वस्य पितु अादित्यस्य, कथमादित्योऽस्य पिता ? उच्यते-पादित्यो
रश्मिभि पर्यावर्तमानो रसान् मध्यमायार्पयन् त पतितोऽ (?; पातवान्
अतोऽ) सावस्य पितेत्युच्यते । तस्यादित्यस्य नपातम् एकानन्तरत्वात् पौत्र-
स्थानीयमुदक्सघातम् प्रादधीत । वेधा विविध वृष्टिप्रदानेन धाता धारयिता
सर्वस्य जगतः अधि क्षमि पृथिव्या उपरि पृथिव्यामित्यर्थ । दीध्यान, ध्यं
चिन्ताया चिन्तयन्, क्थ नु नाम लोवः सुख जीवेद् इति । एव नित्यत्वावि-
रोधेन योज्यम् ।
-10:-
सोमं राजानमवंसेऽनि गीर्भिहवामहे ।
आदित्यान् विष्णुं सूर्य ब्रह्माणं च वृहस्पतिम् ॥२०॥
इति समुच्चय. (१६) । अग्नेस्ताप[स] स्यार्पम् । सोमं राजानमवसे
राणायात्मन, अग्नि गोभि स्तुतिभि. हवामहे ग्राहयामोऽभिष्ट्याम
इत्यर्थ । प्रादित्यान् विष्णु सूर्य ग्रहाण यहस्पति च । एतदुक्त भवति
त्रिस्थाननिवासिनो देवान् वन्दामहे, तेऽपि न. प्रसीदन्तु भक्तानामभिलषि-
तस्य प्रदातार इति ।
-.:-
१ प्र. ५२१०१ वा०॥
२. निर० ॥
३ निर० १२०॥ तत्र 'नामनी' इति पद नास्ति।।
४. ऋ० १०॥१४॥३॥

·८५ ५ तुलना--"पुरपव्यत्यय:-अधा स वीरदशभिवियूपा, वियूयादितिप्राप्ते"। चतुर्थ कल्प. मोजायाचं समजन्याशं भोजायोस्ते कन्या शुभमाना। भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देवमाने चित्रम्' ॥९॥ इति प्रशंसा (२०)। प्रजापतेर्दू हिता दक्षिणानामा तस्या आर्पम् । दानप्रशसंपा 1 1 भोजाय] भोजयतीति भोजोऽन्नदातोच्यते । कुत एतत् ? स इद् भोजो गृहवे ददात्यनकामाय चरते कृपाय' इति मन्त्रान्तरदर्शनात् । तस्य तदर्थम् अश्व सगृजन्ति सस्कुर्वन्ति शालिहोनोपदिष्टेन निपुणा परिचा- रका । कीदृशमग्वम् ? प्राशुम शीघ्रगति काम्बोजादिदेशजातम् । किं च भोजायास्ते कन्या कमनीया लावण्यतिशयविशेपेण शुम्भमाना वस्नालड्वारा- दिना च दीप्यमाना, भोजस्येद पुष्करिणीव पुष्करिणी सदृशहृदया ह्लदान- सहित वेश्म गृह परिष्कृतम् मनोरमणीयचित्रकर्मकुट्टिमशोभया सर्वतो विभूषितम् देवमाना प्रथमैकवचनस्य 'सुपा-सुलुक इत्याकार, देवमानम् इव चिनम् विचित्रमाश्चर्यभूतम् । अल्पमिदमुक्तम् यत् किञ्चित् दुर्लभ जगति भद्रमस्ति तस्य सर्वस्य भोजन भोज इति ॥ अधा मुंगेय यदि यातुधानो अस्मि यदि वायुंस्ततप पूरुपस्य । अधा स वोरैर्दशभिर्वियूया यो मा मोघं यातुधानेत्याहे ॥९॥ इति शपथ (२१) वसिष्ठस्यार्पम् । अत्रेतिहासमाचक्षते-विश्वामित्र- प्रयुक्त. किल कश्चिद् राक्षसो मायावी वसिष्ठरूपेण वसिष्ठस्य पुनशत जघान । ततो वसिष्ठ प्रत्यपवादशड काऽजायत । लोकापवादवघेणाभिहत. पुत्रवियोगशोकाग्निा सतप्यमानहृदयश्च वसिष्ठः प्रस्तुत पवाद] निवृत्तये पैजवनस्य राज्ञ समक्ष शपथ चकार । अद्य अस्मिन् काले मुरीय म्रियेय यदि यह यातुधान पिशिताशन. अस्मि भवामि, यदि वायु. यदि वा अस्यायु जीवित [ततप] तपिन शार्य , नाशितवानह पुरुषस्य यस्य कस्यचित् । अध अयशब्दपर्याय स च हेतो, यत एतदलीक [ततः] स सोऽपि वोर. पुत्र दशभिवियूया पुरुषव्यत्यय. वियूयात्, यौतिः पृथग्भावे वर्तते पृथग् भवेत् यो १. ऋ० १०॥१०॥१०॥ २. ऋ० १०१११७॥३॥ ३. म. १३६॥ ४. ऋ०७१०४११५|| , महाभाप्य ३१११८॥

·निरुक्तसमुच्चये मा मा शुद्धात्मान मोघ व्यर्थमेव यातुधानेत्याह यातुधानेत्येवमसूयन् तवाया (?) अक्षममाण प्राह । सोऽप्यहमिव हतपुत्र पुनवियोगाग्निसतप्यमानहृदय शयीत इत्यर्थ ॥ , प्रति चक्ष्व वि चन्द्रश्च सोम जागृतम् । रक्षाभ्यो धर्मस्पतमशनि यातुमद्भ्यः' ॥२३॥ इति शाप (२२) । वसिष्ठस्यार्पम् । वसिष्ठो राक्षसरभिभूयमानो रक्षसामपनोदार्थ मिन्द्रासोमावाह । प्रति चक्ष्व प्रति वचन कुरु भक्षयेत्यर्थ । विचक्ष्व विशब्दा कुत्साया द्रष्टव्य , कुत्सितान्यपि वचनानि दुर्जनत्वाद्वद, दुर्जनस्य कटुवचन शमनकर न मदुवचनम्', तवापि लोक[प]वादत्वहेतु खलु सारूप्यमित्यादि (?) इन्द्रश्च चशब्दस्य कर्मोपमग्रहत्वात् त्व चेति शेष । हे सोम जागृतम जागृ निद्राक्षये विनिद्री भवथ, रक्षोभ्य रन्ध्रान्वेषण- पराणि हि रक्षासि, ततो विनिद्रौ रक्षाभ्य, वधम् वध इति वज्रनाम वचम् अस्यतम् असु क्षेपणे प्रक्षिपतर् प्रशनिम् [शनि] सदृश यातुमभ्य पिशिताशिभ्य , तादयें चतुर्येण निवृत्त्या चात्र प्रयाजनम्, मशकेभ्यो धूम इति यथा, रक्षासि विनाशार्थमित्यर्थ ।। इह मढ एव मघवन्निन्द्र तेऽश्व इति । श्वः मुत्या वा एप ब्राह्मणाना तामिन्द्रायेन्द्राग्निभ्या मनवीमि मित्रावरणाभ्या यमुम्यो १ ऋ० ७१०४॥२५॥ २ तुलना वार्या- प्रहोप्रतिसादृश्य नेप्मणोदुर्जनम्य च । मधुर. कोपमायाति पटुवेनैव प्रशाम्यति ।। प्रतिमादृश्यम् =स्वभावसाम्यम् । इष्मण पपस्य । मधुरेण दप्मण पो मधुरगुणापतेन उम्मेण, दुर्जनपणे मुवचन । परवेन-दनेष्मण पर बदम्पण, दुजनपणे एवबनेन । ३ १.-निष. १४॥ ४. निष० २।२०॥

·चतुर्थः कल्पः
....
रदेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोमपेभ्यो ब्रह्मन
वाचं यच्छ' ॥२४॥
[इति अतिपः] (२३)
नित्यामन्तत्र"
"गणे
प्रयुज्यते । विश्वामित्रस्यार्पम् इह मद एव इहैव यज्ञे मद सोमपानादीनि
"भूतेऽप्यहनि अद्य गत्वा देवलोकं भुक्तशय्यादिसंभोगः प्रथते
पुनरेह्यस्मद् यज्ञमेव कीदृशस्य तव वसुमतः वसुप्रभृतिर्देवाः तद्वतः तः सहि-
तस्येत्यर्थः श्वः सुत्यां हे अग्नीत् इन्द्राय इन्द्राग्निभ्यां च समुच्छ्रिताभ्या प्रब्रूहि
मित्रावरुणादिभ्यश्च । हे ब्रह्मन् वाचं यच्छ वाचंयम प्रास्स्व ।।
न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह आसीत् प्रकेतः ।
आनीवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न पुरः किं चनास' ॥९॥
इति प्राचिस्यासा (२४) । आख्यातुमिच्छा प्राचिख्यासा । प्रजापते
परमेष्टिनः परमपेरापम् । प्रलयांदूर्ध्वं प्राग् जगत्सृष्टेर्याऽवस्था साऽनय!-
च्यते । न मृत्युरासीत् मर्तृ णामभावात् मृत्युश्च नासीत अमृतम् जीवनमपि
[ न ] नवासीत प्राणिनामभावात् । तहि तस्मिन् काले न राज्याः नापि
रात्रैः अह्न आसीत् प्रति प्रज्ञानम्, इयं रात्रिरिदमहरिति । तथा च स्मर-
णम् -प्रासीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् इति ।
अथवा प्रकेतः प्रज्ञापयिताऽदित्यः, स ह्य दयास्तमयाभ्यां रात्र्यहनी
विभजते । स नासीत, प्रदर्शनार्थमिदं सर्वे च देवाः । पानीत् अन प्राणने
प्राणितावत् केवलमित्यर्थः । अवातम् नाभिप्रदेशादुत्थितो यो वातो मुख-
नासिकाम्या निर्गच्छति तद्रहितम्, अलौकिकमेतत् प्राणनमित्यर्थः । स्वघया
स्वघा शब्दोऽन्नवचनः स्वधयाऽन्नेन तत्रैव शक्त्यात्मनावस्थितवद् इत्यर्थः ।
तदेकम् कारणमात्मास्यं ब्रह्म तस्मात् ह [ह] इति पदपूरण: [ अन्यत् ]
अन्यत शब्द 'पास' इत्यनेन संवध्यते । परः परं किं च च शब्दोऽप्ययें किमपि
[न] प्रास न वभूव । तदेवैकमासीदित्यर्थः ।।
१. पाश्व० प्रो० ॥११॥ मुद्रितो मन्त्रपाठी न प्यास्यानुसारी। व्याम्यानुमारी
मन्त्रपाठो मुग्यः ।
३. मनु० १४॥
४. निष० २१॥
२. ऋ० १०११२६॥२॥

·निरुक्तसमुच्चये एता अश्वा आ प्लवन्ते ॥ प्रतीप प्राति सत्वनम् ॥ तासामेका हरिक्रिका । हरिक्ति के फिमिच्छसि' ।। इत्यादि ॥६६॥ इति प्रलाप (२५) । असम्बद्धभाषण प्रलाप । अत्रैव श्रूयते-"एतशो नाम मुनि तव सोमपानभावेनाग्नेराघुविनश्वर ददर्श । तद्दर्शनोपजातानन्दः परितोष सन्दृप्त इव पूर्वापरासम्बद्ध प्रालापीत्" । एता प्रश्वा प्राप्लावन्ते कथ प्रतीप प्रति स्रोत कीदृश प्रातिसत्वनम् सत्वनशब्द सत्वपर्याय' सत्व शब्द प्राणिपर्याय । प्रतिसत्वनस्य भाव प्रतिसत्वन, क्रियाविशेषणमेतत । प्रतिकूल सत्वैरपि सहैता अश्वा प्राप्लवन्ते इत्यर्थ । अथवा सत्वानो विमतो वाता उच्यन्ते प्रातिसत्वन प्रतिवातमित्यथ । नाथाम्बा वाडवानामेका हरि दिनका हरितवर्णतामाह । हरिक्निके किमिच्छसि इत्येव रूप प्रलाप । -०- किमयमिदमाहेति ॥१७॥ इति बोडा लज्जा (२६) । अाहनस्यानामृचा प्रतिगर । आहास्या सभ्येतरवादिन्य ऋच उच्यन्ने । कुत एतत् ? "अयं जोवो वै पुरुषो मेध्यो यथा • "मस्या जायते'' इति श्रुते । प्रतिप्रस्थाता प्रतिगृह्णाति कियम- मिदमाह इनि किमय ब्राह्मणाच्छसी सभ्येतररूप वचनमाहेति ब्रोडा मे जायत इत्यर्थ.।। कस्य नून तमस्थामृताना मनामहे चार देवस्य नाम । को नौ मद्या अदितो पुनर्दात् पितरं च दृशेय मातरं च ॥६८|| इति उपधायनम (२७) उपधावानमाश्रय[ग] मित्यर्थ । अस्या प्रथम तावदारयान प्रस्तूयते-'अजीगतॊ नाम ब्रह्मपि सुवचसस्य सूनु पुत्रदार सहितो दुर्भिक्ष क्षुधया पीडपमानो निरतिशयतपा महाभाग्ययुक्त प्राधान्यात २ मनुग्लब्धमूलमिदम् ॥ ३ मनुपलब्धमूमिदम ॥ १ प्रय०२।१२।१-४॥ ४ ० १॥२४॥१॥ , ·R इत्यभिप्राय ॥ 4- ०:- (निms). मामास' महा. नि १८ मतपत् (महा. चतुर्थ कल्प प्रजापतिमेव देवाना मध्ये प्रयन प्रार्थयते क्स्य नूनम्'' इति । [ कस्य ] "को वै नाम प्रजापति" इति क इति प्रजापतिरुच्यते, प्रजापतेः नूनम् नूनशब्दा निश्चयार्थ , निश्ययेन कतमस्य व सुख तदतिशयेन कत्तव्य प्राणिना येन तस्य अमृतानाम् अमरधर्माणा देवाना पितुरितिशेप । मनामहे अर्चयति- कर्माऽयम्', अर्चयाम चारु शोभन देवस्य दानादिगुणस्य नाम नमनेन प्रवत्वेन स्तवन लक्ष्यते । निश्चयेन प्रजापतिमचयाम स्तुम इत्यर्थः अथवा मनामहे यानाकर्माऽय' याचामहे । किं प्रकरणसामर्थ्यादायु । प्रजापतिमायु यांचामहे इत्यर्थ ।[क] प्रजापतिरस्माभिराराधितो न अस्मान मह्यं पृथिव्य अदितये प्राक्षीणय पुनर्दात् ददातु पृथिव्या स्थापयतु इत्यर्थ । ततश्च पितर दृशेय च मानर च दृशेयमित्यनुपङ्गः । मातृपितृगत स्नहो मा वापत माता च ते पिता च तेऽयं वृक्षस्य रोहत । मतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिमतर्थसयत् ॥१०॥ इति प्राक्रोश (२८) । अश्वमेधे सज्ञप्तस्याश्वस्य समीपशायिनी महिपी होता कोशति । कुत एतत 'अश्वमहिप्योमिथुनत्वदर्शनात् माता च ते पिता च ते तव सगत्य प्रश्न उपरि वृक्षस्य वृक्षजस्य खट्वाफलक्स्य रोहत ] पोडत । क्यम् । प्रतिलामोति ला दाने प्रददानि सुरतमिति ते पिता तव मातु गभे गभशब्दो हृदयवचनः हृदये मुष्टिमतसयत् तसि प्रक्षपार्य प्राधिपत् । १ एतन गुदचसपुत्रस्यानीगर्तस्यापमिदमिति स्पष्टम । एतरेयग्राह्मण [४] तु- [माजिगति गुन नेप] प्रजापतिमेवरपममुपगमार कस्य नून बनमन्या मनानामित्यतया दरयुत्तम तथा सवि गन पम्यापमिदम् । तयंव पवारयापनेना- प्पनुवान्नम्।.-r. १॥२४॥ पत्र विस्तु दिसायिमानाम्नि प्रपे परा ऋषि वेद-मत्रों के रमपिता थे। तति प्रामभापानिबरमदीय मेम प्रसार । पृ. ४५१॥ ३ निष. १६0 मोना ति प्रापीन प्रयोग या प्रत्र 'मातृपितृगयोगान' " २ निपटोश] न पठयो। पानि १४) NEVENना प्रयोगा। १.पत्र. २३१३४।।

·६० निरुक्तसमुच्चये अथवा आद्यन्तविपर्यय भगे मुष्टिम् मुष्टिशब्देन मोहनहेतुः शेपोऽभिधीयते तथा मुष्टिमोहनाद् वा इति निरुक्तम्'। मुष्टि प्रजननम् अतसयत् प्रक्षिप्तवान्, न केवल युवामेव मिथुनभाव प्रपद्येथे इत्यर्थः ।। -:०:- विर्ततौ किरणौ द्वौ तावा पिनष्टि पूरुषः । न वै कुमारि तत्तथा यो कुमारि मन्यसे ॥१०॥ इति प्रवलिका (२६) । अन्तहितार्था प्रवलिका उच्यन्ते । दुन्दुभिः माहननाम्यामाघ्नन्त [म्] मैथुनकर्मणि वर्तमानमिवोत्प्रेक्षले । विततौ विस्तीणों किरणौ प्रक्षेपणसाधनभूतौ द्वौ तौ प्रसिद्धौ योनेरभितौ मासलो प्रदेशौ प्रापिनष्टि प्राभिमुख्येन निर्घर्पति पुरुष स्वेदक्लिन्नगात्रः । एवमुत्प्रे- क्षायामपरमाह न वै वंशब्दोऽवधारणार्थ । हे कुमारि लुप्तोपममेतत् मन्द- प्रज्ञत्वात् कुमारिसदृशौ तत् तथा यथा कुमारीसदृश मन्यसे मैथुनम् मैथन- कर्माण वर्तमानमिति किं पुनस्त दुन्दुभिमाहननाभ्या हरन्तीत्यर्थ ।। कि तें कृण्वन्ति कीर्कटेषु गावो नाशिर दुहे न तपन्ति धर्मम् । ओ नौ भर प्रमंगन्दस्य वेदो नैचाशाख मघवन रन्धया नः ॥१०१।। इति परिदादः (३०)। परि (?, पर)गतदोपाविष्करणपूर्वो वादः परिवाद उच्यते । विश्वामित्रो यज्ञार्थमिन्द्र याचते । कि ते तव कृष्वन्ति कि - १. निष० ६.१॥ २. अय मन्त्र शतपथे त्वेव व्याख्यायते-माता च ते पिता च त इति । इयं में माताऽसौ पिताभ्यामेवनमग्र स्वर्गलोक गमयत्यग्र वृक्षस्य रोहत इति श्री राष्ट्रस्यान श्रियमेदन राष्ट्रस्याय गमयति प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिमतसदिति विड़ वं गभो राष्ट्र मुष्टी राष्ट्रमेव विश्याहन्ति तस्माद् राष्ट्री विश घातुव" ॥ इति । शत. १३१२।७ प्रस्य एतादृशा चान्येषा मन्त्राणा शतपथानुगत. सम्यगर्य, स्वामिदयानन्द- मरस्वतीप्रणीतायामृग्वेदादिभाष्यभूमिकाया द्रष्टव्य । ३ मय० २०११३३॥१॥ ४. ऋ०६५३११४॥

·चतुथ. कल्प:
7
कुर्वन्ति कोकटेषु गावः, कोकटा किंकृता' किमर्थमत् उत्पादिता, सन्त
इति । किमः करोतेश्च वर्णव्यापत्त्यादिना कीकटा । अथवा क्रियाभिरिति
दीना कोक्टा उच्यन्ते क्रियाशब्दादुत्तरपदमिति भेद. । तेपा गावः । कुतः
यत. नाशिर दुहे आशिरमिति कारणस्य कार्यव्यपदेश । तत्कारणभूत
पयो न दुहन्तीत्यर्थः । किं च न तपन्ति धर्मम् तपिरत्रान्तर्णीतण्यर्थ, न
तापयन्ति नोऽवलयन्ति धर्म, प्रवर्ये विनियोग [न] गच्छन्तीत्यर्थ । यथा
तस्ते [पा] प्रयोजन नास्त्येव प्रमगन्दस्य वेदः प्रा नो भर अस्माकमाहर ।
प्रमगन्दस्य मगन्दः
कुमीदी मा समेप्यति वृद्धो धनराशिरिति बुद्धया यो
ददाति स वाघु पिको मगन्द उच्यते । तस्यापत्य प्रमगन्द , प्र अपत्यार्थ
प्रस्कण्व' इति यथा, प्रमगन्दको वा प्रणाश्मानमेव यो मादयति नाति-
थ्यादोन नास्तिक स प्रमगन्द , तस्य वेदो धनम् । किं च नचाशाखन नीचा
निगंतास्त्यक्ता ऋचादयः शाखा उच्यन्ते नोचाशाखा, तेपा स्वभूत नचा-
शाखम्, तदपि हे मघवन् रन्धय रन्यतिर्वशगमने न अस्माकम्, तदप्यस्मद्वश
गमय । तथा ह्यवस्थित धर्मवचन-"योऽसाधुभ्योऽयमादाय'' इत्यादि ।
अतो यष्टणामस्माकमयप्टणा धनमाहर इत्यामास्महे ॥
यदि क्षितायुर्यदि वा परतो यदि मृत्योरन्तिकं नात एव ।
तमा हरामि निरुपस्थादस्पपिर्मनं शतशारदाय' ॥१०॥
इति परित्राणम् (३१) । परित्राण परिपालन । यधमनामपियंक्ष्मगृहीत-
माह । यदि क्षितायुः यदि क्षीणायु यदि वा परेत परागत क्थमपि । यदि
वा मृत्यो देवताया अन्तिकम् नमोप नीत एव एव गब्दोऽप्य नीतोऽपि
तमाहरामि नितेरपस्यात् प्रलयाधिदेवताया प्रकप्रदेशादप्याह तम्य
प्रस्पापम् रक्षामि [एनम्] पातशारदाय रातसवत्सराय जीवसे शतमवत्सर
जीवितुमित्ययं ॥
॥ इति यारचे निरक्तममुचये चतुर्यः पल्लः ॥
२.-निर. १७॥
१.निर० ॥३२॥
३ मो. १११॥
४ . १०1१६१॥२॥

·६२
निरुक्तसमुच्चये
कल्पश्चतुभिर्व्याख्यातं सारभूतमृचा शतम्।
सहस्रपञ्चशतं श्लोकेनानुष्टुभेन कृतम् ।।
सहस्रपञ्चशतं सख्या ग्रन्थस्य प्रकीर्तिता।
विस्तरभीत्या सक्षिप्त तात्पर्यार्थावबुद्धये ।।
एव निरुक्तमालोक्य मन्त्राणा विवृतं शतम् ।
उक्तानुक्तदुरुक्तानि चिन्तयन्त्विह पण्डिता.॥
भगवते यास्काय नमः॥
ओं नमो नारायणाय नमः शिवाय ॥
१. अस्मिन् ग्रन्ये (१०२) ढ्युत्तरसात मन्त्रा व्याख्याता । प्रत्र रातमिति वचन
चामान्यपरम्।
२. इतोऽग्ने हस्तलेख वृहद्देवता ग्रन्यस्याः पदिशद्विधमन्त्रनिदर्शत्रा. पविशति
(१॥३५॥६०) नोरा. समुल्लिखिताः ।

·१७,२३॥ प्रथमं परिशिष्टम् निरुत-समुच्चये प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानां ग्रन्थाना ग्रन्थकर्तृणा च नामानि विशिष्णनि च कानिचित् पदानि अपरे ६४। निरुक्तवचन २६। अभियुक्तोपदेश ३॥ नैरक्त पाख्यानसमय १५। नरुक्तपक्ष ८०, ८१,५४। प्राचार्यवचन नरुक्तसमय १,३॥ नरुक्ताचार्य ८०। प्राप्तवचन अायुर्वेदविद ४७। नरुक्ताना सिद्धात ८१॥ उपनिपत नरुक्तिकाचाय एके पदकार ७२। पौराणिक ऐतिहासिक मतानुसार २६ । कम्बोजादिदेशजात ब्रह्मवादिन कालवित भाष्य (निरुक्त) १४ । ज्योतिश्चक्रवित ६। भाष्यकार (यास्क) ७ १७, १६, दाशतयीपु ३५, ४२ ७६। भाप्यकारवचन घमवचन १७ २६ ४० निरुक्त ४४, ४५ ७६ । मन्वादि गिमन ४२॥ मीमासक नित्यपक्ष ६६। यास्क निरुक्तभाष्यकार (यास्क) ३, निङ्गानुशासनकार २३ । * प्रत्र बानिचिदेव पदानि सविभत्तिकानि विगपाभिप्रायद्यातनाय परितानि ३,३४॥ ८४॥ ६१1 १,७,४६,७८। मन्यानि तु प्रातिपदिकमात्राणि । +भत्र निदिन्यमाना सस्या मत्य सत्वरणस्य पृष्टमस्या गया ।

·६४
प्रथम परिशिष्टम्
१०।
१६ ।
लोकवाद
लौकिकाः
विवरण (निरुक्त)
वृद्धानुशासन
वैयाकरण
३०।
१।
शाखान्तर
शास्त्रादौ
शास्त्रान्ते
२
शौनकपिदर्शन
समाम्नायेपु
६
सिंहावलोकनन्याय १४, १५
स्मरण ३, ४, १८, २२,३०
३२, ६६,८७
व्याकरण
७, ७८ ।
२,१८ ।
व्यासवचन
কলি
७७1

·८६ ४६ २५ ॐ मन्त्रप्रतीकानन्तर निर्दिष्टा सख्या प्रस्य सस्वरणस्य पृष्टमस्या क्षया। द्वितीयं परिशिष्टम् निरुक्तसमुच्चये व्याख्यातानां मन्त्राणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् अग्नि प्रत्नेन *५२ इम मे वरुण अग्निी इय वेदि पर अग्नित्राणि ५० इह मद एव १७ ईशाना वार्याणाम् ५७ उत न प्रिया ६६ उदुत्तम वरुण है उदुत्य जातवेदसम् ८५ उद्यन्नद्य उद्वय तमस ४७ अप्सु मे सोम अभि त्वा देव १६ उप त्वाग्ने दिवेदिवे २४ उपावरोह प्रय ते योनि २३ ऋध्याम स्तोमम् प्रया ते अग्ने एता अश्वा या अव ते हेळ: एना वो अग्निम् अह भुव वसुन एन्द्र सानसिम् आप पृणीत एह्यपु व्रवाणि पापा अद्यान्व० ४३ आपो हि ष्ठा १० पा प्रद्रव ३३ आ सत्येन (कृष्णेन 'ऋ०') ४८,७६ किमयमिदम इदमाप प्रवहत ७६ गोभिर्विप्र इन्द्र ऋतु न गौरीमिमाय इन्द्राग्नी अवसा अग्नि व पूय॑म् अग्नीपोमा अग्ने यदद्य अदितियों अद्यामुरीय ३५ ३४ २२ अभि त्वा शूर १३ ८८ ७३ ८३ ४८ ८८ ओ चित् सखायम् वस्य नूनम् कितवासो यद् कि ते कृण्वन्ति ८८ ५६ ७४ ५८ ·द्वितीय परिशिष्टम् चिन देवानाम् १२ जुपाण सोम जुपाणो अग्नि तच्चक्षुर्देवहितम् तत्त्वा यामि ममाग्ने वर्च महाँ इन्द्रो य माता च ते मित्रस्य चर्पणी २८ ३८ मित्रो जनान् तद्विष्णो परमम् ८३ मृगो न भीम मोघमनम् यच्चिद्धि ते यत् किञ्चेदम् ४५ यत्ते यमम् ४१ ८२ ६ ६१ ૧૭૨ यदस्य कर्मण २५ ro ५७ ४४ ५ तव प्रयाजा तवेमे लोका तस्मा अरेङ्गमाम त्व सोमासि दैव्याश्शमितार नकिरिन्द्र न त्वावा अन्य न मृत्युरासीत् नमो महदभ्य नवोनवो भवति पिप्रीहि देवान् पृच्छामि त्वा प्रजापते न त्वत् प्रति चक्ष्व प्रयाजान् मे प्रस मित्र प्र ससाहिपे वभ्र रेक ब्रह्म जज्ञानम् भुवस्त्वमिन्द्र मुवो यज्ञस्य मोजायाश्वम् ६२ १६ ७७ र्याद क्षितायु यदिन्द्राहम् युवमेतानि यो व शिवतम विततो किरणो वि न इन्द्र मृध. विश्वे देवा शृणतु शतमिन्नु शरद शनो देवी सजोपा इन्द्र सुदेवो अद्य सुमङ्गलीरियम् सूर्यो नो दिवस्पातु सेदग्ने प्रस्तु सोम राजानम् सोम गोभिप्टवा स्योना पृथिवि ८६ ८२ ३२ ४५ २६ ८० २७ २१ ६४ ८५ ·- ३५-००। १०. वैदिक-छन्दोमीमांसा-युधिष्ठिर मीमांसक । नया सस्करण रामलाल कपूर ट्रस्ट द्वारा प्रकाशित वा प्रसारित प्रामाणिक ग्रन्थ वेद विषयक ग्रन्य १. ऋग्वेदभाष्य-(सस्कृत हिन्दी वा ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका सहित)-प्रतिभाग सहस्राधिक टिप्पणिया,१०-११ प्रकार के परिशिष्ट व सूचिया। प्रथम भाग ३५-००, द्वितीय भाग ३०-००, तृतीय भाग २ यजुर्वेदभाष्य-विवरण--ऋषि दयानन्दकृत भाष्य पर प० ब्रह्मदत्त जिज्ञासु कृत विवरण । प्रथम भाग अप्राप्य है । द्वितीय भाग मूल्य २५.०० ३. तैत्तिरीय-सहिता-मूलमात्र, मन्त्र-सूची-सहित । ४०-०० ४, अथर्ववेदभाष्य-श्री पं० विश्वनाथ जी वेदोपाध्यायकृत। १४-१७ काण्ड ४-००, १८-१९ वा काण्ड २०-००, वीसवा काण्ड २०.००, ११-१३ काण्ड छप रहे हैं । ५. माध्यन्दिन-(यजुर्वेद) पदपाठ- शुद्ध सस्करण । मुल्य २५-०० ६ गोपथ ब्राह्मण (मूल) सम्पादक श्री डा० विजयपाल जी विद्यावारिधि । अब तक प्रकाशित सभी सस्करणो से अधिक शुद्ध और सुन्दर सस्करण । मूल्य ४०.०० ७. वैदिक-सिद्धान्त-मीमांसा युधिष्ठिर मीमासक लिखित वेद- विषयक १७ विशिष्ट निवन्धो का अपूर्व सग्रह । विशिष्ट संस्करण मूल्य ३०.०० ८. ऋग्वेदानुक्रमणो वेङ्कट माधवकृत । इस ग्रन्थ मे स्वर छन्द प्रादि पाठ वैदिक विषयो पर गम्भीर विचार किया है । व्याख्या- कार-श्री डा. विजयपाल जी विद्यावारिधि । उत्तम-सस्करण ६. ऋग्वेद की रुषसएया-युधिष्ठिर मोमासक २-०० . ३०-००, साधारण २००० १५-०० -- ·४०-०० ११. यजुर्वेद का स्वाध्याय तथा-पशुयज्ञ-समीक्षा-लेसक ५० विश्वनाथ वेदोपाध्याय । वढिया जिल्द २०.००, साधारण १६.०० । १२. वैदिक-पीयूष-धारा-लेखक श्री देवेन्द्रकुमारजी कपूर । चुने हुए ५० मन्त्रो की प्रतिमन्न पदार्थ पूर्वक विस्तृत व्याख्या तथा अन्त मे भावपूर्ण गीतो से युक्त । उत्तम सस्करण १५.००, साधारण १०-०० । कमकाण्ड-विषयक ग्रन्थ १३ बौधायन-श्रोत-सूत्रम् (दशपूर्णमास प्रकरण)-भवस्वामी तथा सायण कृत भाष्य सहित (सस्कृत) १४. दर्शपूर्णमास-पद्धति --प० भीमसेन भाषार्थ सहित । २५.०० १५ कात्यायनगृह्यसूत्र-मूलमान १६. सस्कार-विधि-शताब्दी सस्करण, ४६० पृष्ठ, सहस्राधिक टिप्पणिया, १२ परिशिष्ट । मूल्य लागतमात्र १२.००, राज-सस्करण १५-०० । सस्ता सस्करण मूल्य ५-२५, अच्छा कागज सजिल्द ७-५० । १७ वैदिक-नित्यकर्म-विधि-सन्ध्यादि पाचो महायज्ञ तथा बृहद् हवन मन्त्री के पदार्थ तथा भावार्थ व्याख्या सहित । यु० मी० सजिल्द ४.०० शिक्षा-निरुक्त-व्याकरण-विषयक अन्य १८. वर्णोच्चारण-शिक्षा-ऋषि दयानन्द कृत हिन्दी व्यारया सहित। ०-६० १६. शिक्षासूत्राणि-प्रापिशल-पाणिनीय चान्द्र शिक्षा-सूत्र २-५० २०. निरुक्त-श्लोकवात्तिकम्-केरलदेगीय नीलकण्ठ गायविर- चित एक मात्र मलयालम लिपि मे ताडपत्र पर लिखित प्रति के आधार पर मुद्रित । प्रारम्भ मे उपोद्घात रूप में निरुक्त-शास्त्र. विपयर सक्षिप्त ऐतिह्य दिया गया है (सस्कृत)। सम्पादक--डा० विजयपाल विद्यावारिधि. । उत्तम कागज, शुद्ध छपाई तथा सुन्दर जिल्द महित। १००.०० २१. निरुक्त-समुच्चय-प्राचार्य वररुचि विरचित (सस्कृत)। -युधिष्ठिर मीमासक । १५.०० २२. प्रप्टाध्यायो-(मूल) शुद्ध-सस्वरण । २३. धातुपाठ-धात्वादिसूची सहित, शुद्ध सस्मरण । २४. प्रप्टाध्यायीशुक्लयजु प्रातिशास्ययोर्मतविमर्श. (संस्कृत)-- डा० विजयपाल विद्यावारिधि । ५०.०० २५ थामनीय लिङ्गानुशासनम्-स्थापन-व्याख्यासहितम् । ८.०० स.- ·-- ३५. प्रार्याभिविनय (हिन्दी)-स्वामी दयानन्द । गुटका सजिल्द ३६. Aryabhivinaya-English translation and notes (स्वामी भूमानन्द) दोरङ्गी छपाई । जिल्द ४.००,सजिल्द ३७. विष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् (सत्यभाष्य सहितम्)- देव वासिष्ठ कृत प्राध्यात्मिक वैदिक भाप्य (४ भाग)1 प्रति भाग २६. अप्टाध्यायी-भाष्य-(संस्कृत तथा हिन्दी) श्री पं० ब्रह्मदत्त जिज्ञासु कृत । प्रथम भाग २४-००, द्वितीय भाग २०-००, तृतीय भाग २०.००। २७. संस्कृत पठन-पाठन की अनुभूत सरलतम विधि-लेखक- श्री प. ब्रह्मदत्त जिज्ञासु । प्रथम भाग १०.००; द्वितीय भाग १०-०० । २८. The Tested Easiest Method of Learning and Teaching Sanskrit (First BooK)-यह पुस्तक श्री प० ब्रह्मदत जी जिज्ञासु कृत विना रटे सत्कृत पठन-पाठन को अनुभूत मरलतम विधि' भाग १ का अंग्रेजी अनुवाद है । अंग्रेजी भाषा के माध्यम से पाणिनीय व्याकरण मे प्रवेश करने वालो के लिये यह आधिकारिक पुस्तक है। कागज और छपाई सुन्दर, सजिल्द । मूल्य २५-०० २६. महाभाष्य-हिन्दी व्याख्या, यु० मी० । प्रथम भाग ५०-००, द्वितीय भाग २५-००, तृतीय भाग २५-०० ३०. उणादिकोप--ऋ द० स० कृत व्याख्या, तथा प० यु० मी० कृत टिप्पणिया, एव ११ सूचियो सहित । अजिल्द १०.००, ३१. देवम् पुग्पकारवात्तिकोपेतम्-लीलाशुकमुनि कृत। २०.०० ३२. भागवृत्तिसकलनम्-अष्टाध्यायी की प्राचीन वृत्ति । ६०० ३३. काशकृत्स्न-धातु-व्याख्यानम्-संस्कृत रूपान्तर । यु० मी० ३४. संस्कृत-धातुकोश-पाणिनीय धातुप्रो का हिन्दी में प्रय १०-०० अध्यात्म-विषयक ग्रन्थ मूल्य ४-०० ६-०० -प० सत्य- सजिल्द १२-०० निर्देश । स० युधिष्ठिर मीमासक । |- १५.०० ·मूल्य ४५०० ३८ श्रीमद्भगवद्-गीता-भाष्यम्--श्री ५० तुलसीराम स्वामी ६.००। नीतिशास्त्र इतिहास-विषयक अन्य ३६. शुक्रनीतिसार-व्याख्याकार श्री स्वा० जगदीशानन्द जी सरस्वतो। विस्तृत विषय सूची तथा श्लोक-सूची सहित । उत्तम कागज,सुन्दर छपाई तथा जिल्द सहित । ४० सत्याग्रह-नीति-काव्य-प्रा० स० सत्याग्रह १६३६ ई० मे हैदरावाद जेल में प० सत्यदेव वासिष्ठ द्वारा विरचित । हिन्दी व्याख्या सहित । ५.०० ४१ सस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास-युधिष्ठिर मीमासक कृत । अप्राप्य । नया सस्करण छप रहा है । ४२ सस्कृत व्याकरण गणपाठ को परम्परा और प्राचार्य पाणिनि-लेखक-डा. कपिलदेव शास्त्री एम० ए० । सजिल्द १५.०० ४३ ऋषि दयानन्द के पत्र और विज्ञापन-इस वार इस मे ऋपि दयानन्द के अनेक नये उपलब्ध पत्र और विज्ञापन सगृहीत किये गए हैं । इस बार यह सग्रह चार भागो मे छप रहा है । प्रथम दो भागो मे ऋ० ८० के पत्र और विज्ञापन प्रादि सगृहीत है। तीमरे और चौथे भाग मे विविध व्यक्तियो द्वारा ऋ० द० को भेजे गये पत्रो का सग्रह है। प्रथम भाग-३५-००, दूसरा भाग ३५-००, तीसरा भाग ३५-००, चोया भाग छप रहा है। ४४ विरजानन्द-चरित-लेखरः -प० भीमसेन शास्त्री एम० ए. 1 नया परिवधित और शुद्ध सस्वरण । ४५ ऋषि दयानन्द और प्रायंसमाज की सस्यत-साहित्य को देन-लेसव-डा० भवानीलाल भारतीय एम० ए० । सजित्द १५.०० दर्शन-पापुद-विपयर प्रत्य ४६ मोमासा-शायर-भाप्य-प्रार्पमतविमगिनी हिन्दी व्यास्था । च्याम्यावार-युधिष्ठिर मोमासर । प्रथम भाग-मूय ४०.०० द्वितीय भाग ३०.००, तृतीय भाग ५०.००, चोथा भाग यन्त्रम्य । ४७ नाही-तत्यदर्शनम्-श्री प० मत्यदव जी वागिष्ट । ३०००० रामलाल पपूर ट्रस्ट वहाँलगढ़ जिता-मोनीपत (हरियाणा) १३१०२१ मून्य ३.००