·काव्यमाला.७०. श्रीसोमदेवसूरिविरचितं यशस्तिलकम् । श्रीभुतसागरसरिकतया व्याख्यया समेतम् । पूर्वखण्डम् । जयपुरमहाराजाधितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसादतनयेन पं० केदारनाथशर्मणा, मुम्बापुरवासिपणशीकरोपाव- लक्ष्मणशर्मात्मजवासुदेवशर्मणा च संशोधिवम् । द्वितीयं संस्करणम् । तच मुम्बय्यां तुकाराम जीवजी थेष्ठिभिः खीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालये सायसाक्षरैर्मुदायित्वा प्रकाशितम् । शाकः १८३८, विस्ताब्दः १९१६. (अस ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविपये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायालयाधियते. रेवाधिकारः।) मुल्यं सपादप्रयं रुप्यकत्रयम् ।

·VIDYA
24
N..........
काव्यमाला।
LIBRARY
श्रीसोमदेवमूरिविरचितं
यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् ।
श्रीश्रुतसागरसूरिकृतया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतम् ।
प्रथम आश्वासः।
भियं कुवलयानन्दप्रसादितमहोदयः ।
देवश्चन्द्रप्रभः पुप्याजगन्मानसवासिनीम् ॥ १॥
श्रियं दिश्यात्स यः श्रीमान्यस्य संदर्शनादपि ।
भवेत्रैलोक्यलक्ष्मीणां जन्तुः कन्तु निकेतनम् ॥ २॥
विद्यानन्दिनमानन्दप्रदं सोमप्रभं जिनम् ।
प्रणम्य संप्रवक्ष्यामि यशखिलरुचन्द्रिकाम् ॥
थियमिति । चन्द्रप्रभो देयः श्रियं पुण्यात् लक्ष्मी करोतु । क्यभूतधन्द्रप्रभो
देयः । कुवलयानन्दप्रसादितमहोदयः पुवलयं पृथ्वीमण्डलं तस्य आनन्दाय प्रसादितः
प्रसन्नीयतः महान् असामयरहित उदयो येन स तथोक्तः । कथंभूनां धियम् । जग-
न्मानसवामिनीम् जगदेव मानसं जगन्मानसं तन यमतीत्येवंगीला जगन्मानसवा-
सिनी त तथोकाम् । उपमालंकारः॥१॥
थियमिति । स चन्द्रप्रभो देवो यो युप्मभ्यं श्रियमभ्युदयनिःश्रेयरालक्षणोप-
लक्षिता लक्ष्मी दिद्यात् [:] अतिपर्जयतु । फयंभूतश्चन्द्रप्रभो देवः । श्रीमान् । वाया-
भ्यन्तरसमवसरणकेवलज्ञानादिलक्ष्मीविद्यते यस्य स भवति श्रीमान् । यः वयं श्रीमान्
भवति स भयेभ्यः श्रियं दातुं समर्थ इत्यर्पः । स का । यत्तदोनिलसंयन्यान् यस्य
भगवतः संदर्शनादपि अवलोकनमानादपि सम्यक्त्वादपि च जन्तु वन्ने लोक्यलक्ष्मीणा
धरणेन्द्रनरेन्देन्द्रसंपदा फन्नु मनोहर निकेतन मन्दिरं भवति । अतिशयालंकारः ॥२॥

·२
काव्यमाला।
श्रियं देयात्स घः कामं यस्योन्मीलति केवले ।
त्रैलोक्यमुत्सवोदारं पुरमेकमिवाभवत् ॥ ३ ॥
यस्याभिनखनक्षत्रविजृम्भाय नभस्यते ।
नमज्जगत्रयीपालकुन्तलामोगडम्बरः ॥ ४ ॥
चालारुणायते यस्य पादद्वितयमण्डलम् ।
प्रहत्रिविष्टपाधीशकिरीटोदयकोटिपु ॥ ५॥
नखोजृम्भकराभोगकेसरं यत्क्रमद्वयम् ।
नग्रामरवधूनेत्रदीर्घिकाखम्बुजायते ॥ ६ ॥
यत्पदस्मृतिसंभारागुवनत्रयनायकाः ।
वामनोदेवसिद्धीनां सिद्धादेशादिवेशते ॥ ७ ॥
"
नियमिति । भगवान् चन्द्रप्रभो देवः वो युष्मभ्यं श्रियमभ्युदयोदय[स]लक्षणो.
पलक्षिता लक्ष्मी देयात् ददातु । क्यम् । कामं यथेष्टं तृप्तिपर्यन्तम् । स कः । यत्तदोनि-
स्त्रसंचन्धात् यस्य भगवतश्चन्दप्रभस्य फेवले केवलज्ञाने उन्मीलति प्रादुर्भवति । तत्रै.
लोक्यमेकं पुरमिवैक्नगरमिवाभवत् बभूव । एक्न मिलितमित्यर्थः । कथंभूतं बैलो-
क्यम्। उत्सवोदारमुत्सवेन महोत्सवेन उदारमतिमनोहरमतिशयेन चित्तरमकम् ॥३॥
यस्येत्यादि पञ्चभिः श्लोकैः कुलपम् । तनान्यलोके तस्मै जिनन्दाय पुन
पुनमः इति क्रियाकारक्संबन्धः । यस जिनेन्द्रस्य अप्रिनसनक्षनविजुम्माय नमन-
गयीपालकुन्तराभोगडम्बरो नभस्यते अधिनसा एव नक्षत्राणि अतिनिर्मलत्वात्
तेषां विजृम्भाय प्रमुख प्रसरणाय नमन्तो नम्रीभवन्तो ये जगत्रयीपाला धरणेन्द्रनरे।
नेन्द्रादयस्तेषां सुन्तलाभोगदम्बरः कुन्तलविखाराटोपो नभस्यवे नम इवानरति
चमत्करोति ॥४॥
बालेति । गौदीया रीतिः । यस्य भगवतो जिनेन्द्रस्य पादद्वितयमण्डलं चरण-
युगलविम्ब कर्तृभूत प्रहरिविष्टपाधीशारिरोटोदयकोटिषु बालारणायते प्रवा नम्रीभूता
ये जगप्रयपिष्टपाधीशास्तेषां किरीटानि मुकुटानि तान्येव उदय उदयाचलसस्य को.
टिपु अप्रेषु बालारुणायते बालभारफर इवाचरति । उपमालंकारः ॥ ५॥
नखति । अम्युजमिवाचरति । नम्राः प्रवीभूताः या अमरवध्यः शचीप्रभूतयो
देवाशनाखासा नेनाण्येव दीषिका जलभृतवापिका: ताखयोकास्तासु । कयंभूतं य.
स्मद्वयम् । गसोजृम्भकराभोगकेसरम् नखाना उम्भाः प्रसरणशीला ये कराः
हिरणास्लेपामाभोग आटोपः स एव केसरागि जिल्ला यस्मिन् तत्तयोकम् । उप-
यदिति । यत्पदस्मृतिसमारात् यस्य भगवतो जिनेन्द्रस्य पदयोः स्मृतिरनवि-
मालंकारः॥६॥

·१आश्वास.) यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तसै सत्कीर्तिपूर्ताय विश्वदृवैकमूर्तये । नमः शमसमुद्राय जिनेन्द्राय पुन पुन ॥८॥ अपि च । , भूर्भुन खस्त्रय यत्र वेलाचलकुलायते । अपाराय नमस्तस्मै जिनवोधपयोधये ॥९॥ कि च। .. मतेः सूतेजि सृजति मनमश्चक्षुरपरं यदाश्रित्यात्माय भवति निखिलज्ञेयविषय । विवर्तेरत्यन्तैर्भरितभुचनाभोगविभवैः स्फुरत्तत्व ज्योतिस्तदिह जयतादक्षरमयम् ॥ १० ॥ न्तन तस्या सभार प्राचुर्य स तथोक्तस्तस्मात् । भुवननयनायका धरणेन्द्रनरेन्द्रदे- वेन्द्रा वायनोदेवमिद्धीनाम् । सिद्धिशब्द प्रत्येस्मभिसवध्यते । तेनायमर्थ –वा. विसद्धिमन सिद्धिदेवसिद्धिस्तामा तथोक्तान, ईशते स्वागिनो भवन्ति । कस्मात् । उत्रे- क्षते-सिद्धादेशादिव । अयमय एव भवति । नैमित्तिक वचन सिद्धादेश उच्यते तस्मा- दिव । इत्यनेन नीतिशास्त्रोक्त सिद्धिजय भवति । उत्प्रेक्षालगार उपमालकारो वा ॥७॥ तस्मा इति । तम्मै निभुवनप्रसिद्धाय जिनेन्द्राय जिनाना गणधरदेवादीनामिन्द्र खामी निनेन्द्रस्तस्मै मिनेद्राय पुन पुनरि वार नमो नमस्कारोऽन्तु । क्थभूताय तस्मै । सत्कीर्तिपूर्ताय सती अयाधिता या कीति पुण्यगुणानुकीर्तन तया पूर्त परि- पूर्ण स तथोक्तस्तस्मै । पुन क्थभूताय तस्स । विश्वदृश्वैरमूर्तये विश्वदृश्वनी एका अद्वितीया विरज्ञानलक्षणा मूर्ति सरूप यस्य स तथोक्तस्तस्म । पुन कथभूताय । शमस्य उत्तमक्षमाया कर्मक्षयस्य वा समुद्र तथोक्तस्तस्मै । अतिरयालकार ॥८॥ अपि च इदानीं वेवलज्ञान स्तूयते-भूर्भुव इत्यादि । तस्सै जिनवोधपयोधये नम । निनवोध केवलज्ञान स एव पयोधि समुद्र अपर्यन्नत्वात् गुणरत्नलम- तलाच स तथोक्तस्तस्मै । उसै । यस्मिन् केवलनिवोधपयोवी भूर्भुन स्वन्त्रय पृथ्वीलोफ भुव अधोरोष स ऊर्यलोकस्तेपा य भूर्भुव खत्रय राचसकुायते 'चेलाचा समुद्रविकृतितादनपर्वतास्तेषा कुल समूहो वेलाचलपुर वेरानलकुल मिवा- 'चरति वेलाचलकुलयते । क्यभूताय निनयोधपयोधये । अपाराय लोकालोर- व्यापकत्वात् पर्यन्तरहिनाय । उपमारकार । रूपकालकार ॥९॥ अपि च इदानीं श्रुतशान स्तूयने-मतेरित्यादि । तहणधरदेवादीना श्रुतकेव- दिना प्रशिद्धमक्षरमय ज्योति श्रुतज्ञानमिहास्मिन् यशस्तिलक्नानि ग्रन्थारम्भे जयतात् ·काव्यमाला। सर्वज्ञकल्पैः कविभिः पुरातनैरवीक्षितं वस्तु किमस्ति संप्रति । ऐदंयुगीनस्तु कुशाग्रधीरपि प्रवक्ति यत्तत्सदृशं स विलयः ॥ ११ ॥ कृतीः परेषामविलोकमानस्तदुक्तिवक्तापि कविन हीन । कृतेक्षणो राजपथेन सम्यक्प्रयानिय प्रत्युत विसयाय ॥ १२ ॥ कृत्वा कृतीः पूर्वकृता. पुरस्तात्मत्यादरं ताः पुनरीक्षमाणः । तथैव जल्पेदथ योऽन्यथा वा स काव्यचोरोऽस्तु स पातकी च ॥ १३ ॥ सर्वोत्कर्षेण वर्तताम् । तस्सै अस्माकं नमस्कार इत्यर्थ । तत्विम् । यत् श्रुतझानमक्षरमय ज्योतिर्धानमाश्रित्य सेवित्वा प्रन्यतोऽर्थतथ आश्रित्य अनुशील्य पुन पुनरभ्यस्य अय योगिना प्रत्यक्ष आत्मा जीवो मनस आत्मन अपरमद्वितीय चक्षुलोचन सृजति । भयमारमा (किंतु) निखिलशेयविषयश्च भवति लोकालोक्खरूपज्ञापको भवति । अपर कथभूत अक्षरमय ज्योति । स्फुरत्तत्व स्फुरन्ति चमत्कुर्वन्ति तलानि जीवादिद्र- व्याणि यस्मिन् ज्योतिपि तत्तथोक्तम् । के कृखा स्फुरत्तलम् । विवर्तेनरकादिपर्यायै । क्थभूतर्विवत । अत्यन्तै पर्यन्तरहित । नतरित्यर्थ । अपर क्यभूनैर्विवत । भरित परित सपूरित भुवनस्य त्रैलोक्यस्य आभोगविभवो विस्तारविभवस्वरूपो येस्ते भारतभुव- नाभोगविभवास्तैस्तथोक । द्रव्याणा पर्यायाणा च खरूपकमित्यर्थ । जायलकार । अतिशयालकार ॥१०॥ सर्वशकल्पैरित्यादि । पुरातनै कविभि चिरंतनाचार्य गौतमखामिसमन्त. भद्रावरदेवविद्यानन्दिभिधिरतनाचार्य अवीक्षित वस्तु अनवलोक्तिं पस्नु अविज्ञात पदार्थ रिमस्ति । अपि तु न फिमप्यस्ति । पथभूते पुरातनै फयिभि । सर्वशकल्प. सर्वज्ञादीपदपरिगमा सर्वसमानै रित्यर्थ । 'ईपदसमाप्ती कल्पम्देश्यदेशीयर' इति वचनात् । ऐदयुगीनस्तु कपि अस्मिन् युगे भव ऐदयुगीन दु समयकालोपन सप्रति क्रीबारे कुशाप्रधीरपि कुशाप्रवत् दर्भागवत् तीक्ष्णा धीवुद्धिर्यस्येति स त. थोक अतिसूक्ष्मयुद्धि यत्तत्सदृश प्रवति चिरंतनाचार्यमश बूते काव्ये क्वते म विस्मय आश्चर्य वर्तते । आक्षेपालकार ॥११॥ कृतीरित्यादि । परेपामपरक्वीनां कृती काव्यानि अविरोमानोऽनिरीक्षमाण सन् तदुक्तिवका अपि चिरंतनाचार्यकाव्यार्थयता पविहानी न भवति, वितूकृष्ट एव भवति । तेक्षण उत्पादितचधु पुमान् राजपथेन । फारकार्णा वियक्षितलादाधा- रेऽपि तृतीया । राजमार्गेण सम्यक् अस्सरिततया प्रयानिव गच्छन् । इवशन्द पाद- परणार्थ । प्रत्युत विशेषेण विस्मयाय आचर्यार्थ भवति । आक्षेपालकार ॥ १२॥ इत्येत्यादि । स कपि काव्यचोरोऽस्तु भवतु । न फेयल काव्यचोर स कवि. पापाच भवतु । रा का। कवि पूर्वक विकृताश्चिरंतनाचार्यनिष्पादिता कृती.

·१.आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् ।
असहायमनादशै रनं रत्नाकरादिव ।
मत्तः काव्यमिदं जातं सतां हृदयमण्डनम् ॥ १४ ॥
उक्तयः कविताकान्ताः सूक्तयोऽवसरोचिताः।
युक्तयः सर्वशास्त्रान्तास्तस्य यस्यात्र कौतुकम् ॥ १५ ॥
किंचित्काव्यं श्रवणसुभगं वर्णनोदीर्णवणे
किंचिद्वाच्योचितपरिचयं हृचमत्कारकारि ।
अत्रासूयेत्क इह सुकृती किं तु युक्तं तदुक्तं
यद्वयुत्पत्त्यै सकलविपये स्वस्स चान्यस्य च स्यात् ॥ १६ ॥
काव्यानि पुरस्तादप्रतः कृत्वा पश्चात् प्रत्यादरपूर्वकं यथा भवन्त्येवं ताः । पुनर्वारंवार-
मीक्षमाणोऽवलोकमानः सन् तथैव जल्पेत् अन्यथा वा जल्पेत् जल्पति रचयति ।
उपमालकारः॥ १३ ॥
असहायमित्यादि । इदं काव्यं यशस्तिलकनामधेयं काव्यं यशोधरमहा-
राजनामधेयचरितं च मत्तः श्रीसोमदेवाचार्याजातमुत्पन्नम् । कथंभूतमिदं का.
व्यम् । असहायमद्वितीयं सहायरहितं च । अपरं कथंभूतमिदं काव्यम् । अनादर्श
उपनिबन्धसामप्यनपेक्षकम् । अपरं कथंभूतम् । सतो विद्वज्जनानां हृदयमण्डनं हृद-
यस्थलविभूपणप्रायम् । कमात्किमिव । रमाकरात समुद्रात् राखनेथ रममिव माणि.
क्यमिव । उपमालंकारः॥ १४ ॥
उक्तय इत्यादि । अत्रास्मिन् काव्ये यस्य पुरुषस्य कौतुकं विनोदो वर्तते तस्य
पुरुषस्य उक्तयः काव्यकरणे नवीनार्थोद्भावना भवन्ति । कथंभूताः उक्तयः । क-
विताकान्ताः नवीनकाव्यकरणे मनोहराः।तथा--अवसरोचिताः प्रस्तावयोज्याः सूक्तयः
सुभाषितानि भवन्ति । तथा-सर्वशास्रान्ता अवसानपर्यन्ताः सर्वशास्त्रसंवन्धिन्य.
स्तर्कव्याकरणच्छन्दोलंकारसिद्धान्तस्यादित्यादयस्तयुकयो विचारणीयाश्च भवन्ति ।
अस्स शास्त्रस्य फलसूचनप्रायोऽतिशयालंकारः ॥ १५॥
किंचिदित्यादि । किंचिद्विवक्षितं वक्तुमिष्टं काव्यं वर्णनोदीर्णवर्ण सद्वर्णनया उ.
स्कदा वर्णा अक्षराणि यस्मिन् वाक्ये तत्तथोकम् । श्रवणसुभगं कर्णामृतप्रायं शन्ददम्ब-
रत्वात् कर्णफुसदं भवति । किंचिदपरं काव्यं वाच्योचितपरिचयं सदर्थबहुलतया
हृयमत्कारकारि भवति सतां नीतिकर भवति । अर्थबहुललात् । अलिशब्दादम्बर-
माहिते काव्ये इह अस्मिन् संसारे को विद्वान् भन्नारयेत् कोपं कुर्यात् । अपि तु न
कधिदित्यर्थः । कोधात् असूयेत् कोपं कुर्यात् । शब्दाडम्बरकाव्यकोषः कर्तुं न युज्यते ।
मितु विशेपमाह-तिन] उर्फ काव्यं युकं तत् काव्य खस्स चान्यस सकलविषय इह
अस्मिन् संसारे व्युत्पत्य सादयेत् । अवाप्याक्षेपालंकारः ॥ १६॥

·६
काव्यमाला।
.
आजन्मसमभ्यस्ताच्छुप्काचर्कात्तृणादिव ममास्याः ।
मतिमुरभेरमवदिदं सूतिपयः सुकृतिनां पुण्यैः ॥ १७ ॥
वाच एव विशिष्टानामनन्यसमवृत्तयः ।
स्वस्यातिशायिनं हेतुमाहुः कान्ता लता इव ॥ १८॥
वागर्थः कविसामर्थ्य वयं तत्र द्वयं समम् ।
सर्वेषामेव वक्तृणां तृतीयं भिनशक्तिकम् ॥ १९ ॥
लोको युक्तिः कलाश्छन्दोऽलंकाराः समयागमाः।
सर्वसाधारणाः सविस्तीर्धमार्ग इव स्मृताः ॥२०॥

·१ आधासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अर्थो नाभिमतं शब्द न शब्दोऽर्थ विगाहते। खीवृन्दमिव मन्दस्य दुनोति कविता मनः ॥२१॥ दुर्जनानां विनोदाय वुधानां मतिजन्मने । मध्यस्थानां न मौनाय मन्ये काव्यमिदं भवेत् ॥ २२ ॥ सुकविकथामाधुर्यप्रवन्धसेवातिवृद्धजाव्यानाम् । पिचुमन्दकन्दलीष्विव भवतु रुचिमद्विधोक्तिपु बुधानाम् ॥ २३ ॥ न गद्यं पद्यमिति वा सतां कुर्वीत गौरवम् । किंतु किंचित्वसंवेद्यमन्यत्सुखमिय स्त्रियाः ॥ २४ ॥ तथा व्याकरणादिशास्त्रं जैनेन्द्रादिक सर्वैरपि पठ्यते, न तन दोपः कोऽप्यस्ति । उपमालंकारः॥२०॥ अर्थ इत्यादि । कविता कवीन्द्रलं मन्दस्य जदस्य कवेर्मनो दुनोति । अर्थोऽभि- मतं न शब्दम् , शब्दोऽर्थे न विगाहते प्रवेश न करोति । मन्दस्य नपुंसकस्य नोरन्दमिव । यथा स्त्रीचन्दं भोक्तुं न शक्नोति तथा च अनुभवितुं न शक्रोति । उभयशक्तिरहितलात् । उपमालंकारः ॥ २१॥ दुर्जनानामित्यादि । अहं एवं मन्ये । कथमिति चेत् । इदं काव्यं इदं प्रत्यक्षी- भूतं यशसिलिकनाम काव्यं दुर्जनानां मिथ्यादृष्टीनां विनोदाय कौतुकोत्पादनाय भवेत् भविष्यति । मध्यस्थानां मिथधर्माणां मौनाय न भविष्यति । तेऽपीदं पठिष्यन्ति इत्यर्थः । अतिशयालंकारः ॥ २२ ॥ सुकवीत्यादि । मद्विधोक्तिषु अहं सोमदेवसूरिः आचार्यः विधः प्रकारो येषां ते मद्विधाः मद्विधानामुरूयः शास्राणि मद्विधोक्तयस्वासु । वुधानां विद्वजनानां रुचिर- मिलापः । श्रद्धेति यावत् । भवतु संजायताम् । कथंभूतानां बुधानाम् । मुकविकथामाधु- यंप्रपन्धसेवातिद्धजायानाम् शोभनाः कवयः व्यासभीहर्षमाघकालिदासादयस्तेषां कथाः शाखाणि तम योऽसी माधुर्यप्रवन्धः कर्णामृतमायरनना तस्याः सेवा आखादनं तया अति वृद्धं अतिप्रकर्षमागतं जाज्यं जडलं येषां ते तथोक्तास्तेपाम् । मद्विधोक्तिपु काखि- या पिचुमन्दकन्दलीप्विव निम्यतरुपालवेप्टिव । यया मधुरमाखादयन् पुमान् फण्टे जांध्यवान् भवति, तद्विनाशार्थ निम्यपमाणि कटुकान्यपि भक्षयति, तद्भक्षणे तस्य कण्ठ- जडता विनश्यति, तथेदं यशस्तिलककाव्यम् अधीयानाना मूरील विनश्यति इति भावः । उपमारंवारः ॥ २३ ॥ नगद्यमित्यादि । इदं काव्यं गमिति च भणिला पद्यमिति वा भणिला सतां चिजनानां गौरवमादरं न कुर्वन्ति । किंतु कि तहिं भणिना गौरवं कुर्वन्ति इत्याह । अस्मिन् काव्ये किचित् पूर्व अनिर्वचनीयं अन्यत् अपर मुसं परमानन्दलक्षणं वर्तते ।

·काव्यमाला।
त एव कवयो लोके येषां वचनगोचरः।
सपूर्वोऽपूर्यतामर्थो यात्यपूर्वः सपूर्वताम् ।। २५ ।।
ता एव सुकवेर्वाचस्तिरश्चामपि याः श्रुताः ।
भवन्त्यानन्दनिप्यन्दामन्दरोमाञ्चहेतवः ॥ २६ ॥
न चैकान्तेन वक्रोक्तिः खभावाख्यानमेव वा।
बुधानां प्रीतये किं तु द्वयं कान्ताजनेप्टिव ॥ २७ ॥
अबुधेऽप्युक्तियुक्तिझे फपीनामुत्सवो महान् ।
गुणाः किं न सुवर्णस्य व्यज्यन्ते निकपोपले ॥ २८ ॥
यभूतं मुसम् । सरीवेयं आमनेपानुभवनीयम् । त्रिया इस । यथा त्रियाः भुन्य-
मानाया यामुरा गर्य उतिगोचर पचनगोचर पपं चरणाचामनपिन्याससंजात मुरां न
भवति, किं नु अन्यत् ससंवेयं सप्तमधातुक्षरणं पुरा भवति । उपमालंकारः ॥२४॥
तपयत्यादि । शेये संसारे त एव पुरयाः क्ययः पश्यन्ते । येषां पुराणों
यचनगोचरः सपूर्व- सर्यलोकप्ररितार्थ: अपूर्वतो याति प्रामोति । अपूर्षः अर्थः अप्र.
शिश: अर्थ, रापूर्वतो याति अनुभूतानिय चमरपरोति । अतिसयालयारः ॥१५॥
ता पयेति । ता एव पुरवेयांचो भवन्ति याः थुता भारणिताः गत्य: लिरधा.
मपि पानामपि आसतो तावन्मनुष्या] थानन्दनिप्यन्दामन्दरोमायसियो भवन्ति ।
आनन्दः परमानन्दराक्ष साग्यं तम्प नियन्द शरणम् भानन्दनिष्पादधामन्दो नि.
विडोयोऽमी रोमागे रोमहर्पणं भानन्दगिम्पदामन्दरोमाणी तयोंतवः धारणानि भ.
यन्ति । अधियालंकार. ॥१॥

·१ आधास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अवक्तापि खयं लोकः कामं काव्यपरीक्षकः । रसपाफानभिज्ञोऽपि भोक्ता वेत्ति न किं रसम् ॥ ३९ ॥ वृथा वक्तुः श्रमः सर्वो निर्विचारे नरेश्वरे । प्राज्यमोज्यविधिः कः स्यात्तृणखादिनि दैहिनि ॥ ३० ॥ यः पार्थिवत्वसामान्यान्माणिक्याश्मसमागमः । पार्थिवः पार्थिवो नूनं वृथा तत्र कवेः श्रमः ।। ३१ ॥ अजनावद्रोिऽगण्याः प्रायेणान्यपरिग्रहात् । स्वयं विचारान्यो हि प्रसिध्या रज्यते जनः ॥ ३२ ॥ यः स्वयं कवते नैव यश्चोक्तो मूढधीधरः। मरणादपि दुःखाय काव्यकीर्तिस्तयोः पुरः ।। ३३ ।। अवतापीत्यादि । लोकः सयं अवसापि अकविरपि काग यथेष्टं काव्यपरी- क्षको भवति काव्यगुणदोपहायकः स्यात् । अमुमेवार्थ आक्षेपेण दयति-रसपाकान- भिज्ञोऽपि शर्करापाफस्स अविज्ञायकोऽपि भोका आसादयः पुमान् रिसं न येति । अपितु येत्येव । अयमुक्तिनामा आक्षेपालंकारः ॥ २९ ॥ पृयेत्यादि । निर्विचारे नरेश्वरे विचाररहिवे रामनि पक्तः कवेः सर्वोऽपि परिश्रमः • If पुनः स्तोकोऽप्यायासः] पृथा निरर्थको निष्फलो भवति । तृणखादिनि पासवर्विणि देहिनि पशी प्राज्यभोज्यविधिः प्रचुरपृतमोजनविधानं यः स्यात् । अपि तु न कश्चिदपि स्मादित्वपः । अयमप्याक्षेप एप ॥ ३०॥ यस्यादि । यः पार्थिवो नरेन्द्रः पापिलस्य सामान्यात् मानिश्यामसमागमो भपति ननु माविशेषरहितभावात् । न पार्थिये राजनि कः कवीन्द्रस सर्वोऽपि धमः काव्यरचनाप्रयासो या फल्गुभवति अन्तर्गद् स्यात् । रूपकालंकारः॥३१॥ अहनापदिस्यादि । गिरो पापः प्रायेण यहुल्तया अन्यपरिप्रदाय विद्मनस्वी. कारागण्या माननीया भवन्ति एतत् शानं एते विद्वांसः पठन्ति, दं पापं पिशिर्ष भपौति काव्य मानयोन्त । यत् । भानावर । एपानी अनेन राक्षा परिगृहीता पतते सदि एषा बी भतीय सचिरा गरिष्यतीति मन्यते । अमुमेपार्यान्तरन्यासेन श्यति-हि यम्मात् धारणात् जनो सोरः सयं आत्मना पिचारमन्योऽपि निर्विवको- अपि प्रतिमा ता रयते राग फरोधि । अपान्तरन्यासाकारः ॥ ३२॥ पत्यादि । यः पुमान् सयं आत्मना व उपठेन मवीनं कायं करोति, पय धमान उपी परपीपगने मृदभांश्वरः पास्यानरता न भास, अयोध्योः पुस्पयोः 뽐 २ ·१० काव्यमाग। अन्त सार भवेद्र बहि काच च सुन्दरम् । यमा तभा क कायमकवेध विभाध्यताम् ॥३४॥ नि सारस पदार्यस प्रायेणाडम्बरो महान् । नहि सणे ध्वनिसाहकसे यादरमजायते ॥ ३५॥ काव्यकथाम त एव हि फर्तव्या साक्षिण समसमा । गुणगणमन्तर्निदपति दोपमल ये पहिय कुर्वन्ति ॥ ३६ ॥ आत्मस्थितेच विचारणीय न जातु जात्यन्तरसमयेण । दुर्वर्णनिर्वर्णविधौ बुधाना सुवर्णपर्पस मुधानुपन्ध ॥ २७ ॥ पुर अञ कामीति कामन मरणारिदु साम भी सीमितं स्यात् । जासतकार ॥३॥ अन्त सारमित्यादि । यथा रस अन्त गाई भवेन्, काय च पहिगंधे Tat मनोहर भवन, तपायपासाय परे गुरुपेरकच पये पाय रिमायाम्। विचार्य सामावर । उपमासदार ॥३॥ नि सारस्पत्यादि । निरस्य तस्य पदार्थ पान प्रायेण पाया महान TRA NITIAL भाटोप प्रायवे उपपये । स्थन पन र तातो प्यनि रामोन प्राय नोरात, सार पनि पसे विनायते उपरसे। हिमपि वापर ॥३५॥ पायपालित्यादि । यामागु diren पा गाक्षिण भुव परांज्या परीने सासमा भन्नि मदापय मन्ति । Arif yाम् भोदार रिसरमा अम ये मिति घP, ये सामोशेष समीक्षा निकायम् । परनिति।

·१आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् ।
गुणेषु ये दोषमनीषयान्धा दोषान्गुणीकर्तुमथेशते वा ।
श्रोतुं कवीनां वचन न तेहाः सरखतीद्रोहिषु कोऽधिकारः ।। ३८ ॥
अयं कपिप कविः किमत्र हेतुप्रयुक्तिः कृतिभिर्विधेया।
श्रोत्रं मनश्चात्र यतः समर्थ वागर्थयो रूपनिरूपणाय ॥ ३९ ॥
कवितायै नमस्तस्यै यद्सोल्लासिताशयाः ।
कुर्वन्ति कवयः कीर्तिलतां लोकान्तसंश्रयाम् ॥ ४०॥
निद्रा विदूरयसि शास्त्ररसं रुणत्सि
सर्वेन्द्रियार्थमसमर्थविधि विधत्से ।
चेतश्च विनमयसे कविते पिशाचि
लोकस्तथापि सुकृती त्वदनुग्रहेण ॥ ४१॥
गुणेग्वित्यादि । गुणेषु औदार्यसमताकान्त्यादिषु ये पुरुषाः दोषमनीपया ख.
ण्डितादिदीपयुध्या अन्याः निविवेकिनो भवन्ति, अथवा दोपान खण्डितव्यस्तसंपन्या-
दिदोपान् गुणीकर्तुं इंशते भगुणान् गुणीकर्तुं समर्था भवन्ति, ते पुरुषाः कवीनां सु.
कवीनां वचनं वाक्यं श्रोतुमाकर्णितुमही योग्या न भवन्ति । युक्तोऽयमर्थः । सरखती-
द्रोहिपु सरखती द्रुह्यन्ति ते सरखतीदोहिणतेषु । भारतीमजकेष्वित्यर्थः । कोऽधि-
कारः । श्रोतुं न कश्चिदधिकारो नियोग इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः ॥ ३८॥
अयमित्यादि । अयं कवि: सत्कविर्भवति । एष प्रलक्षीभूतः कविर्न भवति ।
कृतिभिर्विद्भिः अन्न अस्मिन् काव्यशाने हेतुप्रयुक्तिहेतुप्रयोगो विचारो विधेया किम् ।
अपि तु न विधेयेत्यर्थः । यतः यस्मात् कारणात् वागर्थयोः रूपनिरूपणाय खरूपवि.
ज्ञानाय श्रोत्रं श्रुतिर्मनश्चितं च समर्थ वर्तते । यथासंख्यालंकारः ॥३॥
कवितायै इत्यादि । तसै जगप्रसिद्धायै कवितायै नमः नमस्कारो भवतु । तस्यै
कस्। यसोल्लासिताशयाः कवयः यस्याः कविताया रसोऽनुरागः यसः यद्रसेन उल्लासितो
दि प्रापितः आशयश्चित येषां तथोक्ताः यदनुरागवर्धितचित्ताः कवयः विद्वांसः कीर्तिलतां
कीर्तिरेव लता वल्ली स्वगादिफलदायिका कीर्तिलता तो कीर्तिलतां लोकान्तसंश्रयो त्रैलो.
क्यपर्यन्तव्यापिनी कुर्वन्ति विदधति । अतिशयवद्रूपकालंकारखा संकरोपमालंकारः ४०
निद्रामित्यादि । हे कविते हे पिशाचि हे व्यन्तरि, तं निद्रा विदूरपति स्वप्न
विनाशयति । शानरस रुगति प्रतिबन्धिका भवति। सर्वेन्दिया स्पर्शनरसनप्राणना:-
श्रोत्राणामिन्द्रियाणामर्थ परिसरूपगन्धशन्दादिकं असमर्थ विधि निर्वलविधान विधत्से
करोपि । तथा चेतय मनो विनमयसे भ्रान्तिमुत्पादयति । एतावद्दोपवती भवती खं
वर्तसे । तथापि लोकः त्वदनुप्रहेण त्वत्प्रसादेन सुकृती पुण्यवान् भवतीति । विषमा.
लंकारो निद्रावतिर्वा ॥४१॥

·१२ काव्यमाला। कृतमतिविस्तरेण । अस्ति खल्विहैव सकलाश्चर्यैकपात्रे भरतक्षेने चतुर्वर्गमार्गणोपकरण- प्रसूतः समस्तप्रशस्तमहीवलयालंकरणमूतः सुरलोकमनोरथाविधेयो यौधेयो नाम धाम संपदो जनपदः । यत्र महानृपतय इव गोमण्डलवन्तः, चक्रवर्तिश्रिय इव महिपीसमा- कुलाः, भरतप्रयोगा इव सगन्धर्वाः, सुगतागमा इवाविकल्पप्रधानाः का- कृतमतिविस्तरणेत्यादि । अतिविस्तरेण कृतं पूर्ण अतिवर्णनयालम् ॥ खल निश्चयेन इहैव भरतक्षेत्रे जम्बूद्वीपसंबन्धिनि भरतक्षेत्रे । न तु धातकीख. ण्डपुष्करार्धयन्धिनि । यौधेयो नाम जनपदोऽस्ति विद्यते । कथंभूते भरतक्षेने। सकलाश्चर्येकपाने यथोकविशेषणविशिष्टे सकलानि समप्राणि आयर्याणि केवलज्ञानो. पत्यादिकुतूहलानि तेपा एकमद्वितीयं पानं तत् तथोकम् तसिन् । कथंभूतो यौ. घेयो नाम देशः । चतुर्वर्गमार्गणोपकरणप्रसूतः चलारथ ते वर्गाश्च धर्मार्थकाममोक्षलक्ष. णास्तेषां मार्गणोपकरणानि जिनप्रासादजिनप्रतिमादीनि तेषां प्रसूतं उत्पत्तिर्यन स तपो- का। अपर कयंभूतो यौधेयो नाम देशः । समस्तप्रशस्तमहीवलयालंकरणभूतः समस्तानि परिपूर्णानि प्रशस्तानि प्रशंसनीयानि महीवलयानि पृथ्वीमण्डलानि तेषां अलंकरणभूतः आभरणसदृशः । अपरं कथंभूतो यौधेयः । यथोक्तविशेषणविशिष्टः सुरलोकमनो- रयाविधेयः सुरलोकस्य खर्गस्य मनोरथाः अभिलापाः अविधेयाः अकर्तव्या यस्मिन् देशे च तथोक्तः । भूयः कथंभूतोऽपि यौधेयः । संपदो धाम लक्ष्म्याः मन्दिरम् ॥ या यस्मिन् यौधेयदेशे प्रामाः सन्तीति क्रियाकारकसंवन्धः । कथंभूताः प्रामाः। गोमण्डलवस्तः गावः सुरभयो मण्डलाः शुनकासे विद्यन्ते येपु प्रामेषु ते गोमण्डल- घन्तः। क इव । महानृपतय इव महामण्डलेश्वरा इव । यथा महानृपतयो गोमण्डल. पन्तः पृथ्वीयलयसंयुका भवन्ति । पुनः कथंभूता प्रामाः । महिपीसमाकुला महि- धीभिर्गरीभिः समाकुलाः संयुक्ताः । का इव । चक्रवर्तिप्रिय इस सार्वभीमलक्ष्म्य इव । यथा चक्रवर्तिश्रियो महिषासमाकुलाः पट्टमहादेवीभिः समाकुलाः सहिता मपन्ति । पुनः कथंभूता प्रामाः । सगन्धर्वा अश्वसंयुक्ताः । क इव । भरतप्रयोगा इव संगीवशास्त्राणीव । यथा भरतप्रयोगा: सगन्धर्वा गन्धः सहिता भवन्ति । पुनः कथं. भूता प्रामाः । अधिकरपप्रधानाः अवीनां कल्पाः समूहाः प्रधाना मुख्या येषु प्रामेषु तेऽविकल्पप्रधानाः । क इव । सुगतापमा इव धौद्धशास्त्राणीच । यया सुगतागमाः अवि. कल्पमानसर्गपुण्यपापप्रकृतयध भवन्ति । तथा च वक्ष्यति–नाहं नैव परो न कर्म- भिरिह प्रायेण बन्धः क्वचिदोका प्रेत्य न तत्फलस्य च घदेदित्यं स पोझो यदि । करमादेषत्तपःसमुद्यतमनाचैत्यादिकं वन्दते किं वा तत्र तपोऽखि केवलमसी धूडो ·" . १ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १३ मिनीनितम्बा इव करभोरवः, श्रुतय इवाजसंजनितविस्ताराः, श्रमणा इव जातरूपधारिणः, वृहस्पतिनीतय इवादेवमातृकाः, भागवता इव प्रतिपन्न- कृष्णभूमयः, सांख्या इव समाश्रितप्रकृतयः, हरमौलय इव सुलभजला:, संकर्षणरणकेलय इव हलबहुलाः, ब्रह्मवादा इव प्रपञ्चितारामाः, महायो- गिन इव क्षेत्रज्ञप्रतिष्ठाः, सलिलनिधय इव विद्रुमच्छन्नोपशल्याः, स्वर्गव- यश्चितः॥' पुनः कथंभूता प्रामा। करभोरवः करभैरुष्ट्रः उरवो गरिष्ठाः । क इव। कामिनी. नितम्या इच । यया कामिनीनां नितम्याः कटिपश्चाद्भागाः करभोरवः करमस्येव उष्ट्रस्येव उरवः सक्थोनि येषां नितम्बानां ते करभोरवः । पुनः कथंभूता प्रामाः। अंजसंज- नितविस्ताराः अजैश्छागेः संजनितः सम्यक् प्रणीतो विस्तारो येषु ते अजसंजनित- विस्ताराः। का इव । श्रुतय इव । यथा श्रुतयो वेदाः अजेन ब्रह्मणा संजनितविस्तारा भवन्ति । अपरं कथंभूताः प्रामाः । जातरूपधारिणः सुवर्णधारिणः । क हन । श्रम- णा इव । यथा श्रमणाः जातरूपधारिणो भवन्ति । पुनः कथंभूताः प्रामाः । अदेव- मातृकाः नदीजलनिष्पग्रसस्योपजीविनः । का इव । वृहस्पतिनीतय इन । यथा वृहस्पतिनीतयश्चार्वाकशास्त्राणि देवं सर्वज्ञादिविशेपं न मन्यन्ते । पुनः कथंभूता प्रामाः । प्रतिपन्नकृष्णभूमयः प्रतिपन्ना अजीकृता कृष्णा श्यामवर्णा क्षेत्रभूमिहलोपजीवैर्येषु ते तथोक्ताः । क इव । भागवता इव वैष्णवा इव । यथा भागवता: कृष्णभूमि द्वारव. तीक्षेत्र पग्मासं सेवन्ते । पुनः कयंभूता नामाः । समाभितप्रकृतयः समाश्रिता अशी. कृता प्रकृतिः अष्टादशभेदभिन्ना हलजीविकादिका प्रकृतिः प्रजा यैस्ते तथोकाः । क इव | साल्या इव । यथा सांख्याः समाधितप्रकृतयो भवन्ति समाश्रिता प्रधानापर- नामा पहुधातापरनामा चतुर्विशतिभेदभिन्ना सत्यरजस्तमोप्रकृतिका ज्ञानवती च. तुर्विशतिभेदभिमा यैस्ते । पुनः कथंभूता प्रामाः । मुलमजलाः सुलभानि जलानि उदकानि येषु ते तथोकाः । क इव । हरमौलय इव श्रीमहादेवमुकुटानीव । यषा हर- मौलयः सुलभगडा जडयन्तो भवन्ति । इलयोरक्यम् । अथवा हरमौलयो गङ्गाधरवात् सुलभजलाः । उर्फ च-खीपु धन्यात्र गरेव परभोगोपगा प्रिया । रत्नमालेव सोलासं भियते मूभि शंभुना ॥' पुनः कथंभूता प्रामाः । हलबहुलाः हलैमिनबहुलाः हलबहुला। क इव । संकर्षणरणकेलय इव । यथा सकर्षणरणकेलयः संकर्षणस्य बलमद्रस्य रणकेलयः संप्रामक्रीडाः हलपहुलाः सीरबहुलाः भवन्ति । उभयपक्षेपि वा हलबहुलाः । पुनः कथंभूता प्रामाः। प्रपचितारामाः प्रपचिताः विस्तार नीता आरामा उपवनानि येषु वे तयोकाः । क इव । ब्रह्मवादा इव । यथा ब्रह्मयादा वेदान्तवादाः प्राधितो विस्वारं नीत आरामो विद्या येषु ब्रह्मवादेषु ते प्रपञ्चितारामाः । पुनः कथंभूता प्रामाः । क्षेत्राप्रतिष्टाः क्षेत्रज्ञानां इलाजीवाना प्रतिष्टा शोभा येषु ते सथोकाः । क इव । महा- योगिन इव । यया महायोगिनो गौतमखामिप्रभृतयः क्षेनशप्रतिष्टाः भवन्ति आत्मनि तटीना भवन्ति । पुनः कयंभूता प्रामाः । विद्यमच्छनोपशल्या: विविधभर्विभिः पक्षि- ।

·. १४ काव्यमाग। सतय इवातिथिप्रार्थनमनोरथाः, गगनमार्गा इव नक्षत्रद्विजराजिनः, कल- कुचकुम्भा इव भर्तृकरसंवाघसहाः, मुरेश्वरसेना इव साम्यनुरकाः, सौराज्यदिवसा इव निष्कण्टकमहीभागाः, वियदापगाप्रवाहा इव विगतो. पलसीमानः, सकलजगनिर्माणप्रदेशा इव सर्वजीविनः, सुहृद इव च परस्परप्रेमामिजात्याः कुकुटसंपात्याः सन्ति ग्रामाः। भिर्वा उपलक्षितानि माणि तैनानि आच्छादितानि उपरास्यानि प्रामान्तिका येषु ते तथोचाक इव । सलिलनिधय इव समुदा इव । यथा सलिलनिधयो विद्रुमः प्रवा- लैंदरनोपशव्या भवन्ति । पुनः कथंभूता प्रामाः । अतिषिप्रार्थनमनोरयाः अतिथीनां मुनीना प्रापूर्णानां वा प्रार्थने याचने मनोरथा अभिलाषाः येषां ते सथोकाः ।का इव । स्वर्गवसतय इव । यया खर्गवसतयः सर्गभवनानि अविधिप्रार्थनमनौरयाः कुशनन्दना- भ्यनमनोरथाः भवन्ति । पुनः थंभूता प्रामाः । नक्षत्रद्विजराजिनः क्षत्राय राजपुत्रा द्विजाय प्राक्षणाः तैर्न राजन्ते शोभन्ये इलेवशीला नक्षप्रद्विजराजिनः । क इष । गगन- मागी इव । यया आकारामार्गाः ननरथिनीप्रभृतिभिदिनेश्व पक्षिमिव राजन्त इत्येवं. शीलाः । पुनः कथंभूताः प्रामाः । भर्तृकरण्याचसहाः मनरेन्द्रस्य परस्य भागधेयस्य संपा, पीडा सहन्ते मकरसंवाधराहाः । क छ । कलाकुचाम्भा इव । यथा कल. प्राणां कमनीयकामिनीना कुचकुम्भाः पनकलशाः भररसंगावसहाः पत्युः पापिसं. मर्दक्षमाः भवन्ति । पुनः कथंभूता मामाः । साम्पनुरका खामिनि पालफे राति अनुरका अनुरागिणः प्रीतिमन्तः । का इव । मुरेभरसेना इव । यथा मुरेश्वरसेना इन्दप टकानि खाम्पनुराः तारकमारणार्थ कार्तिकेयानुरणाः भवन्ति । पुनः शंभूता प्रामाः । निष्कण्टकमहीभागाः निष्कण्टकाः बदरसदिरकिरीरहिता महीमागा भूमि- प्रदेशाः येषां ते तपोकाः । क इव । सौराविण इय । यमागेराम्यारिवाः सोभना नरेन्द्र युधराज्यादिना निकटकभूमीभागाः शत्रुाहितभूमिप्रदेश भवन्ति । पुनः कथंभूता प्रमाः । विगतोपलगोमानः पापापरहितसीमानः । क इव । वियदापमान थाहा प । यथा मियदापगाप्रवाहा गहानदीप्रवाहाः पिहिमसारसचक्यानादिमिर्गताः HIT उपलाना गण्डौलाना सीमानो येषु ते विगतोपलसीमान ! पुनः वयंभूना प्रामाः । सर्वाधिनः सबै रामतापरापारिमियन्ते उपजीन्यन्ते सर्वजीविनः । छ । सक. निर्माणप्रदेशा इव । यथा सुभतजगनिमांप्रदेशाः राइलस्य समस्वस्य जगतोयो- मप्यो निर्माणप्रदेश निष्पादनप्रदेशाः रात्रीविनमार्गविकमानिवर्गसहिता भवन्ति । WHAT प्रामाः । परस्परभेमाभिनालाः परस्परमन्योन्य प्रेम्णा मेहेन भभिजाया मनोहरा सामुदपया सहयोऽभीष्टवर्गाः परस्परं प्रेमवन्तो भदन्ति । पहार जगमुखमा पर यमुनाः । इटालाः पुटेशानघूनः उगीय सम्मक प्राप्यन्ते । पालाः सन्ति मामाः । टेप उपमागमुचयपालंकारः ॥

·. १ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १५ अपि च विकचकोत्पलस्पर्धितरलेक्षणाः केलितालफणत्कनकमयकङ्कणाः सरसनखराजिविच्छुरितमुनमण्डलाः काश्चिकोल्लासवशदर्शितोरुस्थलाः खैर- संजल्पनस्मेरबिम्बाधराः कर्णकण्डूमिपोद्वलितकक्षान्तराः पृथुनितम्बवंश- स्खलालटहगतिविक्रमाः सहजशृङ्गाररसभरितमुखविनमाः पीनकुर्चकुम्भ- अपि च विकचकर्णोत्पलस्पर्धितरलेक्षणा इत्यादि। यत्र यस्मिन् यो- घेयदेशे शालिवप्रेषु शालिक्षेत्रेषु यान्यो गच्छन्त्यः गोपिकाः गोपागनाः हलाजी- वमार्याः पान्यसार्थेषु पथिकसमूहेषु क्षणं मुहूर्तमेकं नयनोत्सवं नेत्रानन्दं कुर्वते सृजन्ति । पुनः पश्चाचिर दीर्घकालमामरणपर्यन्तं तापं विप्रलम्भसंभवसंतापमु. पाचिन्वते पुष्टिं नयन्तीति क्रियाकारकसंवन्धः । कथंभूता गोपिकाः । विकचकर्णो: . स्पलस्पर्धितरलेक्षणाः विकवानि विकसितानि उत्फुल्लानि यानि कर्गोत्पलानि कर्ण- मण्डलकुवलयानि तेः सह स्पर्धन्ते उपमां धरन्तीत्येवंशीलानि तरलानि चप- लानि कर्णान्तविश्रान्तानि च तानि ईक्षणानि लोचनानि यासां गोपिकानां तास्तथोकाः। अपरं कथंभूताः गोपिकाः । केलितालवणत्कनकमयकङ्कणाः केल्या क्रीडया योऽसौ ताल: परस्परकरताडनं तेन क्वणन्ति शब्दं कुर्वन्ति यानि कनकमयानि सुवर्णघटितानि कङ्कणानि करवलयानि यास तात्रयोकाः। पुनः कथंभूताः गोपिकाः । सररानसरा- जिविच्छुरितभुजमण्डलाः सरसाः सान्द्राः प्रियदत्ताः याः नसराजयो नखक्षतश्रेणय- स्वाभिर्विच्छुरितानि मण्डितानि भुजमण्डलानि वा वल्लीप्रदेशा यासा तास्तथोकाः । अपरं कथंभूता गोपिकाः । काचिकोल्लासवशदर्शितोरस्थलाः काधिकाः कटिमेखलास्त्रा. सामुल्लासवशेन उन्नयनकरणात् दर्शितानि प्रकटीकृतानि उर:स्थलानि वक्षःस्थलप्रदेशा याभिस्खास्तथोक्ताः । भूयोऽपि कथंभूता गोपिकाः । खैरसंजानसेरविम्वाधराः, सैर संजल्पनेन यथेष्टं परस्परसंभाषणेन मेरा ईपद्धाससहिता विम्याधराः पक्वतुण्डिके- रीफलाकारा अधरा दन्तच्छन्दा यासां तास्तथोक्ताः। पुनश्च किंविशिष्टा गोपिकाः। कर्णकण्डूमिपोद्वलितकक्षान्तराः कर्णकण्डूमिषेण नवसर्जनचलेन उद्वलितानि दर्शि- तानि कक्षान्तराणि राहुमूलानि याभिस्वास्खयोकाः । पुनरपि हिविशिष्टा गोपिकाः । पृथुनितम्बक्शस्सलल्लरहगतिविक्रमाः पृथवो विस्तीर्णा ये नितम्वाः कटिपश्चादागा- खदशेन स्खलन्तः प्रस्खलन्तः प्रस्खलनं कुर्वन्तो लटहगतिविक्रमाः ललितगम- नपादक्षेपाः यासां तास्तयोकाः । भूयोऽपि किंविशिष्टा गोपिकाः । सहजशकार- सभरितमुखविभ्रमाः सहजः खाभाविको योऽसौ शाररसः तेन भरिताः पुष्टिं नीता मुसविनमाः वक्रकमलहावा यासा तास्तयोकाः । पुनरपि किंविशेषणविशिया गोपिकाः । पीनकुचकुम्मदपत्रुटत्कञ्चकाः पीना नातिस्थूला नातिशा नाविदीर्धा ·काव्यमाला दर्पत्रुटत्कञ्चकाः शालिवप्रेषु यान्त्यः क्षणं गोपिकाः पान्थसार्थेषु नयनो- त्सवं कुर्वते यत्र तापं पुनश्चिरमुपाचिन्वते । स यौधेय इति ख्यातो देशः क्षेत्रेऽस्ति मारते । देवश्रीस्पर्धया वर्गः सष्ट्रा सृष्ट इवापरः॥ ४२ ॥ वपत्रक्षेत्रसंजातसस्यसंपतिबन्धुराः। चिन्तामणिसमारम्भाः सन्ति यत्र वसुंधराः ॥ १३ ॥ लवने यत्र नोप्तस्य लूनस्य न विगाहने । विगाढस्स च धान्यस्य नालं संग्रहणे प्रजाः ॥ १४ ॥ दानेन वित्तानि धनेन यौवनं यशोभिरायूंपि गृहाणि चार्थिभिः । भजन्ति सांकर्यमिमानि देहिनां न यत्र वर्णाश्रमधर्मवृषयः ॥ १५॥ नातिहस्सा बर्तलाकारा मिलिता ये कुचकुम्भाः खनकलशास्तेषा दर्पण नन्नामैन घटन्ति शतसण्डीभवन्ति पशुवानि कूर्पासका यासा तारखधोकाः । शाररसप्रधानो विप्रल- म्भसंदर्शितो जात्यलकारः॥ स इत्यादि । जगप्रसिद्धो यौधेय इति नाना ख्यातः प्रसिद्धो देशो भारते क्षेत्रे भरतक्षेने अस्ति विद्यते । कथंभूतो देशः । उत्प्रेक्षते-देवधीरपर्धया इन्द्रलक्ष्म्या इर्श्यया या स्रष्ट्रा प्रणा अपरो द्वितीयः खर्गो देवलोकाः सृष्टो निर्मित इव । उत्प्रेक्षालंकारः॥४२॥ चपनेत्यादि । यत्र यस्मिन् यौधेयदेशे वसुंधराः भूमयः सन्ति विद्यन्ते । कथा भूताः वसुधराः । पपत्रक्षेत्रसंगातसस्यसंपत्तिपन्धराः उप्यन्ते अपमाणि ननु सिलभूः शानि रोटने रहितानि यानि क्षेत्राणि सस्याधिकरणानि वेषु सजाता उसमा या सस्पसपत्तिः कणसंपत् तया बन्धुराः मनोहरा यासास्तथोक्का । पुनः कथंभूता यसु. धराः । चिन्तामणिसमारम्भाः चिन्तामणिभिः समः सदशचिन्तितफलदायित्नात् आ. रम्भो यासा तानयोकाः । उपमालेकारः॥३॥ लपन इत्यादि । यत्र यस्मिन् यौधेयदेशे प्रजा लोकाः उतस्य पापितस्य धा. न्यस्य सस्सस्य लवने छेदने न भले न समो भवन्ति । सूनस्य छेदितस्य धान्यस्य विगाहने मर्दने न अलं न समर्था भवन्ति । विगाढस च मर्दितस्य धान्यस्य च संग्रहणे खीकरणे न भलं समा न भवन्ति । दीपकालंकारः ॥४॥ दानेनेत्यादि । यत्र यस्मिन् यौधेयदेशे देहिनां प्रागिना इमानि प्रत्यक्षीभूत तानि वस्तूनि सोक्य मिभता मन्ति सेवन्ते। इमानि कानि । वित्तानि धनानि दानेन विभागनेन सकिय भजन्ति । धनेन वित्तेन यौवनं तारयं सांकय भाति । भर्य- ·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तत्र तद्विलासिनीविलासलालसमानसानाममरकुमारकाणामनालम्बे नभ- स्ववतरणमार्गचिहोचितरुचिभिः, उपहसितशिशिरगिरिहराचलशिखरैः, अ- रनितटनिविष्टविकटसटोत्कटकरटिरिपुसमीपसंचारचकितचन्द्रमृगविलोच- नरुचिविकचकुवलयोपहारिभिः, अरुणस्थतुरगचरणाक्षुण्णक्षणमात्र विश्रमैः, अम्बरचरचमूविमानगतिवक्रिमविधायिभिः, अनवरतविहरद्विहायश्वरचक्र- , + वशाद्विभकिपरिणामः । यशोभिः पुण्यगणरायूंषि जीवितानि सांकय भजन्ति । चकांरा- गृहाणि सदनानि अधिभिः सह साकय भजन्ति । वर्णाः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशदाः, आश्रमाः ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थभिभुलक्षणाचवारः, वेषां धर्मवृत्तय आचारमत्तयः सांकर्य भजन्ति । अयमपि दीपकालंकारः ॥ ४५ ॥ तत्रेत्यादि । तत्र तस्मिन् यौधेयदेशे नैत्यालयैः उपशोभितं राजपुरं नाम न. गरं वर्तते इति क्रियाकारकसंवन्धः । कयंभूतैश्चैत्यालयः। तद्विलासिनीविलासलालसमानसा- नाममरकुमारकाणामनालम्वे नभस्यवतरणमार्गचिलोचितरुचिभिः तस्स राजपुरस्य या विलासिन्यः कमनीयकामिन्यस्तासां विलासाः कटाक्षविक्षेपलक्षणा लोचनचलनानि तेभ्यो लालसानि अत्यभिलापीणि मानसानि चित्तानि येषांते तथोक्तानाम् । स्वर्गे निश्चललोचन- त्वात् । अमरकुमारकाणां अपराणां कुमारास्तेषां अनालम्बे नभसि आधाररहिवे आकाशे अवतरणमार्गचिताय लक्षणाय उचिता योग्या रुचिदीप्तिर्येपां चैत्यालयानां वे तथोफा. स्वैलायोकैः । पुनः कथंभूतैश्चैत्यालयैः । उपहन्धितशिशिरगिरिहरानलशिखरैः उप- इसितानि उज्वलतया तिरस्कृतानि शिशिरगिरेहिमाचलस्य हराचलस्य च कैलासस्य शिसराणि कूटानि यस्तैस्तथोक्तः । पुनः कयंभूतश्चैत्यालयैः । अटनितटनिविष्टवि- फटसटोस्कटकरदिरिपुसमीपसंचारचकितचन्द्रमृगपिलोचनरुचिक्किचफुक्लयोपहारिभिः अटनीनां कटिनीनां तयनि अटनीतटानि तेषु निविष्टा उपविष्टाः प्रासादेन सह ज. टिता ये विकटसटोत्कटा प्रव्यजकन्धरा: केसरोपलक्षितप्रव्यक्ताः करटिनों गजानां रि. पवो मणिपटिता ये पञ्चाननास्तेषां समीपे संचारेण गमनेन चकितोः भीतो जीवत्सिह- शङ्कया विग्रस्तो योऽसौ चन्द्रमृगः शशाहरिणस्वस्य विलोचनवत् रुचिः शोभा येषा तानि च तानि विकचकुवलयानि विकसितोपलानि तेषां उपहारः पूजा विधवे येषां ते उपहारिणः तैः । पुनः कथंभूतैश्चैत्यालयः । अक्षणरयतुरगचरणाक्षुण्णक्षणमात्रविधमः अरुणस्य सूर्यस्य योऽसौ रथस्सस्य संयन्धिनो ये तुरगाः तुरसमास्तेषां चरणाः पादाखेपां गगनगमनश्रान्तानां अक्षुण्णः परिपूर्णः क्षणमात्रं मुहूर्तमेकं विश्रमो येषु तैस्तथोक्तः । पुनरपि कर्यभूत चैत्यालयः । अम्बरचरचमूविमानगतिवकिमविधायिभिः अम्वरच. राणां देवविद्याधराणां चमूनां सेनानां यानि विमानानि वेषां गवर्गमनस्य वकिमाणं कु. टिलत्वं विदधति कुर्वन्तीलेवंशीलास्ते विधायिनस्तैः । पुनः कयंभूतैश्वत्सालयः ।

·काव्यमाला। संक्रान्तकामिनीकपोलश्रमलेदापनोदमन्दस्यन्दपताकाञ्चलपल्लवैः, रचितापरा- धविरुद्धानाचरणानतनिलिम्पकवनीपकनिकायकृतकैतवालोकनकुतूहलि- तलजितस्मितसिद्धयुवतिभिः,अतिसविधसंचरसुरसुन्दरीफरचापलविलुप्त- केतुकाण्डचिनैः,अनेकध्वजस्तम्भस्तम्भिकोत्तम्भितमणिमुकुरमुखावलोकनके- लिकलदिवौकस्खलितरयविमानवाहनसेवाधानुवन्धिभिः, अप्रतरतचयनि- चितकाचनकलशविसरदविरलकिरणजारजनितान्तरिक्षलक्ष्मीनिवासविचि- अनवरतविहरद्विहायश्चरचक्रसंक्रान्तकामिनीकपोलश्रमखेदापनोदमन्दसन्दपताकाबल- पल्लवैः अनवरतमहर्निश विहरन्तः पर्यटन्तो ये विहायश्चरा विद्याधरास्तेषां चक्राणि समूहास्तेषु संयन्तः उत्पनो योऽसौ कामिनीनां कपोलेषु श्रमखेदः खेदसंबन्धी खेद- स्तस्थापनोदो विनाशस्तदर्थ मन्दस्सन्दा [बहुलचलना पताकाधलपल्लवा येषु तैस्त- योक्तः । पुनरपि कथंभूतधेस्यालयेः । रचितापराधविरुद्धाशनाचरणानतनिलिम्पकव. नीपकनिकायकृतकेतवावलोकनकुतूहलितलजितस्मितसिद्धयुवतिभिः रचितः प्रकत्पितो योऽसावपराधस्तेन विरुद्धाः कोपं प्राप्ता या अनाः कमनीयकामिन्यस्तासां चरणेषु चरणकमलेषु मानता नम्रीभूता ये निलिम्पका देवास्तेषां वनीपका अब्राह्मणभट्टाः । तु. निपाटका इत्यर्थः । येषां निकायः समूहस्तेन कृतं विहितं कैतवं धूर्तलं तेन यदवलो. कनं निरीक्षण वेन कुइलिताः पूर्वमाचर्य प्राप्ताः पश्चालवितानपां गताः पश्चास्मिता मनाक दसिताः सिद्धानामणिमाविशुणोपेताना देवविशेषाणां युवतयः कमनीयकामिन्यो येषु वे सिद्धयुवतयस्तैस्तयोः । पुनरपि क्यंभूतैश्चैयालयैः । अतिसविधसंचरत्सुर. मुन्दरीकरचापलविलुप्तकेतुकाण्डचिौः अतिसविधै अतिसमीपे संचरन्यो याः सुरमुन्दर्य- स्तासां यत्करचापलं तेन विलुप्तानि छेदितानि केनुकाण्डाना ध्वजस्तम्भानां चित्राण्यालेख्या. नि येषु ते तयोः । पुनः कथंभूतैश्चैत्यालयैः । अनेकवजस्तम्भसम्भिकोत्तम्भितमणि- मुकुरमुसावलोकनकेलिक्लदिवौकःस्पलितरयविमानवाहनसंवाधानुवन्धिमिः अनेका बहुला ये वजस्तम्भास्तेषां स्वम्भिकाः सम्भोपरि लघुस्तम्भास्तासूत्तम्भिता वद्धा ये मणिमुकुरा रखनादस्तेिषु मुसायलोकनस्य पबिम्वनिरीक्षणस्य या केलिः क्रीडा तया कला मनोहरा ये दिवौकसो देवास्तेषां स्खलितरयापि भमवेगानि यानि विमानवाह- नानि तेषां संवाधां कटमनुयभन्सनुकुन्तीत्येवंशीलास्ते अनुवन्धिनस्तैस्तथोकैः । पुनः कथंभूतचैत्यालयः । अमनरनवनिचितकाञ्चनकलशविसरदविरलकिरणजालज- नितान्तरिक्षलक्ष्मीनिवासविचित्रतिचयोसोः अपमानि नूतनानि यानि रमानि तेषां चयः समूहस्तेन निचिता जटिता ये काचनक्लशाः कनककुम्मास्त्रेभ्यो विसरन्ति प्रसरन्ति निर्गच्छन्ति यानि अविरलानि अविच्छिन्नानि किरणजालानि अगसमूहास्तै निता १. 'लोकनाकुलकार केलिदिवौकः' मूल..

·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । त्रसिचयोल्लोचैः, अमृतकरातपस्पर्शद्रवचन्द्रकान्तमयप्रणालोच्छलजलंजाल- कासारसिच्यमानवियद्विहारिणीविरहवैश्वानरकर्ममर्मरशरीरयष्टिभिः अहि- मघामकृष्णिसंधुक्षितदिनकृत्कान्तकिपिरिपर्यन्तस्फुरत्कृशानुकणविकासमा- नामरमुनिमध्याहदीपैः, अमलकामलासारविलसत्कलहंसश्रेणिद्विगुणदु: कूलांशुकवैजयन्तीसंततिमिः, उपरितनतलचलअचलाकिवालकभयपलायमा- नजयविजयपुरपवनाशनैः, उपान्तस्तूपनिपतत्पारापतपतपशिपुनरुक्तधूप- उत्पादिता अन्तरिक्षलक्ष्मीनिवासस्य आकाशस्य श्रीगृहस्य विचिनसिवयोलोचाः पञ्चवर्ण- वस्त्रचन्द्रोपका यैस्ते तथोकैः । पुनः कयंभूतैश्चैत्यालयैः । अमृतकरातपस्पर्शव- चन्द्रकान्तमयप्रणालोच्छलजलजालकासारसिच्यमानवियद्विहारिणीविरहवैश्वानर कर्ममर्म- रशरीरयष्टिभिः अमृतकरश्चन्द्रस्तस्यातप उद्दयोतस्तस्य स्पर्शेनोच्छोपनेन द्रवन्त- ध्योतन्तो ये चन्द्रकान्ताः शशाकान्तमणयस्वाभिनिवृत्तानि प्रणालानि जलनिर्गमद्वा- राणि वेभ्य उच्छलन्ति उत्पतन्ति यानि जलजालकानि जलसमूहास्तेषामासारो वेगव- द्वपस्तेन सिच्यमाना आप्यायमाना नियविहारिणीनां विद्याधरीणा विरहस्य विप्रलम्भस्य यत् वैश्वानरकम अग्निप्रवेशस्तेन मर्मरा अङ्गारीभूताः शरीरयष्टयोऽङ्गयष्टयो येषु चैत्या. लयेषु ते तथोकास्तैः । पुनः कथंभूतैवेत्सालयः । अहिमधामधृष्णिसंधुक्षितदिनकृस्का- न्तकिपिरिपर्यन्तस्फुरस्कृशानुकणविकास्यमानामरमुनिमध्यावदीपैः अहिमपामा श्रीसू- यस्तस्य धृष्णयः किरणास्तैः संक्षितः प्रज्वलितो यो दिनकृत्कान्तकिंपिरिपर्यन्तः सूर्य- कान्तमण्युपरितनभूमिमुख तत्र स्फुरन्त उच्छलन्तो ये कृशानुकणा अमिस्फुलिशास्तैर्वि- कास्यमानाः प्रज्वाल्यमाना अमरमुनीनां सप्तऋषीणां मध्याह्नदीपा येषु चैत्यालयेषु ते तथोकास्तैः । पुनः कथंभूतैश्चैत्यालयैः । अमलफामलासारविलसत्कलहंसश्रेणिद्विगुण- दुकूलांशुकवैजयन्तीसंततिभिः अमला निर्मला ये कामलासाराः स्फटिकमण्युपरितन- भूमयस्वन विलसन्तः कीडन्तो ये कलहंसास्तेषां श्रेणयः समूहातस्ताभिर्वा द्विगुणा द्वि. रुक्का दुकूलांशुक्वैजयन्दीसंततयः शुरूपदुकूलबस्नध्वजश्रेणयो येषु ते तथोक्तः । पुनः कथंभूतथैत्यालयैः । उपरितनतलचलअचलाफियालकभयपलायमानजयविजयपु- रपवनाशनः उपरितनतलमुपरिभूमिसन चलन्तः पर्यटन्तो ये प्रचलाकिरालका मयूर- शिशवस्वेभ्यो भयात् पलायमानाः शीघ्रं नश्यन्तो जयविजयपुरयोः अन्तरिक्षनगर- विशेषयोर्ये पवनाशना नागा यत्र येषु वे तथोक्कैः । पुनः कथंभूतैश्चैलालयैः । उपा- न्तस्तूपनिपतत्यारापतपतगपतिपुनरुतधूपधूमाडम्बरः । उपान्तेषु समीपेषु ये स्तूपाः कृनिमपर्वतास्तेषु निपतन्तो निर्गच्छन्तो ये पारापतपतझाः कलरवपक्षिणस्तेषां प- शिभिः श्रेणिभिः पुनरुता द्विगुणीकृता ये धूपधूमालेपामाइम्बरः आटोपो यत्र ने त. १. 'पुरःसरपव' मूत..

·काव्यमाला। संक्रान्तकामिनीकपोलश्रमखेदापनोदमन्दस्यन्दपताकाञ्चलपल्लवैः, रचितापरा- धविरुद्धाङ्गनाचरणानतनिलिम्पकवनीपकनिकायकृतकैतवालोकनकुतूहलि- तलजितस्मितसिद्धयुवतिभिः,अतिसविधसंचरत्सुरसुन्दरीकरचापलविलुप्त- केतुकाण्डचित्रैः,अनेकध्वजस्तम्भस्तम्भिकोचम्मितमणिमुकुरमुखावलोकनके- लिकलदिवौकःस्खलितरयविमानवाहनसंवाधानुबन्धिभिः, अमनरलचयनि- चितकाञ्चनकलशविसरदविरलकिरणजालजनितान्तरिक्षलक्ष्मीनिवासविचि- अनवरतविहरद्विहायश्चरचक्रसंक्रान्तकामिनीकपोलभ्रमखेदापनोदमन्दस्सन्दपताकायल. पावैः अनवरतमहर्निस विहरन्तः पर्यटन्तो ये विहायचरा विद्याधरास्तेषां चक्राणि समूहास्तेषु संक्रान्तः उत्पनो योऽसौ कामिनीनां कपोटेषु अमखेदः खेदसंवन्धी खेद- स्तस्थापनोदो विनाशस्वदथै मन्दस्सन्दा [अ]बहुलवलना पताकाञ्चलपल्लवा येषु तेस्त- योक्तः । पुनरपि कथंभूतैत्यालयः । रचितापराधविरुद्धाशनाचरणानतनिलिम्पकव. नीपकनिकायकृतकैतवावलोकनकुतूहलितलज्जितस्मिततिट्युवतिभिः रचितः प्रकल्पितो योऽसावपराघस्तेन विरुद्धाः कोपं प्राप्ता या अनाः कमनीयकामिन्यस्तासां चरणेषु चरणकमलेधु आनता नम्रीभूता ये निलिम्पका देवास्तेषां वनीपका अप्राह्मणभट्टाः । स्तु- तिपाटका इत्यर्थः । तेषां निकायः समूहस्तेन कृतं विहितं कैतवं धूर्ततं तेन यदवलो- कनं निरीक्षण वेन कुतूहलिताः पूर्वमायये प्राप्ताः पचालजितालपां गताः पश्चास्मिता मनाक हसिताः विद्धानामणिमादिगुणोपेतानां देवविशेषाणां युवतयः कमनीयकामिन्यो येषु ते सिद्धयुवतयस्तैस्तयोकैः । पुनरपि कथंभूतैश्चैत्यालयैः। अतिसविघसंचरत्सुर- सुन्दरीकरचापलयिलुप्तकेतुकाण्डचित्रैः अतिसविधे अतिसमीपे संचरन्त्यो याः सुरसुन्दर्य- स्वासो यत्करचापलं तेन विलुप्तानि छेदितानि केतुकाण्डानां ध्वजस्तम्भानां चित्राण्यालेख्या- नि येषु वे तयोः । पुनः कथंभूतथैलाउयैः । अनेकध्वजस्तम्भस्तम्भिकोत्तम्भितमणि- मुकुरमुखावलोकनकेलिकलदिवौकःस्खलितरयविमानवाहनसंवाधानुवन्धिमिः अनेका बहुला ये वजस्तम्मास्ते स्तम्भिकाः स्वम्भोपरि लघुस्खम्भास्तासूत्तम्भिता बद्धा ये मणिमुकुरा रमादर्शातेपु मुखावलोकनस्य यकविम्बनिरीक्षणस्य या केलि: क्रीडा तया कला मनोहरा ये दिवोकसो देवास्तेषां स्खलितरयाणि भानवेगानि यानि विमानवाह- नानि तेषां संवाधां फरमनुवनन्त्यनुकुर्वन्तीत्येवंशीलासे अनुबन्धिनसैस्वघोकैः । पुनः कथंभूतैश्चैयालयः । अप्रनरनवयनिचितकाशनकलशविमरदविरलकिरणजालज. नितान्तरिक्षलक्ष्मीनिवासविचित्रसिचयोलोचैः अप्रनानि नूतनानि यानि रमानि तेषां चयः समूहस्तेन निचिता जटिता ये कायनकलशाः कनककुम्मास्तेभ्यो विसरन्ति प्रारन्ति निर्गच्छन्ति यानि अविरलानि अविच्छिन्नानि किरणजालानि अंशुसमूहासनिता १. 'लोकनाकुलकरकेलिदिवौकः' मूल..

·१ १ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । त्रसिचयोलोचैः, अमृतकरातपस्पर्शद्रवचन्द्रकान्तमयप्रणालोच्छलजलंजाल- कासारसिच्यमानवियद्विहारिणीनिरहवैधानरकर्ममर्मरशरीरयष्टिभिः अहि- मघामवृष्णिसंधुक्षितदिनकृत्कान्तकिंपिरिपर्यन्तस्फुरत्कृशानुकणविकास्यमा- नामरमुनिमध्याइदीपैः, अमलकामलासारविलसत्कलहंसश्रेणिद्विगुणदु: कूलांशुकवैजयन्तीसंततिभिः, उपरितनतलचलनचलाकिबालकमयपलायमा- नजयविजयपुरपवनाशनः, उपान्तस्तूपनिपतत्पारापतपतङ्गपतिपुनरुक्तधूप- उत्पादिता अन्तरिक्षलक्ष्मीनिवासस्य आकाशस्य श्रीगृहस्स विचित्रसिचयोल्लोचाः पञ्चवर्ण- वस्त्रचन्द्रोपका यैस्ते तयोः । पुनः कथंभूतैश्चैयालयैः । अमृतफरातपस्पर्शदष- चन्द्रकान्तमयप्रणालोच्छलमलजालकासारसिच्यमानवियद्विहारिणीविरहवैश्वानर कर्ममर्म- रशरीरयष्टिभिः अमृतकरश्चन्द्रस्तस्यातप उड्योतस्तस्य स्पर्शेनोच्छोपनेन द्रवन्त- ध्योतन्तो ये चन्द्रकान्ताः शशाङ्ककान्तमणयखाभिर्निरत्तानि प्रणालानि जलनिर्गमद्वा- राणि वेभ्य उच्छलन्ति उत्पतन्ति यानि जलशाल कानि जलसमूहास्तेपामासारो वेगव- द्वर्षस्तेन सिच्यमाना आप्यायमाना वियविहारिणीनां विद्याधरीणा विरहस्य विप्रलम्भस्य यत् वैश्वानरकर्म अमिप्रवेशस्तेन मर्मरा अहारीभूताः शरीरयष्टयोऽयष्टयो गेषु चैत्या. लयेषु ते तथोकास्तैः । पुनः कथंभूतश्चैत्यालयः । अहिमधामधृष्णिसंधुक्षितदिनकृत्का- न्तकिंपिरिपर्यन्तस्फुरत्कृशानुकणविकासमानामरमुनिमध्यावदीपैः अहिमधामा श्रीसू- यस्तस्य धृष्णयः किरणास्तैः संक्षितः प्रज्वलितो यो दिनकृत्कान्तकिंपिरिपर्यन्तः सूर्य- कान्तमण्युपरितनभूमिमुखं तत्र स्फुरन्त उच्छलन्तो ये कृशानुकणा अमिस्फुलिङ्गासर्वि- कास्यमानाः प्रज्वाल्यमाना अमरमुनीनां सप्तऋषीणां मध्यान्दीपा येषु चैत्यालयेषु ते तथोक्कास्तैः । पुनः कथंभूतश्चैत्यालयैः । अमलकामलासारविलसत्कलहंसश्रेणिद्विगुण- दुवूलांशुकवैजयन्तीसंततिभिः अमला निर्मला ये कामलासाराः स्फटिकमण्युपरितन- भूमयस्खन विलरान्तः क्रीउन्तो ये कलहंसास्तेपो श्रेणयः रामूक्षस्तैस्ताभिर्वा द्विगुणा द्वि- रुक्ता दुकूलांशुकवैजयन्तीसंततयः शुक्लपदुकूलवस्त्रध्वजश्रेणयो येषु ते तथोक्तैः । पुनः कयंभूतैश्चैत्यालयैः । उपरितनतलचलत्प्रचलाकिवालकमयपलायमानजयविजयपु- रपवनाशनैः उपरितनतलमुपरिभूमिखन चलन्तः पर्यटन्तो ये प्रचलाकिवालका मयूर- शिशवस्तेभ्यो भयात् पलायमानाः शीघ्रं नश्यन्तो जयविजयपुरयोः अन्तरिक्षनगर. विशेषयोर्ये पवनाशना नागा यन येषु ते तथोकैः । पुनः कथंभूतेश्चैत्यालयैः । उपा- तस्तूपनिपतत्पारापतपतङ्गपतिपुनरुक्तधूपधूमाइम्बरैः । उपान्तेषु समीपेषु ये स्तूपाः कृत्रिमपर्वतास्तेषु निपतन्तो निर्गच्छन्तो ये पारापतपताः कलरवपक्षिणस्तेषां प. लिमिः श्रेणिभिः पुनरुका द्विगृणीकृता ये धूपधूमास्तेषामादम्बरः आटोपो यत्र ते त- १. पुरःसरप' मूल.. 4 ·काव्यमाला। धूमाडम्बरैः,अतिनिकटविटकोपविष्टशुकशावसंदिधमानहरितारुणमणिभिः, इतस्ततोविदूरतरचरच्चापच्छदमूर्च्छदतुच्छच्छायाच्छाद्यमानमेचकरचनैः, अनिललयप्रेसोलनकलकत्किंकिणीजालवाचालपालिघ्वजध्वानारब्धविद्या- : घरवधूद्वेलितविधिभिः, अनवधिसुधाप्रघावद्धामसंदिग्धखर्धनीप्रवाहैः, प्रफु- अस्तवकैरिवान्तरिक्षवृक्षस्य, श्वेतदीपसृष्टिभिरिव रोदःकोटरस्य, शिखण्डम. ण्डनपुण्डरीकानीकैरिव नभोदेवतायाः, पुण्यपुञ्जोपार्जनक्षेत्ररिव त्रिभुवन- गोकः । वानेया हि कपोता धूसरा भवन्ति । पुनः कथंभूतथैल्यालयः। अतिनिकट- विटोपविष्टशुकशावसंदिद्यमानहरितारुणमणिनिः अतिनिकटे अतिसमीपे ये विटनाः , 'पक्षिविधामा पहिनिर्गतानि काष्टानि सेपूपवियः स्थिता ये शुकशावाः कीरपालका- स्तो स्थिला] संदिह्यमाना भ्रान्तिमागता हारेतारणमणयो हरितवर्णा भरणवर्णाध मणयो येषु वे तथोकः । पुनः कथंभूतधेत्यालयः । इतस्तनोविदूरतरचरशापच्छदमू- दनुच्छच्छायाछायमानमेचकरचनैः इतस्ततो यत्रतत्रातिपूरतरे निकटे घान्तः पर्यटन्तो ये चापा भासपक्षियः । फरण्टापरनामानो जलकाका इति यावत् । तेषां एदाः पनागि तेभ्यो मूच्छन्ती निर्गच्छन्ती अनुच्छा प्रघुरा या छाया कान्तिस्तया भाच्छाधमाना उप्यमाना मेवारचना कृष्णमविघटना येषु ते तथोक्तः । पुनः कयं- भूतथल्यालयः । अनिललयप्रेसोलनकलपणतिरिणीजालवाचालपानिध्वजध्वानारय- विद्याभरवधूदेहितविधिभिः अनिलो पातस्तस्य लयः संरूपणं विलासो या वेन यर - सोलन कमनं तरमान पतं मधुरं यथा भवत्येवं कन्यः शम्दायमानाः किविण्यः पण्टिकासास आलानि समूदाचिालाः शन्दवन्तो ये पालिध्वजाधिहपताका- सेपो ध्यानः रान्दारन्धः प्रकरिपतो विद्यापरवभिायचाकमनीयकामिनीभिस्ट्रेलि- तविभिनन विसं प्यान येषु ते तयोः । पुनः कथंभूतथैलालयैः । अनवधिमुधा. प्रभावशामसदिग्धस नीप्रवाई: अनधि अमर्यादीभूतं यत् मुपायाधूर्णस्य प्रभार- साम प्रतरतेजस्तेन मंदिग्धः संदेहं प्रापितः स(नीप्रवाह आकारापहामवाहो यस्ते सपोरः । पुनः फ्धभूनश्चलालयः । प्रष्टवकारेवान्तरिक्षवृक्षस आकाशतरय. रम्य प्रसवरिष विचारितकुमुमगुच्छरिव । पुनः कथंभूतपिलालयैः । श्वेतदीपरा- दिभिरिय रोदकोटरस उजलदीपरचनरिव उधेः......([पुनः फर्वभूतेश- सालयः। शिसदमणनपुररीवानी रिव नभोदेवतायाः भाकाशदेवतायाः शिख- मानपुरागरानीटरिय मसकमण्डनश्वतकमटममूहरिव । पुनः पपभूतयेत्या- हयः । पुम्यपुत्रोपार्जनक्षेत्ररिव त्रिभुवनमन्यजनस्य बिभुवनस्थितभन्यजीवगमूहस्य मातसमुदायसोपार्जनसमाधिवरनरिव । पुनः कयंभूनलालयः । ण्डिीरपि. एमपटक विहायपारादारस्य आगरासमुदस फेनराशिसमूह रिद । पुनः कर्षभू- 1 ·। , १ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । भव्यजनस्य, डिण्डीरपिण्डमण्डलैरिव विहायःपारावारस्य, अट्टहासविलासे रिख व्योमव्योमकेशस्य, स्फटिकोत्कीर्णकीडाकुस्कीलैरिव ज्योतिर्लोकस्स, ऐरावतकुलकलभैरिवानग(न्त)वनस्य, समन्तादुत्सर्पतानेकमाणिक्यरुचितरं- प्रसरेण परिकल्पयद्भिरिव विनेयजनानां त्रिदशवेश्मनिवेशारोहणाय सो- पानपरम्पराम्, अशेपस्य जगतः परलोकावलोकनोचितभावसंभारसारस्स संसारसागरोचरणपोतपात्रैरिय, विचित्रकोटिभिः कूटैर्घटनाश्रयां श्रियमुह द्भिश्चैत्यालयैरपरैश्चाम्रलिहैरुत्तुङ्गतोरणमणिमरीचिपिञ्जरितामरभवनैर्महामा-'. गभवनैरुपशोभितं राजपुरं नाम नगरम् । तैश्चैत्यालयः । अहासविलासैरिव व्योमव्योमकेशस्य [आकाशशंकरस्य उद्भटहासप्र. सरैरिव । पुनः कथंभूतैश्चैत्यालयैः । स्फटिकोत्कीर्णक्रीडाकुत्कीलैरिय ज्योतिर्लोकस्य चन्द्रसूर्यप्रहतारकालोकस्य स्फटिकैरुत्कीर्णाष्टकच्छिन्ना ये क्रीडापर्वतास्तैरिव । पुनः क. भंभूतेथैत्यालयैः । ऐरावतकुलकलभैरिवाना(न्त)वनस आकाशारण्यस्य ऐरावतकु. लोत्पन्नगजवालकैरिव । किं कुर्वद्भिश्चैत्यालयैः । समन्तादुत्सर्पतानेकमाणिक्यरुचित. रामसरेण परिकल्पयद्भिरिव विनेयजनानां त्रिददावेरमनिवेशारोहणाय सोपानपरम्प- राम् समन्तात्सर्वत्रोत्सर्पतोत्रं गच्छता अनेकानि बहुलानि माणिस्यानि रत्नानि तेषां रुचयो दीप्तयस्तासां तरङ्गप्रसरेण कल्लोल पिसरेण कृत्वा विनेयजनानां भव्यप्राणिनां विदशवेश्मनिवेशारोहणाय वर्गस्थानचढनाय सोपानपरम्परामारोहणश्रेणी परिकल्पय. द्भिरिव रचयद्भिरिव । पुनः कथंभूतैश्चैत्यालयैः । अशेषस्य जगतः परलोकावलोकनो. चितभावसंभारसारस्य संसारसागरोत्तरणपोतपत्रिरिव अशेपस्य विश्वस्य जगतो ज. गति स्थितासन्नभव्यजीवसमूहस्य । संसरन्ति पर्यटन्ति प्राणिनो यस्मिमिति संसारः। 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्'... '...... । संसार एव समुद्रः । अनन्तभवरप्यप्राप्तपार- त्वात् । तस्य तरणमुन्मजनं पारप्रापणं तदर्थ पोतपात्ररिव जलयानपात्ररिव । क्थंभू. तस्य जगतः । परलोकावलोकनोनितभावसंभारसारस्य परलोकस्य सर्वमक्षयलक्षणस्य मोक्षस्यावलोकन तत्र गमनम् । [नहि गमनमन्तरेण मोक्षो निरीक्ष्यते । तस्मिनुचितो योग्यो योऽसी भावः परमधर्मानुरागरक्षणभक्तिस्तस्य संभारः समूहलेन सारमतिशय. वत् तस्य तथोकस्य । पुनः कयंभूत वैत्यालयः । विचित्रकोटिभिः कूटैर्घटनाश्रया श्रियगद्वहद्भिः कूदैः शिखरैः श्रियं शोभामहद्भिः । कथंभूतैः कूरैः । विचित्र- कोटिभिः विचित्राः पञ्चविधमालिक्यजरिताः फोटयोऽप्राणि वे(ये)यां कूटाना ते विचित्रकोटयस्तैः । कथंभूतां श्रियम् । पटनाश्रयामनेरचनासंबन्धिनीम् । अपरेवा- भंलिहरुत्तु तोरणमणिमरीचिपिञ्जरितामरभवनैर्महाभागभवनपशोभितम् । न फेयलं चैतालयरुपशोभितं राजपुरै नाम नगरं वर्तते, किंवपरेय महाभागमवनैर्लक्ष्मीवत्यु- ३ ·२२ काव्यमाला। आदाय सर्वसारं विधिना दर्शयितुमस्य लोकस्य । अमरपुरीलक्ष्मीमिव मन्ये सृष्टं प्रयत्नेन ॥ ४६॥ यत्र यमोऽप्यसमर्थः प्रभवेत्कुत एव तत्र रिपुलोकः । धूलिस्पर्शभयादिव मन्ये प्राकारनिर्माणम् ॥ ४७ ॥ परिखावलयालंकृतमाभाति समन्ततः पुरं रम्यम् । आयसनिगडनिवद्धं सुरहरणभयादिव जनेन ॥ १८॥ किं च । सौधमूर्धसु यत्रोचैः कुम्भाः काश्चनकल्पिताः । भान्ति सिद्धवधुदचाः शेषाः सिद्धार्थका इव ॥ १९ ॥ रुपमन्दिरैरुपशोभितं वर्तते । कथंभूतैर्महाभागभवनैः अभ्रंलिहे पम्बितमेघपटलैः। अपर कथंभूतैर्महाभागभवनैः । उत्तु तोरणमगिमरीचिपिारितामरभवनैः उत्तुज्ञानि अत्युग्नतानि यानि तोरणानि द्वाराणि तेषां मणीनां मरीचयः किरणास्तैः पिारितानि पीतीकृतानि अमरभवनानि देव विमानानि यस्तानि तथोक्तैः । उत्प्रेक्षादिसंकरालंकारः॥ आदायेति । मन्ये अहमेवं जानामि । अस्य लोकस्य मध्यलोकस्थितमनुष्यसम्- हस्य अमरपुरीलक्ष्मी खर्गलोकशोमां दर्शयितुमिव अवलोकयितुमिव इदं नगर विधिना भह्मणा प्रयनेन सावधानतया सृष्टं निष्पादितम् । किं कृत्वा । पूर्व सर्वसारं आदाय सर्वोत्कृष्टं पस्तु गृहीत्वा । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ ४६॥ यति । यत्र यस्मिन् राजपुरे यमोऽपि धर्मराजोऽपि असमर्थः भक्तुं समर्थो न भवति, तत्र तस्मिन्नगरे रिपुलोकः शत्रुसमूहः कुत एष करमादेव भक्तुं प्रभवेत् समर्थो भवति । यदि यमोऽपि नगरभञ्जने समर्थो न वर्तते, तर्हि रिपुभयात्प्राकारः किमर्थं नि- मितो वर्तते [इत्यत आह- मन्ये अहमेवमुत्प्रेक्षे-धूलिस्पर्शभयादिव मा मैतनगरं रजः प्राक्षीत् इत्यभिप्रायेण प्राकारनिर्माणं वर्तते । आक्षेपोत्प्रेक्षालंकारी ॥ ४७ ॥ परिखेति । परिखायाः खाताया वलयेन मण्डलेनालंकृतं शोभितं पुरे राजपुरं स. मन्ततः सर्वत्र आभाति शोभते । कथंभूतं पुरम् । रम्यमतिमनोहरम् । अपरं कथंभू. तम् । उत्प्रेक्षते-जनेन लोकेन मुरहरणमयाद्देवताचोरशङ्कया आयसनिगडनिबद्धमिव लोहरालया निगडितमिव । उत्प्रेक्षालंकारः॥४८॥ किचेति । अस्ति कथिद्विशेषः ॥ सोधेति । यत्र यस्मिनगरे सौधमूर्धमु राजभवनशिसरेप कायनकल्पिताः कनफनिर्मिताः कुम्भाः कलशा उधैरतिशयेन मान्ति शोभन्ते । अत्रोत्प्रेक्षते-सिद्धा- काः पीतसर्षपोद्भवाः शेषा आशिका इव । फ्यंभूताः शेषाः । सिद्धानां देव. - 1 ·1 . १ आवासः यशस्तिलकचम्यूकाव्यम् । ब्रह्मा विलासिनीयंत्र विनिर्माय न यौवने । मनोविनमभीत्येव व्यधाल्लोचनगोचराः ॥५०॥ यत्र सरस्मयध्वंसियुवलोकविलोकनात् । यभार सर्वदा लक्ष्मी पुराणपुरुषो हृदि ॥५१॥ यत्कान्तकामिनीसजभयादिव नगात्मजा । विवेश हरदेहाधै तद्रक्षणपरायणा ॥ ५२ ॥ यत्र चानवरतप्रसाधितालकचामरोपचारैः, अलिकाङ्गणरणशृशारितभूल- विशेषाणां वधूभिः कमनीयकामिनीभिर्दत्ता आरोपितास्ते सिद्धवधूदत्ताः । उपमा. लंकारः ॥ ४६॥ ब्रह्मेति । यत्र यस्मिनगरे ब्रह्मा सृष्टिकर्ता विलासिनीः कमनीयकामिनीविनिर्माय सृष्ट्वा यौवने विलासिनीनां तारुण्ये सति लोचनानां गोचरान् न व्यधात् न चकार । किमिति । उत्प्रेक्षते-मनोविभ्रमभीत्येव चित्तस्खलनमयेनेव । छेपालंकारः ॥५०॥ यत्रेति । यत्र यस्मिन्नगरे स्मरस्मयध्वंसियुवलोकविलोकनात् स्मरः कंदर्पस्वस्य स्मयो रूपगर्वस्त्र ध्वंसन्ति तिरस्कुर्वन्तीत्येवंशीलाः स्मरस्मयध्वंसिनस्ते च ते युवलो. फास्तरुणपुरुषासेषां विलोकनानिरीक्षणात्पुराणपुरुषः श्रीनारायणो लक्ष्मी श्रियं सर्वदा सर्वकालं हदि हृदयस्थले वभार धृतवान् । हेतुगर्भितोत्प्रेक्षालंकारः ॥५१॥ यदिति । नगात्मजा पार्वती परमेश्वरी हरदेहा) श्रीमहादेवशरीराधैं विवेश प्र- विष्टा । किमर्थम् । कयंभूता नगात्मजा। तदक्षणपरायणा श्रीमहादेवव्यभिचारमयतत्परा। कस्मात्तदक्षणपरायणा । यत्कान्तकामिनीसङ्गभयादिव यस्य नगरस्य संबन्धिन्यः कान्ता अतिमनोहरा याः कामिन्यः नियस्तासां सङ्गभयात् । ताभिः सह व्यभिचरतीत्यर्थः । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ ५२ ॥ यत्र चेत्यादि । यत्र च यस्मिन्नगरे मनसिजमहाराजनन्दनः कामदेवप- कुमारः। महाराजस्य नन्दनो महाराजनन्दनो महानुपकुमारः। मनसिजः कंदर्पस्तस्य(एव) महाराजनन्दनः चनादिमीजानियत्वान्मनतिजमहाराजनन्दनो निजाराधनसरसैयपि भात्माराधनसरागेध्वपि उत्सवदिवसेषु श्रावणकृष्णतृतीयाफाल्गुन शुक्लत्रयोदशीदिवसेषु मदनोत्सवदिनेषु परपुरपुरंध्रीणामपरनगरस्त्रीणामहणासु आराधनासु परिचयं सॉन चकार न कृतवान् । कयंभूतो मनसिजः । पौराङ्गनाजनैस्तश्नगरस्त्रीसमूहर्विनोद्यमान इव क्रीडा कार्यमाण इव । कयंमूतैः पौराजनाजनैः । अनवरतप्रसाधितालकचामरोप- चारः अनवरतं निरन्तर प्रसाधित उपढौकितः अलकचामराणां कुन्तलप्रकीर्णकाना- मुपचारः सेवा यैस्ते तथा तैः । अपरं कयंभूतैः पौराङ्गनाजनैः । अलिकाङ्गणरशमशा- रितभूलताकोटिभिः अलिकाणरको ललाटपटकवरनर्तनभूमिस्तत्र शारिताः सबीकृता पर .

·, " काव्यमाला। ताकोटिभिः,उपसर्पितविलासविकासाविरलविलोकविलोचनलीलाकमलैः,सं- कल्पितकपोललावण्यमधुसमागमैः, विकारितामृतकान्तबिम्बाधररसैः, संज- नितमरसारालापकर्णपूरैः, उदारहारनिर्झरोचितकुचक्रीडाचलविहारसंपादि- मिः, स्तनमुकुलमृणाललीलावलिवाहिनीविहितजलफेलिविनमः, प्रदर्शितम. .नोहंसावासनाभीवलभिगर्भः, प्रकटितचेतोवासनिवासशासनमसीलिखितलि- भूलताकोटयविप्लीकोटयो यस्ते तथा तैः । पुनः कथंभूतैः पौराङ्गनाजनैः । उपप्तर्पित. विलासविकासाविरलविलोकविलोचनलीलाकमले: विलासो नेमशोमा तस्य विकास उ. स्फुटनं तेनाविरलविलोकोऽविच्छिन्नविलोकनं तेनोपलक्षितानि यानि विलोचनानि ने. प्रामि तान्येव लीलाकमलानि उपसातानि उपढौकितानि विलास विकासाविरलविलोक- विलोचनलीलाकमलानि यैस्ते तथा तेः । पुनः कथंभूतः पौराहनाजनैः । संकल्पितक- पोललावग्यमधुसमागमः फपोलानां लावण्यं तदेव मधुमद्यम् । क्षीबलकारणात्। अथवा तदेव मधुसमागमो वसन्तागमनम् । कामसहायकारित्वात् । कपोललावण्यमधुसमागमः। संकल्पितः सम्यप्रचितः कपोललावण्यमधुसमागमो येते तथा तैः । पुनः कथंभूतः पौराहनांजनैः । विस्फारितागृतकान्तबिम्बाधररसः अमृतवत् पीयूपवत, कान्तः म. नोहरः । सुखादत्वात् । स चासो बिम्बाधररसः पक्वतिन्दुकेरीसमानाधस्वनीष्ठाना रसः पुण्ड्रेवखण्डितनिर्यासः अमृतकान्तविम्याधररसः । विस्फारितः प्रचुरीकृतो विशेषेण पा. यितः अमृतान्तबिम्बाधररसो येस्ते तथा तैः । पुनः कयंभूतैः । पौरामनाजनैः । संज- नितस्मासारालापकर्णपूरैः स्मरेण कामेन सारः सारीभूतो योऽसावालापः संभाषणं स एवं कर्णपूरः कर्णाभरणं प्रवणावर्तसः । हृदयसौख्यकारित्वात् । स्मरसारालापकर्णपूरः। संजनितः सम्यगारोपितः स्मरसारालापकर्णपूरो मैस्ते पथा तैः । पुनः कथंभूतः पौराह- नाशनः । उदारहारनि रोनितकुनकीदाचलबिहारसैपादिभिः उदारा अतिमनोहरा ये हारा मुकाफलमालास्त एव निराः । पानीयप्रवाहास्वैचिता योग्यता नीता ये कु. चक्रीडापलाः खनकोडापर्वताः । कठिनोग्नतगुणत्वात् । तेषु विहारः पर्यटनं संपादयन्ति उत्पादयन्तीत्येवंशीलास्ते तथा तैः । पुनः कथभूतः पौराहनाजनैः । खनमुकुलमृणा- सलीलावलियाहिनीविहितजलकेलिविभ्रमः स्तुना एव मुकुलाः सनमुकुलास्तेषा... .........आपल्य उदररेखास्ता एव याहिन्यो नयस्ता विहितः कृतो बलकेलिविभ्रमों जलक्रीडाविलासो यस्ते तथा तःपुनः कयंभूतः पौरामनाजनः प्रदर्शितमनोईसावास- नाभीवलभिगर्भ: प्रदर्शितः प्रकटीकृतो मनोहंसावासनिमित्त नाभीषलभिगन्दीपहर- मध्यो यस्ते तथा तैः । पुनः कयंभूतः पौराजनाजनैः । प्रकटितयेतोवासनिवासशासन- मसीलिखितलिपिसर्धमानरोमराजिभिः चतोवासः कामदेवस्तस्स निवासो पतिका १.सापकलाप' मूल.. . ।

·, १आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । पिस्पर्धमानरोमराजिभिः, विस्तारितसमस्तसुखसाम्राज्यचिहजघनसिंहासनैः, संचारितोषकदलीकाण्डकाननैः, चरणनखसंपादितरतिरहस्यरत्नदीपविरचनैः पौराङ्गनाजनैर्विनोद्यमान इव मनसिजमहारांजनन्दनो निजाराधनसरसेप्व- प्युत्सवदिवसेषु न परपुरपुरंध्रीणामहणासु परिचयं चकार । तत्र [चास्ति] समस्तमहीमहिलाशिखण्डमण्डनकरे पुरे सुकृतिनो हरि- वंशजन्मनः प्रचण्डदोर्दण्डमण्डलीमण्डनमण्डलामखण्डितारातिप्रकाण्डस्य चण्डमहासेनस्य नृपतेः सूनुः पराक्रमापहसितनगनलनहुपमरतभगीरथम- गदचो मार(रि)दत्तो नाम राजा । तग्निमितं यत् शासनं लेख्यं तस्य संवन्धिनी या मसीलिसितलिपिर्भिन्नाशनलिखिताक्षर. विन्यासस्तया स्पर्धमाना तदुपमा धरन्ती या रोमराजी रोमावलिः घेतोयासनिवासशास- नमसीलिसितलिपिस्पर्धमानरोमराभिः । प्रकटिता लोचनगोचरीकृता चेतोवासनिवास- शासनमसीलिखितलिपिस्पर्धमानरोमराजियस्वे तथा तेः । पुनः कथंभूतैः पौराङ्गना. जनेः । विस्तारितसमस्त सुखसाम्राज्यचिहजघनसिंहासनः समस्तसुसं परिपूर्णसुखं तच तत्साम्राज्यं चक्रवर्तिलं च तस्य विहमभिज्ञानं यजघनसिंहासनं तस्त्रीकट्यविस्तर(१) विस्तारितमुपौकितं समस्तसुखसाम्राज्यचिहजपनसिंहासनं यैस्ने तथा तैः । पुनः क- थंभूतः पौराझनाजनैः । संचारितोहकदलीकाण्डकाननैः केन वायुना दल्यते विदार्यते कदली, कदलीनां काण्डानि स्कन्धास्तेषा काननानि वनानि । समूहा इत्यर्थः । ऊरव एव चण्डा.... कान्येव कदलीकाण्डकाननानि ।स्पर्शादेव सुखशीतलोत्पादकत्वात् । संचारि- तानि उपढौकितानि ऊस्कदतीकाण्डकाननानि यस्ते तथा तैः। पुनः कथंभूतः पोराङ्गना. जनः । चरणनखसंपादितरतिरहस्यरत्नदीपविरचनैः चरणानां नखाः पुनर्भवास्तैः संपादिता निष्पादिता रतः संभोगस्य यदहसं गोप्यतत्त्वं तदुद्द्योतनं रनदीप[शिसाविरचना माणिक्यप्रदीपफल्पनातटिय स्ते तथा तैः । संकरालंकारः ॥ तप्रेत्यादि । तत्र पुरे मार(रि)दत्तो नाम राजा वर्तते । कथंभूते पुरे । समस्त. महीमहिलाशिसण्डमण्डनकरे समस्ता परिपूर्णा या मही पृथ्वी सैव महिला कमनी- यकामिनी । पुरुपस्य संसारमुसहेतुखात् । तस्याः शिखण्डस्य मस्तकस्य मण्डनकर तिलकरचनाविधायकं ततथोकं तस्मिन् । कथंभूतो मार(रि)दत्तो नाम राजा । चण्ड महासेनस्य नृपतेनरेन्द्रस्य सूनुः पुनः । कथंभूतस्य चण्डमहासेनस्य । सुकृतिनः पूर्वो- पार्जित विशिष्टपुण्यस्स । पुनः कथंभूतस्य चण्डमहासेनस्य । हरिवंशजन्मा वृषभजि. न्महासामन्तहरिकान्तनरेन्द्रस्य वंशे कुले . जन्मोसत्तिर्यस्य स हरिवंशजन्मा तस्स हरिवंशजन्मनः । पुनः कथंभूतस्य चण्डमहासेनस्य । प्रचण्डदोर्दण्डमण्डलीमण्डनम- १. विनीयमान' मूल०, २. महिलामण्डल' मूल०. ३. 'बहस चण्डमहा' मूल.. - ·काव्यमाला। :स बालकाल एवं लब्धलक्ष्मीसमागमः, कुलवृद्धानां च प्रतिपन्नपितृवन- तपोवनलोकत्वादसंजातविद्यावृद्धगुरुकुलोपासनः, समानशीलव्यसनचरित्रैन- मसचिवपुत्रैः परिवृतः, समाविर्भवता च तातीयीकेन वयसा निरङ्कुशतांनीय- - ण्डलामण्डितारातिप्रकाण्डस्य प्रचण्डो बलवत्तरो योऽसौ दोर्दण्डो बाहुदण्डस्तस्य [मण्डली तस्या] मण्डनमलंवरणभूतो योऽसौ मण्डलाम खातेन खण्डितो द्विधावृतोऽरातिप्रकाण्डः शस्कन्धप्रदेशः । प्रीवेत्यर्थः । येन सः तथा स तस्य । पुनः कथंभूतो मार(रे)दत्तः । परम्मापहसितनगनलनहुपभरतभगीरयभगदप्तः नृगश्च नृगनामा नृपतिः, नलच दम. यन्तीपतिः, नहुषय नहुपनामा यादवनरेन्द्रः, भरतश वृषभजिग्नन्दन', भगीरथच सगरपुत्रः, भगदत्तय नृपतिविशेषः, मृगनलनहुपभरतभगीरथभगदत्ताः, पराक्रमेण यलवत्तया अपहसितास्तिरस्कृता नृगादयो येन स तथोक्तः। [स इत्यादि।ययोफविशेषणविशिष्टः स मार(रि)दत्तो राजा कदाचित्कस्मिंश्चिदेव घासरे सामजेहस्तिभिः सह चिकोड कोडा चार इति कियाकारकसंवन्धः । कर्य- भूतः। थालकाल एव लन्धलक्ष्मीसमागमः यालकाल एव कौमार्यादधस्तने च लन्ध. लक्ष्मीसमागमः लब्धा प्राप्त लक्ष्म्या राजलक्ष्म्याः समागमः समागमनं येन स तथोक्तः। पुनरपि कथंभूतः । पुलवृद्धानां च प्रतिपमपितृविनतपोवनलोकवादसंजातविद्यापद्ध- गुरुकुलोपासनः विधया शास्रेण यद्धं महलं प्राप्त] तद्गुरुकुलं शास्त्रनिपुणमच्या- दिसमूहः तस्योपासन सेवनं भाप्रसंप्रहः पिघागुरुकुलोपासनम्, असंजातमनुत्पमं विद्यादगुरुकुलोपामनं यस्य स तया । यस्मादसंजातविद्याद्धगुरुकुलोपासन इ. स्याह-कुलगदानो कुलमहापुरुषाणां च प्रतिपमपितृपिन] तपोवनलोक्लात् । पितृव. मालोक्य तपोवनसोक्श पितृविन तपोवनलोको, [प्रतिपनी गमिकीकृती पितृवनतपो. घनलोकी याभ्या तौ प्रविपन्नपितृवनतपोवनलोकी,] तयोभायः प्रतिपनपितृपिन)तपो- पनलोकत्वम्, तस्मात्प्रतिपनपिचिन तपोवनलोक्लात् । केचित्कुलवृक्षाः पितृवनलोकं गताः श्मशानं प्राप्ताः। मृताइलः । फेचिकुलाद्धास्तपोवनलोकं गताः । संसारदेहभोग- विरकसाहीको प्राप्ता इत्यर्थः । तेन कारणेन विद्यापदगुरुकुलोपासनं तस्य न सजा- तम् । यदि गुालोपासनं तस न संजातं तर्हि स कीदृशः संजात इत्याह-नम- सवियानो भग्नानो पुत्रास्तः परिश्तो वेष्टितः । क्थंभूतनमसचिवथुप्रैः । समानशी. लव्यसनचरितःशीलं च दुटखमावः, व्यसनं वेश्यागमनादिकम्, चरित्रं च दुष्टाचारः, पशीलव्यसनचरिमाणि, समानानि मार(रि)दत्तनरेन्दस्य च शीलव्यसनचरिमाणि येषां ते तपाः । अपर कियमाणः । समाविर्भवता राम्यषप्रादुर्भवसा तातायीफेन पया यौवनेन । तृतीयमेव तातायी देन तातायोकेन । निरहुशना नीयमानः निरर्मलता प्राप्यमाणः । अपर [भ] कयंभूतः मार(रि)दतः । खरंपरिगृहीतवीरपरिकरविधिः खयं ·१आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २७ मानः, कदाचित्स्वयंपरिगृहीतवीरपरिकरविधिः, उभयकटकंदरान्योन्याभिमु- खनिलीनमदशौर्यश्रीवेगिदण्डानुकारिणा दानद्रवेण श्यामलितकपोलभि- तिभिः, मदमदिरामोदखादोन्मदमधुकरारावपुनरुक्तडिण्डिमाडम्बरैः, क्रोधा- नलज्वालाकराललोचनाचरितसकलदिक्पालसाध्वसैः, अनूरुसारथिरथोन्माथ- मिथोदस्तहस्तनिष्ठुरनिष्ठधूतवमधुपाथःप्रवाहप्लावितसुरसदनैः, करावलेपभय- खयमेव परिगृहीतः स्वीकृतः [वीर] परिकरविधिः शिरस्त्राणवाराणोरत्राणादिविधिर्यन स तथोक्तः । कथंभूतः सामनः । उभयकटकंदरान्योन्याभिमुखनिलीनमदशौर्यश्रीवेणि- दण्डानुकारिणा दानद्रवेण श्यामलितकपोलभित्तिभिः दानद्रवेण मदजलेन श्याम- लिताः श्यामलीकृताः कृष्णीकृताः कपोलभित्तयः कटा येषां ते श्यामलितकपोलभित्त- यस्ततमोक्तः । कथंभूतेन दानद्रवेण । उभयकटेत्यादि । उभयो(भौ) वामदक्षिणी क्टी गण्डी तयोः कंदरो मध्यप्रदेशस्तत्रान्योन्याभिमुखनिलीने परस्परसंमुखमुपविष्टे ये मदः शार्यश्रीश्च तयोणिदण्डौ संयतकुन्तलकलापौ तावनुकरोति तत्सदृशो भवतीत्ये. वंशीलः स तथोक्तस्तेन । अपर कथंभूतैः सामजैः । मदमदिरामोदवादोन्मदमधुकरा- रावपुनरुक्तडिण्डिमाडम्बरः मदो दानं स एव मदिरा । विह्वलकारित्यात् । तस्या आ. मोदो दूरव्यापी परिमलस्तस्यास्खादेन पानेनोन्मदा हर्षवन्तो ये मधुकरा भ्रमरास्तेपा- मारायः शब्दस्तेन पुनरुतो. द्विगुणीकृतस्तिरस्कृतो वा डिण्डिमाडम्बरः पटहशब्दो येप सामजानां ते तथा तैः । पुनः कथंभूतैः सामः । कोधानलज्वालाकराललोचना. चरितसकलदिक्पालसाध्वसैः कोषः कोप एवानलोऽतिः । देहसंतापकारकत्वात् । तस्य ज्वालाः कीलाताभिः करालानि रौद्राणि यानि लोचनानि नेत्राणि तेराचरितमुत्पादित सकलानां दिक्पालानामिन्द्रादीना शत्रुनरेन्द्राणां वा साध्वसं भयं यैस्ते तथा तैः । पुनः कथंभूतैः सामगैः । अनूरुसारथिरथोन्माथमिथोदस्तहस्तनिष्ठुरनिष्ठयूतवमधुपाथ:- प्रवाहलावितसुरसदनः अनूरुररुणनामा सारथिः [सूतो यस्य स] श्रीसूर्यस्तस्य यो रयो व्योमयानं तस्योन्माषायाधःपातनाय मिथः परस्परमुदस्ता क्षिप्ताः । अन मिथःशब्देन ...यानिर्दिष्टस्य निस्यत्वात् । 'यसपमाक्ष्यद्रवमीक्षेतोईन्' इति आशाधरेण दर्शनात(?)। ये हस्ताः शुण्डादण्डास्तेषा निष्ठुरो निर्दयो योऽसौ निष्ठयूतवमथुरुन्द्रीणव. मनं स एव पायो जलं तस्य प्रवाहेण पूरेण सावितानि क्षालितानि मुरसदनानि देव. विमानानि यस्ते तथा तेः । पुनः कथंभूतैः सामजैः । करावलेपभयभ्रस्यदाशाकरटि- १. मिपो' मूल.. १. मिथोऽन्योन्य रहस्सपि' इत्यमरव्याख्यावृभिः सान्तत्वोदन्तलयोरङ्गीकारात् नमि- थोदस्त' इत्यत्र संघिलेमः । 'पिण्ड दद्याद्नयाशिरे, 'सत्यं वदन्ति ते करसादतसं नी- रजस्तमाः' इत्यादिप्रयोगदर्शनेन 'सान्ता अध्यदन्ताः' इत्यहीकारेणादन्तवाङ्गीकारेण समाधान प्रमाणान्तरोपलाध्या शेयम्, ·२८ काव्यमाला। अस्सदाशाकरटिघटै ,प्रघावजवकम्पितघरणिदेवते , चरणन्यासनमद्भूगोलक- [भार]दलितशेपफणावलय , प्रत्यकपुर पक्षनमिप्रारम्मविजृम्मितप्रमानज- नितकुलशैलशिखरविघटनै , कटकण्डूयनविनोदभममहामहीरनिवहै , स- मस्तसत्त्वसंमतुच्छोच्छलच्छोणितच्छटाविच्छिन्नोपहारसतर्पितमदपुरुषै , मन सु धृतसंहारसमयैरिव, दृष्टिषु कृतकालामिरुद्वैरिव, दशनेषु विनिवे- शितविशसनकर्ममिरिव, करेषु निहितवधक्रियोपायैरिव, पादेपु सपादित- . भाग, घरे कराणां शुण्डादण्डानामवरेप संचारस्तस्माद्भयेन भ्रस्यन्त आशाक्रटिनां दि ग्गजेन्दाणा घटा घटना यस्ते तथा तै । पुन कथभूत सामने । प्रधावजवकम्पि तधरणिदेवते प्रधायो वेगवद्गमन तस्य जवेन वेगेन कम्पिता वेपिता घरणिदेवता भूमेरधिष्ठातृदेवता येते तथा ते । पुन क्यभूत सामजे । चरणन्यासनमद्भगो लाभारदरितशेषफ्णावलयै चरणाना पादाना न्यासेनारोपणेन नमन् नम्रीभवन् योऽसौ भूगोलवस्तस्य भारेण दलितानि चूर्णितानि भूणींकृतानि शेषफणावलयानि घर गेन्द्रभोगमण्डलानि यैस्ते तथा तै । पुन क्यभूते सामज । प्रत्यक्पुर पक्षभ्रमि प्रारम्भविजृम्भितप्रभजनजनितकुलशैलशिखरविघटनै प्रत्यक् पश्चाद्भाग , पुर अन पक्षो वामदक्षिणपार्थे प्रत्यक्पुर पक्षास्तेषा भ्रमिभ्रमण तस्य प्रारम्भो रचनादि कर्म तेन विजृम्भित प्रसत योऽसौ प्रभजनो वायुस्तेन जनितमुपादित कुलशैलशि खराणां कुलपर्वतकूटानां विघटन त्रोटन येस्ते तथा ते । पुन क्थभूतै सामजै । फटकण्ड्यनविनोदभममहामहीरहनिवह क्टानां गण्डस्थलाना कण्ड्यन विनोदेन सस्फुटनेन भमाधूर्णीकृता महामहीरहाणा महारक्षाणां निवहा समूहा येते तथा ते । पुन क्यभूत सामने । समस्तरात्वसमतुच्छोच्छलच्छोणितच्छटाविच्छिन्नो पहारसंतर्पितमदपुरुष समस्तसत्त्वानां सवजीवाना संमन चूणाकरणेन अतुच्छ बहुलमुच्छलदुपतच्छोणित रुधिरं तस्य च्छटा धारास्तासामविच्छिन्नोपहारोऽखण्ड. पूजन तेन संतर्पितास्तृप्तिं नीता मदपुरुपा राक्षसा यैस्ते तथा ते । पुन क्यभूत सामने । मन सु धृतसंहारसमयैरिव मन मु चित्तेपु धृत आरोपित संहारसमय प्रलयकालो यस्ते तया ते । पुन कथभूत सामजे । दृष्टिषु कृतकालामिररिव दृष्टिषु लोचनेषु कृतो धृत कालामिद प्रलयकालरुद्रो येस्ते तथा ते 1 पुन कयभूतै सामने । दशनेषु [विनिवेशितविशसनकर्मभिरिव दशनेषु दतेषु वि] निवेशितमा रोपित विरासनकर्म हिंसाकर्म यैस्खे तथा तै । पुन क्यभूत सामजै । फरेषु नि. हितधमियोपारिष परेषु शुण्डादण्डेषु निहित आरोपितो पक्रियोपायो हिंसा बहुदु सा यैस्ते तथा ते । पुन फयभूत सामने । पादेषु संपादितवासपातैरिख ·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । वजसंपातैरिव, वालधिषु च नियुक्तयमदण्डैरिव, निजमदगन्धानुबन्धवाधि- तापरद्विरदमदमभेदैः, स्पन्दनवेदमुपतिष्ठमानैः, नरशिरोदर्श प्रधावद्भिः, तु. रगालोकं पुरः प्रतिभासमानैः, सपलद्विपमदगन्धाघ्रायं प्रक्षुभ्यद्भिः, प्रतिपक्षे- भमणिरक्श्रावं संरम्भमाणैः, कोलकविपयं विनिरन्धद्भिः, छत्रगोचरं प- रिलम्पमानः, प्रलयकालानिलचलिताचलकुलविभीषणैः, प्रतिकरिशक्तयेव पादेषु चरणेषु संपादित उत्पादितो वजसंपातोऽशनिपातो यैस्ते तथा तैः । पुनः कथंभूतः सामः । वालधिषु च विनियुक्तयमदण्डैरिव वालधिषु पुच्छेषु च नि- युक्त आरोपितो यमदण्डो यैस्ते तथा तैः । पुनः कथंभूतैः सामजैः । निजमदगन्धा. नुयन्धवाधितापरद्विरदमदप्रभेदैः । निजमदगन्धेन खकीयदानपरिमलेन अनुबन्धेन सततप्रवृत्त्या याधितः पीडितोऽपरद्विरदमदप्रभेदोऽन्यगजमदो यैस्तु तथा तैः । पुनः कथंभूतैः सामजैः । स्पन्दनवेदमुपतिठमानः स्यन्दनस्य रथस्य यद्देदनं ज्ञानम् । ["विदेः साकल्ये नम्।'] तदुपलक्षीकृत्योपतिठमानग्रहीतुमागच्छद्भिः । पुनः कथंभूतः सामजैः । नरशिरोदर्श प्रधावद्भिः नरशिरो मनुष्यशिरो दृष्ट्वा प्रधावद्भिागवत्तयागच्छद्भिः । 'दृशो नम् साकल्ये' । पुनः कथंभूतः सामजैः । तुरगालोकं पुरः प्रतिभासमानैः तुर- गमालोक्य तुरगरयव्याप्तिपुरःसरं देदीप्यमानैः। सामगैः किं पुर्वद्भिः । सपनद्विप- मदगन्धाघ्रायं प्रक्षुभ्यद्भिः सपनानां शत्रूणां संबन्धिनां द्विपानां गजाना मदगन्धा- प्राय यथा भवत्येवं मद्गन्धमाघ्राय मदगन्धस्याघ्राणं पूर्व वा मदगन्धमाप्राय । द्वि. तीयायां च' इत्यनेन नम्प्रत्ययः परीप्सायाम् । प्रक्षुभ्यद्भिः प्रचलद्भिः । अपर कि कुर्वाणः सामजैः । प्रतिपक्षेभमणिरवश्राव संरम्भमाणः प्रतिपक्षाणां शत्रूणामिभाना हलिना मगिरवधावं यथा भवत्येवं संरम्भमाणैः कोपम[वद्धिः । अपरं किं कुर्वद्भिः सामजैः । झमेलकविषय विनिरुन्धद्भिः क्रमेलकानामुष्ट्राणां विषयं गोचरं विनिरु- न्धद्भिः विशेषेणातिशयेन रुन्धद्धिः खीकुर्वद्भिः । उष्ट्राणां स्थानमझीकुर्वद्भिरित्यर्थः । पुनः किं कुर्वाणैः सामजैः । छत्रगोचरं परिलुम्पमानैः । छत्रगोचरमातपवारणविपर्य परिलम्पमानैः । छत्राणि प्रोग्यद्भिरित्यर्थः । (पुनः कथंभूतः सामजैः । मणीनां पादा- रोपितलोहचक्राणां शब्दानां श्रवणपूर्व परिसमन्ताच्छेदयद्भिः।) पुनः कथंभूतैः सा- मजैः । प्रलयकालानिलचलिताचलकुलविभीषणैः प्रलयकालः कल्पान्तकालस्तस्य सं. बन्धी अनिलो वातस्तेन चलितान्युायितानि यानि अचलकुलानि पर्वतसमूहास्तर- द्विभीषणासे तथा तैः । पुनः कथंभूतैः सामजैः । प्रतिकरिशश्येव गिरिकलीलाललि. १. अस्य मूलं तु मूलपुस्तकेऽस्सदुपलम्धे नैवोपलभ्यते । टीकायां तु पुसकद्धयेऽप्यु. पलभ्यतेऽयं । एकस्मिन्सटीकपुस्तके मूलमध्येऽसन्नेव त्रुटिचिहं दत्वाधोमागे टीकासमानाकार एव पाठः पूरितः । नवीनलिखितसटीकपुस्तके तु टीकासमानाकार एव पाठो मूलमध्य एवं लिखित उपलभ्यते. पाठः ·काव्यमाला। गिरिकलीलाललितमहाशिलाशकलनिप्पिष्टगण्डशैलै., करनिप्पेषणपाति- तसालवनैः, दन्तकोटिसमुत्पाटितपुरकपाटैः, स्वकीयालविजिज्ञापयिषयेव रविरथेषाडम्बर रदेषु शेष पुष्करेषु मन्दराचल शरीरेषु महापगा. कोशक- टस्रोत सुसूर्य लोचनेषु तारागणं विन्दुपु चन्द्र नखेषु पवन च तर सु दघाने , विटपिभनवदवधीरिताधोरणप्रणिधिभि , बिसतन्तुवत्रुटितवल्लिकै , वीरणप्र- रोहवत्पर्यस्तवाहरिकै, लताप्रतानवदुन्मथितबन्धन, नलदण्डवत्प्रमर्दिताला. . तमहाशिलाशक्लनिम्पिष्टगण्डशैले प्रतिकरिणा शगजाना शङ्कयेव गिरिक्लीला क न्दुक्कीमा तद्वत् लुलितानि उद्धूलितानि महाशिलानां शकलानि खण्डानि तनिपिष्टा चूर्णीकृता गण्डशला भुदपर्वता यस्ते तथा ते । पुन कथभूत सामने । करनि । प्पेपणपातितसालवन । कराणा शुण्डादण्डाना निष्पेषणेन आस्फालनेन पातितानि मूलादुन्मूलितानि सालवनानि शालवृक्षवनानि येस्ते तथा ते । पुन किं कुर्वाणै (कीदृशै) सामजै । दन्तकोटिसमुपाटितपुरकपाट । दन्तकोटिभिर्दन्ताप्रै कृत्वा स- मुत्पाटितानि अध पातितानि नगरकपाटानि नगरद्वारकपाटानि येस्ते तथा ते । पुन कि कुवाणे सामज । खकीययल विजिज्ञापयिपयेव निजपराक्रम झापयितुमिच्छयेव रविरथेषाडम्बर रवे श्रीसूर्यस्य रथस्य या इपा दीर्घकाष्ठ तस्या आडम्बरमाटोप रदेषु दन्तमुसरेषु दयानैर्धरद्भि । शेष नाग पुष्करेषु शुण्डादण्डेषु दधाने । मन्दराचल मेरुपर्वत शरीरेषु कायेषु दधान । महापगा गङ्गायमुनानर्मदाद्या नदी कोशकटस्रो त सु फोशो मेदूरध्र क्टो गण्डस्थल तयो स्रोत सु तन मदप्रवाहेषु दधान । सूर्य भास्कर लोचनेषु नेत्रेषु दधाने । तारागण नक्षनमण्डल बिन्दुपु मदविन्दुषु दधान । चन्द्र शशाङ्कमण्डल नखेषु विंशतिनखेषु दधान 1 पवन नमखन्त च समुच्चये तर सु वेगेषु दधान । समुच्चयदीपकालकार । पुन कथभूत सामज । विटपिभगवदवधी रिताधोरणप्रणिधिभि विटपिना गृहाणा भगवत्रोटनवदवधीरिता अवगणिता आधो रणाना हस्तिपकाना प्रणिधयो याचनानि वा अङ्कुशप्रयोगा यैस्ते तथा ते । पुन किंभूत सामजै । विसतन्तुवत्रुटितवलि पद्मिनीस्न्दभागो पन्नसूरवत्रुटिता भ• मापिता बल्लिका इला यस्ते तथा तै । पुन कीदृशे सामने । वीरणप्ररोहवत्प. यस्तवाहरिकै वीरणप्ररोहवदेशीरतृणाकुरवत् पर्यस्ता अध पातिता वाहरिका आ- लामस्तम्भा यै तथा ते । पुन किंभूतै सामज । लताप्रतानवदु मायितब धनै लताप्रतानवदलीजालवदुन्मथितानि शतखण्डीकृतानि बन्धनानि वरनादीनि येस्ते तथा ते । पुन कीदृश सामज । नलदण्डवप्रमर्दितालानस्तम्भ । नलदण्डवद्धमन- दण्डवत् पोटगलवत् कमलदण्डवत् प्रमदितावीकृता आलानखम्भा गजस्तम्भा येते समाते । पुन कीदर्श साम । मृणालजालवद्विघटितार्गले मृणालगालवत् प.

·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । नस्तम्भैः, मृणालजालवद्विघटितार्गलैः, कुमुदकाण्डवदुन्मूलितनिकाचैः, मुख- पटाभोगवदवगणितकरेणुभिः, परमाणुवल्लोचनगोचरादपि दूरतरसंचरचारैः, कर्णतालपवनपरिक्षिप्तदिगन्तघनसंधैः, गगनाघ्राणोत्कूणितकरसूत्कारकम्पित- ब्रह्मलोकैः, पाशुप्रमाथोन्मथितमार्तण्डमण्डलैः, पङ्कोपदेहदुर्दिनीकृतनभोभा- गैः,जलावगाहपलायितजलदेवतैः, कामचारविहारवित्रासितवनदेवीसंदोहै, उल्लद्वितयलवेगवीथीपरिमाणैः, शाक्यशासनप्रमाणैरिव सकलजगच्छून्यता- मानेतुं प्रवृत्तिसहजैः सामजैः सह चिक्रीड । मिनीकन्दसमूहबत् विघटिता भनमानीता अर्गलाः पिण्डकाष्ठानि येस्से तथा तेः पुनः किंभूतः सामजः । कुमुदकाण्डवदुन्मूलितनिकायैः () कुमुदकाण्डवच्छेतो- त्पलनालयत् उन्मूलिता उत्पाटिता निकाया (चा) गात्रवन्धना यैस्ते तथा तैः । पुनः किंभूतैः सामः । मुखपटाभोगवदवगणितकरेणुभिः मुखपटाभोगवत्कृनिमसिंहमु. सालेपवदवगणिता अवहेलिताः करेणवोऽपरगजा यैस्ते तथा तैः । पुनः कथंभूतः सामजैः । परमाणुवलोचनगोचरादपि दूरतरसंचरचारैः परमाणुवल्लोचनगोचरादपि नेत्रविषयादपि दूरतरं अतिविप्रकृष्टं संचरन्तो वेष्टयन्तश्वारा वीरपुरुषा यैसे तथा तैः । पुनः कीदृशैः सामः । कर्णतालपवनपरिक्षिप्तदिगन्तघनसंधैः कर्णतालानां कर्णतालपत्राणां पवनेन वातेन परिक्षिप्ताः उदायिता दिगन्तेपु धनसंघा मेघपटलानि येते तथा तैः । पुनः पीरीः सामः । गगनाप्राणोत्कूणितकरसूत्कारकम्पितब्रह्म लोके. गगनाघ्राणायाकाशगन्धोपादानाय उत्कूणिता वक्रीकृता ये कराः शुण्डादण्डा- स्तेपा सूत्कारेण शब्दविशेपेण कम्पिता वेपिता ब्रह्मलोका अन्तरिक्षनगराणि यस्त तथा तः । पुनः कीदृशैः सामजैः । पशुप्रमायोन्मथितमार्तण्डमण्डलेः पाशुप्रमाथेन धूलिप्रक्षेपेण उन्मथितं उपरिक्षिप्त मार्तण्डमण्डलं सूर्यविमानं यैस्ते तथा तैः । पुनः कथंभूतः सामजैः । पदोपदेहदुर्दिनीकृतनभोभागैः पारस कर्दमस्य उपदेहो वृद्धिस्तया दुर्दिनीकृतो नभसो भागः प्रदेशो यैस्ते तथा तैः । पुनः कीरशैः सामः । जलाव. गाहपलायितजलदेवतः जलावगाहेन नदीसरोवरादिजलविलोदनेन पलायिता दरं ना- शिता जलदेवता येते तथा तैः । पुनः कीदृशैः सामः । यामधारविहाराविनासित. वनदेवीसंदोहै यामबारविहारेण खेच्छया पर्यटनेन [चित्रासिता भर्म प्रापिता गीति. मापिता वनदेवीना व्यन्तरीणा संदोहाः सम्हा येते तथा तः । पुनः कीदृशैः सा. मजैः । तालद्वितयलवेगवीपीपरिमार्गः उल्लहितानि उत्फालेन मापितानि वलपेगेन मृत्या वीभ्याः परिमाणानि प्रधावमिदा यस्ते तथा तैः पुनः कीदशः सामः। २. विपरितसटिफार्ग: मू०.

·३३ x काव्यमाला। कदाचिरकोणकोटिकलफैन्दुकाम्बरचारणापरिस्खलितदिग्देवताविमान- मण्डलो दुष्टाधैः सह प्रीति चान्ध । कदाचिनिजभुजपराक्रमव्यायोधितासरा(र)लजलव्यालो महासरसीनाम- णौसि विजगाहे। कदाचिदोर्दण्डदलितदुर्दमशार्दूलः कुत्कीलकुहरामायिचूकघूत्कारपोरा- खरण्यानीपु विजहार । कदाचिनियुद्धायासितप्रबलवेतालः पूतनाफरोड्डमरडमरुकारयभैरवाः क्षपासु पितृवनावनीः संचचार ।। शाक्यशासनप्रमाणैरिव चौद्धसमयशाम्नरिव सरलं जगत् सर्वं जगत् पृथ्वीमण्डलं शू- भ्यतामानेतुमदासतां प्रापयितुं प्रवृत्तिसहजैश्चेष्टिते खभावो येपो ते तथा तैः । संक- रालंकारः॥ कदाचिदिति । स मारिदत्तो राजा कदाचित्कस्मिंश्चिदवसरे पु(द)टावैः सह क. रदपोटकः सा प्रीति प्रेम घबन्ध बद्धवान् बभाति स । कथंभूतः सः । कोणकोटिक- लकन्दुकाम्यरचारणापरिस्खलितदिग्देवताविमानमण्डलः कोणो भूलच(प)ककाष्ठयष्टि. स्तस्य कोटिरप्रं तया फलकन्दुकस्य अम्बरचारणा गगननयनमाकाशप्रापणं तया प. रिस्खलितानि अवष्टब्धानि दिग्देवतानां विमानमण्डलानि व्योमयानसमूहा येन स तथा ॥ कदाचित्कस्मिंश्चिदवसरे महासरसीनां महासरोवराणाम!मि जलानि विजगाहे बिलोइयामास । कथंभूतः सः । निजभुजपराममन्यायोधितासरा(र)लजलव्याल: निजी स्वकीया भुजी याहुदण्डौ तयोः पराक्रमेण बलवत्तया व्यायोधिता विविध युद्ध कारिता असरा()ला महान्तो(वाः) जलव्याला मकरादयो जलजन्तवो येन स तथा ॥ कदाचितरसिंश्चिदयसरे भरण्यानीपु महारण्येषु विजहार पर्यटनं चकार । स कथंभूतः । दोर्दण्डदलितदुर्दमशार्दूलः दोर्दण्डेन बाहुदण्डेन दलिता मृत्यु नीता मृ. पिण्डीकृना दुर्दमा यलवत्तराः शार्दूला व्याघ्रसिंहादयो येन स तथा । कथंभूताखरण्या- नीपु । कुत्कीलवुहानायिधूकधूत्कारपोरासु पुत्कीलाना पर्वताना कुहराणि विवराणि जिनन्ति गन्धं गृहन्तीसेवंशीलाः कुकीलकुहरामायिणस्ते व वे घूका उलूकपक्षिण- स्तेषां घूत्कारः रदशन्दैरा भयानकास्तास्तथा ताम् ।। कदाचित्कमिश्चिदवसरे क्षपामु रात्रिपु पितृवनावनीः श्मशानभूमिकाः संवचार पर्यटितवान् । स कयंभूतः । नियुद्धायासितप्रवलवेतालः । नियुद्धेन याहुयुद्धनायासिता दमिताः प्रभलाः प्रचण्ड वेताला भूताविष्टमृतकशरीराणि येन स तथा । कथंभूताः पितृपनावनीः । पूतनाफरोमरडमकारयभैरवाः पूतनानां राक्षसीनां करेषु हस्तेषु अमरा उत्कटा ये ढमहका ढक्षास्तपामारवाः शब्दाभैरवा भयानकाताः॥ १. कन्दुकान्तर' मूल..

·३ १ आश्वासः] यशतिलकचम्पूकाव्यम् । कदाचिदसहायसाहसः साश्चर्यशौर्यनिर्जितविनतदुर्वारवीरावतारभूपाल- चूडामणिमरीचिपसरसरस्ताण्डवितचरणकमलः शत्रुक्षत्रियकलत्रनेत्रापास- गोलोललाजाञ्जलिपातानामात्मानं पात्रतां निनाय ॥ कदाचितौर्यत्रिकातिशयविशेपविजितगन्धर्वलोकः खलतिकलतालयर- झेपु वनदेवतानां समाज नर्तयामास ॥ कदाचिदान्धीणामलकथालरी विजृम्मणजलघरः, चोलीपु मूलतानर्तनमल- कदाचित्कसिंचिदवरारे शत्रुक्षत्रियकलत्रनेत्रापासशोहोललाजातलिपातानामात्मानं पात्रता निनाय शत्रुक्षत्रियाः सपनराजपुत्रास्तेपां कलमा(गि) यौवनमद- वत्यः स्त्रियस्तासां नेत्राणां लोचनागामपाजसोग कटाक्षासनेन पटाक्षसंगसा उलोला उत्कटा लाजाअलय आर्द्रतण्डुलप्रस्तयस्तासां पाताः पातनानि तेषां (आत्मानं निज- शरीर) पामताममत्रतां निनाय नीतवान् गयति स । कथंभूतः सः। असहायसा. हसः अद्वितीयाद्भुतकर्मा । पुनः कथंभूतः । साश्चर्यशौर्यनिर्जितविनतदुरवीरावता. रभूपालचूडामणिमरीचिप्रसरसरतादवितचरणकमलः साधर्य चतुरचित्तचमत्कारकारक =. यच्छोर्ये वलं तेन पूर्व निर्जिता भझं प्रापिताः पश्चाद्विनता नम्रीभूता ये दुरवीरा- वतारभूपालाः । दुःखेन महता कटेन कारयितुमशक्या दुराः । वीरेषु सुमटेप्वव. तारो जन्म येपा ते दुरवीरावताराः ते च ते भूपाला राजानतेषां चूडामणयः शिरोरत्नानि तेषां मरीचयः फिरणास्तेपां प्रसरो व्याप्तिः स एव सरस्तडागस्तत्र ता. वितं चरणकमलं पादपद्मं येन स तथा । कदाचित्यमिश्चिदयसरे सलतिकलतालयरजेषु वनदेवतानां समाज नर्तयामास । खलविक नाम वनानि तस्य लतालया लतामण्डपास्तेषां रङ्गेषु नर्तनभूमिषु वनदे- वतानां कान्तारदेवतानां समाज समूहं नर्तयामास मृत्यं कारितवान् । स कथंभूतः । तौर्यनिकातिशयविशेपविजितगन्धर्वलोकः तौर्यत्रिकं गीतनृत्यवादित्रशास्त्रं तसावि. शय विशेषश्चातुर्यातिशयस्तेन विजिता भङ्ग प्रा गन्धर्वलोकाः कलत्रवासमूहा येन स तथा॥ स मारि(र)दत्तः कदाचित्कस्मिंश्चिदवसरे कामक्रीडया स्मरं कंदी विडम्वयामास तिरश्चकार । कयंभूतः सः । आन्ध्रीणां तिलिङ्गदेशवनितानां अटदरीविजृम्मण- जलधरः अलकाधूर्णकुन्तलास्त एव वालों मञ्जयों वल्लयो या तासां विन्मने सासने जलधरो जीमूतसदृशः । पुनः कथंभूतः । चोलीयु चोलदेशवनितामु अलवानतने रि १. सलतिकरोलनलतालय मूल.. २. विजृम्भमाण' मूल.. १. अस धनुश्चिद्रयान्तरगतस 'शत्रुक्षत्रिय' इत्यतः प्रासासे योग्यः.

·३४ काव्यमाला। यानिलः, केरलीनां नयनदीर्घिकाकेलिकलहंसः, सिंहलीपु मुखकमलमकरन्द- पानमधुकरः, कर्णाटीनां कुचकलशविलासपल्लवः, सौराष्ट्रीपु वलिवाहिनी- विनोदकुञ्जरः, कम्बोजीनां नाभिवलभिगर्भसंभोगमुजङ्गः, पल्लवीपु नित- भ्वस्थलीखेलनकुरङ्गः, कलिङ्गीनां चलनकिसलयोत्सवपुप्पाकरः [स] स्मरं विडम्बयामास । कदाचिदुन्निदारविन्दमकरन्दविम्बकोल्लोलजलकेलियापिकेषु, माकन्दम- टीवहीनतने मलयानिलश्चन्दनाचलवातसदृशः । पुनः क्थंभूतः सः । केरलीनां दक्षि- णपथदेशविशेषयो पाणां नयनदीर्घिकाकेलिक्लहंस नयनानि नेत्राणि तान्येव दीपिका वाप्यो वापिकाः । कान्तिजलसंभृतत्वात् । तामु केलिकरणे क्रीडाविधाने कलहंसो राजहं. ससदृशः । पुनः कथंभूतः सः । सिंहलीपु लकाद्वीपवनितासु मुखकमलमकरन्दपानम. धुकरः मुखान्येव क्मलानि सहस्रपत्राणि ।सौरभगुणविराजमानत्वात् । तेया मकरन्दपाने पुष्परसाखादे मधुरो भ्रमरसदृशः । पुनः क्थंभूतः स. । कर्णाटीना वनवासदेशयो. विता कुचकरशविलासपटव कुचा एव कलशाः । ताररसमृतत्वात् । तेपा विलासे शो. भाविधाने पल्लव प्रवालसदृश. । पुन कथंभूतः स. । सौराष्ट्रोपु गिरिनारिसौराष्ट्रियो. पित्सु वलिवाहिनीविनोदकुअरः घलय उदरनिभङ्गास्त एव वाहिन्यो नद्यः । कान्तिजल- सभृतत्वात् । तासां विनोदे कीडाकरणे कुरो यूथनाथसदृशः। पुनः फयंभूत सः । कम्बोजीनां वृहन्मुण्डकमनीयकामिनीना नाभिवलभिगर्भसंभोगभुजङ्गः नाभ्यस्तुन्दूि. कास्ता एव बलमय. पटलाधारवंशपत्राणि तासा गर्भसभोगे मध्यप्रदेशकीडने भुजङ्गो नागेन्द्रसदृशः । पुनः कथंभूत सः । पनवीपु नितम्यस्थलीखेलनकुरः पल्लवीषु पालय. देशवनितामु नितम्या. स्त्रीकटिपश्चाद्भागास्त एव स्थत्य उन्नतप्रदेशासन खेलने को. डापरणे फुरतः पस्तूरिकामृगसदृश । पुनः कथंभूतः सः। कलिङ्गीनां चलनक्सिलयो- त्सवपुष्पाकरः फलिशीना कोटिशिलादेशस्त्रीणां चल्नाः पादास्त एव किसलयानि पल्लवाः । कोमलखादरणवर्णत्वाच तेपामुत्सवे उष्ट्रासने पुष्पाक्रो वसन्तसदृशः । शशाररसप्रधा. नत्वात् । उपमादिसकरालंकारः। स मारि(र)त्त कदाचिन्मधुमासवासरेषु वसन्त दिनेषु कामामधर्मचारिता का. मस कंदर्पस्यानमो निवासभूमि । सरमन्दिरमित्यर्थः । तस्य संवन्धिनी या धर्मचा- रिता संभोगक्रीडा तामाप्रपेदे प्राप्तवान् । इति क्रियाकारक्संबन्ध । क्थंभूतेषु मधु- मासवासरेषु । उन्निदारविन्दमकरन्दयिम्बकोहोलजलवेलियापिकेषु उग्निद्राण्युत्फुल्लानि विकसितानि च तानि अरविन्दानि कमलानि तेपा मकरन्दः पुष्परसस्तस्य विम्बकानि मण्डलानि तैरुपलक्षितमुहोलमुत्काटोले यजलं तस्य संवन्धिन्य. फेलियापिकाः क्रीडादी. पिंका येषु ते तया वेषु । पुनः क्थंभूतेषु मधुमासवासरेषु । माकन्दमारीजालका. ।

·१ आश्वासः] यशस्सिलकचम्पूकाव्यम् । जरीजालकावलोकनोलासितविलासिमानसेषु, मलयाचलावनीवनप्रसूनसौ. रभोड्डुमरमरुदुद्भूयमानमकरध्वजध्वजदुकूलेषु, कामिनीमुखमदिरोन्मादित- बकुलकाननेपु, विलासिनीविलोकितानृतसंतयेमागकुरवकतरुपु, रमणीम- णिमञ्जीरशिञ्जितमुखरचरणास्फालनसनाथाशोकशाखिषु, परिमलमिलन्मि- लिन्दसंदोहदूपितपट्पदातिथिपादपेषु, कदम्बकुसुमधूलिधूसरधरापृष्ठेषु, क- न्दरकलापसंचरतिचतुरविकिरनसमुखावलिख्यमानवल्लरीशरीरेषु, का- वलोकनोलासितविलासिमानसेषु माकन्दाना मानतरूणां मार्यों बालयस्तासां जालकानि समूहास्तेषामवलोकनेनोदीक्षणेनोल्लासितानि आनन्द प्रापितानि विलासिनो कामुकानां मानसानि चितानि येषु ते तथा तेषु । पुनः कयंभूतेषु मधुमासदासरेपु। मलयाचलाव. नीवनप्रसूनसौरभोहमरमण्यमानमकरध्वजध्वजदुकूलेषु मलयावरचन्दनगिरिस्तस्या- वनी भूमितत्र यवन चन्दनतस्वनं तस्य प्रसूनानि पुष्पाणि तेशं सौरभ सौगन्ध्य तेनोहमर उत्कटो योऽसौ मरुद्वातस्तेनोद्भूयमानानि कम्पमानानि मकरध्वजस्य कामदे- वस्य ध्वजदुकूलानि केनुवस्त्राणि येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासदारारेषु । कामिनीमुसमदिरोन्मादितबकुलकाननेषु कामिनीनां मुखानि वाणि तेषां या मदिरा मद्यं तयोन्मादितानि विशोकीकृवानि बकुलकाननानि मझुलवनानि येषु ते तया तेपु। पुनः कथंभूतेषु मधुमारावासरेषु । विलासिनीविलोकितामृतसंतर्यमाणकुरवकतरुषु विलासिनीनां तरुणयोपितां विलोकितान्यवलोकनानि तान्येवामृतानि पीयूपाणि । जीव- नदायकत्वात् । तैः संतर्यमाणाः संप्रीयमाणाः कुरवकतरवो येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेपु मधुमारावासरेषु । रमणीमणिमधीरशिक्षितमुखरचरणास्फालनसनाथाशोक- शासिषु रमणीनां कमनीयकामिनीनां ये मणिमीरा रमसचितनपुराणि तेषां शिजि- तानि शब्दानि) तैर्मुसरा वाचाला ये चरणाः पादास्तेपामास्फालनेन ताडनेन सनाया विकासं प्राप्ता अशोकदासिनो येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेयु । परिमलमिलन्मिलिन्दसंदोहदूषितपट्पदाविधिपादपेषु परिमलेन सौरभेण मिलन्त एकत्रीभवन्तो ये मिलिन्दा भ्रमरास्तेषां संदोहैः समूहेर्दूषिताः कृष्णवर्णीकृताः पदप• दातिभिपादपाथम्पकरक्षा येपु ते तथा चेपु ! पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेए । कद- म्यकुमुमधूलिधूसरघराप्रष्टेषु कदम्बानां कदम्बरक्षाणां फुनुमानि प्रसस्तेषां धूलिमी रजोभिधूसराणि पापाण्डुराणि घराष्टानि भूमिमण्डलानि येषु ते तथा वेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासदासरेषु । फन्दरकलापसंचरदतिचतुरविकिएनसमुसावलिण्यमानवाल- रीशरीरेषु फन्दरफलापेषु गुहासमूहेषु संचरन्तः प्रविशन्तो ये रतिचतुरविकिरापा- रापतपक्षिणस्तेषां नर्मुसेवावलिस्यमानानि चुम्च्यमानानि यालरीणां शरीरानि काया १. विलातिनी सटीकपुस्तकाः ·. ३४ काव्यमाला ।. यानिलः, केरलीनां नयनदीर्घिकालिकलहंसः, सिंहलीषु मुखकमलमकरन्द- पानमधुकरः, कर्णाटीनां कुचकलशविलासपल्लवः, सौराष्ट्रीपु वलिवाहिनी- विनोदकुञ्जरः, कम्बोजीनां नाभिवलभिगर्भसंभोगमुजङ्गः, पल्लवीपु नित- स्वस्थलीखेलनकुरङ्गः, कलिङ्गीनां चलनकिसलयोत्सवपुप्याकरः [स] सरं विडम्थयामास ॥ कदाचिदुन्निद्रारविन्दमकरन्दविम्यकोल्लोलजलकेलिवापिकेषु, माकन्दम- लीवल्लीनर्तने मलयानिलश्चन्दनाचलवातसशः । पुनः कथंभूतः सः । केरलीनां दक्षि- णपथदेशविशे पयो पाणां नयनदीपिकाकेलिकलहंसः नयनानि नेत्रापि तान्येव दीपिका वाप्यो वापिकाः । कान्तिजलसंभृतत्वात् । तासु केलिकरणे क्रीडाविधाने कलहंसो राजहं- ससदृशः । पुनः कथंभूतः सः । सिंहलीपु लहाद्वीपवनितासु मुसकमलमकरन्दपानम- धुकरः मुखान्येव कमलानि सहस्रपत्राणि । सौरभगुणविराजमानलात् । देषो मकरन्दपाने पुष्परसाखादे मधुकरो भ्रमरसदृशः । पुनः कथंभूतः सः । कर्णाटीनां पनवासदेशयो. पितां कुचकलशविलासपल्लवः कुचा एव कलशाः । शृङ्गाररसभृतत्वात् । तेषां विलासे शो. भाविधाने पल्लवः प्रवालसदृशः । पुनः कथंभूतः सः । सौराष्ट्रोपु गिरिनारिसौराष्ट्रियो- पित्सु पलिवाहिनीविनोदकुअरः वलय उदरनिभशास्त एव वाहिन्यो नद्यः । कान्तिजल. संभृतत्वात् । तासां बिनोदे क्रीडाकरणे कुझरो यूथनायसदृशः। पुनः कथंभूतः सः। कम्बोजीनां बृहन्मुण्डकमनीयकामिनीनां नाभिवलभिगर्भसंभोगभुजाः नाभ्यस्तुन्दि. फास्ता एव वलभयः पटलाधारवंशपत्राणि तासां गर्भसंभोगे मध्यप्रदेशकोडने भुजङ्गो नागेन्द्रसदृशः । पुनः कथंभूतः सः । पलवीषु नितम्बस्थलीखेलनकुरम: पाचवीपु पालन. देशवनितामु नितम्याः स्त्रीकटिपश्चालागास्त्र एव स्थत्य उन्नतप्रदेशास्तत्र खेलने की. डाकरणे कुरमकस्तूरिकामृगसदृशः । पुनः कथंभूतः सः । कलिङ्गीना चलनफिसलयो. त्सवपुष्पाकरः फलिङ्गीनों कोटिशिलादेशस्त्रीणां चलनाः पादास्त एव किसलयान पल्लवाः । कोमललादरुणवर्णत्वाच तेपामुत्सदे उल्हासने पुष्पाकरो वसन्तसदृशः । शृङ्गाररसप्रधा. नत्वात् । उपमादिसंकरालंकारः।। स मार(र)तः कदाचिन्मधुमासदासरे वसन्त दिनेषु कामाश्रमधर्मचारितां का. मस्स कंदर्पसाश्रमो निवासभूमिः । सरमन्दिरमित्यर्थः । तस्य संवन्धिनी या धर्मचा. रिता संभोगक्रीडा तामाप्रपेदे प्राप्तवान् । इति क्रियाकारकसंवन्धः । कथंभूतेषु मधु- मारावासरेषु । उनिद्रारविन्दमकरन्दविम्बकोलोलजलकेलियापिकेषु उन्निद्राण्युत्फुल्लानि विकसितानि च तानि अरविन्दानि कमलानि वेषां मकरन्दः पुष्परसस्वस्य विम्बकानि मण्डलानि तैरुपलक्षितमुलोलमुत्कोलं यदलं तस संवन्धिन्यः केलिवापिकाः कोडादी. पिंका येषु ते तथा तेषु । पुनः फयंभूतेषु मधुमासवासरेषु । माकन्दमजरीजालका.

·१आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अरीजालकावलोकनोल्लासितविलासिमानसेपु, मलयाचलावनीवनप्रसूनसौ- रभोडुमरमरुदुद्यमानमकरध्वजध्वजदुकूलेपु, कामिनीमुखमदिरोन्मादित- बकुलकाननेपु, विलासिनीविलोकितामृतसंतप्यमाणकुरवकतरुपु, रमणीम- णिमञ्जीरशिञ्जितमुखरचरणास्फालनसनाथाशोकशाखिपु, परिमलमिलन्मि- लिन्दसंदोहदूषितपट्पदातिथिपादपेपु, कदम्बकुसुमधूलिधूसरधरापृष्ठेषु, क- न्दरकलापसंचरद्रतिचतुरविकिरनखमुखावलिख्यमानवल्लरीशरीरेषु, का- वलोकनोलासितविलासिमानसेषु माकन्दानामामृतरूणां मजयों वयस्तासां जालकानि समूहास्तेपामवलोकनेनोदीक्षणेनोल्लासितानि आनन्दं प्रापितानि विलासिनां कामुकानां मानसानि चित्तानि येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेषु। मलयाचलाव- जीवनप्रसूनसौरभोहमरमरदुगमानमकरध्वजध्वजदुकूलेपु मलयाचलचन्दनगिरिस्तस्या- वनी भूमिस्तन यद्वनं चन्दनतरुवनं तस्य प्रसूनानि पुष्पाणि तेषां सौरभ सौगन्ध्यं तेनोहमर उत्कटो योऽसौ मरुद्वातस्तेनोद्यमानानि कम्पमानानि मकरध्वजस्य कामदे- वस्य ध्वजदुकूलानि केतुपत्राणि येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेयु । कामिनीमुसमदिरोन्मादितयकुलकाननेषु कामिनीनां मुसानि पक्राणि तेषां या मदिरा मद्यं तयोन्मादितानि विशोकीकृतानि बकुलकाननानि मझुलवनानि येपु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेपु । विलासिनीपिलोकितामृतसंतlमाणकुरवकतरुषु विलासिनीनां तरुणयोपितो विलोकितान्यवलोकनानि तान्येवामृतानि पीयूपाणि । जीव. नदायकत्यात् । तैः संतर्यमाणाः संप्रीयमाणाः कुरवकतरवो येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेणु । रमणीमणिमझीरशिक्षितमुखरचरणास्फालनसनाथाशोक- शासियु रमणीनां कमनीयकामिनीनां ये मणिमीरा रत्नसचितनूपुराणि तेषां शिशि- तानि शब्दानि() तैर्मुसरा यावाला ये चरणाः पादास्वेपामारफालनेन ताडनेन रानाथा विकास प्राप्ता अशोकशासिनो येयु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेयु । परिमलमिलन्मिलिन्दसंदोहदूपितषट्पदातिथिपादपेषु परिमलेन सौरभेण गिलन्त एकनीभवन्तो ये मिलिन्दा भ्रमरास्तेषां संदोहः समूहेपिताः कृष्णवर्णीकृताः पदप- दातिभिपादपाचम्पकरक्षा येपु ते तथा वेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेषु । कद- म्वकुसुमधूलिधूसरधरापृष्टेषु कदम्बानां कदम्बरक्षाणां कुमुमानि प्रसवसेषां धूलिभी रजोभिधूसराणि ईपत्पाण्डुराणि धरादृष्टानि भूमिमण्डलानि येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासवासरेषु । कन्दरकलापसंचरदतिचनुरविफिरनसमुसावलिख्यमानकल- रीशरीरेषु कन्दरफलापेषु गुहासमूहेषु संचरन्तः प्रविशन्तो ये रतिचतुरविकिराः पा. रापतपक्षिणस्तेषां नखैरोशावलिख्यमानानि चुम्न्यमानानि वल्लरीणां सरीरागि काया । १. विलासिनी' सीकपुस्तकपाठ:

·काव्यमाला। न्तारकुहरविहरत्कोकिलकुलकोलाहलोत्थापितानगव्यालव्याकुलितकामुकेषु, प्रोपितयोपिद्विरहाशुशुक्षणिसंक्षिपु, मनसिजाजकवटंकारद्रवदध्वन्यहृदयेषु, दिवाप्यभिसारिकाजनानामन्धतमसप्रसाधिपु, धीराणामपि प्रणयिनीप्रणति- हेतुपु, मानिनामपि प्रियतमाप्रसादनदैन्यनिनादेषु शूराणामपि वल्लभाचा- टुकारकारणेषु, यमिनामपि रतिरसातायतनेषु, पुप्पचापशरप्रसारसारेषु, मधुमासवासरेषु कामाश्रमधर्मचारितामाप्रपेदे ॥ येषु ते तथा तेषु । पुनः कयंभूतेषु मधुमासवासरेषु । कान्तारकुहरविहरकोकिलकुल. कोलाहलोत्यापितानजव्यालयाकुलितगामुकेषु कान्तारकहरेषु उद्यान विवरेषु मध्येषु पिहरन्तः पर्यटन्तो ये कोरिलाः पुंस्कोरिलासेपां कुत्मनि महास्पा कोलाहलः कल- फलदाम्दस्तनोत्यापितः प्रकटीकतोऽनज एव व्यालः कन्दर्पकालसर्पः । अचेतनो(नतो). त्पादकत्यात् । तेन व्याटिता विहलीकृताः कामकाः नीलम्परपुरुपा येषु ते तथा वेषु। पुनः कथंभूतेषु मधुमासवारारेषु । प्रोपितयोपिद्विरदाशुगुक्षमिसंधुक्षिषु प्रोपितयोपितः परदेशप्राप्तभकाः नियस्खासा पिरहो विश्लम्भः रा एव आशशक्षागिश्वानरः । शरीर- संतापकारपत्पात् । तं संधुक्षयन्ति प्रदीपयन्तीत्येवंधीलाखे तथा वेषु । पुनः कथं- भूतेषु मधुमासयारारेषु । मनगिजानकयटकारदयदध्यन्यहृदयेषु मनसिजः कामस्तस्या- जकर धनुम्बाप टंकारः दादोन दयन्ति नस्यन्ति हियन्ते अध्वन्यानां पथिकानां हृदयानि चित्तानि येणु वे तथा ते । पुनः कथंभूतेगु मधुमारावासरेणु । दिवाप्यभिसा. रिकाजनानामन्धतमराप्रसाधिए दियापि दिवसेपि रात्री चापि अभिसारिकाजनानां परपुलम्पत्रिीसमूहानामन्यतमगप्रमाधिषु अन्यतमसमन्धकार प्रसाधयन्तीत्येव- शीटारो तपा भन्धकारकार वित्यर्थः । अवतमसमन्धनमरी प्यान्तमन्धकार मावि हटायुधः । पुनः वर्षभूतेषु मधुमासयारारेए । धीरागामपि योगीश्वराणामपि । अमिरादायातरापामार । प्रणयिनीनां स्त्रीणां प्रणतेः पादपतनस हेतयः कारणानि ये ने सपा सेषु । पुनः वर्षभूने नामारावासरेषु । मानिनामपि प्रियतमाप्रसादनद. भ्यनिनादेषु मानिनामपि अभिमानदनामपि । अपिशामिर्मानानामपि । प्रियतमानां तीर्ण प्रसादने प्रगमीकरणेषु यदन्यविचिकर याचकत्वं तस निनादा:(नि) से सपा देणु प्रियतमात्रमादनदन्यनिनादेषु । पुनः कथंभूतेषु मधुमासयासरेषु । शुगणामपि पाउभाबाटुकारकारपेठ गणामपि महसमटलक्षभटफोटिभटानामपि । भपिसम्दासंग्रा. माभियानामपि । परमाना प्रियतमवीगा चाटुमरस मियामुतेः कारणानि हेतु. भूत ये है वरमापारधारणानि ते । पुनः कयंभूनेउ मधुमासदायरेणु । यमिना. मपि रविमानहायता पनिनाम् । अपिशदात् अमदानामपि । रतः संभोगकोभायाः १. निदान'..

·३८ याव्यमारा। - -- . पाभि , मुनपजरपरानितान्तारतानामि , अधराधरीतपालप्रवालराभि , पोरतोसत्वेदनरमञ्जरीजार सुमितायतसपश्यामि , चिपुरकान्ति- कलुपितसप्तच्छदच्छायामि , अरकारीकृतवनस्पति विभूतिभिर्युवतिमि सह प्रमदवनेषु रेमे ॥ कदाचिन्मरक्तमणिविनिर्मितमूलामु, कोष्ठकोपलसपादितभिचिमनि कासु, काञ्चनोपरचितसोपानपरम्परामु, मुक्ताफलपुलिनपेशरपर्यन्तासु, करि- विडम्बितप्रसूनस्तयकाभि सन्ाना विसारविम्वितातिरस्ता असूनस्तयका पुष्प गुच्छा याभिशास्तथा तामि । पुन कथभूताभियुवतिमि ।भुपारपराजितकान्तारता नाभि मुजपचरवाहुरचनाभि पराजितस्विरस्कृत फान्तारस्य यनस्य तानो दीघ व थाभि स्तास्तथा ताभि । पुन क्यभूताभियुवतिमि । अपराधरीकृतवारप्रवालाभि अघी बिम्बोप्टैरधरीकृतातिरस्कृता यालपवाला पोमलपत्वा याभिस्तास्तथा ताभि । पुन क्थभूताभियुवतिभि । फपोलतगोटस स्वेदगरमपरीबालवुमुमितायतसप वाभि क पोलतरेषु गण्डस्थरेपूसरित उदयमानानि यानि खेदपलानि तान्येव मारीनानि चलरीसमूहासै फुमुमिता पुष्पस्युका कृता अवता संपल्या कर्णपूरमतारा याभि सास्तथा ताभि । पुन क्यभूताभियुवतिभि । चिकुरवान्तिकडपितसप्तरछाच्छा. यानि चिपुराणां वेशानां कातिभि वृष्णतेजोभि लुपितास्तिरस्टता अपमान पिपयीकृता सप्तच्छदानां विपमच्छदानां शारदरक्षाणा ग्याः शोभा याभिस्तास्तथा ताभि । सकरालकार ॥

·. १आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । मकरमुखमुच्यमानयारिभरिताभोगासु, कर्पूरपारीदन्तुरतरङ्गसंगमासु, दुग्धो- दधिवेलाखिव चन्दनधवलासु, वनस्थलीप्विव सकमलासु, शिशिरशैलशि- लाखिव मृगमदामोदमेदुरमध्यासु, कण्ठीरवकण्ठपीठेप्विव सकेसरासु, वि- रहिणीशरीरयष्टिप्विव मृणालवलयिनीपु, मन्त्रवादोक्तिप्विव विविधयन्त्रला- पिनीपु, वसन्तलताखिव विचित्रपल्लवप्रसूनफलस्फा[रस्फा]रार्घिकासु गृह- चनात् । तैः पेशला अतिमनोहराः पर्यन्ताः प्रान्तदेशा यासां तास्तथा तामु । पुनः कथंभूताम गृहदीपिकामु । करिमकरमुसमुच्यमानवारिभरिताभोगामु करिणां कृत्रिम हस्तिनां तथाविध (धानां) मकराणां जलचराणां [व] मुखैर्मुच्यमानं त्यज्यमानं यद्वारि जलं तेन भारताः पूरिता आभोगा विस्तारा यासां तास्तथा तामु । इत्यनेन विशेष णेन गृहवापिकानां कृषिगत्वं सूचितमिवर्थः । पुनः कथंभूतारा गृहदीपिकामु । कर्पूर- पारीदन्तुरतरासंगमासु कर्पूरपारीभिहिमवालुकाशलाकाभिर्दन्तुर उन्नतस्तरसंगमः कहोलसंगतियां तात्तथा तामु । पुनः कथंभूतामु ग्रहदीपिकामु । दुग्धोदधिलाखिय चन्द्नधवलामु । यथा दुग्धोदधिवेला क्षीरसागरजलविकृतयश्चन्दनवद्धवला भवन्ति । वापिकारतु चन्दनेन धवलाः। पुनः कथंभूतासु गृहदीपिंकासु । पनस्थलीप्विव सकम- लामु । सह कमलैः कमलपुष्पेर्जला वर्तन्ते सकमलास्ताम् । काखिव । वनस्थलीष्विव । यथा वनस्थल्यः कमल गैः सह वर्तन्ते । पुनः कयंभूतामु गृहदीपिकामु । शिशिररील- शिलाखिव मृगमदामोदमेदुरमघ्यामु मृगमदस्य कस्तूरिकायाः आमोदः परिमलतेन मेदुराः स्निग्या मध्यप्रदेश यास तास्तया तासु । काखिव । शिशिरशैलो हिमाचलपर्यंत- तस्य शिला पदो... ......।यथा हिमाचलस्य शिलाः कस्तूरिकापरिमलराहिता भयन्ति ता- खिक । पुनः कयंभूतामु गृहदीपिकामुाकण्ठीरवकण्टपीठीप्विव सकेसरामासह केसरः कदमी. रजन्मकुममैर्वर्तन्त इति सकेसरास्तामु। काखिया कण्ठीरवाण्टपीटीप्पिवायथा कण्टीरव. कण्ठपीटमःसिंहानां प्रशस्तकण्टयः सफेसराः केसरसहिता भवन्ति । पुनः कयंभूतामु गृहदी. पिकामु। विरहिणीसरीरयष्टियिय मृणालवलयिनीपु। मृणालवलयानि कमलकन्दा विद्यन्ते यामु तासाया ताम् । झाखिय । विरहिणीशरीरयष्टिप्पिय । यया विरहिणीनां विप्रलब्ध- स्त्रीणां दारीरयष्टयः शरीरकाटा मृणालवलयराहिता भवन्ति । शरीरस्य परितापसंयुक्त- साच्छीतोपचाराय कमलमृणालरादिता भवन्ति । पुनः कथंभूनामु गृहदीपिकानु । म- प्रयादोक्तिविर विविधयत्रालापिनीपु । विविधर्नानाप्रकारेयसनालिकादिभिः ला. पिन्यः गुलावास्या तासु । कासिर । मत्रपादोतिष्विव । यथा मन्त्रवादस्योफयो पचनानि अनेकय प्रापिरणां) सिद्धनकादीनां करियका भरन्ति । पुनः कयंभूनामु गृह- दीपिशामु । पसन्तलतासिव विचित्रपटानफलस्फारिस्का पिंचागुपयाच पुम्प- लानि प्रसूनानि च ममानि फलानि च जावीफलादीनि मिचिनानि नानाप्रकारानि च - ·काव्यमाला। - दीपिकासु करेणुभि करीव कामिनीमि परिवृतो जलक्रीडासुखमन्वभूत् ।। अन्तर्लीनसत्त्व शरीवातूल इव रजस्तमोबहुलोऽपि, चण्डानिल इव व्यसनेषु बद्धप्रीतिरपि, वनगज इव कामचारप्रवर्तनोऽपि, धनुग्रह इवावग- णितमन्त्रिलोकोऽपि,रविरिव कुवलयानवेक्षणोऽपि, वसन्त इव विजात्यानन्द- तानि पत्वप्रसूनफलानि तेषां स्फार प्राचुर्यं तेन स्पार प्रचुरोऽर्ष पूजा वतते यामु तास्तथा तासु । काखिव । वसन्तरताखिव । यथा वसतलता वसन्ततुशासावल्पश्च निचित्रपवप्रसूनफ्लपारा भवन्ति । सकरालकार | स मारिदत्त खस्स दैवायत्तावतारामिव खस्य आत्मन देवायत्तावतारा देव सवधि अवतारा क्ल्याणपरम्परामाचक्षे कल्याणश्रेणी सूचितवान् । अह मनुष्यो न भवामि देवोऽहम्' इति मन्यते स । इति क्रियाकारकसब ध । स क्यभूत । अतलींनसत्त्व शयरीवातूल इव रतस्तमोयहुतोऽपि । राजसी प्रकृति । 'भह राजा' इत्यहकारवान् इति रज । रतश्च तमच दैन्यरक्षण ताभ्यां बहुलोऽपि प्रचुरोऽपि समन्तीनसत्त्व अन्तर्मनसि अन्तरात्मनि पा लीन सन्म यता गत सत्त्व पुण्यपरिणाम प्रसन्नता यस्य सोऽत नसत्व । कइव शर्वरीवा नूल २ । यधा रानिसबधी पातूलो यातमण्डली अन्तलीनसत्त्वो मध्यप्रविष्टपिशाचो भवति। एवगुणविशिष्टोऽप्या मान देवावतारै मानितवान् । सत्त्वरजस्लमोलक्षण यथा- बदननयनादिप्रसन्नता सत्त्वगुणेन स्यात् । रजोगुणेन तोप । स चान दपयाय । तति जानि स्फूर्त्यादीनि तमोगुणेन दैन्य तन्यते । 'हा देव नष्टोऽसि पश्चितोऽस्मि' इत्यादि पदनवि छायतानेनसकोचनादिव्यजनीय दैन्य तमोगुणलिङ्गम् इति । पुन भून । चण्डानिल इव व्यसनेषु यक्षप्रीतिरपि [आमान देव ज्ञातवान् ] । व्यसनानि वाग्दण्डपारण्ये अर्घदूषण पान स्त्री मृगया द्यूत चेति सप्त व्यसनानि तेषु वद्धप्रीति । क इव । चण्डानिल इव । यथा चण्डानिल प्रचण्डवात विविधेष्वसनेषु क्षेपणेषु याप्रीतिर्भवति । पुन स्थभूत । वनगज इव कामचारप्रयतनोऽपि [आमान देवायत्त शतवान् ] कामचारेषु खेच्छाचारेषु प्रवर्तन यस्य स कामचारप्रवर्तन इस । पनगम इव । यया वनगत कामचारप्रवर्तनो भवति । पुन फयभूतः । धनुमह इवावगणितमत्रिलोकोऽपि अवगणितोऽनाहतो मन्त्रिलोक सचिवलोको येन स तथा [भा मान दैवायत्त ज्ञातवान् ] । क इव । धनुग्रह इव । यथा धनुग्रहो ऽमाध्यपिशाचविशेषो मन्त्रिलोकमवगणयति । पुन कयभूत । रविरिष कुवळ्यानवे क्षणोऽपि आत्मान देवायत्त ज्ञातवान् । गहासमुच्चयप्रश्नशहासमाषनासु च वर्तमानो ऽप्यपिश दोन गाया ज्ञातव्य । सपत्रापि गहीयो ज्ञातव्य । कुवलयस्य पृथ्वीव रयस अनवेक्षणमवीक्षण यस्य स कुवलयानवेक्षण । क इव । रविरिष । यथा रवि. श्रीमास्कर कुवरयानामुपटानामपेक्षण म रोति । पुन' क्थत । वसन्त इव क्य ·। १ आवासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४१ नोऽपि,दुमार्दन इव विदूरितकमलोत्सवोऽपि, पारिपुङ्स इवानात्मनीनवृत्तिरपि, कमलीव दोपागमरुचिरपि, कांदिशीक इवानवस्थितक्रियोऽपि, प्रतिपच्चन्द्र इब दुर्दर्शोऽपि, चक्रवाक इव वारवनिताप्रियोऽपि, रथचरणनाभिदेश इवा- क्षासक्तोऽपि, शूर्पकारातिरिव मधुलब्धविजृम्भणोऽपि, जलव्याल इबाच्छोद- विजाल्यानन्दनोऽपि [आत्मनि देवलं ज्ञातवान् । विजातीनां नीचजातीनामानन्दनं यस्मात् इति विजात्यानन्दनः । क इव । वसन्त इव । यथा वसन्तो विशिष्टानां जाती- पुष्पाणामानन्दं करोति । पुनः कथंभूतः । द्रुमार्दन इव विदुरितकमलोत्सवोऽपि [आ- त्मनि देवलं ज्ञातवान्] । कस्य आत्मनो मलं पापं कमलं तत्र उत्सव उद्यमो यस्य स कमलोत्सवः । विपरितो निकटीकृतः कमलोत्सवो येन स निरितकमलोत्सवः । क इव । टुमादन इव । यथा द्रुमार्दनो हेमन्तः कमलानां पद्मपुष्पाणामुत्सवं विदयति हिमेन दग्धानि करोति । पुनः फयंभूतः । पारिपुत इवानात्मनीनत्तिरपि [आत्मनि देवत्वं ज्ञातवान् ] | आत्मने हिता आत्मनीना । हितार्थेषु चतुर्थी । सप्तपदादिभ्य इनण् । न आत्मनीना न आत्महिता वृत्तिराजीविका यस सोऽनात्मनीनवृत्तिः । क इव । पारि- पुड इव । यथा पारिपुलो बौद्ध आत्मनोऽस्तित्वं न मानयति । परिपुलस्य राज्ञोऽपत्यं पुमान्पारिपुतः । पुनः कथंभूतः । कमलीव दोपागमरुविरपि [आत्मनि देवत्वं ज्ञात- वान् ] । दोषागमे पापशाम्नेषु निर्यस सः । क इव । कमलीव । यथा कमली चन्द्रमा दोपागमे रात्र्यागमे रुचिमान्भवति । पुनः कथंभूतः । कांदिशीक श्वानवस्थितक्रियोऽपि [आत्मनि देवत्वं ज्ञातवान् ] 1 न अवस्थिता न्यायमार्गे किया यस्य सोऽनवस्थितकियः । क श्व । कांदिशीक इव । यथा कांदिशीको भयद्वतः पुमान् स्थिरक्रियो न भवति । पुनः कथंभूतः । प्रतिपचन्द्र इव दुर्दशेऽपि [आत्मनि देवलं ज्ञातवान् ] ।दुःखेन मूढता- कप्टेन द्रष्टमशक्यो दुर्दशैः । सेवागतलोकानां दर्शनं न ददातीत्यर्थः। क इव । प्रतिपचन्द्र इन । यथा प्रतिपचन्द्रो दुष्टो दर्शः अमवासानिकटवर्ती यस्स भवति स दुर्शः । पुनः कथंभूतः । चक्रवाक इव वारवनितानियोऽपि आत्मनि देवत्वं ज्ञातवान्] 1 बारवनिता वारे सेवामने मुख्या वनिता वारवनिता वेश्याः प्रिया यस्य स पारवनिताप्रियः।क इव। चक्रवाक इव । यथा चक्रवाकपक्षी वारा पानीयानामवनिः भूमिस्तस्त्रास्ता लक्ष्मी: शोभा प्रिया वालमा यस्य सः।पुनः कथंभूतः। रसचरणनाभिदेश स्वाक्षासफोऽपि आत्मनि देवत्वं ज्ञातवान् ] अक्षाणामिन्द्रियाणां मुसे आसको लम्पटोऽपि । क स्व। रथचरणनाभिदेश इस । यथा रथचरणस शकटचक्रस्य नाभिदेशः पीडिकाप्रदेशः अक्षासयाः कीलकसहितो भवति । पुनः कथंभूतः। शूर्पकारातिरिव । मधुलब्धविवृण्मणोऽपि [आरमनि देवत्वं ज्ञात- पान मधुनि मधे लब्धं प्राप्तं पिज़म्भणं प्रतियन स मधुलब्धविजुम्मणः । क इव । शूर्पकारातिरिव ।यथा शूर्पकारातिःकन्दर्पो मधुनावसन्तेनलब्धविजम्मणो भवति । पुनः १. 'दुःखेन द्रष्टुं शक्यः' इत्येव व्याख्यानमत्रापि ज्ञातव्यम्, ·४२ काव्यमाला। नाभिरतोऽपि, विगतविपद्राक्षसीसमागम खस्य दैवायत्तावतारामिव कल्या- णपरम्परामाचचक्षे ॥ एव तस्य धरोद्धारकुलशिखरिण करिण इव खच्छन्दाचारपरागकलु- पिता निजवशलक्ष्मीमुपयच्छमानस्य, क्षणमिन्द्रियाणामानन्दजननीमसुरवृत्ति वीरक्लावतारामिवात्मनि सकल्पयत , परनेह च परिणामदारुण मृगया- दिव्यसनमेप खलु क्षत्रपुनाणा कुलधर्म इति मन्यमानस्य, मरुपु पथिकस्येय . क्यभूत । जलव्याल इवाच्छोदनाभिरतोऽपि [आत्मनि देवत्व ज्ञातवान् । अ(आ)च्छोदने मृगयाया अभि समन्तादत अ(आ)च्छोदनाभिरत । क इव । नलव्याल इव । यथा ज रव्यालो मारादिक [आसमन्तात् ]अच्छस्य निमलस्य उदस्य पानीयस्य नाभी मध्य रतो भवति । पुन पथभूत । विगत विपद्राक्षसीसमागम विगतो विनष्टो विपद्राक्षस्या समागम आगमन यस्य स विगतविपद्राक्षसीसमागम । सकरालकार लेपोपमालकारश्च ॥ एवममुना प्रकारेण तस्य मारिदत्तस्य निवामीमुपयच्छमानस्य उपाददत खी कुधत सत कतिचित्सवत्सरा कियन्तो वर्षा व्यविचकमुळतिकामन्ति स्म । निगता इत्यर्थ । इति क्रियाकारकसपथ । तस्य स्थभूतस्य । घरोद्धारकुलशिखरिण ५ राया पृथिव्या उदरणकार्याय कुलपवतस्य । यथा कुलशिरारी कुलपवतो धरामुद्धरति । कस्येव । करिण इव यूधनाथस्येव । यथा करी गजेन्द्रो निजवशलक्ष्मी खकीयवशप्रदेश शोभामुपादत्ते सीकरोति । क्यभूता निवशरक्ष्मीम् । खच्छदाचारपरागक्लुपिता स्वच्छन्दाचार स्वेच्छाचरण स एव परागोधूलि ।शरारस्य जीवस्य च मालिन्यकारि वात् । तेन क्लुषितानिमला ताम् । यथा खच्छ दचारी गनो निजवशरक्ष्मी नितएशोभा धूल्या कलुपिता धूलितां धरति । पुनश्च तस्य श्रीमारिदत्तस्स कि कुवत । अमुरवृत्ति मृगयादिव्यरानक्रिया राक्षसाचारमा मनि निजचित्ते वीरक्रावतारामिव सकल्पयतो वि चारया । कथभूताममुरगृत्तिम् । क्षणमिन्द्रियाणामान दजननी क्षण स्तोककालमिदि याणा नेत्रादीनामानन्दजननी कौतुको पादिकाम् । पुन कि कुर्वाणस्य तस्य नरेद स्व । इति मन्यमानस । इतीति किम् । मृगयादिव्यसनमारोटादिक्रियादुराचार एप प्रत्यक्षीभूत राछ निश्चयन क्षत्रपुनाणा राजपुत्राणा कुलधर्म कुलाचार इति । भभूत मृगयादिव्यसनम् । परमेह च परिणामदारण परन आगामिनि भवे इह च अस्मिक मनि परिणामदारुण परिगामे विपाचे राति दारुणमतिदु खजनकम् । पुनश्च कि कुवत. स्वस नरे इस सवन्सरा व्यतिचक्रमु । मनोविभ्रमहेतुषु कथाखतितृष्यत मनोविध महतयु चित्तभ्रान्तिकारणभूतामु कयामु शास्त्रेषु अतितृष्यत । फस्येव । मरघु पथिर सेव । प्रिय प्राणिनो येषु तृपया इति मरवो मरुस्थलभूमय । पथिकस्येव अप्वन्य ·- १ आधासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४३ मनोविनमहेतुपु कथासतितृप्यतः, परिपाफगुणकारिणीं कियामकल्पस्येव परोपरोधादुपयुझानस्य,सत्पुरुपगोष्ठीविपादप्यनिष्टतरां परिगणयतः,चेतीवि- जृम्भणकरमनुचरं चतुरप्याप्ततरमवेक्षमाणस, विवथस्नुतिमुखरेषु चिन्ताम- रिव फलतः, सफलजनसाधारणेऽपि खदेहे निकमतदीक्षितस्येव देवमूयेना- मिनिविशमानस्य, निजाजीवनपरैरपायेषु नीयमानस्याप्यरण्यवारणस्येवाचे. ततः, खलालापानिलगलितहितोपदेशावतंसस्य, चन्दनतरोरिव दुर्जनाहिव्यू- हितत्वादूरतरोत्सरकल्याणावलोकस्य कतिचित्संवत्सरा व्यतिचक्रमुः ॥ स्पेय । यथा-महशु पथिको मनोपिभ्रमहेतुपु कयासतितृप्यति अतिशृष्णां करोति । पुनः किं पुर्वाणस तस्य । परिपारगुणकारिणी परिपाके उदये गुणं फरोतीलशीला तथा तो झियानाचा परोपरोधात्परेपा यलात्कारेण साक्षेपेण उपयुपानस्य सेवमानस्य । यस्यैव । अफ्ल्पस्यैत्र । यया अकल्पो रोगी ओपन गुणकारिणी झ्यिा परेपामा- क्षेपेण सेयवे पटुझमप्योपधं भुडे, न खात्मरच्या । पुनखस्य किं कुर्वतः । रात्पुरुपगोष्टी पुष्यपुरपरा विपादपि हालाहलादपि अनिष्टतरी विद्वेषरां परिगणयतो जानतः । पुनः कि पुराणस्य । चेतोविशम्भणकरे पापप्रयतनकरम् अनुचर सेवक यमुरपि जनका. दपि आप्ततर हितकरमपेक्षमाणस्य ज्ञायमानस्य(2) (जानतः) । पुनः किं कुर्वतः । वितथलुतिमुरारेणु चिन्तामणेरिव फलतः असत्यस्तयनयाचालेषु पुरुषेषु चिन्तारा. मि(से)फलं ददानस्यामपरं किकुर्याणस्य । सकलजनसाधारणेऽपि सर्वलोकसमानेऽपि सदेहे निजशरीरे देवभूयेन देवत्वेन अभिनिविशमानस्य अभिनिवेशं कुर्वाणस्य अभि. प्रायं विदधानस । कस्सेय । निक्मतदीक्षितस्येव । यथा निकमतदीक्षितः श्रीमहादेव- दीक्षासहितः पुमान् निजदेहो देवभूतो देवत्वं प्राप्त इलभिनिवेशमभिप्रायं करोति । 'भुयो भावे' इति यचनालयप् । पुनः क पुर्पतः । निगाजीयनपरैरात्मोदरपूरणपरैः पुरुषरपायेपु मृत्युस्थानेषु नीयमानस्यापि प्राप्यमाणस्यापि अचेततः अजानतः । क. सेव । अरण्यवारणस्येय । यया अरण्यवारणो विन्ध्यवनगजो निजाजीवनपरैः पुरुयै- रपायेषु नीयमानोऽपि वारिस्थानेषु प्राप्यमाणोऽपि न चेतति न जानाति । अपरं कथंभू. तस्य । रालालापानिलगलि[तहितोपदेशावतंसस्य खलाना दुर्जनानामालापास्त एवानिलो पातः। पिण्डपीडाकरणत्वात् । तेन गलितोऽध पातित[हित ]उपदेशावतंसः इहपरलोकहि- तधर्मोपदेशा(श एवा)वतंसः वर्णपूरावतंसो यस्य रा तथा तस्य । अपरं क्थंभूतस्य । दूरतरोत्सरकल्याणावलोक्स्स दूरतरं विप्रकृष्टमुत्सरन्तो नत्यन्तः कल्याणावहलोकाः शुभकारिजना यस्मादिति तथा तस्य । लोपः क्स्मात् । दुर्जनाहिन्यूहितत्वात् । दुर्जना अहितयारिणो लम्मा(१)उघनकरा लोनात एपाहयः सर्पाः । प्राणहारिलात् । तैयूंहितो ·४४ काव्यमाला। स पुनरेकदा नृपतिरात्मराजधान्यामेव चण्डमारिदेवतायाः पुरतः स- कलसत्त्वोपसंहारात् स्वयं च सकललक्षणोपपन्नमनुप्यमिथुनवधाद्विद्याधरलो- कविजयिनः फरवालस्य सिद्धिर्भवतीति वीरभैरवनामकाकुलाचार्यकादुप- श्रुत्य खेचरीलोकलोचनावलोकनकुतूहलितचेतास्तथैव प्रतिपन्नतदाराधन- विधिः, अकालमहानवमीमहमिपसमाहूतसमस्त्रसामन्तामात्यजानपदः,प्रलय- कालक्षुभितसप्तार्णवरषघोरानकस्सानाविर्भावितभुवनान्तरसंचरदेवतामदः, ससंरम्भमम्बरतलादिलायाः पातालमूलादिगन्तरालेभ्यश्च विमावो तमःसंत- वेष्टितस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । कस्येव । चन्दनतरोरिव । यथा चन्दनतरोः सर्पवे. टितत्याकल्याणकरो लोको दूरमुत्सरति । सकरालकारः ॥ स इति । स जगत्प्रसिद्धो नृपतिर्मारिदत्तमहाराजःपुनरेवदा पश्चादेकस्मिन्प्रस्तावेत. मिधुनाय मनुष्ययुगलनिमित्तं दण्डपाशिवभटान कोटपालकिकरान् चण्डकर्मकोटपालसुभ- टान भादिदेश आदेश दत्तवान् । इति क्रियाकारसंबन्धः । कि कृता । पूर्वमात्मराजधा- न्यामेव राजपुरनगर्यामेव वीरभैरवनामकाचारि कुत्सितशिष्यात् फुलाचार्यकात् इति ईट- शमुपदेशमुपभुत्य आयमे ।इतीति किम् । चण्डमारिदेवताया. पुरतः सकलसत्त्वोपसहारात सर्यजीवयुगलमारणप्जनात्। खयमात्मनाच सक्ललक्षणोपपममनुष्यमिथुनवधात् मारणा- तू विद्याधरलोकविजयिनो विद्याधरलोक्साधकस्य करपालस्य सङ्गस्य सिद्धिर्भयति इति।स नृपति. फ्थंभूतः। खेचरीलोक्लोचनालोकनकुइलितचेता खेचरीलोकस्य विद्याधरीसमू- हस्य लोचनाना नेत्राणामवलोक्ने निरीक्षणे खेचरीलोकशरीरभोगकरणेषु कुतूहलितचेता विनोदितमनाः । तथैव तेनैव जीवयुगल्वधप्रकारेण प्रतिपनतदाराधनविधि अङ्गीकृतदे- वतापूजनविधिः। अपर क्थंभूतो नृपतिः। अकालमहानवमीमहमिपसमाहूतरामस्तसा. मन्तामात्यजानपदः अकालमहानवमीमहमिपेण चैनशुक्लनयनीदिवसपूजामिपेण समा- हता भाकारिताः समस्खाः समप्राः सामन्ता देशपतयो राजानः, अमालाध मन्त्रिण., जानपदाच लोका येन स तथोक्तः । अपरं क्थंभूतः । प्रलयकाल भितसप्तार्णवरयघो- रानवस्वानाविभीवितभुवनान्तरसंवरदेवतामद. प्रलयकालसंबन्धिनः क्षुभिताः क्षोमं प्राप्ता ये सप्तार्णवाः सप्त समुद्रास्तेपी रखवच्छन्दवद ये घोरानकखाना रौदवादिवशम्दा- राविर्भावितः प्रकटीकृतो भुवनान्तरेषु पृथ्वीमण्डलेषु संचरन्तीना देवताना मदो हों येन स तयोः । किं कृत्वा । पूर्व तद्देवतायतनं चण्डमारीदेवताप्रासादमुपगम्य भा. गरा । न केयलं तद्देवतायतनमुपगम्य, किंतु तत्सादपीटोपकण्ठे उपविश्य चण्डमारीदे- घताचरणसिंहासनसमीपे उपविश्य स्थित्वा च । कथंभूतं तदेवतायतनम् । ससरम्भ साटोप यथा भवलेवं अम्बरतलादन्तरिक्षमण्डराद, इलाया भूमिमध्यात, पातालम- सादधोटोक्युभाव, दिगन्दरालेभ्यधनुर्दिग्विदिग्भ्य आविर्भवन्तीमिः प्रक्टीभवन्तीमि- ·" १ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तिभिरिवाविर्भवन्तीभिः, गतिवेगविगलज्जटाजालाक्षिप्यमाणमहाग्रहग्राहक्षो- भरुषितगगनगामिलोकाभिः, परस्परसंघट्टस्फुटत्खट्वाङ्गकोटिघटितघण्टाटक- ताकर्णनावतीर्णनटन्नारदजनितवैलक्ष्याभिः, कपर्दनिर्दयसंमर्दनिर्मोदालगर्द- गलगुहास्फुरत्फूत्कारस्फारितललाटलोचनानलज्वालाग्लपितादितिसुतनिके- तनपताकाभोगाभिः, शिखण्डमण्डनोड्डमरनरशिरःश्रेणिपर्यन्तप्रान्तप्रवृद्धगृ- द्रनिरुद्धबनदीधितिप्रबन्धाभिः, श्रवणभूपणभुजङ्गजिहालिह्यमानकपोलतल- महायोगिनीभिर्महाव्यन्तरीभिर्देवताभिरापूर्यमाणपरिसरं परिपूर्यमाणप्रमाणम् । कथमा- विवन्तीभिः । विभावयों रात्री तमःसंततिभिरिव । यथा रात्री तमःसंततयोऽन्ध- कारश्रेणय आविर्भवन्ति । कथंभूताभियोगिनीभिः । गतिवेगविगलनटाजालाक्षिप्यमा- णमहामहप्राहक्षोभरपितगगनगामिलोकाभिः गतेगो गतिवेगो गरोस्टमुफत्वं तेन विग़ल- न्ति मुक्तानि भवन्ति यानि जटाजालानि केशसमूहास्तैराक्षिप्यमाणास्तिरस्कृतायमाना ये महापहा रव्यादयो महामनाहाथ पिशाचास्तेषां क्षोभेण चलनेन रपिताः कोपं प्रापि- ता गगनगामिलोका विद्याधरा याभिस्तास्तथा ताभिः । पुनः कथंभूताभिः । परस्पर- संघटस्फुटत्राट्वानकोटिघटितघण्टाटंकृताकर्णनावतीर्णनटनारदजनितवैलक्ष्याभिः परस्प- रमन्योन्यं योऽसौ संघटो भटभेटकस्तेन स्फुटन्ति शतसण्डीभवन्ति यानि सवाङ्गानि सद्वादेशास्तेषां कोटिपु अग्रेषु घटिताः संवद्धा घण्टा नादिन्यस्तासां टंकृताना टंकार- शब्दानामाकर्णनेन श्रवणेनावतीर्ण आकाशे समागतो योऽसौ नटन्नारदः । संग्रामभ्रान्त्यु- स्परमहर्षलात् । तस्य जनितमुत्पादितं वैलक्ष्य निष्प्रतिपत्तिक्खं याभिस्तास्तथा ताभिः । पुनः कथंभूताभिर्योगिनीमिः । कपर्दनिर्दयसंमदनिर्मादालगर्दगलगुहास्फुरत्कृत्कारस्फारि. तललाटलोचनानलज्वालाग्लपितादितिसुतनिकेतनपताकाभोगाभिः कपर्दस्य सर्पवद्ध- जटाजूटस्य योऽसौ निर्दयसंमर्दो दयारहितपीडनं तेन निर्मोदा हपरहिता ये अलगर्दाः मर्पविशेपास्तेषां गलगुहाभ्यः फण्ठविवरेम्यः स्फुरन्तो निर्गलन्तो ये फूरकाराः शब्द- विशेषास्सैः स्फारिताः प्रचुरीकृता या ललाटलोचनानामनलज्याला वैश्वानरकीलास्ताभि- ग्लपितो भसीनतोऽदितिमुतस्स श्रीभास्करस्य संबन्धिनो निकेतनस विमानस्य पताकाभोगो ध्वजानामाटोपो याभिस्तावथा ताभिः । पुनः कयंभूताभिः । शिसण्ड. मण्दनो मरनरशिरःणिपर्यन्तभ्रान्तमद्भनिरुदनभदीपितिप्रयन्पाभिः शिसण्यस्य मस्तकस्य मण्डनान आभरणभूतानि यानि उमराणि अतिभयानकानि नरशिरांति मनुष्यमुण्डानि तेषां घेणयः समूहास्तेषां पर्यन्तेषु प्रान्तेषु प्रान्ता गण्डलिता ये प्रद्ध- गृदा महायड्रपक्षिणस्तैनिरुद्ध आच्छादितो प्रभस्य श्रीसूर्यस्य दीधितिप्रबन्धः किरण- समूहो याभिस्वातया ताभिः । पुनः मयंभूताभिः । श्रवणभूषण नाजिहालिधमान- १. 'सदार नरपारम्'.

·४६ काव्यमाला। . लिखितरत्तपत्राभि, इतरेतरस्खलनमत्सराविर्भूतोद्भटनयुटिभीषणमुखमुक्त- स्फीतफेत्कारभयपलायमानहिमकरहरिणपरित्राणोचालितनक्षत्रनिकराभि , चियद्विहाराश्रय श्रमप्रसारितासरालरसनापसारितसुरापगापय स्पर्शप्रकोपितस- सर्षिभि , अतिवाढप्ररूढदष्ट्राकराग्ररमघनसघातनिर्जितवराहवेषविष्णुसमुद्ध- तधराशोभाभिः, सनादरोद ब्रोडक्रीडनमाक्रान्तिमुखरघर्षरकघोरघोपभी- पितानिमिपपरिपद्धि , दिवापि कीकसोत्कटकोटीरकीर्णकेशावकाशतया तार- कपोलतललिसितरक्तपत्राभि श्रवणाना शब्दप्रहाणा भूपणानि आमरणभूता ये भुजगा रेरिहानास्तेपा जिह्वाभी रसनाभिराठिद्यमानान्यावाद्यमानानि पोलतोयु गण्डस्थलेषु लिसितानि रक्तपत्राणि रधिरपत्रावलयो यासा तास्तथा ताभि ।पुन कथभूताभि । इतरेतर स्खलनमत्सराविर्भूतोद्भटभ्रकुटिभीषणमुखमुक्तस्फीतपेत्कारभयपलायमानहिमकरहरिणप• रिजाणोत्तारितनक्षन्न निकराभि इतरेतराणा परस्पराणा स्खलनेन गतिभाकरणेन योऽमी मत्सरो द्वेषस्तेनाविर्भूता प्रक्टीभूता उद्भटा महाटोपा या भ्रकुटयो भ्रूभशास्ताभिर्भीपणानि भयानकानि यानि मुखानि तेभ्यो मुक्का प्रक्टीभूता प्रक्टीरता स्फीता प्रचुरा ये फेका. रा शब्दालेभ्यो भयाद्भीते पलायमान शीघ्र नश्यन् योऽसौ हिमकरस्य चद्रमसो हरिण कुरजस्तस्य परिमाणे रक्षणे उत्तालित उत्सुकीकृतो नक्षत्रनिक्रश्चान्द्रायणीसमूहो याभि- स्वास्तथा ताभि । पुन क्थभूताभि । वियद्विहाराश्रयभ्रमप्रसारितासरालरमनापसारि तमुरापगापय स्पशप्रकोपितसप्तर्षिभि वियद्विहाराधयश्रम आकाशगमनसब धी योऽसी सेद शरीररोदस्तेन प्रसारिता प्रकटिता मुसाहिनिंगता असराला अपर्यन्ता या र. सना तिला तयापसारित गलहस्तित यत् मुरापगाया पय आकाशगङ्गाजल तस्य स्प र्शन छुपनेन प्रकोपिता कोप प्रापिता सप्तर्पयो मरीच्यत्रिप्रभृतयो याभिस्तास्तथा तामि । पुन कथभूताभि । अतियाटमददष्टादुराप्ररमपनसघातनिर्षितवराहवेषविष्णु समुद्धृतधराशीभाभि अतिवादमविशयेन गाढ प्ररुडा मुसाहिर्निर्गता या दष्ट्रा तस्या अकुरो नवोद्भिनखस्याप्रे प्राते लम स्थितो योऽसौ घनसघातो मेघसमूहलेन निर्जिता घराहवेषममुद्धृतघराशोभा यामितास्तथा ताभि । वराहवेषेण विष्णुना किल दष्ट्राप्रैण धरा पृथ्वी उद्धृता [तस्या ] शोभा महायोगिनीमिनिहितेत्यर्थं । पुन कयभूताभि । सनादरोद क्रोडक्रीडरकमाक्रान्तिमुरारपर्धरकपोरपोपभीषितानिमिपपरिषद्भिः सनादा सशब्दा रोदकोडे श्रीड कमाक्रान्तिर्यायाभूमिमध्ये मोड तो रममाणा ये कमा पादा सेपामाकान्तिाप्तिम्तया मुसरा वाचाला ये घर्षरका घुघुर्मारास्तेषां घोरो भयानको योऽसौ घोप शन्दसेन भीपिता भय प्रापिता अनिमिपाणा देवानां परिपत्समूहो याभि. स्तास्तथा ताभि । पुन क्यभूनाभि । दिवापि कीकसोत्क्टरोटीरकीर्णकेशावरातया तारकितमिव व्योम निर्मापयन्तीभि दिवापि दिवसेऽपि व्योमाकाश तारकितमिव ता ·४७ १ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कितमिव व्योमनिर्मापयन्तीमिः, सकलस्य जगतःक्षयक्षपाभिरिवातिदारुणदी. धंदेहाभिर्महायोगिनीभिरापूर्यमाणपरिसरम्, [अपिच] क्रचित्रनृत्यदुत्तरलता- लवेतालकुलविडम्ब्यमानडाकिनीताण्डवाडम्बरम् , कचिभभाभीलभूतनि- भर्सितकपिक्षपाचरभरभज्यमानाभ्यर्णभूरुहम्, कचित्करोड्डुमरडमरुकरवल- यखेलत्कपालिनीत्रिशूलवल्गननिर्भिन्नद्रवदुत्वंसचन्द्रामृतपानपरचकोरकामि- नीकर्बुरी क्रियमाणककुमाभोगम् , कचिदुन्माथप्रमाथसार्थकदीमानपिथुरा- रकासंयुक्तमिव निर्मापयन्तीभिः रचयन्तीभिः । कया । कीकसानामस्थ्नामुत्कटानि .."त्यकानि कोटीराणि मुकुटानि तेषु कोणी विक्षिप्ताः प्रसारिता ये केशाः कुन्तलास्ते- प्ववकाशतया प्रसारतया । पुनः कथंभूताभिः । अतिदारुणदीर्घदेहाभिः अवीयासह्यो दीर्घ आयतो देहः शरीरं यासां तास्तथा ताभिः । काभिरिव । सकलस्य जगतः क्षयपाभि- रिव । सकलस्स जगतः पृथ्वीमण्डलस्थितलोकस्य क्षयक्षपाभिः प्रलयकालरात्रिभिरिव । यया प्रलयकालक्षपाः सकलस्य जगतोऽतिदारुणा अत्यसह्या दीर्घसरूपा भवन्ति । अपि च । अपराणि विशेषणानि दीयन्ते । कथंभूतं देवतायतनम् । क्वचित्पनृत्यदुत्तरलता- लवेतालकुल विडम्व्यमानडाकिनीताण्डवाडम्वरम् क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने प्रनृत्यन्ति नर्तनं कुर्वन्ति उत्तरलतालानि उस्कटकरताडनानि यानि वेतालकुलानि नेतालाविष्टमृतकसमूहा. स्तविडम्ब्यमानः कदय॑मानो डाकिनीनां शाकिनीनां साण्डवाडम्बरो बाहुनर्तनाटोपो यत्र ततथोकम्।पुनः कथंभूतम् । क्वचिद्भूभाभीलमूतनिसितकपिक्षपाचरभरभज्यमानाभ्य- र्णभूरुहम् क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने भ्रूभन भ्रकुटिवन्धेनाभीला भयानका ये भूता व्यन्तर- विशेपास्तैर्निर्भसिता निर्घाटिता ये कपिक्षपाचरा वानररूपराक्षसास्तेषां भरेण भारेण भ- ज्यमानाः खयमेव भङ्ग प्राप्नुवन्तोऽभ्यर्णभूरुहाः समीपतरवो यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कथं- भूतम् । कचिस्करोइमरडमरुकरवलयखेलत्कपालिनीत्रिशूलवल्गननिर्भिनद्रवदुत्तंसचन्द्रा- मृतपानपरचकोरकामिनीकर्युरीक्रियमाणककुभाभोगम् । क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने करेषु हस्ते- पूरमरा अतिभयानका डमरुका ढकानामवादित्राणि तेषां रवस्य शब्दस्य लयेन साम्यतया खेलन्यो रमगाणायाः कपालिन्योन्यन्तरीयोगिन्यस्ता त्रिशूलवल्गनेन निशूलोच्छलनेन निर्भिमाछिदिता द्रवन्तः शरन्तो मे उसचन्द्रा मुकुटशशिनस्तेषां संवन्धीनि यान्य- मृतानि पीयूपवर्षणानि वेषां पाने आखादने परास्तत्परा याश्चकोरकामिन्यो जीवंजी- ववनिताताभिः कवुरीक्रियमाणा विचित्रवर्ण विधीयमानाः ककुभाभोगा दिग्मण्डलानि यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । कचिदुन्माचप्रमाथसार्थकदर्थमानपिथुरार्पितजरू- धमन्यरकपालशकलम् वचित्करिमश्चित्स्थाने उन्माथा हिराका ये प्रमाथा: पिशाचा- स्तेषां सार्थः समूहैः कदीमाना ये पिथुरा राक्षसास्तैरपितानि दत्तानि यानि जरूयानि आदमांसानि तैमन्यराणि मन्दगमनानि । मृतानीत्यर्थः । कपालशकलानि शरावख.

·४८ काव्यमाला । र्पितजरूथमन्थरकपालशकलम्, कचित्संधुक्षितक्षुदक्षुण्णाकालध्वासराक्षसक्षिा प्यमाणयक्षरक्षितक्षेत्रनिक्षिप्तवनदेवतापोतम्, केचित्तरक्षुरक्षोदराबदार्यमाण- पुराणास्थिप्रस्थम्, वचित्कौशिकपलाशतुण्डखण्ड्यमानावानाजिनवैजयन्ती- कम्, पचिच्छार्दूलदानववदनविदूधमानचिरच्छिन्नच्छगलगलजालजटिलतो- रणमालम् , कचित्कासरासुरखुरप्रचारचूर्ण्यमानकरमाकारम्, कचित्करिरूप- कोणपकरालफरविकीर्यमाणजीर्णचर्मविनिर्मितवितानम् , कचित्पुरुदशोनिशा ण्डानि यत्र ततयोकम् । पुन. क्थभूतम् । छचित्सधुक्षितवदक्षुण्णाकाहवाहरा. क्षसक्षिप्यमाणयक्षरक्षितक्षेननिक्षिप्तवनदेवतापोताम् धचित्कस्मिंश्चित्स्थाने सधुक्षिता उद्दीपिता या क्षुद बुभुक्षा तया अक्षुण्णाकाहा परिपूर्णभुता येषा ते च ते वाइ राक्षसा. पाकरूपराक्षसास्तै क्षिप्यमाणा. प्रेर्यमाणा यक्षरक्षितक्षेने धनदरक्षितस्थाने निक्षिप्ता निर्मुका वनदेवतापोता वनदेवतानां याला यत्र तत्तथोकम् । पुन कर्य. भूतम् । क्वचित्कौशिकपलाशनुण्डराज्यमानावानाजिनवैजयन्तीकम् क्वचित्कस्मिंशि- स्थाने फौशिकरूपेण ध्वरूपेण ये पलाशा राक्षसास्तेपो तुण्देवशुभि खण्यमाना चव्यमाणा आदानाजिनस्य शुप्फचर्मणो वैजयन्ती पताका यत्र तत्तथोकम् । पुन फथभूतम् । क्वचिच्छार्दूलदानववदनविदूयमानचिरच्छिमच्छगलगलजालजटिलतोरणमा- लम् धचित्कस्मिथिस्थाने शार्दूलदानवाना व्याप्रवेपेण राक्षसाना वदनमुसर्विदूयमा- नानि चळमाणानि विरच्छिन्नानि वृहद्वैलाविदारितानि छगलगलजालानि वस्तुमुण्ड- समूहातेपो जटिलाभिर्जटाभिरुपरक्षिता तोरणमारा वन्दनमाला यत्र तत्तथोक्तम् । पुन कथभूतम् । इचित्कारारामुरखुरप्रचारपूर्णमानकरस्याकारम् इचिवस्मिधि- रस्थाने कासररूपेण महिपकोण येऽसुरा दानवास्तेषा गुराणा शपाना प्रचारेण प्रकृत्या पूर्वमान. शतराण्डीक्रियमाण फरहाकार शुष्कपशुशरीरदुर्गों या तत्त. योक्तम् । पुन क्यभूतम् । क्वचिरकरिरूपरोणपकरालकरविकीर्यमाणजीर्णचर्मविनि मितवितानम् धचित्तमिश्चित्स्थाने फरिरूपेण गजरूपेण ये कोणपा अम्रपा राक्षसा- स्पा करारवररुमत पुण्डाद विकीर्यमाणानि विक्षिप्यमाणानि जीर्णचर्मभिर्विनिर्मि- तानि शुष्कचर्मरचितानि वितानानि चन्दोपकानि या तत्तयोकम् । पुनः कथम् तम् । छवियुदशोनिशाचरपरनसरशिसोहिरयमानाश्यानशोणितदत्तभित्तिपयागुलम् अमित्कालिधिस्थाने पुरुश सरूपिणो माजाररूपिणो ये निशाचरा राक्षसास्वेपा सरनसरावीणनया सिसाभिरप्रेरहिएयमानानि भाश्यानानि शुफाणि शो. मितदाताही रुपिरकृतानि भित्ते संवन्धीनि पसाहुलानि स्थानका यत्र तत्तथोकम् । १. असदुपलम्पटमास्त्र के नेद म्यास्पाचन ·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । सरनखरशिखोलिएपमानाश्यानशोणितदत्तभित्तिपञ्चाङ्गुलम् , कचिदखलंग- चौद्र्णगोमायुनैगमे(कपे)यजुप्यमाणपानपात्रासवनिपकर्परम् । कचित्साधक- लोकनिजशिरोदधमानगुग्गुलरसम् , कचिन्नरव्यालप्रबोधितखीयशिरावलिप: दीपम् , कचिन्महासाहसिकात्मरुधिरधारापानप्रसाधमानरुद्रम् , कचिन्महात्र- तिकवीरक्रयविक्रीयमाणसवपुल्नवालूरम् , कधिचीपणपुरुपापकृष्टखकीयात्र- यनदोलनतोप्यमाणमातृमण्डलम् , कचित्परुपमनीपमनुष्यात्मीयतरसाहुति- पुनः कथंभूतम् । क्वचिदसर्वगर्वोपूर्णगोमायुनेकपेयजुष्यमाणपानपात्रासवनिपकपरम् पाचित्फनिश्चिरस्थाने असा वृहद गर्योऽहंकारो येषां ते सर्वगर्वाः । अतिशयेन दर्पयन्त इत्यर्थः । असगर्वाश्च ते उद्गूर्ण उद्यमपराः, अथवा असर्वगणोर्णाः, अथवा मसर्वगर्ने उद्र्णा उत्पन्नाः, ते च ते गोमायवः शृगालरूपेण नैकपेया राक्षसास्तै प्य- माणानि आखाद्यमानानि पानस्य मयस्य पानभूता ये आसवनिपा मद्यघटाखेषां कर्प- राणि शकलानि भिन्नानि यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । कचिसाधकलोकनिज- शिरोदयमानगुग्गुलरसम् कचित्कस्मिंश्चित्स्थाने साधकलोकर्मप्रसाधकलोकञ्जिशिरसि आत्ममस्तके दह्यमानो जाज्वल्यमानो गुग्गलस्य क्षेत्रपालधूपस्य रसो निर्यासो यभ तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । बचिमरव्यालप्रयोधितखीयशिरावलिप्रदीपम् कचित्कमिश्चित्स्थाने नरव्यालैर्दुष्टपुरुषैः प्रबोधिताः प्रज्वालिताः खीयशिरावलीनां निजनसाणीनां प्रदीपा यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । क्वचिन्महासाहसिकात्मरु- धिरधारापानप्रसायमानरुद्रम् क्वचित्कमिथिरस्थाने महारााहसिकैरात्मरुधिरस निज- रक्तस्य धारापानेन प्रसायमानः प्रसनोक्रियमाणो रुद्रः श्रीमहादेवो यन तत्तथोकम् । पुनः फयंभूतम् । कविन्महाप्रतिकवीरक्रयविक्रीयमाणसवपुलूनपनवारम् कचित्कस्मि- श्विरस्थाने महाप्रतिकवीरेधार्वाकसुभटैः क्रयविक्रीयमाणं मूल्येन विक्रीयमाणं स्ववपुपो निजशरीरस्य सूनवाटूर छेदितमांसं यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । क्वचित्तीक्ष्ण- पुरुपापकृष्टस्वकीयान्नयन्त्रदोलनतोप्यमाणमातृमण्डलम् क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने तीक्ष्ण. पुरुषैनिदेयपुस्पैरपकृष्टान्युदराबहिनिष्कासितानि सीमान्यात्मीयानि अन्नयवाणि पुरीतत्समूहास्तेषु दोलनेन प्रेङ्गणेन तोप्यमाणमानन्यमानं मातृमण्डलं मातृसमूहो यत्र तत्तथोक्तम् । उक्तं र—'माझी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तन्द्राणी चामुण्डा संप्त मातरः ॥' इलादि । पुनः कथंभूतम् । इवित्तपमनीप- मनुष्यात्मीयतरसाहुतिहूयमानसप्तजिह्वम् क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने परुपा कारुण्यरहिता मनीपा इद्धियां ते परपमनीपास्ते च ते मनुष्याच रात्मीयतरसाहुतिभिर्निगमांसाहु- तिभिहूयमानः संतर्यमाणः सप्तजिहोऽमिर्यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । यम- ·काव्यमाला। . हूयमानसप्तजिहम्, यमस्यापि कृतशकातकम् , महाकालस्यापि विहितसाध्व- सोद्रेकम् , समस्तसत्त्वसंहारायतनं देवतायतनमुपगम्योपविश्य च तत्पादपी- ठोपकण्ठे कीनाशनगरमार्गानुकारिणा करापितेन तरवारिणा प्रकम्पितसु- रासुरलोकस्तन्मिथुनाय दण्डपाशिकमटानादिदेश ।। अत्रान्तरे भगवानमरचूडामणिमयूखदशेसरितचरणनखशिखोल्लेखपरिधिः, सुदचापरनामनिधिः, अनाश्वान् , आश्चर्यपर्यायाचा(चर्यचातुर्योद्भूतभावना- " स्यापि कृताशकातहम् आस्ता सामान्यो लोकः, यमस्यापि कृतो विहितः शङ्कातको येन तत्तयोक्तम् । पुन. कथंभूतम् । महाकालस्यापि विहितसाध्वसोद्रेकम् महाकालस्यापि सदस्यापि विहितः साध्वसस्य भयस्योद्रेक उत्कर्पता येन तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । समस्तसत्त्वसंहारायतनम् समस्तानां सत्त्वाना प्राणिना संहारस्य प्रलयकालस्य आयतनं गृहम् । कथंभूतः स मारिदत्तः । तरवारिणा सर्वधारेण सभेन प्रकम्पितो भयं प्रापित. सुरासुरलोको देवदानवलोक्समूहो येन स तथा। क्थंभूतेन तरवारिणा । कीनाशनगरमार्गानुकारिणा पीनाशस्य यमस्य यनगरं पत्तनं तस्य मार्गस्य पयोऽनुक- रोति उपमां धरतीलेवंशील. स तथा तेन । पुनः क्थंभूतेन तरवारिणा । फराप्तेिन हस्तोदृतेन । उद्गमितेनेलधः ॥

·१ आधास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । प्रभावप्रकम्पितायातविनतवनदेवतोसप्रसूनमकरन्दस्यन्ददुर्दिनीकृतकम , सकलसिद्धान्तसमर्थतीर्थप्रार्थनपदार्थसार्थसमर्थनातिशयविशेषसाक्षाद्भवत्सर ग(त) सिन्या यचातुर्य दाक्षिण्यं तस्मादुद्भूता अपना या भावना कर्मात्मनोगद विज्ञानं तस्या प्रभावेण पूर्व प्रकम्पिता आक्म्पं प्रापिताः पश्चादायाता आगतास्तदनन्तर वि- मता नम्रीभूता या वनदेवता कान्तारदेवतास्तासामुत्तंसानि मुकुटानि तेपा प्रसूनानि पुप्पाणि वेपा मकरन्द पुष्परसस्तस्य स्यन्दश्श्योतन तेन दुर्दिनीतौ तिमिरीकृती ममी पादपधौ यस स तथोक । पुनरपि कथंभूत.। सकलसिद्धान्तसमर्थतीर्थप्रार्धनपदार्ध. सार्थरामर्थनातिशयविशेषसाक्षाद्भवत्सरस्वतीकरमीडाकमलपरिपतसपर्यः सकलाश्च ते सिद्धान्ता जिनजैमिनीयकपिलकणच[गौतम)चार्वाक्शाक्यप्रणीतशास्त्राणि त एव समर्थतीर्थसस प्रार्थन याचनं येषा ते राक्लसिद्धान्तसमर्थतीर्थप्रार्थनास्त एव च वे पदार्था । जिनसिद्धान्ते-जीवाश्रववन्धनिर्जरामोक्षास्तत्त्वं पुण्य पापं चेति नव पदार्थाः। जैमिनीयसिद्धान्ते-नित्येभ्यो वेदवाक्येभ्य एव तत्त्वनिश्चय । तन चोद- नालक्षणोऽयों धर्मसत्त्वम् । पपिलसिद्धान्ते- -सत्त्वरजस्वम.साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रकृतेर्महान् महतोऽहकार , अहंकारात्पञ्च तन्मात्राणि एकादश चेन्द्रियाणि, तन- शब्दतन्मानादाकाराम, रूपतन्मात्रात्तेज । गन्धतन्मानास्पृथ्वी, रसतन्मानादापः, स्पर्शतन्मानाद्वायु , स्पर्शनरसनप्राणच श्रोनागि पञ्च युद्धीन्द्रियाणि, पास्पाणिपाद- पायूपस्थानि पच वर्मेन्द्रियाणि, एकादहा मनश्चेति । अमूर्तश्चैतन्यरूपोऽक्ता भोक्ता च पुरुप', 'मूल प्रतिरविकृतिर्महदाद्या प्रकृतिविकृतय सप्त । पोडशश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृति पुरुषः ॥ प्राग्वन्धवाप्रतिपुरपयोगात्पञ्चविंशतितत्वज्ञानं मोक्ष- मार्गाः । प्रतिपुरुपविवेकदर्शनानिमृताया प्रवृत्ती पुरुषस्य स्वरूपावस्थान मोक्ष । सत्त्वरजस्लमस्त्रीणि तत्वानि, पञ्च तमात्राणि इत्यष्ट । पञ्च पृयिव्यादय इति योदश । एकादशेन्द्रियागीति चतुर्विदशतिः, तत्त पुरुप । एवं वपिलसिद्धान्ते पयविंशतिपदार्या । कणचरनिद्धान्ते-द्रव्यगुणर्मसामान्यविशेषसमवायाभावा. सप्त पदार्था । गीतमसि. द्धान्ते--] पोटश पदायी। तथाहि-प्रमाणम्, प्रमेयम्, सशय , प्रयोजनम् , दृष्टा- न्त , सिद्धान्त , अवयय , तर्क, निर्णय , वाद , जल्प , वितण्डा, हेलाभास , छरम्, जाति , निग्रहस्थानं , चेति । चार्वाकसिद्धान्ते-देवो(१) नास्ति मोक्ष इति । पृधिव्यप्तेनो- वायवधेति चलार पदार्था । शाक्यसिद्धान्ते-दुरासमुदायानरोधमोक्षमार्गरूपा सारि आर्यसत्वानि च वार पदार्था । तेषा पदार्थाना साधे. समूहस्तस्स रामना- विशयो विचारोकपस्तस्य विशेषोऽतिशयरिशेपस्तस्मात्साक्षागवन्ती शेवनाना गोचर संजायमाना या सरसती निरोचना मयूरवाहिनी तस्याः परपीडाकमल निजहस्व- श्रीडास्मल तेन काल्पता पृता सपर्या पूजा यस्स रा तमोक्छः । अपरं यथंभूनो ·- काव्यमाला। खतीकरक्रीडाफमलकल्पितसपर्यः, चतुरुदधिरोध सविधवनविनिपण्णकिनरी- बदनविरोचनविकास्यमानयशःकुशेशयावंतसितजलदेवतासमाजः,समतसम- यानवद्यविद्याविदग्धबुधप्रकाण्डपुण्डरीकमण्डलीमार्तण्डः, कृत्यदिगन्तविश्रा- न्तविश्रुतशिष्यश्रेणिसमीरपथप्रथमानकीर्तिकलहंसीनिवासीकृतनिखिलभुवना- भोगः,शुद्धाभिसंधिसमाधिविधुविशेषोन्मेपनिर्विपीकृतविपविपमदोपकलुप- भगवान् । चनुरुदधिरोधःसविधवनविनिषण्णकिंनरीवदनविरोचन विकासमानयशःवशे- शयावतंसितजलदेवतासमाजः चत्वारय ते. उदधयश्च समुदास्तेपा [रोधसस्त- टस्य] सविधानि निकटानि यानि वनानि तेषु विनिपण्णा उपविष्टाः किनर्यथामुण्डामु- ख्यास्तासां वदनानि मुसान्येव विरोचनाः श्रीसूर्याः। महाप्रकाशत्वात् । तैर्विकास्यमानानि स्फुटीक्रियमाणानि विकचीक्रियमाणानि यगःकुशेशयानि पुण्यगुणकीर्तनकमलानि तेर- वतंसितः कर्णपूरीकृतो जलदेवतासमाजः समुद्रजलदेवतासमूहो यस्य स तथोक्तः । पुनः कथंभूतो भगवान् । समलसमयानवद्यविद्याविदग्धयुधप्रकाण्डपुण्डरीकमण्डलीमार्तण्डः समस्ताः समग्रा ये समयाः शासनानि जिनशास्त्रानादिशास्त्राणि तेषां संवन्धिनि अनवद्या निरवद्या या विद्या ज्ञानं तस्यां विदग्धानि चतुराणि यानि घुधप्रकाण्डानि प्रशस्तविद्वांसस्ता- न्येव 'पुण्डरीकाणि श्वेतकमलानि । [यशःकीर्तिपरिमलविराजितत्वात्, थुधमधुकर- सेवितत्याश्च । तेषां मण्डली समूहस्तस्य विकासकरणे मार्तण्डः [मृतण्डाया अपत्य पुमान् मार्तण्डः] । श्रीमास्कर इत्यर्थः । पुनः कथंभूतो भगवान् । फरमादिगन्तविधान्त. विश्रुतशिष्यप्रणिसमीरपथप्रयमानवीर्तिकलहंसीनिवासीकृतनिसिलभुवनाभोगः कृत्सदि. गन्तेषु सर्वदिषप्रान्तेषु विश्रान्ताः स्थिता ये विश्रुतशिष्याः विख्यातश्रुतज्ञानसंयु. कान्तेवासिनस्तेषां श्रेणिः समूहः स एव समीरपथः आकाशस्तत्र प्रथमाना विस्तरन्ती व्याप्नुवती या कीर्तिः पुण्यगुणकीर्तनं सैव कलहंसी राजहसी । नियप्रमाणलक्षणोभयप. क्षशुद्धलात् ।] तया निवासीकृतो निखिलस्य भुवनस्य समस्तपृथ्वीमण्डलस्य आभोगो विखारो यस्य स तथा । पुनः कथंभूतो भगवान् । शुद्धाभिसंधिसमाधिविधुविशेषोन्मे- पनिर्विषीकृतविषविषमदोषकलुपविषयविषधरः शुद्धो रागद्वेषमोहादिरहितो योऽसावभिः संधिर्मनीभिप्रायस्तत्र तेनोपलक्षितो वा योऽसौ समाधिOनविशेषः स एव विधुविशेष. चन्द्रमाप्रकारः । [मोक्षामृतधारावपित्वात् । वस्य उन्मेष उदयस्तेन निर्विपश्तो विपर. हितविहितो विषविषमदोपपलपविषयविषधरो येन विपवद्धालाहलवत् विषमस्तीव्रतरो योऽसौ दोपः पापकर्म वेन फ्लुषः कदमलीभूतो योऽसौ विषयः स्पर्शादिसमूहः स एव विषधरः सपो येन स तथा । उहं -'वोंगृहं विषयिणां मदनायुधस्य नाडीव्रणो विषमनियंतिपर्वतस्य । प्रच्छणपादुकमनामहाहिन्ध्रमाहुयुधा जघनरभ्रमिदं युवलाः ॥' १. 'मुदत्याख.

·णामः सर्वजीवेषु साभ्यं आगमश्च सिद्धान्तो यस्येति संभोगासमागम एव । पुन: १ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । विषयविषधरः, प्रसंख्यानपविपावकलुटानुत्थानमन्मथमददरिद्रितरुद्रमरवि- जयः, अरजस्तमोबहुलोऽप्याततगुणधर्मघरः, अकिंचनोऽपि रलत्रयनिवासः, अविभूषणोऽपि सुवर्णालंकारः, अविषमलोचनोऽपि संपन्नोमासमागमः,अकृ. अपरं च कथंभूतः । प्रसंख्यानपविभावकष्टानुत्थानमन्मथमददरिद्रितरदस्सरविजयः प्रसंख्यानं धर्मशुक्लध्यानं तदेव पविणावको बज्रामिः कर्मणां दाहपाचनकारकलाद। वेन सुयो भस्मीकृतोऽनुत्थानं यथा भवत्येवं पुनरुज्जीवनं यथा न भवत्येवं योसी मन्मथमदः कंदर्य[दस्तेन दरिद्वितोऽकिचनीकृततिरस्कृतो रुद्रस्य श्रीमहादेवस्य स्मरविजयः कन्दर्य- निर्जयो येन स तथा । मुदत्तः कथंभूतः। अरजस्तमोबहुलोऽप्याततगुणधर्मधरः । ननु यो रजखमोबहुलो न भवति स आततगुणधर्मधरः आरोपितप्रत्ययाचापधरः कयं भ. वति । विरुद्धमेतत् । परिहियते-रजा पापं तमोऽज्ञानम्, न तु धूल्यन्धकारः, न रजस्त- मोबहुल: अरजस्तमोयहुलः । अपि निश्चयेन आतता विस्तीर्णभेदा ये गुणाः धर्मश्च चरित्र रनत्रयं च उत्तमक्षमादिकश्च दशविधः तं धरतीति आततगुणधरः । उकं च रयणत्तयं च धम्मो समादिभावो य दहविहो धम्मो। चारित्तं सल धम्मो जीवाण य रक्खणो धम्मो॥ [धम्मो वधुसहाओ रामादिभावो य दहविहो धम्मो । रत्तत्तयं च धम्मो जीवाण य रक्खणं हवे धम्मो ॥ अपरं कथंभूतः । अकिचनोऽपि रत्नत्रयनिवासः अकिचनोऽपि दरि- द्रोऽपि रत्नत्रयनिवासः माणिक्यत्रयनिवासः कथं भवति । विरुद्धमेतत् । परिहियते- अकिचनः नास्ति किचन धनमस्येति अकिचनो निर्मन्याचार्यवर्यः। अपि निश्चयेन रत्ननयनि- वासः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रमन्दिरम् । अपरं कथंभूतः । अविभूषणोऽपि सुवर्णालंकारःन विद्यन्ते भूपणानि आभरणानि यस्येति स अविभूषणः।ननु यो विभूषणः अपि निश्चयेन सुवर्णो रानकुलं तस्सालंकारः वा सुवर्णस कनकस्य अलंकाराणि भाभूपणानि यस्य स सुवर्णालंकारः कनकाभरणः राजकुलझारः कथं भवति । विरुद्धमेतत् । परिहियते-भः सर्वनोऽईन स विभूषणं मण्डनं यस्य स अविभूषणः । अपि निश्चयेन मुवर्णो राजकुठं पुष्पगुणकीर्तन- लक्षणं यशश्च सोऽलंकारो मण्डनं यस्येति सुवर्णालंकारः । पुनः कयंभूतः। भविषमलोच. नोऽपि संपन्नोमासमागमः भविषमलोचनः अत्रिलोचनः। ननु यः अनियोचनः स संपन्नो- मासमागमःस परिपूर्णपार्वतीसंभोगः कयम् । विरुद्धमेतत् । परिहियते-अविषमलोचनः विपस्स हालाहलस्य मा लक्ष्मीर्ययोखे विपमे वे च ते सोचने विपनलोचने, न विद्यते विपमलोनने यस स अविषमलोचनः । अक्रूरष्टिरिलधः । रागद्वेपरहितसमदी । अथवा शाम्रोफलोचनसंयुक्तः । लोक लोय गत्यर्थलात् । तम्य धातोः प्रयोगवादन्यथा लुपमिति भवति । अपि निश्चयेन संपन्ना परिपूर्णा या रमा कीर्तिः समय समताप 1 १. इत्यधिकः प-पुस्तके पाठः ·, ५४ काव्यमारा। प्णोऽपि सुदर्शनविराजितः, असगस्पृहोऽपि जातरूपप्रिय ,अशुद्धनयनीतिर- पि महाभागचरित , अकठिनवृत्तिरपि क्षमास्वभाव ,अव्यालहृदयोऽपि निय- मितकरणग्राम , उदयाचलस्तपस्तपनस्य, कौमुदीचन्द्र क्रुणामृतनिथ्योत- स्य, मानसप्रदेश सरस्वतीवारलाया, प्रभवपर्वत प्रशममन्दाक्निीप्रवाहस्त्र, भूत । अकृष्णोऽपि मुदर्शनविराजित । ननु य अकृष्ण नारायणो न भवति स मुदर्शन- नाना चकेण विरानित स्थ भवति । विरुद्धम् । पारहियते-अकृष्ण अपापकमा सुदश नेन शोभनाकारेण सम्यग्दशनेन सद्भावालोक्नमाण अहितमवेन वा मुदर्शनवत् मेह विशेषवत् विशेषेण रानित मुदर्शनविरातित । पुन क्यभूत । असहरहोऽपि नातरू पप्रिय असस्पृह अविद्यमाना सरे परिग्रहे स्पृहा वाञ्छा यस्य सोऽमनस्पृह । ननु य परिग्रहस्पृहारहित स जातरूपप्रिय क्नप्रिय कय भवति । विरुद्धमेतत् । परि हियते-अस कममलफलइरहितेषु सिद्धेषु स्पृहा वाञ्छा यस्येति असनस्पृह । अपि निश्चयेन जातरूपप्रिय नग्नरूपप्रिय इति गुदम् । पुन क्यभूत । अशुद्धनयनीविरपि महा भागचरित । ननु य अशुद्धनयनीविरन्यायत्ति स महाभागवरित पुण्यरर्मेश्वर कथम् । विरतमेतत् । परिहियते-परस्परसाक्षेपो वस्तुधमनिरूपणप्राय अशुद्धनय तत्र नीति प्रवृत्तिर्यस्य स अशुद्धनयनीति । अपि निश्चयेन (महती) महाभागा महोद्योत तया गच्छति (तत्) चरित चरण यस्य स महाभागचरित । पुन क्थभूत । (अ)टिनत्तिरपि क्षमाख भाव । ननु य (अ)काठेनगृत्ति (ओक्टोरस्वभाव क्षमाखभाव क्यम् । विरुद्धमेतत् । प रिहियते-(अ)वटिनगृत्तिरपि(अ)कठिना गृहस्थाना अपीडनकरी अक्षम्रक्षणगर्तपूरणगो चारिभ्रामरित्तिपनीविका आहारोयस्य सो(स)कटिनवृत्ति । अपि निश्चयेन क्षमाखभाव सर्यप्रापिषु अनोधखरूप । पुन कथभूत । अव्यालहृदयोऽपि नियमितररणग्राम न व्यार सो हृदये कण्ठे यस्य स अव्याहृदय यो महादेवो नास्ति स निपुरदाहसहित क्यम् । विरुद्धमेतत् । परिहियते-अव्यालमदुष्ट हृदय मनो यस्य स अव्यालहृदय । अपि निश्चयेन नियमितो वशीकृत करणग्राम इन्द्रियसमूहो येन स । अपर क्यभूत । उदयाचलसपस्तपनस्य उदयाचल उदयगिरि । तप एव तपन श्रीसूर्य ।त्रि भुवनद्योतकारितात् । तस्य । पुन कथभूत । कौमुदीचर फ्रुणामृतनिथ्योतस्य काति कीपूर्णमासीवाद करणेव दयैव अमृत जरामरणहारे वात् तस्य निथ्योत सरण क्षरण तस्य । पुन क्यभूत । मानसप्रदेश सरस्वतीवारयया मानसस्य सरोवरविशेषस्य प्रदेशस्तभूमि । सरखती सैव वारला परमामहसभायो । येन (नय)प्रमाणोभयपक्षशुद्धत्वात् । [तस्या ]। पुन क्यभूत । प्रभवपर्वत प्रशममदाफिनीप्रवाहस्य प्रभवपर्वतो हिमाचल । १ अत्र 'कठिन' इसेद पाठ साधीयान् । आदावकार केनचित्मक्षित इति बोध्यम् १ नियमितीकरण' इति व पुस्तकस्स पाठ ·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । उत्पत्तिक्षेत्रं सौजन्यवीजस्य, उदाहरणं गम्भीरतायाः, निदर्शनमौदार्यसा, प्रसूतिस्थानं महिम्नः, प्रत्यादेशोऽभिध्यायाः, निधिर्यस्य, आकरावनिश्च सर्वगुणमणीनाम् । यस्य च सकलसत्त्वसंचरणसकोचिनि, शिशिरकणमञ्जरीजालजयविजृ- म्ममाणागिलकुले, सफलजगचण्डय्यथावेपथुस्फारिणि, विरसरसदयशदेशक- प्रशम एव उपशम एव मन्दाकिनीप्रवाह गङ्गानदीप्रवाह । सर्वेपा सतापनिवारकत्वात् । तस्य प्रशममन्दाकिनीप्रवाहस्य । पुनः कथंभूतः । उत्पत्तिक्षेनं सौजन्यवीजस्य निष्पत्तेः सस्याधिकरणम् । सौजन्यमदुर्जनत्वं तस्य वीजं अडरहेतुस्तस्य सौजन्यबीजस्म । पुन. क्थंभूत । उदाहरणं गम्भीरताया. उदाहरण दृष्टान्तवचनं गम्भीरतायाः। पुन कथंभूतः। निदर्शनमौदार्यस्य निदर्शन दृष्टान्तभून औदार्यस्य दातृत्वस्य । उक्तं च--'फियती सप्तसहस्री कियती लक्षा च कोटिरपि वियती । औदार्योनतमनसा रत्नवती वसुमती कियती ॥' पुनः क्थंभूत. । प्रसूतिस्थानं महिम्नः प्रसूतिस्थानं जन्मभूमिः महिनी माहात्म्यस्य । पुन क्थंभूतः । प्रत्यादेशोऽभिध्याया प्रत्यादेशो निषेधरूपः । अभिभ्यायाः परस्सविषयस्पृहायाः । पुन. पथंभूत । निधिधैर्यस्य निधिरक्षय्यं निधानं धैर्यस्य । ध्येयं प्रतिधियं समीरयतीति धीर , धीरस्य भावो धैर्य तस धैर्यस्य । पुन कधभूत । आकरावनिश्च सर्वगुणमणीनाम् आपरावनिः रोहणाचलसिंहलादिद्वीपभूमि । सर्वे च ते गुणाः सर्वगुणा औदार्यशौर्यगाम्भीर्यधैर्यादयस्व एव मणयो रनानि । निभुवनोहयोत- कारकत्वात् । तेपा सर्वगुणमणीनाम् । समुच्चयालंकार. ॥ यस्य चेति । यस्य च भगदतो हेमन्ते शीतकाले विभावों रानयो विभान्ति गच्छन्तीति क्रियाकारकसवन्धः। क्थंभूते हेमन्ते । सकलसत्त्वसचरणसकोचिनि सक- लाना सत्त्वाना माणिवर्गाणा सचरण पर्यटनं सकोचयतीत्येवंशील सकलसत्त्वसवरणस- कोची तस्मिन् सक्लसत्त्वसचरणसकोचिनि । अपर कथंभूते हेमन्ते । शिशिरकशमञ्जरी- जालजयविजृम्भमाणानिलकुले शिशिरस्य हिमस्य कणाचूर्णानि तेपा मञ्जर्यो वय॑स्तासा जालानि समूहालेषा जयस्तिरस्कारस्वस्मिन् विज़म्भमाणं अनिलकुल वातसमूहो यस्मिन् हेमन्ते स तथा तस्मिन् । पुनः कयंभूते हेमन्ते । सक्लजगचण्डव्यथावेपथुस्फारिणि स- फलस्य जगत जगति स्थितजन्तुजातस्य समूहस्य चण्डव्यथा तीव्रवेदना वेपथु' कम्पनं च स्कारयति प्रचुरीकरोतीयेवंशील स तथा तस्मिन् । पुन. कथंभूते हेमन्ते । विरसरसद- वशदेशकदशनवीणे विररां यथा भवसेवं रसन्ति शब्दायमाना अवशाना परवशाना देश- साना पथिकाना दशनवीणा दन्ततन्त्री यलिन् । पुनः संभूते हेमन्ते । विलमूलको- - ·काव्यमाला । - 'दशनवीणे, बिलमूलकोटरकुटीसकुचितालगर्दपरिपदि, हिमपृपतपलिताकुरि- तकुटहारिफाकुन्तलकलापे, गयूथरोमन्थसामर्थ्यकदर्थिनि, प्रालयलयमुक्ता- फलितफरटिरिपुरोमभागे, ब्रजपालविलासिनीकपोलविधुवैशवशातिनि,हला. जीवजायापदपद्मलावण्यलोपिनि, चनेचरवनिताधरदलकान्तिकर्शिनि, मुनि- कामिनीकरक्रिसरयकृततरङ्गसते, द्विजकण्टकुण्टताविधायिनि, विप्रलब्धपु- टाकुटीसकुचितालगर्दपरिषदि विलमूलमेव रोटर जीर्णतरूदरम् । अवकाश(दान)दायि. त्वात् । तदेव कुटी एक्त्तम्भवधगृह तन सकुचिता सकोच प्राप्ता अलगदंपरिषद् सर्प- समूहो यन स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते हेमन्ते । हिमपृपतपलिताहरितकुटहारि- काकुन्तलक्लापे । (हिमस्य शिशिरस्य पृपता विन्दवस्ते पलिता परितापकुरिता पलिक- तफुटहारिकुलक्लोप) हिमस्य शिशिरस्य पृपता विन्दवस्त पलिताडरिता पलितकचा. दुरसहिता कृता कुटहारिकाणा घटहारिचेटिकाना कुन्तर रसपा केशसमूहा यस्मिन् । स तथा तस्मिन् । पुन क्थभूते हेमन्ते । मृगयूथरोमन्यसामर्थ्यवदानि मृगयूथाना हरिणसमूहाना रोमन्थचर्वितचर्वण तस्य सामर्थ्य बल कदर्धयति पीडयति इत्येवंशील स तथा तस्मिन् । पुनः कथभूते हेमन्वे । प्रालेयरवमुक्तापलितकरटिरिपुरोमभागे प्रारेयस्य हिमस्य ये लवा कणातर्मुतापरितो मुक्कापरसहित कृत क्रटिरिपूर्णा सिंहाना रोमभाग (कन्धसरप्रदेशो यत्र स तस्मिन् । पुन कथभूते हेमन्ते । प्रगपा- लविलासिनीकपोलविधुवेशद्यशातिनि प्रजपालाना गोकुलिकाना या विलासिन्यो गोपान- नास्तासा कपोलानि गण्डस्थलान्येव विधवच द्रमसस्तेपा वैशद्य शुरुत्व शातयति विध्व. सययेवशील स तथा तस्मिन् । पुन क्यभूते हेमन्ते । इलाजीवजायापदपद्मलावण्य. लोपिनि हलाजीवाना कर्पणा जायाना भायीणा पदा एव चरणा एव पद्मानि कमलानि। कोमलविराजमानत्वात् । तेपा लावण्य कान्तिविशेष टम्पति विनाशयतीत्येवंशीलस्तथा तस्मिन् । पुन कथभूते हेमन्ते । यनेचरवनिताधरदर कान्तिकर्शिनि वनेचरा अर- घ्यचाण्डालास्तेषा वनिता कमनीयकामिन्य । वनिता जनितात्यर्थरागाया वारि]यो. विति' इत्यभिधानात् । तासामधरा ओटात एष दानि पनि । दन्तानामाच्छा- दक्त्वात् । तेपा कान्तीलावण्यानि शति तनूकरोतीखेवशील स तथा तस्मिन् । पुन च्यभूते हेमन्ते । मुनिकामिनी करविसल्यवृततरङ्गसने मुनीना मान्यपणा कामि- न्यस्तपस्विन्यस्तासां करा हस्तात एव किसलयानि पढ़या । अरुणत्वकोमरत्वगुणविराज- मानत्वात् । वेषु कृतो विहितस्तरङ्गसो रहरीसगतिर्येन स तथा तस्मिन् । पुन कधभूते हेमन्ते । द्विजरण्टकुष्टताविधायिनि द्विानां ब्राह्मणाना कण्ठेषु गल्कन्दलीमध्येपु कुष्टता कियासु मन्दता विदधातीसेक्शील स तस्मिन् । पुन क्यभूते हेमन्ते । विपलब्धपु. १. मय पाठ स पुस्तके नास्ति.

·, १ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५७ रन्ध्रीस्तनभारजनितजानुसंबाधे, कुचकुहरोयसर्पणरतपोतखेदितवालवतीचे. तसि, विदूरितरम्भोरूभूषणाभिलाषे, सहसुप्तमिथुनधनालिगनादेशिनि, नि- रन्तरमुल्लसन्तीभिः करतलपरामर्शसुखविलोपनसूचीभिरिव तनूरुहराजिभिः कण्टकितानि कुर्वति शबरसहचरीवक्षोजमण्डलानि, शिथिलयति दुर्विध- कुटुम्वेषु जरत्कन्थापटच्चराणि, नर्तयति पथिक्ष पाणिपल्लवानि, विरच. दयितोदवसितमनुसरन्तीनामभिसारिकाणामरालपक्ष्मामलमैस्तुपारा- सारशीकरैललितशौक्तिकेयशक्तिपुटस्पर्धीनि विलोचनानि, सतानयति ता- रन्ध्रीस्तनभारजनितजानुसबाथै विप्रलव्या वियोग प्राप्ता याः पुरन्ध्यः त्रियस्तासा स्तन- भारनिता उत्पादिता जानूनामष्ठीवतो संबाधा दुखं येन स तथा तस्मिन् । उक्तं च- 'यस्यां दूती प्रिय प्रेष्य दत्त्या सकेतमेव वा । कुतश्चित्कारणान्नति विप्रलब्धान सा स्मृता ॥' पुनः क्थंभूते हेमन्वे । कुचकुहरोपसर्पगरतपोतखेदितवालवतीचेतसि कुच- फुहरे स्तनयोर्मध्ये उपसर्पणं प्रवेशस्तन रतस्तत्परो योऽसौ पोतो वालरस्तेन खेदित दुःसं प्रापितं थालवतीना चेतो मनो यत्र स तथा तस्मिन् । पुन. कथंभूते हेमन्ते । विरितरम्भोरुभूपणाभिलापे विदूरितो निषिद्धो रम्भोरभिः कमनीयकामिनीभिभूपणानां मुक्ताफलायाभरणानामभिलापः प्रीतिर्यन स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते हेमन्ते । सहसुप्तमिथुनघनालिङ्गनादेशिनि सहसुप्तानामेकशय्याया मुप्ताना मिथुनाना स्त्रीपुरुष- युगलाना धनालिङ्गनं घनमालेपणमादिशयादेशं करोतीसवेशील. स तथा तस्मिन् । पुन. कि कुर्वति सति हेमन्ते । निरन्तरमु सन्तीभि करतलपरामर्शमुसविलोपनसूची- भिरिव तनूरहाजिभिः कण्टक्तिानि कुर्वति शवरसहचरीवक्षोजमण्डलानि । वर- सहचरीवक्षोजमण्डलानि तनहराजिभि कण्टरितानि पुर्वति सति । शवराणा भि- Pाना सहचरीणां भार्याणा यक्षोजमण्डलानि स्तनयुगलानि तनूरहराजिभि. कुला क- ण्टफितानि फण्टकोपेतानि पुर्वति विद्धति सति । क्थंभूताभिस्तनूलहराजिभिः । निरन्तरमविरिटनं उसन्तीभिरुद्च्छन्तीभिः । अपरं क्थंभूताभिः। करतलपरामर्शन हस्ततलस्पर्शन सुराविलोपने शातनिवारणे सूचीभिरिव आयसतीक्ष्णाप्रसूचिकाभिरिव । पुनध किं कुर्वति सति हेमन्ते । शिविलयति दुर्विधकुटुम्बेपु जरस्न्यापटयराणि । दरिदजगपरिजनेषु जरत्कन्यापटचराथि जीर्णकन्थटिका जीर्णवखाणि शिथिलयति शतसण्टीकुर्वति सति । अपरं किं कुर्वति राति हेमन्ते । नर्तयति पयियेषु पानिपल्यानि । पथिरेपु अध्वगेषु पाणिपाल्यानि करक्सिलयानि नयति कम्पयति सति । अपर कि पुर्वति यति हेमन्ते । विरचयति दयितोदवसितननुसरन्तीनामभिसारिकाणामरालपक्ष्मा- प्रलौस्तुपारासारशीकरैललितशीफिकेयफिपुटस्सानि विरोचनानि 1 अभिसारि- १. 'मतास. । ६ ·काव्यमाला। पसीनामूरुपर्यन्तपाटलपटलकारिपु वृहद्भानुपु स्पृहयालताम् , ध्यानयति पव- गेलयमनोहराणि गर्भरूपलपनेषु पटवाद्यानि, मन्दयति चण्डरोचिपोऽपि तेज स्फुरितिमानम् । अपि च यत्रातिशिशिरभरात् कान्ते कोक्कुटुम्बिनी न कुरुते प्राप्तेऽपि चाटुक्रियां हंसश्चसुपुटान्तरालविगलाम्बालफस्तिष्ठति । याणा कान्तार्थेन सकेतस्थानं यान्तीना स्त्रीणां अरालपश्माप्रलने वालोचनरोमाप्रलो. नुपारासारशीकरैर्हिमसमूहरण कृला उलितशीतियशुक्तिपुटस्पानि । लुलितानि पर्यन्त(E)स्थितानि शौतिक्यानि मुशाफ्लानि यासा शुकीना मुक्तास्फोटानां पुटैः सह स्पर्धन्ते उपमा धरन्तीदेवशोरानि ललितशौक्तिकेयशुक्किपुटस्प/नि विलोच. नानि नैनाणि विरचयति कुर्वति सति । कथभूतानामभिसारिकाणाम् । दयितोदवसितं प्रियमन्दिरमनुसरन्तीनां गच्छन्तीनाम् । उक च–'कान्तार्थिनी तु या याति सक्तं साभिसारिका' । भूतेस्नुपारासारशीकरै । अरालपक्षमाप्रलमै । अरारानि वाणि पक्ष्माणि नेत्ररोमाणि वेषामग्रेषु प्रान्वेषु लमा सुगतास्ते तया ते.। पुन कि कुर्वति सति हेमन्ते । सतानयति तापसीनामूरुपर्यन्तपाटलपटलकारिषु वृहद्भानुषु स्पृहयालुताम् । तापसीना तापरात्रीणां वृहद्भानुपु अमिपु स्पृहयालुता श्रद्धालुतो संतानयति विस्तार. यति सति । स्थभूतेषु य॒हद्भानुषु । ऊरुपर्यन्तपाटलपटलकारिषु ऊरुपर्यन्तेषु सक्यिप्रा. न्तेषु । स्मरमन्दिरसमीप यावद् । पाटलाना श्वेतरफानो लाञ्छनाना पटलानि समूहान् पुर्यन्तीत्येवशीलाते तपा तेषु । अपरे किं कुर्वति सति हेमन्ते । वानयति पवर्णलयमा नोहराणि गर्भरूपलपनेषु पटवाद्यानि । गर्भरूपलपनेषु गर्भरूपाणां शिशूनां लपनेषु मुखेषु परहवादानि ध्यानयति सति । यथभूतानि परहवाद्यानि । पयर्णल्यमनोहरान पपपपेति पुन पुन जनस्य लयः साम्य व्यकतेन मनोहराणि चेतोऽनुरपकानि । अपर कि कुर्वति सवि हेमन्ते । मन्दयति चण्डरोचिपोऽपि तेज स्फुरितिमानम् । चण्डविषोऽपि धोभास्करस्यापि तेज स्फुरितिमानं तेजसः स्फुरितं स्फुरण तेज स्फुरि- तम्, तेनरफुरितस्य भावतेत पुरितिमा । 'पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा' इसनेन सूत्रेण भावे इमन्प्रलय । सहेनानई' इति सूत्रेण इमन्यय()बुलिङ्गता । तं तेज फुरितिमान मन्दयति मन्दं सोक फरोतीति मन्दयन् , तस्मिन् मन्दयति सति । अपि च । विशेषार्थमाह-यत्र यस्मिन् हेमन्ते अविशिशिरभरात अति. दायशीतात् । कान्तेत्यादि । कोरकुटुम्यिनी चक्रवाकी फान्ते चक्रपा निज- भर्तरि प्राप्तेऽपि सति प्रभातसमये आगतेऽपि सति चाटुक्रियो मिभ्याग्नुतिकरणं न पुरवे न विदधाति । [यनानिशिशिरभराट हस' वेवगरपक्षी चपुटान्तरालवि.

·: । १आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कृच्छ्राकुजरहस्तवर्तितचयः पांसुः पुनः शीर्यते भर्तृणां शयनं न मुञ्चति परं कोपेऽपि योपिज्जनः ॥ ५३ ।। सिंहः संनिहितेऽपि सीदति गजे शीर्यक्रमस्पन्दनो मध्याहेऽपि न जातशम्पकवलः प्रायः कुरङ्गीपतिः । वत्सः कुण्ठितकण्ठनालवलनः पातुं न शक्तः स्तनं वक्रं नैति विभातकर्मकरणे पाणिर्द्विजानामपि ॥ ५ ॥ पत्रैः स्तम्बतलमलढविरसपायर्मंगाणां रतिः क्षोणीधूलनकेलयोऽपि विकिरैस्त्यक्ताः प्रभातागमे । गलजम्पालकस्तिष्टांते चभुपुटान्तरालात् बोटिपुटमध्यात् विगलत् अधःपतत् जम्वालक शैवलं यस्य स चञ्चपुटान्तरालविगलज्जम्बालकः तिष्ठति । जम्बालं चवितुं न शक्नो. तीत्यर्थः । [यत्रातिशिशिरभरात] कुअरहस्तवर्तितचयः पांमुः धूली पुनः पश्चात् कुरात् अतिकप्टेन शीर्यते अधः पतति । कथंभूतः पांसुः । कुअरहसवर्तितचयः कुपरेण हस्तिना हस्तेन शुण्डादण्डेन वर्तितः कृतश्चयो राशिर्यस्य पांशोः स कुअरहस्सवर्तितचयः । कुजरशुण्डादण्डे नाव]लमो धूलीसमूहो न शीर्यते । कप्टेन अधः पततीत्यर्थः । पुनश्च यत्रातिशिशिरभरात्] योपिजनो वनितालोका भरणा शयनं पतीनां शभ्यां पर उत्कृष्टं [यथा भवेत् तथा] कोपेऽपि क्रोधे कृतेऽपि सति न मुञ्चति न त्यजति । दीपकालंकारः ॥ ५३॥ सिंह इत्यादि । [यन नीहारकालागमे] गजे हस्तिनि संनिहितेऽपि निकटवर्ति. न्यपि सिंहः सीदति बुभुक्षितस्तिष्ठति । गज मारयित्वा न भक्षयति इत्यर्थः । कयंभूतः सिंहः । शीर्यक्रमस्पन्दनः शीर्यत् अव्यापार भवत् क्रमाणां चरणानां स्पन्दनं चलनं यस्स रा शीर्यकमरपन्दनः । अतिशिशिरगरादिति पूर्वोकं संपन्धनीयम् । यत्र गीदारयालागमे] कुरजीपतिः कृष्णसारो मृगः मध्याहेऽपि सूर्ये ललाट प्राप्तेऽपि पा ललाटंतपेऽपि प्रायो पाहुल्येन जातशष्पकवलो न वर्तते । जात उत्पन्नः शष्पाणां पालनृणानां कवलो पासो यस्पति स नातशपकवलः । [यन नीदारकालागमे] वत्स. वर्णकः स्तनं पातुं पयोधरं घाय(घा)तुं न शको न समर्थो वर्तते । कथंभूतो वत्सः । युण्ठितकण्ठनालवलनः कुण्ठितं मन्दक्रियं कण्ठनालस्य गलनालस्य वलनं नमन चेष्टितं यस्य स कुण्ठितकण्ठनालवसनः। यत्र नीहारकालागमे] द्विजानां नाम- णानामपि । आस्ता(सतां) तावत् क्षयनि(गि)जः । पाणिः करः विमातकर्मकरणे संध्यावन्दनकाले क उपस्पशादिविधाने पत्रं मुसं न एति नागच्छति । अयमपि दीपकालंकारः॥ ५४॥ पत्रेरित्यादि । [यम नोहारकालागमे] मृगाणों कुरक्षाणां पः पर्ण: करणभूतः ·६० काव्यमाला। फोक शुप्कमृणालजारचरणन्यासै प्रिया वीक्षते वक्रान्तविधूनिते च क्मले हस पद न्यस्यति ॥ ५५ ॥ हसी चञ्चपुटान्तरार्पितविसच्छेदात्खर खिद्यते भूमिसस्तकरा करेणुरवशक्षीरस्तनी ताम्यति । प्रातडिम्मविचेष्टितुण्डक्लनानीहारकालागमे हस्तन्यस्तफलद्रया च शबरी बाप्पातुर रोदिति ॥ ५६ ।। रतिश्चर्वण वर्तते । क्यभूत पत्र । स्तम्बतलेषु ब्रीह्यादीनां प्रकाण्डप्रदेशेषु प्ररूढा उत्पन्ना विरसप्राया नीरसखानि येषा पत्राणा तानि स्तम्वतलप्रदविरसप्रायागि ते. स्वया । अतिशीतपीडिततया मुसचलनदारभावात् पत्राप्येन चरन्ति, स्वम्वचर्षण कर्तुं न शक्नुवन्तीत्यर्थ । [यत्र नीहारकालागमे] पिकिर पक्षिभिवटकादिपतन प्रभातागमे सूर्योदये क्षोणीधूलनक्लयोऽपि त्यता । क्षोण्या धूलन लोटन तस्स केलय श्रीडा क्षोणीधूलनकेलय । [यन नीहारकालागमे] कोकवस्यक गुप्पमृणालनाल. चरणन्यास कृत्वा प्रियां चक्रवाकी वीक्षते अवलोकयति । शुष्पाणि आवानानि गृणालानि पद्मिनीकन्दास्पा जालानि समूहास्तेपु चरणन्यासा पादारोपणानि गुष्कम् णालजालचरणन्यासास्तै । [यत्र नीहारकालागमे] हस श्रेतगरु पक्षी कमरे पझे पद चरण न्यस्यति आरोपयति । क्यभूते कमले । प्रान्तविधूनिवे वरस्य मुसस्य प्रान्तेन चश्वमेण विधूनिते कम्पिते ॥ ५५ ॥ हसीत्यादि । यिन नीहारकालागमेऽतिशिशिरभरात्] हसी हसभायी चरटेत्यप- रनानी सर गाढ अतिशयेन सिद्यते दुखिनी भवति । कसात् । चयुपुटान्तराप्ति विसच्छेदात् चघुपुटान्तरेषु मुखमध्ये हसेन नेहेन अपितो योऽसौ विसच्छेद पनि नीकन्दखण्डश्वभुपुगन्तरार्पतविसच्छदस्तस्मात् । [अपर यम नीहारकालागमे करेणुग कामिनी अवशक्षीरस्तनी परवशक्षीरस्तनी ताम्यति दुखिनी भवति । तस्या विश्वस्तस्या स्तन शीतपीडित पातु न शलोति यत । कथभूता करेणु । भूमिस्रस्त करा भूमौ सस्त पातित कर गुण्डादण्डो यया सा तया । अपरं या नीहारकाला. गमे] शबरी भिल्लभार्या याप्पातुरं यथा भवसव अश्रुपातकट यया भवत्येव रोदिति रोदन करोति । कथभूता शवरी। हस्तन्यस्तफ्लद्रवा हस्ते करपुटे न्यस्त आरोपितो धृत फलद्रव द्राक्षादिफलरसो यया सा हस्तन्यस्तफलद्रवा । शबरी स्माद्रोदिति । प्रात प्रभाते डिम्भस्य निजबालकस्य विचेष्टि चलनादिकियारहित तुण्ड मुस तस्य फलनात् । क्वलनादिकियारहित नुण्ड मुस तस्य मृतोऽयमिति सभावनात् रोदन करोति । दीपकार कार ॥५॥ श्चिकतस्सा'स ·किं च । १ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अहोऽर्धेऽपि तरङ्गयारि करिणो गृहन्ति रोपःस्थिता जिद्दामाद्गलनालमेति न पयः सिंहे सतृष्णेऽपि च । .एगानामधरान्तरालललितास्तिष्ठन्ति पाथःकणाः पूर्वोत्खातविशुष्कपल्वलगतः पोत्री च मुस्ताशनः ।। ५७ ॥ शून्याः पदैः कररुहां रमणीकपोलाः कान्ताधरा न दशनक्षतकान्तिभाजः । खच्छन्दकेलिपु रता वनिता न यत्र काले परं जनितकुङ्कुमपकरागे ॥ ५८ ॥ लीलाविलासविरलैनयनासिताजैः स्पर्शानुसाधरदलैवेदनारविन्दैः । यत्र च ॥ अहोऽयंत्यादि । [यत्र नीहारकालागने अतिशिशिरमरात् ] कारणो गजाः अहो. ऽपि मध्याहेऽपि मध्याहसमयेऽपि रोधःस्थितास्तटे स्थिसासरङ्गवारे कलोलजलं गृह्णन्ति पियन्ति । यत्र नौहारकालागमे] सतृष्णेऽपि च तृषितेऽपि च सिंह हर्यक्ष पयः पानीयं जिलामात् रसनामात् गलनालं गलच्छिद्रं प्रति नैति न गच्छति । जिह्वाने एवं तिष्यतीत्यर्थः । यत्र नीहारकालागमे एणानां मृगाणां अधरान्तराललुलिता ओष्ठमध्य- स्थिताः पाथःकणाः जलकणाः तिष्ठन्ति । कण्टाधो न गच्छन्तीत्यर्थः । [पुनर्यत्र नीहार- कालागमे] पोत्री च भरण्यशूकरच पूर्वोत्सात विशुष्कपल्वलगतः रान् मुताशनो भवति । मुस्ताश्चयतीत्यर्थः ॥ ५७ ॥ कि च । अस्ति विशेषः । शून्या इत्यादि । यत्र काले शिशिरकाले रमणीकपोलाः स्त्रीणां गण्डस्थलानि कररहां नसानां पदैनसक्षतैः शून्या वर्तन्ते । यन काले कान्ता- घराः स्त्रीणां दन्तच्छदाः दशनक्षतकान्तिभाजो न वर्तन्ते । दशनक्षतानां दन्तक्षताना दन्तसण्डितानों कान्तिभाजो रचतायुचा न वर्तन्ते । यत्र काले पनिता अत्युत्पादि. तरागाः खियः स्वच्छन्दकेलिघु यथेष्टक्रीडासु रता रमणपरा न वर्तन्ते । कथंभूते काले । परं फेवलं जनितकुङ्कुमपरागे जनित उत्पादितः कुकुमपङ्के काश्मीरजन्मकेसरकर्दमे रागः प्रीतिर्येन स तथा तसिन् । कुङ्कुमपट्स उष्णखभावो भवति यसात् ॥ हेखलंकारः ॥ ५८॥ यत्र चेत्यादि । यत्र नीहारकाले सुकृतिनः पुण्यवन्तः पुरपाः स्त्रीभिः कमनीय. कामिनीभिः मुरते संभोगक्रीडायां सखेदाः सुरामध्ये दुःखिताः कृताः । कैः । नयना- ·. ६२ काव्यमाला। रोमाञ्चकण्टकितटैः कुचकुमलैश्च स्त्रीमिः कृताः सुकृतिनः सुरते सखेदाः ॥ ५९॥ तत्रानवरतमन्तःप्रवर्धमानध्यानधैर्यधनंजयावधूतहिमसमयप्रत्यूहव्यूहस्या- तिनिवातसौधमध्यसमध्यासिन इव स्थण्डिलशायिनो हेमन्ते विहितविरहि- जनदुर्लभविभातसमागमाः मुखेन विभान्ति विभावर्यः । यस च दावदाहद्विगुणितप्रतापातपैस्तपनोपलशैलशिलाशिखोच्छलद- । सिताब्जेः नेमनीलोत्पलेः । क्थंभूतैर्नयनाजिताजैः लीलाविलासविरलैः लीला- विलास उत्फुल्ललोचनलं तेन विरलैः । पेलवः । तुच्छेरित्यर्पः। अपर कैः कृत्वा सखेदाः कृताः । वदनारविन्दैः मुसक्मलः । कथंभूतैः । स्पर्शामुसाधरदलैः स्पर्शन असुखानि कर्वशत्वात् अधरदलानि रदवासांसि येषां मुखारविन्दाना तानि तथा तैः । अपरं कैः। कुचकुष्पल खनकलिकाभिः । क्थंभूतः कुचवुयलैः । रोमायक्ण्टकिर्तरीः रोमाचेन रोमहर्पणेन कण्टकीनि कण्टक्सहितानि तटानि प्रस्थप्रदेशा येषां तानि तथा तेः। हेतुरयमलंकारः ॥ ५९॥ तधेत्यादि । तत्र तस्मिन् हेमन्ते शिशिरकाले यस्य भगवतः विभावयों राप्रयः मुखेन अनायासेन विभान्ति अतिकामन्ति । यस्य कथंभूतस्य । स्थण्डिलशायिनः चतुष्पयस्थितस्य । (अनावकाशे उद्भवस्य भावाशस्येव) । अतिनिवातसीधमप्यसम- भ्यासिन इस । प्रतिनिवातः शीत्तरहितो योऽसौ सौधमप्यो राजसदनमध्यस्त सम्यक्त अभ्याम्ने तसिन् विष्टतीयेवंशीलः स तथा तस्स । अपर कथंभूतस्य । अनवरत निरन्तर अन्तःप्रवर्धमानध्यानधैर्यधनंजयावधूतहिमसमयप्रत्यूहय्यूहस्य । अन्तवेतनि प्रवर्धमानं हिं गच्छत् यध्यानं यर्मध्यानं तत्र यय अकातरखं निचलत्वं तदेव धनंजयोऽमिः। पापयर्मणो दाहकारकत्वात् । टेन अवधूतः स्फोटितः हिमसमयस्य शीतकालस्य प्रत्यूहय्यूहो विनसमूहो येन स तथा तस्स । कथंभूता विभावर्यः । विहितविरहिजनदु- भविभातसमागमाः । विहितो निर्मापितो पिरहिननाना विप्रलब्धमानुपाणां दुर्लभः सगुसरायो विभाठसमागमः प्रभातम्यागमनं यामु तास्तथा ॥ यस्येत्यादि । यस्य च भगवतः श्रीमुदत्ताचार्यस्य वेषु सर्वलोक्प्रसिद्धेषु तपतपन- केतु प्रोमकालदिवसेषु । उप इति अकारान्तः शब्दो प्रीष्मकालवाची । तस्य तपस्य प्रोमकालस्य तपनः श्रीसूर्यस्तस्य केतवः तपतपनकेतवः । दिवसा इत्यर्थः। दगुरुपतपनरेनुषु । श्रीष्मकालदिवसेवित्वर्थ, 1 परमानन्दस्यन्दमुथापयोधिना। १. भस्य मूल तु नोपनाएम्.

·. १ आवासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६३ परमानन्दो निजयुद्धबुद्धकसमापारमध्यानसमुत्पमसौख्यं परमानन्द उच्यते, तस्य स्यन्दः क्षरणं प्रवाहः स एव मुघाफ्योधिरमृतसमुद्रः । जरामरणनिवारकत्वात् । परमा- नन्दस्यन्दसुधापयोधिना बारमध्यानसमुत्पनमुखामृतसमुद्रण कर्तृभूतेन परिप्लाविताप- घनस्य परिल्लावितः नापितोऽपपन शरीरं यस्य स परितावितापपनस्तस्य परिवितापध- नस्य मध्याह्नसमया यान्ति गच्छन्ति [इति क्रियाकारकरांबन्धः । तस्य कथंभूतस्य । विकर्वनकरमूलविलनशिखशिसरिशिरःश्रितस्य । विकर्तनः श्रीभास्करवस्य कराः शि- रणास्तेषां मूलं उत्पित्तिस्थानम् । श्रीसूर्यविन्यमित्यर्थः । तत्र विलग्ना समीपवर्तिनी गिसा शिखरं यस्येति विवर्तनमूलविलनशिसः स चासो शिखरी पर्वतखस शिरथलिका तत्र श्रित आश्रितो विकर्तनकरमूलविलग्नशिराशिसरिशिरःश्रितस्तस्य तथोकस्य । परं कथंभूतस्य भगवतः । प्रलम्बितभुजलतायुगलस्य । प्रलम्यितं दीर्घमुक्तं भुजयो होल- तायुगलं यादीयुग्मं येग स प्रलम्बितमुजलवायुगलस्वस्य तथोक्तस्य । अपरं कथंभूतस्य यस्य भगवतः । सरमयूसखेदिखेदितमुखमण्डलस्य । सरमयूखः श्रीसूर्यवं सेदयति निजप्रतापेन दुःखमुत्पादयति इति सरमयूपवेदि तादृश खेदितं सूर्यसंमुख प्रेरितं मुस- मण्डलं मुसविमं येन स तथा तस । अपरं कथंभूतस्य यस्य भगवतः । मनोगोचराति- चारितपश्चर्याश्चर्यितसचरलोकस्य । मनोगोचरात् चित्तसंबन्धात् अतिचारिणी अति- क्रमणशीला । मनसो गम्यतायाः अतिक्रान्ताः कस्यचिन्मनसि नं संमातीत्यर्थः । ईंट- ग्विधा या तपश्चर्या तपश्चरणं तया आश्चर्यितः अत्यद्भुतं प्रापितः राचरलोको देवविद्या- घरसमूहो येन स तथा तस्य । कथंभूतेन परमानन्दस्यन्दमुधापयोधिना । परिपूर्णसमा- धिचन्द्रोदयविजृम्भितेन । परिपूर्णः पूर्णिमाचन्द्रवत् संपूर्णः स चासी समाधिश्वेतोनिरो- धनम् । धर्मशुश्रध्यानद्वयमित्यर्थः । स एव चन्द्रः समुद्रनवनीतम् । संसारसंतापनिवार- कलात् । तस्य उदये प्रादुर्भाचे सति विजृम्भितः उद्धेला संजातः स तथा तेन । परमान- ग्दस्यन्दमुधापयोधिना किं कुर्वता । धनधर्मजलच्छलेन बहिरुद्वहता । निबिटप्रस्वेदजल- मिषेण वहिवाटे शरीराबाह्य उद्हता निर्गच्छता । केन । उत्प्रेक्षते-पुनरन्तरपर्या- सायकाशेनेव । पुनर्विजृम्भणादनन्तरं मन्तधेतसि अपर्याप्तावकाशेनेव न पर्याप्तः न प्राप्त भयकार: स्थानं येन परमानन्दसुधास्यन्दपयोधिना स अन्तरपर्याप्तावकाशस्तेन ! यस्य भगवतः कयंभूतस्य । यत्रधारागृह उपागतस्यैव । मेघवर्षामन्दिर उपागतस्येव । यस्मिन् पति मन्याहसमया यान्तीति प्रश्न "कालमावयोः सप्तमी ति क्यनार 'यद्भावो भावः' इति धननात् अन भाये सप्तम्यन्तानि विशेषणानि ज्ञातव्यानि । भगपति संपूर्णश्वर्यसंयुक्तं गगस्तिमालिनि श्रीभास्करे करैः किरणः कृत्वा सकलानपि रसान् पृथ्वीरसान् प्रसितुं अवसिते उद्यते सति । कथंभूते गभस्तिमालिनि । चिरविसर्ग- समयसंधुक्षितजठरजातवेदसीव ।...... .........जठरः रा चासो जात- वैदा अमितस्मिग्निव । कथंभूतैः फरैः । दावदाहद्विगुणितप्रतापातपः । दावदाहेन दावानलप्रज्वलनेन द्विगुणिती पुनरुतीकृती प्रतापातपी उष्णताप्रकाशी येपा ते तथा ·काव्यमाला। विरलस्फुलिङ्गसङ्गसंतापितस्थलजलजराजिभिस्तरुमूलविलापविनिर्गताशीवि- पविपघरवदनोद्गीर्णगाढगरलानलज्वालाकरालपकाशमसरैबिरहदहनदह्यमान- महिलावासानिलपुनरुक्तोष्णबन्धरुपार्जितजगजातज्योतिःसारैरिव कार्ग- नवकणगर्मनिर्भरैरिव च करैश्विरविसर्गसमयसंधुक्षितजठरजातवेदसीव सकलानपि रसान्ग्रसितुमवसिते भगवति गभस्तिमालिनि, परागप्रसरघु- सरितसमस्तदिगन्तरालाभिर्वातूलवृत्तिभिर्जगतो जनिताङ्गहारे परिसर्पति समन्तान्नट इव सर्वकपे मरुति, भुवि दिवि दिशि विदिशि च वैश्वानर- तैः । पुनः कथंभूतः । तपनोपलशैलशिलाशिखोच्छलदविरलस्फुलिङ्गसनसंतापितस्थल. जलजराजिभिः । तपनोपलाः सूर्यकान्तमणयस्तेषां शैलाः पर्वतास्तेषां शिला प्रवरा. स्वासां शिखाप्रेभ्यः उच्छलन्तः उत्पतन्तः अविरला अविच्छिन्ना ये स्फुलिङ्गा अमिकणा- स्तेषां राझेन संतापिता उपतापिताः स्थलजलजानां स्थलकमलानां राजयः श्रेणयो यस्ते तथा तः । पुनः कथंभूतः करैः । तरमूलविलार्धविनिर्गताशीविषविपधरवदनोद्गीर्ण- गाढगरलानलज्वालाकरालप्रकाशप्रसरैः। तरूणां गृक्षाणां मूलेषु यानि विलानि बिल. च्छिद्राणि तेभ्यः अधविनिर्गताः सामिप्रादुर्भूता ये आशीविपविषधराश्चक्षुविपभुजता. वेषां धदनमुखरुद्भीर्णा उद्वान्ता या गादगरलानलज्वालास्तीप्रविपवैश्वानरपीलास्ताभिः कराला अतिरीदाः प्रकाशप्रसराः प्रद्योतप्रवृत्तयो योनयो येषां ते तथा तैः । अपर कथंभूतः । विरहदहनदह्यमानमहिलाश्वासानिलपुनरुकोणयन्धैः । विरहदहनेन विप्र. सम्भामिना दह्यमाना भस्मोक्रियमाणाः या महिलाः कमनीयकामिन्यतासो श्वासानिलैः निश्वासवातः पुनकको द्विगुणीकृत उष्णवन्धो मन्त्रवन्धो येषां ते तथा तेः । पुनः कथंभूतैः । उपार्जितजगजातज्योतिःसारैरिव । उपार्जितं खीकृतं जगजातस्य त्रिभुः वनसमूहस्य ज्योतिःसार तेजस्तत्त्वं यस्ते यथा तैरिव यथाथैः । उपमालंकारः । पुनः कथंभूतः करैः । फाशीनवकणगर्भनिर्भरैरिव च । कृशानोश्वानरस्येमे काशानवास्ते च ते का लेशास्तपां गर्भण आघानेन निर्भरा अदितीमास्ते तथा तैरिव यथार्थः । उपमालंकारः । पुनश्च कस्मिन् सति यान्ति मध्याइसमयाः । परागप्रसरधूसरितसमस्त. दिगन्तरालाभिवातूलवृत्तिभिजंगतो जनिताहारे परिसपंति समन्ताग्नट इव सवैकपे महति । समन्तात्सर्वत्र मरति वाते परिसर्पति प्रसरति सति । कथंभूते मरति । पातूलवृत्तिभिः पातमण्डलीभिः प्रवृत्तिभिः कृत्वा जगतो लोकस्य जनिताहारे उत्पा. दितशरीरविक्षेपे शरीरशोपे था । कथंभूताभिर्वातूलवृत्तिभिः । परागप्ररारधूसरितसमस्त- दिगन्तरालामिः परागस्य धूलेः प्रसरेण प्रवर्तनेन धूमरितानि ईपत्पाण्डुरीकृतानि सम- सानि समप्राणि दिगन्तरालानि दिमण्डलानि यामिस्तास्तथा ताभिः । मरति कथं- भूते । नट इव नटाचार्यो यथा । नटः अङ्गहरे अङ्गविक्षेपं जनयति । पुनरपि कयं- A ।

·१ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । सृष्टय इव दृष्टिपथमवतरति विश्वदीचिलोके, विनिर्मितमुर्मुरोपहाराखिव दुःस्पर्शपचारासु सर्वतः शरिलाखिलासु विरोचनचूर्णकीर्णेप्विय नख- पचपासून्माथितातिथियु पथिषु, वितप्यमानमूपाशुपिरेप्टिव तन्निवासिवि- लासिलोकपरितापकरेषु सौधविवरेपु, प्रलयकालपायकपातमीतास्सिव पाता- लमूलनिलीयमानतनुलतासु लेलिहानवनितासु, समाचरितपञ्चामिसाधन- भूते महति । सर्वक पापाणानपि तापयति सर्वेकपः तस्मिन् । अपरं कस्सिन्सति यान्ति मध्याहसमयाः । भुवि दिवि दिशि विदिशि च वैश्वानरसृष्टय इव दृष्टिपथमव- तरति विघ्वद्रीचिलोके । विष्वदीचि सर्वस्मिन् लोके जगति दृष्टिपथं लोचनमार्गमव- तरत्यागच्छति सति । कथंभूते विध्वीचिलोके । भुवि पृथिव्याम् , दिवि आकाशे, दिशि पूर्वस्या दक्षिणस्यो पश्चिमायां उत्तरस्यां च विदिशि च प्रतिदिशि अमिकोण-नैर्ऋत्य- कोण वायुकोण-ईशानकोणलक्षणायो प्रतिदिशि, वैश्वानरसृष्टय इस अमिरचिता इव । पुनश्च कासु सतीषु । विनिर्मितमुर्मुरोपहाराखिव दुःस्पर्शप्रचारासु सर्वतः शरिला- खिलासु । शर्करिलामु शर्करोपलसहितामु इलासु भूमिषु सर्वतः सर्वत्र दुःस्पर्शः महता कप्टेन स्प्रष्टुमशक्यः प्रचारः पादारोपणं यासु ता दुःस्पर्शप्रचारास्तास्तु । अपरें] कथंभूतासु शलासु । विनिर्मितगर्मुरोपहारासिव विनिर्मित उत्पादितः संजनितः सुर्मुराणां अमा- राणां उष्णामीनां वा उपहाराः पूजा यासा तास्तथा तासु । अपरं के सत्सु । विरो- जनचूर्णकीर्णेविय नखंपचपासून्माथितातिथिषु पथिए । पथिषु मार्ग सत्सु । कथं- भूतेषु पथिषु । नसंपचपासून्माधितातिथिषु नखान् पचन्तीति नखंपचाः । 'मितनख- परिणामेषु पचः' इति साधुः । ईदृग्विधाभिः पांमुभिधूलीभिरुन्माथिता मृत्युमानीता अतिथयो अध्वगा येषु ते तथा तेषु । अपरं कथंभूतेषु पथिषु । विरोचनचूर्णकीर्णेविव विरोचनचूर्णेन अभिसमिधेन कीर्णेष्विव 1 पुनश्च केषु सत्सु । वितप्यमानमूपाशपिरेष्विव तनिवासिविलासिलोकपरितापकरेपु सौधविवरेषु । तेषु सौधेपु निवसन्तीति तमि. वासिनो विलासिनो भोगिनो लोकास्तेषां परितापं संतापं कुर्वन्तीति तन्निवासिविलासि. लोकपरितापरास्तेपु । कथंभूतेषु सौधविवरेषु । वितप्यमानानि यानि मूषाशुपिराणि सुवर्णकालनभाजनमध्यानि तानि देवित । पुनश्च कामु सन्दी। प्रलयकालपावकपात- भीतासिव पातालमूलनिलीयमानतनुलतासु लेलिहानवनितासु । लेलिहानवनितासु (कु- ण्डलिनी)कुण्डलिनीपु कथंभूतासु । पातालमूलनिलीयमानतनुलतासु पातालमूलेषु रसा- तलाधोभागेपु निलीयमाना निवेशमाना प्रवेशं कुर्वागास्तनुलता शरीरबल्लयों यासां तास्तथा तासु । अपरं कथंभूतासु लेलिहानवनितामु । प्रलयकालपावरुपातमीतास्तिव प्रलयकालः क्षयकालस्तस्य संपन्धी पावको पानिलस्य पातात् वर्षणात् भीता भयं प्रातास्तासाया तासु तथा । अपरं केषु सत्सु । समाचरितपचामिसाधनमानसानामिव ।

·काव्यमाला। मानसानामिव महीघरतापसानां प्रवृद्धमूर्धनिर्ध्यामधूमध्यामलेपु गगन- तलेपु, द्रुतदुर्वर्णरसरेखारुचिभिरिव मरुमरीचिपीचिभिर्वश्श्यमानमनोव्याकु- लेषु कमलकुलेपु, घोरघृणिधनधर्माहारासारमृष्टभूगोलस्पर्शप्रकुपितेनोवंच- लितशा दन्दशूकेश्वरेणापाङ्गनिष्ठचूतै. कोपकृशानुभिरिव पथ्यमानासु जलदेवतानामावसथसरसीपु, निजनिवासकाननदवोद्रिक्तपित्ताखिव दु.. सहविदाहदेहसदोहामु वनदेवीपु, विदूरितवसन्तसमागमाविव विरहिणी- महीधरतापसाना प्रद्धमूर्धनिर्ध्यामधूमध्यामरेषु गगनतलेषु । गगनतलेप्याकाशमण्डलेपु क्थंभूतेषु सत्सु । महीधराः पर्वतास्त एव तापसा जडखभावलात् तेपा महीध. रतापसाना प्रद्धो वृद्धिं गतो मूर्धसु मखदेपु योऽमा निर्धामधूमो यापधूमस्तेन ध्या- मलानि मलिनानि प्रवृद्धमूर्धनिर्ध्यामधूमध्यामलानि तेषु । क्यभूताना महीधरताप- सानाम् । उत्प्रेक्षवे-समाचरितपचाग्निसाधनमानसानामिव समाचरितं पञ्चाग्निसाधने मानस चित्त यैस्ते तथा वेपाम् । अपरं कथंभूतेषु सत्सु । द्रुतदुर्वर्णरसरेसारुचिभिरिव मरुमरीचिवीचिभिर्वश्यमानमनोव्याकुलेषु क्मलकुरेषु । कमलकुलेषु मृगयूथेषु । क्धं- भूतेषु सत्सु । ममरीचिवीचिभिः मृगतृष्णालहरीभिर्वध्यमानानि यानि मनासि चित्तानि ताकुलानि किर्तव्यतामूढानि महमरीचिवीचिभिर्वश्यमानमनोन्याकुलानि तेषु । क्थंभूताभिर्मरमरीचिवीचिभि द्रुतमुत्कालितं यत् दुर्वणे रूप्यं तस्य रस तस्य रेखा- वत् रुचि शोभा यास तास्तथा ताभिर्यथा । क्थभूतामु सतीषु । घोरघृणिघनघमाझा- रासारभ्रष्टभूगोलस्पर्शप्रकुपितेनोवैचलितदृशा दन्दशकेश्वरेणापाशनिष्ठयूतै कोपशानु- भिरिव वध्यमाना जलदेवतानामावसथसरसीपु । जलदेवताना जलदेवीना आवम- भसरसीपु गृहसरोवरेषु । क्यंभूतामु । दन्दकेश्वरेण नागराजेन अपाङ्गनिष्ठयूत कटा- क्षोद्वान्तैः कोपकृशानुभिः क्रोधामिमि अभ्यमानाखिव तप्यमानास्थिव । क्थंभूतेन दन्दशकेश्वरेण । घोरघृणे. श्रीभास्करस्य धनस्तीव्रतरो योऽसौ धर्म आतपः स एव असारासार अनारवर्षण तेन भृष्ट सतापितो योऽसौ भूगोलो भूमिपिण्डस्तस्य स्पर्शात फ्णानप्रज्वालानलात् प्रण कुपितस्तेन तथोक्तेन । अपर क्यभूतेन दन्दकेश्वरेण । ऊर्यचल्तिदृशा ऊर्ध्वमुपरिभाग चलिता सचलिता दृशो द्विसहसलोचनानि यस्य स(तेन) ऊर्ध्वचलितदशा । अपरं कामु सतीषु । निजनिवासकाननदवोद्रिक्तपित्ता. सिव दु सहविदाहदेहसदोहासु वनदेवीपु । वनदेवीषु कथंभूतासु । दु सहवि. दाहा असहनीयसतापा देहसदोहाना शरीरसमूहानां यासा सास्तथा तामु । [अप) कथभूतामु । निजनिवासकाननदवेन आत्मीयगृहवनदावानलेन उद्विक्तं अधिकम्पितं पित्तमायुर्यासा तास्तथा तामु । इव यथार्थे । अपरं कामु सतीषु । विरितवरान्तसनागमाखिव विरहिणीकपोलमर्मरच्छदामु लतावनपष्टिषु । लता. वनपरिषु वलीवनश्रेणिषु कथभूतासु । विरहिणीकपोलमर्मरच्छदासु विरहि. 1 ·१आश्वास] यशस्तिलकचम्यूकाव्यम् । कपोलमर्मरच्छदासु लतावनपतिपु, कृतकृष्णवर्मकर्मखिव पत्रपाण्डुषु पाद- पेषु, स्वकीयकोशकोटरप्रसूताना कलहंस टुम्बिनीना चिन्ताज्वरकरेषु क्ष- यामयम-देष्विव परिम्लायत्सु दैषिकेयकान्तारेषु, करेणुकरोत्तम्भितकमलि. नीदलातपत्रोपचर्यमाणवारणेषु वनसर सु, दृढदंष्टोत्पाटितपुट किनीदरकुह- रविहरद्वराहासु कासारवसुंधरासु, कठोराष्ठीलपृष्ठकमठनिर्लोठलुठत्पाठीन- णोना पति वियुक्ताना स्त्रीणा पोलवन् गण्डस्थलवन् मर्मरा शुष्माइछदा पञ्चाणि यासा तास्तथा तासु । पुनरपि कथभूतामु । विदूरितो विग्रकृष्ट गतो वसन्तसमागमो घरान्त रामागम आगमन यासा तास्तथा तासु । इव यथार्थे । अपर कथभूतेषु सत्सु । कृतकृष्णवर्मपर्मखिव पनपाण्डुपु पादपेषु । पादपेषु वृक्षेषु क्थभूतेषु । पनपाण्डुपु पोपु पाण्ऽथ शुक्ला तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । कृत विहितं कृष्णवर्मकर्म अमि- प्रवेशो यस्ते तथा तेषु । इव यथार्थे । अमिप्रवेश कृत्वा निर्गतेवित्यर्थ । अपरं फेषु सत्सु । स्वकीयकोशकोटरप्रसूताना कलहंसकुटुम्बिनीना चिन्ताज्वरकरेपु क्षयामय- मन्देष्विव परिम्लायत्सु दैधिक्यकान्तारेपु । दैषिकेयकान्तारेषु कमलरनेषु किं कु. पत्सु सत्सु । परिम्लायत्म परि समन्तात् म्लायत्सु शुप्यत्म सत्सु । अपर कथभू- ते । उत्प्रेक्षते--क्षयामयमन्देष्विव क्षयामयेन राजरोगेण मन्देष्विव रोगेष्विव । अपर कधभूतेषु । क्लहराकुटुम्बिनीना राजहसीना चिन्ताज्वरकरेषु चिन्ताज्वरविधा- यिषु । कथभूताना कलहसकुटुम्बिनीनाम् । सकीयकोशोटरप्रसूतानाम् सकीयेषु कोशकोटरेषु कमलमध्ययोटरेषु प्रसूताना जातापत्यानाम् । अपरं केषु रात्गु । क- रेणुवरोत्तम्भितकमलिनीदलातपनोपचर्यमाणवारणेपु वनसर सु । वनसर मु उद्यान- सरोवरेपु अटवीतडागेपु । क्थभूतेषु सत्सु । करेणुभिहस्तिनीमि कर शुण्डादण्डे- स्तम्भितानि उच्चलितानि यानि कमलिनीदलातपनाणि पमिनीपनच्छमाणि तैरुप- चर्यमाणाछाया प्राप्यमाणा वारणा हस्तिनो येषु तानि तथा तेषु । अपर कामु सतीषु । दृढदोपाटितपुटफिनीदरकुहरविहरद्वराहासु कासारवसुधराम् । कासारवमुधरासु सरो- भूमिपु । कथभूतासु सतीपु । दृढदष्ट्राभिर्बल्यतीभिर्दाडाभिरुत्पाटिता उन्मूलिता या पुगिन्य कमलिन्यसासा दरकुहरेषु छिद्रविवरेषु विहरन्त पर्यटन्तो विलोकन्तो घराहा अरण्यशूकरा यासु तास्तथा तासु । अपरं केषु सत्सु । कठोराष्टीलपृश्कमठ- निलोउद्धटपाटीनक्षोभकछपवारिपु विरेयेषु । विरेयेषु हृदयेपु (हदेषु) क्यमूतेषु सत्सु । कठोर यमप्राय अष्टोल गो मध्यप्रदेशो यस्य पृष्टस तेनोपलक्षिता ये कमा कूर्म- राजास्तेपा निलोठनेन प्रेरणेन लुटन्तो यन तन पन(त)न्तो ये पाठीना सहस्रदष्ट्रिणो मास्यास्तेषां क्षोभेण सचलनेन क्याणि अनच्छानि वारीणि जलानि येपा विरेयाणा ते ·काव्यमाला। क्षोभकलुपवारिपु विरेये', महानोकगहनावगाहदोहदेषु नखायुधेपु, ज- रति सौरभेयेषु दर्प, खर्वति गर्वरेपु गर्वे, गलन्तीपु पुप्पंधयेषु धृतिपु, नाडिंधमेषु नगौकसां गलनालेपु, कथाशेपालु योपिता कामकेलिपु, ज्व- लदादारुदारुणामु दीर्घाहनिदाघनिर्गलज्जलासु जन्मिना शरीरयष्टिपु, म- रम्थलेप्विय देवखातेपु, प्रधावधरणिप्विव स्रोतखिनीषु, धान्वनधरारन्धे- प्विव प्रधिपु, चुलुकोञ्चलुम्पनोचितेप्विय जरधिषु, सहारसमयदिवसेप्विव प्रशान्तजन्तुसचारेषु वर्मसु च, तथा तेषु । पुनध केषु सत्सु । महानोकहगहनावगाहदोहदेषु नसायुधेपु । नखायुधेषु सिंहव्याघ्रादिनीवेषु । क्थभूतेषु । महान्तो गुरवो अनोकहा वृक्षालैपा गहनानि व- नानि तेपामवगाहे प्रवेशे दोहदानि मनोरधानि येषा ते तथा तेषु । अपर कस्सिन् सति । जरति सौरभेयेषु दपें । सौरभेयेषु वृपभेषु दर्प मदे जरवि शतखण्डीभवति सति । अपर कस्मिन् सति किं भवति सति । सर्वति गर्वरेषु गर्थे । गर्वरेषु महि- पेपु गर्वे मदे खर्वति हस्खीभवति सति । अपरं चस्मिन्सति किं भवति सति । गलन्तीषु पुष्पधयेषु धृतिपु । पुष्पधयेषु भ्रमरेपु धृतिषु सतोपेषु गलन्तीपु नश्यन्तीपु रा. तीषु । अपरं । नाधिमेषु नगीकसा गलनारेषु । नगौक्सां पक्षिणा गठनालेपु नाडि- धमेषु उच्छासान् कुर्वत्सु सत्सु । अपरे । क्याशेपासु योषिता काम लिपु । योपिता कमनीयकामिनीना यामकेलिपु रतिकीडासु क्याशेपासु निवृत्तव्यापाराम् । पुन कथभू- तामु । ज्वल्दाईदारदारणामु दीर्घाहानेदापनिर्गलजलामु जन्मिनां शरीरयष्टिषु।न्मिना प्राणिनां शरीरयष्टिपु कायकाष्टीपु । क्थंभूनाग । दीर्घाहनिदापनिर्गलजलामु दीपाणि आयतानि अहानि दिवसानि यस्येति दीर्घाह । 'राजन् अहन् सरि' इति अप्रत्ययान्तो निपात । दीर्पाहवासी निदाघच उप्गकालतेन निर्गरन्ति निश्योतन्ति । जलानि चासो याभ्यो पा । क्धभूतामु शरीरयष्टिषु । ज्वल्दार्ददारदारणामु ज्वलन्ति आणि सरसानि राजलानि यानि दाणी पाष्टानि तद्वत् दारुणा अशक्यस्पर्शास्तास्तथा ताम् । मरुस्थरेप्विर देवसातेषु । देवखातेपु अगाधसरोवरेषु पथभूतेषु । [मरु]म्थरेषु इव वनभूमिष्विव । शुष्पेप्वित्यर्थ । प्रधावधरगिष्विव सोतसिनीषु । स्रोतखिनीषु नदीषु क्थभूतासु । प्रधावधरणिप्यिव वाघारीप्रदेशेष्विय । यत्र गनाश्वा शीघ्रगति कार्यन्ते सा प्रधावधरणिरुच्यते । धावनधरारन्धेप्थिव प्रधिषु । प्रधिषु कूपेषु क्यभूतेषु । धा- वनभरारन्धेष्विव घन्वन इय धान्वनी सा चासो धरा धान्वनधरा दस्सा रन्ध्राणि तेषु धा वनधरार मरस्थलभूमिच्छिदेष्विव । उदरहितेप्विति भाव । चुलको. इम्पनोवितेष्विव जलधिषु । जलधिपु समुद्रेषु क्यभूतेषु । चुलुकोगुलम्पनोचितेष्विव १.विरेपो नरमात्रे' इति शब्दार्थचितामीि.

·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । येषु च- 'मार्तण्डचण्डतापस्तपति मरुभुवाममिसात्वं दधानः कामं व्योमान्तराणि स्थगयति किमपि द्योति धावत्पुरस्तात् । ऊध्र्व नियामवीचीचयमिव विसृजत्येतदाशान्तरालं मनाङ्गानिम्नगानां पयसि च करिणः काथयन्वाति वातः ॥६०॥ चुलुकः करपुटेरुचलुम्पनं उशुण्टनं तस्मिन् उचितेषु योग्येषु । अरपजलेप्वित्यर्थः । संहारसमयदिवसेष्विव प्रशान्तजन्तुसंचारेषु वर्मसु । वर्त्ममु मार्गेषु । कथंभूतेषु । प्रशान्तजन्तुसंचारेषु प्रशान्तो नितो जन्तूनां प्राणिनां संचारः प्रवेशो येषु तानि प्रशान्तजन्तुसंचाराणि तेषु । पुनः कथंभूतेषु । संहारसमयदिवसेध्विय प्रलयकाला- वसरदिनेप्विव । संहारसमये प्राणिनां संचारो न भवति । येषु च तपतपनकेतुपु विलासिभिः कामुकैः पुरुपः भूरुहवनभूमयो वृक्षवनधरणयः समध्यास्यन्ते सम्यगानीयन्ते । कथंभूता भूलहवनभूमयः । विलासिनीनां मनोहरस्त्रीणां चिकुरलोचनावलोकनामृतहरिणमनोहराः। चिकुराणि कुटिलानि यानि लोवनानि नेत्राणि तेषां अवलोकनं निरीक्षणं तदेवामृत सुधा । शरीरसंतापनिवारकलात् । तस्य हरिणवत् सारिणीवत् नीकवत् कृनिमनदीवत् मनोहराश्चित्तानुरधिकाः । अपरं कथं. भूता भूरुहवनभूमयः । कुचवूचुकप्रभाशप्पश्यामलितपर्यन्तयत्तयः । कुचचूचुकानां स्तना. ग्राणाम् । 'चूचुकं तु स्तनाग्रं स्यात्' इति वचनात् । तेषां प्रभास्तेजालि ता एव शप्पाणि कोमलतृणानि तैः श्यामलिताःश्यामवर्णीकृताः पर्यन्तत्तयोऽभि समन्तात प्रदेशा यासां तास्तथा । कयंभूतैः विलासिभिः। इति अमुना प्रकारेण । मागधबुधप्रतियोक्तिमध्याह. संध्यैः । मागधबुधैर्नटाचार्यपण्डितः प्रतियोधिता मध्याहसंध्या येषां विलासिनां ते तथा तैः । अपरं कथंभूतविलासिभिः सुकृतावन्ध्यैः। मुकतेन पूर्वभवपुण्येन अवश्यैः सफलः । इतीति किम् । मार्तण्ड इत्यादि पर वृत्तानि व्याख्येयानि। तथाहि-मात- ण्डचण्डतापखपति मम्मुवाममिसात्त्व दधानः । मार्तण्डः श्रीसूर्यः तपति तापं करोति । कथंभूतो मार्तण्डः । चण्डतापः अतिवीमधर्मः । मार्तण्डः किं कुर्वाणः । मरुभुयां धन्वभूमीनां अमिसावं अग्निमयत्वं दधानः कुर्वाणः । काम व्योमान्तराणि स्थगयति फिमपि घोति धावत्पुरस्तात् । काममतिशयेन किमपि अनिर्वचनीयं योति वस्तु सतेज. स्कन्धवस्तु कर्तृभूतं व्योमान्तराणि गगनमण्डलानि स्थायति सम्पति । किं कुर्वदू योतिवस्तु । पुरस्तात् समतो पाक्त् शीघ्रगति पुर्वत् । ऊप्पै नियामवीचीचयमिव विसजत्येतदाशान्तरालम् । एतरप्रत्यक्षीभूतं आशान्तरालं दिमण्डलं फमूतं कर्य- माझाशोपरि नियामवीचीचयं यापलहरीसमूह विसृजतीव प्रेषयतीव । ममामि- भगाना परि च करिणः बाधयन्वाति धातः । यातः वायुः पाति प्रवर्तते । किं. " म ७ ·७० काव्यमाला। मध्याहेऽहाय वाहाश्चटुलतरखुराखोयमार्ग त्यजन्ति स्थानायानेतुमीशाः पयसि कृतरतीन्हस्तिनो नैव मिण्ठाः । शोपोत्तुण्डः शिखण्डी विमृशति शिशिरान्कन्दरद्रोणिदेशा- न्वेच्छं कच्छेषु चेमाः कमलदलतलं वारलाः संश्रयन्ति ॥ ६१ आसीनप्रचलायितैः करिपतिः क्षोणीधरन्धद्रुम- स्कन्धालम्बितकन्धरः किमपि च ध्यायन्मुहुस्तिष्ठति । निद्रामुद्रितलोचनो हरिरपि ग्रीप्मेषु माध्यंदिनी- मद्रिद्रोणिदरादरार्पितवपुर्वेलामतिकामति ॥ १२ ॥ चन् । निम्नगाना पयनि नदीनां जलमध्ये मनाहान् बुडितकायान् करिणो गजान् क्वाथयन् कथयन् । अष्टावशेषजलवदुत्कालयनियर्थः । समुच्चयालंकारः ।। मध्याह्नत्यादि । मध्याले दिवसस्य मध्यवेलायां वाहा अश्वाः अहाय वेगेन तोयमार्ग जलमार्ग त्यजन्ति मुग्धन्ति । कथंभूता पाहाः । चटुलतरतुराः चटुलतरा अत्युत्तालाः खुराः शफा येषां ते तथोक्ताः । मिण्टाः पोताराः पयसि जलमध्ये कृतरतीन् विहितरागान् हस्तिनो गजान् स्थानाय हस्तिनीशालाये आनेतुं प्रापयितुं नैव ईशाः समी भवन्ति । शिसण्डी मयूरः शिशिरान् शीतलान् कन्दरद्रोणिदेशान् कन्दरस्य गुहायाः द्रोणिदेशाः पर्वतसंधिप्रदेशास्तान् विमृशति विचारयति । अन्येषत इत्यर्थः । कथंभूतः शिखण्डी शोपोसुण्डः शोषेण शरीरपरितापेन उत्तुण्डः ऊर्ध्वमुखः । वारलाः हमवधूटिका इमाः प्रत्यक्षीभूताः कमलदलतलं पुटकिनीपप्राधोभागं संश्रयन्ति आश्रयन्ति । केषु। कच्छेषु नयेकदेशेषु । कथमाश्रयन्ति । खेच्छं यथेष्टम् । निजेच्छानुसारेणेत्यर्थः । अयमपि समुचयः॥ आसीनप्रचलायितैरित्यादि । करिपतिः आसीनप्रचलायितैः कृता आसीन एवं उद्भिनोऽपि सन् प्रचलायितैर्णितः कृला किमपि अनिर्वचनीयं मुहुर्ध्यायन् पुनः पुनश्चिन्तयन् तिष्ठति ! कथंभूतः सन् तिष्टवीलाह-क्षोगीधरन्ध्रद्वमस्कन्धालम्बित- कन्धरः । क्षोणीघ्रस्य पर्वतस्य रन्धे विवरे योऽसौ ठुमो वृक्षतस्य स्कन्धः प्रकाण्डः शा- सावधि काष्ठं तत्र आलम्बिता आरोपिता कन्धरा प्रीवा येन स तथोकः । हरिरपि पचा- ननोऽपि । अपिशव्दात् व्यायादिकोऽपि । निद्रामुदितलोचनः निद्रया मुद्रिते झम्पिवे लो. चने यस्य स तयारान् । प्रीप्मेषु धर्मेपुमाध्यंदिनी मध्याहसंबन्धिनी वेलां कालम् अविका. मति । कथंभूतो हरिः । अः पर्वतस्य प्रोणिः संधिप्रदेशस्तत्र दरं पत् यया भवत्येवं आदरेण तत्परतया अपितं आरोपितं वपुः शरीरं येन सः॥ अयमपि समुघयालंकारः॥

·७१ १ आधासः], यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । किं च । गण्डस्थलीपु सलिलं न जलाशयाना- मम्भःसुतिः कुचनगेषु न वाहिनीनाम् । नाभीदरेषु वनितासु जलं न वार्यों नीवीलतोलसति शुष्यति यत्र लोकः ॥ ६३ ।। सुदुर्लभरसोऽप्येष सरसाधरपल्लवः । तत्करोति च तद्वेष्टि चित्रं धर्मसमागमः ॥ ६१ ।। इति मागधबुधप्रतिबोधितमध्याहसंध्यैः सुकृतावन्ध्यैर्विलासिभिर्विलासि- नीनां चिकुरलोचनावलोकनामृतहरिणमनोहराः कुचचूचुकप्रभाशप्पश्याम- लितपर्यन्तवृत्तयः समध्यास्यन्ते भूवनभूमयः, तेषु तपतपनकेतुपु विक- तनकरमूलविलमशिखशिखरिशिरःश्रितस्य प्रलम्बितमुजलतायुगलस्य ख- रमयूखखेदिखेदितमुखमण्डलस्य मनोगोचरातिचारितपश्चर्याश्चर्यितखचर- लोकस्य परिपूर्णसमाधिचन्द्रोदयविजृम्भितेन परमानन्दरयन्दसुधापयोधिना पुनरनन्तरमन्तरपर्याप्तावकाशेनेव घनधर्मजलच्छलेन बहिरुद्वहता परिप्ता. वितापघनस्य यन्त्रधारागृहमुपागतस्येव यान्ति मध्याहसमयाः ।। येन च पयोधरोन्नतिजनितजगद्वलयनीलनिचलेपु, निचलसनाथप- -- किं च विशेष वर्णयति-गण्डस्थलीस्वित्यादि । गण्डस्थलीयु कपोलमह. धूल्युच्चयेषु सलिलं जलं वर्तते, न जलाशयानां तडागानां जलमस्ति । अम्भः. मुतिर्जलसवण कुचनगेषु स्तनपर्वतेषु वर्तते, न वाहिनीनों नदीनामम्भःसुतिरस्ति । वनितासु कमनीयकामिनीपु नाभीदरेषु तुन्दिकाछिरेषु जलं वर्तते, न वाधी समुद्र जलमस्ति । नीवीलता वनितानामित्येव स्त्रोकट्यप्रवस्त्रवन्धनवली उल्लसति श्वासोच्छ्वास करोति । वर्षते इत्यर्थः । यन येषु तपतपनकेनुषु लोकः शुष्यति आवनो भवति । अतिशयालंकारः॥ सुदुलमरस इत्यादि । धर्मसमागम उष्णकालागमः तद्वस्तु करोवीति तय कार्य देटि न करोति चित्रं आचर्यमेतत् । कथंभूतो पर्मसमागमः । मुदुर्लभरसोऽपि सन् सर. साधरपलयः सजलौटनवालः ॥ अयमप्यतिशयः। येनेत्यादि । येन च श्रीमुदत्ताचार्येण तन तेषु पारिवाहवासरेषु वारिवाहस्य मेघस्स वासरा दिवसा वाहवासरालेयु मेपदिवसेषु तरमूलनिवासिना सता शर्यो रा. - ·७२ काव्यमाला। तिचापसंपादिपु, सपादितखरदण्डखण्डाडम्यरसण्डनेपु, सण्डितविलासि- नीमनोरथपरिपन्थिपु, परिपन्थिपरिपदुत्साहदुहेपु, द्रुहिणवाहनस्थितिप्रभे- दिषु, प्रभिन्नगजगर्जनोर्जितपर्जन्याविच्छि नखनदु सहेपु, दु सहविरहशि- प्रयो नीयन्ते निर्गमय ते । इति क्रियाकारक्सय ध । अत्र वासरशब्द 'लीथे दिव- सवासरी' इति वचनात् यद्यपि नपुसकलिङ्गे वतते, तथाप्यन पुलिश विवक्षित इति ज्ञातव्यम् । वासरशब्दस्य विशेषगानि पुलिश सूचितत्वात् । येन क्थभूतेन । निर न्तरयोगोपयोगनिमममनस्वारेण । निरन्तरमविच्छिन योगोपयोगे ध्यानचिन्ताया निमप्नो झुडितो मनस्कारचित्ताभोगो यस्य स तथा तेन । अपर कथभूतेन येन । विहि- तवनदेवतारक्षाधिकारेणेव । विहित आचरितो वनदेवताना कान्तारदेवताना रक्षाया प्रतिपालनस्य अधिकारी नियोगो यस्य स तथा तेन । इव ययार्थे । क्यभूता शवर्य । निखिलस्य समस्खस्य जगत पृथ्वीमण्डलस्य तमस्याण्डसण्डितनिशरीरदशनवृत्तय तमस्काण्डेन अन्धकारसमूहेन सण्डिता विलोपिता निनशरीरस्य आत्मकायस्य दर्श नवृत्तिरवलोक्नवृत्तियामि शर्वरीमस्तास्तथोक्ता । अपरं क्यभूता शर्वय । अभि सारिकाजनमनोऽपत्यपोषणगर्वर्य अभिसारिकाजनाना कान्तार्थिनीसक्तका कामु क्नीसमूहाना मनास्येव अपत्यानि यालका अज्ञानमनस्कलात् तेषा पोपणे प्रतिपा लने समीकरणे गपय महिपीरामाना । क्थभूतेषु वारिवाहवासरेषु । पयोधरोन्न- ति नितजगद्वलयनीलनिचलेषु । पयोधराणां मेघाना उन्नत्या आडम्बरेण जनित उत्पादितो गद्बलयस्य पृथ्वीमण्डलस्य नीउनिचल कृष्णवर्णनिचोलक क्युको पैसे तथा तेषु । पुन क्यभूतेषु वारिवाहवासरेषु । निचलसनाथनृपतिचापसपादिषु । निचलरानाथानि प्रावरणवस्त्रसहितानि नृपतीना नरेद्राणा बापानि धनूपि सपादयन्ती स्येवशीलास्तथा तेषु । पुन स्थभूतेषु । सपादितखरदण्डसण्डाडम्बरसण्डनेषु। सपा- पितमुत्पादित सजनित सरदण्डसण्डाना कमलवनानां आडम्बरस्य शोभाया आटोपस्य वा सण्डन विध्वसन यस्ते तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । खण्डितविलासिनीमनोरथपरिप थिए । खण्डिताना पत्या मानमा प्रापिताना विलासिनीना स्त्रीणा मनोरथाना दोहदाना परिपन्थिन शत्रवस्ते तथा तेषु । उक्त च-'निद्वारपायमुकुलीकृततामनेनो नारी नसवणविचूर्णितसयगान । यस्या कुतोऽपि गृहमेति पति प्रभावे सा सण्डितेति पथिता कविमि पुराणे ॥' अपर कथभूतेषु । परिप िथपरिपदुःसाइगुद्देषु । परिपन्थिना शत्रूणा परिपत् समूहस्तस्य उत्साहमुद्यम दूति विनाशयन्तीति ते तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । दुहिन(हिण)वाहनस्थितिप्रभदिषु । दुहिन(हिण)वाहनानां हसाना स्थिति मानससरोवरनिवास प्रभिदति विघटय तीयेवशीलास्ते तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । प्रभिन्नग गर्जनोनितपर्जन्याविच्छिनखनदु सहेपु प्रभिन्ना मद प्राप्ता । 'प्रभिन्नो गर्जितो ·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । खिसंधुक्षणविधायिसु, विहितनिकामकरकासारशार्दूलबलविनासनेपु, विशं- सनावसरसरत्समीरसूकारचण्डेपु, चण्डकरफरालिमविलोपिषु, विलुप्तहिम- धामदीधितिप्रसरेषु, प्रसरत्यूरपय पादपनिर्मूलिपु, निर्मूलितजस्तटरहानोक- रस्खलितकूलंकषवाहिनीप्रवाहेपु, प्रवाहपतद्धारावारिगिरिशिखरशीर्णताम- साधिषु, प्रसाधितान्धकारश्यामलाखिलदिगन्तेपु, दिगन्तरधरदरोद्गीर्णजल- मत' इति वचनात् । तेच ते गजा करिणतेपा गर्जनेन शब्देन ऊर्जिता अप्रतिहतव्या- पाराः। द्विगुणीभूतगर्जना इत्यर्थ । ते च ते पर्जन्या वारिवाहास्तेपामविच्छिनै निर. न्तरैः खन शब्दै दु सहा दु खेन महता क्टेन सोहमशक्या ये वासरास्ते तथा तेषु । पुन क्थभूतेषु ।दु सहविरहशिखिसधुक्षणविधायिम् । दु खेन महता कटेन सोढमशक्यो योऽसौ विरहो विप्ररम्भ स एव शिसी सप्तजिहो दाहसतापकारकत्वात् तस्य सधुक्षणमुद्दीपन विदधति कुर्वन्तीत्येवंशीला ये च ते तथा तेषु । पुन क्थभूतेषु । विहितनिकामकरकासारशार्दूलबलविवासनेषु । विहित कृत निकाममतिशयेन करका. सारेश करकरष्टा शार्दूलाना व्याघ्राणामष्टपदाना का बलस्स पराक्रमस विनासन निरासन यैस्ते तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । विशंसनावसरसरत्समीरसूत्कारचण्डेषु । विशसनावसरे प्रलयकारे सरन् प्रपर्तमानो योऽसौ समीरो वायुस्तस्य सूत्कारेण शब्दविशेषेण चण्डा बलवत्तरास्ते तथा तेषु । पुन क्थभूतेषु । चण्डकरकरा- लिमविलोपिषु । चण्डकरस्य श्रीसूर्यस्य योऽसौ करालिमा रौद्रत्व तीनतापत्व त विलु. पन्ति विच्छेद कुर्वन्तीत्येवशीलासे तथा तेषु । पुन क्यभूतेषु । विलुप्तहिम- धामदीधितिप्रसरेणु । विलुप्तोऽदर्शन प्रापितो विध्वसितो हिमधाम्न चन्द्रस्य दीधितीना प्रसर प्रवर्तन यैस्ते तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । प्रसरत्पूरपय पादपनि लिथु । प्रसरन् प्रवर्तमानो योऽसी पूरो नदीप्रवाहस्तस्य पयसा जलेन पादपान् रक्षान् निर्मूलयन्ति समूलकाप कपन्त उत्पाटयन्त्यध पातयन्ति इत्येवशीलास्ते तथा तेषु । पुन कथं- भूतेषु । निमलित नटनटरहानोक्हस्खलितकूलवषवाहिनीप्रवाहेषु । निर्मूलिता निर्मूलका कपिता जटा मूलानि येपा ते निमूलितजटास्ते च ते तटरहा अनोकहास्तटोत्पनरक्षास्तै स्खलिता अवष्टम्भिता कूलक्यवाहिनीना निजतटाध पातिवा ना] नदीना प्रवाहा जलपूरा येषु ते तथा तेषु । पुन कथभूतेषु । प्रवाहपतद्धारावारिगिरिशिखरशीर्ण- ताप्रसाधिषु प्रवाहेण अविच्छिन्नतया पतन्ति या धारास्तासा वारिभिर्जले गिरि- शिखराणां पर्वतमस्तकाना शीर्णतां शतखण्डलं प्रसाधयन्ति कुर्वन्तीत्येवशीलास्ते तथा तेषु । पुन क्थभूतेषु । प्रसाधितान्धकारस्यामलासिलदिगन्तेषु । प्रसाधितं कृतं यदन्धकार तिमिरं तेन श्यामला मलिना असिलदिगन्ता सर्वदिमण्डलानि येषु ते १. 'मद' इति सरीकपुस्तकस्थ पाठ.

·७४ काव्यमाला। : प्लावितदन्तिपोतेषु, पोतसंभावनाकुलकुरङ्गीजीविताशाविनाशपिशुनतडिद्द- ण्डसंघद्देषु, संघट्टमुखरबौरिवाहवपुर्भण्डनाखण्डलकोदण्डविलोकनाध्वन्य- त्वरासन्जिपु, सजिताजकावकामकर्कशदशेपु, दिवमवनिमाशाः पातालानि च जलसाजनयत्सु, यत्रच- मेघोद्गीर्णपतत्कठोरकरकासारत्रसत्सिन्धुरे पूरप्लावितकूलपादपकुलक्षुम्यत्सरित्पाथसि । तथा तेषु । पुनः कयंभूतेषु । दिगन्तरधरदरोगीर्णजलशावितदन्तिपोवेषु । दिगन्तरेषु दियण्डलेषु ये धराः पर्वतास्तेषां दराः कन्दरास्तेरुद्गीर्णानि उद्वान्तानि यानि जलानि उदकानि तैः तिपु] अविता निमनिता दन्तिनां हस्तिनां पोताः शिश. यविक्षा येषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु । पोतसंभावनाकुलकुरजीजीवि. ताशाविनाशपिशुनतदिद्दण्डसंपट्टेषु । पोतानां मृगशिशूना संभावना धारणं रक्षणं तत्र आकुला विह्वलीभूता याः कुरायो मृग्यस्तासां जीवितस्स प्राणधारणस्य आशा इच्छा तस्याः विनाशेऽपलापे पिशुनानि यानि तडिद्दण्डानि विद्युतां यष्टयस्तेषां संघहो भटभटेको येषु वारिवाहवासरेषु ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु । संघ- मुसरवारिवाहवपुर्मग्डनासण्डलकोदण्डविलोकनाध्वन्यवरासबिषु । संघटेन परस्परनिष्टु- रप्रहारेण मुखरा वाचाला ये वारिवाहा मेघास्तेषां घपुर्मण्डनं काय झारः यदासण्डल- कोदण्ड इन्द्रधनुस्तस्य विलोकने अध्वन्यानां पथिकानां त्वरां वेगवत्वं सजयन्ति कार- यन्तीलेवंशीलास्ते तथा तेषु । पुनः कथंभूतेषु । सन्दिताजावकामकशदशेपु। समितं प्रत्ययं यत् आजवावं धनुस्तेन कामस्य कन्दपस्य कर्कशा उत्कटा दशा अवस्था थेषु पारिवाहवासरेषु । किं कुर्वत्सु । दिवं भाकाशं अवनिं भूमि आशा अटो दिशः पातालानि च धरामूलानि जलसात् जलमयानि संपनजलानि वा जनयत्म कुर्वत्सु ॥ यत्र चेत्यादि । यन च वारिवाहकाले डिम्भवती कुरजी वालवती शिशुमती भृगी के देशं कमपि प्रदेश आभयतु आश्रयं करोतु । कोऽपि प्रदेशो जलरहितो नास्ति यन्न करही तिष्टती(दि)त्यर्थः । वारिवाहस्य काले कयंभूते । मेघोद्गीर्णपतत्कटोरकर- कासारत्रससिन्धुरै । मेघेन मेधैर्या वारिदंरगीण उद्वान्ताः पतन्तोऽधः पतन्तो भूमी पिलुष्ठन्तः कठोराः कर्कशा पलाया ये करकाः वर्षोपलाः तेपामासारेण वेगवद्- प्रणेन प्रवन्तो भयं कुर्वन्तः सिन्धुरा गजेन्द्रा यसिन् स तथा तस्मिन् । पुन- रपि कथंभूवे काले । पूरयपितकूलपादपकुलक्षुभ्यासरित्सायसि । प्रेण जलोलासेन शा- १-२. 'संहः' इति सटीकपुस्तस्यः पाठः. ३. 'घराहय मूल. २-२-३-४. संहट्ट' इति सटीकपुस्तकम्थः पार:

·७५ . १ आधासः यशस्तिलक चम्पूकाव्यम् । अम्मश्चण्डसमीरणाश्रयशिवाफेत्कारताम्यन्मृगे काले सूचिमुखामभेयतिमिरप्रायःक्षपासशिनि ।। ६५ ॥ भूयःपयःठवनिपातितशैलो पर्जन्यगर्जितवितर्जितसिंहपोते । सौदामनीद्युतिकरालितसर्यदिके कं देशमाश्रयतु डिम्मवती कुरङ्गी ॥ ६६ ॥ किंच- स्त्रीणां कुचोप्मपटलैरजडावतारः संधुक्षितः पुनरयं नयनानलेन । यत्राधरामृतवृताहुतिचण्डितार्थिः संकल्पजन्मविटपी परमुत्मकाशः॥६॥ चितानि मन्वितानि यानि कूलपादपकुलानि तटरक्षसमूहास्तैः क्षुभ्यन्ति उत्पतन्ति सरिता नदीनां पाांति जलानि यस्मिन् काले स पूरसावितफूलपादपकुलशुभ्यत्सरि- परयास्मिन् तथा । भूयोऽपि कथंभूते काले । अम्भश्चण्डसमीरणाश्चयशिवाफेकार- ताम्यन्मृगे । अम्भोभिः पानीयैश्चण्डाः प्रचण्डास्वरूपाटनसमा ये समीरणा पातास्तेपां आश्रयेण वातताइभेन ये शिवानां शृगालानां शृगालीनां वा फेत्काराः शब्दविशेषास्त. स्ताम्यन्तो निर्जलनदेशमाकान्तो मृगा हरिणा यस्मिन् काले स तथा तस्मिन् । वापर कथंभूते काले । सूचिमुखाप्रभेद्यतिमिरप्रायःक्षपासहिनि। सूचीनां पदभेदिनीनां मुखाप्रैर- प्रभाग य विदारणीयमतिसघनखात् यत्तिमिरमन्धकारं तत्प्रायतेन संयुक्तः क्षपानां रामीण सनः संगतिविद्यते यस्य स तथा तस्मिन् । अपरं कथंभूते काले । भूयः पय- ध्वनिपातितशैलश । भूययां प्रचुराणां पयसां जलाना प्लवैरत्पतनैनिपातितानि निलोटि- तानि होलानां पर्वतानां ङ्गाणि शिखराणि यस्मिन् काले स तथा तस्मिन् । अपर कथंभूते काले । पर्जन्यगजितवितजितसिंहपोते । पर्जन्यानां मेघानां गर्जितैः शब्दविशेपै- वितर्जिता निर्भसिताः सिहाना हयंक्षाणा पोताः शिशवो यस्मिन् काले स तथा तस्मिन् । पुनरपि सिंविशिष्टे काले । सौदामनीतिकरालितसर्वदिदे । गोदामनीनो शतहदानां युतिभिलेजोभिः करालिता रौद्रीकृताः सर्वाः समस्खा दिशो हरितो यस्मिन् कालेस तथा तस्मिन् । 'नदीपदन्ताच्छेगा यहुवीही कः । उचलक्षण आक्षेपालंकारः । युग्मम् ।। हिच अति कश्चिद्विशेषः । स्त्रीणामित्यादि । यत्र यस्मिन् वारिवाहस्य काले संकरपजन्मविटपी कन्दर्पवृक्षः परं केवलं उत्प्रकाराः उत्कृष्टतेजा वर्धते । कयंभूतः संकल्पजन्मविटवी। सीमा मनोहरवनिताना कुवानी सनानो ऊधमपटलैणतासमूहः ·७६ , काव्यमाला। अपि च- धाराशरासारभरेण मेघः कोदण्डचण्डः सह मन्मथेन । वालावला सेति च सिन्धुरद्धश्चिन्ताकुलस्तिष्ठति यत्र पान्थः ॥ ६८॥ तत्र वारियाहवासरेषु तरुमूलनिवासिना निरन्तरयोगोपयोगनिमममन- स्कारेण विहितवनदेवतारक्षाधिकारेणेव नीयन्ते निखिलस्य जगतस्त- मस्काण्डखण्डितनिजशरीरदर्शनवृत्तयोऽभिसारिकाजनमनोऽपत्यपोषणगर्वर्यः शर्वर्यः ।। यस च भगवतस्तत्क्षणक्षरत्क्षीरडिण्डीरपिण्डपाण्डुरैरपर्याप्तव्याप्तिभिर्य- अजडावतारो जलागमनरहितः । पुनर्भूयोऽपि अयं संकरपजन्मविटपो नयनानलेन स्त्रीणा लोचनामिना संघुक्षितः उद्दीपितः। पुनः क्थंभूतः संकल्पजन्मविटपी । अधरामृतधृताहु- तिचण्डिताचिः। स्त्रीणा अधरा दन्तच्छदा एवामृतं कामुकानां जीवितप्रदानहेतुत्वात् तदेव घृताहुतिः आज्याहुतिराज्यहवनं तया चण्डिताः प्रचण्डीकृताः अषिो ज्वाला यस्येति स अधरामृतघृताहुतिचण्डितार्थिः । घृतस्य तेगउद्दीपन हेतुलात् "वेजो वै धृतम्' इत्यवमेधवचनात् । हेललंकारगर्भितदीपकालंकारः॥ अपि च अम्ति पश्चिद्विशेषः । धारेत्यादि । यत्र यस्मिन् वारिवाहस्य काले इति अमुना प्रकारेण पान्यः पथिक चिन्ताकुलः चिन्नयापि स्मृल्या आकुलः किंकर्तव्यतामूड- स्तिष्टति भवतिष्यति । इति पिम् । मेघस्तावन् कोदण्डचण्डो वर्तते । कोदण्डेन देवेन्दधनुषा चण्डः प्रचण्डो यद्वाटोप कोदण्डचण्डः । केन कृत्वाधाराशरासारभरेण । धारा जनच्छ- टाखा एव शरा चाणाः पथिकाना मर्मविदारणहेतु वात् तेपामासारा वेगवद्वपास्तेपा भरो अतिशयस्तेन तथोकेन। मेघ. थंभूतः। रोह सार्धम् । केन सह । मन्मधेन मकरकेतुना। सा विवक्षिता बाला नवयौवना मम भार्या अबरा घलहीना वर्तते । क्यंभूतः पान्थः । सिन्धुरुधः मैदाद्यनदीरुद्धः । सहोफिरलंकारः ॥ यस्य चेत्यादि । यस्य च भगवतस्तरक्षणक्षररक्षीरडिण्डीरपिण्डपाण्डुरैरपर्याप्तव्या. सिभिः यशोभिः संभृतमिदमशेष भुवनं अमुलभमस्मदीयं सितं सर्गदर्शनं भविष्यतीति ताश इव प्रजापतिः पुरैव प्रदीपपलिकानिकरपेशलानि शेषफणामु प्रभावन्ति रमानि। प्रजापदिम्रमा पुरैव पूर्वमेव शेषफणामु धरणेन्दमुरादापु सहनफणानामुपरितनभागेषु । प्रभावन्ति तेजस्खन्ति रमानि माणिक्यानि व्यथाञ्चकारेति नियापदं गद्यप्रान्ते वर्तते । प्रजापति. वयंभूत इति उत्प्रेक्षवे-इति अमुना प्रकारेण कृताशक इव विहितभी- तिरिव । कस्य कृताशङ्कः । इदीति पिम् । यस श्रीमुदत्ताचार्यस्य भगवतो ज्ञानाति. १. 'सइसपिकेन' इत्याद पाठः, २. 'नर्मदापानमंदार इत्यादरों पाठा.

·१आश्वासः] यशस्तिलकचम्यूकाव्यम् । ७७ शोभिः संमृतमिदमशेष भुवनमसुलममस्मदीयं सितं सर्गदर्शनं भविष्यतीति कृताशक इव प्रजापतिः पुरैव प्रदीपकलिकानिकरपेशलानि शेषफणासु प्रभावन्ति रत्नानि, निरन्तरज्वलज्ज्वालाजालप्रकाशपिष्टातकनिकीर्णककु- प्सीमन्तिनीसीमन्तपर्यन्तानि क्षीरोदधिमध्येपु वडवानलमण्डलानि, मधु- माविलासिनीविलोचनाडम्बरविडम्बीनि हेरम्यगुरुशिरसि जटावल्कलानि, कपर्दिनितम्बिनीस्तनाडम्यरितमृगमदपत्रभङ्गसुभगानि गोमिनीपतिश्यालव- रायवतः यशोभिः पुण्यगुणकीर्तनलक्षणेः शयशोभिः इदं प्रत्यक्षीभूतं अशेष समप्र भुयनं त्रैलोक्यं संभृतं व्याप्तं अस्मदीयमस्माकं सितं शुलं सर्गदर्शनं अमुलभं दुष्प्रापं भविष्यति वस्य॑तीति कारणात् । कयंभूतैर्यशोभिः । तत्क्षणक्षरक्षौरडिण्डीरपिण्डपा. ण्डरः । तत्क्षणं तत्कालं क्षरत् अधःपतत् यत्क्षीर दुग्धं तस्य त(योत डिण्डोरपिण्ड फेनपिण्डतद्वत् पाण्डुरैः शुरुवर्णः । अपरं कथंभूतैर्यशोभिः । अपर्याप्तव्याप्तिभिः न पर्याप्ता न समाप्तिं गता व्याप्तिः प्रसारो येपा यशसा तानि अपर्याप्तव्याप्तीनि तेस्त- थोक्तः । कथंभूतानि रवाने । प्रदीपकलिकानिक्रपेशलानि । प्रदीपाना कलिकाः शिसास्तासा निकरः समूहः तद्वत्पेशलानि मनोहराणि । पुनश्च प्रजापतिः किं चकार । क्षीरोदधिमध्येपु क्षीरसागरगर्भेषु वडवानलमण्डलानि व्यधादिति क्रियापदम् । इत्येवमी. निलसमूहाचकारेत्यर्थः । कयंभूतानि वाडवानलानि । निरन्तरज्वलज्ज्वालाजालप्रमाश• पिटातकनिकीर्णककुप्सीमन्तिनीसीमन्तपर्यन्तानि । निरन्तरमहनिशं ज्वलन्ति प्रज्वलन्ति यानि ज्वालाजालानि कीलासमूहास्तेपा प्रकाश उद्योतः स एव पिष्टातकः सिन्दू- रादिचून तेन निकीर्णा व्याप्ताः ककुप्सीमन्तिनीना दिग्वनितानां सोमन्तपर्यन्ताः केशमार्गपर्यन्तवसनानि यैर्यध्वानलमण्डललानि । मधुमत्तविलासिनीविलोचनाडम्बर. विडम्पीनि हेरम्बगुरुशिरसि जटावल्कलानि । प्रजापतिः पुनः कि व्यधात् । हेरम्बस्य लम्बोदरस्य गुरु पिता श्रीमहादेवस्तस्य शिरसि मस्तके जटावल्कलानि व्यधात् जटाः सलमकेशात एव वल्कलानि वृक्षलचः बलवत्तरत्वात् । कयंभूतानि जटावल्कलानि इत्याह-मधु मयं तेन मत्ताः विदलीगूता या विलासिन्यः कमनीयमागिन्यस्तासा विलोचनानि नेनाणि तानि विडस्वयन्ति तिरस्कुर्वन्ति उपमां धरन्तीति तानि । जटाना शोणत्वात् । अभिज्ञानमेतत् । कपर्दिनितम्बिनीस्तनाडम्बरितमृगमदपत्रमासुभगानि गोमिनीपतिदयालवपुपि कुरक्षाकृतिलाञ्छनमहासि । प्रजापतिः पुनश्च कि व्यधात् । गोमिनी लक्ष्मीस्तस्याः पतिर्भता श्रीनारायणस्तस्य श्यालो मैथुनश्चन्दस्तस्य वपुपि (कुरक्षाकृति शरीरे चन्द्रमण्डले) कुरजाकृतिलाञ्छनमहासि व्यधात् कुरझाकृति मृगाकार १. लेखकप्रमादपतितः पाठः ·काव्यमाला। पुषि कुरझाकृतिलान्छनमहासि, सततसुररमणीकरविकीर्यमाणसिन्दूरपरा- गपिञ्जराणि सुनासीरकरिकुमुदपुण्डरीकेषु शिर पिण्डकुम्भस्थलानि, प्र- कामपीतपीडितमुक्तसहचरकरपल्लवपवनविनिवाप्यमानविद्याधरीविग्वाधरा- कृतीनि शिशिरशिखरभृति धातुशृङ्गाणि, कुबेरपुरकामिनीकुचचूचुकप- टलश्यामलानि ललितापतिशैलमेखरासु तमालतरुवनानि, निजनाथाव- सथपथप्रस्थानपरिणतरतिचरणशिजानहिजीरमणितमनोहराणि हसपरिपत्सु यलाञ्छन चिह तस्य महाशि तेतासि व्यधात् । क्यभूतानि कुरझाकृतिलाञ्छनमहाति इत्याह-कपर्दा श्रीमहादेवस्तस्य नितम्विनी भार्या पार्वती तस्या स्तनो वक्षोजी तयो- राडम्वरितो विसारितो मृगमदपत्रभन्न वस्तूरिकातिरकरचना तद्वत्सुभगानि मनोहराणि। सततमुरतरुणीकरविकीर्यमाणति दूरपरागपिशराणि मुनासीरकरिकुमुदपुण्डरीकेषु शि र पिण्डकुम्भस्थल नि । प्रजापति पुनश्च कि व्यधात् । मुनासीरो देवेद्रस्तस्य करी ऐरावत स कुमुदच नैर्ऋत्यदिग्गन स च पुण्डरीकश्च अमिदिग्गजेच [तेषु] सुनासी रकरिकुमुदपुण्डरीकेषु शिर पिण्डकुम्भस्थलानि व्यधात् मस्तकपिण्डेषु कुम्भस्थलानि व्यधात् । कयभूतानि शिर पिण्डकुम्भस्थरानि इत्याह-रातत निरन्तर मुरतरुणीना देवकन्याना करा हस्तास्तपिंकीर्यमाणो निक्षिप्यमाणो योऽसी सिन्दूरपरागो नागगर्भधू लिका तेन पिमराणि गोरोचनवर्णानि । प्रकामपीतपीडितमुक्तसहवरकरपार वपवनविनि वाप्यमानविद्याधरीबिम्बाधराकृतीनि शिशिरशिरारभृति धातुराङ्गाणि । प्रजापति पुनश्च कि व्यधात् । शिशिरशिरारम्भूति हिमाचलपर्वते धानुरामाणि गैरिकशिसराणि व्यधात् । क्थभूतानि धानुशाणि इत्याह-प्रकाममतिशयेन पूर्व पीता पश्चात्पीडिता स्तदन तर मुक्ता सहचराणा भर्पणा करपल्यपवन पाणिग्रवालवायुभिर्विनियाप्य माना आप्यायमाना ये विद्याधरीणा वियनामिनीना वीणा बिम्बाधरा पक्वविम्यस- मानोष्टास्तेपामाकृतय आकारा येपा तानि तथा । कुबेरपुरकामिनीकुचचूचुक्पटलक्ष्या- मलानि रल्तिापतिशैलमेसला[मु तमालतरुवनानि । प्रजापति पुनश्च किं व्यधात् । ललितापतिशैलमेसलामु ललितापतिशेल कैरा]मपर्वतस्तस्य मेसामु यटिनीषु तमा रतरूणां कारस पक्षाणा वनात विपिनानि व्यधात् । कथभूनानि तमालतरुवनानि । कुवेरस्य धनदस्स पुरे नगरमलकानामक तस्य वामिन्यो नवयौवना नियस्वाया कुचाना चूचुकानि स्तनाग्राणि तेपा पटवत् प्रत(स)रवत् श्यामलानि कृष्णवर्णानि तानि तथा । निननाथावसथपथप्रस्थानपरिणतरतिचरणशिमानहिनीरमाणितमनोहराणि हसप- १ तरुणी' टीकापाठ इत प्रभूति 'कुबरपुर रयत प्राक्तनपाठ भूयान्व्यत्ययो लेसरप्रमादज आदर्श- पुस्तकेषु २. कोष्ठकान्तरगतपो लेखकप्रमादेन भ्रष्टोऽस्माभि पूरित .

·७९ - १आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । शब्दितानि, कलिन्दकन्याकल्लोलजलश्यामायमानोर्मीणि मन्दाकिनीसो- तसि पयांसि, द्विरदरदफलकमपीलिखितलिपिस्पर्धीनि सरखतीनिटिलतटेपु कुन्तलजालानि, रजनिरसरक्ततन्तुसंतानापहासीनि सितसरसिजकोशेषु केसराणि, कम्वुकुलमान्ये च पाञ्चजन्ये कृष्णकरपरिग्रहनिरवधीनि व्यधा- दहानि ॥ यस्य च सुजन्मनः प्रगुणतरुणिमोन्मेपमनोहारिणी यथादेशनिवेशित- परिणयप्रवणगुणप्रोतमणिविभूपणा निसर्गाप्रागल्भ्यवती खयंवरवरणार्थ- . रिपत्सु शब्दितानि । प्रजापतिः पुनश्च किं व्यधात् । हंसपरिपत्म हंससमूहेषु शब्दितानि शम्दानि(न्) व्यधात् । कथंभूतानि शब्दितानि । निजनाथस कंदर्पस्य योऽसावाव- सयो गृहं तस्य पन्या मार्गस्तस्मिन्प्रस्थान गमनं तस्मिन् परिणता व्यारत्ता यासो रतिः कंदर्पभार्या तस्याश्चरणी पादी तयोर्विषये शिजानाः शब्दायमाना ये हिजीरा नूपुरास्तेषां मगिवानि कामक्रीडावसरे कूजितानि तद्वन्मनोहराणि चित्तानुरञ्जकाणि तानि तया । कलिन्दकन्याकोलजलश्यामायमानोमीणि मन्दाकिनीस्रोतनि पयांति। प्रजापतिःपुनः कि चकार । मन्दाकिनीस्रोतसि गद्गाप्रवाहे पयोति जलानि व्यधात् । गङ्गाजलानि कथंभूतानि । कलिन्दकन्यायाः यमुनायाः कल्लोलजलानि लहयुदकानि तैःश्यामायमाना श्यामीक्रियमाणा ऊर्मयो लो येषां तानि तथा। द्विरदरदफलकमपीलिखितलिपिस्पर्धीनि सरस्वतीनिटिल- तटेषु कुन्तलजालानि । प्रजापतिः पुनश्च किं चकार । सरखतीनिटिलतटेपु भारतीमस्त- कतटेषु कुन्तलजालानि (केशसमूहान् चकार । कथंभूतानि कुन्तलजालानि ] द्विरदस्य हस्तिनो रदफलके दन्तपके मप्या लिपिता वर्तिता या लिपिरक्षरविन्यासस्ता स्पर्धन्ते तिरस्कुर्वन्ति इत्येवंशीलानि तानि तथा । रजनिरसरकतन्तुसंतानापहासोनि सितसरसि- जकोशेषु केसराणि । प्रजापतिः पुनश्च किं व्यधात् । सितसरतिजकोशेषु श्वेतकमलमध्येषु केसराणि किसल्कान् व्यधात् । केसरागि कयंभूतानि । रजनिहरिदा । विलासिनीहरिदेति यावत् । तस्या रसो नियां सस्तेन रचो रञ्जितो योऽसौ तन्तुसंतानः सूतसमूहस्तमपह- सन्ति तिरस्कुर्वन्ति इत्येवंशीलानि तानि तथा । कम्बुकुलमान्ये च पाचजन्ये कृष्णकरपरिग्रहनियधीनि व्यवादहानि प्रजापतिश्च पुतः किं चकार । पाशजन्य पश्चजनः रामुद्रतस्मिन् भवः पाञ्चजन्यः दक्षिणावर्तशहस्तसिन् महानि दिनानि व्यघाचकार । क्यंभूते पाचजन्ये । कम्युकुलमान्ये कम्यूनां शतानां कुलमन्ववायतस्मिन् मान्ये पूज• 'नीये । अहानि कथंभूतानि । कृष्णस्य श्रीनारायणस करपरिग्रहो हसखीकारस्तस्मिन् निरवधीनि निर्मयादानि कृष्णकरपरिग्रहनिरवधीनि । अन्तदापकालंकारः ॥ यस च सुजन्मनः प्रगुणतरुणिमोन्मेषमनोहारिणी यथादेशनिवेशितपरिणयप्रवणगुण- प्रोतमणिविभूपणा निसगात्मागाभ्यवती स्वयंवरवरणार्यमादिष्टेव कीर्तिपतिंवरा भुवनान्त- - .

·८. काव्यमाला। मादिष्टेव फीतिपतिवरा भुवनान्तराणि विहरन्ती 'जरठ जराजनितजव- स्खलन कमलासन, न खल समर्थस्त्वं मे निखिलनगनगरसागरविहारकु- राणि विहरन्ती 'जरठ जराजनितजवस्खलन कमलासन, न राल समर्थस्वं मे निखिल- नगनगरसागरविहारक्तूह लिन्याः सहचरकर्माणि कर्तुम्' इति पितामहम् । यस्य च श्री- मुदत्ताचार्यस्य सुजन्मनः पुण्यावतारस्य पीर्तिपतिंवरा कीर्तिकन्या भुवनान्तराणि सर्वाणि जगन्ति विहरन्ती पर्यटन्ती अद्यापि धचित् स्थितिं स्थानं न याति पसिंश्चिदपि स्थाने स्थिति न करोति । किंतु सर्वेषु भुवनेषु पर्यटत्येव इति क्रियाकारकसंवन्धः । कथं. भूता कीर्तिपतिवरा । प्रगुणतरणिमोन्मेपमनोहारिणी प्रगुणो अजिह्मो अमदः स चासी तरुणिमा तारुण्यं तस्य उन्मेपः प्रादुर्भाव. तस्य मनोहारिणी (चित्तानुरशिका । अन गुणाश्चतुरशीतिलक्षलक्षणाः ते व्यङ्ग्याः मनोहारिणी) विषयकषायमनोव्यापाररहि- तेति व्यायम् ।अपरं क्यंभूता कीर्तिपतिवरा । ययादेशनिवेशितपरिणयप्रवणगुणनोतमणि- विभूषणा । यथादेशं शरीरावयवान् अनतिक्रम्य निवेशितानि परिणयप्रवणानि विवाहानु- धूलानि विवाहयोग्यानि गुणैर्दवरकः प्रोता ये मणयो रमानि तैरुपलक्षितानि निभूप- जानि सुवर्णाभरणानि यस्याः सा तथा । अप्र व्ययम् । ययादेशं आदेशातिकमेण उपन्यासस्य परिपाट्या निर्देशिता आरोपिता उपन्यताः परि समन्तात् ये नया विकला- 'देशा (1)न(य)ति सकलादेशं प्रमाणं विकलादेशो नयः()' इति वचनात् तेषु प्रवणा अनुकूला ये गुणा अविवक्षितपदार्था । 'विवक्षितो मुख्य इतीप्यतेऽन्यो गुणोऽवि- "पश्यो न निरात्मकम्ते' इति वचनात् । न मे ति एव मणयो रत्नानि विभूपणानि शोभाजनकानि आभरणानि यस्याः कीर्तेः मा तथा । पुनध कथंभूता कीर्तिपतिवरा । निसर्गात् खभावेन, नतु शिक्षिततया । प्रागल्भ्यवती परचित्तप्रसादनकुशलतावती इदं वि- शेषणं तु उभयत्र समानम् । क्यंभूता कीर्तिपतिवय । सयंवरवरणार्थमादिष्टेव स्वयं आ. स्मभावस्य पयुः परणार्थ आदिष्टेव प्रेरितेव। अग्र व्यङ्गमम् । शोभनो अयः शुभावहो विधिः स्वयं तद्यथाभवत्येवं क्रियाविशेषणत्वात् द्वितीयैकवचनं नपुंसकत्वं च परस्य अवर्गा- देवरणाथै सीकरणाथै कीर्तिरादिष्टा । 'कीर्तिमान् पूज्यते लोके परनेह च मानवः' इति वचनात् । कीर्तिपतिंवरा किं कुर्वती । इति अमुना प्रकारेण पितामहं ब्रह्माणं न वरया- मोत्यनेन चलिता । इतीति फिम् । अरे जरठ जरट अतिवृद्ध न वरयामीत्यप्रे चलिता। इतीति किम् । अरे जरठ अतिरछ, अरे जराजनितजवस्खलन जरया विनसया जनित- मुत्पादितं जवस वेगस्य स्सर नं वैगमको यस्य स जराजनितजवस्सलनः तस्य संयोधनं क्रियते हे जराजनितजयरसलन । हे फमलासन, सलु निश्चयेन वं समर्थो न भवसि मे मम सहचरकर्माणि पर्नु सहैव पर्यटितुं समर्षो न भवमि अतिश्रद्धलात् । कथंभूनायाः मेनिसिलनगनगरसागरविहारकुतूह लिन्या नगाव पर्वता: नगराणि पत्तनानि सागराध १. अयं पार:. सदीकपुस्तके नास्ति. - ·१ आवासः यशस्तिलकचंन्पूकाव्यम् । ८१ तूहलिन्याः सहचरकर्माणि कर्तुम्' इति पितामहम् , 'अहल्यापतिपरिग्रह- स्खलितजातयुवतिमुद्राचरानेकवीक्षण क्षतकरण पौलोमीरमण, नार्हसि प्रणयकलहकुपितायाः करजराजिपाटनप्रदानदण्डेनानुनयनानि विधातुम्' इति वृद्धावस्यन्दिनम् , 'उड्डमरपाण्डुरोगवश हुताश, नावकाशः वरुचि- क्षीरादयो नगनगरसागराः, निसिलाच ते नगनगरसागराः समुद्रगिरिपुरसमुद्रास्तेषां विहारे पर्यटनाय कुतूदुल कौतुकं विद्यते यस्याः सा तथा तस्याः । अत्र व्यङ्ग्यम् । अति- द्धत्वे विहाराभावे च कमलाया लक्ष्म्या आसने खीकरणे कीतिनै भवतीति । पुनः कथं- भूता कीर्तिपतिवरा । अहल्यापतिपरिग्रहस्तलितजातयुवतिमुद्राचरानेकवीक्षण क्षतकरण पौलोमीरमण, नार्हसि प्रणयकलहकुपितायाः करजराजिपाटनप्रदानदण्डेनानुनयनानि वि- धातुमिति वृद्धावस्यन्दिनम् । वृद्धावस्यन्दिनमिति अमुना प्रकारेण अनभिनन्दन्ती अलापमाना तिरस्कुर्वतीत्यर्थः । हे अहल्यापतिपरिग्रहस्पलितजातयुवतिमुद्राचर अह- ल्यायास्तापस्याः पतिर्भर्ता गौतमऋपिस्तस्य परिग्रहो अहल्या तस्मात् स्खलितात् ब्रह्म- चर्यसंभक्षनदोपात् जाता उत्पन्ना युवतिमुद्रा [ सहस्र] भगलक्षणा पूर्व यस्य सोहल्यापति- परिग्रहस्सलितजातयुवतिमुद्राचरतत्संबुद्धी तथोत हे गौतमशापेन सहस्रभगशरीर । हे अनेकवीक्षण गौतमशापेन संज्ञातसहस्रलोचन । हे क्षतकरण सर्वाङ्गयोनिखार रहितलिङ्गाकार । हे पौलोमीरमण पुलोमपुत्रीमतः पितृसमानश्वशुरपातक । समिति पूर्वोक्कमेव ग्राह्य तेगायमर्थः । हे पौलोमीरमण देवेन्द्र, त्वं मम अनुनयनानि माननानि । प्रसन्नीकरणानि विधातुं कर्तुं न अर्हसि न योग्यो भवसि । केन कृत्वा । करजराजिपाटन- प्रदानदण्डेन कृत्या करजा मम नसास्तेपा राजिः श्रेणिस्त्रया पाटनेन नसैथूर्णप्रदानेन दण्डेन शेफेन कला अनुनयनानि कर्तुं न शोपि । दण्डरहितलात् सर्वाङ्गभगाकारत्वात् । कथंभूलाया मे । प्रणयकलहकुपितायाः स्नेहयुद्धको प्रामायाः । अत्र व्यन्यम् । यः परस्त्रीसम्पंटो भवति युयत्याकार धुरया परस्त्रियं गच्छति, मुक्ति पिना अनेकनीविलो. क्ने क्षतकरणः अविफलो भवति, श्वशुरमारकच स्यात् , प्रष्टानां नयानां स्वादस्वी- त्यादीनां सप्तभमानां कलहे युद्धे विवादे सति कोपं करोति, युक्त्या मिथ्यावादिनं न चारयति । कलहवचनगिभिनिमहस्थानं न करोति, अनुगसानि नयनानि परस्परा- पेक्षत्वात् नयात् (नि) न विद्धाति, वृद्धावस्यन्दी सप्तमधातुद्रावको भवति तस्स की- तिनं भवति इति भावः । उगमरपाण्डुरोगवश हुताश, नायकायः स्वरुचि विरचितका- तस्वीकारायाः परिणयनसज इति जातवेदसम् । कीर्तिपतिवरा पुनय किं कुर्वती । जातयेदर अनि इति अमुना प्रकारेण अनभिनन्दन्ती अश्लाघमाना निमत्संयन्तीवर्षः। इतीवि किम् । हे उगमरपाण्डुरोगवश उत्कटपाण्डुरोगपराधीन । हे हुतारा हुतमभायीति हुताशस्तस्य संयोधन हे अमे, ख में परिणयनसनः स्वयंवरमालापाः अवकाशः स्थान न भवति । कथंभूतायाः मे । सरचिपिरचितकान्तस्वीकारायाः सरच्या निजनश्या ८ ·८२ काव्यमाला। विरचितकान्तखीकाराया परिणयनस्रज' इति जातवेदसम्, 'अनपराध- जनप्रसनलालसमानस वातापिरिपुदिगन्तवास, न स्थानमनगरसनिर्भरम- रितहृदयाया केलिकल्हानाम्' इति दशलोचनम्, 'उल्वणशल्यशिराशेप- शरीरपरिकर निशाचर, न पदमिन्दीवरमृणालकोमलभुजलताया सरभसा. । अनापि विरचित कृत का तस्य भर्नु स्वीकारो अनीकारो यया सा तथा तस्या व्यायमस्ति । य पुमान् पाण्डुरोगी भवति तस्य दीक्षाया अभावात् कीर्तिन भवति । दूपि- तशरीरत्वात् । अनु च यद्दीयते पाणिपुटे पिण्टो मुच्यते तत्सर्वमभाति कस्यचिद्रामणो प्रत न करोति तस्य यते कीर्तिन भवति । तथा खस्मिन् आमखरूपे रच्या सम्य ग्दर्शने का तस्य परमनह्मण खीकारं न करोति तस्य अनेकान्तनयेषु अविनीतस्य यते कोतर्न भवतीति भाव । अनपराधनमसनारसमानस वातापिरिपुदिगन्तवास न स्थानमनगरसनिर्भरभरितहृदयाया पेरिक्लहानामिति दशलोचनम् । कीर्तिपतिवरा पुनध कि पुर्वती । इति अमुना प्रकारेण दशलोचन यम अनभिन दाती अश्लाघमाना निर्भय ती । इतीति रिम् । अरे भनपराधननप्रसनलालसमानस अनपराधस्य नि दोपस्य जनस्य लोक्य प्रमने क्यीकरणे लालस अत्याकाल मानस चित्त यस्य स तस्य सबोधन हे तथा । अरे याताभिरिपुदिगतवास वातापिन इल्बभ्रातुदैत्यविशेषस्य रिपु शनुरगस्त्य इत्यर्थस्तस्य दिग दक्षिणाशा तस्या असे अवसाने वासो निवासो यस्य रा तस्य सयोधन हे वातापिरिपुदिग तयारा । मे केरिकहानो कामकीडाया लहाना युद्धामा व अवराश स्थानमेव न भवति । यथभूताया मे । अनारसनिर्भरभरितहृदयाया अनरसेन पामरागेण निर्भर गाढ भरित परिपूर्णे हदय मनो यस्या सा तथा तस्या । अनापि व्यपणीय वर्तते । य पुमान् अपराधरहित मनुष्य कवलयति प्रसित गिरिनु मच्छति रा पुमार सापराध पथ मुञ्चति, य पुमान् दक्षिणस्या दिशि दैत्यभक्षकस भीषे निवास परोति स साधून कथ मुधति, यय अनहाना सिद्धानामुपारे रागवान् तस्य वीतिन भवति इति भाव । उल्पणशत्यशिराशेपशरीरपरिकर निशाचर, न पदमि दीवरगृणायोमरभुजरताया सरभरााजिनानामिति फैक्सेयम् । कीर्तिपतिंवरा कुर्पती । इति अमुना प्रशारेण कसेय फस्या अपत्य नैऋत राक्षस अनभिनाद स्वीति । इतीति रिम् । हे उल्यणशल्यशिराशेपशरीरपरिकर उल्दणानि उ कटानि यानि शत्या अस्थीनि शिराध नहारवस्वाभिमालक्षितो अशेष रामप्र शरीरस फायस्य परिकर परिच्छदो यस्य तस्य सयुद्धि हे तथा । अरे निशाचर निशाया रात्री चरति पयटति स निशावरसम्य सेवुद्धि । मे मम सरभसाजिनानां वेगेनोपगूह नानो पद स्थान त्व न भवति । यताया मे । इदीवरमृगारकोमरभुजताया दीवरं नीलोत्पल तस्य मृणाले पारसद्वत् कोमठे मुकुमारे भुजलते बाहुवा यो यसा सा तथा तसा । ममापि न्याय पतते । य पुमान् मायामिभ्यानिशानशल्यत्र ·A १आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । लिङ्गनानाम्' इति फैकसेयम् , 'उदीर्णोदकोदरगदगलितसुरतव्यवसाय सागरालय, न क्षमश्चिरपरिचितकामसूत्रायाः काकिलादिकरणोदाहरणानाम्' इति प्रचेतसम् , अतिविदितचापलकुलप्रसूत वात, न दयितः स्थिरनायक- यमण्डितकायो भवति, अनु च निशाचरो रात्रिभोजी भवति, तस्स कीर्तिन भवति । उदीर्णोदकोदरगदगलितसुरतव्यवसाय सागरालय, न क्षमश्चिरपरिचितकामसूत्रायाः का. किलादिकरणोदाहरणानामिति प्रचेतसम् । कीर्तिपतिवरा कि कुर्वती।प्रचेतसं वरुणं अन- भिनन्दन्ती अश्लाघमाना। इतीति किम् । हे उदीर्णोदकोदरगद्गलितसुरतव्यवसाय उदीर्ण उत्कट उदिको योऽसौ उदकोदरगदो जलोदरव्याधिस्तेन गलितो विनष्टः सुर- तस्य मैथुनस्य व्यवसायो व्यापारो यस्य स तथा संयुद्धिः । अरे सागरालय सागरः समुद्र आलयो गृहं यस्य स तस्य संबोधने । काकिलादिकरणोदाहरणानां मम त्वं क्षमः समर्थो न भयसि परावर्तितदेहयोर्दम्पत्योरपि(भि) प्रयोगः काकिलमुच्यते, तदादिर्येषां चुम्ब- नभूषणआवर्तननिवर्तनप्रवेशादीनां तानि काकिलादिकरणानि च, तानि उदाहरणानि दृष्टान्तवचनानि तेपी काकिलादिकरणोदाहरणानां त्वं क्षमः समर्थो न भवति । कथं- भूतायाः मे। चिरपरिचितकामसूत्रायाः चिरं दीर्घकालं परिचितं परिचयोऽभ्यासः कामसूत्र फुकोकादिशास्त्रे यस्याः सा तथा तस्याः । अन्न व्यङ्ग्यम् । यस्योदकोदरव्या- धिना पुनः पुनर्जल(नग)रोगेण व्याख्याने क्रियमाणेऽपि उदकपानं न भवति, तथा च शोभनरतं निजात्मानुरागो यस्य न भवति, अनु च सागरस्य लक्ष्मीविषयस्य आलयो भवति निप्रन्यो न स्यात् , काम अतिशयेन जिनसूत्रे परिचयो न भवति, प्रगतिप्रण. प्रचेताच विषयन्यापृतचित्तथ भवति, तस्य कीर्तिन भवति इति भावः । अतिविदि- तचापलकुलप्रसूत घात, न दयित: स्थिरनायकसमागमाथिन्याः प्रीतिविलसिताना- मिति नभवन्तम् । कीर्तिपतिवरा पुनश्च कि कुर्वती । इत्यमुना प्रकारेण नभखन्तं वायु अनभिनन्दन्ती अश्लाघमाना । इतीति किम् । हे अतिविदितचापलकुलप्रसूत अतिशयेन विदितं विख्यातं चापलं चपलत्वं यस्य कुलस्य तत् अतिविदितचापलकुलं तस्मिन् प्रसूतः संजातः रास्य संयोधनं हे अतिविदितचापलकुलप्रसूत । हे वात वायो, ख मे प्रीतिविलसिताना प्रेमप्रत्तीनां दयितः प्रियो न भवसि चल्लभो न भवति । कयंभूतायाः मे । स्थिरनायकसमागमाधिन्याः स्थिरस्य निधलस्य नायकस्य भः समागमः प्राप्तिस्वस्यार्थिन्याः प्रयोजनवासाः । उर्फ च-अनु जि आया कति गया मिहस दह किराटणेह । वन्धिपरहि जिज्ञं पडड जिणसासन कडणेह ॥' अन व्ययम् । यः पति. थापलकुलप्रसूतो भवति नटविटपा(टा) दि कुलजन्मा भवति, अनु च स्थिरो न भवति, समस समतापरिणामस्य आगमः सिद्धान्तो अध्यात्मशानस्य अर्थी न भवति, तस्य कीर्तिन १. भादप्रयेऽप्येकविथैवानुपूर्मरपुन्या.

·८४ काव्यमाला। समागमार्थिन्याः प्रीतिविलसितानाम्' इति नभवन्तम् , अनवरतमधुपान- परिच्युतमतिप्रकाश वित्तेश, न गोचरश्चतुरोक्तिसुधारसाखादविस्फुरित- श्रवणाञ्जलिपुटायाः सहालापगोष्ठीनाम्, इति नलकूबरपितरम् , 'अनुचित- चितोपकण्ठपीठ शितिकण्ठ, न भाजनममलिनचरित्रायाः पृथुजपनसिंहास- नारोहणानाम्' इति कृत्तिवाससम् , 'अनिष्टकुष्ठद्रवद्रुतचरणनस चण्डम- यूख, न प्रभुः प्रसभपुण्यप्रभावलभ्यसंभोगायाः करसंवाहनसुखानाम्' इति - भवति इति भाय । अनवरतमधुपानपरिच्युतमतिप्रकाश वितेश, न गोचरचतुरोकिमु- धारसास्वादविस्फुरितश्रवणाअलिपुटायाः सहालापगोष्टीनामिति नलकूबरपितरम् । कीर्ति- पतिवरा पुनश्च कि कुर्वती । इलमुना प्रकारेण नलकूवरपितर धनदं अनभिनन्दन्ती अलापमाना। इतीति रिम् । अरे अनवरतमधुपानपरिच्युतमतिप्रकारा अनवरतं निरन्तर मधुपानं मयाखादनं तेन परिच्युतः परिभ्रष्ये मतिप्रकाशो बुद्धिचमत्कारो यस्य स तथा तस्स सोधनं हे अनवरतमधुजानपरिच्युतमतिप्रकाश । हे वित्तेरा गुह्यकेश्वर, वं मे राहालापगोष्टीना गोचरो विषयो गम्यो न भवसि मया सह साध आलापो मियोभाषणं तस्य गोध्यो नानोक्तिस्थानानि राहालापगोष्ठयस्तासा सहाला- पगोष्टीनाम् । कथंभूतायाः मे चतुरोक्तिमुधारसाखादविस्फुरितश्रवणालिपुटायाः चतु. रोक्तयधनुरालरापा. । वमोक्तय इत्यर्थ । ता एव सुधारसः पीयूषप्रवाहः तदाखादने तदनु- भवने विस्फुरिती श्रवणालिपुटी कपललिपुटी यस्या. सा तस्याः । अनापि व्यधनी. यम् । यो यतिरन्ततिक्मतदीक्षितवन्मद्यपायो भवति तस्य बुद्धिप्रकाशो न भवति, चतु. राणां विदुषा उकिरणासादाय विस्फुरितो ना श्रवणेपु दिगम्यरेषु अन्तलिपुटं न प. भाति तस्य कीर्तिनं भवति । अनुचिनचितोपरण्ठपीठ शितिकण्ट, न भाजनममलिनचरि- प्रायाः पृथुजघनसिंहासनारोहणानामिति कृत्तिवाससम् । प्रीतिपतिवरा पुनश्च कि कुर्वती । इलमुना प्रकारेण कृत्तिवासस श्रीमहादेव अनभिनन्दन्ती अलापयन्ती । इतीति निम् । अरे अनुचितचितोपपष्टपोट अनुचिता अयोग्या या चिता मृतकानि- स्वस्या उपकण्टे समीपे पीटमारानं यस्य स तस्य सयोपनम् । हे शितिकण्ठ नीलग्रीव, त्वं में प्रभुजपनसिंहासनारोहणानो भाजनं पानं न भवसि पृधु विस्तीर्ण यत् जघनं नीट्यप्रभागस्तदेव सिंहासनं हरिविष्टर तारोहणानाम् । पयंभूताया मे। अमलिन- चरिमाया. निर्मलाचाराया. 1 अप्रापि व्ययम् । योऽनुचितायपविग्रस्थाने उपविष्टन् खाध्यायादिकं करोति यण्ठे पक्षध भवति, यस च चारिने अतीचारो लालगीति, यश प्रभुजपनानां सिंदानामासनेषु पर्यतारिस्थानेषु आरोहणं निवास न करोति यन- पासी न भवति, तस्य पीर्तिनं भवति । अनिष्टइष्टदबद्वतचरणनस चण्डमयूरा, न प्रभु प्रराभपुष्पप्रगपलभ्यसभोगाया. करसवाहनमुखानामिति हरितवाहवाहनम् । कीर्तिप- ·१जाधासः] यशस्तिलकचन्पूकाव्यम् । हरितवाहवाहनम् , 'अक्षयक्षयामयसशयितजीचित बुधतात, न शरणमग- णितसुखसौभाग्यभाषितजन्मलमाया प्रबन्धनिधुवननिधीनाम्' इति नि- शादर्शम् , 'अवतानकालायसतलिकाकृतिखलतिमस्तकदेश हृषीकेश, न स- मीपमदयकचनाहिलविग्रहायाः कुटिलकुन्तलाविलविलोचनचुम्बनानाम्' तिवरा पुनच कि कुर्वती । इसमुना प्रकारेण हरितवाहवाहन हरिता शुरुपक्षसमान- वर्णा चाहा अश्वा वान युग्य यस्य स त श्रीसूर्य अनभिनन्दन्ती अश्लाघयन्ती। इतीति किम् । अरे अनिष्टकुष्टद्रवद्रुतचरणनख अनिष्टमनभिलषित यत् कुष्ठ पापरोग तस्य इवेग पूयादिना द्रुता ना चरणनखा पादपुनर्भवा यस्य स तस्य सबोवन हे अनि नस । चण्डास्तीव्रतरा मयूसरा किरणा यस्येति स [ण्डमयूरासस सबोधन हे चण्डमयूरा। त्व मे मम करसवाहनमुखाना हस्ताभ्या दमदनशाताना प्रभु खामी न भवसि । कथभूताया मे । प्रसभपुण्यप्रभावलभ्यसभोगाया प्रसभस्य विशिष्टस्य पुण्यस्य शुभरमण प्रभावेण माहात्म्येन लभ्य प्राप्य सभोगो निधुवनमुसं यस्था सा तथा तस्या । अत्र व्यायम् । य कुष्टी भवति तस्य चरण चारिन नखमा- नमपि न भवति, मधुरवात्यैर्लोकाना सुख न ददाति तस्य कीर्तिन भवति । अक्षयक्ष- यामयसशयितजीवित बुधतात, न शरणमगणितमुससौभाग्यभापितजन्मलमाया प्रव- धनिधुवनविधीनामिति निशादर्शम् । कीर्तिपतिंवरा पुनश्च किं कुर्वती । इति अमुना प्रकारेण निशादर्श चन्द्र अनभिनन्दन्ती अवाघमाना । इतीति निम् । अरे अक्षयक्षयामयसशयितजीवित अक्षयोऽविनवरो योऽसौ क्षयामय क्षयरोगस्तेन सशयित सदेह प्रापित जीवितमायुर्यस्य रा तस्स सवोधन हे अक्षयक्षयामयसश- यितजीवित । हे बुधतात युधस्य रोहिणेयस्य तात तस्य सवोधन हे बुधतात । वं मे प्रयधनिधुवनविधीना शरण न भवसि प्रवन्धेन वीर्यस्तम्भेन निधुवन मैथुन तस्य विधय कारणानि प्रबन्धनिघुवनविधयस्तेपा शरण गृह न भवति । क्थ. भूताया मे । अगणितमुससौभाग्यभापितजन्मरमाया अगणित अमर्यादाभूत य- स्मुस सौभाग्य भापित आदिष्ट जन्मलने उत्पत्तिमुहूत यस्या सा तस्या । अन ध्ययम् । यो मुनि क्षयवान् रोगवान् भवति, यश सशयितत्रीवित आहारप्राप्तो यस्य सदेहो भवति, परस्त्रिया पुत्र चोत्पादयति, प्रधाना महापुराणादिशास्त्राणा निधुवन वि- धीन वाचनादिविधीन न जानाति, निशायां रानौ दोपवाश्च दृश्यते, तस्व कीर्तिन भवति । पीतासला मुरा सौभाग्य न प्राप्नोति । अवतानकालायसतरिकाकृतियलतिमस्तक्देश हृषीकेश, न समीपमदयश्चमहाहिर विग्रहाया कुटिरकुतलाविलपिलोचनचुम्बना- नामिति मुकुन्दम् । कीर्तिपर्तिवरा पुनश्च वि पुर्वती । इति अमुना प्रसारण मुकुन्द श्रीनारायणं अनभिनन्दन्ती अश्लाघयन्ती। इतीति रिम् । अरे अवतानारायसत.

·। काव्यमाला। इति मुकुन्दम् , 'अविरलगरलोडसल्लपनजाल मुजङ्गमलोकपाल, न संगमा- गमनमनल्पकल्पसंकल्पितप्राणितायास्तुण्डीराधरामृतानाम्' इति कुम्भी- नसप्रभु चानभिनन्दन्ती, महमरीचिवीचिनिचयवञ्चयमाना मृगाननेव, लिकाकृतिसलतिमन्तकदेश अवताना अधोमुसा या कालायसस्य लोहस्य तलिया वटाहिदा तदाकला तदागरेण सलसा लुप्तकेशिस्टाट्या उपलक्षितो मस्तक्देशः शिर.प्रदेशो यस्य पुराणपुरुषत्वात् स तथा तस्य सवोधन हे अवतानकालयसतलि. काकृतिखलतिमस्तक्देश हे हृषीकेश हे नारायण । त्वं मे कुटिलकुन्तलाविर विलोचन- चुम्बनाना समीप निकटवती न भवसि फुटिराः पृदाकुसर्पवत् वशीभूता मे पुन्तला. देशातैराविले मिलिते विलोचने नयने तयोधुम्बनानि वासयोगाः तेपा तथोकानाम् । वधंभूताया मे । अदयक्चग्रहपहिलविग्रहाया अदयं दयारहितं यथा भवति तथा क्चप्रहे हस्तद्वयेन कुन्तलमाहे पहिलो अतिनिर्यन्धो विग्रहः शरीरं यसा मा तथा तस्या । अत्र व्ययम् । यो मुनिर्वार्धक्ये खल्वाटमस्तकः सन् दीक्षावान् न भवति, तारुण्येन तपो न गृह्णाति, हपीरिन्द्रियै प्रभूतो योजितो भवति, केशोत्पाटने रोच. परणे रवद्रुयो पातयति, विशिष्टलोचलुचने अहुष्टतर्जनीग्रहणे समर्थो न भवति तस्यापि कीर्तिन भवति । अविरलगरलोडसार पनजाल भुजामलोकपाल, न सगमागमनम- नल्पकल्पसवरिपतमाणितायास्तुण्डीराधरामृतानामिति कुम्भीनसप्रभुम् । कीर्तिपर्तिवरा पुनध किं पुर्वती । इत्यमुना प्रकारेण कुम्भीनसप्रभु धरणेन्द्र नागराज अनभिनन्दन्ती अश्लाघयन्ती । इतीति पिम् । अरे अविरलगरलोलसालपनताल अविरलेन अविच्छिमेन गरलेन विषेण उल्लसत् उन्नमत् स्पनजालं सहसफ्णगणन]मुससमूहो यस्य स तथा तस्य संवोधन विधीयते । हे अविरलगरलो मापनजाल । हे भुजामलोस्पाल हे शेष- नाग । ख मे तुण्डीराधरामृतानो नुण्डीरे पकविम्यफल तथाकारौ यावधरौ दन्तवाससी तयोरमृतानि पीयूषापानकानि तेषां तुण्डीराधरामृताना सगमागमनं सगमं प्राप्ति भवति । कथंभूताया. मे । अनल्पकल्पसकल्पितप्राणिताया अनल्पकल्पेषु असख्ये. यप्रलयकालपर्यन्तेषु सकल्पितं नैमित्तिकैरादिष्टं प्राणितं जीवित यस्या. सा तथा तस्या । अत्र व्यायम् । यो मुनिर्मधुरभापी न भवति, मुसात् विषवत्कटुवानि वचनानि वर्षति, अनु च भुजङ्गमलोकान् फागुकान् पालयति, तस्यापि कीर्तिन भवति । कीर्ति- पतिवरा व अद्यापि स्थिति न धनाति । मृगानेव मृगभार्येव । क्थंभूता मृगाना । महमरीचिवीचिनिचयपश्यमाना मरुमरीचिमूंगतृष्णा सस्पा वीचय. कहोलास्तासा निचय. समूहस्तेन पक्ष्यमानी प्रतार्यमाणा । पुनश्च कीर्तिपतिंवरा स्थिति न बभाति । (मुमतीपतेमतिरिव यमुमती पृथ्वी तस्या. पते राज्ञो मतिर्बुद्धिरिव ।] 1. आदर्शपुस्तकेषु तु 'मुनेमनीषव बुदिरिव पुदिया' इति पाठ भासीदिति ते हसरप्रमादर्ज मत्वा योग्यतया पूरितोऽम्माभिः.

·१ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । पदपत्ययसितस्य यसुमतीपतेर्मतिरिव, निखिलमलविलयोनीलितान्तरा- लोकलोचनस्य मुनेमनीषेव, च न कचिदद्यापि वनाति स्थितिम् ।। यस्य च सुकृतिनस्तपस्तपनकरकाश्मीरकेसरारुणितस्तुतिमुखरसुरयो- पिदलफवलयादा विदितादुदयाचलदरीसदोहादचलदरीसदोहबदमुतापगाप- वाहापहसितयश फेनपटलपाण्डुरोपलान्तरालदेशादा सेतुबन्धमेखलाकुलकु- हरान्मेखलाकुलकुहरनिलीनकिन्नरीगणगीयमानदयादमनियमनामशुचिपञ्च- क्थभूतस्य वसुमतीपते । पदप्रत्यवसितस्य राज्यभ्रष्टस्य । पुनश्च कीतपतिवरा केव स्थिति न यभाति । मुनेमनीषेच योगिनो बुद्धिरिव । केवलज्ञानमिवेयथ । धभूतस्य मुने । निसिलगलविल्योन्मीलितान्तरालोकलोचनस्य निरािलाय ते गलान्त्रिपष्टिप्रकृत यस्तेषा विलये विनाशे उन्मीलितान्तरा प्रादुर्भूत अन्तरालोक्रोचन देवरज्ञाग यस्य स तथा तस्य । उपमारकारान्तदीपमालभार । यस्य च श्रीमुदत्ताचार्गस्य गुरुतिनो विशिष्टपुण्यवतो विशिष्टविदुषो या गुणविम्भि- तानि गुणप्रसरार जगपदगोप्य अनेकदेशस्थितगोपागना गायन्ति गान कुर्वन्ति । क्व गायन्ति । आ मर्यादीष्ट त्य अभिव्याप्य पा । 'आर मर्यादाभिविध्यो ' पर्यपायोगे परमी भपति इति ज्ञातव्यम् । यस्मात् । उदयाचलदरीसंदोहात पूर्वदिविस्थतो दयाचलगिरि गुहासमूहात् । कयभूतात् उदयाचलदीसंदोहात् । तपस्थापनकरकारमीर- केसरारुणितस्तुतिमुसरमुरयोषिदलकवलयात तपो द्वादशविध तदेव तपन श्रीसूर्य त्रिभुवनद्योतकारक्लात् तस्य करा किरणास्त एव पाश्मीरकेसराणि बाहीरुदेशकुन- मानि तैररुणितानि रजितानि रहितानि स्तुतिमुखरामा स्तवनवाचालाना मुरयोपिता देववारभाना अलक्वलयानि मखरामा यतचूर्णकुन्तलमण्डलानि यस्मिनुदयाचलदरी सदोहे स तथा तस्मात् । [पुन क्यभूतात् ] उदयाचरदरीसदोहात् । विदितात् भुवनविख्यातात् । पुनय जनपदगोप्यो गुणविजृम्भितानि क्य गायन्ति । आ मर्यादीत्य अभिव्याप्य वा । यस्मात् । आ सेतुबन्धमेरालाकुरकुहरात् सेतुबन्धो नाम दक्षिणदिपर्वतस्तस्य मेरारा कटिन्यस्तरमा कुल समूहस्तस्य कुहर विपर गुहेत्यर्थ स्तस्मात् । पथभूतात् सेतुबन्धमेरालायुलकहरात् । अचलदरीसंदोहवदरताप- गाप्रवाहापहसितयश पेनपटलपाण्टुरोपलान्तरालदेशान् अचल सेतुपन्धनाम पर्यतस्तस्य दयों गुहास्तासा सदोहयत् अमृतापगाप्रवाहा गगनलभपूरास्तानपहसन्ति तिरस्वन्ति इत्येवंशीलानि यानि यशासि पुष्पगुणकीर्तनानि तेपा (१) निपटलानि डिण्डीरमण्ड. लागि तद्वत् पाण्डरा शुरवर्णा टपलान्तरालदेशा शिलानामभ्यन्तरप्रदेश यस्मिन् सेतुबन्धमेसलाकुरकुहरे तत्तयोकं तत्मात् । पुनय जनपदमोम्यो गुणविम्मितानि ·८८ काव्यमाला। मादिगीतवाचाटकन्दरादा मन्दरधराधरनितम्वाद्धराधरनितम्याडम्मरस्यपुट- पथप्रस्थानमन्थरितगतिकीर्तिमन्दाकिनीतरङ्गदन्तुरदरवदनाचा . तुहिनशैल- चूलिकाचक्रवालातुहिनशेलचूलिकाचक्रचालविलासीनि गायन्ति गुणविज़- म्भितानि जनपदगोप्यः ॥ स भगवान्पुण्यपानीयवर्षी कोऽप्यपूर्वः पर्जन्य इव विनतपिनेयजनसस्य- प्रसराः पुरस्सानीयद्रोणमुखकार्यटिकसंग्रह निगमग्रामविश्वंभराः समभिन- कथं गायन्ति आ अभिव्याप्य आ मयांदीकृत्य । फ्लात् मन्दरपराधरनितम्बात् अस्ताचलपर्वततटात् । क्यभूतात् मन्दरधराधरनितम्बात् । मेसलाकुटकुहरनि- लीनकिन्नरीगणगीयमानदयादमनियमनामशुचिपञ्चमादिगीतवाघाटकन्दरात् मेखलाना कटिनीना कुलानि गमूहा तेषां कुहराणि विवराणि तेपु निलीना उपविष्टा या निर्यो देवाशनाविशेषास्तासा गणे समूहै गीयमानानि गान प्रलानीयमानानि दया पारम्पं दमो जितेन्द्रियत्वं नियमाश्च पञ्च महानतानि रात्रिभोजनवर्जनषष्टानि नाम च श्रीमु- दत्ताचार्य इति तै शुचीनि पविनाणि यानि पचमान्त(दि)रागीतानि तेर्याचाटा वाचालाः बन्दरा गुहा यस्य मन्दरधराधरनितम्बस्य स तया तलात् । पुनध जनपदगोप्यो गुणविजृम्भितानि क्थ गायन्ति । आ मर्यादीकृत्य अभिव्याप्य वा । क्लात् । आ तुहिनशैलचूलिकाचश्यालात नुहिनशैलले हिमाचरपर्वतस्तस्स चूलिकाचश्वाल शिसराणा मण्डलं तस्मात् नुहिनशैल चूलिकाचवालरात् । कथमूताव तुहिनीरचूलिकाचत्रवालात् । धराधीतम्वाडम्वरस्थपुटपथप्रस्थानमन्धरितगतिकीर्तिमन्दारिनीतरजदन्नुरदरवदनात् धराधरस्य हिमाचरपर्यतस्य ये नितम्यास्तटानि तेपामाडम्पर आटोपस्तस्मिन् स्थपुट उचनीचो योऽसौ पन्या मार्गस्तस्य प्रस्थानेन प्रयाणेन मन्धारेता मन्दगमना गतिर्गमनं यस्था सा चासी कीर्ति पुष्यगुणवर्णनं सव मन्दाकिनी गहानदी त्रैलोक्यमार्गप्रयनामि- खात् तस्यास्तरका काोला स्यादतीलादिरक्षणासैदन्तुराणि उनतदन्तानि दरवदनानि गुहामुयारी यस्य तुहिनशैलचूरियाचक्रवालस्य तथा तस्मात् । कथंभूतानि गुणविज़- भितानि । तुहिनशैलचूरिकाचावालपिलासीनि नुहिनीलो हिमाचलपर्वतस्तस्य सूलिका शिखराणि तासा चम्पापु मण्डरेपु विर सन्ति सरसन्तीयवंशीलानि तानि तधोकानि चार । उक्तसमुचयार्थालंकार ॥ सजगत्प्रतिशो भगवान् इन्द्रादीनामाराध्यो ज्ञानातिरायलात् उद्यान राजपुरनगर. सधि उद्यान [नन्दन चनमपश्यत् ददर्श इति क्रियाकारकसरन्थ । स भगवान् # पुर्याण सन् यनमपश्यत् । विहरमाण पर्यटन कुर्वाण । कि कुर्वन् विह्रमाण । पुरस्थानीयद्रोणमुराकाटिक्सप्रहनिगमप्र मविश्वभरा समभिनन्दयन् पुरै परिखावप्रग्न- सोटिकाप्रापारादिसमन्वित रानाधिष्टितं च स्थानीयं च अशितप्रामप्रतिवद्धं नगर- १ ·१आश्वास:] यास्तिलकचम्पूकाव्यम् । न्दयन्विहरमाणः, प्रणतसकलदिवपालमौलिमण्डनीभवचरणनखरलोकरः, कैश्चिञ्चरणकरणनयनिरूपगगुणहारविहितहदयभूषणैः कैश्चित्समस्तश्रुतधरो- द्धरणधृतादिपुरुषधिपणैः कैश्चित्पुराणपुरुषचरितविचारचातुरीयशुचिवचन- सुमनोविनिर्मितावतंसभूपितभव्यश्रोत्रैः कैश्चिदात्मेतरतर्ककर्कशोदर्कवितर्का- .. विशेषः, द्रोणमुरां च चतुःशतप्रामप्रतिबद्धम् , याटिक च द्विशतप्रामप्रतिबद्धम् , संप्र. इश्व दशप्रामप्रतिवद्धः, निगमनामाच भक्तमामाः कथ्यन्ते तेषां संबन्धिन्यो विश्वंभरा भूमयस्ताः कर्मनापन्नाः समभिनन्दयन् आनन्दं प्रापयन् । कथंभूताः विश्वंभराः । विनतविनेयजनसत्यप्रसराः विनता नीभूता ये विनेयजना भव्यप्राणिनस्त एव सस्यानि धान्यानि तेयां प्रसरो व्याप्तिासु पुरादिविश्वंभरासु तास्तथा । स भगवान् कथंभूतः । पुण्यपानीयवी पुण्यमेव पानीयं जलं अमृतं जगतां जीवनत्वात् तद्वति क्षरतीत्ये- वंशीलः पुण्यपानीयवर्षी । कोऽपि अनिर्वचनीयोऽपूर्वोऽभिनवः पर्जन्य इव मेघ- सदृशः । स भगवान् अपरं कथंभूतः । प्रणतसकलदिक्पालमौलिमण्डनीभववरणनरा. रत्नोत्करः प्रणताः नम्रीभूताः सकलाः समना ये दिक्पाला राजानस्तेषां मौलयः .किरीटानि 'चूदाकिरीटपेशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' इति वचनात तेपां मण्डलीभवन् चरणनरारमोत्करो यस्य चरणयोर्नसा एव रनानि तेपामुत्करः समूहः स तथोक्तः । स भगवानपरं कथंभूतः । भूरिभिः प्रचुरैः पारासरेमिस्तपखिनीमिरपरेण अनूचानेन साझे प्रवचने अधीतिना श्रमणसंधेन ऋपिमुनियत्यनगारलक्षणेन उपास्यमानपादमूलः से. व्यमानपादमूलाधोभागः । क्थंभूतः पारासारेभिः । कैश्चिद्विवक्षितः चरणकरणनयनि- रूपणगुणहारविहितहृदयभूपगैः चरणकरणं च सम्यक्चारित्रानुष्ठानं नयनिरूपणं च मयचक्रशासविवरणं गुणाध ज्ञानध्यानादयस्त एवं हारा मुक्तावल्यस्तैर्विहितानि अनुष्टितानि हृदयभूषणानि वक्षस्थलमण्डलानि येषां पारासारणां ते तथा तैः । पुनश्च कैश्चिद्विवक्षितैः । समस्तधुतपरोदरणधृतादिपुरुषधिपणः समस्त समयं यच्छुतं शास्त्रं द्वाद- शाइलक्षणं तदेव घरा भूमिर्धरः पर्वतो वा दुचालने धूता आत्मन्यारोपिता आदिपुरुषस्य श्रीनारायणस्य धूपभाजनस्य वा धिषणा बुद्धियः पारारारिभिस्ते तथा तैः । अपरं कैश्चिद्विवक्षितः पुराणपुरुपचरितविचारचातुरीपशुचिवचनममनोविनि- मितावतंसभूपित्तभव्यश्रोत्रः पुराणपुरुषातीर्थचक्रवर्तिवलयवासुदेवान्त्रिपटिलक्षणापा चरितानि एतिहानि पुराणानि तेषां विचारो विवरण तस्स या चातुरीया चतुरता तोपलक्षितानि शुचिषचनागि पूर्वापरविरोघरहितानि वचनानि तान्येर मुमनराः पुष्पाणि तैर्विनिर्मितानि रचितानि अवतंसानि कर्णाभरणानि ते पितानि मारितानि मन्याना रमनययोग्यानां पुरुपाणां धोत्राणि शब्दप्रहा येते तया तैः । अपरं कोचिद्विवक्षितः । आरमतरतर्ककशोदकवितका विशायमानभुवनाशयशत्रपः आ.

·काव्यमाला। विकास्वमानभुवनाशयशतपत्रै कैश्चिन्नव्यानव्यकाव्योपदेशकच्छखच्छ- न्दोच्छनागच्छदतुच्छच्छेकच्छात्रच्छन्नव्याख्यानमण्डपानीकै कैश्चिदैन्द्रजै- नेन्द्रचान्द्रापिस(श)लपाणिनीयाद्यनेकव्याकरणोपदिश्यमानशब्दार्थसमन्धवै- दग्धीसरित्क्षास्तिशिप्यशेमुपीपदविन्यासावनीकैरपरैश्च तत्तद्विद्यानवद्यम- तिमन्दाकिनीप्रवाहावगाहगौरितान्तवासिमानसवास प्रसरै सितसिचयैरिव परिमुषितक्पायकालुप्यश्चित्रार्पितद्विपैरिव मदरहितै कोकनदकाननैरिव प्र. मन आईतमतस्य इतरेपा जैमिनिकपिलकणचरचार्वाक्शास्याना [च] ये तो प्रमा- णशास्त्राणि तेषा कक्शोदवं विषमतरोत्तरविचारस्तस्य वितर्को विवरण स एवार्य श्रीसूर्य प्रमेययमलानन्दकारितात् वेन विकास्यमानाति स्फुटीक्रियमाणानि भुवनस्य लोक्यस्य आशयशतपत्राणि हृदयकमलानि ये पारासरिभिस्त तथा तै । अपर कश्चिद्विवक्षित । नव्यानव्यकाव्योपदेशकच्छखच्छन्दोञ्छनागच्छदतुच्छच्छेकच्छानच्छ- सध्याएयानमण्डपानीकै नव्यानि च आधुनिकानि च अनव्यानि च चिरतनानि यानि काव्यानि साहिलानि तेपामुपदेशो व्याख्यान स एव कच्छ पुष्पवाटिका तस्य खच्छ न्दोञ्छन यथेष्टावचयस्वदथमागच्छन्तो दोकमाना अतुच्छा बहुला छैका दक्षरा ये छात्रा अन्तयाग्निस्तै छनानि व्याप्तानि व्याख्यानमण्डपानीकानि व्याख्यानस्थान समूहा येपा पारासरिणा ते तथा ते । पुनश्च वैश्चिद्विवक्षिते । ऐन्द्रतेने चान्द्रा पिस (स) लपाणितीयाद्यनेक्व्याकरणोपदिश्यमानशब्दार्थसबन्धवेदग्धीसरिक्षारितशिष्य शेमुपीपदविन्यासायनी ऐन्द्र इन्द्रण कविना कृतम् , चन्देश कविना कृत चान्द्रम् , आपिशरिकविना कृतमापिशलम् , पाणिनीय च पणिपुनकविरचितम् , ताीि आदिउँपा शाकटायनामरकामा रमादीनां तानि च अनेकान्यष्टसरयानि बहुसर यानि वा यानि व्याकरणानि तैरुपदिश्यमानो विगीयमानो योऽसी शब्दार्थयो सवन्धस्तस्य वैदग्धी चातुर्यता सैव सरित गङ्गानदी तया मालिता निमलोकृता शिष्याणा विद्याथिना शेमुष्या युद्ध पदपिन्याराभूमय पारारारिभिस्ते तथा तै । अपरेच पारासरिभि उपास्यमान- पादमूल । क्यभूतैरपर पारारारिभि । तत्तद्विद्यानवयमतिम दाकिनीप्रवाहावगा. हारितान्तवासिमानरावास प्रसरे राभिस्ताभिगप्रतिद्धाभिज्योतिर्मन्त्रायुर्वेदस्त्रीपुरुप रमपरीक्षागनागमशालिहोनादिभि विद्याभि शास्त्रैरनवद्या अकश्मला स्फुरदूपा या मतियुधि सैव मन्दाग्निी गङ्गानदी प्रैलोक्यमलप्रक्षारनसमर्थत्वात् तस्या प्रवाहा परास्तेषामयगाहेन विरोटनेन गौरिता उज्ज्वलीकृता अन्तेवासिना शिष्याणा मानस- पास प्रसरा मनोवनविस्तारा यै पारासरिभिस्ते तथा ते । अपर क्यभूत पारास- रिभि 1 परिमुषितकपायकालुष्य परिमुषित दरमन्धित क्षायकालुप्य प्रोधमानमाय.

·२ आधास] यशसिलकचम्पूकाव्यम् । तिपन्नमित्रभावै विश्वभरेश्वरैरिव प्रणीतविग्रहदण्डैरमराज्ञैरिव परित्यक्तदोषै कामिनीजनैरिव प्रकटितपरलोकागमकामैनौतिशास्वैरिव प्रकाशितशमयोग- तीर्थोयोगैरेनझमोगैरिव निरुपलेपैर्घनसमयदिवसैरिव विदुरितरजोमिरखि- - लोभपाप येते तथा ते । सेपर कथभूतै । सितसिचयैरिव शुक्लवरिख । यथा सित सिचया हरीतकविभीतकादिकपायरहिता भवन्ति । अपर कथभूतै पारासरिभि । मदरहित ज्ञानपूनाकुल जातियलखापतेयरूपतयोपलक्षणाटाविधवरहित । अपर क्थ- भूतै । चिनार्पित द्विपैरिव यथा चित्रलिसितद्विपा मदरहिता पानरहिता भवन्ति । अपर क्थभूतै । प्रतिपत्नमित्रभावै प्रतिपनोऽङ्गोकुतो मित्रभावो विश्वप्राणिमेश्य येते तथा ते । करिव । कोक्नदकाननैरिव रक्तकमलवनैरिवायथा कोकनदकाननानि अङ्गीकृत- सूर्यभावाने भवन्ति । अपर क्यभूत । प्रणीतावग्रहदण्डै प्रणीत सम्यगनुष्ठितो विन- हृदण्ड कायक्लशो यस्ते तथा ते । भूयश्च क्यभूतै । विश्वभरेश्वरैरिव यथा विश्वभरेश्वर चक्रवतिमि विग्रह युद्ध दण्डश्च सैन्यचालन प्रणयन्ति कुर्वन्ति न सुमध्यादिक विदधति । भूय कथभूते । परित्यक्तदोपे परित्यका परिहता दोपा व्रतातीचारा येते तथा ते। क्यभूत । अमरा रिय । यथा अमराणा देवानामशानि शरीराणि परित्यक्तदोषाणि वातपित्त लेष्मरहितानि भवन्ति । भूयश्च किविशिष्ट । प्रकटि तपरलोकागमकामै प्रकटित स्फुटीकृत परलोकागमे दशाध्यायलमणमोक्षशाले काम प्रीतियैस्ते तथा ते । भूयथ कथभूतै । कामिया नरिव यथा कामिनीना वेश्याना जना समूहा परलोकागमे कामुक्जनागमे काम कन्दर्प प्ररदयति । अपर पथभूते । प्रकाशितशमयोगतीर्थोद्योग प्रकानित प्रकटीकृत शमे र्गक्षये योगे च ध्यान शास्त्रे तीर्थे च ऊय ता(उन्नयन्यादी उद्योगो उद्यमो यैले तथा त । अपर कथ- भूतै । नीतिशास्तैरिव यथा नीतिशास्त्राणि राजराद्धान्ता शमे क्षेमहेती योगे च अल धलाम तीर्थेषु च सेनापसायटादशतीर्थेषु उद्योगमुद्यम प्रकाशयति । उक्त च--'सेनापतिगणको रानश्रेष्टी दण्डाधियो मन्त्री महत्तरो दल्यत्तरश्चत्वारो वाचतु. रावल पुरोहितोऽमात्यो महामात्यश्चेत्यष्टादश राज्ञा तीर्था भवति'। अपरं क्यभूत । निरुपरेपैनिष्पापै निष्परिग्रहवा । कयभूतै । अनदभौगैरिव यथा अनपभोग थानाधि खारे कर्दमाधुपलेपो न रगते । अपर कथभूने । विदुरितरनोभि विदूरि निराहते रजसी शानदर्शनापरणवर्मणी पपरता वा वैस्ते तथा ते 1 कैरिप । धनसमयदिवरित यमा धनरामयदिवसा मेघकालदिनानि रसोरहिता धूलिविवर्जिता भवति । अपर क्य- - १ 'अनानाभोगैरिष' इत्यपि बचित्पाट १-७ अत्र सवत्र रिव' स्येव पाठ तापीयामतीयते.

·काव्यमाला। लद्वीपदीपैरिव तमोपहचरितैर्महावाहिनीप्रवाहैरिव वीतस्पृहाप्रवृत्तिमिः खड्कुसुमैरिव निसर्गगुणमणयिमिः कुमारश्रमणमनोभिरियासंजातमदनफ- लस निखिलभुवनभद्रान्तरायनेमिभिर्मूलोत्तरगुणोदाहरणभूमिभिर्धर्मामृतव- र्पजनितजगदानन्दैः सब्रह्मचारितालताकन्दैश्चित्रशिखण्डिमण्डलीस्तूयमा- नपुण्याचरणैरन्वाचयीकृतकुसूतिसर्गावतरणभूरिभिः पारासरिभिरपरेण चा- भूतैः । तमोपहचरितः अज्ञान विनाशकाचारः । करिव । असिलद्वीपदीपरिव यथा असिल- द्वीपदीपा: श्रीसूर्यास्तमोपहचरिता ध्वान्तविध्वंगका भवन्ति । अपरं कथंभूतः। वीतस्पृहा- प्रतिभिः वीता विनष्टा स्पृहाया विषयाभिलापस्य प्रवृत्ति प्रवर्तनं येषा ते तथा तैः । करिव । महावाहिनीप्रयाहरिय यथा महावाहिनीप्रवाहाः वीतस्पृहाचैतन्यरहिता भय. न्ति । पुनः कथंभूतैः। निसर्गगुणप्रणयिभि. निसर्गेण खभावेन गुणेषु शास्त्रेषु प्रणयः प्री- तिविद्यते येषा ते तथाले । कैरिव । घुमुमरिय यथा सजा पुष्पमालाना कुमुमानां पुष्पाणां गुणेषु तन्तुषु निसर्गेण प्रणयो रचना भवति । पुन. क्थंभूतः । असंजातमदनफ्लस : असंजातोऽनुत्पनो मदनफ्लस्य अपत्यलक्षणस्य सनः संगतियेपां वे तथा तेः । पालन. सवतैरित्यर्थः । करिव । कुमारश्रमणमनोभिरिय यथा चुमारश्रमणानो कुमारदीक्षिताना मनानि हृदयानि मदनफलसहरहिनानि रागफलमारहिनानि भवन्ति । करे विवाह- कंकणयन्धाभावात् । पुनः धंभूतः । निसिलभुवनभद्रान्तरायनेमिभिः निसिलस्य समसस्य भुवनस्य पृथ्वीमण्डलस्य भद्रस्य युगपद्धनवलधर्ममुससमूहस्य अन्तरायस्य विप्लव सम्डने नेमिभिधकधारासदृशैः । पुनः क्यंभूतः । मूलोत्तरगुणोदाहरणभूमिभिः। मूलगुणा:--पचमहाप्रतानि पयसमितयः पचेन्द्रियनिरोधाः लोचश्च पडावश्ययानि च निरम्परत्वं च अमानं भूमिशयनं दन्तप्रक्षालनाभाव. स्थितभोजनं एकभक्तं च । उत्तर- गुण-उत्तमक्षमादयो दगशीलसहस्राणि द्वाविंशविपरीराहजयश्च । तेषा उदाहरणस्य दृष्टान्तवचनस्य भूमयः पृथ्वीमण्डलानि । तत्पुरुषोऽत्र समासः । स्थानभूतरित्यर्थः । अपर क्यंभूतः । धर्मामृतवर्षजनितजगदानन्दै धर्मो धर्मोपदेशः स एव अमृतवर्षः पीयूपवर्षणं नजनित उत्पादितो जगता जगति स्थितभव्यजीवाना आनन्द.परममुसं येते तथा तेः। पुनः श्यंभूतैः । सग्रह्मचारितालताकन्दैः सब्रह्मचारिता समानधर्मता सैव लता वाटी सर्गमोक्षफ्लदायि(य)रखात् तस्याः कन्दमूलसदृशैः । पुनः कथंभूतः । चित्रशिरा. मण्डलीस्तूयमानपुण्याचरण चित्रशिखण्डिनः 'मरीचिरमिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः अनुः । वशिष्ट्येति सप्तैते शेयाधिप्रशिखण्डिनः ॥' इतिश्लोक्त्रथितास्तेषां मण्डली श्रेणिस्तया स्तूयमानानि लाप्यमानानि पुण्याचरणानि पवित्रापारा येषां ते तया तैः । भर थंभूतः । अन्वाचयीकृत रातिसर्गावतरणै अन्वाचयीकृतं अप्रधानीकृतं पुरातिसर्गस्य मिथ्यामार्गस्य अवतरणमुत्पत्तियस्वे तथा तैः। तत्रय दिवसे तस्मिय ।

·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ९३ नूचानेन श्रमणसंपेनोपास्यमानपादमूलः, तत्रैव दिवसे तदेव पुरमनुसिसीयुः, घनघोरानकखनाकर्णनादुपयुक्तमनःप्रणिधानः, सतीष्वपि नगरे महतीपु वसतिषु पौराणामतीव प्राणिवधे संरब्धा बुद्धिरित्यवधिना बोधेनावबुद्ध्यावधी- रितपुरप्रवेशः, पूर्वस्यां च दिशि निवेशितचक्षुःप्रकाशः; सुरसुरमिलपनलना- प्रभागमिव समशिखरदेशाभोगम्, मृतसिक्तोदयमिव स्निग्धदलवलयम्, इन्द्र- नीलकुत्कीलमिव लोचनोल्लासिलीलम्, अन्योन्यविभवसंभावनोद्भटाशयगिव मागमनदियसे चैत्रमहानवगीदिवसे तदेय पुरं नगर अनुलिसीपुरनुसर्वमिच्छुः । पुनः कथंभूतो भगवान् । घनघोरानकखनाकर्णनात् घनाः प्रचुरा घोरा भयानका आनकानां पटहानां खनाः शब्दास्तेपामाकर्णनात् श्रवणात् उपयुक्तमनश्रणिधानः उपयुकं प्रेरितं मनसश्चित्तस्य प्रणिधानं चिन्तनं विचारणं येन स तथोक्तः । अपर कथंभूराः । रातीप्वपि वियमानास्वपि नगरे नगरमध्ये महतीपु वृहतीपु वसतिषु चैत्यालयेषु अवधीरितपुरमवेशः अवधीरितो अनादृतः पुरस्य नगरस्य प्रवेशो येन स तथोक्तः । किं कृत्वा । पूर्व अवधिना बोधेन अवधिज्ञानेन इति अमुना प्रकारेण अवबुध्ध ज्ञात्वा । इतीति किम् । पौराणां नगरीकसां बुद्धिर्मतिः प्राणियधे जीववर्षे अतीवातिशयेन संरब्धा प्रारब्धा वर्तते । अपरं कथंभूतः। पूर्वस्सा दिशि च ऐन्द्यां ककुभि निवे- शितचक्षुःप्रकाशः आरोपितलोचनतेजस्कः । समुच्चयालंकारः ॥स भगवानिति । स भगवान् पूर्वस्यां दिशि उद्यान (नन्दन)वनं अपश्यदवलोकते स्म । इति क्रियाकारकसंवन्धः । कथंभूतमुद्यानम् । समशियरदेशाभोगम् समो भिन्नत्वरहितः शिखरदेशस्य चूलिकाप्रदेशस्य आमोगो विस्तारो यस्य उद्यानस्य तत् समशि- सरदेशाभोगम् । पुनश्च कथंभूतं उद्यानम् । उत्प्रेक्षते-सुरसुरभिलपनलूनाप्रभाग- मिव सुराणां देवानां मुरभयो गावः सुरमयः कामधेनवस्तासां लपनैर्मुखै नश्छेदयित्वा चर्वितोऽप्रभागः शिखरभागो यस्य तत्तथोक्तम् । अपरं कथंभूतम् । निग्धदलवलयम् निग्धानि चिकणानि दलानां पर्णानां वलयानि मण्डनानि यस्य तत्तथोक्तम् । अपर कर्य- भूतमुद्यानम् । उत्प्रेक्षते-अमृतसि फोदयमिव अमृतेन सुधया सिफ उक्षित उदय उत्प- त्तिर्यस्य तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । लोवनोक्सासिलीलम् लोचनानां नेत्राणामुल्लासिनी आनन्दजननी लीला शोमा यस्य तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । उत्प्रेक्षते- इन्द्रनीलकुत्कीलमिव इन्द्रनीलो नाम मणिमेघवर्णो भवति तस्य कुत्कीलः पर्वतस्तद्वत् । पुनः कथंभूतम् । परस्परव्यतिकरितकिशलयम् परस्परमन्योन्यं व्यतिकरितानि संमी- लितानि किशलयानि पल्लवा यस्य तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । उत्प्रेक्षते- भन्योन्यविभवसंभावनोद्भटाशयमिय अन्योन्यस्य परसरस्य विमवस्य धनस्य सं- भावमया दर्शनेन उद्भट उलट आशयोऽभिप्रायो यस्य तत्तथोकम् । पुनः ९ ·काव्यमाला। परस्परव्यतिकरितकिशलयम्, अखिल विष्टपोत्पत्तिस्थानमिव गर्भितप्रसूतप्र- वर्धमानमहीरहार्मकावसानम्, अनङ्गमुनिमण्डलीविहितसहसवासानुरोध- मिव निर्दलितनिखिलायाधम्, इतरेतरश्रीमत्सरितमिव सकलर्तुशोभासरम्भो- चितम्, अम्बरचरवसनवासकृतकुतूहलमिव गगनतलोच्छलकुल्लपरिमलम्, असमशरोद्यावदिवसमिव प्रसवपरागपिष्टातक्तिदिग्देवतासीमन्तसतानम्, क्थभूतम् । गर्भितप्रसूतप्रवर्धमानमहीरुहार्भावस्थानम् गर्भिता अङ्कुरिता प्रसूता उत्पन्ना प्रवर्धमाना वृद्धि गच्छन्तो महीरुहागा वृक्षाणां ये अर्भका बालका लघुवृक्षा- स्तेषामवस्थान स्थिविर्यन तत्तथोक्तम् । पुन कथभूतम् । उत्प्रेक्षते-अखिलवि. टपोत्पत्तिस्थानमिव यथा अखिलस्य समस्तस्य विष्टपस्य पृथ्वीमण्डलस्य उत्प तिस्थान गभितप्रसूतप्रवर्धमान भवति । पुन कथभूतम् । निर्दलितनिखिलावा- धम् निर्दलिता दूरीकृता निखिलस्य लोकस्य आवाधा दु ख येन तत्तथोक्तम् । पुन. फयभूतम् । उत्प्रेक्षते-अनङ्गमुनिमण्डलीविहितसहसवासानुरोधमिव अनङ्गस्य आकाश स्य सवन्धिनो ये मुनय सप्तपय आकाशचारणा वा मुनयस्तेषो मण्डली श्रेणिस्तया सह विहित मृत सहसंवास संगतिस्तस्य अनुरोध आप्रहो यस्य तत्तथोकम् । मुनयो यथा परेपो बाधो निराकुर्वन्ति, तघेद पनमपि । पुन पथभूतम् । सकल शोभासरम्भो- चित राष्ला सममा ये ऋतवो वसन्तादिषऋतवस्त्रेषो शोभा पुष्पफलाङ्करादिप्रस्टता तस्या सरम्भ आरम्भस्तस्योचित योग्यम् । पुन कथभूतम् । उत्प्रेक्षते-इतरेतरधीम- सरितमिव इतरेतरस्य परस्परस्य या श्री शेभा तस्या मत्सरित मु(शु)भद्वेषसहितमिव । पुन क्यभूतम् । गगनतलोटरफुल्परिमलम् गगनतले आकाशमण्डले उच्छलन् उत्पतन् फुरानो प्रसूनाना परिमरो गधो यस तत्तथोक्तम् । पुन क्यभूतम् । उत्प्रे सवे--अम्बरचरवरानवासातकुतूहलमिव अम्बरचराणा देवानां बसनानां वस्त्राणा वासेषु परिमटेषु कृत पिहित कुतूहल विनोदो येन तत्तयोक्तम् । पुन फयभूतम् । प्रसव- परागपिटातपितदिग्देवतासीमन्तसतानम् प्रसूनाना परागो रजस्वेन पियतकित. पट- पासपूर्णसहितकृतो दिग्देवताना हरियवधूना सीमन्तसतान वेशमार्गसमूहो येन तत्त- धोरम् । पुन फ्यभूतम् । उत्प्रेक्षते अरामशरोशवदिवसमिव असमशरस्य कन्दर्पस्य यावदिवसभिघ महोत्रावदिनमिव । अपरं क्यभूतमुवानम् । प्रसूनमञ्जरीभि पुष्पवालरी- भापतितो जटित उपरितनविजारो यस्य तत्तयोक्षम् । क्यभूताभि. प्रसूनमारीभि । पासवपुटान्तराउविनिर्गताभि पद्धवाना किशलयानो पुरा पाटवपुटा प्रवालपोटनानि तेषा मन्तराटेभ्यो मध्येभ्यो विनिर्गता प्रादुर्भूनास्तथा ताभि । उत्प्रेक्षते-अनिमिषयोषिता मुपुरन्ध्री भलिवतरयलितहसनसक्तिभिरिव अलिक्तरेषु ललाटपरेषु युयलिता पोटडिता ये हवा. पाणयस्तेषां नसक्तिभिरिव पुनर्भवमुक्तास्फोटैरिव । कपभूताना ·१ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ९५ अशिशिरकरप्रणामप्रणयिनीनामगमविटपान्तरितयपुपामनिमिपयोपितामलि- फतटयुष्मलितहसनखशुक्तिभिरिव पल्लवपुटान्तरालविनिर्गताभिः प्रसूनम- खरीभिरुपचितोपरितनविस्तारम् । आसन्नतरामरापगाभिषेकसगमादलद्भिः फल्मपलवैरिव मधुकरकुलैरकलुपितरहि प्रकारम्, उज्जृम्भजपापुप्पसपादि- तयलिमीशानमौलिमिव परिणतनागरमसगतशिखम्, अमिनयागमप्रस्तार- मिव तालमहुलव्यवहारम्, घनायतनमिव मन्दारायतनम्, जीमूतवाहनच- अनिमिषयोषिताम् । अशिशिरकरप्रणामप्रणयिनीनाम् अशिशिरपरस्य श्रीसूर्यस्य प्रणामेषु नमस्कारेषु प्रणयिन्य सेहिन्यसासां तमोत्तानाम् । अपरं कथभूतानां सीमिपयोपिताम् । भगमविटपा तरितयपुपाम् अगमाना वृक्षाणा विटपेषु पटनदे शेषु अन्तरितानि गुप्तानि यपूपि शरीराणि यास तास्तया तासाम् । पुनरपि क्थभूत उद्यानम् । आसन्नतरामरापगाभिषेक्सगमाद्लभि फल्मपलवैरिव मधुकरकुलैरुत्वलपित बहिं प्रभारम् । मधुकरकुलैमरसमूहरवलुपित कृष्णवणीकृतो यहि प्रकारो थाह्यप्रदेशी यस्य तत्तथोकम् । पथभूत मधुपरकुलै । गलद्भि कन्सपलवैरिव पापणेरिन नश्य दि पापलेशैरिव । कस्मात् गलद्भि । आसनतरामरापगाभिपेकसगमादिव आसनतरा निकटवर्तिनी या अमरापगा आकाशगजा तस्या अभिपेकसगमात् इव स्नानसगमात् इव । इवोत्प्रेक्षायाम् । पुन क्यभूतम् । ईशानम लिमिप महेश्वरमुकुटमिव । क्यभूतम् । उम्भजपापुष्पसपादितचलिम् उनृम्भाणि विकसितानि यानि जपापुष्पाणि ओ ड्रपुष्पाणि (याम धनकुसुमानि) ते सपादित उत्पादितो बलि पूजा यस्य ईशानमाले तत्तथोक्तम् । आदिष्टलिगत्वादन पुस्त्वम्। परिणतनागरासगतशिसम् परिणतानि पक्कानि नागराणि मुरानियफलानि ते रागता सयुक्ता शिसा अप्न यस तत्तथोक्तम् । अपर कथभूतम् । तालबहुलव्यवहारम् तालाना साडरक्षाणा यहुल प्रचुरो व्यवहार प्रवर्तन यत्र यस्य या तत्तयोक्तम् । पुन: उत्प्रेक्षते-अभिनयागमनस्तारमिव यथा अभिनयागमस्थ भरतशास्त्रस्य प्रस्तारस्तारयहुलव्यवहारो गयति हुतविलम्वितप्रवर्तनो भवति । पुन कयभूतम् । मन्दारायतनम् मन्दाराणा पारिजात रक्षाणा आयतन स्थान तत् । दुन उत्प्रेक्षते-पनासनमिष पनल मेयस आयतन आकाशनिय । यथा पनापन मन्दस शनैश्वरस्य आरस्य मालस्य च आयतन स्थान भवति । पुन कथभूतम् । नागवल्ली विभवमुन्दरम् नागवलीना ताम्बूललताना विभवेन धनेन मुदर मनोहरम् । पुन उत्प्रेक्षते-जीमूतवाहनचरितावतारमिव यथा जीमूतवाहनस्य विद्याधरविशेपस्स चरितस्य चरित्रस्य अवतार कथासर धो नागवल्लीना सर्पश्रेणीना विभवेन मुन्दरो भवति । जीमूतवाहनेन किल दयालुतया गरुडस्य निमशरीरं भक्षितु दत्तम्, नागास्तु रक्षिता , एषा लौकिकी कथा वर्तते, सा जीमूतवाहनचरित्रात ज्ञातव्या । पुन कथभूतम् ।

·९६ काव्यमाला। रितावतारमिव नागमतीविमवसुन्दरम्, मदनायुधसदनमिव सनसमानबा- णासनम् , मकरध्वजाराधनप्रसाधितगात्रैर्मयूरपतिपत्रैरिय पूगतरभिः श्याम- लितदिवपार निलयम्; अपि च पचिदक्षोलजालनिर्जितसर्जूरफलपचेलिम- तारुणितदिविजविमानचन्द्रशारण, पचिल्लवलीदलोडमरडम्बरचुम्बितजा म्बीरामरालम्, पचिदश्वत्योत्थानपदतिपित्यस्तन्यम्, पचितमेरुविरा- जितराजादनासीनमुरसुन्दरीगणगीयमानमनसिजविजयप्रपन्यम्, पचित्खे- ·१ आवास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । चरायतरणपतत्संतानकुम्पलसंवलितपारिजातलतान्तम्, कचित्परमतपश्चर- जोपार्जितः मुहतैरिव महाफलपदायिभिः पनसपादपैरुपधृतपर्यन्तम्, फचिद्वनलक्ष्मीस्तनमियात्मीयकान्तिजनितनीलहरिद्वदनमुद्यानमपश्यत् ॥ किच- यद्न्तगलितः पुष्पैरुपहारमुपाहरत् । तारोदासिनभःशोभा विभावालभूमिपु ॥ ६९ ॥ यत्मान्तपल्लयोल्लासिप्रसूनच्छन्नसंचयम् । दधातीन्दुमणियोतिपद्मरागाचलश्रियम् ॥ ७० ॥ तानकुम्पलसंवलितपारिजातलतान्तम् कचित्कलिंधित प्रदेशे सेचराणां विद्या. धराणां अपतरणेन आगमनेन पतन्ति गुटन्ति संतानकुम्पलानि वृक्षविशेपपलवारीः संवरितानि मिश्रितानि पारिजाताना नमेरक्षाणां स्तान्तानि पुम्पारण यत्र ततयो- धम् । पुनः फचित्कासिंश्चित्प्रदेशे पनरापादपैरुपतपर्यन्तम् पनरापादपैः कण्टकि- फलापरतपर्यन्तम् उपधृतो व्याप्तः पर्यन्तः पुरस्तादूमियस्य तत्तभोक्तम् । कांगतः पनसपादपैः। महाफलप्रदायिभिः महान्ति वृहन्ति फलानि प्रददति प्रयच्छन्ती- सेवंशीला महाफलप्रदायिनः । पुनः कयंभूतैः पनसपादपः । मुकृतरिव तीर्थकरनामोपा- जनदः विशिष्टपुग्परिय । यथा मुक्तानि महाफलप्रदायोनि भवन्ति । कथंभूतः सुकृतैः । परमतपधरणोपार्जितः परमतपथरणं इच्छानिरोधलक्षणं तेनोपार्जितः खीकृ. तः। पुनः कथंभूतः । धचित्कस्सिंचित्प्रदेशे आत्मीयकान्तिजनितनीलहरिद्वदनम् आत्मी. यकान्त्या निजकायतेजसा जनितमुत्पादितं नीलं कृष्णवणे हरिद्वदनं दियण्डलं येन तत्तयोक्तम् । अपरं कथंभूतम् । वनलक्ष्मीस्तन मिव पनश्रीकुचमिव धनलक्ष्मीस्तनं आत्मीयकान्या उत्पादितत्यामलितदिग्यदनं भवति । उत्प्रेक्षादिसंकरालंकारः ॥ किंच अस्ति विशेषः । यहन्तगलितरित्यादि । यद्यानं पृन्तानि प्रसवपन्धनानि तेभ्यो गलितानि अभापतितानि तन्तगलितैः पुष्पैः प्रसूनैः उपहारं पूजां श्रीमुदत्ता. चार्यदिश्य उपाहरत् फुर्यद्वर्तते । यदूनं आलवालभूमिषु वृक्षसेवनस्थानभूमिपु तारोद्भासिनभःशोभा ताराभिश्चान्द्रायणीभिरुद्भासि उदासनशीलं यनमः आकाशं तस्य शोभा उपमा विभर्ति धरति । यदुद्यानं इन्दुमणिद्योविपद्मरागाचलधियं दधाति इन्दुमणमचन्द्रकान्तमणयस्तैद्योतते शोभते इत्येवंशीलः इन्दुमणिद्योति स चासो पपराममणिपर्वतः तस्य भियं शोभा दधाति । तत्कारणगर्मितं विशेषणमाह- यदुपानं पयंभूतम् । प्रान्तपाइयोल्लासिप्रसूनच्छनसंचयम् प्रान्तपळवेषु अपप्रवालेषु उल्लसन्तीत्येवंशीलानि प्रान्तपाइयोल्लासीनि तानि च तानि प्रसूनानि पुष्पाणि तैश्छन्नः ·काव्यमाला। यत्र च मधुकरकुटुम्बिनीनिकुरम्बाडम्बरचुम्व्यमानमकरन्दकदम्बस्तम्ब विलम्बितनिजनितम्बिनीसिम्बाघरपानपरक्शविलासिनि, सुरतसुखोन्मुख- मुखरपरिखेलत्सखीसखानेकखगप्रेसन्नखमुखावलिख्यमानफलितशिखरैः स- मीपशाखिमि. स्खलितप्रसख्यानमखसमुखीनवैखानसमानसे, क्तिवस- हचरोपरचितकरवाद्यलयलास्यमानमधुमत्सीमन्तिनीसमालोकनकुतूहलमिल. सकृत सचय समूहोऽपचयो वा यस्य उद्यानस्य तत्तथोक्तम् । उपमालंकारः ॥ यन च यस्मिन् उद्यान सुन्दरीजनन सह स्त्रीजनेन सह कामिनो विलासिन पुरुषा रमन्ते क्रीडा कुवन्ति इति । कियाकारकसबन्ध । कथभूते यन यस्मिन्नुद्याने । मधुकरकुटुम्बिनीनिकुरम्बाडम्बरचुम्च्यमानमरन्दकदम्बस्तम्ब विलम्बितनिजनितम्विनी विम्बाधरपानपरदशविलासिनि मधुकरा भ्रमरास्वेपा कुटुम्बिन्यो भ्रमर्यस्तासा निकुर- म्बेण आडम्बरेण आटोपतया शब्दगर्जितया वा चुम्ब्यमानः आखाइमानो योऽसी मकरन्दकदम्वस्तम्ब. मकरन्दस्य पुष्परसस्य कदम्ब समूहस्तस्य स्वम्वो गुल्म स विलम्क्ति अनुकृत उपमानमानीयमानो निजनितम्विनीनां स्वकीयकमनीयकामि- नीना बिम्बाधर पकतिन्दुकेरीफ्लसमानोष्ठ तस्य पाने आखादने परवशा नायवन्त पराधीना विलासिन कामिनो यन तत्तथोक्त तस्मिन् । पुन क्यभूते उद्याने । सुरत- मुखोन्मुसमुसरपरिखेलत्सखीसखानेकसगप्रेसनखमुखावलिख्यमानफलितशिखरै समी. पशासिभि स्खलितप्रसख्यानमखसमुखीनवखानसमानसे समीपशाखिभिर्निकटव तिभिर्य स्पलितप्रसख्यान विघटितघ्यानं मखसमुखीनवैखानसाना तापसाना मानस मखे यज्ञे समुसीना तत्परा ये वैखानसास्तपखिनो वानप्रस्थास्तेषा मानस चित्त मससमुसीनवैखानसमानस यन तत्तथोक तस्मिन् । कथंभूत समीपशाखिभि । मुरतमुखे रविक्रीडासौख्ये उन्मुखा पद्धोत्कण्ठा मुखरा वाचाला परि समन्ताखेलन्तो रममाणा ससीससा निजपक्षिणीभि सयुक्ता अनेका नानाप्रकारा ये 'विशेषपदकोपल- क्षिता सगा पक्षिणस्तेषा प्रेहन्ति प्रचलन्ति यानि नखमुखानि तै अवलिरयमा- नानि चुट्यमानानि पलितशिखराणि फ्लवदनागि येपा समीपशासिना ते तथोकास्तै । पुनध कथभूते यस्मिनुधाने । क्तिवसहचरोपरचितकरवाद्यलयलास्यमानमधुमत्त- सोमन्तिनीसमालोकनकुतूहलमिलद्वनदेवताभराभुनककुभविटपिनि कितवसहचरैधूर्तम- इभिरुपरचित निर्मित यत्करवाद्य हस्ततालस्तस्य लयेन क्रियासाम्येन लास्यमाना नर्स- माना या माधुमतसीमन्तिन्यो मदेय)न मत्ता कामिन्यस्तासां समालोकनकुतूहलेन निरीक्षणविनोदेन मिलन्स एकत्रीभवन्यो या वनदेवता व्यन्तयंस्तासां भरेण भुमा १. विशेषणपनको' इत्यपि पाठ पुस्तान्तरे.

·१ आश्वास] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । द्वनदेवताभराभुमककुभविटपिनि, वटविटपविरकसकटकोटरोपविष्टवाचा- टशुकपेटकपठ्यमानेन विटविकटरताटोपचाटुपाटवेन निपटमानमुनिम- न कपाटपुटसधिवन्धे, विकिरकुलकलहवशविशीर्यमाणकुरवकतरुमुकुरमु- काफलितवितर्दिकावलिकर्मणि, चपलफपिसपातलुप्तमानभराभिर्निर्भरवि- अमारम्भसश्रमाभिर्भामिनीभि परिरभ्यमागनिभृतसरसापराधवल्लभे, भुजमू- लपुलकवितरणरतकान्तकैतवान्तरायितयुवतिपुष्पावचितिनि, , सरलद्रुमस्त- घरक्षस्य विटप गोटिता ककुभविटपिन अर्जुनरक्षा यत्र तत्तथोक्त तस्मिन् । अपर कथभूते उद्याने। पटविटपविटकराक्टवोटरोपविष्टवाचाटशुकपेटकपञ्यमानेन विटविकटरताटोपचाटुपा टवेन विषटमानमुनिमन कपाटपुटसधियन्धे विटाना कामुकाना विकट प्रत्यक प्रस्फुटो योऽसौ रताटोप कामकीडाडम्बरस्तसिन् चाटुपाटव मिथ्यास्तुतिपटुत्व तेन विघटमान उमानो मुनीना ग्रामीणा मन कपाटपुटस्य चित्ताररयुगलस्य सचिव भ श्वेपो या ततथोक तस्सिन् । कथभूतेन विटविकटरताटोपचाटुपाटवेन । वटस्य न्यमो शाखा कटप्रस्तस्य विटक पालवोनताप्रभागस्तस्य सकट सको- चसहितो योऽसौ कोटर शाखास्थितगर्भस्थान तन उपविष्ट स्थित वाचाटाना वहुगर्थवाचा शुकाना रक्कतुण्डाना यत्पेटक समूह तेन पठ्यमान उच्चरगीयमान यत् विटविकटरताटोपवाटपाटव तत्तथोक्त तेन । अपर कथभूते उद्याने । विकिरकु- लकलहवशविशीयमाणकुरबकतरुमुकुरमुक्ताफलितवितर्दिकाबलिकर्मणि विकिराणा प- क्षिणा यत्कुल समूहस्तस्य कलहो युद्ध तस्स वशेन हेनुना विशीर्यमाणानि त्रुट्यन्ति यानि कुरपकतरो शोणाम्लानक्षस्य मुकुराणि वालकुमलानि तैमुक्ताफलित मुका फलसयुक्त वितर्दिकाबलिकर्म वेदिकापूजाविधान यन तत्तथोक्त तस्मिन् । अपर कथभूते उद्याने । चपलकपिसपातलप्तमानभराभिर्निमरविभ्रमारम्भसम्रमाभिभौमिनी- मि परिरभ्यमाणनिभृतसरसापराधकलमे भामिनीमि कोपनकलत्रै परिरभ्य. माण आलिङ्गयमानो निमृतो मौनवान् विनीतच सरसापराधस्तत्वालकृतवल भादोष एव विशेषणवतुष्टयविशिष्टो वालभो यन तत्तथोक्त तस्मिन् । कथभूतामिभीमि नीभि । चपलस्य कपेनिरस्य सपान आगमनेन लुतो विनाशितो मानमरश्चित्तस मुत्पन्भनेत्यविशयो यासा भामिनीना तात्यो कास्तामि । अपर कथभूताभिर्भामि- नीभि । निर्भर गाढ यथा भवत्येव योऽसौ विभ्रमारम्भो मर्कटभ्रूक्षपप्रारम्भस्तस्मात् सभ्रमो भय यासा तास्तथोकास्ताभि । अपर कथभूते उद्याने । भुजमूलपुलकवित रणरतकान्तकैतवान्तरायितयुवतिपुष्पावचितिनि भुजमूले बाहुमूले यमुलकवितरण सशब्दपञ्चनखरायोगस्तसिन् रतस्तत्परोयोऽसौ कान्तो भर्ता तस्य कैतवेन कपटेन अन्त- रायिवा अन्तराय प्रापिता युवतीना अतिमनोहरत्रीमा पुप्पापचिति कुसुमचुण्टन यन ·काव्यमाला। यत्र च मधुकरकुटुम्बिनीनिकुरम्घाडम्बरचुन्व्यमानमकरन्दक्दम्यस्तन्त्र- विलम्बितनिजनितम्बिनीविम्बाधरपानपरवशविलासिनि, सुरतसुखोन्मुख- मुखरपरिखेलत्सखीसखानेक्सगोड्डन्नखमुखावरिख्यमानफलितशिरसरै. स- मीपशाखिमि स्खलितप्रसख्यानमखसमुखीनवैखानसमानसे, फितवस- हचरोपरचितकरवाद्यलयलास्यमानमधुमत्तसीमन्तिनीसमालोकनकुतूहलमिल- सरत संचय समूहोऽभययो वा यस्य उद्यानस्य तत्तथोकम् । उपमालकार । यन च यस्मिन् उद्याने सुन्दरीननेन सह स्त्रीननेन सह कामिनो विलासिन पुरुषा रमन्ते क्रीडा कुवन्ति इति । कियाकारकसवध । क्थभूते यन यस्मिनुद्याने। मधुकरकुटुम्बिनीनिकुरम्बाडम्बरचुम्ब्यमानमकरन्दकदम्बस्तम्ब विलम्बितनिनितम्बिनी बिम्बाधरपानपरवशविलातिनि मधुकरा भ्रमरास्तेषा कुटुम्बिन्यो भ्रमर्यस्तासा निकर म्वेण आडम्बरेण आटोपतया शब्दगर्जितया वा चुम्च्यमान आखाद्यमानो योऽसी मकर दकदम्बस्वम्व मकरन्दस्य पुष्परसस्य कदम्ब समूहस्तस्य स्खम्यो गुल्म स विरमित अनुकृत उपमानमानीयमानो निजनितम्विनीना स्वकीयकमनीयवामि नीना विम्याधर पचतिन्दुवेरीफलसमानोष्ठ तस्य पाने आखादने परवशा नाथवन्त पराधीना विटासिन कामिनो यत्र तत्तथोक्त तस्मिन् । पुन स्थभूते उद्याने । मुरत- सुखोन्मुसमुसरपरिखेलत्ससीसखानेक्सगप्रेशनसमुखावलिख्यमानफलितशिखरै समी पशाखिभि स्वलितपसख्यानमखसमुखीनसानसमानसे समीपशासिभिर्निकटव तिभिः स्खलितग्रसरयान विघटितध्यान मससमुखीनवैखानसाना तापसानां मानस मसे यज्ञे समुसीना तत्परा ये वैखानसास्तपखिनो वानप्रस्थास्तेपा मानस चित्त मसरमुरीनसानसमानस यन तत्तयोक तस्मिन् । यस्तै समीपशासिभि । मुरतसुसे रतिक्रीयासौख्ये उमुखा बद्धोत्कण्ठा मुसरा वाचाला परि समन्तात्खेलन्तो रममाणा ससीससा निजपक्षिणीभि सुयुक्ता भनेका नानाप्रकारा ये विशेषपदकोपल- क्षिता उगा पक्षिणतेपा प्रेक्षन्ति प्रचलन्ति यानि नसमुखानि तै अवलिरयमा- नानि चुटपमानानि फलितशिखराणि पलवदप्राणि येषां सभीपशाखिना से तमोक्तास्त । पुनद्य कथभूते यस्सिमधाने । चितवसहवरोपरचितकरवाद्यलयलासमानमधुमत- सीमन्तिनीसमालोग्नकुतूहलमिरद्वनदेवताभराभुनककुभविटपिनि कितवसहचौधूर्तभ भिरुपरवित निर्मित यत्करवाय इखतालस्तस्य लयेन कियासाम्येन लास्समाना नल- माना या माधुमतसीमन्तिन्यो मदे(ये)न मता कामिन्यस्वासा समालोकनकुतूहलेन निरीक्षणपिनोदैन मिलन्त्य एकनीभवन्त्यो या वनदेवता न्यन्तर्यस्खासा भरैण भुमा १. "विशेषणपश्यपि पाठ पुस्तकान्तरे ·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । द्वनदेवतामराभगककुभविटपिनि, वटविटपविटङ्कसकटकोटरोपविएवाचा- टशुकपेटकपठयमानेन पिटविकटरताटोपचाटुपाटवेन विघटमानमुनिम- न कपाटपुटसघिबन्धे, विकिरकुलकलवश विशीर्यमाणकुरवकतरुमुकुरमु- ताफलितवितर्दिकावलिकर्मणि, चपलमपिसपातलुप्तमानभराभिनिर्भरवि- भ्रमारम्भसभ्रमाभि मिनीभि परिरभ्यमाणनिभृतसरसापराधवल्लगे, भुजमू- लपुलकवितरणरतकान्तकैतवान्तरायितयुवतिपुष्पावचितिनि, सरलद्रुमसा- नोरिता ककुभविटपिन अर्जुनक्षा यत्र तत्तथोक तस्मिन् । अपरं कथभूते उद्याने । पटविटपनिटङ्कसकटकोटरोपविष्टवाचाटशुकपेटकपच्यमानेन विटविकटरताटोपचाटुपा टवेन विघटमानमुनिमन कपाटपुटसधिवन्धे विटाना कामुकाना विक्ट अव्यक्त प्रस्फुगे योऽसौ रताटोप कामकीडाडम्बरस्तलिन् बाटुपाटय मिश्यास्तुतिपटुन तेन विघटमान उद्धमानो गुनीना प्रामीणा मन कपाटपुरस्य चित्ताररयुगलस्य सधिवन्ध लेपो यत्र तत्तथोक्त तस्मिन् । कथभूतेन विटविकटरताटोपचाटुपाटवेन । वटस्य न्यग्रो धक्षस्य विटप शाखा फटप्रस्तस्य विटक पालवोनताप्रभागस्तस्य सकट सको चाहितो योऽसौ कोटर शाखास्थितगर्भस्थान तन उपविष्ट स्थित वाचाटाना बहुगीवाचा शुकाना रफतुण्डाना यत्पेटक समूह तेन पठ्यमान उच्चैरगीयमान यत् विटविकटरताटोपचाटुपाटव तत्तथोक्त तेन । अपर कयभूते उद्याने । विकिरकु- लकलवाविशीर्यमाणकुरवकतरुमुकुरमुक्ताफलितवितर्दिकाथलिकर्मणि विकिराणा प- क्षिणा यस्कुल समूहस्तस्य कलहो युद्ध तस्य वशेन हेतुना विशीर्यमाणानि त्रुट्यन्ति यानि फरवक्तरो शोगाम्लानक्षस्य मुकुराणि वालकुमलानि तैर्मुक्ताफलित मुक्ता- फलसंयुक्त वितर्दिकावलिकर्म वेदिकापूजाविधान यन तत्तयोक तस्मिन् । अपर कथभूते उद्याने । चपलकपिसपातलप्तमानभराभिनिर्भरविभ्रमारम्भसभ्रमाभिभामिनी. भि परिरभ्यमाणनिभृतसरसापराधपालभे भामिनीभि कोपनकलत्रै परिरभ्य- माण आलिमयमानो निभृतो मौनवान् विनीतश्च सरसापराधस्तत्कालकृतवल्लभादोप एवं विशेषणचतुष्टयविशिष्टो वालभो यन तत्तथोक तस्मिन् । कथभूताभिर्भामि नीभि । चपलस्य कानरस्य सपातेन आगमनेन लुप्तो विनाशितो मानभरश्चित्तस मुत्पन्ननेत्यतिशयो यासा भामिनीना तास्तथोक्ताखाभि । अपर कथभूताभिर्भामि- नीभि । निर्भर गाढ यथा भवत्येव योऽसौ विघ्रमारम्भो मर्कटभ्रूक्षेपप्रारम्भस्तस्मात् सभ्रमो भय यासा तास्तथोक्तास्ताभि । अपरं कथभूते उद्याने । भुजमूलपुलकवित रणरतकान्तकैतवान्तरायितयुवतिपुष्पावचितिनि भुतमूले पाहुमूले यत्पुलकवितरण राशब्दपचनखसयोगस्तस्मिन् रतस्तत्परोयोऽसौ कान्तो मर्ता तस्स कैतवेन कपटेन अन्त- रायिता अन्तराय प्रापिता युवतीना अतिमनोहरस्त्रीमा पुष्पावचिति कुसुमधुण्टन यन ·काव्यमाला। म्भसभूतलताशोकततिविनिर्मितासु पीनस्तनलिखितपधलाञ्छितोर स्थलरम- णरसरभसोच्छलदुत्तालचलनासु लीलान्दोलासु विलसन्तीना विलासि- नीना मुसरमणिमेखलाजालवाचालिमबहलपञ्चमालप्तिपल्लवितविरहवीरुधि, जम्बूकुजकुञ्जगुञ्जत्पारापतपतसदीपितमदनमददरिद्रितसुन्दरीसभोगहुत- यहे, कदलीदलातपत्रोत्तम्भनभारभरितभर्तृभुजाभोगसभावनविकटकुचकुम्भ- तत्तथोक तस्मिन् । अपर पथंभूते उद्याने । सरलट्ठमस्तम्भसमृतलताशोक्तति- विनिमितामु पीनस्तनलिखितपत्रलाञ्छितोर स्थलरमणरसरभसोच्छलदुत्तालचलनामु लीलान्दोलासु विलसन्तीना विलासिनीना मुरारमणिमेसलाजालवाचालिमबहलपञ्चमा- रप्तिपर वितविरहवीरुधि लीलान्दौलामु फ्रीडाप्रेहामु विलसन्तीना रममाणानां उत्प- तननिपतनानि कुर्वाणाना विलासिनीना नवयौवनन्त्रीणां मुखराणि वाचालानि मणिभि- रुपरक्षितानि मेखराजालानि रसनासमूहातेपी वाचालिमा वाचालत्व शब्दबहुलल तेन यहा द्विगुणीकृता या पधमालप्ति पचमनाम पामरागविशेष सप्तम खर इति यावत् तया पढविता विरहवीरत् विपलम्भलता यस्मिन् तत्तथोक्त तस्मिन् । क्थ- भूतासु लीलान्दोलासु । सरलदुमा देवदारुतरवस्त एव स्तम्भास्तेषु सभूता बद्धा या सता वलयो अशोकततयश मालतरुश्रेणयस्तासु विनिर्मिता रचितास्तास्तथा ताम् । अपर कथभूतामु लीलान्दोलामु पीनस्तनेषु रिसितानि यानि पत्राणि पत्रकलयस्तै राञ्छितानि शोभितानि यानि उर स्थलानि वक्षोमण्डलानि तेषु विपये योऽसौ रमणरस सभोगक्रीडारागस्तस्य रभस पौत्सुक्य तेन उच्छल त उत्पतन्त उत्ताला शीघ्रतरा चलना पादा यामु लीलान्दोलासु तास्तथा तामु । उक्त च-पइन मयूर क्वते गाव. स्त (स्ट)पममापिण । अजादिक तु गान्धार प्रीय बणति मध्यमम् ॥ पुष्पसाधारणे काले पिक कूजति पथमम् । धैवत हेपवे वाजी निपाद रहते गज ॥' पुनध क्य भूते उद्याने । जम्बूकुनकुशगुजत्पारापतपतहसदीपितमदनमददरिद्रितमुन्दरीसभोग- हुतवहे जम्बूाजा जम्मूतरवस्तेपा फुजानि सतापिहितोदराणि तेषु गुजत श- दान पुर्वतो ये पारापतपता परस्त्रनपक्षिण संदीपित सधुक्षितो योऽसौ मदनमद कामोद्रेक्तेन दरिद्रिततिरस्कृत मुन्दरीणा वनिताना संभोगहुतवहो रवि कीविश्वानरो यत्र तत्तथा तस्मिन् । अपरं क्यभूते उद्याने । कदलीदलातपनोत्त म्भनमारभरितभर्तृभुजाभोगसभावनविक्टकुचकुम्भमण्डरानामितस्ततो विहरन्तीना रम्भोरुणामनवरतणझणायमानमणिमीरशिषिताकुलितजर केलिदीपिकापरासससदि रम्भावत् कदलीतम्भवत् करव पिचण्डानि यासां ता रम्भोरव कमनीयकामिन्य- सासा रम्भोरणा अनवरत निरन्तर झणझणायमाना शब्दायमाना ये मणिमीरा पथविधमागिक्याटित कनकनपुराणि सेपा शिषितरव्यकशन्दैराकुलिता विकर्तव्य- ·१आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । 20320 'मण्डलानामितस्ततो विहरन्तीना रम्भोरूणामनवरतशणझणायमानमणिम- जीरशिञ्जिताकुलितजलकेलिदीपिकाकलहंससंसदि, रमणरतनिरतवनि- तारतिरसोत्सेकविचलद्विकचविचकिलपालम्बामोदसुरभितसुभगभुजङ्गनामी- वलभिगमें, तमालंदलनिर्यासरसपूरितकरकिशलयपुटेन यमितनसलेखनी- धारिणा खचरनिचयेन रच्यमानसहचरीकपोलफलकतलतिलकविचित्रपन्न- मशिनि, खलरताभियुक्तकुटहारिकातालतलोत्तरलतररुतोलावितनिञ्च(बु)- 1 तामां मूढीकृता जलकेलिदीपिकाणां उदककोटावापिकानां कलहंससंसद् राजहंसश्रेणि. यंत्र तत्तथा तस्मिन् । कथंभूतानां रम्भोरूणाम् । केन वायुना दल्यते विदीर्यते कदली वारणचुरा । अंशुमत्फलेति यावत् । तस्या दलं पर्ण तदेव आतपनं छत्रं तस्य उत्तम्भनं उद्धरणमुच्चलनं तस्य भारेण गुरुतया भरितो निचितो योऽसौ भर्तृभुजाभोगः कान्तस्य बाहुमण्डलं तस्य संभावनेग विनयकरणेन विकटं स्फुटीभूतं कुचकुम्भमण्डलं तन- कलशाभोगो यासां तास्तथा तासाम् । अपरं कथंभूतानां रम्भोरूणाम् । इतस्ततो विह- रन्तीनाम् यत्र रात्र पर्यटन्तीनाम् । अपरं कथंभूते उद्याने । रमणरतनिरतवनितार- तिरसोरसेकविचलद्विकचविचकिलपालम्यामोदसुरभितसुभगभुजानाभीवलभिगर्भ रमण- रतम् । उपरि स्त्री अधः पुमान् रमणरतमुच्यते । रान निरता व्यावृत्तव्यापारवती या वनिता अत्यन्तोत्पादितरागा स्त्री तस्याः रतिरसोत्सेकः भोगक्रीडारागाधिक्यं तेन विचलति त्रुध्यन् योऽसौ विकचानां विकसितानां विचकिलानां मोगरपुष्पाणां पालम्प आजान्वालम्बपुष्पमाला तस्य आमोदेन अतिनिरिणा परिमलेन सुरभितः मुग- धिकृतः मुमगभुजङ्गस्य सौभाग्यवत्कामुकपुरुषस्य नाभीयलभिगों यत्र नाभ्येव वलभिः । पटलाधारो वंशपञ्जरो वलभिरुच्यते । तस्याः गर्भो मध्यप्रदेशो यत्र तत. थोक्तं तस्मिन् । अपरं कथंभूते उद्याने । तमालदलनिर्यासरसपूरितकरकिशलयपुटेन यमितनसलेखनीधारिणा सचरनिवयेन रच्यमानसहचरीकपोलफलकतलतिलकविचित्र. पत्रभहिनि सचरनिचयेन विद्याधरसमूहेन मानं समर्प्यमाणं सहचरीणां विद्याध- रीणां कपोलफलकतले' गण्डस्थलपट्टिकोपरि यत्तिलकं तेन विचित्रा चमत्कारकारिणी पधराबन्धिनी भही पनावगीरचना यत्र तत्तस्मिन् । कथंभूतेन सबरनिचयेन । तमा- लस्य कालस्कन्धवृक्षस्य दलानि सुगन्धपर्णानि तेषां निर्यासरसेन रसदण पूरितो भ- रित: करकिशलयपुटो हस्तपालवपुटो येन स तथा तेन । अपरं कथंभूतेन सवरनिन- येन । यमिता घरिता नखजुना समारिता या नसलेसनी पुनर्लिपिकारिणीव तां धरतीत्येवंशीलो विद्याधरनिचयो यमितनसलेखिनीधारी तेन तथा । अपरं कथंभूते उद्याने । सलरताभियुक्तकुटहारिकातालतलोत्तरलतरस्तोत्सावितनिच(चु)लमूलबिलनि- लीनोलूकवालकालोकनाकुलकाकोलकुलकोलाहलकाहले खलस्य दुर्जनस्य रते संभोग- ·१०२ काव्यमाला लमूलबिलनिलीनोलकबारकालोकनाकुलमाकोलकुलकोलाहलकाहले, वल. कोकिलप्रलापगलितलज्जस्य निसर्गादुत्तालतरसुरतसरम्भिण. पण्याङ्गनाजन- स्य कलगोल्लसल्लोहलोलपितानुलपनपरसारिकाशावसकुलकुलायकरलोप- कण्ठजरठिताभिनवागनारतिचेतसि, माकन्दमञ्जरीमकरन्दबिन्दुस्पन्ददुर्दि नेन मुचकुन्दमुकुलपरिमलोल्लासिना प्रचलाकिकुलकलापसीमन्तोचितेन वा. तचातकेनाचम्यमानसुरतश्रमखिन्नखेचरीपयोधरमुखललितपनधर्मजलमञ्ज- - क्रीडाया अभियुका नियोगिनी अधिकारिणी या कुटहारिका जलघटवाहिका दासी तस्यास्तालुतले काकुदमध्ये यत् उत्तरलतरं उत्सुक तरं यद्भुत शब्दस्तेन उहावित उहायितो निच्च(च)लस्य वृक्षस्य मूले अधोमार्गेण यद्विल छिद्र तस्मिन् निलीनो गुप्त स्थितो योऽसी उलूक्वालकस्तस्यारोक्नेन दर्शनेन आकुलानि विहलीभूतानि यानि काकोलकुलानि बलिभुक्समूहास्तपा कोलाहलेन कलकलशब्देन काहल अस्फुटशब्दो [य] तत्तथोक्त तस्मिन् । अपरं क्यभूते उद्याने । बहलकोक्लिप्रलापगलितलनस्य नि सादुत्तालतरमुरतसरम्भिण पण्यागनाजनस्य फलगलोल्लसल्लोहलोलपितानुल्पनपरसा- रिकाशावसकुलकुलायकरलोपवण्ठजरठिताभिनवाङ्गनारतिचेतसि पण्यानानस्य वेश्या जनस्य क्ल मधुरं गले कण्ठे उल्लसन् उच्छलन् सन् लोहोलपित अव्यक्तशब्दित तस्य अनुलपन पुनर्जल्पन तन परास्तत्परा ये शारिकाशाचा पीतपादबालकाने सकुलो व्याप्तो योऽसौ कुलायो मालकस्तेनोपलक्षितो योऽसौ करलो वृक्षस्तस्य उपकण्ठे समीपे जरठित प्रौढित अभिनवागनाया वालबनिताया रतिचेत सभोगचित्त यन उद्याने त स्मिन् । कथभूतस्य पण्याङ्गनाजनस्य । वहल प्रचुरो योऽसौ कोकिलप्रलाप कोकिला. नर्थशब्दस्तेन गलिता पलायिता लज्जा अपनपा यस्य तस्य । अपरं कथभूतस्य पण्या सनातनस्य । निसर्गाखभावेन उत्तालतरं अत्युत्मक यत् मुरत मैथुन तत् सरभते इत्येवशील स तस्य । अपरं क्यभूते उद्याने । माकन्दमञ्जरीमकर दवि दुस्यन्ददुर्दिनेन मुचकु दमुकुलपरिमलोहासिना प्रचलाक्कुिलकलापसीमन्तोचितेन वातचातकेनाचम्य- मानसुरतश्रमखिन्नखेचरीपयोधरमुखलुलितघनधर्मजलमगरीजाले सुरतस्य निधुवनस्य भ्रम खेदस्तेन खिना दैन्य प्राप्ता या खेचर्यो विद्याधर्यतासां पयोधरा वक्षोतास्तपां मुखेपु अप्रेषु ललितानि लठितानि धनानि प्रचुराणि यानि धर्मजलानि प्रखेदोदकानि तेषा मन्जरीनालानि वल्लरीसमूहा वातचातकेन मरुद्दपहेन आचम्यमानानि आखाद्य- मानानि उपस्पृश्यमानानि सुरतश्रमसिनखेवरीपयोधरमुखलुलितघनधर्मनलमञ्जरी जालानि यत्रोद्यो तत्तसिन् । कथभूतेन वातचातकेन । माकन्द अतिमुरभिसहकार. वृक्षस्तेषां मार्य पुष्पवलयस्तासां मकरद पुष्परसस्तस्य बिन्दुस्यन्दानि विनुदक्षरणानि तैर्दुर्दिनो धूसरित स तथा तेन । अपरं कथभूतेन वातचातकेन । मुच ·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । रीजाले, निधुवन विधिविधुरपुरन्धिकाघरदलदयितदीयमानाननचषकचारि- तदर्दरीकबीजसीधुनि, पुण्ड्रेक्षुकाण्डमण्डपत्तंपातिनीभिः पिङ्गपरिषद्भिश्चण्ड- तरमुड्डमरितडिण्डिमारवाकाण्डताण्डवितशिखण्डिमण्डले, मृद्वीकाफलग- लनचटुलकामिनीकरवलयमणिमरीचिमेचकितर्किकिरातराजिनि, नालिकेर- फलसलिलविलुप्यमानमिथुनमन्मथकलहावसानपयःपानातुच्छवान्छे, कन्दु- कुन्दाना मध्यपुष्पविशेषाणा मुकुलानि कोरकाणि कलिकास्तेषा परिमलेन विम- र्दोत्थगन्धेन उल्लसति उच्छलत्येवंशील रा तथा तेन । पुन कयंभूतेन वातयात- केन । प्रचलाकिना मयूराणा फुलानि समूहालेषा कलापाना पक्षसमूहाना सीमन्तः केशमार्गचिता(तो) योग्यः स तथा तेन । अन प्रथमविशेषणेन वातस्स शीतत्वं सूचितम् । द्वितीयेन तु विशेषणेन मुगन्धिता प्रकटिता । तृतीयेन विशेषणेन मन्दत्वं प्रदर्शितं भवतीति ज्ञातव्यम् । अपर कथंभूते उद्याने । निधुवनविधिविधुरपुर- न्ध्रिकाधरदलदयितदीयमानाननचपकचारितदर्दरीकबीजसीधुनि निधुवनस्य सुरतस्य कीडायाः योऽसौ विधिः कामशास्त्रोक्तं विधानं तेन विधुराणि पीडितानि पुरन्ध्रिकाणा नवयौवनस्त्रीणा यानि अधरदलानि दन्तच्छदपलवानि तेषु दयितेन भर्ना दीयमानं आरोप्यमाणं माननचपकेन मुखपानपात्रेण चारितं सयोजित दर्दरीकवीणसीधु दाडिमबीजमद्यं यत्र तत्तथोकं तस्मिन् । अपर कथभूते उद्याने । पुण्ड्रेनुकाण्डमण्ड- पसपातिनीभिः पिझपरिपद्भिश्चण्डतरमुहमरितडिण्डिमारवाकाण्डताण्ड वितशिखण्डि- मण्डले पिगपरिषद्भिः कामुकसमूहै. चण्डतर यथा भक्त्येवं उमरिता उत्कर्पिता डिण्डिमारवा पटहशब्दास्तैरकाण्डे अकाले ताण्डवितं शिखण्डिना मयूराणा मण्डलं समूहो यत्र तत्तथोकं तस्मिन् । कथंभूताभि. पिझपरिपद्भिः । पुण्ड्रा, पाण्डुवर्णास्ते च त इक्षवो रसालास्तेपा काण्डमण्डपे प्रकाण्डशालाया सपतन्त्यागच्छन्तीत्येवंशीला- स्तास्तथा तामि । अपरं कथंभूते उद्याने । मृद्वीकाफलगलनवटुलकामिनीकरवलयम- गिमरीचिमेचकितर्फिकिरातराजिनि मृद्धीकाना द्राक्षाणा यानि फलानि तेपा गलने अदने भक्षणार्थ चटुला चपलतरा ये कामिनीना करा. पाणय तेपा वलयानि तेपा मणयो रत्नानि तेपा मरीचयः किरणास्तैर्मेचकितानि] कवुरीकृतानि] किंदिरात- राजी करण्टकतरुणी यन तत्तथोक्त तस्मिन् । अपर कथभूते उद्याने । नालियरफल- सलिलविलुप्यमानमिधुनमन्मथक्लहावसानपय पानातुच्छवान्छे नालिकेराणा लागलित- रूणा यानि फलानि सस्यानि तेपा सलिलानि पानीयानि तेविलुप्यमाना उच्छिद्य- माना मिथुनाना त्रीपुरुषाणां मन्मभकलहावसाने कन्दर्पयुद्धपर्यन्ते पय पानस्य जल- पानस्य अतुच्छा प्रचुरतरा वाञ्छा या तत्तथा तस्मिन् । अपर कथंभूते उद्याने । कन्दु.

·१०४ काव्यमाला। कविनोदव्याजविस्तारितविभ्रमेण तरणजनसनिधानविवृद्धशृक्षारमत्सरेण अमिविभ्रमोद्धान्तभासत्परिमलमिलन्मिलिन्दसुन्दरीसदोहमण्डितापाङ्गपातेन विव्वोकिनीसमाजेन यावकारणचरणपाटलितबकुलालबालभूमिनि, रजनिर- सपिञ्जरितकुचकलशमण्डलाभिर्महीरुहनिवहमहिलाभिरिव परिपाकपेशलफ लविनतमध्याभिर्वीजपूरवल्लरीभिरपराभिश्च वृक्षौपधिवनस्पतिलताभिरतिर- - कविनोदव्यानविस्तारितविभ्रमेण तरणतनसनिधानविद्धशारम सरेण भ्रमिविभ्रमो द्रातभास परिमलमिलमिटिदसुन्दरीसदोहमण्-ितापापातेन विश्वोक्निीसमाजेन यावकारणचरणपाटलितबकुलालवालभूमिनि विश्वोको विलासो विद्यते यासा ता विव्वोकिन्य । उक्त च हलायुधेन विना- हेलाविलासविम्वोकठीलाललित विभ्रमा । स्त्रीणा शारचेष्टा स्युभवपर्यायवाचका ॥' विवोरिनीना समाज समूहो विश्वोकिनीसमाजस्तेन यावकेन अलक्तकेन राक्षारसेन अरुण अव्यक रागा ये घरणा पादास्तै पाटलिता श्वेतरक्कीकृता बकुलालवालाना केसरतावा लाना मदधिवक्षस्थानकाना भूमियन तत्तथोक्त तस्मिन् । क्थभूतेन विन्दोकिनीसमा जेन । क दुकविनोदव्याजेन गिन्दरिक्क्रीडामिपेण विस्तारित प्रकटीकृतो विभ्रमो भ्रू क्षेपो येन स तथा तेन । अपर क्थभूतेन विश्वोकिनीसमाजेन । तरुणजनाना नवयौ वनपुरुषाणा सनिधानेन उपक्ण्टतया विरद्धो विशेषेण शृद्धि गत कारस्य शरीर मण्डनस्य मत्सर परशुभद्वेषो यस्य स तथा उन । अपरं कथभूतेन विश्वोकिनीसमा- जेन । प्रमिविभ्रमेण कम्पितभ्रूक्षपण उद्धान्त उल्लसित यद्भासत् भाखरं मुखम् । 'भस भास्वरमासमो' इति वचनात् (१) । तस्य परिमलेन सौरभेण मिलन्त्य एकग्रीभवत्यो या मिलिन्दाना भ्रमराणा मुदर्यो भ्रमर्यवासा सदोहेन समूहेन मण्डित शोभित अपा अपात कटाक्षविक्षपो यस्य स तथा तेन । अपरे कथभूते उद्याने । रनिरसपिशरि तकुचकरणमण्ड गभिर्महीरहनिवहमहिलाभिरिव परिपाक्पेशलफलविनतमध्याभिवान पूरबारीभिरपरामिव वृक्षौपधिवनस्पतिलताभिरतिरमणीये बीनपूरवल्लरीभि मातुलि वातीभिरतिरमणीये अतिशयेन मनोहरे । क्थभूताभिर्याजपूर्वल्लरीभि । परिपाकेन परिपचनतया पेशरानि मनोहराणि यानि फलानि तैर्विनतो विशेषेण नम्रीभूतो मध्यो अन्तराल यासां ता परिपाक्पेशलफलविनतमध्यावाभि । अपर क्यभूताभिर्वीजपुरव मरीभि । महीरहाणां वृक्षाणा निवहस समूहस्य महिलाभिरिव भायाभिरिव । तत्का रणगर्भित विशेषणमाह-कथभूताभिर्महिलाभि । रजनिरसेन हरिद्राद्रवेण पिशरितानि पातरफानि पुचकरशमण्डलानि यासा तास्तथोक्ताभि । न केवल वीजपूरवल्लरीभिर तिरमणीयम्, अपि तु अपराभिध अन्याभिश्च वृक्षौषधिवनस्पतिलताभिरतिरमणीये वृक्षाय पुष्पपलसहिता भाम्रादितरव , भौषधयश्च फलपाकान्ता कदलीवृक्षादय , ·" १ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । मणीये, नरखचरामराणा मिथः सभोगलक्ष्मीमिव दर्शयति निखिलभुवन- बनाना श्रियमिवादाय जातजन्मनि, रोधपरागवैध्यनीरन्धितकेतकीरज:- पटलनिर्मलितकपोलदर्पणेन विविधकुसुमदलविनिर्मितललामकर्मणा कुट- जकुमलोल्बणमल्लिकानुगतकुन्तलकलापेन तापिच्छगुलञ्छविच्छुरितशत- पत्रीस्रक्सनद्धचिकुरभगिना मरुबकोद्भेदविदर्भितदमनकाण्ड शिखण्डितके- शपाशेन प्रियालमञ्जरीकणकलितकर्णिकारकेसरविराजितसीमन्तसततिना चनस्पतयश्च फलिनो वृक्षा , लताध पर्यस्तास्तथोक्ताभि । उकंच-फली वनस्स विईया घृक्षा' पुष्पफलोपगा । ओपथ्य फ्लपाकान्ता वर पो गुल्माश्च वीरुध ॥' उद्याने किं कुर्वति सति । नरराचरामराणा मिथ सभोगलक्ष्मी मुरतक्रीडाश्रिय दर्शय- सीव दर्शन कारयतीव । कथभूते उद्याने । निखिलभुवनवनाना नियमिवादाय जात- जन्मनि निखिलभुवनवनाना समस्तनैलोक्योद्यानाना श्रिय आदाय शोभा गृहीला जात- जन्मनीवोत्पन्नजन्मनि यथा । कथभूतेन सुन्दरीजनेन । रोध्रपरागवैध्यनीरन्धितकेत- चीरज पटल निर्मलितकपोलदर्पणेन रोध्रस्य अर्जुनतरो । 'गालव शाबरो रोधस्ति रीटस्तिल्यमार्जुनी' इत्यभिधानात् । रोध्रपरागस्य गालवतरुरजसो यद्वैधय शुक्लता तेन नीरन्धितो निदिदीकृत । सर्वत्र व्याप्त इत्यर्थ । स च केतकीरज पटलनिर्मलित तिवीरजस पटलेन समूहेन निर्मलित उद्वर्तित कपोलदर्पणो गण्डस्थलादर्शो यस्य स तथा तेन । अपर कथभूतेन मुन्दरीजनेन । विविधकुसुमदलविनिर्मितललामकर्मणा विविधानि अनेकप्रकाराणि यानि कुसुमानि पुष्पाणि तेपा दलै पत्रैर्विनिर्मित विशेपेण कृत स्लामकर्म तिलकरचना येन स तथा तेन । अपर क्थभूतेन सुन्दरीजनेन । कुटजकुझ्यलोल्बणमहिकानुगतकुन्तलकलापेन कुटजस्य इद्रयवक्षस्य कुड्मलानि मुकु- लानि तेल्वणा उद्रिका या मल्लिका शीतभीरुपुष्प विशेपा 'मलिकवेल' इत्यादेशात महिकापुप्पैरनुगत सयुक्त फुन्तलकलाप देशपाशो यस्य स तथा तेन । अपर कथभूतेन मुन्दरीजनेन । तापिच्छगुञ्छचिन्छुरितशतपत्रीस्रक्सनद्धचिकरभङ्गिना तापिच्छस्य तमालट्टक्षय ये गुलुञ्छा पुष्पस्तबकास्तैर्विच्छुरिता शोभिता शतपनी सेवन्तीपुष्पाणि तस्या सक् माला तया सनद्धा बद्धा चिकुरभङ्गी केशरचना यस्य स तथा तेन । अपरं कथभूतेन सुदरीजनेन । मरुवकोद्भेदविदर्भितदमनकाण्डशिखण्डित- केशपाशेन मरुयकोद्भदै मुगन्धपन्नमञ्जरीभिर्विदर्भिता गुम्मिता ये दमनकाण्डा मुगन्धपत्रस्तम्बास्तै शिखण्डितो मुकुटित देशपारा कुन्तलफ्लापो यस स तथा वेन । पुन क्थभूतेन । प्रियालमजरीक्णकलितकर्णिकारकेसरविराजितसीमन्तसततिना प्रियालस्य क्षीरिकायास्तरोर्या मार्यो पर्यस्त्रासा कणै पुप्पकणे कलिता सयुफा ये कर्णिकारकेसरा मोत्पन्नकिजल्कातैर्विराजिता विशेपेण शोभिता सीमन्तसतति * ·काव्यमाला। चम्पकचितविकचकच(काञ्च)नारविरचितावतंसेन माधवीप्रसूनगर्भगुम्फित- पुन्नागमालाविरासिना रक्तोत्पलनालान्तरालमृणालवलयाकुलशकोटेन() सौगन्धिकानुबद्धकमलकेयूरपर्यायिणा सिन्दुवारसरसुन्दरकदलीप्रवालमेख- लेन शिरीपवशवाणकृतजद्दालंकारचारुणा मधुकानुविद्धबन्धूकधृतनूपुरभूः पणेन अन्यासु च तामु तासु कामदेवकिलकिश्चितोचितासु क्रीडासु बद्धा- नन्देन सुन्दरीजनेन सह रमन्ते कामिनः ॥ फेशमार्गणिर्यस्य स तथा तेन । अपरं क्यभूतेन मुन्दरीजनेन । चम्पक वितविकच- काशनारपिरचितावतसेन । चम्पकैमपुष्पवैचिता सयुता ये विश्चकाचनारा विक- रितयमल्पापुष्पाी । उकं च धन्वन्तरिणा-'कोविदारे फायनार' कुदाल पुण्डली हली । ताम्रपुप्पधमरिको महायमलपत्रक ॥ तैर्विरचित परिपतोऽवतसो मुकुटपर्णपूरो येन स तथा तेन । पुन फ्यभूतेन मुन्दरीजनेन । माधवीप्रसूनगर्भगु- म्पितपुभागमागविलसिना माधवी वासन्ती तम्या प्रसूनानि पुष्पाणि तेषां गर्भेषु मध्येणु गुम्पितानि प्रथितानि । 'पुभाग पुरुपस्नु बेसरो देववहभ.' इत्यभिधानात् । वेषो माया पिरास शोभा विद्यते यत्य स तथा तेन । पुन क्यभूतेन मुन्दरीज. नेन । रजोत्परनालान्तरालमृणालवलयाल्शिक्टेन रफोत्पलस्य नाल तस्य अन्तराले मध्ये मृणालवलय पमिनीवन्दकाण तेनाल संयुक्त राकोटो(१)बाहुर्यस्य रा तथा तेन । पुन कपभूतेन गुन्दरीजनेन । सौगन्धिकानुबद्धरमलयेयूरपर्यायिणा सौगन्धिकेषु महा- रेणु रपकमरेषु अनुपद्धानि गुम्फ्तिानि यानि कमलानि श्वेतकमलानि तेषां केयूरस्य पाभूषणरसम्य पर्याय संगतिविधवे यस स तथा तेन । पुन क्यभूतेन मुन्दरीननेन। सिदुबारसरगुन्दरपदतीप्रवालमेरारेन मिन्दुवार इन्द्रगुरग तस्य सरो हार तेन मुन्द- रागी मनोहराी याी पदलीपवारानि रतानो यालपदवानि तेषां मेराला पटिमेसा यहा रा तथा तेन । पुन क्यभूतेन मुन्दरीपनेन । शिरीपशवाणकृतजतालकारचारणा शिरीषाणां पसानि शिरीषपुष्पमध्ये गुपितानि यानि पाणानि शिण्टीपुष्पाणि ते कृतो पिहितो योऽसो जहारकार प्रगतामरण वेन चारमनोहरम्तेन तथोकेन । अपर फयं- भूतेन गुदरीननेन । मधुशनुविधरन्धूकतनपुरभूषणेन मधुकेषु गुदपुष्पेषु मध्ये अनु- विवानि प्रोतानि याी पन्धवानि यधुनीवरपुष्पाणि तेधृत कृतं नूपुरभूरण हिणीरा- मरण येन संपातेन । अपर क्यभूतेन गुन्दरीजनेन । अन्यामु च अपरामु च वायु तामु जगप्रतिक्षागु पीडामु पदानन्देन आनन्दसहितेन । फयभूनामु पीडामु । कामदे परिरकिदितोचितासु कामदेवस्य कन्दर्पस यकिलरिचितं दुदितगीतादिव्या- रिकिशित तस्मिनुचिता योग्यासासमा सामु । समुच्चयारकार ।। + ·१ आश्वासः यशस्खिलकचम्यूकाव्यम् । १०७ तदेवमनेकलोकोत्पादितप्रत्ययायाः पुरदेव्याः सिद्धायिकायाः सर्वसत्त्वा- भयप्रदायासरसं सरसौमनसं नामोद्यानमवलोक्य, ब्रह्मस्तम्बनितम्बिनीरतिकथाप्रारम्भचन्द्रोदयाः फार्म कामरसावतारविषयव्यापारपुष्पाकराः। प्रायः प्राप्तसमाधिशुद्धमनसोऽप्येते प्रदेशाः क्षणा. खान्तध्वान्तकृतो भवन्ति तदिह स्थातुं न युक्तं यतेः ॥ ७१ ॥ इति च वितयं, मनागन्तः स्तिमितमानसः प्रसरदनेकवितर्करसः स. पुनथ भगवान् किं कृतवान् । सरसौमनसं] स्मशानारप्यं व्यलोकल ददर्श । इति क्रियाकारकरांवन्धः । किं कृता पूर्वम् । तत्पूर्वोछम् एवं अमुना प्रकारेण पिद्धायिकायाः शिक्षायिकानाच्याः पुरदेव्या राजपुरनगरदेवतायाः स्मरसीमनसे नाम उद्यानं वनं भयलोस्य । फथंभूतायाः पुरदेवतायाः । भनेकलोकोत्सादितप्रत्ययायाः अनेकपा लोकानां उत्पादितो जनितः प्रत्ययो विश्वासो यया सा तथा तस्याः । कथंभूतमुद्यानम् । सर्वसवाभयपदावासरसम् सर्वेषां सत्वानां प्राणिनां अभयप्रदो अभयदानदायकः आवासरसोऽनुरागो यत्र तत्तयोक्तं यथोरूविशेषणविशिष्टम् । पुनश्च कि कृला पूर्व श्मशानारण्यं व्यलोकत । इति वितपर्य इति ईदृशं पूर्वोकप्रकारं वितश्यं पर्यालोच्य संकल्पविकल्पं फ्ला । इतीति किम् । ब्रहोत्यादि । एते प्रदेवाः। पूर्वोकोयानस्थानानि यतेः संयतलोकस्स क्षणाव गुहूर्तात स्थान्ते प्यान्तकृतो भवन्ति चितमप्ये रागोत्पादका भवन्ति संजायन्ते । फयंभूतस्य यतेः । प्रातसमाधिशुदमनसोऽपि प्राप्तः स्वाधीनः कृतोऽमो समाधिः शुद्धोपयोगलेन शुद्धं निर्मलं मनश्चितं यस स तथा तस्य । कथं सान्तष्यान्तकृतो भवन्ति । प्रायो पाहुल्येन । फस्यापि यतेः सान्तध्वान्तकृतो न भवन्तीत्यर्थः। ततसा. कारणात् इह अस्मिन् सरागोड्योतने यतेः स्थातुं स्थिति कर्तुं युफ योग्य न भवति । फयंभूता एते प्रदेशाः । ग्रामसम्बनितम्बिनीरतिकथाप्रारम्भचन्द्रोदया: प्रम- स्तम्बस्सप्रैलोक्यस्य या नितम्यिन्यः कामिन्यस्तासां रतेः संभोगस फयाप्रारम्भो पाश्यप्रयन्धप्रारम्भस्तस्य [चन्द्रोदया: चन्द्रोदयसाग । चन्द्रोदये सति रतिफयाप्रा. सम्मो मयति । अपर कपंभूता एने प्रदेशाः । कासं झामावतारविष्यव्यापारपुष्पा- फराः कामं यथे कामरसस्य कन्दपरागस अयतारो या विषययापारे स फामरगा. पतारः स धारा विषयगापारः मुरताभिनियोगद पुष्पाकराः धरान्तनुगदशाः । फरभूतो भगवान् । मनाइ ईषत् अन्तःस्तिमितमानसः । अभ्यन्तरे निचलनितः। अपरं फभूतः। प्रारदनेकवितरसः प्ररन्तो विडम्भमाणाः थनेफे पितरगाः १. सेराकरमापतितः प्रतिमासि. २.नो रूपान्या साठः ·. . काव्यमाला। कलजगदापातपटनाघरसर सर खलु श्मशानवासिनमप्यानयत्यात्मनो नि- देशभूमिम्, किं पुनर्न गोचरपतितम् , मनो हि केवलमपि खभावतो विपया- टवीमवगाहते, किं पुनर्न लब्धानङ्गशृङ्गारप्रदेशम्, कथापि खलु कामिनीना चेतो विभ्रमयति, किं पुनर्न नयनपथमुपगतस्तासा सभोगसमव केलिप्रबन्ध , करणानि तु नियमनियन्त्रितान्यपि खच्छन्द विजृम्भन्ते, किं पुनर्न प्राप्तख- विपयवृत्तीनि, बोधाधिपतिराकाशेऽपि सकल्पराज्यमारचयति, किं पुनर्न पर्यवसितबहि प्रकृति , वयोऽपि न यमस्येव मनसिजव्यापारस्य किंचि- विचारानुरागा यस्य स तथा । केन प्रसरदनेक वितरस । तानेवाह-राफलजगदा- घातपटनापसर स्मर खलु स्मशानवासिनमप्यानयत्यात्मनो निदेशभूमिं किं पुनर्न गोचरपतितम् । मनो हि केवलमपि खभावतो विषयाटवीमवगाहते किं पुनर्न लब्धान भारप्रदेशम् (पूर्णिगद्यमेतत् ।) सर कदर्प खलु निधयेन श्मशानवासिनमपि परेतवनस्थितमपि मनुष्य आमन खस्य निदेदाभूमि आदेशस्थान आनयति प्रापयांते, लपानकारप्रदेदा लब्ध प्राप्त अनझारस्य कामसबघिकारस्य प्रदेशस्थान येन स तथा त पुरुप किं पुन आमनो निदेशभूमि नानयति । अपि खानयत्येव । काकुधकोकिरियम् । कथभूत मरो यथोकविशेषणविशिष्ट । सकल च तज्जगत्रैलोक्य तस आपातो निनुरप्रहारस्तस घटना रचना तस्या घसर सर्वभक्षक । पुनश्च किंविशिशे वितपर्य मशानारण्य व्यलोकत । कथापि खलु कामिनीनां चेतो विभ्रमयति, किं पुनर्न नयनपथमुपगतस्तासा सभोगसभव केलिप्रवध कामिनीना श्रीण क्यापि वार्तापि खलु निश्चयेन चेतो मनो विभ्रमयति विशपेण चाम्यति, तासा केलिप्राय श्रीडाप्रघटक नयनपथमुपगतो बिलोरित कि पुनर्न विभ्रमयति । अपि तु विभ्रमय त्येव । कथभूत फेरिप्रवध । सभोगसभव सुरतोत्पन्न । पुनश्च कि बितर्य । करणानि तु नियमनियनितान्यपि खच्छन्द विजृम्भते, किं पुनर्न प्रातसविषयरत्तीनि करणानि तु नेनादीन्द्रियाणि तु नियमनियन्त्रितान्यपि व्रतब धनैर्वद्धान्यपि स्वच्छद निरवाह यथा भवत्येव वितृम्भते प्रसरन्ति । प्राप्तस्वविषयवृत्तीनि रन्थनित विषयव- तनानि कि पुनर्न विजृम्भते, अपि तु विजृम्भन्त एव । पुनश्च किं वितयं । योधाधि पतिराकाशेऽपि सकल्पराज्यमारचयति किं पुनर्न पर्यवसितबहि प्रकृति बोधाधिपतिरय आत्मा आकाशेऽपि शून्यस्थानेऽपि सकरपराय आरवयति स्थापयति, पर्यवरितपहि - प्रति पारेप्राप्तरूपादिलक्षणा (अ)मायादि, किं पुनर्न संकल्पराज्यमारचपति, अपि तु रचयसैव । थोऽपि न यमस्येव मनसिजव्यापारस्य किंचित्परिहर्तव्यमखि प्रत्युतावानेधि धनेषु वहिरिव नितान्त ज्वलति वृद्धेषु मकरध्वज मनसिजव्यापारस्य १ व्याख्येयस्य गयवसूचकमेतत् ·१ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । परिहर्तव्यमस्ति प्रत्युतावानेष्विन्धनेषु वहिरिव नितान्तं ज्वलति वृद्धेषु मकरध्वजः, तच्च मनों महामुनीनामपि दुर्लभं यत्र कुलिशे घुणकीट इव प्रभवितुं न शक्नोति विषयवर्गः, श्रूयते हि किलालक्ष्यजन्मनो दक्षसु- तानां जलकेलिविलोकनात्तपःप्रत्यवायः, पितामहस्य तिलोत्तमासंगीतकात्, कैवर्तीसंगमात्पाराशरस्य, रथनेमेश्च नटीनर्तनदर्शनात् । अपि च- क्षीणस्तपोभिः क्षपितः प्रवासैविध्यापितः साधु समाधितोयैः । तथापि चित्रं ज्वलति सरामिः कान्ताजनापाङ्गविलोकनेन ॥ ७२ ॥ ग किंचिदपि वयः काचिदम्यवस्था वालकुमारतरुणवृद्धलक्षणावस्थापि परिहर्तव्यं नास्ति । कस्यैव । यमस्येव कृतान्तस्येव । यथा यमस्य किंचिदपि बालकुमारतारुण्यवार्धक्यलक्षणं वयो न परिहर्तव्यं वर्तते । प्रत्युत विशेषेण वृद्धेगु जराजीणेषु मकरध्वजः कन्दर्पः नितान्तमतिशयेन ज्वलति प्रज्वलति । क इव । आवानेषु शुष्केषु इन्धनेषु काठेपु चहिरिय अमिरिय । यथा शुष्केषु इन्धनेषु अभिनितान्तं प्रज्वलति । तच मनो महामु- नीनामपि दुर्लभं दुःप्रापं यत्र मनसि विषयवर्गः स्पादिगोचरसमूहः प्रभवितुं पराभवं कर्तुं न शक्नोति न समर्थो भवति । कस्मिन् क इव । कुलिशे धुणफीट इव । यथा कुलिशे वझे घुणकीटः क्षुदजन्तुः प्रभवितुं न शक्नोति । श्रूयते हि किलालक्ष्यजन्मनो दक्षसुतानां जलकेलिविलोकनात्तपःप्रत्यवायः । किलैति लोकोक्ती शास्त्रोक्तौ अरुची वा। अलक्ष्यजन्मनः श्रीमहादेवस्य दक्षमुतानां दक्षप्रजापतिपुत्रीणां जलकेलिविलोकनात् जलक्रीडानिरीक्षणात् तपःप्रत्यवायः तपसि दोपः श्रूयते आकण्यते कथम् । हि स्फुटमिति शेषः । पितामहस्य तिलोत्तमासंगीतकात् पितामहस्य प्रमणतिलोत्तमायाः स्वर्गलोकवेश्यायाः संगीतकात् गीतकात् गीतनृत्यवादिनसमुदायात् तपःप्रत्यवायः भूयते । फेवीसङ्गमात्पाराशरस्य मत्स्यवेधपुत्रीसंयोगात् पाराशरस्य वेदव्यासजनकस तपःप्रत्यवायः श्रूयते । रथनेमेश्च नटीनर्तनदर्शनात् तपःप्रत्यवायः श्रूयते । रथनेमिः फिल दिगम्बराचार्यः नटीनर्तनदर्शनात् नटपुत्री परिणीतवान्, पथात् कुम्भकारपुत्री परिणीतवान् , तदनन्तरं राजपुत्री परिणीतवान्, पुनः पुनक्ष दीक्षां गृहीतवान्, पचा. त्रिभिः पुत्रैः सह कुम्भकाराणां पाकोपसर्गस्योद्वा(३) मुचि जगामेति कथाकोशे कथा प्रविद्धा वर्तते॥ अपि च अस्ति कचिद्विशेषः । क्षीण इत्यादि । चित्रमार्यमेतत् । स्मराग्निः कन्दर्पवैश्वानरः कान्ताजनापा विलोकनेन धीजनकटाक्षदर्शनेन तपापि ज्वलति मृ- ·काव्यमाला तावत्तपो यपुपि चेतसि तत्त्वचिन्ता काम हृषीकविषयः परमः शमश्च । यापन्न पश्यति मुखं मृगलोचनानां शृङ्गारवृत्तिभिरुदाहृतकामसूत्रम् ॥ ७३ ॥ श्रोत्रं श्रुतो हरति वीक्षणमीक्ष्यमाण- श्चित्तं स्मृतः कृतसमागतिरङ्गकानि । प्राणान्पुनः प्रणयवान्वियुतो रतिं च लोके तथापि वनिताजन एव यत्नः ॥ ७४ ॥ तपो मृगायते पुंसां समं धीधैर्यलजितैः । स्त्रीणां मूचापविश्रान्तनेत्रापाङ्गशराहतेः ॥ ७५ ॥ तोऽपि जीवति । यद्यपि तपोभिरुपवासादिभिः क्षीणोऽतिदुर्वलः संजातः, प्रवासैः ध. मक्षेत्रादिविहारकर्मभिः क्षपितः क्षयं नीतः, समाधितोयर्यमध्यानादिजलैः साधु यथा भवत्येवं विध्यापितः शीतलता नीतः। रूपकातिशयालंकारः ॥ तावदित्यादि । वपुपि शरीरे तावत्कालं तपो दीक्षा वर्तते । चेतसि मनति ताप कालं तत्वचिन्ता आत्मभावना वर्तते । हपीकविषये इन्द्रियाणा स्पर्शादिगोचरे परम उदृष्टः शम उपशमध वर्तते। क्यम् । कामं अतिशयेन । यावत्कालं मृगलोच. नाना स्त्रीणां पुमान् मुसं न पश्यति । स्थंभूतं मुखम् । मारवृत्तिभिः शशारकी- डाभिः उदाहृतं कामसूत्रम् उदाहरित निदर्शनसयुक्तं कृतं कामस्य कन्दर्पस्य सूर्य व्याकरणसूपम् । उपमालंकारः।। थोत्रमित्यादि । लोरे लोकमध्ये तथापि तदपि वनिताजन एव खीजन एव लोकस्य यमसात्पर्य वर्तते । तथापि क्यम् । यनिताजनः श्रुत आकर्णितः सन् श्रोनं पणे हरति चोरयनि । ईक्ष्यमाणो दृश्यमानः सन् वीक्षणं लोचनं हरति । स्मृतधि. न्तितः सन् चित्त मनो हरति । कृतसमागतिः आलिहितः सन् अङ्गकानि कोमलधा. तून् हरति । पुनः पश्चात् प्रणयवान् स्नेहवान् सन् प्राणान् हरति । मारयतीत्यर्थः । वियुतो विप्ररम्य. सन् रति ममादिरचि हरति । इलेवं महाचौरोऽयं स्त्रीजन इति सू. चितं भवति । दीपकालंकारः। तपो मृगायत इत्यादि । घुमा पुरुषाणां तपो दीक्षावतग्रहणं मृगायते नश्यति । फपम् । रामं सार्धम् । के समम् । धीधर्यलम्वितः धीवृद्धिः, धैर्य निश्चलता, लजितं अपनपा, ते तपः कृतं मृगायते पलायते । वीणा वनितानां भ्रूचापविश्रान्तनेत्रापा. १.साधकलादर्श पारा । - ·१ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तथा सहचलितं च चेत प्रासाद इव पुनः दुष्करमुद्धर्तुम्, दूरतरमु- नतानि गिरिशिखराणीव शक्यन्ते शरीरिणा हृदयानि सुखेनैवाघस्तात्या- तयितुमारोहयितु न पुनर्दु खेनापि, अस्ति च 'ऐयासि बहुविधानि' इति विदुपा प्रवाद , श्रुताभ्यासश्च बिसतन्तुर्दन्तिनमिव प्रत्यवस्यन्तमात्मानमल नं भवति निवारयितुम्, तनुच्छद इवाधीरधीपु न जायते चलतश्चित्तस्य त्राणाय देहदाहकरागम गशराहते अवावेव चाप धनुस्तन विश्रान्ता आरोपिता ये नेनाणाम् अपाङ्गशरा स्टाक्षवाणास्तेपा हतेस्ताडनात् । उपमासहोफिल्पकालकारा ॥ तथा सकृञ्चलित च चेत प्रासाद इव पुन दुष्करमुर्तुम् । तथा च भगवान् विचारयति-स वारं चेतो मनश्चलि विघटित सत् चर्तुं पुनरपि स्थानमा नेतु दुष्कर दु साध्य भवति । क इव । प्रासाद इव । यथा प्रासादो देवसदन रातम न्दिरं वा सकृञ्चलित सन् पुनरुद्धर्तु दुष्क्रो भवति । दूरतरमुनतानि गिरिशिखरा- जीव शस्यन्ते शरीरिणा हृदयानि मुखेनैवाधतात्पातयितुमारोहयितु न पुनर्दु-खेनापि शरीरिणा प्राणिना हृदयानि चित्तानि दूरतर अतिशयेन उनतानि विषयसुखपराम- खानि सन्ति अधस्तापातयितु विपयेनु लम्पटानि कर्तु सुखेनैव अनायासेनैव शक्यते । कानीव । गिरिशिखराणीव-यथा गिरिशिखराणि पर्वतमस्तकानि अधस्तापातयितु मुखेनैव शक्य ते । आरोहयितु उपर्यानेतु दु खेनापि न पुन शक्यन्ते नाध्यवस्यन्ते । अस्ति च 'श्रेयासि यहुविनानि' इति विदुषां प्रवाद । विदुपा विद्वज्जनाना इति इटकू भवाद प्रसिद्धिश्वास्ति । इतीति किम् । श्रयासि पुण्यकर्माणि बहुविनानि भवन्ति । पा पाना विघ्नो न वर्तत इलर्थ । तथा चोकम्-'श्रेयाति बहुविघ्नानि भवन्ति पापा (मोनामपि । अश्रेयसि प्रवृत्ताना यान्ति क्वापि विनायका ॥ श्रुताभ्यासश्च विसत- न्तुतिनमिव भरावस्यन्तमात्मानमल न भवति निवारयितुम् श्रुताभ्यासश्च शास्त्रा- नुशीलन आत्मान चित्त प्रत्यवस्य त विपयसुरा असमान निवारयितु निद्रु अल स- मथा न भवति । क इव । बिसतन्तुरिव पद्मिनीक दसूनमिव ! यथा विसत तुर्दन्तिन हस्तिन प्रत्यवस्यन्त पर्यटन्त मदेन विघटमान निवारयितुम न भवति । तथा चाह विद्यानन्दि :--'प्रत्यवस्थति प्रसते, वि (व्य)वसति उद्यम करोति अध्यवस्पति शक्नोति । भरते व्यामोति इति । ननुच्छद इयाधीरधीषु न जायते चलतश्चित्तस्य नाणाय देह- दाहकरागम सयम । सयमश्चारित्रपालन अधीरघीषु चपलचित्तेषु पुरुपेषु चलतो विघटमानस्य चित्तस्य हृदयस त्राणाय रक्षणाय न जायते नोत्पद्यते । कथभूत स- यम । देहदाहकरागम देहस्य शरीरस्य दाहकर सतापकारक आगम प्रारम्भो यस्य सयमस्स देहदाहकरागम । क इव । तनुच्छद इव यथा तनुच्छदखनुनाण ·११२ फाव्यमाला। संयमः, पहिल्यावस्थितः पारदरस इव द्वन्द्वपरिगतः पुमान्क्षणमपि नास्ते प्रसंख्यानक्रियासु, वृन्दमपीदं वनादानीतं करियूथमिवाद्यापि न संभवति प्रायेण क्षान्तिनिष्ठितम्, सर्वदोपदुष्टं व्यालशुण्डालमिवामीपामपरिपकशि- क्षोपदेशमिन्द्रियग्राममतियलेनापि संरक्षितुं न तरति पुरधारीलोकः । किंच- तावद्गुरवो गण्यास्तावत्खाध्यायधीरतं चेतः । यावन मनसि वनितादृष्टिचिपं विशति पुरुषाणाम् ॥ ७६ ।। - अधीरधीषु कातरेषु चलचित्तस त्राणाय न जायते । कथंभूतः तनुच्छदः । देहदाह- करागमः शरीरोधमकरागमः शरीरोप्मकारकः । यहिरत्यावस्थितः पारदरस इव दू. न्द्वपरिगतः पुमान्क्षणमपि नास्ते प्रसंख्यानक्रियाम् । पुमानात्मा द्वन्द्वपरिगत एकान्ते प्राप्तः प्रसंख्यानक्रियामु धर्मध्यानादिकर्मसु क्षणमपि मुहूर्तमेकमपि नासे न विष्ठति । क इव । पारदरस इव पारददर इव । यथा पारदरसः सूतो वहिस्त्यावस्थितः रान् अ- प्रयुपरि स्थापितो द्वन्द्वपरिगतः ओषधैः वेथितोऽपि क्षणमपि नाखे । उगीय गच्छती- त्यर्थः । धृन्दमपीदं वनादानीतं फरियूथमिवाद्यापि न संभवति प्रायेण क्षान्तिनिष्ठि- तम् । इह प्रत्यक्षीभूतं वृन्दं मुनिसंघोऽपि अद्यापि संयमसाधनकालेऽपि प्रायेण बाहुल्येन शान्तिनिष्ठितं विषयमुखपराधुसं न संभवति न संगच्छते । किमिव । वनादानीतं करियूथमिव । यथा वनादानीतं अरण्यादाहृतं करियूयं गजबन्दं प्रायेण शान्तिनिष्टितं अद्यापि संभवति यन्धनकालेऽपि क्षमावन्न भवति । सर्वदोषदुर व्यालगुण्डालमिवामी- पामपरिपक्वशिक्षोपदेशमिन्द्रियग्राममतियमेनापि संरक्षितुं न तरवि पुरधारीलोकः । अमीषा मुनीनो इन्द्रियप्रामं संरक्षितुं प्रतिपालयितुं विषयेभ्यो निषेधुं पुरधारीलोकः मुनिजनानां मुख्यः सूरिलोकः, अन्यन्न हस्तिपकः, अतियत्नेनापि अतिसावधानत- यापि न तरति न शक्नोति । कयंभूतं इन्द्रियग्रामम् । अपरिपक्वशिक्षोपदेशम् न परि- पको न परिणतो न मनसि प्रविष्टः शिक्षायाः अनुप्रेक्षोपलक्षणाया उपदेशो यस्य इ. न्द्रियग्रामस्य स तथा तम् । अपरं कयंभूतं इन्द्रियमामम् । सर्वदोषदुष्टम् सर्वं राग- द्वेषमोहादिभिर्दोषैरादीनवैर्दुष्टं दूषितम् । कमिव । व्यालशुण्डालमिव यया शुण्डालं दुष्ट- गजं सर्वदोपदुष्टं अगृहीतशिझोपदेश संरक्षितुं पुरधारी लोको न तरनि न शक्नोति । उपमालंकारः॥ किंचेति । अस्ति कधिद्विशेषः। तावदित्यादि । तावत्कालं गुरख आचार्या गण्या माननीया भवन्ति । तावत्कालं चेतो मनः साध्यायधीरतं भवति खाध्यायस्य वाचनाप्रच्छनानुप्रेक्षान्नायधमोपदेशलक्षणपश्चप्रकारस्य धीरभिप्रायोऽनुशीलनवुद्धिस्वत्र ।

·१ आधास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तावत्प्रवचनविपयस्तावत्परलोकचिन्तनोपायः । यावतरुणीविनमहतहृदयो न प्रजायेत ॥ ७ ॥ गुरुवचनस्य हि तिस्तत्र न यत्रास्ति संगमः स्त्रीभिः । अवलालापजलपक्वधिरितकणे कुतोऽवसरः ॥ ७८ ॥ संसर्गेण गुणा अपि भवन्ति दोपास्तदद्भुतं नैव । स्थितमधरे रमणीनाममृतं चेतांसि कलुपयति ॥ ७९ ॥ लरहैयुवतिकटाक्षाढमगुरुतां जनः वयं नीतः । चित्रमिदं ननु यत्तां पश्यति गुरुबन्धुमित्रेषु ॥ ८०॥ रतं तत्परम् । तायकालं यावत्कालं पुष्पाणां मुनीना यनितादृष्टिवियं अपरोकनहाला हतं मनधि विसे न पिशति न प्रवेश करोति । रूपकालंकारः ॥ तावत्प्रवचनेत्यादि । तावत्कालं प्रवचनस्य तत्वार्थलोयार्तिकालंकारादिशा- उस विपयो गोचरो भवति । तावत्कालं परलोकस्य मोक्षस्य चिन्तनोपायः साधनो. पायो भवति । तापस्कियत् । यायरकालं तरुणीविधमहतहृदयो न प्रजायेत तरुणीनां नवयौवनानां स्त्रीणां विभ्रमेः भूक्षेपेहतं चारितं हृदयं मनो यस्य पुरुषस तरुणीविश्रमह- पादयः पुमान् न संजायेत न प्रमनेर । जात्यालंकारः॥ गुग्यचनस्सेत्यादि । गुरुवचनस्य भारकादेशस्य गृत्तिः प्रत्तिवत्र तस्मिन् पुरुषे नास्ति न भवति । तत्र कुन । यम यस्मिन् पुरुषे नोभिः सह संगमोऽस्ति गवति । अपलालापनललयमधिरित कर्णे कुतोऽवसरः अपलानां श्रीणां आलापाः पर- सरगापणानि त एव जलानि पानीयानि वेपों प्लयः पूरलेन पधिरितो अश्रुवीकृती कर्णी शब्दाही यस्य स तस्मिन् । अवसरः कुतो भवति अपि तु न फुतोऽपि भव. सरः। रूपकाक्षेपालंकारः ॥ संसर्गेणेत्यादि । संसर्गेण रानात्वात् गुणा अपि ज्ञानविज्ञानादयोऽपि यतः दोषा भवन्ति तदद्भुतगाधरी व वर्तते । रमणीनां त्रीणामघरे अधस्तगदन्तवारासि स्थितं रहितं अमृत पीयूपं चेतागि हृदयानि कळपयति विषमानपदचेतनानि करोति । दृष्टा- न्तालंकारः । उफ च-'सुधा चन्द्रे न पाताले न कान्ताधरपालये । सुधा यशोधरा. धीश तवारिकरपासवे॥ लटहैरिति । लटहेमनोहरैर्युवतिकटाक्षैः स्त्रीणां लोचनापारदर्शनैः कर्तृभूतर्जनो लोकः कर्मतापनः गाढमतिशयेन अगुरुता नीतो लघुत्वं प्रापितः । कथम् । वयं आ- स्मनैव । ननु अहो इदं प्रत्यक्षीभूतं चित्रं आधर्यम् । इदं फिम् । यत् यस्मात् कार- णात् तो युवतिं गुरुपन्धुगिश्रेषु दीक्षादातृसहाध्यायिअभीष्टवर्गेगु स्थितोऽपि सन् प. श्यति विलोकते। जात्सालंकारः॥

·११४ काव्यमाला। - तस्मात्- द्वयमेव तप सिद्धौ बुधा कारणमूचिरे । यदनालोकन वीणा यच सग्लापनं तनो ॥ ८१॥ इति च विचिन्त्य, 'तदलमत्र बहुप्रत्यूहव्यूहासाद्यया निषद्यया' इति च निश्चित्य, परिक्रम्य च सोकमन्तरम्, सप्तजिहाजिलज्वालाजालाहुतीकृता- फाशलावण्य श्मशानारण्य व्यलोकत ॥ (स्वगतम् ।) अहह, पश्यत सकलानामप्यमालानामसमसमीहाभवन पितृवनम् । यत- फारव्यालरदारोद्भटभरै शल्योत्करै पूरित कालपाविगीर्णफेनविकलै फीणे शिरोमण्डलै । तस्मात् कारणात् । पमिति । तप सिद्धी तप प्राप्त्यय द्वयमेव कारण घुपा पिलोग ऊचिरे प्रतिपादितवन्त । किं तन हेतुदयम् । एक तावत् कारण यत् स्त्री- गामनाललेकनमनिरीक्षण, द्वितीय यध सनो शरीरस्य संग्लापन तपोभि कुशीक रणम् । रामुपयालकार ॥सी विचिन्त्य दमशानारण्य व्यलोकत । तथा च इति वि निधिर मशानारम्य व्यक्त । इतीति किम् । तत्तस्मात्कारणात् अत्र निषधया स्थानेनाल पूर्णम् । कपभूतया निपथमा । पहुप्र यह यूहा पिनसमूहा आसाद्या पत्र निषचायो सा तथा सपा । पुनय कि इत्ता पूर्व सोमस्य अतर मार्ग परि मम्य गया मानारम्य व्यतोकत । कयभूत श्मशानारण्यम् । सप्तजिहाजिधज्वा राजारावीकृतारापरायणम् सप्तजिहम्म अमरजिदा अकुटिला । उपतरा इलर्ध । या ज्याला अधिपस्तामा जारानि समूहासेषु आहुतीकृत वपतम् । धूस. रोहतमिव । आगाम न्योनो गवण्प कान्तियन तत्तथोक्तम् । स्वगत भामगत विचारयलायं । अहह, पश्यत सरानामध्यमारानामसमयमीहाभवन पितृधनम् । अहहहति सेद भापर्य था । पश्यत भो लोका , पिरोकयत यूय पितृवन रमशान सक्ला नामपि समप्राणामपि अमानामप्रेयसामगुभानामसमरामीहाभदन विषमयगृहम् । तो यस्मात्कारण पारव्यारेत्यादि । फपभूत पितृवनम् । पाल्योको परित शल्यो कस्थिराशिभि पूरित भूतम् । क्यभूत शल्योत्करे । कारब्याररदाह रोटभर पारो यम स एव व्याले दुष्टगज । सर्वेषां सहारवारकत्वात् । तस्य रदा दन्तापामारा बारप्ररोहासेपो टटो भयानको मरोऽविशयो येषां शल्योराणां ·१ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कालव्याघविनोदपाशविवशैः केशैश्चित सर्वतः कालोत्पातसकृत्मस्छदचयैश्छन्न च भलोचयैः ॥ ८२ ॥ इतश्च यन- अर्धदग्धशवलेशलालसैर्भण्डनोटरटद्गलान्तरे । फालकेलिकरकौतुकोद्यतैर्विश्वकद्रुभिरुपद्रुतान्तरम् ॥ ८३ ॥ यत्र च- श्येनकुल धूककुल द्रोणकुल श्वकुलभण्डनाद्रीतम् । शवपिशितप्राशवशादिवि मुवि च समाकुलं पुरत. ८४ ॥ ते तथा ते । अपरं क्यभूत पितृवनम् । शिरोमण्डले शुष्पमस्तकसमूहै । कपालगन्दै- रित्यर्थ । कीर्ण न्याप्तम् । कथभूत शिरोमण्डले । कालमाहविगीर्णफेनपिक्ले कालो यम स एव माहो मकर । सर्वेषां भक्षकत्वात् । तेन विगीर्णा उद्गीगा उद्गालिता ये पेना अस्थिरफास्तविपलानि सदृशानि ते । यमेन पूर्व मृतकानि भक्षितानि, पश्चादुगाल कृत इत्यर्थ । अपरं क्यभूत पितृवनम् । केश कुन्तले सर्वत सर्वन चित जटित व्या. तम् । पथभूत पेशै । फालव्यापविनोदपाशविपशै पालो यम स एव व्याधो लुन्धको नग(१)मृगमारक्त्यात् । तस्य विनोदपाशा क्रीडापाशास्तविवशा सदृशास्ते तया ते । पुन क्यभूत पितृपनम् । भलोययैदछन भसितराशिभिर्याप्तम् । चकार उक्तसमुथयार्थ । भस्मोचये पथभूत । कालोत्पातसकृत्प्रसूछदवये कालो यम स एव उत्पातराहत्प्रसू अशुभनिमित्तशुलकाकस्तस्य छदा पक्षास्पा चया समूहा राशयस्तत्सहरी । रूपकालकार ॥ इतश्च एकस्मिा पार्थे । यत्र श्मशानारण्ये । अर्धदग्धेत्यादि । विश्वकनुभिर्मगया पुशलै कुपुराहता तर उपद्रव प्रापितमभ्य वर्तते । क्थभूतविश्वकभि । अध- दग्धशपरेशलालसै अर्धदग्धाना सामिभस्मीभूताना शबाना मृतकानां देशेषु स. ण्डेषु लालसा अत्याकरता येषां ते । पुन क्यभूतैविधवलुमि । भण्डनोद्भटरटद्गला. न्तरै भण्डने युद्धे उद्भटाी वद्धाटोपानि रटन्ति कुत्सित शब्द फुर्वति गलान्त- राणि कण्टमध्यानि येषा ते तथा ते । पुनश्च कथभूतविश्वकद्धभि । कालकेलिकरकोन- कोयतै कालस्य यमस्य केलिकराणि मोटा विधायकानि यानि कौतुफानि विनोदा- स्ते उद्यता उद्यम प्राप्तास्ते तथा तै । जाल्यालकार ॥ यत्र च श्मशानारण्ये । श्येनयुलमित्यादि । पुरत एकस्मिन् पावे दिवि आकाशे भुवि च भूमण्डरे श्येगकुल शशादनसमूह , घूकबुल काकारियन्दम्, द्रोणकुल फास. समाकुल किंकर्तव्यतामूढ वर्तते । कस्मात् । शवपिशितप्राशवशात v पात, ·पारापताना रचि शोभा येषा ते तथोक्ता । समुघयाकार ॥ काव्यमाला। इतश्च- गृध्राघातसमासकीक्सरसस्रावोत्पथाः पादपाः प्रेतोपान्तपतत्पतत्रिपस्पप्राया प्रदेशा दिश। एते च प्रबलानिलाश्रयवशाच्छीर्यच्छिखाः सर्वत ससर्पन्ति जरत्कपोतरुचयो धूमाश्चिताचक्रजा ॥ ८५ ॥ इतश्च यत्र- कालाग्निरुद्रनिटिलेक्षणदुर्निरीक्षाः कीनाशहोमहुतवाहविरुक्षवीक्षाः । दाहद्रयच्छववपु स्फुटदस्थिमध्य- प्रारब्धशब्दकठिना दहनाश्चितानाम् ।। ८६ ॥ मृतकमासभक्षणपराधीनत्वात् । क्थभूत इयेनकुल घूककुल द्रोणकुल च । श्वकुलभण्ड- माझीतम् गुना कुकुराणा कुरस्य समूहस्य भण्डन परस्पर युद्ध तस्मात् श्वकुलभ- ण्डनात भीत भय प्राप्तम् । यथासख्यालार ॥ इतथ एकस्मिन् पार्श्वे । गृध्राघ्रातेत्यादि । पादपा वृक्षा क्थभूता वर्तन्ते । गृध्राघातसयाराकीकसमसावोत्पथा - गधे यामरिकाभिरामातानि गृहीतानि समा- सानि मांससहितानि यानि पीकसानि अस्थीनि तेषा रसखावेण रसवर्षणेन उत्पथा अमाः । तेषु पादपेषु सचरितु न शक्या इत्यर्थ । तथा दिश प्रदेशा दिमण्डल. स्थानानि स्थभूता । प्रेतोपान्तपतत्पतत्रिपरुपनाया प्रेताना मृतकानां उपान्तेपु रामीपेषु पत त आगच्छ तो ये पतक्षिण पश्णिस्तै परुषप्राया कठिनप्राया । पुन कथभूता घृक्षा । प्रवरानिलाययवशाच्छीर्यटिसा प्रवलश्चासावनिलस्तस्य आ- भयवशात् शीर्यच्छिसारन्युट्यच्छिखा । (इतथ एकम्मन् पार्श्वे) एते प्रत्यक्षीभूताधि ताचक्रजा मृतामिसमूहसमुत्पन्ना धूमा आर्यानामा सर्वत सर्वन ससर्पन्ति स. भ्य सरन्ति । क्यभूता धूमा' । जरत्कपोतरचय. परता अविश्रद्धाना कपोताना इतच एकस्मिन् पार्श्वे यत्र मानारण्ये । कालेय दि । चिताना मृतकालीन दहना वैश्वानरा । कथभूता कामिनिटिरेक्षणदुरीिक्षा पालामे प्रलयकालस्य संबधी योऽसौ रद श्रीमहादेवस्वस्य निटिलस्य स्राटप यदीक्षण लोचन तद्वत् दुनिरीक्षा अवलोक्तुिमशक्या । अपरं क्यमुताञ्चिताग्निदहमा । पीनाशस्य यमस्य संबन्धी योऽसौ होम आहुविदान तस्य सदधी योऽसी हुतवाहो वैश्वानरस्तद्वद्विशेषण रक्षा निर्दया दीक्षा अवरोकन येपा दहनाना ते तथोका । भूपच फ्यभूताधिताना ·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । . ११७ किंच- इतश्व- सर्वदेहभृतमस्मनिकायः प्रतचीवरकरालितकायः । कन्दलोल्वणवपुः पवमानः क्रीडति प्रमथनाथसमानः ॥ ८७ ॥ अश्यच्छरीरशवशीर्णशिरोजसारः कुय्यत्कलेवरकरकहतप्रचारः । दग्धार्थदेहमृतकाग्निमयप्रबन्यो वातः करोति ककुभोऽशुभगन्धबन्धाः ॥ ८८ ॥ दहनाः । दाहद्वच्छववपुःस्फुटदस्थिमध्यप्रारब्धशब्दकठिनाः दाहेन भस्मीकरणेन द्रवन्ति धोतन्ति यानि शवानां मृतकानां वपूंषि शरीराणि तेषां स्फुटन्ति भेदं प्राप्नु. वन्ति यानि अस्थीनि हानि तेपा मध्ये अन्तरालेषु प्रारम्पा राभस्यं प्राप्ता ये शब्दाः कटकरवास्तैः कठिनाः कर्णस्फोटनप्रायाः । उपमालंकारः । वसन्ततिलकाछन्दः । इतश्च एकस्मिन् पावें । यत्र श्मशानारण्ये । सर्वदेहेत्यादि । पवमानो वायुः क्रीडति विहरति । कथंभूतः पवमानः । यथोक्तविशेषणविशिष्टः प्रमथनाथसमानः श्रीमहादेवसदृशः । कथंभूतः पवमानः प्रमथनाथश्च । सर्वदेहभृतभस्मनिकायः सर्वस्मिन् देहे विश्वस्मिन् शरीरे भूत आरोपितो भस्मनिकायो भसितसमूहो येन स तधोकः । अपर कयंभूतः पवमानः प्रमथनाथश्च । प्रेतचीवरकरालितकायः । प्रेतानां मृतकानां चीवरः कपटैः करालितो रौद्रीकृतः कायः देहो यस्य स तथा । पुनश्च कथंभूतः पवमानः श्रीमहादेवध । कन्दलोल्वणवपुः कन्दलरुल्बणमुद्रिकं वपुः शरीरं यस्य स तथोक्तः । 'खागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम्' । उपमालंकारः ॥ किं च अस्ति कश्चिद्विशेपः । भ्रश्यच्छरीरेत्यादि । यत्र श्मशानारम्ये पातो वायुः कर्तृभूतः ककुभो दिशः कर्मतापना अशुभगन्धबन्धाः दुर्गन्धसहिताः करोति', विदधाति । कथंभूतो वातः । प्रत्यच्छरीरशवशीर्णशिरोजसारः भ्रश्यन्ति घटित्वाधः पतन्ति शरीराणि येषां सवानां तानि भ्रश्यरछरीराणि तानि च तानि शवानि मृतकानि तेषां शीणीः शटिला पतिताः ये शिरोजाः केशात एव सारो धनं यस्य वातस्य स तथो- महः... पुत: कधभतो. गतः । मुभ्याललेल्पलाइनपार अलि, दुर्ग नामुन्ति, यानि कलेवरापि तेषां करः गुफशरीरैरस्थित्वरभूतदेईतो विनाशितः प्रचारो गतिर्यस्य स तयोक्तः । अपरं कथंभूतो वातः । दग्धार्धदेहमतकाभिमयप्रवन्धः दग्धा मम्मीभूता अर्धदेहाः शरीराणि येषां तानि दम्पादेहानि तानि च तानि मृतकानि चैपां संबन्धी योऽसी अमिन निर्धत्तो निष्पनो दग्धार्धदेहमृतकामिमयः प्रवन्धो यस्य वा- तस्य स क्योकः । मधुमाधवीछन्दः। रूपकालंकारः॥ ११ - ·काव्यमाला। इतश्च यन- यान्युत्सवेषु कृतिनां कृतमङ्गलानि वाद्यानि मोदिजनगेयनिरर्गलानि । तान्येव शोकवशवन्धुरवोद्भुराणि नर्दन्ति संस्थितवतां विरसखराणि ॥ ८९ ॥ अपि च- यममुक्तिसमयपिशुनः क्रव्यादसमाजर्सहयव्यसनः । जगदस्यैर्योद्घोषः परातूरखरः परुषः ॥ ९० ॥ किं च- अचिरेण तत्कुरुध्वं यतो भवेनाजवञ्जवक्लेशः । नो चेदियं दशा वो भवितेति ध्वनति शवतूरम् ॥ ९१ ॥ - इतध यत्र एकस्मिन् पाश्चे या स्मशानारण्ये । यान्युत्सवेष्चित्यादि। यानि वामानि उत्सवेषु पुत्रजन्मविवाहादिपु तिनो पुष्पवतां कृतमगलानि संजातानि । श्रेय. स्मरागि संजातानि इति शेषः । कथंभूतानि यापानि । मोदिजनगेयनिरर्गलानि मोदिनो हपंवन्तो ये अना लोपा गेयानि गीतानि निरर्गलानि अनिवारितानि येषु वायेषु तानि तान्येव वायानि सस्थितवता सस्थितानां मृतकाना संवन्धीनि विरसस्वराणि निरसशब्दानि नन्ति पुत्सितान् सदान् कुर्वन्ति । फ्धंभूतानि वाद्यानि । शोक्वश- धन्पुरवोसुराणी शोक्स शोचनस्य घशा नायवन्तो ये बन्धवः पुटुम्भवीपो रमै स्टनःशदरसुराणि जनकटानि । मधुमाधवीउन्दः । जाललंकारः॥ अपि च तथैव च । यमभुक्तीत्यादि । परागुतूरमरो मृतकवादित्रशब्दः परयः वर्णपोटनमायतात् कठिनतरः । पथंभूतः परामरसरः । यमभुतिसमयपिशुनः यस धर्मराजस भुफिरामयो भोजनकालसस्य पिशुनः सूचकः । अपरं पथंभूतः । मयादगमाजसंजययनः कयादानो राक्षसानो समाजः गमूहः तस्य सहये आह्वाने बसनं भाफियंत्र परागुतूर खरे यस्य स तथा । भूयश रथंभूतः । जगदस्थयों द्वारा जगतः संसारस्य अधैर्य अभुवयं तस्य उदोषः घुम्बा(?)तः स तथा । आयो । पलंगाः॥ किच अस्ति पश्चिद्विगेषः । अचिरणेत्यादि । शचतूरे मृतकवादिनभितीदर्श भनति सूचपति-अचिरेण शीघ्रतया । तस्मिति समीचीनं फर्म हे भव्याः, यूयं कु. १. भूरी':'शी पुरान्तरे.

·१आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । इतश्च यत्र--- अस्तोकशोकवशिकाशयशीर्णशकै. लोकैश्चिताचरितवान्धवसंनिवेशैः। मुक्ता न कस्य हृदयं परिखेदयन्ति बाप्पोद्गतिस्खलितवेगवशा विलापाः ॥ ९२ ॥ इतश्च यत्र-- कलिकालकायकालाः शोकादिव दहनवान्धवक्षयजात् । अजाराः शल्यधराः क्षयक्षपातारकाकाराः ॥ ९३ ॥ रुध्वं कुर्यन्तु भवन्तः । तत्किम् । यतो यसाच्छुभवर्मणः सकाशार आजवसवल्लेशः संसारदुः न भवेत् न जायेत । नो चेत् यदि शुभं कर्म न करिष्यन्ति भवन्तसहि इयं प्रत्यक्षीभूता मृतकस्य दशा अवस्था वो युष्माकं भविता भविष्यति । उपमेव ॥ इतध यत्र । अस्तोकेत्यादि । लोवैजनैः मुका उच्चैः शन्दिता विलापाः रो. दनध्वनयः कस्य पुरपस्य हृदयं मनो न परिखेदयन्ति न दुःसं जनयन्ति । अपितु सर्चस्यापि हृदयं दुःखयन्ति । कथंभूतैर्लोकः । अतोकशोकवशिफाशयशीर्गशः भस्तोकः प्रचुरतरो योऽसौ शोकः पचात्तापस्तेन पशिकः शून्यो योऽगायाशयश्चित्तं तेन शीर्णा शतखण्डीभूता शङ्का गुर्वादिभवो विचारो येषां लोकानां वे तथोक्तः । अपर कथंभूतैलोकः । चिताचरितबान्धवसंनिवेशः चितायां मृतकामी आचरितो रचितो पान्धवस्य बन्धुवर्गस्य संनिवेशः समारोपणं यैस्ते तथोकः । कयंभूता विलापाः । पाप्पोद्गतिस्खलितवेगयशाः पाप्पाणामश्रुजलानामुगतिरुत्पत्तिस्तया स्खलितो अवष्टब्धो योऽसौ वेगो रयस्तस्य पशा नाथपन्तो तपोकाः । वसन्ततिलका । आक्षेपालंकारः॥ इतध यत्र श्मशानारप्थे। कलिकालेत्यादि । महाराः मुराः शल्यधराः अ. स्थिधराः पर्तन्ते । कथंभूता माराः । पालिकालकायकालाः कलिकालो दुःराम[य]का- लवस्य कायः स्वरूपं तद्वत् फालाः कृष्णवर्णाः । क्मात् काला अाराः संजाताः । उत्प्रेक्षते-पहनवान्धवक्षयनात् शोकादिव दहनो पैश्वानरः स च पान्धपः कुटुम्पप- गेस्सस्स क्षये विनाशे जायते उत्पद्यते दहनयान्धवक्षयजस्तस्मात् । 'सप्तमी पञ्चम्यन्वे जनेदः (३) पक्षासापादिव । वयंभूता अन्नाराः क्षयक्षपाताएकाकाराः क्षयस्य प्रलयस्य सपा राधिस्सस्साः संबन्धिन्यो यासारकाधान्द्रायियस्तासामारारा येवो महाराणां ते सपोवाः भानुत्नेशालंकारः॥

·१२० काव्यमाला। इतश्च यत्र- दन्तोत्कीलितगुप्फकीकसकलाकीलोद्दलत्तालुकाः कण्ठान्तःप्रविलाशस्यशकलोग्रालस्खलत्कुक्षयः । प्रेतप्रान्तपुराणपादपपतत्सत्रप्रदुप्यदृशः प्रनाम्यन्त्यविशङ्कफेस्कृतिकृतिक्षीयाः शिवाः सोद्धवाः ॥ ९४ ॥ कथं नामेयमनग्रहप्रहिललोकलोचनानन्दचन्द्रिका चेतोमवानुचर- मानवमनोमर्कटक्रीडायनविहारवसतियुतिरुड्डीनान्तरात्महंसा गण्डमण्ड- लायासवायसपक्षप्रान्तापादितावतंसा इदमवस्यान्तरमवातरत् ॥ इत्तश्च यत्र दन्तोत्कीलितेत्यादि । शिवाः शृगाल्यः प्रधाम्यन्ति पर्यटन्ति । कथंभूताः शियाः । दन्तोत्यौलितशुष्क्कीकसकलाफीलोद्दलतालका दन्तेषु दशनेषु उत्कीलिता शुन्धा या शुरवीक्सस्स कला निर्मामहस्य सण्डा सैप कीलः शङ्कस्वेन उद्दलद्विदार्यमाणं ताल कादं यासा तास्तथोक्ताः । अपरं कथंभूताः शिवाः । कण्ठान्तः प्रविलनशल्यशकलोद्गालस्खलत्कुक्षयः कण्ठस्य गलस्य अन्तर्मध्ये प्रविलमं शुन्धं शल्यस्य अस्ः शकलं राण्ड तस्य उदालेन उद्वमनेन स्पलन् चलन कुक्षिरुदरं यास शिवानां तास्तथा । अपर कथंभूताः शिवाः । प्रेतप्रान्तपुराणपादपपतत्पत्रप्रदुष्यदृशः प्रेतानां मृतकानां प्रान्तेषु पुराणा जीर्णा ये पादपा वृक्षास्त्रेभ्यः पतन्ति क्षरन्ति यानि पप्राणि छदास्तै. प्रदुष्यन्यो विकृति प्राप्नुवन्यो दृशो लोवनानि यास ताः । अपरं कथंभूताः शिवाः । यथोकविशेषणविशिष्टाः । अविशफेरकृतिकृतिक्षीवाः अविश निर्भय यया भवत्येवं या फेकृतिकृतिः फेरकारकरणं तया तस्यां वा क्षीबा मताः। पुनश्च कथंभूताः । सोद्धवाः सगर्वाः । शार्दूलविक्रीडितम् । जात्यलंकारः॥ इतथ एकस्मिन् पार्श्वे 'मृतां स्त्रियं श्मशाने पतितां दृष्ट्वा भगवानिति विचारयति' (इति सोपस्कारवचनं संबन्धनीयम्) । इत्तीति किम् । कथं केन प्रकारेण । नामेति संभावनायाम् । युवतिर्नवयौवना नी इदं प्रत्यक्षीभूतं अवस्थान्तरे जीवैदितरी दशा अवातरत प्राप्ता । कथंभूता युवतिः । अनङ्गप्रहपहिललोकलोचनानन्दचन्द्रिका अनङ्गः कन्दर्पः स एव अहः पिशवः लोकानां भाथित्यजनकवत्वात् , चित्तविभ्रमकारिलाच । तेन पहिला विकरमूर्तयो ये लोयाः पञ्चजनास्पां लोचनाना नेत्राणो आनन्दाय आझादनोत्पादनाथै चन्द्रिका चन्द्रज्योल्मा । अपर कथंभूता गुनतिः । चेतोभवानुचर- मानवमनोमर्कटक्रीडावनविहारवसतिः चेतोभवः कन्दर्पतस्स अनुचरा दासा एव १. कमिश्चित्युस्तके नारत्ययं पाठः २. 'जीवितान्तराम, जीवितेहरा.

·१२१ १ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तथा हि- या पूर्व सरकेलिचामररुचिः कर्णावतंसोत्पल- श्लिष्टेन्दिन्दिरसुन्दरद्युतिरमृद्गण्डस्थलीमण्डनम् । सेयं कुन्तलवल्लरी पितृवने वातेरिता सांप्रतं घूलीधूसरिता दधाति विसरत्संमार्जनीचेष्टितम् ॥ ९५॥ ये पूर्व कामकोदण्डकोटिप्रकटविनमे । ते संप्रति श्रुवौ नाते शुष्कवल्लूरकल्मपे ॥ ९६ ॥ ये मानवा मनुष्यास्वेषां मनश्चित्तं तदेव मर्कटो वानरः । चपलखभावत्वात् । तस्य क्रीडावन विहाराय विनोदारण्यपर्यटनाय वसतिः स्थानम् । अपरं कथंभूता युवतिः । उडीनान्तरात्महंसा उहीनः पलायितोऽन्तरात्मा जीव एव हंसो मानसीका यस्याः सा उडीनान्तरारमहंसा । अपरं कयंभूता युवतिः । गण्डमण्ड लावासवायसपक्षप्रान्तापा- दितावतंसा गण्डमण्डलं कपोलस्थलं आवासो मालकं यस्य स गण्डमण्डलावासः स चासौ वायसः काकस्तस्य पक्षप्रान्तेन पत्राग्रेण आपादितं रचितं अवतंस कर्णपूरो यस्याः सा तथा । किमिव अवस्थान्तरं अवातरत् इत्युक्ते--तया हि तदेवावस्थान्तरं निरूपयति । रूपकालंकारः ॥ या पूर्वमित्यादि । या कुन्तलवालरी केशवली पूर्व जीवदवस्थायां गण्डस्थली- मण्डनं अभूत् कपोलस्थलभूषणं संजाता । कथंभूता कुन्तलवाहरी । स्मरकेलिचामरचिः सरकेलिपु कामक्रीडामु चामररुचिः प्रकीर्णकवच्छोभिता । कन्दर्पस्य चामरे कृष्णमेव भवति यतः । अपरं कथंभूता कुन्तलवल्लरी । कर्णावतंसोत्पलश्लिष्टेन्दिन्दिरसुन्द. रद्युतिः कर्णावतसं कर्णपूरीकृतं यदुत्पलं कुवलयं तत्र लियाः आलिरनं प्राप्ता ये इन्दिन्दिरा अमरास्वद्वत् सुन्दरा अतिमनोहरा द्युतिः शोभा यस्याः सा तथा । सा पूर्वोकलक्षणा । इयं प्रत्यक्षीभूता कुन्तलबल्लरी पितृवने दमशानारण्ये वारिता पातप्रेरिता सती धूलीधूगरिता च सती धूलीमिरीपपाण्डुरा च सती सांप्रतमिदानी विसरत् संमार्जनीचेष्टितं दधाति विसरन्ती प्रसरन्ती त्रुप्यन्ती वा या संमार्जनी बहुकरी तस्याटितं आचारं दधाति धरति । शार्दूलविक्रीडितम् । उपमालंकारः॥ ये पूर्वमित्यादि । ये ध्रुवौ चिल्यौ पूर्व जीवदवस्थायाँ कामकोदण्डकोटिप्रकट- पिनमे कामस्य कन्दर्पस्य कोदण्डं धनुः तस्य कोटी अग्रे तयोरिव प्रकटः स्फुटः विभ्रम उपमा ययोते तथोके जाने वभूवतुः । ते ध्रुवी संप्रति इदानी गुष्कवाभूरकल्मपे जावे शुष्कर्मासवर्तिके व जाते । वलु(1)छन्दः । उपमालंकारः ॥

·१२२ काव्यमाला। ये नीलरतरतान्तचन्द्रकान्तदशे दृशौ । ते जीर्णोदचनच्छिन्द्रद्रववुडुदसंनिने ॥ ९७ ।। ये कलाकेलिदोलामे मुखलक्ष्मीलतोपमे । ते श्रुती विचटन्नद्धवाधीरन्भाधमस्थिती ॥ ९८॥ कस्तूरिकातिलकपप्रविचित्रितधी- योऽभून्मृगाकसमकान्तिरयं कपोलः । सोऽद्य च्छवि वहति वायसवालमुक्तः कोथपदीर्णतनुतुम्बफलोपमेयाम् ॥ ९९ ॥ प्र ये नीलेति । ये शो ये लोचने [पूर्व) नीलरतरत्नान्तचन्द्रकान्तदशे कृष्णवर्णे रके कोकनदच्छविनी ते च ते रने माणिक्ये तयोरन्ते प्रान्ते ये चन्द्रकान्ते रने तयोर्दशा अवस्था ययोस्ते नीलरफरमान्तचन्द्रकान्तदशे जहाते । ते दशी ते लोचने कथंभूते सजावे। जीर्णोदधनच्छिन्दवादसनिभे जीणे शटिते उदधने नालि. केरफले [ये छिद्र] रोके तयोछिद्रयोविपये योऽसौ द्रवो दुर्गन्धनिर्यासस्तस्मिन् यो धुदुदो जलस्फोटी तान्या संनिभे सदृशे । उपमालंकारः ।। ये कलेति । ये श्रुती पूर्व कथंभूते जाते । कालिदोलाभे कलानो सिलि)- सितपठितादीनां केलिदोले कीअप्रेहे तयोरामा शोभा ययोः श्रुत्लोस्वे तथोके । अपर क्थंभूते श्रुती । मुखलक्ष्मीलतोपमे मुखस्य वारस्य लक्ष्मी. शोभा तस्या लठे वल्लयौ तयोरुपमा सादृश्यं ययोस्ते तयोफे। ते श्रुती इदानीं मृतावस्थाया कथंभूते सजाते । विचटनदयाधीरन्ध्राधमस्थिती निचटन्ती स्फुटन्ती नदा बन्धन प्राप्ता या वाधी चर्मरज्जुस्तस्या रन्ध्र छिद्रं तद्वदधमा निकृया स्थितियवस्था ययो. श्रुयोस्ते तयो के । उपमेव वा ॥ कस्तूरिकातिलकेत्यादि । यः कपोल. अयं प्रत्यक्षीभूतः मृगाइसमकान्तिः मृगाकस्य चन्द्रस्य समा कान्तिः शोमा यस्येति स तथा । कथंभूत. कपोल. । कस्तूरि- कातिलकपत्रविचित्रितश्री. रस्तूरिकाया भृगमदस्य या तिलक पत्रावलिका तेन विविधिता श्रीः शोभा यस्येति स तथोक्षः । इत्यनेन चन्द्रस लावण्यं सूचितम् । स जगप्रसिद्धोऽयं प्रत्यक्षीभूत पोलः वायसवालभुतः काक्शावकभक्षित. अन् अद्य इदानी छवि शोभा वहति इति । थंभूता विशोभा विधति धरति । कथंभूतां छविम् । कोषप्रदीर्णतनुनुम्बफलोपमेयाम् कोधेन कुछेन प्रदीर्मा छिद्रिता कोरिता तनुः शरीरं यस्य तस्य तथ तत्तुम्बफ्लं दौग्धिक्सस्यं तेन उपमेया उपमा प्रापणीया उपमा- तुमारब्धा या छविः सा तथा ताम् । उपमालकारः ॥

·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १२३ या कामकेलीशुकतुण्डकान्ता पातुं गुलामोवमिवायताभूत् । सा गन्धवाहा विवरावशेषनिवेशनिर्गच्छदतुच्छपूया ॥ १० ॥ यत्राधरेऽमृतधिया नवपल्लयामे कामं कृतार्थहृदयः समपादि लोकः । सोऽजसविसविवशत्रुतपूयपूर- पर्यन्तवृचिरधरत्वमगण्यमागात् ॥१०१॥ या चन्द्ररत्नाकुरसंनिवेशा मूले निता शोणमणिद्रवेण । सा दन्तपतिः करपत्रवश्यावच्छविः कं न दुनोति लोकम् ॥१०२॥ या कामकेलीत्यादि । या गन्धवाहा या नासिका आयता अभूत् दीर्घा सं- जाता । किं कुर्वती आयता अभूत् । उत्प्रेक्षते-मुखामोदं मुखकमलपरिमलं पातुमिव गन्धोपादानं कर्तुमिव । कथंभूता गन्धवाहा । कामकेलीशुक्रतुण्डकान्ता कामस्य कन्द- पस्य केलीशुकः कीटाकीरस्तस्य तुण्डवन्मुखवस्कान्ता मनोहरा । सा गन्धवाहा कथंभूता संजाता । विवरावशेषनिवेशनिर्गच्छद्तुच्छपूया विवरस्य छिदस्य अवशेषः उद्धारो योऽसौ निवेशः स्थानं तस्मानिर्गच्छन् निर्गलत् अतुच्छं प्रचुरे पूर्य नष्टरुधिरं यस्या यस्सा वा सा तथोचा । उत्प्रेक्षोपमालंकारः ॥ यत्राधरेत्यादि । यत्र यस्मिन् अधरे दन्तच्छदे अमृतधिया अमृतपानबुद्ध्या कामं यथेष्टं लोकः कामुकजनः कृतार्थहृदयः कृतकृत्यमनाः समपादि जातः । कथंभूते अधरे । नवपलवाने प्रत्यनप्रवालसदृशे । स अधरः अगण्यमपर्यन्तं अधरत्वं निकृष्टत्वं आगात् संप्राप्तः । कथंभूतोऽधरः । अजस्र विनविवशत्रुतप्यपूरपर्यन्ततिः अजलं निरन्तर विसमपक्वं विड्गन्धं विवशेन परवशेन मुतं निर्गलितं यत्पूर्य नष्टरुधिरं तस्या- पूरःप्रवाहः पर्यन्तरत्तौ प्रान्तस्थाने यस्याधरस्य तथोकः । उपमालंकारः॥ या चन्द्रेत्यादि । या दन्तपतिर्दशनावलिः चन्द्ररत्नानि चन्द्रकान्तमगयस्ते गाम- मुरा अमिनकोद्भिदस्तावसनिवेशो रचना यथा दन्तपः सा तयोला । आई क- भूता दन्तपतिः । शोगमणिद्रवेण पद्मरागरनरसेन मूले अघस्तनभागे त्रिता आश्रिता संजाता सा दन्तपद्धिः कं लोके न दुनोवे । अपि सर्वलोकं संतापयतीत्यर्थः । कथंभूता दन्तपष्टिः । लोकानामुद्रेगकारणं गर्मितं विशेषणमाह-करपत्रवश्यावच्छविः करप- प्रस मकरस्य यद्वकं मुख तहत् श्यारा कर्दमाभा छविः शोभा यस्याः सा तयो का । आक्षेपोपमालंकारः ॥

·काव्यमाला। य कण्ठ कम्बुसकाश कलकोकिलनिखन । स विशीर्णशिरासघिर्जरत्पञ्जरता गत ॥ १०३ ॥ यौ हारनिझरलसन्नवपत्रकान्ती क्रीडाचलाविव मनोजगजस्य पूर्वम् । तौ पूतिपुष्पफलदुष्टदशाविदानी वक्षोरुहौ बलिभुजा बलिपिण्डकल्पौ ॥ १० ॥ लावण्याम्बुधिवीचिकोचितरुचौ हस्तौ मृणालोपमौ कामारामलतापतानसुभगौ प्रान्तोल्लसत्पल्लवी । यौ पुप्पास्त्रपिशाचबन्धविधुरौ लीलाविलासालसौ तौ जातौ गतजङ्गलौ प्रविजरत्कोदण्डदण्डद्युती ॥ १०५ ॥ यः कण्ठ इत्यादि । य कण्ठो गलक दली पूर्व कम्बुसकाशो नारायणकरशत सदृश सजात । पुनध कयभूत कण्ठ । करकोकिलनिखन । क्लो मधुर. कोकिल स्यव निखन शब्दो यस्य कण्ठस्य स तथोक । स कण्ठ विशीर्णशिरासधि विशीर्णा शटिता शिराणां नहारूणां सधि यस्य स विशीर्णशिरासधिर्विघटितनसासधान सन् जरपसरतो जीर्णपक्षिमहोपमान गत प्राप्त । उपमालकार ॥ यौ हारेत्यादि । यो पक्षोरही सनी पूर्व जीवदयस्थायो मनोजगजस्य कर्प यूथनाथस्य क्रीडाचलाविव केलिपर्वतसदृशौ संजाती । कथभूती वक्षोरुहौ । अचलधर्म गर्मित विशेषणमाह-हारनिर्भररसन्नवपत्रकान्ती हारो मुकाफलमाला स एव निरो जलपूरनिर्गमो लसच्छोभमान नवपन प्रत्यमपत्रावली हारनिपुरष लसन्नवपन्न ताभ्यां फूला काती मनोहरी । तो वक्षोम्ही इदानी अधुना [पूतिपुष्पफ्लदुष्टदशी रान्ती [पूति यद ] पुष्पपल कपित्यफत तद् दुष्य दशा अवस्था ययोस्तौ । फयभूती । बलिभुजा काकाना पलिपिण्डाल्पो काकाय परिदानाय यो पिण्डौ भकपासी ताभ्यां वल्पी साशी । उपमालंकार ॥ लावण्येत्यादि । यो हस्त। पूर्व कथभूती आतौ । लावण्याम्बुधिवीचिकोचित रुचौ लावण्य कातिलावष्यमेवाम्बुधि समुदत्तस्य वीचिका लहरी तद्वत् उचिता योग्या रुक शोभा ययोस्ती । अपर कपभूती हस्ती । गृणालोपमो मृणालय पनि नीकन्दस्य उपमा ययोस्तौ । अपरे कथभूती कामारामलतामतानमुभगो फामस्थ फन्दर्पस्य भाराम उपवन तस्य संय भी योऽसा पानी विस्तारतद्वत् मुभगो प्रीत्युपादकी। अपर कपभूती हो । प्रान्तो सपालवी प्रातयो पर्यन्तयोसामन्ती पालवी प्रवाली ययोस्ती । अपर क्यभूती । पुष्पानपिशायय विधुरी पुष्पान, फादर्प स एव ·१ आश्वास:] यशतिलकचम्पूकाव्यम् । ૨૨૫ यः कृशोऽभूपुरा मध्यो वलित्रयविराजितः । सोऽद्य द्रवद्रसो धत्ते चर्मकारतिद्युतिम् ॥ १०६ ॥ केलिवापीय कामस्य नाभी गम्भीरमण्डला । यासीसा निर्गताबान्ता स्वपत्सर्पविलाविला ॥ १०७ ॥ या कामशरपुड्डामसमग्राभोगनिर्गमा । सार्धदग्याजिनप्रान्तविवर्णा तनुजावली ॥ १०८ ॥ स्मरद्विपविहाराय यजातं जपनान्तरम् । तद्गलहोदविल्लिनं जघन्यत्वमगात्परम् ॥ १०९ ॥ पिशाचो प्रहो प्राधिस्वफारिश्यात् तस्य यन्धरिधुरी यन्धनराशी । अपर क्रयंभूती हस्ती लीलाविलासालसी लीलापिलासे फामीडाविसारे अलग भालसं ययोसी तपोती । ती हसी इदानी कथंभूती जाती । गतजाली मांगरहिती रान्ती । प्रविजर- स्कोदण्ड पुती प्रकर्पण विशेषण च जरत् जीर्ण भवत् यत्कोदण्ड धनुस्वस दण्डो यरिसद्वत् पुतिः होगा ययोसी । उपमालंकारः ॥ यः शश इत्यादि । यो मप्यो मध्यप्रदेशाः पुरा पूर्व शो मुष्टिमध्यसमेयो. ऽभूत् बभूव । यथंभूतो मायः । पलिमयपिराजितः परिययेण रेसायन विशेषण राजितःशोभितः । रामप्यः अद्य इदानी दवसः प्रहाप्रपमधातुः सन् चर्मकारह- तिपुर्ति भत्ते चर्मरारस पाहातो या रतिधर्मप्रसेविका तथा पुति शोभा पत्ते परदि। उपमालंकारः॥ फेलियापीत्यादि । या नामी तुन्दिका गम्भौरमादसा भगमन (भगा)मच्या भासौदम्य । फयंभूला नामी । कामम्य कन्दर्पस्य पेरियापीय क्रीडादोर्षिफेय । सा मामी निर्गताबान्ता रावी यक्षिनिर्गतपुरीतत् प्रान्ता सति मपरगपिलापिला सपन्तो निदा पुर्वन्तो ये सपो दीपंपधारो विलं विं सदर भापिला अनुच्छा जाता। उपमालंहारः। या कामशरेत्यादि । या तनुजापली रोमराजी फामरपताप्रगममाभोगनिर्गमा पूर्व माता कामः फन्दाम्प दारो यापास्य पुरः काममूलं तम्म अमं प्रान्तमा इन् रामप्रः परिपूर्ण मामोगनिर्गमः परिपूर्णतामातुर्मायो यस्यामानुमावस्याः सा त्योचा। सा ताजापतिःसानी फभूना जाना । अदायाजिनमान्नपिरो र सानिद मम्मीभून अजिन घर्म तस प्रान्तमा पन्तयन् निरुपयों पसारा सपोरा या। उपमातंकारः॥ सरदिपेत्यादि । सयपनान्तर समग्र सादिरिदाराप भागन् । मरः कार: एक ोि गत्रा गरी पारम्पार सम्म बिहार पटनं सरदिनिहार ·१२६ काव्यमाला। या कामकलभालानस्तम्भिकेवोरुवल्लरी। सा श्वनिलनलावण्या वानवेणुपरप्रभा ।। ११० ॥ ये पूर्व सरशरधी श्लक्ष्णच्छविवर्तिते सुवृत्ते च । कोलिकनलकाकारे ते जद्दे सांप्रतं जाते ॥ १११ ॥ यत्रालक्तकमण्डनं विरचितं यत्रालितौ नूपुरौ यत्रासीन्नवमौक्तिकावलिकलाकान्ता नखाना ततिः । यत्राशोकदलोचयश्च समभूत्क्रीडाविहारोचित- स्तावेरण्डजरण्डकाण्डपटलप्रस्पष्टचेष्टौ क्रमौ ॥ ११२ ।। जातं सपनम् । तनघनान्तरं गल्लेदविक्लिनम् गलता निर्गलता लेदेन पूयादिना आभावेन विक्लिन विस्पं भिन्न सत् परं उत्कृष्टं जघन्यत्वं निकृष्टत्वं भगात् जगाम । उपमालकार:॥ या कामफलभेत्यादि । या ऊपल्लरी सविथलता कामकलभालानस्तम्भिका इव संजाता। काम कन्दर्प स एव कल्भो गजयालको लोकाना मारणहेतुत्वात् तस्य आलानस्तम्भिका बन्धनरपुस्तम्भस्तद्वत्संजाता । सा ऊरवालरी इदानीं वयंभूता सं. जाता । श्वनिल्नलावण्या सती श्वमि सरमामुतैर्निट्न समूलोत्कापितं लावण्यं का. न्तिर्यस्या ऊस्वाटयाः सा तथा श्वनिक्षून रावण्या सती । कीदृशी जाता । पानवेणुवत जीर्णवशवत् परा अनन्याशी प्रभा यस्याः सा पानवेणुपरप्रमा। उपमालंकारः॥ ये पूर्वमित्यादि । ये जरे पूर्व चैतन्यकाले स्मरशरधी पामेपुधिसमाने जावे । पथंभूते जो । णाविवतिते लक्ष्णया मनोहरया छव्या पान्या वर्तिते लिप्ते । पुनध वयंभूखे । गुगते गोपुष्टवर्तुलापारे । ते जो से प्रस्ते सप्रितमिदानी अचे- तन्यकाले फोलिक्स सन्तुयायस प्रविन्दस्य यमरकं तन्तुमोचनोपकरण सापिकेति देश्याम् तस्य आकारो मूर्तिर्ययोर्डयो तथोक्के । उपमालंकार ॥ यत्रालवेत्यादि । यत्र ययो कमयो मालाकमण्डनं लाक्षारसभूषणं विरचितं निष्पादितम् । यत्र ययो. क्रमयोपुरी मौरी आलितो शब्दिती । ययो ममयो न. साना ततिः पुनर्भपाना श्रेणि कामाशानामावनियमौक्तिकावलिकलाकान्ता संजाता नवानि प्रलपाणि यानि मौक्तिकानि मुजापानि वेपामावलि धेपिस्तस्याः कला शोमा सत्कान्ता मनोहरा । यत्र ययो ममयो अशोक्दलोषय अशोकपालवप्रकरः क्रीडाविहारोपितो लीलापर्यटनयोग्य समभूसजात । सो ममौ एरण्डजरण्डकाण्ड- पटलपरपष्टचेष्टी एरण्डो वातातिसतस्य जरण्डकाण्डपटलं जीर्णस्कन्धप्रतरं प्रस्सया प्रत्यक्षीभूता पेष्टा अपस्या ययोस्ती तपोपी जाती] | उपमानसमुचयालंकार ॥

·१ आश्वासः] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । १२७ किंच- या कौमुदीव सरसीव मृणालिनीव लक्ष्मीरिव प्रियसखीव विलासिनीव । तैस्तैर्गुणैरजनि सा सुतनु प्रजाता प्रेतावनीवनवशा विवशा वराकी ॥ ११३ ।। यस्या केलिकलै. कलं कररुहै. सीमन्तिताः कुन्तला यस्याश्चन्दनवन्दनं प्रणयिभिर्भालान्तरे निर्मितम् । यस्याश्चैणमदेन कागिभिरयं चित्र. कपोलः कृतः सा खट्वाङ्गकरवऋविकृति तत्रैव धतेऽद्भुतम् ।। ११४ ॥ या मानसकलहसी नेत्रोललचन्द्रिका च या जगतः । सा कालमहावतिना खट्वाङ्ग करङ्कता नीता ॥ ११५ ॥ किं च अस्ति कविद्विशेष । या कौमुदीत्यादि । या सुतनु शोभनशरीरा सी तेस्तैर्जगत्प्रसिदै गुणै कान्सादिमिरजनि सजाता । कीदृशी अजनि । कौमुदीव चन्द्रज्योत्स्नेव । अपर कपभूता अजनि । सरसीव लावण्यरसभूतत्वात् सरसीव अगा- घसरोवरसदृशी। अपरं कथभूता । मृणालिनीव उत्फुल्लोचनमुखत्वात् पमिनीव । अपर कथभूता । सनाता लक्ष्मीरिव त्यागगुणोपेतलात् नारायणपनीव । अपर कथभूता। प्रियसखीय प्रतिपनतायुतत्वार वल्लभगनस्यैव (१)। अपर कथभूता । विलासिनीव चतुरालापोपेतलात् भामिनीव । सा मुतनु प्रेतावनीवनक्शा सती श्मशानारण्यपरवशा सती विवशा एकाकिनी वराकी चर्पटिका प्रजाता । उपमालकार ॥ यस्या इत्यादि । यस्या स्त्रिया कुन्तला केशा कल मनोहर यथा भवत्येव केलि कलैविटपुरुपै कररहै नखै कृला सीमा प्रापिता । यस्सा लिया प्रणयिभि पुरुष नेहवद्भि पुरुषैर्भाला तरे ललाटगध्ये चन्दनवन्दन चन्दनेन परमोत्तमचन्दनेन वदन तिलक निर्मित कृतम् । यस्या स्त्रिया कामिभि पुरुक्षरय प्रसक्षीभूत कपोलो गण्डस्थल एणमदेन पस्तूरिकारङ्गेण चित्रो मनोहर कृत । सा स्त्री तत्रैव कुन्तलमा- लान्तरकपोलेषु सदागकरवविकृति धत्ते सदासस्य इपादे करास्य, वास्स मुसस्य, विकृति विकारं धरति । अगुनमाश्चर्यमेतम् । उपमालबार । या मानसेत्यादि । या स्त्री गानसे चित्ते सरोवरे क्लहसी रानझी जाता। या स्त्री नेनोसराना लोचन कुवलयाना चन्दिका चन्द्रयोत्ना विकासकारिणी जाता।

·१२८ काव्यमाला। यदभ्यस्यति यो लोक स भवेत्तन्मय स्फुटम् । प्रकामाभ्यस्तखटाङ्गे युक्ता खटाङ्गता तत ॥ ११६ ॥ लतिकेय प्रणयतरोर्या वनदेवीव केलिवनभूमे । सा यमनृपतिविमुक्ता फेलेव प्राश्यते पतगै ॥ ११७ ॥ जीवन्त्येषा यथैवासीत्सर्वस्य हृदयगमा । मृताप्यभूत्तथैवेय दुस्त्यजा प्रकृतिर्यत ॥ ११८ ॥ हसायित वदनपकरुहे सराते- यस्या गजायितमभूत्कुचकुम्भमध्ये । एणायित च जघनस्थलमेखलाया तस्या कलेवरममी निकपन्ति कक्षा ॥ ११९ ॥ कस्य । जगत जगतिस्थितकामुकजनस्य । सा स्त्री कालमहावतिना यमचाचीगुरुणा राहामकरयता नीता प्रापिता समुच्चयोपमालसर ॥ यदभ्यस्थतीत्यादि । यो लोको यो जनो यद्वस्तु अभ्यस्यति भनुशीलयति स जोक सुर निधयेन त मयस्तद्वस्तुमयो भवति सजायते । तत्तस्मात्कारणात् प्रकामा भ्यस्तपदा जने सट्टाहता युक्ता घटत एव । रूपकालकार । अर्थान्तरन्यासो वा । लतिकेवेत्यादि । या स्त्री प्रणयतरो स्नेहभस्य लतिकेव यल्लीव सजाता । या स्त्री केलिवनभूमे क्रीडास्थानभूमिकाया यनदेवीव वनदेवतासदृशी सनाता । सा स्त्री पतगै कामादिभि शकु तै प्राश्यते भक्ष्यते । कीदृशी । यमनृपतिविमुफा फेलेव यमराजभोजनोद्गारिता फरव मुत्कोपित(च्छिष्ट)मिव सजावा । उपमात्कार । जीवन्तीत्यादि । एषा स्त्री यधैव यनैव प्रकारेण जीव ती सती सर्वस्य लोकस्य हृदयगमा मनोवलमा आसीद्वभूव । तथैव वनैव प्रकारेण इय स्त्री मृतापि सती तथैव हृदयगमैव अभूभव । यत्तो यस्मात्कारणात् प्रवृति खभावो दुस्सजा दुस्त्याज्या भवति । हृदयगमा मनस उद्वेगजननीत्यर्थ । अर्था तरन्यासालकार ॥ हसायितमित्यादि । यस्या स्त्रिया । स्मराते पुरष कामपीडित पुरुषैर्यदनप पुरुहे मुसम्मले हसायित हसैरिवाचरितम् । यस्या स्त्रिया कुचकुम्भमध्ये स्तनक्ल- शान्तरे गजायित गजेरिवाचरितमभूद्रभूव । यस्या जघनस्थलमेखलायो कट्यप्रमाग- कटिन्या एणायित मृगरिवाचरितमभून् । तस्या स्त्रिया कलेवरे शरीर अमी प्रत्यक्षी- भूता कदा का निवपन्ति त्रोटयन्ति । समुश्योपमालकार । १ देलिक(स)दनभूमे' इति सटीकपुस्तपाठ ।

·१ भावासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । पायं पायं मधु मधुरदृक्पूर्वमुद्र्वभावा- सारं सारं वदति च कलं या मुदा कुञ्चितः । साथैतस्मिनपगतमनोमर्कटत्यावनीहा प्रेतावासे निवसति गता भोज्यभावं शिवानाम् ॥ १२०॥ यामन्तरेण जगतो विफलाः प्रयासा यामन्तरेण भवनानि वनोपमानि । यामन्तरेण हतसंगति जीवितं च तस्याः प्रपश्यत जनाः क्षणमेकमङ्गम् ॥ १२१ ॥ माश्लिष्टं परिचुम्बितं परमितं यद्रागरोमाश्चितै- स्तत्संसारसुखास्पदं वपुरभूदेवं दशागोचरम् । शीर्यचर्मचयं पतस्पलभरं अश्यच्छिरापञ्जरं व्यस्सत्संधियलं गलन्नलकुलं कुथ्यवसाजालकम् ॥ १२२ ।। पायं पायमित्यादि । या मधुरदृक् मनोहरलोचना श्री मधु मयं पायं पाय पीला पीला पूर्वमुद्र्वभावात् । सारं स्मारै स्मृत्वा स्मृत्वा कलं मधुरं वदति च नूते च । कया। मुदा हर्पण । सा क्यंभूता। कुश्चितभूः कुटिलभूमागा । सा नी अद्य इदानी एतस्मिन् प्रत्यक्षीभूते प्रेतावासे श्मशाने निवसति तिष्ठति । कथंभूता । अनीहा निश्चेष्टा । क्स्मात् । अपगतमनोमर्यटखात् नष्टचित्तवानरसात् । पुनः कथंभूता तिष्ठति । शिवानां गालीना भोज्यभायं भोजगत्वं प्राप्ता । उपमालंकारः ।। यामन्तरेणेत्यादि । यो स्त्रीमन्तरेण विना जगतो जगति स्थितलोक्स प्रयासाः कष्टा विफला निष्फला भवन्ति । या स्त्रीमन्तरेण विना भवनानि गृहाणि वनोपमानि अटवीसहशानि भवन्ति । या स्त्रीमन्तरेण विना जीवितं प्राणितं हतसगति भवति मृतसदृशं भवति । हे जनास्तस्याः स्त्रियः अझं शरीरे क्षणमेकं मुहूर्तमेक यावत् ताव- प्रपश्यत अवलोकयत यूयम् । उपमालंकारः ॥ भासिएमित्यादि । यदपुच्च क्षणामे समारोमाशित पुराण कष्ट- कितशरीरैः पुरुषैराश्लिष्टं वाहुभ्या गाठमालिङ्गितम् । यद्वपुः परिबुम्बितं वकसयोगमा- नीतम् । यद्वपुः परमितं स्मरमन्दिरकामलतासयोगमानीतम् । कथंभूतं यद्वपुः । संसार- सुखास्पदम् । आजवं जवं सातस्थानम् । तद्वपुः तच्छरीरं एवं दशागोचर ईशी- व्यपस्याविषयोऽभूत् यभूव । एवं कथमिति चेत् । शीर्यचर्मवयं शतखण्डीभवदजिनपट- लम् । पतत्पलभरं गलन्माससारम् । भ्रस्यच्छिापतरम् 'अधःपतद नहारुबन्धनम् । १२ ·काव्यमाला। आः, कटादपि कष्टतरमहो स्मरविलसितम् । इत्थमन्तर्दुरन्ताङ्गी बहिर्मधुरविभ्रमा । विषवल्लीव मोहाय यदेपा जगतोऽजनि ।। १२३ ।। अपि च--- मायासाम्राज्यवर्याः कविजनवचनस्पर्षिमाधुर्यधुर्याः समावैश्वर्यशोभाः कुहकनयमयारामरम्योचरामाः । पर्जन्यागारसारास्त्रिदिवपतिधनुर्वन्धुराश्च खभावा- दायुबवण्यलक्ष्म्यस्तदपि जगदिदं चित्रमत्रैवं सक्तम् ॥ १२४ ।। व्यवस्यत् संधिवलं नस्यत् संश्लेषसारम् । गलनलकुलं सवदस्थिसमूहम् । कुम्यनसाना- लकं शटत् सिराकुत्सितसमूहम् । रूपकालंकारः॥ आः कष्टादपि कष्टतरमहो स्मरविलसितम् । आ इति कोऽर्थः । श्रीसुदत्ताचार्यश्चि- न्तयति । अहो लोकाः, अहो आश्चर्य वा, स्मरविलसितं कन्दर्पचरित्रं कष्टादपि कष्टतर निन्द्यादप्यतिशयेन निन्द्यम् ॥ इत्थमिति । यत् यस्मात् कारणात् जगति स्थितलोकस्य एषा स्त्री मोहाय अचैतन्योत्पादनाय अजनि संजाता । कथंभूता एषा स्त्री । इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण अन्तमध्ये दुरन्ताशी दुष्टखभावशरीरा पहिर्वाह्ये मधुरविभ्रमा मनोहरस्वभ्रान्त्युत्पादिका । कथंभूता । विषवल्लीसदशा । यथा विपवली अन्तर्मध्ये दुष्टखमावा भवति, बाये तु मुस्वादुर्भवति अचैतन्य चोत्पादयति । उपमालंकारः ॥ अपि च तथा च । मायासाम्राज्येत्यादि । आयुर्लावण्यलक्ष्म्यः आयुश्च जीवितकालः, लावण्यं च शरीरकान्तिः, लक्ष्मीश्च खापतेयम्, आयुावण्यलक्ष्म्यः । फथंभूताः । मायासाम्राज्यवर्याः विद्याधरादिमायया कृतं यत्साम्राज्यं चक्रवर्तित्वं तद्वत् वर्या मुख्याः । मनोहरा इत्यर्थः । अपर फथंभूता भायुलावण्यलक्ष्म्यः । कविजन- वचनस्पर्धिमाधुर्यधुर्याः कविजनाना विद्वबनाना ये जनाः समूहास्तेषां वचनानि मारादिरसबहुलानि तः सह स्पर्धते उपमां घरति यन्माधुर्यं मधुरत्वं मिष्टत्वं तस्मिन् धुर्याः मुख्यास्तास्तथोकाः । पुनः कथंभूताः । स्वप्नाप्तैश्वर्यशोभाः स्वप्ने निदायो आप्तं प्राप्तं मनसा लालितं यदैश्वर्यं राज्यं तद्वत् शोभा यासामायुलावण्यलक्ष्मीणां तास्तथोकाः । अपरं कथंभूताः । कुहकनयमयारामरम्योत्तराभाः कुहकनय इन्द्रनालं तेन निर्धत्तः फुहकनयमयो योऽसावाराम उद्यानं वनं तद्वत् रम्या अतिमनोहरा उत्तरा उत्कृष्टतरा आभा प्रतिभासा यासां वास्तधोकाः । अपरं कथंभूताः । पर्जन्यागारसाराः पर्जन्यस्य मेघपटलस्य यदागारं प्रासादस्तदरसारो मनोहरत्वं यासां तास्तपोकाः । अपर पंभूताः । विदिवपतिधनुर्वन्धुराः प्रिदिवः खर्गस्तस्य पतिः खामी देवेन्द्रस्तस्य ·१माधासः] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । हंहो हृदय, सरं दूरमन्वसरः । तदलमवस्तुनि व्यासझेन । इदमिह ननु प्रस्तुतमबधार्यम् - 'नेवान सन्ति यमिनामुचितावकाशाः स्वाध्यायबन्धुरघरावसराः प्रदेशाः। वृन्दं महचपन एप तपत्युदारं याताध वान्ति परितः परुपप्रचाराः ॥ १२५॥ किंच- यन्मृतानामवस्थानं तत्कथं जीवतां भवेत् । अन्यत्र शवशीलेभ्यः को नामेहामहस्ततः ।। १२६ ।। इंदो हृदय, धनुर्मेयपरलस्थितचायं तद्वत् यन्धुरा मनोहराः । कस्मात् । खभायात् प्रत्यय अस्थिरत्वात् । तदपि तथापि इदं प्रत्यक्षीभूतं जगत् पृथ्वीमण्डलस्थितलोकसमूहः भय आयुर्लावण्यलक्ष्मीषु सक्तमनुबन्धपर वर्तते । चिनमाचर्यमेतदिति शेपः । उपमालंकारः॥ सर रमन्वसरः । तदलमवस्तुनि व्यारानेन । इदमिह ननु प्रस्तुत- मयधार्यम् । हो अहो हृदय आत्मन् , स्वरमतिशयेन दूर विप्रष्ट अन्वसरः (भाजग्मि सत्यम् ।) फिमिसेतावान्विचारस्वया कृत इत्यर्थः । तत्तस्मात् कारणात् भयम्नुनि मारमातिरिकपदार्थे व्यासन प्रसाला अलं पूर्णम् । ननु अहो हृदय, इह भस्मिन् प्रस्तावे इदं प्रत्यक्षीभूतं प्रस्तुतं प्रस्तावागतं मुभाषितमवधार्य ज्ञातव्यम् । इदं किमिति चेत्-नेयाप्रेत्यादि । हो हृदय, अत्र श्मशानारप्पे यमिनो मुनीना उचितायकाशाः योग्यावकाशः प्रदेशाः स्थानानि नैय सन्ति नैव यतन्ते । ते कथभूताः प्रदेशाः । साप्यायरन्भरधरायसराः (निवर्तन्ते) साभ्यायः प्रच्छनानप्रक्षामायधर्मोपदेशलक्षणः पयविधः तदर्थ बन्धुरपरा क्षेत्रशुद्धिसंयुसभूमि- स्तस्सा अयसरः प्रस्तायो ये प्रदेशेषु ते तयोफाः । न्दं सो गणो महस, प्रचुरतर घर्तते । एष प्रलक्षीभूतस्तपनः श्रीभारकर उदारमुत्कृष्टं तपति संतापं करोति । ललाट- तपो पर्तते इत्सर्पः । पाताध यायवः परितः समन्तात् परपप्रचारा अतिकठिनपतिनो शान्ति समागरन्ति । तेनान स्थातुं न योग्यमिति भावः । सगुपयालंकारः ॥ किंच अति कधिद्विरोपः । यन्मृतानामित्यादि । यत् अवम्यान मृताना प्रेतानो पर्तते तदयस्थान जीयता पुराणो कथं पेन प्रकारेण भयेसंजायते । न कम- मपि पेरित्यर्पः । कपम् । अन्यत्र विना । येभ्यो विना । शव लेभ्यः शाकिनी- सकिनीराक्षसान् पपिया इलर्षः । त एपात्र राक्षसादपरिन्ति इलपः । तत्त. पाचना- 1 है ·काव्यमाला। पुनर्यावदयं दिगन्तरालेषु लोचने प्रचारयति तावदुत्तरस्यां हरिति राजपुरस्याविदूरवर्तिनं मुनिमनोहरमेखलं नाम सर्वधरं पर्वतमपश्यत् । यः खलं धम्मिल्लविन्यास इव नागनगरदेयतायाः, किरीटोच्छ्य इवाटवी. लक्ष्म्याः, स्तनामोग इव महीमहिलायाः, क्रीडाफन्दुक इव वनदेवतायाः, मातृमोदक इव दिग्यालकलोकस, ककुदोद्गम इव भूगोलगवेन्द्रस्य, द्वा- रपिधानस्तूप इव मुजङ्गमुवनस्य, यष्टयधिष्ठानबन्ध इव विहायोविहा- मस्स, त्रिविष्टपकुटनिर्माणमृत्पिण्ड इव प्रजापतिजनस्स, केलिमासाद इव फकुप्पालककन्यकानिकरस्य, गतिस्खलनलोष्ट इय फलिफालस्य, मान- स्मात् कारणात् इह अस्मिन् स्थाने यो नाम भामहः को नाम निर्वन्धः । न कधिनिबन्ध इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः ॥ पुनः पुनरपि श्मशानावलोकनादनन्तरं यावत्कालं अयं भगवान् दिगन्तरालेषु दिसण्डरेषु लोचने वे नयने प्रचारयति, तावत्काल उत्तरस्यां हरिति पवियों कमि पर्वतमपदयत् । कथंभूतं पर्वतम् । राजपुरस्य नगरस्य अविदूरवर्तिन निकटतरम् । पुनश्च कथंभूतं पर्वतम् । मुनिमनोहरमेखलनामधेयम् । पुनश्च कयंभूतं पर्वतम् । सर्वतरं हखतरम् । यः सल धम्मिलविन्यारा इव नागनगरदेवतायाः यः पर्वतो नागनगरदेवतायाः भोगवतीपुरदेवतायाः सल निश्चयेन धम्मिल्लविन्यास इव केशजूह इद । किरीटोच्य इवाटवीलक्ष्म्याः परण्यश्रियः किरीटोच्ट्रय इव मुकुटोश्चय इव । स्तनाभोग इव महीमहिलायाः पृथ्वीस्नियः खनाभोग इव कुत्राटोप इव । कोठाकन्दुक लीलागिरिक इव । मातृमोदक इव दिग्यालकलोकस्य दिग्यालक्लोक्स हरिहिम्भसमूहस्य मातृमोदक इव मातृभिर्दत्तो मोदक इव । पकुदोद्गम इव भूगोलगवेन्दस्य भूगोलगवेन्द्रस्य पृथ्वीपीठपमस्स ककुदोद्गम इव स्कन्धोन्नतप्रदेश इव । द्वारपिधानस्तूप इव भुजङ्गभुवनस्य भुजाभुवमस पाताललोकस्य द्वारपिधानस्तूप आवरणोचय इस । यध्यधिष्ठानबन्ध इव विहायोविहङ्गमस्य विहायोविहसमस बाशपक्षिणः यध्यधिष्टानबन्ध इस कायारोपणाय स्थण्डिलमिव । प्रिविष्टपकुटनिर्माणमृत्तिण्ड इस प्रजापतिजनस्य प्रजापतिजनस्य विधातृलोकस्य त्रिविष्टपं प्रैलोक्यं तदेव कुटो पटो जीयनाधा. रखान् तस्य निर्माणे निष्पादने गृपिण्ड व मृत्तिकायाः पिण्ड इव । फेलिप्रासाद इस कुप्पालक्कन्यकानिकरस कप्पालकपन्य रानिकरस्य दिकपालक्न्यासमूहस्य केलिप्रासाद इव कीटासदनमिव । गतिस्खलनलोष्ट इव पलिकालस कलिकालस्य दुय. भयकालस्य गतिस्खलने गमनस्सलने सिण्ड इव । मानस्वम्भ इवैकशिलापटितारम्भः इव वनदेवतायाः ·" - १ आश्वासः यशतिलकचम्पूकाव्यम् । स्तम्भ इवैकशिलापटितारम्मः, शिवशातकुम्भप्रदेश इव विदूरितदयिता- समावेशः, अलोकाकाश इव विगतजन्तुजातावकाशः, तपश्चरणागम इव समुत्सारितवर्षधरसमागमः, क्षपण) कश्रेणिरिव सपःप्रत्यवायरहितक्षोणिः, महावृत्तप्रस्तार इव विस्तीर्णपादविस्तारः, समीरकुमारैविरचितपिशुद्धिरिव खाध्यायोचितः, कान्तारदेवताभिः संमार्जित इव कमनीयकन्दरः, पर्य- न्तपादपैः संपादितकुसुमोपहारः प्रदत्तरगावलिरिव गुहापरिसरेपु, क्षुपाड़- तोपान्तोपत्यकः पुलकित इव महामुनिसमागमात् , सवन्निकुझनिर्झरजलः , एकमा अराण्डया शिलया रपदा घटितः कल्पितः आरम्मो रचना यस्य स ऐकशि- सापटितारम्मो मानस्तम्म इस समयसरणसंयन्धी स्तम्भ इव । शिवशातकुम्भप्रदेश इस विरितदयितासमावेशः विदुरितो दूरीकृतो निषिद्धो दयितानां श्रीणां समावेशः प्रवेशो या स तथोकः शिवः मोक्षस्वदेय चाराकुम्भ मुवर्ण तस्य प्रदेश इस । (रामिय) भलोकाकाश व विगतजन्तुजातायफाशः विगतो नष्टो जन्तुजाताना पिपीलिकादिजीयसमूदानामवकाराः प्रवेशो यस्मिन् स तथा । लोपाकाराः प्रानिप्रये- घरदितो भवति । तपथरणायम इच समुत्सारितवर्पघासमागमः समुरसारितो पूरीकृतो यपंधराणां नपुंसकाना समागम आगमन यम तथा रापधरणागम श दीक्षा- प्रसिद्धान्त छ । यया तपशरणागमो नपुंसकप्रवेशनिपिद्धः । क्षप[ग]कगिरिस सपःप्रपयापरहितयोगिः तपःप्रत्ययायेन तपोदोषण रहितभूगिः क्षपागाध्यपिरिय सपा पाग]कनिः अपूर्पकरणगुणस्थानादारभ्य द्वादशगुणस्थानपर्यन्तं गुणस्थानच. मुष्टयदोपरहितभूमिकं भवति । ........ पुनर्मदारत प्रसारः पिलीपादानो प्रत्यन्तपर्वतानो पिसारी यस्य स तया । महायुतं पदिशति- पर्णपादः लोकसस प्रस्वार य । यया महारतप्रसारो मपररातजमनलगुगरास्गराणा महाविस्तारपान गवति । एमीरवनाविरपितपिसिरिय साप्पायोचितः पुनः सा- मायोचितः साप्पाययोमः समीरसुमारेः सिविता विशुदिः निर्माता यस्य व तयोरः । तीर्थकरपिहारभूमिरिय । शान्तारदेवताभिः समारित इस कमनीयकन्दरः पुनः कमनीया मनोहारा पदरा गुहा यस स तथा सान्तारदेयतामिः यनदेयतामिः रोमानिय प तोपित य । पापा (रित इस पपन्तपादयः पारितासमोरहार: प्रदत्तसाहिरिष गुपरमरे महापरिरिपु गुहाना प्रारपु पर्यन्तपाः पुरमा- दः संपादिशामुमोरहारः निपारितापप्रकरः । उत्येस-भारतिरिव दि. निष्पापन पासोरान्तोपला पुतरित इस मानुनिगमागमाद् ।पुनरपि भूगः । सुईसाता रिता उपान्ये पनी उपसमा पपंचायमभूमियरसस ...........

·काव्यमाला। प्रकटितानन्दलोचनबाप्प इव सयमिसभावनाराधनात् , लयनशिलाश्लाघ्यमे- खल परिकल्पितीशीर इव द्वयातिगानाम् , एवमन्यैरपि तैस्तेरघमर्पणेर्गुणै- स्त्रिविघस्यापि कर्मन्दिवृन्दस्योत्सादितप्रीति ॥ तमुपसद्य निपद्य च निर्वर्तितमार्गमध्याहक्रिय खय तदिवसोपाचोप. वास [स] समाकलय्य च परिणतकालमहर्दलमखिल श्रमणसङ्घमात्मदेशी- येनान्तेवासिनाधिष्ठित लोचनगोचरारामेषु ग्रामेषु विप्वाणार्थमादिदेश ।। तथोक । उक्त च–'उपत्यकादेरासमा भूमिरूप्वमधित्यका' । महामुनीना समागमात् दिगम्बर गुरुसमागमात् पुलकित इव रोमायकाकित इव । सवनिकुञ्जनियरजल प्रकटिता मदलोचनवाष्प इव सय मिसभावनाराधनात् । पुन कथभूत पर्वत । सवनिकुजनियर- जल सन्ति निझरति निकुज्ञेषु लतादिपिहितोदरेषु स्थानेषु निझरार्णा जलान्युद. कानि यस्य स तथोक । संयमिना सभवानाराधनात् प्रकटिता आनन्दस्य सवन्धिनो लोचनवाष्पा नेत्रालानि येन स तथा । लयनशिलालाध्यमेखल परिकत्पितीशीर इव द्वयातिगानाम् । पुन फयभूत पर्वत । लयनै शिलो कीर्णगृह शिलाभिश्च बृहत्पापागे छाया प्रशसनीया मेराला कटिनी यस्य स तयोक्त । द्वयातिगानां रागद्वेषरहिताना परिकल्पितीशीर इव । उत्प्रेक्षते-उपादितशयनासा इव । उफ च-'भौशीर चामरे दण्टेऽप्यौसीर शयनासने । एवमन्यरपि विस्तीर्णवप्रामुकखादिभिर्गुणैस्तैस्तैर्मुनिजन- प्रसिद्धरघमर्षणे पापोपशमकैर्गुणे विविधस्यापि आचार्योपाध्यायसर्वसाधुलक्षणति- प्रकारस्यापि कर्मदा दस्स फर्मदिनां तपखिना पृदस्य सदस्य उत्पादितप्रीति संजनितराग ॥ स भगवान् अखिल समस्त धमणरा ऋषिमुनियलनगारलक्षण चतुर्विध गण लोधनगोचरारामेषु प्रामेषु रोचनाना नेत्राणां गोचरा गम्या आरामा उपवनानि येषां ते लोचनगोचरारामातेषु इग्विधेषु प्रामेषु आवराथेषु विष्वाणा भोजन- निमित्त आदिदेश आदेश दत्तवान् । पथभूत भ्रमणसद्धम् । भात्मदेशीयेन निजारमन सकाशात् मनाक् न्यूनेन अ वेवागिना वृहता शिष्येण अधिष्ठित रक्षितम् । कि फूला। पूर्व तं पूर्वोक्त सर्वतर उपराध गला त पेदल निषच तस्मिन् वने उपविष्ट स्यैव । फयभूतो भगवान् । विर्तितमार्गमध्याहमिय निर्तिता निष्पादिता मार्गस्य मध्याहस च क्रिया येन तथोक । मार्गातिचारशोधनार्थे प्रतिक्रमण फुला देवय दना विधायेत्यर्थ । अपरं कथभूत दिवसोपातोपवास सदियरो महानवमीदिवसे तपात गृहीत उपवासे उपयसन येन स सधोक । अष्टमीदिने उपोषितवानपि हिसादिवसतात् मवमीदिनेऽपि उपोषितवानिवर्थ । पुनय किएला । पूर्व महर्दल मध्याहसमय परिणतका संजातयेले समावल्प्य परिक्षाया ·- १ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तत्र च नन्दिनीनरेन्द्रस्य यशोधरमहाराजात्मजस्य यशोमतिकुमारस्या- अमहियां चण्डमहासेनसूनुतासरित्संवर्धितस्य मारिदत्तमहीश्वरमहीरुह- स्यानुजन्मतालताकन्दल्यां कुसुमावल्यां सह संभूतं पूर्वमवसरणात्संसार- सुखान्यागामिजन्मदुःखाकुरप्रसूतिक्षेत्राणीव मन्यमानमङ्गस्याद्यापि जिन- रूपग्रहणायोग्यत्वाच्चरमाचारवशामुपासकदशामाश्रितवदलं मुनिकुमारक- - तत्र च श्रमणसङ्घमध्ये मुनिकुमारकयुगलं अभयरुच्यभयमतिनामधेयं देशवतियु. गलम् । तत्रैव पुरे तस्मिन्नेव राजपुरनामधेये नगरे तदर्थे विष्वाणार्थमादिष्टवान् नि- योगं दत्तवानिसर्थः । इति क्रियाकारकसंगन्धः । किं कृता । पूर्व अवधियोधप्रदीपेन अवधिज्ञानमण्डलप्रदीपेन इति अमुना प्रकारेण प्रत्यवमृश्य सम्यग्विचार्य । कथंभूतेन अवधिबोधप्रदीपेन । अन्तःसंकल्पकृशानुकृतप्रयोधेन अन्तःसंकल्पो मनोव्यापारः स एव कृशानुर्वैश्वानर उद्दयोतकारकत्वात् तेन कृतो विहितः प्रबोधः प्रज्वलनं यस्य स तथोपाः रोन । इतीति किम् । अस्मात् मुनिकुमारकयुगलात खलु निश्चयेन अद्य इदानी अस्मिन्नेव दिने पौरपुरेश्वरदेवताना उपशमः सम्यक्त्वं भविष्यति जनिष्यते । कस्मा- सम्यक्त्वं भविष्यति । धर्मकर्मावेशात् धर्मस प्राणिरक्षणलक्षणस्य यत्कर्म प्रतिपालनं तस्य आवेशोऽभिप्रायः धर्मकर्मावेशस्तस्मात् । कथंभूतं मुनिकुमारकयुगलम्। कुसुमावल्या फुसुमावलीनामधेयायां सह संभूतं यमतया संजातम् । कथंभूतायां फुसुमावल्याम् । यशोमतिकमारस्य यशोमतिकुमारनामधेयस्य महाराजस्य अप्रमहिष्यां पमहादेव्याम् । कथंभूतस्य यशोमतिकुमारस्य । नन्दिनीनरेन्द्रस्य उज्जयिनीनगरपरमेश्वरस्य । अपरं फथंभूतस्य यशोमतिकुमारस्य । यशोधरमहाराजपुत्रस्य । पुनरपि कथंभूतायां कुसुमा- वल्याम् ।मारिदत्तमहीश्वरमहीव्हस्यानुजन्मतालताकन्दल्याम् मारिदतनामा योऽसौ मही- श्वरः पृथ्वीपतिः स एव महीव्हो वृक्षः अर्थिजनवाञ्छितफलप्रदायकलात्, प्रजानां छायाकारिखान मारिदत्तमहीश्वरमहीहस्तस्य तथोक्तस्य अनुजन्मता लघुभगि. नीत्वं सेव लताकन्दली वध्यप्रभागः अनुजन्मतालताकन्दली तस्यां तथोक्तायाम् । कथं- भूतस्य मारिदत्तमहीश्वरमहीमहस्य । चण्डमहासेनसूनुतासरित्संवर्धितस्य चण्डमहासेन- नामा यादवनरेन्द्रस्वस्थ सूनुता पुत्रलं सैव सरित् नदी शोलजलसंमृतलात तया संव- धितः सम्यग् वृद्धि प्रापितः तस तथोक्तस्य । कथंभूतं मुनिकुमारकयुगलम् । पूर्वमव- स्मरणात् पूर्वजन्मपरिज्ञानात संसारमुखानि इष्टतम्वनिताचन्दनादीनि भागामिजन्म- दुःखाकुरप्रसूतिक्षेत्राणीव मन्यमानम् आगामिजन्म भविष्यद्वान्तरं तस्य संबन्धीनि दुःखानि शारीरमानसागन्नुलक्षणानि तान्येव अङ्करा अभिनवोद्भिदः पुनरसातहेतु- खार वेषां प्रसूती उत्पत्ती क्षेत्राणीव सस्साधिकरणसमानानि मन्यमानं सम्यग् जा- नन्तम् । अपरं कथंभूतं मनिकुमारकयुगलम् । उपासकदशां क्षुल्लकावस्थां अलमविशयन ·काव्यमाला। युगलम् 'असारखल्वद्य पौरपुरेश्वरदेवतानां धर्मकर्मावेशादुपशमो भवि- प्यति' इत्यन्तःसंकल्पकृशानुकृतप्रबोधेनावधिबोधप्रदीपेन प्रत्यवमृश्य तत्रैव पुरे तदर्थमादिक्षत् ॥ तदपि तं भगवन्तमुपसंगृह्य मनुष्यरूपेण परिणतं धर्मद्वयमिव, मर्त्य- लोकावतीणे स्वर्गापवर्गमार्गयुगलमिव, नयनविषयतां गतं नययमलमिय, प्रदर्शितात्मरूपं प्रमाणद्वितयमिव, पहिःप्रकटव्यापारं शुभध्यानयुग्ममिव तपश्चिकीर्पया प्रतिपन्नसोदरमावं रतिसरमिथुनमिव, पुरो युगान्तरावलो- . आत्रितवत् आश्रितम् । फयंभूतां उपासकदशाम् । चरमाचारवशा चरमाचार एकादशी. प्रतिमा एकादशं स्थानं तस्य वशा आयत्ता तथोकाम् । तर्हि लघुदीक्षा निमित्याधि- तवत् , महाव्रतदीक्षा किमिति नामहीदित्याह-अस्य शरीरस्म अद्यापि संजाततप:. परिज्ञानेऽपि जिनरूपस्य निर्ग्रन्थमुद्रायाः प्रहणे अयोग्यत्वात् । अनुचितलादिति शेषः । भविकोमलत्वात् । उपमालंकारः। तदपि मुनिकुमारफयुगलमपि फर्मतापमं तैर्जगत्प्रसिद्धनागरिकानुचरगणैर्दुर्गपाल. किंकरसमूहै. कर्तृभूतैः । नगररक्षायो नियुफो नागरिक. कोहपालस्तस्य अनुचराः किंक- रास्तेषां गणाः रामदास्वैस्तथोकै. । महाभैरवं नाम तज्जगत्प्रसिद्धं देवतायतनं चण्ड- मारीभवनं अनुफकर्मतापनं आनिन्ये आनीतमिति कियाकारकसंबन्धो हातव्यः । कथंभूतं तन्मुनिकुमारक्युगलम् । उत्प्रेक्षते-मनुप्यरूपेण मानवाकारेण परिणतं पर्या- यान्तरमागतं धर्मद्वयमिव भनगारागारधर्मयुगलमिव । किं कृत्वा । मनुष्यरूपेण परिणतं तं जगत्प्रतिद्धं भगवन्तं श्रीसुदत्ताचार्य उपसंगृह्य पन्दित्वा धर्मद्वयेन भगवन्तं पन्दित्वा मनुष्यरूपं गृहीतमित्यर्थः । अपरं कथंभूतं मुनिकुमारक्युगलम् । उत्प्रेक्षवे-वर्गा- पवर्गमार्गयुगलमिव वर्गश्च विदशावास अपवर्गश्च मोक्षस्तयोर्मार्गयुगलं पन्धयुग्मम् । कथंभूतं खर्गापवर्गमार्गयुगलम् । मर्त्यलोकावतीर्ण मनुष्यलोकमागतम् । अपर कथंभूत मु- निकुमारक्युगलम् । उत्प्रेक्षते-नययमलमित्र द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयद्वयमिव । कथं- भूतं नययमलम् । नयन विषयतां गतं लोचनगोचरता प्राप्तम् । अपरं फयंभूतं मुनि- कुमारक्युगलम् । उत्प्रेक्षवे-प्रमाणद्वितयमिव प्रलक्षपरोक्षलक्षणं प्रमाणद्वयमिव । कथंभूतं प्रमाणद्वितयम् । प्रदर्शितात्मरूपं प्रकटितनिजशरीर सकलवलुप्राहक प्रमाणम् । विक्लस्त्वेकदेशासाहकत्वात् । विक्लदेशो नयः । पुनः कथंभूत मुनिकुमारकयुगलम्। शुभध्यानयुग्ममिव धर्मध्यानध्यानयुगलमिव । कथंभूतं शुभध्यानयुग्मम् । बहिः- प्रकटव्यापार मनसो निर्गय पाह्यस्पुटीभूतम् । अपर । कथंभूतं मुनिकुमरक्युगलम् । उत्प्रेक्षते-रविस्मरमिधुन मिव रतिकन्दर्पद्वन्द्वमिव । कथंभूतं रतिस्परमिथुनम् । तप- विकीर्षया तपश्चरणकरणेसमा प्रतिपनसोदरभावं अजीकृतभगिनीमातृत्वम् । मुनि- ·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । पणिधानाधारैर्दया नयनव्यापारैरभयदानामृतमिव प्राणिषु मवर्षत, सम- न्तादुन्मुखालेखाईश्वरगनखमयूखमरोहबहेमनि कृतसत्त्वानुकम्पनं संयमो- पकरणमिव पुनरुक्तवत्, परिगृहीतमहातपश्चरणभारमिव मन्दमन्दमध्वनि विहितविहारम्, अभिमानव्ययभयाद्विभ्यदिव पुरवीथिषु निभृतजिहारथम्, अतिवालिशदशमपि श्लाघनीयशीलैस्तपापयोधिकल्लोलैर्वरीयसामपि शसि- तनतचेतसामाचरिताश्चर्यचित्तचमत्कारम्, ·काव्यमाला। 'न दैन्याप्राणानां न च हृदयहरिणस्य रतये न दर्पदङ्गानां न च करणकरिणोऽस मदनात् । विधावृत्तिः किं तु क्षतमदनचरितश्रुतविधेः परे हेतौ मुक्तेरिह मुनिपु न खलु स्थितिरियम् ॥ १२७ ॥ श्रुताय येषां न शरीरवृद्धिः श्रुतं चरित्राय च येषु नैव । तेषां वलित्वं ननु पूर्वकर्मव्यापारभारोद्वहनाय मन्ये ॥ १२८ ॥ संसारवार्धेतरणैकहेतुमसारमप्येनमुशन्ति यसात् । तस्मान्निरीहैरपि रक्षणीयः कायः परं मुक्तिलताप्रसूत्यै' ।। १२९॥ सापनीयानि प्रतानि येषां वरीयसा ते शंसितव्रतास्तेषां चेतसो मनसो भावरिताचर्य- चित्तचमत्कार आचरितः कृत आधर्येण अत्यगुवेन चित्तस्य हृदयस्य चमत्कारो येन तत्तयोक्तम् । मुनिश्मारकयुगलं किं कुर्वत् । इति अमुना प्रकारेण विचिन्तयद पर्यालोचयत् विचारयत् । मीमांसमान मिलर्थः । इतीति किम् । न देन्यादित्यादि । इह अस्मिन् । संसारे मुनिषु मुनिवरेषु प्राणानां उच्छ्वासादीनां दशप्राणानो देन्यात् रक्षणात् विधावृत्ति. माहारप्रवृत्ति. न वर्तते । यया हृदयहरिणस्य मनोमृगस्य रतये रत्लय संपोषणार्थमपि विधावृत्तिनंच नैव वर्तते । यया माना अटसंख्यानां दांत दर्पहेतोवरवत्वरणार्य विधात्तिने वर्तते । तथा अस्य प्रत्यक्षीभू- तस्य करणकरिणः लिङ्गगजस्य मदनात् विधावृत्तिनं वर्तते । कि तु एकस्मिन् कारणे विधात्तिर्वर्तते । किं तत् कारणं यस्मिन् विधात्तिः वर्तते इत्याह--मुक्तर्मोक्षस्य परे उत्कृष्टे हेती कारणे विधावृत्तिर्वर्तते । कथंभूताया मुके: । क्षतमदनचरितश्रुतविधेः सतं विश्वख मदनस्य छन्दर्पस्स चरितं आचरणं येन स क्षतमदनचरितः सर्वज्ञवीत. रागस्तस श्रुतं दयारसप्रधान शास्त्रं तस्य विधिरनुफमो यस्मा मुक्ती सा तथा तस्याः । रह अस्मिन् संसारे मुनिषु यतिवरेणु इयं प्रत्यक्षीभूता स्थिविविधालक्षणाचारः राळ निधयेन वर्तते। मध्यदीपकालंकारः।। श्रुतायेत्यादि । येषों पुरयाणा मुनीनो वा शरीरधिः फायवर्धनं श्रुताय शाला- मुशीतनाय न भवति । येषु च पुरपेगु धुतं शास्त्रं परित्राय चारित्रप्रतिपादनार्य नैव भवति । तेपो पुरषाणां गलियं दृदख ननु निश्चयेन पूर्वकर्मव्यापारभारोद्वहनाय पूगि पुरा हतानि यानि कर्माणि पापानि वेषां व्यापाराणां योगलस भारो भारोपः सस्य उदाहनाय अहं मन्ये जानामि । उत्प्रेक्षालंकारः॥ संसारयाधुरित्यादि । यस्मात् वारणात् एनं प्रलक्षीभूतं असारमपि कार्य सेसारवाः: संसारवारिधे संसारसमुदस्य तरणे पारप्रेषणे एकमद्वितीयं हेतु कारणं ·१ आधास:)] यतिलफचम्पूफाव्यम् । इति विचिन्तयत् , तस्मान्महामुनिसमानन्दितवनदेवतामुखमण्डलाद्गुण्ड- शैलात्रिचतुराणि निवर्तनान्यतिक्रान्तम् , आपातदुःसहमहापरीपहेरिव तपः परीक्षितुमुपागामुराकारविधिमिरधर्ममणिधिभिरिव प्रतिपक्षमावनामकोपम- पूर्तः फर्मभिरिव धर्मध्वंसायलैः फलिकालयलैरिव च क्षेत्रवानयनाय तेन महीक्षिता पितैर्नागरिकानुचरगणैः परिगृप परस्पराचरितवक्रवीक्षणैः 'आः, कष्टा खल शरीरिणां सेक्या जीवनचेष्टा पुरुषेषु । यसात् दशन्ति कपयन्ति । वीर्य कराः परे देवा इति शेषः । तम्मान कारणान निरीदेवि निर. ग्यारपि फायः शरीरं रमणीयः प्रतिपाटनीयः । पर निधयेन मुफिलताप्रमूचे मुक्ति पारपा उत्पादनायेत्यर्थः । उपमालंकारः॥

·.१४० काव्यमाला। - सत्यं दूरे विहरति समं साधुमावेन पुंसां धर्मश्चित्तात्सह करुणया याति देशान्तराणि । पापं शापादिव च तनुते नीचवृत्तेन सार्थ सेवावृत्तेः परमिह परं पातकं नास्ति किंचित् ॥ १३० ।। सौजन्यमैत्रीकरुणामणीनां व्ययं न चेदृत्यजनः करोति । फलं महीशादपि नैव तस्य यतोऽर्थमेवार्थनिमित्तमाहुः ॥ १३१ ॥ संकल्पविकल्पास्त एव फलोलास्तरमा उत्पन्न प्रध्वंसिखभावात् तेहत्कण लोलचपलः खान्तसिन्धुर्मन समुद्रो येषा ते तथोक्तास्त । इतीति किम् । आः कोपे पोडाया था। शरीरिणा जीवाना पुरुषेपु मानुषेषु सेवया शुनरत्त्या जीवनचे आजीवनक्रिया खल निश्चयेन कष्टा निन्दनीया वर्तते । विमिति कष्टेति चेत्-यस्मात् कारणात् । सत्यमित्यादि । सत्यं सत्यवचनं दूरे विप्रकृष्टेति विहरवि गच्छति । वेपाम् । पुंसाम् । सेवावृत्त्या जीविना पुरुषाणा सत्यं किमेकाक्येव गच्छति । नहि । एकाकी गच्छत्सत्यं मार्गे बिभेति । तर्हि) कथम् । समं साधे गच्छति । फेन समम् । साधुभावेन । दक्षः कुशलो हितश्च साधुरुच्यते । साधोर्भाव. साधुभावस्तेन साधुभावेन सह । सवं गच्छतीत्यर्थः । तथा धर्मः प्राणिरक्षणं चित्तात् हृदयात् देशान्तराणि याति परदेशान् गच्छति । धर्मः किमेकाक्येव गच्छति । नहि । एकाकी गच्छन् धर्मो मार्गे विभेति । तेन कारणेन सह साध गच्छति । कया । करणया दयया सहित. । यः सेवा करोति तस्य धर्म. फरणा च नास्तीति भाव । तथा पुंसा पुरुषाणा पापं पातकं तनुते विस्वरति । कस्मात् । शापादिव । यथा महामुनिदत्त शाप शतधा सहस्रधा कोटिधा च विस्तरति । पापं किमेकाक्येव वर्धते । नहि । साधे सह । केन सार्धम् । नीववृत्तेन चाण्डालादिकर्मणा सह । अमुमेवार्थ अर्थान्तरन्यासेन द्रढयति-सेवारत्ते सेक्योदरपूरणात् परमन्यत् इह अस्मिन् ससारे परमुष्टं किंचित् किमपि पातकं नास्ति पापं न वर्तते । सहो- त्यलंकारः । मन्दाक्रान्ताछन्द.॥ सौजन्यमैत्रीत्यादि । मुजनस्य सत्पुरुषस्य भावः सौजन्यम् , मित्रस्य भावो मैत्री, परेयां पीडाया अकरणं क्रुणा प्राणिरक्षा, ता एव मणयो रमानि येषा तेषा सौजन्यमैत्रीकरुणामणीना चेदि भृत्यजनः सेवकसमूहो व्ययं वित्तस्य समुत्सर्ग न फरोति न विदधाति, तर्हि महीशात् नृपात् तस्य मृत्यजनस्य फलमपि नैव नहि वर्तते । यतः यस्मात् कारणात् अर्थमेव धनमेव च अर्थनिमित्तं धननिमित्तं आहुर्बुवन्ति विद्वासः । इति शेषः । परित्यलकारः । उपजातिच्छन्दः।। 1 ·१ आधासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १४१ इत्यनल्पकल्पकल्लोलोल्लोलखान्तसिन्धुभिः, 'भवतु नामैवम् । तथाप्यस्सि- न्मर्तुरादेशकर्मणि न प्रायेणाश्रेयांसि । यसादस्माकमप्याजन्माधर्मकर्मोपजी- विनां निसर्गत आयःशूलिकाशयवशाभिनिवेशासेविनामेतदर्शनरभसा- करुणारसः स्वभावकाठिन्यनिष्ठुरोदयं हृदयं मृदूकरोति किं पुनर्न तस्य महीपतेविवेकवृहस्पतेः प्रकृत्यैव च विधुरवान्धवस्थितेः । तदन यथा स्वामि- शासनमन्यथावृत्तिं न मजेत, यथा चेदं प्राणप्रयाणभयानोद्विजते, तथानु- तिष्ठामः' इत्यभिप्रायप्रणयपरायणैरदुष्टान्तःकरणैः, अहो निखिलमुवन- कमङ्गलोचितकीर्तिमन्दाकिनीपवित्रितमूर्तिनिधान अशिश्चिदान धर्मक- पुनः कथंभूतैर्नागरिकानुचरगणैः इति अमुना प्रकारेण अभिप्राये भाशये हृदये योऽसौ प्रणयः स्नेहस्तस्मिन् परायणैस्तत्परैः । इतीति किम् । भवतु नामैवम् । सेवावृत्तिः एवं उत्कृष्ट पातकं भवतु । नामेति संभावनायाम् । तथापि तदपि अस्मिन् प्रत्यक्षीभूते भर्तुमारिदत्त- महाराजस्य आदेशकर्मणि आज्ञा विधाने प्रायेण बाहुल्येन अभ्रेयांसि अकल्याणानि न भवि- व्यन्ति। अस्माकमिति शेपः। किमिति अधेयांसि न भविष्यन्ति इत्याह-यस्मात् कारणात अस्माकमपि एतद्दर्शनरभसात् मुनिकुमारकयुगलविलोकनवेगात् करुणारसः कारुण्य. परिणामो हृदयं चित्तं मृदूकरोति कोमलं विदधाति । कथंभूतानां अस्माकम् । आजन्माध- मकर्मोपजीविन आजन्म जन्मपर्यन्तं अधर्मकर्म पापकर्म तेन उपजीवन्तीति आ- जन्माधर्मकर्मोपजीविनस्तेषां तथोकानाम् । सनन्तं नपुंसको धेति वचनात् आजन्ममिति अदन्तो निपातः । अपरं कथंभूतानामस्माकम् । निसर्गतः खभावेन आयःशलिकाशय- वशाभिनिवेशासे विनां आयःशूलिकस्तीक्ष्णकर्मकृत् ईदृशो योऽसावाशयश्चित्तं तस्य वशे योऽसौ अभिनिवेशोऽभिप्रायस्तमासेवन्त इत्येवंशीलास्ते तथा तेषाम् । कयंभूतं अस्माकं हृदयम् । खभावकाठिन्यनिरोदयं खभावेन प्रकृत्यैव यत्काठिन्यं निर्दयत्वं तेन निष्ठुरो निस्त्रिंश उद्यो यस्स हृदयस्य तत्तथोक्तम् । यद्यपि हृदयं एतदर्शनात् करुणरसो मृदूकरोति तर्हि तस्य जगत्प्रसिद्धस्य महीपतेर्मारिदत्तमहाराजस्य हृदयं किं पुनर्न मृदकरिष्यति । कथंभूतस्य तस्य महीपतेः विवेकवृहस्पतेः विवेकेन बृहस्पतिः मुराचा- र्यो विवेकवृहस्पतिस्तस्य तथोक्तस्य । अपरं कथंभूतस्य । प्रकृत्यैव खभावेनैव विधुर- बान्धवस्थितेः विधुरे दुःखे सति यान्धवस्येव भ्रातुरिय स्थितिः खभावो यस्य स तथो- कस्य । तत्तस्मात् कारणात् । अन यास्मिन् आदेशकमणि यथा येन प्रकारेण खामिशा- सन प्रभुशासनं अन्यथाति उननं न भजेत नाश्रयति । यथा च येन प्रकारेण इदं मुनिकुमारकयुगलं प्राणप्रयाणभयात् नोद्विजवे नोद्वेगं करोति तथा वेनैव प्रकारेण अनु- तिष्ठामो वयं कुर्मः । पुनः कथंभूतैर्नागरिकानुचरगणैः । अदुष्टान्तःकरणैः न दुष्ट अन्तःकरण मनो येषां ते तथा तैः । पुनः कथंभूतैर्नागरिकानुचरगणैः । इति अमुना प्रकारेण भाषिते वचने योऽसौ भूमि परवचनहेतुराडम्बरस्तेन निर्भरैः परिपूर्णैः ।

·१४२ काव्यमाला। थासनाथगल मुनिकुमारकयुगल, एतस्मिन्नुपान्तवर्तिनि वने भवानीभवन- गतश्चातुराश्रमगुरुभवद्रतमन्त्रमाहात्म्याकृष्टसकलर्तुसंमूतप्रसूनफलपल्लवालं. कृतकरशाखाजालाद्वनपालाचत्रभवतोः स्वयमेव स्वयंमुवा मुवनानन्दसं. पादितदेहसौन्दर्यवतोरागमनमाकर्ण्य युष्मदर्शनकुतूहली द्वावपि भवन्ती व्याहरति । तदित इत आगम्यताम्' इति भापितमूमिनिर्भरैः, अमीषां च सर्वकपमनुष्याणामिव त भीषणं वेषमीपदुन्मेपेण चक्षुपा निरीक्ष्य इतीति किम् । अहो निखिलभुवनैकमङ्गलोचितकीर्तिमन्दाकिनीपविनितमूर्तिनिधान निखिलं समग्रं यद्भुवनं त्रैलोश्यं तस्य अद्वितीयं यन्मालं पापगालन सुखदानं च तम्मिन् उचिता योग्या या कीर्तिमन्दाकिनी गन्नानदी तया पविनिता पा. वनीकृता या मूर्ति शरीरं तस्य निधानं अक्षयनिधिस्तथोक्तं तस्य सवोधनं क्रियते-अहो निसिरभुवनकमङ्गलोचितकीर्तिमन्दाकिनीपविनितमूर्तिनिधान । अहो अशिश्विदान अहो अमलितचरित । अहो धर्मस्थासनाथगल धर्मक्याभिर्महापु. राणादिशाने सनाथ सयुको गलः कण्ठो यस्य तत्तथा तथोक हे मुनिकुमारक- युगल एतस्मिन् प्रत्यक्षीभूते उपान्तवर्तिनि समीपतरे वने उद्याने भवानीभवनगतश्चण्ड- मारीदेवताप्रासादमध्ये सस्थित चातुराश्रमगुरु ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थभिक्षणा खामी चातुराश्रमगुरु वनपालात् ऋषिनिवेदकात् सनभवतो. पूज्ययोरागमन मार्ण युष्मदर्शनकुतूहली युवयोरवलोकनकौतुकी भवन्तौ युवा द्वावपि व्याहरति आमन्त्रयति । कथभूतावनपालात् भवद्रतमन्त्रमाहात्म्याकृष्टसररर्नुसभूतप्रसूनफल- प'वालंकृतकरशाखाजालात् भवतोयुवयोर्चतश्चारिनं स एव मन्त्रो वीजाक्षरन्या. सस्तस्य माहात्म्येन प्रभावेण आकृष्टा आकर्षणमानीता ये सकलतवो हिमशिशि. रवसन्तीमवर्षाशरदक्षणास्तेषु सभूतानि उत्पमानि प्रसूनानि पुष्पाणि फ्लानि सस्यानि पल्लवानि प्रसूनफलपल्वानि तैरलकृतं शोभित करशाखाजालं अहुलिसमूहो यस्य स तथोक्तस्तस्मात् । क्थंभूतयोखनभवतो. । स्वयमेव आत्मनैव खयभुवा प्रजापतिना भुवनानन्दसपादितदेहसौन्दर्यवन्तो भुवनस्य नैलोक्यस्य आनन्दाथै प्रहपं- निमित्तं सपादितं निष्पादित देहेषु कायप्रतीकेषु यत् सौन्दर्य मनोहरखं तद्विद्यते ययोस्ती भुवनानन्दसपादितदेहसौन्दर्यवन्तौ तयोस्तथोक्तयो । तत्तस्मात्कारणात् इतः एतस्मात् स्थानात् इत एतस्मिन् स्थाने आगम्यता भवच्या आगमनं कियताम् । मुनिकुमारक्युगल किं कुर्वत् । इति अमुना प्रकारेण घ्यायत् सचिन्तयत् । किं कृत्वा । पूर्व अमीषा नागरिकानुचरगणाना त जगत्मसिद्धं भीषण भयानकं वेपमाकल्पं आकार चधुपा लोचनेन निरीक्ष्य दृष्ट्वा । कथंभूताना अमीपाम् । सर्वकपमनुष्याणामिव यमकि- रसमानानाम् । कथभूतेन चक्षुषा । ईपदन्मेषेण मनागुद्धाटनेन ॥ - ·१ आश्वासः यशस्तिलफचम्पूफाव्यम् । 'सोढस्वाणयादनेन मनसा तदु सदावानला ससाराब्धिनिमजनादपि कृतं किंचित्त्वदानन्दनम् । त्वत्कीडागमकारणोचितमतेस्त्यक्तः श्रियः संगमो यद्यद्यापि विधे न तुप्यसि तदा तनापि सज्जा वयम् ॥ १३२ ।। अयं महानेप निरखदोपः कृती कथं आसपये मम स्यात् । इति व्यपेक्षास्ति न जातु दैवे तस्मादलं दैन्यपरिग्रहेण ॥ १३३ ।। इति ध्यायत् , अनायतनसेवनं च तदाराधनधृतधिपणानामसशयं तदर्शनं तिमिरयतीति चानुसरणस्मेरान्तःकरणम्, शरीरेण प्रतिपन्नतम्मनुप्यमा- र्गानुसरणम् , तत्र कानने कैश्चित्कृतान्तदंष्ट्राकोटिकुटिलफरवाला?ल्लासरस- मुनिकुमारकयुगलं कि प्यायद । सोद इत्यादि-हे विधे पिपिसन्दयाच्या- पार्जितकर्म, वरप्रणयात् तप मेहात अनेन प्रत्यक्षीभूतेन मनसा भारमना तदु पदावान- लोऽपि विपादिमरणदु सदाचामि सोढ क्षान्त । तथा ससाराधिनिमवनात् अपि मयूरशुनकादिगवरा मुद्रमध्यपचनादपि किंचित् मनार लदानन्दन खदाबादनं यत पिहि. तम् । तथा धियो राज्यलक्ष्म्या सगमोऽपित्यक परिहत भूताया प्रिय । सरकी. डागमकारणोचितमते. तव प्रोबाया. आगमस्य कारणार्थ हेलयं उरिता योग्या मति. रभिमायो यसा प्रिय सा तपोका तस्सा. । यदि चेत् हे विधे, अदापि इदानीमपि न तुभ्यराि अपरमपि दुरा दातुमिच्छसि तदा तर्हि तप्रापि अपूर्वदु सदानेऽपि ययं रामा यद्धगानिया पतामहे । रूपफालफार ॥ अयं महानेपेत्यादि-देवे पर्मणि । यमराजे इत्सर्थ । इति इसी व्यपेक्षा विचारणा इच्छा जातु कदाचित् न अस्ति न यतते । इतीति किम् । अय प्रत्यक्षीभूत तया एप पुमान् कृती पुण्यवान् वर्तते स मम प्रासपणे मम क्यलमागे फथ कैन प्रकारेण स्वादयेत् । तस्मात् कारणात् दन्यपरिग्रहेण दीनत्वाश्रयेण अलं पूर्णम् । बाशेपालकार। पपभूत शुनिकुमारफ्युगलम् । हरि भमुना प्रकारेण च मनुस्मरणस्मेरान्त करणं अनुसरणेन विचारपेन स्मेरै पदिशित भन्त करणं मनो या तत्तयो- तम् । तीति रिम् । अनायतासेपन पदयितदेवतागृहगमा तदाराधनभृतधिपताना सम्यग्दर्शनाराधना आरोपितमदीना पुरुषाणां भरायणी उदे तर मनायतन- रोपा दर्शनं ऐयुषा जिगिरा मनिन करोति । अपर कपभग समुहमारक गुगलम् । शरीरेण कायेन न न मनसा प्रतिपमान्म गुज्यमागांनुगरण प्रविपमहात उन्म गुमायो नागरिरागा मागावपुरण मार्गस अनुगमनं न वापोकम् । 1 ·१४४ काव्यमाला। .. - न्मानसमेपमहिपमयमातहमितंद्रूपद्भुतपाणिभिः फैश्चित्कीनाशरसनातरलतर- चारिधाराजलरुधिरावलेहलालसपलाशावेशभयनश्यत्कुम्भीरमकरसालरकु- लीरकमठपाठीनकठोरकरप्रयत्नैः कैश्चिन्मृत्युमुखावर्तनिमोझान्तप्रमिलन- मिभीपितभेरुण्डक्रौञ्चकोककुर्कुटकुररफलहंसग्रहणविहलितवाहुभिः कैश्चि- परेतपतिपुरमार्गानुकारिकाण्डचण्डितचमरचमूरु(र )हरिहरिणवृकवराहवा- कथंभूतं महाभैरवं नाम देवतायतनम् । तत्र कानने तस्मिनुद्याने वने पञ्चजनैर्मनुष्यैः परिस्त वेटितम् । कथंभूतः पञ्चजनः । कैश्चित् विवक्षितैः कथंभूतः परिवृतम् । वृतान्त- दंष्ट्राकोटिकुटिलकरवालाधोलारानसन्मानसमेषमहिपमयमाता मितंदूपद्रुतपाणिभिः कृता- न्तस्य यमस्य दंष्ट्रा दाढा तस्या. कोटि- अप्रं तद्वत् कुटिलो वक्रतरो योऽसौ करवाल: खगस्तस्य अोलासेन अर्धनिष्कासनेन प्रसन्ति विभ्यति वा मानसानि हृदयानि येपां से कृतान्तदंष्ट्राकोटिकुटिलकरपालाघोंहासत्रसन्मानसास्ते च ते मेपाच अवयो महिपा रजखला रक्ताक्षाः । लुलाया इति यावत् । मयाश्च क्रमेलकाः। उष्ट्रा इति मावद । माताश्च हस्तिनो मितंद्रवश्व अश्वास्तैरुपद्वताः सहिता. पाणयः फरा येषा पयजनाना ते तथोक्ताः तैः । पुनः कथंभूतः पञ्चजनैः । कैश्विदगृहीतनामभिः कीनाशरसनातरलतरवारिधा- राजलरुधिरावलेहलालसपलाशावेशभयभ्रश्यत्कुम्भीरमकरसालूरकुलीरक्मठपाठीनकठोर- करप्रयत्नः कीनाशो यमस्तस्य रसना जिह्वा तद्वत् तरलचपलतरो योऽसौ तरवारिः एक[धार.] सस्तस्य धाराजले अप्रपानीय यत् घर्तते रुधिरं असूक् तस्य अवलेहे समन्तादास्वादने लालसा असाकाहा ये पलाशा राक्षसास्तेपामावेशस्तरवारिप्रवेशस्तस्मा- द्भयात् भ्रश्यन्तोऽध.पतन्तः कुम्भीराश्च नका मकराश्च जलहसिनः सालूराथ दर्दुराः । मण्डूका इति यावत् । कुलीराश्च कटाः ।कुरचला इति यावत् । कमठाध कच्छपाः पाटी- नाश्च सहस्रर्दष्ट्रिणस्तेषा प्रहणेन कठोरः कर्कशः । निर्दय इति यावत् । राणी हस्तानां प्रयमः सावधानता येषां पञ्चजनाना ते तथा ते. । पुनः कथंभूतैः पञ्चजनैः । विद- गृहीतनामभिः मृत्युमुखावर्तनिभोद्धान्तभ्रमिलभ्रमिभीषितभेरण्डकोच्चकोक्कुर्कुटकुररक्ल- हंसग्रहणविहलितयाहुभिः मृत्युर्यमराजः तस्य मुखं वकं तदेव आवर्तो भ्रमणम् । लोकानां निमचनकारित्वात् । तेन निभं सदृशमुद्रान्तं ऊर्व चलितं यद्धमिलं चक्रं तस्य भ्रमिणा चलनेन भीषिता भयं प्रापिता ये भेरुण्डाश्च महापक्षिणः क्रीचाच उरकोशाः कोकायकवाकाः पुर्कुटाश्च ताम्रचूडाः कुरराय जलकाकाः कलहंसाश्च राजहंसाः । रक- वर्णलोचनमुसपादाः कलहंसाः फभ्यन्ते । तेषा प्रहणेन विलिता याहयो भुजदण्डा येपा पयजनानां ते तथा तैः । अपरं कथंभूतः पञ्चजनैः । वैश्विदनुपात्ताभिधेयः परेतपति- पुरमार्गानुकारिकाण्डचण्डितचमरचमूर(र)हरिहरिणकवराहवानरगीरखुराकुलितहस्तैः १. 'महण' पद टीकायामुपलभ्यते, नादरपुस्तकेषु.

·१ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ११५ नरगौरखुराकुलितहस्सैरपरैश्य यमावासप्रयेशपरमासपट्टिसदु स्फोटभुपु- ण्डिभिण्डिमा(न्दिपा)लमुद्गराधनेकायुधागाधनिरोधितस्थलजलबिलान्तरालजा- सजन्तुजनितभुजप्रयासैरद्यापि काश्यपीश्वरेण स्वयमालम्भनारम्भास- भवादविहितहिंसाव्यवसायैनंगनगरपामारण्यजन्मसमवाय. पञ्चजनै समस्त जगत्सजिहीर्युभि. पिनाकपाणिपरिजनैरिव परिवृतं महाभैरवं नाम तद्देवता- यतनमानिन्ये ।। याघ्रा परेतपतिर्यमस्तस्य पुरं नगर तस्य मार्गानुकारिणो मार्गसदृशा ये काण्डा इषवस्तैश्चण्डिता' कुपितभीता ये चमराश्चमरमृगाश्चमूराश्च हरयश्च सिंहा हरिणाच मृगा वृक्षाश्च तरक्षवो वराहाश्च शुकरा वानराश्च मर्कटा गौरखुराश्च गर्दभाकारा पश्चेन्द्रियसम्मूर्छरुजी- यास्तैराकुलिता पिहलीभूता हस्ता करा येपा पञ्चजनाना ते तथोकै । न केवलमेतैरेव पञ्चजनै परिवृत देवतायतनम् , कितु अपरैश्च पुरुप परितम् । अपर क्थभूतै । यमावासप्रवेशपरप्रासपटिसदु स्फोटभुपुण्डिभिण्डिमा(न्दिपा)लमुद्गराधनेकायुधायाधनि रोधितस्थलनलविलान्तरालजातन्तु पनितभुप्रयासै यम कृतान्तस्तस्य आवासो मन्दिर तस्य प्रवेशपरा सचारसदृशा ये प्रासा कुन्ता पहिसाश्च पट्टका दुस्फोटाश्च मुस. लनि भुपुण्डया गर्जका भिण्डिमा(न्दिपा)लाथ गोफणा मुद्राश्च लोहधनास्ते आ दिपा यष्टिशक्तिछुरिकाकट्टारक्यमदष्ट्रादीना तानि च तानि अनेकानि अगणितानि आयुधानि शस्त्राणि तैरयाध अनिवारित निरोधिता रुदा ये स्थलजाता मृगादयो जल- जाताच मत्स्यादयो पिर माताश्च गोधा गोधारमजसर्पसरीसृपादयो अन्तराल नाताश्च श्येनगृभश्यामरिकाचटकपारापतादयते च ते जन्तयो जीवास्तनितो निष्पादितो भुजेषु पाहुदण्डेषु प्रयासो दु स येषा पञ्चजनानां ते तथा ते । पुनरपि कथभूत पअजने । अद्यापि सर्वतीयानागेकनीकरणालेऽपि काश्यपीश्वरेण पृथिवीनाथेन मारि- दत्तेन राज्ञा खयमात्मना मालम्भनारम्भासभवात् आलम्भनस्य मारणस योऽसावारम्भ. प्रथमहिंसा तस्य असभवात् अभावात् अविहितहिंसाव्यवसाय अविहितो न कृतो हिसाया जीवघातस्य व्यवसाय कर्म यै पञ्चजनैस्ते तथा तै । अपर कथभूतै पञ्च- जनै । पुनरपि नगनगरपामारण्यजन्मसमवायै नगाथ पर्वता नगराणि च चतुर्गोपुराणि दुर्गसातादिसहितानि मामाच फटक्यतिवेष्टिता अरण्यानि च वृक्षनालानि विपि- नानि तेपु जन्मोत्पत्तिथैया तेपा समवाया मेलापका येषु पशननेपु ते तथा ते । पुनरपि क्यभूत । समस्त समन जगत्पृथ्वीमण्डल सजिहीर्युभि सहारं कर्तुमिच्छुभि । पुन क्थभूत । पिनाकपाणिपरिजनैरिव पिनाकपाणे श्रीमहादेवस्य परिजनैरिव कुटुम्ब- वर्गसदृशैः उपमालकार । समुच्चयश्च कथ्यते ॥

·१४६ काव्यमाला। तत्र च ताभ्यां 'क चावयोर्जन्म, क चेदं वयः, छ चायं चरमदशा- श्लाघनीयतपश्चरणप्रक्रम , क चेयं धर्मान्तरायपरम्पराया देवस्य महती नि- मता, क चायमसदृशप्रदेशप्रवेश.' इति मनागनुशयस्तिमितगतिभ्यामखिल. दिग्वलयावलोकिभिरवलोकितैरुपहारायोपनीतानामहिनामाजन्मजीवनजुषः कमलकुवलयकुसुमाशिप इव स्पर्शयभ्यामुत्सर्पिभित्रैलोक्यपावनालेखैः पाद- नखमयूखैस्तथाविधेषु देहिषु वधानुबन्धिवयासि मनस्तमासीव सादयभ्याम् तर च भवान्या भवने महाभैरवनानि मन्दिरे मुनिबालकाभ्या मुनिकुमारकयुगलेन वर्तृभूतेन भूप श्रीमारिदत्तमहारार कर्मतापनो व्यलोकि दृश्यते स्म । विलोकित इस । क्यभूत भूप । उत्खातखा उद्घाटितमण्डलाम । पुनरपि क्यभूतो भूप। आपगाया नया मध्ये तटीधर. पर्वत इव । क्यभूतस्तटोधर । नितम्बयिम्मोत्फणभोगि- भीम । नितम्बविम्बे कटनीमण्डले उत्फण ऊर्वीकृतभोग स चासौ भोगी काल- सर्पस्तेन भीमो भयानक स तथोक । क्पभूताभ्या मुनिबालकाभ्याम् । इति अमुना प्रकारेण मनाक ईपत् अनुशयस्तिमितगतिभ्यो अनुशयेन पश्चात्तापेन स्तिमिता मन्दा गतिर्गमन ययोती ताभ्याम् । इवीति रिम् ।। च क्वेव आवयो योन्म वर्तते । कच इद प्रत्यक्षीभूत ययो अवस्था बाल व वर्तते । क च वेव अय प्रलक्षीभूतधरमदशाला- पनीयतपधरणप्रक्म चरमदशाया चतुर्थे वयति श्लाघनीय प्रत्यसनीय तपश्चरणस्य दीक्षाया प्रक्रम प्रारम्भो वर्तते । क चकवा इय प्रत्यक्षीभूता धर्मान्तरायपरम्परा धर्मस्य अन्तरायम्प विन[स] परम्परायो नेणो देवस्य वर्मणो महती गुरुतरा निम्नता सत्परता वर्तते । कच क पा अय प्रलक्षीभूत असदृशप्रदेशप्रवेश असशस्य अयो ग्यस प्रदेशस्य स्थानस्य प्रवेशो गमन वर्तते । विषमात्कार । पुनरपि कथभूताभ्या मुनि पाल्पाभ्याम् । असिरदिग्वलयावलोरिमिरवलोक्तैिरुपहारायोपनीतानामजिनामाजन्म- जीवनजुए कमलकुवलयकुमुमाशिष इव स्पर्शययाम् अखिल समस्ख दिग्वजय दिय- पडल अवलोकते विलोकयन्तीलेवशीलानि असिलदिग्वलयावलोकीनि तैरसिलदिग्व ल्यापोरिभिरीदग्विधैरवलोकितैरवलोकनै पृता उपहाराय मारयित्वा पूजनाय उपनीतानां भानीतानां अगिनां प्राणिना आजन्म जीवन नुप ते प्रत्यासेवन्ते यास्ता आनन्मजीवन तुर कमलकुवलयामुमाशिष कमले च विसप्रसूने कुवलये च उत्पले ते च ते गुमे प्रसूनयां आदिषो मस्तके पुष्पनिक्षेपावर्मतापमानस्पर्शयामिव । कम. रसह यशखिलकलोचने, कुवल्यसदृशे मदनमविचक्षुषी । यथासट्योपमालकार । अपर कयभूताभ्यो मुनिकुमारकाभ्याम् । उत्मर्पिभित्रैलोक्यपावनालेखे पादनसमयूमे. स्वथाविधेषु देदिषु वधानुबन्धिवयाति मनस्तमासीच सादयन्याम् उत्सर्पिमि प्रसरण 'मसदेशप्रवेशावेश' इति यकायां वचित्पाठ.

·. १भाश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १४७ उत्खातखड्को मुनिवालकाम्यां व्यलोकि भूपो भवने भवान्याः । नितम्बविम्बोत्फणभोगिभीमस्तटीधरो मध्य इवापगायाः ॥ १३४ ॥ अपि च हिंसाध्यवसायाशयस्खलनप्रवृद्धकोधानुबन्धाद्वद्धक्रमोत्साहः सिंह इव व्यालोललोचनः, संहाराविष्टः शिपिविष्ट इव दृकुटिभीमः, समालोकितारातिधरः सुभट इव स्फुरिताघरः, सपललोहितविहितला- नकामः परशुराम इव शोणशरीरः, प्रकटिततडिद्दण्डडम्बरः प्रलयकाला- - शोलेलैलोक्यपावनालेखैः त्रिभुवनपवित्रीकरणाग्रभागे: इंग्विधैः पादनसमयूसैवरणन- खकिरणैः तथाविधेषु पूर्वोक्तलक्षणेषु देहि जीवेषु वधानुबन्धिवांसि मारणसंबन्ध्यव- स्थानि ईग्विधानि मनस्तमासि रदयदैन्यानि सादयामिव । उपमालंकारः ।। भूपः कथंभूतः । अपि च विशेषार्थतया वर्णनीयो वर्तते । कथंभूतो भूपः । हिंसाध्य. वसायाशयस्रालनप्रवृद्धनोधानुबन्धाद्धक्रमोत्साहः हिंसाया जीवघातस्य अध्ययसायो व्यापारस्तस्य आशयो अभिप्रायस्तस्य स्खलनं क्रियानिपतनं तेन प्रवृद्धो गर्ल्ड गती योऽसौ कोधसीयकोपस्तस्य अनुबन्धः संततं यो(या) प्रवृत्ति (यत्तिः) हिसाभ्यवसायाश- यसलगप्रवृद्धकोधानुबन्धास्मात् तमोक्तात पद्धकमोत्साहो पद्धः कमयोः पादयो- रत्साहो उद्यमो यस्य स तयोक्तः । अपरं कथंभूतो भूपः । व्यालोललोचनः विशेषण चपलचक्षुः । पुनः [कथंभूतः] । सिंह इन पञ्चानन इव । यथा सिंहो हिंसास्सलने बद्धकमोत्साह उच्चलितामपादयो भवति चपललोचनः स्यात् । उपमालंकारः । पुनः कथंभूतो भूपः । कटिभीमः भ्रुकुया भ्रूभङ्गेन भीमो भयानकः । अपरं कथंभूतः । शिपिविष्ट इव शिपिप(१) चर्मणि विष्टं दोषो यस्य स शिपिविष्टः श्रीमहादेवः दुश्व. मलात् । कर्कशशरीरखादित्यर्थः । कथंभूतः शिपिविष्टः । संहाराविष्टः पृथिवीप्रलयकर. णाभिप्रायः । अपर कयंभूतो भूपः । स्फुरिताधरः चलिनाधस्तनदन्तच्छदः । अपर कथंभूतः । सुभट इव सहस्रमटलक्षभटकोटीभटसदृशः । कथंभूतः सुभटः । समालोकि- तारातिधरः सम्यगालोक्तिा दृष्टय अरातीनां शत्रूणां घटा रचना येन रा तथोक्तः । अपरं कथंभूतो भूपः । सपनलोहितविहितमानकामः परशुराम इव शोणशरीरः सोणं रफशरीरं यस्य स तया । अपरं कथंभूतः। परशुराम व जमदग्निपुत्र इव कथं- भूतः परशुरामः । सपनाना क्षत्रियाणा लोहितेन रुधिरेण रहितः कृतः मानस्य मन- नस्य कामोऽभिलापो येन स तथोक्तः [पुनः कयंभूतो भूपः । प्रकटिततडिद्दण्डइम्बरः १. "विशेषार्थव्यावर्णने' इति सटीकपुस्तकपाठः. २. 'क इव' इति पाठ उचितः.

·काव्यमाला। अपि च तस्या शरीरे मनसि च किमिव नैपुंण्य वर्ण्यते । यस्या कपालमाला शिखण्डमण्डनानि, शवशिशव श्रवणावतसा, प्रमितप्र- कोष्ठा कर्णकुण्डलानि, परेतकीकसमणय कण्ठभूपणानि, परासुनलरसा शरीरवर्णकानि, गतजीवितकरडा करक्रीडाकमलानि, सीधुसिन्धव स- ध्याचमनकुल्या , पितृवनानि विहारभूमय , चितामसितानि चन्द्रकवला , चण्डातकमार्द्रचर्माणि, सारसन मृतकात्रच्छेदा , प्रनर्तनप्रदेश सस्थितोर - स्थलानि, कन्दुकविनोद स्तभोचमाङ्ग , जलकेलय शोणितदीधिकामि , निशावलिप्रदीपा श्मशानकृशानुकीलामि, प्रत्यवसानोपकरणानि नर- शिर करोटिभि , महान्ति दोहदानि च सर्वसत्त्वोपहारेण । . . अपि च अनु च तस्याश्चण्डमार्या शरीरे पाये मनसि च हृदये किमिव कीदृश नपुण्य निर्दयल वष्यते । अनीश नेण्यमित्यर्थ । यस्याश्च मार्या कपालमाला मनुष्यमुण्डश्रेणय शिखण्डमण्डनानि शिरोरनानि वर्तते । शवशिशवो मृतकमनुष्य पालका श्रवणावतसा फर्णपूरा वर्तते । प्रमितप्रकोष्ठा मृतकविस्तृतकरा कर्णकुण्ड लानि धवणवेटनानि वर्तते । परेतकीपसमणय मृतकाना अस्थिघटितमणय कण्ट- भूपणानि प्रीवालकाराणि वतते । परामुनलरसा परासूना मृतकाना नलाना पादास्भ रसा निर्यासा द्रव्याणि शरीरवर्णवानि कायविलेपनानि वतते । गतजीवितकर मृत कशुष्यशरीराणि परक्रीडाक्मलानि केल्यम्युजानि वर्तते । सीधुरि धव मद्यसमुद्रा सध्याचमनपुल्या सध्याना आचमनाना उपस्पर्शाना कुल्या सरिण्यो वर्तते । पियनानि श्मशानानि विहारभूमय भीडावनानि वर्तते । चिताभरितानि मृतका प्रिभस्मानि चन्द्रय वला मुखमण्डनभूपणानि वतते । चण्डातक चण्डभगम् । अतिचण्डा तरु |हक यन्त्र चलनकमिति यावत् । बाईचर्माणि प्रत्यप्रातिनानि वर्तते । सार सन कटिभेसला मृतकानच्छेदा पुरीतत्खण्टानि वत ते । प्रनतनप्रदेशो नृत्यभूमि संस्थितोर स्थलानि सस्थिताना मृतकानों उरस्थरानि हृदयभूमय । कन्दुकविनोद बन्दुककैछि सभोत्तमासगरमस्त कृता । जलकेलयो उलझोडा शोगितदी मामि शोणितवापिकामि । निशावलिनदीपा सध्यापूजनदीपा श्मशानक नुकीलाभि दमशानवैश्वानरचानाभि । प्रत्यवसानोपकरणानि भोजनभावनानि नरशिर क्रोटिभि नराणां मनुष्याणां शिर क्रोटिभिमस्तकास्थिभि । महाति वृत्ति दोहदानि मनोरया. सर्वसत्योपहारेण सक्तीवमारणपूजनेन । चकारात् अत्यपकृष्टवस्तु । समुच्चयालकार ॥ । 'धगल' इति सटीकपुस्तके ·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । या च लघीयसी भगिनीव यमस्य, जननीव महाकालस्य, दूतिकेव कृ- तान्तस्य, सहचरीव कालामिरुद्रस्य, महानसिकीय मातृमण्डलस्य, धात्रीव यातुधानलोकस्स, श्राद्धमूगिरिव पितृपतिपक्षस्य, क्षयरात्रिरिव समस्तज- न्तूनाम्, न केवलमसौ नाना चण्डमारीति पप्रथे । अप्यङ्गचिचचारित्रैश्चण्डमारीति विश्रुता ।। १३८ ।। तन्त्र सकलकुवलयामृतरुचिरमयरुचिमुनिकुमारस्ताविधं जनसंवाधमव- निधातारं देवताकारं चावलोक्य 'विशुद्धबोधं तप एव रक्षा प्रामवरण्येषु च संयतानाम् । अतः कृतान्तेऽपि समीपवृत्तौ मातर्मनो मा स कथा निरीशम् ॥१३९॥ या च देवता यमस्य कृतान्तस्य लघीयसी भगिनीव कनीयसी खसेव । महाकाल- [ख] रुद्रस्य जननीव मातेव वर्तते । कृतान्तस्य यमस्य दूतिरेव सचारिकोष । कालामिछद्रस्य प्रलयकालसंघन्धिदस्य सहचरीव ससीय वर्तते । मातृमण्डलस्य सप्तमातृसमूहस्य महानसिकीय रसवती पाचिकेव । साप्तमातॄणा ग्लोको यथा--- 'ब्रह्माणी न सथेदाणी वाराही भैरवी तथा । चामुण्डा कर्णमोटी च चर्चा स्युः सप्त मातरः ॥' यातुधानलोकस्य राक्षसलोकस्य धात्रीय उपमातेव । पितृपतिपक्षस्य यमक- णीगतस्य श्राद्धभूमिरिच पितृपीन(प्रोणन)स्यानमिव । समस्तजन्तूना सर्वजीवाना क्षय- रातिरिव संहारशरीव ॥ नेति । असी देवता केवलं नाना कृत्वा चण्डमारी इति न पप्रथे न प्रसिद्धा आता। कि तु भगचित्तचारिनैरपि शरीरमन क्रियाभिरपि चण्डमारी इति विश्रुता विरयाता वर्तते । मालोपमालंकारः ।। तन्न देवताप्रासादमध्ये अभयचिमुनिकुमार. अभयमतेः समुर्भगिन्याः मुरामवा- लोकिष्ट पिलोकितवान् । कथंभूतो अभयरचिमुनिबुमारः। सक्लनुपलयामृतरचिः सक- लस्स फुघलयस्य पृथिरीमण्डलस्य अमृतसविराहादकारकश्चन्द्र इव । कयं ससुर्मुसम- वालोकिष्ट । सकरणं दयाराहितं यथा भवत्येवम् । कि कृखा 1 पूर्व तादग्विधं पूर्वोतल- क्षणं जनसवाधं लोकसघ अवनिधातारे राजानं देवताकारं च चण्डमारीमात च अवलोषय दृश्य । अभयरचिः कि पूर्वन् मुरामवालोनिष्ट । इति ईदृशं भावं निवेदयन्निन निजभगिन्या ज्ञापयमिव । इवीति किम् । विशुद्धयोधमित्यादि । है मातः हे भगिनि, अतः एतस्मात् कारणात् १. सममोऽपि मूल लोपटकादर्शद्रयेऽपि.

·. १५२ काव्यमाला। जीवस्य सद्दर्शनरलमाजश्चारित्रयुक्तस्य समाहितस्य । आशंसितो मृत्युरुपप्रयातः परं प्रमोदस्य समागमाय ॥ १४० ॥ सा मृतिर्यत्र जन्तूनां पुरो दुःखपरम्परा । देहसास्य पुनर्मोक्षात्पुण्यभाजां महोत्सवः ॥ १४१॥" इति निवेदयन्निव यतो मा कदाचिदस्याः स्त्रैणो भावश्चिरान्मनोरथश- तैरासादितमिदं मनुष्यजन्म विफलतां नैपीदिति कृतानुकम्पनः सकरुणम- भयमतेः खलुर्मुखमवालोकिष्ट । यदेवैरपि पर्याप्तं विरसावसानकटुकैरुचावचै किनां सौख्यैर्मानसदु:खदायदहनव्याप ग्यात्मभिः। कृतान्तेऽपि यमेऽपि समीपवृत्ती निकटवर्तिनि सत्यपि मनश्चित्तं निरीशं निनाथं मा स्म कृथाः मा कार्षीः । मा जानीहीत्यर्थः । अतः कुतः कारणात् । संपतानां विशुद्धबोधं सम्यग्ज्ञानमहितं तप एष इच्छानिरोधलक्षणं तपश्चरणमेव [न] अन्यत्किमपि । प्रामेषु नगरादिषु अरण्येषु च अटव्यादिषु रक्षा वर्तते । समुच्चयालकारः॥ जीवस्येत्यादि । हे मात. । जीवस्य आरमनो मृत्युमरणं उपप्रयात आयातः आ. शसितः सलाधितो भवति । न केवलमाशंसितः परं निश्चयेन प्रमोदस्य परमानन्दस्य समागमाय आगमनाय भवति । क्थंभूतस्य जीवस्य । सदर्शनरत्नभाज: सद्दर्शनं सम्य- क्लं तदेव र चिन्तामणि । त्रैलोक्योहयोतकारक्तात् शोभायाः कारकखात् च । स सद्दर्शनरनभाक् तस्य तपोक्तस्य । पुनः कयंभूतस्य जीवस्य । चारिनयुफस्य मतो- पपनस । भूयोऽपि कथंभूतस्य जीवस्य । समाहितस्य आतिरोदध्यानद्वयरहितस्य । यथासमवधर्मध्यानेन शुक्लथ्यानेन च सहितस्य । रूपकालंकारः॥ सा मृतिरित्यादि । हे मातः, जन्तूलो प्राणिना सा जगप्रसिद्धा मृतिमरणं वर्तते । सा का। यन यस्यां पुर आगामिनि भये सपरम्परा दुःखश्रेणिर्भवति । पुण्यभाषां पुण्यवता पुरुषाणा अस्य प्रसक्षीभूतस्य देहस्य शरीरस्य मोक्षात्परित्यागात् पुनः विशेपेण महोत्सवो महपर्व भवति । तथा चोकम्-'मृत्युवल्पद्रुमं प्राप्य येनारमार्थो म साधितः । निमनो जन्मजम्वाले स पञ्चारिक करिष्यति । अभयरचिः कथंभूतः । इति एतस्मात् पारगात् कृतानुकम्पनः विहितकारण्यः। इतीति किम् । यत. यस्मात् कारणात् चिरात् दीर्घकालात् मनोरथमतः बहुभिदोहदैरासादितं प्राप्त इदं प्रत्यक्षीभूत मानुष्य(मनुष्यजन्म) मानवावतारं अस्याः अभयमतेः नेणो भावः श्रीख- पर्यायः पदाचित् पमिश्चित् प्रपाके विफलता निष्फलतां मा नेपौत् मा स प्रापयत् ।। यदिति । पर्याप्तमिति । यत् यस्सात् कारणात् देवैरपि आसतां वावमारकति- ·१आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १५३ इत्यं खर्गसुखायधीरणपरैराशास्यते तदिन - यत्रोत्पद्य मनुष्यजन्मनि मनो मोक्षाय धास्यामहे ।। १४२ ।। . यस्तु लब्ध्वापि जन्मेदं न धर्माय समीहते । तस्यात्मकर्मभूमीपु विनृम्भन्तां भवाकुराः ॥ १४३ ॥ सिरपकृतिरभयमतिरपि तेनैव पर्याप्तमुदारबुद्धे नेहेन मे पूर्वकृतेन वत्स । तस्मात्सदेहे मयि च क्षताशः परं पदे तत्र मनो निधेहि ॥ १४४ ।। र्यद्गगुप्याः, कि तु देवैरपि चतुर्विधैरपि तदिनं जगत्प्रसिद्ध दिवसं आशास्यते अभि- लप्यते । तत्किम् । यत्र यस्मिन् दिने मनुष्यजन्मनि उत्पद्य मानवमवे संभूय मोक्षाय सर्वकर्मक्षयरक्षणाय परमनिर्वाणाय मनश्चितं धास्यामहे धरिष्यामो वयम् । कथंभूतैः देवः । इत्थममुना प्रकारेण खर्गमुसावधारणपीः स्वर्गलोकसौख्यावहेलनतत्परैः त्यज- नतत्परः । इत्थं कथमिति चेत् इत्याह-नाकिना देवताना सौख्यैः मुखैः पर्याप्त अस्माकं परिपूर्ण जातम् । कथंभूतैः नाकिनां सौख्यैः। विरसावसानकटकैः विरसानि नीरसानि यानि अवसाने कटुकानि अन्ते हालाहलविषसमानि विरसावसानकटुकानि तैः । अपर कथंभूतैः सौख्यैः । उच्चावचैः उच्चानि उत्कृष्टानि क्वचित् इन्द्रादिपु अव- चानि निकृष्टानि कचित्किरियपान्ते उचापचानि तैः । अपरं कथंभूतः सौल्यैः । मानसदुःसदावदहनव्यापारदग्धात्मभिः मनसि भवं मानसम् । शैपिकेण अण्प्रत्ययेन सिद्ध रूपमिदम् । गानसं च तदुःसं च मानरादुःसं तदेव दावदहनः दावानलः । सर्वेषां देवानां दाहसंतापकारकत्वात् । तस्य व्यापारः प्रज्वलनं तेन दग्धा भस्मीकृता आत्मानः स्वरूपाणि येषां सौख्यानां तानि मानसदुःसदावदहनव्यापारदग्धात्मानि तैस्तथोक्तैः । रूपकालंकारः॥ यस्तु लब्ध्वेत्यादि । यः पुमान् इदं प्रत्यक्षीभूतं जन्म मनुष्यभवं लब्ध्वापि संप्राप्यापि धर्माय प्राणिदयाउक्षणाय न समीहते न सम्यक् चेष्टते तस्य पुरुषस्य आत्मकर्मभूमीपु जीवकर्मणोः प्रदेशेषु भवाङ्गुराः जन्मान्तरनवोद्भिदो विजृम्भन्ता' प्रसर्पन्तु प्रसरन्तु उत्पद्यन्ताम् । रूपकालंकारः॥ स्थिरेति । अभयमतिरपि मदनमतिरपि प्रसादवद्भिः प्रसनतरैरपाङ्गपातैर्निशितवि- लोकितः कृला तदाननं अभयरुचिमुखकमलमपश्यत् ददर्श । कथंभूता अभयमतिः । स्थिरप्रकृतिः चारित्रप्रतिपालने निश्चलखभावा । अपरं कथंभूता अभयमतिः । इति भमुना प्रकारेण पिदितपरमार्थतया विज्ञाततत्त्वज्ञानतया अवधीरितमरणभया नि- चारितमृत्युभीतिः । इतीति किम् । तेनैवेत्यादि । हे वत्स । वत्सेति कोमलालापे । हे उदारबुद्धे हे उन्नतमते । तेनैव पूर्वकृतेन चन्द्रमतिभनान्तरोत्पग्लेन मेहेन सौहार्दैन गे - १४ ·4 १५४ काव्यमाला। खें मोक्षलक्ष्मोक्षमदीक्षदेहः स्त्रीत्वान्न तन्मान्यमिदं वपुर्ने । अतो मदीयाङ्गहतान्तरायो मुत्त्यङ्गनासंगमने यतख ॥ १४५ ॥ इति विदितपरगार्थतयावधीरितमरणभया प्रसादवद्विरपाङ्गपातैः सहजन्म- नश्चेतसि शोचनचिन्तामिवापचिन्वती तदाननमपश्यत् । किं च। देहायते कर्मण्ययं नरः स्त्रीजनोऽयमिति भवति । चिवायत्ते कर्मण्यधिका नारी तु मध्यमः पुरुषः ॥ १४६ ॥ अचलापतिरपि स मारि(र)दत्तः प्रतीहारनिवेदितागमनवृत्तस्य मुनिकु- मारकयुगलस्य विलोकनाकुम्भोद्भवोदयातोयाशय इव नितरां प्रससाद मम पर्याप्तं परिपूर्णता जाता । तस्मात् कारणात् खदेहे तव शरीरे मयि च मयि विषये क्षताशो निराशः सन् परं निश्चयेन तत्र पदे निर्वाणस्थाने मनस्तव चित्तं निषेहि आरोपय । जात्यलंकारः॥ त्वमित्यादि । उदारबुद्धे, स खं भवान् मोक्षलक्ष्मीक्षमदीक्षदेहः मोक्षलक्ष्म्यां मोक्षत्रियां क्षमा समां दीक्षा प्रतं यस्य स मोक्षलक्ष्मीक्षमदीक्षः एवंविधो देह श- रीर यस्य स मोक्षलक्ष्मीक्षमदीक्षदेहः मे मम इदं प्रत्यक्षीभूतं घपुः शरीर तन्मान्य मोक्षदीक्षायां माननीयं न भवति । कस्मात् । स्त्रीत्वात् । स्त्रीपर्याये मोक्षो न भवती- खर्थः । अतः कारणात् मदीयाहतान्तरायः सन् मदीये असे हतः अन्तरायश्चिन्ता. चकं येन स मदीयाद्दतान्तरायः मुक्त्यानासंगमने मुक्तिनीसंगमे यतख वं यन कुरुप्च । रूपकालंकारः॥ अभयमतिः किं कुर्वती । सहजन्मनो निजभ्रातुश्चेतसि मनसि शोधचिन्ता शो. कानि अपचिन्वतीव निराकुर्वतीव । उत्प्रेक्षालंकारः। किं च अस्ति कधिद्विशेषः । देहायत्ते इत्यादि । देहायत्ते कर्मति शरीराधी. नाया क्रियाया अयं नर एप पुरुषोऽयमेष स्त्रीजनः इति एवं भवति संजायते । चित्तायत्त कर्मणि हृदयाधौनायां कियायां नारी तु अधिका पूज्यतरा इस भपति सीता- दिवत् । पुरुषस्तु पुमान् मध्यमो निकृष्टतरो मवति दशग्रीवादिवत् । जात्यलंकार ॥ अचलापतिरपि स मारि(दिप्तः प्रतीहारनिवेदितागमनकृतस्स मुनिकुमारकयुगलस्य विलोक्नात्कुम्भोद्भवोदयात्तोयाशय इस नितरां प्रससाद चेतसि । स जगत्प्रसिद्धो मारदत्तो बाहुबलिदेव एनं देयात् मारदक्तः । 'तिरती च संझायामाशिपि' इति वच. नान् फरक्षणलप्रलयः । 'दोदरोः' इति वचनात् दाधातोदंदादेशः । स मारदत्तोऽपि अवलापतिः राजापि मुनिकुमारकयुगलस विलोकनाद यास्तिलकमदनमतिकुमारकयु.

·- १ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १५५ चेतसि, विश्वद्युतिदर्शनान्नभ इव मुमोच कलुपतां लोचनयोः, जिन- तिघावगमान्महाभाग इव करुणरसमवाप करणेपु, प्रणिधानविशेषान्मु- मुक्षुरिव तमस्तिरश्चकारान्तरात्मदिशि । पुनः कोपप्रसादयोरपरनरपालल- क्ष्मीलाघवेतरव्यवहारपरिच्छेदविडम्बिततुलादण्डविप्रमेण झूलतोल्लासनसं- ग्मस्य दर्शनात् चेतसि मनसि नितरामतिशयेन प्रससाद प्रसनो बभूव । कस्मात् फ इव । कुम्भोद्भवोदयात् भगस्त्योदयात् तोयाशय इव जलाशय इव । कथंभूतस्य तस्य मुनिकु. मारकयुगलस्य । प्रतीहारनिवेदितागमनत्तस्य प्रतीहारेण द्वारपालेन निवेदितं विज्ञापितं आगमनस्य वृत्तं धाता यस्य तत्तथोकं तस्य । विश्वद्युतिदर्शनामभ इच मुमोच कलु- पता लोचनयोः । सः अचलापतिः लोचनयोनेत्रयोः कल्पता कालुप्यं मालिन्य मुमोच तत्याज । कस्मात्किमिव । विश्वद्युतिदर्शनात् श्रीसूर्योदयावलोकनात् नभ इव आकारामिव । यथा सूर्यदर्शनात् नभो मालिन्यं मुञ्चति । जिनैतिह्यावगमान्महाभाग इव करुणरसमवाप करणेषु । अचलापतिः करणेषु इन्द्रियेषु करुणरस करुणामृतं अवाप प्राप । कलात्क इव । जिनैतिवावगमात् महाभाग इव । यथा महाभागः पुण्यवान् पुरुषो जिनागमपरिज्ञानात् करुणारसमवाप्नोति । प्रणिधान- विशेषान्मुमुक्षुरिव तमस्तिरथकारान्तरात्मदिशि । अचलापतिः अन्तरात्मदिशि मनसि तमोऽज्ञानं तिरथकार दूरीचकार । कस्मात्क इच । प्रणिधानविशेषान्सुमुक्षुः मोक्तु- मिच्छुर्मुनिः प्रणिधानविशेषात् ध्यानभेदात् तमस्तिरस्करोति । पुनरिति । पुनः प्ररानीभवनानन्तरं सः अवलापतिस्तन्मुनिकुमारकयुगलं उत्तरीयाराने उपरितनवस्रोपरि पुरस्तादप्रतः उपावी विद्यात् उपवेशयामास । कथंभूते उत्तरीयासने । प्रदेशिनीनिदेशादि- निकटलालाटिकपरिकल्पने प्रदेशिन्यास्तन्यहुल्या निदेशेन भादिष्ट आज्ञापितो योऽसौ निकटलालाटिकः समीपवर्तिसेवकस्तेन परिकल्पनं रचना यस्य उत्तरीयासनस्स तत्त. योच तस्मिन् । कि करवा । पूर्व भूलतोहासनसंभ्रमेण पूरैव लता चली । नामोनाम- करणशीलस्यात् । तस्या उल्लासनमुक्षपस्तस्य सभ्रमेण आदरेण सभाभ्यन्तराध्यान सभामध्यमार्गे जनसवाधं सेवकसंघटनं अपवार्य उत्सायं । कथंभूतेन भूलतोल्लासनस- भ्रमेण । कोपप्रसादयोः कोपे प्रसादे च अपरनरपालानां लक्ष्म्याः लापवेतरोलियुत्या. लघुत्यलक्षणो योऽसौ व्यवहारस्तौलनं तस्य परिच्छेदे परिज्ञाने पिडम्बिततिरस्कृतः तुलादण्डस्य योतवदण्डस्य विभ्रमः शोभा येन तथोक्तसेन भूलत्तोल्लासनसंभ्रमेण । कोपे सति अपरनरपालाना लक्ष्मीः लापवं प्रामोति, प्रसादेनातिगुरुत्वं गच्छतीति । यथासं- ख्यालंकारः॥ १. 'तन्मुनिकुमारक्युगलविलोकनोत्तर खगतमेवं चिन्तयति स्म' इत्येवं संबन्धक ल्पना योग्या. 'उपावीविशत्' इत्यनेन संवन्धे मध्ये खगतचिन्तनक्रियावाचकपदस्यापि खगतत्वे अध्याहारक्लेशः स्यात् .

·काव्यमाला। अमेणापवार्य सभाभ्यन्तराध्वनि जनसंबाधम् , अतीव च मनसि विस्मयमानः प्रहर्षोत्कर्षवर्षाभिस्सन्दबिन्दुमञ्जरीजटिलपक्ष्मपल्लवः 'कथं नामैतद्दर्शनादा- चान्तामृतमिव नृशंसाशयवहलकालुप्यमपि मुहुः प्रशान्तं मे चेतः, चक्षुः पुनः कुलिशकीलितमिव कथं न विषयान्तरमवगाहते, चिरमवसितप्रण- यिजनावलोकनादिव कथमयमात्मा परमन्तर्मोदते, चित्तमपि चेदं चिरा- याचरितपरिचयमिव कथमतीवानन्दथुमन्थरम् , किं नु खलु तदेतन्न स्या- न्मम भागिनेययमलम् , आचकर्ण चापरेपुरेव रेवतकनामप्रसिद्धारकुल- वृद्धादेतस्य पालकाल एवाश्चर्यायं तपश्चर्यापर्यायम् , भवन्ति हीमानीन्द्रि- याण्यदृष्टपूर्वेष्वपि प्रियजनेषु प्रायेण प्रातस्तपनतेजांसीय रागोल्यणवयांसि । कथंभूतः सः अचलापतिः । अतीव च अतिशयेन मनसि चिसे विस्मयमानः आचर्य दुर्वाणः । पुनय बिपिशिये राजा । प्रहपालपवर्षाभिस्सन्दविन्दुमरीजटिलपक्ष्मपालयः प्रहःण आनन्देन महर्षस्य आनन्दस वा योऽसावुत्कर्षवर्षः अतिशययदधुपाससस्य अभिस्यन्दबिन्दूना प्रयणपिग्रुषो मारीभिया रीमिः जटिलाः पराः पक्ष्मपाहवा लोच. नरोमामाणि यस राज्ञः रा तयोः । राजा स्वगतमेवं चिन्तयति । एवं पथमिति घेत-- एतदर्शनात् एतयोः मिलोपनात कपं फेन प्रकारेण । नामेति सभावनायाम् । मे मम घेतो मनो मुहुरिवार प्रशान्तं अक्रूरता प्राप्तम् । स्थंभून घेतः। नृशंशाशयपहलका. प्यमपि मृशंसो हिसको योऽगावाशयः परिणामस्तेन पहलं प्रचुरतर कानुष्यं रालता करना यस्मिन् पोसि तत्तपोकम् । की प्रशान्तं जातं मे घेतः । आचान्तागृत. मिव लाचान्तम् आस्वादिन भगृतं पीयूषं येन तथोषम् । इव यथा मम चक्षुलोचन- युगलं पुनः कथं वेन प्रकारेण विषयान्तर थारे प्रदेशं नायगाहते न प्रविशति । कि. मिव । युटिसीरितमिर पण निमिव । अयं भारमा अयं जीयः पपं पेन प्रकारेण परमुरपणे भन्तमननि मोदते हर्ष करोति भानन्दं भजते । कम्मादिय । चिरमवरित. प्रयजनापरोक्नाति विर दीर्घरालं प्रवगितः परदेशं गतः प्रणयिजनः नेहवान्मनु. प्यन्त्रस्य अवलोपनात् निरीक्षणादिव । चित्तमपि घ हदयं दई प्रलक्षीतं येन प्रगारेण भतीवानियेन भानन्दधुना आनन्देन मन्यां मन्दगामि धर्तते । ममिय। चिरायाचरितपरिचयमिव चिराय चिरंतनाय । दीर्घकालमिति यावत् । आचरितः पुत परिचय संगतियन तराधोपम् । नु इति तिमिया । स निययेन । तगप्रसिद्ध एलर प्रतक्षीभूतं मम मे भागिनेययमलं सम्रीय युगलं न स्यात् न भवेत् । अपरेपुरेव अपानिपनि एव । नामप्रतिक्षात् । रेयता इति नाम अभिधेयं प्रमिं प्राट यस रेवतकनामप्रिटमस्मान दासत् अस्मत्तुरे पायाः एतस्स गम ·१आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । यतः। आनन्दवाप्पजलपूरितनेत्रपात्रैः प्रत्यङ्गजातपुलकमसवार्पिताधैः। चितैः प्रमोदमधुपर्ककृतातिथे- राख्यायते प्रियजनो ननु पूर्वमेव ॥ १४७ ॥ तदलमत्र सौ(शौ)द्धोदनेरिव बााग्राह्यविकलेन विकल्पजालेन । सफलयामि तावदेतदालापनदोहदादेव हृदयालवालपरिसरे विहितावरोह- मौत्सुक्यानोकहम् । भागिनेयस्य पालकाल एव शिशुकाल एव तपश्चर्यापर्यायं तपश्चरणानुकम आयकर्णे आकर्णितवानहम् । 'धी(श्री)()कमिकारिकान्तेभ्यश्चण् कर्तरि' इति सूत्रेण चणि प्रत्ययेऽथतन्यां अपि च सति चिने जाते 'आचकणम्' इति जायते । कथंभूतं त- पश्चर्यापर्यायम् । आश्चर्यायम् आश्चर्यस्य विस्मयस्य आयः उत्पादो यस्य तपश्चर्यापर्यायस्य स आश्चर्यायस्तं आश्चर्यायम् । हि यस्मात् इमानि भूतानि इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि भएपूर्वेष्वपि अविलोकितेष्वपि प्रियजनेए बन्धुवर्गेषु प्रायेण वाहुल्येन रागोल्पणवयासि रागेण उल्यणवयांसि उत्कटतारुण्यानि भवन्ति संजायन्ते । कानीच 1 प्रातस्तपनतेजा- सीव प्रातस्तपन उद्यद्भास्करस्तस्य तेजांसीव । यथा उद्यप्राप्तसूर्यस्य तेजासि उद्दयो- तानि रागोल्पणानि भवन्ति रक्तसंयुक्तानि भवन्ति ।। यतः यसात कारणात् । आनन्दवाप्पेत्यादि । ननु अहो प्रियजनः नियमानुपः कर्मतापनः चित्तैमनोभिः कर्तृभूतैः पूर्वमेव संभाषणमन्तरेणापि आख्यायते संसूचयति । कथंभूतैश्चित्तः । आनन्दयाप्पजलपरितनेनपानः आनन्दसंबन्धि यद्वाप्पजाल अभूदकं तेन पूरितं भारे मेनपानं लोचनामनं श्चित्तस्तानि तथोलानि तैः । अपरं कथंभूतै- श्चित्तैः । प्रत्याशातपुलवनसवार्पिताधैः अगम प्रति प्रत्यङ्गम् । सर्वाङ्गचित्यर्थः । नाता उत्पन्ना ये पुलका रोमहर्पणानि त एव प्रसवाः पुष्पाणि मनोविकास हेनुत्वात् तैर्पितो दत्तो अर्घः पूजा यश्चित्तैस्तानि तैः । भूयोऽपि कयंभूतैश्वित्तः । प्रमोदमधुपर्ककृतातिथेयैः प्रमोदः आहादः स एव मधुपर्को दधिकृतमधुपादार्पगं तेन कृतं भातिथेयं प्राघुणिक- क्रिया पैचित्तानि तथोक्तानि तैः । रूपकालंकारः ॥ तत्तस्मात् कारणात् अत्र अस्मिन्नर्थे विकल्पकालेन संकल्पसमूहेन अलं पूर्णम् । कथंभूतेन विकरपजालेन । बाह्यग्राह्य विकलेन वायं वसु मायग्रहणीयं ज्ञापनीयं तेन विकलं शून्यं तेन । कस्येव । शौद्धोदनेरिव शुद्धोदनेरिव शुद्धोदनस्थापत्यं पुमान् शौद्धो- १. अत्र 'इसवं चिन्तयति स्म' इति टीकानुकूलः कश्चित्साठो गलितो भवेत् .

·१५८ काव्यमाला। अनावसरे स्वामिनः प्रसन्नरसं मानसमवसायावसरविलासनामकेन वै. तालिकेनेदं वृतद्वयमागीयते स्म- 'नासन्ना रिपवो न चापि भवतः कश्चिनिदेशावशः श्रीरेषा तव देव या प्रणयिनी तस्यै न कोऽपीर्ण्यति । गाढं मुप्टिनिपीडनश्रमभरप्रोद्वान्तधाराजलां मुश्चत्वाहवकेलिदोःसहचरी तत्खड्गयष्टिं भवान् ॥ १४८ ॥ दयाईचित्तैर्मुनिभिः समागमान्निसर्गहिस्रोऽपि जनः प्रशाम्यति । आहार्यहिसामतयः शमोदयं भजन्ति यद्देव तदद्भुतं कुतः ॥ ११९॥ दनिस्तस्य शोद्धोदनेवाद्धस्स विकल्पजालं ज्ञानखरूपं बाह्यमाद्यविक्लं भवति । तथा मम विकल्पेन अलम् । सफलयामि फलसंयुकं करोमीति यावत् , तावत् अनुक्रमेण एतदा. लापनदोहदादेव एतयोरालापनस्य आभापणस्य दोहदात् मनोरथात् औत्सुक्यानोकह उत्कण्टताक्षम् । कथंभूतमौत्सुक्यानोक्हम् । हृदयालवालपरिसरे हृदयमेव आलवालं जलसेचनस्थानक तस्य परिसर उपान्तभागः तस्मिन् विहितावरोहं कृताकुरम् ॥ अनावसरे नृपतेः स्वगतचित्तेन मस्त्रावे खामिनो नरेन्द्रस्य प्रसन्नरस निर्मलरसं निर्म. लरागं मानसं चित्तं अवसाय शाला भवसरविलासनामकेन वैतालिकेन भटेन इंद वक्ष्यमाणलक्षणोपलक्षितं वृत्तव्यं लोकद्वयं आगीयते सप ठितमिति । किं तत्तद्वयमि- त्याह-नासन्ना रिपय इत्यादि । हे देव हे राजाधिराज, भवतस्तव रिपकः शत्रवः आयमा निकटतरा न वर्तन्ते । न चापि नैव पचित्पुमान् भवतस्तव निदेशावशः आदेशपरामुखो वर्तते । एपा प्रत्यक्षीभूता या तव श्रीः लक्ष्मी. प्रणयिनी स्नेहवती वर्तते, तस्सै प्रिये योऽपि पुमान् न ईय॑ति न कुप्यति । 'यम्मै पुप्यति' इत्यनेन चतुर्थी विधानम् । तत्तस्मात् कारणात् भवान् सं सहयष्टिं मण्डलाम मुघतु परित्यजतु । क्यंभूतो सायष्टिम् । गाढं मुष्टिनिपीडनश्रमभरप्रोद्वान्तधाराजलाम् गाढं दृढं यथा भवत्येवं यन्मुष्टिनिपीदनं मुष्टया रद प्रहण तस्य श्रमभरेण यासभारेण प्रोद्वान्त ऊर्द्धमुच्छलितं धाराजलं यस्याः सा तथोक्का ताम्। पुनः कथंभूता सहयष्टिम् । आहव. पेलिंदो राहवरीम् भाव केली संग्रामकीडाया दोष्णो पाहुदण्डस्य सहचरी ससी-' सहशी ताम् । रूपकालंकारः। दयाचित्तरित्यादि । हे देव हे राजाधिराज, दयाईचित्तैः फरणाररासरस- मानसैः मुनिभियंतिवरेः समागमात् आगमनात् निसर्गहिंस्रोऽपि खभावेन शरारपि जनः पुमान् प्रशाम्यत्युपशम भजते । आहार्यहिंसामतयः संसर्गेण हिंसासंयुसमनराः पुमांसो यत् शमोदयं उपरामप्रादुर्भाव भजन्ति सेवन्ते, तत् अद्भुतमार्यम् । कुतः । न कुतोऽपीति । आक्षेपालंकारः ॥

·१आश्वासः] यशसिलकचम्पूकाव्यम् । पुनरम्यसौ वैतालिकश्चिरमशिखामणिभूपणमपि फचमरीचिमेचकितमस्त- कम् , अनवतंसमपि लोचनरुचिकुवलयितकर्णम् , अनलंफारमपि कपोलका- न्तिकुण्डलितमुखमण्डलम् , अनावरणमपि वपुःप्रभापटलदुकूलोत्तरीयम् , अ- रण्यप्रेरणा बदनव्याजेन कमलसर इव भुजच्छाना लताराममिवोरुमिपेण कद- लीकाण्डकाननमिव चलनलक्षणाशोकवनमिव च सहानयमानम् , इन्दुमृगेक्ष- णयुतिसंपादितमिव कुन्तलेपु, सुरतरुलकप्रसाधितमिवालिकयोः,कामकोद- ण्डकोटिघटितमिव श्रूयु, रनकरण्डकोत्कीर्णमिय नेत्रेषु, सरशरपुटोलिखित- पुनरपि वृत्तद्वयाध्ययनानन्तरं असौ प्रत्यक्षीभूतो पैतालिक. अवसरविलासनामको भधिर दीर्घकालं तन्मुनिकुमारकयुगलं विलोक्य दृष्ट्वा इदं वक्ष्यमाणलक्षणोपलक्षित वृत्त श्लोकमेकं अपाठीत् पठितवानिति क्रियाकारकसंवन्धः । कथंभूतं मुनिकुमारकयुगलम् । अशिसामणिभूपणमपि शिरोरनामरणरहितमपि कचमरीचिमचरितमस्तक पचाना पु. न्तराना मरीचिभिः किरणमचवितो शिरीरमाभरणसहितो मस्तको यस्य मुनिकुमारक्यु- गलस्य तत्तथोक्तम् । अनवतंसमपि कर्णपूररहितमपि लोचनरुचिकुयलयिनकर्णम् लोच. माना रुचिभिः प्रभाभिः कुवलयिताः वणी. शब्दाहा यस्य मुनिकुमारकयुगलस्य तत्त. धोकम् । अनलंकारमपि कर्णवेटनरहितमपि कपोलकान्तिपुण्डलितमुरामण्डलम् कपो. लानां गण्डस्थराना कान्तिभी रुनिभिः कुण्डलिते कनक्कुण्डलसयुक्ते कृते मुसमण्डले मुरो यस्य तत्तथोक्तम् । अनावरणमपि सधानवरहितमपि यपु प्रभापटलदुलोत्तरी. यम् वपुषः प्रभापटली चिसमूही एव दुयूलोत्तरीये पदुकूलसवन्ध्युपरितनवने यस्य तत्तधोकम् । मुनिकुमारस्युगल कि पुर्वाणम् । भरण्यनेम्णा बननेहेन अदनव्याजेन मुसमिषेण कमलसरः कमलपनं सह साथै आनयमानमिव आनयदिव । भुजछमना पाहुमिपेण सतारामं बानीवनं सहानयनमानमिय । ऊरमिपेण सम्भोऽपदेशेन कदली- पाण्डकाननं अशुमल्लसम्मयनं सहानयमानमिव । चलनलक्षेण पादाना मिषेण भसो- पवनं फेलिबाननं सहानयमानमिय । उत्प्रेक्षालंकारः । फ्यंभूतं मुनिकुमारकयुगलम् । कुन्तलेगु पेशेषु इन्दुमृगेक्षणद्युतिसपादितमिव इन्दोचन्द्रमसो योऽमी मृगो हरिणस्वस्थ ईक्षणे लोचने तयोर्दुल्ला दीप्त्या कान्या सपादित मिव रचितमिव । पुन. क्यंभूतं मुनि कुमारस्युगलम् । मलिकयोललाटयोपिये मुरतरफलकप्रसाधितमिव फ्ल्पतपकनि- मौपितमिव । पुनः यथंभूतं मुनिमारकयुगलम् । भ्रूयु चकरोसिफामु पामरोदण्डको टिघटितमिव कामस्य कन्दर्पस्य यत् कोदण्ड पनुस्तस्स पोटिरप्रं तया पटितं निष्पा. दितमिव । पुनः कथंभूतं मुनिकुमारकयुगलम् । नेप्रेषु लोचनेषु रनारमोत्कीर्णमिय रमानी करण्डको रहाकाण्डक रफशुक्राणसमुदायतेन उत्कीर्णमिव पटितमिय । पुनः स्थभूत मुनिकुमारपयुगलम् । पश्ममु नेनाणा रोममु सरशरपुरोहितितमिव स्मरस्य फन्दर्पस्य ये शरा याणालेपो पुरैः प्रान्तपन्न तरिसितमिव निर्मितमिव । पुन फर्य.

·१६० काव्यमाला मिव पक्ष्मसु, रतिक्रीडाकीरास्यलावण्यविहितमिव नासयोः, लक्ष्मीविन- मादर्शविनिर्मितमिव कपोलेपु, कीर्तिसरखतीविलासदोराकृतमिव श्रोत्रेषु, सध्यारुणामृतकरखण्डनिवर्तितमिवाधरयोस्तन्मुनिकुमारकयुगलं विलोक्येदं वृत्तमपाठीत्--- 'बालद्रुमः ससृलतोद्गतिकान्तमूर्ति- र्जात कथं पथि करालकृशानुवृत्तेः । आः पाप पुप्पशर सप्रति कस्तवान्य केलीकृते यदनयोस्त्वमुपेक्षितोऽसि ॥ १५०॥" एतच्चासावुपनिशम्य प्रवेष्टहाटककटकमदानपुर सरमेतदाननाम्बुरुह- मवलोक्य पुनश्च य. समभ्योत्कीर्णतयावतीर्णस्याकर्णविदीर्णवदनस्य वे- भूत मुनिकुमारपयुगलम् । नारायोनासिक्योर्विपये रतिक्रीडाकीरास्यलावण्यविहितमिव रते कामभा-या क्रीडाकीरा लीलाशुकास्तेषामास्य मुस तस्य लावण्येन कान्या विहि- तमिव रचितमिव । पुन कथभूत मुनिकुमारकयुगलम् । पोलेपु गण्डस्थरेषु लक्ष्मी- विभ्रमादर्शविनिर्मितमिव लक्ष्म्या महापुण्डरीकवासिन्या विभ्रमादर्श क्रीडादर्पणनेन विनिमितमिव सृष्टगिय । पुन पथभूत मुनिकुमारक्युगलम् । श्रोनेषु कर्णेपु कीर्तिसर- खतीवितारादोलाकृतमिय कीर्तिश्च सरस्वती च जैनभारती तयोविलासदोला नीडा- प्रेहासाभि पृतमिव । पुन पथभूत मुरीकुमारक्युगलम् । अधरयोर्दन्तच्छदयोर्विषये सध्यारुणागृतकरसण्डनिर्वर्तितमिव सध्याया सयन्धी योऽसावरुणामृतकर. भव्यक्त- रागचन्द्रस्तस्य सण्डाभ्या नेमाभ्यो तितितमिव अनुष्ठितमिव ॥ अवसरविलासनामको मह रिमपाठीदित्याह-यालदुम इत्यादि । पाल्दुम अभयरधिनागा शिशुक्ष क्थ पेन प्रकारेण परालकृशानुत्ते रौदवैश्वानरानुवर्तनस्य पधि मार्गे जात रामुत्पण । कथभूतो बालगुम । खगलतोनतिकान्तमूर्ति भगिनी- लताप्रादुर्भावेण मनोहरमूर्ति । भा इति पोपे पीडाया था। 'आस्तु स्यात् कोपपी- हयो' इति वचनात् । रे पापमूत रे पुष्पशर रे फन्दर्प सप्रति इदानी वर्तमानकाले तव भक्त केलीकृते मोडानिमित्त अन्य पुमार को वर्तते । यत् यस्मात् कारणात् अनयोमुनिकुमारयोर्विषये ख भवान् उपेक्षितोऽसि भादरवान् असि वसे ॥ पतयेति । एतय उक्तलक्षण गृत्तम्। पगारापूर्वोक्तलक्षण द्वय च। असी राजा उप निशम्य भुला प्रवेष्टहाटप कटफप्रदापुर सरं प्रवेश्यो भुभयो टप स्टक्यो कनक्कर यो प्रदानपुर सर विधागनपूर्व यथा भवलेषगरि। एतदाननाम्युरह अवसरविराराना- मममुराकमल अवलोक्य दृष्ट्वा पुना पुनरपि स पूर्वोत करयाल राज राणीपादपी.

·१ आम्घासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तालचक्रस्य प्रतिक्रान्तविकटदंष्ट्राचक्रवालः खधाराजलनिममसपनकीकस. फराल इव, प्रतिबिम्बितापरावलिह जिह्वागतानः पराक्रमाकृष्टद्विष्टश्री- विरहविनोदपरिकल्पितकमलकानन इव, प्रतिमासमागतासारनिभनेत्रनि- करः प्रदर्शितशत्रुक्षत्रक्षयकालोलकाजालावतर इव, पुरुदंसोदर्शनप्रकाश- केशप्रतिशरीरदुर्दर्शिककल' प्रचलिताखिलरिपुलोकप्रसनसमर्थजाठरानल श्व, प्रतियातनागतासङ्गताभोगतनुः समाक्षिप्तविपक्षक्षयदक्षराक्षसक्षेत्र इव, ठोपकण्ठे करादुत्सृज्य हस्ताद्विमुच्य मुनिकुमारकयुगल उपाधीनिशदिति सबन्ध । कं परवालम् । य करवाल समभ्योत्कीर्णतया निकटतरपापाणादिभिर्घटिततया अब. तीर्णस प्रतिविम्वितस्य आकर्णविदीर्णवदनस आकणे वर्णपर्यन्त विदीर्णानि स्फुरि- तानि पदनानि मुसागि यस्य तदाकर्णविदीर्णवदन तस आकर्णविदीर्णयदनस्य एव- भूतस्य पेशालचपास्य भूताविष्टमृतकशरीरसमूहस्स प्रतिकान्तविक्टदष्ट्राचक्रवाल प्रति- फ्रान्त प्रतिविम्नितं विकटानों पकतराणा दंष्ट्राणा दाढाना चकवालं मण्डल यलिन् करवाले स प्रतिक्रान्तविकटदंष्ट्राचक्रवाल । अपर कथंभूत परवाल । उत्प्रेक्ष्यते- खधाराजलनिमानसपत्नकीकसकराल इव स्वस्य आत्मनो योराजल नेमिस्थितोदर तन निममा बुडिता. पाताल गता ये सपना शरवस्तेषा वीक्सानि हानि ते कराल रोदमूतिरिव । पुनरपि कथभूत करवाल. । प्रतिविम्बिताधरावलिहजिलाप्रतान प्रतिविम्बित. प्रतिफलित प्रतिच्छन्दमागत अधरावलिहाना जिहाना प्रतान समूहो यस्मिन् फरपाले स तथोक्त । पुनरपि कथभूत करवाल । उत्प्रेक्ष्यते--पराक्रमाकृष्ट- द्विष्टनीविरह विनोदपरिकल्पितकमलकानन इव पराक्रमेण बलात्कारेण आकृय केशेषु भूला समानीता या द्विटश्री शनुलक्ष्मीस्वस्था रिरहविनोदाय विनसम्भस्फेटनार परिवरित रचित फमलकागन फ्मरुपनं यलिन फरपाले सतधोचा । पुनरपि क्थंभूत. परपाल । प्रतिमासमागताबारनिभने ननिकर. प्रतिमा प्रतिच्छाया प्रतिविम्य समागता ये अजा- रनिभनेत्रा असारसमानलोचना राक्षसविशेपास्तेपा निकर. समूहो यस्मिन् करवाले स तथोक । अपर फयभूत फरवाल । उत्प्रेक्ष्यते-प्रदर्शितशत्रुक्षत्रक्षयकालोल्काजा- लावतर इव प्रदर्शित प्रकटित शनुक्षनाणा सपन्न पाणा क्षयकारार्थ मृयुसूचनाये उल्काजालावतरस्तारापतनसमूहस्यावतारो यस्मिन् करवाले स तथोक्त । भूयोऽपि क्यभूत. घरवाल । पुदगोदर्शनप्रकाशके शप्रतिशरीरदुर्दर्शिकरल पुरुससा माजी राणी यानि दर्शनानि लोचनानि तद्वत्प्रवाशी युतिर्येषी ते पुरुदसौदर्शनप्राशा अमि. ज्यालायदशा केशा कुन्तला येषां राससाना तथा प्रतिशरीर प्रतिविम्बर्दुर्दशिया दुरपलोमा कला मूर्तिर्यस्य घरवालस्य स तयोर । पुन उत्प्रेक्ष्यते-प्रचरितासिलरिपु- १. 4 इव' स्युचित . २. धारेव जलम्' इति व्याख्यान तु रमणीयम्. .

·, १६२ काव्यमाला। अपि च य खस्स स्वामिनो नृपयज्ञायसरेषु निजभुजप्रतापार्जनजनि- तसाचिथ्य इव, सर्वभुवनप्रचारकुतूहलितकीर्ति कुलदेवतासहचरपराक्रमम- सूतिप्रथमप्रजापतिरिव, दुर्वारवैरिवक्ष स्थलोद्दलनगलद्धारारुधिरोपहारदुर्ल- लितवीरलक्ष्मीसमाकर्षणमन्त्र इव, सकलजगद्रक्षणक्षमशौर्यसिद्धौषधसाध्य. वसुधावशीकरणोपदेश इय, समुत्सर्पहर्पोदामद्विषधरव्याजृम्भस्तम्भावि- लोकप्रसनसमधंसाठरानल इव प्रचलित उद्दीपित सधुक्षितो जाज्वलित प्रज्वलितो असिलाना समप्राणा रिपुलोकाना शत्रुसमूहाना प्रसने भक्षणे भसीकरणे समर्थ प्रचण्डतर जाठरानल उदरानिर्यस्य करवालस्य स तथा । पुन वधभूत करवाल । प्रतियातनागतागसाताभोगरानु प्रवियातना प्रतिच्छायां प्रतिबिम्य आगत प्रतिफठित अस्य नृष्णशरीरस्य अ(स)रत सबधी आभोगो विस्तारस्तनी शरीरे यस्य करवालस्य रा तथोक । भूयोऽपि कपभूत । उत्प्रेक्ष्यवे-समाक्षिप्तविपक्षक्षयदक्षराक्षसक्षेन इव समाक्षिप्त समामा गृहीत विपक्षाणा शत्रूणा क्षयाय मारणाय दक्ष समर्थ राक्षसाना क्षेत्र भूमियन करवारेन स तथोक । अपि च अस्ति कश्चिद्विशेष । य करवाल खस्य आत्मन सामिनो नरेद्रस गृपयशानसरेषु संग्रामस्थानेषु निनभुजप्रतापाननजनित साचिव्य व निजभुनयो स्वकीयदोर्दण्डयो प्रतापोपार्जने । 'यस्य वार्तापि श्रुता भयाय भवति स प्रताप'। जनितमुत्पादित साचिव्य साहाय्य येन स तथोक्त । कथभूत करवाल । सर्वभुवनप्रचारपुतूहलितकीर्तिकुलदवतासहचरपराक्रमप्रसूतिप्रथमप्रजापतिरि- व सर्वेपा भुवनाना प्रचारे पर्यटने कुतूह रिता दोहदवती विनोदवती या वीर्ति पुण्यगु कीर्तन सैय कुर देवता अपयस्य भविष्टायिका तस्सा सहवर सखा स चासी पराकम पौरप तस्य प्रसूती उत्पादने प्रथमप्रजापति रिव ब्रह्मसदृश । अपरं कथभूत करवाल । दुरिवरिवध स्थलोहनगरद्वारारधिरोपहारदुर्लरितवीररक्ष्मीसमाक्षणमन्त्र इव दु खेन वारयितुमशक्या दुर्वारा ये वैरिण गरवलेपा पक्ष स्थलस्य उद्दलन विदाण तस्मिन् सति गरत् प्रवत् यदारारुधिरै प्रवाहोहित तस्य उपहारे पूनाया दुललिता आसपा या वीररक्ष्मी योधलक्ष्मीस्तस्सा समावर्षणस्य हटादानीतस्य मन्त्र इस ची. जाक्षरन्याससदश । मपरं कथभूत करवाल । सकल जगदक्षणक्षमयिसिद्धौषधसाध्य- यमुधावशीकरणोपदेश इव सदलस्य जगत त्रिभुवनस्य रक्षणे प्रतिपालने क्षम समर्थ यच्छीय सांभटय तदेव सिद्धौपध रसायन जगन्मरणनिवारकत्वात् तेन साध्या वशीक तंव्या या वसुधा भूमिससा वाणीकरणे स्वायत्तताविधाने उपदेश ३२ मन्त्रसरश । अपर पथभूत करवाल । समुत्सर्परपोडामद्विषद्विपधरव्याजृम्भस्तम्मानिर्भव महासाहस रव समुत्सर्पर प्रसर दर्प औत्कय्य येषा व समुत्सर्पपीने च वे उद्दामा बलवत्तरा १. क इव' इत्युचित पार.. २ 'धारयितु सस्याति पाटो भवेत् .

·१माधास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १६३ भवन्महासाहस इव, प्रतिकूलावनिपालविलासिनीविनमग्रमरोचाटनघूपधू माडम्बर इव, समायरसभरितारातिमतिमधुकरीमोहनमहौषधिप्रारम्भ इव, समूयोत्साहदु सहद्विष्टद्विपघटाविघटनविद्वेषभेपजागम इव, कालेयक- लकपकिलाचारपरस्परामुताचरितचरमाभिचार इव, तमनेकमहासमानीक- संतोपितरणदेवताविहितबलि विधान वीरश्रीविनमदर्पणनामानमपहसित- कृतान्तरसनालीलं करवालं प्रतापद्विपालानस्थानालक्ष्मीलताश्रयशिखरिण द्विषन्त समवस्त एव विषधरा सपी कुटिलसविषमुरात्वद्विजिहखादिधर्मधारि त्यार तेपो व्याजुम्भ भरारतस्स सम्भे फोलने आविर्भवन् प्रकटीगवन् महासाहस इव पीलनमन्त्रसदृश । भपरं क्थंभूत परवाल । प्रतिपूलावनिपालपिलासिनीविभ्रमभ्रम- रोपाटनधूपधूमावम्बर इच प्रतिकूला शनुभूता ये अवनिपाला पृथिवीपतयलेषां विला जिन्य कमनीयकामिय तास विभ्रमा बेनर्तनानि त एव भ्रमरा मधुकरा अनवस्थित. खरूपलात् तेषामुघाटने विपटने आपने धूपधूमाडम्बर इव धूपधूमस्याटोप इव । अपर पथभूत परवाल । समाइयरसभरितारातिमतिमधुकरीमोहनमहौषधीप्रारम्भ इस समा. हुय रामामस्तस्स रसोऽनुरागस्तेन भरिता परिपूर्णा ये अरातय मानवस्तेपा मतयो बुद्ध- यस्ता एव मधुकर्यो भ्रमर्यचपलस्वरूपत्वात् तासा मोहने विचेतीकरणे महौषधीप्रारम्भ इव मूलिकाविदोषप्रादुर्भाव इव । पुन क्यभूत वरवाल । सभूयोत्साहदु सहविष्टद्विपघटावि. घटन विद्वेषभेपजागम इस सभूयोत्साहे समामे दु सहा दु खेन महला टन सोढुमशक्या ये द्विष्टा मानवस्तेषां द्विपा घटा 'बहुना घटना घटा' इति वचनात् गजश्रेणयसासा विघटने यन तन पलायने विद्वेषभेषनागम इव विद्वेषो मनोतिजनन तस्स भेपनमौषध तस्य आगम इव मन्त्रशास्त्रसदा । पुन कपभूत करवाल । कालेयकलकपशिलाचार- पररासुताचरितचरमाभिचार इस कलिकाले भव कालेय स पासी कलको लोकाय- पादखेन पदिल रापाप रा चासापाचारतस्मिन् परास्तरपरा पापिष्टा शनव अथ पहिलाचाराच वे परे शनवस्तेषा परासुताचरिते मृयुकरणे चरमाभिचार इव उत्कृष्ट मारणमन्नसहरा । कथभूत त करवालम् । ओक्महासमानीकसतोपितरणदेवताविहित- पलिविधानम् भने बहवस्ते च ते महासमानीका महासग्रामास्तेषु सतोपिता आदि प्रापिता या रणदेवता संग्रामदेवतास्ताभिविहितमष्ठित पलिविधान पूजाविधियस्य करवालस्य स तथा तम् । पुन कथभूत करवालम् । वीरश्री विश्रमदर्पणनामान वीरनिग वीरल्या विनमा भ्रूक्षेपास्तेषा विलोक्ने दर्पण आदर्श वीरश्रीविभ्रमदर्पण इति नाम अभिधान यस्य करवालस्य रा वीरश्रीविभ्रमदर्पणनामा त तथोक्तम् । भूयोऽपि कथ भूत करवालम् । अपहसितकृतातररानालीलम् अपहसिता विरस्कृता कृतान्तस्य यमस्य १ 'कुटिलगतिदुर्वननविषसभूतगुस' इति पाठो भवेत् .

·पाण्यमाना। সিঙ্গাগামীক্ষানিযিরীঘিনা- रणामनिवासीगफगलगिय गुपलयं फलयतः फरादुल्यस्य रागीपाद- पोटोपफण्टे दोलायमानमणिकुम्लकिरणजालपाहवितगगनाराममुगगमुप- रस्तरोदमहगामामितमममायाापानजनकोलालः मदेगिनी निदेगादिष्ट- निकटलालाटिफपरिफपने पुरखापरीयाराने तन्मुनिफुमारफयुगल- पापीपिगन् । तदपि तत्पाथियार्थनया सपरिफर तत्रोपविश्य 'नाययोः संसारमुसवि- . रगनाया शिताया लाला नीमा पेन करपारेन ग तपोधम् । कथंभूतात् परा। অগ্নিকানন্য। যশ যান; সুনা মালি মাৰি । দুয়া, পাব খুন दिपो हमीरीन्यस्य उत्तमारयाद सम्य भाटानग्यानात् पन्धनमम्मगतान् । अपर का परा । लक्ष्मीलताश्रयनियरिणः सारेय उना यी गौम्यपलदायिलात् तम्याः सायम्य बालम्बनम्र भाटिनस्य शिरिणो वृक्षस सहसार । पुनव कप- भूगा परात् । शठिकासपुगजरनगरमागादौताभनमम्मार पत्रिकालपुणेः दुःरा(प). मघालधुरकीटः उरन् दातगोगवन् योगा जगत्प्रासादो भूमण्डलदेयतामन्दिर तम्य उत्तम्भने जीनोशारकरणे सम्मान मदासम्मसस्यात् । पुनम कर्यभूतान करात् । जिनप्रिमियतरोः याययजनमनोमीरदानफ्रूपसरासान् । पुनध धंभा कराव। द्विपदचलदारणारानिदण्डार विपन्त समयमा एप आपलाः पर्पना अतिटिनहृदयसात् वेषां दारणे शतराण्डीकरणे अगानिदण्दान् विद्युम्पातसहशात् । पुर्वतः करात् । पुयलय पृथिवीमण्डलं सोलाकमलमिर क्रोटाइमटमिय परयतो धारयतः । तन्मुनि- घुमारवयुगलं पथमुपावी विशत् । दोलायमानमगिण्डलकिरणजालपारितगगनाराममु. भगम् दोलायमाने प्रेशन्ती ये मणिकुणाले पवविधमानिकपटितगुवर्णकर्णवेष्टने तयोः फिरणजारीरुपसमूहः पार वितो योऽमी गगनारामो पियनं तेन मुभगं मुन्दर यपा गवलवम् । कथंभूतो राजा। उत्तरलतरोदसहसास्तमितसमस्तयातायातजनकोलाहल. उत्तरलतरेण प्रचलनपरेण उदसेन रूर्व क्षिप्तन हस्तेन पानिना असमितो निराकृतः समताना विशेषा यातायाताना लोशनां जनाना कोलाहलः पलफलदायो नाचला. पविना रा तपोकः । संग्रालंकारः ।। ने गम्यते । तदपि पूर्वो मुनिकुमारवयुगलं तत्तापसाकयुगं तस्य जगप्रति. द्धस्य तापसस्य धीमुदत्ताचार्यस्य भगवत. • अर्भकयुगं शिष्ययुगलं पुत्रयुगलं पालकद्वयं वर्तृभूत नृप धीमारदत्तमहाराज एव वक्ष्यमाणलक्षणोपरक्षित स्तुविवचनं भागीर्यचन १. अस्यान संगतिया.

·१माधास] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । मुखमाययोरमीपु पाणेप्यपरेषु केपुचिन्मनीपितेषु कुतश्चित्काचिदपेक्षास्ति, परमन्यत्रैकमारतो निःश्रेयसात् किं त्वात्मनि पुरोमागिन्यपि जने प्रायेण श्वाश्रेयसमेव चिन्तयन्ति तचरितचेतसः । भवन्ति च तथाविधेऽपि तमिस्ते निसर्गादिहामुन्न चाविरुद्ध वर्मनि जनिततत्त्वोपदेशाः । प्रथितः सुप्रसिद्धचोमिः रचनः मृला ऊचे याच उपयात् । इति क्रियाकारकसं. पन्ध 1 फूला पूर्व ऊचे । हतयुगलं करवमलय उद्धृत्य ऊवीदत्य । ययमूचे । सौष्ठवमर्ज मुटु एतस्य भाव गौरवं तत् समं गुदण(संमृत) यस्मिन् धचनवर्मणि तत् गोष्टयराम यया भयले ऊचे। न पेचलं सोध्ययनम् ऊचे, सलन च लम्बारा हितं च यषा भवत्येय ऊचे । कर्यभूत हस्तयुगलम् । स्वर्गेत्यादि । सर्गापवर्गतरुपालयसनिकारी स्वर्गध सौधर्मादिपोडशसत्यार नवप्रवेयनयानुदिशपयानुत्तरलक्षणय वर्ग उच्यते, अपयगंध मोक्षा, स्वगंध अपवर्गश्च खापवर्गी तावेव तरू पक्षी परमानन्दसौट्यफल. दायित्वात् तयो पाल्लवी प्रवाली ताभ्या सनिकाशं सदृशं तत्तथोक्तम् । पुनः वधंभूतं हम्तयुगलम् । धर्मयावनि विहारपथप्रकाशम् धर्मयोर्यतिश्रावकलक्षणयोदयं धर्मद्वयं तस्य भवनि, भूमिस्तस्या विहारपयो विहारमा! तयोः प्रकाश सदृशम् । रूपकालंकारः॥ कि त्या। पूर्व इति पूर्वोकमर्थ मनुस्मृत्य चिन्तयित्वा । नवलं इति मनुस्मत्य कि तु तथा तेनैव प्रकारेण इति सुभाषितंच अमुस्टयान केवलं इति मनुस्मृल, कि तु तत्वार्षि- पार्थनया तस्य श्रीमारदत्तस्य पार्थिवस्य राजाधिराजस्य अर्धनया अभ्यर्थनया प्रार्थनेन तन तस्मिन् उत्तरीयासने रामुपविश्य स्थित्वा । क्यमुपविश्य । सपरिकर सपर्यशासनं यथा भवललवम् । इति किमनुस्मृत्य इति चेदुच्यते-आवयो. अयं च तव मम च यावत्तयो. रावयो अमीषु प्रत्यक्षीभूतेषु प्रागेषु इन्द्रियवलायुरुच्यासलक्षणेषु दशसु प्राणेषु अपरेषु या स्पशादिविपयेपु वा केषु विवक्षितेपु मनीषितेषु वाञ्छितेषु वस्तुपु कुतश्चित् पसा. चिन कारणात् काचित् कापि अपेक्षा नास्ति न वर्तते । क्थंभूतयोरावयोः । संसारमुख- चिमुरामावयो. गराारगुसेपु इष्टविपयनविनिताचन्दनादिपु विमुस. परामखो भावोऽ- भिप्रायश्चित्तं योगो मनस्यारो ययोती ससारमुसचिमुराभायौ तयोः। पर केपलं एक- म्मार निप्पलात् ततो मुनिजनप्रसिद्धात नि प्रेयसात् मोक्षात् नि श्रेयप्त' इति पच- नात् ने (१) प्रत्यय. अन्यस्मिन् मर्थे अपेक्षा नास्ति कि तु नि यस वर्जयित्वा कस्मि- वित् पदार्थ अपेक्षा न वर्तते नि प्रेयसे तु अपेक्षा वर्तत एवेलथे. । किं तु भात्मनि । पुरोभागिनि अपि शनावपि, जने लोके मायेण वहुलतया श्व श्रेयसमेव चिन्तयन्ति वाञ्छयन्ति (किं चिन्तयन्ति किम् ) । तथाविधे पुरोभागिनि अपि तस्सिनजने १. पाणिनीयव्याकरणे तु समासान्तोऽच्प्रत्ययः. २. पुस्तकरयेऽपि समान एवं पाठः, परंतु 'के, तचरितचेतस.व.श्रेयसमवर्तनाय चेतो मनो येषाम्' इत्यर्थकपाठो भवेत् : यद्वा किया-पाठसुटितो भवेत् . १५ ·काव्यमाला। अज्ञानभावादशुभाशयाद्वा कुर्वीत चेत्कोऽपि जनः खलत्वम् । तथापि सद्भिः प्रियमेव चिन्त्यं न मय्यमानेऽप्यमृते विषं हि ॥१५॥ सदाचारोचितमतिपतिरप्ययमतीवानवहेलविहितविष्टरप्रदानः कृतव- हुमानः संभाषणोत्सुकषिपणः प्रसन्नान्तःकरण इवोपलक्ष्यते, व्यापारयति च प्रकटितपणययोरिवावयोरानन्दवाप्पोल्यणे मुहुर्मुहुवीक्षणे, तत्पर्याप्तम- त्रोपेक्षणीयलोकसंमतया वाचंयमतया तथा हि-] पुरः प्रणयभूमीपु फलं यदि समीहसे । जगदानन्दनिप्यन्दि वर्ष सूक्तिसुधारसम् ॥ १५२ ॥ तपरिततमः पुरुषा निसर्गात् सभावेन इह अस्मिन् भवे अमुत्र च आगामिनि जन्मनि अविस्ने वर्मनि सपापमागे जनिततस्वोपदेशा उत्पादितधर्मोपदेशा भवन्ति च संजायन्तेचा अशानेति ॥ हि यसात् कारणात् अज्ञानभावात् सत्वात् निर्विवकलात् पशु- भाशयादा द्वेषपरिणामावर येदि पोऽपि कथित् जनो लोकः सलत्वं दुर्जनत्वं पुर्वात गुर्यात् तथापि तदपि सहिः रारपुरपः प्रियमेष पिन्वं हितमेव कर्तव्यम् । षगुमेवार्थ भयान्तरन्यासेन दयनि-अमृते पीयूषे मध्यमानेऽपि पिलोम्यमानेऽपि पिपं हालादलं न भवति न जायते । अर्थान्तरन्यासालंकारः॥ सदाचारेति ॥ भर्य प्रत्यक्षीभूतो भूपतिरपि धीमारदत्तराजोऽपि भतीवातिशयेन प्रसमान्तःकरण इस प्रसादपरमना इव उपलक्ष्यवे रयते । वर्थभूतो भूपतिः । सदाचा- रोचितमतिः सदाचारेषु आसनप्रानपिनयादिवरणेषु उचिता योग्या मरियस्य स सदाचारोधितमाः । अपर पथंभूतो भूतिः । पनवलपिहितारिएर प्रदानः सनवहे. रेन भारेण शिहितमानि पिटरस्पासनस प्रदान विधापनं पेन रा तथोकः । भूयोऽपि भूतो भूपतिः । कृतबहुमानः इतो लिहितो यहुः प्रयुरो मानः समान उतरीय प्रसारणारिरक्षणो येन सतधोकः । भूयोऽपि थंभूतः । भाषणोत्सुक विषणा सभारणे पालापने उत्सुका वेगयातरा विपणा पुद्धियस्येति रा संभाषणो. रसुधिषणः । तथा वीक्षणे लोचने मुहुर्मुहुवांरवार पाश्योपरि व्यापारयति च प्रेर. पीपा थंभूतयोराययोः । प्राटितप्रगपयोरिष प्राटितः मादुभाषितः प्रायः भेदो योगी प्राटिनप्रणपो तयोः प्रारिनप्रणययोः । कथंभूते वीक्षणे। वे भानदधामो- स्पणे भानपान उत्यो समिणे । तत्तस्मात वारणा न भस्मिन् भूपती या. माया मौमित्वेन पर्याप्तं मरम् । कथंभूतया याचंयमतया । उपेक्षणीयटोसमतया उपशमोपतोके अनादरणीयलोके नना अभीष उपेक्षणीयलोकमता तया ॥ कि सामुभाषितं यानुरगतम्-पुर इत्यादि । प्रणयभूमी वायररेषु यदि ·- १ आश्वासः] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । १६७ इति च सुभापितमनुस्मृत्य सौष्ठवसज्ज सलज्जं च खर्गापवर्गतरुपाचवसनिकाशे धर्मद्वयावनिविहारपथप्रकाशम् । उदृत्य हस्तयुगलं रमेवमूचे तत्तापसा कयुगं प्रथितैर्वचोभिः ।। १५३ ॥ तत्र मुनिकुमार:- वर्णाश्रमाणां प्रतिपालयित्रे जगत्रयवायिपराक्रमाय । ददातु देवः स जिनः सदा ते राजन्नशेषाणि मनीषितानि ॥ १५ ॥ अपि च-- असाविन्द्रः स्वर्गे भवति सुकृती यस्य चरिता- न्महीमारोद्धारादहिपतिरयं तिष्ठति सुखम् । जगजातं चैतद्विजयसमयानन्दति परं चिरं क्षानं तेजस्तदिह जयतादद्भुतविधि ॥ १५५ ॥ चेत् पुरोऽने गविष्यकाले फलं लाभं समीहसे पाञ्छसि तर्हि सूक्तिसुधाररा सुवचना. मृतपानीयं घपंहे जीव, लं क्षर। कथंभूतं सूक्तिसुधारसम् । जगदानन्दनिष्यन्दि जगतः पृथ्वीमण्डलस्य आनन्दं हर्षे निष्यन्दते वर्पत्ति इत्येवंशीलं जगदानन्दनिष्यन्दि ।। तति । तत्र तयोरभयरुचिरभयमत्योर्मध्ये तावत् मुनिकुमारः श्रीमदभयरुचिः प्रह्मचारिशुलका प्रियतमो ब्रूते । तथाहि-वर्णाश्रमाणामित्यादि । हे राजन श्रीमारदत्तमहाराज, स जगत्प्रसिद्धी गिनः श्रीमद्भगवदहरायशो देवः परमा- राध्यः सदा सर्वकालं ते तुभ्यं भशेषाणि मनीषितानि वाञ्छितानि ददातु प्रयच्छतु । कयंभूताय ते । वर्णाश्रमाणां प्रतिपालयिने वर्णाश्च ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशगाः, आश्न- माध ब्रह्मचारी यही वानप्रस्थो भिक्षुधेति चत्वारः, तेषां वर्णाश्रमाणां प्रतिपालयिने प्रतिपालकाय । पुनः कथंभूताय । जगत्रयग्रामिपराक्रमाय जगनयनायी एवंविधः पराक्रमः सामध्ये यस्य स जगायनायिपराक्रमस्तस्मै । अतिशयालंकारः। अपि च तथा च । असावित्यादि । तजगत्प्रसिद्ध क्षात्रं क्षतात् त्रायते क्षत्रः क्षत्रस्येदं क्षानं तेजः प्रतापः इह अस्मिन् संसारे चिरं दीर्घकालं जयतात् सर्वोत्कर्षण प्रवर्तताम् । रासै अस्माकं नमस्कार इत्यर्थः । कथंभूतंक्षा वेजः । बहतविधि गद्भुतो मार्यभूतो विधिश्वरित यसेति तथोक्तम् । तस्विम् । तद्यदोनित्यसंबन्धात् यस क्षात्रस्य तेजसः चरितात् असो प्रत्यक्षीभूतः इन्द्रः सौधर्माद्यच्युतश्च वर्ग स्वर्गलोके सुनु पुण्येन ·१६८ काव्यमाला। कर्पूरद्रुमगर्भधूलिघवलं यत्केतकानां विपः श्वेतिम्ना परिभूय चन्द्रमहसा साथै प्रतिस्पर्धते । तत्पाकोन्मुखनालिकेरसलिलच्छायावदातं यशः पालेयाचलचूलिकासु भवतो गायन्ति सिद्धाशनाः ॥ १५६ ॥ मातौरि फणीशकामिनि सति त्वं देवि हे रोहिणि श्रीमत्यममु वारले च सुतनो मा मुञ्चतात्मप्रियान् । कर्मणा अयंते खर्गः तस्मिन् खर्गे मुकृती पुण्यवान् कृतार्यश्च भवति संजायते । यस्य क्षारस्य तेजसश्चरितात् अयं प्रत्यक्षीभूतभूतो अहिपतिः शेपनागः सुखं निर्वाधं यथा भवत्येवं तिष्ठति जागर्ति । कस्मात् मुखं तिष्ठति जागर्ति । महीभारोद्धारात् मह्याः पृथिव्याः भारो महीभारस्तस्य उद्धार उचलनं महीभारोद्धारस्वस्मात् । महीभारस्तावत् क्षात्रेण तेजसा ध्रियते । धरणेन्द्रसु पातालवर्गलोके मुखेन राज्यं करोतीत्यर्थः । च पुनः अन्यत् एतत् प्रत्यक्षीभूतं जगनातं पृथिवीमण्डलस्थितो लोकसमूहो विजयसमयात् दिग्विजयकालात् नन्दति वर्धते । कथम् । परम् । निधयेनेति शेषः । समुच्चयाविशया- लंकारः । शिसरिणीछन्दः॥ करेत्यादि । हे राजनिति पूर्वोत्तमेव संयोधनपदं प्राह्यम् । हे राजन्, तत् जगत्प्रसिद्ध भवतः तर यशः युपगुणकीर्तनं सिद्धासनाः देवविशेषाणा कमनीयका. मिन्यः प्रालयाचलचूलिकासु गायन्ति वीणावंशखरमण्डलादिष्ववतारयन्ति । सिद्धाहना उज्वलवर्णा , पालेयाचलचूलिका अपि शुक्रवाः, भवतो यशश्च भतीव शक्षमिति भावः । तस्किम् । यद्भवतो यशः कर्पूरमगर्भधूलिधवलं कर्पूरगुमाणां घनसारपृक्षाणां गर्भेषु मध्येपु या धूलयः कर्पूरास्तबद्धवलमुज्ज्वलम् । पुनश्च तत्किम् । यद्भवतो यशः श्वेतिना उचलं कृला चन्द्रमहसा सार्धे परिपूर्णचन्द्रतेजसा सह प्रतिस्पर्धते । चन्द्रतेजस्तिरस्क- रोतीत्यर्थः । कि कृत्वा । पूर्व केतकाना केतकीपुष्पाणां विपो दीप्तीः परिभूय श्वेतिना पराभवं प्राप्य । कथंभूतं भवतो यशः । पाकोन्मुखनालिकेरसलिलच्छायावदातं पाको. न्मुख सद्यः पाकमायातं यत् नालियर कूर्च केसरफलं तस्य सलिलं पानीयं तस्य छाया दीप्तिस्तद्वत् अवदातमुज्ज्वलम् । उपमाविशयालंकारः ॥ मातरित्यादि । कथं यशो गायन्ति सिद्धाना इत्याह-हे मातर्जननि गौरि पा. वति, हे फाशकामिनि हे पद्मावति, हे देवि सति सावि, हे रोहिणि देवि, चतुर्थतारे हे श्रीमति लक्ष्मीबति, अप्रमु ऐरावतभायें, हे वारले हे हसि, सुतनो हे शोमनशरीरे,वं त्वं त्वम् । यूयमित्यर्थः । आत्मप्रियान् निजवल्लभान् श्रीमहादेवशेषनागचन्द्ररावतइंसान मा मुघत मा परित्यजत यूयम् । नो चेत् यदि यूयम् मोक्ष्यवेतहि मस्य प्रत्यक्षीभूतस्य - ·. १आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १६९ नो चेदस नृपस्य कीर्तिविसरादुर्लक्षशुद्धे जने युष्माकं पतयोऽद्य दुर्लभतरा मन्ये भविष्यन्त्यमी ॥ १५७ ॥ कुवलयदलनीलः कुन्तलानां कलापो न भवति यदि गौर्याः शंकरे ताश्च पिङ्गाः। क्षितिप तव यशोभिः संभृतायां त्रिलोक्यां सरभसरतिकेलिः किं तयोः स्यादिदानीम् ॥ १५८ ।। इन्दुधवलापि कीर्तिर्धवलितभुवनत्रयापि तव नृपते । मलिनयति रिपुवधूनां मुखानि यत्नाथ तचित्रम् ॥ १५९ ॥ भुजगसमखनजनितः सपत्नकुलकालतां प्रयातोऽपि । शुभ्रयति भुवनमखिलं पराक्रमस्ते तदाश्चर्यम् ॥ १६० ॥ नृपस्य श्रीमारदत्तमहाराजस्य कीर्तिविसरात् उग्ज्वलकीर्तिप्रसरात् जने लोके अब इ- दानी युष्माकं भवतीनां अमी प्रत्यक्षीभूताः पतयो भर्तारः दुर्लभतरा भविष्यन्तीत्ये. वमहं मन्ये । कथंभूते जने । दुर्लक्षशुद्धे दुःखेन महता कष्टेन लक्षयितुमशक्यो दुर्लक्षः । 'ईषदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्' इति साधु । दुर्लक्षः शुद्धः शुक्लपदार्थो यस्मिन्निति दुर्लक्षशुद्धस्तस्मिन् । उत्प्रेक्षालंकारः॥ पुनश्च सिद्धाङ्गनाः किं गायन्ति इत्याह- कुवलयेत्यादि । हे क्षितिप हे श्रीमा- रदत्तमहाराज, यदि चेत् गौर्याः पार्वत्याः कुन्तलानां कलापः केशपाशः कुवलय- दलनील उत्पलपत्रवत् नीलः कृष्णवर्णो न भवति । शंकरे श्रीमहादेवे प्ताश्च जटाश्च पिङ्गाः गोरोचनवर्णा न भवन्ति । अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामेनात्र बहुवचनम् । तव भवतो यशोभिः कृता संभृतायां परिपूर्णायां त्रिलोक्यां त्रिजगत्यां तयोः गौरीशं- करयोः सरभसरतिकेलि: वेगवसंभोगक्रीडा इदानीमस्मिन् काले किं स्यात् कि भवेत् । अपि तु न भवेदित्यर्थः । भाक्षेपालंकारः।। पुनश्च विद्धाशनाः किमुपश्लोकयन्ति–इन्दुधवलेत्यादि । हे नृपते श्रीमारदत्त महाराज, हे नाथ पृथिवीपते, तव भवतः कीर्तिः पुण्य गुणश्लोकः इन्दुधवलापि परिपूर्ण- चन्द्रवदवदातापि धवलितभुवनत्रयापि धवलितमुज्वलीकृतं भुवनत्रयं त्रैलोक्यं यया सा धवलितभुवनत्रया । रिपुवधूनां शत्रुस्त्रीणां मुखानि बत्राणि यत् मलिनयति मसी- वर्णानि करोति तत् चिनं आश्चर्यम् । उपमालंकारः॥ पुनश्च सिद्धागनाः किं गायन्ति-भुजगेत्यादि । हे नृपते इति संवोधनपदं पूर्वोक्तमेव माह्यम् । ते तप पराक्रमः सामध्ये अखिलं समझ भुवनं भूमण्डलं शुभ्रयति शुभं करोति तदायर्य अद्भुतमिदम् । कथंभूतः पराक्रमः । भुजगसमखाजनितः भुजगेन कालसर्पण समः सदृशः कृष्णवर्णो योऽसौ सद्गतेन जनितः उत्पादितो ·१७० काव्यमाला। त्वं चन्द्रस्त्वमसि रविः कुवलयकमलानुरञ्जनात्सत्यम् । किं तु यदरातिसद्मसु तमांसि विदधासि तचित्रम् ॥ १६१ ॥ कृष्णयति वैरिवर्ग रञ्जयति सतां मनांसि तव देव । दुर्वर्णयति खलानपि तथापि शुनं यशश्चरितम् ॥ १६२ ॥ भूप त्वमेव महतां धुरि वर्णनीयः सिन्धुर्महानपि भवेल्लघुवृत्तिरेव । यत् श्रिता य इह ते विनिममवंशाः क्षोणीभृतस्त्वदनुगास्तु समृद्धवंशाः ॥ १६३ ॥ उत्सर्पहर्पवैरिव्रजभुजगकुलामोगसंकोचमत्रः प्रहक्षोणीशकल्पद्रुमधरणिसुधासारवर्षाम्बुवाहः । भुजगसमखड्गजनितः । विरुद्धमेतत् परिहियते-भुजे वाही गच्छति तिष्टतीत भुजगः समः अवक्रः खल्लो मण्डलाप्रस्वेन जनित इति स्वच्छम् । सपन्न कुलकालता प्रयातोऽपि सपनानां शत्रूणां कुलेषु अन्वयेपु कालता कृष्णत्वं प्रयातोऽपि प्राप्तोऽपि भुवनं शुभयति इत्यपि विरुद्धं परिहियते-कालतां मृत्युर्ता प्राप्त इति खच्छम् । विरोधालंकारः॥ त्वमित्यादि । हे नृपते, वं चन्द्रः सर्वजगदाहादकः । हे नृपते, खं भवान् रविः श्रीभास्करोऽसि भवसि । कस्मात् । कुवलयकमलानुरजनात् कुवलयानि उत्पलानि कमलानि पमानि तेषामनुरञ्जनात् सत्यमेतत् सत्यमेवैतत् । पक्षे-कुवलयं पृथ्वीमण्ड. लम्, कमला लक्ष्मीः, तयोः अनुरअनात् आनन्दकरणात् । कि तु तचित्रमाश्चर्ये यत् लं अरातिसामु अमिनमन्दिरेषु समावि अन्धकाराणि विदधासि करोषि तदद्भुत आधर्यमेतत् । यथासंख्यालंकारः । लेषोपमा च ॥ कृष्णयतीत्यादि । हे देव हे राजाधिराज, तव यशवरितं तव यशःखरूपं वैरिवगै शत्रुसमूह कृष्णयति कृष्णवर्ण करोति, सा सत्पुरुषाणां मनांसि चित्तानि रजयति रकानि करोति, खलान् दुर्जनान् दुर्वर्णयति मलिनान् करोति । तथापि तदपि शुम्रमुब्वल वर्तते । समुच्चयातिशयालंकारः॥ भूप त्वमित्यादि । हे भूप मारदत्तमहाराज, महतां महानुभावानां पुरि पर्ण- नीयो अप्रेसरतया मुख्यतया त्वमेव भवानेव वर्णनीयः । तहि समुदः कि महान् भवति । न भवत्येव । सिन्धुर्महानपि लघुत्तिरेव अल्पखरूपो भवेत् संजायते । यत् यस्मात् धारणात् वे सिन्धुं प्रिताः आश्रिताः ये सोणीभृतः पर्वता इह समुद्रे वर्तन्ते ते क्षोणीभूतो विनिममवंशाः विशेषेण पातालं गताः वेणुवृक्षाः.... .."त्वदनुगास्तु भ- मत्सेवकालु क्षोणीभूतो राजानः समृद्धवंशाः वृद्धि प्राप्तान्वया यतन्ते । टेषालंकारः ।। उत्सर्पदित्यादि । एष प्रत्यक्षीभूतः श्रीमारदत्तमहाराजः काममतिशयेन मुचिरं ·१आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । आसन्नोदन्वदद्रिद्रवदमरसखीगीतकीर्तिप्रवाहः कामं कल्पायुरेप प्रतपतु सुचिर धर्मघामावलोक ॥ १६४ ॥ पुप्पश्रीर्यस्य ताराः फलममृतरुचिः पत्रलक्ष्मीवुनद्याः कल्लोला. स्कन्धबन्धो हरगिरिरमराम्भोधिरप्यालवाल । कन्द शेषश्च शाखा पुनरखिलदिगागोग एवैप स स्ता- त्रैलोक्यप्रीतिहेतुः क्षितिप तव यश पादपोऽनल्पकल्पम् ॥१६५॥ दीर्घकाल कल्पायु आकल्पकालजीवी सन् प्रतपतु ऐश्वर्यवान् भपतु । एप फयभूत । उत्सर्पहर्षवैरिमजभुजगकुलाभोगसंकोचमन उत्सर्पन उद्गच्छन् दर्प उत्कटत्व येपा ते उत्सर्पपीते च ते वैरिव्रजा शनुवर्गास्त एव भुनगा सा अन्तदुष्टहृदयत्वात् दुपचन विपतमुखत्वात् कुटिलगतिवाद द्विजिहत्वात् तेषा कुगनि समूहास्तेपामा- भोगो विस्तार' परिपूर्णता तस्य सकोचमन्त्र कीलनबीजाक्षरसमूह । अपर कथभूत. एप राजा । प्रहक्षोणीशकल्पद्रुमधरणिसुधासारवाम्बुवाह प्रणा पादयोर्नप्रीभूता ये क्षोणीशा महासामन्तास्त्र एव कल्पद्रुमा कल्परक्षा भथिजनाशापूरकत्वात् वेपा धरणयो भूमयस्वासो सुधाया अमृतस्य भासारवणे वेगपर्पतस्य भम्बुवाहो मेघ रा तयोत । अपरं कथभूत एप राजा। आसन्नोदन्वददिद्रवदमरवस्तीगीतकीर्तिप्रवाह आसन अतिनिकटतरं आसमुद्रान्तपृथ्वीपालकत्वात् योऽसायुदन्वान् समुदस्तत्सबन्धिनो ये अद्रय पर्वतास्तन द्रवन्तीभिर्गच्छन्तीभिरमरसखीभिर्देवाहनाभिगीता वीणावशखरमण्ड- लादिष्ववतारित कीर्तिप्रवाह पुण्यगुणकीर्तनसततिर्यस्य स तथोक्त । अपरं कधभूत एष नृपति । धर्मधामावलोक धर्मस्य जीवदयालक्षणस्य [धामस्य गृहस्य अवलोक अवलोकन रक्षण प्रतिपालन यस्य स तयोत । रूपकालशर ॥ पुष्पश्रीरित्यादि । हे क्षितिप धीमारदत्तमहाराज, स जगत्प्रसिद्ध एप प्रत्यक्षी- भूतस्सव भवतो यश पादपो यश एव पादपो वृक्ष । खर्गमोक्षफलप्रदायकत्वात् । अन- न्तकाप अनन्तकाल यावत् त्रैलोक्यनीतिहेतु निभुवनानन्दकारणबात भवतु । स क. यस्य यश पादपस्य तारा दाक्षायण्य पुष्पग्री पुष्पशोभा वर्तते । यस्य यश पाद- पस्य अमृतरुविश्चन्द्र फलम् । यस यश पादपस्य धुनद्या आकाशगङ्गाया कालोला. महान्तस्तरक्षा पनलक्ष्मी छदशोभा वर्तते । यस यश पादपस्स हरगिरि कैलासपर्वत स्कन्धबध शाखादधिप्रकाण्डो वर्तते । यस यस पादपस्य मालवाल सेचनस्थान अमराम्भोधि क्षीरसागरो वर्तते । यस्य यश पादपस्य शेषश्च धरणेन्द्र कन्दो मूली वर्तते । यस्य यश पादपस्स अखिलदिगामोग एव समस्खदिग्विस्तार एव शाखा लता बर्तन्ते । अपिशब्द पुन शन्दय समुपया पर्वरे। देन समुचयरूपकालकार ॥ -- ·काव्यमाला। मुनिकुमारिका- अन्यायतिमिरनाशन विधुरितजनशरण सज्जनानन्द । नृपवर लक्ष्मीवालम भवतु चिरं धर्मवृद्धिस्ते ॥ १६६ ॥ सुरगिरिरनरसिन्धुरम्मोनिधिरवनिरनूलसारथिः फणिपतिरमृतरोचिरमराश्च दिशो दश यावदम्बरम् । तावदशेषभुवनचिन्तामणिचरित परं महोत्सवै. रुत्सवचरितचन्द्र जय जीव विराज चिराय नन्द च ॥१६॥ उपभुज्य यदिशस्ते नपुंसकं युद्धमपि यशः सर्वाः । द्यामुपभोक्तुं यातं तरलिततारां तदाश्चर्यम् ॥ १६८ ॥ मुनिकुमारिका अभयमतिभगिनी ग्रूते-अन्यायेत्यादि । हे अन्यायतिमिरनाशन अन्याय. अनीति स एव तिमिरमन्धकार सन्मार्गदर्शनविलोपरत्वात् तमाशयतीलेव. शील., इत्येर्थ(व) साधु , इत्येव धर्म , अन्यायतिमिरनाशनस्तस्य सवोधनं क्रियते है अन्याय तिमिरनाशन । हे विधुरितजनशरण हे दु सितलोकार्तिमयनसमर्थ, हे सजनाना विद्वजनाना आनन्ददायक, हे नृपवर नृपाणा नरेन्दाणा मध्ये वर श्रेष्ट, हे लक्ष्मीवल्लभ रम्या पालभो अभीष्टः ते तव चिर दीर्घकालं धर्मद्धिर्भवतु । रूपकमिदम् ॥ सुरगिरिरित्यादि । हे अशेषभुवनचिन्तामणिचरित अशेषस्य समप्रस्य भुवनस्य भूमण्डलस्य चिन्तामणिरिव चरितं चेटितं यस्य तस्य समोधनं हे तथोक्त । हे उत्सव- चरितचन्द्र उत्सवचरितेन आनन्दाचरितेन आहादकरणेन चन्द्रः शशाः स तस्य सबोधनं हे तथोक । पर निश्चयेन महोत्सवे. पचकल्याणैः कृता तावत्कालं त्वं जय सर्वोत्कण वर्तख । त्वं जीव दीर्घायुभव । त्वं विराज त्वं शोभयख । चिराय दीर्घ- कालं त्वं नन्द समृद्धो भव । तावत्कियकालम् । यावत्काल मुरगिरिमेंहपर्वतो वर्तते, यावत्काल अमरसिन्धुर्महानदी गङ्गानदी वर्तते, यावत्कालं अम्भोनिधिः समुद्रो वर्तते, यावत्कालं अवनिःपृथ्वी वर्तते, यावत्कालं अनूरुसारथिःश्रीसूर्यों वर्तते, यावरकालं फणि- पतिः शेषनागो वर्तते,यावत्कालं अमृतरोचिश्चन्द्रमा वर्तते, यावत्कालं भमराव देवा. वर्तन्ते यावत्काल दश दिशो वर्तन्ते, यावत्काल अम्बरमाकाश वर्तते । अत्युत्कर्षसमुचयालंकारः॥ उपभुज्येत्यादि । यत् यस्मात्कारणात् वे तव यशः पुण्यगुणकीर्तनं कर्तृभूत या खर्गनिय उपभोक्तुं गतं तत् माश्चर्य अद्भुतं वर्तते । कथंभूतां चाम् । तरलिततारी चपलितकनीनिकाम् । पक्षे तारकाम् । कि कृत्वा । पूर्व सर्वा दिशः समप्रा ककुभ उपभु- न्य भुक्त्वा सेविस्वा । कयंभूतं यशः । नपुंसकम् न स्त्री न पुमान् नपुंसकम् । अपर क्यंभूतं यशः । पदमपि गृद्धि प्राप्तमपि, पक्षे जराजीणेच पालकारः ॥

·१आश्वासः यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । १७३ रिपुकुलतिमिरनिकरदावानल जगति तनोपि मङ्गलं दिवि भुवि विदिशि दिशि च विबुधार्चित धाम दधासि संततम् । भुवनाम्भोजसरसि महतां मत दिशसि विबोधनश्रियं धर्मविनोद भूप तव भानुमतश्च न किंचिदन्तरम् ॥ १६९ ।। श्रीरमणीरतिचन्द्रः कीर्तिवधूकेलिकौमुदीचन्द्रः। जीयाक्षितिपतिचन्द्रश्चिराय वसुधाशनाशरचन्द्रः ॥ १७० ॥ शत्रुक्षत्रकलबनेत्रनलिनपालेयकालागमः क्षोणीरक्षणदक्ष दक्षिणपक्रीडावतारक्षमः । रिपुकुलेत्यादि । रिपुकुलतिमिरनिकरदावानल रिपुकुलानि शत्रुन्दानि तान्येव तिमिराणि अन्धकाराणि सन्मार्गदर्शन विलोपकत्वात् तेषां निकराः समूहास्तद्विनाशने दावानलो वनवहितस्य संवोधनं हे तथोक । जगति संसारे महाल कल्याणं तनोषि विस्तारयसि । हे विबुधार्चित हे विदुषां पूज्यतम, दिवि आकाशे, भुवि पृथिव्याम्, विदिशि अगिकोणादी, दिशि च पूर्वदिगादी, संततं निरन्तरं धामोहयोतं दधासि धार- यगि । हे गहतां मत हे महानुभावानामभीष्ट, भुवनाम्भोजसरसि जगतिस्थितसाधुलोक- कमलवने वियोधनधियं संवोधनलक्ष्मी दिशसि करोपि । हे धर्मविनोद धर्मे जीवदयाल. सणे विनोद कुतूहलं यस्य स धर्मविनोदस्तस्य संबोधनं हे धर्मविनोद । हे भूप श्रीमारद- समहाराज, तब भवतः गानुमतश्च श्रीसूर्यस्य किचित् किमपि अन्तरं भेदोन वर्तते । यतो मानुमान अन्धकार निवारयति, मङ्गलंच करोति, सर्वोयोतकं करोति, कमलवन- विकाशं दिशति, तेन कारणेन भवान् भानुमांश्च रामान एव । समुच्चशेपमालंकारः ॥ श्रीरमणीत्यादि । क्षितिपतिचन्द्रः क्षितिपतीनों नरेन्द्राणां चन्द्रः करो राज्ञा सुगन्धकारकत्वात् चिराय दीर्घकालं जीयात् दीर्घायुभवतु सर्वोत्कर्षेण प्रवर्तताम् । रुधभूतः क्षिविपतिचन्द्रः । श्रीरमणीरतिचन्द्रः श्रीश्व लक्ष्मीः, रमणी व स्त्री, तयोः रतौ संभोगाथै चन्दः काम्यः अभिलपणीयः । पुनः कथंभूतः । कीर्तिवधूकेलिकौमुदीचन्द्रः कीतिरेय वधूमनोमोहनसमर्था स्त्री सर्वजनयभत्वात् तस्याः केली क्रीडाकरणे कौन- दीचन्द्रः कार्तिकीपूर्णिमाज्योत्साशशाङ्कः । पुनरपि कथंभूतः । पसुधानाशरचन्द्रः वसुधा पृथ्वी सैव अजना स्री संभोगसुखदायकत्वात् तस्याः शरचन्द्रो वर्षांत्ययकनकप्रायः शरस्काले चन्द्रः कानकं सुवर्ण अतिशोनां करोति यस्मात् । उर्फ -मयूरपिच्छे कम्पिल्ले कपूरे विधुकाम्ययोः । सुवर्णभस्म (१) विद्वद्भिश्चन्द्रसंज्ञाभिधीयते ॥ रूपका- सकारा॥ शत्रुक्षनेत्यादि । हे क्षोणीरक्षणदक्ष पृथिवीपालनसमर्थ, हे राजन्, हे धर्म ·-- काव्यमाला। मुनिकुमारिका- अन्यायतिमिरनाशन विधुरितजनशरण सजनानन्द । नृपवर लक्ष्मीवल्लभ भवतु चिरं धर्मवृद्धिस्ते ॥ १६६ ॥ सुरगिरिरमरसिन्धुरम्भोनिधिरवनिरनूरुसारथिः फणिपतिरमृतरोचिरमराश्च दिशो दश यावदम्बरम् । तावदशेषभुवनचिन्तामणिचरित परं महोत्सवै- रुत्सवचरितचन्द्र जय जीव विराज चिराय नन्द च ॥१६७॥ उपभुज्य यद्दिशस्ते नपुंसकं वृद्धमपि यशः सर्वाः । द्यामुपभोक्तुं यातं तरलिततारां तदाश्चर्यम् ॥ १६८ ॥ मुनिकुमारिका अभयमतिभगिनी ब्रूते-अन्यायेत्यादि । हे अन्यायतिमिरनाशन अन्यायः अनीतिः स एव तिमिरमन्धकार सन्मार्गदर्शनविलोपरत्वात् तन्नाशयतीत्येवं. शीलः, इत्यर्थ(व) साधुः, इत्येवं धर्मः, अन्यायतिमिरनासनस्तस्य संबोधनं क्रियते हे अन्यायतिमिरनाशन । हे विधुरितजनशरण हे दुःसितलोकार्तिमथनसमर्थ, हे सजनानां विद्वजनानां आनन्ददायक, हे नृपवर नृपाणां नरेन्द्राणां मध्ये वर श्रेष्ठ, हे लक्ष्मीवालभ लक्ष्म्या वल्लभो अभीष्टः वे तव चिरं दीर्घकालं धर्मद्धिर्भवतु । रूपकमिदम् ॥ सुरगिरिरित्यादि । हे अशेषभुवनचिन्तामणिचरित अशेपस्य समप्रस्य भुवनस्य भूमण्डलस्य चिन्तामणिरिव चरितं चेष्टितं यस्य तस्य संबोधनं हे तथोक्त । हे उत्सव- चरितचन्द्र उत्सवचरिवेन आनन्दाचरितेन भाहादकरणेन चन्द्रः शशाङ्कः स तस्य संवोधन हे तथोक पर निश्चयेन महोत्सवैः पञ्चकल्याणैः कृत्वा तावत्कालं त्वं जय सर्वोत्कर्षेण वर्तस । त्वं जीव दीर्घायुर्भव । त्वं विराज त्वं शोभयख । चिराय दीर्घ- कालं त्वं नन्द समृद्धो भव । तावत्कियकालम् । यावत्कालं सुरगिरिमरुपर्वतो पर्वते, यावत्कालं अमरसिन्धुर्महानदी गङ्गानदी वर्तते, यावत्कालं अम्भोनिधिः समुद्रो वर्वते, यावत्कालं अवनिः पृथ्वी वर्तते, यावत्कालं अनूसारथिः श्रीसूर्यो वर्तते, यावत्काल फणि. पतिः शेषनागो वर्तते,यावत्कालं अमृतरोचिश्चन्द्रमा वर्तते,यावत्कालं अमराव देवाः पर्तन्ते यावत्कालं दश दिशो वर्तन्ते, यावत्कालं अम्बरमाकाशं वर्तते । अत्युत्कर्षसमुघयालंकारः॥ उपभुज्येत्यादि । यत् यस्मात्कारणात् ते तव यशः पुण्यगुणकीर्तनं कर्तृभूतं यां वर्गश्रियं उपभोक्तं गतं तत् आयय अद्भुतं वर्तते । कथंभूतां द्याम् । तालिततारा चपलितकनीनिवाम् । पक्षे तारकाम् । कि कृत्वा । पूर्व सर्वा दिशः सममा ककुभ उपमु- न्य भुक्त्वा सेवित्वा । कथंभूतं यशः । नपुंसकम् न स्त्री न पुमान् नपुंसकम् । अपर कथंभूतं यशः । वृद्धमपि वृद्धि प्राप्तमपि, पक्षे जराजीणे च । पालंकारः॥

·१आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १७३ रिपुकुलतिमिरनिकरदावानल जगति तनोपि मजलं दिवि भुवि विदिशि दिशि च विबुधार्चित धाम दधासि संततम् । भुवनाम्भोजसरसि महतां मत दिशसि विबोधनश्रियं धर्मविनोद भूप तव भानुमतश्च न किंचिदन्तरम् ॥ १६९ ॥ श्रीरमणीरतिचन्द्रः कीर्तिवधूकेलिकौमुदीचन्द्रः । जीयात्क्षितिपतिचन्द्रश्विराय वसुधाजनाशरचन्द्रः ॥ १७० ।। शत्रुक्षत्रकलननेत्रनलिनपालेयकालागमः क्षोणीरक्षणदक्ष दक्षिणनृपक्रीडास्तारक्षमः । रिपुकुल्लेत्यादि । रिपुकुलतिमिरनिकरदावानल रिपुकुलानि शत्रुन्दानि तान्यैव तिमिराणि अन्धकाराणि सन्मार्गदर्शनविलोपकत्वात् तेषां निकराः रामूहास्तद्विनाशने दापानलो धनवहिस्तस्य संबोधनं हे तथोक्त । जगति संसारे मङ्गलं कल्याणं तनोपि विस्तारयसि । हे वियुधार्चित हे विदुषां पूज्यतम, दिवि आकाशे, भुवि पृथिव्याम् । विदिशि अग्निकोणादी, दिशि च पूर्वदिगादी, संततं निरन्तरं धामोहयोतं दधासि धार• यसि । हे महता मत हे महानुभावानामभीष्ट, भुवनाम्मोजसरसि जगतिस्थितसाधुलोक- कमलवने वियोधनश्रियं संबोधनलक्ष्मी दिशसि करोपि । है धर्म विनोद धर्म जीवदयाल. क्षणे विनोदः कुतूहलं यस्य स धर्म विनोदस्तस्य संबोधन हे धर्म विनोद । हे भूप श्रीमारद- तमहाराज, तव भवतः भानुमतश्व श्रीसूर्यस्य किचित् किमपि अन्तरं भेदो न वर्तते । यतो भानुमान् अन्धकार निवारयति, मङ्गलंच करोति, सर्वोद्योतकं करोति, कमलवन- विकाशं दिशति, तेन कारणेन भवान् भानुमांश्च समान एव । समुच्चयोपमालंकारः॥ श्रीरमणीत्यादि । क्षितिपतिचन्दः क्षितिपतीनां नरेन्द्राणां चन्द्रः कर्पूरो राजा सुगन्धकारकत्वात् चिराय दीर्घकालं जीयात् दीर्घायुर्भवतु सर्वोत्कर्षण प्रवर्तताम् । कथंभूतः क्षिविपतिचन्द्रः । श्रीरमणीरतिचन्द्रः श्रीच लक्ष्मीः, रमणी च स्त्री, तयोः रतौ संभोगार्य चन्द्रः काम्यः अभिलपणीयः । पुनः कयंभूतः । कीर्तिवधूकेलिकौमुदीचन्दः कोतिरेव वधूमनोमोहनसमर्या स्त्री सर्वजनवल्लमत्वात् तस्याः केली क्रीडाकरणे कौमु. दीचन्द्रः कार्तिकीपूर्णिमाज्योत्स्नाशशाङ्कः । पुनरपि कयंभूतः । वसुधागनाशरचन्द्रः वसुधा पृथ्वी सैव अङ्गना स्त्री संभोगसुखदायकत्वात् तस्याः शरचन्द्रो वर्षात्ययकनकप्रायः शरत्काले चन्द्रः कनक सुवर्ण अतिशोमां करोति यस्मात् । उर्फ च-'मयूरपिच्छे कम्पिले कपूरे विधुकाम्ययोः । सुवर्णभस्म (1) विद्वद्भिचन्द्रसंज्ञाभिधीयते ॥ रूपका. लंकारः॥ शवक्षनेत्यादि । हे क्षोणीरक्षणदक्ष पृथिवीपालनसमर्थ, हे राजन्, हे धर्म ·१७४ फाव्यमाला राजधर्मविलासवास भवतः कीर्त्यानासंगमः फार्म माति जगत्रये सुरवदनार्पपात्रक्रमः ॥ १७१ ॥ फमलानन्दनचतुरे चतुरम्मोधिप्रतापगुणविदिते । धर्मसखे विजयश्रीर्वसतु फरे तव नृपयुमणे ॥ १७२ ॥ वीरश्रीनलिनीप्रबोधनफरस्त्वं धर्मरक्षाकर- स्त्वं लक्ष्मीकुचकुम्ममण्डनकरस्त्वं त्यागपुप्पाकरः । भूदेवीवनिताविनोदनकरस्त्वं लोकरक्षाकर- स्त्वं सत्यं जगदेकरामनृपते विद्याविलासाकरः ॥ १७३ ।। विलासवास धर्मस्य क्रीडामन्दिर, भवतस्तव कीबंगनासंगमः कीर्तिस्त्रीसंभोगः कामम- तिशयेन जगनये प्रैलोक्ये भाति शोभते । क्यंभूतः कीबंशनासंगमः । शनुक्षनक्लन- नेत्रनलिनपालेयकालागमः शत्रुक्षत्रा वैरिणो राजानतेषां फलप्राणि स्त्रियस्तेषां नेत्राणि लोचनानि तान्येव नलिनानि कमलानि दृग्भ्रमरपातहेतुत्वात् तेषां संकोचने दाहकरणे पालेयकालागमः । अपर क्यंभूतः कीर्त्यगनासंगमः । दक्षिणनृपक्रीडावतारक्षमः द- क्षिणाः सानुकूलाः ये मृपा राजानस्तेषां क्रोडावतारे संभोगागमे क्षमः समर्थः । अपर कथंभूतः । सुरवधूदत्तार्पपात्रक्रमः मुरवधूभिर्देवाग नाभिर्दत्तं अर्घपात्रं पूजाभाजनं क्रमयोधरणयोर्यस्य स तथोक्तः । अयमपि रूपकालंकारः ॥ कमलानन्दनेत्यादि । हे मृपयुमणे राजभास्कर, तव करे तव हस्ते विजयश्रीर्य- सतु दिग्विजयलक्ष्मीस्तिष्टतु । क्यंभूते तव करे । कमलानन्दनचतुरे कमलाया लक्ष्म्या आनन्दनमाहादसत्र चतुरे विचक्षणे । अथवा कमलानन्दनवत् कन्दर्पवत् चतुरः सं. भोगक्रीडायां विचक्षणस्तस्मिन् । पुनरपि कथंभूते फरे । चतुरम्भोधिप्रतापगुणविदिते पतुर्पु अम्भोधिषु समुद्रेषु प्रतापगुणेन विदितो विप्यातस्तस्मिन् । पुनः कथंभूते करे । धर्मसखे धर्मः सखा मित्रं यस्य स धर्मसखस्तस्मिन् । रूपकालंकारः ॥ चीरश्रीनलिनीत्यादि । हे जगदेकरामनृपते जगति ससारे एकः अद्वितीयो रामनृपतिः सीतावल्लभो नरेन्द्रो जगदेकरामनृपतिस्तस्य संवोधनम् । स रामः (क) लक्ष्मणेन संयुक्तो यभूव । त्वं तु असहायराम इत्यर्थः । वं भवान् वीरश्रीनलिनी- प्रबोधनकरः वीरश्रीः वीरलक्ष्मीः सैव नलिनी लक्ष्मीनिवासहेतुत्वात् तस्याः प्रबोधन. करो विकासविधायकः । श्रीसूर्य इत्यर्थः । त्वं भवान् धर्मरमावर: धर्म एव र त्रैलोक्योड्योतकारकत्वात् तस्याकरः समुद्रः । त्वं भवान् लक्ष्मीकुचकुम्भमण्डनकरः लक्ष्म्या: कुचकुम्भौ खनकलशी तयोः मण्डनकरः चित्रकरः । त्वं भवान् त्यागपुष्पा- १. पहुव्रीही समासान्तानुपपत्त्या संबोधनत्वं सम्यक्.

·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूफाव्यम् । १७५ चश्चत्कुन्तलचामरं कलरणत्काञ्चीलयाडम्बरं घूमनार्पितभावमूरुचरणन्यासासनानन्दितम् । खेलपाणिपताकमीक्षणपथानीताङ्गहारोत्सवं नृत्यं च प्रमदारतं च नृपतिस्थानं च ते स्तान्मुदे ॥१७॥ करो वसन्तसमयः । वं भवान् भूदेवीवनिताविनोदनकरः भूदेव्येव वनिता गनोहरनी। 'वनिताजनितात्यर्यानुराणायां च योषिति' इति वचनात् । तस्या विनोदनं संभोग- कीडो फरोति च दधातीति भूदेवीवनिताविनोदनकरः । त्वं भवान् लोकरक्षाकरः लोकानां रक्षा प्रतिपालनं करोतीति लोकरक्षाकरः। सत्यमुक्तमेतत् त्वं भवान् विद्या- विलासाकरः विद्याविलासस आकरः उत्पत्तिमानम् । व्यतिरेकरूपकमिदम् ॥ चञ्चत्कुन्तलेत्यादि । हे राजन् , नृत्यं च नर्तनम् , प्रमदारतं च स्त्रीसंभोगः, मृप- तिस्थानं च सभामण्डपस्ते तय मुदे हाय स्तात् भवतु । कयंभूतं नृत्यम् । चघरकुन्त- लचामरं चवन्तः शोभमाना कुन्तला एव चामराणि प्रकीर्णकानि यस्मिन् नृत्ये प्रम. दारते च राचघरकुन्तलचामरम् । कथंभूतं नृपतिस्थानम् । चमत्कुन्तलचामर चचन्ति शोभमानानि कुन्तलानां कुन्तहस्तपुरुषाणां कुन्तोलान्ति गृह्णन्ति ते कुन्तला कुन्तहस्त- पुरपाणां पुन्तसंबन्धीनि चामराणि यत्र तथोकम् । पुनः कथंभूतं तत्रयम् । कलरणरका- धीलयाडम्बर कलं मधुरं यथा भवत्येवं रणन्ती शब्दायमाना या काची कटिमेखला सस्याः लयः क्रीडासाम्यं तस्य आडम्यर आटोपो यस्मिन् नृत्ये प्रमदारते नृपतिस्थाने च तत्तथोक्तम् । अपरं कथंभूतं तत्रयम् । भ्रूभङ्गार्पितभावम् धूभङ्गेन भ्रूक्षेपेण अर्पितोभाव एकोनपञ्चाशल्लक्षणः संभोगदानाभिप्रायः कार्यनिवेदनं च यथासख्यं यस्मिन् नृये प्रमदारते नृपतिस्थाने च तत्तयोक्तम् । अपरं कथंभूतं तत्रयम् । ऊरुचरणन्यासासना- नन्दितम् ऊरोः सवनश्वरणस्य पादस्य न्यास: आरोपर्ण अष्टाधिकशतप्रमाणं तस्य चरणस्य आसनं क्षेपणं तेन आनन्दो यस्मिन् नृत्ये तत्तथोक्तम् । कथंभूतं प्रमदारतम् । ऊर्वोः पुरुपसभोश्चरणयोः स्त्रीपादयोासस्य पोटनस्य यदासनं आसन विशेषस्तेन आनन्दितं आनन्दो यस्मिन् प्रमदारते तत्तथोक्तम् । कथंभूतं नृपतिस्थानम् । ऊरूणां समां घरणानां पादानां न्यासासनेन गवासनेन आनन्दितमानन्दो यस्मिन् नृपति- स्थाने तत्तथोक्तम् । पुनरपि कथंभूतं तत्रयम् । सेलत्पाणिपताम् खेलन्तो यत्र तत्र पतन्ती यौ पाणी करौ ताय पताके वजी यस्मिन् नृत्ये तत्तथोकम् । कथंभूतं प्रम- दारतम् । खेलन्यौ नर्तनं कुर्वन्यौ पाणिपताके करपालिध्वजौ यस्मिन् प्रमदारते तत्तथो- फम् । कथंभूतं नृपतिस्थानम् । खेलन्यः प्रेवन्यः पाणिपु हस्तेपु पताका महाघजा यस्मिन् नृपतिस्थाने तत्तथोक्तम् । अपरं कथंभूतं तत्रयम् । ईक्षणपयानीताङ्गहारोत्सवम् ईक्षणपथे लोचनानां मार्गे आनीतः भवतारितः अङ्गहारोत्सवः अङ्गविक्षेपानन्दो यस्मिन् नृत्ये तत्तथोकम् । ईक्षणयोः पन्या ईक्षणपथस्तस्मिनानीतः पङ्गेन स्मरमन्दिरेण हारेण ·१७८ काव्यमाला। इति महति भवति किंचिद्वदामि निःशेषतस्तु नो पारयामि । वक्तुं त्वदीयगुणगरिमधाम सर्वज्ञवचनविषयं हि नाम ॥ १७७ ॥ चतुष्पदी ।। जय कमलकलशकुलिशाकचरण सकलोपमानरुचिरचितकरण । यमवरुणधनदशकावतार कल्याणविजय संसारसार ॥ १७८॥ एकातपत्रवसुधोचिता संग्रामकेलिदयिताभुजङ्ग । विद्याविनोदसहजानुराग कीर्तिप्रबन्धभृतभुवनभाग ॥ १७९ ।। सत्पुरुपरस्त्रसंग्रहणनिम गुरुदेवमहामुनिशमितविन । निखिलाश्रितजनकल्पद्रुमाम धरणिप्रतिपालनपद्मनाभ ॥ १८० ॥ इतीति । इति पूर्वोक्तप्रकारेण महति महानुभावे वर्णाश्रमगुरी वा भवति त्वयि किंचिदपमानं वदामि स्तुति परोमि । नि.शेपतस्तु तव सर्वगुणस्तवने नैव पारयामि शनोमि । त्यदीयगुणगरिमधाम वक्तुं भवदीयगुणगुस्त्वतेजो पक्तुं वर्णयितुं सर्वज्ञ वचनविषयं तीर्थंकरपरमदेवपचनगोचरं वर्तते नामेति सभावनायाम् । चतुष्पदी नाम छन्दः । अतिशयालंकारः॥ जयेत्यादि । जय कमलफलशकुलिशाहचरण मलं च पनम् , क्लशय घटः, पुलिश च धनम्, ते अशा लक्षणानि चरणयोः पादयोर्यस्य रा तथा तस्य संयोधन है तथोक, त्वं जय सर्वोत्कर्षेण प्रातख । हे सक्लोपमानानो रविरचितकरण सकलानां रामप्राणां उपमानानां रचिभिस्तेजोभी रचितानि निष्पादितानि परणानि गुराययय- यानि यस्य स तथा तस्य संवोधनं हे तयोफ । हे यमवरणधनदशकापतार यमच दडपरणे कृतान्तापतारः, अगम्यतया वरुणावतारः, अजिनानामाशापूरणे धनदा- गतार, ऐश्वर्पण शमावतारः, तस्य संबोधन हे सथोक । हे कल्याणविजय पल्याणः शर्यमालभूतो पिजयो दिग्विजयो यस्य तस्य संबोधनं हे तथोक । हे संसारसार संसारे सारः सारभूतः स तस्य संबोधनम् ॥ हे एकातपनवगुपोचिताह एकातपना या पसुधा पृथ्वी तस्या उचितं योग्यं अ शारीर यस तस्स रांदोधनं हे तथोक । हे संग्राम लिदयिताभुजा संभामरेलिः स. मरकोना रोष दयिता वालमधी मुरतमुरादायित्वात् तस्याः भोगे भुजहः पामी तस्य संगोपनम् । हे विद्याविनोदराहनानुराग विद्यापिनौदे शानकुतूहले सहजः स्वाभा- विका अनुराग बारमा (भ)त्रिममेझे यस तम्य संबोधनम् । हे कीर्तिमपन्धमृतभुव• भाग फीनिधन्धेन कीर्तिसमूहेन भृतः पूर्णो भुक्नभागः वीमगडलं येन स तस्य संबोधन हे सयोज। है परपुपरफर्समहानिन रापुरषास एक रमानि मानिधयानि अनवान तेषा ·१ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । रणवीरवैरिकरिकृतविनोद शौण्डीरशिखामणिवन्धपाद । गुणधोपमुखरकोदण्डचण्डशरखण्डितरिपुगलनालखण्ड ॥ १८१ ॥ दोर्दण्डदलितपरवलगजेन्द्र निजिशौर्यतोषितसुरेन्द्र । कृतशत्रुकबन्धानर्ततर्प जय समरमुक्तसुरकुसुमवर्ष ॥ १८२ ॥ निजभुजबलसाधितजगदसाध्य लक्ष्मीकुचनिबिडितवाहमध्य । दुर्गाकरपीडनविषमनेत्र सर्वावनीनशेखरचरित्र ॥ १८३ ।। समहणे स्वीकरणे निघ्नतत्पर तस्य सबोधनम् । है गुरुदेवमहामुनिशमितविन गुरूणा मातृपितृउपाध्यायादीना महामुनीना दिगम्बराणा शमितो निवारितो विन अन्तरायो येन तस सबोधनम् । हे निखिलाश्रितजनकल्पमाम निखिलाना समस्ताना आनि. तमनाना रोवकानां कल्पगुमाभ कल्पवृक्षसहशतस्य सवोधनम् । हे धरणिप्रतिपालनप- बनाम धरणे पृथिव्या प्रतिपालने रक्षणे पद्मनाभ श्रीनारायण तस्य सवोधनम् ॥ हे रणवीरपैरिकरिकृत विनोद रणवीरा सप्रामशरा ये वैरिण शनवस्तेपा करिणा हस्तिना कृतो विनोदो विनाशो येन तस्य सबोधनम् । है शौण्डीरशिखामणि वन्द्यपाद शौण्डीराणा त्यागविक्रमाभ्या विध्रुतानां नरेन्द्राणां शिसामणिभि शिरोरन वन्धी नमस्करणीयो पादौ चरणौ यस्य तस्य सवोधनम् । गुणधोपमुसरकोदण्डचण्ड शरखण्डितरिपुगलनालखण्ड गुणस्य प्रत्यञ्चाया घाषेण टङ्कारेण मुखर वाचाल को. दण्ड धनुस्तस्य सन्धिनश्वाशरा प्रचण्डयाणास्तै खण्डितानि छेदितानि रिपूणा शत्रूणां गलनालखण्डानि कण्ठनालवनानि येन तस्य सयोधनम् ॥ दोदण्डदलितपरवलगजे द्र दोर्दण्डेन वाहुदण्डेन दलिताधूणीकृता परेपा शत्रूणा बलगजेद्रा सैन्यहस्तिनाथा येन तस्य संबोधनम् । निर्व्याजशौर्यतोपितसुरेन्द्र नियाजेन निश्छमना शौर्यण सौभव्येन तोपिता आनन्द प्रापिता सुरेन्दा सौधर्मन्द्रादय अच्यु ते दूपर्य ता शका येन तस्स सबोधनम् । कृतशत्रुकबन्धानर्ततर्ष कृतो विहित शनूगा अभियातीना कबन्धाना शिरोरहितकायाना आनते नर्तने तर्षस्तृष्णा अभिलापो येन तस्य सवोधनम् । जय समरमुक्तसुरकुसुमवर्ष समरे सम्रामे मुक्त सुरैर्देव कुसुमवर्ष पुष्पवृष्टि यस्मिन् तस्य सबोधनम् हे राजन् , ल जय ॥ निनभुजबलसाधितजगदसाध्य निजभुजवलेन आत्मबाहुसामर्थ्येन साधित नित हस्ते कृत जगति ससारे असाध्य दु साध्य च सुख येन तस्य सयोधनम् । लक्ष्मीकुच निविडितबाहुमध्य लक्ष्मीकुचाभ्यां लक्ष्मीस्तनाभ्या निबिडित गाढपीडित बाहुमध्य वक्ष स्थल यस्य स तरसबोधनम् । दुर्गापरपीडित विषमनेत्र दुर्गाणा जलवनपर्व तादीनाम्, आकराणा रमायुत्पत्तिस्थानानाम् , पीडने विपमे के नेने लोचने यस्य तस्य राबोधनम् । पक्षे-दुर्गाया पासा करपीडने विवाहे विषमने निलोचन ·काव्यमाला। चतुरुदधितटीयनगीतवर्ण वर्णस्थितिपालन दानकर्ण । कर्णप्रदेशविश्रान्तनयन नयनमनृपतिसद्भावसदन ॥ १८ ॥ सदनश्रितविषमघरोपकण्ठ कण्ठप्रशस्त हतनीतिकुण्ठ । लाटीमुखाजसभोगस कर्णाटयुवतिसुरतावतस ॥ १८५ ॥ अन्धीकुचकुल्मलकृतविलास चोलीनयनोत्पलवनविकास । यवनीनितम्बनखपदविदग्ध मलयस्त्रीरतिभरकेलिमुग्ध । श्रीमहादेवो भवति । सर्वावनीनशेसरचरिन सवावनीनाना सर्वभूमिपतीना शेखर मुकुटप्राय चरिनमाधारो यस्य तस्य सयोधनम् ॥ चतुरुदधितटीवनगीतवर्ण चतुर्णी उधौनां समुद्राणा तटीना वनेषु उद्यानेषु गीतो वर्णितो वर्णो यशो यस्य तस्य सबोधनम् । हे वर्णस्थितिपालन वर्णानां ब्राह्मणादीनां स्थितिपालन यस्मिन् । स्थितये पालनमिति यावत् । हे दानकर्ण दानेन कनकवषणेन कर्ण पूर्वको तेयो यस्य स तस्य सयोधनम् । है कर्णप्रदेशविनान्तनयन कर्णप्रदेशयो शब्दप्रहसमीपयौविधा ते विश्राम प्राप्ते नयने लोचने यस्य तस्म सोधनम् । हे दीर्घ लोचन इत्यर्थ । नयनम्रपतिसद्भावसदन नयेन न्यायमार्गेण नम्रा पादयो पतिता ये नृपतयो राजानस्तेषां सद्भावस्य आकुलताया सदन गृह तस्य सवोधनम् ॥ सदनभितविपमधरोपकण्ठ सदन गृह धितानि मानीतानि विषमाणा असाध्याना धराणा पृथ्वीनां उपक्ण्ठानि समीपानि येन तस्य सयोधनम् । अथवा सदने निता निजगृहे स्थिता ये विषमा असाध्या शनवस्तेपा घराणा पर्वताना उपकण्ठे समीप यस्य तस्य सयोधनम् । हे कण्ठप्रशस्त कण्ठे गले प्रशस्तो मनोहरस्तस्य सयोधनम् । हे हतनीतिकुण्ठ हता मारिता नीतिकुण्ठा न्यायक्रियासु मदा परधनपरकलनलम्पटा रानानो येन तस्स सपोधनम् । लाटीमुखाजसभोगहस लाटीना भृगकच्छदेशोद्भवाना स्त्रीणा मुखाजानो मुखकमलानां सभोगे मोडायां हस चकाइतस्य सबोधनम् । वर्णाटयुवतिसुरतावतस कर्णाटयुवतीना दक्षिणापथस्त्रीणां मुरवे संभोगे क्रीडायो अब तस कर्णपूर तस्य संवोधनम् ॥ अन्धीकुचकुडमलकृतपिरास अधीणा तिलादेशस्त्रीणां कुचकुमले स्तनमुकुलै कृतो विहितो विलास झोडा येन तस्स सबोधनम् । चोलीनयनोत्सलवनविकास बोडीनां समादेशस्त्रीणां नयनो पलयनाना नेनावलयोद्यानाना विकासो विकवता मसात् तस सबोधनम् । यवनीनितम्बनसपदविदग्ध यवनीना सुरासाननीगा नितम्बेषु टिपश्चाद्भागेषु नखपदेषु पुनर्भवस्थानेषु विदग्ध विचक्षण तस सवो धनम् । मलयवीरतिभरपेरिमुग्ध मलयत्रीणां च दनाचलकामिनीना रतिमरे सभोगा तिशये या वेलि श्रीक्षा सत्र मुग्ध कोमल । तदभिप्रायपालनपर इत्यर्थ । तस्य ·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १८१ वनवासियोषिदधरामृताई सिंहलमहिलाननतिलकबह ॥ १८६ ॥ पद्धतिका इति बुधजनकामः क्रीडितरामः सकलभुवनपतिपूजित । कृतबुधजनकामः क्षितिपतिरामस्त्यमिह चिरं जय विश्रुत' ॥ १८७ ॥ १ P पत्ता ॥ तथा मुनिकुमारिकापि- 'लक्ष्मीरामाननः सपत्नकुलकालविक्रमोगः । कीर्तिविलासतमङ्गः प्रतापरङ्गश्चिरं जयतु ॥ १८८॥' संवोधनम् । वनवासियोपिदधरामृतार्ह वनवासियोषितां गिरिसोपानरत(?)त्रीणां सह्या- मोगा(1) अधरामृते अधरपीयूषपाने अझै योग्यस्तस्य संवोधनम् । सिंहलमहिला- निन]तिलकवर्ह सिंहलमहिलानां लक्षाद्वीपस्त्रीणां [आनने] तिलफयह तिलकपत्रं तस्य संबोधनम् ॥ पद्धतिका षोडशमानाछन्दः । संकरालंकारः। इतीति । हे सफलभुवनपतिपूजित पृथ्वीगण्डलस्थितनरेन्द्राणां गृहीतदण्ड । हे विश्रुत निभुपनविख्यात । वं गवान् इह अस्मिन् संसारे चिरं दीर्घकालं जय सर्वोत्कर्षण प्रवर्तख । दीर्घायुभव । निरं जीया इत्यर्थः । कथंभूतस्त्वम् । इति पूर्वोक्तप्रकारेण बुधजनकामः बुधजनानां विद्वजनानां कामः अभीष्टं यस्मादिति बुधजनकामः इत्यवा- नाम(१) । अपरं कथंभूतस्त्वम् । क्रीडितरामः क्रीडिताः संयु(भुक्ताः रामाः पूर्वोक्कल- क्षणाः स्त्रियो येन स क्रीडितरामः । पुनः कथंभूतस्त्वम् । कृतयुधजनकामः कृतो विहितो बुधजनानां विद्वजनगुणानां कामो (रोगो दारिद्यलक्षणो) येन स तथोकः । अथवा कृतश्छेदिती बुधजनकानां विद्वजनगुणानां अमो रोगो दारिद्यलक्षणो येन तथोक्तः। 'कृम् हिंसायाम्' इति धातोः प्रयोगात् । अपरं कथंभूतस्त्वम् । क्षितिपतिरामः क्षिति- पचीनां मध्ये रामः श्रीमकाकुत्स्थरामानः । पत्ता छन्दः । रूपकमिदम् ॥ तथा मुनिकुमारिकापि अभयमतिरपि स्तौति-प्रतापरणः इत्यनाम । प्रतापप्रवर्त- नभूमिप्रायः भीमारदत्तश्विर दीर्घकालं जयतु जीयात् । कथंभूतः । लक्ष्मीरामान: लक्ष्मीरेव रामा मनोहरका मिनी तदनुभवने अनङ्गः कामदेवः । अपरं कथंभूतः । सपनकुलकालविक्रमोत्तुनः सपनानां शत्रूणा कुलं समूहस्तस्य कालस्य मृत्योः संबन्धी योऽसौ विक्रमः सामर्थ्य तेन उत्तुशः उन्नतः । पुनः कथंभूतः । कीर्तिक्लिासतमाः कीर्तिविलासस्य संमोगस्य तमाः प्रासादः । सार्या । रूपकमिदम् ॥ १. 'गिरिसोपाननगरादिक्षीणाम्' इत्यो पारः, २. 'इसनाम' इसेव भनेत्. ३. अयं पाठो लेसकप्रमादजो भवेत्, ·१८२ काव्यमाला। उत्सारितारिसर्प शरणागतनृपतिचित्तसतर्पः । लक्ष्मीललामकूर्पस्तपतु चिर नृपतिकन्दर्प ॥ १८९ ॥ भुवनानसरस्तरणिधर्मामृतहरणिरदयतरुधरणि । श्रीरमणीरतिसरणिर्मण्डलिकशिखामणिजीयात् ॥ १९० ॥ वर्णः ॥ 4 युवलयोत्सवचन्द्र नृपतीन्द्र लक्ष्मीवर कीर्तिसरदमृतवृष्टिपल्लवितवुधवन । आभुवनमभिमानधन धैर्यसदन जय विहितसदवन ॥ १९१ ॥ मात्रा ।। अपर पथभूत । उसारितारिसर्प उत्सारिता पलायन कारिता अरिसर्प शन दीर्घपृष्ठा येन स तथोक । पुन शरणागतनृपतिचित्तसतर्प शरण गृहमागता ये. नृपतयस्तेपा चित्तसतो मन प्रीणन यस्मादिति स तथोक्त । पुन लक्ष्मीललामकूप रक्षम्या ललामस्य मसकस्य चूर्प । भ्रुवोर तरालकेश पूर्व उच्यते । मध्यप्रदेशस्तिला इत्यर्थ । तैपतु ऐश्वर्यवान् भवतु चिरं दीघकाल नृपतिक दर्प भूपतिषु कदप कामदेव ॥ भुवनेति । पुन क्थभूत । भुवनानसरस्तरणि भुवन पृथ्वीमण्डल तदेव अन्जसर कमलवन तद्विकासने तरणि श्रीसूर्य । पुन कथभूत । धर्मामृतहरणि भ्रम एवा मृत जरामरणनिवारकलात् तद्वहने हरणिनाक । पुन क्यभूत । उदयतरुधरणि उदयस्त्रि प्रकारक्थयोपचयापचयलक्षण स एव तर वृक्षो वाञ्छितफलप्रदायकत्वात् तस धरणि भूमि । पुन पथभूत । पीरमणीरतिसरणि श्रीरेव रक्ष्मीरेव रमणी उत्तमनायिका तस्या रते सभोगस्य सरणिर्मार्ग । पुन कथभून । मण्डलिक शिखामणि मण्डलिकाना नरेद्राणा शिखामणि शिरोरन जीयात् चिरं जीयान् । स्पम् । वर्ण । हे फुवलयोत्सवचद्र पृथ्वीवलयोत्पलविकासनशशाङ्क । हे नृपतीद्र राजाधिरान । हे लक्ष्मीवर श्रीनारायणावतार । हे पीर्तिसरदमृतदृष्टिपर वितबुधजन कीर्ति पुण्य गुणकीर्तन सैव सर ती प्रसरती अमृतवृष्टिस्तया पाविता उल्लास प्रापिता बुधवना विद्वासो यस्य तथोक्त । हे आभुवनमभिमानधन त्रैलोक्यपर्यत अभिमानो धन वित्त यस्य तस्य सयोधनम् । हे धर्यसदन धीरत्वमदिर, त्व जय सर्वोत्क्ण प्रवर्तख । हे विहितसदवन विहित कृत सतां विद्वजनाना अवन रक्षण येन स तस्य संबोधनम् । मानाछन्द इदम् ॥ १ 'धर' मूल. २ 'न' इति टीका १ 'बुधवन' इति मूगोपलब्धप्राचीनपाठे 'पल्लवितमुलास प्रापित बुधा एव वनम् इति बोध्यम् ·१ आश्वासः]] यशसिलकचम्पूकाव्यम् । १८३ नृप महति भवति किंचिद्विरामि वक्तुं गुणमखिलं नोत्तरामि । . दीप्तिर्युमणेरवनीश यत्र का शक्तिः काचमणेहि तत्र ॥ १९२ ॥ चतुष्पदी जय लक्ष्मीकरकमलातपत्र सारस्वतरसनिप्यन्दपात्र ।.. धर्मार्थकामसमवृत्तचित्त तीर्थार्थिमनोरथवर्तिवित्त ॥ १९३ ॥ शत्रुस्त्रीनेत्रविधूपलान्तनिश्योतचन्द्र रणकेलिकान्त । रिपुयुवतिहृदयसूर्याश्मशैलविरहानलजन्मधुमणिलील ॥ १९४ ।। विनतक्षितीशवक्षोजकोश विहितश्रीरामासंनिवेश । शरणागतनृपतिमनोभिलपितचिन्तामणिनिपुणगुणप्रतीत ॥ १९५ ॥ नपेति । हे नृप राजाधिराज, महवि गहानुभावे गरीयसि भवति त्वयि विपये किंचिदपमान अहं गिरागि वर्णयामि । असित रामनं गुणं वक्तं अहं नोत्तरामि न पारं गच्छागि । हि यस्मात् हे अवनीश पृथ्वीपते, यत्र यस्मिन् स्थाने युमणेः श्री- सूर्यप दीशिर्षतते तन कागणेः का शक्तिः । न कापि शक्तिरित्यर्थः । चतुष्पदी नाम छन्दः॥ जयेति । जय लक्ष्मीकरकमलातपन लक्ष्म्याः करकमलवत् क्रीडाकमलयत् आत- पनं छत्र यस्य तस्य संयोधनम् हे मारदरा, स्वं जय । सारस्वतरसनिष्यन्दपान सर- खत्याः अयं सारस्वतः स चासो रसस्तस्य निष्यन्दस्य क्षरणस्य पानं आधारभूतं तस्य संशोधनम् हे मारदत्त । धर्मार्थकामसमटत्तचित्त धर्मश्च अर्थश्च कामच तेषु समयत समानाचार वित्तं यस्य तस्य राबोधगम् । एकं विराध्य अन्यं मुझे इत्यर्थः । तीथा- विमनोरथवर्तिपित्त तीर्थ धर्मपानं अर्थिनो याचकास्तेषा मनोरथपूरणं वित्तं धनं यस्य तस्स संयोधनम् ॥ शत्रुस्त्रीति । शत्रुस्त्रीनेत्रविधूपलान्तनिथ्योतचन्द्र शत्रूण स्त्रियस्तासा नेत्राणि तान्येव विधूपलाचन्द्रकान्तमणयस्तेपा अन्तानां कर्णप्रदेशपाधै नेत्रप्रान्तानां निष्योते अश्रुजलमोचने चन्द्रो मृगलाञ्छनस्तस्य संबोधनम् । हे रणकेलिकान्त रणकेलयः संग्राम- क्रीडास्ताः कान्ताः प्रिया यस्त तस्य संयोधनम् । रिपुयुवतिहृदयसूर्याश्मशैलविरहान- लजन्मामणिलील रिपूणा शत्रूणां युक्तयः खियस्तासां हृदयानि जीवस्थानानि तान्येय सूर्यादमशैलाः सूर्यकान्तमणिपर्वतास्तेषां विरहानलजन्मनि विरहवैश्वानरोत्सादने द्युमणेः श्रीसूर्यस्य लीला शोभा यस्य स तस्स संबोधनम् ॥ विनतेति । विनतक्षितीशवक्षोजकोश विहितश्रीरामासंनिवेश विनताः पादयोः पतिता ये क्षितीशा राजानतेषां वक्षोन्जकोशेषु हृदयकमलकर्णिकामु विहितः कृतः ·१८४ काव्यमाला। भुवनत्रयधवलनसौधकुम्भ कीर्तिप्रवन्धभावद्विजृम्भ । -संग्रामरङ्गनर्तितकबन्ध वीरश्रीगीतयशःप्रबन्ध ॥ १९६ ।। यः कोऽपि भवति खलतामुपैति यमवयन्त्रवशतां स याति । शौण्डीर्याश्चर्यितखचरेन्द्र दोर्दण्डदलितरिपुकुलकरीन्द्र ॥ १९७ ॥ यस्तव सेवासु विकारमेति तस्मात्मागेव श्रीरपैति । यस्त्वां हतचिव नृपतिरायोधनवद्धमतिः प्रयाति ॥ १९८॥ श्रीरामायाः लक्ष्मीस्त्रिय. संनियेशः प्रवेशो येन तस्य संबोधनम् । शरणागतनृपतिमनो. मिलपितचिन्तामणिनिपुणगुणप्रतीत शरणार्थ भार्तिनिवारणार्थ मागता आयाताः ये भूपतयस्तेषा मनोमिलपिते वाञ्छितप्रदाने चिन्तामणिवत् निपुणगुणः प्रवीणगुण- सेन प्रतीतो विख्यातः तस्य संबोधनम् ॥ भुवनेति । मुवनायधवलनसौधकुम्भ भुवनत्रयस्य त्रैलोक्यस्य धवलने उज्ज्वली. परणे सोधपुम्मः वेतदव्यदवपटवस्य संबोधनम् । कीर्तिप्रबन्धभाखद्विज़म्भ कीर्ति- प्रबन्धो विद्वननरचितपीर्तिशास्त्रं स एव भाखान् श्रीसूर्यसस्य विजुम्भः प्रवृत्तिर्यस्य स तस्य संबोधनम् । सप्रामरशनर्तितक्यन्ध संग्रामरहे संप्रामाङ्गणे नर्तितानि नृत्य कारि- तानि श्वधानि मस्तकरहितशरीराणि येन स तस्य सबोधनम् । वीरधीगीतयश प्रबन्ध वीरप्रिया वीरलक्ष्म्या गीतो वर्णितो यशसः प्रयन्धः मुकविरचितशास्त्र येन स. यस्य गतस्य संबोधनम् ॥ य इति । यः योऽपि भवति सलतामुपैति य. पवित्पुमान् भवति त्वयि विषये सस्ता दुर्जनतो शत्रुता उपैति गच्छति । यमवायत्रवशता स यानि यमस्य कृतान्तस्य वर्ष मुसं तदेव यत्र तेलपीइनाधिकरणं तस्य वशता तदायतत्तं स पुमान् याति गच्छति । मियत इलधः । पाण्डीर्याधयितराचरेन्द्र शी०डीर्येण त्यागपिकमविश्रुततया भाषिता विस्मयं प्रापिता सचरेन्द्रा विद्याधानरेन्द्रा येन तस्य सयोधनम् । दोर्द- ण्डदलितरिपुकुलस्रीन्द्र दोर्दण्डाभ्यो पाहुदण्डाभ्यां दन्दिता भूमौ आस्फाल्य चूर्णी- पृता पुराना समूहानों करीन्द्रा गजपतयो येन स तस्य संवोधनम् ॥ य इति । यसव सेवामु विकारमेति यो नृपतिस्तव भवतः सेवामु वत्तिषु विकार विकृति एती गच्छति । तस्मात्प्रागेव श्रीरपैति तस्मात् नृणा पयु. प्रागेव पूर्व- मेव धोरंभीरपति । यस्त्वां हतातिदेव नृपतिरायोधनवदमतिः प्रयाति है देव परमाराप्य, यो नृपतिर्नरेन्द्र आयोधनयमति. आयोधने संपामे पद्धा निश्चितीता नियन्त्रिता मरिद्धिर्यस स भायोधनघद्धमति ला भवन्त प्रति प्रयाति गच्छति अभिणयति । स धमनः । हतति इता पिनश वृत्तिः जीवनोपायो यस्य स.॥

·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । स करेणाद्वाराकर्षणानि विषधरफणमणिमिर्भूपणानि । हरिकण्ठसटाभिर्वीजितानि दिकरटिविपाणै क्रीडितानि । फालेनाकाशमितानि नाम ननु कर्तु वाञ्छति धैर्यधाम ॥ १९९ ॥ लक्ष्मीरतिलोल प्रणयिगह परकीर्तिवधूग्रहणाभिपन । यस्तव परनारीरतिनिवृत्तिमाख्याति यथार्थमसौ न वेति ॥२०॥ तव नासीरोद्धतरेणुरागमज्जत्किरणो रविरसितभाग । आभाति पुदर्पणसमानबिम्बः क्षितिरमणीरतिनिधान ।। २०१ ॥ स हतगृत्ति कि करोति । हे धैर्यधाम, करेण हस्तन ननु अहो आहाराकर्षणानि अ निराण्डानामातागनानि पर्नु वाञ्छति । स नृपति विषधरफणमणिगिर्भूषणानि विषय. रस्य शेषनागस्य फणानो दर्वीणा सबन्धिभिर्मणिभि रन कृता भूपणानि आभरणानि फतु पान्छति । हरिक्ण्ठसटाभिर्वी जित्तानि हरे सिंहस्य कण्ठस्य मीचाया सटाभि केसरै कृखा वीजितानि चामरकर्माणि कर्तुं वाञ्छति । दिकरटिविषाणे क्रीडितानि दिक. रटिना आशागजानां विपाणैर्दन्तमुसले क्रीडितानि रमणानि कर्तुं वाञ्छति । नामेति सभावनायाम् ।। हे रक्ष्मीर तिलोल लक्ष्म्या रती भोगे लोलो लम्पटस्तस्य सबोधनम् । है प्रणयि. गङ्ग प्रणयिनी अममहिषी गहानानी यस्य तस्य सघोधनम् । परकीर्तिवधूमहाभि पर परकीर्तिववा शत्रुफीर्तिकामिन्या महणे खीकरणे अभिपत तस्य सयोधनम् । यस्तव परनारीरतिनिवृत्तिमाख्याति यथायमसौ न वेत्ति यो विद्वान् तव भवत पर नारीरतिनिर्ति परनारीसोदरत्व आख्याति क्थयति असी विद्वान् यथार्थ सम्यगर्थ न चेति न जानाति । यतो लक्ष्मीनारायणकलनम् , गहा शा-तनो कलन श्रीमहादेवेन अवधूता च, परकीर्तिवधू सापि शब्दच्छलेन परस्त्री वर्तते । कथ भवान् । परनारी सोदर । निन्दास्तुतिरलकार ॥ [तव नासीरोद्धतरेणुरागमनस्किरणो रविरसितभाग । आभाति नपुदर्पणसमान बिम्ब क्षितिरमणीरतिनिधान] हे क्षितिरमणीरतिनिधान पृथ्वीत्रीसभोगमन्दिर, तर भवतो नासीरस्य सेनाया उद्धत उद्गत उच्छलितो योऽसौ रेणधूलिस्तस्य रागेण मजतो इत फिरणा रश्मयो यस्य तथा एक्युणविशिष्टो रवि श्रीसूर्य असित. भागो मलिनविम्ब सन् आभाति विदुषां चेत सु चमत्करोति । कोशश्चमत्करोति । प्रपुदर्पणसमानविम्ब नपुण पिचरस्य योऽसौ दपण आदर्शस्तस्य समान सदृश विम्य मण्डल यस्स रखे स तथा ॥ १ मूलपाटोऽयम्, ·काव्यमाला । तय सेनाजनसेविततटासु परिशुप्यद्वारिपु निनगामु । फरिधावधरणिसमतोचितानि नूनं भवन्ति नृप विस्तृतानि ॥ २०२ ॥ स्वत्झरहयरथमटमरेण चूर्णीकृतदुर्गपरम्परेण । रिपुविपयेष्यहितारण्यदाय दुर्गत्वमुमाप्रतिमास्थमेव ॥ २०३ ॥ भवतोऽम्बुधिरोधःकाननेषु दिग्विजयव्याजप्रस्थितेषु । सैन्येपु द्विपतां दर्शनानि संमुखमायान्ति न गर्जितानि ॥ २० ॥ [तव सेनाजनसेविततटामु परिगुप्यद्वारिषु निनगामु । करिधावधरणिसमतोचि. तानि नूनं भवन्ति नृप, विस्तृतानि ] हे नृप, तव भवतः सेनाजनः पटालोकः सेवि. तानि उपितानि निवासी तानि तदानि कूलानि रोधांति यासा तास्तथा तायु । परि- शुध्यद्वारिषु परि समन्तात् शुष्यन्ति विलयं यान्ति वारीणि जलानि यासां ताः परिशु- प्यद्वारयस्तामु एवंगुणयिशिष्टासु निम्नगासु गा-यमुना-सरयू-वामिला-रेवा-यावर्यादिषु विस्तृतानि विस्तारा नूनं निश्चयेन भवन्ति सजायन्ते । कौशानि भवन्ति । करिधा. वधरणिसमतोचितानि परिधावधरणीना गजदमनभूमीना समता साम्यं तस्या उचितानि योग्यानि भवन्ति ॥ विरारहयरथभटभरेण चूर्णाकृतदुर्गपरम्परेण । रिपुविषयेष्वहितारण्यदाव दुर्गत्व. मुमाप्रतिमास्थमेव] हे अहितारण्यदाय हे शत्रुवनदावानल, रिपुविषयेषु शत्रुदेशेषु दुर्गत्वं उमाप्रतिमास्थं वर्तते, नान्यत्र दुर्गमस्ति । केन कृता । तऽनुगर्भिने कारणमाह- तब भवतः कुजराश्च हस्तिनः, हयाश्च वीतयः, रथाच स्यन्दनाः, भटाश्च सहसमट लक्षभटकोटीभटाः पत्तयस्तेषां भरेण समूहेन । क्थंभूतेन । चूणांकृता शतखण्डीकृता दुर्गाणा प्राकाराणां परम्परा श्रेणियेन स तथा तेन । हेतुपरिसरयालकारः ।। भिवतोऽम्बुधिरोध काननेषु दिग्विजयव्याजप्रस्थितेषु । सन्येषु द्विपती दर्शनानि संमुरामायान्ति न गर्जितानि] हे अहितारण्यदाय, भवतस्तव सेन्येषु क्टक्षु अम्यु. विरोध काननेषु समुद्रतटवनेषु विषयेषु दिग्विजयच्यानस्थितेषु दिग्विजयच्याजेन मिषेण प्रस्थितेषु प्रयाणं प्राहेषु सम द्विपता शत्रूणा दर्शनानि प्राभूतानि योऽर्थः रन- पदुकूलाश्वगजनौरनानि सारवस्तृनि समुसं अभिमुखं यान्ति, न गर्षितानि न गलबलितानि संमुसमायान्ति । दोपकालंगरः॥ - १. मूलपाठोऽयम् .

·१ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १८७ गृहव्याप्यः सलिलधयो नृचन्द्र कुलशैलाः केलिनगा नरेन्द्र । लङ्कादिद्वीपविधिसमर्थभूतः प्रतिवेशनिभः कृतार्थ ।। २०५ ।। दिकुम्भिस्तम्भाः सोच्छ्यस्य जाताः प्रशस्तिपट्टा जयस्य । यस्येत्थं तव महिमा महीन किमसाध्यं तस्य गुणैरहीन ॥ २०६ ॥ गर्जि जहीहि भोजावनीश चेदीश विशाश्मवशं प्रदेशम् । अश्मन्तक वेश्म विहाय याहि पल्लव लघु केलीरसमपैहि ॥ २०७ ॥ चोलेश जलधिमुल्लङ्घय तिष्ठ पाण्ड्य मयमुज्झ हतप्रतिष्ठ । वेरम पर्यट मलयोपकण्ठमागच्छत नो चेत्पादपीठम् ॥ २०८ ॥ ईशस्य निषेवितुमाशु सदसि तव दूतैरेवं देव वचसि । कथिते सति स क्षितिपः किमस्ति यः सेवाविधिपुन ते चकास्ति ॥२०॥ - हवाप्यः सलिलधयो चन्द्र कुलशेलाः केलिनगा नरेन्द्र । लङ्कादिद्वीपविधिसमर्थ- भूतः प्रतिवेशनिभः कृतार्थ ॥ दिकृम्भिस्तम्भाः सोच्छूयस्य जाताः प्रशस्तिपट्टा जयस्य । यस्वेत्थं तव महिमा महीन फिमसाभ्यं तस्य गुणैरहीन] हे नृवन्द्र मानवशशाङ्क, हे नरेन्द्र राजाधिराज, हे कृतार्थ कृते पुण्ये अर्थः प्रयोजनं यस्येति स कृतार्थः कृतकृत्यो या तस्य संबोधनम् । हे गहीन स्वीपते, हे गुणैरहीन गुणैरौदार्गशौण्डीमगाम्भीर्य- वीर्यादिभिर्गुणैरहीनः परिपूर्णस्तस्य संबोधनम् । यस्य तव भवत इत्थममुना प्रकारेण महिमा माहात्म्यं वर्तते तस्य तय असाध्यं अगम्यं [कि] वर्तते, अपि तु न किमप्य- साध्यमस्ति । इत्थं कथमिति चेत् , सलिलधयः समुद्रा गृहवाप्यः सदनसरोवराणि व- तेन्ते । कुलदौलाः पुलपर्वता हिमवत्सत्य विन्ध्यादयः केलिनगाः क्रीडापर्वता वर्तन्ते। लका- दिद्वीपविधाने विपमस्थाने समर्थभूतोऽपि बलवत्तरोऽपि प्रतिवेशनिमः प्रतिगृहसमानो वर्तते । दिकम्भिस्खम्भा दिग्गनेन्द्रबन्धनलम्भास्तव जयस प्रशस्तिपटा जाताः प्रगि- द्धिपापाणा बभूवुः । कथंभूतस्य जयस्य । सोच्छ्यस्य लक्ष्म्युग्नतस्य । आक्षेपालंकारः । गिजि जहीहि भोजावनीश चेदीश विशाइमवशं प्रदेशम् । अश्मन्तक वेग विहाय याहि पल्लव लघु केलौरसमपैहि॥चौलेश जलधिमुलय तिष्ठ पाण्य स्मयमुज्झ हतप्रतिष्ठ। वेरम पर्यट मलयोपकण्ठमागच्छत नो चेतसादपीठम् ।। ईशस्य निषेवितुगाशु सदसि तव दूतैरेवं देव वचसि । कथिते सति स क्षितिपः किमस्ति यः सेवाविधिषु न ते चकास्ति] हे देव हे राजन् , तव दूतैर्भवतो वचोहरैः एवं अमुना प्रकारेण वचसि वचने निर्मष्टतया कथिते सति सदसि सभायां जल्पिते सति कश्चित् स क्षितिपो राजा किं अस्ति वर्तते, १. 'थ्योच्छ्यस्य' इति सटीकपुस्खके. २. मूलपाठोऽयम् .

·१८८ काव्यमाला। केरलमहिलामुखकमलहंस बगीवनिताश्रवणावतंस । चोलस्त्रीकुचकुङ्मलविनोद पल्लवरमणीकृतविरहखेद ॥ २१०॥ कुन्तलफान्वालकमद्भनिरत मलयागनाइनखदाननिरत । वनवासियोपिदीक्षणविमुग्ध कर्णाटयुवतिकैतवविदग्ध । कुरुजाङ्गलललनाकुचतनुत्र कम्बोजपुरन्ध्रीतिलकपत्र ॥ २११ ॥ पद्धतिका ॥ अपि तु न वर्तते । स कः । यो राजा ते तव सेवाविधिषु चरणसेवन विधानेषु ते न . चकास्ति न जागर्ति, अपि तु सर्वोऽपि नृपवर्गस्तव सेवा करोतीत्यर्थः । एव कामेति चेत् हे भोजावनीश धरापते, स्वं गजि गर्जनं गलवल्गनं संग्राममभटत्व जहीहि जहाहि मुन्य । हे चेदीश बुण्डिनपुरपते, पदमवशं प्रदेश पर्वतसंबन्धिनी भूमि विश प्रवेशं कुरु । हे अश्मेन्तक सपादलक्षपर्वतनिवासिन्, त्वं वेश्म गृहं विहाय त्यक्त्वा याहि गच्छ । हे पल्लव पञ्चद्रामिल, केलीरसं क्रीडाखादं लघु शीघ्रं अपेहि परित्यज । हे चोलेश । चोलदेशो दक्षिणापथे वर्तते । सगापुरपते, जलधि पूर्वसमुद्रं उलद्वप परं तीरं गत्वा तिध आस्व । हे पाज्य सूक्ष्मवनोत्पत्तिनगराधीश । दक्षिणापथाश्रितः पाण्ड्यो देशो वर्तते । पाण्यो देशो द्विविध-पाण्यः, अन्तरपाज्यश्च । ख मयं गर्दै उज्ज्ञ परि- लन । कथंभूत हे पाण्ड्य । हतप्रतिष्ठ हता पातराण्डीकृता प्रतिष्ठा शोभा यस्येति तस्य तिरस्कारः कियते हे हतप्रतिष्ठ । हे वेरम दक्षिणापथपते, त्वं मलयोपकाठं चन्दनाच. लसमीपं पर्यट पर्यटनं कुरु । एते सर्वेऽपि यूयं चेत् यद्येवं न कुरुत तर्हि माशु शीघ्रं ईशस्य श्रीमारदत्तमहाराजस्य पादपीठं मिहासनं सेवितुमाराधितुं सदसि सभायां आगच्छत आयात । काकाक्षिगोलकन्यायेन सदखिशब्दस्य उभयन महणम् । आक्षेपालकारः॥ केरलमहिलामुखकमलहंस, अयोध्यानगरात् दक्षिणापधे केरलदेशो वर्तते तस्य मंबन्धियो या महिलाः स्त्रियतासां मुखकमलाना विकासने हंसः श्रीसूर्यस्तस्य संबो. धनम् । अथवा तासां मुसकमलेषु विकासहंसः श्वेतगरूपक्षी । वजीवनिताश्रवणावतंस वावनितानां विनीतायाः अयोध्यायाः पूर्वदिक्त्रीणां रखपुरस्त्रीणां श्रवणेषु कर्णषु अव- संसः वर्णपूरस्तस्य संयोधनम् । चोलस्रीकुचकुमलविनोद चोलखीणा विनीताया दक्षि. पादिवत्रीणां कुचकुमलेषु विनोदः मीडा यस्येति तस्य संबोधनम् । पल्लवरमणीकृतवि. रहखेद पल्लवरमणीना पदामिलत्रीणां कृतो विहितो विरहस्य विप्रलम्भस्य वियोगस्य खेदो दुःख येन तस्स सबोधनम् ।। कुन्तलकान्तालकमानिरत फुन्तलकान्तानां पूर्वदेशस्त्रीगो अलकभङ्गेषु केशानां वि. रलीकरणेषु निरतस्तत्परतस्य संवोधनम् । मलयाइनाइनसदाननिरत मलयाहुनाले सदाने पुनर्भवभेदकरणे निरतस्तत्परस्तस्य संबोधनम् । वनवासियोपिदीक्षणविमुग्ध १. 'गापुर' इति सटीकपुस्तके. २. 'पथमानित्य'. .

·१आधास:]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । नृपनृपतीश्वर भूरमणीश्वर यदिदमखिलगुणसंश्रय । उक्तं किंचित्त्वत्स्तुतिकृतिचिचचित्रं न महोदय ॥ २१२ ।। पत्ता ॥ यैरिन्दिरामन्दिर सुन्दरेन्द्र स्त्रीराजकन्दर्प नतैर्नरेन्द्रः। दृष्टोऽसि दृष्टाः क्षितिप क्षितीशाः कामैन कैरुत्सवकारिभिस्ते ॥२१३॥ हस्तागतैस्त्रिदिवलोकगतैस्तटीध्र- रन्ध्रान्तरालनिरतैश्च सपनजातैः । शौर्ये जगन्नयपुरीप्रथिते तवेत्थं को नाम विक्रमपराक्रमवानिहास्तु ॥ २१४ ॥ चनवासियोषितां गिरिसोपानगरादित्रीणां ईक्षणे अवलोकने विमुग्धः विशेषेण मोहवान् तस्य संयोधनम् । कर्णाटयुवतिकतवविदग्ध कर्णाटयुवतीनां विदरादित्रीणां कैतवे कप- 'टेनालिशने विदग्धश्चतुरता संबोधनम् । कुरुजालललनाकुचतनुत्र कुरुजाङ्गललल. नाना हस्तिनापुरस्त्रीणां कुचयोस्तनुनं कधुकस्वस्य संबोधनम् । कम्बोजपुरन्ध्रीतिलकपत्र कम्पोजपुरन्ध्रीणां कादमीरादिदेशस्त्रीणा वृहन्मुण्डानां तिलकाभरणस्तस्य संयोधनम् ॥ पद्धतिका । पोडशमात्राउन्दः । रूपकम् ॥ हे नृपनृपतीश्वर राजाधिराज। भूरमणीश्वर हे पृथ्वीत्रीपते । हे असिलगुण- संश्रय हे निखिलगुणनिवारा । हे महोदय हे अद्भुतोदय । यत्किचित् इदं पूर्वोचाल- क्षणं त्वयि किंचिदुक्तं प्रतिपादितम् । कथंभूतं उक्तम् । त्यस्तुतिकृतिचित् तव स्तुति- कृती भवतः स्तुतिकरणे चित् चेतनं आत्मत्यरूपं यत्र उक्तो तत् त्वत्स्तुतिकृतिचित् तत् उकं स्तुतिवचनं चिनं आश्चर्यभूतं न भवति प्रत्युत तव गुणा एतस्मादपि अधिका वर्तन्ते । पत्ता । इदं घत्ताछन्दः । पत्तालक्षणं यथा-पष्टिमात्राभिर्वत्ता भवति । कचिद्धिपष्टिमानाभिर्भवति । सप्तविंशतिभेदा पता भपति ।। यैरिन्दिरामन्रेित्यादि । हे इन्दिरामन्दिर लक्ष्मीनिवास । हे सुन्दरेन्द्र है मनोहरशक । हे स्त्रीराजकन्दर्प हे स्त्रीणां उत्तमकामदेव । हे क्षितिप हे पृथ्वीपते। यैर्नतः नम्रीभूतैर्नरेन्द्रनृपस्त्वं दृष्टोऽसि अवलोकितोऽसि ते क्षितीशास्ते राजानः उत्सवकारि- भिरानन्दकारिभिः कामै गर्न दृष्टा नावलो किताः, अपि तु संरपि कामस्ते नरेन्दा दृष्टाः । आक्षेपालंकारः॥ हस्तागतैरित्यादि । हे राजन् , इत्थं अमुना प्रकारेण तव भवतः सपत्नजातः रानुसमूहः शौर्य सुभटत्वे जगत्रयपुरीप्रथिते सति त्रैलोक्यनगरीविख्याते सति कः पुमान्। नामेति संभावनायाम् । इह अस्मिन् संसारे विकमपराक्रमवान् सामोद्यमवान् अस्तु भवतु । अपि तु न कश्चिद्विक्रमवान् पराक्रमवान् भवेत् । कथंभूतः सपनजातैः। हताग- १७ ·काव्यमाला। . सोऽपि राजा तयोरेवमभिनन्दतोचि वपुपि चानन्यजनसाधारणी मधु- रतां निर्वर्ण्य 'वेदं करतलस्स”नापि हार्यसौकुमार्य वपुः, क चायं वयः- परिणामकठोरकरगैरपि महासत्त्वाधिकरणैनिर्वादुमशक्यारम्भस्तपःपारम्भः, केमानि सकलचक्रवर्तिपदनिवेदनपिशुनानि ककेलिपल्लवच्छविपु करचरण- । तैवन्धनयः । बन्दीगृहे क्षितरित्यर्थः । पुनः क्थंभूतैः शनुजातः । निदिवलोकगतः स्वर्गलोकं प्राप्त । मृतरित्यर्थः । अपरं क्थंभूत. शत्रुजातः । तटीधरन्ध्रान्तरालनिरतश्च तटीध्राणां पर्वताना रन्ध्राणि प्रच्छनापादुकानि तेषा अन्तरालेषु मध्येपु प्रदेशेषु निरतः स्थितः । दीक्षा गृहीत्वा पर्वतगुहादिपु तपश्चरणप्राप्तरित्यर्थः । समुच्चयाक्षेपालंकारः ॥ स राजा पृथ्वीपालको भूपोऽपि यमुना प्रकारेण प्रविचिन्त्य सम्यग्विचार्य सप्रश्रयं विनयसहित यथा भवत्येव तन्मिधुनं प्रति मुनिकुमारक्युगलं प्रति भापे उक्तवान् । विमुक्तवान् । भवतोयुवयोः प्रसूत्यै जन्मने । नामेति संभावनायाम् । को देशो वर्तते, भवतो. प्रसपै उत्पत्तये कि वा कुलमन्वयो वर्तते, यत्र कुले भवतोर्युवयोः । जन्म आत्मलाभो यभूव सजातम् । अज्ञातससारसुसं ससारसुखाखादरहित भवत- तो मनः प्रजनाय दीक्षामहणाय कुत. वस्मात् कारणात् बाल्ये शिशुत्वे जातमु- त्पनम् । एतत्पूर्वोक्तस्य प्रभनयस्य मम मानतो मम याचनया उत्तर अभिधेयं कथनी- यम् । ईदृशो नृपो मुनिकुमारक्युगले प्रार्धनं कृतवानिति तमेवार्थ अर्थान्तरन्यासेन ढ- यति--सन्तः सत्पुरुषा. साधुपु रमनयाराधकेषु मुनिषु अनुकूलवाचो हितवचनाः को- मलालापा. भवन्ति । क्थम् । हि । स्फुटमिति शेषः । अर्थान्तरन्यासालंकारः ।।

·१आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । . तलेपु लक्षणानि, क चायमादित एवाजन्मभिक्षाकसमक्रमः प्रक्रम । अहो आश्चर्यम् । कथमाभ्यामसत्यता नीतोऽयं प्रत्यङ्गफलनिर्देशः । किं च नीलमणिसस्यानि कुन्तलेपु, शिशिरकरपरार्धता भालयो, तरङ्गरे- खाश्चिलीपु, रनसमुच्चयं लोचनयुगलयोः, कौस्तुभोत्पत्ति कपोलेपु, अमृत- घाराप्रवाह नासयोः, गम्भीरत्वमालापेषु, प्रवालपल्लवोल्लास रदनच्छदयोः, सुधारसप्रभा स्मितिपु, प्रचेत पाशाश्रवणविषये, कम्बुकान्ति कण्ठयोः, वी. प्रत्यक्षीभूत प्रकम प्रारम्भः । कथभूत. प्रक्रम । आदित एव प्रथमत एव आजन्मभि- क्षारसमक्रम आजन्मतो जन्मत आरभ्य भिक्षा आकन्ति आखादयन्ति एते आज. न्मभिक्षाकास्तै समक्रमोऽनुपरिपाटी यस्य प्रक्रमस्य स तथोक्त । अहो आश्चर्यम् अद्भुत- मेतत् । कथं केन प्रकारेण द्वाभ्यो आभ्या भयं प्रत्यक्षीभूत प्रत्याफलनिर्देश. फलकथन सामुदशान असत्यता नीतो व्यर्थता प्रापित । विपमालकार ॥ किं च भखि फश्चिद्विशेष । नून निश्चयेन अनेन प्रत्यक्षीभूतेन प्रजापतिना ब्रह्मणा सप. रिवार समुद्रस्य परिवारसहित पारावारसहित पारावार एव समुद्र एव न अन्य कथि- त्परमुत्कृष्ट निष्केवल वा दारिद्य दुर्गतत्व दुर्विधत्वं आनिन्ये आनीत । प्रजापतिना कि कुर्वता । उक्त च विद्यानन्देन-सृजति क्रोति प्रणयति घटयति निर्माति निमिमीते च । अनु. तिधति विदधाति च रचयति करपयति चेति वरणार्थे ।' [प्रजापतिना पुन किं कुर्वता।] ......प्रजापतिना पुन कि कुर्वता । अस्य मिथुनस्य चिलीषु भ्रूष तरङ्गरेसा कलोलरेया लहरीरेसा सूत्रता । प्रजापतिना पुन किं कुर्वता । अस्य मिथुनस्य लोचनयुगलयो नेनद्वन्द्वयो रत्नसगुचय श्वेतकृष्णरक्त- माणिक्यसमूह सृजता । प्रजापतिना पुन कि कुर्वता । अस मिथुनस्य कपोलेपु गण्ड. स्थलेषु कौस्तुभोत्पत्ति कौस्तुभरनोत्पत्ति राजता । प्रजापतिना पुन कि कुर्वता । अस्य मिथुनस्स आलापेषु खरेषु अमृतधाराप्रवाह सृजता ।। नाम (स)यो गम्भीरत्वमतलस्पर्शत्व सुजता । प्रजापतिना पुन अस्स रदनच्छदयो- रघरयोविषय प्रवालपल्लवोल्लास विद्रुमयुम्पलग्रादुर्भाव सृजता । प्रजापतिना पुन अस्य मितिघु ईपद्धासेसु मुधारसप्रभा अमृतरसतेजासि सजता । प्रजापतिना पुन अस्य श्रवण विषये शब्दप्रहेषु प्रचेत पाशान् वरुणदिक्पालरायुधाी सूनता । प्रजापतिना पुन अस्स कण्ठयोगौवयो कम्युकान्ति दक्षिणायतशोभा सूजता । प्रजापतिना पुन १ प्रवाहमालापेषु, गम्भीरत्व नासयो' इत्येव पाठटीरानुसारी १-२ -३, पुस्तकत्रयेऽप्यन पाठटित . .. ... .............. .......

·. १९२ काव्यमाला। चिविलसितानि वाहासु, लक्ष्मीचिहानि करतलेषु, रमावेश्मशोमामुरःस्थल- योः, वेत्रवेलितानि वलिपु, आवर्तविभ्रमं नाभिदेशयोः, पृथुत्वं नितम्ब- देशे, वृत्तिगुणनिर्माणमुरुषु, मुक्ताफलप्रसूतिं चरणनखेषु, लावण्यरसनिर्भरत्वं चास्य मिथुनस्य तनौ, अनेन सृजता प्रजापतिना नूनं सपरिवारः पारावार एव परं दारिद्यमानिन्थे । अपि च । यत्रामृतेन समजन्म विभाति विश्वं योन्दुना सह रतिं भजतेऽम्वुजश्रीः । लावण्यमेव मधुरत्वमुपैति यत्र तद्वर्ण्यते किमिव रूपमयं जनोऽस्य ॥ २१५ ॥ . अस्य वाहासु भुजेषु चीचिविलसितानि लहरीशोभितानि सृजता । प्रजापतिमा पुनः अस्य करतलेपु हस्ततलेपु लक्ष्मीचिहानि लक्ष्मीलक्षणानि सृजता । प्रजापतिना पुनः अस्य उरःस्थलयोर्हदयस्थलयोः रमायेदमशोभा लक्ष्मीमन्दिरशोभा सृजता । प्रजापतिना पुनः अस्य यलिपु उदररेग्राम विषये वेत्रवेशितानि सृजता । प्रजापतिना पुनः अस्य माभिदेशयोः आवर्तविभ्रम सृजता । प्रजापतिना पुनः अस्य नितम्बदिशि कटिपश्चादा- गप्रदेशे पृथुत्वं विस्तीर्णवं सृजता । प्रजापतिना पुनः अस्य उरुषु सक्थिषु वृत्तिगुणनि- मणिं सुजता बर्तुलगुणरचना कुर्वता । प्रजापतिना पुनः चरणनखेषु पादपुनर्भवेषु मुक्ताफलप्रसूतिं मौक्तिकोत्पत्ति सृजता । प्रजापतिना पुनरस्य तनी सर्वस्मिन्न लाव- प्परसनिर्भरत्वं यान्तिरसगाढवं कुर्वता । उत्प्रेक्षालंकारः॥ अपि च तथा च विशेषमाह- यत्रामृतेनेत्यादि । अस्य मुनिकुमारकयुगलस्य तत् रूपं खरूप अयं प्रत्यक्षीभूतो जनो लोकः किमिव वर्ण्यते कीरशमिव कथयेत् । सकि यत्र यस्मिन् रूपे विश्वं शरीरं आपादमस्तकपर्यन्तं शरीरं अमृतेन पीयूपेण सम- जन्म राहोत्पत्ति विभाति शोभते । यत्र यस्मिन् रूपे अम्बुजश्रीः कमललक्ष्मीः इन्दुना चन्द्रेण सह रतिं भजते संतोष कुरते । अम्बुजस्थानीये नेप्रयुगठे चन्द्रस्थानीये द्वे मुसे इत्यर्थः । यत्र यस्मिन् रूपे लावण्यमेव लवणिमेव मधुरत्व मिष्टस्वं उपैति गच्छति । लवण क्षारगुणं मधुरत्वं अमृतवत् मिष्टगुणं एतत्सर्वं विपरीत कविजनः कथं वर्णयति । अपि तु न शमोतीत्यर्थः । आक्षेपोपमा । १. "दिशि' इति पाठष्टीकानुसारी, ·१ आधास:] यशतिलकचम्पूकाव्यम् । इति क्षणं च प्रविचिन्त्य भूपः सप्रश्रयं तन्मिथुन बेभापे । को नाम देशो भवतोः प्रसूत्यै किं वा कुल यत्र बभूव जन्म ॥२१६॥ अज्ञातससारसुखं च बाये जात कुत प्रव्रजनाय चेत । एतन्मग प्रार्थनतोऽभिधेयं सन्तो हि साधुप्यनुकूलवाच ॥ २१७ ॥ मुनिकुमारः- नान्यत्र दीक्षाग्रहणान्मुनीना सकीर्तन तत्रितयस्य युक्तम् । तथापि तत्कर्तुमह यतिप्ये भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाता. ॥ २१८ ॥ ध्यानज्योतिरपास्ततामसचय स्फ़ारस्फुरत्केवल- जानाम्भोधितटैकदेशविलसत्रैलोक्यवेलाचल. । आनमेन्द्रशिखण्डमण्डनभवत्पादद्वयाम्भोरुह श्रीनाथ प्रथितान्वयस्य भवतो भूयाजिन• श्रेयसे ॥२१९ ॥ मुनिकुमार अभयरुचिते-नान्यत्रेत्यादि । मुनीना यतीनों तत्रितयस्य देश- कुलदीक्षाग्रहणनयस्य सकीर्तन क्यन युक्त न भवति । क्यम् । अन्यत्र वर्जयित्वा । कस्मादन्यत्र । दीक्षाग्रहणात् । 'दिगितरतऽन्यैश्च' इति सूत्रेण पश्चमीविधानम् । देशकुलयो सकीर्तनेनवोत्पत्तिसद्भावो यस्मात् । यद्यप्येय तथापि तत्क्र्नु तत्रितयस्य सकीर्तन विधातु- मह यशस्तिलानामा यति यतिप्ये यत्न करिष्यामि । भव्येषु मुक्तियोग्येषु पुरुषेपु रदन- नयोचितेपु पुरपेषु पक्षपाता पक्षपरिग्रहा भवन्ति सजायन्ते । कथ हि स्फुटमिति शेप । अर्थान्तरन्यासालमार ॥ ध्यानज्योतिरित्यादि । हे श्रीनाथ हे लक्ष्मीपते, भवतस्तव जिन श्रीमद्भगवद ईत्सर्वंशो वीतरागदेव श्रेयसे कल्याणाय भूयाद्भवतु । पथभूतस्य भवत । प्रथितान्वय- स्य विम्यातह रिक्शसमुत्पन्नस्य । क्थभूतो निन । ध्यानज्योतिरपास्ततामसचय ध्यान ज्योतिपा शुमध्यानतेजसा अपास्तो विश्वस्त समूलकाप कपितस्तामसचयस्त्रिपष्टिः प्रकृतिसमूहान्धकारो येन स तथोक्त । पुन कथभूतो जिन । स्फारस्पुरस्केवलज्ञाना- म्भोधितटैक्देशविलसत्रैलोक्यवेलाचल स्फारं प्रचुरतर लोकालोकव्यापक स्फुरत् योगिना चेत मु चमत्कुवत् यत्लेवलज्ञान पयम ज्ञान तदेव अम्भोधि समुद्रोऽतिगम्भी- रत्वात् अपर्यन्तत्वात् च तस्य तट पारस्तस्यैकदेशे एकस्मिन् पावें विलसन् शोभमान. त्रैलोक्य वेलाचलत्रिभुवनवेलापवतो यस स तथोक । पुन क्यभूतो जिन । आन- मेशिसण्डमण्डनभवत्पादयाम्भोरुह आनना समन्तात् चरणयों पतिता ये इन्दा. सौधर्मेन्द्रायच्युतपर्यन्ता शझास्पा शिखण्डाना मस्तकाना मण्डन भूपण भवत्सजाय- मान पादयाम्भोरुह चरणयुगलक्मल यस्य स तथोक्त । रूपातिशयालकार ।। १. 'वदाना' इति पाठ सटीरपुस्तके ·१९४ काव्यमाला। सोऽयमाशापितयशा महेन्द्रामरमान्यधीः । देयाते सततानन्दं वस्त्वभीष्टं जिनाधिपः ॥ २२० ॥ इति सकलताकिलोकचूडामणे श्रीमन्नेमिदेवभगवत शिध्येण सद्योऽनवागद्यपद्य- विद्याधरचक्रवर्तिशिसण्डमण्डनीभवचरणकमरेन पीसोमदेवसूरिणा विरचिते यशोध रमहाराजचरिते यशस्तिलकापरनानि महाकाव्ये कथावतारो नाम प्रथम आश्वाप्स ।। . अथेदानी निजनामाइ ददाना सूरय श्लोक्माहु-सोऽयमित्यादि । स जग- प्रसिद्धोऽय प्रत्यक्षीभूतो जिनाधिपो निमरानस्ते तुभ्य अभीष्ट वस्तु वाञ्छित वस्तु देयात् ददातु । कथभूत वस्तु । सततानन्द सतत निरन्तर आनन्दोऽनन्तसौख्य यस्मिन् वस्तुनि तत् सततानन्दम् । परमनिर्वाणमिलर्ध । कथभूतो जिनाधिप । आशापितयशा आशासु दिक्षु अर्पितमारोपित यश पुष्पगुणझीतन यस्य येन वा स आशार्पितयशा । अपर क्यभूतो निनाधिप । महेन्द्रामरमान्यधी महे'ने सर्वनरेन्द्ररमरै सर्वदेवमान्या पूजनीया धी बुद्धिर्यस्य स तथोक्त । अस्य श्लोरस्य चतुर्पु चरणेषु पूर्वो वर्णो गृह्यते, तन सोमदेव ' इति नाम भवति । अतिशयालकार ॥ इति [सक्लताकिचूडामणे श्रीमन्नेनिदेवभगवत शिष्येण सद्योऽनवद्यगद्यपद्य- विद्याधरचक्रवर्तिशिराण्डमण्डनीभववरणकमरेन धीसोमदेवसूरिणा विरचिते] यशोधर- महाराजपरिते (यशस्तिलकापरनाति) महाकाव्ये यथावतारो नाम प्रथम आश्वास ] परिच्छेदविदशेप । समाप्त इलध । स्थभूते यशोधरमहारामचरिते । श्रीसोमदेव- सूरिणा विरचिते वणिते । पुन पथभूते । यशस्तिलकापनाग्नि यशस्तिलकमिति अपर द्वितीय नामाभिधान यस्य तत् तस्मिर क्यो । क्यभूतेन श्रीसोमदेवसूरिणा। श्रीमोमिदेवभगवत शिध्येग श्रीनाचासो ननिदेवो भगवानाचार्य श्रीममिदेवभग- पान सस वोकस्य शिष्येण अन्तेवासिना । क्थभूतस्य नमिदेवभगवत । सकल. सार्विकलोचूडामणे गवरा समग्राम्य ते तार्किक्लोका पट्तचक्रवर्तिनस्तेपो चूडामणि शिरोरल तस्य तथोकस । कथभूतन श्रीसोमदेवसूरिणा सद्यस्तत्काल अन• पधगयपद्यविद्याधरास्तेषा चमवर्तिन मावभीमास्तेपा शिखण्डाना मस्तकाना मण्डनी भवद भूपण सजायमान चरणकमल पादयिसप्रसून यस्य स तथा तेन ॥ इति श्रीविद्यानन्दभधारकप्रियशिष्येण भारपत्रीमग्भूिषणगुरुपरमानीटगुरुभ्राना श्रीलक्ष्मीचमारकाभिमतेन पीसिंहन-दगुरमार्थनया सिद्धान्तसागरचनयाख्याति- निमित्त भारश्रीनीरयष्ठविह्मराक्षसझोटिशभामझामन्द्रादिनवनवतिमहापादि- सविनयेन तर्वव्याकरणउदोजगारविद्धान्तसाहित्यादिशास्त्रनिपुणमतिना प्राकृत- व्याकरणायनकशास्त्ररचनात्मना सूरिश्रीश्रुतसागरेण विरचिताया यशस्तिलपचन्द्रिका भिधानाया यशोधरमहारामचरितचम्पूमहाकाव्यरीकायां कथावतारप्रथमाश्चासन्दिका परिसमाप्ता॥ प्रन्थाप्रथराध्या पश्यत्यारिंशच्छती॥ १.लेसमप्रमादपतितो मूलपाठ, ·२ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । द्वितीय भावारा । श्रीकान्ताकुचकुम्भविभ्रमधरव्यापारकल्पद्रुमाः सर्गस्त्रीजनलोचनोत्पलवनक्रीडाकृतार्थागमाः । जन्मापूर्वविभूतिवीक्षणपथप्रसानसिद्धाशिपः पुप्यासुर्मनसो मतानि जगतः स्याद्वादिवादत्विपः ॥ १॥ अथेदाना द्वितीयस्याश्वासस्य पवन्धनानष्टीका नियते । तस्मिनाश्वासे आदिमझलार्थ जिनवारस्तवनपुर सर श्रीसोमदेवाचार्य नान्दीसून मिदमाह-श्रीकान्तेत्यादि । स्याद्वारिवादविप । स्यादस्ति, स्यानास्ति, स्यादस्सिनास्ति, स्यादवाच्यम् , स्यादस्ति वा वक्तव्यम्, स्थानास्ति या वक्तव्यम् , सादस्ति नास्ति वा वक्तव्यम् , इत्येव स्याच्छन्दपूर्वक प्रतियस्तु सप्तभनान् वदतीत्येवशील स्याद्वादी श्रीमद्भगवदह सर्वज्ञवीतरागस्तस्य वादो द्वादशानशास्त्र तस्स लिपो पाण्यो वचनानि जगतस्त्रैलोक्यस्य तनस्थितभव्यजनसमू- हस्य मनसश्चित्तस्य मतान्यमीष्टानि पुध्यासु पोपयन्तु । कथभूता स्याद्वादिवादत्विष । श्रियोऽभ्युदयलक्षणलक्ष्म्यस्ता एव कान्ता स्त्रियस्तासा कुचा स्तनास एक चम्भा कर शा मुसामृताधारभूतत्वात्तपा विध्रम शोभा ता धरन्तीति श्रीमान्ताकुचकुम्भविभ्रमधरा कल्पद्रुमा कल्पवृक्षा । आविष्टलिमत्वादन स्त्रीलिङ्गस्य विशे पण पुस्त्वम् । पुन क्थभूता । स्याद्वादियादलिप खर्गस्त्रीजनलोचनोपलवनक्रीडाकृतार्था- गमा. खर्गस्य सबन्धिनो ये वीना देवाशनासमूहास्तेषा लोचनानि नेनाणि तान्येव उत्पलवनानि कुवलयकाननानि । मुखशीतलोत्पादहेतुलात् । तेपा तेपु वा या क्रीडा तया कृतार्थ कृतकृत्य आगम आगमन यासा तास्तथोक्ता । अपर कथभूता स्याद्वादिवाद- विप । जन्मापूषविभूतिवीक्षणपथप्रस्थान सिद्धाशिप जन्मन आरभ्य आससारमारभ्य आगम आगमन यासा या अपूर्वा विभूति परममुफिलक्ष्मीत्यर्थस्तस्या वीक्षणपधे अवलोकनमार्गे यत्प्रस्थान प्रथमनमारम्भस्तस्मिन् सिद्धाशिष श्रीसिद्धचक्रस्य पुष्पाक्षता- शिप । प्रत्यानसिद्धिहेतुत्वादित्यर्थ । उक्त च–'सर्वथाभिनयत्याग यथा दृष्टमपे क्षक । स्याद्वादस्तावके न्यायेनान्येपु नात्मविद्विपाम् ॥' तथा चोक्तम्-'भारत्या व्यव. सागेन जिगीषाया रुचौ तथा । शोभाया पञ्चसु प्राहु विद्ध्वनि पूर्वसूरय ॥ पका- लकारः । अन प्रथमचरणे नरेन्द्रलक्ष्मीप्राप्तिर्वर्णिता, द्वितीयचरणे देवेन्द्रलक्ष्मीसमागमो व्यायात ,तृतीयचरणे गुक्तिफल दर्शितम्, एतत्रयदर्शनेन सप्त परमस्थानानि कथितानि भवन्ति । तानि कानीयाह-'सजाति सद्गृहस्थल पारिवाज्य सुरेन्द्रता । साम्राज्य परमाहत्य निर्वाण चेति सप्तथा ।' एतत्सर्व जैनभारतीभात्या भवतीति भावार्थ ।। १. 'स्यादस्त्यवाच्यम् । स्थानास्त्यवाच्यम्' इति सटीरपुस्तपाठ २.अन पाठ. कियानये भवेत्. ३. 'नियम' इति टीकानुसारी पाठ .

·काव्यमाला। या नाकलोकपतिमानसराजहंसी विद्याधरेश्वरविचारविहारदेवी । माधिपश्रवणभूषणरनवल्ली सा वः श्रियं वितरताजिनवाक्प्रसूतिः ॥२॥ अहो जगत्रयप्रासादप्रकाशनकीर्तिकुलदेवतामहः महानुभावतोपला- सारसृष्टिसूदितकलिकालव्याल धर्मावलोकमहीपाल परिप्राप्तसमस्तशास्त्रो- दीर्णाणवनिर्णय, समाकर्णय-अस्ति खल्विहैव पट्खण्डमण्डलीविभागवि- चित्रे भरतक्षेने प्रहसितवसुवसतिकान्तयोऽवन्तयो नाम निखिललोकाभि- लापविलासिवस्तुसंपचिनिरस्तसुरपादपमदो जनपदः । पुनश्च भारतीश्रुतिविशेपणमाह-या नाकलोकेत्यादि । सा जगत्प्रतिद्धा जिन- वाक्प्रसूतिः जनभारती वो युध्मभ्यं श्रियं अभ्युदयं नि.प्रेयसलक्षणोपरक्षितां लक्ष्मी वितरतादातु । सा का । या जिनवारप्रसूतिः नाकलोकपतिमानसराजहंसी नाक्लोक- पतेदेवेन्द्रस्य मानसस्य चित्तसरोवरस्य [भीडने मोडाकरणे ] राजहसी राजहसभाया वर्तते । पुनः क्थंभूता । विद्याधरेश्वरविचारविहारदेवी विद्याधरेवरा गणधरदेवा वि. द्याधरचकवर्तिनस्तेपा विचारेषु पर्यालोचनेषु विहारदेवी गृहदेवता वर्तते । पुनः क्थं- भूता । माधिपप्रवणभूपणरत्नवाही माधिपाः भरतादिश्रेणिकपर्यन्ता राजानतेपर श्रवणानां कर्णानाभूपणे मण्डने रनवही रमजटितकर्णकुण्डलमित्यर्थः अन वृत्ते स्वर्गलोक- विद्याधरलोभूमिगोचरनृपराज्यलक्ष्मीना दायिका भारती भवतीति भावः । रूपकमिदम् ॥ अहो इत्यादि । अहो श्रीमारदत्तमहाराज, जगत्रयग्रासादप्रकाशनकीर्तिकुलदेवता- महः जगप्रयं त्रैलोक्यं तदेव मासाद ऊर्ध्वगतिहेतुलात्तस्य प्रकाशने उद्योतारणे या कीर्तिः पुण्यगुणकीर्तनं सैव कुलदेवता पूर्वपुरपसंततिसमागमत्वात् तया मखते लोकैः पूज्यते स तथा तस्य संबोधन हे तथोक्त । अहो महानुभावतोपलासारराष्टिसूदितक- लिकालव्याल महानुभावता महाप्रभावः संघ उपलासारसृष्टिः पापाणवेगवदृष्टिसर्गः तया सूदितो निपातितः कलिकाल एव व्यालो दुष्टगजः । अथवा सूदितो निमूलकाप. कपितः कलिफाल एव बाल कृष्णसपो येन स तथा तस्य सयोधनम् । अहो धर्मा. वलोक्महीपाल धर्मस्सावलोको रक्षणं वेनोपलक्षितो महीपालो राजा तस्य संयोधनम् । अहो परिप्राप्तसमस्तशास्त्रोदीर्णार्णवनिर्णय परिप्राप्तो विज्ञप्तः समवशानोदीार्णवस्स सकलशास्त्रमहासमुदस्य निर्णयो निधयो येन म तथा तस संबोपनम् । समार्णय संमुखीभूय देशकुलदीक्षाखरूपं सम्यक्तणु । अस्तीत्यादि । साठ वाक्यालंकारे ।

·२ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । श्रिया गृहाणि श्रीर्दानैर्दानान्यभ्युपपचिभिः । यत्र नैसर्गिकी प्रीति भजन्ति सुकृतात्मनाम् ॥ ३ ॥ राजन्ते यत्र गेहानि खेलत्तर्णकमण्डलैः। वेलाचलकुलानीय कल्लोलै क्षीरवारिधे ॥ ४ ॥ यत्र स्खलद्गतर्वालै कान्ता कुट्टिमभूमयः । हसैः पद्मसरासीव मृदुगद्गदमापिमिः ॥ ५ ॥ इहैव भरतक्षेनेऽस्मिनेव जम्बूद्वीपसन्धिनि भरतक्षेने भवन्तयो नाम जनपदो देशो- ऽस्ति वियते । कथभूते भरतक्षत्रे । पखण्डमण्डली विभागविचिने पटखण्डाना मण्डली- विभाग देश विभाग विचित्रे आश्चर्यकारिणि । कथभूता भवन्तय । प्रहसतवमुवस- तिकान्तयः प्रहसिता तिरस्कृता वमुवसते खर्गलोकस्य कान्ति शोभा याभिस्तास्त- थोक्ता । कथभूतो जनपद । निखिललोकाभिलापविलासिवस्तुसपत्तिनिरससुरपादपमद निसिलानां समस्तानां लोकाना पधजनाना अभिलापेषु वाञ्छासु विलसन्ति प्रवर्तन्ते इत्येवशीलानि यानि तानि निखिललोकामिलापविलासीनि तानि च तानि वस्तूनि आभरणभोजनादीनि तेपा सपत्तिभि प्राप्तिभि निरस्त स्तिरस्कृत मुरपादपाना कल्प- वृक्षाणा मदोऽहकारो येन जनपदेन स तथोक । उपमेव ॥ थियेत्यादि । यत्र यस्मिनवन्तिजनपदे गृहाणि मन्दिराणि पस्त्यानि श्रिया सह लक्ष्म्या साधै नैसर्गिकी खाभाविकी प्रीति स्नेह भजन्ति प्राप्नुवन्ति । फेपा गृहाणि । सुकृतात्मना पुण्यवत्पुरुषाणाम् । यत्र यस्मिन् देशे श्रीलक्ष्मीदाने सह पात्रदानै सह प्रीतिं भजन्ति । यन यस्मिन् देशे दानानि अभ्युपपत्तिभिरादरै सह प्रीति मजन्ति । दीपकमिदम् ॥ राजन्त इत्यादि । यन यस्मिनचन्तिननपदे खेलत्तर्णकमण्डले रममाणबाल पत्सकसमूहै फूला गेहानि गृहानि राजन्ते शोभन्ते । के कानीव राजन्ते । क्षीरवा- रिधे क्षीरसमुद्रस्य कलोले कुला चेलानलकुलानीव समुद्रतटस्थितपर्वतरन्दानीव । उपमैव ॥ थोत्यादि । पन यस्मिनयन्तिजनपदे स्पलगतैर्गतिस्सलद्गमनै बाले शिशुभि क्ला कुहिमभूमयो बद्धधरण्य कान्ता मनोहरा वर्तन्ते । कुहिमभूमय कानीव । पद्मसरासीव फमलसरोवराणीव । यथा पद्मसरासि श्वेतच्छदै पक्षिमि. हसै कृत्वा फातानि मनोहराणि भवन्ति । कयभूतैर्वालैहसैश्च । मृदुगद्गदभापिभि मृदूनि कोमलानि गद्दान्यस्फुटानि वचनानि भाषन्ते ब्रुवन्तीत्येवशीला मृदुगद्गदभापिणस्तैस्तयोकै । उपमैव ॥

·काव्यमाला। प्रजाप्रकाम्यसस्याट्याः सर्वदा यत्र भूमयः । मुष्णन्तीवामरावासकल्पद्रुमवनश्रियम् ॥ ६ ॥ नित्यं कृतातिथेयेन धेनुकेन सुधारसैः । यत्राक्रियन्त देवानामपार्थाः कामधेनवः ॥ ७ ॥ विनमोल्लासिभिर्यन वल्लवीनां विलोकितैः । हृता न बहु मन्यन्ते घुसदोऽनिमिपागनाः ॥ ८॥ जीवितं कीर्तये यत्र दानाय द्रविणग्रहः । वपुः परोपकाराय धर्माय गृहपालनम् ॥९॥ बाल्यं विद्यागमैर्यत्र यौवनं गुरुसेवया । सर्वसनपरित्यागः संगतं चरमं वय ॥१०॥ प्रजेत्यादि । यन यस्मिनवन्तिजनपदे भूमय. क्षेत्राणि सर्वदा सर्वकालं प्रजाना लोकाना प्रकाम्यैरभिलपणीय सस्यैर्धान्यविशेषैराट्या परिपूर्ण वर्तन्ते । भूमय किं फुर्वन्ति । अमरावासकल्पद्रुमवनश्रियं मुष्णन्तीव अमरावास. स्वर्गलोक्स्तस्य कत्पा- मवनाना सुरक्षोद्यानाना श्रियं लक्ष्मी मुष्णन्ति चोरयन्तीव । हेललकार ॥ नित्यमित्यादि । या यस्मिन्मवन्तिजनपदे धेनुफेन सद्य प्रसूतगोसमूहेन देवानां खार्गिकाणा कामधेनव मुरसुरभयो अपार्था निरर्था अक्रियन्त चक्रिरे । कृता इत्यर्थ । क्थभूतेन धेनुकेन । कामधेनुनिरर्थकरणहेतुगर्भित विशेषणमाह-मुधारसरमृ- तरस कृत्वा नित्यं सर्वकालं कृतं आतिथेयं प्राघुणिक क्रिया येन धेनुकेन । काशे कृतानि येयन्ते (१)। हेपमालंकार ॥ विनमेत्यादि । यम यस्मिन्नवन्तिजनपदे घुसदो देवा अनिमिपागनाः अप्स- रसो बहु न मन्यन्ते अधिकतो न जानन्ति । तत्तारणगर्भित विशेषणमाह-कथभूता धुसद । बरवीनां गोपालनानां विलोक्तैिरवलोक्नैर्हता अनुरपिता । क्यभूतविलोरित । विभ्रमोखासिभि. विभ्रमै व्रक्षेपैरसन्ति उनृत्यन्ति क्रीडन्तीत्येवंशीलानि विभ्रमोल्लासीनि ते । हेतूपमालकार ॥ जीवितमित्यादि । यन यस्मिन्भवन्तिजनपदे जीवितं काल कीर्तये यशसे वर्तते । यन यस्मिन् द्रव्यग्रहो लक्ष्मीसग्रहो दानाय पानदानाय वर्तते । यत्र यस्मिन् वपु शरीर परोपकाराय परेपामवग्रहाय वर्तते । यर यस्मिन् गृहपालनं गृहस्थत्वं धर्माय पूजादानादिनिमितं वर्तते । दीपालंकार ॥ यात्यमित्यादि । यत्र यस्मिन्नवन्तिजनपदे वाल्यं कुमारत्वं विद्यागमैः शारखीकार. संगतं सयुक्तं पर्तते । रोकानामिति शेप । यत्र यस्मिन् लोकाना यौवनं ·२ आवासः]] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । द्वावेच च जनौ यत्र वसतो वसति प्रति । अर्थिन्यवाङ्मुखो यो न युद्धे यो न पराङ्मुख. ॥ ११ ॥ यत्र च बहिरेव मार्गभूमिपु निसर्गादशेपमनुष्यमनीपितसमसपन्न विभवैः सकललोकोपसेव्यमानसपद्भि. पाणिपल्लवार्पितस्यविस्तबकैस्त्रिदिवतापसानाम- पि सपादितसत्रमैत्रीमनोभिरपहसितसुरकाननानोकहैवनदेवीदानमण्डपचा- रुभिस्तरुभिः, अनेकनीरचरविकिरकलापचापलप्रबलानिलान्दोलितपालिन्दी- .. " तारप्यं गुस्सेपया दिगम्बराणामाराधनेन सगत वर्तते । यन यस्मिन् चरमं वयो वार्धक्य सर्वसापरित्याग जिनदीक्षाग्रहणे सगत वर्तते । दीपसलकारः॥ द्वावेवेत्यादि। यन यस्मिन्मयन्तिजनपदे वसतिप्रति गृहगृहप्रति द्वावेव जनौ द्विभकारकायेय मानुषी वसतस्तिष्टत । को तौ द्वौ । य पुमान् अथिनि याचके अवा सोऽधोमुसो न वर्तते । यस्तु जन युद्धे समामे पराङ्मुस पृष्ठदाता न वर्तते । अतिशयालकार ॥ यत्र चेत्यादि । यत्र यस्मिनपन्निजनपदे प्रजाना लोकाना वृद्धा अपि श्रियो वृद्धि प्राप्ता अपि लक्षम्य पर केवलमाजन्मसु खस्थानेषु विरतारयामासु वृद्धि गता । स्थभूता प्रिय । मार्गभूमिपु अध्वस्थानेषु बहिरेव नगराद्वाह्यप्रदेशेष्वेव तरुभि- वृक्ष सर प्रदेश सरोवरस्थान लताप्रताने वल्लिविस्तारैरन्यैश्च वनराजिशासिभिर्वनश्रे- पिक्ष कृत तातियय कृता विहिता कृतार्था परिपूर्णमनोरथा अतिथय प्रापूर्णिका याभिस्ता कृतकृतार्थातिथय । का इव आजन्ममु विस्तारयामामु । कन्यका इव यथा पन्यका पतियरा कुमार्य असजातवरसमागमा अमाप्तनवीनवरप्राप्तयः । कथभूत तरुभि । निसगावभावेन शेपमनुष्यमनीपितसमरापन विभवै अपाणा विश्वेषा मनुष्याणा मानवाना मनीपितसम अभिलापकल्प सपनो निष्पनो विभव पनपालवपुष्पफ्लादिलक्षणा रक्ष्मीर्यपा तरुणा ते तथोक्तास्तै । अपर क्थभूतैस्तरुभि । सकललोकोपसेव्यमानसपनि सरलैविश्वकै मामणादिचाण्डालपर्यन्तैनरुपसेव्य- माना आखायमाना सपत् पत्रपलबपुष्पफलच्छायादिलक्ष्मीर्येपा ते तथोकै । पुन कथभूत । पाणिपालपार्पितस्थविस्तवकै पागिपत्रयेषु हस्तकमरेषु अर्पिता स्थविस्त- बका फलगुच्छा यस्ताभिस्ते तथा ते । फलभारनम्रत्यादित्यर्थ । पुन क्थभूतस्त समि । त्रिदिवतापसानामपि स्वर्गलोकमुनीनामपि संपादितसत्रमैत्रीमनोमि संपादिता उत्पादिता सत्रमैत्रीदानमण्डपप्रीतिर्मन सु चित्तेषु यस्ते तथा ते. । पुन क्थभूतै । अपहसितसुरकाननानोकहै अपहसितातिरस्कृता सुरकाननाना खर्गलोकवनाना अनौकहा कल्पद्रुमा यैस्तभिस्ते तथा ते । पुन कथभूतैस्तरभि । वनदेवीदानमण्ड- पचारुभिः वनदेवीना वनदेवताना दानमण्डपवत सनशालापत् चारुभिमनोहरै ।

·काव्यमाला। संततिभिरविरलविकासोल्लसत्कुवलयकहारकैरवारविन्दमकरन्दविन्दुस्पन्द- संदोहामोदसंदर्भिताम्रपुष्पैरुचालनालीकिनीदलहस्तोद्धारहृदयहारिभिर्विफ- लितामृतप्रसूतिदिवसैदिविजदेवार्चनोपयोगभागिभिर्जलदेवताप्रपानिवेशैःस- र प्रदेशैः, मधुपमधुपानवशकोशकोशकास्रवत्किझल्कासवासरालपरिमलोल्ला- सिभिलेखमुख्यदैखानसकुसुमावचयोचिराखण्डलशिखण्डमण्डनकाण्डम- तथा पथंभूतः सरःप्रदेश. । अनेकनीरचरविकिरक्लापचापलप्रवलानिलान्दोलितपालि- न्दीसततिभिः अनेके वह्वो ये नीरचर विकिराः जलचरपक्षिणो ससारसचक्रवाकज लकाकादयस्तेषा फ्लापाः समूहास्तेपा चापरेन चपलत्वेन प्रवल: प्रचण्डो योऽसौ अनिलो वायुसेनान्दोलिताः कम्पिताः पालिन्दीसततयो लहरीसमूहा 2. सर-प्रदेशस्ते तथोक्तासैः । पुनः कथंभूतैः सर प्रदेशः । अविरल विकासोलसत्कुवलयकहाररवारवि- न्दमकरन्दबिन्दुस्पन्दसदोहामोदसदर्भिताभ्रपुष्पै. अविरलः प्रचुरतरो योऽसौ विकासो विकोचल तेन उलसन्ति उच्छलन्ति यानि कुवलयानि उत्पलानि महाराणि च रक्त- कमलानि करवाणि च युमुदानि श्वेतोत्पलानि अरविन्दानि च श्वेतकमलानि च तेषा मकरन्दो रसस्तस्य विन्दवो विपस्तेपा स्पन्दा क्षरणानि पा सदोहः समूहस्तस्य आमोदः परिमलं तेन सदर्भितानि निभितानि अभ्रपुष्पाणि जलानि येपा जलप्रदेशाना ते तथा तै । पुनः क्थंभूत. सर प्रदेशः । उत्ताननालीकिनीदलहतोद्धारहृदयहारिभिः उत्तानानि चपलानि यानि नालीक्निीदलानि पमिनीपमाणि तान्येव हस्ताः पाणयस्तेषा उद्धारेण उचलनेन डायाफ्रणेन हृदयहारिभिरतिमनोहरैः । पुनः क्थंभूत प्रदेश । विपलितामृतप्रसूतिदिवसैः विफलिता निप्पलीकृतास्विरस्कृता अमृतप्रसूतिदिवसा वर्षा- दिनानि यैस्ते तथा तै. । अपर क्यभूते सर प्रदेश. । दिविजदेवार्चनोपयोगभागिभिः दिविजाना स्वर्गिकाणामिन्द्राणा देवार्चन अर्हत्सूजनं तस्य उपयोगं कार्य भजन्ते आश्र. 'यन्तीत्येवंशीलास्ते तथोकारते. क्षीरसागरजलवदीपत्पाण्डुरत्वात् । पुन. कथंभूतै सर.. प्रदेश । जसदेवताप्रपानिवेशः जलदेवताना जलदेवीना प्रपानिवेशः पानीयशालासह- शः । तथा वथंभूतैलताप्रताने वलीमण्डपै.। मधुपमधुपानवशकोशकोशकासवत्किाल्ला. सवासरालपरिमलोद्धातिभि. मधुपाना भ्रमराणां यन्मधुपान मकरन्दपान मद्यपानं च तस्य घशा आधीनाः ये पोशा. कमलपुष्पमध्यास्त एव कोशकानि सुरापात्राणि तेभ्यः आसवन्त. क्षरन्तो ये विझल्का सराणि तेपा आसवो मयं तस्यासरालोऽपर्यन्तो योऽसौ परिमलो विमोत्यगन्धस्तेन उल्लसन्तीत्येवंशीला ये लताप्रतानास्ते तथोक्तास्सैः । पुनः क्थंभूतलताप्रताने. । लेसमुख्यवसानसकुसुमावचयोचितै. देखेषु देवेषु ये मुख्य- वैखाना प्रधानमुनयस्तेपा पुसुमावचयाय पुष्पचुम्टनाय प्रसूनर वनाय उचिता यो- ग्यास्ते तथा तैः । पुनःस्थंभूतलताप्रतान. । भाखण्डलशिखण्डमण्डनकाण्डप्रसूनविडम्वि- .

·२ आश्वासः] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । २०१ 203.20 सूनविडम्बितखाण्डवप्रसवोत्पत्तिभिर्विलुप्तकल्पवल्लीसृष्टिसमयैः करकिसलया- वलम्बितप्रसूनमञ्जरीसन्भिर्वसन्तविलासवसतिसंतानताप्रतानैः, अन्यैश्च निखिलभुवनजनजनितमनोरथावातिभिः परिभूतभोगभूमिभूरुहप्रभावैः फ- लपदानोन्मुखपुण्यालेखिभिः वनराजिशाखिभिः कृतकृतार्थातिथयः प्रजानां वृद्धा अपि श्रियः कन्यका इवासंजातवरसमागमाः परमाजन्मसु वि- स्तारयामासुः। मार्गोपान्तवनगुमावलिदलच्छायापनीतातपाः पूर्णाभ्यर्णसरोवतीर्णपवनव्याधूतदेहश्रमाः । युप्पैर्मन्दमुदः फलै तधियस्तोयैः कृतकीडनाः पान्था यत्र वहन्ति केलिकमलव्यालोलहारश्रियः ॥ १२ ॥ तसाण्डवप्रसवोत्पत्तिमिविलुप्तकल्पवल्लीसष्टिसमयैः आखण्डल इन्द्रस्तस्य शिखण्डस्य मस्त- कामस्य मण्डनकाण्डानि विभूषणप्रशस्तानि यानि प्रसूनानि पुष्पाणि तैर्विम्विता व्यर्थीकृ. ताः खाण्डवस्य प्रसवानां पुप्पाणामुत्पत्तय उत्पादितानि ताभिः (तिरस्कृताभिः) कला विलुप्तः तिरस्कृतः कल्पवल्लीनां स्वर्गवीरुधां सष्टेः सर्गस्य समयोऽवसरो कैलताप्रतानस्ते तयोकास्त्रैः । पुनः कथंभूतैर्लताप्रतानैः। करकिसलयावलम्बितप्रसूनमन्जरीप्तग्भिः करवत् दस्तव यानि किरालयानि पालवानि तेषु अवलम्बिता धृताः प्रसूनमधरीसजः पुष्पवल्ल- रीमाला थैः लताप्रतानस्तैस्तथोकैः । अपरे कथंभूतैर्लताप्रतानैः । वसन्तविलासवसतिसं- तानैः वसन्तस्य वसन्तराजस्य विलासवसतिसंतानः कीदारहसदृशैः । तया कथंभू- तैर्वनराजिशाखिभिः । निखिलभुवनजनज नितमनोरथावाप्तिभिः निखिलभुवनजनानां विश्वलोकमानवानां जनिता उत्पादिता मनोरथानां दोहदानां अवाप्तिः प्राप्तिथैरते तथा तैः । पुनः कथंभूतैर्वनराजिशाखिभिः । परिभूतभोगभूमिरुप्रमावैः परिभूतो मानभाई प्रापितो भोगभूमिभूरुहाणं कुर्वादिकल्पतरूणां प्रभावो महिमा माहात्म्यं यैस्ते तथा तैः।पुनः कयंभूतैर्वनराजिशाखिभिः। फलप्रदानोन्मुखपुण्यालेखिभिः फलप्रदानाय उन्मु- सो बद्धोत्कण्ठं पुण्यालेखी पवित्राकारा येषां वनराजिशाखिनां ते तथा तैः । उपमैव ।। मागौपान्तेत्यादि । यत्र अवन्तिषु जनपदे पान्थाः पथिकाः कलिकमलव्यालोल- हारथियो वदन्ति केलिकमलानां व्यालोलाश्चपला हारधियो मालालक्ष्मीर्वहन्ति धार- यन्ति । कथंभूताः पान्थाः।मार्गोपान्तवनगुमावलिदलच्छायापनीतातपाः मार्गोपान्तयो- रघ्वसमीपयोः संबन्धिनो ये वनदुमा उद्यानवृक्षास्तेपामावलिः पकिस्तस्याः दलानि पर्णानि तेषां छाया अनातपस्तया अपनीतः स्फोटित आतपो धमों येषां पान्याना ते तथोकाः । पुनः कथंभूताः पान्थाः । पूर्णाभ्यर्णसरोवतीर्णपदमव्याधूतदेहश्रमाः पूर्णानि ·२०२ काव्यमाला। अपि च यत्र पलव्यवहारः सुवर्णदक्षिणासु, मधुसमागमः समासंवर्तेषु, परदारोदन्तः फामागमेपु, क्षणिकस्थितिर्दशवलशासनेषु, चापलविलासः पृपदश्वेपु, भावसंकरः संसर्गविद्यासु, परद्रव्याभिलाषः प्रासादकृतिपु, अक्रम- गतिः काद्रवेयेषु, करकठिनताकर्णनं पुरुषपरीक्षासु, शस्त्रसंपातः पत्रच्छेदेषु, बन्धविधिस्तुरमक्रीडासु, लिङ्गभेदः प्राकृतेषु, उपसर्गयोगो घानुपु निपा जनभृतानि अभ्यानि निकटतराणि यानि सरांसि जलाशयान तडागानि सरोवराणि तेभ्योऽवतीर्णः समागतो योऽसौ पवनो वायुस्तेन व्याधूतः स्फेटितो देहानां शरीराणां भ्रमः खेदो येषां पान्थानां ते तयोक्ताः । पुमः कयंभूताः। पुष्पैः कला मन्दमुदः प्रचु. रहाः निविडपरमानन्दाः । पुनः कथंभूताः । फलैः कृला भृतधियो भोजनाकाहार- हिताः । पुनः कथंभूताः । तोयैः जलैः कृत्वा कृतकीडना विहितकेलयः । तूयन्ते आदीयन्ते गृधन्ते तपातरिति तोयानि । 'खराय.' । 'तु वृत्तिपूरणहिंसादानेषु' इति धातोः प्रयोगात् । उपमालंकारः । अपि चेत्यादि । यत्र यस्मिन् भवन्तिषु जनपदे पलव्यवहारो गवाणकदशकेन पलमुच्यते पचदश दशानीत्यर्थस्तस्य व्यवहारो दानमादानं च मुवर्णदक्षिणासु कनक- दानेषु । न तु मासव्यवहारस्खन देशेऽस्ति । मधुसमागमः वसन्तागमनं समासंवर्तेषु वर्षप्रवर्तनेषु । न तु मयसमागमः । परदारोदन्तः परा उत्कृष्ठा दाराः प्रियस्तेषामुदन्तो वाता कामागमेषु कामशास्त्रेषु । न तु परस्त्रीगमनं परेपो विदारणं वा परदारा उच्यते। क्षणिकस्थितिर्दशबलशासनेषु क्षणिकस्थितिः पक्षो यौद्धागमेषु वर्ततेन व निजवाक्वल. नम् । चापठविलासः पृषदशेष चापलविलासः चपेनुवं पृषदश्वेषु मातेपु वर्तते । न तु परदारेषु हस्तादिक्षेपः । न च पृथा (धनुर्महण) चापं लातीति भावः । भावसकरः संसर्गविद्यास संसर्गविद्यासु भरतशास्त्रेषु भावसंकरो पतेते एकोनपश्चाशदावाना मयता वर्तते । न तु भावस्य कियायाः संकरो न्यामित्रता पर्तवे । प्रासादकतिपु देवगृह निमां- पणेषु परद्रव्याभिलापः परयोल्टस्य न्यायोपार्जनस्य द्रव्यस्य धनस्य अभिशापो वर्तते । न तु ..."क्रमलानम् । वरकठिनताकने पुरुषा दागु पुरुषपरीक्षागु सामुद्रिकशास्त्रेषु करकठिनताबर्णन हस्तशिताधवण पत। न फरस सिसोदयस्य कठिनता । प्राधिक्यं वर्तते । उर्फ च-'महिनी हलो पादौ वा ध्वनिकोमली । यस्य पाणी च पादौ च तस्य राज्यं विनिदिशेद ॥' पत्रच्छे- १ पुस्तकदलसंचरणेषु मागवलीदलच्छेदनेषु का शनसंपातः हुरिकादिव्यापारो पर्तते । न लिहदादी शलपातोऽस्ति । तुहकीगा अश्व लिपु बन्धविधि- १.मा क्रियान्मन्पटितः - ·. २ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तश्रुतिः शब्दशालेषु, दोपचिन्ता भिपग्वचनेषु, भन्जनिशमनं यमकवाक्येषु, सीताहरणश्रवणमितिहासेपु, पन्धुकलहाल्यानं भारतकथासु, कुरवृत्तिः केलिस्थानेषु, धर्मगुणच्छेदः संग्रामेपु, कुटिलता च कामकोदण्डकोटिषु । किं च। धर्मे यत्र मनोरथाः प्रणयिता यत्रातिथिप्रेक्षणे त्यागे यत्र मनीषितानि मतयो यत्रोवणाः कीर्तिपु । सत्ये यत्र मनांसि विक्रमविधौ यत्रोत्सवो देहिनां यत्रान्येऽपि निसर्गसङ्गानिपुणास्ते ते च सन्तो गुणाः॥ १३ ॥ स्त रुगूलपीदनं वर्तते । न तु मलादिबन्धनविधिः । प्राकृतेगु शानेपु लिगभेदः स्रोपुन- पुंसकलिमव्यभिचारी वर्तते । न तु शेफच्छेदनम् । उपसर्गयोगो धातुम् भ् सत्तायाम्' इत्यादिनवगणेषु उपरार्गयोगः प्राद्युपसर्गसंसर्गों वर्तते । न तु उपसर्गः उत्पातः अजन्य मुनीनां ध्यानादी वर्तते । शब्दशास्त्रेषु व्याकरणेषु निपातथुतिः 'पुरंदरवाचंयमसर्वसह- द्विपंतपाश्च' इत्यादीनां शब्दानो श्रुतिः प्रवर्ण वर्तते न तु अश्वमेघराजसूयगोसयादि- जीवादिजीवपातानां श्रुतिर्वेदा वर्तन्ते । भिषग्वचनेषु वैद्यकशानेषु दोपचिन्ता वातपि- तलेप्मविचारणं वर्तते।न तुपरनिन्दाकरणम् । यमकवाक्येषु शब्दालंकारविशेषशाप्रेषु भानिशमनं पदच्छेदप्रयणं वर्तते । न तु मनस्य जीव विनाशस्य मतसण्डनायाध मान- भवणं वर्तते । इतिहासेषु रामायणादिपु सीताहरणप्रवणं सीतायाः जनकपुश्याः हरण. श्रवणं हरणाकर्णनम् । न तु सीतायाः लक्ष्म्या उद्दालनं वर्तते । भारतकथामु पाण्ड- पपुराणेपु मन्धुकलहात्यानं युधिष्ठिरदुर्योधनादियुद्धकथनं वर्तते । न तु भातृणां परस्पर कलहोऽस्ति । पेलिस्थानेषु क्रोटाभूमिपु कुरराप्तिः फुगवन्मृगपत्तिकालनं धर्तते । न तु धनापर्ये परस्पर भी विभागोऽस्ति । संभामेषु युद्धषु धर्मगुणच्छेदः धर्मस धनुषो गुणस्य प्रत्ययायाश्छेदः राण्डनं वर्तते। न तु पर्मस्य दानपूजादिलक्षणस्य गुणस्य समय- योदेश्छेदो पर्तते । कुटिलता व कामकोदण्डकोटिपु कन्दर्पचापाटनीपु फुटिलता यकता वर्तते । परिसंस्थालंकारः। उफच-'यन साधारण किविदेकन प्रतिपायते । अन्यम तमित्यै सा परिसंख्योच्यते यथा ॥ इति कि चास्ति कधिद्विशेषः । धर्म इत्यादि । यत्र यस्मिभयन्तिपु जनपरे पर्मे पूजादा- नादिलक्षणे देहिनो प्राचिनो मनोरया दोहदानि यन्तदे । यम यस्मिन् प्रणयिता मेदित्वं भतिविप्रेक्षणे यतिदानाय द्वारावलोकने पर्तते । यन यस्मिन् मनीषितानि इच्छा लागे दाने वर्तते । या देशे कीर्तिपु यशःप्रनिदिषु उल्या उदिका मतयो पर्तन्ते । पन देशे मना चित्तानि सरपे सत्वचनभाषणे पतंन्वे । या यस्मिन्मयन्तिजन- पदे निम्मविधौ पराकमरियाने उत्साय उत्साहरे पर्तदे। पत्र देशे वे दे जगप्रशिक्षाः .

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २०५ फ्रीडत्कलापिरम्याणि यत्र हDणि कुर्वते । शरणश्रीसपर्यासु विफलाधामरक्रियाः ॥ १८ ॥ सर्वतश्रीश्रितच्छाया निष्कुटोद्यानपादपाः । पौरकामदुहो यत्र भोगभूमिद्रुमा इच ॥ १९ ॥ नक्तं सिपानिलैर्यत्र जालमार्गानुगैः कृताः । वृथा रतिषु पौराणां यन्त्रव्यजनपुत्रिकाः ॥ २० ॥ चन्द्रोपलप्रणालागनिशि चन्द्रातपत्रुतैः । हरन्ति यत्र हाणि यन्त्रधारागृहश्रियम् ॥ २१ ॥ यत्र सौधामकुम्भेषु लव्धविश्रमणाः क्षणम् । व्योमाध्वनि सुखं यान्ति रविस्यन्दनवाजिनः ॥ २२ ॥ क्रीडदित्यादि । यत्र यस्यां पर्यो हाणि अन्तःपुरगहामि चरणश्रीसपर्या गृहलक्ष्मीपूजामु चामरक्रियाः प्रकीर्णकोपचारान् विफला निरर्थकाः फरते विदधति । फथंभूतानि हाणि । मोउत्रलापिरम्याणि क्रीडन्तो रममाणा ये कलापिनो मयूरारी रम्याणि मनोहराणि । हेतूपमालंकारः ॥ सत्यादि । यत्र यस्यामुन यिन्या पुर्यो निप्पुटोद्यानपादपाः गृहारामाक्षा: पौरकामदहो नागरिकाणां यातिफलप्रदायिकाः पर्तन्ते । कथंभूताः निपुटोद्यानपा- दपाः । सीमितच्छायाः सर्वे च ते ऋनको हिमशिशिरवसन्तप्रीप्मवावरपरवेषां श्रीमिलक्ष्मीभिः पिता भाषिता घाया शोभा येषां ते तया । पुनः कथंभूताः । भोगम्। मिहमा इय पुरभूमिरक्षा इय । उपमालंकारः ।। नफमित्यादि । यत्र यस्यामुयायिन्या पुयी नर्स रात्री विप्रानिलः शिनासरि- मारतः पौराणा नगरीको रतिषु संभोगकोटामु यत्रव्यजननिकाः यन्त्रेण वृत्ता यमनपुत्रिकाः सानान्तपुत्तविकाः पृथा पृताः निरर्या पिहिताः । पथंभूतः शिप्रा. गिलेः । जालमागांवगैः जालमार्गेषु यातायनमार्गप्पगुगरसन्ति पृष्ठतः समागम्यन्ति ये अनिलारवे तया तः । जाखलंकारः ।। चन्द्रोपलेत्यादि । यत्र यस्यां पुया निशि रात्री हम्यांनि पहात भूतानि चमोपरमपालाःया पन्द्रान्तमणिप्रणासप्रान्तःला प्रभारागृहभियं मेपम- न्दिरोमा हरन्ति रिहन्ति । कमलप्रपालापः । पन्दातपयुतः पन्द्रात. पन सामया पदारतः । उपमा कारः॥ यवेत्यादि । यत्र उमयिन्या पुर्या रसिम्पन्दनपानिनः धौगरपम पादाः गु. रामनायारे यथा गपत्येवं मोमाप्यनि माफाशमा पानि गरन्ति । कमा रमि. रूपन्दमयातिनःपीपापम्पु राममन्दिरप्रान्तफ्लक्ष हमे सम्पनियमनाः पाराािमाः प्रीयस्तरमातंगरः॥

·२०४ काव्यमाला। तत्रावन्तिपु विख्याता पृथुवंशोद्भवात्मनाम् । अस्ति विश्वंभरेशानां राज्यायोजयिनी पुरी ॥ १४ ॥ सौधनद्धध्वजाप्रान्तमणिदर्पणलोचना । या वयं त्रिदशावासलक्ष्मी द्रष्टुमिवोत्थिता ॥ १५ ॥ शोभन्ते यत्र सद्मानि सितकेतुसमुच्छ्यैः । हरादिशिखराणीव नवनिर्मोकनिर्गमैः ॥ १६ ॥ नवपल्लवमालाका यत्र तोरणपतयः । भान्तीव मेखलानन्दिनितम्बाः सदनश्रियः ॥ १७ ॥ सन्तः समीचीना गुणाः औदार्यशौण्डीर्यगाम्भीर्यधैर्यवीर्यादयोऽन्येऽ च अपरेऽपि वर्तन्ते । कथंभूता गुणा. । निसर्गसङ्गनिपुणाः निसर्गेण खभावेन परस्पर प्रीत्या कृत्वा निपुणाः प्रवीणाः निसर्गनिपुणाः । दीपक्समुच्चयालंकारः ॥ तत्रावन्तिप्वित्यादि । तन तस्मिनवन्तिपु जनपदेषु उनयिनी नाम पुरी नगरी विख्याता प्रैलोक्यप्रसिद्धा अस्ति विद्यते । किमर्थ पुरी वर्तते। विश्वभरेशानां पृ. थिवीपतीना राज्याय राज्यनिमित्तम् । कयंभूतानां विश्वंभरेशानाम् । पृथुवंशोद्भवात्मना पृयुवंशे इक्ष्वाकादिक्षत्रियकुलेषु उद्भव उत्पत्तिरात्मनां जीवाना येषा ते पृथुवंशोद्भ- वात्मानः तेषाम् । जाललंकारः। सौधनद्धेत्यादि । या उमयिनी पुरी निदशावासलक्ष्मी वर्गश्रियं द्रष्टुमव- लोकयितु खयमात्मनैवोच्छुितेवोद्भेद............वर्तते । कथंभूता उज्जयिनी । सौधनद्धष्यजाप्रान्तमणिदर्पणलोचना सौधेषु राजसदनेषु नदा आरोपिता ये ध्वजा. स्तेपा प्रान्तेष्वप्रेषु ये मणिदर्पणा रमादर्शस्त एव लोचनानि नेत्राणि यस्याः सा त. थोक्का । उत्प्रेक्षालंकारः॥ शोभन्त इत्यादि । यत्र यस्या नगर्यो समानि गृहाणि सितकेतुसमुच्छ्य. एक्लध्वजस्य सम्यगुत्थितिभिः शोभन्ते विभान्ति । के कानीव । नवनिमोकनिर्गम प्रत्यप्रसर्पक्धुलिकानिर्याणः कृत्वा हरादिशिखराणीव फैलासपर्वतमस्तकानीव । नवपल्लवेत्यादि । यत्र • यस्या पुर्या तोरणपस्यो पन्दनमालाभ्रेणयो भान्ति शोभन्ते । कयंभूतास्तोरणपक्रयः । नवपल्लवमालासाः प्रत्यप्रप्रवालसजोऽश्विहं यासा तोरणपसीनो सास्तथा । सदनश्रिय. गृहलक्ष्म्याः मेखलानन्दिनितम्बा इव मेखलामी रसनाभिरानन्दितं आनन्दवन्तो नितम्बा इव फटिपश्चाद्भागा इच । उऊंच-नीकट्या मेसला काची सप्तकी रसनाः स्त्रिय.। उपमालंकारः ॥ उपमालकारः॥

·२ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २०५ क्रीडकलापिरम्याणि यत्र हाणि कुर्वते । शरणधीसपर्यासु विफलायामरक्रियाः ॥१८॥ सर्व श्रीश्रितच्छाया निष्कुटोद्यानपादपाः। पौरकामदुहो यत्र भोगभूमिद्रुमा इव ॥ १९ ॥ नक्तं सिपानिलैर्यत्र जालमार्गानुगैः कृताः । वृथा रतिषु पौराणां यन्त्रव्यजनपुत्रिकाः ॥ २० ॥ चन्द्रोपलप्रणालामेनिशि चन्द्रातपतैः । हरन्ति यत्र हाणि यन्त्रधारागृहश्रियम् ॥ २१ ॥ यत्र सौधामकुम्भेषु लव्यविश्रमणाः क्षणम् । व्योमाध्वनि सुखं यान्ति रविस्यन्दनवाजिनः ॥ २२ ॥ क्रीडदित्यादि । यत्र यस्यां पुर्यो हम्याणि अन्तःपुरगृहाणि शरणश्रीरापर्यास गृहलक्ष्मीपूजामु पामरक्रियाः प्रकीर्ण कोपचारान् विफला निरर्षकाः फुर्वते विधति । कथंभूतानि हाणि । कीडस्लापिरम्याणि क्रीडन्तो रममाणा ये कलापिनो मयूरास्ते रम्यामि मनोहराणि । हेतूपमालंकारः ॥ सघेत्यादि । यम यस्यामुबपिन्यो पुो निखुटोद्यानपादपाः गृहारामक्षाः पौरकामदुहो नागरिकाणा वाञ्छितफलप्रदायिकाः वर्तन्ते । फभूताः निपुटोद्यानपा- दपाः । सर्वर्तुप्रीधितच्छायाः सर्वे च ते ऋतवो हिमशिशिरवसन्तप्रीप्मवपाशरदस्तेषां श्रीमिलक्ष्मीभिः पिता आनिता छाया शोभा येषा ते तथा । पुनः वयंभूताः । मोगा- मिहमा इव पुषभूमिक्षा इय । उपमालंकारः ।। नफमित्यादि । या यस्यामुबयिन्या पुर्या नऊं रानी सिप्रानिलः सिप्रासरि- न्मारतः पौराणा नगरीकसो रतिषु संभोगकोसामु यत्रव्यसनपुत्रिकाः यत्रेण कृता यमनपुत्रिका: सालगन्तपुतलिका. वृथा कृताः निरपंच विहिताः । भूतः विप्रा- निले । जालमार्गानुगः जालमार्गेषु यातायनमार्गेप्यनुगरन्ति पृटतः समागसन्ति ये अनिलास्ते तपाः। जात्यलंकारः। चन्द्रोपलेत्यादि । यत्र यस्या पुयो निशि रात्रौ हानि गृहानि फभूतानि चन्द्रोपलप्रणाला त्या चन्द्रकान्तमणिप्रणालप्रान्तः इखा यधारागृहश्रियं मेपम- न्दिरसोभा हरन्ति तिरसन्ति । फभोपन्द्रोपलप्रपातामः । पन्द्रातपसः पन्द्रात- पेन शशास्त्रमया गुतः शारित. । उपमालंकारः॥ यस्यादि । यत्र उपयिन्यां पुयाँ रपिसन्दनयाजिनः श्रीसूसंरपर थाहाः गु- समनापास यथा भपत्येवं सोमा पनि भावासमार्ग यानि गरयन्ति । कम्ता रवि. स्पन्दनपानिनः । सौपामकुम्भेपु राममन्दिरमान्तफनरेपक्षमतमेर सम्माधिमणाः प्रामविधामा प्रतिवातूएमालंकारः ।।

·काव्यमाला। पस्त्यमितिमणिद्योतैर्दीप्ता यत्र निशाखपि । वियोगाय न कोकानां भवन्ति गृहदीर्घिकाः ॥ २३ ॥ त्यागाय यन विचानि चिचं धर्माय देहिनाम् । गृहाण्यागन्तुभोगाय विनयाय गुणागमः ॥२४॥ सत्रवर्त्मनि पान्थानां बहुदातृपरिग्रहात् । मूदीभवन्ति चेतांसि यत्राभ्युपगमोक्तिषु ॥ २५॥ सर्वरतानि वार्षीनां सर्ववस्तूनि भूभृताम् । द्वीपानां सर्वसाराणि यत्र संजग्मिरे मिथः ।। २६ ॥ वयस्या भोगभूमीनां सधीची सुरसंपदाम् । आली च भोगभूतीनां या बभूव निजश्रिया ॥ २७ ॥ पस्त्यभित्तीत्यादि । यत्र यस्यां नगर्यो निशाखपि राविष्वपि गृहदीपिका गृहवापिकाः कोकाना चकवाकानां वियोगाय विप्रलम्भाय न भवन्ति न जायन्ते । फथंभूता. गृहदीपिकाः । परत्यभित्तिमणियोतैदीप्ताः पत्याना गृहाणा भित्तीना कु- प्याना मणीना रसानां चोतस्तेजोमि दीप्ति प्राप्ताः। भ्रान्तिमानलंकार । त्यागायेत्यादि । यत्र यस्यां नगयों देहिना प्राणिनां वित्तानि धनानि त्यागाय दानाय वर्तन्ते । चित्तं मनो धर्माय दयालक्षणाय वर्तते । यत्र देहिना गृहाणि आगन्तु- भोगाय प्रापूर्ण कनिर्देशाय वर्तते । यत्र नगर्यो गुणागमो गुणोपार्जनं शास्त्राभ्यासो दिन- याय वर्तते । दीपकरालंकारः।। सत्रधर्मनीत्यादि । यत्र यस्सा नगर्यो राप्रवर्त्मनि दानशालामार्गे पान्याना पधिकाना घेतांसि मनावि अभ्युपगमोजिषु अभ्युत्थानवचनेषु मूडोमवन्ति किंकर्त- यतामूदानि भवन्ति । कस्मात् । यहुदातृपरिप्रहात् पहूनो प्रचुराणां दातृणां दायकाना परिप्रहात खोकारात् । अयमतिरायालवारः ।। सरतानीत्यादि । यत्र यस्यामुबयिन्यां वाधीनो सप्तममुदाणां सर्वरमानि श्वेतपीतहरितारणकृष्णरानि माणिक्यानि मिय. परस्परं सजग्मिरे समिलितानि जा- तानि । भूभूतो पर्वताना सर्ववस्तूनि सर्वे पक्षार्याः कर्पूरचन्दनराजाप्रन्थिपर्णबाटामा- सीधापत्तनादय मिष संजग्मिरे । द्वीपानां सर्वसारानि समादि अन्तद्वापद्वीपानां समुद्रमध्यस्थितस्थानानो रापसारानि सर्वधनानि नियः सजग्मिरे । दीपकालंकार पयस्येत्यादि । या उजयिनी पुरी निजश्रिया निजलक्ष्म्या कृत्वा भोगभूमीनो वयसा ससी बभूव । गुरमपदाममररश्मीणा रानीवी सनी बभूव । मोगभूतीनों करकस्तूरिकाबन्दनादिसंपदा आलो राखी बभूव । दीपकालकारः ।।

·२ आश्वासः यशतिलकचम्पूकाव्यम् । २०७ भ्रूचापविभ्रमोश्रान्तनेत्रापानशिलीमुखाः । मुघा कुर्वन्ति कामिन्यो यत्र कामास्त्रगर्जितम् ॥ २८ ॥ अलककदलीकान्ताभोगाः पताकितलोचनाः पृथुतरकुचक्रीडत्कुम्भा मदालसविभ्रमाः । स्मरकरिघटाः कामोद्दामा इवाहवकल्पिता- स्त्रिभुवनजनानीतक्षोभा विभान्ति यदद्गनाः॥२९ ।। यत्र च कामिनीनां चिकुरेषु निसर्गकृप्णता न जनानां चरित्रेषु, सी- मन्तेषु द्विधाभावो न स्वामिसेवासु, केकरालोकितेपु कुटिलत्वं न विन- - भूचापेत्यादि । यत्र यस्यां पुर्या कामिन्यः श्रूचापविभ्रमोद्रान्तनेत्रापाशशि- लीमुखाः ध्रुव एष चापानि धपि वक्रस्वभावत्वात्तेषां विभ्रमा नामोन्नामास्तत्र उद्धान्तानि चपलत्वं प्राप्तानि यानि नेत्राणि लोचनानि तेषामपाशाः प्रान्तास्त एव शिलीमुखाः बाणाः मर्मवेधित्वात्..... यासा कामिनीनां तास्तथा । उपमालंकारः ॥ अलककदलीत्यादि । यस्या उज्जयिन्याः पुर्याः संबन्धित्वेन अजनाः कमनी- यकामिन्यो विभान्ति विशेषेण शोभन्ते । कथंभूता यदानाः । कामोद्दामाः कामेन कन्दर्पणोद्दामा उत्कटाः । अपरं कथंभूताः । आहवकल्पिताः संग्रामसजीकृताः सरकार- घटा इव कन्दर्पगजघटा इव । कथंभूता यदङ्गनाः सरकरिघटाश्च । अलककदलीकान्तामो. गाः अलकाचूर्णकुन्तलास्त एव कदल्यो वैजयन्त्यो वृहसजास्ताभिः कान्तो मनोहर आभोग आटोपो यातां तारतथोक्काः। पुनरपि कथंभूता यदगनाः। पताकितलोचनाःप- ताकितानि पालिध्वीकृतानि लोचनानि नेत्राणि यासां ताः । पुनः कथंभूता यदन- नाः । पृथुतरकुचक्रीडत्कुम्भाः पृथुतराः पीनोन्नता ये कुचाः स्तनास्त एव क्रीडन्त उल्लसन्तः कुम्भाः कलशा यास ताः 1 पुनः कथंभूता यदहनाः । मदालसवित्रमाः मदेन यौवनमदेन अलसो मन्दोद्यमो विभ्रमो भ्रूक्षेपो यासा ताः । पुनः कथंभूता यदानाः । त्रिभुवनजनानीतक्षोभाः त्रिभुवनजनाना त्रैलोक्यलोकानां आनीतोऽवता. रितः क्षोमश्चित्तचलनं याभिस्तास्तथोकाः । इत्यनेन गजघटानां वृहट्वजलघुथ्वजशिर- सः पिण्डमदत्रिभुवनक्षोभ्यधर्मो गजघटानामवतारितः । रूपकोपगालंकारः ॥ यत्र यस्यामुज्जयिन्या पुर्या कामिनीनां नवयौवनत्राणां चिकुरेषु केशेषु निसर्गकृष्ण- ता खभावेन मेचकलं भ्रमरवर्णलं इन्द्रनीलरसत्तेजस्विता, न जनानां सम्यग्दृष्टिलोकाना चरित्रेषु आचरणेषु कृष्णता मलिनत्वं नैव वर्तते । सीमन्तेषु केशमार्गेषु द्वियाभाव उ. भयतोभावः, खामिसेवासु न द्वियाभावो न द्विमनस्कता । केकरालोकितेपु कटाक्षवि- लोकितेषु कुटिलत्वं वर्तते वक्रत्वं वर्तते, न विनयोपदेशेषु विनयकरणेषु कुटिलत्वं १ त्रुटितमिव माति.

·२०८ काव्यमाला। योपदेशेषु, मूलतासु भन्नसगमो न परस्परमैत्रीपु, लोचनेषु वर्णसकरो न कुलाचारेषु, पयोधरेषु विवेकविकलता न परपरिभाषणेषु, मध्यदेशेषु दरिद्रता न मनीषितेषु, नितम्वेषु जडता न विद्याव्यतिकरेपु, चरणनखेषु वृद्धिविलोपदर्शन न विभवमहोत्सवेषु, पादतलेषु पासुलता न वृचेषु । या देवायतनैर्महद्विरमरक्रीडावतारैर्वनैः सत्रै प्रीणितपान्थसार्थहृदयैर्लक्ष्मीनिवासैहै । वापीमिर्जलदेवतावसतिभिर्देवोपमानजनै स्वर्गावासपुरीव भाति विभवैरन्यैश्च तैस्तैरपि ॥ ३० ॥ .. . मायित्व न वर्तते । भूलतासु भङ्गसगमो भ्रूवलीषु भन्नसाम उरक्षेपसगति , न परस्पर- मैत्रीषु अन्योन्यप्रीतिषु विनाश । लोचनेषु नेत्रेषु वर्णसंकर शुमकृष्णताम्रवर्णमि धता वर्तते, न फुलाचारेषु विवाहादिपु वर्णसकरी वर्तते । पयोधरेषु विवेकविक्लता पयोधरेषु स्तनेषु विवेकविक्लता परस्परसंलमता वर्तते, न परेपा परिभाषणेषु आला- पेषु विवेकविकलता वर्तते चातुर्यरहितता न वर्तते । मध्यदेशेषु उदरप्रदेशेषु दरि दता क्षामता वर्तते, न मनीषितेषु वाञ्छितवस्तुषु दारिद्य नास्ति । नितम्बेषु स्त्रीकटि पश्चाद्भागेषु जडता गुरुत्व वर्तते, न विद्याव्यतिरेषु शास्त्राभ्यासप्रपरकेषु जडता म् खत्व नास्ति । परणनखेषु पादनखरेषु पृद्धिविलोपदर्शन नखलुना लवननिरीक्षण वर्तते, न विभवमहोत्सवेषु न लक्ष्मीणां महोयमेषु युद्धेनस काला तरदानस्य वा विलोप दर्शन म यतते । पादतलेषु चरणाधोभागेषु पासुलता धूलिधूसरत्वम्, न वृत्तेषु चारि नेषु पासुलता पुधलव न वर्तते । लेपपरिसस्यालकार ॥ या देवायतनैरित्यादि । या पुरी देवायतनैर्देवप्रासाद कृत्वा खवासपुरीव स्वर्गलोकनगरीव भाति शोभते । क्यभूतैर्देवायतनै । महद्भिर्महामानै या पुरी विभाति कि तु वनस्यानैश्च खर्गावासपुरीव शोभते । च्यभूतैनै । भमरकोडावतारै अमराणां देवानां मोडाया कूर्दनस्यावतार प्रवेशो येषु वनेषु तानि अमरक्रीडावताराणि ते । तथा सर्दानशालाभि खवासपुरीव शोभते । कथभूने सबै । प्रीगितपाथसार्थहृदयै प्रीणितानि तर्षितानि पान्यसार्थानो पधिरसमूहानां हृदयानि चित्तानि ये सस्तानि तथा गृहमन्दिर खर्गावामपुरीद शोभते । क्यभूतै गृहै । लक्ष्मीना निवास स्थितियेषु रहेषु तानि रक्ष्मीनिवासानि तै तथा यापीभिदाधिकाभि खगांवासपुरीव शोभते । कथभूताभिवोपीमि जलदेवतानां वरातिभिर्निवासभूमिभि तथा जनर्मनुष्य खवासपुरीव शोभठे । पथभूतैर्जने । देवानामुपमान येषा ते देवोपमानास्पै । तथा मन्येय अपरैरपि तस्तैर्जगप्रसिदैविभवै सपदि कृत्वा स्वर्गादासपुरीव भाति । उपमासमुषयालकार ।

·- . २ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २०९ तस्यां पराक्रमकुठारखण्डितसमस्तारातिसंतानतरुः, सकलवर्णाश्रमा- चारपरिपालनगुरुः, गुरुरिव राज्यलक्ष्मीविनयोपदेशस्य, प्रथमयुगावतार इव सच्चरित्रस्य, धर्ममूर्तिरिव सत्यव्रतस्य, ब्रह्मालय इव परलोकाश्रयणस्य, त्रिदशावास इव मनोमिलपितस्य, पुष्पाकर इवोत्सवपरम्परागमनस्य, भूसर्ग इव सर्वपार्थिवगुणानां समवायः, प्रजापतिरिव लव्धवर्णानां धुरि वर्णनीयः, तारेवर इव चतुरुदधिमध्यवर्तिनः कुवलयस्य प्रसाधयिता, शरत्समय इव प्रतापवर्धितमित्रमण्डलः, हेमन्त इव पल्लविताश्रितकुन्दक- अहो सौजन्यरमपरायण सौजन्यमेव सत्पुरुषतैर रनं अनर्घामाणिक्यम् । त्रिभुवनो- योतकारकलात् । तस्मिन् परायणतत्परतस्य संबोधनं हे सौजन्यरनपरायण । हे आमु- प्यायण हे प्रसिद्धात्पत्युरुत्पम । राजन् मारदत्त । तस्यां उज्जयिन्यां पुर्यो यशो- पनामा यशोपांभिधानः क्षितिपतिः पृथिवीपतिर्वभूव संजातः । कथंभूतो यशेर्धनामा क्षितिपतिः । पराकमकुठारसण्डितसमस्तारातिसंतानतरः पराक्रमः शक्तिः । प्राण इवि मावत् । स एव कुठारः परशुस्तीक्ष्णधारत्वात्कुठान् वृक्षान् इयर्ति गच्छतीति कुठारः क- मत्वात् इति व्युत्पत्तेस्तेन सण्डिताः द्विधाकृताः समस्तानामरातीनां संतानतरवः कुल- वृक्षा येन स तथा। पुनः कथंभूतो यशोर्घनामा क्षिविपतिः। सकलवर्णाश्रमाणां ब्रह्मचारि- गृहस्थवानप्रस्थभिक्षाचाराणा परिपालने गुरुः पितृसदृशः । राज्यलक्ष्गीविनयोपदेशस्य राज्यलक्ष्मी विशिष्टानां नयानां नीतीनां उपदेशस्य विचारस्य गुरुरिव वृहस्पतिरिव । सचरित्रस्य सदाचारस्य प्रथमयुगणावतार इव कृतयुगप्रवृत्तिरिख । सत्यवतस्य अन्तवि- रतिनतप्रतिपालस धर्ममूर्ति रिव धर्माकर इव । परलोकाश्रयणस्य परलोकप्राप्तेब्रह्मालय इस मोक्ष इव । मनोभिलपितस्य मनोवान्छितप्राप्तेः त्रिदशावास इव स्वर्गलोक इव । उत्सवपरम्परागमनस्य महोत्सवश्रेणीनामागमनस्य पुष्पाकर इव । सर्व. पार्मियगुणानां समवायः सर्वेषां पार्थिवानां नरेन्द्राणां गुणाना त्यागादीनां समवायो मिलापकः भूसर्ग इव भूमेः सप्टिरिव । यया भूसर्गे भूमेः सृष्टी सर्वे पार्थिवगुणा भवन्ति भारक्षमादयः समुदभूमृदुद्धरणादयध भवन्ति । सन्धयर्णानां पण्डितानां यशखिना धुरि आदी वर्णनीयः लापनीयः । क इव । प्रजापतिरिव आदिनाथ इव । 'प्रजापतिर्यः प्रथम जिजीविपुः' इति वचनात् । चनुरुदधिमध्यवर्तिनश्वनुःसागरान्तर्वर्तिनः कुवलयस्य पृथ्वीमण्डलस्य प्रसाधयिता साधकः । क इव । सारेश्वर र चन्द्रमा इव । यथा तारेश्वरः फुचलयस्य उत्पलयमूहस्य प्रसाधयिता अलंकता भवति । प्रतापवर्धितमित्रमण्डल: प्रतापेन पर्षितानि मित्राणी एकदेशान्तरितमृपाणी मण्डलानि देशा येन स तथा ।क इव । हाररसमय इव आश्विनकातिककाल इव । यथा दरामयः प्रकर्षण तापेन यधितो मिनमण्डलो यदि नीत: सूर्यमालो भयति । पसवितानितान्दफन्दलः पवितानि

·२१०
काव्यमाला।
-
.
न्दलः, शिशिर इव दूषितद्विपदानापानपराजः, वसन्त इव समानन्दित-
द्विजातिः, ग्रीन इव शोपितपरवाहिनीपसरः, पयोदागम इव संतर्पित-
वनीपकपादपो यम्ब यशोनामा महाभागः सकलविद्याविशारदमतिः
क्षितिपतिः।
महो सौजन्यरतपरायणामुयायण, ममानेन मनुष्यजन्मना प्रपितामहः
पूर्वेण तु पिता।
त्रिवेदीवेदिभिर्मान्यरिविक्रमपराक्रमः ।
त्रिदिवावतरलीतिसिलोकीपतिभिः समः ॥ ३१॥

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २११. चतुर्वर्गसमारम्भश्चतुर्विद्यागमागणीः । चतुःसमयसारभश्चतुरम्भोधिविश्रुतः ॥३२॥ धर्मश्चित्ते करे त्यागः सत्यं वक्ने श्रुतं श्रुतौ । यस्यानन्यजनाधेयमेतद्रूषणतां गतम् ॥ ३३ ॥ येनार्थिजनतोऽत्यर्थ कामं पूरयता कृताः । सकामधेनवो व्यर्थाश्चिन्तामणिसुरद्रुमाः ॥ ३४ ॥ धर्मत्यागाजयी बाणो धनुयुद्धे परामुखम् । ततो यस्याभवद्वैरिविजयाय भुजद्वयम् ।। ३५ ।। सथा । पुनः कथंभूतः । त्रिलोकोपतिभिः समः इन्द्रधरणेन्द्रचक्रवर्तिसमानः । उपमा- तिशयालंकारः॥ चतुर्वर्गत्यादि । कथंभूतो यशोपः चतुर्वर्गसमारम्भः चतुर्वर्गाणां धर्मार्थकाम मोक्षाणां समारम्भः प्रवृत्तिर्यस्य स तथा। चतुर्विद्यागमामणीः चतसूण विद्यानां आन्वीक्षिकीत्रयीवात दण्डनी तीनां आगमः परिज्ञानं येषां वे चतुर्विद्यागमास्तेषु भन. णीमुख्यः । पुनः चतुःसमयसारज्ञः चतुर्णो समयानां अहितशैववैदिकबौद्धराद्धान्तानां सार गोप्यतत्वं जानातीति चतुःसमयसारज्ञश्चेति कप्प्रत्ययेन सिद्धत्वात् । पुनः चतुरम्भोधिविश्रुतः चार्षु अम्भोधिषु समुद्रेषु विधुतो विख्यातकीर्तिः । अति- शयालंकारः॥ धर्म इत्यादि । यस्य यशोघमहाराजस्य एतत् वस्तु भूपणतां आमरणत्वं गतं प्राप्तम् । कथंभूतं एतत् वस्तु । अनन्यजनाधेयं न अन्यैर्जनैराधीयते अनन्यजनाधेयम् । असाधारणत्वमित्यर्थः । एतत्किम् । चित्त हृदये धर्मः सर्वप्राणिदयालक्षणो भूषणतां गतः। करे हस्ते त्यागो दानं भूषणतां गतम् । वो मुखे सत्यं सत्यवचनं भूपणतां गतम् ।श्रुती कर्णयुगले ध्रुतं शावं भूषणतां गतम् । दीपकोपमासमुचयालंकारः ॥ येनेत्यादि । येन यशोण राज्ञा चिन्तामणिमुरद्रुमाः चिन्तारमकल्पदृक्षाः व्यर्थाः कृताः व्यर्थीकृताः । कथंभूताश्चिन्तामणिमुरहमाः। सकामधेनवः कामधेनुसहिताः । येन कि कुर्वता । भर्थिजनस्य अपिजनलोकस्य अत्यर्थमतिशयैन कामं वाञ्छितं पूरयता ददता । उपमालंकारः॥ धर्मत्यागादित्यादि । यस्स यशोघस्य राक्षः तत्तस्मात्कारणात् वैरिविजयाय शत्रुपराजया भुजद्वयं बाहुयुगलं भगवदभव । सत्तस्माद् कारणात् वाणः सठ समो धर्मलागात् धनुमोक्षात् जयौ जयवान् यो धर्म प्रापिदयालक्षणं सजति न गृहाति । युद्धे संमागे पराम्पुखो न भवति यो युद्धेषु संमुसो न भवति कातरतया पृष्ठं ददाति तम गृहाति । श्लेषालंकारः ॥

·२१२. काव्यमाला। धिक्तं खनं रणे यस्य प्रीतिः शत्रुगलग्रहे । दोर्दण्ड एव यस्यासीदतो विद्विष्टदण्डनः ॥ ३६॥ येनात्राश्चर्यशौण्डीर्ययशोरूपैः कुशेशयैः । प्रत्यादिश्यन्त दिक्पालकर्णभूषणविग्रमाः ॥ ३७ ।। अभवत्कोऽपि नाभागो यस्य लक्ष्मीपु भूमुजः। नाभाग इति तेनासौ पप्रथे जगतां मतः ॥ ३८ ॥ निष्कण्टकमहीभागो निर्विपक्षमहोदयः । निफ्वाधमजः प्राप यः परं नाहवोत्सवम् ॥ ३९ ॥ धिक्तमित्यादि । तं सनं करवालं धिक् । निन्दितोऽयमित्यर्थः । कं तम् । यस्य खास रणे संमामे शत्रुगलमहे शनुकण्ठखण्डने प्रीतिरनुरागो न वर्तते अत एव कारणात् वच्छलेन प्रत्युपकाररहितदोपकारणात् विद्विष्टदण्डनः शत्रुक्षयकरो दोर्दण्ड एव बाहुदण्ड एव आसीद्वभूव । रूपकपालंकारः ॥ तथा च वक्ष्यति–'कृतकार्येषु मृत्येषु नोपकुर्वन्ति ये नृपाः । जन्मान्तरेऽधिकानां ते भवेद्गृहकिकराः ॥ येनेत्यादि । येन यशोघेण राज्ञा भत्र अस्मिन् संसारे दिक्पालकर्णभूषणविभ्रमाः दिवपालनरेन्द्राणां इन्द्रादीनां वा कर्णानां भूषणविध्रमा अवतंसशोभाः. कर्मतापमाः प्रत्यादिश्यन्त निषेधं प्रापिताः। निराकृता इत्यर्थः । कैः कृत्वा । आश्चर्यशाण्डीर्ययशोरूपैः अद्भुतत्यागविक्रमपुण्यगुणानुकीर्तनखरूपैः कृत्वा फुशेशयैः कमलैः कृत्वा । उपमालंकारः॥ अभवदित्यादि । यस्य भूभुजो यशोर्घस्य राज्ञो लक्ष्मीषु धनेषु कोऽपि पुमान् अभागो अलब्धांशो नाभवन बभूव तेन कारणेन असौ राजा नाभाग इति प्रथितः पप्रथे प्रसिद्धिं गतः । नाभाग इति द्वितीयं नाम प्राप्तवानित्यर्थः । कथंभूतः। जगतां मतः जगति स्थितलोकैनाभाग इति कथित इत्यर्थः । अनुबन्धमतिः । 'बुद्धिपूजार्थेभ्यः कः' इति वचनात् कर्तरि कप्रत्ययः । 'कर्तृकर्मणोः कति नित्यम्' इति वचनात् कर्तरि पष्ठी । पोपमालंकारः॥ निष्कण्टकेत्यादि । यो नाभागो यशोघमहाराजः आहबोत्सवं परं केवलं नि- ययेन वा प्राप । सर्वान् प्राप पर संप्रामोत्सवं न प्राप्तवानित्यर्थः । कस्मादाहवोत्सवं न प्राप । तद्धनुगतिं विशेषणमाह-कयंभूतो राजा । निष्कण्टकमहीभागः निष्कण्टकः दशवरहितो महीभागो देशो यस्य स तथा । अपरे कथंभूतः । निर्विपक्षमहोदयः निर्विपक्षवैरिशचरहितो महानुदयश्च य उपचयचयोपचयलक्षणनिविध उदयो यस्य स तथा । पुनः कथंभूतः। नियांबाधप्रजः निर्लाबाधा उपद्रवरहिता प्रजा लोको यस्य स तथा। हेवलकारः॥ १. 'स्युतगृह' इति भवेद. .

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २१३ भूपतेर्यस्य माकन्दमञ्जरीहृदयंगमाः। बभूवुर्भुवनेशानां कर्णपूराय कीर्तयः ॥ ४०॥ गुणरलाम्बुधैर्यस्य ब्रह्मस्तम्वनिकेतने । सदा घवलनारम्भं सुधाकुम्भायते यशः ॥ ४१ ।। यश्चक्षुः सर्वलोकानां यो दक्षः क्षितिरक्षणे । यः खयंभूर्जगद्धेयः श्रिया पुरुषोत्तमः ॥ ४२ ।। प्रागदिमन्दरहिमाचलसेतुबन्ध- मर्यादमल्पकमिदं भुवनं विलोक्य । खीयं यशः पृथुतरं व्यभजक्षितीन्द्र- श्चन्द्रच्छलादुपरि शेपमिपादधस्तात् ॥ १३ ॥ भूपतेरित्यादि । यस्य भूपतेर्यशोर्घमहाराजस्य कीर्तयः पुण्यगुणकीर्तनानि भुव- नेशानामिन्द्रधरणेन्द्रचक्रवादीनां कर्णपूराय कर्णावतंसनिमित्तं बभूवुः भवन्ति स्म । कथंभूताः कीर्तयः । माकन्दमजरीहृदयंगमाः माकन्दस्य आम्रवृक्षस्य मर्यो वायत्तद्वत् हृदयंगमाः मनोहरास्तास्तथा । उपमालंकारः ।। गुणरत्नेत्यादि । यस्य यशोधमहाराजस्य यशः पुण्यगुणव्यावर्णनं ब्रह्मस्तम्भनि- केतने ब्रह्माण्डमन्दिरे सदा सर्वकालं सुधाकुम्भायते पूर्णरसघट इवाचरति । कथंभूतं यशः । पलनारम्भं उज्ज्वतीकरणव्यापारम् । यस्य कथंभूतस्य । गुणरनाम्बुधैर्गुणमा- णिक्यसमुद्रस्य । रूपकोपमालंकारः ॥ यश्चक्षुरित्यादि । यो यशोषमहाराजः स सर्वलोकानां निखिलजनानां चक्षुः लो- चनं वर्तते । कस्मात् । सन्मार्गदर्शकत्वात् । यो यशोघमहाराजः क्षितिरक्षणे पृथ्वीपा- लगे दक्षो विचक्षणो पर्तते । यो महाराजः गद्धेः प्रजावर्धनस्य स्वयंभूत्र वर्तते । यो यशोघमहाराजः श्रिया लक्ष्म्या कृत्या पुरुषोतमो नारायणो वर्तते । चक्षुः- शब्देन चक्षुष्मान् कुलकरः दक्षशब्देन प्रजापतिः खयंभूशब्देन यूपभनाथः पुरुषोत्तमश- देन श्रीकृष्ण इति केचित् । रूपकालंकारः ॥ प्रागित्यादि । क्षितीन्द्रः श्रीयशोधमहाराजः स्वीयं सकीयं यशः चन्द्रच्छलात् शशामिपेण उपरि आकारो व्यभजत् विभागीचकार । शेषमिपात शेषनागपदेन अधस्तासातालभूमौ व्यभगत् विभागीचकार । किं कृत्वा । पूर्व इदं प्रत्यक्षीभूतं भुवनं मर्त्यलोकं अल्पकं अत्यल्पं विलोक्य दृष्ट्वा । पुनश्च कि कृत्वा । खीयं यशः पृथुतर विलोक्य प्रपुरतरं निरीक्ष्य । कथंगूतमिदं भुवनम् । प्रागद्रिमन्दरहिमाचलरोतुबन्धम- ·२१४ काव्यमाला। यं प्रतापकम्पितमुरासुरलोकपरिवृढमनवरतोदितोदितविजयानकखन- स्चितसकलदिक्पालसेवासमयराटमुपायनीकृताशमर्यादमदमदिरामोदा- खादोन्मदमधुकरकुलकोलाहलरवपुनरुक्तडिण्डिमाडम्बरकरिघटाः समर्पित- कशावशेषकदनकन्दुकविनोदविनीताजानेयजुहूराणनिवहाः समुपानीतकु- यदि प्रागद्रियोदयाचलो मन्दरबास्तपर्वतः हिमाचलच हिमालयपर्वतः सेतुबन्धधावी- पर्वतस्ते मयांदाः भवधिर्यस्य तथोकम् । उपमालंकारः ॥ यमित्यादि । पविभक्तोः सूचयति । प्रथमा नु पूर्व असूचीतः । जैनेन्द्रव्याकरणे प्रथमा वा,द्वितीया ईप, तृतीया भा,चतुर्थी अप, पचमी का,पष्टी ता, सप्तमी ईप , ता एवं सू. चयति- यशोधमहाराज धरणिपतयः सर्वेऽपि राजानः सिपेविरे सेवितवन्तः।यं कथं. भूतम् । प्रतापम्पितगुरागुरलोकपरिश्रदम् मुरलोकाय कल्पवासिनः, अमुरलोकाध भवन- व्यन्तरज्योतिरगराः, तेषां परिमृदाः प्रभवः खामिनः प्रतापेन [दु.सह]तेजसा पम्पिताः मुरापुरलोकपरियढा येन स तथा तम् । अपरं कथंभूतम् । अनवरतोदितोदितविजयान. क्खनसूचितमालदिपार रोवागमयराढम् अनवरतं निरन्तर उदितादप्युदितः अत्यु. सृष्टो मोमो विजयो दिग्विजयस्तस्य संथन्धिनो ये आनयाः पटदाः पद हन्यन्ते पटहा इति तेपो सनः सदैः सूचितो ज्ञापितः सकलाना समस्ताना दिषपालानो राज्ञां तेषां सेवासमय उरावलमालसस्य रादा शोभा यस्य स राधा सम् । भूताः घरगि- । उपायनीकृताहुरामर्यादमदमदिरामोदाखादोन्मदमधुकरयुलवोलाहलरयपु. नएफटिग्मिालम्बरकरिघटाः अनुशः सूणिर्मर्यादा अवधियांसा परिपटानां ता अनुशमर्यादाः । गद एवं दानमेव गदिरा मयं तम्या आमोदः परिमलम्नस्यासादेन आप्राणेन उन्मदो हर्षवन्तो मसा या ये मनुफरा भ्रमरासेपो कुलानि समूहालेषां कोलाहलरधारशब्दैः पुनरुपा द्विगुणीकृता दिण्ठिमाडम्पराः यादिनाटोपा यासा परिपटाना ला मदमदिरामोदसादोन्मदमधुबरकुलोलाहलरवपुनरुचहिदिमाटम्पराः उपायनीनाः प्रामृतीता उपौरिता महशमर्यादाः सारिपर्यन्ता मदमदिरामोद. सादोन्मदमधुकरकुलकोलाहलरवपुनरुकडिण्डिमाइम्वराः विशेषणत्रयविशिष्टाः फरि. पटा गजानो घटना बैधरशिपतिभिस्ते तयोषाः । पुनरपि थंभूताः परगिपतयः । रामपितक्यावशेषादनकन्दुकविनोदविनीताभानेयज राणमिवहाः का चर्मयष्टि । राजनकमिति यावत् । पशा अवशेषा मर्यादा ये जुराणानां वे यशावशेषाः पदन- मेर रामाम एवं कन्दुकविनोदो गेन्दुक कीडा येषां वे कदनबन्दुक विनोदाः विनीताध गाव शिक्षिता पा लाजानेयाथ कुलीनाथ । समर्षिताः प्रागृतीता उपदारिताः क- शावशेषपदनपन्दुविनोदपिनीनाजानेयानो पुराणानामश्रानो नियहाः समूहा यस्ते । पुनः भूताः परमियतयः । पमुपानीतकुलधनावधिपिरिधरनसचितवनका ननिचयनिचयाः पिविधनानाप्रकारे रीमाणिक्यः सचितानि जरितानि यानि पदयानि पतयः ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २१५ लधनावधिविविधरनखचितकवचकाञ्चनसिचयनिचया प्रदर्शितनिजान्वय- परम्परायातापहसितसुरसुन्दरीविभ्रमरम्भोरुसदर्भा सिपेविरे घरणिपतयः। शौण्डीर्यधैर्यविजयार्जनसकथासु य वर्णयन्ति गुणिनो गुणरत्नराशिम् । औदार्यनिर्जितसुरद्रुमकामधेनु यं च स्तुवन्ति जगता पतयोऽधुनापि ॥ १४ ॥ येन नि शेपविष्टपनिविष्टद्विष्टकण्टकोत्पाटनार्पितकरकृपाणेन निजभु- जविजयार्जनजनितजगत्कल्याणपरम्परेण च नितान्तखातपर्यस्तपुरपर्यन्तपर- . चारवाणानि विविधरत्नसचितकवचकाधन सिचयनिचया समुपानीता प्रा. मृतीकृता कुलधनावधय पूचपुरुपसचितधनमर्यादा विविधरत्नखचितकवचकाञ्चनसिच. यनिचया यैस्ते तथोक्ता । पुन कथभूता धरणिपतय । प्रदर्शितनिजान्वयपरम्पराया तापहसितसुरसुन्दरीविभ्रमरम्भोरुसदी निजान्वयस्य निजकुलस्य परम्पराया श्रेणी आ- याता उत्पन्ना अपहसितास्तिरस्कृता सुरसुन्दरीणा देवागनाना विभ्रमा विलासा या. भिस्ता अपहसितमुरसुन्दरी विभ्रमा एवगुणविशिष्टा या रम्भोरव उत्तमरग्यास्तासा स- दी रम्भोरुसदी समूहा प्रदर्शिता उपायनीकृता नितान्वयपरम्परायाताना अपहसि- तमुरमुन्दरीविभ्रमाणा रम्मोरणा सदर्भा समूहा येसै तथोक्ता । अतिशयोपमालकार ।। शौण्डीयेत्यादि । जगता पतय इन्द्रधरणेन्द्रनरेन्द्रा अधुनापि इदानीमपि य यशोष शौण्डीर्यधैर्य विजयार्जनसकथाम वर्णयन्ति । शौण्डीय च त्यागविक्माभ्या विश्रु. तलम् , धैर्य च निष्प्रकम्पित्वम् , विनयान्न च दिग्विजय , शौण्डीयधैर्यविजयानानि तेषा सक्थासु वार्तासु वर्णयन्ति स्तुवन्ति । कथभूता जगता पतय । गुणिन । क्यभूत यम् । औदार्यनिर्जितमुरद्वमकामधेनुम् । औदायण दातृत्वेन कृत्वा निर्मितातिरस्कृता मुरहमा पल्परक्षा कामधेनव मुरभयो येन स तथा तम् । उपमालकार ॥ येनेत्यादि । येन यशोधमहाराजेन भूमिभुनी रानान कमतापना येन यशोधण कर्तृभूतेन सस्थारमनो रोपतोपयो रोपे सति तोये च सति समता सादृश्यमानिन्थिरे आनीता । क्यभूतेन येन राज्ञा । नि शेषविष्टपनिविष्टद्विष्टकण्टकोत्पाटनार्पितवरकृपा णेन नि शेपे सर्वस्मिन् विष्टपे भूमण्डले निविष्टा स्थिता ये द्विष्टा शहभूमिपास्त एव कण्टका सूक्ष्मतीक्ष्णाप्रमुसा । दुष्टाशया इत्यथ । तेपामुत्साटनाय मूलादुमूनाथम- पतो धृत करे हले कृपाण सनो येन स तथा तेन । पुन स्थभूतेन राज्ञा । जि. भुनविनया नजनितजगत्कल्याणपरम्परेण च निजभुनन सपाहुना यद्विजयानन तेन जनिता उत्पादिता जगत पृथ्वीमण्डलस्य कृत्वाणाना श्रेयसा परम्परा श्रेणिर्यन रा तथोकतेन । रोषे सति कथभूता भूमिमुन । [कृता ] नितान्तसातपयंसपुरपर्य- ·२१६ काव्यमाला। णय. समदमातङ्गसगतगेहगोचरा प्रहृष्टहरिविहाराकुलितनिकेतननीथयः सचरत्सङ्गिप्रकाण्डसकटदुर्गद्वारदेशा प्रशान्तसमस्तकृत्यव्याप्तय प्रथितती- थोपासनाविर्भवदाश्चर्यैश्वर्या. सविभ्रमनान्तमहिपीप्रचारभरितभवनममयः परपदाराधनप्रकटमहामन्त्रप्रभावा सकलजगद्यतिरिक्तोद्योगयोगोपायप्र- न्तधरणय नितान्तमतिशयेन खाता विदारिता पर्यस्ता भमा पुराणा नगराणा पर्यतधरणयो नगरवहि गभूमयो येपो ते तथोक्ता । तोपे सति क्थभूता भूमिभुन कृता । निता तखातपर्यस्तपुरपर्यन्तधरणय नितान्तमतिशयेन खाताभि खातिकाभि पर्यस्ता वेष्टिता पुराणा पर्यन्तधरणयो येषां ते तथोका । रोपे सति कथभूता कृता । समदमातासगतगेहगोचरा समदे साहकारैमात थाण्डाले सगता संयुक्ता । समद. मातर्मदोन्मत्तहस्तिभि सगता सहिता गेहगोचरा गृहसचरभूमयो येपा ते तयोका । अपर रोष सति क्यभूता । प्रहृष्टहरिविहाराकुरितनिकेतवीथय प्रहृष्टाना हपमिताना हरीणी वानराणां विहारेण पर्यटनेन आकुलिता विह्वलीकृता व्याप्ता निकेतनाना गृहाणा वीथयो मार्ग येषां ते तथोका । हर्षे सति कथभूता । प्रहहे मितेर्हरिभिर्यो- टकार्वहारैविशिष्टमौक्तिकमालाभिराकुलिता शोभिता निकेतनाना सौधाना वीयय प्र. तोल्यो येषा ते तयोका । पुना रोपे सति फथभूता । सचरत्सङ्गिप्रकाण्डसकटदुर्गद्वार- देशा सचरतां प्रवेश कुर्वतां सशिना वाधीणसाना गण्डकानां प्रकाण्डै सकटा व्याप्ता दुर्गा मनुष्यै प्रवेष्टुमशस्या द्वारदेशा प्राकारद्वारप्रदेशा उद्वशत्वात् गृहप्रवेशा येषा ते तथा । तोपे सति सवरद्धि खनिप्रकाण्डै फरवालकरप्रशस्तपुरुषे सकटा दु सचारा दुर्गद्वारदेशा प्राकारद्वारप्रवेशा येषा ते तया। पुना रोपे सति कथभूता । प्रशान्तसमस्तक. सव्याप्तय प्रशान्ता उपशम गता समस्ताना समप्राणा कृत्याना रारकार्याणा व्याप्तय प्रवृत्तयो येषा ते तथा । तोपे सति प्रशान्ता समस्ता कृत्सव्याप्तयो भेद्यव्याप्तयो येपाते तथा । रोपे सति कथभूता । प्रथिततीर्थोपासनाविर्भवदाश्चर्यैश्वया प्रथितानि यानि ती- याति प्रयागगङ्गाद्वारपामासद्वारावतीप्रयाणवाणारसीप्रवेशास्तेपामुपासनेन समीपनिवासेन तपधरणवरणेन आविर्भवन्ति प्रकीभवन्ति आवर्याणि आधयभूतानि ऐश्वर्यायणिमा- घसिद्धयो येषा वे तथा । तोषे सति प्रथिता विख्याता ये तीर्घा मन्त्रिपुरोहितसेनापति प्रभुलटादश प्रकृतयस्तेषामुपासनेन सेवया आविर्भवन्ति प्रक्टीभवन्ति प्रादुर्भवन्ति आश्चर्यभूतानि एश्चर्याणि नापत्यानि येषा वे तया । राज्ञामष्टादशतीर्थानि यथा-सेनाप- विगणो राजधष्ठी दण्डाधिपो मन्त्री महत्तरो यलवत्तरचत्वारो वर्णाचनुर बल पुरोहि तोऽमायो महामात्य वेति । विदेहेषु प्राह्मणवर्णों नास्तीति सप्तदशतीर्थानि । रोपे सति कथभूता । सविभ्रमभ्रा तमहिपीप्रचारभरितभवनभूमय वीनां पक्षिणा भ्रम पर्यटन विभ्रम सविनमेण फाकादिपातसहिवेन प्रान्ता पर्यरिता या महिष्यो रक्ताश्यतासां प्रचारेण पक्षणेन भरिता व्याप्ता भवनभूमयो येषा ते तथा। तोषे सति सविभ्रमा सभूशेपा भ्राता पर्यट सो या महिष्य पमहादेव्यस्तासां प्रचारेण गमनागमनेन भ. रिता व्याप्ता भवाभूमयो येषां ते तथा । रोपे सति परपदाराधनप्रकटमहामन्त्रप्रभावा ·२ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २१७ साधितप्रकृष्टात्मीयप्रवृत्तयः श्रीफलोपयोगातिशयविशेपवशीकृतविश्वविश्व- भराभृत्कटकाःप्रसीददनवद्यविद्यामन्दाकिनीप्रवाहविनिर्मूलितनिखिलसुखा- न्तरायतरवः स्वस्थ रोपतोषयोः समतामानिन्यिरे भूमिभुजः । परपदस्य मोक्षस्य आराधनेन प्रकटः स्फुटीभूतो महामन्त्रस्य पञ्चनमस्कारादे ॐ नमः शिवाय' इलादिश्च प्रभावो माहात्म्यं येषा ते तथा। तोये सति परै शत्रुभिः पदाराध- नेन चरणसेक्या प्रकट स्फुटीभूतो महामन्त्रस्य पञ्चाङ्गमन्त्रस्य प्रभावो माहात्म्यं येपाते तथोक्ता । तथा चोक्तम्---'सहायसाधनोपायो देशकोशवलावलम् । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते ॥' अथवा प्रकारान्तरेण पञ्चाङ्गो मन्त्रः-कर्मणामारम्भोपायः पुरु- पद्रव्यसपत् देशकालप्रविभागो विनिपातः प्रतीकारः कार्यश्चेति । रोपे सति कथंभूता । सक्लजगद्यतिरिक्तोद्योगयोगोपायप्रसाधितप्रकष्टात्मीयप्रवृत्तय सक्लात् समग्रात् जगत. ससारलोकात् व्यतिरित्तोऽधिक्तरो योऽसावुद्योग उद्यमस्तेनोपलक्षितो योऽसौ योग. समाधिस्तस्योपायो वैराग्यादिसामग्री तेन प्रसाधिता प्राप्ता प्रकृष्टा उत्कृष्टा आत्मीया आत्महिता प्रवृत्तिरालम्भनादिलक्षणा यैस्ते तथोक्ता• । उक्त च–साम्य खास्थ्य समाधिश्च योगश्वेतोनिरोधनम् । शुद्धोपयोग इत्येते भवन्त्येकार्थवाचका ॥' तोपे सति सकलजगद्व्यतिरिक्तः सर्वलोकाधिको योऽसावुद्योगः अभिपेणनं शत्रुसमुखग- मनं स्यात् योऽसौ योग. अलब्धलाभस्तस्योपायः सामदानदण्डभेदलक्षणस्तेन प्रसाधिता स्वीकृता प्रकृष्टा अनन्यनृपसाधारणीया आत्मीया आत्महिता प्रगृत्तिापारो यैस्ते तथो. काः । रोपे सति श्रीफलोपयोगातिशयविशेषवशीकृतविश्वविश्वंभराभृत्कटका श्रीफलाना विल्वफलपत्रादीना उपयोग आखादनं तदतिशयेन विशेषेण वशीकृतानि स्वीकृतानि विश्वपा सर्वेपा विश्वभरामृता पवैठाना क्टकानि तटानि यैस्ते तथा । तोपे सति श्रीणा लक्ष्मीणा फलानि सर्वेन्द्रियसुखानि तेषा उपयोगाय आखादनाय अतिशयेन विशेषेण वशीकृता. विश्वेषा सर्वेपा विश्वभरामृता सामन्ताना कटका सैन्यानि यैस्ते तथा । रोपे सति प्रसीददनयद्यविद्यामन्दाकिनीप्रवाह विनिमूलितनिखिलमुसान्तरायतरव. प्रसी- दन्ती प्रसनीभवन्ती यानवद्यविद्या क्र्ममलक्लङ्करहिता घातिसघातघातलक्षणा विद्या या केवलज्ञानं सैव मन्दाकिनी नदी वर्गमृत्युपाताललोकमार्गक्रयगामित्वातस्या प्र- वाहेण पूरेण विनिर्मूलिता समूलकापं कपिता निखिलाना समग्राणा सुखाना परमा- नन्दलक्षणाना अन्तरायतरवो विनरक्षा यैस्ते तथा । तोपे सति प्रसीदन्ती प्रसन्नीभव- न्ती या अनवद्यविद्या आन्वीक्षिकीदण्डनीतित्रयीवार्तालक्षणा राजविद्याचतुष्टयी सैव मन्दाकिनी वर्णदी तस्या प्रवाहेण सततप्रवर्तनेन विनिर्मूलिता मूलादुन्मूलिता निखि- लमुखान्तरायतरवः सर्वेन्द्रियसौत्य विनवृक्षा यैस्ते तथा । श्लेपोपमालकार.॥

·२१८ काव्यमाला। येन व्यधायि द्वयमेव राजा सुदुर्लभं प्रार्थितकामदेन । त्यागार्थिनां यावदयं जनोऽर्थी शौण्डीरशब्दः क्षितिपान्तरेषु ॥ १५॥ यसै सचरित्रपवित्रकीर्तिकौमुदीसमासादितप्रीतिप्रसरः सर्वखमिव स्थैर्य मन्दर, सरित्पतिर्गाम्भीर्यम् , अनङ्गः सौभाग्यम्, अमरगुरुरैतिहरहस्यम्, सुरतरुः सेव्यत्वम्, अवनिः क्षान्तिम् , अनङ्गश्रीमहत्वम्, सरस्वती सिद्धि वाचि, लक्ष्मीनिदेशकर्मणि, चिन्तामणिर्मनसि, कुलदेवी चपुषि, वैवखतः सकलजनवश्यतायाम्, एवमन्येऽपि वरुणवैश्रवणप्रभृतयः कुलधनानीव स्वभागधेयानि स्पर्शयामामुः। येन व्यधायीत्यादि । येन राज्ञा यशोधमहाराजेन प्रार्थितकामदेन याचिताभी- पदायिना द्वयमेव न अधिक सुदुर्लभं अतिशयेन दुर्लभं व्यधायि कृतम् । किं तदभी- घद्वयम् । क्षितिपान्तरेषु त्यागार्थिना दानिना तावत् अनुक्रमेण अयं जनः अर्थी लोक. अर्थी याचको वर्तते मुदुर्लमः कृत । कोऽप्यों न वर्तते यस्मै दान दीयते । शौण्डी. रशब्दस्त्यागविक्रमाभ्यो विश्रुत. कृतः । कोऽपि नास्तीति भाव । निन्दास्तुत्यलंकार ॥ यसै इत्यादि । यस्मै योर्षीय राज्ञे मन्दरो मेरुगिरि स्थैर्य स्थिरत्व स्पर्शयामास दत्तवान् । कथंभूतं स्थर्यम् । सर्वस्वमिव धनमिव । क्यंभूतो मन्दरः । सपरित्रपवित्र- कीर्तिकौमुदीसमामादितप्रीतिप्रसरः सत्समीचीन चरित्रं परनारीसोदरखं कीर्तिधर्मा- चितदानित्वं परोपकारित्व परदोपप्रहिरवं परद्रव्यसतोपित्वं परदुःखसहकारित्वं निज. गुणभाषणे मूकत्व न्यायमार्गप्रवर्तित्वं अप्रियवचनेऽपि प्रियकारित्वम् । तथा चो. कम-'न बूते परदूषण परगुणं वक्त्यल्पमप्यन्वहं सतोपं वहते परदिपु पर वार्तामु धते शुधम् । खल्पापं न करोति नोज्झति नयं नौचित्य मुलइयत्युक्तोऽप्यप्रियमप्रियं न रचयत्येतच्चरित्रं सताम् ॥ इत्युक्तलक्षणस्य चरित्रस्य या पवित्रा सर्वजनपापनाशिनी मीतियश प्रसिद्धि सैव कौमुदी चन्द्रज्योत्स्ना तया समासादितः प्राप्तो यः प्रीतेरनु. रागस्य प्रसरो व्याप्तिन मन्द्रेण स तथोक । यस्मै यशोर्याय सरित्पति समुद्र गा. म्भीर्य गम्भीरत्वमतलस्पर्शलं स्पर्शयामास । अनङ्गः कन्दर्पः सौभाग्यं सुभगत यस्य वार्तापि श्रुता प्रीतिमुत्पादयति तरसौभाग्यं आदेयमूर्तिलं स्पर्शयामास । अमरगुरुवृहस्प- तिरैतिरहस्यं नीतिशास्त्रहृदयं अनादिवार्तामर्म स्पर्शयामास । मुरतह पल्परक्षः सेव्यत्व आश्रयणीयलं स्पर्शयामास । अवनि मिदेवता शान्ति उत्तमक्षमा स्पर्शयामास । अनx- श्रीराकाशलक्ष्मीमहत्त्व अनल्पत्व स्पर्शयामास। सरस्वती जैनभारती वाचि धाचाया सिद्धि वचनादि स्पर्शयामास । लक्ष्मीचन्द्रवृहद्भगिनी निदेशर्मणि सिदि स्पर्शयामास । चिन्तामणिमनसि सिद्धिं स्पर्शयामास । कुलदेवी वपुषि। वैवखतो यमदेवता सकलजन- यश्यतां सर्पलोकपशीकरणसिदि स्पर्शयामास । एवममुना प्रकारेण अन्येऽपि वरणवे.

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २१९ यस्सै प्रजापालनवर्णभाजे ददुः सुराः खांशगगी नृपाय । ऐश्वर्यमिन्द्रस्तपनः प्रतापं कलाः फलावांश्च बलं बलालः ॥ १६ ॥ यस्मादभूदयं लोकश्चतुर्वर्गफलोदयः । अन्यायभुजगाभोगगारुत्मतमणे पात् ॥ ४५ ॥ नभोभूभोगिलोकाः स्रोतोभिर्भुवनत्रये । ततान भूभृतो यसाकीर्तित्रिपथगापगा ॥ ४८ ॥ यस्मात्पूर्वे परे भूपा न गुणैरतिशिश्यिरे । मध्यमोऽपि स्मृतस्तेपामुतगः प्रथमश्च सः ॥ १९ ॥ श्रवणप्रमृतयः पाशिकुबेरप्रमुरया अगम्यसाक्षयनिधानवत्त्वप्रतिगुणवन्तः खभागधे- यानि निजगुणदानानि स्पर्शयामासुर्दत्तवन्तः । कथंभूतानि स्वभागधेयानि । कुलधना- नीय पूर्वपुरुषसंचितवित्तानीव । दोपकालंकारः ॥ यस्मै इत्यादि । यसै यशोय नृपाय राशे अमी एते प्रत्यक्षीभूताः मुरा देवाः खांश निजभागधेयं ददुविधाणयामामुः । कथंभूताय यस्मै । प्रजापालनवर्णभाजे प्रजा- पालनस्य लोकानां रक्षणस्य वर्ण यशो भजते प्रज्ञापालनवर्णभाक् तस्मै प्रजापालनवर्ण- भाजे । अमी के । इन्द्र ऐश्वयं ईश्वरत्वं ददौ । तपनः श्रीभास्करः प्रतापं ददौ । फलावांचन्द्रः कलाः ददी । बलालो वामुलं सामथ्र्य ददौ । समुधयालंकारः ॥ अविभकी समाप्त । अथेदानी पचतिः काविभफि निरूपयन्याचार्याः-यस्लादित्यादि । यस्लान- पार नरेन्द्रायशोर्घात् अयं प्रत्यक्षीभूतो लोकः मनुष्यलोकश्चतुर्वर्गफलोदयो धर्मार्थका- ममोक्षफलवान् अभूद्रभूव । कयंभूताधम्मात् । अन्यायभुजगाभोगगारुत्मतमणेः अन्यायः अनीतिः स एव भुजगः सर्पः पापविपसंमृतमुखत्वात् कुटिलगल्या च तस्स आसमन्ता. भोगः फणामण्डलं तस्य संकोचने गायामतमणेः विपापहारत्वात् । रूपकालंकारः ॥ नभोभू इत्यादि । यस्मात् भूभृतो नरेन्द्रात् पक्षे हिमाचलात् कीर्तित्रिपथगापगा कीर्तिगशानदी स्रोतोभिः प्रवाई वनत्रये त्रैलोक्ये ततान विश्रुता । कथंभूतैः स्रोतोभिः । नभोभूभोगिलोकाहः नभोलोक अयोको भूलोको मध्यलोकः भोगिलोकः पातालं तन स्थितलोकैरोणि पूज्यानि नभोभूभोगिलोकाहाणि तः। स्वर्गमृत्युपाताललोककर्ण. परंपराभिः कीर्तिस्ततानेसर्थः । रूपकलेपालंकारः ।। यस्मादित्यादि । यस्मानरेन्द्रात् पूर्वे अतीताः भूपा नरेन्द्राः परे भविष्यन्तो भूपाः गुणैः कृला न अतिशिदियरे न भतिशयवन्तो बभूवुः । तेषां नरेन्द्राणां मध्ये मध्यमोऽपि गध्यवलंपि स नरेन्द्र उत्तमः स्मृतः प्रथमश्च स्मृतः । उपमालंकारः॥

·२२० काव्यमाला। अन्य एवाचलः कश्चिदेप नूनं महीपतिः । प्रवभूव परं यमालदम्या सह सरखती ॥ ५० ॥ यसादशेपगुणरत्ननिघेर्महीशा- देते गुणा जगति पाथिरे महान्तः । शौर्य हावमरधेनुपु कामदत्व गाम्भीर्यमम्युधिपु भास्वति च प्रताप ॥ ५१ ॥ यस्स शराभ्यासावसरेषु यद्धमुष्टिता न यमुविश्राणनेषु, पत्रमङ्गेपु भुजगता न हृषीकविलसितेषु, भूपणेषु विकृतिदर्शनं न मनोविजृम्भि- तेषु, मदगजेपु परमणेयता न कार्यानुष्ठानेपु, विरासिनीगतिषु स्खस्तिता न प्रतापपु, करिकर्णेषु चपलता न कारम्भेषु । - अन्य इत्यादि । एप महीपतियशोमहारात नून निश्चयेन अन्य एव अपूर्व कधिदनिर्वचनीय अचल पर्वतो वर्तते । यस्मादचलात् परं निश्चयेन लक्ष्म्या सह सर- खती प्रयभूव प्रसूता । यस्सादचलात् सरखतीनाम नदी प्रभवति तस्माइक्ष्मीन प्रभवतीति व्यतिरेकालकार । रूपक च ॥ यस्मादित्यादि । यस्मान्महीशास्पृथ्वीपतेरेते प्रत्यक्षीभूता महान्तो गुरुतरा गुणा शार्यादयो जगति ससारे पाथिरे विश्रु(स्त्र)ता । क्यभूताद्यस्मात् । अशेषगुणर- सानिधे अशेषा समप्रा ये गुणास्त एव रतानि निभुवनद्योतकारत्वात् तेपा निधि शेवधिरक्षयनिधान तस्मात् तथोक्तात् । एते के । हरौ श्रीनारायणे शौर्य सुभटत्व पप्रथे । अमरधेपु कामधेनुषु कामदत्व अभीष्टफलदायित्व पप्रथे । अम्बुधिषु समुद्रेषु गाम्भीर्यमतलस्पर्शत्वमधरताचस्त्वमगाधत्व पप्रथे । भासति श्रीसूर्य प्रताप पप्रधे । चकारोऽनुक्कसमुधयार्थ । तेनात्युत्कृष्टसमुच्चयालकार ॥ ताविभक्ति दर्शयति-यस्येत्यादि । यस्य यशोघमहाराजस्य शराभ्यासावसरेषु वाणगुणिनिकाप्रस्तावेषु बद्धमुष्टिता वर्तते, न वमुविधाणनेषु बद्धमुष्टिता कृपणता वर्तते । पत्रभो! कर्पूरकस्तूरीच दनादिविलेपनेषु भुजगता बाहुविलेपन भुजयोर्गच्छ तीति भुग पप्रभास्तस्य भावो भुजगता पनावलीषु वर्तते, न हृषीकविलसितेषु इन्दियचेष्टितेषु भुजगता विटत्व वर्वते । भूषणेषु विकृतिदर्शन विविधाकृतिविधान तसा दर्शन झालोक्न पर्तते, न मनोविजृम्भितेषु चित्तप्रसरेषु विकृतिदर्शन असचे. ति वर्तते । मदगजेषु मत्तरेषु परप्रणेयता प्रान्तारर्तव्यता वर्तते, न कार्यानु पानेषु परप्रणेयता परायत्तता वर्तते । विलासिनीगतिषु कमनीयकामिनीगमनेषु स्सलि. तता शुक्रमोचनता बनते, न प्रतापेषु स्खलितता खम्डन वर्तते । करिकर्णेषु ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २२१ पातालवेलावनवारिवासविश्वभराभृद्रमणाचिराय । सिन्नेव कीर्ति क्षितिपस्य यस्य विश्राम्यति स्म त्रिदिवालयेषु॥५२॥ यस्मिन्दिग्जैत्रयानाकृतकुतूहले च बभूवुर्महावाहिन्य सध्याचमन- कुल्या इव, वेलावनानि पुष्पायचयभूमय इव, पयोधयो जलकेलिदीपिका इव, द्वीपान्तराणि प्रतिवेशनिवेशा इव, कुलशिखरिण क्रीडाचला इव, दिक्पालभवनान्युपकार्या इव, ककुप्कुम्भिस्तम्मा. प्रशस्तिशिला इव । यस्मिन्महीं शासति भूमिनाथे बभूवुरल्पे किल कल्पलोकाः । मनीपितावाप्तमनोरथाना खर्गाय यस्मान्न मनः प्रजानाम् ॥ ५३ ।। चपलता गजश्रवणेषु चापत्य वर्तते, न कारम्भेषु कार्यप्रारम्भेषु चपलता गृहीतमु पाता वर्तते । उक्त च-'नारभ्यते किमपि विनभयेन नीचे सजातविघ्नमधमाश्च परि- खजति । सछिद्यमानतनयोऽपि समाप्तविना नारब्धमुत्तमजनास्तु परित्यजन्ति ।' परिसरयालेपालकार ॥ पातालेत्यादि । यस्य क्षितिपस्य यशोषस्य राज्ञ कीर्ति पुण्यगुणानुकीर्तन चिराय दीर्घकाल निदिवालयेषु स्वर्गविमानेपु देवेषु वा विश्राम्यति स्म तिष्ठति स्म तस्थौ । क्थभूता कीर्ति उत्प्रेक्ष्यते-पाताल वेलायनवारिवासविश्वभराभृद्धमणात् सिनेर आन्तेव पातालानि च नागलोग वेलावनानि च व्यन्तरनिवासा वारिवासाच असाये- यरामुदा विश्वभराभूतश्च कुलपर्वतास्तेषु (सद् )भ्रमण चिराय दीर्घकाल पयटन तत्तयोत तस्मात् । उत्प्रेक्षालकार ॥ अथेदानीमीविभक्तिं दर्शयति-यस्मिन्नित्यादि । यस्मिन् यशोर्घमहाराने दियात्रारततरे सति दिग्विजयविहितविनोदे सति महावाहिन्यो महानद्य सरयूतुद्रिस्वर्णदोशमनम्बसनर्मदाप्रभृतय सध्याचमनकुल्या इव सामायिस्वेलोपस्पर्शक- त्रिगनय इस यभूयु संसाता । बेलावनानि समुद्रतटोद्यानानि पुष्पावचयभूमय इव पु- मुमण्टनवाटिका इव यभूयु । पयोधयश्चत्वार समुद्रा जलकेलिदीपिका इत्र तोयको. टायापिका इस यभूयु । द्वीपान्तराणि प्रतिवेशीवेशा इस यभूयु ।कुलशिरारिणो हिम- यद्विन्ध्यराह्याचरादय क्रीडाचा इय फेठिपचताइवयभूयु । दिकपालभवनानि इन्द्रादीना गृहाणि उपाय इव (मठ)नयमण्डपारिरामसदनानी यभूयु । ककुम्भिवम्मा दिग्ग- जेन्दालानखम्भा प्रशस्तिशिरा इव प्रसिद्धटेरानपटा सवभूयु । दीपोपमारपार ॥ यस्मिन्निति । यस्मिा भीमाथे यशोपमहाराने महीं पृथ्वी शाराति प्रतिपाल- यी सति ।रेति लोकोको शानोसो वा। कल्पका स्वर्गलोका भरपेच्छनरा १. 'मृगतमगार' इति पाठ .

·२२२ काव्यमाला। अहो महीपाल नृपस्य तस्य त्वद्वंशजा चन्द्रमतिः प्रियासीत् । पतिव्रतत्वेन महीसपल्याः प्राप्तोपरिष्टापदवी यया हि ॥ ५४ ॥ सामुद्रतिस्तस्य मनोभवस्य धर्मावनिर्धर्मपरायणस्य । गुणैकधानो गुणरत्नभूमिः कलाविनोदस्य कलाप्रसूतिः ॥ ५५ ॥ शीलेन दृष्टान्तपदं जनानां निदर्शनत्वं पतिसुनतेन । पत्युनिदेशावसरोपचारादाचार्यकं या च सतीपु लेभे ॥ ५६ ॥ रूपं भर्तरि भावेन सौभाग्यं विनयेन च । कलावत्त्वमृजुत्वेन भूपयामास यात्मनः ॥ ५७ ।। बभूवुः संजाताः । परमात् कारणात् । यस्मात् प्रजानां लोकानां मनथितं खर्गाय न वर्तते । फयंभूतानां प्रजानाम् । मनीषितावाप्तमनोरथानो मनीपितानि मनोवाञ्छितानि अवाप्तानि प्रासानि मनोरथदोहर्यासा तास्तधोकास्तासाम् । हेखलंकारः॥ अहो महीपाल इत्यादि । हे मारदत्त महाराज, तस्य यशोघस्य महाराजस्य चन्द्रमतिश्चन्द्रमतिनानी प्रिया वल्लभा पामहादेवी भासीद्धभूव । कथंभूता चन्द्रमतिः । त्ववंशमा पदीयफुले संजाता । यया चन्द्रमल्या पतियतत्वेन भर्तृभक्तित्वेन मही. सपल्याः महोव भूमिरेव संपनी अपरा भार्या महीमपनी तस्याः महीसपत्न्याः पृथ्वीप्रतिभाषायाः उपरियादधिकतरा पदवी पदं प्राप्ता । व्यतिपतियता बभूवे. सर्थः । रूपकासंकारः॥ साभूदित्यादि । तस पशोर्षस्य मनोभयस्य कामदेवस्य सा चन्द्रमतिर्महादेधी रविरभून् । तस्य धर्मपरायणस्य धर्मतत्परस्य धर्मावनिधर्मभूमिरभूदभूव । तस्य गुण- धामः गुणानामद्वितीयगृहम गुणरमभूमिर्गुणमणीनां सनिरभूत् । तस्य नृपस्य फला विनोदस्य बलातहलम्य पराप्रमृतिः पलानामुत्पत्तिरभूत् । दीपपालंकारः। स्पोपमा च॥ शीलेनत्यादि । या चन्द्रमतिः शोलेन ब्रह्मचर्यप्रतिपालनेन जनाना लोकाना शतपदाहरणरधान ऐगे प्राप्तवती । या चन्द्रमतिर्महादेवी पतिमुमतेन पत्युर्ग- मनं करोति अन्य पुमास पितृपुरादगं मन्यते इति पन्युः गंबन्धि मुष्ट शोभनं प्रतं पविमुमतं तेन पतिमुमतेन मृत्या जनानां लोकाना निदर्शनत्वं देभे। या चन्द्रमतिः पन्युभनिदेशावसरोपचाराव लादेशरामयप्रतिपालनात् राती साध्वीषु विषये आचा. आचार्यत्वं लेभे लयवदी । उपमादीपगलंकारः॥ रूपमित्यादि । या चन्द्रमतिः भर्तरि पलो भायेन अनुरागण मृत्ला आत्मनः मस्य शोभनं वर्णमायामाग अलंकार । या चन्द्रमतिः विनयेन त्वा सौभाग्यं मुभगवं प्रीतिजनकत्वं भूश्यामारा । यो चन्द्रमा जुवेन सरलतया अटिलतया कलावावं कलापिहवं भूगयामारा। दोपकालंकारः॥

·, २ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २२३ अपि च सत्यपि महति शुद्धान्ते या दयेव धर्मस्य, नयपद्धतिरिव साद्वा- दस्य, नीतिरिव राज्यस्य, क्षान्तिरिव तपसः, अनुत्सेकस्थितिरिव श्रुतस्य, कीर्तिरिव जीवितव्यस्य, विजयवैजयन्तीय मनसिजस्य, माकन्दमञ्जरीव पुप्पाकरस्य, कल्पलतेव त्रिदिवद्रुमस्य, कल्याणपरम्परेव पुण्योदयदिवसस्य, तस्य महीपतेर्मतिदेवतायाः प्रणयप्रासादाधिष्ठानभूमिरासीत् । यस्याश्च भर्तुः श्रीविलासवयस्येव, कीर्तिः प्रसाधनसखीव, सागराम्बरा मनोरथानुचरीव, सरखती विनोदभुजिप्येव, भूषणलक्ष्मीनिजरूपावलो. कनादर्शकेलिरिव भवन्ती सीत्वेनैव सापत्न्यमभजत् , न पुनः प्रणयप्रसर- खण्डनेन । अपि च तथा च या चन्द्रमतिः महति वृहति अतिप्रचुरे सहस्रगणनावति शुद्धान्ते अन्त-पुरे निर्मलचित्ते वसति सत्यपि तस्य यशोघस्य महीपते राज्ञो मतिदेव- तायाः पुद्धिदेवतायाः प्रणयप्रासादाधिष्ठानभूमिरासीत् प्रणयः स्नेहः स एव प्रासाद उन्नतीजवलत्वात् तस्य अधिष्टानभूमिभवति मूलं भवति । क्यमिव । धर्मस्य दयेव । यथा दया धर्मस्य मूलं भवति । स्याद्वादस्य अनेकान्तमनसः नयपद्धतिरिव नैगमा- दिनयाना मार्ग इस । यथा नयपद्धतिः स्याद्वादस्य मूलं भवति । राज्यस्य नीतिरिव यथा नीतियायमार्गे राज्यस्य अधिष्ठानभूमिर्भवति । तपसः क्षान्ति- रिव यथा तपश्चरणस्य शान्तिः क्षमा अधिष्टानभूमिभवति । अनुत्सेकस्थितिरिव श्रुतस्य यथाश्रुतस्य शानस्य अगुत्सेवस्थितिरगर्भसभावो अधिष्ठानभूमिभवति । की- तिरिव जीवितव्यस्य यया कीर्तिजावितव्यस्य प्राणधारणस्य अधिष्टानभूमिर्भवति विजयवैजयन्तीव मनसिजस्य यथा मनसिजस्य कन्दर्पस्य विजयवैजयन्ती निजगजय- लब्धध्वजा अधिष्ठानभूमिभवति । यथा माकन्दमारी सहकारवलरी पुष्पाक्रस वस- न्तस्य अधिष्टानभूमिर्भवति । यथा कल्पलता करपवती निदिवमस्य कल्पक्षस्य अधिष्टानभूगियति । यथा कल्याणपरम्परा शुभश्रेणिः पुण्योदयदिवसस्य पुण्यपाक- दिनस्य अधिष्टानभूमिभवति । दीपोपमालंकारः॥ यस्साचन्द्रमतेर्भर्तुः श्रीः लक्ष्मीः स्त्रीत्वेनैव सापत्न्यं सपनीत्व सपनीमावममजत्, न पुनः प्रणयप्रसरराण्डनेन नेहव्याप्तिविध्वंसनेन सापत्न्यमभजत् । भर्तुः श्रीः कि पुर्वती। विलासवयस्येव भवन्तीति पिलासस्स संभोगस्य वयस्यैव साहाय्यदायिका सपीर भवन्ती रांजायमाना । यस्याय भर्तुः कीतिः स्त्रीत्वेनैव सापल्यगभजन, न पुनःप्रणयप्रसरसण्डनेन सापत्न्यमभजत् । कीर्तिः कि कुर्वती । प्रसाधनससीव भवन्ती सैरन्ध्रीव सजायमाना। उर्फ च-'सैरन्धी परवेरमस्या स्वपशा शिल्पकारिका । तथा चोफम्-'चतुः. पष्टिकलाभिज्ञा शीलरूपादिसे विनी । प्रमाधनप्रचारशा सैरन्ध्री कभ्यते बुधः ॥'

·२२४ 'काव्यमाला। एवं तयोमरुदेवीनाभिराजमहाराजयोरिष परस्परानुबन्धपेशलं त्रिवर्ग- फरमनुभवतोरेफदा पुत्रप्रार्थनमनोरथावसथस्स तीर्घकालपालनपथस प्र- पाशितपरस्परमीतिरसस्स दिवसस्स प्रामसमयावतें मुहर्ते मिथःसंभापण- प.मः पावर्तताय मुदन्तः- मारसण्डलः रिल युतत्वमुपागतो मे विधाः मसाध्य सुरलोकगुरूपदिष्टाः । मरतने तनयजन्ममहोत्सवधीः पाम पधायि च जनः किल मोदमानैः ।। ५८ ।।

·२२५ २आश्वासः यशस्तिलफचम्पूफांव्यम् । इत्थं मया किमपि देव निशावसाने स्वमे व्यलोकि तव संततिहेतुभूतम् । आकर्ण्य तन्नरपतिर्निजगाद देवी पुत्रोऽचिरात्तव भविष्यति फामितश्रीः ।। ५९ ॥ ततः किल - + अवर्षि मध्येन सहाश्रितानां मनोरथैःचन्द्रमतेः सुदत्याः । मुखमदेशे च बभूव कृष्णं कुचद्वयं वैरिवलेन सार्धम् ॥ ६॥ सिंहानां शौर्यकेलीपु चतुरम्भोधिवीक्षणे । मचद्विपविनोदेषु सा चबन्ध मनः किल ॥ ६१ ॥ यस्माद्गुणाः पार्थिवलोकभाजः प्रायेण गर्भाश्रयिणो बभूवुः । तस्माकिलासीत्पृथिवीगुणेषु तस्याः परं दोहदमायताक्ष्याः ॥ ६२॥ सुतत्वं पुत्रत्वमुपागत आयातः । कि कृला 1 पूर्व मुरलोकगुरूपदिय वृहस्पतिना क. थिता विद्याः शब्दशास्त्रादिकाः प्रसाध्य पठित्वा भरकेतने मम चन्द्रमवेमन्दिरे जने लोकः किल तनयजन्ममहोत्सवत्रीः पुत्रजन्मोत्सयलक्ष्मीः काम यथेष्टं व्यधायि चके कृता। कथंभूतैर्जनः । मोदमानः हर्षमानैः । तत्वचनं नरपतिर्यशोधः आकय श्रुखा देवी चन्द्रमती प्रति निजगाद उक्तवान् । कि निजगाद । हे देवि, तब भवत्याः अचिरात्स्तोक- कालेन पुत्रः मुतो भविष्यति उत्पत्स्यति । कथंभूतः पुत्रः । कामितीः मुक्तलक्ष्मीकः । जात्सलंकारः । युग्मम् ॥ ततः तदनन्तरं किल लोकोक्ती । अवर्धाति । चन्द्रमतेचन्द्रमतिमहादेव्याः मुदत्याः शोभनदन्तवत्साः मध्येन उदरेण अवधि पधे । कथमवधि । सह सार्धम् । के सह । भावितानां मनोरथैरमिलापैः सह सार्धम् । कुचद्वयं स्तनयुगलं मुसप्रदेशे चूकस्थाने कृष्णं कृष्णवर्ग च बभूव संजातम् । कयम् । साधम् । केन सार्धम् । पेरिबलेन शत्रुसामर्थेन शत्रुसैन्येन वा सह । सहोत्यलंकारः ।। सिंहानामित्यादि । सा चन्द्रमतिः। किलेति लोकोको शास्त्रोफी वा । मनो यबन्ध दोहदं चकार । केषु दोहदं चकार । सिंहाना पचाननाना यक्षाणां शौसकेतीपु मनो यब: घ। तथा चतुरम्भोभिवीक्षणे चतुर्णामम्भोधीना वीक्षणे अवलोकने मनो यवन्यासया मत्तद्विपविनोदेषु मतद्विपः राह विनोदेषु क्रीडापरणेषु मनो पन्ध । दीपालंकार यसादित्यादि । यस्मात्कारणात् पाणिवलोकभाजी राजलोगश्रिता गुशः प्रा. येण बाहुल्येन गांधीयणो गर्भमादित्वा यमुर्भवन्ति स्म । 'प्रयोगतत्र' इति पचनात् यस्मात् पान्दयोगे वर्तमानकाले परोक्षा । तस्मात् कारणात् रिटेति लोकोको शाखोकी . । १.

·२२६ काव्यमाला। अन्यैर काचिद्वदनेन्दुलक्ष्मीरन्यैव नेत्रोत्पलकान्तिरासीत् । अन्यैव तस्या कुचकुम्भशोभा मणेरिवान्तधृतरागवर्ते ॥ ६३ ॥ गभर्मणि महीपतिराप्तानादिदेश भिषजः किल तस्या । चित्तवित्तसदृश विधिमुचैनिममे तदुचित च स देव्या ।। ६४ ॥ इत्य मिथोऽवोचदसौ महीक्षिन्मनखिनी ता किल सत्त्वशान्त्यै । मासोऽष्टमात्पूर्वमिद त्वयोचे सादिक कर्म देवि कार्यम् ॥६५॥ तैस्तैर्विघानेययत्नपूर्वे स सूतिकासद्म चकार भूप । मासे पुनर्वैजननेऽवतीणे तस्सा प्रसूते समय. किलासीत् ॥ ६६ ।। वा तस्याथ द्रमतेमहादेव्या आयताक्ष्या वर्षातविश्रान्तलोचनाया पृथिवीगुणेषु म. त्तिकाकुम्भभित्तिभक्षणेषु पर केवल दोहद मनोरथ आसीद्वभूव । हेत्वलकार. ॥ अन्येयेत्यादि । तस्याश्चादमतेमहादेव्या सवन्धित्वेन वदनेन्दुलक्ष्मीर्मुखचन्द्र- शोभा काचिदनिर्वचनीया अन्यैव अपूर्वव आसीद्वभूव । पुन नेनोत्पलकातिलाचन- कुवलयप्रभा अन्यैव अपूर्वा आसीत् । पुन कुचकुम्भशोभा स्तनकरशशोभा अन्यवा- पूर्वा आसीत् । तस्या वस्या इव । अतधृतरागवर्ते मध्यस्थापितनीलपनादिसयोगात् मणेरिव रमस्येव । दीपोपमालकार ॥ गभर्मणीत्यादि । स महीपति यशोघमहारान रिलेनि लोकोको तस्या देव्या गर्भभमणि गर्भपोपणे आप्तान हितकारकान् भिपजो बंद्यान् आदिदेश आदेश ददी । चित्तवित्तसदृश विधिं यादृश मनो वर्तते तत्सदृश विधि गर्भाधानपुसवनसीमन्तो- नयेन रक्षणमुञ्चरति शयेन तदुचित गर्भयोग्य स्वय निमम खयमेव निर्मितवान् । उक्त च--'गर्भाधानमृतौ पुस सचन स्पन्दनात्पुरा । पष्टेऽटमे वा सीमन्तो मासेऽन्ते जातकर्म च ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मृती एकादा श्लोका । महापुराणे तु–'धृतिस्तु सप्तमे मासि कार्या तकृतादौ । गृहमेधिभी रच्य ते मानसर्गर्भपद्धये ॥ धृतिनाम किया सीम तोनयनम् । इति जाललकार । समुच्चयालकारो वा ॥ इत्यमित्यादि । असी महीक्षित यशोघला मनखिनी मानवर्ता स्त्रिय मिष ए. पान्ते । रिलेति लोकौ शास्रोक्ती वा। सत्वशान्स गर्भस्थितजीवशान्त्यर्थ इत्य अमुना प्रकारेण अवोचत् उवाच । इत्थ क्यमिति चेत् हे देवि, अष्टमात् मासो अष्टम मास यावत् पूर्व इद प्रत्यक्षीभूत हासादिव कम नमकियाहसन च त्वया भवत्या उथ- उन्नतशन्देन न कायै न कर्तव्यम् । अष्टमे मासे गर्भस्य ओ7 मातु शरीरमागच्छति । भवमे तु मासे तदोर गर्भ रामागच्छति । तेन राप्तने नवमे वा मासे जातो जी. वति । अटमे तु मासे जातो न जीवति । इयमपि जाति ॥ स्तरित्यादि । स यशोघा भूपो राजा तोकप्रतिद्धविधाने पर्तव्य सूति- ·२ आश्वास यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २२७ अन्यन्न राहोः शुभदैरशेपैहैः प्रशस्तेऽवसरे बभूव । अस्या पुरा जन्मनि चन्द्रमत्या ममात्मलाभः परमोत्सवेन ॥ ६७ ॥ नृत्यदृद्धपुरन्भिगेयसुभगाः सोल्लासहल्लाननाः खेलद्वामन कामिनीप्रियभुवः सानन्दधानीकुलाः । पिष्टापीडविडम्व्यमानजरतीसीमन्तकान्तागणा- स्तूरोद्यावरवैः समं किल वभुः शुद्धान्तमध्यास्तदा ॥ ६८ ॥ कासद्म चकार प्रसवनगृह कृतवान् । कथभूतैविधानः । द्वययनपूर्व द्वयस्स गर्भ गर्भिणीद्वयस्य यलो रक्षणोपाय पूवा येषु विधानेषु तानि द्वययनपूर्वाणि तैस्तथोक्कै । पुन पुनरपि तदनन्तर वैजगने मासे नवमे मासे अवतीण आगते सति तस्याचन्द्र- मतेः प्रसूते समयो जन्मनोऽवसर दिल आसीद्धभूव । जातिरियम् ॥ अन्यत्रेत्यादि । हे राजन् मारदत्त, अस्सामभगमतौ पुरा जन्मनि पूर्वभवे चन्द्र- मत्या सत्या परमोत्सवेन परमानन्देन मम आत्मलाभो जन्म बभूव सजात. । कस्मिन् समये आत्मलाभो वभूव । अशेपै समप्रै शुभदै कल्याणकारग्रह सूर्यादिभिरष्टमि' कृल्ला प्रशस्ते प्रशसनीये अवसरे वेलाया रम्ने । क्य आत्मलाभो वभूत । अन्यन विना । कस्माद्विना । राहो अभ्रमिणदात्(') । अन्य सर्वे ग्रहा शुभा बभूव राहुरोविनाभूदि- त्यर्थ । उत्तरन विशेषेणापायसभवात् जातिरियम् ॥ नृत्यद्वृद्धेत्यादि । तदा तस्मिन् काले तूरोद्यावरवादिनोत्सवशब्दै सम सार्ध कित निश्चयेन शुद्वा-तमध्या अन्त पुरप्रदेशा वभु शोभिता । कथंभूता शुद्धाम्न- मध्या । नृत्यद्वद्धपुरन्ध्रगेयसुभगा नृत्यन्यो नर्तन तन्वन्यो वृद्धा अराजीणी पुरन्ध्य. पुरन्ध्रय नियस्तासा गेयीन मुभगा प्रीतिजनका । पुन कथभूता शुद्धान्तमध्या । सोल्लासहलानना सोहासानि सानन्दानि हााना आसीतिक्पुरुषाणा माननानि मु. सानि येषु शुद्धान्तेषु ते तथोक्ला । पुन स्थभूता शुद्धान्तमध्या । खेलद्वामनकामिनी- प्रियभुव. सेरन्यो नर्तनं कुर्वन्यो या वामनकामिन्य सकुचितमर्वाशशरीरा. सह(ड), रा. नियस्वाभि प्रिया मनोज्ञा भूभूमिर्येषु शुद्धान्तमध्येषु ते तथा । पुन क्यभूताः शुद्धान्तमघ्या. । सानन्दधानीकुला सानन्दानि सहपाणि धात्रीणा उपमातृणा स्तन. दायिकाना बुलानि रामूहा येगु ते तथा । पुन क्यभूता शुद्धान्तमध्या: । पिष्टपीड. विडम्च्यमानजरतीसीमन्तकान्ताङ्गणा पिटाना पञ्चवर्णचूर्णाना भापीट. समूहस्तेन विडम्ब्यमाना क्दथ्यमाना परतीनां वृद्धत्रीणा सीमन्ता "वेशमार्गास फान्तानि मनोहराणि अहणानि गृहागभूमयो येपा शुद्धान्तमध्याना ते तथा । जारसलसर ।

·२२८ काव्यमाला। आमन्दं पल्लवीना रतिरभसभरप्राप्त केलीविनोदाः सामोद केरलीना मुखकमलवनामोदपानप्रगल्भाः । आशेत्य कुन्तलीना कुचकलशरसावासकाराः समीराः काले वान्ति स तस्मिन्किल मलयलतानतिनो दाक्षिणात्याः॥६९॥ व्योम काम इवाप्तानामगच्छत्वच्छता मुहुः। समपादि प्रसादश्व दिशा बन्धुदृशामिव ॥ ७० ॥ दुन्दुभिध्वनिरुत्तस्थे मोदाय सुहृदा दिवि । हरिश्चन्द्रपुरीलोकध्वनिसाय च द्विपाम् ॥ ७१ ॥ आमन्दमित्यादि । तस्मिन् काले यशोधरमहाराजजन्मावसरे दाक्षिणात्या द. क्षिणदेशसवन्धिन समीरा वायवश्च पवना दिल निश्चयेन वान्ति स प्रवर्तन्वे स्म। फथ वान्ति स्म । आमन्द शनै शनै । कस्मादामन्द वान्ति । पाथ्वीना दक्षिणदेशस्थित. गिरिसोपनगरस्त्रीणा रतिरभसस्य मैथुनक्रीडावेगम्य योऽसौ भरोऽतिशयतेन प्राप्तो लग्ध पेलीविनोद नीडाकुतूहल – समीरखे रतिरभसभरप्राप्तकेलीविनोदा । पुनध स. मीरा क्थ पान्ति स । सामोदं परिमलसहित यथा भवत्येवम् । क्थभूता समीरा । केरलीना दक्षिणदेशसवन्धिरलदेशस्रोणा मुखकमलवनामोदपानप्रगल्भा मुखान्येव कमल्वनानि बिसप्रसूनकान्ताराणि नेपामामोदपाने मुसवासनगन्धाखादने प्रगल्भा प्रौढतरा । पुनध समीरा क्य वान्ति स । आशैलं आसम तात् शीतत्व यया भवत्येवम् । अपर किंविशिष्टा समीरा । कुन्तलीना दक्षिणदेशस्थितकुन्तलदेशस्त्रीणा कुचकलशरसावासकारा कुचा एवं कलशा पयस आधारहेतुत्वात् तेषा रसो मै- धुनक्रीडाश्रमसजातप्रस्वेदजल तत्र आवासकारा कियत्कालनिवासिन । पुनश्च किं- रूपा समीराः । मलयलतानतिन मलयाचलपवते या लताधन्दनतरशाखास्ता नर्त. यन्ति इम्प(क्य)यन्तीत्येवशीलास्ते मलयलतानतिन । हेतुरलकार । शीतो मन्द मुरभिध वायुर्वणित इति ज्ञातव्यम् ॥ व्योमेत्यादि । व्योम आकाश मुहुर्वारवारे खच्छता निर्मलतां भगच्छन् जगाम । क इव । आप्तानां हिताना काम इव वाञ्छेव । दिशा ककुभा प्रसाद प्रसन्नता निर्मलता समपादि संजात । प्रसाद वासामिव । बन्धुशामिव बन्धुवर्गनेनाणामिव । समुच्चयो. दुन्दुभीत्यादि । दिीि भाकारो दुभिष्वनि पटहनाद उत्तस्ये उत्पित । मिर्षम् । मुहदा पवर्गनेत्राणां मोदाय हाय । तया दिवि भाकाशे हरिचन्द्रपुरी- लोकवनिर्गन्धर्थनगरीलोकाध्यान उत्तस्थे । किमयम् । द्विषा शत्रूणा वसाय विनाश शिमितम् । दीपवसमुघयालकार ॥ पमारकार ॥

·२ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २२९ राज्ञः समृद्धये खर्गापुष्पवृष्टिः पुरेऽपतत् । गेहे शिखण्डिमण्डुकवृष्टिश्च श्रीच्छिदे द्विपः ।। ७२ ॥ श्रिये निजश्रिया राजश्चारवस्तरवो बभुः । त एवारातिलोकानामुत्पाताय पुरे पुनः ॥ ७३ ॥ उल्ललास नृपतेः सदनेषु संपदे युवतिमङ्गलशब्दः । विद्विषां च नगरे विगमाय संततं धवलमौकुलिनादः ॥ ७४ ॥ अपि च । आनन्दवाद्यरवपूरितदिमुखानि पौराङ्गनाजन विनोदमनोहराणि । आमुक्तकेतुरचितोत्सबतोरणानि कामं तदा शुशुमिरे नगरे गृहाणि ॥ ७५ ।। राश इत्यादि । पुरे नगरे खादाकाशात् पुष्पवृष्टिः कुसुमवर्षा अपतत्पपात । किमर्थम् । राज्ञो यशोषस्य समृद्धये लक्ष्मीनिमित्तम् । द्विपः शत्रुवर्गस्य गेहे शिखण्डि- मण्डूकदृष्टिथूलसहितभेकवर्षा अपतरपपात । किमर्थम् । द्विपः शत्रुवर्गस्य श्रीच्छिदे लक्ष्मीविनाशनिमित्तम् । दीपकालंकारः॥ थिय इत्यादि । निजश्रिया निजपुष्पफलपल्लवशोभया चारको मनोज्ञास्तरवो वृक्षा यभुः शोमिताः । किमर्थम् । राशो यशोधरस्य श्रिये लक्ष्मीनिमित्तं त एव तरवः अराति- लोकानां पुरे नगरे पुनर्वभुः शोभिताः । किमर्थम् । उत्पादाय विनाशनिमित्तम् । अ. काले फलितत्वात् । दीपकालंकारः ॥ उल्ललासेत्यादि । नृपतेर्यशोषस्य सदनेषु गृहेषु युवतिमहलशब्दः स्रोणां धवल- गानभ्वनिरुललास उच्छलितः । किमर्थम् । संपदे राज्ञो लक्ष्मीनिमित्तं विद्विषां नगरे शत्रूणां पुरे संततमुपर्युपरि धवलमौकुलिनादः श्वेतकाकध्वनिरुललास । किमर्थम् । विद्विषां विगमाय विनाशाय । दीपकालंकारः॥ अंपि च तथा च । आनन्देत्यादि । तदा तस्मिन् श्रीयशोधरजन्मकाले नगरे उज्जयिनीपत्तने गृहाणि वेश्मानि काम यथेष्टं शुशुभिरे शोभितानि । कथंभूतानि गृ• हाणि । आनन्दवादारवप्रितदिशुखानि आनन्दवाद्यानामुत्सवपूर्याणां रथैः शब्दैः पूरि- तानि भृतानि दिशी ककुभा मुखानि आस्यानि यैस्वानि । पुनः कथंभूतानि गृहाणि । यौराजनानन विनोदमनोहराणि पौराङ्गनाजनानां नगरखीसमूहाना विनोदैः क्रीडाभिर्म- नोहराणि मनोज्ञानि । पुनः कथंभूतानि । आमुक्तकेतुरचितोत्सवतोरणानि आमुक्ता बद्धाः केतको ध्वजा येषु गृहेषु तानि आमुक्तकेतूनि रचितानि कल्पितानि उत्सवस्य - ·२३० काव्यमाला। आखण्डलप्रतिमपुत्रवता धुरीणः स्त्रीलोचनोत्पलविलासरसप्रवीणः । त्रैलोक्यपावनयश:किरणोदयेन त्वं नन्दताउनयजन्ममहोत्सवेन ।। ७६ ॥ धर्मः पल्लवित श्रिय कुसुमिताः कामः फलै, लाध्यते वंशस्ते क्षितिनाथ सपति परा छाया शितः कामपि । भूदेवी सकृतार्थतामुपगता मूलान्वयाना पुन श्चित्ते माति न देय सान्द्रितरसस्त्वत्पुत्रजन्मोत्सवः ।। ७७ ॥ तथा। सानन्द बन्दियन्दै कचिदयनिपतिः स्तूयते प्रार्थितार्थ- न्धूना तुष्टिदानैः पचिदतनुमुदः सौविदयास्त्वरन्ते । महो गवस संपन्धौनि तोरणा आमुचपेतुरचितोत्सयतोरणाती । अपि ची दान रामुपयारपार॥ रापा तनय प्रकारेणासानन्दमिति । सानन्द आनन्दसहितं यथा भवत्येव मन्दियन्द पारजीयगमूदैरवानपरियो चियमिचिस्याने स्तूयते साप्यते । पथभू पन्दि- यन् । प्राधिता प्राधिता याचिता गुवर्णपट्टाम्बरपुरगादय अर्था पदार्था यस्ते तया यदान पर (यते । हे देव, स भवान् समयजन्ममहोत्पयन पुजन्गमहान. देन नन्दतार पर्धन । पधभूतेन तनया ममहो रायन । लोश्यपायनयश किरणोद. देनोपयस्व प्रिया पायना पवित्रीकरणा ये या रिरणा पुष्पगुणामीतिरदमय. ते उदय सापति महो रा रा राधा रोन । कमतरत्वम् । आराण्डर प्रतिमपुत्रवतो th सारारतिमा इदगासा पुत्रा पिप रे येषां ने पारादरप्रतिमपुत्रय. Filोप मध्ये सधुरिणोधारेयोपुरि पर्णनीय । पुन कथमनर यम् । वीरोचनोत्पलवि. प्रवीण तीनवमीयानि रोचनोपना नेत्रायलयाना पिलामरग राप्र प्रवीमा । हे देव, पण धर्म पुगदानादिलक्षण पापित साम प्राप्त । प्रियो रम्य कुनिता पुष्पिता । बाम खीमोगपर पृत्वा शप्पते प्रा. सपा धारामाय पदप लय । हे शितिनाथ पृथिवीपते, से तय वंश अन्यद संगी पानी परामु य जोमा धामपि अपूर्वागनयनीयां शित माधिस हे ऐष, भदेवी रानार्थ- कृता वसहितागुपगता प्राप्ता मायाता। माधिो निति में गयो भवदीयतनयो पत्तिमदोग पुनने मनीमारिवारमा गाभायमानुयुग्रजन्मो मव । शादिरग. विविधी ·२आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २३१ आकल्प भर्तृलक्ष्मीमियमनुभवतात्पुत्रपौत्रैश्च सार्ध देवीत्येव पुरोधा कचिदपि च पठत्याशिषः कामितश्री. ॥ ७८ ॥ स्वर्ग कल्पद्रुमै— कुलधरणिधरै!रधाना पयोधि- यो पूष्णा भोगिलोको भुजगपरिवृढेनाकरक्ष्मेव रले । देवस्तावच्चिराय प्रथितपृथुयशा कीर्तिपनी तथैय देवी च स्तात्प्रमोदावहदिवसयती पुनजन्मोत्सचेन ॥ ७९ ॥ राजापि तदा वस्तुवस्त्रवसुवाहनवर्ष याचकेषु स तथा किल चक्रे । जातकल्पविटपिप्विव भूयस्तेपु याचनगनो न यथासीत् ॥ ८० ॥ भूतानुराग न केवल बन्दियन्दैरवनिपति स्तूयते, कितु कचित् कसिरि सौवि- दहा रविन त्वरन्ते उत्सुका गच्छन्ति । कपभूता गोविदला । य-यूना खजनव र्माणा तुष्टिदा हर्षदानै कृत्वा अतमुमुद प्रचुरपा वर्तन्ते । अपि च तथा व चित्तस्मिंश्चित्स्थाने पुरोधा परोहित एव भमुना प्रकारेण आशिप आशीर्वादात् पठति व्यक्त वदति । क्थभूत पुरोधा । कामितश्री वाञ्छितलक्ष्मीक । एव क्यामिति चेत् इय प्रत्यक्षीभूता देवी चन्द्रमती महादेवी आकल्प दीर्घकाल भर्तृलक्ष्मी पतिलक्ष्मी- मनुभवतात् भुदाम् । कथम् । साध सह । के सार्धम् । पुनपौनेश्च सह । चकारात प्रपौनेच सह । समुचयालकार ॥ वर्ग इत्यादि । पुरोमा आशीर्वाद ददाति--देवो यशोधमहाराजस्तावदनुक्रमेण चिराय दीर्घकाल पुनर-मोत्सवेन प्रमोदायहदिवसमान् प्रमोदकारिदिवसवान् स्ताद्भवतु । 'अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम' इति वचनादेवास्य पुस्वैकवचन दीयते । कथभूतो देव । प्रथितपृथुयशा प्रथित विरयात पृथु विस्तीर्ण निभुवनव्यापक यश पुण्यगुणानुकीतन यस्य तथोक्त । तथा तेनैव प्रकारेण इय प्रत्यक्षीभूता देवी चद्रमती महादेवी च पुन• जन्ममहोत्सवेन प्रमोदावदिवसवती चिराय दीघकाल स्वाझवतु । कथभूता देवी । श्रीतिपृथ्वी कीति पृथु विस्तीर्ण यस्या सा तथा । देव क इव । स्वर्ग इव देवलोक इव । यथा खर्ग कल्पद्रुमे कृत्वा प्रमोददिवसवान् भवति । देवी मेव । भूरिय पृथ्वीव । यभा भू कुलधरणिधरै कुलपवतै कृत्वा प्रमोददियसवती भवति । देव क इस । पयोधिरिव समुद्र इव । यथा पयोधि गोरधाना चन्द्रेण कृत्वा प्रमोदावदिवसवान् भवति । देवी केव । यौरिव आकाशमिव । यथा चौ पूष्णा सूर्येण प्रमोदायहदिवसवती भवति । देव क इव । भोगिलोक इस पाताललोक इव । यथा भोगिलोको भुजगपरिवृढेन शेषनागेन्द्रण प्रमोदावहदिवसवान् भवति । देवी केव । आकरहमेव आश्रभूमिरिव । यथा आकरक्ष्मा रने कृत्या प्रमोदावहदिवसवती भवति । यथासस्यसमुच्चयोपमालकार ॥ राजापि तदा। तस्मिन् काले राजापि यशोघमहाराज । वस्त्वित्यादि । याचकेषु ·२३२ काव्यमाला। जातक्रियां किल विधाय स भूपति, चक्रे यशोधर इति प्रथित च नाम । यजीवितादपि निजान्वयजन्मभाजा चेतः पर स्पृह्यति स यशोजनाय ॥ ८१॥ पुनश्च किल तद्दशावशायनमनोहरैः सुकविलोकवाकुसुमसरैर्वान्धवज- नश्रवणभूता नीयमानव्यवस्थाः क्रमेणोचानशयदरह सितजानुचमणस्ख- लद्दतिगद्दालापावस्था. समनुबभूव । तथा हि। मुक्तः शुभ्यति मञ्चकेषु लभते नैवान्यहस्ते रति तातस्याङ्कगतश्च वक्षसि कुचावन्वेपते व्याकुल. । चन्दिवारजीवनादिषु । फिलेति लोकोती । तथा तेन प्रकारेण वस्तुवनवमुवाहनानि तेपा वर्षा विसर्ग उत्सों वितरण स तथा त चक्रे कृतवान् । तथा कथमिति चेत् यथा येन प्रकारेण तेषु याचवेषु यावनमन अभ्यर्थनचित्त भूय पुनरपि न भासीम बभूव । क्यभूतेषु याचवेषु । जातकपविटपिष्विव जाता उत्पन्ना कल्पविटपिन फ्ल्पाक्षा येषु तथा तेषु । उपमालकार ॥ जातक्रियामित्यादि । स भूपतिर्मे मम यशोधर इति प्रथित विरयात नाम अभिपान चक्रे कृतवान् । कि कृता । पूर्व जातक्रिया नालकर्तनादिम किलेति लोकोकी विधाय कृत्वा । यनाम नितान्वयजन्मभाजो निजवशोरपनानां नरेन्द्राणा घेत जीवि. तादपि परमुत्कृष्ट यशोजनाय यशउपार्जनाथै स्पृहयति म्म पाञ्छितम् । जात्यलकार ।। पुनश्च पुनरपि च किलेति लोकोको वा क्रमेण अनुक्रमेण उत्तानशयदरहसितजानु- घमणरालगतिगद्दारापावस्था स यशोधरकुमार सम्यकप्रकारेण अनुबभूव अनुभूत. घान् । पालस्य पवावस्था भुक्तवानित्यथ । उत्तानशयश्च उत्तान सन् उपरिमुख सन् शेते उत्तानशयनम्, दरहतित च मनारहाग , जानुबक्रमण च अष्ठीवद्या गमनम् , स्स- लद्दतिय स्खलगमनम् , गद्दालापाच अस्फुटवचनानि, त एव अवस्थास्तेषा या अवस्था अपस्थानानि ता कर्मतापना । कथभूता अवस्था । मुकविलोक्वानुमुमसरे. सत्कवि- रामूवचनपुष्पमालाभि पान्धवजनश्रवणभूषणता नीयमानव्यवस्था बान्धवजनानां कुडम्पवर्गाणो अपणाना श्रुत्तीना भूषणतामाभरणतो नीयमानव्यवस्था नीयमाना प्राप्यमाना व्यवस्था अपस्थितिसां अवस्थानां तास्तथोक्तास्ता । फ्धभूत मुकविलो. कवायुसुमसरे । तदशावशाम्पनमनोहर तदशावशाद्वा[लावस्थावशात प्रथनेन गुम्फ नेन मनोहरै मनोह ॥ तथा हि ता एवावस्था वर्णयविमुक्त इत्यादि । मयकेषु पत्यारेषु मुको धृत' ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम्। खाङ्गुष्ठं वदने निधाय पिबति स्तन्येन शुन्यानन- स्तं निप्पीड्य पुनश्च रोदिति शिशोश्चित्रं विचित्रा स्थितिः॥ ८२॥ दृष्टेषु पूर्व रमते गृहीतः स्पृष्टः कपोले च सफेनहासः । पुरोधसां खस्त्ययनोपचारमादाय हस्तेन मुखे दधाति ॥ ८३ ।। यनैव देवः सदयं विलोफते तत्रैव ते नाथ सुतोऽपि सादरः । न केवलं देहगुणैः समस्त्वया धियाप्ययं नूनमभिन्नवर्तनः ॥ ८४ ॥ यदेष बालोऽपि विनीतचित्तः कृतादरो बन्धुषु तन्न चित्रम् । को नाम चन्द्रस्य कलाप्रवृद्धौ नीलोत्पलोल्लासविधौ गुरुर्वा ॥ ८५ ॥ खल्प रङ्गति जानुहस्तचरणः किंचित्कृतालम्बनः स्तोकं मुक्तकराङ्गुलिः परिपतन्धाच्या नितम्बे धृतः । शुभ्यति व्याकुलो भवति । अन्यहस्ते रति संतोपं च नैव लभते न प्राप्नोति । तातस्य पितुरगत उत्सर प्राप्तः सन् वक्षसि हृदये कुचौ स्वनावन्वेपते मार्गति । कयंभूतः । व्याकुलो दुर्घलीभूतः । खामुष्ठ निजहस्तज्येष्ठ वदने मुखे निधाय भृला पियति धयति । स्तन्येन दुग्धेन शून्याननो रिक्तमुखसं खाहुठं निष्पीज्य पीडयिखा पुनश्च पुनरपि रोदिति रोदनं करोति । शिशोर्यालकस्य स्थितिः स्वभावो विचित्रा नानाप्रकारा । चित्रमावर्यमेतत् । अर्थान्तरन्यासालंकारः ।। दृष्टेषु पूर्वमित्यादि । गृहीतः सन् पूर्व दृष्टेषु मनुष्येषु रमते क्रीडति । कपोले स्पृष्टः छुपितः सन् सफेनहासो भवति । पुरोधसा पुरोहितानां खात्ययनोपचार अक्षतादि- दानं हसेन करेण भादाय गृहीत्वा मुखे दधाति भास्ये धरति जात्यलकारः ॥ यवेत्यादि । हे नाय, यौव यस्मिन्नेव पुरपे देवः पृथ्वीपतिः सदयं दयासहित यथा भवत्येवं विलोकते पश्यति, तत्रैव पुरुऐ ते तव सुतोऽपि पुत्रोऽपि सादरो भवति आदरवान् जायते । न केवलं देहगुणैः कृत्वा लया भवता समः सदृशो वर्तते, कि तु अयं पुत्रो धिया पुग्यापि नूनं निश्चयेन अभिनवर्तनः भपृथग्वती पतवे । जात्यलंकारः॥ यदेष इत्यादि । हे नाथ, एप तव पुत्रो पालोऽपि शिशुरपि विनीचित्तः विनयवन्मनाः सन् बन्धुषु फुटुम्बवर्गेषु कृतादरो विहितसन्मानः तधिनमाधये न वर्तते । अमुमेवार्य आक्षेपेण द्रढयति-फलाप्रो कलानां वर्धने नीलोत्पलोल्लासविधौ इन्दीवराणा विकासविधाने वा । नामेति संभावनायाम् । चन्दस्य को गुस्यतते शिक्षको वर्तते । अपि तु न कश्चिद्गुरुरित्यर्थः । आक्षेपालंकारः । स्वल्पमित्यादि । खल्प खोकं रमति चलति । कथंभूतः सन् खल्पं रहति । २१ ।

·२३४ काव्यमाला। स्कन्धारोहणजातधीः पुनरयं तस्या कचाकणे क्रूरालोकनकोपफल्मपमनास्तद्वक्त्रमाहन्ति च ॥ ८६ ॥ आदायालकजालकान्मणिचित पत्र करे न्यस्यति स्थाने तस्य दधाति हस्तवलय द्वाभ्या विहीन पुन । मुक्त्वा घर्घरमालिका कटितटाद्वद्धा च ता पादयो- निश्चेष्ट. शिशुरेष जातरुदित. खेदाय मोदाय च ।। ८७ ॥ तद्नेह वनमेव यत्र शिशवः खेलन्ति न प्राङ्गणे तेषा जन्म वृथैव लोचनपथ याता न येपा सुताः । जानुहस्त्रचरण जानुभ्यां बटोयन्या हस्ताभ्या पाणिभ्या चरति गच्छतीत्येवशील जानुहस्तचरण । 'नन्द्यादेल्यु' इति कर्तरि ल्युप्रत्यय किचिस्कृतालम्बन किचित मनाक् कृतालम्बन कृत विहित आलम्बन अमुल्योरवलगन येन स तथा । स्तोक मनाक् मुक्तकरालि युक्त परित्यछे करयोरहुल्यो येन स मुक्तकराहुलि सन् परिपतन् भूमी पतन् सन् धाश्या उपमात्रा नितम्ये करिपश्चाभागे धृत सन् स्कधारोहणजाती - पति स्कन्धचटमोत्पमयुद्धिर्भवति । पुन पुनरपि अय बालकस्तस्या स्तनदायिन्या क चाकर्षणे सति क्रूरावलोक्ने सति कोपकल्मपमना कोपेन क्रोधेन क्लषितचित्त सन् तद्दक धाच्या मातुर्वा आहन्ति च ताडयति । जात्सलकार ॥ आदायेत्यादि । धात्र्या मानुर्वा अलकजालकान् पूर्णकु तलसमूहान् मणिचित रमजटित पत्र तिलक आदाय गृहीत्वा करे हस्ते न्यस्यति धरति । (तस्य मणिरचितपन- स्थाने ललाटे हस्तवलय करकरण दधाति धरति ।) द्वाभ्या पनवलयाभ्या विहीन सन् पुन पश्चात् पर्परमालिका कटितटात् मुक्खा छोटयित्वा तो घर्घरमालिका पादयोनि- जचरणयोद्धा वेष्टयित्वा एप प्रलक्षीभूत शिशुलको निश्चेष्ट सन् बद्धपादत्वाचल- नक्रियारहित सन् जातरदित उत्पन्नरोदन खेदाय दु साय मोदाय हर्षाय च भवति । जात्यलकार ॥ तद्वहमित्यादि। हे नृपते हे राजन् , तदेह तत्प्रसिद्ध गृह वनमेव अटष्येव। तरिकम् । यत्र गेहे प्राङ्गणे चवरे शिशवोपालको न सेलन्ति न रमते । हे नृप, तेपा पुरुषाणाजन्म उत्पत्तिथैव फल्ग्वेव निष्फलमेव । तेपा केषाम् । येषा पुरुषाणां सुता पुत्रा लोचनपथ नेत्रमागे न याता न गता । न दृष्टा इत्यर्थ । हे नृपते, तेषा पुरुषाणा भाविटेपन च कपूरकस्तूरीचन्दनयक्षकदमादिविलेपनमहराग पट्टोपदेहै सम कर्दमविलेपनै सदृशम् । , भय पाठ सटीकपुस्तके नोपलभ्यते ·२ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २३५ तेषामङ्गविलेपनं च नृपते पङ्कोपदेहैः समं येषां धूलिविधूसरात्मजरजश्चर्चा न वक्षःसले ॥ ८८ ॥ लोलालकानि बहलालनलोचनानि केलिश्रमश्वसितदुर्ललिताधराणि । आलिङ्गनोद्गतवपुःपुलकाः सुतानां चुम्बन्ति ये वदनकानि त एवं धन्याः ॥ ८९ ॥ अम्बां तात इति ब्रवीति पितरं चाम्बेति समापते धात्रीपूर्वनिवेदितानि च पदान्य|क्तितो जल्पति । शिक्षालापविधौ प्रकुप्यति धृतो नास्ते स्थिरोऽयं कचि. याहूतो न शृणोति धावति पुनः प्रत्युत्थितः सत्वरम् ॥ ९० ॥ तदनु निवर्तिते प्रवर्तितसमस्तलोकोत्सवशर्मणि चौलकर्मणि सवयः- तेषों केषाम् । येषा पुरुषाणां धूलिविधूसरात्मजरजश्चर्चाः धूलिभिः विधूसरः ईषत्पा. ण्डुरो योऽसावात्मजः पुनस्तस्स रजश्चर्षा धूलिविलेपनं वक्षःस्थले हृदयस्थले न वर्तते । रूपकोपमालंकारः॥ लोलालकानीत्यादि । हे नृपते, ये पुरुषाः सुतानां पुत्राणां बदनकानि मुग्धमु. खानि चुम्वन्ति मुखेन स्पृशन्ति त एर पुरुषा धन्याः पुण्यवन्तः । कथंभूतास्ते पुरुषाः । आलिझनोगतपपुःपुलकाः मालिङ्गनेन आलेपेग उपगृहनेन उद्गता उत्पना वपुपि शरीरे पुलका रोमहर्पणानि येषा वे तथा । कथंभूतानि वदनकानि । लोलालकानि यघलकुन्तलानि । पुनः कथंभूतानि घदनकानि । बहलाउनलोचनानि बहलं प्रचुर्र अननं फनलं लोचनेषु नेत्रेषु येषां तानि तया । पुनः कथंभूनानि पदनकानि । केलियम- श्वसितदुर्ललिताधराणि केलीना क्रीडानां श्रमेण खेदेन यानि श्वासितानि निःश्वासा- दुललितानि दुर्मनोहरा अधरा दन्तवास सि येषां तानि तथा च । जात्सलंकारः ।। अम्यामित्यादि । अम्यां मातरे तात इति प्रवीति है पितरिति जल्पति भाल- पति । पितरं च अभ्य हे मातरिति प्रवीति । धात्रीपूर्वनिवेदितानि च पदानि घाश्या उपमात्रा पूर्व निवेदितानि पदानि शब्दान् अर्कोतितः साम्युक्तितो जल्पति पति । शिक्षालापविधौ ‘हे पुत्र, एवं क्रियवे' इति शिक्षाविधाने प्रदुप्पति कोपं करोति । भयं पुत्रो धृतो रक्षितः सन् कचित् कस्मिचित् स्थाने स्थिरो निधलः सन् न भास्ते न तिष्ठति । व्याहृत आमन्त्रितः सन् न शृणोति वचनं नाकर्णयति । पुनः पश्चात् प्रत्यु. त्थितः स्खलितोत्थितः सन् सत्वरं शीघ्रं घाववि उत्सुको गतिं करोति । नासलंकारः ।। सदनु बालावतानन्तरं चौलकर्मणि मुण्डनकर्मणि नियतिते निष्पादिते सति ·काव्यमाला। रैवत सचिवसुतकृतानुशीलनः समाचरितगुरुकुलोपनयनः, प्रजापतिरिव सर्ववर्णा- गमेपु, पारिरक्षक इव प्रसंख्यानोपदेशेषु, पूज्यपाद इव शब्दति पु, स्या- द्वादेश्वर इव धर्माख्यानेषु, अकलङ्कदेव इव प्रमाणशास्त्रेषु, पणिपुत्र इच पदप्रयोगेषु, कविरिव राजराद्धान्तेषु, रोमपाद इव गजविद्यासु, इव अहं तदा तस्मिन् कुमारकाले गुरुजनैस्तद्विधोपाध्यायैरुपदिश्यमानाः शिक्ष्यमाणाः विद्याः शाखाणि जग्राह गृहीतवान् । कथंभूताः विद्याः । भूपकुलभूषणहेतुभूताः राजकुलमण्डनराजभूताः । कथंभूतः सन् विद्याः जमाह । स्वाप्यायधीः खा- ध्याये पाठे धीवुद्धिर्यस्य स खाण्यायधीः । अपर कथंभूतः सन् विद्याः जमाह । नियमवान् ब्रह्मचर्यवतोपपनः । पुनः कयंभूतः सन् विद्या जप्राह । विनयोपपन्नः गुरुशुश्रूपातत्परः । पुनः कथंभूतः सन् विद्या जमाह । सकलवि- यापिदापर्यप्रवणनैपुष्पं आधिप्तः सन् सर्वविद्याविदग्धाना आश्चर्यप्रवर्ण चित्तचम- स्कारकरणकुशलनैपुण्यं प्राप्तः सन् । पुनः कथंभूतः सन् विद्या जमाह । परिप्राप्तगोदा- नावसरः परिप्राप्तः समीपमागतो गोदानावसरो गोदानसमयो ब्रह्मचर्याश्रम विसर्जनं यस्य स परिप्राप्तगोदानावसरः । विद्या के इव जमाह । पयोधिरिव समुद्र इव यथा पयोधिः स्रोतसिनीनंदीमुहाति । कयंभूताः स्रोतखिनीः । अनेकमार्गाः नानानिम्नोन्नतप्रदेशागताः तथा विद्याध अनेकमतसंबन्धिनीः जमाह । कथंभूते चौलकर्मणि । प्रवर्तितसमस्तलोको- त्सवशर्मणि प्रवर्तितं समस्तानां लोकानाजनाना उत्सवेन महोत्सवेन शर्म सौख्यं यस्मादि- ति तत्तथा तसिन् । अहं कथंभूतः । सवयःसचिवसुतकृतानुशीलनः सवयोभिः समव- योभिः सचिवमुतैर्मन्त्रिमुतैः सह कृतमनुष्ठितं अनुशीलनं विद्याभ्यासो येन स तथोकः । पुनः कथंभूतोऽहम् । समाचरितगुरुकुलोपनयनः समाचरितं सम्यगनुष्टितं गुरुकुलेन पुरो- हितादिना उपनयनं यज्ञोपवीतमुशीयन्धनदर्भग्रहणादि यस्य स तथोकः । पुनरपि कथंभूतोऽहम् । सर्पवर्णागमेषु रावाक्षरखीकरणेषु नैपुष्यमाश्रितः। क इव । प्रजापतिरिष प्रसव यथा प्रजापतिः सर्वेषां वर्णानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यमूदाणा आगमेषु नैपुण्यमाश्रयति । पुनरपि कपभूतोऽहम् । प्रसश्यानोपदेशेषु गणितशास्त्रेषु नैपुष्पमाश्रितः । क इव । पारिर- हाक इव यथा पारिरक्षको यतिः प्रस्यानोपदेशेषु जपशानेपु नैपुण्यं प्राप्नोति । पुनः क्यभूतोऽहम् । शन्दतिधेषु व्याकरणशास्त्रेषु नैपुण्यमाश्रितः । क इव । यथा पूज्यपादो देवनन्दी भारकः शन्दशास्त्रेषु नैपुष्पमाश्रयति । अपर कथंभूतोऽहम् । धर्मास्यानेषु धर्म- शानेषु नैपुष्पमाभितः । क इव । सादादेनरः इव यथा स्याहादेश्वरः सर्वज्ञः धर्मास्या- पु दयालक्षणधर्मकथनरक्षणेषु नैपुण्यमाश्रयति । पुनः कयभूतोहम् । प्रमाणशास्त्रेषु तर्क- अन्येषु नैपुप्यमाश्रितः।इव । भकर हदेव व यथा अक्लहदेवो निष्करास माता प्रमाणशानेषु मीमांसाराधनेषुनैपुष्पमाश्रयति । पुनः कथंभूतोऽहम् ।पदप्रयोगेषु मुमण्डि. १. एतस्सोठान्तर्गतपाटः सटीकपुसके त्रुटितः, ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ह्यनयेषु, अरुण इव रथचर्यासु, परशुराम इव शस्त्राधिगमेषु, शुकनास इव रलपरीक्षासु, मरत इव सगीतकमतेषु, त्वष्टकिरिव विचित्रकर्मसु, काशिराज इव शरीरोपचारेपु, काव्य इव न्यूहरचनासु, दत्तक इव कन्तु- सिद्धान्तेषु, चन्द्रायणीश इवापरास्वपि कलासु, सफलविद्याविदाश्चर्यप्रव- णनैपुण्यमहमाश्रित परिप्राप्तगोदानावसरश्च विद्यास्तदा गुरुजनैरुपदिश्यमाना खाध्यायधीनियमवान्विनयोपपन्न । जग्राह भूपकुलभूषणहेतुभूता स्रोतलिनीरिव पयोधिरनेकमार्गाः ॥ ९१ ॥ तशब्देषु (सूक्तिवन्तशास्त्रेषु) नैपुण्यमाश्रित । क इव । पणिपुर इव पाणिन्याचार्य इव यथा पणिपुन पदप्रयोगेषु नैपुण्यमाधयति । पुन कथभूतोऽहम् । राजराद्धान्तेषु नीतिशा- नेषु नैपुण्यमाधित । क इव । कविरिव शुक्र इव यथा कवि राजराधान्तेषु नैपुण्यमाथ. यति । उक्त च-शुको दैत्यगुरु काव्य उशना भार्गव कवि ।' पश्चिकाकारेषु श्रीदे- वाचार्य कविशब्देन वृहस्पतिमाह । पुन क्यभूतोऽहम् । गाविद्यास हस्तिशास्त्रेषु नैपुण्य- माश्रित । क इव । रोमपाद इव यथा रोमपाद बहराजो गजविद्यासु नैपुण्यमाश्रित । पुन क्यभूतोऽहम् । हयनयेषु शालिहोत्रशास्त्रेषु नैपुण्यमाश्रित । क इव । रैवत म यथा रैवतो रविमुन अश्वशास्नेषु नैपुण्यमाश्रयति । पुन कधभूतोऽहम् । रथवर्यास स्यन्दनकर्मसु नेपुण्यमाधित । क इव । परुण इव यथा अरुण सूर्यसारथि रथकर्मसु नैपुण्यमाश्रयति । पुन कथभूतोऽहम् । शनाधिगमेपु आयुधविज्ञानेषु नैपुण्यमाश्रित । क इव परशुराम दर यथा परशुरामो जमदग्निरेणुकामुत शस्त्राधिगमेषु नैपुण्यमाश्रयति । पुन कथभूतोऽहम्। रनपरीक्षामु नैपुण्यमाश्रित । क इव । शुकनास इन यथा शुक्नासोऽगस्त्यो रमपरी- क्षासु नैपुण्यमाश्रयति । पुन कथभूतोऽहम् । संगीतकमतेणु गीतनृत्यवादिनशानेषु नैपुण्यमाधित । क इव । भरत इव यथा भरत ऋषभदेवपुत्र सगीतकमतेषु नैपुण्यमा- श्रयति । पुन कथभूतोऽहम् । विचित्रकर्मसु नानाचिन्नशाखेषु नैपुण्यमाधित । क इव । त्वष्टकिरिव यथा लटकवसूनधारो विचित्रकर्मसु नैपुण्यमाश्रयति । पुन स्थभूतोऽहम् । शरीरोपचारेषु नैपुण्यमानित । क इव । काशिराज इव यथा काशिराजो धन्वन्तरि शरीरोपचारेपु वैद्यकशास्त्रेषुनैपुण्यमाश्रयति । पुन कपभूतोऽहम् ।व्यूहरचनासु नैपुण्यमा- श्रित । क इव । काव्य इव यया काव्यो देवगुरु शुक्र म्यूहरचनासु नैपुण्यमाययति । पुन कथभूतोऽहम् । कन्तुसिद्धान्तेषु नपुण्यमाश्रित । क इव । दत्तक इव यथा दत्तक ·२३८ काव्यमाला। असंपादितसंस्कारं मुजातमपि रलवत् । सुतरसं महीशानां सत्पदाय न जायते ॥ २२ ॥ सौपाय राज्ययन्याय द्वावेतौ न सतां मतौ । पुगक्षीणममः सम्भः खाताध्योपहतः सुतः ॥ ९३ ॥ पुनरुहिसितलान्छनचन्द्रसमपदनमण्डले लक्ष्मीकुचकलदाविजयिभुज- शिसरसौन्दर्यभाजि सपतसंतानतरसम्योत्पाटनपटुदोर्दण्डमण्डलीविड- ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २३९ म्बितस्तम्चेरमकराफारे श्रीतरखतीजलकेलिदीपिकालापपकरणचतुरचक्षुपि मनागुद्भिद्यमानरोमश्यामिकामदरेखामण्डितगण्डस्थले दिग्गजालानस्तम्भ- शोममानोरुणि सारविलासनिवासविलासिनीजनोन्मादसपादनसिद्धौषधे स- सारसारजन्मनि मनोजनटनाय्यमनोभिनवपात्रे नि शृङ्गशृङ्गारोत्तरजान्तर- गभङ्गीभङ्गुरकरणवृत्तिनि समुत्सर्पद्दपोद्रेकाघ कृतजगत्रये सतातजनस्य च परिजनस्य जनितयौवराज्यकण्ठिकाबन्धनमनोरथेऽवतीर्णे ममोदीर्णे तारुण्य- लावण्ये, दोदण्डमण्डली तया विम्बितस्तिरस्कारमानीत स्तम्वेरमस्य गजस्य कराकार शुण्डा दण्डसस्थान येन तारुण्यलापण्येन तत्तथोक्त तसिन् । पुन कथभूते तारुण्यलावण्ये । श्रीसरसतीजलकेलिदीपिकालापवकरणचतुरचक्षुपि श्रीध अभ्युदयलक्ष्मी , सरखती च जैनभारती, वयोर्जलकेलिदीपके जलक्रीडावापिके तयोलाघपकरण तिरस्कारकरण तस्मिन् चतुरे विचक्षणे चक्षुपी लोचने यस्मिन् तत्तयोक्त तस्मिन् । पुन कथभूते तारुण्यलावण्ये । मनागुझियमानरोमश्यामिकामदरेखामण्डितगण्डस्थले मनागीपदुद्धि- धमानानि यानि रोमणि मुरयलोमानि तेपा श्यामिका परेषा श्यामलत्वे ते एव मदरेखे दानरेखे ताभ्या मण्डिते शोभिते गण्डस्थले कपोलस्थले यस्मिन् तत्तपोक तस्मिन् । पुन कथभूते तारुण्यलावण्ये । दिग्गजालानस्तम्भशोभमानोरुणि दिग्गजालानस्तम्भवद्दि- ग्गजेन्द्रबन्धनस्तम्भाविव शोभमानी अतिमनोहरी ऊरू सक्थिनी यस्मिन् तारुण्यलावण्ये तदिग्गजालानस्तम्भशोभमानोरु तसिगन् । पुनरपि स्थभूते तारुण्यलावण्ये । स्मरविलास- निवासविलासिनीजनोन्मादसपादनसिद्धौषधे स्मरस्य क दर्पस विलास सभोगक्रीडा तस्य निवासा मन्दिरमाया ये विलासिनीजना मनोहरस्त्रीसमूहास्तेपामुन्मादसपादने उन्मत्त. खकरणे अधिसत्त्वविधाने सिद्धोपच निष्पौषधसदृश यत्तापण्यलावण्य तत्तथा तस्मिन् । पुन कथमूते तारुण्यलावण्ये । ससारसारजन्मनि ससारे सारं जन्म यस्य तारुण्यलाव ण्यस्य तत्तथा तसिन् । पुन कथभूते तारुण्यलावण्ये । मनोजनटनाव्यमानमनोभिनव- पान मनोज कन्दर्प स एव नटो भरताचायस्तेन नाट्यमान नतमान मनोभिनव पात्र चित्तप्रत्यप्रपान यस्मिन् तत्तथोक तस्मिन् । पुन फयभूते तारुण्यलायष्ये । नि भागृङ्गारोत्तरशान्तरङ्गभङ्गीभरकरणप्रतिनि नि यो निरङ्कुशो योऽसौ गृहार वघाभरणादिभावस्तेन उत्तरजमुत्काटोल यदन्तरा मनस्तस्य मनो चैचिनी तया भारा विपटनशीला करणाना पञ्चेन्द्रियाणा वृति प्रत्तिर्यस्मिन् तारुण्यलावण्ये तत्तयोक तस्मिन् । पुन कधभूते तारुण्पलावण्ये । सगुत्सर्पोद्रकाध कृतनगप्रये समुत्सर्पभुत्ए. धमानो योऽसौ दपाँद्रेको मदाधिक्य तेन अप कृत पादतले समानीत नगप्रय सर्गमयु पातालभुवन यत्र ताइभ्य लावण्ये तत्तया तसिन् । पुन कथभूते तारग्यलावभ्ये । सतात- ·२४० काव्यमाला। तथा- नितम्बलक्ष्म्या हृदयश्रिया च नित्यं निजायासमहत्त्वलोभात् । 'कृताल्पसीमो भजते च मध्यस्तदा तनुत्वं परमसदीयः ॥ ९४ ॥ को मन्त्री नृपतेर्यशोधर इति ख्यातः सुतः को रणे हन्ता वैरिबलं यशोधर इति ख्यातः सुतः कः सखा । कार्यारम्भविघौ यशोधर इति ख्यातः सुतो यस्य मे लोकेष्वेवमवाप तातविषये प्रश्नोचरत्वं स्थितिः ॥ ९५ ॥ पुनश्च गुरुमिवान्तेवासिनि खामिनमिव भृत्ये परंज्योतिरिव योगवर- चक्षुपि पितरमुपचरति सति, विश्रम्भेषु च द्वितीय इव हृदये,निदेशकर्मणि . • जनस्य च परिजनस्य जनितयौवराज्यकष्ठिकाबन्धनमनोरथे सतातजनस्य तातलोकसाहि. तस्य परिजनस्य जनित उत्पादितो यौवराज्यपदस्य कण्ठिकायन्धनमनोरथः स्थूलमुक्का. फलविनिर्मितप्रीयाभरणविन्यासनमनोरयो दौहंदं यत्र तारुण्पलावण्ये तत्तथोकं तस्मिन् । तया तेनैव प्रकारेण तारुण्यलायष्यागमनप्रकारेण तदा तस्मिन् तारुण्यलावण्यागमनकाले पर फेवलं अस्मदीयो मंध्यो ममोदरप्रदेशः तनुवं क्षामत्वं भजते चाभजत् प्राप्तवान् । कथभूतो मघ्यः । नितम्यलक्ष्म्या फटिपचारप्रदेशधिया हृदयप्रिया च वक्षःस्थललक्ष्म्या च नित्यं सर्पकालं निजावासमहत्वलोभात् खकीयआवासवृहत्त्वलोल्यात् कृताल्पसीम इस कृता अरुपा सीमा मर्यादा यस्स मध्यस्य स कृतापसीमः । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ को मन्त्रीस्यादि । यस्य जगत्प्रसिद्धस्य मे मम यशोधरकुमारस्य स्थितिः ख- भावो लोकेषु प्रनकारकजनेषु एवममुना प्रकारेण तातविषये यशोघमहाराजगोचरे प्रश्नोत्तरल अवाप प्राप्तवती(पान्) । एवं कथमिति चेत् लोकः पृच्छति नृपतेर्यशोधम- हाराजस्य मन्त्री थुद्धिसचिवः को वर्तते । अपरलोकः कथयति यशोधर इलभिधानः हयातो जगत्प्रतिसः सुतः पुत्रो वर्तते । कोऽपि लोकः पृच्छति नृपतेर्यशोपमहाराजस्य रणे संप्रामे वैरिवलं शत्रुसैन्य हन्ता विध्वंसकः सेनापतिः को वर्तते । भपरो लोकस्तस्यो- तर ददाति यशोधर इत्यभिधानः स्यातः पृथिव्यां प्रसिद्धो वर्तते । धितोकः पृच्छति मृपतेयंशोधमहाराजस्य पार्यारम्भविधी सैन्यचालनाधारम्भविधाने सखा मित्रं को वर्तते । अपरस्तु कथयति यशोधर इसभिधानः स्यातः सुतो वर्तते । प्रश्नोत्तरालंकारः ॥ मयि कि कुर्वति सति कतिचित् पमयान् व्यतीयुः । पितरं थप्तारै उपचरति सेवमाने प्रति मिमिव । गुरमाचार्य अन्तवासिनि शिप्ये इव यथा अन्तेवासी गुरुमुपर- रति । सेवमाने सति स्वामिनं राजान भृत्ये इव सेवके इस यथा मृत्य. खामिनमुपचरति । कस्मिमिव । परज्योतिः परमात्मानं योगवरचक्षुषीव यया योगवरचधुर्योगी- - - . - पुनः ·२ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । धनकीत इव दासे, विधेयतायां स्वकीय इव चेतसि, निर्विकल्पतायामव्य- भिचारिणीव सुहृदि, मयि प्रतिपन्नतदाराधनकतानमनसि, अपरेषु च तेषु तेषु तदाज्ञावसरेष्वेकमप्यात्मानं हृद्याशाविवोदकपात्रेष्वनेकमिव दर्शयति, दानमानाभ्यामन्यत्र सर्वमपि परिजनं तदादेशविधियु विदूरयति, देवतारा- धनेषु च तातस्य प्रतिचारिणि, गुरुजनोपासनेषु प्रतिवपुषि, धर्मनियोगेषु पुरोधसि, शास्त्राभ्यासेषु शिप्यसधर्मणि, विद्यागोष्ठीपु कलोदाहरणसाक्षिणि, रथचर्यासु यन्तार, करिविनोदेवभिपादिनि, हयक्रीडासु चामरधृति, खैरविहारेप्वातपश्नोपकृति, धर्मासनेषु कार्यपुरश्चारिणि, समरसमयेषु सुगटा- ! श्वरोऽध्यात्मवियति परज्योतिरुपचरति । पुनश्च कथंभूते सति काश्वित्समा व्यतीयु । विशम्भेयु विश्वासेपु द्वितीये अपरे हदये इव मनमीव ) निदेशकर्मणि मादेशकरणे धनकी दासे इव खायत्ते येन गृहीते कर्मकरे इव । विधेयताया कर्तव्यताया खकीये निजे चैतसीव चिते इव । निर्विकल्पताया आदेशस्य अविचारणाया अव्यभिचारिणी अवैपरीत्यभागिनी मुहदीव सख्यामिव । प्रतिपमतदाराधनक्तानमनसि प्रतिपनमंझीकृतं तदाराधने एकतानं अनन्यति मनश्चित्तं यस्य सोऽहं प्रतिपन्नतदाराधनेकतानमनास्त- सिन् । पुनश्च मयि कि कुर्वति सति काश्चित्तमा व्यतीयु । अपरेप्यन्येषु तेषु तेषु जगत्प्रसिखेषु तदाशावसरेषु पितुरादेशसमयेप्वेकमप्यद्वितीयमप्यात्मानं मम जीवन- मनेक नानाप्रकारं दर्शयतीव प्रेक्षयतीव । पु कसिनिय । उदयपाने उदकभाजनेषु हृद्यावाविव चन्द्रमसीन । पुनश्च मयि किं कुर्वति सति । दानमानाभ्यामन्यन समपि परिजनं तदादेशनिधिषु विदूरयति राति तदादेशविधिपु पितु शिष्टविधानेपु सर्व- मपि परिजन समस्तमपि परिवार विदूरपति उत्सारयति सति । क्यम् । अन्यत्र विना • ताभ्या विना दानमानाभ्या दानाद्विना मानाच विना दान च पितैव ददाति । पुनश्च मयि क्यभूते सति । देवताराधनेषु च देवतापूजामु तातस्य व प्रतिचारिणि प्रतिचारके राति । पुनय मयि कथंभूते सति । गुरुजनोपासनेषु प्रतिवपुपि गुह्जनाना मातृपितृ- उपाध्यायादीना उपासनेपु सेवासु प्रतिवपुपि प्रतिशरीरे । [पुनय मयि क्यंभूते सति । धर्मनियोगेषु पुरोधसि धर्ममार्गेषु पुरोहिने सति । पुनश्च मयि कधभूते सति । शाखा- भ्यासेषु शास्त्रानुशीलनेषु शिध्यसधर्मणि शिष्यसरशे सति । पुनथ मयि क्यभूते सति । विद्यागोष्टीपु विद्याचारेषु क्लोदाहरणसाक्षिणि पलानां उदाहरणाना दृशन्तवचनाना साक्षिणि प्रतिभुवि सति । पुनश्च मयि स्थभूते सति । रथचर्याम् रथमवीणेषु यन्तारे सा- रधी सति । पुनथ मयि श्यंभूते सति । करिविनोदेषु अभियादिनि हसिना श्रीशमु अभिपादिनि प्रोतारै आधोरणे सति । पुनध मयि क्यंभूते सति । यकीडामु चामर- धृति अश्व रिघु चामरधृति प्रकीर्णक्धारिणि सति । पुनच मयि श्यंभूते सति । खैर. .

·२१२ काव्यमाला। , प्रेसरतया विक्रमिणि, परेण च तेन तेन विनयकर्मणा सकलस्यापि लोकस्य बदनारविन्देषु खकीयं यशोहंसं प्रचारयति, श्रवणाञ्जलिपुटेषु च निज- कीर्तिसुधारसं प्रवर्षयति, तातेऽपि मजन्मना रत्नाकर इवेन्दिरानुजेन धर्माराम इव फलसंपदा प्रापर्वत इव द्युमणिमण्डलेन सर्गादिदिवस इव प्रजापतिना द्वीपमध्य इव मन्दरेणात्मानं बहुमन्यमाने, सकलाकूपारकरपरिग्रहां कुलस्त्रियमिवैक- भोग्यां भुवमनुशासति सति, तैस्तैर्मनोभिलाषासादिसंवादैः सुखसकथावि- नोदैर्मुहूर्तसमया इव समाः काश्विद्यतीयुः । - 1 विदारेषु वनक्रीडादिषु आतपत्रोपकृति उत्रोपकारके सति । पुनः क्थंभूते सति । धर्मास- 'नेषु कार्यपुरधारिणि धर्मासनेषु भास्थानेषु सभामु विपये कार्याणा पुरधारिणि अप्र. गये सति । पुनः धंभूते सति । समरसमयेषु सुभटाप्रेसरतया विक्रमिणि सग्रामाव- सरेषु सुभटाना महस्रभटरक्षमटकोटीभटाना अप्रेसरतया मुद्यत्वेन विक्रमिणि पराक. मकारिणि । पुनव कि उर्वति सति । परेण च तेन तेन विनयवर्मणा सक्लस्यापि लो. यस्य वदनारविन्देषु स्वकीयं यशोहंस प्रवारयति परेण च उक्तोर्वरितेन तेन तेन जगप्रसिद्धन नियकर्मणा प्रश्नयव्यतिरेण राफलस्यापि समप्रस्यापि सेक्स्य जनस्य धदनारपिन्देषु मुरारमलेपु म्वदीयं निजं यशोहंसे यशःश्वेतच्छदं पक्षिणं प्रचारयति प्रवेशयति सति । पुनश्च किं पुर्वति सति । श्रवणाअलिपुटेषु च निजकीर्तिमुधारसं प्रव. पंयति राति कर्णालिपुटेपु आत्मीयकीर्तिवं अमृतव सक्रेन लोकेन यर्पणं फार. यति सति ॥ तातेऽपि मजन्मना मन संभवेन कि पूर्वाण सति । यात्मानं बहुमन्यमाने सति । क- म्मिन रेनेव । इन्दिरानुजेन रक्ष्मीलघुधात्रा चन्द्रेण कृत्वा रमाकरे समुद्र इव आत्मानं बहु- मन्यमाने। पुनः पस्मिन् वेनेव । धारामे फ्लमपदेव यथा फ्लसपदा कृता पलसंपत्या मृत्ला धारामो धर्मोद्यानं आत्मानं बहुमन्यते। पुनः कम्मिन् केनेव। घुमणिमण्डलेन श्रीसू- विम्वेन प्रापपर्वत उदयाचल इव आत्मानं बहु मन्यते।पुन. कस्मिन् वेनेव । प्रजापतिना सोदिदिवसे इव यथा प्रजापविना ब्रह्मणा वृत्ता सादिदिवसे सृष्टिप्रथमदिन आत्मानं पर- मन्यते । पुनः कन्मिन्नेव । द्वीपमप्य इव मन्दरेण यया मन्दरेण मेरणा द्वीपमध्ये जम्बूद्वीप SHREET बहु मन्यते । ताते पुनः नि दुवैति राति । भुवं पृथ्वी एकभोग्यो अद्वितीयपुरुष. भोग्यो अनुशासति पालयति सति । क्थंभूता भुवम् । सालापासरपरिप्रद्दी सक्लाः समप्राः ये भरूपाराधवार समुदास्तेषां तेषु या परस भागधेयस्य परिग्रहः खोकारो चस्या भुपि सा राराकूपारकरपरिमहा ताम् । पुनः कधभूतां भवम् । दुलनियमिव यथा 1 ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २४३ एवं रत्नकाश्चनयोरिव समसमायोगेन धनदनलकूनरयोरिव परस्परप्रीत्या धनंजयजयन्तयोरिव महोपचयैश्वर्यरसेनाधोक्षजमनोजयोरिव चान्योन्यानु- वर्तनेन नित्यमावयोर्वर्तमानयोरेकदा पुरदरपुरपताकाञ्चलचुम्बनोचितमण्डले वनेजवनविकासविलासाविरलवारलाजनमनसि मनसिजकलहविगलितकाले- यपौलोमीकपोलफोमले हरिहर्म्यभर्मनिर्मितकलशकान्तिविलोपिनि पुरुहूतपुरं- धिकाधरप्रसाधनजतुरसोत्कटपटलपेशले शचीनवणावतंसार्पितपारिजातमज- रीजालजयिनि सुरवसहचरोपचारच्युतालतकलेपसपल्लवेपु स्तुतिमुखराम्ब- रचरीनिकुरुम्बनिम्माधरपल्लचेपु विकचमानकमलकोशप्रकाशप्रसरैः करै पुन- कुलस्त्री कुलवधूरेकभोग्या भवति । समा क्यंभूताः । तेसैगरसिद्ध मुससकथा नोदै मुसस्य परमानन्दलक्षणस्य सबन्धिनो ये कयाविनोदा कयाकुतूहलानि ते: मुरासकथाविनोदै मुहूर्त समया इव घटीद्वयलक्षणा इव । क्थभूत मुरासक्थावि- नोद.। मनोमिलापासादिसवाद मनोमिलापाणामासादिन प्रापका सवादा साधुव• चनानि येषु मुरासकथाविनोदेषु ते तथा ते ॥ एचमित्यादि । एवममुना प्रकारेण नित्य सर्वकालमाययो पितापुप्रयोयशो. यशोधरयोरन्योन्यानुवर्तनेन परस्परानुकूलतया वर्तमानयो सतोरेक्दा एकस्मिनय- सरे तस्य जगत्प्रसिद्धस्य यशोधमहाराजम्य भाज्यावेक्षण पृतमध्ये मुखावरोकन दर्पण. निरीक्षण च फुर्वत पलिताकुरदर्शनमभूत् पलितफेशनवोद्भिद्विलोक्न मभूव(म. भा)। क्थंभूतस्य यशोघमहाराजस्य । विजयोर्जितराज्यस्य विजयेन सर्वशत्रूणामभि. मानमर्दनेन अर्जितमुन्नतमप्रतिहत राज्य राज्यव्यापारो यस स विजयोजितराज्यसस्य विजयोजितराज्यस्य । इति क्रियावारकसबन्ध । आवयो क्थभूतयो सतो समायोगेन राहशसयोगेन कृत्या रसकायनयोरिव मपिता रतसरा अहं फायनस- । परस्परप्रीत्या अन्योन्य नेहेन धनदनलकूपरयोरिव दोर्पो धनदवस. मह यसोपर नलवूयरसहरा फुफेरपुषसमान । मझोपवयरसेन कृत्सा महान् गरीय उपचयो वृद्धिस्तेनोपरक्षित संदेश्वय विभूतिखस्य रसेन अनुरागेश धनजयजय- तयोरप सोया पनगाशो देवेन्द्रशमान अह अपना देखेमागस । अन्योन्यानुपर्तनेन परस्परावाल तया अधोक्षामनोजयोरिव नारायणप्रयु. गयोरिक । पुनध कसिन् राति कि इति सति पलिताइरदर्शनमा । गभस्तिमति (मारिनि) श्रीसूर्ये पुन पुनरपि करैः किरण कृत्या स्तुतिमुगराम्वरचरीनिउरम्य विम्या. भरपश्येपु अपरमेर पूर्वमेव किमपि अनिर्वचनीयं अयायकाहा भयावन अट. धन भासमन्तात् हद माश्यते विरस्क शायठे उपमान प्राप्त राश्यते अपायक. मान ·२४४ काव्यमाला। रपरमेव किमप्ययावकाहार्य सौन्दर्य सृजति सति गभस्तिमति, तपनतापसो. छितच्छाये इव तमस्तापिच्छगुलुन्छतुच्छे वियत्कच्छे, सकलदिक्पालवि. हाय इंग्विध सौ दर्य मनोहरत्व रकिमान सनति कुर्वनि सति । स्तुतिभि कृता स्तुतिषु वा स्तवनेषु मुसरा वाचाला या अम्बरचर्य देव्यो विद्याधर्यो वा तासा निकु. रम्बा समूहास्तेपा विम्वापरपञ्चेषु परिपच तिन्दुओरिफ्लसदृशीष्टप्रान्तेषु करे सौन्दर्य सृजति सति । कथभूतेषु स्तुतिमुराराम्बरचरीनिकुरुम्बविम्वाधरपत्येषु । मुरतसहचरोप. चारच्युतालक्तरेपसपल्लवेषु मुरतसहचराणा मैथुनबीदाससीना भर्तृणा उपचारस्य पूनाया सबधी च्युत पतितो योऽसावलकालेपो लाक्षारसरेपन तस्य सपत् शोभा तस्या रवा रेशा येषु अधरपल्लवेषु ते मुरतसहचरोपचारच्युतालककलेपसपलवास्तेषु । क्थभूते परै । विकचमानकमलकोशप्रकाशप्रसर विकचमानानि विवसन्ति यानि कमलानि पानि तेपा कोशो मध्यप्रदेशस्तस्य प्रकाशवत्तेनोवसर प्रवर्तन येपा कराणा ते तथोक्तातै । क्यभूते गभस्तिमति(मालिनि) । पुरंदरपुरपताकायलचुम्ब. नोचितमण्डले पुरंदरस्य यत्पुर नगर पूर्वदिशि सस्थित इन्द्रदिक्पारपतन तस्य पताका ध्वजासासामधलानि प्रान्तास्तेपा चुम्बने स्पर्शने उचित योग्य निकटतर मण्डल बिम्ब यस्य गभस्तिमत स तथोकतस्मिन् । पुन क्थभूते गभस्तिमति । वनेर- वनविकासविलासाविररवारलानमनति वने वनाना कमलसमूहानां विकास स्फुटत्व तस्य विलासो भोगस्वन अविरल धन वारलानाना हसीसमूहाना मनश्चित्त यस्मिन् गभस्तिमति स वनेनवनविकासविलासाविरल्वारलानमनास्तसिन् । पुन कथभूते गभस्तिमति । मनसिजकलहविगलितकालयपौलोमीकपोलकोमले मनसिजस्य कन्दर्पस्य कलहो मधुनीडा तेन विगलित च्युत कालेय कुचम यस्य स चासी पौलोमीकपोल इस्लीगण्डस्थल तद्वत्कोमलो मृदुलो मनोहर तस्मिन् । तत्पुरुष समास । पुन का भूते गभस्तिमति । हरिहय॑भर्मनिर्मितकरशकान्तिविलोपिनि हरिहर्म्य इन्द्रभवन तस्य सबन्धी भमनिर्मित काचनमयो योऽसी कल्शलस्य कान्ति शोभा ता विलो पयतीत्येवशीलो हरिहर्म्यभमनिर्मितकलाकान्तिविलोपी तस्मिन् । पुन कथभूते गस्तिमति । पुरुहूतपुरंधिकाधरप्रसाधन तुरसोत्कटपटलपेशले पुरुहूतस्य इन्द्रस्य पुरे. त्रिका बालपनी तस्या अधरो दन्तच्छदस्तस्य प्रसाधन मण्डन योऽसा जतुरसो हमाम- यनिर्यासस्तेनोत्कट पुटो योऽसौ पटल पिचपूपस्तद्वत् पेशलस्तस्मिन् । पुन क्यभूते गमस्तिमति । शचीप्रवणावतसार्पितपारितातमअरीजालजयिनि शच्या इदाण्या अव. यो फर्णयो अवतसाय कर्णपूराय अर्पित यत्पारिजातमरीजाल दिव्यपुष्पवलरीस मूइस्तजयति तिरस्करोतीत्येवशील शचीश्रवणावतसार्पितपारिजातमपरीजालजयी त. सिन् । पुन कथभूते सति परिताकुरदर्शनमभूत् । वियत्वच्छ गगनवने तमस्तापिच्छ गुलुञ्छनुच्छे तमो अधकार तदेव तापिच्छ कालसन्धवृक्षस्वस्य गुलछैलुञ्छिभि. 1 ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूफाब्वम् । २४५ लासिनीसीमन्तसिन्दूरसंततिसुन्दरालेखरेखासु गगनविशिखासु, खरकिरण- केसरिकमान्तिभीत इवापरगिरिशिखरान्तरविहारिणि शिशिरकरकरिणि, प्रालेयलवलिपिषु विलीनेप्विव लोकलोचनालोकलोपिपु नक्षत्रनिकरेपु, वि- धुरावसर इव मित्रैकशेषतां विभ्राणे नमसि, वीरनरेश्वर इव करमात्रतन्नत- यात्मप्रतापप्रकाशनावसायेऽदितितनये, अरुणमणिमहीभृत्प्रभापिञ्जरितरुचि- - स्तुच्छे होने सति । कस्लिनिव । तपनतापसोञ्छितच्छाये इव तपनः श्रीसूर्यः स एवं तापसः तपश्चरणकरणलात्तेन उञ्छिता शे(स्फे)टिता छाया तस्य वियत्कच्छस्य स तप- नतापसोछितच्छाय. तस्मिन् । वृक्षस्य पत्रपुष्पेषु चुण्टितेषु छाया न भवतीति मावः । पुनश्च कासु सतीषु पलिताकुरदर्शनमभूत् । सकलदिक्पालविलासिनीसीमन्तसि- दूरराततिसुन्दरालेरारेखासु गगनविशिखामु आकाशमार्गेषु । कथभूतासु गगनविशि- खामु । सकलाच ते दिक्पालाः इन्दामियमनिब्रतिवरुणवायुकुरैशानास्तेपा वि- लासिनीना सीमन्तेषु केशभागेषु याः सिन्दूरसततयो गर्भनामश्रेणयस्तद्वत् गुन्दारा मनोहरा आलेसरेसा विन्यासरेसा यासु गगनविशिखास तास्तथा तासु । पुनश्च क- स्मिन् सति पलिताङ्करदर्शनमभूत् । शिशिरफरकरिणि चन्द्रहस्विनि अपरगिरिशिखरा- न्तरविहारिणि अस्ताचलपर्वतशृङ्गस्य अन्तरे अन्तरस्मिन् विहारिणि पर्यटति सति । कथंभूते शिशिरकरकरिणि । उत्प्रेक्षते-सररिरणकेसरिकमाक्रान्तिभीत इव सररिरण श्रीसूर्यः स एव केसरी सिंह. गगनाटव्यागेकारि विहारिलात् तस्य मा. पादास्तेपामा- क्रान्तिाप्तिस्तस्या भीतो भयं प्राप्तः सररिरणसरिक्रमाक्रान्तिमीतस्तस्मिन् त- थोके । पुनश्च केषु सत्म पलिताकुरदर्शनमभूत् । नक्षत्रनिकरेषु तारासमूहेषु लोग्लोच- नालोकलोपिषु सामु लोकाना लोचनानि नेनाणि वेपामालोकात उद्योतात् लुम्पन्तीत्ये- वंशीलाः लोकलोचनालोकलोपिनस्तेषु । लोकाना दृष्टिपु नायान्तीत्यर्थः । नक्षननिकरेसु कथंभूतेषु । उत्प्रेक्षते-पालेयलवलिपिपु विलोनेविव विगलितेष्विव । पुनश्च कस्मिन् सति पलिताकुरदर्शनमभूत् । नभनि आकाशे मिक्शेषता विधागे सति । सूर्य एव एकः अद्वितीय आकाशे स्थित , अपरे नक्षनादयः सर्वे नष्टा इत्यर्थः । नभरि कथं- भूते । उत्प्रेक्षते--विधुरावसरे इव विधुरावसरे कटवेलाया मित्रमेव समीपे विष्टति, अन्ये सेंपऽपि पलायन्ते नन्ति । पुनश्च कलिन् सति पलितादरदर्शनममूत् । अदितितनये श्रीसूर्ये करमानतन्त्रतया फिरणमात्रपरिप्रहतया आत्मप्रतापप्रकाशनावसाये मात्मनः प्रतापस्य प्रकाशने प्रकटने अवसाय उद्यमो यस्य स तथोफस्तस्मिन् । पस्मिमिव । चीरनरेश्वर इव यथा वीरनरेश्वरः स्तुत्रवीरो नृप. दरमात्रेण अल्पभागधेयेन तत्रेण सैन्येन आत्मप्रतापप्रकाशनावसायो भवति । अपर कस्मिन् सति पलिताइरदर्श. नमभूत् । समस्तेऽपि समप्रेऽपि विहायस्याकाशे उपरममागे सदि। कभंगते विहायनि। -- ·२४६ काव्यमाला। प्रविरलनीलिके विफलफेनस्फीतिनि निम्तरगस) सागराम्भसीयोपलक्ष्य- माणे समनेऽपि विहायसि, भूर्जकुजवल्कलदुकूले ललालतान्तनूतनोत्तंसचका- सिनि विकमकोकनदामोदसान्द्रितशरीरे विधभराधरदरोज्झितनिरशी- फरासारमुकापलितवपुपि दिपारटिकरकन्दरद्वद्दानासवासादलहिते सवि- धप्रधावद्गन्यलुब्धमधुफरीसमाजकूजितालोकशब्दसंदर्भिणि झिल्लीकाशलरी- शरणमीमहीभप्रभापित रितचित्रविरलनीलिके। अरुणमणिमहीभूतो रकमनिपर्य- त उदयाचलस्य प्रभाभितशोभिः पिशरिता पौतरसीकता या रचिः शोभा तथा प्रनिरला अखतरा नाटिका कृष्णमायो यस पिहायसरायो तस्मिन् । विहायति कर्षभूरो । निसराहे सागराम्भगीय पदोलसहरहिस रामुदनले ६ष । स्थगते सा- गराम्भनि । विपलपेनसीनिमि विपण नश पेनस्पोनिडिंडोरस्यियेति तद्विपल. पनपी तस्मिन् विपनपातिनि । यथा समुदजसमध्यस्थितरतमणिपर्वततेजसा अनीतिक (1) समुमाल भपति । पुनम कलिन् पति पलिनादुरदर्शनमभूत् । माति पायो नः निमन्द मन्दं परिगरि पर्यटडि प्रमाने आगी । मरति प. धभूने। दिगभुजगे सरिधाकामुरेष यथा दिसागो हि धामी भीमन्तिनी ग. भावपितु सेभूपमिनु मोरपिशुपनः नः परिगति तथा कागीमन्तिनीदिग्यः संभावरित भररसरात पति । कपभूने महरिबाभुजगे । भूयायलनुदूरो भूमा सारया पलानिलयो हुलानि सम्म म सपा सम्मिन् । पुनः भूने मतानुजगे। सालानभूलनोतपरकाशिनि एतानां यहीनो सान्तानि उपानि लादेप नवनीतंगः मुटं चरम सेन वा सोभने इत्यैवीला त. तरनतनोलंगरकानी सपिन् । पुनरि भूने मरवानगगे । शिक्षणाचन. दामोदशादितारे भिरिन्ति पानिपोषनरानि पदमलानि पागा. मोन परिमान गरिने भूरिय गरीर चम्म ग नयोतस्मिन् । पुनः पधमले thennai दरोग्निनिरशीकरागारमुपारहितयपि विधभराधरा: - ·२ आश्वास.] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २४७ खरसूचितसंचारे ककुप्सीमन्तिनीः संभावयितुं दिवाभुजगे इव शनैः शनैः परिसरति मरुति, त्रिदिवमुनिमण्डलीस्खलितजलदेवताजलकेलिकुतूहले जा- हवीजले, वासरकरमुद्दिश्य द्विजातिहतोदस्ताम्तोकस्तबकरक्तचन्दनच्छटा- छद्मसिन्दूर्यमाणमण्डले व्योमसामजकुम्भस्खले, पालिन्दमन्दिरोदरतारतरो- चार्यमाणमागधमगलोल्लासतुन्दिले नगरदेवतागणास्फालितविविधवाद्यो- छुरध्वानलोहले नवसमागमानन्दमन्थरमिथुनचरपतगमलापकाले कमलि. पुनः कथंभूते माहिवाभुजगे। शिष्टीकासरीस्वरसूचितसंचारे सिसीमा कंगायस्ति- त्तियों जीवाः पतहजालयस्ता एव झल्यों जयघण्टास्तासां वरेण शब्देन सूचितो शा. पितः संचार आगमनं यस्य स तथोकतम्मिन् । पुनः कम्मिन् राति पठितादुरदर्शन- मभूत् । जाह्नवीजले सति । क्थंभूते । त्रिदिवमुनिमण्डलीस्पन्दितजलदेवतानलफेलिक्तूः हले निदिवस्य स्वर्गस्य ये मुनयो कान्तिकातेषां मण्डली: श्रेणी. । वस्यचित्तीर्थ- क्रपरमदेवस्य वैराग्योत्पत्तिनिमित्तं जाहवीमागें दृतगमनला जाझवीजलमार्गे समाग- तलात् । अथवा निदिवमुनिमण्डली सप्तर्षिश्रेणिस्तया स्रारितं विनित लजितलात् जलदेवतानां जलरेलिगुतूहलं जलकोढावेगो यस्मिन् जाहीजले स तभा तस्मिन् । पुनः कस्मिन् मति पदितागुरदर्शनमभूत् । व्योमसामजकुम्मस्थले सति व्योमाका- शमेव साम जो हस्ती कृष्णवर्णवात्तस्य पुम्मन्थलं शिर.पिण्डस्थानं तम्मिन् राति । कथंभूते व्योमसामजाम्भस्थले । वासरफरमुद्दिश्य द्विजातिहस्तोदयासोकापारकच. न्दनच्छटाउपसिन्दयमाणमण्डले . देशः प्रदेशो यस्य व्योमसामजकुम्भम्बलस्य तत्तथा तस्मिन् । पुनश्च कस्सिन् सति पदिताहरदर्शनमग्न् । यहदीपिकामु गृहवापिकामु दहिद्विजकुलकोलाहले दुहिणद्विजानो ग्रह्मपक्षाणा हंसाना कुलानि समूहारवेश कोलाहलः फ्लक्लशब्दो दृहिणद्विमालकोलाहलसस्मिन् सर्वनः रावण रामुच्छलति उत्पद्यमाने सति । क्यंभूते दहिणद्विजालकोलाहले । पारिन्दमन्दिरोदरतारतरोधार्य- माणमागधमालोतरातुन्दिले पालिन्दो नरेन्द्रसस्य मन्दिरमायासस्तस्योदर मभ्या. देशसम्मिन् तारतरमत्युधेसरमुशायमाणं पट्यमानं यन्मागधानां नमाचार्याचा पोष- काराणां मालं मालपाठस्तस्योटासेनोच्छलनेन नुन्दिल स्टसस्मिन् । पुनः कथंभूते हहिद्विजकुलकोलाहले । नगरदेवता णास्फालितविविधवायोदुरप्पानलोहले नगरदेव- तायाः पुराधिष्ठायिकापाः आगे चवरे गृहामभूमी आस्सालितानि साहितानि बिगि. पानि नानाप्रकाराणी यानि याद्यानि येपुवाहपीएमधानकमार काहमिलिनाला• दीनि पावित्राी तैपामुदरा उत्कटा ये मानाः सन्दालाहलः अस्फुटमागिन् । अन नगरे देवताशन्देन जिनन्दिरादिकं ज्ञातव्यम् । अपरं कथंभूने हहिदिजपुलकोला- हले । नयममागमानन्दमन्धुरमिथुनचरपतापरापकाहले नवगमागमेन प्रसमागमनेन १. सत्र किंचिटितं माति.

·२४८ काव्यमाला। नीमधुमतमत्तालिकलकलोनाले सहचरीरतिरसिकसारसरसितसरले क्रीडा- कृतार्थकुररकामिनीव्याहारवहले वीचिकाचयप्रचारप्रारम्भविजृम्भितकुकु- भकुहकुहानादशब्दाले प्रमदवनानोकहकुहरकुलायनिलीनशुकसारिकाशा- वशब्दासराले सुरासुरसमरसंप्लव इवादिपुरुषोत्पचिदिवस इवामृतमथनकाल इव सेतुबन्धप्रबन्ध इव प्रथमयुगावतारपुण्याह इव च सर्वतः समुच्छ- लति गृहदीर्घिकासु द्रुहिणद्विजकुलकोलाहले, निजनियोगव्यग्राङ्गनासं- योऽसावानन्दस्तेन मन्थरा मन्दगामिनो ये मिथुनचरपतझाकवाकपक्षिणस्तेपो मला- पेरनर्थक्शप्दैः काहलो गम्भीरस्तस्मिन् । पुनः कथंभूते वहिणद्विजकुलकोलाहले । कम- लिनीमधुमत्तमत्तालिक्लक्लोत्ताले कमलिनीनों पद्मिनीना मधुभिर्मकरन्दः पुष्परसमें- तारनृप्तास्तथा मत्ता मदं प्राप्ता ये अलयो भ्रमरास्तेषां कलक्टेन कोलाहलेन उसाल उत्मुक्तस्मिन् । पुनः मते दहिणद्विजकुलकोलाहले । सहचरीरतिरसिकसारसरसि- तसरले राहचरी सारसी तस्या रता मुरते रसिकः सानुरागो योऽसौ सारसः विलीनाहो दीर्पजस्तस्य रसितेन शान्दितेन सरलोऽकुटिलस्तस्मिन् । पुनः कथंभूते हिणद्विजकु. लकोलाहले । कोडाकृतार्थकुररवामिनीव्याहारवहले क्रीडया कृतार्थी मुरतेन कृतकृत्या या कुरवामिनी उत्मोशभार्या कङ्कणहारिका तथा व्याहारेण शन्देन पहलः प्रचुरस्त- स्मिन् । पुनः पथंभूते इहिणद्विजउलकोलाहले । वाचिकाचयप्रचारप्रारम्भविम्भितकुकु- भवहानादशब्दाले वीचिकाना लहरीणों चयेषु समूहेषु योऽसौ प्रचारः सचरणं तस्य प्रारम्भेण उद्यमेन विजृम्भितः प्रभृतो योऽसी चुभकुहकुहानादो जलकायशब्दविशेष- वनिस्तेन शब्दाले मुसरे । पुनः फ्थंभूते हहिणद्विजकुलकोलाहले । प्रमदवनानोकहकु- हरकुलायनिलीनशुर सारिकाशावशब्दासराले प्रमदवनानी नृपोद्यानानो सन्धिनो ये अनोयहा वृक्षास्तेषां पुहरेषु मध्येषु ये बुलाया नीडास्तेषु निलीना उपविष्टः शुकाथ पीराः सारिकाध पीतपादास्तासां शावा अपत्यानि तेषां शन्दैः जितेरसराला प्रचुरतर- सास्मिन् । पुनः थंभूते दृहिणद्विजकुलकोलाहले । मुरासुरसमरसंलये इव मुराध अमुराश्च मुरामुरा देवदैत्याः तेषां समरस्य संप्रामस संलषः संगमसस्मिन् इव । पुनः पथंभूते द्वहिद्विअल्कोलाहले । श्रादिपुरुषोसत्तिदिषसे इप आदिपुरुषस्य श्रीपभनाथस्य उत्पत्तिदिवसो जन्मदिन सस्मिमिव । पुनः यधभते दहिणद्विजकुलकोलाहले । अमृतमथनकाले इव अमृतमयनं देवदानवैः क्षीरसागरमयनं तस्स कारोऽवगरः अमृतमयनालस्तसिग्निक । पुन भूते दृहिणविनकुलकोलाहले । सेतुबन्धप्रपन्धे इव सेतुबन्धो रामलक्ष्मणहनुमत्सुप्रीवादिभिः कृतो योऽगो रामुदतरणोपायलस्य प्रबन्धः प्रपाकः सेनुयन्पप्रवन्धनलिमिव । पुनः कथंभूते हदिदिजयुलकोलाहले । प्रथमयुगापनारपुप्पाहे इव प्रथमयुगावतार आदिनाथराज्योपदेशनकालतस्मिन् यपु. ध्याहं पाटा प्रभमयुगावतारपुष्पाई तस्लिनिय । तथा चोचम्-'आपादमाराबहुलप्रतिप- दिवसे प्रती । इलाकृतयुगारम्भं प्राजापत्रमुपेयिवान् ॥' पुनः केषु सत्य । पलिताहरद- 1 ·२ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २४९ चरणरणन्मणिमञ्जीरखरसकराव्यकालतिव्यतिकरेषु राजभवनभूमिपु भोगा- वलीपाठकेषु, बोटिकोटिविघटितपुटनिवेशेर्पणालिनीपलाशैनिशानिरशन- विवशकाय बालिशनिकायं सरसमर्दछर्दितौधौ पयोधरास्पैलव- तीप्वमिसारिकाखिवाश्वासयन्तीपु मरालीपु, करेणुकरोल्लसितसल्लकीपल्ल- वापनीयमानपरागोपदेहे नागनिवहे, तत्क्षणक्षरत्क्षीरप्रतीक्ष्यमाणातिथिषु बजलोकपीथिषु, आगामिजगत्सर्वसपादनाकुलकर्मणि, प्रजापाल- निमभूत् । राजभवनभूमिषु नृपावासस्थानकेषु भोगावलीपाठकेषु गीतकारशन्देषु सत्सु । कथभूतेषु भोगावलीपाठकेषु । निजनियोगव्यप्राङ्गनामचरणरणन्मणिमशीरखरसकरा- व्यकालप्तिव्यतिकरेषु निजेपु खकीयेषु नियोगेषु अधिकारेषु व्यग्रा व्यात्ता या अना कमनीयकामिन्यस्तासा सचरण प्रचारै रणन्त शब्दायमाना ये मणिमजी- रा पञ्चविधमाणिक्यजटितनपुरास्तेषा खराणा शब्दाना योऽसौ सक्रो व्यामि- श्रता तेन अव्यक्त अस्फुट आलतिव्यतिकरो नादप्रघट्टको ये भोगावलीपाठकेषु ते तथोक्तास्तेषु । पुनश्च कामु सतीषु पलिताकुरदर्शनमभूत् । मरालीषु सतीषु । कि कुर्वतीषु सतीषु । बालिशनिकाय अपत्यसमूह मृणालिनीपलाशे पद्मिनीनवप. हरे कृखा आश्वासयन्तीषु । क्थभूतैर्मणालिनीपलाशे नोटिकोटिविघटितपुरनि- वैशे प्रोटीनां चघूना कोटिभिरगै कृत्वा विघटितस्रोटित पुटनिवेश सलग्नप्र. देशो येषा मृणालिनीपलाशाना तानि तै । कथभूत वाठिशनिकायम् । निशामा निरशनेन निर्मोजनेन विवश कायो यस्य स निशानिरशनविवशकायस्तम् । कथभूतासु मरालीषु । बालवती शिशुमतीषु अभिसारिकास्खिव कान्तसकेतगतासु स्त्रीप्विव । उक्त च-- 'कान्तादिनी तु या याति सकेत साभिसारिका' । एवविधलक्षणासु वालवतीप्यभिसारि कास्सिव यथा पालवत्योऽभिसारिका पयोधरास्यै स्तनाप्रैलिशनिकाय बालसमूह प्रभातकाले आश्वासयन्ति । क्यभूतै पयोधरास्यै । सरस्य कन्दर्पस्य समर्दैन समेलनेन पीडनेन छर्दितमुद्वात औधस्स दुग्ध यै पयोधरास्सैस्तानि तथा ते । पुनश्च कस्सि सति पलिताकुरदर्शनमभूत् । नागनिवहे हस्तियूथे सति । कथभूते नागनिवहै । वरेणुक रोसितसहकीपल्यापनीयमानपरागोपदेहे करेणना हस्तिनीना करे गुण्डादण्डस्लानि तानि नोटितानि यानि सलकीपल्लयानि वायुक्षप्रवालानि तरपनीयमान स्पेव्यमान परागोपदेहो धूल्युपयोगो रेणुसमूहो यस नागनिवहस्य स तथोकस्वस्मिन् । पुनध कामु सतीपु पलिताङ्करदर्शनमभूत् । प्रलोक्वीथिषु सतीषु व्रजो गोकुल तस्य लोमा गोकु- लिकास्तेषां वीथयो मार्गास्तामु प्रजलोकवीधिषु सतीपु। कथभूतामु। तत्क्षणक्षरक्षीरप्रती. क्ष्यमाणातिथिषु तत्कालक्षरदीरेण प्रसवदुग्धेन प्रतीक्ष्यमाणो पूज्यमाना अतियय प्रा. घूर्णिका यामु तास्तथा ताम् । पुनश्च कस्मि सति पठितादुरदर्शनमभूत् । ब्रह्मति धातरि राति । ब्रह्माणि कयभूते सति । आगामिजगत भविष्यालोकस्य सदस्य रामप्रस्य सपादने - ·२५० काव्यमाला। नोपायनिरतान्तःकरणे नारायणे, प्रलयकालकलासंभालनार्दिनि कपर्दिनि, अनेकमखाहानगमनमूढमतिकक्षे सहस्राक्षे, होमाजिबामणसमिध्यमान- महसि हुतान्यसि, त्रिविष्टपव्यापारपरायणावस्से मध्यस्थे, क्षपाक्षयक्षीणा- कात्यक्षसि रक्षसि, नूनरनयनाहितमनोरथे पायोनिधिनाथे, प्रसंख्यानो न्मुखवैसानसमनोविनीयमानात्मनि मातरिधनि, बनीपासतर्पणोद्धाटि- तकोशे धनेशे, योगनिद्रोद्रेकमुद्रिताक्षिपक्षे विशालाक्षे, धरोद्धरणाधीनचे- भाउले किन्यतामहं वर्म व्यापारो यस स तथा तम्मिन् आगामिजगत्सर्यसंपादनाउल- पनि । पुनश्च यस्मिन्सति । नारायणे सति । फयंभूते नारायणे। प्रजापालनोपायनिरता. न्तःकरणे प्रजापालनस मह्मणा सटएटिरपणस उपायोऽभ्युपाय उपमसालिन निरत तत्परे अन्तःकरणे मनो यस्य स तथा तस्मिन् । पुनय यस्मिन्राति । फपर्दिनि र सजि । कधभूते पर्दिनि सति । प्रलयकालकलासंभालनादिनि प्रलयकालव लायाः लोकसंह- रणवेलायाः संभारने स्मरणं चदंवि गायति हत्येयंशोलसम्मिन् । पुनध कस्सिनाति । सहसा देवन्दे गति। कथंभूवे सति भनेपमाहानगमनमूहमतिको अनेक पदयो मरा महारोयानानं प्रिनिकायाना ज्योतिबंन्तरकल्पयामिना भवनपानिभिरामन्त्रणं गमन चरा तन मन स पयस्वापु गमनं तस्मिन् गूढो भ्यालो भतिकक्षो बुदिलता यम रातमा तस्मिन् । पुनष पम्मिन्गगी । हुलाधा सह। वर्षभू राजि होमानिनवादापराविध्यमानमपि मोगपातीनां दानं तस्मिन् भ. जिला प्रगुपये मानणाः सिन्मान : गमिप्यमान प्रवालमा दीप्यमान रतनो यस्य तापम:म तपा तस्मिन् होमाजिनमानणरामध्यमानमहति । पुनध बस्मिगति । मध्यप यो गी । भूते गी । त्रिपिटपम्यापारपरायणावरपे प्राणी नि लोकानो मापारः प्रवर्तन तस्मिन् परायणा रा अयस्था सिनियम या सम्मिन् । पुनय बस्मिन्गति । रक्षा गी। पथंभूने सति। Awीला पाया: राः सयेग दियणप्रारम्गेण क्षीणायाम शोरय सम्म मतमोतं. सम्मिन् । पुनध मिति । पायोनिविनाधे राति । पधं. pो । नवरातिमनोरथे । मनोरप हा येन म तथा तम्गिन् । पुनथ यस्मिन्यति । मातरिश्रनि पाते राती । मूले । प्रसन्यानो. गुरागानामनोरिनीसमानाममायाने याने जपे या उन्मुगामारा ये गानसा- हामिषा मन मुदिनीयमानः गंगोषमान मामा या यस मानभनतपो. मस्मिन् पुनश पम्मिमाति । धनेशे वरेगा। कथंभून साता बनी ভাই বাবা ৰাৰা কাম গলা লি: এর কীয়ে भागामारी येन ग तयोर मम्मिन् । पुनयमिनादि । विशालाक्षे मारे सी विशाल योगनिमारमाक्षिक्षे योगनिदाया यो भाचिन मुद्रिका मा. .......... ... - 1 ·१ २ आश्वासः] यशखिलफचम्पूकाव्यम् । तसि चक्षुःश्रयसि, परस्पराचरितसमय इव सकीयक्रियाकाण्डकण्डुलहृदये भुवनत्रये, पुनः खरदण्डिनीखण्डेपु चक्रवाकविकिरपरिषदि बन्धूकजीवेषु विद्रुमारामराजिपु पारापतपतगचरणेषु सिन्दुरितशिरःपिण्डशुण्डालघटायाँ च विभक्तारुणिमनीवार्यमणि संजाते सूर्यमणिमुकुरुन्दसुन्दरे, 'दुःखप्नोपशमाय दुर्जनसमालोकागतैनश्छिदे दुश्चिन्ताहतये दुरीहितभवद्विप्नव्युदासाय च । भूयः कल्पितदक्षिणैः कृतजयाघोपोत्सवं ब्राह्मणे- राज्यावीक्षणमेतदस्तु भवतः सर्वेप्सितावाप्तये ॥ ९६ ।। लिता अक्षिपक्षा लोचनपक्ष्माणि येन स तथोक्तस्तस्मिन् । पुनश्च कस्मिन्सति । चक्षुः- श्रवसि शेषनागे। कथंभूते सति । धरोद्धरणाधीनचेतसि धरायाः पृथिव्या उद्धरणे उच्चलने अधीनं तत्परं चेतो मनो यस्य स तथोकस्तसिन् । पुनश्च कस्सिन्सति पलिताडदर्श- नमभूत् । भुवनत्रये त्रैलोक्ये सति । कथंभूते भुवनत्रये । खकीयक्रियाकाण्डकण्डलहृदये स्वकीयकियाकाण्डेषु निजाचारसमूहेषु कण्डुलं उद्यतं हृदयं मनो यस्य स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते भुवनत्रये । उत्प्रेक्ष्यते-परस्परापरितसमय इस पुनश्च कस्सिन्सति । पुनर् अर्यमणि श्रीसूर्ये सूर्यमणिमुकुरुन्दमुन्दरे अर्ककान्तरलमुकुरपदर्पणवा सुन्दरे मनोहरे संजावे सति । उज्वलता संप्राप्ते सतीत्यर्थः। पुनः क्थंभूते अर्यमणि । उत्प्रेक्ष्यते--विभकारुणिमनि विभक्तो विभागीकृत्य दत्तो अक्ष- गिमा रक्तल येन स तथा तस्मिन् विभकारुणिमनि इव । केषु पदार्थेपु अरुणिमा वि- भक्त इत्याह-खरदण्डिनीखण्डेपु पद्मिनीवनेयु रक्तकमलेषु । तथा चक्रवाकविरिपरि- पदि चक्रयाकपक्षिणां समूहे । तथा वन्धूकजीवेषु मध्याह्नपक्षेषु । तथा विद्रुमाराम- राजिषु प्रवालवनश्रेणिपु । तथा पारापतपतचरणेषु कलरवपक्षिपातेषु । तथा सिन्दू- रितशिरःपिण्दशुण्डालघटायां च । विभ्रम इति संबन्धः । तस्यः यशोधमहाराजस्य किं कुर्वतः पलिताङ्गुरदर्शनमभूत् । इति अमुना प्रकारेण बन्दिन्दोक्तसूक्तीः स्तुतिपाठकस- मूहभणितमुवचनानि समार्णयतः संशृण्वतः । कीदृश्यः सूफीः समाकर्णयतः । दुःखमेत्यादि । हे राजन्, एतत्प्रत्यक्षीभूतं आज्यावेक्षणं भवतस्तव सर्वेप्सितावा- शये अस्तु निखिलाभीष्टवस्तुप्राप्तये भवतु । आज्यावेक्षणं कथं भवति । ब्राह्मणैर्विनः नृतजयाघोपोत्सवं यथा भवत्येवं कृतो विहितो जयशब्दत्य आघोषो ध्वनिस्तस्योत्सव आनन्दो यत्र आज्यावेक्षणमणि कृतजयाघोपोत्सवम् । कथंभूतैर्ब्राह्मणेः । भूयःकल्पित. दक्षिणैः भूयसी प्रचुरतरा कल्पिता समर्थिता दत्ता दक्षिणा हिरवा दिदानं येभ्यस्ते तथा तैः । आज्यावेक्षणं स्मिथै क्रियते इत्याह-दुःखप्नोपशमाय दुष्टस्वप्रमदामनाय । १. श्रुटिचिहं पुस्तकमयेऽप्येवमेव, ·૨૬૨ काव्यमाला। यो दर्शयन्निजतनौ भुवनं समस्तं जात समो भगवता मधुसूदनेन । लीलाविलासवसतिश्च मृगेक्षणाना क्षोणीश मङ्गलकरो मुकुरः स तेऽस्तु' ।। ९७ ॥ इति चन्दिवृन्दोक्तसूक्ती समारर्णयतो विजयोर्जितराज्यस्याज्यावेक्षणं दर्पणनिरीक्षणं च दुर्यत तस्य यशोघमहाराजस्य पलिताकुरदर्शनमभूत् । त च हस्तेनावलम्ब्यालोक्य च स मे तात किलैयमचिन्तयत्- 'मतिविभवविनाशोत्पातकेतुपतान सुरतमुखसरोजोच्छेदनीहारसारः। मदनमदविनोदानन्दकन्दावमर्द- प्रपतदशनिदण्डाडम्बर केश एप ॥ ९८ ॥ तथा दुर्जनसमालोकागतैनछिदे दुर्जनाना पापिष्टलोकाना समालोकेन दर्शनेन आगतमुपौस्ति यत् एन पाप तस्य छिन् छेदन तस्यै दुर्जनसमालोकागतेनश्छिदे । ('सरसूद्विपदुयुजविदमिदश्छिदतिनीरानामुपसर्गेऽपि' इत्यनेन कि प्रतथा ।) दुचिन्ता परधनपरकलादिग्रहणचिन्तन दुश्चि ता तस्या हतिविनाश तस्यै दुश्चिन्ताहतये । तथा दुरीहितभवद्विभव्युदासाय च दुरीहितेन दुधेष्टितेन भवन्त सनायमाना ये विघ्ना अन्तरायास्तेपा ध्युदासो विनाशस्तस्मै दुरीहितभवद्विमव्युदासाय । समुच्चयालकार ॥ यो दर्शयन्नित्यादि । है सोणीश हे पृथ्वीपते राजाधिराज, रा जगप्रसिद्धो मुकुरो दर्पण ते तव मालकर श्रेयस्करो भवतु । स क । यो मुकुरो भगवता परमेश्व रेण मधुसूदनेन जरासघवैरिणा नारायणेन सम सदृशो जात । पुन क्थभूतो मुकुर । मृगेक्षणानां मृगसेचनाना स्त्रीणां लीलाविलासवसति रीरानो विदग्यचेष्टाना विला- सवसति फ्रीडामदिरै लीलाविरासवसति ।उक्त च--'हेराविलासविच्चोक लीलाललि तविभ्रमा । स्त्रीणा गवारचेष्टा स्युहविपर्यायवाचया ॥' समुच्चयालकार । त चेत्यादि । त परितारं हस्तेनावलम्ध्य परे कृखा आलोक्य च दृष्ट्वा च स जगत्प्रसिलो मे मम यशोधरस्य तात पिता किति लोकोको। एव वक्ष्यमाणलक्षणोपल. क्षितप्रकारेण अचिन्तयत् विचारयामास । एव क्यमिति चेत्-मतीत्यादि । एप प्रत्यक्षीभूत पलित केश कु तल । स्थभूत । मतिविभवविनाशोत्पातकेतुप्रतान मतिरेव विभवो लक्ष्मीरिटभोगदायक्लात् तस्य विनाश क्षयस्तदर्थमुत्पातकेतुप्रतानो नवममहोदयसदृश । पुन क्थमून एप केश । सुरतमुरासरोजोच्छेदनीहारसार मुरतमुस धीसभोगमीत्य तदेय सरोन कमल पुण्यसूर्योदये विकाशिलात् तसो छेदो ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २५३ करणकरिणां दोदेकपदारणचेणयो हृदयहरिणस्येहाध्वंसप्रसाधनवागुराः । मनसिजमनोमनासङ्गे चितामसितागमाः शुचिरुचिवशाः केशाः पुंसां यमोत्सबकेतवः ।। ९९ ॥ कुन्दावदातैर्दयितावलोकितैर्दुग्धद्युतैः स्त्रीदशनच्छदामृतैः । सदा सहावासरसार्थने जने किमत्र चित्रं यदयं शुचिः कचः ॥ १०॥ जरावल्लीतन्तुर्मनसिजचिताचक्रभसितं यमव्यालक्रीडासरणिसलिलं केशमिषतः । विनाशस्तदर्थ नीहारसारः प्रालयसमास. 1 पुनः कथंभूतः । मदनमदविनोदानन्दकन्दा- यमदनपतदशनिदण्डाडम्बरः मदनस्य कन्दर्पस्य योऽमी मदो दर्पस्तेन (स्तस्य) विनोदः स्त्रीरमणकुतूहल तस्माद्योऽसायानन्दः सुखं स एव फन्दो मूलं तस्यावमर्दखूणीकरण तदर्थ प्रपतदशनिदण्डाडम्बरः प्रपततः आगच्छतो अशनिदण्डस्य विद्युदण्डस्य आडम्बरः शोभा यस्यति स तथोक्तः । स्पकालंकारः ॥ करणेत्यादि । शुचिरुचिवशाश्चन्द्रवनिर्मलाः पुंसा पुरुषाणा केशाः कुन्तला. । क्थंभूताः । करणकरिणामिन्द्रियगजाना दर्पोद्रेकप्रदारणवेणवः दर्पस्य मदनस्य उद्रेक आधिक्यं तस्य प्रदारणे विनाशने वेणयो वंशवृक्षा. पुन. क्थंभूताः केशा. । हृदयहरिणस्य मनोमृगस्य ईहाध्वसप्रसाधने चेष्टाविनाशकरणे वागुरा पन्धनपाशाः । पुनः कथभूता केशा । मनसिजमनोभास) कन्दपैच्छाभरकरणे चितामसिनागमाः भस्मभूताः । पुनः क्थंभूना. पेशाः । यमोत्सवक्तवः यमस्य कृतान्तस्य उत्सवकैतवो महोत्सवघजाः । रूपकालंकारः॥ कुन्दावदातरित्यादि । दयिताविलोकितैः स्त्रीणा कटाक्षविक्षपावलोकितैः सह सदा सर्वकालं सहावासरसाधने सहवासानुरागपार्थके जने लोके यतयाय कचः केश शुचिरुज्वलो वर्तते तदन ससारे कि चित्रं विमाश्चर्यम् । अपि तु न किमपि आश्चर्यम् शुचिखहेतुर्भित विशेषणमाह-क्यंभूतैर्दयिताविलोरितः । कुन्दावदातैरहदासकुसुमवदु- ज्वलेः । तथा स्त्रीदशनच्छदामृतः स्त्रीया अधरामृतैः सह सदा सर्वकालं सहावासरसार्थने जने यदयं वचः शुचिर्तते तदन चित्रं शिम् । न किमपि चिनम् । तदेतुर्गाभतं विशेष. णमाह-कथंभूतः स्त्रीदशनच्छदामृतः । दुग्धद्युतर्गोक्षीरपदुम्बलेः । हेलाक्षेपालंकारः । जरावल्लीतन्तुरित्यादि । इदं पलितं रेशमिपतः पलितकेशव्याजेन जरावरीतन्तु- पंर्तते । जरा वार्धक्य सेव वाली सफलदायिकलात् तस्यास्वन्नुवन्तुसहाः सूनसदृशः। इदं पमितकेशमिषतः पलितकेशमिपात् मनचिजचिताचक्रमरितं मनसिजस्य परेतक- ·२५४ काव्यमाला। महामोहे पुंसा विपतरुजटाजालमलघु प्रियालोकप्रीतिस्थितिविरतये पत्रकमिदम् ॥ १०१॥ तारुण्यकाले मददुर्दिनैर्या सितेतरैः स्त्रीनयनैः प्रजाता। कृष्णच्छविः साद्य शिरोरुहश्रीर्जरारजक्या क्रियतेऽवदाता ॥ १०२॥ अपि च कामिनीजनविलासविद्धस्सारणेषु चण्डालदण्डा इव, प्रलयप्रा. रम्मवार्ताकर्णनेषु मृत्युदूतागमनमार्गा इव, शृङ्गाररसप्रसरनिवारणेषु परागराजिसमागमा इव, स्वान्तस्फुरितखण्डनेषु परशुधारावपाता इव, करणग्रामविगमेषु धूमकेतूद्मा इव, वपुर्जावण्योल्लेखनेषु स्फटिकराला- न्दर्पस्य या चिता मृतकामिस्तस्याश्चक मण्डल तस्य भसित भस्मसदृशम् । पुनश्च इद पलितकेशमिषत यमव्यालकीडासरणिसलिल यमो मृत्यु स एव व्यागे दुष्टगन सर्व- लोकविध्वसक्वात् तस्य क्रीडासरणि वेलिकनिमनदी तस्या सलिलमुम्वरमुदकम् । पुन कथभूतमिद पलितम् । महामोहे महा अचेतनलोत्पादने पुसा पुरुपाणा विपतरूनटा जाल विपतरोविषक्षस्य जटाताल मूलममूह । कथभूत विपतरुनटानालम् । अलघु महत् । अपर क्थभूतमिद पलितम् । प्रियालोकप्रीतिस्थितिविरतये परकम् । प्रियाणा स्त्रीणा आलोको निरीक्षण तस्य प्रीति प्रेम तस्या स्थितिर्व्यवस्था तस्या विरतिविनाश प्रियालोकप्रीतिस्थितिविरतिस्तस्यै पत्रक क्रोतवरपर सपन वा । रूपकमिदम् ।। तारुण्यकाले इत्यादि । या शिरोरुश्री केशलक्ष्मीस्वारुण्यकाले यौवनकाले लोन- यन कृष्णच्छवि प्रमाता कृष्णकान्तिर्बभूव । कथभूत स्त्रीनयनै । मददादन मदति मिरे । कथभूत । सितेतरै कृष्णवणे । सा शिरोरुही अद्य इदानी जरारतक्या धोवणिक्या वार्धक्यपरिचारकया परिवर्तिक्या अवदाता उजवला क्रियते विधीयते । हेवलकार ॥ अपि च तथा च अमी प्रत्यक्षीभूता मनुष्याणा मानवाना पलिताकुरा कृश(शु)- केशनवोद्भिद । कथभूता । कामिनीजनविलासविडत्सारणेषु श्रीसमूहविलासविष्टाविदू- रीकरणेषु चण्डालदण्डा इव । चण्डालाना दण्डा पशुपशुकास्थीनि विद्युत्मर्जनकानि भव न्ति । कथभूता पलिताछुरा । प्रलयप्रारम्भवार्ताकर्णनेषु मृत्युदूनागमनमार्ग इव प्रलयो मरणकालस्तस्य प्रारम्भो रामस्य तस्य वार्ता वृत्तान्त तस्या आकर्णनानि प्रवणानि तेषु मृलोर्यमस्य दूतानामागमनमार्ग इव भायानस्य पन्थान इव । कथभूता पलिताकुरा । माररसप्रारनिवारणेषु परागरातिसमागमा इव शृङ्गाररसस्य तारानुजलस्य प्रसरो व्याप्तिस्वस्य निवारणेषु निषेधेषु परागराजे—लीसमूहस्य समागमा आगमनानीव । पुन खान्तस्फुरितखण्डनेषु परशुधारावपाता इव खान्त मनस्तस्य स्फुरित चेष्टित तस्य खण्ड. नेषु छेदनेषु कुठारधाराणां पातानीव । पुन करणप्रामविगमेषु घूमकेतूद्मा इव करणप्रा.

·२ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २५५ कावतारा इव, आगामिमतिमहामोहाविर्भावेषु विषतरुप्रसवपरिचया इव, मन सरसि च मनसिजद्विजानवसरसूचनेषु कीकसामोगा इव, अमी मनुष्याणा पलिताकुराः। अपि च । अज्ञस्य जन्तो पलिताङ्कुरेक्षण भवेन्मनोभङ्गकृते न धीमतः । ससारतृष्णामुजगीविजृम्भणप्रशान्तिसीमाश्चिकुरा हि पाण्डुराः॥१०३॥ मुक्तिश्रियः प्रणयवीक्षणजालमार्गा. पुसा चतुर्थपुरुषार्थतरुप्ररोहाः । नि श्रेयसामृतरसागमनाग्रदूता. शुक्ला. कचा ननु तपश्चरणोपदेशाः॥ १०४ ॥ माणा इन्द्रियसपसथाना विगमेघु उद्वासेषु अग्निप्रादुर्भावा इव । पुन वपुलावग्मोरे सनेयु स्फटिकशलाकावतारा इव वपुप शरीरस्य लावण्य कान्तिस्तस्योल्लेखनेपु उत्सन. नेषु कर्पूरपारीणा सगमा इव । पुन आगामिमतिमहामोहाविर्भावेषु विपतरुप्रसवपरि- चया इव आगमिष्यतीति आगामि मतेबुद्धेमहान् गुरुतरो योऽसो मोहो वैनिला तस्य आविर्भावेषु प्रादुर्भावेषु विपवृक्षस्य पुप्पसगमा इव । पुन मन सरसि च मनसित द्विजानवसरसूचनेषु कीकसाभोगा इव मन सरति हृदयसरोवरे मनति द्विास क्न्दर्प बाह्मणस्य कामर्मचाण्डालस्य अनवसरसूचनेषु अयोग्यनल(काल)कथनेषु कीक्साभोगा इव अस्थिकीलकविस्तारा इव । उपमा समुच्चयालकार ॥ अपि च अथवा अर्थान्तरेण पलितादुरान्वर्णयलाचार्य -अज्ञस्येत्यादि । पाण्डुरा- श्चिकुरा पलिता केशा अवस्य बहिरात्मनो जन्तोर्जीवस्य पलिताङ्कुरेक्षण शुक्रकेशाकुर- दर्शन मनोभङ्गकृते चित्तभङ्गकार्याय भवेत् सजायेत, न धीमत्तो बुद्धिमतस्तत्त्वशानिनो मनोभन कृते न भवति । स तत्त्वज्ञानी एव चिन्तयति–पाण्डुरा चिकुरा ससारतृष्णा भुजगीविजृम्भणप्रान्तिसीमा ससारस्य तृष्णा इन्द्रियविषयाभिलापो लोभ आशा सैव भुतगी कालसपिणी अतर्दुष्टत्वात् तस्या विजुम्मण प्रसरस्तस्य प्रशान्तिसीमा सीमानो शान्तिमर्यादा । रूपकालकार ॥ मुक्तिश्रिय इत्यादि । पुसा पुरुषाणा शुका कचा पाण्डुरा केशा ननु रिश्वयन मुक्तिश्रियो मुक्तिलक्ष्म्या प्रणयवीक्षणे स्नेहावलोकने जारमार्गा गवाक्षछिद्राणि । पुन कथभूता । चतुर्यपुरुषार्थतस्प्ररोहा चतुथस्तुरीय पुरुषार्थो मोक्ष स एव तरीक्ष सुस- फलच्छायादायक्लात् तस्य प्ररोहा अधुरा । पुन कथभूता । नि श्रेयसामृतरसागम.

·२५६ काव्यमाला। तदनु संजातनिर्वेदसंवेदनहृदयः सविधतरनिःश्रेयसाभ्युदयः सच्चरित- लोकलोचनचन्द्रमाः पुनरिमाः किल शीलसाराः ससार संसारसागरोचर- णपोतपात्रदशा द्वादशाप्यनुप्रेक्षाः। तथा हि। उत्सृज्य जीवितजलं बहिरन्तरेते रिक्ता विशन्ति मरुतो जलयन्त्रकल्पाः । एकोद्यम जरति यूनि महत्यण च सर्वकपः पुनरयं यतते कृतान्तः ॥ १०५॥ नामदूताः नि.प्रेयसं निर्वाणं तदेव अमृतरसो अमृतधाराप्रवाहस्तस्य आगमनस्य अम. दूता प्रथमदेशहराः । पुनः वयंभूताः । नपवरणोपदेशाः दीक्षापदणशास्त्राणि ॥ सदनु तदनन्तर पलितागुरदर्शनादनन्तरं स यशोधमहाराजः पुनः पुनरपि इमा वक्ष्यमाणलक्षणोपलक्षिताः किल लोकोक्ती वा द्वादशापि द्विपडपि अनुप्रेक्षा भावनाः सस्मार चिन्तयामास । भूपः पयंभूतः । संजातनिर्वेदसवेदनहृदयः संजात उत्पभो योऽसौ निर्वेदः संसारशारीरभोगप्रिविधवैराग्यं संवेदनं धर्मफलं च सानुरागता । अथवा निवेदस सवेदन विधारण हृदये मनसि यस्य रा संजातनिर्वेदसवेदनहृदयः । पुन. कथंभूतः । सविधतरनिःश्रेयसाभ्युदयः सविधतरः अति निकटवर्ती निःश्रेयसस्य निर्वाणस्य अभ्युदयः परिपाको यस्य स तथोकः । पुनः फयंभूतः । सपरितलोवलोचनचन्द्रमाः स. पारितलोकानो सदाचारमनुष्याणां महामुनीनां च लोचनचन्द्रमाः आनन्दवारकः। कर्यभूता अनुप्रेमाः । शीलसाराः शीलेषु भशादाशीलसहस्रेषु सर्वयलाचारेषु साराः सारभूताः । पुनः कथंभूता अनुप्रेक्षाः । संसारसागरोत्तरणपोतपादशाः संसारमतु- गतिलक्षणः स एव सागरः समुदः पर्यन्तर हितलात् तस्योत्तरणे पारमाणे पारगमने पोतपात्रस्य प्रयणपात्रस्य दृशाः घटिकाप्रायाः । पसलकारः॥ तथाहि तदेव निरूपयति-उत्सृज्येत्यादि । एते वसंवेदप्रत्यक्षीभूता महत उच्छासरक्षणा वायवो जीवितजलमायुशोर्य बहिरत्यज्य बाो मुस्या रिकाः गन्तः अन्तमध्ये विशन्ति संचरन्ति । कथंभूताः मरतः । जलयन्त्रकल्पाः अरहह(प)पटीमा- सासदृशाः । अयं प्रलक्षीभूतः तान्तो यमः जरति वृद्धजीवे, यूनि तरुणपुरुष, महति नृपादी गुपपुरे, अणौ च दरिद लघुपुरुष, एकोशमं यथा भवत्येवं यतते विनाशयितुं यनं करोति । क्यंभूतः वान्तः । सर्वकषः पुनः दावानलसमाः । पुन शब्द वाय वर्तते । उपमासंगरः॥

·. २५७ २ आन्यासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । लावण्ययौवनमनोहरणीयतायाः फायेप्वमी यदि गुणाश्चिरमावसन्ति । सन्तो न जातु रमणीरमणीयसारं संसारमेनमवधीरयितुं यतन्ते ॥ १०६ ॥ उच्चैःपदं नयति. जन्तुमधः पुनस्तं वात्येव रेणुनिचयं चपला विभूतिः । श्राम्यत्यतीय जनता वनितासुखाय ताः सूतवत्करगता अपि विप्लवन्ते ॥ १०७ ।। शूरं विनीतमिव सजनवरकुलीनं विद्यामहान्तमिव धार्मिकमुत्सृजन्ती । लावण्येत्यादि । अमी एते लावण्ययौवनमनोहरणीयतायाः गुणा यदि चेत् कायेषु चिर दीर्घकालं भावसन्ति शरीरेषु तिष्ठन्ति । लावण्यं च कान्तियौवनं च तारुण्यं मनो. दरणीयता च आदेयमूर्तिता आया येषां रूपसौभाग्यादीनां गणना ते लावण्वयौवन- मनोहरणीयतायाः । तहि सन्तः सत्पुरुषाः एनं प्रलक्षीभूतं संसारमाजवं जवभावमय- धीरयितुं निराकर्तुं जातु कदानिदपि न यतन्ते नोयमं कुर्वन्ति । सदाकालं संसार एव विछन्ति । कथंभूतं संसारम् । रमणीरमणीयसारं रमणीभिः कमनीयकामिनीभिः रम- णीयं मनोहरं सारं मध्यो यस स तथा तम् । समुच्चयोपमालंकारः॥ उरित्यादि । विभूतिरैश्चय कयंभूतं जन्तुं प्राणिनं कर्मतापनमुचैःपदं राज्यमि- स्यादि द्वितीयं कर्म नयति प्रापयति । पुनः पथात् विभूतिस्तं जन्तुं प्राणिनमधो नीचे- स्वर स्थान रहानरकादिकं पदं नयति प्रापयति । कथंभूता विभूतिः। चपला वेगवत्तरा। के फेव । रेणुनिचयं रजःसमूह वात्सा प्रथमं उचैर्नयति पधाधः पातयति । जनता लोको पनितारासाय उत्तमस्त्रीसंभोगसुखाय अतीव भाम्पत्यतिशयेन खेदं करोति सेवा- कृषिवाणिज्यादिकं व्यापार करोति । उचं च--'वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च यो. पितिः' । ता वनिताः करगता अपि नश्यन्ति सूतक्त् करगता अपि मुष्टिमध्ये यत्नेन धृता अपि विप्लवन्ते नश्यन्ति । किंवत् । सूतवत् पारदरसवत् । पूर्ववृत्ते लावण्यादिक मनित्यमुलम्, अस्सिन्वृत्ते राज्यलक्ष्मीरनिसेति सूचितम् । उपमालंकारः ।। शूरमित्यादि । इयं प्रत्यक्षीभूता लक्ष्मीर्धनं लोकं पञ्चननं कलुषीकरोति पापीशं विदधाति । लोभमूलानि पापानि' इति वचनात् । लक्ष्मीः किं कुर्वती । शूरं सहसभटलक्षमट- चोटिभटविध्वंसक पुरुषमुत्सजन्ती परिहरन्ती । कमिव । विनीत मिव प्रभयवन्तं पुमास- मिव । र विनीतं च परिहातीत्यर्थः । लक्ष्मीः पुनः मि शर्बती । कुलीनं उत्तमकुलं ·२५८ काव्यमाला। . चिन्ताज्वरप्रसवभूमिरियं हि लोकं लक्ष्मीः खलक्षणसखी कलुपीकरोति ॥ १०८॥ याचि ध्रुवोशि गतावलकावलीपु यासां मनःकुटिलतास्तटिनीतरङ्गाः । अन्तर्नमान्त इव दृष्टिपथे प्रयाताः कस्ताः करोतु सरलास्तरलायताक्षीः ॥ १०९॥ सहारबद्धकवलस्य यमस्य लोके कः पश्यतो हरविधेरवधि प्रयातः । यस्माजगत्रयपुरीपरमेश्वरोऽपि तत्राहितोद्यमगुणे विधुरावधानः ॥ ११०॥ पुरपं उत्सजन्ती । किंवत् । सबनवत् पुरुषवत् परोपकारिणमिव । यथा कुलवन्तं परि- हरति तथा परोपकारिणमपि परिहरतीत्यर्थ. । लक्ष्मीः पुनः कि कुर्वती । धार्मिकमुत्स- जन्ती धार्मिक धर्मिष्ठं उत्सृजन्ती । कथमिव । विद्यामहान्तमिव विद्यया शास्त्रेण महान् गुरुर्विद्यामहान् तं विद्यामहान्तं धार्मिक विद्वांस परिहरतीत्यर्थः । क्थंभूना लक्ष्मीः । चिन्ताज्यरप्रसवभूमिः चिन्तया आयां उत्पनो योऽसौ ज्वरः संतापस्तस्य प्रसवभूमिरु- सतिस्थान चिन्ताज्वरप्रसवभूमिः । पुनः कथंभूता लक्ष्मीः । सलक्षणसखी खलवत् दुर्जनरत् क्षणसखी अल्पकालनेहिनी । उक्तं च-अप्रच्छाया तृणादग्निः सले प्री- तिः स्थले जलम् । वेश्यारागः कुमितं च पडेते वुझुदोपमाः ॥' उपमालंकारः॥ वाचीत्यादि । ता: जगप्रसिद्धास्तररायताक्षीः तरलानि चपलानि आयतानि दोर्याणि कान्त विधान्तानि अक्षीणि लोचनानि यासां तास्तरलायताक्ष्यस्ताः तरला- यताक्षीः कः पुमान् सरला अकुटिलाः करोतु विदधातु । अपि तु न कश्चित्करोतीत्यर्थः । ता. काः । यामा स्त्रीणां मनःकुटिलता हृदयवक्रता तटिनीतरला नदीकल्लोला दृष्टिपथे लोवनमा प्रयाता आयाता लोकैः प्रत्यक्षेण दृष्टाः कस्मिन् कस्मिन् स्थाने प्रत्यक्षेण दृष्टाः चाचि बचने कुटिलताः प्रत्यक्षेण दृष्टाः भ्रवोलोचनोपरिरोमराजीद्वये दृशि लो- चनयुगले गती गमने ललकावलीपु केशश्रेणिपु कसात् प्रत्यक्षेण दृष्टाः अन्तक्षेतसि न. मान्त इब अवकाशमलभमान इव । रूपोपमालंकारः ।। संहारबद्धकवलस्येत्यादि । कः पुमान् यमस्य वृतान्तस्य लोके ससारे भवधि मर्यादाविनाशम् । अन्तमित्यर्थः । प्रयातः गतः । अपि तु न कश्चित्प्रयात इत्यर्थ. । धंभूतस्य यमस्य । सहारा) मोटयित्वा सादना घरकवलस्य सन्नीकृतपशा. हुलय्य । अपर यथंभूतस्य । पश्यतोहरविधेः पश्यतोहरस्य चौरस विधिरनुटानं यस्य ·२५९ २ आश्वासः] यशतिलकचम्पूकाव्यम् । इत्थं क्षणक्षयहुताशमुखे पतन्ति वस्तूनि वीक्ष्य परितः सुकृती यतात्मा । तत्कर्म किंचिदनुसतुमयं यतेत यस्मिन्नसौ नयनगोचरतां न याति ॥ १११ ॥ इत्यनियानुप्रेक्षा ॥ १ ॥ दत्तोदयेऽयनिचये हृदये सकार्ये सर्वः समाहितमतिः पुरतः समास्ते । जाते स्वपायसमयेऽम्बुपती पतत्रेः पोतादिव द्रुतवतः शरणं न तेऽस्ति ॥ ११२ ।। स तथा तस्य । 'वाग्दिवपश्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु' इति वचनात् पष्टया अलक्समासः। यथा वाचोयुक्तिः दिशोदण्डः पश्यतोहरः । पस्मादपि न प्रयातः । यस्मात्यारणात् जगनयपुरीपरमेश्वरोऽपि तीर्थंकरोऽपि तत्र यमे आहितोद्यमगुणे छतोत्साहगुणे सति विधुरावधानः विफलप्रयनः । दशन्तालंकार आक्षेपच । इत्थमित्यादि । अयं मुकृती हेयोपादेयविवेक्वान् पुरुषो यतात्मा प्रमादरहितः सन् तत्किचित् योगिगम्यं कर्म अनुसत आश्रयितुं यतेत यनं कुपात । तत्तिम् । यस्मिन् कर्मणि सति असौ प्रत्यक्षीभूतो यमो नयनगोचरता न याति पुनरपि नेनाभ्यां न दृश्यते । किं कृत्वा । इमं पूर्वोकप्रकारेण वस्तूनि बीवनशरीरादीनि परितः गम- न्तात् क्षणक्षयहुतारामुसे पतन्ति गच्छन्ति वीक्ष्य क्षणो यमः स एव क्षयहुताराः प्रलयकालामिस्तस्य मुरां वर्क क्षणक्षयहुताशमुसे पतन्ति पीश्य दृष्ट्या । रूपकालंकारः। इत्यमनित्यानप्रेक्षा अधुवानप्रेक्षा सप्तभित्तः समाप्त्यर्थः । दत्तोदयेत्यादि । हे जीव, सर्वः प्राणी ते तप पुरतः अप्रतः विकरतया रामा- हितमतिः सावधानमनाः सन् समास्ते तिष्ठति । सेवते इत्यर्थः । कम्मित् सति । भर्थ- निचये धनरामूद्दे दत्तोदये सति उदयमागते राति । पुनध कस्मिन् सति राव प्राणी पुरतः समास्ते । सकार्य धनकार्य हृदये चिते वर्तमाने सति । अपायसमये मृत्युमाले नु पुन ते उत्पभे सति कोऽपि पुमान् शरणं नामि (अधिनमयों भवति) । ते तय रस्से । भम्युपती समुद्रे पोतास्मरणात् हुतयनप्युतस्य पतरिय पक्षिण इय । यथा समुदे पोतात् च्युतस्य पक्षियः सोऽपि पुमान् पारणं न भवति । स पलनिः रामुद्दे गीयमानः सन् तप समुद्रे मुडिसा प्रियते इसर्थः । 'पतेरप्रिमी, इवि पचनार भत्रिप्रलयः। उपमालंकारः ॥

·२६१ २ आश्वासः] यशन्तिलकचम्पूकाव्यम् । शैलपयोपिदिव संसृतिरेनमेया नाना विडम्बयति चित्रकरैः प्रपञ्चैः ॥ ११५ ॥ दैवाद्धनेप्वधिगतेषु पटुर्न कायः काये पौ न पुनरायुरवाप्तवित्तम् । इत्थं परस्परहतात्मभिरात्मधर्में- लोकं सुदुःखयति जन्मकरः प्रवन्धः ॥ ११६ ।। आस्तां भवान्तरविधौ सुविपर्ययोऽय- मत्रैव जन्मनि नृणामधरोचभावः । अल्पः पृथुः पृथुरपि क्षणतोऽल्प एवं खामी भवत्यनुचरः स च तत्पदाहः ॥ ११७ ॥ । पितं शरीरनाम कर्मणा उपौकितम् । दत्तमित्यर्थः । कथंभूतः पुरुषः । क्रमगतिः एका गति त्यभुक्त्या द्वितीयां गति गच्छति इति क्रमपतिः । एपा प्रत्यक्षीभूता संशतिः संसारः कथ्यते । सा संमृतिः कि करोति । एनं पुरुषमात्मानं नानाभपयेर्नानादि. डम्बयति विगोपयति । कथंभूतैः । चित्रकरैः सर्वलोकानां चिन्ताश्चोत्पादक संसतिः कैव । शैलूपयोपिदिव नटभायेव । रूपकोपमालंकारः । देवादित्यादि । प्रयन्धः प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशलक्षश्चतुःप्रकारः कर्मवन्य आ. त्मधर्मनिजखभाषैः कृत्वा लोक प्राणिवर्ग सुदुःखयति मुष्ट अतिशयेन दुःसं करोति । कथंभूतः प्रबन्धः । जन्मकरः भवान्तराणामुत्पादकः । कथंभूतः आत्मधर्मः । इत्यं अमुना प्रकारेण परस्परहतात्मभिः परस्परेण अन्योन्येन इलो विध्वंसित आत्मा ख. भावो येषां आत्मधर्माणां परस्परहतात्मानलेः । इत्यं कथमिति चेत् दैवात् कर्मोदयात् धनेषु खापतेयेषु अधिगतेषु प्राप्तेयु कायः पारीरे पटुरुत्कृष्टं न भवति । देवात्काये शारीरे पटौ रोगरहिते सति पुनः पुनरपि आयुर्न भवति । कथंभूतमायुः । भवासवितं परिमाप्तधनं न भवति । जाखलंकारः ।। आस्तामित्यादि । अयं प्रत्यक्षीभूतः मुविपर्ययः सुष्ट विपर्यासः भवान्तरविधी जन्मान्तरविधाने न भवतीति भास्तां तिष्यतु चेत् अत्रैव जन्मनि अस्सिनेव भवे नृणां मनुष्याणां अधरोचभावः नीचोचपर्यायो भवति । तमेव दर्शयति-अल्पः पुमान् नि- धनो जीवः पृथुर्विपुलो धनवान् भवति, पृथुरपि विपुलधनवानपि क्षणतो मुहूर्तमात्रात् अल्प एव निर्धन एव भवति । स्वामी राजा अनुवरः किंकरो मवति, सच किंकर; तत्पदाहः स्वागिपदयोग्यो भवति । दीपकालंकारः ॥

·२६२ कायमाला। वैचित्र्य मित्थमनुभूय भवाम्चुराशे- रातकयाडवविडम्बितजन्तुवारेः । को नाम जन्मविषपादपपुप्पकल्पैः खं मोहयेन्मृगदृशां कृतधीः कटाक्षः ॥ ११८ ॥ इति संसारानुप्रेक्षा ॥३॥ एकस्त्वमाविशसि जन्मनि संक्षये च भोक्तुं स्वयं स्वकृतकर्मफलानुबन्धम् । अन्यो न जातु सुखदुःखविधौ सहायः खाजीवनाय मिलितं विटपेटकं ते ॥ ११९ ।। घेचिन्यमित्यादि । नामेति संभावनायाम् । कः कृतधीविधाता हेयोपादेयविवे- पान् मृगदृशां मृगलोचनानां स्त्रीणां कटाक्षरपाझवीक्षणैः खमात्मानं मोहयेत् वि. हलीकुर्यात् । अपि तु न कधिन्मोहयेदित्यर्थः । कथभूतैः कटाक्षः जन्मविषपादपपु- पकल्पः जन्म संसारः स एव विषपादपो विपक्षो दुःसफलदायकत्वात् तस्य पुष्प- यरूपाः कुमुमराहशारीः । किं कृत्वा । पूर्व भवाम्युराशेः संसारसमुद्रस्य इत्थं पूर्वोक- प्रकारेण वैचित्र्यं वैचित्रीनानालं अनुभूय भूत्वा । ज्ञात्वा इत्यर्थः । कथंभूतस्य भवाम्बु. राशेः । आतङ्कवाडयविडम्यितजन्तुवारेः सद्यः प्राणहरो व्याधिराता उच्यते स एवं वाडवो वडयानलसस्मिन् मिडम्मितानि कदथितानि जन्तुवारीणि प्राणिधगंजलानि येन भवाम्युराशिना स तथोक्तस्तस्य । रूपकालंकारः ॥ इति एतैधतुभित्तैः संसारानु- प्रेक्षा समाप्ता॥ एक इत्यादि । हे जीय, खं भवान् एकः अमहायः जन्मनि गर्भवासे आविशति प्रवेश करोपि । संक्षये मरणे च एक आविशनि । कि फतु आविशति । खकृतकर्म- फलानुबन्ध भोक्तुं अनुभवितुं खेन आत्मना तमनुष्टितं यत्कर्म पुण्यरूपं पा पापरूपं तस्य फलस्य सुसरूपस्य दुःसरूपस्य अनुवन्धं संवन्धं भोक्तुं आविशति । कथम् । स्वयं भालना न तत्र कश्चित्प्रवेशं फारयति । उर्फ च-'स्वयं कर्म करोल्लामा खयं त- फलमभुते । खयं भ्रमति संसारे सयं तस्माद्विमुच्यते ॥' भन्यः कोऽपि पुमान् मुरादुःसविधी मुराकरणे सविधाने च जातु कदाचित् सहायो न वर्तते तर्हि पुत्रक्लनमित्रादिवृन्दं कि सहायं तव भवति । हे जीव, ते तव विटपेटकै शत्रु भव- वन्यो मिलितं एकत्रीभूतं वर्तते । किमर्थम् । मिलित खाजीवनाय खस्य आत्मनः आजीवनाय प्राणनाय । रूपवालंकारः॥

·स्यमेकः । २ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २६३ बाह्यः परिग्रहविधिस्तव दूरमास्तां देहोऽयमेति न समं सहसंभवोऽपि । किं ताम्यसि स्वमनिशं क्षणदृष्टनष्टै- रात्मजविणमन्दिरमोहपाशैः ॥ १२० ॥ संशोच्य शोकविवशो दिवसं तमेक- मन्येदुरादरपरः खजनस्तवार्थे । कायोऽपि भस्म भवति प्रचयाच्चिताग्नेः संसारयन्त्रघटिकापटने त्वमेकः ॥ १२१ ।। एप स्वयं तमचलैननु कर्मजाले. लूतेव वेष्टयति नष्टम पुण्यात्पुनः प्रशमतन्तुकृतावलम्ब- स्तद्धाम धावति विधूतसमस्तयाधम् ॥ १२२ ।। इत्येकलानुप्रेक्षा ॥ ४ ॥ बाघ इत्यादि । हे जीव, बाह्यः परिग्रह विधिः कलत्रपुत्रमित्रादिकस्तावत् दूर विप्रकृष्टं आस्तां तिछनु । अयं प्रत्यक्षीभूतो देहः शरीरं समं साधं न याति नागच्छति । कथंभूतो देहः । सहसंभवोऽपि जन्मना सह संजातोऽपि । हे जीव, खं भवान् दारा- स्मनविणमन्दिरमोहपाशः किं किगर्थे अनिशं निरन्तरं ताम्यसि आत्मानं वनासि । दाराध फल प्राणि भारगजाध पुत्राः द्रविणं धनं गन्दिरं गृहं च तानि च तानि मोह- पाशबन्धनानि तेस्तयोक्तः । कथंभूतरात्मजविणमन्दिरमोहपाशः । क्षणष्टनष्टेः तत्क्षणे मुहूर्तमेकं दृष्टा अपरेण मुहूर्तेन नष्टा क्षणदृष्टनष्टाः । स्पफालंकारः॥ संशोच्येत्यादि । हे जीव, खजनः कुटुम्बवर्गः शोकविक्शः सन् तं मरणसंवन्धि एकदिन संशोच्य शोकं कृत्वा अन्येारन्यस्मिन्नहनि तवाथै भवतो धने आदरपरो भवति । कायोऽपि शरीरोऽपि चिताः स्मशानानेः प्रचयात् समूहात् भम्म संजायते । ससारयनपटिकाघटने संसार एव यन्त्रं अरघटस्तस्य संवन्धिन्यो या घटिकाः क्षुद्र. पट्यस्तासां घटने चालनन्यापारे स्वमेव भवानेव एकः अद्वितीयो यतैसे । स्वजनादिकः कोऽपि नास्ति । रूपकालंकारः ।। एप इत्यादि । हे जीव, एष प्रत्यक्षीभूतो जीवः एकोऽमहायो नष्टमतिनिर्विवे- कसम्मादात्मानं स्वयं आत्मना ननु निधयेन अचलेशलेपप्रायः कर्मजाले: फर्म समूह- चटयति वनाति । केव । लूतेव ऊर्णनामनाम कीटम इव । उर्फ च-'ल्ता स्त्री लन्तु- पायोर्णनाममकंटकाः समाः' । पुनः कर्मजालवेटनादनन्तर पुण्यात् पुण्योदयात् पूजा- ·काव्यमाला। आधीयते यदिह वस्तु गुणाय कान्तं काये तदेव मुहुरेत्य पवित्रभावम् । छायाप्रतारितमतिर्मलरन्ध्रवन्धं किं जीव लालयसि भगुरमेतदनम् ॥ १२७ ।। योपिद्भिराहतकरं कृतमण्डनथी- र्यः कामचामररुचिस्तव केशपाशः । सोऽयं त्वयि श्रवणगोचरतां प्रयाते प्रेतावनीपु वनवायसवासगोऽभूत् ॥ १२८ ॥ अन्तर्वहिर्यदि भवेद्वपुपः शरीरं देवाचदानुभयनं ननु दूरमास्ताम् । आधीयत इत्यादि । हे जीव, इह सम्मिन् काये पारीरे यदस्तु परागुरुचन्दन. पुगुमादिकं घात गुणाय गुगन्धलादिगुणनिमित्त पान्तं अतिमनोहर भाधीयते क्रियते, सदेव वस्तु मुहुरविण्येन अपवित्रभाष अशुचित्वं एति गच्छति । सेन पारणेन हे भारमन्, एलरप्रवशीभूत भई शरीर रिमर्थ सालयसि पुनः पुनः पोपयति । क्य. भारपम् । मायाप्रनारितमति. छायया गौरश्यामादिवर्णेन प्रतारिता पबित्ता मरियस्य सतं याप्रतारितमतिः । कथंभूतं अहम् । मलप्रपन्य मलानां विष्टानां रन्ध्राणि दिल से धन्यः प्रपाको यत्र तन्मलरन्प्रयन्धम् । पुनः पथंभूतं भाम् । भर स्वयमेव स्निपरम् । आयलंकारः॥ योपिद्धिरित्यादि । हे जीवेति मोधनपदं पूर्वोयमेव प्राह्यम् । सेनोपमेयम् । हे जीव दे मामन, यस्ता भवनः पेशपाशः गुन्तलरलापः यंभूतः पेशपाशः । भामचाररचिः कामय बन्दपनरेन्द्रस्य धामररचिः भामरवत् प्रवीणवत्र रचिः शोभा यसैजिम कामचामरनिः । पर्ण इत्यर्थः । कथंभूतः पेशपाशः । योपिदिग्दुक रकमलाभिः लीभिः मण्डनधीः गायीचार मुक्तपन्धनारिपुष्षयातितरेन कृता मण्डनमी. शोभा नीर्षम्य गः । वयम् । भारतकर भारती आदरपरी हस्ती सम्मिन् मनकरणार्मति सद भारतारम् यथा भयसैवम् । स पोसलक्षणः श. पाश.अयं प्रवक्षीभूतः स्वयि आमनि श्रयणगोधरना प्रयाये मरण प्रातिप्रे. तावनी मशानभूमिपु पनरायसवामणः सवारणागलप प्राप्तोऽभूरभूव । उप. मालंकार.. अन्तरियादि। हे गोष, मनगरी मन्तगत परी यदि घर पुषः पारीरात पहिये भयेर देवार देवयोगार रस तन्मिन्बाले शारीरस्य अनुभवनं ननु सही ·. २ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २६७ कौतूहलादपि यदीक्षितुमुत्सहेत कुर्यात्तदाभिरतिमत्र भवाशरीरे ॥ १२९ ॥ तस्मानिसर्गमलिनादपि लब्धतत्त्वाः कीनाशकेलिमनवाप्तधियोऽचिराय । कायादतः किमपि तत्फलमर्जयन्तु यसादनन्तसुखसस्सविभूतिरेपा ॥ १३० ॥ इत्यशुचिसानुप्रेक्षा ॥६॥ अन्तःकपायकलपोऽशुभयोगसड़ा- स्कर्माण्युपार्जयसि बन्धनिबन्धनानि । रज्जूः करेणुवशगः करटी यथैता- स्त्वं जीव मुञ्च तदिगानि दुरीहितानि ॥ १३१ ॥ दूर विप्रकृष्ट आस्तां तिष्टतु । तस्मिन् काले कौतूहलादपि कुतूहलमानादपि यदीक्षित माष्टुं उत्सहेत तदा अत्र शरीरे अभिरति संमुखीभूय मरणं कुर्यात विदघ्यात् । जात्यलंकारः ।। तस्मादित्यादि । तस्मात्कारणाव अतः एतस्मात् कायात् किमपि अनिर्वचनीयं तत् योगिनां प्रसिद्ध लब्धतत्त्वाः पुरुषाः हेयोपादेयविवेकवन्तः पुरुषाः फलं लाभ अचि. राय अजयन्तु गृहन्तु । यस्मात् फलात् एपा अनन्तसुखसस्यविभूति: आत्यन्तिकसौ. ख्यालविभूतिरैश्चर्य भवति । कथंभूतात् । गतः एतस्मात् कायात् । निसर्गमलिनादपि खभावेन कश्मलीभूतादपि । कयंभूताः लब्धतत्त्वाः । कीनाशकेलिं यमक्रीडा प्रति अन. वाप्तधियः अप्राप्तबुद्धयः । यावन्मरणं नायान्तीत्यर्थः । रूपकालंकारः। तथा चोक्तम्- 'व्यापपर्वमयं विरामविरसं मुलेऽप्यभोगोनितं विष्वन शुक्षतपातकुष्य(1) कुपितमा- म्यामश्छिदितम् । मानुष्यं घुणमक्षितेचसदृशं नामकरम्यं परं निःसार परलोकबीजम- चिरात्कृत्वेह सारीकुरु ॥ इति । एतैश्चतुर्मिकृत्रशुचिलानुप्रेक्षा समाप्त । अन्तरित्यादि । हे जीव, से अन्तर्मनसि कपायकलुपः क्रोधमानमायालोमर्म- लिनः सन् अशुभयोगसात अशुभयोगाश्रयणाकारणात् कर्माणि प्रातिस्थितनु- भागप्रदेशलक्षणानि रन्धानां निवन्धनानि कारणानि कर्माणि आश्रयाण्युपार्जयसि खो- करोपि । यथा येन प्रकारेण करेणुवशगः करटी हस्तिनीलम्पटः करी एताः राजम- न्दिरप्रत्यक्षीभूता रज्जूवन्धनानि उपार्जयति । तत्तस्मात् कारणात् हे जीव, वं भवान् इमानि प्रत्यक्षीभूतानि दुरीहितानि दुटितानि मुश्च यज । उपमालंकारः ।। १. संमूठभागोचितम् क. ।

·२६८ काव्यमाला। संकल्पकल्पतरुसंश्रयणात्त्वदीयं चेतो निमजति मनोरथसागरेऽस्मिन् । तत्रार्थतस्तव चकास्ति न किंचनापि पक्षे परं भवसि कल्मपसंश्रयस्य ।। १३२ ।। सेयं विभूतिषु मनीषितसंश्रयाणां चक्षुर्भवत्तव निजातिय मोघवाञ्छम् । पापागमाय परमेव भवेद्विमूढ कामात्कुतः सुकृतदूरयतां हितानि ।। १३३ ।। दौविध्यदग्धमनसोऽन्तरुपाचभुक्ते- श्चित्तं यथोल्लसति ते स्कुरितोत्तरङ्गम् । संकल्पेत्यादि । हे जीवेति संयोधनपदं पूर्वोत्तमेव प्राह्यम् । तेनायमर्थः। हे जीव, संकल्पकल्पतरुसंश्रयणादाश्रयणात् खदीयं तव चेतो मनः आत्मा अस्मिन् प्रत्यक्षी- भूते मनोरथसागरे दोहदसमुद्र निमज्जति घुडति संकल्पचित्तोमतिः स एव कल्पत- रुवातिफलप्रदायकत्वात् तस्य संश्रयणमववन्धनं तस्मात् । तत्र संकल्पतरसंश्रयणे अर्धतः परमातस्तव भवतः किंचनापि किंचिदपि न चकास्ति इष्टरुयाद्यनुभवनं चकास्ति भवति । पर केवलं निधयेन वा कल्मपसंश्रयस्य पापाश्रयस्य पक्षे भवति खीकारवान् भवति । रूपकालकारः। तथा चोक्तम्-'दटूण परकलत्तं राम मा वहसि हियय मनम्मि । पावेण पाव लिपसि पावं मावहसि लंच शुद्धो हि ।' सेयमित्यादि । हे जीव, तव चक्षुः तव दृष्टिः । वदीयं मन इत्यर्थः । निजातिषु आतेपु यस्त्वाकालामु भवत्संजायमानं वर्तते। कथंभूत चक्षुः। मोघवाञ्छं विफलेच्छम् । मनीपितसंश्रयाणा विभूतिपु खर्गादिसौख्यसंवन्धिना वस्तूनां विभूतिषु ऐश्वर्येषु सेये द्वेषसहितं वर्तते । पर केवलं पापागमाय पापोपार्जनाय एवेति निश्चितं भवेत्संजायत । रे विमूढ हेयोपादेयविकलात्मन् , कामात् वाञ्छामासात् मनोरथमात्रात् मुकृतदूरवतो पुण्यकर्मरहिताना हितानि सौख्यानि पुतः । न कुतोऽपौत्यर्थः । आक्षेपालंकारः ।। दौविंध्येत्यादि । हे आत्मन् , ते तव चित्तं मनः यथा येन प्रकारेण अन्तरुपात- भुक्तेः संकल्पेन होतभोजनस्य ततो भुक्तिमहणार्थमिति भावः । उल्लसति प्रवर्तते । कथंभूतं चित्तम् । स्फुरितोत्तर; स्फुरिता उत्पन्ना उत्तरमा उत्कटा उल्टोला मनोरथा यस्येति स्फुरितोत्तरजम् । कथंभूतस्य ते । दौर्विध्यदग्धमनसः दौविध्येन निर्धनत्वेन १-२. 'भवति' इति भवेद. ३. 'आतेश्व' इति सटीकपाठः, परंतु 'आतिपु' इति भवेत् ४. 'भुक्त' इति सटीकपाठः.

·२ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । धाग्नि स्फुरेद्यदि तथा परमात्मसज्ञे कौतस्कृती तव भवेद्विफ़ला प्रसूति ॥१३४ ॥ इलाभवानुप्रेक्षा ॥७॥ आगच्छतोऽभिनवकार्मणरेणुराशे- जीवः करोति यदवस्खलन वितन्द्रः । सत्तत्त्वचामरघरैः प्रणिधानहस्तै सन्तो विदुस्तमिह सवरमात्मनीनम् ॥ १३५ ॥ यत्वा विचिन्तयति सचरते विचारै- श्यावी चिनोति परिमुञ्चति चण्डभावम् । चेतो निकुञ्चति समञ्चति वृत्तमुच्चै स क्षेत्रनाथ निरुणद्धि कृती रजासि ।। १३६ ॥ दग्ध मसीकृत मनो यस्य । हे जीव, तथा तेन प्रकारेण परमात्मसझे धानि बहि- स्तत्त्वान्तस्तत्त्वनान्नि धाग्नि स्थाने तेजसि वा यदि चेस्फुरत् कुर्यात् । चेष्टयेत इत्यथ । ताह तम प्रसूतिर्भवत उत्पत्ति न्म विफला निष्पला कोतस्कुती भवेत् । बुतो भवा शीतलती । न कुतश्चिद्भवेदित्यथ । तव ज म सालमेव गवेत् । आक्षेपालकार ॥ इति चतुभित्तराश्रवाशुप्रेक्षा समाप्ता । आगच्छत इत्यादि । सन्त सत्पुरुषा इह अस्मिन् ससारे त सवर विदुनिन्ति । कथयन्तीय थे । स्थभूत सवरम् । आत्मनीन आत्महितम् । त कम् । आगच्छत हारमानस अभिनवकार्मगरेणुराशे नवीनक्मसवन्विपुरलपरमाणुसमूहस्य जीव आरमा विराद अनमत्त सन् यत् अवस्सलन निषेध करोति । के कृत्वा अवस्खलन करोति । प्रणिधानहस्ते शुभघ्यानपाणिमि । स्थभूत प्रणिधानहले । खतत्वचामर- और आत्मतत्त्वप्रकोणधारिभि । रूपकालकार ॥ य इत्यादि । हे क्षेत्रनाथ आत्मन् , स व कृती पुण्यवान् सन् रजासि पापा श्रवान् निरुणादि प्रतियनीहि । स क । स त्वमेव आत्मैव । तथापि स क । यस्वा आत्मान विचितयति ध्यायति । य आत्मा विचारविर्भेदज्ञानरात्मनि सचरते प्रवेश करोति । 'उद थर सम्मा' इत्यधिकारे 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यनेन सूनेण 'चा' धातोरात्मनेपदित्यम् । य आत्मा चाी बुद्धि ज्ञानस्वरूपा चिनोति विस्तारं नयति । य आत्मा चण्डभाव क्रोध परिमुञ्चति याति । य भात्मा चेतो मनो नियति विपय- कपायेपु गछत्सकोचयति । य आत्मा उचैरतिशयेन वृत्त चारिन समञ्चति समागच्छति प्रतिपास्यति स ल आरमा वसे । अनुश्मानालकार ॥ १ 'खतत्त्व' इति टीकासमतपाठ ·.२७० काव्यमाला। नीरन्ध्रसंधिरवधीरितनीरपूरः पोतः सरिस्पतिमपैति यथानपायः। जीवस्तथा क्षपितपूर्वतमःमतानः क्षीणाश्रवश्च परमं पदमाश्रयेत ॥ १३७ ॥ इति संवरानुप्रेक्षा ॥८॥ मध्याघरोर्ध्वरचनः पवनत्रयान्त- स्तुल्यः स्थितेन जघनस्थकरेण पुंसा । एकस्थितिस्तव निकेतनमेप लोक- स्त्रस्यन्निकीर्णजठरोऽअनिपाणमोक्षः ॥ १३८॥ नीरन्ध्रसंधिरित्यादि । पोतः प्रवहणं यथा येन प्रकारेण अनपायो निर्विनः दुतिवादलादिरहितः रान् सरित्पति समुद्रं अति ती पार गच्छति । कथंभूतः पोतः । नीरन्ध्रसंधिः निधिदः संघिरहितध । पुनः कथंभूतः पोतः । अपीरितनी- रपूरः दूरीकृतमध्यागतजलसमूहः । तथा वेनैव प्रकारेण जीव आत्मा क्षपितपूर्वतमा- प्रतानः निजीर्णपूर्वकर्म समूहः क्षीणावश्च अभिनयमभिवरहितः परमं पदं मोक्षं आध- येत स्वीकरोति । शान्तालंकारः ॥ इति विभिपतैः संवरानुप्रेक्षा ममाता ।। मध्येत्यादि । हे जीव, एप प्रलक्षीभूतो सेवस्त्रेलोक्यं तव निकेतनं तव गृह वर्तते । कथंभूतो लोकः । मध्याधरोप्यरचनः मध्यो मललोकः, अधरोऽधोलोकः, ऊर्य अवलोकः, एतनिभिर्लोक रचना निष्पत्तिर्यस्य स मध्याधरोयरननः । पुनः क्थंभूतो लोकः । पवनत्रयान्तः पवनाना पनयातपनोदधितनुवालवातानो प्रयं भन्ते अवसाने पृधस स्वसमानावार यस्य स तपा । पुनः कथंभूतो लोरः। पुंसा पुरेपण नुल्य. सदरा । क्यभूतेन पुंसा । स्थितेन प्रसारितपादोदेन । अपरं कथंभूतेन घुसा । जपनस्पकरेण जघनं कम्पप्रभागसिन् तिष्टत इति जपनस्थी क्टीतटस्थी करी हस्सो यस स जघनस्थकरतेन तया। पुनः पथंभूतो लोकः । एकस्थितिः एको महास्वन्धः स्थिति यस्य स एक स्थिति । इंग्विधोऽन्यः कोऽपि स्कन्धे नास्ति । पुनः कथंभूतो लोवः । प्रसग्निकीर्ण ठरः प्रस्थतिः जीवैनिकीमों भृनो जठर उदरो यस स प्रस्यमिकीर्णजठरः । राजीवसभृतर विस्तारः पयोदशररर्वमध्यराद्रायः सप्तनरमायःस्थित करनगजीवशून्यत्वात् सा चतुर्दशीररित्यर्थः । एषो पग्णा. मपि नरवाणा अधोमागे एका रज्जु. सजीवरहिता वर्तते । लोक्पूर्णगमुद्धातापेक्षया चतुर्दशस्वपि ररजु अमरदायो यत्रत एवेत्यागमरहस्यं शतव्यम् । पुनः वयंभूतः । लप्रनिषण्णमोक्षः अप्रै उपरितनभागे निपश्णमोक्षः स्थितमोक्षः पयसारिशारक्ष. योजनविस्तार आयामो यस लोकस्य सः अप्रनिपग्णमोक्षः । उपमालंकारः॥

·२७१ २ आधासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । की न तावदिह कोऽपि धियेच्छया वा दृष्टोऽन्यथा कटकृतावपि स प्रसङ्गः । कार्य किमत्र सदनादिषु तक्षकायै- राहत्य चेत्रिभुवनं पुरुषः करोति ॥ १३९ ।। त्वं कल्मपावृतमतिर्निरये तिरश्चि पुण्योचितो दिवि नृपु द्वयकर्मयोगात् । इत्थं निपीदसि जगत्रयमन्दिरेऽसि- खैरं प्रचारविधये तव लोक एपः ॥ १४० ॥ अन्नास्ति जीव न च किंचिदभुक्तमुक्त स्थानं त्वया निखिलतः परिशीलनेन । । कतैत्यादि । हे आत्मन् , इह अस्मिन् संसारे कोऽपि रुद्रादिक्तावत्कता न य. तते । फया। धिया घुध्या कृत्वा, अथवा इच्छया वाञ्छ्या कृत्वा, कती न वर्तते नास्ति । भवति चेत् तहि सत्यपि तृणादिके युद्धी इच्छाया च सत्या पटो निप्पद्यते, न च तथा दृश्यते, अत एव धिया इच्छया चा कोऽपि वती न दृष्टः । अन्यथा दृष्टयेत् । क्टकृतावपि हारनिष्पत्तायपि स स्तूप्रसङ्गो दृष्टः । एवं सति अब अम्मिन् जगति तक्षायै. सूत्रधारटपढ़ेदकादिभिः सदनादिपु गृहादिनिष्पादनेषु किं कार्यम् । अपि तुन किमपि कार्यम् । आहत्य वस्तूनि परमाण्यादीनि मेलयिला कश्चित्पुरुष. त्रिभुवन करोति उर्वीपर्वतता दिवं सर्वे विदधाति । य एवं निमुवनं विद्धाति तस्य गृहादि- करणे कि दुष्कर तेन स्तूंवादः सर्वोऽपि मिथ्येव वर्तते । आक्षपालंकार. ॥ स्वमित्यादि । हे आत्मन् , इत्थं अमुना प्रकारेण लं भवान् असिन् जगनयम- न्दिरे प्रैलोक्यवेश्मनि निषीदसि तिष्ठसि । उत्पयस(१) इत्यर्थः । सं कुन कुन तिष्ठति कल्मषायतमतिः निष्केवलपापवेष्टितयुद्धिनिरये नरके तिरवि तिर्यग्गती विष्ठगि, पुण्येन उचितो योग्य सन् दिवि खर्गे मर्यामिद्धिपर्यन्ते निपीदसि । द्वयकर्मयोगात् पापपुण्यवर्मसामग्रीयोगात् नृप मनुष्यगतिपु निपीदति । एष प्रत्यक्षीभूतो रोषः सत्र भवतः परं सवच्यानुसारेण प्रचारविधये पर्यटन विधाने पर्वते । रूपकालंकारः ।। भनेत्यादि । हे जीव, अब अम्मिन् रे किंचिरस्थानं खया अभुकमुक्तं पूर्व मुख पधान्मुकं न वास्ति यतते ।युत निसिलतः समसमावेनासेकसयन्धि स्थानं त्वया निसिल समसंगुकं मुरु चेलयं । येन कृत्वा अभुतमुकं न यतते । परिशीलनेन १. राहल' इति मूलपाटा. १. निष्पयेत' इति भवेत् . २. "विषये' इति सटीकपुस्तकपाठः.

·२७२ काव्यमारा। तत्केवल विगलिताखिलकर्मजालं स्पृष्ट कुतूहलधियापि न जातु धाम ॥ १४१ ॥ इति लोकानुप्रेक्षा ॥९॥ आपातरम्यरचनैर्विरसावसानै- र्जन्मोद्भवे सुखलथै स्खलितान्तरङ्ग । दु खानुपङ्गकरमर्जितवान्यदेन- तत्त्व सहस्व हतजीव नवप्रयातम् ॥ १४२॥ कालप्यमेघि यदिह खयमात्मझामो जागर्ति तत्र ननु कर्म पुरातन ते । योऽहि विवर्धयति कोऽपि विमुग्धबुद्धि खस्योदयाय स नर प्रवर कथ स्यात् ।। १४३ ॥ समन्ताद-मासेन । अनन्तवारान् पुन पुनरभ्यासेन भुक्क मुक्त चेत्सर्य । तहि किमर्थ भुक्तमुक वतते किया सर्वमेवानुभुक्तमुत्तम् , तबगत्प्रसिद्ध फेवलमेक धाम स्थान जातु कदाचिदपि कुतूहलधिया विनोदेनापि स्पृष्ट न वर्तते । स्थभूत तदाम ! विगलि तापिलवर्मपालम् विगलितानि नष्टानि अखिलानि समस्तानि मूलोतरप्रकृतिभेदभि भानि कर्मजालानि कर्मसमूहानि यस्मिन् यस्माता तथा । जात्यलकार ॥ इति लो कानुप्रेक्षा समाप्त भापातरम्यरचनैरित्यादि । हे हतजीव हतो नष्टचासौ जीव हतनीय , अथवा हता जीवा प्रापिनो येन रा हतजीवस्तस्य सबोधन क्रियते हे हतजीव, तत् त्व नवप्रयात प्रत्यप्रमायात कमविपाक सहख क्षमख अनुभव । तत्किम् । यत् एन पाप गतिवान् । फ्यभूतमेन । दुखानुपाकर शारीरमानसाग तुकदु खोत्पादकम् । क्यमूतस्त्वम् । मुखलवैर्वनितादिभोगमुखलेशै स्खलितान्तर चलितचित्त । क्यभूने मुखत्वे । आपातरम्यरचनै अनुभवकाले मनोहरविधान । पुन कथभूतै मुसलवे । विरसावसाने विरस फटुतर नीरसं अवसान पर्यन्तो येषा तानि तथा ते । पुन क्यभूत मुसलदै । जमोद्भवै ससारोत्पन्ने घटनग्वनिताच दनादिमि अथवा जाम ससार तस्योद्भव उत्पत्तिपा मुखलयाना ते तथा तै । जात्सलकार ॥ कालुप्यमित्यादि । हे जीव, यस्त्व इह अस्मिन् ससारे पाष्य परिणामस्या निर्मल्लमेषि गच्छसि । क्यम् । स्वयमा मनेव । पथभूतस्त्वम् । आत्मवाम आत्मनि कामो विषयाभिलायो यस स आत्मघाम । आमकामे मनु निश्चयेन ते तव १ 'तया मूल.

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २७३ आतकपावकशिखा सरसावलेखा खसे मनाग्मनसि ते लघु विस्मरन्ति । तत्कालजातमतिविस्कुरितानि पश्चा- जीवान्यथा यदि भवन्ति कुतोऽप्रिय ते ॥ १४४ ॥ इति निर्जरानुप्रेक्षा ॥ १० ॥ श्रद्धाभिसघिरवधूतबहि समीह- स्तत्त्वावसायसलिलाहितमूलबन्ध । आत्मा यमात्मनि तनोति फलद्वयार्थी धर्म तमाहुरमृतोपमसस्यमाता ॥ १४५ ॥ पुरातन पूर्वोपार्जित कर्म पुण्य पाप वा जागर्ति विद्यते । अमुमेया) आक्षेपेण द्रढय- ति-य कोऽपि य कश्चित्सुमान् विमुग्धयुद्धि अशानिना चक्रवर्ती अहि सपै विवध यति दुग्धादिना पोपयति । किमर्थम् । खस्य आत्मन उदयाय कल्याणार्थम् । स नर स पुमान प्रवर श्रेष्ठ स्थ स्यात् केन प्रकारेण भवेत् । अपि तु न कथमपि स्यादि त्यर्थे । आक्षेपालकार ॥ आतङ्केत्यादि । हे जीव, आतापावकशिखा रोगवैश्वानरज्वालास्ते तव गास घेतसि मनाक इपास्वस्थे मुखिनि सति लघु शीघ्र विसारन्ति स्मृति नायाति हृदये ग चमकुवन्ति । कपभूता आतपावकशिखा । सरसावलेखा सरस प्रत्यमो अव लेखो अनुभवो यासा ता । हे जीव, तत्कालगातमतिविस्फुरितानि तत्काले रोग काले जाता युत्पन्नानि मतेबुद्धर्यानि विस्फुरितानि चमकृतानि अह रोगमुक्तो यदा भविष्यामि तदा पवानिश्चयेन धर्म करिष्यामीति विचारणानि यदि अन्यथा भवति न विस्मरति तर्हि जीव, ते तव अप्रिय पापापाजन कुत । न कुतोऽपीयर्थ । रूपकाक्षे पालकार । इति निजरानुप्रेक्षा समाप्ता ॥ श्रद्धेत्यादि । आत्मा जीवो य धर्म अमृत आत्मनि तनोति विस्तारयति त धर्म अर्जयन्ति । के ते । आता सवज्ञा । कथभूत धर्मम् । अमृतोपमसस्य अमृतोपमफलम् । कथभूत आमा । श्रद्धाभिसधि अद्याया सम्यग्दर्शने अभिसधिरभिप्रायो यस्य स तथा । पुन कथभूत आत्मा । अवधूतवहि समीह अवधूता दूरीकृता यहि समीहा पद्रियविषयवाञ्छा येन स तथा । पापक्रियापिरमणलक्षणचारित्रसयुक्त इत्यर्थ । पुन क्थभूत आमा। तत्वावसायसलिलाहितमूलब ध तत्वाना जीवानी वाश्रवबन्धसवरनिर्जरामोक्षलक्षणाना सप्लाना तत्त्वाना पुण्यपापद्वयम्युफनवपदाथाना जीवपुद्गलधर्माधर्मकालाकाशाना पडद्रव्याणा कालरहितपञ्चास्तिकायाना अवसाय ·२७४ याव्यमाला। मैन्नीदयादमशमागमनिताना बाह्येन्द्रियपसरवर्जितमानसानाम् । विद्याप्रभातहतमोहमहाग्रहाणा धर्म परापरफल सुलभो नराणाम् ॥ १४६ ॥ इच्छा फलै कलयति प्ररुणद्धि बाधा सृष्टेरसाम्यविभुरभ्युदयादिभिर्य । ज्योतीपि दूतयति चात्मसमीहितेषु धर्म स शर्मनिधिरस्तु सता हिताय ॥ १४७ ॥ सम्यग्ज्ञान स एव सलिल पानीय ससारतृाणानिवारकत्वात्तनाहित आरोपितो मूलब धो येनात्मना स तथोक्त । श्रीदिगम्बराचार्यप्रतीतिसंयुक्तसम्यग्ज्ञान इत्यर्थ । पुन क्थभूत आमा । फलद्वयार्थी । स्वगमोक्षफलदयाकाही इत्यर्थ । रूपकोपमालकार ॥ मंत्रीत्यादि । नराणा मनुष्याणा धर्म मुलम मुग्रहो भवति । कयभूतो धर्म । परापरणल पर पल मोक्ष अपर फल अभ्युदयलक्षण सोसारिक मुग्न यस्मादिति परापरफल । कयभूताना नराणा धर्म मुलभो भवतीलाह-मैत्रीदयादमशमागम निवृतानाम् मैत्री च अद्वेष , दया च परहितवृत्ति , दमश्च पद्रियजितेन्द्रियत्वम् शमश्च उत्तमक्षमा, आगमय निनसूतम् , अथवा मैत्रीदयादमशमाना मागमेन प्राध्या निता आनन्द प्राप्ता मुखीभूता ये ते मैत्रीदयादमशमागमनिस्तास्तेपातथोक्तानाम् । पुन कीदृशाना नराणा धम मुभो भवति । वाह्यन्द्रियप्रसरवर्तितमानसानाम् बाह्येषु स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दरुपयु पञ्चेद्रियविपयेषु इन्द्रियाणा प्रसर प्रतिस्तेन वर्जित रहित मानस चित्त येषां ते तथा तेपाम् । पुन वीदृशाना नराणा धम मुलभो भवति । विद्याप्रभातहतमोहमहाग्रहाणाम् विद्या सर्वत्रप्रणीतसान तस्या प्रभा मा हम्य तया प्रहृतो विध्वमितो मोह अज्ञान स एव महामहो महापिशाच प्रथि त्य(१)कारयत्वात् यस्ते तथा तेपाम् । रपकालकार ॥ इच्छा इत्यादि । स जग प्रसिद्धो धर्म सतां विद्वाननाना हिताय मोक्षायामु भवतु । स क यो धर्म फले कृत्या पुनपलनधनधान्यारोग्यादिभि कृत्वा इच्छा मनोरथान कम्यति पूरयति । यो धर्म बाधा शारीरमानसाग तुकादीनि दु सानि प्रणद्धि निपधयति । यो धर्म अभ्युद्यादिमि कृत्वा राज्यादिमि कृत्वा असाम्य विभु अनुपमसमर्थ । यो धर्म योतापि श्रुतावधिमन पर्यायादीनि दूतयति मोक्ष दूतान् प्रेरयति प्रहिणोति । केषु दूताप्रहिणोति । आमसमीहितेषु अन तज्ञानादि चतुष्टयेषु । कथभूतो धर्म । यथोक्तविशेषणविशिष्ट धर्मनिधि शर्मणां सौरयानां निधिनिधान शर्मनिधि । रूपकोपमालकार ।

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २७५ देहोपहारकुतपैः सपरोपतापैः कृत्याध्वरेश्वरमिपं विदलन्गनीषाः । धर्मषिणो य इह केचन मान्यभाज- स्ते जातजीवितधियो विषमापियन्ति ॥ १८ ॥ येऽन्यत्र मन्त्रमहिमेक्षणमुग्धबोधाः शर्वेषिणः पुनरतः शिवतां गृणन्ति । ते नावितारणहशो दृपदोऽवलम्ब्य दुप्पारमम्बुधिजलं परिलयन्ति ॥ १४९ ॥ धर्मश्रुतेरिह परत्र च येऽविचाराः सदिय तामसदृशः सततं यतन्ते । दुग्धाभिधानसमताविलनुदमस्ते नूनं गवार्करसपानपरा भवन्तु ॥ १५० ॥ देहोऐति । इह अस्मिन् संसारे ये कैचन मान्यभाजो जडस्वभावाः कर्मचाण्डाला अपरेश्वरमिपं रुला अध्वरस्य यागस ईश्वरस्य रुपूजाया मिपं छा कला विधाय धमैपिणो धर्मवाञ्छका भवन्ति । कैः कृत्वा अध्वरेश्वरमिपं कुर्वन्ति । देहोपहारकु. तपैः देवानां नरस्त्रीपशूनां अ(उ)पहारः शरीरविध्वंसनमसिजलादिभिः कुतपास्तू - योणि वेदवचनानि इत्यर्थस्तैः । कयंभूनर्देहोपहारकुतपैः । स्वपरोपतापैः कथकापर. दुःसहेतुभूतैः । ते पुरुषाः जातजीवितधियः जीवितायुद्धयः विषं हलाहलं मा. पियन्ति आखादयन्ति । कथंभूतास्ते पुरुषाः । विदलन्मनीपाः । दुर्बुद्धय इत्यर्थः । रूपकोपमालंकारः, रशन्तो वा ।। ये इत्यादि । ये पुरुषा अन्यन्न राव_ वीतराग दृा मतान्तरे मनमहिमेक्षण- मुग्धयोधाः सन्तः मन्त्राणां महिमा माहात्म्यं तस्य ईक्षणेन अवलोकनेन मुग्धवोधाः अचतुरबुद्धयो मनुष्याः शवैषिणो रुद्रमतानुसारिणः पुरुषाः पुनः पश्चान् आराधनादनन्तर अतः भलात रुद्रात् शिवतां मुफलं वय मुक्का भविष्याम इति पृणन्ति जानन्ति ते पुरुषाः नावितारणशः नौकायो तारणवुद्धयः दृपदः पापाणान् अवलम्ब्य गृहीला आरय दुष्णारं पाररहितं अम्बुधिजलं समुद्रतोयं परिलक्ष्यन्ति उत्तरन्ति । दृष्टान्ता. लंकारः॥ धर्मश्रुतेत्यादि । धर्मभुवेर्धर्मश्रवणाव इह अस्मिन् माईतमते परन च वेदो- साथै ये पुरुषा भविचाराः संदिय संदेहं फूला पर जैनाभासाक्ष तामसदृशो मिथ्या- दृष्टयः सततं निरन्तरं यतन्ते धर्मार्थ चेष्टन्ते ते पुरुषाः दुग्धाभिधानसमताबिलयु. . .

·२७६ काव्यमाला। अज्ञस्य शक्तिरसमर्थविधैर्नियो - स्तै चारुचेरियमम् तुदती न किंचित् । अन्धाविहीनहतवाञ्छितमानसानां दृष्टा न जातु हितवृत्तिरनन्तराया ॥१५१ ॥ चार्यो रुचौ तदुचिताचरणे च नृणां दृष्टार्थसिद्धिरगदादिनिषेवणेषु । तस्मात्परापरफलप्रदधर्मकामाः । सन्तखयावगमनीतिपरा भवन्तु ॥ १५२ ॥ इति धर्मानप्रेक्षा ॥११॥ V यः क्षीरनामा समतया सादृश्येन आविलयुद्धयः अतुच्छयुद्धयः करमलमतयः नून निश्चयेन गवाकरसपानपराः गोरसे सुरभिदुग्धे अरसे मन्दारक्षारै च पानपरा आखादनतत्परा भवन्तु संजायन्ताम् । निषेधालबारः। अक्षेत्यादि । अज्ञस्य शनहीनस्य शक्तियारिनं न कि तुदति, असमर्थ विधेः चारि- प्रहीनस्य पुरुषस्य नियोधो शानं न किंचिद्भवति, अरचेः सम्यक्त्वहीनस्य ती च शक्ति नियोधी न किंचिद्भवतः, यमरचिः तत्त्वानामप्रदान अमू शक्तिनियोधी मतापनी नुदती व्यधयन्ती वर्तते । अमुमेवाथै दृष्टान्तेन द्रढयति-अन्याङ्ग्रिहीनहतवाञ्छितमा- नसानां पातु पदाचित् हितगृत्तिमोक्षप्रतिरनन्तराया निर्विघ्ना न दृष्टा न विलो- किता । अन्धधभुर्विकलः पुमानङ्गिविहीनः पङ्गुः पुरुषः हतवाञ्छितमानसः अधिः पुमान् गन्धाद्रिहीनदतवाञ्छितमानसास्तेपो अन्याग्रिहीनहत्तवाञ्छितमानसानाम् । उ. कच-यनशिसिनि मृतोऽन्धः संचरन् याढमद्रिद्वितयविकलमूर्तिवाक्ष्यमाणोऽपि परः । अपि सनयनपादोऽश्रद्दधानश्च उसादृगवगमवारनैः संयुतैरेव सिद्धिः ॥' ह. एन्तालंकारः॥ चाामित्यादि । चाव्यो सम्यग्ज्ञाने सति रुची सम्यग्दर्शने सति तदुचिताधरणे च सम्यपचारिने मति अगदादिनिषेवणेषु औपवादनादिषु नगो अर्थसिद्धिः रो. गादिविनाशः कार्यसिद्धिस्थ अवलोकिता फथिता । औपयमन्त्रादिकं यदि सम्यग्जा- नाति रुचिवलेन च बटुक्मप्यौपथं पातुमिच्छति तदुचिताचरणे च रचिबलात् कटु- कमप्योषधं पिपति च तस्य रोगविनाशो भवति उल्लासो भवति तथा सम्यग्दर्शनचा. रित्रः कर्मरोगमुक्षो भवति । तस्मात्कारणात् परापरफलप्रदधर्मकामाः परं फलं निःश्रेयस अपर फल अभ्युदयलक्षणं ते द्वे अपि प्रयच्छति इति परापरफलप्रदः स चासो धर्म, परापरफलप्रदधर्मस्तस्य कामोऽभिलाषो येपो पुस्पाणां ते परापरफलप्रदुधर्म- ·२ आधास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २७७ ससारसागरमिमं नमता नितान्तं जीवेन मानवभव समवापि दैवात् । तत्रापि यद्ववनमान्यकुले प्रसूतिः सत्सगतिश्च तदिहान्धकवर्तकीयम् ॥ १५३ ॥ कृच्याद्वनस्पतिगतेश्युत एस जीव. श्वभेपु कल्मषवशेन पुन प्रयाति । तेभ्यः परस्परविरोधिमृगप्रसूता- वसा पशुपतिनिभेषु कुमानवेषु ॥ १५४ ॥ ससारयन्त्रमुदयास्तपटीपरीत सातानतामसगुण भृतमाधितोय । कामा सन्त आसनभन्यजीवा प्रयावामनीतिपरा सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिज्ञानन- यतत्परा गवन्तु सजायन्ताम् । दृशन्तालकार ॥ इति धर्मानुप्रेक्षा समाप्ता ससारसागरमित्यादि । ससारसागर समुद्र इम प्रत्यक्षीभूत चतुर्गतिलक्षण भ्रमता पर्यटना नितान्तमतिशयेन जीवनात्मना वर्तृभूतेन मानवभव कर्मतापत्रो दै. वान पुण्यकर्मोदयात् रामवापि सप्राप्त , तनायि मानवमवेऽपि मति यद्वनमान्यकुरे प्रसूतिर्भवति द्विजनृपतिवणिग्वर्णकुरे जन्म भवति सत्संगतिश्च भवति महामुनीना सगमश्च भवति तत् इह अस्मिन् ससारे अन्धवर्तकीय अन्धक्यतंकीयो दृष्टान्त यथा कनिन्धक पुमान् करतलेन करे ताडयन् वनंते तस्य करद्वयमध्यवर्तक पक्षि विशेष समायाति रा तु दुर्लभस्तथा मानवभवे सत्संगतिदुर्लभा वर्तते । उपमालकार । पृच्छादित्यादि । एष खानुभूतिप्रत्यक्षीभूतो जीव आत्मा कृच्छ्रात् कष्टात, अनन्तकालदु खानुभवितत्वात् वनस्पतिर्गते निर्गतवान् व्युत्तो निर्गम सन् कल्मषवशेन पापवशेन पुन पुनरपि वारवार धAषु सामहानरकेषु प्रयाति नारकपर्यायान् गृजाति तेभ्य श्वश्रेभ्य सकाशात् च्युत सन् परस्परविरोधिमृगप्रसूती अन्योन्यवैरिमृगज- न्मनि प्रयाति गच्छति सिंहगजमृगव्यानमुपकमा राहिनकुलसर्पमयूरश्येनवर्तकादिति- यक्षु उत्पद्यते । अस्या मृगप्रसूते सकारात् च्युत सत् पशुप्रतिनिभेषु तिर्यक्स- दृशेषु कुमानवेषु कुत्सितमनुष्येषु शशकर्णशष्वुलोकर्णलम्वकर्णकालमुखशूकरमुखसिंह मुसव्याघ्रमुखविद्युन्मुखएकोलागलिक्यूहिकुगोगभूमिमनुष्येषु उत्पद्यते म्लेच्छेपु जा यते। उपमालकार " ससारयनमित्यादि । एष जीव इति पूर्वोकमेव ग्राह्यम् । इत्य असुना प्रकारेण ससारयन्न ससारपरत यावाहयेत् चालयेत् । क्थभूत ससारयन्त्रम् । उदयास्वपरीपरीत य०२५ ·२७८ काव्यमाला। इत्यं चतुर्गतिसरित्परिवर्तमध्य- मावाहयेत्वकृतकर्मफलानि भोक्तुम् ॥ १५५ ।। आतशोकमयमोगकलत्रपुत्रै- यः खेदयेन्मनुजजन्न मनोरथाप्तम् । नूनं स भसकृतघीरिह रनराशि- मुद्दीपयेदतनुमोहमलीमसारमा ॥ १५६ ॥ पायमपञ्चविमुखस्य शमोन्मुखस्य भूतानुकम्पनरुचः प्रियतत्त्ववाचः । उदयाश्च सूर्योदया अस्ताश्च सूर्यास्तमनानि उदयास्तास्त एव घट्यो जलपटिका- स्ताभिः परीतं वेष्टितम् । पुनः कथंभूतं संसारयन्त्रम् । सातानतामसगुणं सातानः सवि- स्तरस्तामसः पापसमूहः स एवं गुणो परलोकभापया वरत्रा यस्मिन् संसारयन्त्रे तत् सातानतामसगुणम् । पुनः कयंभूतं संसारयन्त्रम् । बाधितोयतं आधितोयानसीपी- डाजलतं पूरितम् । पुनरपि कथंभूतम् । चतुर्गलिसरित्परिवर्तमध्यं चतसच ता गयो नारकतिर्यमनुष्यदेवगतयस्ता एव सरितो नद्यस्वासा वासु वा परिवर्तकारी चक्रवत्प- रिभ्रमणकारी मध्यो यस्य संसारयात्रस्य तत्तयोक्तम् । ईग्विधं संसारयन्नं किमर्थमा- वाहयेत् खपतकर्मफलानि भोक्तुं निजोपार्जितपुण्यपापफलानि मुखदुःखरूपाणि भोक्तमनुभविनुम् । रूपकालंकारः॥ आतङ्केत्यादि । भातश्च रोगध, शोकः पश्चात्तापः, भयं च सत्वादिभीतिः, भो. गाश्च कर्पूकस्तूरीचन्दनपुष्पवसनादयः, कलमाणि इष्टनियः, पुत्राक्ष अपलानि, आत. शोकमयभोगक्लत्रपुत्रास्सैः करणतामापनैः कृता यः पुमान् कर्तृभूतो मनुजजन्म मनुष्यभवं कर्मतापनं खेदयेत् निर्गमयेत् । कथंभूतं मनुजजन्म । मनोरयाप्तं मनोरथैः रनेकदोहदैरा लब्धं स पुमान् नून निधयेन भस्मकृतीः भस्मनिमित्तं इह अस्मिन् संसारे रमराशि अनर्थ्यमाणिक्यपुग्नं उद्दीपयेत् प्रग्वालयेत् । स पुमान् कथंभूतः । अतनुमोहमलीमसात्मा अतनुर्महान् योऽसौ मोहो अज्ञानं लक्ष्मीवितर्को वा इच्छा तेन मलीममो मलकलपितपापेनाविकरमलीकृत आत्मा चेतनो यस्य म अतनुमोदमली- मसात्मा । दृष्टान्तालकारः॥ बाधेत्यादि । इयं प्रत्यक्षीभूता घोधिः रमनयप्राप्ति व्यस्य रमत्रययोग्यस्य पुरुषस्य तस्मै जगत्प्रतिमाय पदाय मोक्षस्थानाय अस्तु भवतु संजायताम् । कधमूनस्य भव्यय । बाथप्रपञ्चविमुखस्य बालप्रपयो विषयकपायविस्तारस्तस्मात् विमुखस्य परा. घुसस । पुनः क्थंभूतस्य भव्यस्य । शमोन्मुसस प्रशमोन्मुखस्य । पुनः कयंभूतस्य ·२७९ , २ आश्वासः] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । प्रत्यक्प्रवृत्तहृदयस्य जितेन्द्रियस्य भव्यस्य बोधिरियमस्तु पदाय तस्मै ॥१५७ ॥ इति बोध्यनुप्रेक्षा ॥ १२॥ तथा-- 'कृतः कीर्तिज्योत्सामसरदमृतासारसलिलै- रयं ब्रह्मास्तम्बो धवलभवनाभोगसुभगः । भुजस्तम्भालानादियमपि रमासिन्धुरवधू- वंशं नीता इप्सद्विपदगममझैधवने ॥ १५८ ।। भव्यस्य । भूतानुकम्पनश्चः भूतानां सर्वप्राणिनां अनुकम्पने कापण्यकरणे याविधाने रुचिः श्रद्धा यस्य स भूतानुकम्पनरुक् तस्य मूतानुकम्पनश्चः । अपरं कथंभूतस्य भव्यस्य । प्रियतत्त्ववाचः प्रियाः कर्णामृतप्रायाः तत्त्वं परमार्यभूता वाचो वाप्यो यस्य स प्रियत. स्ववाक् तस्य प्रियतत्ववायः। भूयोऽपि कथभूतस्य भन्यस्य । प्रत्यक्तहृदयस्य प्रतीचि पश्चाज्योतिपि परमात्मस्वरूपे प्रवृत्त अधिकृत नियुक्त हृदयं मनो यस्य स प्रत्यक्त्त- हृदयस्तस्य । पुनः कथभूतस्य भव्यस्य । जितेन्द्रियस्य जितानि खवशीकृतानि इन्दि- याणि रपर्शनादीनि येन स जितेन्द्रियस्तस्य । जासलंकारः, अविशयालंकारः इति ॥ एतैः पञ्चभिताभ्यनुप्रेक्षा रामाप्ता ॥ तया स राजा रहसि एकान्ते तेषां अचिराय घेगेन समाहूय आकार्य एवं वक्ष्यमाणलक्षणोपलक्षितप्रकारेण अयुधद्बोधयामास । कथंभूते रहति । निवारितनिखिल लजनसदसि निवारित निपिदं निखिलानां समवानां जनानां मन्त्रिपुरोहितसेनापति. प्रवृत्तीना लोकाना सदः समूहो यत्र रहसि तत्तथोक तस्मिन् । स कथंभूतो राजा । विदूरितसंसारमुखसंकल्पः विदुरितो दूरीकृतः परित्यक्तः संसारगुसस्य स्रग्बनिताचन्दना- दिकस्य सकल्पचित्तोप्रतियन सक्योकाय राजा पुनः कथंभूतः । तोविनिश्चिततपश्चा रणकल्पः चेतरि मनसि विनिधितो निर्णीतस्तपश्चरणस्य दीक्षायाः कल्पो रचना येन स तया । कि फूला पूर्वमवधत् । इति एवं पिचिन्न सम्पक विचार्य । इतीति किम् । रत इत्यादि । कीर्तिज्योत्स्नाप्रसरदमृतासारसहिला वृखा अयं प्रत्यक्षीभूतो ब्रह्मस्तम्बस्रलोक्य धवलभवनाभोगमुभगः कृतः धवलानि उग्ज्वलानि भवनानि गृहाणि तेपामाभोगः परिपूर्णता तेन मुभगो मनोहरः सर्वलोम्पीविजनकः कीर्तिरेख ज्योत्सा चन्द्रिका तया प्रारम् न्यानुवन् अमृतासारो अमृतस्विस सलिलरी: कृत्वा उज्वलः कृत इत्यर्थः । तथा मृधवने सप्रामाणे दृतद्विपदगमभीक मा गर्विता ये द्विपन्तः समयस्स एव अगमा वृक्षाः दुःसफलदायकलातेषां भोः शतराम्ह.

·२८० काव्यमाला। लताकान्तारस्यातरुपरिजनाकीर्णवसुधा- स्तटीभप्रासादाः कमलसुहृदानन्दितभुवः। अरण्यानीलक्ष्मोरिष मुहुरुपाश्रित्य हृदयं परस्थानावासेविजयि भवतान्मामकमिदम् ॥ १५९ ।। इति विचिन्त्य विदूरितसंसारसुतसंकल्पश्चेतोविनिश्चिततपश्धरणकल्पःसमा- हुयाचिराय निवारितनिखिलजनसदसि रहसि मामेवमबूबुधव--'सम- स्वशास्त्ररहस्योपास्तिपेशलवुमुत्स वत्स, इयं हि राज्यरमाभिलाषितसमाग- मापि पायो निसर्गविनीताचारमपि राजकुमारमभिनवयौवनागनेव छ. लयति सदृत्तोपपत्तिषु मनसि, अन्धयति सन्मार्गदर्शनेषु लोचनयोः, २. काणैः । भुजस्तम्भालानात् दोर्दण्डसम्भवन्धनात प्रसशीभूता रमानिन्धर- अधूरपि लक्ष्मीकरेपुरपि वशं नीता खयरो कृता । रूपकालकारः ।। लतेत्यादि । इदं प्रत्यक्षीभूत मामकं मदीयं हृदयं मनः परम्पानीमहान्त्वरण्यानि उपाधिस परस्थानावाप्तमोक्षस्थानमासेविजयि अयपद भवतायागया । अरण्यानीः यंभूताः । लताकान्तारम्या लता यश्यस्ता एव कान्ताः श्रियः कोमलशरीरयातामी रम्या अतिमनोहराः । पुनः पथंभूता अरण्यानीः । तरूपरिजनाकीर्णवसुधाः तरको হয় বেসিনা ঘেষয় ঘাবনাথনিষাকৱালী মাধ্য भूमियांग शास्त्रोकाः । अरपानी: पुनः कथंभूताः । तटीभमासादार पर्वता एवं मन्दिराः यागु सास्सयोधाः । पुना फयंभूताः भरण्यानी: । कमलमुहदा पन्दितभुवः यमला prer एप गुददो मिनानि पुरस्कादाश्रितलारानन्दिताः आन प्रापिता शोभिता भूमियासामरम्यानीनां तासयोधाः । भरण्यानीः पुनः कयतालमी. रिव राज्यलपमीसरशाः स्पिोपमाचारः।

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २८१ घिरयति हितोपदेशेषु श्रवणयो , निपातयति च नियमेन दुरन्तासु तासु व्यसनसततिषु । यौवनाविर्मायः पुन. क्षात्रपुत्राणा भूतावतार इव हेतुरात्मविडम्बनस्स, प्रसबागम इव कारण मदस्य, उन्मादयोग इव प्रसवभूमिरज्ञानविलसितस्य, मदनकारकोपयोग इव च निदानमनर्थपर- म्परायाः। तदुभयस्याप्युपस्थितस्याङ्ग विक्रमतुन समागमसुखं धर्मसहित तथानुभव यथा न भवसि परेपा तदन्तरायविपयः । यतः। तातरतावजडनिधिरमूत्सोदरः कालकूटः कृपणे यस्या प्रणयपरता पङ्कजाते रतिश्च । रम्यास्तस्याः सकलनृपतिखैरिणीवृत्तिभाजः कः प्रेमान्धो भवतु कृतधीलॊकविप्लाविकायाः ।। १६० रोति । येषु । सन्मार्गदर्शनेषु धर्मभागविलोकनेषु । राज्यरमा पुनध किं करोति । श्रयणयो पधिरयति बधिरं करोति मूक विदधाति । केपु । हितोपदेशेषु प व्यवचनेषु । राज्यरमा पुनश्च किं करोति । निपातयति निश्चित पातयति । चकार उक्तसमुथयार्थ । कापु । नियमेन निधयेन दुरन्तामु निरवद्याना ताम(१) जग- प्रसिद्धासु व्यसनसततिषु दु समूहेषु । क्षानपुत्राणा राजपुत्राणा यौवनाविर्भाव पुन तापण्यवयच आत्मविडम्बनस्य जीवक्दनस्य हे कारण वर्तते । क इव । भूतावतार इव मण्डले पिशाचप्रवेश इव । पुन कथभूतो यौवनाविभाव । मदस्य दर्पस्य कारण हेतु । क इव । प्रसवागम इव मद्यपानमिव । यौवनाविर्भाव पुन पथभूत । अज्ञानविलसितस्य मूर्सत्वगृद्ध प्रसवभूमि उत्पत्तिस्थानम् । क इव । उन्मादयोग इव धातलताप्रस इव । योयनाविर्भाव पुन बयभूत । अनर्थपरम्पराया सार्यमाघेण्या निदानम् । क इव । मदनकारकोपयोग इव मदनकारकाणां मदनोत्पादककोदवाणा उपयोग इव भोजनमिव । चकार उक्तसमुथयार्थ तस्मात् हे पुत्र, उभयस्यापि राज्यलक्ष्मीयौवनाविर्भावद्रयस्यापि उपस्थितस्य आगतस्य मा अहो पुनक, अहो विक्र- मतुल पराममोरत, समागममुग उभयप्रेम राज्यरमायौवनागममुरा धर्मसहित तथा सेन प्रकारेण ब अनुभव आखादय । तथा कथम् । यया बन भवसि परेपा राणा तदन्तरायविषय राज्यरमायौवनाविर्भाववियगोचर ॥ यतो यस्मात् वारणात् । [तात इत्यादि । तस्या रक्ष्या के पुमान् कृतधीर्घ मयुद्धि प्रेमान्धो भवतु । अपि तु न कश्चिद । तस्या कस्या लक्ष्म्या । सावसात पिता जडनिधि पक्षे मूर्सवानिधिरभूद्रभूव । सोदरो लघुधाता कारकूट विष यतते मृत्यु- ऐतुर्वतवे । यस्सा लक्ष्म्या कृष्णे श्रीरामपि नारायणे मलिनहृदये च प्रणयपरता से.

·२८२ काव्यमाला। यमिरजः प्रसरति स्खलितादिवोचै- रान्ध्यादिव प्रबलता तमसश्चकास्ति । सत्वं तिरोभवति भीतमिवाजाने- स्तद्यौवनं विनय सज्जनसंगमेन ॥ १६१ ॥ नयविनयचातुरीरुचिरचरित्रपवित्र पुत्र, त्वयि सभावादेव विदुरितागमि महामागमनसि न किंचिदुपदेष्टव्यमस्ति । यमाहालकालकेलिप्यपि तव प्रवृत्तयः केसरिकिशोरकस्येव पराक्रमाक्रान्तवैरिकरिविहारभूमयः, पयो- धरसमयस्यैव शरासारप्रसरसूत्रितसपनपुरप्रासादमेदिनीपूर्वाश्रप्ररोहाः, श- हतात्पर्य वर्तते । यस्याः लक्ष्याः पङ्कजाते कमले पापोत्पने पुरुषे रतिर्वर्तते । चारो दोपाणामुक्कसमुच्चयार्थः । कथंभूतायाः लक्ष्म्याः । सकलनृपतिरिणीत्तिभालः स- कलैः समस्तै पतिभी राजभिः सैरिणीवृत्तं पुंचल्याचारो भजते सेवते मात्रयति या सा सकलनृपतिखैरिणीवृत्तिभाक् तस्याः । अपरं कथंभूतायाः लक्ष्म्याः । लोकविलाविकायाः विघ्नवारिण्याः। हेत्वलंकारः॥ यस्मिन्नित्यादि । हे पुत्र, तद्यौवनं तत्तारुण्यं सजनसंगमेन साधुलोकसंगत्या विनय निर्गमय । लं यत्किचित् यस्मिन् यौवने मति रजः प्रसरति अपयादो भवति । कस्मादिव । स्खलितादिव पापे आचारादिव कपम् । उच्चरतिशयेन यस्मिन् यौवने तमसः अज्ञानस्य प्रवलता प्रौढत्वं चकास्ति भवति । कस्मादिव । आध्यादिव चक्षुर्वि- हीनत्वादिव । यस्मिन् यौवने सत्वं प्रश्नतागुणः तिरोभवति नश्यति । किमिव । अजजामेः कामामेभीलमिव चकितमिव । उपमालंकारः॥ [नयेत्यादि ।] हे नयविनयवातुरीरुचिरचरित्रपवित्र नयश्च नीतिमार्गः अन्या- यवर्जनम् , विनयध गुरुपादपतनम् , तयोः चातुरी विचक्षणत्वं तया रुचिरमतिमनोहरं यधारनं सदाचार क्रिया तेन पवित्रः पावनः स तथा तस्य संवोधनं हे तथोक्त । हे पुत्र वत्सल, त्वयि भवति विपये खभावादेव प्रकृत्यैव विदूरितागसि विवर्जितापराधे म- हाभागमनसि पुण्यवन्मानसे किंचित्किमपि उपदेष्टव्यं शिक्षणीयं नास्ति न विद्यते । कस्मात् शिक्षणीयं नास्ति । यसात्कारणात् तव प्रवृत्तयो भवतरितानि बालकालफेलिश्वपि आतां तावद्यौवने शिशुकालक्रीडाखपि । कर्यभूताः प्रवृत्तयो वर्तन्ते । पराक्रमाका- न्तवैरिकरिविहारभूमयः पराक्रमेण निजवलेन आक्रान्ता व्यापिता रिकरिणां शत्रुगजानां विहारभूमयः करिधावनधरणयः पर्यटनभूमयो यासु प्रतिषु तास्तथोक्ताः । तव कपभूः तस्य केसरिकिशोरकस्येव पचाननबालकस्येव । पुनः कथंभूतास्तव प्रवृतयः। शरा- सारप्रसरसूत्रितसपनपुरप्रासादमेदिनीपूर्वाङ्करप्ररोहाः पारासारप्रसरसूनिता आरोपिताः ·२ आवासः] यशस्तिलकचन्पूकाव्यम् । २८३ रचन्द्रस्येव निखिलजगद्धामधवलनारब्धयश प्रकाशामृतवृष्टय , सुरफलेग्रहे- रिव सतर्पितार्थिजनहृदयमनोरथा , प्रतिपन्नदीक्षितस्येव सत्यशुचिवचनरच- नाप्रपञ्चितयः, प्रथमयुगावतारस्येव धर्ममहोत्सवपरायणा , सुधापयोधरस्येव प्रमोदितसफलभुवनभागभुवः । तत्परमेतदेवाशासहे-भवन्तु श्रीसर- सतीसमागमानुबन्धीनि सिन्धुसलिलानीव चिरमायूपि, परिपालयतु भवान्प्र- सपनाना शत्रूणा पुराणा नगराणा प्रासादाना मन्दिराणा मेदिनीपु भूमिपु दूर्वाकराणां प्ररोहा प्रादुर्भावास्तास्तथोक्ता । तब कथभूतस्य । पयोधरसमयस्येव जलदकालस्येव यया पयोधरसमयस्स प्रवृत्तय सराणा जलानाम् । तथा चोकम्-'वषयोर्टल योथैव ररयो शपयोस्तथा । अभेदमेव वाञ्छन्ति येऽलकारविदो बुधा ।' आसारस्स बेगवद्वपस प्रसरेण व्याप्त्या सूनिता सपनपुरमासादमेदिनीपु दूर्वाहरप्ररोहा शतप कुरप्ररोहा भवन्ति । पुन क्यभूतास्तव प्रवृत्तय । निखिलजगद्धामधवलनारब्ध- यश प्रकाशामृतदृष्टय निखिल समम यजगत् नैलोक्य तदेव धाग गृह तस्य धव लने उज्वलीकरणे आरब्धा रविता यश प्रकाश एव अमृतदृष्टिाभि प्रवृतिभिसात थोक्ता । तब कयभूतस्य । शरच्चन्द्ररर यथा शरबतस्य प्रतय सर्वजगहषयलने आरग्धामृतवृष्टयो भवन्ति । पुन कथभूतास्तव प्रतय । सतर्पिताधिजनहृदयमनो- स्था सतषिता सम्यक्त्रीणिता अथिगनाना याचकाना हृदयमनोरया चित्तवाया याभि प्रवृत्तिभिस्तास्तथोक्ता । तच स्थभूतस्य । सुरफलपहेरिव कल्परक्षलेय यया कल्परथस्य प्रवृत्तयो अर्थिजनहृदयमनोरथान् तर्पयन्ति । पुन कयभूतास्तव प्रवृत्तय । सत्यशुचिवचनरचनाप्रपश्चितय सति सत्पुरुपे भव सत्य अनृतवजित वचन तेन शुचीनि पवित्राणि यानि वचनानि तेपा रचनाना पल्पनाना प्रपश्चितिर्विस्वारो यामु प्रवृत्तिषु तास्तथोक्का । तव क्यभूतस्य । प्रतिपनदीक्षितस्पेव अफ्रीकृतमहानतस्य मुने. प॒त्तय सत्यशुचिवचनरचनाप्रपधितयो मवन्ति । पुन क्यभूतास्तव प्रवृत्तय । धर्म- महोत्सवपरायणा धर्ममहोत्सवेषु पूनादानादिलक्षणेषु परायणास्वत्परास्ता पथभूतस्य । प्रथमयुगावतारस्येव कृतयुगप्रथमप्रवेशस्येव । पुन कथभूतास्तव प्राय । प्रमोदितसक्लमुवनभागभुव प्रमोदिता हर्षे प्रापिता सक्लभुवनमागस्य त्रैलो. क्यप्रदेशस्य मखलोकस्य वा भुवो भूमयो याभि प्रवृत्तिभिस्ता प्रमोदितसकलभुवन भागभुप । तव कथभूतस्य । मुधापयोपरस्येव अमृतमेघस्येव । यद्यपि तव किमप्यु. पदेष्टव्य नास्ति तत्तस्मात् करणात् परं केवल एतदेव इदमेव वय आगामहे आशीर्वादान् ददामहे-भवन्तु सजायन्ता श्रीसरखवीसमागमानुबन्धीनि लक्ष्मीसरख. तीसमागमवतानि चिरं दीर्घशल तव आयूपि जीवितकाला भवतु । कानीव । सिन्धुसलिरानीव समुद्रजलानीव । इद प्रत्यक्षीभूत अशेष समन इलावलय भूमि- मण्डल भवान् परिपालयतु व रक्ष । क इव । प्रजापतिरिव वृषभनाय इव । कथभूत ·काव्यमाला। जापतिरिव पूर्वावनीश्वरपरम्परायातपरिपालनोपदेशमशेपमिदमिलावलयम् , विश्रामयतु चास्माकमरालकालमवनिभारोद्धरणग्लपितमिमं युगंधरप्रदेशम् । वयं तु सांप्रतं भवद्भुजगजारोपितसमस्तसाम्राज्यमाराश्चिरायप्रार्थितचतुर्थ- पुरुषार्थसमर्थनमनोरथसाराः परंवयःपरिणतिदूतीनिवेदितनिसर्गप्रणयाया- स्तपोवनाश्रमरमायाः समागमावसरवानमिवात्मानं कर्तुमीहामहे ।' यशोधर:-'समस्तमुवनभूपालस्तूयमानकीर्तिकुलदेवत तात, युक्तमे- वैतत् । किंतु क्षितिपतिसुतानामखिलमनोरथेषु कामधेनुरपीयं राज्यलक्ष्मीः सकलदिक्पालकुलश्लाध्यमानपादसेव देव, तातमन्तरेण किमपि मुखमुत्पा- इलावलयम् । पूर्वावनीश्वरपरम्परायातपरिपालनोपदेशम् पूर्व प्रथमे भरतादय अवनी- वराः पृथिवीपतयस्तेषां परम्परया प्रवाहेण आयाताः आगताः परिपालनस्य रक्षणस्य उपदेशः शिक्षा यस्य इलावलयस्य तत्तपोकम् । इमं प्रत्यक्षीभूतं अस्माकं युगंधरप्रदेश स्कन्धं भवान् विश्रामयातु विश्रामं प्रापयतु । कथंभूतं युगंधरप्रदेशम् । अरालकाल- प्रचुरकालपर्यन्तं भवनिभारोद्धरणालपितं अवनेः पृथिव्याः भारोद्धरणेन भारोचलनेन ग्लपितं भ्रान्तम् । वयं तु एते वयं तपोवनाश्रमरमामाः तपोवनलक्ष्म्याः समागमाव- सरवत्मानमिव समागमस्य अवसरतस्य वर्म मार्गो यस्यात्मनः समागमावसरवमान- मिव तथोक्तम् आत्मानं निजचेतनखभावं कर्तुं विधातुं सांप्रतमिदानी ईहामहे इच्छाम । श्वशब्द एवमेव । कथंभूता चयम् । भवगुजगजारोपितसमस्तसाम्राज्य- भाराः भवतस्तव भुजो दोर्दण्डः स एव गजो गजेन्द्रः सर्वभारक्षमत्वात् तस्मिन् आरोपितो निवेशितः समस्तसाम्राज्यस्य सकलपृथ्वीराज्यस्य भारो भरो यैस्ते त- योक्ताः । पुनः कथंभूता पयम् । चिराय दीर्घकालेन प्रार्थितः यावितः चतुर्थः पुरुषार्थो मोक्षस्तस्य समर्थनस्य परिपूर्णकारणस्य ये मनोरथा दोहदानि वैः साराः सारीसूता बलवत्तराः । कथंभूतायातपोवनाथमरमायाः । परेवयःपरिणतिदूतीनिवेदितनिसर्ग- प्रणयायाः परवयसो वार्धकस परिणतिः पर्यायः सैव दूती संदेशहारिणी तया निवेदितः कथितो निरार्गप्रणयः खमावप्रेम यस्याः सा तथा तस्याः । यशोधरो यूते-हे समस्तभुवनभूपालस्तूयमानकीर्ति कुलदेवत समसभुवनस्य पृथ्वीमण्डलस्य भूपाले राजभिः स्तूयमाना कीर्ति कुलदेवता यस्य स तथा तस्य संबोधनं हे समस्तभुवनभूपालस्तूयमानफोसिकुलदेवत हे तथोक्त । हे तात हे पितः । युक्तमेवैतत् एतावता युफ न भवति । किंतु क्षितिपतिसुताना राजपुत्राणां अखिलमनोरथेषु समस्ताश. येषु कामधेनुरपि दिव्यगौरपि इयं राजलक्ष्मीरेपा नापत्यसंपत् हे सक्लदिपालकुलला- ध्यमानपादसेव सकलैः समस्तैः दिक्पालकुले राज्यवृन्दैः श्वाध्यमाना स्तूयमानापादसेवा ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २८५ दयत्यपि पुनः कार्यव्यासापरम्परामिर्मदनफलमयुक्तिरिय भुक्तमाहारम- तिबहुलहृदयखेदमुद्रमयति । सच्छन्दवृतेः शनिदृष्टिरेपा सुखोत्सवोपायविधी च विष्टिः। केतूद्गतिः केलिगनोरथानां श्रीः स्यादिना तातमनर्थहेतुः ॥ १६२॥ विना विनेतारमयं वृथा स्पायथा गजानां विनयोपदेशः। राज्यं तथा राजकुमारकाणां विना विनेतारमिदं पृथैव ॥ १६३ ॥ यह स तथा तस्य संबोधनं हे तथोक। हे देव हे राजन् । तातमन्तरेण पितरमन्तरेण विना किमपि किंचिदपि मुरां शर्म उत्पादयति जनयत्यपि । भपीति संभायनायाम् । पुनः कार्यव्यासहपरम्पराभिः कार्यस योऽसो व्यासः प्रयासस परम्पराः ताभिः कृत्या मदनफलप्रयुरिकरिव राजफलभक्षणमिव भुकमादारमासादितमवियासहदया. दम् अतिप्रचुर यस भवत्येवं उद्यमयति यदिनिकाययति ।। स्वच्छन्दवृत्तेरित्यादि । तातं पितरं विना एपा इयं धीमीरर्थन देतुरा. कारणं स्वादयेन् । कयंभूता एपा श्रीः । सन्दरतः साधीनप्ररतनस्य शानिष्टिः परिपूर्णानेश्वररिः । तया चोलम्-'देशमतृतीये नवपयमे चतुर्याटमे कलये य । पश्यन्ति पादरामा फलानि भैव प्रयच्छन्ति ।' पुनः कयंभूना इयं श्रीः । गुसोत्सदोषा- यविधा र पिटिः मुरास उत्सयोपायविधाने विष्टिः । सप्तमं करणं मुखकाय भुनकोसर्थः । तथा चोहम्-'कृष्णे २ विदसारामी विा यसमदुर्दशी । पकादशीरानी अटगी पूर्णिमा दिया ।' कानि तानिराकरणानि-'ययं २ यात व कोलसिल समा । यगि गरेर विधि एवं करणसप्तरम् ॥' चवारि स्थिरपरणानि । तपा- मोला---'चतुरंतो या राशिभिः प्रदोगा तसा विमागे रानिर्दिवीये । परायो. समरदिनागे सिममाये प्रतिपय । कयंभूता भोः। रेडिमनोरपानो द्वातिःवीसादोहदानी नवमप्रदोश्यः श्री मनसोवरूपकम् ॥ पिनत्यादि । या येन प्रकारेप गाना धिना मिनयोपदेशः शिशोरशोशि. नेता मिना विष धिना गया सामिरतो मर । तपा मारणni राजपुत्राणारा विनंना पितर रिना पा मात्रसालंकारः॥ ..रमाधिश्विरा: गमागमे तृतीये पादाय परपति नपमपम ने रिपार. रघा परी। यमुघाट सुदीपपादरच्या पापी । पतये गाने पर परपासर्पः ·काव्यमाला। गुरावर्पितभूमाराः मुखं ये न समासते । तेषां दिवापि धोव्योग्नि चिन्ताध्वान्तं विनृम्भताम् ॥ १६४ ॥ कि च। पुत्रास्ते ननु पुण्यकीर्तनपदं तेऽनय॑जन्मोत्सवा. स्ते पुत्रार्थिजनस वंशतिलकास्ते च श्रियः केतनम् । आदेशावसरे गुरोरनुचराः शिष्याः श्रुताराधने कोपे सप्रणयाः प्रसादसमये ये च प्रसन्नोदयाः ।। १६५ ।। निजप्रतापभावसभावितभूर्भुःखस्त्रयीमहोद्याव देव, 'आत्मा वै पुत्रः' इति विदितशास्त्रहृदयानां गृहमेधीयानां पुराणपुरुषावगाबमैतिधम् । इदानी - गुरावित्यादि । ये राजपुत्राः गुरी, पितरि अर्पितभूभाराः समारोपितभूमिभाराः मुखेन यथा भवत्येवं न समासते न सम्यक् तिष्ठन्ति । तेषा राजपुत्राणां दिवापि दि. वसेऽपि । अपिशन्दादात्रावपि । पीन्योग्नि युयाकाशे चिन्ताधान्तं अत्यन्धकार विजुम्मता प्रसरतु । रूपकालंकारः ।। किं च । ईषद्विशेषं वर्णयतीत्यर्थः । पुत्रा इत्यादि । ते पुना ननु निधयेन पुण्य- कीर्तनपदं पवित्रकीतें. स्थानं भवन्ति । ते पुत्रा अनर्घ्यजन्मोत्सवा. दुर्लभजन्मम- होत्सवाः भवन्ति । वे पुत्राः पुत्रार्थिजनस्य पुत्रार्थिलोकस्य वंशतिरका कुरमण्डनं भवन्ति । ते पुना. प्रियो रश्म्याः घेतन गृहं च भवन्ति । ते के । ये पुत्राः गुरो. पितरादेशावसरे भादेशकाले अनुचराः किरा भवन्ति । श्रुताराधने शान्नाभ्यासमाले शिप्याः अन्तेवासिनो भवन्ति । गुरोः कोपे सप्रणयाः सनेहा भवन्ति । गुरोः प्रसाद- समये कारप्पकाले प्रसन्नोदयाः प्रसनहदया निर्मलचेतराय भवन्ति । रुपकालंकार. । समुपयालंकारथ ॥ निजप्रतापेत्यादि । हे निजप्रतापप्रभावसमावितभूर्भुवःसवयोमहोद्याव निज. प्रतापय स्वकीयतेवगः प्रभावन माहात्म्येन सभावितो हृदयमानीतो भूर्भुव स . प्रग्या अधोमध्योयलोके महोद्याव उत्सयो येन स तया तस्य सेबोधनं हे तथोक्त । हे देव हे राजाधिराज परमाराध्य । 'आत्मा वै पुनः' इति चेदे वाक्यमस्ति । पुत्रो वे थियेन आत्मा वर्तते इतीदृशं गृहमेधीयानो गृहस्थाना ऐतिधमनादिवाा वर्तते । कथंभूतमैतिव्यम् । पुराणपुरावगानम् पुराणपुरुषेण श्रीनारायणेन अवगाय माननीयम्। कर्मभूतानां गृहभेधीयानाम् । विदितशास्त्रहदयाना विज्ञातवेदशास्त्रमर्मणाम् । उकंच उपनियकाण्डे-'अय प्रयो या लोका मनुप्यलोकः पितृलोको देवरोक' इति । सोऽयं ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २८७ तमन्तरेण को नाम निःश्रेयसधाम परस्तपःप्रारम्भावसरः । खकीयवंशाभि- वृद्धिक्षेत्रात्पुत्राद्धर्मोऽपि नापरः समस्ति । यत्तः शास्त्रकृतः पुमांसं प्रसा- धितात्मीयान्वयोदयमीमांसं दुरीहितागमाजन्मान्तरसंगमात्रायते यस्तं पुत्रं निर्णयन्ति । ततः। राज्यस्य तपसो वापि देवे श्रितवति श्रियम् । अहं छायेव देवस्य सहवृत्तिपरायणः ॥ १६६ ॥ इत्येकताचित्तसंतानस्य प्रतिजिज्ञासमानस्य मे प्रत्यादिश्य त्रिदशैर- प्यनुलचनीयव्यापारेण भूक्षेपेण व्याहारव्यवहारमादाय खकीयान्मुक्ति- मनुष्यलोका पुत्रेणैव जम्यो नान्येन । कर्मणा मिलोगः, विद्यया देवलोकनलोक्याना श्रेष्ठस्तरमाद्वियां प्रशंसन्ति । हे तात, इदानीमधुना तमन्नारेण पुत्रं विना को नाम । नामेति सभावनायाम् । पर अन्यस्माप्रारम्भावसरः कथंभूतस्यपःप्रारम्भावसरः । निःश्रे. यसधाम निर्माणस्थानम् । हे तात, पुनादपरो धोऽपि न प्रमस्ति न सम्यग्वर्वते । कथंभूतात्पुनात् । खकीयवंशाभिवृद्धिक्षेत्रात् निजान्षयवंशवृक्षाभिवर्धनभूमिस्थानात् । यतो यस्मात्करणात शास्त्रकृतो व्यासवाल्मीक्रियाशवत्स्यपाराशरादयो विद्वासो जन्मा- न्तरसंगमात् पुनर्भवसंगतेयः पुमांस मायते रक्षति तं पुत्रं निर्वर्णयन्ति । कथंभूतं पुमांसन् । प्रसाधितारमीयान्वयोदयमीमांसम् । प्रसाधिता सन्यग्शाता आत्मीयस्य निजस्य अन्वयस्थ कुलस्य उदयस्य मीमांसा विचारणा येन पुंसा स तया तम् । कथंभूताजन्नान्तरसंग. मात् । दुरीहितागमात् दुरीहितस्य दुश्चश्तिस्स पापकर्मण आगमी यस्मिन् जन्मान्तर. सुगमे स तथा तस्मात् ॥ ततस्तस्मात् कारणात् । [राज्यस्येति । राज्यस्य नियं तपसो वापि प्रियं देवे खपि भितवति भावितवति सति अहं देवस्य तव सहत्तिपरायणः सहगमनतत्परो भविष्यामि । फेवा छायेन तव शरीरस्य डायासमानः । इतीति । इति अमुना प्रारेण एकताचिस्तानस्य एकाप्रमनःप्रहरीः प्रविजि- माममानस्य प्रतिज्ञा पुर्वाणस भूक्षेपेण नेत्रोपरिस्थितरोमराज्या कला व्याहार- व्यवहारं वचनप्रवर्तन प्रत्यादित्य निषिध्य कण्ठदेशात् एकावली भाराय हारविशेष गृहीसा मे मम वमन्प मे प्रीयां निधिक्षेप । कथंभूतेग भूक्षेपेण । निदोरपि आमतां तावन्मनुष्याः देवैरपि अनुलनीयव्यापारेण अनविक्रमणीयचेष्टिवेन । पण्ठदेशान् कधभूनात् । सरीयादात्मीयात् । पुनः कथंभूतान् कष्टदेशात् । मुस्लिमीसमाजिना. मायात् अपिलश्म्याः मुधिभियः संपन्धि यत्समाविशननुपनदणं तदभ्याने - ·२८८ काव्यमाला। लक्ष्मीसमालिङ्गनाभ्यासात्कण्ठदेशादखिलमहीवलयवश्यतादेशमालामिव तारतरलमुक्ताफलामेकावली बबन्ध । यौवराज्याय समादिश्य च पट्टबन्धविवाहमहोत्सवाय खेदमोदमन्द- यमानसर्ग सामन्तवगै विहितबहुसमाजनं परिजनं च भगवतः समस्तश्रु- तस्कन्धोद्धरणसमर्थमतिमसरस्य संयमघरस्य महर्षेः संनिक मनोजसाम- जमदमहोदधितरङ्गसंचयमिव फचनिचयमपहायांभिलपित्तमन्वतिष्ठत् । तदन्वपरेधुर्मम महादेव्या यागनागस तुरगस्य चानुकूलात्मन्यहनि वि. समापे यस्य कण्ठदेशस्य स तथा तस्मात् । कथंभूतामेकावलीम् । अखिलमहीवलयवश्य- तादेवामालामिय अखिलस्य समस्वस्य महीवलयस भूमण्डलस्य वश्यतादेशः वशीक- रणनिमित्तं तस्य मालामिव सजमिव । पुनः कथंभूनामेकावलीम् । तारतरलमुक्काफला ताराणि उज्ज्वलानि तरलान्यपि नायकीभूतानि मुक्ताफलानि यस्यां सा तथा ताम् । म राजा यशोपः संयमधास्स महः संनिकर्षे समीपे अभिलपितमन्वतिष्ठत् दीक्षा जग्राह । किं कृता । पूर्व सामन्तवर्ग नृपतिसमूह परिजनं च कुटुम्ववर्ग च यौवरा- ज्याय युवराजस्थापनार्थ पाबन्धविवाहमहोत्सवाय वा राज्यपवन्धमहोत्सवाय विवा- हमहोत्सवाय च समादिश्य भादेशं दखा । कयंभूतं सामन्तवर्गम् । खेदमोदमन्दायमा. नसर्गम् खेदस्य दुःखस्य मोदस्य हर्षस्य च मन्दायमानो वर्धमानः सर्गः सृष्टियस्य स तथा लम् । कथंभूतं परिजनम् । विहितबहुउभाजनम् । विहितमाचरितं बहु प्रचुर सभाजनं प्रीतियन परिजनेन स तथा तम् । कथंभूतस्य संयमधरस्य । भगवतः इन्दादिसेवितस्य । उक्तं च-‘ऐश्वर्यस्य समभस्य तपसो नियमः धियः । वैराग्यस्याय मोक्षस्य पण्णा भग इति स्मृतिः ॥' एवं पऽर्थविशेषणविशिष्टो भगो विद्यते यस्य स भवति भगवान् तस्य भगवतः । पुनः कथंभूतस्य संयमधरस्य । समस्तश्रुतस्कन्धोद्धरणसमर्थमतिप्रसरस्य समस्तश्रुतस्कन्धस्स द्वादशामशास्त्रस्य उद्धरणेन प्रन्यतोऽर्थतश्च ज्ञानेन समर्थः प्रौढतरो बलवानरो मतिप्रसर आभिनियोधिकशानं यस्य स तथा तस । किं कृत्वा पूर्वमभिल. पितमन्वतिष्ठत् । फचनिवयं फेशकलापं अपहाय लुधित्वा पञ्चमुष्टिभिर्लो कला । धंभूतं पचनिचयम् । मनोजसामजमदमहोदधितरङ्गसंचयमिव मनोजः कन्दर्पः स एवं समजो गजस्तस्य मदो दर्पः स एव महोदधिमहासमुद्रः । अपामतिगम्भीरत्वात् । तस्य तरासंचयमिव कल्लोलानां समूहमिव ।। तदन्वित्यादि । तदनु यशोषमहाराजस्य दीक्षणादनन्तरं अपरेपुरन्यस्मिन्नदनि मम यशोपरस्य महादेव्या अमृतमतेर्यागनागस्य पाइस्तिनस्तुरगस्य च यदास्य अनु.

·२ आश्वासः] यशस्निलफचम्पूफाव्यम् । २८९ हितगणफाहानः प्रतापवर्धनः सम्मपतिः सेनापतिः परिकल्पितसकलपट्टय- ज्योत्सवोपकरणसंभारः शुभसंरम्मसारः पुप्यपानीयपूतोपान्ताभयानमवि- मायाः शिमायास्तीरतरणतरुचिरानगानदरितः सरितः कूले कमनीयलीले ययोक्तलक्षणायां प्रारमवणायां च मुवि समं समाचरितमहावीथीप्रचारेण शाखानगरेणानेफरलचितमेतदुचितमतिविचित्रवत्रशोमापनीतावपमभिषेक- मण्डपमनेरुतोरणगावैदिकावासविभक्तरक्षान्तरं संनिकायं विरचय्य, पूलारमनि हितसस्पे महनि बिरसे विहितगण काहाना यामाहतिकामन्त्रणा प्रताप पनी नाम सेनापतिरित्याचात् पति कार्य चकार । कर्पभूतः सेनापतिः । सस्थपतियां. मुविधाचार्ग युक्तः । पुनः थंभून: मेनापतिः । परिकल्पितराफ्लपट्टयन्धोत्सवोपकरण- रभारः परिरपितो गेदितः सक्तः सममः परयन्धोत्रायसंवन्धी उपकरणसंभार उपस्तरसमूहो येन गतयोफः । पुनः कथंभूतः प्रतापपर्धनसेनापतिः । शुभसंरम्मसार: मारेषु धेयस्करेषु सरम्भेषु सारः अति चनुरः । कि मृत्वा । पूर्व शिप्रायाः सरितः शि- प्रानाम नयाः यूले सटे प्रापरवणायां पूर्यदिग्मुरयायो भुरि अभिषेकमण्डपं सनिवार्य गृह विरयान्य पिरचनं कारयिता । धंभूताया: शिप्रायाः सरितः। पुण्यपानीयस्तोपान्ता- प्रयाघ्रमविधायाः पुष्प पवित्रं यत्पानीयमुदकं तेन प्ताः पविनीता उपान्ताश्रया. भमाः तदविहितास्पदहाः विप्राः यतयो या यया प्रिया तथा तस्याः पुनः पभूतायाः शिनायाः । तीरतरणतरविराजमानहारतः वीरसपन्धिनो ये तरुणतरवो नवीनयक्षासविराजमाना: शोभमाना: हरितो दियो यस्याः सा तथा तस्याः । कथंभूते भूले । कमनीयतीले कमनीया मनोहरा लीला शोमा यस्य कूलस्य तस्कमनीयलील तस्मिन् । वयंभूनायो भुपि । यघोचलक्षणार्या वास्तुशास्त्रोक्तस्वरूपायाम् । अभिषेक- मण्डपं क्यं विरचय । शासानगरेण समं प्रतिनगरेण सार्थम् । क्यंभूतेन शासानगरेण समाचरितमहावी प्रचारेण समाचरितः सम्यग्विहितो महावीधीप्रचारो हमार्ग- प्रवर्तन यस शासानगरस्य तत्तथोक तेन । क्यंभूतमभिपेषमण्डपम् । अनेकरलचितं नानाविधमाणिक्यादितम् । सुवर्णमयशोभाषिकमित्यर्थः । पुनः स्थमूतमभिषेकमण्डपम् । एतदुचित विवाहपशाभिपेरयोग्यम् । पुनः फरभूतमभिषेकमण्डपम् । अतिविचित्रमशो- मापनीतातपम् । अतिविचित्राणामतिमनोहराणां वत्राणा शोमाभिरादम्बरस्पनीतो दूरी- मृत आतपो धर्मो येन अभिपैक्मण्डपेन स तथा तम् । पुनः क्यंभूतमभिपेकमण्डपम्। अनेकतोरणमावेदिकायासविभकक्षान्तरम् । अनेकर्वहुभिस्तोरणैरपलक्षिता महा: प्रा. सादाश्च वेदिकाय कपिशीपरहितमावारा आवासाथ धावता रहा. भिकानि रचितानि कक्षान्तराणि वास्तुममयो यस्य स तथा तम् । कथंभूतः सेनापतिः । दिशि य.२६ ·२९० काव्यमाला। दिशि दिशि निवेशिताशेषनरेश्वरशिविरः सपरिवारः समाह्य गजवाजिव- लयोरधिकृतवंशमुद्धताङ्कुशमहामाने शालिहोत्रं च महासाधकम् 'अतित्व- रितमुभाम्यामपि भवन्यामुभयनयनेदिष्टैः स्वामिहितमतिष्ठैः सहोतीय द्वे अप्याचे सेनाझे देवस्य विज्ञापनीये' इत्याचरत् । तावुभावपि तद्वचनाघधाचर्य तत्र परशुरामान्वयावकाश उद्धताकुशस्ता- वदेवं मां व्यजिज्ञपत्-'देव,मतापवर्धनसेनापतिनिदेशान्मयोत्साहिताभिनि- - दिशि शिताशेपनरेश्वरशिपिरः दिशि दिशि सरिध निवेशितानि उपपेशि. तानि अशेषाणां सर्वेषां नरेभगा राrt शिबिरारी सैन्यानि येन स सथोकः । पुनः थंभूतः सेनापतिः । सपरिवारः विजपरिवारसदितः । f फुला पूर्वमित्यावरत् । उस्ताशमहामानं उस्ता नाम महामायं गजसेनामस्य शानियों व अश्व- साधनयं समाहम भागय । कपभूगमुस्ताइ रामदामा शालिहोत्रं । गजया- जिपलयोरपिरतवंशम् गजबले अश्यले १ अपिपारी शः पुर पम्य यथाररय सपा सम् । कर्षभूत असतारामहामात्र शालिदोन च । महासा प्रधान समर्माण सेनापरिरिलाया । इसीति रिम् । भी उन्मतारा, मो शालिदोष, मपंचा युवाभ्या उमाभ्यामपि स्यामपि भलिरितमामे उभयनयति: गजयाशिः पात्र विवक्षनः साधुभिः पुरुषः सामिदिरा निजम्यामिहिनरामिष्टः सरपाः पर सभि पीय परीय देबपि गजयानिरक्षरी मापे प्रथमे सेना देवस्य यशोधरम्य रिहानीय निरूपणीये।

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पकाव्यम् । २९१ वेशा गुरुराजमुख्याभ्यामिभचारियाज्ञवल्क्यवाद्धलिनरनारदराजपुत्रगौतमा- दिमहामुनिप्रणीतमतङ्गजैतिह्यावगाहसमीहमानमनःप्रचारा अतीतपरमेश्वरम- सादासादित्तवीरामृतगणाधिपत्यसत्कारा विदितनिरवद्योपनिपसूरिपरिपद्देव- स्थानीकिनीतिलकबह सपर्याद कलिङ्गविषयाधिपतिप्रहितप्रतिवर्षदेयवेदण्डम- ण्डलीमध्ये सिन्धुरमेकमुदयगिरिनामकं परीक्ष्य मन्मुखेनैवं विज्ञापयति- तथा हि-कलिङ्गजं बनेन,कुलेनैरावणम् , समं प्रचारेण देशेन साधारणम् , - सूरिपरिषत् । इभनारेयाज्ञवल्क्यवाद्धलिनरनारदराजपुत्रगौतमादिरहामुनिप्रणीतमतहा- जतियावगाहसमीहमानमनःप्रचारा इभचारी च याज्ञवल्क्यवालिश्च नरध नारदय राजपुत्रश्च गौतमश्च इभचारियाज्ञवल्क्यपालिनरनारदराजपुत्रगीतमाः ते मादियां गादीनां महामुनीनां तैः प्रणीतानि यानि मतातियानि गजपरीक्षाशास्त्राणि तेपामव- गाहेन पठितपाठिताभ्यासेन समीहमानः प्रवर्तमानो मन.प्रचारश्चित्तव्यापारो यस्याः सूरिपरिपदः सा तथोक्ता । सूरिपरिपत्पुनः कथंभूता । अतीतपरमेश्वरप्रसादासादित. वीरा अवीतपरमेश्वरस यशोमहाराजस्य प्रसादेन आसादिताः प्राप्ताः वीरा वीरगणा हस्तिशिक्षादायिनो यया सा तथा । पुनः कथंभूता सूरिपरिपत् । अमृतगणाधिपत्यरात्यारा अमृतगणाधिपत्यस्य हरितवैद्यस्य सरकारः सन्मानो यस्याः सा तथा । पुनः कथभूता सूरिपरिपत् । विदितनिरवद्योपनिषत् विदिता विज्ञाता निरवद्या निर्दोपा उपनिषदधि- करण कृत यया सा तथोक्ता ॥ तथाहि । उद्धताउयस्तदेव विज्ञापयति-कलिङ्गजेत्यादि । कलिाज धनेन । वनेन कृत्वा कलिङ्ग सिन्धुरे विज्ञापयति । विशेषयतृतीया । उकंच-'कलानां च देशस्य दक्षिणस्वार्णवस्य च । सह्यस्य चैत्र विन्स्यस मध्ये कालिजर्ज वनम् ॥' तथा च-'कुलजातिवयोरुपैश्चारवर्मवलागुपाम् । सत्वप्रचारसंस्थानदेशलक्षणरंहसा । एपां चतुर्दशानां तु यो गुणाना समाश्रयः । स राशे यागनागः साद्दरिभूतिसमृद्धये ॥' तथा च-'कालिजा गजाः श्रेष्ठाः' इति वचनात् । क्यंभूतं विन्धुरम् । कुलेन ऐरावणगजः । श्वेतवर्णो भवति स ऐरावणगजकुल उच्यते । 'हरिचा (दा) सामवर्णो या कालो वा व्य. 'फावर्णकः । हरितः चामुदाभो या कुलवर्णः समुच्यते।' सम प्रचारेण । गिरिनदीना चारेपु समप्रचारतस्यैव प्रशस्तता । तदाह-'मित्रो वा गिरिचारी या कलिलाकार. जानिकः । साविको भद्रजातिश्च स तत्वालादिभिः शुभः । इत्येतलक्षणयुफ याग. नाग प्रचक्षते ।' देशेन साधारणम् । 'अन्पजालगुणैः समं साधारणः स्मृतः।' जल- १. 'वाहलिए.

·२९२ काव्यमाला। भद्रं जन्मना, सस्थानेन समसबद्धम् , उत्सेधायामपरिणाहैः समसुविभक्तस- वैकायम् , आयुषा द्वादशापि दशा भुञ्जानम् , अङ्गेन खायतव्यायतच्छ. विम्, आशंसनीय वर्णप्रमाच्छायासपत्तिभि , कल्याणमाचारशीलशोमावे- दिवे, प्रशस्त लक्षणव्यञ्जनाभ्याम् , उत्तम बलवर्मवयोजवै., ब्राह्म सबन्धि- प्रायेऽपि देशे प्रवर्तते, निर्जलदेशेऽपि प्रवर्तते स साधारण कम्यते । भद्र जन्मना । जात्या कृत्या भद्र विज्ञापयति । सस्थानेन समसबद्धम् । उत्सेधायामपरिणाहै समसु. विभक्तसर्वकायम् । समेन सस्थानेन मुष्ठ विभक्तो विभागीकृत सर्वकाय शरीरं यस्य स तम् । समचतुरस्त्रसस्थानेन सबदारीरमित्यर्थ । उत्सेध ऊध्यता, आयामो दीर्घवा, परिणाहो वृत्तता, एतैर्गुण समसबसुशरीरम् । आयुपा द्वादशापि दशा सुझानम् । दशवापिकी एकादशा ईशी द्वादशापि दशा मुजान जीवन्तम् । अन खायतव्याय- उच्चपिम् । खायता ऊपत्तिरहिता व्यायता तिर्यग्वलिरहिता छविस्त्वचा यस्य स तथा त विज्ञापयति । आशसनीय वर्णप्रभाच्छायासतिमि । भाशसनीय वर्ण पूर्यो- फलक्षण प्रभा कान्तिश्छाया पार्थिवी आप्या तेनसी नाना अन्यतमा पर्तते विज्ञा- पयति । कल्याण शुभ विज्ञापयति । [ 1] आचारशीलशोभावेदित आचार का. यगत शील मनोगत शोभा शरीरोपचयशोभा शरीरोपचम विशेष । सा शोमा सप्तधा भवति । तदुक्तम्-'सालोहिता प्रतिच्छना तृतीया पक्षलेपना । समकक्षा चतुर्थी स्यात्पयमी समतरूपता । व्यतिकीर्णा च पष्ठी स्यात् द्रोणिका सप्तमी स्मता ॥ सप्तशोभामु मध्ये श्रेयसी चतुर्यो-'चतुर्षांशोभया युको मदयुद्धक्षमो गज । इति यानात् । आवेदित अर्थवेदिता सराचारशीलशोभावदित कृत्वा । प्रशस्त रक्षणव्यजनाभ्याम् । प्रशस विज्ञापयति । काभ्याम् । लक्षणव्यसनाभ्याम् । तदुकम्-'लक्षण जमरपन्धमाजीव दिति निश्चितम् । पक्षाधकि मजेदस्तु तय अनमिति स्मृतम् ॥' अथवा कररदनादिक लक्षण विस्वस्तिमादिक व्यसनम् । उत्तम विज्ञापयति । । बलवर्मवयोजये कृत्वा । यलमध्वगमनस्तम्भप्रमर्दनमारारोपणक्षम लक्षणम् , वर्म शरीर सप्तोत्रोधेन धायामापरिणाहलक्षणप्रमाणम् , पयत्रयोविंशवेय. पांगामूर्षमापटिम् , जयो भदस्यायमुत्तम दशधनुष्यवहित वीरपद्याशनुर्मध्ये यदि गीयात् तलवमवयो । तदुषम्-'वीम्यादी दश सप्त पश्च पुरुष कृत्वा पदाभ्य- न्तरे भदाम दमृगानवेति गमिनागजीवेनौच्छिता (1)। पञ्चाशरपद एव तत्पदाते साचे पदानां पाते गृहीयु सनवकमोचपनपा वशे निदेशादरात् ॥ पदाभिधान पीत्यर्थ । माझ संवन्धिलक्षणेन । माझ प्रमदयतसंवधिलक्षणेन ब्राझ पिज्ञापयति । तनुकम्-'ना विन्दुराद वे देशातलनिभच्छवि । पारदस्विमन्येक्षो माझ सर्वा परि'क. २'गजनेन उत्थिना' क. 'मिवे साद' क.

·२ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २९३ लक्षणेन, भवन्तमिवानवद्यैर्गतिरूपसत्त्वखरानकैः प्रियालोकम् , विनायक- मिव पृथुपरिपूर्णायतमुखम् , अशोकपुष्पमिवारुणं तालनि, कमलकोशमिव शोणप्रकाशमन्तरास्ये, पीनोपचित्तकायमरोमणिविक्षोमकटकपोलसासु, अनुलतानवनतसुप्रमाणकुम्भम् , ऋजुपूर्णहस्खकन्धरम् , अलिनीलघनदीर्घ- खिग्धकेशपेशलम्, समसूद्तव्यूढमस्तकपिण्डम् , अनल्यासनावकाशम् , आरोपिवकार्नुकाकारपरिणतानुवंशम् , अजकुक्षिम्, अनुपदिग्धपेचकम् , 1 यंसाधनः । भवन्तमिवानवयुगतिरूपसत्त्वखरानूकैः प्रियालोकम् । भवन्तमिव वत्सदृर्श प्रियालोक प्रियदर्शनं विज्ञापयति । के; कृत्वा । गतिरूपयत्वखराकैः गतिर्गजवानि- शार्दूलादीनाम् , रूपं देवमनुप्यविद्याधरादीनाम्, सत्त्वं मनुष्ययक्षगन्धर्वादीनाम् , स्वरो जीमतशलादीनां अनूकं अनूकरोति । सदृशतामिति यावत् । अनूकशब्दो गत्यादीनां प्रत्येकमपि संवन्धनीयः । गतिश्च रूपं च सत्वं च खरश्च गतिरूपसत्त्वखरास्तेषामनूकैः सादृश्पः । कयंभूतर्गत्यादीनां सादृश्यैः । अनवनिदोपैः । पुनः कथंभूतं विज्ञापयति । विनायकमिव पृथुपरिपूर्णायतमुखम् । पृथु विस्तीर्ण परिपूर्ण संपूर्ण आयतं दीर्घ मुखं यस्य स तथा तं विनराजमिव । पुनः कथंभूतम् । अशोकपुष्पमिवारुणं तालुनि । तालुनि ताल विपये भरुगमव्यक्तरागम् । किमिव । अशोकपुष्पमिव यथा अशोकपुष्पं अरुणं भवति । पुनः कयंभूतम् । कमलकोशमिव शोणप्रकाशमन्तरास्ते । अन्तरापे मुख- मध्ये शोणप्रकाश कोकनदच्छविम् । किमिव । कमलकोशमिव पद्मगर्भमिव । पुनः कथंभूतम् । पीनोपचितकायमुरोमणिविक्षोभकटककपोलसक्वसु । उरोमणि हृदयं विक्षोभकटकः श्रोणिफलकं कपोली गण्डस्थले सक्वणी ओठमान्तौ तानि तेषु पीनो- पचितकार्य स्थूलद्धशरीरम् । पुनः कयंभूतम् । अनुन्नतानवनतमप्रमाणकुम्भम् । न उन्नती अत्युच्ची न अवनती नीचे स्वरी मुप्रमाणी उत्तमस्त्रीसनाकारी कुम्भी शिरसः पिछी यस्य स तथा तम् । पुनः कथंभूतम् । जुपूर्णहखकन्धरम् । ऋजुरवका पूर्णा मांसला हवा अदीर्घा कन्धरा मीषा यस स तथा तम् । पुनः कथंभूतम् । अलि. नीलपनदीर्घनिग्यकेशपेशलम् । अलिवङ्गमरवन्नीलाः कृष्णवर्णा घना अविरला दीर्घा अहखा निग्धाः कान्तिमन्तो ये केशास्तैः पेशलो अतिमनोहरस्तम् । पुनः कथंभूतम् । समसूदतब्यूढमस्तकपिण्डम् । समः अव्यक्तः सुष्टु अतिशयेन उद्तः प्रादुर्भूतो व्यूढो नि- बिडो मस्तकपिण्डः यस्य स तम् । पुनः कथंभूतम् । अनल्पासनावकाशम् । मनल्पो वृह- दासनस पृष्ठदेशस्य अवकाशः समितिर्यस्य स तथा तम् । पुनः कथंभूतम् । आरोपित- कार्मुकाकारपरिणतानुवंशम् । आरोपितं सप्रलचं यत् कार्मुकं धनुस्खदाकारेण परिणतः पर्यायं गतो अनुवंशः अनुक्रमेण वशः पृष्टं यस्य स तथा तम् । पुनः कथंभूतम् । अजकुक्षिम् । अजस्येव छागस्येव उभयपार्श्वयोनितः कुक्षिरदरं यस्य स दया ·२९४ काव्यमाला। ईपरसंवर्तकोन्नतमिदेशसशिंगोलाडूलवालधिन् , अभिव्यक्तोभयपुष्करम्, बराहनधनापरम् , आमपल्लयसंकाशकोशम् , अतीव सुमतिष्ठितैः समुद्कू- मांकृतिभिर्गात्रापरतलैः पातालतले निपतन्तीमुद्धरन्तमिव मेदिनीम् , उत्स- पद्भिरष्टमीहिमांशुनिभनिविष्टश्लिष्टविंशतिनखमयूखमरोहैर्मुवनसरसि वि. जृम्भमाणस्य तव यशोहंसस मृणालजालानीव परिकल्पयन्तम् , आनुपू. वापृथुवृत्तायतकोमलामोगेन भविष्यदनेकजन्यजयादेशरेखाभिरिव कतिमि- तम् । पुन: स्थंभूतम् । अनुपदिग्धपैचरम् । अस्थूलपुच्छमूलम् । पुनः थंभूतम् । ईषत्सवकोप्रतभूमिदेशपशिंगोलालवालपिम् । ईपन्मनाक् सवतके चालधिप्रदेशे उन्नत उच्चो भूमिदेशस्पशी गोरालयत् वृषभपुच्छवत् वालधिः पुच्छो यस्य स तथा तम् । पुनः स्थभूतम् । अभिव्यतोभयपुष्करम् । अभिव्य प्रस्टे उनये अध स्तनो. संबन्धिनी पुष्करे शुण्डाप्रभागे यस्य स तथा । पुनः कथंभूतम् । वराहजघनापरम् । वराहस्य भरण्यशूकरस्य जपनवत् कव्यप्रभागवत् अपरे पधिमदेशो यस्य स तथा तम् । पुनः क्यंभूतम् । आमपलवसकाशकोशम् । आवस्य सहकारस्य पश्य प्रवाल. सेन सकाश सदृश कोशो मेदं यस्य स तथा तम् । सिन्धुरं किं कुर्वन्तम् । मतीय मुप्रतिष्टितः समुद्गमावृतिमिांगापरतलैः पातालतले निपतन्तीमुखरन्तमिव मेदिनीम् । गावापरतले. गावं मप्रकायो अपरं पश्चात्कायस्सयोस्तलान्यधावारीराणि गात्रापरत- लानि तैः कृत्वा मेदिनी पृथ्वी उद्धरन्तमिव । मेदिनी किं कुर्वन्तीम् । पातालतले निप. तन्ती रसातले निमजन्तीम् । क्थंभूतैर्गावापरतलैः । अतीव मुप्रतिष्टितैः अतिशयेन निधलः । पुनः कयगतः । समुद्कर्माविभि- समुद्गः फरण्डविशेष धर्म. कच्छपस्तयो. रिव आकृतिराकारो येषां गानापरतलाना तानि समुद्गीकृतीनि त । पुनश्च कि दुर्यन्तं विज्ञापयति । उत्सर्पद्भिरमीहिमाशुनिभमुनियिलिविंशतिनसमयूमप्ररोहे - वनमरवि विजृम्ममाणस्य तव यशोहसस्य मृगाउजालानीव परिकल्पयन्तम् । तव यशोहसत्य भवतः पुण्यगुणानुशीर्तनश्वेतरछपक्षिणो मृणाल जालानि पद्मिनीकन्दान्दानि परिकल्पयन्तमिव भक्षणार्यमुपटाच्यन्तमिव । कि कुर्वागस्य तब यशोहसस्य । भुवनसरसि विजम्ममाणस्य भुवनसरचि परोक्यसरोवरे विजृम्भमाणम्य विशेषेण प्रसार कुणिस्य पर्यरत । व्यानवानस्ये सधः । ः कृत्वा मृणालजालानि परिकल्पयन्तम् । भगीहिमा- शुना अर्धचन्द्रेण निभाः समाः मुनिविष्ट: निश्चलले च से लिया परस्पर संलमा विशतिदिशपरिमाणा ये नखाः कामाशास्तपा मयूलाः शिरणास्त एवं प्ररोदा भरास्ते तथा तेः । कथंभूतः नखमयुगप्ररोहै । उत्सर्पदिर्घ गच्छदिः । पुनध कि कुर्वन्तं विज्ञापयति । भानु धुवतायतकोमलाभोगेन भविष्यदनेकजन्यजयादेश ·२ आधास: यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । २९५ श्चिद्वलिभिरलंकृतेन मुसोतसा मृदुदीर्पविस्तृताङ्गुलिना करेण मुहुर्नुहुरित- स्ततो विनिकीणैर्वमथुपाथःशीकरैदिक्पालपुरपुरंध्रीणां पट्टवन्धावसरेऽस्मि- न्मुक्ताफलोपायनानीव दिशन्तम् , अनवरतमुच्छलता मलयजागुरुसरो- जकेतकोत्सलगुदामोदसंवादिना मदवदनसौरभेण भवदेश्वर्यदर्शनाश- रेशाभिरिव कतिमिश्चिद्वलिभिरलंकतेन मुस्रोतसा मृदुदीविस्तृता लिना करेण गुहु- मुहुरितस्ततो विनिकोयमथुपाथ.शीकरैदिक्पालपुरंधीणा पट्टयन्धावसरेऽस्मिन्मुका. फलोपायनानीव दिशन्तम् , अस्मिन्प्रत्यक्षीभूते पपन्धावसरे राज्यपान्धसमये दि. रूपालपुरपुरंधीणा इन्द्रादिदिक्पालाना पुराणां नयराणो पुरंध्रीणां कमनीयकामिनीना मुकाफलोपायनानि शौतिकेयप्राभूतानि दिशन्तमर्पयन्तमिव । कैः फरखा मुजाफ- लोपायनानि दिशन्तम् । चमधुपाथ.शीवरैरदारजसाणैः । क्थभूतैर्वमधुपाथःशीकरः । रेण शुण्डादण्डेन मुहुर्मुहुवारयारे इतस्ततो यत्र तत्र विनिकीणैर्विनिक्षिप्तः । कय- भूतेन करेण । आनुपूर्वाधुत्तायतकोमलाभोगेन आनुपूर्त्या अनुक्रमेण पृथुः स्यूलो वृत्तो गर्नुलाकारः आयतो दीपः कोमलः मुकुमारः आभोगः परिपूर्णता यस्य करस्स स तया तेन । पुनः कथंभूतेन करेण । तिमिधिकिरात्ममाणाभिलिभिः स्वकरसंको- परेखाभिरलंयतेन शोभितेन । वयंभूताभिर्वलिभिः । भविष्यदनेकजन्यजयादेशरेखा- भिरिव भविष्यन्ति अनागतानि अनेकानि पहूनि जन्यानि संग्रामास्तेषु जयस्य वि. जयस्य प्राप्तेरादेशस्य क्यनस्य रेपाभिरिव गणनाराजिभिरिव । पुनः कथंभूतेन करेण । मुस्रोतसा मुष्टु शोभनं स्रोतो मदप्रयाहो यस्य स सुस्रोतास्तेन । पुनः कथंभूतेन करेण । .मृदुदीविस्तृतालिना मृदु कोमलं दीर्घा सम्पायमाना विस्तृता विस्तार प्रापिता भालयो यस्य रा सेन । पुनः कि कुर्वन्तं विज्ञापयति । भगवरतमुच्छलता गलयजागुरसरोजरेतकोत्पलयुमुदामोदसंपादिना मदवानसौरभेष भवदेश्वर्यदर्शनाश- याक्तीगांनामम्बरथरकुमारकाणाममिवोरिक्षपन्तम् । मदवदनसौरभेण मदेनोपलक्षित यद्वदनं मुखं तस्य सौरभेण परिमलेन अम्बरचरकुमारकाणा देवविद्याधरपुत्राणां मैं पूजा इस समुदायमक्षिपन्तमिव उन्मुघन्तमिव । पथंभूतानामम्बरचरणमारकाणाम् । भवदेश्वर्यदर्शनाशयावतीणानाम् मयतस्य ऐशय प्रभुत्व तस्य दर्शनाशयेन अवलो. पनमनया अवतीणीनामागतानाम् । क्थंभूतेन मदवदनसौरभे7। अनयर निरन्तर उरलता आकाशे उत्पतता । अपरं कथंभूतेन मदवदनसौरभेण । मलयजागुरुमरो- भरतकोत्पल मुदामोदसंवादिना मव्यत्रं गन्धपारम् । चन्दनमिति यावत् । अपुरुः निजगधा। कारतु लोहम् । राजाहमिति यायन् । रोजानि कमलानि, रेनशानि पेनकीपुष्पात, उत्पलानि वुमुदानि, परपाणि । अनोत्पलानि पनि यावन् । तावसेवामा- मोई परिमल बदलकरोयुपमा धरतीवंशीलं तत्तयोकं तेन । पुनश्च किन्तम् ।

·काव्यमाला। यावतीर्णानामम्बरचरकुमारकाणाममिवोत्क्षिपन्तम् , अम्भोघरगम्भीरमधु- रध्वनिना वृहितेन सक्लयागनागसाधनाधिपत्यमिवात्मनि विनिवेदय. न्तम् , अरालपक्ष्मण स्थिरप्रसन्नायतव्यक्तरक्तशुलकृष्णदृष्टिभागम्य मणि- रुचो लोचनयुगलस्यारविन्दपरागपिङ्गलैरपाङ्गपाते. ककुबलनासु पिष्टातक- चूर्णमिव किरन्तम् , मनाग्दक्षिणोन्नतेन ताम्रचूडहलोपशोभिना समसुजात मधुसन्निकाशदशनद्वितयेन विदधानमिव नाकलोकावलोकनकुतूहलिन्यास्त्व- अम्भोधगम्भीरमधुरम्वनिना वृहितेन सक्ल्यागनागसाधनाधिपसमिवात्मनि विनिवेद यतम् । चहितेन गाजतेन कृत्वा सकलयागनागसाधनाधिपत्य सकलाना समस्तानां याग नागसाधनाना पट्टयोग्यगजसैन्याना आधिपत्य प्रभुत्व आत्मनि स्वस्मिन् विनिवेदयन्त सूचयन्तमिव । किविशिष्टेन वृहितेन । अम्भोघरगम्भीरमधुरध्वनिना अम्भोधरस्य जलधरस्येव गम्भीर अतलस्पर्शो मधुर फ्णामृतपायो ध्वनि शब्दो यस्य वृहितस्य तत्तथा तेन । पुन किं कुर्घतम् । बरालपक्ष्मण स्थिरप्रसन्नायतव्यफरक्तशुल्लकृष्ण टिभागस्य मणिरुची लोचनयुगलस्यारवि दपरागपिछलैरपाङ्गपातै पकुबगनासु पिष्ट तकचूर्णमिव फिरन्तम् । लोचनयुगलस्य अपापति कटाक्षविक्षेप फकुबगनासु दिग्व नितामु पिष्टातकपूर्ण पटवासचूर्ण किरन्तमिव । किलक्षणैरपापाते । अरविन्द परागपिशले अरविन्दस्य कमल्स्य परागो रजस्तद्वत् पिझलैगोरोचनगवणें । कि लक्षणस्य लोचनयुगलस्य । बरालपक्ष्मण घनस्निग्धनेत्ररोम्ण । पुन विलक्षणस्य लोच नयुगलस्य । स्थिरप्रसन्नायतव्यक्तरक्तगुलकृष्णदृष्टिभागस्य स्थिरा निथला प्रसमा निर्मला मायता दीपों व्यका सुटतरा रक्ता लोहिता का उज्ज्वला कृष्णा यमकायप्तदशा रष्टिभागा अवलोकनप्रदेशा यस्य लोचनयुगलस्य तत्तयोक तस्य । पुन कयभूलस्य लोचनयुगलस्य । मणिरुच शुरुकृष्णरफतेजस । पुनश्व कि कुर्वाण विज्ञापयति । मनारदक्षिणोन्नतेन ताम्रचूडहलोपशोभिना सममुजातमधुसनिकाशदशनद्वितयेन विद धानमिव नाकलोकावलोकनकुतूह लिन्यास्त्वत्कोते सोपानमार्गम् । समसुनातमधु ससिकाशदशनविनयेन सम शोभनपरिणाहनिगम मुजात रथेषाकृति मधुसनिकाश क्षौद्रवर्ण तप दशद्वितय दत्तमुखयुगल तेन तथोक्लेन कृषा नाक्लोकावलोक नकुतूहलिन्या नाक्लोक स्वर्गलोक्तस्यावलोकने निरीक्षणे फुतूहल विनोदो विद्यते यस्या सा तथा तस्यास्त्वत्कीत सोपानमार्गे आरोहणमा, विदधानमिव रचयन्त मिव । कथभूतेन दशनद्वितयेन । मनारदक्षिणोन्नतेन मनाक ३पत् दक्षिणपा उनत मनारदक्षिणोप्रत तेन । तथा चोकम्-'दक्षिणोमतमित्याहुद ते पापैगुलोमते। यवमानोगते चित्तथा वामोग्रत विदु ॥ पुनरपि क्यभूतेन दशनद्वितयेन । तामचू हालोपशोभिना ताम्रचूड़ कुफुटस्तस्य हल परणयो पश्चादयलिस्तद्वत् उपशोभवे रा ·२ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २९७ कीर्तः सोपानमार्गम्, असिराततप्रलम्बबहसुकुमारोदयेन फर्णतालद्वयेनो- घावदुन्दुभीनांनादमिव पुनरुक्तयन्तम् , उदयतया च खर्वयन्तमिव धरणिधर- शिसराणि,समन्तात्मसरद्भिः सरखतीहासापहासिभिदेहप्रभापटलैः खकीयश- रीरधिताया वीरथियः पर्यन्तेपु सितसरसिरहोपहारमिव संपादयन्तम् , अन्त- रान्तराध्वजशड्सचक्रस्वस्तिकनन्यावर्तविन्यासाभिः प्रदक्षिणावर्तवृत्तिभिः सू. ममुखविधानजराजिमिरणुतरविन्दुमालाभिश्च निचित्तोचितमतीकम् , आ- पादितोत्सवसपर्यमिव विजयलक्ष्मीनिवासम् ,एवमन्यैरपि पहलविपुलव्यक्तसं- निवेशमनोदारिगिर्मानोन्मानपमाणसमन्वितैश्चतुर्विषैरपि प्रदेशैरनूनानतिरि- जते इसवंशील तत्तयोकं तेन । पुनध किं कुर्वन्तं विज्ञापयति । अगिराततप्रलम्बबह- समुफुमारोदयेन कर्णतालद्वयेनोद्यावदुन्दुभीनां नादमिर पुनरुपायन्तम् । कर्णतालद्वयेन ताडपत्राकारकर्णद्वितयेन कृत्वा उद्यावदुन्दुभोनां आनन्दभेरीणां नादं ध्वनि पुनरुक्त- यन्तमिव द्विगुणीकुर्वन्तमिव । संताडनवशात् घनिरुत्पद्यते । कथंभूतेन कर्णतालद्धयेन । असिराततप्रलम्बरहलघुकुमारोदयेन न सिराभिसतो (अरष्टस्वामियोप्तो यः) असिरात- तप्रलम्यो दीर्घतरो बहलो विस्तीर्ण: गुकुमारः गुकोमल उदयो यस्स कर्णवालद्वयस्य तत्त. थोकं तेन । पुनः किं कुर्वन्तम् । उप्रतया उन्नततया घरणिधरशिपराणि पर्वतमाणि सर्वयन्तमिव हखीकुर्वन्तमिव । पुनः किं कुर्वन्तम् । देहप्रभापदलः शरीरकान्तिसमूहै: कृत्वा वीरधियः वीरलक्ष्म्याः पर्यन्तेषु सितसरसिकहोपहार श्वेतकमलपूजनं संपाद. यन्तमिव । कथंभूतायाः वीरधियः।खकीयशरीरश्चितायाः खकीय खस्य शरीरं श्रिताया आधितायाः । कथंभूतैर्देदप्रभापटतैः । समन्ताप्रसरद्धिः सर्वन यामुवद्भिः । पुनः कथंभूतदप्रमापटलः । सरखतीहासापहासिभिः भारतीहासं विरस्फुर्वद्भिः । उज्वल- रित्यर्थः । पुनः कथंभूतं विज्ञापयति । सूममुखस्निग्धाजराजिभिः। सूश्ममुखाः निग्धा अक्षा भाजानां (गजाना) रोमाणां राजयस्ताभिः कृत्वा अणुतरविन्दुमालाभिः सूक्ष्मत. रबिन्दूनां राजिभिश्च कृत्वा निचितोचितप्रतीक निचिताः परिपूर्ण जटिता उचिता योग्याः प्रतीकाः शरीरावयवा यस्य स निचितोचितप्रतीकतम् । कथंभूताभिः सूक्ष्म- मुखस्निग्धाजराजिमिः । अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये ध्वजशहचाखखिकनन्यावर्तवि. न्यासाभिः धजश्च शहद च च सस्तिकच नन्द्यावर्तश्च ते तथोक्कासपा विन्यासो रचना यागु आजराजिषु तास्तधोकास्वाभिः । पुनः कथंभूताभिरमजरा- जिभिः । प्रदक्षिणावर्तत्तिभिः प्रदक्षिणायता वृत्तिः प्रवृत्तियांस तास्तथोक्ताभिः । पुनः काभूतम् । आपादितोत्सवसपर्यमिव मापादिता विहिता कृता रचिता उत्सवसपयाँ महोत्सवपूजनं यस्य स तथा तम् । पुनः कथंभूतम् । विजयलक्ष्मीनिवास जगजयश्रीनि- ·२९८ काव्यमाला। कम् , आचक्षाणमिव सप्तधास्थितत्वेन खामिनः सप्तसमुद्रमुद्रं शासनं महा- महीशमहामात्राणाम् , द्वादशस्खपि क्षेत्रेषु शुभसमुदायप्रत्यङ्गफलम्,निप्पन्नयो- गिनमिव क्षान्तं रूपादिषु विषयेषु, दिव्यर्पिमिव सर्वज्ञम्, असिततिमिव तेजस्विनम् , अभिजातमिवोदयपत्यविशुद्धम् , अधोक्षजमिव कामवन्तम् , वासस्वम् । पुनः कथंभूतम् । एवममुना प्रकारेण अन्यैरपि पररपि चतुर्विधरपि प्रदेशः देशसद्भाविनः मानिकाः उपधानिकाः लाक्षणिकाचेति चतु प्रकारः प्रदेशः शरीरावय- धैरनूनातिरिक्त न्यूनाधिकतारहित विशपयति । उक्तं च-'देशसद्भाविन केचित् मानिकायोपधानिकाः । केविल्लाक्षणिकाधेति प्रदेशाध चतुर्विधाः । कथभूतेश्चतुर्विध- रपि प्रदेशः । चहलविपुलव्यसनिवेशमनोहारिभिः बहलो पनतरो विपुलो महान् व्यक्तः स्फुटः संनिपेशो चिन्यासो प्रदेशानां ते बहलविपुलव्यकसंनियेशास्तमनो हरन्तीत्येवशीलाले तथा तः। पुनः कथंभूतैरपि चतुर्विधः प्रदेशैः । मानोन्मानप्रमाण- समन्वितः मानं च उन्मानं च प्रमाणं च मानोन्मानप्रमाणानि तः समन्विताः संयुका ये प्रदेशासे तथा तः । तथा चोकम्-'ऊर्यमान तु विहेयमुन्मानं तिरंगा- प्रयम् । प्रमाणं परिणादेन त्रिप्ययं लक्षणनमः ॥' पुनय किं पुर्वाणं विज्ञापयति । सप्तधा- स्थितत्वेन । तथा हि-'ओजस्वेजो पल शौर्य रात्वसहननं जयः । प्रशस्तैः सप्तभियंत. स गड: सप्तधा स्थित ॥ इत्यु फलक्षणेन सप्तधास्थितत्वेन । महामहीशमहामायाणा महानुपाणां महाहसिपालवानां व खामिनस्लव राप्तसमुदमदं सप्तसागरपर्यन्त शासन आश आचक्षाणमिव क्थयन्तमिव सूचयन्तमिदं । पुनध धंभून विज्ञापयति । द्वादशस्यपि क्षेत्रेषु द्वादशराजमण्डलीपु द्वादशकायेषु शुभसमुदायप्रसाफलं कल्याणस- म्हशरीरपलं विशपयति । वानि तानि द्वादशक्षेत्राणि द्वादशशरीराणि । हस्तरदनगु. सतिरोनयनकर्णप्रीयागात्रोरोजपनमेशायरमणानि । क्थंभूतम् । निष्पमयोगिनमिय शान्तम् । स्पादिपु विषयेषु (ररानादिषु) रसस्पर्शगन्धवर्णलक्षणेषु पचमु विषयेषु शान्तं भवति अविचलं भवति चित्तम् । कमिव । निष्पनियोगिनमिय । यया निष्पनी गोगी वीतरागो मुनिः रूपादिषु विषयेषु क्षान्तो भवति । पुनः कथभूतम् । राज सर्ववस्तुशाताई यथयति । कमिव । दिव्यर्षिमिव । यथा दिव्यर्षिः केवलज्ञानी पुमान् सर्पो भवति । पुनः कपंभूतं विज्ञापयति । तेजखिन प्रतापरन्तम्। मिव । अमिततिमिर अमिमिव । पथा अनितति स्वेजसी भवति । तथा चोकम् -'भारस्यातीय पहन विधाते. अखिन गजम्' । पुनः कधभूतम् । अभिगातमिवोदयनलयर्षिासम् उदयो जन्म पुरोमागगमनं न प्रत्ययो विश्वामः प्रत्यासनगमनं च उदयौ च प्रत्ययौ च उदयप्रत्य- यासरदयप्रसविशद अधिगतं विरारयति । कमिव । अभिजातमिव पुनमानव- १. 'वतम्'फ. - ·- २ आधासः यशखिलकचम्पूकाव्यम् । २९९ अमृतकान्तिमिवासतापम् , भायोपनाप्रेसरमिव मनस्खिनन् , अनाचूनमिव सुभगम्, आकरस्थानमियान्येपामपि गुणरत्नानाम् । अत्रावसरे करिकलाभाभिधानो वाग्जीवनोऽध्यगीष्ट गजप्रशंसावृत्तानी- मानि- यसादानुरभूततोऽण्डशकलाद्धस्ते धृतादात्मभू- र्गायन्सामपदानि यान्गणपतेर्वकानुरूपाकृतीन् । असाक्षीक्षितिरक्षणक्षमबलास्ते हस्तिनस्ते नृप प्रायः प्रीतिकृतो भवन्तु विजयश्रीकेलिकीर्तिप्रदाः ॥१६७ ॥ मिव । यथा अभिजात पुमान् उदयप्रत्ययविशुद्धो भवति । कथभूतम् । अधोक्ष- मिव कामवन्तम् । 'जिघासु सर्वसत्वाना कामवन्त प्रचक्षते' । कमिव । अधोक्षज. निव । यथा अधोक्षजो नारायण कामवान् प्रद्युम्नवान् भवति । पुन कधभूतम् । अमृत- कान्तिमिवासतापम् । अनादीना च सहनादसताप विदुर्बुधा'। काम । अमृतका न्तिमिव । यथा अमृतवान्तिश्चन्द्रोऽसत्ताप गिशिरो भवति । पुन कथभूतम् । आयोधनासरमिव मनखिन शूर विज्ञापयति । 'सर्वकर्मसहत्वाच विद्यानाथ मनखि नम्' । कमिव । आयोधनानेसरमिव । यथा आयोधने सप्रामे अप्रेसर पुमान् अप्रणी पुरुषो मनखी अभिमानवान् भवति । पुन कथभूत विज्ञापयति । अनानमिव मुभग विज्ञापयति । अल्पाहार कययति । मायून रामिर्न आयूनो अनायून । अल्पभोगी इत्यर्थे । तदुक्तम्-'अल्पाहारेण यस्तृप्त सुभग स गजोत्तम' । कमिव । यथा अना. यूनो अल्पाहार पुमान् मुभगो भवति । उक्त च-'आणून स्यादौदरिको विजिगीपाविष जिते'।पुन कथभूतम् । माक्रस्थानमिव अन्येषामपि गुणरत्नानाम् । एवममुना प्रकारेण अन्यषामपि अपरेपामपि गुणरमाना गुणमाणिक्यानामाकरस्थानमुत्पत्तिस्थान विज्ञापयति । अनावसरे अस्मिन्प्रस्ताव करिक्लाभाभिधान करिणा गताना कला चातुर्यम्, करि क्लाया आभा शोभा यस्येति करिक्लाभ , करिकलाभ अमिधान नाम यस्येति स करि कलामाभिधानो वाग्जीवनो भा इमानि वक्ष्यमाणानि गतप्रशसाहत्तानि पद्यानि अध्य गोष्ट अपठत् पपाठ-यस्लादित्यादि । हे नृप, ते तव हस्तिन प्रायो बाहुल्येन प्री- तिकृतो भवन्तु हर्पोत्पादका सन्तु । क्थभूतास्ते हस्तिन । वियत्रीकेलिकीर्तिप्रदा वि जयत्रियो विजयलदम्या या वेलि कीड तस्या सकाशात् या कोर्ति पुण्यगुणकीर्तन ता प्रयच्छन्ति इति विजयश्रीकलिकीर्तिप्रदा । ते हस्तिन के। यान् हस्तिन आत्मभूब्रह्मा ततस्तस्मात् अण्डशक्रात पिण्डसण्डात् इसे भृतात् करे कृतात् अनाक्षीत असनत् सृष्टवान् । तत करसादण्शकलात् । यस्मात् भानुरभूत् श्रीभास्कर उत्पन्न । भात्मभू १ 'नाथ' क.

·२९८ काव्यमाला। - तम्, आचक्षाणमिव सप्तधास्थितत्वेन सामिन. सप्तसमुद्रमुद्रं शासनं महा- महीशमहामात्राणाम् , द्वादशस्वपि क्षेत्रेषु शुभसमुदायप्रत्यङ्गफलम्। निष्पन्नयो. गिनमिव क्षान्त रूपादिपु विषयेषु, दिव्यर्षिमिव सर्वज्ञम् , असिततिमिन तेजस्विनम् , अभिजातमिवोदयप्रत्ययविशुद्धम् , अधोक्षजमिव कामवन्तम् , वासस्तम् । पुन क्यभूतम् । एवममुना प्रकारेण अन्यैरपि पररपि चतुर्विधरपि प्रदेश देशसद्भाविन मानिका उपधानिका लाक्षणिकायेति चतु प्रकार प्रदेश शरीरावय. वैरनूनातिरिक्त न्यूनाधिकतारहित विज्ञापयति । उक्त च-'देशसद्भाविन फेचित् मानिकायोपधानिका । केचित्राक्षणिकाश्चेति प्रदेशाध चतुविधा ॥' कथंभूतम्चनुर्विध रपि प्रदेश । वहलविपुलव्यकसनिवेशमनोहारिभि वलो धनतरो विपुलो महान् व्यक्त स्फुट सनिवेशो विन्यामो येषा प्रदेशाना ते बद्दलविपुलव्यक्तसनिशास्तैमनो हर तीखेवशीलास्ते तथा ते । पुन कथभूतरपि चतुर्विध प्रदेश । मानोन्मानप्रमाण समन्विते मान च उन्मान च प्रमाण च मानोन्मानप्रमाणानि ते समन्विता सयुक्ता ये प्रदेशाते तथा त । तथा चोक्तम्-'ऊर्धमान तु विशेषमुन्मान तिरंगा श्रयम् । प्रमाण परिणाहेन निपय लक्षणम ॥ पुनय किं फुर्वाण विज्ञापयति । सप्तभा. स्थितत्वेन । तथा हि-'ओजस्तेजो चल शौर्य सत्वसहनन जय । प्रशस्तै सप्तभिश्चते स गत सप्तधा स्थित ॥' इत्युक्तलक्षणेन सप्तधास्थितत्वेन । महामहीशमहामानाणों महानृपाणां महाहस्तिपालकानां च खामिनस्तव सप्तसमुद्रमुदं सप्तसागरपर्यन्त शासन आशा आचक्षाणमिव कथयन्तमिव सूचय तमिव । पुनश्च क्थभूत विज्ञापयति । द्वादशस्यपि क्षेनेषु द्वादशरानमण्डलीयु द्वादशकायेषु शुभसमुदायप्रत्याफ्ल फ्ल्याणस- मूहशरीरपल विशपयति । कानि तानि द्वादशक्षेत्राणि द्वादशशरीराणि । हस्तरदनमु खशिरोनयनकर्णप्रीवागानोरोजघनमेट्कायरक्षणानि । क्यभूतम् । निष्पन्नयोगिनमिव क्षान्तम् । रूपादिपु विषयेषु (रसनादिषु) रसस्पर्शगन्धवणलक्षणेषु पञ्चसु विषयेषु क्षान्त भवति अविचल भवति चित्तम् । कमिव । निष्पनयोगिनमिव । यया निष्पनी योगी वीतरागो मुनि रूपादिषु विषयेषु क्षान्तो भवति । पुन क्यभूतम् । सवह सर्ववस्तुज्ञातारं क्थयति । कमिव । दिव्यर्पिमिव । यथा दिव्यर्षि केवलज्ञानी पुमान् सर्वज्ञो भवति । पुन कथभूत विज्ञापयति। तेजस्विन प्रतापवन्तम्। कमिव । भसिततिमिव अमिमिव । यथा असितर्तितेजस्वी भवति । तथा चोक्तम्-'भारस्यातीव वहन विद्याले जखिन गजम् । पुन क्भूनम् । अभिजातमिवोदयप्रत्ययविशुद्धम् उदयो जन्म पुरोभागगमन च प्रत्ययो विश्वास प्रत्यासनगमन च उदयौ च प्रत्ययौ च उदयप्रत्य- याक्षरुदयप्रलयविशुद्ध अधिगत विज्ञापयति । कमिव । अभितातमिव कुलीनमानव- १ 'ततम्' क.

·२ आवासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । २९९ अमृतकान्तिमिवासतापम् , आयोधनाग्रेसरमिव मनस्विनम् , अनाचूनमिय सुभगम् , आकरस्थानमिवान्येषामपि गुणरत्नानाम् । अत्रावसरे करिकलाभाभिधानो वाग्जीवनोऽध्यगीष्ट गजप्रशंसावृत्तानी- मानि- यस्माद्भानुरभूततोऽण्डशकलाद्धस्ते धृतादात्मभू- गायन्सामपदानि यान्गणपतेर्वक्रानुरूपाकृतीन् । अनाक्षीक्षितिरक्षणक्षमबलास्ते हस्तिनस्ते नृप प्रायः प्रीतिकृतो भवन्तु विजयश्नीकेलिकीर्तिप्रदा ॥ १६७ ॥ मिव । यथा अभिजात पुमान् उदगप्रत्ययविशुद्धो भवति । पुन कथभूतम् । अधोक्षज. मिव कामवन्तम् । 'जिघासु सर्वसत्त्वाना कामवन्त प्रचक्षते' । वमिव । अधोक्षज- मिव । यथा अधोक्षजो नारायण कामवान् प्रद्युम्नवान् भवति । पुन कथभूतम् । अमृत. कान्तिमिवासतापम् । 'मलादीना च सहनादसताप विदुर्घधा' । फमि । अमृतका न्तिमिव । यथा अमृतकान्तिश्चन्द्रोऽसताप शिशिरो भवति । पुन कपभूतम् । आयोधनाप्रेसरमिय मनखिल शरं विज्ञापयति । सर्वकर्मसहत्वाम विद्यासाथ मनखि. नम्' । कामिव । गायोधनामेसरमिव । यथा आयोधने समामे अग्रेसर पुमान् अग्रणी पुरुषो मनखी अभिमानवान् भवति । पुन कथभूत विज्ञापयति । अनायूनमिव मुभग विज्ञापयति । अल्पाहार कथयति । आयून फराग्निर्न आयूनो अनान । अल्पभोगी इत्यर्थ । तदुक्तम्-"अल्पाहारेण यस्तृप्त मुभग स गजीत्तम'। कमिव । यथा अना. घूनो अल्पाहार पुमान् सुभगो भवति । उफ च-'साधून स्यादौदरिको विनिगीपाविव. जिते' । पुन कयभूतम् । आफ्रस्थानमिव अन्येषामपि गुणरत्नानाम् । एवममुना प्रकारेण भन्येषामपि अपरेपामपि गुणरत्नाना गुणमाणिक्यानामाकरस्थानमुत्पत्तिस्थान विज्ञापयति । अमावसरे अस्मिन्प्रस्तावे करिक्लाभाभिधान करिणा गताना करा चातुर्यम् , कार पलाया आभा शोभा यस्येति करिक्लाम , परिकलाभ अभियान नाम यस्खेति स करि कलाभाभिधानो वाग्जीवनी भी इमानि वक्ष्यमाणानि गजप्रशसाहत्तानि पद्यानि अभ्य- गीष्ट अपठत् पपाठ-य -यस्मादित्यादि । हे नृप, ते तव हस्तिन प्रायो बाहुल्येन प्री- तिकतो भवतु हर्पोत्पादका सन्तु । क्यभूतास्ते हस्तिन । विजयश्रीफैलिरीर्तिप्रदा वि जयध्रियो विजयरदम्या या पेलि क्रीडा तस्या सकाशात् या कीर्ति पुण्यगुणकीर्तन ता प्रयच्छन्ति इति विनयश्रीकैरिकीर्तिप्रदा । ते हस्तिन के। यान् हस्तिन भात्मभूमा ततस्तस्मात् मण्शकलाव पिण्डसण्टात् हसे धृतात् करे कृतात् असाक्षीत अएजन् सृष्टवान् । तत करमादण्डशक्लान् । यस्मात् मानुरभून् श्रीभास्वर उत्पन्न । आत्मभू १ 'माय' क.

·काव्यमाला। अतः प्रभाते परमेष्ठिनन्दनान्समर्च पश्यन्करिणो नरेश्वरः । न केवलं तस्य रणेषु कीर्तयः स सार्वभौमश्च भवत्यसंशयम् ॥१६८॥ सामोद्भवाय शुभलक्षणलक्षिताय दिव्यात्मने सफलदेवनिकेतनाय । कल्याणमङ्गलमहोत्सवकारणाय तुभ्यं नमः करिवराय वराय नित्यम् ॥ १६९ ॥ रवेरिवालादुषसि प्रबुद्धादृष्टारप्रसनेन्द्रियदृश्यमूर्तेः । दुःखमदुष्टाहदुएचेष्टाः प्रयान्ति नाशं सहसा नृपस्य ॥ १७० ॥ कि पुर्वन् । सामपदानि गायन सामवेदवाक्यानि पठन् ताक्षरपहुलत्वात् गानं फु- चन् मन्दगमनहेतुत्वात् मन्दगमनानसाक्षीदिति भावः । कथंभूतान् । गणपतेः रम्पोदरस्य पर्ष मुरां तस्यानुरुपा सशा आइतिः आकारो येषो तान् । पुनः कथं- भूतान् समाक्षीर । सितिरक्षणक्षमरलान् । पृथ्वीमण्डलप्रतिपालनसमर्थसामन्यांनिति पः उपमासकार अत इत्यादि । स नरेश्वरः भांशयं नि.संदेह साधीमध गवतीति । न केवलं तस्य नरेभरस रणेषु संपामेषु पोर्तय एव भवन्ति, अपि तु सार्यभामध भावीति चकारार्थः । नरेभरः कि कुर्षन् । अत एतस्मात् पारणात् प्रभाते म्युटरामये परिणः. पसन् । किं पापा । पूर्व समषं पूजयित्वा । कथंभूनान् परिणः । परमेष्टिनन्दनान् प्रमपुत्रान् । सगुपयालंकारः॥ सामानयायेत्यादि । नुम्य ते परिधराय गाय निलं सर्यमा नमोऽस्तु । म नमः । परार वरदानार्धम् । वयंभूनार परिवराय । सामोदयाय सामवेदोप- भाय । पुनः वयंभूगाय परिवराय । शुभरमपर क्षिसाय कल्याणसमशोभिताय । दि. म्यान्मने सक्रिमहराया सकलदेव नियनमाय सपताना सवेंपो देवानामिन्दादीन निमाय मन्दिराय । वष्याणमङ्गलमहोत्सवकारणाय पस्याणं शुभ महले मुरादानं पानिपो या महोगको महानन्दोपा धारणाय । हाये इति शेषः । सिया- लंगर ररिस्पादि। लम्मा मान् पनि प्रभुसात् प्रमाते गगरितात् यत् भवतो. मनात दृपम्म राम रामा शणि दुपनदुरप्रष्टचा नाशं प्रयान्ति । दुमदु- पानी दुरावाराणी पापम्म पलं न भावारसः । भूतादम्मादमाद । भग- दप्रपनः प्रमादयतिरिन्द्रियमरादिभिः स्या भवरोकनीया मूनिः rift तथा मात् । अम्मम्मादिक । स्वेरिख । यथा : श्रीगर्यात प्रमादिविजवि दुम्मादिक मिना । उपमारंवारः॥ - ·। .. २ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । 20320 ये पूजयन्ति करिणं कृतयज्ञदीक्षं मन्त्राक्षरैर्जपितकर्णयुगं नरेन्द्राः । तेषां शुभानि मदहितकान्तिचेष्टा- च्छायादिभिः स कथयेदहितक्षयं च ॥ १७१ ॥ वृत्तानुपूर्वपृथुकोमलदीर्घहस्तः पद्माभपुष्करमुखः कलविङ्कनेत्रः । यष्टीरदो बहलदुन्दुमिघोषकर्ण- श्चन्द्राविंशतिनखः करटी जयाय ॥ १७२ ॥ वीरैः प्रधावद्भिरितस्ततः पुरः करेणुभिर्मार्गनिकाचबन्धनैः । आतोद्यवाथैः करिणां पलायनैः प्रभावयेत्तं नृपतिर्गजेश्वरम् ।। १७३ ॥ ये पूजयन्तीत्यादि। ये नरेन्द्राः करिणं पूजयन्ति । कथंभूतं करिणम् । कृतयज्ञदीक्षं राजदीक्षम् ।पुनः कथंभूतं करिणम् । मन्त्राक्षः कृत्वा जपितकर्ण युग विन्यस्तमम्बाहारक- रणयुगलम् । तेषां राज्ञां स करी शुभानि कल्याणानि कथयेत् सूचयेत् । न केवलं शुभानि कथयेत्, अहितक्षयं शत्रुविनाशं च फथयेत् । काभिः कृला कथयेत् । मदāहित- कान्तिचेयाच्छायादिभिः मदश्च दानं वृंहितं च गर्जनं कान्तिश्च प्रभा चेष्टा च कर्णशुण्डा- 'दण्डादिव्यापारछाया च स तेजस्कता ताः आदिया (दयो या) सा तास्तथा ताभिः । अतिशयालंकारः॥ वृत्तेत्यादि । ईग्विधः करटी गजो जयाय शत्रुविध्वंसनाम भवति । कथंभूतः करटी । वृत्तानुपूर्वपृथुकोमलदीर्घहस्तः वृत्तो वर्तुलाकार आनुपूर्वेण अनुक्रमेण पृथुः स्थूलः कोमलो मृदुः दीर्घः प्रलम्बो हस्तः शुण्डादण्डो यस्य रा तथोकः । पुनः कर्य- भूतः । पनाभपुष्करमुखः पद्माभं रक्तकमलसदृशं पुष्करमुख शुण्डाग्रं यस्य स तथोकः । पुनः कथंभूतः । कलविहनेत्रः। फलपिः लोकभापया "चिडो। तदाकारे चटक्सशे नेत्रे यस्य स तथोकः । पुनः कयंभूतः । यष्टीरदः यष्टीवत् रदौ दन्तो यस्य स यीरदः । तथा चोफम्--'फलभारनता शाखा यष्टिरित्युच्यते युधैः । त्रिरात्रोपितचन्द्रस्य खलं या यटिरुच्यते ॥ (1) पुनः कथंभूतः । महलदुन्दुभिघोपकर्णः बहलो पृथु दुन्दुभिपोपी पटहसदृशशब्दो कणे यस्य स तपा । पुनः कयंभूतः । चन्द्रार्षिशतिनसः चन्द्रस अर्धसदशा चन्द्रार्धाकारा विशतिर्नसा यस्य स तथोकः । उपमालंकारः॥ वीररित्यादि । पविर्नरेन्द्रस्त यागहस्तिन प्रभावयेत् प्रसिद्ध कारयेत् । किं कुला १. घमासयाच्यर्धशब्दाभावामानापशब्दस पूर्यप्रयोगः. १.रोषता' स्त्र. २. 'खंगदा' प. 20324 म.२७ ·३०२ काव्यमाला। इत्थं सिन्धुरचेष्टितानि चरतः श्रुत्वा रिपूणां गणः त्रासादस्तसमस्तविग्रहभरः स्याद्धृत्य इत्याचरन् । एते हस्तिन एप वाजिनिवहः क्षोणीयमेते वयं देव ब्रूहि यदव भाति भवतः सर्वत्र सज्जा वयम् ॥ १७४ ।। सुभट इव विशस्त्रः खामिहीनेव सेना जनपद इव दुर्गः क्षीणरक्षाविधानः । चलमवनिपतीनां वारणेन्द्रविहीन वशमवशमवश्यं वैरिवगैः क्रियेत ॥ १७५ ॥ भयेषु दुर्गाणि जलेपु सेतवो गृहाणि मार्गेपु रणेपु राक्षसाः। मनःप्रसादेषु विनोदवेधसो गजा इवान्यत्किमिहास्ति वाहनम् ॥१७६।। प्रभावयेत् । वीरैः सुभटैः । कि पुर्वद्भिवीरः । पुरो अप्रत इतस्ततो यत्र तन प्रधावद्भिर्वे- गवद्भिगति कुर्वद्भिः । तथा फरेणुभिरपरगजसघटनैः । तथा मार्गनिकाचबन्धनः मार्गे तटिकार्गलाबन्धनैः स तथा भातोद्यवाद्यैः धादित्रवादनः प्रभावयेत् । तथा करिणा पलायनः अपरगजानो नाशनैःप्रभावयेत् । दीपकालंकारः॥ इत्थमित्यादि । इत्यं अमुना प्रकारेण सिन्धुरचेष्टितानि गजविलसितानि चरतो हरिवाछुत्वा आवर्ण्य रिपूणा गणाः शत्रूणां समूहातासात् भयात् अस्तसमस्तवि. प्रहभरः परित्यक्तसर्वसप्रामातिशयो मृत्यः सेवकः स्यात् । रिपूणा गणः किं कुर्वन् । मृत्यः स्यात् इति अमुना प्रकारेण आचरन् विद्धन् । इतीति किम् । हे देव हे राजन् , एते प्रत्यक्षीभूता. अस्माकं हस्विनः वर्तन्ते । एप प्रत्यक्षीभूतो वाजिनिवहो अश्वसमूहो वर्तते । इयं प्रत्यक्षीभूता क्षोणी पृषिषी वर्तते । एते प्रत्यक्षीभूता वयं च सेवका वतीमहे । भत्र एषु पदार्येषु यद्भवतस्तव यद्भाति चमत्करोति तुभ्यं रोचते तत्त्वं हि आदेशं देहि । सर्वन हस्त्ववक्षोणीखसमर्पणे वयं सबा एव वर्तामहे। रूपकालंकारः ॥ सुभट इत्यादि । अयनीपतीनां भूमिपतीना वारणेन्द्रः गजेन्द्रविहीनं रहितं बलं रोन्यं वैरिवर्गः पात्रुवगैरवर्श परवशं सत् अवश्यं निधयेन वश स्वाधीनं कियेत विधीयेत । कसा विशनः मुभट इव शमहीनो योद्धव । तया खामिहीना सेनेव नायवर्जिता चमूरिव । तथा दुर्गः प्राकारैः क्षीणरक्षाविधानो रहितरक्षाकरणः जनपद इव देश इव । प्राचुर्योपमालंकारः॥ भयेग्वित्यादि । इह अस्मिन् ससारे गजा इव दृस्तिसर किमन्यद्वाहनमस्ति । हस्तिरादशमन्यवाहनं नास्ति इत्यर्पः । वयंभूताः गजाः । भयेषु भीतिपु मातरेषु दुर्गाणि प्राकाराः। जलेषु सेतवस्तरणोपायाः । मागेषु अध्वमु गृहाणि परत्यानि । रणेषु सप्रामेषु ·२ आश्वासः] यशखिलकचम्पूफाव्यम् । अरिनगरकपाटस्फोटने वज़दण्डा- श्थलदचलनिपावाः शत्रुसैन्यापमर्दै। गुरुभरविनियोगे खामिनः कामितार्थाः प्रतिकरभयकाले सिन्धुराः सेतुबन्धाः ॥ १७७ ॥ परं प्रधानस्तुरगो रथो नरः कदाचिदेकं प्रहरेन वा युधि । खदेहजैरष्टभिरायुधैरयं करी तु हन्यादखिलं रिपोर्बलम् ॥ १७८ ॥ मणिरणितनिनादादप्रभावः परेषां भवति नभसि केतुप्रेक्षणादेहसादः । नजति च सहसा यैः प्राणितं प्राप्तमात्रैः क्षितिप युधि समं तैर्वाहनं नान्यदस्ति ॥ १७९ ॥ राक्षसाः पलाशिनः । मनःप्रसादेषु चित्तप्राग्नीकरणेषु विनोदवेधसः कौतुकविचक्षणाः । रूपकालंकारः॥ अरिनगरेत्यादि । सिन्धुराः कथंभूताः। अरिनगरफपाटस्फोटने वजदण्डाः अरीणां शत्रूणां नगराणां पत्तनाना कपाटानां स्फोटने पिदारणे वनदण्डाः वनपाताः । चल- दचलनिपाताः गच्छरपर्वतसंपाताः शत्रुपैन्यावमः शत्रुसेनाचूर्ण करणे । गुरुभरविनियोगे महाभारोबलनकार्ये स्वामिनो नरेन्दरस कागितार्था वाञ्छितदायकाः । प्रतिकरिभय- काले शत्रुगजभीत्यवसरे सिन्धुराः सेतुबन्धाः सिन्धुराः गजाः तरणोपायाः । रूप. कालंकारः॥ परं प्रधान इत्यादि । प्रधानः प्रधानभूतो मुख्यसुरगोऽवो रथः स्पन्दनी नरः सुभटपदातियुधि संग्रामे एक परं शत्रु कदाचित्कदापि प्रहरेत् मारयेत् न वा प्रहरेत् अथवा न प्रहरेत् । अयं करी तु इस्ती रिपोः शत्रोरखिलं समनं वलं सैन्यं खदेहजैनिजशरीरोत्पनरष्टभिरायुधैर्दन्तशुण्डापादपुच्छलक्षणैः हन्यात हिंस्यात् । अति- शयालंकारः । मणिरणत्नप्तिप्दादिलादि। है.क्षतिप है राजर, अधि संगामे तैयात्म- सिद्धः गजैहस्तिभिः समं सदृशं अन्यदपर वाहनं यत्र नास्ति न विद्यते । वैः कैः। यह स्तिभिः कृत्वा मणिरणित निनादात् पादचारणत्कारशब्दात्परेषां शत्रूणाम् अप्रभावो अमाहात्म्यं भवति । नमसि आकाशे केनुप्रेक्षणात् घनदर्शनात परेपा शत्रूणां देहरादो गानमो भवति । यैर्ग प्राप्तमाननिकागमनमानः सहसा शीनं माणितं जीवितं ग्रजति विनश्यति । चकार उक्तसमुच्चयाधः । दीपकालंकारः॥ । - ·३०४ काव्यमाला। पुरः प्रत्यक्पक्षम्रमिभिरमिहन्तुं व्यवसिते गतैः सर्वैगत्सिमरसमये सिन्धुरपतौ । विदीर्ण मातस्तुरगनिवहैश्चापि दलितं रथैः प्रास्तं पद्नैः पिशितकवलीम्तमचिरात् ॥ १८० ॥ दण्डासंहतमोगमण्डलविधीन्यूहानणप्राङ्गणे देव द्विष्टजनैश्विरेण रचितान्खमेऽप्यभेद्यान्परैः। कोऽभेत्स्यद्यदि नामविप्यदवनीपालस दानद्रव- द्रोणीतीरनिषण्णपट्पदततिर्दुरिणो वारणः ॥ १८१ ॥ अभिजनकुलजात्याचारदेहप्रशस्तः सुविहितविनयश्चेद्यस्य चेत्कोऽपि हस्ती । पुर इत्यादि । पुरोऽप्रतः प्रत्यक् पधाद्भागेन पक्षयोःसव्यापसव्यभागयोः श्रमिभि- भ्रमणः कृत्वाभिहन्तु मारयितुं गर्वात् सर्वैः गतेजावैगंमनस्थूलोचयमभ्यमोपजवन- गमनैः सिन्धुरपती अस्मिन् यागहस्तिनि समरसमये संप्रामसमये व्यवसिते उद्यमने सति कि जातम् । मातशत्रुगः अचिराद्वेगेन विदीर्ण विदारणं प्राप्तं तुरगनिवहरश्वसमू- हैरपि दलितं विदारणं प्राप्तम् । रथैः स्यन्दनः प्रास्त्र प्रध्वंसं प्राप्तम् । पदैः पदातिभिः पिशितकदलीभूतं मांसपिण्डीभूतम् । चकार उत्तसमुच्चयार्थः । समुच्चयालंकारः॥ दण्डेत्यादि । हे देव हे राजन्, रणप्रागणे द्विष्टजनैः शत्रुसमूहः चिरेण दीर्घका- लेन रचितान कल्पितान् न्यूहान् सेनाविन्यासभेदान् कः पुमान् अमेरस्पत् व्यदारयि- ध्यत् । अपितुन कचिदपि व्यदारयिष्यदित्यर्थः । यदि चेत् अवनिपालस्य नरेन्द्रस पारणो गजो नाभविष्यत् न समजनिष्यत् । कथंभूतान् व्यूहान् । दण्डासंहतभोगमण्डलविधीन् दण्डा दण्डारव्यूहः, असंहतच यत्र तन विक्षिप्तव्यूहः, भोगध सर्पशरीराकार- व्यूहः, मण्डलच वर्तुलाकारब्यूहः, दण्डासंहतभोगमण्डलास्ते विषयो विधानानि येषां व्यूहानां वे तथा तान् । तथा चोक्तम्-'दण्डो दण्डो यमन्यूहो विक्षिप्तचाय संहतः। स्थानोगिभोगवद्भोगो मण्डलो मण्डलाकृतिः॥' पुनः कथंभूतान् व्यूहान् । परैः शत्रुभिः खप्नेऽपि अभेद्यान् अविदार्यान् । न केवलं प्रत्यक्ष अभेद्यान् , अपि तु सप्रेषु अभेधान्। कथंभूतो वारणः । दानवद्रोणीतीरनिषण्णपदपदततिः दानद्रवस्स मदजलस्य या दोणी पर्वतसंध्युत्पन्ननदी तस्सास्तीरे तटे निषण्णा उपविष्टाः पदपदानां भ्रमराणों ततयः 'श्रेणयो यन वारणे स तथोक्तः । पुनः कयंभूतः । दुवारणः दुःखेन महता कटेन मारणं निषेधो यस्य स तथा । आक्षेपालंकारः।। अभिजनेत्यादि । तस्य राज्ञो नरेन्द्रस्य परेपा शत्रूणां एतस्प्रत्यक्षीभूतं चेष्टितं ·२ आश्वासः] यशस्खिलकचम्पूकाव्यम् । ३०५ तपति तपन बिम्बे दानवानामिवैत- त्प्रभवति न परेपा चेष्टितं तस्य राज्ञः ॥ १८२ ॥ अविनीते यथा राशि न चिर नन्दति क्षितिः । तथाविनीतशुण्डालं बलं नारिवलं जयेत् ॥ १८३ ॥ गजस्थितोऽस्त्रैर्नृप एक एव जेता सहस्रस्य भवेत्परेपाम् । आसीनसिंह नगमायतन्तमस्ताश्मवर्षे प्रसहेत को हि ॥ १८ ॥ हन्ता सहस्रशोऽन्येपा सोढास्त्राणा सहस्रशः। रणे करिसमो नास्ति रथेपु नृषु वाजिपु ।। १८५॥ । व्यापारो न प्रभवति न समर्थो भवति । तस्य कस्य । यस्य राज्ञ कोऽपि आस्वा तावद्धती भवति । फयभूतो हस्ती । अभिजनकुलजात्याचारदेहप्रशस्त अभिजन मन इति श्रीदेवनामा पञ्जिकाकार , कुल च पितृपक्ष , जातिश्च मातृपक्ष ,आचारध निजखामिन अप्रतिकूलत्पम् , देहच यथोक्कलक्षण शरीरम् , अभिजनकुलजात्याचारदेहालै प्रशस्त प्रशंसनीय स तया चेत् यदि सुविहितविनय. सुशिक्षितो भवति । परेषा दानवाना- मितत् प्रचेष्टित प्रचार । तपननिम्ये श्रीभास्करमण्डले तपति सति चेष्टितं न प्रभ- वति । किंतु रानावेव सचार इत्यर्थ । कियोपमालकार ॥ अविनीते इत्यादि । यथा येन प्रकारेण अविनीते अशिक्षिते राज्ञि राजनि क्षिति पृथ्वी चिरं दीर्घकाल न नन्दति न समृद्धा भवति, तथा अविनीतशुण्डालमशिक्षित पल सैन्यं भरिवल शनुसैन्यं न जयेत् न तिरस्कुर्यात् । अविनीता गुण्डाला गजा यस्मिन् वले तदविनीतशुण्डाल बल कर्तृभूत अरिषल कर्मतापनम् । दृष्टान्तालकार ॥ गजस्थित इत्यादि । नृपो राजा एक एव असहाय गजस्थितो हस्तिनमारूढ जनरायुधे कृत्वा परेषां शत्रूणा यहास लक्षादेर्जेता जयनशीलो भवेत् संजायते । अमुमेवार्थ आक्षेपेण द्रढयति-आसीनसिंह नर्ग पर्वत आसीन उपविष्ट सिंही यत्र स तथा त भापतन्तमागच्छन्त क पुमान् प्रसहेत सोड शकुयात् । अपि तु न कधि- च्चयादित्यर्थ । क्थभूत नगम् । अस्वाश्मवर्षम् अतःप्रेरितो अरमना पापागाना चर्पो वृष्टियन नगेन स तथा तम् । कयम् । हि स्फुटमिति शेप । आक्षेपालंकार ॥ हन्तेत्यादि । रणे सप्रामे करिसमो हस्तिसदृशो रथेषु स्यन्दनेषु भूपु पदातिपु वाजिषु भवेषु एकोऽपि नास्ति कोऽपि न विद्यते । स्थभूत करी ।मन्येपा शत्रूणा सह- सशो असंख्यातान् हन्ता विध्वंसक अवाणा आयुधाना सहनश असख्यातान् सोढा सहनशील । उपमालकार ॥ 1 ·काव्यमाला। मुजगशिरसि र वारिषौ द्वीपलोकः स्फुरदुरगसमन्ते भूमिदेशे निधानम् । न भवति नृप धृप्यं यद्वदेवान्यसत्त्वै- गंजपतिमधिरूढस्तद्वदेव क्षितीशः॥ १८६ ॥ हयः प्रधावे हनने कृतान्तः सुहृनिदेशेऽसविधौ प्रहर्ता । विलासिनी नर्तनकर्मकाले शिप्योऽपि चान्यत्र गिरः करीन्द्रः॥१८७॥ गजरन्धे नरेन्द्रस्य प्रतमेतत्करिप्वयम् । अखानपानमुक्तेषु तक्रियः स्यान यत्स्वयम् ॥ १८८॥ वलेन फायेन जयेन मेणा परैरतुल्याः परमेण चायुपा । महीमुजां भाग्यबलान्महीतले फूतावतारास्त्रिदिवान्मतगजाः ।। १८९ ॥ भुजाशिरसीत्यादि । हे नृप हे राजन् , यत् यथा भुजगशिरसि सर्पमस्तके खभन्यवरपरप्राणिमि प्य रहीतव्यं न भवति न जायते । धारिधी समुद्र प्रोपगो लादिद्वीपमानयो धन्यसायंदर भृप्यो न भवति । तथा । परदुरगसमन्ते रिपुरससमीपे भूमिदेशे भूमिस्थाने स्थित निधान अन्यसत्वयंवत् प्यं म भवति । तदेव गजपति गपाधीभर अघिस्नुपाहिन क्षितीश राजा अन्य सरवर्षयो न गरियतालबार॥ इयरत्यादिन्दो गजेन्दः वर्षभून. । प्रपा पेगपद्रमने योऽमो पर्तते । हनने शत्रुमारपे पृतान्तो यमो र्याते । निदेशे आदेशपनि गुहन किरो यतवे । अ. विधी भायुधरिपने प्रतो रामारको वर्तवे । नर्तनबर्मकाले नृत्यविधानायरारे बिस मिनी वेश्या वर्तते । गिरोऽन्यत्र व वाणी पिना शिष्योऽन्तेदासी पनते । वचन লাঠি, খনই সাল। মধুমলা ॥ गयाप इत्यादि । गजपे गिप्रहे नरेन्दस्य राक्षः एता एप नियमो भ- पातयिम् । अयं नरेन्दः पणिहसि धानानभुपु निसान पिना इस्ति- भोजनं पिना यत् सरमामना सरिता मानपानभोजनकियो न स्यात् । बासकार ॥ एलेनेत्यादि। मतमा सिनधिदिया। सरसवात् महीतले कृनावमारा: प्रधानन्दले समान सम्मान्महीरे तावतारा: 1 महीमुजो राज्ञो भाग्यपरात् गुण्याग्दा माना। बटेन पामध्यन पराक्रमेण पायेन शारीरेण जयेन मोन इमान्यापारेण परमेण टपटेन आयुपा जीवितवाटेन प परेजीपादिभिरनुस्खा पारजाललगाए ।

·२ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३०७ महान्तोऽमी सन्तोऽप्यमितवलसंपन्नवपुपो यदेवं तिष्ठन्ति क्षितिपशरणे शान्तमतयः । तदन श्रद्धेयं गजनयबुधैः कारणमिदं मुनीन्द्राणां शापः सुरपतिनिदेशश्च नियतम् ॥ १९० ॥ अनेकसमरसंप्रहारवणविजयप्रशस्तिशृगारितगात्रः शालिहोत्रः कलि- कालवृहस्पते कुम्भिनीपते, तथैव मन्मुखेनापि साश्चर्यशौर्यनिर्जिताशेपद्वि- पदाचार्यपरिपद्देवस्थाहणावन्तमर्वन्तं विज्ञापयति-तथाहि । देव देवमिव भद्रजात्यमझेन, देव देवमिव वासवं सत्त्वेन, देव देवमिव सुभगा- महान्त इत्यादि । अमी हस्तिनो महान्तो गुरुतराः सन्तोऽपि अमितवलसंपन्न- वपुपो अमर्यादीभूतपराक्रमसंयुक्तशरीराः यत् क्षितिपशरणे राजमन्दिरे शान्तम- तयः अक्रूरचित्ताः सन्तस्तिष्ठन्ति आसते । तदस्मिन् संसारे गजनसबुधैर्गजशास्त्र- नयशास्त्रनिपुणः पुरुषरिदमेतत्कारणं हेतुः श्रद्धेयं रोचनीय ज्ञातव्यमिति । इद किम् । नियतं निश्चित मुनीन्द्राणां शापः कारणं च अन्यत् सुरपति निदेशः शकादेशः कारण ज्ञातव्यमिति । अनुपमालंकारः।। अनेकेत्यादि । अथ शालिहोत्रोऽश्वसाधनिको उद्धताशवचनादनन्तरं ब्रूते । क्थंभूतः शालिहोत्रः। अनेकसमरसंप्रहारव्रणविजयप्रशस्तिशृधारितगानः अनेके ब. हवो ये समराः संप्रामास्तेषु सप्रहारमणैः निष्ठुरप्रहारघातैर्विजयप्रशस्तिभिः शत्रुजयन. प्रसिद्धिभिः रक्षारितं शोभितं गानं शरीरं यस्य स तथोक्तः । शालिहोत्रः किं विज्ञा- पयति-हे कलिकालबृहस्पते है महायुद्धे यशोधरमहाराज । हे कुम्भिनीपते हे [भूमिनाथ] राजाधिराज । तथैव तेनैव प्रकारेण उद्धताशप्रहारेण मन्मुखेनापि । न केवलम् उद्धताशमुखेनापितु मन्मुखेनापि आचार्यपरिपत् अश्वपरीक्षाचार्यसमा सेना- पतिनिदेशः देवस्य यशोपरमहाराजस्स अर्वन्तमश्वरत्न विज्ञापयति । कथंभूतमर्वन्तम् । अहगावन्तम् महणा पादप्रक्षालनतत्पूजनतनमस्कारलक्षणपूजायोग्यम् । कथंभूता आचार्यपरिपत् । सार्यशौर्यनिर्जिताशेपद्विषत् साधर्य असद्भुतं यच्छौर्य सौभव्यं तेन निजिता पराभवमानीता मानभई प्रापिता अशेयाः सममा द्विषन्तः शत्रको यया आ- चार्यपरिषदा सा तथा । कि विज्ञापयति-तथाहीति । तदेव दर्शयति-देव, देवमिव भद्रनासमझेन हे देव हे राजन्, देवमिव भवन्तमिव बहेन शरीरेण भर- जात्यं विज्ञापयति । उक्त च-'सात्विकश्लक्ष्णं रोम वक्सुखसंचारविग्रहः । बुद्धि- मान विपादी च मदः स्यात्रासवर्जितः ॥' हे देव, सत्वेन मनसा वासवमिन्द्र विज्ञा- पयति । कमिव । देवमिव भवन्तमिव । यथा भवान् सरवेन कृत्वा वासयो वर्तते । उकं च-'तेजो विभूतिविकान्तैः रात्वमैन्दं विनिर्दिशेद । देव, देवमिय ·३०६ काव्यमाला। भुजगशिरसि रनं यारियौ द्वीपलोकः स्फुरदुरगसमन्ते भूमिदेशे निधानम् । न भवति नृप धृष्यं यद्वदेवान्यसत्त्वै- र्गजपतिमधिरूढस्तद्वदेव क्षितीशः॥ १८६ ।। हयः प्रधावे हनने कृतान्तः मुहनिदेशेऽस्त्रविधौ प्रहर्ता । विलासिनी नर्तनकर्मकाले शिष्योऽपि चान्यत्र गिरः फरीन्द्रः॥१८७|| गजपन्धे नरेन्द्रस्य व्रतमेतत्करिप्वयम् । असानपानमुक्तेषु तकियः स्यान यत्स्वयम् ॥ १८८ ॥ चलेन कायेन जवेन फर्मणा परैरतुल्याः परमेण चायुपा । महीभुजां भाग्यवलान्महीतले कृतावतारास्त्रिदिवान्मताजाः ॥१८९ ।। भुजगशिरसीत्यादि । हे नृप हे राजन् , यद्वत् यया भुजगशिरति सर्पमस्तके वं अन्यरात्वेरपरप्रानिभिः धृष्य गृहीतव्वं न भवति न जायते । पारिधी समुद्र द्वीपलोको लादिद्वीपमानयो भन्यसत्यवत् धृप्यो न भवति । तथा । स्फुरदुरगसमन्ते विस्पुरत्सर्पसमीपे भूनिदेशे भूमिस्थाने स्थित निधानं अन्यसत्वयद्वस् धृष्यं न भवति । तदेव गजपति गनाधीश्वर अपिढयादितः क्षितीशी राजा भन्यरावर्धप्यो न भवति । रटानतालंकारः॥ हय इत्यादि । करीन्द्रो गजेन्द्र थंभूतः । प्रधाचे वेगवदमने हयोऽभो वर्तते। हनने शत्रुमारणे कृतान्तो ममो वर्तते । निदेशे भादेशवमगि गुहत् किंकरो वर्तते।अ रूविधा भायुधविधाने प्रदनी रामारको वर्तते । मर्तनकर्मकाले मृत्यविधानावरारे विलानिनी वेश्या पर्नते । गिरोऽन्यत्र व पाणी पिना शिष्योऽन्तेवासी वर्तते । पर्न नासि, मन्यन्म जानाति । असमसरूपवालंकारः। गजयन्ध इत्यादि । गजबन्धे मिसंप्रहे नरेन्द्रस्य राज्ञः एतानं एष नियमो भ- पति । एतस्विम् । अयं नरेन्दः परिए हस्तिषु अनानपानमुपु सिमानं बिना हस्ति. भोजनं पिना समयमात्मना तकियः कानपानभोजनक्रियो न स्यात् । जात्सलंकारः।। पलेनेयादि । मवानाः एस्सिनग्निदियात् सर्गलोकात् महीनले बनायतारा: पृथ्यानन्दले उन्मानः । वम्मान्महीन कृतावताराः। महीभुर्जा राज भाग्यमलात पुस्यात् । पपंभूला मनाला पटेन सामध्यन पराक्रमेण पापेन सरीरेण अफेक देगेन कर्मणा व्यापारेण परमेण तारेन भायुमा जीवितगालेन च परजायादिभिरनुल्या अगाधारण जास्टंकारः।

·, २ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३०७ महान्तोऽनी सन्तोऽप्यमितवलसंपन्नवपुपो यदेवं तिष्ठन्ति क्षितिपशरणे शान्तमतयः । तदत्र श्रद्धेयं गजनयबुधैः कारणमिदं मुनीन्द्राणां शापः सुरपतिनिदेशश्च नियतम् ।। १९० ।। अनेकसमरसंमहारत्रणविजयप्रशस्तिशृङ्गारितगात्रः शालिहोत्रः कलि- कालबृहस्पते कुम्भिनीपते, तथैव मन्मुखेनापि साश्चर्यशौर्यनिनिताशेपद्वि- पदाचार्यपरिपद्देवस्याहणावन्तमर्वन्तं विज्ञापयति-तथाहि । देव देवमिव भद्रजात्यमझेन, देव देवमिव वासवं सत्त्वेन, देव देवमिव सुभगा- महान्त इत्यादि । अमी हस्तिनो गहान्तो गुरुतराः सन्तोऽपि अगितबलसंपन- वापो अमर्यादीभूतपराक्रमसंयुक्तशरीराः यत् क्षितिपशरणे राजमन्दिरे शान्तम- तयः अनूरचिताः सन्तस्तिष्टन्ति आसते । तदस्मिन् ससारे गजनयवुधैर्गजशास्त्र- नयशास्त्रनिपुणः पुरुषैरिदमेतत्कारणं हेतुः श्रद्धेयं रोचनीय ज्ञातव्यमिति । इद किम् । नियतं निधितं मुनीन्द्राणा शापः कारणं च अन्यत् सुरपतिनिदेशः शकादेशः कारण ज्ञातव्यमिति । अनुपमालंकारः ।। अनेकेत्यादि । अथ शालिहोनोऽश्वसाधनिको उद्धताकुशवचनादनन्तरं जूते । क्थंभूतः शालिहोनः। अनेकसमरसमहारव्रणविजयप्रशस्तिगृहारितगानः अनेके य. हवो ये समरा संग्रामास्तेषु सप्रहारमगैः निष्ठुरप्रहारपातैर्विजयप्रशस्तिमि शनुजयन- प्रसिद्धिभिः शारित शोभित गानं शरीर यस्य स तथोक्त.। शालिहोत्रः किं विज्ञा- पयति-हे कलिकालबृहस्पते हे महायुद्धे यशोधरमहाराज । हे कुम्भिनीपते हे [भूमिनाथ] राजाधिराज । तथैव तेनैव प्रकारेण उद्धताशप्रहारेण मन्मुखेनापि । न देवलम् उद्धताङ्कुशमुखेनापितु मन्मुखेनापि आचार्यपरिपत् अश्वपरीक्षाचार्यसभा सेना- पतिनिदेशः देवस्य यशोधरमहाराजस्य अन्तमश्वरत्न विज्ञापयति । कथंभूतमर्यन्तम् । बर्हणावन्तम् अहणा पादप्रक्षालनतत्पूजनतन्नमस्कारलक्षणपूजायोग्यम् । कथंभूता आचार्यपरिषत् । साधर्यशौर्यनिर्जिताशेषद्विपत् साश्चर्य अत्सद्भुतं यच्छैौर्य सौभव्यं तेन निर्जिता पराभवमानीता मानभङ्ग प्रापिता अशेषाः सममा द्विषन्तः शरवो यया आ• चार्यपरिपदा सा तया । किं विज्ञापयति-तथाहीति । तदेव दर्शयति-देव, देवमिव भद्रजात्समझेन हे देव हे राजन्, देवमिव भवन्तमिव अनेन शरीरेण भद्र- जायं विज्ञापयति । उता च-'सात्विकलक्ष्णं रोम वक्सुखसंचारविग्रहः । बुद्धि- मान विषादी च भद्रः स्यात्रासवर्जितः ॥' हे देव, सत्वेन मनसा वासबमिन्द विज्ञा- पयति । पमिव । देवगिव भवन्तमिव । यथा भवान् यत्वेन कृत्वा पासवो वर्तते । उक्तं च-'वेजो विभूतिविक्रान्तैः सत्वमैन्द्र विनिर्दिशेत् । देव, देवमिव , ·३०८ काव्यमाला। लोकं समप्रकृत्या, देव देवमिव समं संस्थानेन, देव देवमिवावगाद वयसा द्वितीयां दशन्तम् , देव देवमिवानुमवितारमायुषा दशापि दशाः, देव देवमिव पार्थिवं छायया, देव देवमिव वरीयांसं बलेन, देव देवमिव कण्ठीरवमानकेन, देव देवमिव समुद्रघोषं सरेण, देव देवमिव कुलेन काम्बोजम्, वाजिराज च जवेन, देव देवस्य यशोराशिमिव श्वेतमानं वर्णेन, देव देवस्य चिचमिव सूक्ष्मदर्शनं तनूम्हेषु, देव देवस्यारियर्गमिव मग्नवंशं पृष्ठप्रदेशे, देव देवस्य वीरश्रीविलासचामरमिक रमणीयं वालधौ, देव देवस्य - - मुभगालोकं समप्रकृत्या हे देव हे राजन् , समप्रकृया अविषमखभावेन सुमगालोकं परेषां प्रीतिजनदर्शनं विज्ञापयति । कमिव । देवमिव भवन्तमिव । यथा भवान् समप्रकृत्या कृत्वा सुभगालोको भवति । हे देव संस्थानेन आकृत्या समं चतुरसं विज्ञाप- यति । कमिव देवमिव । यथा भवान संस्थानेन समो वर्तते । देव, देवमिवावगाई वयसा द्वितीया दशन्तम् । हे देवदिशन्तशब्देन दशा जानीयात् ] वयसा यौवनावस्थया कृत्वा द्वितीया द्वयोः पूरणी दशन्तं दशां भवगाढ व्याप्तम् । आरुढमिति यावत् । उकं च- सर्वकर्मसहो दृप्तः परां बुद्धिमुपागतः । द्वितीया दशाया स्याद्वाहः संमाप्तवाहनः ॥' अघ कासी दशा । 'आयुद्वात्रिंशतं देपा दशाश्च दश कीर्तिताः। त्रयोऽब्दाश्च दशाहानि द्वी च मासी ददा मता ॥' हे देव, आयुपा कृत्वा दशापि दशाः अनुभवितारे भोक्तारम् । भोक्ष्यतीत्यर्थः । कमिव । देवमिव भवन्तमिव । यथा भवान् आयुषा कृत्वा दशापि दशा भोक्ष्यति । हे देव, छायया कृत्वा पार्थिनं विज्ञापयति । कमिव । देवमिव भवन्तमिव । छायया कृत्वा पार्थिवो वर्तते । उक्तं च-'अनेकवर्णा मुस्निग्धा गम्भीरा महती स्थिरा। प्रशस्ता पार्थिवीछाया मनोटिप्रसादिनी ॥' हे देव हे राजन्, वलेन भारागमनसाम- येन परीयांस अतिशयेन गुरुतरम् । कमिव । देवमिव भवन्तमिव । यथा भवान् वलेन वरीयान् भवति । हे देव हे राजन् , आनूकेन अन्वयेन बटेन यो कण्ठीर सिंह विज्ञापयति । कमिव । देवमिव भवन्तमिव । यथा भवान् आनून कण्टोरवो भवति। हे देव, स्वरेण ध्वनिना समुद्घोषं विशपयति । कमिव । भवन्तमिव यया भवान् खरेण समुद्रघोषो भवति । हे देव, कुलेन जाला काम्बोज वाहीक्देशोद्भवं विज्ञापयति । क- मिव । देवमिव भवन्तमिव । यथा देवेति पूर्वोकमेव संबोधनपदं प्राह्यम् हे देव, जवेन वेगेन वाजिराज गहं विज्ञापयति । हे देव, वर्णेन श्वेतमानं श्वेतीकुर्वाण विज्ञापयति । कमिव । देवस्य यशोराशिमिव । यथा देवस्य यशराशिः श्वेतमानो वर्तते । श्वेतः प्रधानो मनिम्म् इतिश्यनादायतइन्द्रस अब उःश्रवाः श्वेतवर्णो भवति । हे देव, तनरहेषु रोममु सूक्ष्मदर्शनं सूक्ष्मावलोकनम् । कमिव । देवस्य चित्तमिव । यया देवस चित्त तव मनः सूक्ष्मदर्शनं भवति । हे देव पृष्ठप्रदेशे आसनप्रदेशे ममवश अदृटपृष्ठस्थलम् ।

·२ आधासः] यशतिलकपम्पूकाव्यम् । ३०९ कोर्तियुलदेवताकुन्तलकलापनिव मनोहरं केसरेपु, देव देवस्य प्रतापमिव विशालं ललाटासनजधनवक्षत्रिकेपु, देव शिखण्डिकण्ठामोगमिव फान्तं फन्धरायाम् , इमकुम्भामिव पराध्य शिरसि, प्लक्षतरुपरिवर्तितच्छदपृष्ठमिय फमनीयं कर्णयोः, उल्लिखितमिव निमांसं हनुजानुजवावदनघोणासु, स्फटि- फमणिविनिर्मितमिव सुपकाशं लोचनयोः, नीररुहहमिव तलिन सकोठजि- सासु, देव देवस्य हृदयमिव गम्भीरं तालनि, कमलकोशमिव शुभंयुगन्त- कामिय । देवस्मारिवर्गमिय । यथा देवस्य अरिवर्गः शत्रुवर्गो ममवंशः क्षयगतको भवति। हे देव, पालधी पुच्यविषये रमणीय मनोहरम्।कमिव । देवस वीरथोपिलाराचा- मरमिन । यथा देवस्य वीरधियो वीरलपम्याः संपन्धि श्वेतपिलासनाम कीमप्रकीर्ण रमणीयं भवति । हे देव, फेरारेषु स्कन्धदेशेषु मनोहरै चितानुरमक विद्यापति । क. मिव । देवस्य तव कीर्तिपुलदेवताकुन्तलकलापनिय । यथा देवस्य पुलदेवतायाः कुन्त- लकलापो मनोहरो भवति । दे देव, ललाटारानजपनवक्षतिकेयु ललाटं य गालम् , आरानं च पृष्ठभागः, जपनं च कट्यप्रभागः, पक्षश हृदयस्थलम्, निफ प पृष्टांशापरे विसंतम् , वेषु ललाटासनजधनवाधिरेषु पञ्चस्थानेषु विशाल विस्योग विज्ञापयति । यमिए । देवस प्रतापनिव। यया देवस प्रतापो विशालो भवति । हे देव, कन्धरायां प्रीवायो कान्तं मनोहर विज्ञापयति । कमिव । शिराशिफण्ठामोगमिव परिणतमपूरकण्ट विस्तारमिय । यथा सिराण्टिकण्टाभोगः कान्तो मनोहरी मा । अर मयूरफटमा कारः संस्थानमेव गृप्रवे, न तु वर्णः शिरसि मा पराध्य शुभ पिशापयधिकनिय हभपुम्भानिय हसिम्मानिय । हे देव, फर्णयोः अपायोः पमनीयं मनोहरि- पी। कमिप । शतारिपस्तिमिप समातरः पटाक्षः परिनामधिनी परिवर्तितो अदिती यो या पर्ने तयोः पृष्टभागनिय रिझापा । हे देश, दनुजानुन ज्ञापनपोगा पिपये हनुए पिलानामपोमागा, जानुनी व अष्टानो,जहाप आपोमागाः, प प अपम् , पोगा य मानिका, ताश गोला निमाई मासहित विधायी कमिप । उधिशिशिर उमप पाटिमिय। हे देश राजन्, शेवनयोः नेत्रयोः मुना ग ते विशापयति विनिय परिमानियिनिर्मित मिर पामरममिनिमस्तिनास, योनिता गाती मोमन्त्री सो) अपरा, निशा परगना, सामु गोटनिहामु सहिन कि । पा मौसम-परेसार मिरले तन पृष्टिनिर्मितम् ।रिनु'यमरः । पीप। मौरपदामा पनि , सानिकारगम्मा भP AA पदापनि साहसं गम्भीर र दिर, मन्दरा पुग- भारत की मरिससमताडा ।

·काव्यमाला। - रास्ये, चन्द्रकलाशकलसपादितमिव सुन्दरं दशनेपु, लक्ष्मीकुचकर शमिव पीवर स्कन्धे, भटजूटमियोद्धं कृपीटदिशि, अजसजवाभ्यसादिव सुवि- भक्तधनगात्रम्, अवलीकै खरखुराकृतिमिः शफैर्गतिप्रारम्भेपु रजस्वलवा- दिव भुवमस्पृशन्तम्, अमृतजलधिप्रतिविम्बितेन्दुसवादिना निटिलपुण्डूकेण कथयन्तमिव सकलायामिलायामवनिपालस्सैकातपत्रवर्यम् , अहीनाविच्छि- नाविचलितप्रदक्षिणवृत्तिभिर्देवमणिनि श्रेणिश्रीवृक्षरोचमानादिनामभिराव- तैः शुक्तिमुकुलावलीढकादिभिश्च तद्विशेषैराश्रितोचितप्रदेशमुदाहरन्तमिव . - भवति । दशनेषु दन्तेषु मुन्दरमतिमनोहर विज्ञापयति । कमिव । चन्द्रकलाशकलमपा- दितमिव द्वितीयाचन्द्रखण्डनिष्पादितमिव । सन्धे ककुदविषये पावर स्थूल विज्ञापयति । कमिव । रक्ष्मीकुचकरशमिव लक्ष्म्या स्तनकुम्भमिव । कृपीटदिशि उदृद्ध उत्तरदिशि तनूदरं भटजमिव । यथा मुभटस्य जूट. देशपाश तनूदर उद्धश्च भवति । मुविभक्तपनगान मुविभक मुविभ्राणित सुविभागीकृत घन निविड गान शरीर यस्य स तथा त विज्ञापयति । कुत कस्मात् । अजसजवाभ्यासादिव निरन्तरवे. गानुशीलनादिव । हे देव, गतिप्रारम्भेषु गतिकरणेषु शफै खुरै भुव पृथ्वी अस्पृशन्त अ- छुपन्तम्। कस्मात् । उत्प्रेक्षते-रजखलवादिय रजो धूलि विद्यवे यस्सा सा रजसला (अस्त्यर्षे बलवतसोस्त्वसौ मरवर्षीय 1) रतखलाया भाव रजस्खलाब तस्मात् रज खलात्वात् । यथा रजखला स्त्री ऋतुमती नरस्य स्प्रष्टुं योग्या न भवति । कथभूते शफै । अवलीकै रेखारहित नीरेसै ।क्यभूने शप ।सरसुराकृतिभिर्गर्दभखुराकार । निटिलपुण्ड्रकेण ललारतिलकेन अवनिपालस्य भूपते राक्लाया समप्रायामिराया भूमी एकातपत्रवये एकच्छन्नमुत्य ऐश्वर्यख ऐश्वर्यखामित्व कथयन्तमिव । कथभूतेन निटिलपुण्ड्रयेण । अमृतजलधिप्रतिविम्वितेन्दुसवादिना अमृतालधौ क्षीरसागरे प्रति- निम्बित प्रतिफलितो य इन्दु परिपूर्णचन्दस्त सबदलनुकरोतीत्येवशाल अमृत- जलधिप्रतिविम्बिते दुसवादी तेन तथा । अहीनाविच्छिमाविचलितप्रदक्षिणवृत्तिभिः- वणिनि प्रेणिश्रीरक्षरोचमानादिनामभिरावत शुक्तिमुकुलावलीढकादिभिध तद्विशेपै- राश्रितोचितप्रदेशमुदाहरन्तमिव देवस्स कल्याणपरम्पराम हे देव, आवतै रोमावत कृत्वा बाधितोचितप्रदेश अहितयोग्यस्थान विज्ञापयति । किं कुर्वन्तम् । देवस्य तव कल्याणपरम्परा शुमानां श्रेणिमुदाहरन्तमिव सूचयन्तमिव । क्थभूतरावः । अहीना अविच्छिन्ना मुच्छाया अविचलिता अभ्रध प्रदक्षिणा वामेतरवृत्तियो आवर्ताना ते अहीनाविच्छिनाविचलितप्रदक्षिणवृत्तयस्तैस्तथोर । पुन कपभूतैरावते । देवमणिनि . १ अकम्पित सटीफपुस्तकपाठ, ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । देवस्य कल्याणपरम्पराम् , एवमपरैरपि लक्षणैर्दशंखपि क्षेत्रेषु प्रशस्तं विज- यवैनतेयनामधेयमत्र प्रस्तावे वाजिविनोदमकरन्देन बन्दिना सलीलम- भ्यधायि तुरङ्गमगुणसंकीर्तनानीमानि वृत्तानि- गिरयो गिरिकमख्याः सरितः सारिणीसमाः। भवन्ति लछने यस्य कासारा इव सागराः ॥ १२१ ॥ एता दिशश्चतस्रोऽपि चतुश्चरणगोचराः । स्यदे यस्य प्रजायन्ते गोपुराङ्गणसन्निभाः ॥ १९२॥ श्रेणिधीरक्षरोनमानादिनामभिः देवमणिनिर्गलादेशो ग्रीनाधोभागः, निःथे पिललाटे उप- र्युपरि त्रय आवर्ताः, श्रीरक्षः पर्याणप्रदेशः, रोचमानः कण्ठप्रदेशः, ते आदिर्येषां तानि नामानि येपामावर्तानां ते देवमणिनिःश्रेणिश्रीरक्षरोचमानादिनामानस्तैस्तथोकः । न केवलमेतैरेवावतेराश्रितोचितप्रदेशम् , अपि तु शुचिमुकुलावलीढकादिभिय तद्विशेपै: शुक्तिर्मुकास्फोटकसरशी, मुकुलं कुहमलोपमम् , अवलीढकं गवालीदसमानाकारम,तानि आदिर्थेपी आवर्ताना वे शुक्तिमुकुलावलीढकादयस्तैः तद्विशेषः(१) । मकामरकाभेदरि- त्यर्थः । एवमपरैरपि लक्षणैर्दशस्त्रपि क्षेत्रेषु प्रशस्वम् एवममुना प्रकारेण अपरैरपि शालिहोत्रशास्त्रोकैर्लक्षणैः कृत्वा दशखपि क्षेत्रेषु दशखपि गात्रेषु प्रशंसनीय विक्षा- पयति । यानि तानि दश क्षेत्राणि । 'तानि वशिरोप्रोवावंशोवक्षध पधगम् । हृदया- सनकक्षाश्च नाभिः सप्तममेव च । कुक्ष्यष्टम खुरे जानु जहाश्च दशमं मतम् ॥' विजय- वैनतेय इति नाम यस्य अर्वतः स विजयवैनतेयनामधेयस्त तथोकम् । अत्र प्रस्खाये अस्मिन् भवरारे वाजिविगोदमकरन्देन नाना बन्दिना स्तुतिपाट केन सलीले विदग्ध- चेष्टया तुरजमगुणसकीर्तनानि अश्वगुणस्तवनानि इमानि वक्ष्यमाणलक्षणोपलक्षितानि वृत्तानि पद्यानि अभ्यधायि पठितानि अभिहितानि पच्यन्ते स्म । जात्मनेपदे प्रथमैकवचने' इत्यधिकारे 'भावह्मणोच' इति इच्प्रत्ययो अद्यतन्याः प्रथमैकवचनं च । गिरय इत्यादि । यस्य तुरङ्गमस लदने उत्फालने गिरयः पर्वताः गिरिकप्ररयाः कीडाकन्दुकसमाना भवन्ति जायन्ते । सरितो नद्यः धारिणीसमाः धोरणीयमाः राशा भवन्ति । सागराः समुद्राः कासारा इव (तल्ला इव) तडागसदृशा भवन्ति । उपमा- मध्यदीपकालंकारः। एता इत्यादि । यस्य तुरङ्गमस्य स्यदे जवे वेगे सति । 'यदो पर्व इति निपातः । एताः प्रलक्षीभूताः दिशो हरितश्चतस्रोऽपि चतु:संख्या अपि चतुपरणगो- चराश्चतुःपादगम्याः सत्यो गोपुराणसनिभाः पुरद्वारामभूमिसरसाः प्रजायन्ते भवन्ति । उपमालंकारः॥

·काव्यमाला। प्राप्नुवन्ति जवे यस्य भूमावपतिता अपि । निपादिना पुरक्षिताः शल्यमालाः करग्रहम् ॥ १९३ ॥ यस्य प्रवेगवेलाया सकामनधराधरा । धरणिः खुरलमेव सार्धमध्वनि घावति ।। १९४ ॥ किंच बालबालधितनूरुहपृष्ठे वशकेसरशिरःश्रवणेषु । वक्रनेत्रहृदयोदरदेशे कण्ठकोशखुरजानुजवेषु ॥ १९५॥ अन्यत्र खल्पदोषोऽपि यद्येतेषु न दोपवान् । शुभावर्तच्छविच्छायो हयः स्याद्विजयोदय. ॥ १९६॥ प्रामुवन्तीत्यादि । यस्य तुरङ्गमस्य जवे वेगे सति शल्ययाला सहयाणा पुर अप्रत क्षिप्ता मुक्ता सन्तो भूमौ अपतिता अपि निपादिना अश्ववाराणां फरग्रह हस्तप्राय प्राप्नुवन्ति लभन्ते । पूर्व निपादिभिवाणा मुक्ता , पवादश्वप्रेरिता यावद्वाणा गच्छन्ति तावदश्वो गत , पश्चात्तरेव निपादिभिस्ते घाणा भूमावापतिता एवं गृहीता इत्यर्थ । अतिशयालकार ॥ यस्येत्यादि । यस्य तुरङ्गमस्य प्रवेगवेलाया उत्कृष्ट नवावसरे घरणि भूमि भ. ध्वनि मार्गे सा धावति तुरमेन सह यान्तीव श्यते। कथभूता घरणि । सकानन- घराधरा वनपर्वतसहिता । अपरे कयंभूता। सुरलमेव शपर्वलितेव । उत्प्रेक्षालकार ॥ किंच विशेषवर्णन करोति-बालेति यस्तुरग गुभावनच्छविच्छाय सन् शुभा कल्याणकारका आवर्ता भ्रमरका एविक्ष रोमतेज छाया च कान्तिर्यस्य स शुमावत. च्छविच्याय । एवगुणविशिष्टये हयो विजयोदय स्यात् शत्रुपराजयदायक स्या- वेत् । यदि चेत् अन्यत्र पूर्ववत्तलक्षणादन्यत्वल्पदोषोऽपि भवति । एतेषु न दोषवान् एतेषु स्थानेषु निर्दोष एव । एतेषु वेषु। बारबालधितनूरुहपृष्ठे बालवालधि सकेशपुच्छ ननूरुहाश्च रोमाणि पृष्ठ च आसनप्रदेश वालवालधितनूम्हपृष्ठे । समाहारो द्वन्द्र । बशरशिर प्रचणेपु वंशव पृष्टास्थि केसराय स्कन्यकेशा शिरथ मस्तक प्रयणी रणों वश सरशिर ध्रवणास्तेषु । वपनदयोदरदेशे पक्र मुख नेत्रे च लोचने हृदय च पक्ष स्थलमुदरं च युक्षि पत्रनेत्रहृदयोदराणि तेषां देश स्थान वानेतरयोदर. देशस्तस्मिन् । फण्टकोश तुरजानुजवेषु षष्ठश्च प्रीवा कोशश्च लिग खुराध शमा जानि च जहाना सधय । अष्टीवन्तौलम् । अवश्य वेग इण्ठकोशखुरजानुजवास्तेषु । समुख्यालवार ॥ युग्मम् ॥ १ 'लमेव सटीकपुस्तकपाट.

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । मुक्ताफलेन्दीवरकाञ्चनामाः किंजल्कभिन्नाञ्जनभृगशोमाः । वालारुणाशोकशुकप्रकाशास्तुरङ्गमा भूमिभुजां जयेशाः ।। १९७ ।। गजेन्द्रकण्ठीरवतानकानां भेरीमृदङ्गानकनीरदानाम् । समखराः खामिनि हेपितेन भवन्ति वाहाः परमुरसवेहाः ॥ १९८ ॥ नीरजनीलोत्पलमालतीनां सर्पिमधुलोरमदैः समानाः ।' खेदे मुखे श्रोतसि येपु गन्धास्ते वाजिनः कामदुहो नृपेषु ॥ १९९ ।। , मुक्ताफलेत्यादि । भूमिभुजा राज्ञा तुरङ्गमा अश्वा जयेशा जयसमर्थाः भवन्ति । क्थंभूतातुरङ्गमाः । मुक्ताफलेन्दीवरकाञ्चनाभाः मुक्ताफलानि च शौक्तिकेयानि, इन्दी- चराणि च नीलोत्पलानि, काञ्चनं सुवर्णम् , मुक्काफलेन्दीनरकाञ्चनानि तेषांआमा वर्णो येषा ते तथोक्ताः । शुक्लश्यामवर्णा इत्यर्थः । पुनः क्थंभूताः । किंजल्कभिनाजनभृगशोभाः किंजल्लः केसरः, भिनाजन र मर्दितमपी, हाथ भ्रमरा , तेषा शोभा वर्णो येषा ते तधोकाः । गोरोचनावर्ण इन्द्रनीलवर्ण-कृरणाच । पुन. भूताः । बानारुणाशोषयुक- प्रकाशा: वालारुणश्च उदयभास्करः, अशोक्श्च पिण्डीद्रुमः, शुक्रश्च पीर, एतेपा प्रकाशो वर्णो येषा ते बालारुणागोकशुक्प्रकाशाः ते तथोक्ताः । अव्य करागरकपर्णह- रितवर्णा इत्यर्थः । उपमालंकारः॥ गजेन्द्रेत्यादि । वाहास्तुरझमा हेपितेन शब्दितेन । घनितेनेति यावत् । सामिनि राजनि पर निश्चयेन उत्सवेहामहोत्सवचेष्टिता भवन्ति । क्थंभूता. । गजेन्द्रकण्ठीरवता- नकाना समखराः गजेन्द्रो यूधनाथः, क्ण्ठीरवश्व पचानन , तानकाच पभाः, गजेन्द- कण्ठीरवतानकास्पा सगसरा. । भेरीमृदङ्गानधनीरदाना समखरा. भेरी च भम्भा, मदाय गर्दलः, आनकथ परहः, नीरदम जलधर., भेरीमृदमानकनीरदास्पा समस्वराः। रामुच्चयालंकारः॥ नीरजेत्यादि । नोरेज नीलोत्पलमालतीना ते वाजिनः स्वस्थाः नृपेषु राजम काम- दुहो पान्छिठप्रदा भवन्ति । ते के। येषु खेदे प्रक्षेदे मुझे यके श्रोतसि कर्णद्वये गन्धाः परिमला भवन्ति । क्थंभूता गन्धाः। नीरजनीलोत्पलमालतीना समानाः सदृशाः भोरेन नमलम्, नीलोत्पलं इन्दीवरम्, मालती जाती, नीरेजनीलोत्पलमालत्यस्तासां समानाः सहशा गन्धाः । तथोक्तम्-धन्वन्तरि निघण्टुज्ञानी मनोझानि मुमना राजपुत्री प्रियंवदा मालती हयगन्धा चत्वेतिका तेलभाविनी तथा द्वितीया बाती वा सप्रहसन्दी चमूवसन्तजा शीतला शीतसवाया सेच्या प्रमरवान्धवाः मनारकवर्णा ज्ञातव्याः। पुनः] क्यंभूताः गन्धाः । सर्मिधुक्षीरमदैः सर्पिश्च पृतम्, मधु च क्षौदा, क्षीरं च दुग्धम्, मदश्च गजदानम् , सर्मिधुक्षोरमदास्तस्तयोः समानाः । अमालंकारः। य०१८ ·काव्यमाला। सप्तबहपञ्चास्यद्विपशार्दूलसनिभे । मितद्रव क्षितीन्द्राणामानूकैविजयप्रदा ॥२०॥ धजहर कलशकुशेशयकुलिशशशाङ्काचनसमा । तोरणतरवारिनिभास्तुरगेऽङ्गमृत्य श्रेष्ठा ॥ २०१॥ वक्षसि बाहोरलिके शफदेशे वर्णमूलयोश्चैव । आवर्तास्तुरगाणा शस्ता केशान्तयोस्तथा शुक्ति ॥२०२ ।। विशालभाला वहिरानतास्या सूक्ष्मत्वच पीवरवाहुदेशा । सुदीर्घजड्दा पृथुपृष्ठमध्यास्तनूदरा कामहतस्तुरङ्गा ॥ २०३ ॥ हसेत्यादि । हसलवापचास्यद्विपशादूर सनिभै हसद देनच्छद वगन्ध कपि, पञ्चास्यच सिंह , द्विपश्य हस्ती, शादूरश्च व्याघ्र , पा सनिभ सहरी आनूक नितम्यै कला मितदवस्तुरसमा क्षितीन्द्राणा राना विनयप्रदा विनयदायका भवन्ति । उपमालकार ॥ ध्वजेत्यादि । तुरग तुरगमे अतवृत्तयो रोमावता श्रेष्ठा प्रशसनीया भवन्ति । थभूता अनजवृत्तय वालक्लशकुशेशयकुलिशशशाहाचसमा पश्च पताका, हल च लागलम् , कशश्च घट, बुशेशय च कमलम् , कुलिश च पञम् , शशाङ्का च अपवाद , चम च भूमितलम् , तानि वनहकलशकुशेशयकुलिशाशाज्ञाचकागित रामा सदशा । पुन क्थभूता अङ्गजत्तय । तोरणतरवारिनिमा तोरण च द्वादशस्त- म्भविन्यास , तरवारिय एक्धारसह, ताभ्या निभा सदृशास्तोरणतरवारिनिभा । उपमालकार ॥ यक्षसीत्यादि । नुरगाणा तुरन्नमाणा आवर्ता भ्रमरका रास्ता प्रासनीया भवन्ति । कुन कुन । वक्षति हृदयस्थले, तथा बाहो जयोपिये, तथा अलिके ललाटे, तथा सफदेशे चतुर्णा खुराणा उपरितनभागे, तया कणमूलयो श्रवणमूलयोपिये, तथा पेशान्तयोगावोभयप्रदेशयो सुचिमुकास्पोटाकारैरावत धास्ती भवत । सम- चयालकार। विशालेत्यादि । तुरङ्गास्तुरङ्गमा कामकृत इटफलदायफा भवन्ति । फथभूतास्तु- रहा । विशालभाला विस्तीर्णरलाटप्रदेशा । पुन कथभूता । बहिरानतास्या बाह्यप्रदेशे निम्नमुखा । पुन कधभूता । सूक्ष्मतर सूक्ष्मा च तुच्छा लक खचा येषा ते तया। पुन पोवरबाहुदेशा स्थूलदाहुप्रदेशा । पुन मुदीर्घजज्ञा असायतप्रसता । पुन. एयुएटमध्या विस्तीर्णाचनप्रदेशा । पुन तनूदरा मध्यक्षामा । जासलकार ॥

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३१५ जीमूतकान्तिर्घनघोपहषः करीन्द्रलीलागतिराज्यगन्धः । प्रिय. परं माल्यविलेपनानामारोहणाईस्तुरगो नृपस्य ॥ २०४ ॥ कदनकन्दुककेलिविलासिनः परवलस्खलने परिघा हयाः । सकलभूवलयेक्षणदृष्टयः समरकालमनोरथसिद्धय ॥ २०५ ।। अन्यूनाधिकदेहाः सम विभकाश्च वर्मभि. सर्वैः । सहतघनागबन्धाः कृतविनयाः कामदास्तुरगाः॥२०६॥ जयः करे तस्य रणेषु राज्ञः काले पर वर्षति वासवश्च । धर्मार्थकामाभ्युदयः प्रजानामेकोऽपि यस्सास्ति यः प्रशस्तः ॥२०७॥ 4 जीमूतकान्तिरित्यादि । तुरगस्तुरङ्गमो नृपस्य राज्ञ आरोहणाई चढनयोग्यो भ- वति । कथभूतस्तुरग । जीमूतकान्तिमेघवर्ण , घनघोपहप मेघध्वनिसमानहेपारव , करीन्द्र लीलागति हस्तिनाथवदनायासमन्दगमन , आज्यगन्ध घृतसदृशपरिमलशरीर । पुन कथभूत । माल्यविलेपनाना च पुष्पचन्दनानां परमतिशयेन प्रिय । उपमालकार ॥ कदनेत्यादि । हया अश्वा । क्थभूता या । क्दनबन्दुककेलि विलासिन कन्दुक स्र केलि झोडाकरण कन्दुक केलि , कदन. समाग एव कन्दुककेलिस्तान विलासो येपा ते पदनकन्दुककेलिविलासिन । पुन कथभूता हया । परबलस्सलने परिधा परेपा शत्रूणा घलय सैन्यस्स स्सलने प्रतिष्टम्गने परिपा अर्गला । पुन कथभूता हया । सक्लभूप. लयेक्षणदृष्टय सारस रामप्रस भूवलयस्य पृथ्वीमण्डरस ईक्षणे अवलोक्ने दृश्यो लोचनानि येषाम् । पुन क्थभूता हया । सगरकारमनोरथसिद्धय समरयाले समामावसरे गनोरथाना वाग्छिताना सिद्धय प्राप्तिकरा । स्पकालकार ॥ अन्यूनेत्यादि । तुरगानुरामा कामदा वाञ्छितप्रदायका भवन्ति । क्यभूतास्नु रगा । अन्यूनाधिकदेवा हीनानाधिकारहितशरीरा । पुन क्यभूता । सबै समयैर- धर्मभिरुत्सेधागामपरिणाहै कृया समगुविभका समानविभागीता ममानविश्रा णिता । पुन क्थभूता । सहतघनादयन्धा सहतो न्यस्तो धनो निविडो अरवन्ध शरीररचना येपा ते सहतघनाइवधा । पुा कथभूता । रतविनया सूर्यमण्डल चन्द्राकारीवत्सनियूटीवनपटपकूमसर्वतोभद्रमलकवीणावर्तस्वस्तिकाविगतिषु शि क्षिता 1 समुच्चयालगार ॥ जय इत्यादि । यस्य राज्ञ एकोऽपि हय प्रशस्त प्रशसनीय. अस्ति भवति तस्य राश रणेषु सप्रामेषु जय शत्रुपराजय बरे हसे भाति । पासपो मेघ पर निश्चयेन कारे अवसरे वपनि क्षरति । तस्य राज्ञ प्रसाना लेकाना धर्मार्थकामाभ्युदयो भवति । धर्मा पूजादानलक्षण, अवैश्च धनधान्यादिलक्षण, कामच इष्टमम्मनिताचन्दनादिभोग पथेन्द्रिय विषयसास्य धांधकामालेषु अभ्युदय उपत्तिर्भवति । समुचयालकार ॥ .

·काव्यमाला। हंसप्लबगपञ्चास्यद्विपशार्दूलसंनिभैः । मितद्रवः क्षितीन्द्राणामानूकैविजयप्रदाः ॥ २०० ॥ ध्वजहलकलशकुशेशयकुलिशशशाकाचक्रसमाः। तोरणतरवारिनिभास्तुरंगेऽङ्गजवृत्तयः श्रेष्ठाः ॥ २०१॥ वक्षसि बाहोरलिके शफदेशे कर्णमूलयोश्चैव । आवर्तास्तुरगाणां शस्ताः केशान्तयोस्तथा शुक्तिः ॥ २०२ ॥ विशालभाला बहिरानतास्याः सूक्ष्मत्वचः पीवरबाहुदेशाः । मुदीर्घजवाः पृथुपृष्ठमध्यास्तनूदराः कामकृतस्तुरङ्गाः ।। २०३ ।। हंसेत्यादि । हंसप्लवङ्गपचास्यद्विपशार्दूलसनिभैः हंसश्च श्वनच्छदः प्लवनश्च कपिः, पचास्यश्च सिंह, द्विपश्च हती, शार्दूलच व्याघ्रः, तेपा सनिभैः सहशः आनूकः नितम्बः कूला मितद्रवस्तुरङ्गमाः क्षितीन्दाणा राज्ञां विजयप्रदा विजयदायका भवन्ति । उपमालंकारः॥ वजेत्यादि । तुरगे तुरङ्गमे आजत्तयो रोमावतीः श्रेष्ठाः प्रशंसनीया भवन्ति । क्थंभूता अजनयःवजहलक्लशकुशेशयकुलिशशशार्धचक्रसमाः प्वजय पताका, हलं च लागला , क्लशश्च घटः, कुशेशयं च कमलम् , पुलिशं च वजम्, शशाार्धेच अर्धचन्द्र', चम च भूमितलम्, तानि ध्वजलकलशकुशेशयकुलिशशशावाचकाणित: समाः सदृशाः । पुनः स्थंभूता अङ्कजवृत्तयः। तोरणतरवारिनिभाः तोरणं च द्वादशस्त- म्भविन्यास, दरवारिध एक्धारसमः, ताभ्या निभाः सदृशास्तोरणतरपारिनिभाः । उपमालंकारः॥ यक्षसीत्यादि । दुरगाणां नुरजमाणां आवर्ताः भ्रमरकाः शताः प्रशंसनीया भवन्ति । पुत्र कुत्र । वक्षस हृदयस्थले, तथा याहो जयोर्विषये, तथा भलिके ललाटे, तथा दाफदेशे चतुर्गा सुराणा उपरितनभागे, तथा कर्णमूलयोः श्रवणमूलयोर्विषये, तथा पेशान्तयोप्रावोभयप्रदेशयोः मुक्तिर्मुशास्फोटासारैरावते. दासी भक्तः । समु. बयालंकारः॥ विशालेत्यादि । तुरमातुरामाः कामकृत इटफलदायका भवन्ति । कथंभूनास्तु- रहाः । विशालभाला विस्तीर्णललाटप्रदेशाः। पुनः कथंभूताः । पहिरानतास्याः याह्यप्रदेशे निनमुसाः । पुनः कथंभूताः । सूक्ष्मलचः सूक्ष्मा च तुच्छा बरु लचा येषा ते तया। पुनः पीवरसाहुदेशाः स्मूलवाहुप्रदेशः । पुनः मुर्घजहाः अत्यायतमवताः । पुनः श्युटमध्याः विस्तीर्णासनप्रदेशाः । पुनः तन्दरा: मध्यक्षामाः । जासलंकारः।

·२ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । जीमूतकान्तिर्घनघोषहरेः करीन्द्रलीलागतिराज्यगन्धः । प्रियः परं माल्यविलेपनानामारोहणाईस्तुरगो नृपस्य ॥ २०४ ॥ कदनकन्दुककेलिविलासिनः परबलस्खलने परिधा हयाः । सकलभूवलयेक्षणदृष्टयः सगरकालमनोरथसिद्धयः ॥ २०५ ।। अन्यूनाधिकदेहाः समसुविभक्ताश्च वर्मभिः सर्वेः । संहतघनाङ्गबन्धाः कृतविनयाः कामदास्तुरगाः ।। २०६॥ जयः करे तस्य रणेषु राज्ञः काले परं वर्षति वासवश्च । धर्मार्थकामाभ्युदयः प्रजानामेकोऽपि यस्सास्ति यः प्रशस्तः ॥२०७॥ जीभूतकान्तिरित्यादि । तुरगस्तुरङ्गमो नृपस्य राज्ञ आरोहणाईः चढनयोग्यो भ- यति । कथंभूतस्तुरगः । जीमूतकान्तिमेघवर्गः, घनघोपहेपः मेघध्वनिसमानहेपारवा, करीन्द्रलीलागतिः हस्तिनाथवदनायासमन्दगमनः, आज्यगन्धः घृतसदृशपरिमलशरीरः। पुनः कथंभूतः । माल्यविलेपनानां च पुष्पचन्दनानां परमतिशयेन प्रियः । उपमालंकारः॥ कदनेत्यादि । हया अश्वाः । कथंभूता हयाः । कदनकन्दुककेलेि विलासिनः कन्दुक- स्य केलिः कोडाकरणं कन्दुककेलिः, कदनः संग्राम एव कन्दुकलिस्खन पिलायो येषा ते कदनकन्दुकफेलिविलासिनः । पुनः कथंभूता इयाः । परवलस्खलने परिधाः परेषां शत्रूणां बलस्य सैन्यस्य स्खलने प्रतिष्टम्भने परिधा अर्गलाः । पुनः कथंभूता हयाः । सकलभूत्र- लयेक्षणदृष्टयः सकलस्य समप्रस भूवलयस्य पृथ्वीमण्डलस्य ईक्षणे अवलोकने दृष्टयो लोचनानि येषाम् । पुनः कथंभूताः हयाः । समरकालमनोरथसिद्धयः समरकाले संग्रामावरारे मनोरथानां वाञ्छितानां सिद्धयः प्राप्तिकराः। रूपकालंकारः ॥ अन्यूनेत्यादि । तुरगाम्तुरङ्गमाः कामदा बाञ्छितप्रदायका भवन्ति । कथंभूताम्नु रगाः । अन्यूनाधिकदेहाः हीनाशाधिकागरहितशरीराः । पुनः कथंभूताः । सर्पः समय- मभिदत्सेधायामपरिणाहैः कृत्वा सममुविभकाः समानविभागीकृताः समानविधा- णिताः । पुनः कथंभूताः । संहतपनामयन्याः संहतो न्यस्तो धनो निविडो अजयन्धः शरीररचना येषां वे सेहतधनागवन्धाः । पुनः कथंभूताः । कृतदिनयाः सूर्यमाउल. चन्दाफारश्रीवत्सत्रिकूटयौवनपदपार्मसर्वतोभद्रमलकवीगावतखस्तिकापिगतिषु शि. क्षिताः । रामुच्चयालंकारः ।। जय इत्यादि । यस रात एकोऽपि हयः प्रशस्तः प्रशसनीयः अस्ति भवति तस्य राक्षः रणेषु संपामेषु जयः शत्रुपराजयः करे हसे भवति । वासयो मेघः परं निश्चयेन काले अवसरे वपति क्षरति । तस्य रातः प्रजानां लोकानां धर्मार्थकामाभ्युदयो भवति । धर्मश्च पूनादानलक्षणः, अर्थश्च धनधान्यादिलक्षणः, कामन इटसम्वनिताचन्दनादिभोगः पञ्चेन्द्रियविषयसौख्यं धमाकामालेषु अभ्युदयः उत्पत्तिर्भवति । समुच्चयालंकारः ।।

·काव्यमाला। कुलाचलकुचाम्भोधिनितम्या वाहिनीमुजा । धरा पुरानना सीव तस्य यस्य तुरङ्गमाः ॥ २०८।। इति बन्दिभ्या ताभ्यामुक्त विज्ञप्ती निशम्य विश्राण्य च पश्चाङ्गलय- नाधिफमास्टष्टकमुत्तरीयदुकूलाञ्चलपिहितबिम्बिना सिद्धादेशप्रमुखेन मौ- हूर्तिकसमाजेन, 'देव, प्रासाद सपाद्य प्रतिमा निवेशयेत् , प्रतिमा वा निवेश्य प्रासाद सपादयेत् , सति सामध्ये प्रासादसपादनं प्रतिमानिवेशन च युगपत्कुर्यात् , इति यथा--तथा समाचरितदारकर्मणः पट्टयन्धोत्सवम् , . पुलाचलेत्यादि । यस्य राम तुरङ्गमा वर्तन्ते तस्य राज्ञो धरा पृथ्वी भवति । वेव । स्त्रीवस्त्रीराशी । क्यभूता धरा । कुलाचलकुचा कुलाचली उदयास्तपर्वती तावेव फुची स्वनी यस्या सा कुलाचलकुचा । पुन कथभूता । अम्भोधिनितम्या अम्भोधि समुमो नितम्ब कटिपश्चाद्भागो यस्या सा तथा । पुन कथभूता । वाहिनीभुता वाहिन्यो गशामिधू नद्यो भुवी यस्या सा तथा । पुन कथभूता । पुरानना पुर राजधानी आनन मुख यस्या सा तथा रुपका कार ॥ इतीत्यादि । तिनिधयेन तदा तस्मिन् कारे हस्त्वश्ववणनावाने भह सपा. दितद्वितीयाश्रमदीक्षाभिषेकश्च सतामे सपादिन उत्सादित्तो द्वितीयाश्रमस गृहस्थाश्र. मस्य दीक्षाया अभियेको मालग्नान यस्य सपादितद्वितीयाश्रमदीक्षाभिषेय , चकारामाज्या. भिपेक्च, सपग्मे रानात । कि कृला पूर्वम् । इति पूर्वोक्तप्रकारेण वन्दिभ्यो स्तुति- पाटराभ्या ताभ्या दरिकलाम फरिक्ताभिधान वाजिविनोदमकरन्दाभ्यो उके विशप्ते विज्ञप्ती विशपने निशम्य श्रुरा। पुनध किं कृत्वा पूर्वम् । पञ्चाङ्गलयनाधिक कटपूर्ध्याय- करदूरमसक्राधियाभरणवस्तादिकादपि अधिक अधिक्तरं असरपृष्टक निनशरीर- लम वस्तु ताभ्या उभाभ्या विश्राण्य दत्वा । स्थभूतोऽहम् । निद्धादेशप्रमुखेन द्विादेश- नामा प्रमुसो मुस्यो यस्य मोतिरामान्य समादेशप्रमुखसतेन सिद्धादेशप्रमु सेन मौहर्तिररामानेन गणवममूहेत इति अमुना प्रकारेण विनिवेदितसविधतरोतरा घरामय विनिवेदितो दिसापित सविधतरो स्टया उत्सवसमयो विवाहपहामि पेशावमर । कपभूनेन मौतिकसमानन । उत्तरीयटुकूलाघलपिहितविम्पिना उत्तरी यमुपारतन यत् दुाल पहलवन तस्य अधरेन प्रान्तेन पिहिता पिता बिम्बी मुख यस्य स उत्तरीयलयरपिटितबिम्बी तेन तथोकेन । इतीति किम् । हे देव हे राजन् , प्रासाद देवभवन सपाद्य निपाय प्रतिमा प्रतिच्छाय निवेशयेत् स्थापयेत् । प्रतिमा प्रतिविम्य वा निवेश्य स्थायित्वा प्रासाद सपादयेत् देवमदिरं तिष्पादयेत् । सामध्ये सति ममथतायां विद्यमानायां सत्यां प्रासादसपादन देवप्रहनिष्पादन प्रतिमानिवेशन च विश्वस्थापनं च युगपरामकाल कुर्यात् विदध्यात् । इति इदृशो न्यायो यथा येन ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कृतपयन्धोत्सवस्य वा दारकर्म, सत्यनुगुणनायुक्त लो दारफर्म पट्टबन्धो- त्सवं च सह समाचरेदित्यत्र बीजाश्रयोरिव न फश्चित्पूर्वापरक्रमनियमः । कोहलिनीफलपुष्पयोरिव सहभाये या विरोधः कोऽपि समस्ति । ततः श्रूयतामुभयोत्सवलमविशुद्धिः। तथा हि-सुकविकाव्यकथाविनोददोहदमाघ माघस्तावदयं मासः, सप- लसंतानसर शोपशुचे शुचिः पक्षः, दुर्वारवैरिकुलकामिनीवैधव्यदीक्षागुरो गुरुवारः, अनवरतवसुविधापनसंतर्पितसमस्तातिथे तिथिः पञ्चमी प्रणतमू- प्रकारेण वर्तते, तथा तेन प्रासादग्ननिमाकारेण समाचरितदारकर्मणः कृतविवाहराज्ञः पबन्धोत्सव पट्टाभिषेक पट्टयन्ध समाचरेत् युयात् । तपबन्धोत्रावस्य रातः बाथ या दारर्म रामाचरेत् विवाई फुयात् । अनुगुणनायुरू अनुकूलनासयुके लम सत्युदये 'राशीनामुदयो लमम्' इति वचनात् राति विद्यमाने दारबम विवाहमहोत्सव परन्धोत्सव च राज्यपहाभिषेकं च सइ युगपत् समाचरेत् सम गुयान इत्यन अम्निन् कार्यद्वये योजाइरयोरिय पूर्व बीज पञ्चादरः पूर्वमहुरः पश्चाद्वी योजारौ युगपद्भवत एव । पूर्वापरक्रमनियमः पूर्वपशादनक मनिर्धारण न कश्चिद्वतते न कोऽप्यस्ति । कोहलिनीफल- पुप्पयोरिव पूप्मानीत(स)स्यकुममयत् सहभाचे युगपद्भावे या पोऽपि पश्चिद्विरोधो न समस्ति न समग्यतते । ततस्तस्मात् कारणात् उभयो सक्लमविशुद्धिः दारफर्मपहर- न्धोत्सयमहर्तविशुद्धि. कर्मतापमा भवता वभूतेन श्रूयतामाय प्यताम् । तथाहि । तमेव निरूपयति उभयोत्सवलमविशुद्धि निरूपयति-हे मुविकराव्यक- पापिनोददोहदमाघ मुक्वीना काव्यस्याविनोददोहदे श्रीदामनोरथे माघो मापपपिसहराः हे रागन् भपते तस्य सवोधन है तथोक्त, माघो माधनामा तावदनुभमेण अयं इदानीं वर्तमानो मासः वर्तते । हे गपासतानगर.सोपशुचे सपना. दानवस्रोपा सतान: समूह एव सरसदाग. जामृतत्वात् तस्य शोपे निर्जलीकरणे शुचिरापाठमासः सपन. सतान सर,शोषशुचिस्तस्य संबोधन हे तोक, शुचिः शुनः पक्षो पति । है दुरि. धरिपुरकामिनीपव्यदीक्षागुरो दुपेन महता पटेन पारयितुमाश्या दुर्वाशले य ते परिणः समयसेवा पुलं राम्दंतस कामिन्यो विलासिन्यता र विमा संतसदीक्षा मतस्स प्रहमं रण्डात्मप्रतिपालन तम्या गुरुनिपेशारिरिवरिष- मामिनीवधव्वदीमागुरुत्वस्य (कीर्तन) रायोधन किया है तोच, गहरूपविनाम यारो दिन यते । हे अनवरतवमुविधागनरातापितरामस्पतिये अनवरत निरन्तर यमोः फनफरत्नस्य विधापन वितरणं व दन सनर्षिताः सम्यागिता: समया निपिला सपि गतिथयः पानापि न स तथा तस नशेधन है तपोश, AA:

·३१८ काव्यमाला। पालाङ्गनाशृङ्गारसमागमाभयप्रदानोत्तर उत्तरानक्षत्रम् , प्रचण्डदोर्दण्डमण्ड- नकण्डूलविष्टदानवदमनसंपादितजगप्रयीहर्षण हर्पणो योगः, शौर्यधैयाँदार्य- बायर्यादिक्षत्रियचरित्रकीर्तनकथाप्रथम प्रथमं करणम् , निजप्रतापगुणगायनी- कृतामरमिथुन मिथुनोदयः समयः, सकललोकलोचनोत्सवचन्द्र चन्द्र । पञ्चमी वर्तते । गुरौ पूर्णातिद्धियोग. सूचित इलथैः । हे प्रणतभूपालाइनाारसमाग- माभयप्रदानोत्तर प्रणताः पादयोः पतिता ये भूपालाः सामन्तास्तेपामहनानां कमनी- यवामिनीना शृङ्गारसमागमे अलकरणकाले अलंकारकरणे अभयप्रदाने निर्मयत्न करणे उत्तरः श्रेष्ट. प्रणतभूपालाहनाशनारसमागमाभयप्रदानोत्तरवस्य संबोधनं हे तथोक्त, उत्तरानक्षनं उत्तराभाद्रपदं नाम नक्षत्र वर्तते । तथा चोक्तम्-कन्या विवाहे निर्वेधो मघाखात्युत्तरानये । मूलानुराधाहस्तेपु रेवतीरोहिणीमृगे ॥' हे प्रचण्डदोर्दण्डमण्डनक- पडूलदिष्टदानवदमनसपादितजगत्रयीहर्षण प्रचण्डा बलवत्तरा ये दोर्दण्टा वाहगलानि तमण्डन सप्रामसूरं कण्टाः रामन्तो ये वियाः भवन एव दारया दैत्यान्तेपां दमनेन मानमर्दनेन भनकरणेन संपादित जगन्नप्यास्त्रैलोक्यस्य हर्पणमानन्दो येन स तथा तस्य संवोधन हे तथोक, इपेणो नाम योगो वर्तते । योगा. सप्तविंशतिभवन्ति । ते के- 'विष्कम्भः प्रीतिरायुप्मान्सौभाग्यः शोभनस्तथा । अतिगण्डः भुकर्मा च धृतिः शूलं तथैव च ॥ गण्डो पृद्धि(वश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा । वत्रः सिद्धियंतीपातो वरीया- परिप. शिवः । सिद्धिःसाध्य. शुभः शुको ब्रह्मा ऐन्द्रोऽथ पैति ।।' इति गणनया हर्ष- णचतुर्दशो योगः । हे शौर्यधैर्योदार्यवीयर्यादिक्षनियचरित्रकीर्तनक्थाप्रथम शूरस्य भावः र्म वा शैथि सीभव्य सहभटकोटिभटादिक्त्यम् , धीरस्य भावो धय समामादनिवर्तक- स्वम् ,उदारस भावः औदार्य व्यञ्जनयत् अविद्यमानोऽपिपनस दातृत्वम्, धीरे भच वीर्य सामर्थ्यम् , आदिशन्दात् शौण्डीर्यगाम्भीर्यादिकं यत् क्षनियाणा राजपुनाणा चरित्रस्य पीतेनं शन्दनं फथन तस्य क्या वातो तस्या प्रथमो यस्तस्य स्योधनं हे तथोक, प्रथम चरण वर्तते । करणान्येकादश भवन्ति । तन्मध्ये सह बलानि, चत्वारि स्थिराणि । कानि तानि चलानि--4वं च बालय व कौलव तेत्तल तथा । गरं च वणिज चैव वि. टिरताच राप्तमम् ॥' तन स्थिराणि चत्वारिकरणानि । उक्तं च-'चतुर्दशी या तु शशि- पहीणे तस्या विहीने शकुनिद्वितीये । दशार्धयोस्खधरमहिमागे किस्नुनमाये प्रतिपदले च ॥ इति वचनात् प्रथमं करण ववनाम । हे निजप्रतापगुणगायनीकृतामरमिथुन निज आत्मीयो योऽसौ नताप. कोशदण्डादतिरेक्स्तस्य गुणस्य गायनी गान्धीकृता- मरमिथुनाने स्त्रीपुरुपयुगलानि येन स तथा हे तथोक्त, मिधुनोदयः समयः मिथुनलमस्य उदयो वर्तते । मिथुनकन्चातुलाधनु पूर्वार्धानि मानुपास्तेन धनुःपूर्वाधै मानवाकार अपरार्धमश्वाकारम् । हे सकललोरलोचनोत्सवचन्द्र सक्लाय ते लोकाश सफललो- कानेपो लोचनानामुसवे आनन्दवरणे चन्द्रः शीताशुसस सबोधन हे तयोक, ·२ आश्वासः] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । एकादशो लास्य, श्रीसरखतीप्रसाधितपूर्वपाणिग्रह ग्रहगणः सर्वोऽपि सप्त- माष्टमद्वादशदेशाश्रयशून्यो समस्य, कल्याणपरम्परासपत्सपन्नदेवमानुप मानुषो रमाशकश्च, नशेपविश्वभरेधरातिशायिजन्मोत्सयदिवस दिवसतारा- तारेवरामस्साच प्रकामं प्रशस्ता विशेषेण तु गुरुतलं महादेव्या ,देवस्य चा- दित्यलम् । तदुनिष्ठतु देवः' इति निनिवेदितसविधतरोत्सवसमयः समुपमृत्य विरासिनीजनजन्यमानमालालापं तमभिषेकमण्डपममरालयमिव सरलरज. तकातखरकलशम् , ईश्वर-बशुरमिव विविधौपधिसनाथम् , अपारमिा समु- - चन्द्रधन्दमा लग्नस्य थुिनलास एकादशो पर्वते । हे श्रीसरस्वतीप्रसाधितपूर्वपाणिमह श्रीध रक्ष्मी , सरखती च भारती, अनयो प्रसाधित. कृत पूर्व प्रथम पागिमहो येन स तम्य सयोधन हे तथोक, सर्वोऽपि समस्तोऽपि ग्रहगणो रमस्य सप्तमाष्टमद्वादशदे- शाधयायो वर्तते । सप्तमे च स्थाने अष्टमे च स्थान द्वादशे च स्थाने योऽपि ग्रहो गवतेते। हे कल्यणपरम्परासपरसपनदेवनानुश रत्याणानां शुभाना परम्परा श्रेणि सेव रापत् तया रापम परिपूर्ण देवमानुपो दिव्यमानयत्रस्य सुयोधन हे तथोक्त मा- गुपो लमाशर कृपलमस मिथुनाशो द्विपदलात् मानुष द्विपद चतुष्पदव अपदमध्ये । हे अशेषविश्वभरेश्वरानिशायिजन्मोत्सवदिवस विश्वभराया पृथिया इश्वरा विश्वभरेश्वरा, अशेपाच ते विश्वभरेश्वराच ते विश्वभरेश्वर अतिशय अत्युद्धि जन्म उत्सवदिवसो यस्य स तथा तस्य सबोधन हे तथोक्त, दिवस- तारातारेश्वरावस्थाद प्रसाम प्रशस्खा दिवसाच 'प्रवासनटास्यमृतजयाख्या हास्या रविक्रीडितसप्तमुक्ता राया कम्मितमुस्थिताच ॥ तेषु मध्ये दिवसावस्था अतिशयेन प्रशस्ता वर्तते । तारा तारावस्था प्रशस्ता वर्तन्ते । तदुक्तम्-जन्मतारा द्वितीया च पटी चैव चतुर्धिका । अष्टमी नवमी चैव पटू ताराश्च शुभावहा " एतावता तृतीया पञ्चमी सप्तमी न तारा अशुभा इत्यर्थ । यस्मिन् नक्षले जन्म भवति तस्माद्प्यते । तारेश्वरच चन्द्रस्तस्याप्यवस्था प्रथमा अतिशयेन प्रशस्ता वर्तते । विशेपेण तु महादेव्या अमृतमतेमुरवल क्तते। देवस्य व भवत आदिलबल वर्तते । रात्तस्मात् कारणात् देवो भवान् उत्तिष्ठतु उद्भवो भवतु उद्भातु । किं कृता । पूर्व सपा- दितद्वितीयाश्रमदीक्षाभिषेकमण्डप समुपसृत्य सम्यगाघिस । क्यभूतमभिषेकमण्डपम् । विलासिनीजगजन्यमानमालालापम् विलासिनीजनै श्रीजना राङ्गनासमूहा जन्यमानाः नियमाणा मालालापा मालशब्दा यस्मिन् मण्डपे स तथा तम् । पुन कथभूनमभिषे- मण्डपम् । सरबरजतवारीखरवरशम् कार्तखरस्य सुवर्णस्य ये कलशा पूर्णउम्भा. रनरततकातस्तरकलशास्वत्सहितम् । अथवा रनानामपि कलशासत्र वर्तन्त एव । कमिव । अमरालयमिव मेगिरिमिव । यथा अगरालयो रमरजतकावैखर- ·३२० काव्यमाला। द्रगापगाम्भःसुभगम् , अर्हनिवासमिव प्रसाधितसितातपत्रचामरसिंहासनम् , अम्बुजामनयमिव कुतपाडुरालंकृतमध्यम् , एवमपरेप्यपि तेषु तेप्वभि- लपितेपु वस्तुपु कल्पग्राममिव परिपूरितकामम् , अन्वयागतकुलदेवतोपक- एंट्रंपरिकल्पितसकलकुलधनायुधम् , आप्तलोकापनीयमानमानवसंबाधम् , यत्पाकोन्मुखमुक्तशुक्तिपटलैर्मुक्ताफलैः स्फारितं यत्सद्य:प्रविरुद्ध कन्दलद लदलैरुल्लासितं विद्रुमैः । कलशसहितो भवति। पुनः रथंभूतमभिपेग्मण्डपम् । विविधौषधिसनाथम् द्वापंचाशदीप- धादिसहितं सर्वावधिसहितं वा । कमिव । ईश्वरश्वशुरमिव हिमवत्पर्वतमिव । यथा हिम- वान् नानाप्रारीपधिसहितो भवति । पुनः कथंभूतमभिपेकमण्डपम् । समुद्रगापगाम्भः. मुभगम् समुद्र गच्छति या सापापगा नदी तस्याः अम्भोभिर्जल: मुभगं अतिमनोहरम्। कमिव । अकूपारमिव ।यथा अकूपारः समुद्रगापगाम्भ.सुभगो भवति । पुनः कथंभूतम- भिपक्मण्डपम् । प्रसाधितालतातपत्रचामरसिंहासनम् सितातपत्राणि श्वेतच्छनानि, चाम- राणि च प्रकीर्णशनि,सिंहासनं च सिंह विष्टरम् , सितातपत्रचामरसिहासनानि प्रसाधितानि मण्डितानि तितातपत्रचामरसिंहासनानि यस्मिनभिपेक्मण्डपे स प्रसाधितसितातपत्र- चामरसिंहासनस्तम् । कमिव । अहंनिवासमिव सर्वज्ञसमवसरणसदृशम् ।यथा अनिवासः प्रसाधितातपत्रचामरसिंहासनो भवति । पुनः क्थंभूतमभिरेक्मण्डपम् । युतपाहुरालं. कृतमध्यम् पुतपारैः प्रत्ययदभरलंत. शृङ्गारितो मध्यो मध्यप्रदेशो यस्य मण्डपस्य स तथा तम् । कमिव । अम्बुजासनरायमिव ब्रह्महस्तमिवायया अम्बुजासनशयः दीगुरालं. कृत शतारितमध्यो भवति । पुन. कथंभूतमभिषेकमण्डपम् । एवममुना प्रकारेण अपरे- प्वपि पु तेषु जगत्प्रसिद्धेषु अभिलवितेषु वस्तुपु मङ्गलभूतेषु पदार्येषु परिपूरितकाम परिपूर्णाभिलापम् । पमिव । कल्पप्राममिव वर्गलोकमिव । यथा कल्पनामः सर्ववस्तुषु परिपूरितकामो भवति। पुनः कथंभूतमभिषेकमण्डपम् । अन्ययागतकुलदेवतोपकण्ठपरिक- ल्पितसफलफुलधनायुधम् अन्वयागता निजकुलसबन्धिनी या कुलदेवता अम्बिकापरमे- धरी तसा उपकण्टे समीपे परिकल्पितानि समन्ताद्धृतानि सक्लानि समग्रामि चुस्था नानि पूर्वपुरुषोपार्जितखापवेयानि आयुधानि शस्त्राणि च यस्मिन् अभिषमण्डपे स तथा तम् । पुन.क्यंभूतमभिषेकमण्डपम् ।आतलोकापनीयमानमानवसंयाधम् आप्तलोकैः हितकुटुम्बवर्ग: अपनीयमाना दूरीक्रियमाणा मानवाना मनुष्याणा सबाधा सकीर्णता यत्र स तथा तम् । अहं कि कुर्वन् । सपादितद्वितीयाश्रमदीक्षाभिषेकः सजग्मे सजातः। इति अमुना प्रकारेण जलदेलिविरासात् जललिविलासनामवंतालिसत् योधकारात् मजनावसरत्तानि मानसमयकवितानि आवर्णयन् शुषन् । इतीति किम् । यत्पाफेत्यादि । लक्ष्मीरमणी(प्या) विनोदः क्रीडा यस्य स लक्ष्मीरमणीविनोदस्तस्य ·२ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३२१ यन्नारायणनाभिपङ्कजरजोराजीभिरापिञ्जर तालक्ष्मीरमणीविनोद जलधे पाथोऽस्तु ते प्रीतये ॥ २०९॥ यत्राभूदमृतातप. सुरकरी कल्पद्रुम कौस्तुभो लक्ष्मीरप्सरसा गणश्च सुधया साधै बुधाना मुदे । यद्भूयो भुवनोपकारिचरितैरासेव्यमानं धन- स्तद्रलाकरवारि मन्जनविधौ भूयात्तव श्रेयसे ॥ २१०॥ सबोधन हे तथोक्त हे राजन् , तत्प्रसिद्ध जलधे समुद्रस्य पाथो बल ते तव प्रीतये हपीय अस्तु भवतु। तत्किम् । यत्पाथ मुक्ताफलै मौक्तिके स्फारित प्रचुरीकृतम् । कथ. भूले मुक्ताफले । पाकोन्मुखीनि पचमानानि निष्पनानि तया पापोन्मुखतमा मुक्तानि त्यस्तानि शुक्तीना कास्फोटाना पटलानि प्रतरणानि मण्डलानि येस्तानि पाकोन्मुखमु. तशुक्तिपटलानि तेस्तथोक्त । पाकोन्मुसशब्दात् तत्प्रत्ययो लत , समासेनैव तत्प्रत्यय- स्योकलात् । तरिकम् । यत्पाथ विदुमै प्रचलिरहासित शोभमानम् । क्थभूत प्रवाल । सद्य प्रविरूढकन्दलदलै सद्यस्तत्काल प्रविरूदानि प्रादुर्भूतानि बन्दलदलानि वटीसमू- हानि येपा विद्माणा ते तथा ते । विद्वमशब्दनान समुद्रसवन्धिप्रवालमणयो सातव्या । तकिम् । यत्पाथ नारायणनाभिपङ्कजरनोराजीभिरापिअरम् नरस्य वसुदेवस्यापत्य पुमान् नारायण । अथवा नारासु जलेषु अयन यस्यासौ नारायण । कृष्णय क्षीरसाग- रजरमध्ये शयनकारिखात् रामुद्रस्य मध्यस्थितद्वारवतीनिवासका [ रिलात वा] । नारायणनागिपकनरजोराजीभिरापिशर समन्तात् इपद्वा पीतवर्णम् । रूपकालकार ॥ यत्रेत्यादि । तत्प्रसिद्ध पूर्वोकलक्षण वा रनारवारि क्षीरसागरतल मजनविधी सान विधाने तब भवत श्रेयसे मगलाय भूयाद्भवतु । तत्किम् । यन रनाकरवारिणि अमृताता च द्रोऽभूत् बभूव । यत्र रमाकरवारिणि सुरकरी ऐरावतो नाम उत्पम । तथा यन कल्पगुम सनात ।तथा यन कौस्नुभो नाम रनमभूत् । तथा यन लक्ष्मीरभूत् कृष्णभार्या सनाता । तथा यन रनाकरवारिणि अप्सरसा रम्भातिलोत्तमोवशीमेनि कादीना स्वगवेश्याना गण समूहोऽभुरभूव । कथम् । साध सह । क्या सह । सुधया सह अमृतेन समम् । एतत्सर्व किमर्थमभूत् । युधाना विदूजनाना मुदे हपाय । तथा यदनारकारि धर्मपरासेव्यमानमाम्खाद्यमान वतते । कथम् । भूयो वारवारम् । स्थभूतैर्घनै । भुवनोपकारिचरितै भुवनस्य मयंरोकस्य उपकारि उपसारक चरितमा- चारो येषा ते भुवनोपकारिचरितास्तै । तथा चोक्त कालिदासेन महाकविना-ल- क्ष्मीकौस्तुभपारिजातकमुराधन्य तरिश्चन्द्रमा गार कामदुधा सुरेश्वरगजो रम्भादि- देवाशना । अव सप्तमुस सुधा हारेधनु शसो विप चाम्बुधे रमानीति चतुर्दश प्रतिदिन कुवन्तु वो मङ्गलम् ॥' समुच्चयालकार ॥

·३२२ काव्यमाला। यन्नाफलोकमुनिमानसकल्मपाणां काश्य करोति सकृदेव कृताभिषेकम् । पालेयशैलशिखराश्रमतापसानां सेव्यं च यत्तव तदम्बु मुदेऽस्तु गागम् ॥ २११ ॥ यातीराश्रमवासितापसकुलैः सध्याविधानुल्वणा. सेव्यन्ते प्रतिवासरं मुरगणैर्याः पुण्यपण्यापणाः। उह्यन्ते शशिमौलिना च शिरसा वन्मजनायेव या- स्ता पारः सवनाय सन्तु भवतो भागीरथीसमवाः ॥ २१२ ॥ यमुनानर्मदागोदाचन्द्रभागासरस्वती । सरयूसिन्धुशोणोत्थैर्जलैर्देवोऽभिषिच्यताम् ॥ २१३ ।। इति जलकेलिविलासाद्वैतालिकान्मजनावसरवृत्तान्याकर्णयन् , यन्नाकलोवेत्यादि । तवाझमम्बु तव मुदे आनन्दाय अतु भवतु । यत्किम् । यत् गाइमम्बु सकृदेव एक्वारमपि कृताभिपक मानीय सत् नाकलोक्मुनिमानसकल्म• पाणा कार्य करोति विदधाति नाक्लोक्स्य वर्गस्य ये मुनयो मरीच्यत्रीलादयस्तेपा मानस मन आत्मा तस्य फ्ल्मपाणा पापाना कार्य तनुव विदधाति । कथभूत गान अम्बु । पारेयशैलशिसराश्रमतापसाना पारेयशैलस्य हिमाचलस्य शिखरेषु आश्रम स्थितियथा ते नालेयशशिखराश्रमास्ते च ते तापसा मुनयस्तेषा व सेव्य सानपा- नासनधावनादियोग्यम् । अतिशयालकार ॥ या इत्यादि । हे राजन् , ता भागीरथीसभवा धारो जलागि भवतस्तव सवनाय स्नानाय सन्तु भवन्तु । ता का । या पार तीराश्रमवासितापसकुलै तीरयोसटयोरा- अमेषु गृहेषु वसतीत्येवशीलधर्मास्तीरामवासिनस्ते च ते तापमा मुनयस्तेपा कुले समुह प्रतिवासर दिन दिन प्रति सेव्यन्ते । स्थभूता वार । सध्याविधी सध्यायन्दन विधाने उत्यणा उदिता । न केवल तापसकुल सेव्यन्ते, मुरगणवसमूहश्च या सेव्यन्ते । क्थभूता चार । पुण्यपण्यापणा पुष्पमेव पण्य श्यस्तस्य थापणा हमा- र्गसदृशा या वार शशिमौठिना श्रीमहादेवेन शिरसा मस्तन उह्यन्ते नियन्ते । किमयम् । स्वन्मजनाय इव भवत माननिमित्तमिव । उत्प्रेक्षालकार ॥ यमुनेत्यादि । देव श्रीयशोधरमहाराजो जलै कृत्वा अभिषिच्यता नाप्यताम् । श्यमूर । यमुनानर्मदागोदाचन्द्रभागासरखतीसरयूसि धुशोणोत्यै यमुना च का. हिन्दी सूरतनया, नर्मदा च रेवा मेक्लकन्यका, गोदा च नदीविशेषा, सरखती च निग्रगाविशेष , सरयूध अयोध्याधोतिनी नदी, सिन्धुध पश्चिमसमुद्रगामिन्याफ्गा, ·२ आधास: यशस्तिलकपम्पूकाव्यम् । ३२३ उल्होलालकवीचिभिर्विचलितापाहोत्पलश्रेणिभिः प्रक्षुभ्यत्कुचचक्रवाकमिथुनालोलनाभीहदैः । वारस्त्रीनिवः सतूर्यनिनदं जाताभिषकोत्सवः कामं स्फारितकाचिदेशपुलिनैः सिन्धुप्रवाहैरिव ॥ २१४ ।। पुनः सारस्वतसर्ग इव धृतधवलदुकूलमाल्यविलेपनालंकारः, समारक्ष- णदक्षाद्गरक्षसारः, समाश्रित्य मार्जनीयं देशमाचरितोपस्पर्शनः, कुशपूतपा- , शोण नदविशेषः, तेभ्य उत्था उत्थानं येषां जलाना तानि तयो कानितः । समु. गयालंकारः॥ उल्लोलेत्यादि । कथंभूतोऽहम् । पारब्रीनिवहः वारस्यावसरस्य संवन्धिनो ये वीनियहाः नौसम्हाः यारस्त्रीनिवहास्तवरित्रीनिवहः । वेश्याजनसमूहरित्यर्थः । जाताभिषेफोत्सवः समाप्तपटाभिपेकमहोत्सवः । कथम् । सतूर्यनिनदं अनेकवा- मित्रध्वनिसहितं यया भवत्येवम् । कथंभूतर्वारस्रीनिवहः । उल्लोलालझवीचिभिः उलोला उत्कर्पण चपला अलकापूर्णकुन्तलास्तेपा वीचयो लहया येपु धारस्त्रीनिवहेपु तथा तः । पुनः कथंभूतवीरस्त्रीनिवः । विचलितापानोत्पलश्रेणिभिः विचलिता विवि- धप्रकारचेष्टिता ये अपानाः नेत्रप्रान्तास्त एव उत्पलश्रेणयः वलसमूहाः येषु ते तथा तः। पुनः कथमूतः वारधीनिवहः । प्राभ्याकुचयकवाक मिथुनः पुनः कथंभूतः वारस्त्रीनिवहः । व्यालोलनामीहदैः व्यालोला विशेषेण चपला नाभीहदा नामीविवरा येषु ते तथा तेः। पुनः कथंभूतवारनी निवहे: काममतिशयेन स्फारितका- विदेशलिनः स्फारितानि उच्चैःकृतानि काचिदेशाः कय्यग्रभागा एवं पुलिनानि तोया- न्वित सिकताद्वीपानि येषु ते तया तेः । पुनः कथंभूतेः वारश्रीनिवहै । सिन्धुप्रवाहैरित। यथा सिन्धुप्रवाहाः उद्देलवीचयः विचलितोत्पलसमूहाः सचलचक्रवाकमिथुनाः च्यालो- रहदा स्फारितपुलिनाथ भवन्ति । रूपकोपमालंकारः। पुनरमिषकोत्सवानन्तरम्। कथंभूतोऽहम् । धृतधवलदुकूलमाल्यपिलेपनालंकारः धवलं च पदूकूलम्, माल्यं च पुष्पदामानि,पिलेपनं च धृता भङ्गेरछ(वा)रोपिता धवलदुकूल- माल्यविलेपालंकारा येन स तथा । कथंभूतः सारखतसर्ग इव । सरखत्या असं सार- स्वतः सर्गः सृष्टिः । यथा सरखत्याः सर्गः धवलदुकूलमाल्यविलेपनालंकारो भवति । पुनः कयंभूतोऽहम् । समारक्षणदक्षारक्षसारः समन्तादारक्षणे रक्षाविधाने दक्षाः समर्थी ये प्रहरक्षाः शरीररक्षकाः सारा पलवत्तरा यस्य स तथा । पुनः कथंभूतोऽहम् । आचरि- तोपस्पर्शनः पाचरितं कृतं उपस्पर्शनं आचमनं येन स आचरितोपरपर्शनः । कि कृला पूर्वम् । मार्शनीय देश हस्तपादप्रक्षालनोचितं स्थान समाश्रिल गत्वा । पुनः ·२ आश्वासः] यशस्तिलकपम्पूकाव्यम् । ३२५ शतानन्द इय श्रुतिभिः, खाण्डवोद्यानदेश इव कल्पलताभिः, समुद्रीयोद- काभोग इव वेलानदीभिः, प्रथमतीर्थकरावतारसमय इव रलवृष्टिभिः, त्रिदिवपर्वत इव नक्षत्रपतिमिः, पार्वणेन्दुरिव कलाभिः, सरोवकाश इव कमलिनीभिः, माधव इव वनलक्ष्मीभिः समम् लक्ष्मीरियं त्वमपि माधव एव साक्षा- देशा शची सुरसतिस्त्वमपि प्रतीतः । आशास्यते तदिह किं भवतोरिदानी प्रीतिः परं रतिमनोमवयोरिवास्तु ।। २१५ ।। एपा हिमांशुमणिनिर्मितदेहयष्टि- स्त्वं चन्द्रचूर्णरचितावयवश्व साक्षात् । एवं न चेत्कथमियं तव संगमेन प्रत्यङ्गनिर्गतजला सुतनुश्चकास्ति ॥ २१६ ॥ सा पुरःसरा मुख्या यासा पतिवराणा तास्तथा ताभिः । कथंभूनालम् । शतानन्द इव श्रुतिभिः । यथा शतानन्दः श्रुतिभिर्वेदवाग्भिः सह प्रीतिमान् भवति । पुनः कथंभूतस्त्वम् । खाण्डवोद्यानदेश इव कल्पलताभिः । यथा वर्गलोकवनप्रदेशः पल्पवल्लीलताभिः कल्प- वलीभिः समं प्रीतिमान् भवति । पुनः कथंभूतस्त्वम् । समुद्रीयोदकाभोग इव वेला- नदीभिः। ...................... । पुनः कथंभूतस्लम् । प्रथमतीर्थकरावतारसमय , इव रनवृष्टिभिः। यथा प्रथमतीर्थकरावतारसमयो नृपभस्वर्गव्यवसा(ना)वसरो रनष्टिभिः रामं प्रतिमान् भवति । पुनः कथंभूतस्त्वम् । त्रिदिवपर्वत इब नक्षत्रपतिभिः । यथा . निदिमपर्वको मेघा नक्षनपतिभिः समं प्रीतिमान् भवति । पुनः कथंभूतस्त्वम् । पावणेन्दुरिव कलामिः । यथा पार्वणेन्दुः पूर्णिमाचन्द्रः कलाभिः समं प्रीतिमान् भवति । पुनः कथंभूतस्त्वम् । सरोवकाश इन क्मलिनीभिः । यथा सरोवकाशः सरोवरप्रदेशः कमसिनीभि• समं प्रीतिमान् गवति । पुनः कथंभूतस्त्वम् । माधव इस धनलक्ष्मीभिः 1. यथा माघको वैशाखमासो बनलक्ष्मीभिः समं प्रीतिमान् भवति । लक्ष्मीरित्यादि । एपेत्यादि । हे राजन् , इयममृतमतिमहादेवी लक्ष्मीवंतते, त्वमपि भवानपि साक्षात् प्रत्यक्षेण माधव एव श्रीनारायण एव । एपा अमृतमतिमहादेवी शचीन्द्राणी वर्तते, स्वमपि भवानपि साक्षात प्रतीतो विख्यातः मुरपतिः शक एव न. से । एपा अमृतमतिमहादेवी हिमाशुमणिनिर्मितदेहयष्टिवैतते हिमाशुमणिश्चन्द्रका- न्तरमानि तेनिर्मिता निष्पादिता देहयष्टिरुत्तमशरीर यस्याः सा तथा, स्व मवान् साक्षात् निश्चयेन चन्द्रचूर्णरचिताययपश्च वर्तते चन्द्रचूर्णः शशाहक्षोदेः रचिता . य०१६ ·३२६ काव्यमाला। त्वं चन्द्ररुचिरेपा तु सत्य कमललोचना । कथं त्वयान्यथा दृष्टा भवेत्कुम्मलितेक्षणा ॥ २१७ ॥ उक्ता वक्ति न किंचिदुत्तरमियं नालोकितालोकते शय्याया विहितागमा च विवशश्वासोलणं वेपते । नर्मालापविधौ सकोपहदया गन्तु पुनर्वाञ्छति प्रीति क्स्य तथापि नो वितनुते याला नवे सगमे ।। २१८ ॥ किंचित्केपरवीक्षित किमपि च भ्रूभङ्गलीलायितं किंचिन्मन्मनभापित किमपि च श्लेपाभिलापेहितम् । इत्थं मुग्धतया बहिर्विलसित वध्वा नवे सगमे चित्तसेन मनोभुवा वलवता नीवी खलत्वं कृतम् ॥ २१९ ।। निर्मापिता अवयवा शरीराणि यस्य स तथा । चेद्यदि एवं न भवति तर्हि इय मुतनु शोभनशरीरा तव संगमेन भवत सपण प्रत्यक्ष निर्गतला सर्वाङ्गप्रतिच्छता क्थ घकास्ति पेन प्रकारेण भवति । अपि तु न कथमपि । अनुमानालार ।। स्वमित्यादि। हे राजन् , त्व भवान् चन्द्ररुचिश्चन्द्रातपो वर्नसे, एपा तु देवी सत्य निधयेन कमललोचना वर्तते । अन्यथा एव यदि न भवति तर्हि खया भवता दृष्टाव रोक्तिा सती क्थ जैन प्रकारेण कुयलितेक्षणा सकुचितलोचना भवेत् । अपि तु न कथमपि भवेत् । अनुमित्यलकार ॥ उत्तेत्यादि । हे राजन् , इय देवी उक्ता आलपिता सवी विचिदुत्तर न कि न ब्रूते । आलोकिता निरीक्षिता सती नालोकते न पश्यति । शय्याया पयः विहिता- गमा कृतसंगति सती वेपते पम्पते । क्यम् । विवशश्वासोल्वणम् विवशा परवशा ये श्वासा उच्छ्वासातैरत्वणमुद्रिक यथा भवन्येवम् । नालापविधौ चक्रवचन विधाने सको. पहृदया कुपितचित्ता सती पुन गन्तु वाञ्छति पलायितुमिच्छति । युक्तोऽयमर्थ । गधे सगमे प्रथममेलापके वाला वनिता कस्य पुरुषस्य तथापि प्रीति प्रेमाण नो वितनुते न विस्तारयति । अपि तु सर्वस्यापि विस्वारयतीत्यर्थ । अर्थान्तरन्यासालकार ॥ विचिदित्यादि । इय अमुना प्रकारेण मुग्धतया कोमलत्वेन बध्वा नियो नये सारे प्रथमे सगमे रहिल्लिखित वर्तते । इत्व क्यामति चेत् । किंचिन्मनाक वेकरवीक्षित कटाक्षलीलान्वितमवलोकनम् । किमपि च भतिवन्धनाय भ्रूभमलीलायित नेत्रोपरिरोमराज्युपक्षेपशोभासहितम् । किंचिन्मनाक् मन्मनभाषित अस्फुटजल्लितम् । किमपि च अपूर्व अनिर्वचनीय लेपाभिलापेहित परिरम्भचेष्टितम् । मसिनवसरे ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३२७ विदलदलकवासे लोललीलावतसे नवनयनविलासे मन्मनालापहासे । क्षितिरमण तव स्यात्स्फारशृङ्गारलास्से सरभसमबलास्से कामकेली रहस्ये ॥ २२० ।' इति माममृतमतिमहादेवी च प्रतिपठतो मनोजकुञ्जराहान्दिनो यचासि निशमयन् , किल तदाह सजग्मे सपादितद्वितीयाश्रमदीक्षाभिषेकश्च करितुरङ्गमवहिपुरोधसा तदनु दक्षिणवृत्तिमिरिहितै जलधरानकशङ्खपिकखनै. श्रुतिसुखैर्वनिभिश्च जयावहै ॥ २२१ ॥ चित्तस्थेन मनसि वर्तमानेन बलवता प्रौढतरेण मनोभुवा कन्दर्पण नीवी कटिवत्रवन्धन खलत्व दुर्जनत्व कृत रचितमिति । उपमालकार ॥ विदलदलकघास इत्यादि । हे क्षितिरमण पृथ्वीपते, अयलास्ये वनितामुखे तब रहस्ये एकान्ते सरमस उत्कतया वेगसयुक्त यथा भवत्येव कामकेलि कामक्रीडा स्याद्भवेत् । कथभूते अबलास्ये। विदलदलकवासे विदलत् चूर्णीभवत अलकाना कुन्त- लाना वास घोभिर्यस्मिन् अवलास्ये तत्तथा तस्मिन् । पुन क्यभूते अबलास्यै । लोल- लीलावतसे लोल चपल लीलाया कामक्रीडाया अवतस कर्णपूरो यस्मिन् तत्तथा तस्मिन् । पुन कथभूते । नवनयनविलासे नवा प्रत्यग्रा नयनयो विलासा लोचन- चेष्टितानि यस्मिन् तत्तथा तसिन् । पुन कथभूते । मन्मनालापहासे मन्मनालाप अस्फुटशब्दो हासो यत्र तत्तथा तस्मिन् । पुन बाभूते । स्फारशृङ्गारला स्कार प्रधुरतरं शशारस्य लास्य नर्तन या तत्तथा तस्मिन् । अनजाररस ।। इति मामित्यादि । हे मारदत्तमहारान, तदा तस्मिन् काले अह ता जगत्प्रसिद्धा उन्नयिनीनानी रानधानी पुरी अनु समुखीकृत्य । किरोति लोकोको वा निश्चयेन वा । प्रत्यावरते प्रत्याजगाम । नदीतीरात नगर प्राप्त इत्यर्थ । क्थभूत सन् अह प्रसा- यते । समानन्दित्तमति सम्यगाादितगना । के कृत्वा समानन्दितमति ॥ करीत्यादि । करितुरनमवहिपुरोधसा हस्त्यश्वामियुरोहिताना तदनु तदनन्तरं दक्षिणतिभिदक्षिणपार्थे इश्तिचलित । पुनश्च के समानन्दितमति । जलधरानकश- हपिक्सन मेघगर्जितपटहवादनशहप्वनिकोकिलशब्द । कथंभूत जल्धरादिशन्दै । धुतिसुख पर्णामृतप्राय । न केवल समानन्दिवमति जयावहध्यानभित्र जय नौर नन्द स्वेत्यादिभि जयकारिभि शन्दै । जासलकार ॥

·૨૨૮ काव्यमाला। समानन्दितमतिविंधायात्मनस्तत्रितयस्य च पट्टबन्धोत्सवमिति मधुकलोक. विहितमझलान्युपचर्य राज्यलक्ष्मीचिहानि संभाव्य च । अपहसितपुष्पदन्तं कुचलयकमलाययोधनाद्देव । अधरितसकलमहीधरमाभाति तरातपत्रमिदमेकम् ॥ २२२ ।। द्विपद्द्विपमध्वंसाद्भूभृतां शिरसि स्थितः । आरोहतां क्षितीशाना सिंहः सिंहासनं नृपः ॥ २२३ ।। मृगमदतिलकेऽस्मिन्नर्धचन्द्रावदाते जलनिधिरसनोभिाजनैधर्यवयें । . समेत्यादि । कि कृत्वा पूर्व प्रत्याववृते । आत्मनः खम्य तत्रितयस्य च हस्त्यश्वदे- वीजयस्य पबन्धोत्सव पटवन्धमहोत्सवं विधाय कृत्वा । पुनश्च कि कृत्वा पूर्वम् । इति अमुना प्रकारेण मधुकलोकविहितमालानि राज्यलक्ष्मीचिहानि उपचर्य खीकृत्य मधु हृदयगमं कायन्तीति मधुका वन्दिनस्तेषा लोकाः समूहालैर्विहितानि मालानि उप- श्लोकितानि मधु लोकविहितमालानि । न केवलं राज्यलक्ष्मीचिहानि उपचर्य सभाव्य च समीचीनानि मत्वा । इतीति किम् । अपहसितेत्यादि । हे देव,इद प्रत्यक्षीभूतं एक अद्वितीय आतपत्रं छनं तव भवत' आभाति शोमते।क्यंभूतमातपत्रम् । अपहसितपुष्पदन्तं तिरस्कृतचन्द्रादित्यम् । कस्मात् । कुवलयकमलावयोधनात् कुवलयस्य पृथ्वीवलयस्य पक्षे उत्पलसमूहस्य अववोधनात् चन्दस्य तिरस्कारकम् , कमलाया लक्ष्मीकमलाना अववोधनात् आनन्दकारणात आदित्य. तिरस्कारकम् । पुन क्थंभूतमातपत्रम् । अधरितसक्लमहीधरम् अधरिताः अध स्था- पिता. सक्लाः समप्रा. महीधरा राजानो येन तत्तयोकम् । पुष्पदन्तावपि सर्वपर्वतान् अप. बुरुत ॥ द्विपदित्यादि । नृप श्रीयशोधरमहाराजः सिहासन हरिविष्टर आरोहतां आ• रोहतु । क्यभूतो नृपः । क्षितीशाना पृथिवीपतीना सिंहो हर्यक्षः । क्स्सासिंहः । द्विपशिपमदवसात् द्विपन्त. शनवत एव द्विपाः हस्तिनस्तेषा मदेन सण्डेन ध्वसो विनाशो द्विषद्विपमदध्वंसम्तस्मात् । पुन कथभूतो नृप । भूभता नरेन्द्राणां पर्वताना च शिरमि मलवे शिखरेऽवस्थितो विहितस्थान । हेतूपमालकार ॥ मृगमदतिलकेऽसिनित्यादि । हे क्षितिरमण पृथिवीपते, तव भवत अस्मिन् ललाटे पबन्धो मस्तकालकारोऽन्तु भवतु । क्थंभूते ललाटे । मृगमदतिलके कस्तूरिवा तिलक्सहिते । पुनः कथंभूने ललाटे । अर्धचन्द्रावदाते अष्टमीचन्द्रवनिर्मले । पुन. क्थंभूते ललाटे। जलनिधिरसनो भाजनेश्वर्यवयं जलनिधि समुद्र. स एव रसना मेख• ·२ आश्वासः पशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । जनितसकललोकानल्पकल्पप्रमोद क्षितिरमण ललाटे पट्टबन्धस्तवास्तु ॥ २२४ ॥ विद्विष्टदर्पदीपाचिनेन्दनानिलपेशले । चामरैः सेव्यता देव श्रीकटाक्षोपहासिभि ॥ २२५॥ खङ्गश्च तवायम् लक्ष्मीविनोदकुमुदाकरचन्द्रहास सग्रामकेलिनलिनीवनसूर्यहास । विद्विष्टदैत्यमदमान्यहाट्टहासः कीर्तिस्त्रियास्त्रिमुबनोदयमोदहास ।। २२६ ॥ लादाम यस्या सा जलनिधिरसना सा च उची पृथ्वी तस्या भाजन स्थान तस्य ऐश्वर्य स्वामित्व तेन वय मुख्य यत् ललाट तत् जलनिधिरसनौवाँमाजनैश्वर्यवय तम्मिन् । कथभूत पबन्ध । अनितसकललोकानल्पकल्पप्रमोद जनित उत्पादित सकललो. चाना अन पकल्पेषु बहुवघकोटिपु प्रमोद आनन्दो येन पट्टबन्धेन स तभोक । हेतु- पमालार॥ विद्विष्टेत्यादि । देव श्रीयशोधरमहारातचामरैधमरीरुहे सेव्यतो पीज्यताम् । फयभूतधामरै । विद्विष्टदर्पदीपार्थिनन्दनानिलपेशलै विद्विष्टा शनवस्तेपा दर्प ओ- स्कय्य स एव दीपापिं अधूमदीप मन्दतेतस्कलात् तस्य नन्दनो विध्यापको योऽसाव. निलो वातस्तेन पेशलानि मनोहराणि तथा वै । पुन कथभूतश्चामरे । श्रीकटाक्षोपहा सिभि श्रियो सक्षम्या ये स्टाक्षा अपादावलोकनानि शान् उपहसन्तीत्येवशीलानि श्रीकटाक्षोपहासीनि ते । रूपकोपमालकार ॥ लक्ष्मीविनोदेत्यादि । हे देव, अय प्रत्यक्षीभूत खड्गश्च फरवाल । क्यभूत । ल. क्ष्मीविनोदकुमुदाकरचन्दहास लक्ष्म्या प्रियो गाऽसौ विनोद क्रीडा स एव कुम दाकर पैरव तद्विकाशे च द्रहासश्चन्द्रज्योत्सासदृश । पुन कथभूत । सपामकेठिन- लिनीवनसूर्यदास समामकेली रणनीमा रोव नलिनीवन पसिनीखण्डस्तद्विकाशे सूर्यहास सूयतेज । पुन कथभूत । विद्विष्टदैत्यमदमान्यहाहहाम विद्विष्टा शवस्त एव देखा दानवास्येषा मदो दर्पस्तस्य मान्धमतानुय तस्य प्रलयपरणे हरारहासो रुद्रसहाहास । पुन फयभूत । कीर्तिस्त्रियात्रिभुवनोदयमोदहास कीतिरेव वी तस्या पीर्तिस्त्रिया निमुवनस्य उदय उद्गमन तेन मोदस्तस्य हासो हसनम् । रूपकालकार।

·काव्यमाला। प्रशास्तृभिर गूभिश्च गोलधनुर्धरगोधाधिष्ठितवृत्तिभिर्वाताधैरुदक्यापण्डक- पोगण्डचण्डालादिकादशीफसमुत्सारणकुशलैर्विशोधितमार्गः सजातपरमो- त्सयससर्ग इति पुण्यश्लोकालापहृदयालुभिः कुलवृद्घराघोषितपुण्याह- परम्परः। दधिक्षितपुष्पचन्दनरसोरोचनालालसे- जदीपव्यजनातपप्रमुकुरैसपूर्णकुम्भोत्करैः । विहितानन्दमहोत्सवः कुलवधूगीतप्रसारिमै- नृप वाद्यैरपि जातमङ्गलरवः पायाश्चिरं मेदिनीम् ॥ २२९ ॥ - समस्ता सत्त्वा प्राणिनस्तेया अपहारव्यवहारे दूरीकरणव्यापारे पर फण्ठाभ्य- न्तरायती ध्वनि शब्दो येपा ते तथोक्तास्त । पुन कयभूत । उदातदीर्घदण्डवि. इम्बितदोर्दण्डमण्डले उदात्ता उद्गृहीता उपता दीर्घा आयता ये दण्डा लगुडानि तविम्बितानि तिरस्कृतानि दोर्दण्डमण्डलानि याहुदण्डवतयानि येषा ते तथा । पथभूतैरमेसरै । गोलधनुर्धरगोधाधिष्ठितत्तिमि । धरशब्द प्रत्येरम. भिसंयध्यते । तेन गोलधराय गोफणाहस्ता धनुर्धराय चापपाणय भवन्त्येव । गोधा पुस्पास्तरषिष्टिता आरोपिता पत्तियेगा ते तथा ते. । पुन फयभूत । अप्रे. गूभिध पाताश्वे दुटिर फपटभाषणशीले । अपरं कथंभूत । उदक्यापण्डक- पोगण्डचण्डालादिवादशीकरामुत्सारणकुशल उदययाश्च उदयोग्या रजसला. त्रिय , पण्डयाश्च नपुसशनि, पोगण्डाथ विकलाशा, चण्डालादिकाय मातादय । ते च ते मशीकानक्लेवान् अयोग्यास्तेषां समुत्सारणे दूरीकरणे प्रत्यायन- विधाने कुशला प्रवीणास्ते तथा ते । मह इथभूत प्रत्यावश्ते । सजात उत्पन्न परमोत्सवस्य संसर्ग संगमो यस्य स तथोक । पुन कथभूतोऽहं प्रसावते । इति अमुना प्रकारेण पुण्यश्लोकालापहृदयालभि पुण्या पविनाच ते लोका वृत्तानि तेषा. मालापेषु लपने हृदयास्वचतुरचतरा । मुहृदया इलर्घ ।ते तथा त. । ईग्विधे. पुरगदै अन्वयजरद्भिः आघोषितपुष्पाहपरम्पर आयोषिता उपचारिता पुण्या- हस्य पुण्यदिनम्य परम्परा गिर्यस्य स तयोक्त । इतीति रिम् । यीत्यादि । हे प, इमे पदार्थः जातमाररवः समुत्पन्नमङ्गलप्वनिस्त्व चिर दोर्पकाल मेदिनों पृथ्वी पाया पहि रक्ष प्रतिपालय त्वम् । कथभूतस्त्वम् । चिहि- शानन्दमहोत्सव विहित कृत आनन्दसमाधी महोत्सवो महल यस्य स सपा । इसे १. मूरे टीडाया चापलभ्यमान. 'म' इति प्रयोगो ब्याररणविरुद्ध इति कथ महा. चविना प्रयुर.

·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । यावसौरवनिः कुलावनिभृतः शेषः पयोराशयः सूर्यः शीतरुचिर्दिशः सुरपतिब्रह्मा च सगैः सह । एतेषां द्विगुणीकृतोदयजयस्तत्साम्यभाजात्मना तावत्वं क्षितिपाल पालय महीं जातोत्सबैः कामितैः ॥२३०॥ योपाः सुभूपाः करिणः प्रशस्ता नराश्च रनाम्बरहेगहस्ताः । तव प्रयाणे नृप संमुखाः स्युः प्रादेशनानीच महीपतीनाम् ॥ २३१ ।। कः । दघिदूर्वाक्षतपुष्पचन्दनरसैः दघि च धनीमूतीरम् , दूर्वा च शतपी, अक्षताच तण्डुलाः, पुष्पाणि च प्रसवाः, चन्दनरसश्च श्रीखण्डदवः दधिक्षितपुष्पचन्दनरसास्तैः। पुनध के जातगालरयः गोरोचनालालसैः गोरोचनालालसितैः । पुनश्च के कला जातमालरयः । वनदीपव्यनगातपत्रमुकुरैः ध्वज्ञाश्च पताकाः, दीपञ्च प्रदीप- कलिका, व्यजनानि च तालवृन्तानि, आतपत्राणि च छागि, मुकुराध दर्पणाः ध्वजदी- पव्यजनातपत्रमुकुरास्तैः । पुनश्च कैः । आपूर्णकुम्भोत्करैः जलपूर्णघटसमूहैः । पुनश्च कैः । कुलवधूगीतप्रसाद्यः कुलवधूनां कुलत्रीणां यानि गीतानि गानानि तैः प्रमाद्यानि असमीकरणीयानि प्रसन्नीभूतानि इंदग्विषैः पाद्यैरपि वादिप्रेरपि जातमालरवः । समुघयालंकारः॥ ग्रापदित्यादि । हे क्षितिपाल हे यशोधरमहाराज, त्वं भवान् कामितमनो- वाञ्छितेः कृत्वा जातोत्सवः समुत्पन्नानन्दः सन् साम्यमाजात्मना स्वादिसमानेन मात्मना जीवेन राह एवेषां खगोदीनां द्विगुणीकृतोदयजयः द्विगुणीभूतजयोदयः सन् महीं पालय भूमण्डलस्य रक्षा कुरु । तावत्कियत् । यावत् चौः सर्गः उप(म)न्तरिक्ष या वर्तते, यावत्कालं अवनिः पृथ्वी वर्तते, यावत्कालं कुलावनिभृतः पर्वताः वर्तन्ते, यायाकालं शेपी धरणेन्दो वतेचे, यावकालं पयोराशयः समुद्राः वर्तन्ते, यावत्काल सूर्यः धीमारकरो वर्सते, यावत्कालं शोतरविचन्द्रमा वर्तते, यावत्कालं दिशः पूर्वादयो । वर्तन्ते, यावत्कालं सुरपतिदेवेन्द्रो वर्तते, मावस्कार गर्गः राह त्रिभुवनः सह प्रमा विरधिधिरंजीवो या वर्तते । दीपकालंबारः। योपा इत्यादि । हे नृप, तव प्रयाणे राजभानों प्रति गगनमारम्भे संमुगः मुरायाताः स्युभवेयुः। काः । योशः स्त्रियः । कथंभूताः । मुभूषाः शोभनपसाभरणमा दिताः। करिगो हस्तिनध । कर्यमूताः । प्राखाः गजपरीक्षासानयमितलक्षणाः । नराध पुरषाः । कथंभूनाः । रसाम्परहेमहस्साः रमानि च मानिस्यानि अम्बरानि च पत्राणि हेम न मुवणे तानि हस्तानि येषां ते तपोषाः । एतानि पूर्वोकानि यस्तूनि कधमूतानि । महीपदीनां नरेन्द्राणां प्रादेशनानीव प्रामनवानीव । उपमालंकारः। य..

·२ आवास: यशस्तिलकवयूकाव्यम् । ३३५ उत्तालैः कर्गतालैः किमिदमिति मनोव्याकुलं दिकरीन्द्रः प्रत्याक्षिप्तार्वगर्वस्खलितकरयुगं सादिना भास्करसं । सवःसंत्रस्तकान्तापरिचयचटुलैर्यः श्रुतः सिद्धसाथैः स तादिक्पालसेवावसरविधिकरस्तूरपोपरखवायम् ॥ २३५ ।। पुलोमात्मजानुगतः सुरपतिरिवैरावणं सयामृतमतिमहादेव्या सहारुह्य तं कुञ्जरेश्वरममरतरुपसूनमञ्जरीभिरिवोभयतः कामिनीकरवलयमणिमरीचिमे- चकरुचिमिश्चामरपरम्पराभिरुपसेव्यमानः कौमुदीचन्द्रमण्डलविलासिनात- पन्नाभोगेनाम्बरसरसि परिकल्पितापरापरप्रदेशोदण्डपुण्डरीकानीकः सेवाग- - - - उत्तालैरित्यादि । हे राजन्, स जगरप्रसिद्धः मयं प्रत्यक्षीभूतस्तव भवत- स्तूरघोपो वाद्यवनिः दिक्पालसेवावसरविधिकरः स्वात् दिक्पालाना नरेन्दाणा सेवावसरविधि सेवाप्नस्तापविधानं करोति सूचयति इति दिक्पालसेवावसरविधिकरः खात् भवतु । स कः । तद्यदोनित्यसबन्धत्वात् यस्तूरघोषः श्रुत माफर्णितः । फेराक- गितः । दिकरीन्द्रः दिग्गजेन्द्रः । कैः कृला ध्रुतः । कर्णतालैः कर्णतालपत्रैः । कथंभूतैः कर्मतालः । उत्तालेयरसुके (1) । कथं श्रतः । इति अमुना प्रकारेण व्याकुलं बिद्धल मनो यया भवत्येवम् । इतीति किम् । इदं किं फिमेतद्गुर्जतीति । पुनश्च तूरघोपः केन भास्करस्य श्रीसूर्यस्य सादिना सारथिना । कथ धुतः । प्रत्याक्षिप्तावेगवस्खलितकरयुगं प्रत्याक्षिप्तो विध्वतितोऽर्वता सप्ताश्वाना योऽसौ मस्तेन स्पलितमकृताकर्षणं करयुगं यथा भवत्येवम् । नश्यतोऽश्वान् करयुगेन सादी धर्तुं नाशकदित्यर्थः । पुन: कैः श्रुतः । सिद्धार्थः विद्याधरसमूहः । कथंभूतः सिद्धसाथैः । सद्य सत्रसकान्तापरिचयचटुलैः सद्यस्तताल सनस्ता भयं प्राप्ता या. कान्ता देवविशेपभार्यास्तासा परिचयेन सगला चटुलाः पलायितु चपलाः सद्यःसस्तकान्तापरिचयचटुलास्तैः । हेबलकारः॥ पुलोमेत्यादि । कि कृला पूर्व राजधानीमनु प्रसावरते । तं उदयगिरिनाम- धेयं कुअरेश्वरं यागहस्तिन तया श्रीमनीपतिश्रीधर्मपतिनन्दनया अमृतमतिमहा- देव्या सह आरुह्य आरोहण कृत्वा । अह कथंभूतः प्रत्याववृते । सुरपति रिव देवेन्द्र इस । यथा मुरपतिः पुलोमालगजानुगतः शचीसहितः ऐरावणमारोहति । पुनः कथंभूतोऽहं प्रत्यावहते । उभयतो द्वयो पार्श्वयोहसिन्यारूढकामिनीना करेवा- मरपरम्पसभिपसेव्यमानः बरीनेणिभिवाज्यमानः ! कयंभूताभिः चामरपरम्प- राभिः । कामिनीवर बलयमणिमरीचिमेचकरुचिभिः कामिनीना वारस्त्रीणा करवल- यमणीना करकपरलाना मरीचिभिः किरण चकाचिभिः श्यामलजोभिः । उर्फ च-'कृष्णेऽन्धकारे मायूरचन्द्र के श्यामलेऽपि च । मेचकः कथ्यते विद्भिश्चतुर्व- ।

·काव्यमाला। तानेकमहासामन्तमुकुटमाणिक्योन्मुखमयूखशेखरिताश्चलपल्लवैविचित्ररलर- चितकाण्डफोटिमि विविधाकृतिपताकादुफूलैरपरामिव दिवं भुव चान्तरा त्रिदिवट्ठमोद्यानश्रिय विस्तारयन् जय जीव राज नन्द वर्धरवेत्यादिवन्दि- वृन्दालापवलमूलेन वेणुवीणानुगतानागीतपल्लवितवृत्तिना स्खलखली- येषु गोषित ॥ क्थभूताभिश्वामरपरम्परामि । अमरतरप्रसूनमजरीभिरिव कल्पा क्षपुष्पवालरी भिरिव । पुन कथभूत प्रत्याववृते । आतपत्राभोगेन चाडम्परेण अम्बरसरसि भाकाशसरोवरे परिकल्पितापरापरप्रदेशोद्दण्डपुण्डरीकानीक परिक ल्पितानि अपरापरप्रदेशेषु सर्वत्र उद्दण्डानि उन्नतानि पुण्डरीकाणा श्वेतकमलामा मनीकानि समूहा यस स तथोक । कथभूतेन आतपन्नाभोगेन । कौमुदीचन्नम ण्डलविलासिना कौमुदीचन्द्रमण्डलवत् ज्योमासयुक्तचन्द्रबिम्बवत् विलसनशीलेन । कि फर्धनह प्रत्यावरते । विविधाकृतिपताकादुकूल कृला अनेकाकारध्वजवरने पृत्वा दिव भुव चान्तरा द्यावाभूम्योर्मध्ये अपरा द्वितीया निदिवमोद्यानप्रिय कल्पवृक्षवनलक्ष्मी विस्तारयभिव । कथभूतैर्विविधाकृतिपताकाकूलै सेवागतानेक- महासामन्तमुकुटमाणिक्यो मुखमयूसशेसरिताघलपलवे सेवायामारापनायामागता उ. पढी किसा ये अनेके यहवो महासामन्ता देशपतयन्तेपा मुकुगना सबन्धीनि माणिक्यानि रत्नानि तेषामुन्मुसा अर्घामा ये मयूखा फिरणात शेखरितानि सुकुटवन्ति कृतानि अचलपलवानि वनप्रान्तमवालानि येषा पताकादुकूलानो तानि तयोलानि है । पुन फ्यभूते पताकादुकूल । विचित्ररारचितकाण्डकोटिभि विचिर्नानाप्रकरि श्वेतपीतहरितारणकृष्णै रनर्माणिक्य रचिता जटिता काण्ड- कोटगो दामाणि येषा तानि तथा से । पुनरपि क्यभूतोऽह प्रत्यावले । दुन्दु- भीना पटहानो खनेन भनिना मानन्दितनिखिलभुवन हपप्रापितसमस्तपम्वीम. पडलजन । कथभूतानो दुदुभीनाम् । प्रक्षोभिवाम्भोधिनाभीना प्रक्षोभिता सचा- लिता अम्भोधे समुद्रस्य नामिमध्यप्रदेशो थैर्दुन्दुभिभिस्ते प्रक्षोभित्ताम्भोनिधि नाभयस्तेषाम् । क्यभूतेन सनेन । जय जीव रान नन्द वर्धसत्यादिवन्दिान्दाला- पहलमूलेन हे देव, स्व जय सर्वोत्कर्षेण प्रवर्तख । हे देव, जीव व दीर्घायुर्भव । दे देव, स्व राज दीप्तिमान् भव । हे देव, व नद समृदि प्रामहि । हे देव, त पर्धस पुत्रपानशासाधनधान्यादिनिधि प्राप्तहि । इति इटक् आशिष आदि!षामालापा भाम् । आदिशब्दात शत्रून् क्षय इत्यादय । ये बन्दिन्दाना स्तुतिपाठकसमूहाना ये भालापा आशीर्वादवचनाणी तेहल स्थूल मूल प्रथमारम्भो यस्य दुन्दुभिस्तनस्य स तयोपरतेन । पुन कथाभूतेन इदुभिसनेन । वेणुवीणानुगत नागीतपल्लपितति. ना येणवय सचिवशा वीणाय पिपविकासासामनुगतानि मिश्रितानि यानि ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३३७ नाननयहेपाघोषघस्मरेण मदमन्दिमोडमरगण्डमण्डलशुण्डालगलनालना- दसान्द्रश्रुतिना दिक्पालपुरप्राप्सादपालीप्रवेशमांसलेन वेलाचलकुलगुहासा- संजातमन्थरिम्णा प्रक्षोमिताम्भोधिनाभीनां दुन्दुमीनां वनेनानन्दितनि- खिलभुवनस्तां मन्दाक्षितामरावतीरामणीयकां राजधानीमनु किल तदाह प्रत्यायवृते । ततः सैन्यसीमन्तिनीचरणप्रणिपातप्रणयिमानसाप्रणीतप्रसृतासंवाहन- विनोदकर्माणः कृतनितम्बस्थलीखेलखेदाः संजनितनाभिदरकुहरविहरणाः अगनाना स्त्रीणां गीतानि गानानि तैः पल्लविता सप्तस्थाने वृद्धि गता वृत्तिमूर्छना यस्य स तथोक्तेन । पुनः कथंभूतेन खनेन । स्खलत्खठीनाननहयहेपाघोपघसरेण स्थलन्ति शुभ्यन्ति यानि खलीनानि कदिकास्तष्पलक्षितानि माननानि मुखानि येषा ते स्खलरसलीनाननाते च ते हयास्तुरङ्गमालेपा हेपा शब्दविशेषा ध्वनयः तेपा घसरः सर्वभक्षको विलोपक इत्यर्थस्तेन । पुन. कधभूतेन खनेन । मदमन्दिमोडमरग- ण्डमण्डलशुण्डालगलनालनादसान्दश्रुतिना मदस दानस्य मन्दिमा प्राचुर्य..... .............तेन नादाः श- ब्दास्तैः सान्द्रा द्विगुणीकृता श्रुतिः शब्दो यस्य दुन्दुभिखनस्य स तथा सेन । पुनः कथंभूतेन दुन्दुभिखनेन । दिक्पालपुरप्रासादपालीप्रवेशमांसलेन दिक्पालानामिन्दा- दीना यानि पुराणि नगराणि वेषु ये प्रासादा देवग्रहास्तेपा पाल्यो वेदिकाः कपि- शीर्षरहितप्राकारास्तासा प्रवेशेन मिरवा मध्यगमनेन मासलः । स्थूल इति यावत् । तेन । पुनः कथंभूतेन दुन्दुभिखनेन । वेलाचलकुलगुहासङ्गसजातमन्थरिम्णा बेला- चलाना समुदतदपर्वताना कुलानि समूहास्तेषा गुहाः कन्दरास्तासा सहेन मध्य- देशेन सजात उत्पनो मन्थरिमा मन्दगामित्व प्राचुर्य यस्य स तथा वेन । कथं- भूता राजधानीम् । मन्दाक्षितामरावतीरामणीयका मन्दाक्षिता हेपिता लजा प्रापिता अमरावत्या इन्द्रनगर्या रामणीयकं रमणीयस यस्याः सा मन्दाक्षितामरावतीरामणी. यका ता तथोक्ताम् । ततस्तदनन्तरं बलसंचरणरेणवः सैन्यगमनरजाति व्यजन्भन्त प्रससुः प्रमृताः प्रसरन्ति स्म । कथंभूताते चलसचरणरेणवः । प्रियतमा इव स्रीणो भार इच । कथंभूता रेणवः । सन्यसीमन्तिनीचरणप्रणिपातप्रणयिमानसाप्रणीतमस्तासवाहनवि- नोदकर्माण. सैन्यान्येव सीमन्तिन्यः कमनीयकामिन्य आदेशकारकत्वात् तासा चरणाः पादास्तेपा प्रणिपातेषु पादपतनेषु प्रणयौनि स्नेहवन्ति यानि मानसानि- चित्तानि तेराप्रणीतमासमन्तात् प्रसत उत्कृष्टं वृद्धिंगतं आसवाहन विनोदकर्म पादस.

·३३८ काव्यमाला। प्रतिपन्नवालियहिनीजलकीटाः परिमलितस्तनसम्बढम्पराः परिपीतापराम- तलावण्याः परिक्लिएनयनकमलकान्तयः समाचरितसीमन्तमान्तचुम्बनाः सूषितसुरतसमागमाः प्रियतमा इव, पुनरमरसुन्दरीपदनचन्द्रकवलाः क. मुबङ्गानालकमसाधनपिष्टातफचूर्णाश्चतुरुदधिवेलावनदेवतापटवासाः पुनर- मदनफीडाकर्म में रेभिः ते तपोचाः । भवत् पूर्वपादेषु लमा रत्यर्थः । पुनः क्यंभूताः रेणवः । यतनितम्यस्थलीयेलखेदाः मृतो पिहितः नितम्यस्थली कटि- पवाद्भागप्रदेशेषु रोले: प्रौदाभिः खेदो दुःसं विपादो या यस्से तथोक्ताः । यथा भर्तारः वीणा नितम्वस्थलीपु पतिः प्रहारः रोदमुत्पादयन्ति । पुनः कथंभूता रेणयः । सजनितनाभिदरफुहरविहरणाः सजनितानि सम्यगुत्पादितानि नाभिदर- पुहरेषु नन्दीविवरगहरेषु विहरणानि पर्यटनानि येस्से तथोकाः । यथा प्रियतमाः भतारः खीणा नाभिदरकुहरेषु विहरणानि पुर्नन्ति । पुनः कथंभूता रेणवः । प्रति. पनवलिवाहिनीजलकीला प्रतिपना अमीरता वलिवाहिनीषु शिवरीनदी जलमीडा उदक्क्रीडा. उदबक्रीडनानि येस्ते तयोकाः । यया भर्तारः स्त्रीणां त्रिवलीनदीपु जलक्रीडा कुर्वन्ति । पुनः क्थंभूताः रेणवः । परिमलितस्तनस्तम्बडम्बराः परिम- लिताः समन्तान्मर्दिताः वनस्तम्बाना कुचतटानामाडम्बरा आटोपा येते त. थोक्ताः । यथा भर्तारः स्त्रीणां सनस्तम्यानां मर्दनादम्बरान् कुर्वन्ति । पुनः क्यंभूताः रेणवः । परिपीताधरामृतलावण्याः परिपीता भावादिता अधराम. तलावण्यानि भोष्ठपीयूपकान्तयो यैस्ते तथोकाः । यथा भर्तारः श्रीणाम् अधरा- मृतलावण्यानि पिबन्ति । पुनः क्थंभूता रेणवः । परिलिटनयनकमलकान्तयः परिलिटा मलिनीकता नयनकमलाना लोचन विषयप्रसूतानां कान्तयो रुचयो यस्ते तथोक्ताः। यथा भारः स्त्रीणां नयनकमलकान्तीचनकमलचीलोंचनचुम्बनेन मलिनयन्ति । पुनः कथंभूता रेणयः । समाचरितसीमन्तप्रान्तचुम्बनाः समाचरितः सम्यगनुष्ठितः सीमन्तप्रान्तेषु वेशपाशेषु चुम्बनानि स्पर्शनि यस्ते तथोक्ताः । यथा भतारः स्त्रीणा सीमन्तप्रान्तेषु चुम्बनानि वासयोगानि कुर्वन्ति । कथंभूताः प्रियतमाः । सूनितमुर. तसमागमा. सूत्रितः सूचितः मुरतस्य सभोगक्रीडाया. समागमोऽवसरो यैस्ते सूत्रित- सुरतसमागमाः। पुनः क्थंभूता वलसचरणरेणवः । पुनः पुनरपि अमरमुन्दरीवदनच. न्द्रकवलाः अमरसुन्दरीणा देवागनाना वदनाना मुखाना चन्द्रक्वला: मुखमण्डनप्रायाः। पुनः कथंभूताः रेणवः । क्यानासप्रसाधनपिष्टातवंचूर्णाः ककुभो दिश एवाना ललना तस्या अलकप्रसाधनं केशसुगन्धीकरणं तदर्थ पिशतकचूर्ण पटवासचूर्णानीव चतुरुदधिवेलावनदेवतापटवासाः चलारथ ते उदधयः समुशास्तपां वेलावनेषु तटवनेषु याः देवतास्तासा पटवासाः वनमुगन्धीकरणचूर्णानीव । पुनः कयंभूता रेणवः । पुनरुक- ·२ आश्वासन यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कादिकारटिपाशुप्रमाथा परिकल्पितधूर्जटिजटोलनारम्माः कुलौलशिखा ण्डिमण्डनकदम्बमकरन्दा पलितारिताम्बरनरकामिनीकुन्तलकलापा. प्रधूसरितरविस्थतुरगकेसराः स्तिमितगगनापमापय प्रवाहा. सकलदिक्पाल. मौलिमणिमयूखपसरनिरसननीहारा पाण्डरितारातिकुल विलासिनीगण्डम- ण्डला. प्रदर्शितागामिविरहानलघूमोगमकलापा इव निखिलरोधोन्तराल- मवनिमयसर्गसृष्टमिव कर्तुमावृत्ता व्यजृम्भन्त केतकीप्रसवपरागस्पर्धिनो बलसचरणरेणव । . दिकरटिपाशुप्रमथा पुनरुफो द्विगुणीकृतो दिकरटिना दिग्गजाना पाशुप्रमाथो धूल्युत्ः पण यैस्ते तथोक्ता 1 पुन कधभूता रेणव । परिकल्पितधूर्नटिजटोसूलनारम्भा परि कल्पित समन्ताद्विहितो धूर्जटेमहादेवस्य जटाना उद्भूलनारम्भो धूलिधूरणप्रारम्भो येस्ते तथोक्ता । पुन कधभूता रेणव । कुलशैलशिसण्डिमण्डनकदम्बमकरन्दा कुलश- लाना कुठपर्वताना शिसण्डिना मस्तकाना शिसराणा मण्डने क्दम्ममकर दा कुदपुष्परसा । पुन फथभूता रेणव । पलिताहरिताम्बरचरफामिनीकनाल रुलापा पलितारिता पाण्टुरी कृता अम्बरनरकामिनीना देवविद्याधरतीणा कुन्तलकलापा फेशहस्ता येते तयोफा 1 पुन क्थभूता रेगव । प्रधूरारितरविश्यतुरगकेसरा प्रधूस रिता ईपत्पाण्डरीकृता रवे श्रीसूर्यस्य रथस्य स्यन्दनस्य तुरगाणा अश्वानां देवरा स्वन्धकेशा गैस्ते तथोका । पुन कथभूता रेणव । स्तिमितगगनापमापय प्रवाहा स्वि- मिता खोकीकृता गगनापगाया आकाशापगाया नया पय प्रवाहा जलप्रपूरा यैस्ते तथोका । पुन क्यभूता रेणव । सक्लदिपालमौरिमणिमयूखप्रसरनिरसननीहारा सकराना समप्राणा दिक्पालानामिन्दादीना मोलीना मुकुगना मणीना रनाना मयूखाना किरणाना प्रसरार्णा प्रवृत्तीना निरसने निरसनानां नीहारा प्रादेयसदृशा पाण्डरीकरण तात् । पुन कपभूता रेणव । पाण्डुरितारातिकुलविलासिनीगण्डमण्डला पाण्डरितानि पाण्ड्डरीकृतानि भरातिकुलाना शनुसमूहाना विलासिनीनाच पधूना गण्डगण्डरानि वपो- रस्थलानि यस्तयोता 1पुन कयभूता रेणय ।प्रदर्शितागामिपिरहानलधूमोगमकापा इव प्रदर्शिता प्रकटीकृता आगामिनो भविष्यती विरहानलस्य विप्रलम्भवैश्वानरस्य धूमोद्गमस्य प्रादुर्भावस्य पर्यायान्तरोत्पते फ्लापा समूहा इव । पुन कथभूना रेणव । निसिलरोधोतरालमवनिमयसर्गराष्टमिय निसिल समस्ख रोपोन्तराल भाकाशभूमिमध्य अवनिमयसर्गसर भूमिमयेन सगेंग निधानेन सूट निर्मित हनुमायता सप्रयता इव । पुन कथभूता रेणर । तपीप्रसवपरामस्पर्धिन केतकीनां पुष्पतविशेषाणा प्रसवाना पुष्पाणा परामैरिभि सह पनि । दिरस्करणनीरा इयर्थ । स्पकमायालकार ।।

·३४० काव्यमारा। पुनः फरिकदलिकानिकरनिरस्तातपप्रसराः परस्परमिलस्पताकापटप्रता- नविहितवितानाडम्बरा. ससरम्भसचरद्रथकट्योड्डमरपासवः करटिकटस्य- न्दमानमदजलजनितकर्दमास्तुरगवेगखरखुरक्षोदनिविडभूमय. क्रमक्रम- सपातमरणतला पदश्रमश्रान्तसीमन्तिनीधनधर्मजलगलदुसुणरसप्रसा- धितसमार्जना' सेनागनास्तनक्षोभविनश्यन्मुक्तामरणमणिरचितरवलयाः पुरोपवनदेवताप्रकीर्णकुसुमोपहाराः समजनिषत समाकुट्टिमादपि मनोहराः प्रयाणमार्गाः। पुन पुनरपि सभाकुटिमादपि स्थानिकाया पद्धभूमेरपि अधिकमनोहरा प्र. याणमार्ग गमनमार्गा समज निपत सनायन्ते स सजाता । क्यभूता प्रयाणमा । करिकदलिकानिक्रनिरस्वातपप्रसरा करिणा गजाना कदलिकाना प्वजपिच्छाना मयूर- पिच्छच्छनाणा निकर समूह निरस्तो विष्वसित आतपप्रसरो धर्मप्रत्तिर्येपा प्रयाण. मार्गाणा ते तया । पुन कथभूता प्रयाणमाः । परस्परमिलत्पताकापटप्रतानविहित. वितानाडम्बरा परस्परमन्योन्य मिलन्त आलिष्यन्त पताकापटाना ध्वजवस्त्राणा प्रताना समूहास्तैर्विहित परिकल्पितो वितानाना चन्द्रोपकाना आडम्बर माटोपो येषु ते तथोका । पुन कथभूता प्रयाणमा । ससरम्भसचरद्रयक्थ्योहमरपांसव ससरम्भ सोत्ताल सचरन्यो रथकट्या स्यन्दनसमूहास्तासा उमरा उत्कटा स्थूला पासवो 'धूलयो येषु ते तथोक्का । पुन क्यभूता प्रयाणमार्ग । करटिक्टस्यन्दमानमदजलज. नितकर्दमा "परटिना गजाना क्टेभ्यो गण्डस्थलेभ्य स्पन्दमानानि घोतन्ति यानि मद- जलानि दानोदकानि तैनित उत्पादित कर्दमो निपदरो येषु मार्गेषु ते तथोका । पुन कथभूना प्रयाणमार्ग । तुरगवेगखरखुरक्षोदनिबिडभूमय तुरगाणा अश्वाना वैगेनोपल- क्षिता खरा कठिना लोहटकसदृशा ये खुर पादप्रान्तास्तेषा क्षोदै सक्षेप(पेप)निविड़ा वद्धजाला(ता) भूमिर्येषा ते तपोका । पुन कथभूता प्रयाणमार्गा। करभक्रमसपातमस. पतला करभा नमेलकास्तेपा क्रमाणा पादाना सपातैर्मसणानि लक्ष्णानि दर्पणसदृशानि तलानि उपरितनभागा येषा प्रयागमार्गाणा ते तयोका । पुन कथभूता प्रयाणमार्गा । पर्दभ्रमश्रान्तप्तीमन्तिनीघनधर्मजलगलगुस्णरसप्रसाधितसमार्जना पदस्य मार्गस्य श्रम खेदलेन धान्ता खेद प्राप्ता या सीमन्तिन्यो नवयौवना स्त्रियस्ता घन प्रचुरे यत् धर्भजल प्रखेदोदक तेन गलमध पतन् योऽसौघुसूणरस कुटुमद्रवस्तेन प्रसाधित कृत समार्जन छटको ये मार्गाणा ते वयोका । पुन कथभूना प्रयाणमार्गा । सेनाझनास्व. नक्षोभविभ्रस्यन्मुफाभरणमगिरचितरङ्गप्रचया(वलया) सेनानी सबन्धिन्यो या अ. इना खियस्तासां स्खना वक्षोजास्तेषां क्षोभेण संघटनेन विभ्रश्यन्तो ये मुक्का मुक्ताफलानि आमरणमणयश्च सुवर्णाभरणरमानि ते रचिता निर्मिता रमप्रथया (पलया) चतुष्पपूरणा येषा प्रयाणमार्गाणा ते तथोकाः । पुन क्यभूता प्रयाणमार्गा ।

·- २ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । • ततोऽतिसविधसैन्यसमालोकनौचालविलासिनीसंफुलसौधशुनमावर्जितो- स्सयसपर्यासङ्गमपहसितसुरमन्दिरं पुरमवलोक्य हंहो महाकविकाव्यकथा- वतंस सरखतीविलासमानसोतसहंस प्रादुरासन्किल तदा मन्मतिलताया- स्त्वादशजनश्रवणभूषणोचितविधयः सूक्तिमञ्जयः । तथा हि- नितम्बशोभा वलभीविधाय काचीगुणं तोरणपुष्पमालाः । ध्वजावली.लभुजाः खयं मे पुरः पुरी नृत्तमिवातनोति ॥ २३६ ॥ पुरोपवनदेवताप्रकीर्णकुमुमोपहाराः पुरोपवनानां नगरोद्यानानां संबन्धिन्यो या धनदेवताः कान्तारदेवतास्माभिः प्रकीर्णोऽधिक्षिप्तः कुसुमानां पुष्पाणां उपहारः पूजन उपचयो था येषां ते तयोकाः । जात्सलंकारः। ततस्तदनन्तरं इंदो महाकविकाव्यकथावतंस महाकवीनां चिरंतनकवीश्वराणा काव्यकथा कवित्वरचनावतसः कर्णपूरः श्रवणाभरणं यस्य स तथा तस्य संबोधनं हे तथोक्त । हे सरखतीविलासमानसोत्तंसहंस सरखया भारत्याः योऽसी विलासः क्रीडा स एव गानसं मानससरोवर तस्योत्तंसे तत्तीरप्रदेशे इंसो मानसीका सरखतीविला. समानसोत्तसहसस्तस्य संबोधनं क्रियते । हे तथोक श्रीमारदत्त महाराज । उक्तं च- 'आत्मा पक्षी मुनिर्धर्ममुरगोरावणो रविः । हंस इत्युच्यते विद्भिरेते कार्यविचक्षणः॥ किल निश्चयेन तदा तस्मिन् राजधान्यागमनकाले मन्मतिलतायाः मनुद्धिवस्याः (समृद्धेः पक्ष्याः) सूक्तिमतयः सुक्वनवालयः प्रादुरासन् प्रादुर्यभयुः । कथंभूताः सूक्तिमजयः। खादशजनश्रवणभूपणोचितविधयः खादशा जना भवत्सदृशाः साधुलोका महान्तः पृथ्वीपतयस्तेषा श्रवणानि शब्दमहास्तेपां भूपणे मण्डने उचितो विधिः कर्तव्य यासा सूफिममरीणां तास्तथोकाः । कि कृसा पूर्व सूफिमपर्यः प्रादुरासन् । 'भस् भुषि' इत्सककधातोः प्रयोगात् फर्तयुकिः । पुरमवलोक्य उज्जयिनीपत्तनं दृया । कथंभूतं पुरम् । अतिसविधसैन्यसमालोकनोवालविलासिनीसंकुलसीपम् भविरा- विधानि भतिनिकटवतानि यानि सैन्यानि कटकानि नेपा समालोकने सदर्शने उ. साला उन्मुसा या विलासिन्यो मत्तकामिन्यः । उक्तं च-पयौवनसंपता नारी स्यान्मतकामिनी ।' ताभिः संकुलानि व्याकुलानि (व्याप्तानि) सौधानां राजरादनाना शृङ्गाणि शिराराणि यस्य पुरस्य तप्तथोकम् । पुनः कयंभूतं पुरम् । थायजितोत्सवसंप- यौसमम् भावनितः पृत वत्सक्सपर्याया विजारोपणपशालाबारछादनशोभायाः यम: संगमो यस्य पुरस्य तप्तपोकम् । पुनः कथंभूतं पुरम् । अपहरितमुरमन्दिरम् अपह- सितानि तिरस्कृतानि मुरमन्दिरागि इन्दभवनानि येन पुरेण तपहरितसुरमन्दिरम् ।। तथा हि । तान्येव सूक्तियवनानि यर्गयति-नितम्यशोमामित्यादि । पुरी नगरी मे मम पुरो यतः स्वयमारमना नृत्तं नर्तनमातनोवीय दुर्पतीव यते । किकृता पूर्व 1. 'पारिमभरिः लियो' इति कोशवाश्याद्रसान्तोऽपि मरिन्दा, ·३४२ काव्यमाला। सौधाप्रमागेपु पुरागनानां नीलोत्पलस्पर्षिभिरीक्षणेमें । आनन्दभावादियमम्बरधीः पुष्पोपहाराय कृतादरेव ॥ २३७॥ गवाक्षमार्गेषु विलासिनीनां विलोचनैर्मोक्तिकविम्बकान्तैः । सदर्भितेयं नगरी चकास्ति नक्षत्रकीर्णेव सुमेरुमूमिः ॥ २३८ ।। अमी पुरंध्रीवदनैः प्रकामं वातायनाः पूरितरन्प्रभागाः । भियं वहन्तीव सरःस्थलीनां वीचीविभक्ताम्बुजपण्डमाजाम् ॥ २३९ ।। मनोभवव्यालप्रबोधसुधोपलासारसुन्दरैः कामदेवप्रासादसंपादनसूत्रपातका- नृत्तमातनोति । वलभी पहलाधरा वंशपरो वलभीत्युच्यते ता. वलभी. नितम्वशोभा विधाय श्रीक्टीपश्चाद्भागो नितम्बस्तस्य शोभा कृता । पुनश्च कि कला । पूर्व तोरणपुष्प- माला कामीगुण सजीनकलापं विधाय कला । पुनश्च किं कृत्वा । ध्वजावली. पताका. पहोलोलभुजा चपलबाहुर्विधाय कृत्वा । रूपकोत्प्रेक्षालकार. ॥ सौधानभागेम्वित्यादि । इयं प्रत्यक्षीभूता अम्बरश्रीराकाशलक्ष्मी, मम पुष्पो- पहाराय कुमुमवर्षणाय कृतारेव वर्तते । कस्मात् । आनन्दभावाद हर्षभरात् । के कृत्वा पुष्पोपहारं करोति । ईक्षणलोचनैः कृत्वा । कासामीक्षणैः । सौधाप्रभागेषु स्थिताना पुरानानां नगरस्त्रीणां सवन्धिभिर्लोचनै । कथभूत ईक्षणे । नीलोत्पलस्प- विभि इन्दीवराणा तिरस्करणशीले । उपमोत्प्रेक्षालंकार । गवाक्षमागवित्यादि । इय नगरी गवाक्षमार्गेषु वातायनछिद्रेषु विलासिनीना स्त्रीणां विलोचनर्ने सदर्मिता सयुक्ता चकास्ति शोभते । क्थंभूतविलोचनै । मौ- तिविम्बरान्त. मौक्तिकाना मुक्काफ्लानां विम्बः प्रतिच्छायाभि कान्तर्मनोहरैः । नगरी कीदृशी चकास्ति । नक्षत्रकीर्णा तारामण्डलमण्डिता सुमेरुभूमिरिव मेरुपर्वतभू- मिरिव । उपमालकारः॥ अमीत्यादि । अमी प्रत्यक्षीभूता वातायना गवाक्षमार्गा पुरधीवदन. स्त्रीणा मुखैः प्रकामं यथेष्ट परितरन्ध्रभागाः आकृतप्रदेशाः धियं शोभा वदन्ति धारयन्ति । कासा धियं वहन्ति । सर स्थलीनामिव सरोवरप्रदेशानामिव । क्यंभूताना सर स्थलीनाम् । वीची विभकाम्बुजपण्डभाजाम् वीचीभिलहरीभिः विभक्कानि विश्राणितानि चढि- तानि यान्यम्बुजानि कमलरानि तेषां परडा, समूहास्तान भजन्ते आश्रयन्ति या. सर स्थत्यस्ता वीची विभकाम्युजपण्डभाजस्वासाम् । कथभूतरपाशावलोक्ति । मनो- भवब्यालप्रबोधमुधोपलासारसुन्दरः मनोभव कन्दर्प, स एव व्याल. कालसर्पस्तस्य अयोधाय जागरणाय मुधोपलाना चन्द्रकान्तमणीना भासारो गवर्षस्तद्वत् सुन्दरः मनोहरे चन्द्रकान्तपष्टिसहरी । पुनः कथंभूत. 1 कामदेवप्रासादर्सपादनसूत्रपात- ·२ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३४३ न्तिभिः प्रणयकलईसकीडनमृणालजालैरिवापामावलोकितैः, पुनरुक्तेनेव लाजाञ्जलिवणात्मानं फलाथिनो लोकस्य कुसुमितमिव कुर्वनम्बरश्री- नृत्यहस्तैरिव पवमानचञ्चलचलनसंगतानमुभगवृत्तिभिर्विविधवर्णविनिर्माणम- नोहराडम्बरैरन्तरान्तरामुक्तकलकणन्मणिकिङ्किणीजालमालाभिः महोत्सव- पताकांशुकाश्चलपल्लवैः प्रत्यावर्तमानमार्तण्डकरप्रसरम् , गगनलक्ष्मीवक्षोजम• ण्डलैरिव स्वकीयकान्तिपिञ्जरितनभोभोगभित्तिभिः काञ्चनकलशैः परिक- ल्पिताम्रलिहशिखरिशिखरपरम्पराशोमम्, त्रिदिवदीपिकातरजैरिवेतस्ततः कान्तिभिः कामदेवः कन्दर्पः स एव प्रासादस्वस्य संपादने उत्पादने सूत्रपा- तकान्तिभिः सूत्रारोपणसदशैः । पुनः कथंभूतः । प्रणयकलहंसमीनमृणालजाले: प्रणयः हः स एप कलईसो राजहंसस्तस्य क्रीडने रमगे मृणाल जालेरिप पभिनीकन्द- समूहरिव । कथंभूतं त्रिभुवनतिलकं नाम रानसदनम् । महोत्सवपताकांशुकायलपल्लवैः प्रत्यावर्तमानमार्तण्डपरप्रारम्। महोत्सवस्य पताकांशुरागलपाध्यः यनशान्तप्रवालः प्रत्या- पमानः पराम्पीक्रियमाणो मार्तण्डस्य सूर्यस्य परप्रसरः किरणप्रवृत्तिर्यन राजसदने तत्त. त्यावर्तमानमार्तण्डकरप्रसरम् । कयंभूतमहोत्सवपताकांशुकायलपाः । अम्बरधीनृलह. तेरिव भम्यापीराकारालक्ष्मीस्तस्या नृत्यहरौनतनकरिव । पुनः कथंभूतमहोत्सयपताका. शुकाधलपहचः। पवमानचालचलनसंगता भगवृत्तिमिः चालचलनसगता सुभगा म तिमनोहरा यत्तिः प्रवृत्तियों अंशुकपरवाना ते तयोकाः। पुनः कपभूनम होगपपता- कांशुकायलपाटयः । विविधवर्णविनिर्माणमनोहराइम्या: विविधवर्णविनिमगिन परावरच. नया मनोहरो हृदयगमो आडम्बर आटोपो येपो पताकामुकायलपायाना ते तभोकातः । पुनः फयंभूतमहोत्सवपताकांशुकावलपरवः । अन्तरान्तरामुकालपणन्ममिकिरिणी आलमालाभिः अन्तरे अन्तर मध्ये मध्ये आमुक्का. कलाः मधुरन्दाः कणत्यारान्दा. समाना या मनिशिरिप्यो रमजटितमुवर्णद्रपण्टिकास्तासां जालमाला समूहयगिवियते येपो ते तया तः। पुनः कयंभूतं त्रिभुवनतिलक नाम राजसदनम् । कायनकलशधात- दुम्मैः परिकल्पितालिहसिसरिशिरारपरम्परागोभम् परिकलिता रचिता अलिह- विरारिणा उन्नतपर्वताना शिराराणां गहाण परम्परामा श्रेणीना शोभा मामा पर राजसदने तत्तयोकम् । कयंत कायनकली। गगनलक्ष्मीरक्षोजमारियमका. न्तिपिरितनमोभोगभित्तिभिः सनीयसन्धिमिनिजप्रभाभिः पिशरिना पीर नभोभोगभितया भागाप्रदायमा यस्ते तपाः। पुनः वयंभूनं राजगदनमाइनमः प्रधादिः इतमतो यत्र तत्र प्रभावद्रिः प्रमादिः सुधादीधिनियमः भन्न- रिणगररामधवनितासिलारियलय धादितं टालीलमसित राम विलय मिस येन तप्तयोटमायंभूतः गुपादीधितियः त्रिविषदीपिंगतरिय गा- - ·३४४ काव्यमाला। प्रधावद्भिः सुधादीधितिप्रबन्धैर्धवलिताखिलदिग्वलयम्, महीधरवेश्मदेवता- विलासदोलाभिरिव रसमयस्तम्भावलम्बितमुक्तापलम्बप्रचलप्रवालानेकदिव्य- दुकूलसंदोहाभिरुपरितनदेशोचम्भितधजमान्तप्रोतमरकतमणिमुकुरन्दकि- रणहरितादुरपलोममन्दितामणिरथतुरगवेगाभिरुत्तमोत्तरगतोरणपद्धिभिः प्रकाशितयुवेरपुरीरामणीयकावतारम् , महामण्डलेश्वरैरनवरतमुपायनीकृत- फरीन्द्रमदलक्ष्मीजनितसंमार्जनम् , उपाहताजानेयहयाननोद्गीर्ण डिण्डीरपि- ण्डपुण्डरीकविहितोपहारम् , अनेफपहितदूतहस्तविन्यस्तवस्तुविरचितरका- ·२ आश्वासः] यशसिलकवम्पूकाव्यम् । ३४५ र्चनम् , अवसर्पितवारविलासिनीसंचरणषाचालतुलाकोटिकगिताकुलितवि- नोदवारलम् । किं च प्रजापतिपुरमिवाप्यदुर्वासोधिष्ठितम्, पुरंदरागारमिवाप्यपारि- जातम् , चित्रभानुभवनमिवाप्यधूमश्यामलम् , धर्मघाम इवाप्यदुरी हितव्यव- हारम् , पुण्यजनावासमिवाप्यराक्षसभावम् , प्रचेतःपस्त्यमिवाप्यजडाशयम् , - रसक्नकपदुकूलादीनि तैविरचितरजार्चनमप्रभूमिपूजनं यस्य विभुवनतिलकसदनस्य सत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । अवसर्पितवारविलासिनीसवरणवाचालतुलाको. टिक्कमिताकुलितविनोदवारलम् अव समन्तात्सर्पिताः प्रसूता या वारविलासिन्यो वारो बेलासमयस्तद्विलासिन्यो वारविलासिन्यो वेश्याजनास्तासां सचरणेन प्रवेशेन वाचाला ये तुलाकोटयो नूपुराणि तेपा वाणिते. शब्दितैराकुलिता विहलीभूता विनोदवारलाः मीडाईसो यत्र राजसदने तत्तथोकम् । किं च अस्ति कश्चिद्विशेषोऽन । क्थंभूतं राजसदनम् । प्रजापतिपुरमिवाप्यदुर्वा- सोधिष्टितम् दुष्टानि मलिनानि तानि यानि । ननु यत् प्रजापतिपुर प्रानगरं तत् अदु- सोधिष्ठितं कथं भवति । पिरुसमेतत् । परिहियते-अदुर्वासोधिष्ठितं अमलिनयनम- नुष्योपेतम् । अपि निश्चयेन इति स्पष्टम् । पुन कथंभूतं राजसदनम् । पुरदरागारमिवा- प्यपारिजातम् । ननु यत् पुरंदरागारसदृशं इन्द्रमन्दिरसमान तत् अपारिजात पारिजातपु. प्परहितं कथं भवति । पारि. वर्गस्तन जातानिइति विग्रह । विरुद्धमेतत् । परिहियते-- अपगतानि नष्टानि अरीणा शत्रूणा जातानि समूहानि यस्मादिति तत् अपारिजातमिति खच्छम् । पुन कथंभूतं राजसदनम् । चिनभानुभवनमिवाप्यधूमश्यामलम् । ननु पत् चिनभानुभवन अमिमन्दिरं तत् अधूमश्यामलं धूमेन अमलिन कथं भवति इत्यपि विरुद्धम् । तनापि शत्यम् । चिना नानाप्रकारा भानवोऽनेकमाणिक्यकिरणास्तेषा भवन स्थान अपगतधूम अधूमश्यामलं अकृष्णमिति खच्छम् । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । धर्मधाम इवाप्यदुरीहितव्यवहारम् धर्मस्य यमस्य धाम गृहं धर्मधाम । 'अनन्तमित्य- चिकारे वा नपुसकम् इत्यनेन सूत्रेण अनन्तोऽयं निपातः। ननु यधर्मधाम यममन्दिर तत् भदुरी हितव्यपहारे दुधेष्टिताचाररहितं कथं भवति । विरुद्धमेतत् । परिहियते-धर्मस्स दानादेशम धाम सन एन दुरीहितव्यवहाररहित पायरहाररहितमिति खच्छम् । पुनः कयंभूतं राजसदनम् । पुण्यजनावासमिनायराक्षराभावम् । ननु यत् पुण्यजनावास पुण्यगनाना राक्षसानामावासो यत्र तत् पुण्यननावास तदराक्षसपदार्थरहित फयं भवति । विरुद्धमेतत् । परिहियवे-पुण्यजनाना पुण्यपविभलोकानां भावासो यन तपुष्पजनावास अत एवाराक्षसभा भदुष्टपरिणामसेकसहितं इति खच्छम् । पुनः कधंभूतं राजसदनम् । प्रचेत पत्त्यमिवाप्यमहाशयम् । ........................

·३४६ काव्यमारा। वातोदवसितमिवाप्यचपलनायकम् , धनदधिष्ण्यमिवाप्यस्थाणुपरिगतम्, शमुशरणमिवाप्यव्यारावलीढम् , अध्नसौधमिवाप्यनेकरथम् , चन्द्रमन्दिर- मिवाप्यमृदुभतापम् , हरिगेहमिवाप्यहिरण्यकशिपुनाशम्, नागेशनिवास- मिवाप्यद्विनिवपरिजनम् , बनदेवतानिवासमिवाप्यकुरद्गम् , । पुन कथभूत राजसदनम् । वातोदयसितमिवाप्यचपलनायकम् । ननु यत् वातोदवसित वायुमदर तदचपलनायक स्थिरस्वामिक क्थ भवति । विरुद्धमेतत् । परिहियते- 'वातावराणा विशिष्टाना अतोद अपीडनम् । शिटप्रतिपालनमित्यर्थ । तेन अव सम तात सित बद्सयुक्तमातोदवसितम् । 'अवाप्योरठोप' इति वचनात् अवशब्दस्य अकारलोप । तथा चोक्तम्-वष्टि भागरिरणोपमवाप्योरुपसगयो । आप चैव हल "ताना यथा वाचा निगा दिशा वान्देन विशिष्ट क्थ लभ्यते- इति चेत्, तदुक्क विश्वप्रकाशे---वो दयोष्टयोऽपि वरणे वारणे परि । शोपणे पचने सधे वासे पृदे च वारिधी ॥ वदने वदनेवादवदनाय च कीर्तित ॥(6) अत एव अचपलनायक अचपलनायका परधनकलनग्रहणरहितानायका सामन्तादयो यन तदचपरनायकमिति खच्छम् । पुन क्यभूत राजसदनम् । धनदधिष्ण्यमिवाप्यस्थाणुपरिगतम् । ननु यत् धनदधिष्ण्य कुवेरमन्दिरं तत् अस्थाणुपरिगत सदरहित कथ भवति यस्य सदस्य मिन बाद । विरुद्धमेतत् । परिहियते-धनदाना दातृणा वातानां विष्ण्य गृह स्थाणूना स्वधावशेषतरूणा कीलकानाअपरिगत रहितमिति खच्छम् । पुन कथभूत रासदनम् । शमुशरणमिवाप्यव्यालावलीढम् । ननु यत् शभुशरण कदमदिरे तत् अव्यालावलीढ सरस्पृष्ट कथ भवति । इद विरुद्धम् । परिहियते-शभूना सुखोपादकाना शरण स्थानम् । 'श भवत्यस्मात्' इति निरुत । अव्यालावलीढ न व्यालेदुष्टपुरपैरवलीढ स्पृष्टम च्यालावलीढमिति ख छम् । पुन कथभूत राजसदनम् । घनमीधमिवाप्यनेकरथम् । ननु यत् प्रभसीध सूयमन्दिर भवति तदनेगरथ क्थ भवति सूर्यस्यैक्रयत्वात् । विरुद्धमेतत् । परिहियते-बनसोधस्य अनुप्रतत्वात् समीपवर्तीनि सौधानि सुधोज्ज्वलानि गृहाणि यन तनसाध अनेके बहवो रथा यत्र तदनेकरथमिति खच्छम् । पुन क्थभूत राजसदनम् । चद्रमदिरमिवाप्यमृदुप्रतापम् । ननु यत् चद्रमन्दिरे शशागृह तद मृदुप्रताप तीमप्रताप के भवति । इदमपि विरुद्ध परिहियते-चन्द्रमन्दिरं भविमु गायलाच अमृटुप्रताप अमृदूनां वीणाना हिंसकाना प्रकृष्टताप सताप कदर्थन यत्र तदमृदुप्रतापम् । उक्त च-'अतीक्ष्ण कोमल मूदु । पुन कथभूत रासदनम् । हरिगेहमिवाप्यहिरण्यकशिपुनाशम् । ननु यत् हरिगेह नारायणगृह तद्धिरण्यकशिपुना मदैलस बलपितुनीरहित कय भवति । इति विरुद्ध नामैतत् । परिहियते-हिर- ·२ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३४७ पताकितः सितसौपकान्तिरालोलनेत्राम्बुरुहोपहारा । एपालनाविनमदर्मिताही यागावनेः संवदतीव लक्ष्मीम् ।। २४० ॥ इयं विलोलालकचामरश्नीनितम्बसिंहासनमण्डिता च । मम द्वितीयं कुचकुम्भशोभा सौभाग्यसाम्राज्यमिवादधाति ॥ २४१ ॥ ण्यस्य मुवर्णस्य कशिपोवर्णस्य कशिपोर्चनभोजनद्वयस नाशरहितमिति स्पटम् । तथा चोकम्-'यस्त्रे च भोजने चैव तयोः कशिपुर्मत.' इति वचनात् । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । नागेशनिवासमिवाप्यद्विजिपरिजनम् । ननु यन्नागेशनिवास नागराजभवन तत् अद्विजिहानां सर्पाणां परिजनरहितं कथं भवति । इति विरुद्धम्। परिहियते-नागे- शाना गजेन्द्राणा निवास द्विजिह्वाना दुर्जनाना निवास लण्ठालश्चनलम्पटाना परिजनर- हितमिति स्वच्छम् । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । वनदेवतानिवासमिवाप्यकुरङ्गम् । ननु यत् वनदेवतानिवास तदकर मृगरहितं कथं भवति । विरुद्धमेतत् । परिहियते- वनस्य अमृतस्य प्रियोदकदेवताना खर्गिणां या लक्ष्मीस्तयोर्निवासमकुरङ्गं च अविद्यमानः कुत्सितो रह. काचपच्य यत्र तदकुरामिति स्पष्टम् । उपमालंकारो विरोधाभासाल पारध॥ पताकितपूरित्यादि । एषा पुरी यागावनेयोगभूमेः लक्ष्मी शोभा सबद- सीव कथयतीव । एपा कथभूता । पतारितभ्रू पताका सजाता यस्याः सा पताकिता । पताकीरता स्त्रीणा भ्रुवो यस्याः सा पताकित । यथा यागभूमि पताकिता भवति । पुनः कथंभूता एपा नगरी । स्मितसौघकान्ति स्मितमीपद्धास सौधकान्तिाँग- मण्डपशोभा यस्या सा स्मितसोधकान्तिः। यथा यागमण्डपभूमि चूर्णधवलिता भवति । पुनः कथंभूता । आलोलनेत्राम्बुरुहोपहारा आलोलानि चपलानि नेनाणि खीणा लो- चनानि तान्येव अम्बुरुहाणि कमलानि तेपा उपहार पूजा यस्यां सा आलोलनेना- म्पुरुहोपहारा । यथा यागभूमिः कमलसहिता भवति । पुनः क्यभूता एषा अजनाविन- मदर्मिताझी अनाना स्त्रीणां विभ्रमा भ्रूक्षेपाबैदर्मितं स्युचामन शरीरं यस्या नगर्याः सा तथोक्ता यथा यागभूमिदर्भसयुका गवति । उपमालकार.॥ इयमित्यादि । इयं नगरी मम यशोधरमहाराजस्य द्वितीयमपरं सौभाग्यसाम्राज्य सादयातीच परतीक । कथंभूता इयम् । विलोलालकचामरश्री: विलोलापला ये अलका- चूर्णकुन्तलास्त एव चामरश्रीयस्याः सा तथोका साम्राज्येऽपि चपलवालचामरशोभा भयन्ति । पुनः कथंभूता इयम् । नितम्बसिंहासनमण्डिता मीणा नितम्वान्येव सिंहाः 'सनानि सिहविष्टराणि तैर्मण्डिता शोभिता । साम्राज्यमपि सिंहासनमण्डितं भवति । पुनः कथंभूता इयम् । कुचकुम्भशोभा कुचकुम्भाना कुचकलशाना शोभा यस्या सा कुचकुम्भशोभा । साम्राज्यमपि पूर्ण कुम्भशोभित भवति । उपमालंकारः।

·३४८ पाय्यमारा। एवमपरासामपि मदारोफ्नोत्सुकमनसा निजविसमापहसितमासपीया- वासवासितविरासानामनगाश्रमकामधेनूनामिव मतकामिनीना सरसरनि- शितफलिप्रकाशिभिः, अपि च फचिदशेपनिशितशास्त्रशेमपीश्वरविचारगोचरीत्रियमाणसा- लजगद्यवहार धर्मराजनगरमिव, पचिट्विजन्मजनोदाहियमाणनिगमार्थ एवममुना प्रकारेण सत् जगत्प्रसिद्ध निभुवनतिलक नाम राजसदन भासादयांयभूव अह प्रापयायभूव । प्राप्तवानित्यर्थ । अह किं कुर्वन् सन् त्रिभुवनतिलक नाम रासदन प्रापयांवभूव । अपरासामपि अन्यास न केवर नगरप्रीणां अपितु अपरासामपि मत्तका- मिनीना रूपयौवनसपाननारीणा अपानायलोक्ति कटाक्षवीक्षित पुनरकेन द्विगुणीक- तेनेव राजाशलिवर्षेण पार्दतण्डुलापलिवर्षेण मामान पलार्थिनो सेकस्य कुमुमितमिव कुर्वन् पुष्पितमिव विदधन् । कथभूनाना मत्तकामिनीनाम् । मदारोकनोत्सुकमनसा समवीक्षणोत्तालहृदयानाम् । पुन कथभूताना मत्तकामिनीनाम् । नितविभ्रमापहरितवा. मवीयावासवासितविलासानो निज स्वकीयावधी भ्रूक्षेपरपहगिता तिरस्कृता पासवी यावासवासिताना खर्गवीणा विलासा लोचनशोमा याभिर्मत्तकामिनीभिसयोकास्त्रासाम् । वासवस्य इन्दस्य अय वासवीय स चासावावास वर्गलोकस्तस सबन्धिन्यो या वातिता खियो देवाशनावासा दिलासाना विग्रह । पुन क्यभूतानाम् । अनाथम कामधेनूनामिव कर्पगृहकामधेनूनामिव । फामदायकानामिलर्थ । कथभूनरपानाव लोकित सरशरनिशितफलिप्रकाशिमि सरस्य दर्पस्य ये शरा बाणास्तेपा नि. शितानि वीक्ष्णानि फ्टीनि भाल्लयस्तेषा प्रकाशी निर्मलत्वात् कर्पूरमिव वर्तते । पुनरपि कथभूत राजसदनम् । अपि च अस्ति कविद्विशेष । बचिमिचिस्थाने अशेषनिशितशास्त्रशेमुषीश्वरविचारगोचरीक्रियमाणसकलनगयवहारम् अशेषाणि सम. प्राणि निशितानि सूक्ष्मतत्त्वक्थनानि तानि च शास्त्राणि तेषु शेमुषी 'शे मोह मुष्णातीति शेमुपी चुद्धिवस्या ईश्वरा खामिनो विद्वासस्तेपा विचारेषु गोचरीकि- यमाणो गम्यमान सकलस्य समग्रस्य जगत ससारस्य व्यवहार उपचारो यत्र राजम न्दिरे तत्तयोफम् । किमिव । धर्मराजनगरमिव यमपत्तनमिव । यया धर्मराजनगरे निशिताना तीक्ष्णानां जीवप्राहकाणा शास्त्राणा शेमुपीश्वरा थुद्धिचतुरा यमनियमयोगि नस्तेपा विचारेषु गोचरीकियमाशसकलजगयवहारो भवति अय मृत , भय मार्यमा- जो पर्तते अय मरिष्यति, इति विचारो यमनगरे वर्तते । पुन स्थभूत राजसदनम् । कचित्तसिधिस्थाने द्विजन्मजनोदाहियमाणनिगमार्थम् द्विप मननैाह्मणराकैर- दाहियमाणो निगमाना नगराण प्रामादीना अर्थ उद्गृहीत धन यत्र राजमन्दिरे 1 ·२ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३४९ ब्रह्मालयमिव, कचिद्दरतसुताभिनीयमानेतिवृत्त तण्डुभवनमिच, कचिट्ठषप- धानविधीयमानतत्त्वोपदेशं समवसरणमिव, क्वचिद्दभ्यमानसागरगणमरुण- करस्यन्दनमिव, कचिद्विनीयमानसारङ्गसङ्घमङ्गराजनिकेतनमिच, क्वचिदा- सभास्मदीयदर्शनाभितसर्वकर्माणपरिवारमनग्नमित्रोदयप्रमोदं रलाकरमिव, कचिच 'हले व्यलीकविलासव्यसनिनि वसन्तिके, कृतं कितवकिंवदन्तीभिः । - . ततपोकम् । किमिव । प्रहालयमिव विश्वसम्मन्दिरमिव । यथा ब्रह्मालयो मन्दिर माह्मगावमेमानो निगमार्थो भवति । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । कधि- रकस्मिंश्चित्स्थाने भरतमुतामिनीयमानेतिरतम् भरतसुतैनटाचार्यैः अमिनीयमाने उच्यमान इतिहरा भरतशास्त्रं यम ततथो चम् । किमिव । राण्डभवनमिव तण्डर्नाम शंकरस्य नृत्योपदेशं प्रति प्रथमशिध्यस्तस्य भवनमिव । यथा तण्डभवनं भरतसुतैर्न- तकाचारमिनीयमानं पिगम्भ्यमाणं नियुत्तं भवति । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । क- चित्कस्मिंश्चिस्थाने युधप्रधानविधीयमानतत्योपदेशम् धुधानां विदुषां मध्ये ये प्रधाना मुख्यविद्वांसर्विधीयमानः क्रियमाणः तत्वस्य वाद्यभेदस्य उपदेशं खरूप यत्र तत्तयोक्तम् । किमिव । समवसरणमिव । यया समवसरणं तीर्थंकरसभास्थानं जीवादि- तत्योपदेशसंयुक्त भवति । पुनः कयंभूतं राजसदनम् । कचित्कस्मिंश्चित्स्थाने दभ्य- मानसागरगणम् दभ्यमानः खेद्यमानः सागराणां चतुरसमान| गणः समूहो यत्र तत्त. थोक्तम् । किमिव । अरुणकरस्यन्दनमिव सूर्यस्यमिव । पुनः कयंभूतं राजसदनम् । कचि- द्विनीयमानसारजसवम् क्वचित्कस्मिंश्चिरस्थाने विनीयमानः शिक्ष्यमाणः सारजाणां हसिना सहः समूहो यत्र तत्तयोक्तम् । किमिव । भाराजनिकेतनमित्र अराजस गजशावाचार्यस्स निकेतनमिव । पुनः कयंभूतंराजसदनम् । कचिदासत्रास्मदीयदर्शन - भितसर्वकर्माणपरिवारम् क्वचित्कस्मिंश्चित्स्थाने आसप्तं समीपवर्ति यदस्मदीयदर्शनं अस्माकमीक्षणं तेन भुभितः संचलितः सर्वकर्माणानां विश्वकर्मफराणां परिवारः परिच्छेदो यत्र तत्तथोक्तम् । कमिव । रत्नाकरमिव समुद्रमिव । कयंभूतं रनाकरम् । अनामित्रोदयप्रमोदम् अननस्य कंदर्पस्य मिनं चन्द्रमास्तस्य उदयेन उद्गमनेन प्रमोदो हर्षे मन रमाकरे तथा तम् । उत्कलोळसमुद्रमिवेत्यर्थः । पुनः कथंभूतं राजसदनम् । धविकस्मिंश्चित्थाने जरतीभिः युद्धाभिः नीभिः इसमुना प्रकारेण व्याकुलितनि- सिलपरिजनं व्याकुलितः विशेषेण आ समन्तात् आकुलितो विकलीकृतो निखिलः समप्रः परिजनः परिवारो यत्र तत्तयोक्तम् । कथंभूनाभिर्जरतीभिः मातृव्यजनाभिः सपश्चाशत्काभिः प्रीभिः। पञ्चाशद्वर्षाणामुपरि वर्तमानाभिरिसर्थः । इतीवि किम् । हे हले हे रासि हे न्यलोकपिलासव्यरानिनि निष्फलशृङ्गारासक्ने वसन्तिके वसन्तिकानानि, ·३५० काव्यमाला। अविलम्ब यतस्त्र यकुलमुकुलावलीविरचनेषु । अझो निरर्गलगते लवशि, मा गाः सीमिः सह सङ्गम् । अकालक्षेपं दक्षख रङ्गवल्लिप्रदानेषु । अपि प्रमा- दिनि मदने, किमद्यापि निद्रायसि । द्रुतमाद्रियखारतीयप्रगुणतायाम् । अयि कुरङ्गि, किमकाण्डमितस्ततो हिण्डसे । अचिराय त्वरख देवस्थानरागस- पादनेषु । अयि वाचालल्पने मालति, एप खल समीपवर्ती देवः । तल्लघु ल- इख भद्रासनप्रसाधनेषु । अये हसितदोहदहृदये कलहंसि, किं नाकर्णयसि सविधतर तूरशब्दम्, यतो न तूर्ण सजसे ताम्बूलकपिलिकायाम्। अहे अल- । कितवकिवदन्तीभि कृत द्यूतकारवार्ताभि पूर्णम् । अविरम्ब शीघ्र बकुलमुकुला- वलीविरचनेषु मञ्जलपुष्पकलिकाश्रेणिविरचनेषु मालाकरणेषु यतख यन कुरुष्व । भको निरर्गलगते लवलि, मा गा सखिभि सह साम् । अकालक्षेप दक्षम्य रजवलिप्रदानेषु । यशो इति ओकारान्तोऽव्यय सबोधनार्थ । अहो हे लवन्निनामिके अन्त पुरसु- न्दरि निरर्गलगते अनिषिद्धगमने स्वच्छन्दागमने सखीमि सह आलीभिः सबै मेलापक मा गा मा त्व गच्छ । अकाल्क्षेप लघुतरं रजवलिप्रदानेपु चतुष्कपूरणेषु दक्षत शीघ्रा भव । 'दक्ष शीघ्राय च' इति धातो प्रयोगात् बदावात्मनेपदित्वात् । अमि प्रमादिनि मदने, किमद्यापि निद्रायसि । द्रुतमाद्रियखारतीयप्रगुणतायाम् । अयि इति इकारान्तमव्यय सवोधनार्थम् । हे प्रमादिनि अयि मदने हे मदननामिके अन्त पुरमुन्दरि, अद्यापि इदानीमपि किं निद्रायसि किमिति अतिशयेन निदा करोपि । 'दा खप्ने' इति धातो प्रयोगात् । आरतीयप्रगुणताया आरार्तिकराजनक्रियायां द्रुत शीध्रमाद्रियख । 'दिडू आदरे' नुदादेर्धातो प्रयोगात् । अयि कुरङ्गि, किमकाण्डमितस्ततो हिण्डसे । अचिराय वरख देवस्यामरागसपादनेषु । अयि कुरति हे कुरकिनामिफे अकाण्डमप्रस्ताव इतस्ततो यन सत्र कि हिण्इसे किमर्थं पर्यटति । "हिडि गत्सनादरयो' इति धातो प्रयोग्मत् । देवस्य यशोधरमहाराजस अनरागसपादनेषु कर्पूरागुरुवस्तूरिकुमककोला- दिवविलेपन करणेषु अचिराय शीघ्रतर स्वरस सरिता भव । "निवरा संभ्रमे' इति धातो प्रयोगात् । अयि वाचाललपने मालति, एष खलु समीपवर्ती देव । तल्लघुरगुख भामनप्रसाधनेषु । अयि इति इकारान्तमव्यय सवोधनायें वर्तते । हे वाचाललपने बहुजल्पवरे मालति मालतीनामिके अन्त पुरसुन्दरि, एप प्रत्यक्षीभूतो देव श्रीयशो. धरमहाराज' । खल्विति वाक्यालकारे। समीपवती वर्तते । दत्तस्मात्कारणात भद्रासन- प्रसायनेषु सिंहासनप्रतिकर्मसु लघु शीघ्र लाख समर्था भव । 'लघि सामध्ये च' इति धातो प्रयोगात् । अये हरितदोहदहृदये कलहसि कि नाकर्णयसि सविधतर तूर्यशन्द यतो न पूर्ण सजसे ताम्बूलकपिलिकायां अये इति एकारान्तमव्यय सवोधनार्थे १ आहो-उताहो शब्दवनिपातसमुदायोऽयम् ·२ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३५१ कवल्लरीभगदुर्विदग्धे मधुकरि, किं मुधा विधमस्यात्मानम् । अद्धा प्रसाधय प्रकीर्णकानि । वर्षधर, अपरस प्रतूर्णमेकतः । किरात, निकेत निजनिवासे निभृतम् । कुन, न्युन शुभाशयविशिष्टासु चेष्टासु । वामन, आमन, सर- भसरसकोडा. क्रीडाः । सौविदल्ल, सोल्लासमीहख निजनियोगेषु । शुक- पाकाली, सोत्कण्ठमुत्कण्ठख भोगावलीपाठेषु । सारिके, प्रमोदाधिक कीर्तय मङ्गलानि । हंसि, कुतो न हंसि रसितुं निराबाधावकाशम् । सारस, कस वर्तते । हे हसिंतदोहदहृदये हसितमनोरथमानसे कलहंसि राजहंसीति नामिके, सवि- धत निकटंतर सूर्यशब्द घायध्वनि कि नाकर्णयसि कि ल न गोपि, यतो यस्मात् कारणात् ताम्यूलकपिलिकाया ताम्बूलस्थगिकाया तूर्ण शीघ्रं न सजसे प्रगुणा न भवसि । 'सज प्रागुण्ये' इति धातोः प्रयोगात् । अहे अलकबाहरीभादु- विदग्धे मधुकार, कि मुधा विधमस्यात्मानम् । अद्धा प्रसाधय प्रकीर्णकानि वर्षधरापसर प्रतूर्णमेकत मधुकरिनामिके । कथभूते । अलकवल्लरीभगदुर्विदग्धे अलकाना केशाना वालरीणा मजरीणा भरे मार्गरचनाया दुर्विदग्धा तस्या सवोधनम् अपि अलस्वल्लरी. भगदुर्विदग्धे, किमर्थं मुधा निरर्थक आत्मान निजखरूप विधमसि विडम्बयसि । अद्धा झटिति प्रकीर्णकानि नामराणि प्रसाधय सजीकुरु । वर्षधर, अपसर प्रतूर्णमेक्त । हे वर्षधर हे नपुंसक, प्रपूर्ण शीघ्र एकत एकस्मिन् पा अपसर दूरे गच्छ। देवस्था- पशकुन भविष्यतीति कारणात् । किरात, निकैत निजनिवासे निभूतम् । रे किरात रे मित्र, निजनिवासे आत्मगृहे निभूत प्रश्रित निकेत निवास कुरु । "क्ति निवासे रोगापनयने च' इति धातो प्रयोगात् । तदर्शनेन देवस्यापशकुन भविष्यतीति भाव । फुल्ज न्युज शुभाशयविशिष्टामु चेष्टासु । भरे कुन्ज, व शुभाशयविशिष्शामु शुभपरिणामो- भनासु चेष्टासु न्युज नजू भव । 'उब्ज आर्जये' इति धातो प्रयोगात् । यामन, आमन सरभरारसकोटा फीडा । अरे वामन, सरभसरसकोडा उत्मुररसप्रधाना क्रीडा. पलायनान्वितं मामन रचय । वामन, भवद्दर्शनेन देवस्यापशकुन मविष्यतीति भाव । सौविदल्ल, सोडारामीहख निजनियोगेषु । सौविदल हे स्थापत्य, सोद्धास सोत्कण्ठ यथा भवत्येव निज नियोगेषु खकीयाधिकारेषु अन्त पुररक्षासु ईस चेटख । अन्त पुरमध्ये प्रविश्य तिष्ट । देवस राव दर्शन मा कारय ।अपशकुन भविष्यतीति भाव । शुकपाक- लि],सोत्कण्ठमुत्कण्टख भोगावलीपाठेषु । हे शुकपाकाल] कोरपन् [५], मोगावलीपाठेषु मुरतफोडावचनपठनेषु सोत्कण्ठं सोशस यया भवत्येवं उत्कण्ठस वचतो मर । सारिके, प्रमोदाधिक कीर्तय मालानि । हे सारिके पीनगदे, प्रमोदाधिक यथा मत्येव मालानि मुमुतिवचनानि कीर्तय सान्दय । हसि, बुतो न हसि रविन निराशभावकाशम् । हे हडि हे पारले हसकामिनि, कत करसाद कारणार सचिन रादयितु निरागमापार - ·३५२ फाव्यमाला। वारखरः प्रदक्षिणप्रचारः । कुरङ्ग, रझापसव्यं द्विपिना स्थाने विजयकुञ्जर, उदाहर शुभोचितानीहितानि । जयय, सुघोप हेपस्व ।' इति मातृव्यञ्ज- नामिर्जरतीभिर्व्याकुलितनिखिलपरिजन तत्रिमुवनतिलकं नाम समन्ततस्तु- अतमगशृङ्गोत्सङ्गसगताननापागपसरपुनरकसितपताकावसनं राजसदन- मासादयावभूव कीर्तिसाहारनामा वैतालिक लक्ष्मी विप्रजौघैः कचिदनिलबलोल्लोलवीचेर्युनद्या- श्छाया पुण्यत्सुमेरो कचिदरुणतरैः स्वर्णकुम्भाशुजाले । कान्ति कुर्वत्सुघाब्धेः क्वचिदतिसितिमद्योतिभिर्मितिमाग शोभा श्लिप्यद्धिमाद्रे. कचिदिव गगनाभोगभाग्भिश्च कूटै. ॥२४२॥ याधारहित देश न हति न गच्छसि । सारस, क्स तारस्वर• प्रदक्षिणप्रचार । हे सारस हे विलीन दीपंजद, तारखर सन् उच्चैस्वरशब्द सन् प्रदक्षिणप्रचार सन् देवस्य दक्षिणकरपाचे भूला कस गच्छ । कुरा, रापसव्य द्विपिना स्थाने । हे दुरr हे मृग, अपसव्य देवस्य वामपावें द्विपिनों स्थाने मृगयामृगाणा स्थाने रहल गरछ। तथा चोकम्-'एकोपि यदि वा श्रीणि पञ्च सप्त नवापि वा। वामपाश्चेषु गच्छन्तो मृगा सर्वे शुभावहा ॥' विजयकुञ्जर, उदाहर शुभोचितानीहितानि । हे विजयकुञ्जर हे गजयूधनाथ गज, शुभोचितानि शुभशकुनयोग्यानि इगितानि चरितानि उदाहर ल दर्शय । हे जयय, सुघोष हेपल । हे जयय जात्यश्व, मुघोष सजलजलदसमुद्रध्वनि यथा भवत्येव हेपख शब्द कुरुष्व । पुन कथभूत राजसदनम् । समन्तत सवन तमत- मनमोत्सङ्गसगतानापानसरपुनरुफसितपताकावसनम् तुझ उच्चस्तरो यस्तमा उप- रितनभूमिका तस्य गोत्सङ्गेपु सगता मिलिता या अङ्गना नवयौवना नियस्तासा अपारप्रसरोंचनप्रातवितरण पुनरुतानि द्विगुणीकृतानि सितपताकाना उज्ज्वल- वानां वसनानि वस्त्राणि यस्मिन् राजसदने तत्तथोकम् । कीर्तिसाहारनामा पैतालिक कीर्तिसाहारनामा वैतालिको वोधको भा अनावसरे वृत्तनय पपाठ । तपाहि- लक्ष्मी विनदित्यादि । हे अवनीपते हे राजन् , इद प्रत्यक्षीभूत भवद्भवन भवत प्रासादो विभाति विशेषेण शोभते । भवन किं कुर्वत् । क्वचित् कस्मिंश्चित स्थाने बजौधै फुला द्युनद्या गझाया लक्ष्मी शोभा विनत् धरत् । कथभूताया पुन• या । अनिलबलोलोलवीचे अनिलवलेन घातवलेन उगेला उच्छलन्त्यो वीचयो लहयों यस्सा सा अनिलबलोलोलवीचिस्वस्या भवनम् । भवन पुन किं कुर्वन् । प्रचित्कस्मिंश्चि. स्थाने अरुणतररव्यक्तराग वर्णकुम्भांगुजारे फनक्क्ल्वाकिरणसमूहै सुमेरो मुरा. लयस छाया शोभा पुष्यत् पुष्टिं नयत् । भवन पुन किं पुर्वत् । कचित्कस्मिंश्चित्स्थाने ·२ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । श्रीलीलाकमलं तवावनिपते साम्राज्यचिह्नं मह- कीयुत्पत्तिनिकेतनं क्षितिवधूविश्रामधाम खयम् । लक्ष्मीविभ्रमदर्पणं कुलगृहं राज्याधिदेव्याः पुनः क्रीडास्थानमिदं विमाति भवनं वाग्देवताया इव ॥ २४३ ।। वशीकृतमहीपालः श्रीलीलाकमलाकरः । चिरमत्र स्थितः सौधे चतुरन्तामव क्षितिम् ॥ २४१ ॥ चित्तेश त्वरतां पुरः सुरतरूद्यानैः समं मातले तूर्ण सज्जय सामनं कुरु गुरो यानोचितां वाहिनीम् । आसीदिस्थमशेषकरमपमुपि प्रादुर्भवत्केवले यलिन्वर्गपतेर्महोत्सवविधिः सोऽव्यात्रिलोकी जिनः ॥२४५॥ अतितितिमयोतिभिः भत्युज्ज्वलतेजोभिः भित्तिमार्गः कुष्यप्रदेशः करवा सुधाब्धेः क्षीरसमुद्रस्य कान्ति शोभा कुर्वत् स्वयत् । भवन पुनः किं कुर्वत् । क्वचित् कनिश्चित स्थाने गगनाभोगमाग्मिः आकाशविस्तारभजनशील: कूटः शिखरैः कला हिमादेः हिमाचलस्य शोभामुपमा लिध्यत् । उपमासमुच्चयालंकारः ॥ श्रीलीलाकमलमित्यादि । पुनः कथंभूतम् । श्रीलीलाकमलं लक्ष्मीकोडापजम् । पुनः कथंभूतम् । साम्राज्यविह्व सकलस्य राजस्थाभिज्ञानम् । कथंभूतं साम्राज्यविहम् । महत् गुरुतरम् । अपरं कथंभूतम्। कीयुत्पत्तिनिकेतनं कीर्तेस्त्पत्तेः जन्मनो निकेतन गृहम् । पुनः कथंभूतम् । क्षितिवधूविश्रामधाम क्षितिरेव वधूर्वनिता तथा विश्रामधाम निवास- गृहम् । कथम् । स्वयं सभावेन । पुनः कयंभूतं भवनम् । लक्ष्मीविनमदर्पणम् लक्ष्म्याः विभ्रमदर्पण लीलामुकुरम् । अपरं कथंभूतम् । राज्याधिदेव्याः । पुनः इवार्थे । राज्या- धिष्टातृदेवतायाः कुलगृहं कुलमन्दिरमिव । अपर कयंभूतम् । वाग्देवतायाः सरखाः क्रीडास्थान मिव रमणनिवासमिव । रूपकोपमालंकारः। पशीरतमहीपाल इत्यादि। हे राजन् , अत्र अस्मिन् सौधे राजगृहे स्थितो निविष्टः सन् चिरं दीर्घकालं चतुरन्तां चतुःसमुद्रपर्यन्तां क्षिति पृथ्वी अव प्रतिपालय । कथंभूतस्त्वम् । वशीकृतमहीपाल: यशीकृता आज्ञामानीता महीपालाः राजानो येन सः । पुनः कथंभूतस्तम् । श्रीलीलाकमलाकरः श्रियो लक्ष्म्याः लीलायाः क्रीडायाः कमलाकरः कमलवनसदृशः। रूपकातिशयालंकारः॥ वित्शेत्यादि । अथेदानी आश्वासान्ते मालं करोति जगत्प्रसिद्धो जिनः धीम- द्भगवदई पीतरागः त्रिलोकी त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी तो त्रिलोकी भव्यात् रक्षत पिनानां विनाशं करोतु श्रेयःसंप्राप्तिं च करोतु । स जिनः कः। यस्मिन् प्रादुर्भ- य०३२ .

·३५४ काव्यमाला। कर्णाञ्जलिपुटैः पातुं चेतः सूक्तामृते यदि । श्रूयतां सोमदेवस्य नव्याः काव्योक्तियुक्तयः ॥ २४६ ॥ इति सकलतार्किकचूडामणेः श्रीमन्नेमिदेवभगवतः शिष्येण सोनवद्यगधपधवि- याधरचक्रवर्तिशिखण्डमण्डनीमवचरणकमलेन श्रीसोमदेवसूरिणा विरचिते यशोधरमहाराजचरिते यशस्तिलकापरनानि महाकाव्ये पबन्धोत्सवो नाम द्वितीय आश्वासः समाप्तः। वत्केवले चतुर्थकल्याणावसरे खापतेः सौधर्मेन्द्रस्य इत्यममुना प्रकारेण महोत्सवविधिः महाहर्षविधिरासीदभूव । यस्मिन् कथंभूते । अशेषकल्मषमुपि अशेषाणि समप्राणि कल्मपाणि पापानि ब्रह्महत्यादीनि त्रिपष्टिप्रकृतिलक्षणानि वा मुष्णाति निर्मूलकापा- पतीति अशेपकल्मषमुद तस्मिनशेपकल्मपमुषि । इत्थं कथमिति चेत् हे वित्तेश हे धनद, सुरतरूवानः समं कल्पक्षवनैः सार्धे पुरोऽप्रतः त्वरतां संभ्रमेण वं गच्छ । हे मातले हे शक्रसारथे, तूर्ण शीघ्रं सामजमैरावणनाम गजं सन्जय प्रयाणयोग्यं कुरु । हे गुरो हे बृहस्पते मन्त्रिन् , वाहिनीं सुरसेना यानोचितां गमनयोग्यां कुरु त्वं विधेहि । अतिशयालंकारः॥ कर्णाअलिपुररित्यादि । हे विद्वन् यदि चेत् सूक्तामृते काव्यावे कर्णाश- लिपुटै. पातुं श्रवणालिपात्रैराखादितु चेतो मनस्तव वर्तते तर्हि सोमदेवस्य सोम- देवाचार्यखामिनो नव्याः प्रत्ययाः काव्योक्तियुक्तयः काव्यस्य यशस्तिलकनामेतिहासस्य उत्तीनां वचनाना युकयो रचनाः वर्मतापमाः श्रूयतां त्वया आकर्ण्यताम् । रूपको- पमालंकारः॥ इति सकलतार्किकलोकचूडामणे: श्रीममिदेवभगवतः शिष्येण सद्योनव. यगद्यपदविद्याधरचक्रवर्तिशिखण्डमण्डनीभवचरणकमलेन श्रीसोमदेवसूरिणा विरचिते यशोधरमहाराजचरिते यशस्तिलकापरनानि महाकाव्ये पबन्धोत्सवो नाम द्वितीय आश्वासः ॥ अस्य व्याख्यानं पूर्ववद्वेदितव्यम् । इति श्रीपमनन्दिदेवेन्द्रकीर्तिविद्यानन्दिमविभूषणाभिप्रायेण भारकश्रीमलिभूषण. गुरुपरमाभीटगुरभ्रात्रा गुर्जरदेशसिंहासनमारकश्रीलक्ष्मीचन्द्रकाभिमतेन मालव- देशभट्टारकीसिंहनन्दिप्रार्थनया यतिश्रीसिद्धान्तसागरव्याख्याकृतिनिमितं नवनवति- महामहावादिस्याद्वादलब्धविजयेन तर्कव्याकरणाधनेवशासरचनाचघुना सूरिथीभूत- मागरेण विरचितार्या यशस्तिलकचन्द्रिकाभिधानायो यशोधरमहाराजचरितमहा- कापटीशयां यशोधरमहाराजपवन्धमहोत्सव विवरणं नाम द्वितीयाश्वासचन्द्रिका परिसमाता इति गुभम् ॥

·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तृतीय आश्वासः। श्रीलीलाम्बुजगर्भसंभवतनुः वर्णाचलनानम्- लक्ष्मीप्राषितसंगमोऽपि तपसः स्थान परस्याभवत् । ध्यानावन्ध्यविधिः समस्तविपयं ज्योतिः परं प्राप्तवा- न्यवद्धामधृतोदयश्च स जगत्पायादपायाजिनः ॥१॥ भयेदानी तृतीयस्यावासस्य राज्यलक्ष्मीविनोदनाम्नः प्रारम्भ कुर्वाणाः श्रीसोमदेवसू. रयः भादिमलाई श्रीमदहत्परमेश्वरस्य पथकल्याणगर्भितो स्तुति प्राहुः । शार्दूलविक्री. डित छन्दः । श्रीलीलेत्यादि । स जगत्प्रसिद्धो जिनस्तीर्थंकरपरमदेवः जगत्रैलोक्यं भपायाद चतुर्गतिरक्षातः पायाद रक्षतु । स कः । तपदोनियसंबन्धत्वात यो भगवान् जिनः श्रीलीलाम्युजगर्भसंभवतनुः श्रियो लक्ष्म्याः लीलाम्बुजं क्रीडाकमलं तस्य गर्भ फर्णिकायर्या संभवा उत्पन्नातनुः शरीरं यस्य स तथोकः । भगवान् किल स्वर्गावतरण. पत्याणे मातुर्गर्भजो शकिमाथाय तन कमलं कृत्वा तस्य कर्णिकायां अवतरति, तन कमले वृद्धि याति, पचान्मातुपोनिमस्पृष्ट्वा मातुर्वाधामदत्त्वा जन्म गृह्णाति, तेन श्रीसोमदेवाचार्यः प्राह-श्रीलीलाम्बुजगर्भसंभवतनुः । यः पुनः कथंभूतः । खर्णाचल- सानभूः स्वर्णाचलो मेरुपर्वतः स मानस्य जन्माभिषेकस्य भभूमिः यस्य स वर्णा- चलनानभूः । पुनः कथंभूतो यः । लक्ष्मीनार्थितसगमः लदम्या साम्राज्यश्रिया प्रार्थितो याचितः संगमो मेलापको यस्य स तयोफः । अपिशब्दात् कोऽपि कुमारदीक्षितोऽपि भवति तत्सूचनार्थमपिशब्दो वर्तते । पुनः कयंमूतो भगवान् । परस्य उत्कृष्टस्य तपसो दीक्षायाः स्थानं निवासो अभूद्वभूव । यो भगवान् पुनः किं कृतवान् । परं ज्योतिः केवलज्ञानं प्राप्तवान् लब्धवान् । कथंभूतं परं ज्योतिः । समस्तविषयम् समस्तो लोक- स्वालोकच विषयो गोचरो गम्यो यस्य परै ज्योतिषः तत्परं ज्योतिषः समस्त विषयम् । कयंभूतो भगवान् । ध्यानावभ्यविधि; ध्यानाभ्यां धर्मशरुभ्यानाभ्यां अवन्ध्यः सकलो विधिः कर्तव्यं यस्य स ध्यानापन्ध्यविधिः । हरिहरहिरण्यगर्भादिभिर्यानकृतं पर फलं न लम्धमिति भावः । पुनः कथंभूतो भगवान् । तामधृतोदयः तस्मिन् जगत्प्रसिद्ध धानि सर्वकर्मक्षयलक्षणे मोक्षे धृत आरोपित (उत्कृष्टो अयः) उदयः शुभावहो विधियेन स तद्धामधृतोदयः । चकार उपसमुच्चयार्थः । तेन अनन्तचतुष्टयादयो नवकेवललध्यादय अनन्तगुणाः समुधीयन्ते । रूपकातिशयसमुचयालंकारः॥ १. अस्पृश्येति नन्समासघटितप्रयोगे 'अनसमासे' इति व्याकृतिसूत्रस्यपदा- सत्वेन स्यबादेशाप्राध्या तटितप्रयोगोपादानं महचिन्नकरम् .

·३५६ काव्यमाला। लक्ष्मीपतिप्रमृतिमिः कृतपादसेवः पायाज्जगन्ति स जयी जिनचन्द्रदेवः । साम्यं त्रिविष्टपतिस्सितविक्रमस्य दंष्ट्राधृतावनितलस्य हरेर्न यस्य ॥२॥ पुनस्तदध्यास्य श्रीसरखतीविलासकमलाकरं राजमन्दिरमहो असम- साहसारम्भ, त्रिभुवनभवनस्तम्भ, कदाचित्समीपसमस्तलोकलोचनोन्मेषेषु लक्ष्मीपतिमभृतिभिरित्यादि । स जगप्रसिद्धो जिनचन्द्रदेवः जगन्ति प्रीणि भुवनानि पायादक्षतु । अनेकविषमभवगहनदुःखप्रापणहेतून कर्मारावीन जयन्तीति जिनाः गणधरदेवादयः । 'इणिकृशिम्यो पत्' इत्युणादिसूत्रेण णक्प्रत्ययेन जिन- शब्दः सिद्धः । जिनानां गणधरदेवादीनां चन्द्र आहादको जिनचन्द्रः चासो देवः , परमाराध्यः जिनचन्द्रदेवः । कथंभूतो जिनचन्द्रदेवः। यथोक्तविशेषणविशिष्टः लक्ष्मी- पतिप्रमृतिभिः कृतपादसेवः लक्ष्म्याः पतिलक्ष्मीपतिनारायणः स प्रभृतिमुस्यो येषां रुद्रनामादीना ते रक्ष्मीपतिप्रभृतयसैलक्ष्मीपतिप्रभृतिभिः कृता परमधर्मानुरागेश रचिता पादयोश्चरणकमलयोः सेवा बन्दना भकिर्यस्य स लक्ष्मीपतिप्रमृतिभिः कृतपाद- सेवः । पुनः कथंभूतः । जयी जयनशीलः। स कः। यस्य जिनचन्द्रदेवस्य हरेर्नारायणस्स साम्यं तुल्यता न वर्तते । तद्धेतुगर्भितुं विशेषणमाह-कथंभूतस्य यस्य । त्रिविष्टपति- स्थितविक्रमस्य प्रयाणा विष्टपानी लोकाना धृती उद्धरणे स्थित उद्धरितो विक्रमः सामर्थ्य यस्य स तथा तस्य । कथंभूतस्य हरेः। दंष्ट्राधृतावनितलस्य दंष्ट्रया धृत समुच्चा, लितमवनितलं पृथ्वीमण्डलं येन स तथा तस्य । वराहावतारेण यदा नारायणः संजा- तस्तदा प्रलयकालभयात् हस्ताभ्या पृथ्वीमुर्तुमसमर्थवात् दंष्ट्रयोवृतवान् इत्यर्थः । व्यतिरेकालंकारः । उक्तं च वाग्भटेन महाकविना-केनचित्र धर्मेण द्वयोः सं. सिद्धसाम्ययोः । भवत्येकतराधिक्यं व्यतिरेकः स उच्यते ॥' पुनरित्यादि । अहो मारदत्त, अहो असमसाहसारम्भ असमं असदृशं अनन्य- संभवि यत् साहसं अद्भुतं कर्म तस्यारम्भः प्रारम्भो यस्य स तथा तस्य संबोधनं हे तथोक । अहो त्रिभुवनभवनस्तम्भ त्रिभुवनमेव भवन एहं तस्योद्धरणे स्तम्भः आधारकाष्ठ त्रिभुवनभवनस्तम्भवस्य सबोयनं हे तथोक्त । कदाचित् कमिचिदवसरे तदा तस्मिन् काले निशीथिनीशेपेषु विशेष किति लोको जो सालोको क । अहं यशोधरमहाराजः पत्यकृतलं शय्योत्सरमुज्ज्ञांचकार तत्याज उज्झितवान् । कयं- भूतेषु निशीथिनीषेषु । समीपसमस्तलोकलोचनोन्मेपेषु समीपा इदानीमेव भविष्यन्तः समस्ताना लोकानां लोचनोन्मेषाः नेमाणामुद्घाटनानि येषु वे तथा तेषु । कथंभूतं ·। - ३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । निशीथिनीशेषेषु 'हिमरुचिरस्तमेति निशि निगदितनिजविनियोगसंगरः । रविरपि नयनविषयमयमवति जगति निजाय फर्मणे । तत्कलहं विहाय संविशत पुनर्ननु दूरगन्तरम्' इति प्रातः कथयतीय मिधुनेषु रसत्कृकया- कुमण्डलम् । पर्यइतलम् । मृगमदारागबहुलपरिमलम् । मृगमदो नाम कस्तूरिका तेनोपलक्षितो योऽसायारागो विलेपनं वेन यहुलः प्रचुरतरः परिमलो विमोत्यो गन्धो या पर्यातले तत्तयोक्तम् । कय पर्यरतलमुहांचकार । मन्दाकिनीपुलिनं कलहंस इस । यथा कलहंसो राजहंसो मन्दाकिन्या. गायाः पुलिनं तोयोरियत द्वीपं त्यजति । कयंभूतं मन्दाकिनीपुलिनम् । नवोल्लासारालसरोजकाननम् नवोलासेन प्रत्यप्रविकसनेन मासलं मनोहरस्थलं सरोजकाननं कमलवनं यत्र मन्दाकिनीपुलिने तत्तथोकम् । किं कृता पूर्व पर्यरतलमुश्शाचकार । पुन राज्यपाभिषेकादनन्तरं तत्पूर्वोकं निभुवनतिलकं नाम राज- मन्दिर राजभवनमय स्थिला । क्यंभूत राजमन्दिरम् । श्रीसरस्वतीविलासकमलाकरम् श्रीध लक्ष्मी. सरस्वती च भारती तयोविलासकमलाकर क्रीडाकमलवनम् । अहं कि घुर्वन् पर्यतलमुझावकार । इति अमुना प्रकारेण व्यावय॑मानविधानेन प्रबोधमा- लपाठकानां प्रयोधस्य जापरणस्य ये मालपाठका नामाचार्गाः प्रयोधमालपाठकासपा सूफी सुभाषितानि आकर्णयन् शृण्वन् । कथंभूताना प्रबोधमालपाठकानाम् । वैमाति- फसूफपाठकठोरक्ण्ठकानाम् वैभातिकानि यानि सूक्तानि सुवचनसुभाषितानि तेषा पाटेनाध्ययनेन कठोरास्तीयतरा वाचालाः वष्ठका गलनालानि येषा ते तथा । कथंभूताः सूक्ती । अवसरावेदनसुन्दरोक्ती. अवसरस्य प्रस्तावस्य आवेदनं विज्ञापन तेन सुन्दरा अतिमनोहरा उक्तयो वचनानि यासु सूक्तिपु ता अवसरावेदनमुन्दरोक्तयखातधोकाः । इवीति किम् । हिमचिरित्यादि]-रसत्कयाकुमण्डलं शब्दायमानताम्रचून्दि मिथुनेषु श्रीपुरुपद्वन्द्वेषु प्रातः प्रभाव क्ययतीव सूचयतीव । कृषवाकुमण्डलं किं पथयति । अहो मिथुनानि, अयं प्रत्यक्षीभूतो हिमचिचन्द्रमा अस्तमेति अस्तमयं गच्छति । फथंभूतो हिमचिः । निशि रानी निगदितनिज विनियोगसगर. निगदित. सूचितो निजः खकीयो विनियोगस्य सगरः प्रतिज्ञा येन स तथोक्तः । अय प्रत्यक्षीभूतो रविरपि गास्करोऽपि जगति नयनविपर्य लोचनगोवरे मा समन्तात् अववि गच्छति या। अव रक्ष पालने' इत्यान्न अवधातोरेकोनविंशत्यर्थेषु वर्तमानखात् । तथा हि- "पालनगतिकान्तिप्रीतितत्यवगमनप्रवेशधषणखाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीत्यवाप्यालिङ्गनहि- सादानभावनियु' इति । रवि. किमयं नयनविषयमागच्छति । निजाय कर्मणे निजयो. ग्याय । ततस्मात् कारणात हे मिथुनानि, फलहं शकटकं विहाय परित्यज्य सविशत संभोगं कुरुत यूयम् । पुनः पथात् नन्वहो मिथुनानि दूई अन्तरं वर्तते रजनी पुन- रपि दूरे भविष्यतीति भावः । उत्प्रेक्षालंकारः॥

·काव्यमाला। - निद्राशेपनिमीलितार्धनयनं किंचिद्विलम्बाक्षरं पर्यस्तालकजालकं प्रविलसद्धर्माम्बुमुक्ताफलम् । भूमशालसमस्पनृम्भणवशादीपत्मकम्पाधर चुम्बालिङ्गय सखीमुखं ननु रवेरेपा प्रभा दृश्यते ॥ विकिरनिकिर एप व्याकुलः पादपानां तिरयति शिखराणि प्रेसितो द्वन्द्वशब्दः । इह च युवतिसार्थः सद्मकर्मप्रबन्धा- त्तरलितकुचकुम्भः संचरत्यगणेषु ॥४॥ गलति तम इवायं चक्रनाम्नां वियोगः स्फुटति नलिनराजिः संध्यया सार्धमेपा । निद्रेत्यादि । हे राजन्, आलिङ्गय आलिङ्गनं दत्त्वा सखीमुखं तव प्रियकान्तावदनं चुम्व वणि संयोजय । एषा प्रत्यक्षीभूता रवेः श्रीभास्करस्य ननु हे राजन्, प्रभा दीप्तिदश्यते श्रीसूर्य उदेष्यति । प्रभातं जातमित्यर्थः । कथंभूतं सखीमुखम् । निद्राशेषेण अल्पखापेन निमीलिते मुदिते अर्धनयने लोचने यस्मिन् सखीमुखे तत्तयोक्तम् । अपर कथंभूतं सखीमुखम् । किंचिद्विलम्वाक्षरम् किंचिन्मनाक विलम्ब: कालक्षेपो येषां तानि किचिद्विलम्वानि अक्षराणि वर्णा यस्मिन् सखीमुखे तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । पर्यस्तालकजालकम् पर्यस्वानि यत्र तत्र गतानि अलकानां पुन्तलानां जालकानि वाहयों यन तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । प्रविलसद्धर्माम्युमुक्ताफलम् प्रविलसन्ति शोभ- मानानि धर्माम्बूनि आखादजलबिन्दवो मुक्ताफलानि व्याकरणे यानि यस्मिन् सखीमुखे तप्तयोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । भ्रूभहालसम् भ्रूभङ्गेषु भूक्षेपेषु नेत्रोपरिरोमराज्योल्लासनेषु अलसो मन्द उद्यमो यस्मिन् तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । अल्पजम्भणवशात् स्तो. फविनामकरणात् हापविधानात् ईपत्प्रकम्पापरम् ईपत् मनाक प्रकम्पः स्फुरणं अधरे दन्ताछदे यस्मिन् तत्तयोकम् । रूपकमनुमानालंकारः॥ विकिरनिकर इत्यादि । एप प्रत्यक्षीभूतः विकिरनिकरः पक्षिसमूहो ब्याकुलो विस्तः सन् पादपानां वृक्षाणां शिखराणि उपरितनभागानि विरयति झम्पति । द्वन्दूशब्दो मिथुनध्वनिः वै प्रेसितधधलो वर्तते । प्रस्तावात् पक्षिणा द्वन्द्वमिति गृह्यते । इह च एष च अगणेपू, ग्रहाप्रभामिषु, युवतिमा: शां, गरम मंचादि गवार करोति । कथंभूतो युवतिसार्थः । सयकर्मप्रबन्धात् गृहव्यापारप्रपाकात तरलित. बुचकुम्भः शिथिलितस्तनकलशः । जात्सलंकारः॥ गलति इत्यादि । हे राजन्, अयं प्रत्यक्षीभूतः बनाना चकवाकानां वियोगो ·३ आवास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३५९ अगणितपतिनर्मा कूणितलतान्त- स्त्यजति कुलवधूनां वासगेहानि सार्थः ॥ ५॥ अविरलपुलकालीपांशुलास्याम्बुजानां नवनवनखरेखालेखलोलस्तनीनाम् । मरनरपतिदूतीविनमः कामिनीना- मिह विहरति यूथः प्रकणनूपुराणाम् ॥ ६ ॥ अलकवलयवृत्ताः किंचिदाकुश्चितान्ताः सरसकरजरेखाः कामिनीनां कपोले । प्रविदधति पलाशस्याग्रशाखाशिखाया- मवनतमुकुलानां मजरीणामभिख्याम् ॥ ७ ॥ विप्रलम्भो गलति विघटते । किमिव । तम इव अन्धकारं यथा । हे राजन् , एपा प्रत्यक्षीभूता नलिनराजिः कमलसमूहः स्फुटति विकसति । कथम् । साधं सह । कया। संध्यया प्रभातकालयत् । हे राजन् , कुलवधूनां कुलत्रीणां सार्थः समूहः वासगेहानि विलासमन्दिराणि त्यजति मुश्चति । कथंभूतः कुलवधूनां सार्थः । अगणित- पतिनर्मा न गणितं मनस्यानीतं पतीनां भर्तृणां नर्म परिहासः अगणितपतिनर्मा । उकंच-'वकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।' पुनः कथंभूतः कुलवधूनां सार्थः । णितभूलतान्तः कूणिताः कोपेन कुटिलितो भूलतानामन्तः प्रान्तो येन ए तथोक्तः । उपमासहोक्त्यलंकारः ॥ अविरलपुलकालीत्यादि । हे राजन् , इह अस्मिन् स्थाने कामिनीनां स्त्रीणां यूथः समूहो विहरति पर्यटति । कथंभूतानां कामिनीनाम् । अविरलपुलकालीपांशुला- स्याम्बुजानाम् अविरला अविच्छिन्ना या पुलकाली पुलकोणिस्तया पांशुलानि मिलि- तानि बास्याम् जानि मुखकमलानि यासा तास्वथा तासाम् । पुनः कथंभूतानां कामि- नीनाम् । नवनपनखरेखालेखलोलस्तनीनाम् नवनवाः प्रत्यप्राः याः नसरेखाः पुनर्भवरा- जयः तासामाखैदिलेखनैलोलाचपलाः स्तनाः यासा तास्वया तासाम् । पुनः कयंभू- तानां कामिनीनाम् । प्रक्वणनूपुराणाम् प्रकणन्तः शब्दायमानाः नूपुरा हिजीरा थासां तास्तथा तासाम् । कथंभूतः कामिनीनां यूथः । सरनरपतिदूतीविभ्रमः स्मरनरपतेः कामनरेन्द्रस्य दूतीनां संचारिकाण विभ्रमः शोभा यस्स यूथस्य स तथोक्तः । रूप- कोपमालंकारः ॥ अलकवलयवृत्ता इत्यादि । हे राजन् , कामिनीनां स्त्रीणां कपोले गण्डस्थले सरसकरजरेखाः सरसा: तत्कालदत्ताः करजानां नखानां रेखाः पदानि पलाशस्य ·काव्यमाला। द्वीपान्तरेषु नलिनीवनवर्तिवृत्ते मानौ क्रिया नृप न कापि यह भाति । एवं त्वयि प्रियतमाघरपानलोले लोके कुतः फलति फर्मवतां प्रयासः ॥ ८ ॥ सरभरकलहकेलिललितालकविदलिततिलकमण्डनं नवनखलिखितलेखगण्डस्थलमदयनिपीडिताधरम् । निद्रोड्डमरनयनमवलामुखमुपसि समन्मनाक्षरं सुरतविलासहंस तव कथयति निखिलनिशासु जागरम् ॥९॥ किंशुकतरोरप्रशाखाशिखायामुपरितनशखायां उपरितनभागे अवनतमुकुलानां धक- कलिकाना मरीणां अभिल्यां शोमा प्रविदधति प्रकुर्वन्ति । कथंभूताः सरसकरज- रेखाः । अलक्वलयवृताः अलकानां कुन्तलाना वलयेषु विण्टिकामु वृत्ताः प्रवृत्ताः सजाताः । पुनः कथंभूताः । किंचिदाकुचितान्ताः किंचिन्मनाक् आकुचितः वर्ति अन्तः पर्यन्तो यासां करजरेखार्णा तास्तथोक्ताः । उपमालंकारः॥ द्वीपान्तरेप्वित्यादि । हे नृप हे राजन्, इह अस्मिन् लोके द्वीपान्तरेषु पूर्वापरविदेहेषु यथा येन प्रकारेण नलिनीवनवर्तिपत्ते पमिनीखण्डवर्तनशीलाचारे भानी श्रीसूर्य सति कापि क्रिया काचित् चेष्टा न भवति न चमत्करोति न प्रवर्तते। एवममुना प्रकारेण खयि भवति प्रियतमाघरपानलोले सति बल्लभस्त्रीधराखा- दनलम्पटे सति कर्मवता क्रियावां पुरुषाणा प्रयास उद्यमः कुतः कस्मात् फलति । न कुतोऽपि फलवान् भवति । दृष्टान्ताक्षेपालंकारः । सरभरेत्यादि । सुरतविलासहंस मुरतस्य संभोगक्रीडायाः विलासहंसः क्रीडाकरणे राजहंसः सुरतविलासहंसस्वस्य सवोधनं हे तथोक, अयलामुखं यनिता- बदन कर्तृभूतं उपसि प्रभाते तव भवतो निखिलनिशमु सर्वरात्रिषु पूर्वरात्रि- मध्यरानि-अपररात्रि जागरं जागरणं कर्मतापनं कथयति । कथंभूतं अवलामुखम् । सरभरकलहकेलिललितालकविदलिततिलकमण्डनम् स्मरभरेण कन्दोतिशयेन योऽसौ कलहो युदं तस्य केलिः क्रीडा तया ललिता लठिता ये पलकाः केशास्वैर्विदलितं 'चूर्णीकृत लोपितं तिलकमण्डनं तिलकं च मण्डनं च कुहुमकजलादिकं यस्य अबला- मुखस्य तत्तयोक्तम् । पुनः कथंभूतं अबलामुखम् । नवनखलिखितलेखगण्डस्थलम् नवः १. टीवोपलभ्यमानेषु सर्वराश्यादिशब्देषु 'अहःसर्वेकदेश- (५४१८७) इति पाणिनिसूत्रेण रोरच्प्रत्ययमकृव व्याकरणविरुद्धमिकारान्तरानिशब्दोपादानं प्रन्य कर्तुः प्रमादः (सर्यरात्रेषु पूर्वराप्रमध्यरानापररात्रेषु) इत्येते प्रयोगा. पाल्याच.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । विद्विष्टदर्पहर मध्यमलोकपालं कस्त्वां प्रबोधयतु सर्वजगत्मबोधम् । लोकत्रयोद्धरणघामनिकेतनेषु निद्रा कुतो भवति नाथ भवादृशेषु ॥ १० ॥ मध्येष राज्यरथसारथिरागतस्खे नीरोगतावहितवाक्प्रवणो मिपक्च । पौरोगवोऽभिनवपाफपरः समास्ते द्वारे तवोत्सवमतिश्च पुरोहितोऽपि ॥ ११ ॥ - प्रत्यमो नरीः फामाइशैलिसितो विन्यासीकृतः योऽसी लेगो लिपिविशेषसेनोपल. क्षितं गण्डस्थलं कपोलमण्डलं यस्यायलामुरास्य तत्तयोकम् । पुनः कथंभूतं अबला- मुसम् । अदयनिपीडिताघरम् अदयं दयारहितं यया भवत्येयं निपीडितम्वितः अपरो दन्तवासी यस्य तप्तयोकम् । पुनः कयंभूतं भयलामुखम् । निमरनयनम् निश्या- जागरेण उसमरे उत्कटे नयने लोचने यन तत्तयोकम् । पुनः कयंभूतं अबलामुराम् । समन्मनाथरम् सह मन्मनेन गद्दशन्देन उपलचितानि अक्षरानि पणी यसिन् मयलामुसे तत्तथोषम् । अनुमानालंकारः॥ विशिष्टेत्यादि । हे विद्विष्टदर्षहर विद्विष्टानां आपूणां दपों मदर रतीति विशिष्टदर्पहातस्प योधनं हे तपोक हे राजन्, भदाइशेषु युप्मामासेषु निहा साप: तो मयति । न कुतोऽपि भवति इत्यर्पः । कः पुमान् सो भवन्तं प्रोपपत्र नागरपनु । अपितुन कधित प्रबोधयतु इलर्थः । श्यंभूतं साम् । गप्पमतोकपास मप्यमलोकसानिनम् । पुनः कथंभूतम् । सर्यजगरप्रयोषम् सर्पस निखिलस्य जगतः पृथ्वीमण्डलस्य अयोधं सावधानभवनं यस्मात् प तथा तम्। भूवेयु मारो। खोकप्रयोदरणपामनिकेतने छोकाना वयं तस्योराण प्रशासने पाम क्षेत्रसमस निकेतनानि गृहानि लोकत्रयोहरणमामनिपेतनानि तेपु । प्रविण्याक्षेपालंकारः ॥ मनीत्यादि । हे राजन्, एर प्रसशाभूम तय मन्त्री भाग भायातो कोठे। कर्मभूमी मी । नासिरमेर रमा अतिदेयलर निक इलयः। न मेवर्त मन्त्री भागतः भिवर परियापिसासापरनामा समनवय भागतो पतये । वर्षभूतो सिरहा नीरोगतावदितवानः नारोमठायो बादाननिदानात हिमाभिरारोग्यत्वकरणे अपहिताः गावधानाः याः गाय: मायनानि र प्रागो बिशनः । दपा पारोगको महानपापः समाधे उदारमतः पीरोगमः । भनिनवासरः अभिनरः प्रजमो मोडमी पाये न निलरियार.

·३६२ काव्यमाला । प्राभातिकानकरवश्रवणप्रबोधा. दीर्घ रसन्ति गृहवापिषु राजहंसाः। उत्तिष्ठ देव भज संप्रति राजलक्ष्मी- संपादितं विभवमेनमिति ब्रुवाणाः ।। १२ ।। सुप्तेषु येषु रविरेप बुधावलोक यावतमो दलति तत्किल तेषु धत्ते । बोधं पुनर्दधति येऽस्य पुरो वितन्द्रा- स्तेजांसि नाथ वितनोति निजानि तेषु ॥ १३ ॥ इति वैभातिकसूक्तपाठकठोरकण्ठकानां प्रबोधमङ्गलपाठकानामवसरावे- दनसुन्दरोक्तीः सूक्तीराफर्णयन्नयोलासमांसलसरोजकाननं मन्दाकिनीपु- लिनं कलहंस इव तदा किलाहं मृगमदानरागवहुलपरिमलं पल्यङ्कतलमु- ज्झांचकार । कदाचिदासनोदयद्युमणिमहसि प्रत्यूषानेहसि निष्पादने परस्तत्परः । तथा हे राजन् , पुरोहितोऽपि तव भवतो द्वारे च तिष्ठति । कथंभूतः पुरोहितः । उत्सवमति. उत्सवे शान्तिकर्ममहोत्सवे मतियुद्धिर्यस्य स तथा । समुषमालंकारः॥ माभाविकेत्यादि । हे देव हे राजाधिराज, गृहवापिषु राजमन्दिरसरोवरेषु राजहंसाः चभुचरणलोचनेषु लोहिताः चक्राका राजहंसा उच्यन्ते ते रसन्ति शन्दं कुर्व- न्ति । कथम् । दीर्घ तारतरे यथा भवत्येवम् । कस्मात् । प्राभाविकारकरवश्रवणप्रयोधात् प्रभाते भवाः प्राभातिकाते च ते आनकाः पटहास्तेषां रखः शम्दस्तस्य श्रवणेनाक- णनेन योसी प्रबोधो जागर: प्राभातिकानकरवश्रवणप्रबोधस्तस्मात् । राजहंसाः कि कुर्वाणाः रसन्ति । इति अभुना प्रकारेण युवाणाः सूचयन्तः । इतीति किम् । हे देव राजन, लं वसिष्ठ उत्यो भव । संप्रति इदानीं राजरक्ष्मीसंपादितं एनं प्रत्यक्षीभूतं विभवं ऐश्वर्य मज तं आभय । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ सुप्तेपित्यादि । हे बुधावलोक, विदूबनलोचन, येषु मुप्तेषु ऐश्वर्य भज वं आश्रय । एप प्रत्यक्षीभूतो रविः यावन्मान तमोऽन्धकार दलति विध्वंसयति तत्तमः दिल निययेन प पुरपेषु धत्ते घरति । ये पुरुषाः वितन्द्राः निद्वारहिता निरालस्याः अस्य रवे. पुरः पूर्वमेव पुनधि दयति जागरणं कुर्वन्ति जामति । हे नाथ, तेषु पुष्पेषु निजानि ठेजोनि योतान् वितनोति विस्तारयति । जात्रालंकारः॥ इतीत्यादि । हे राजन्, कदाचित्कमिचिदवसरे प्रत्यूषानेहसि प्रभातक भास्थान- ·३ आश्वासः यशखिलकचम्पूकाव्यम् । ३६३ व्योमाम्बुधौ विद्रुमकाननश्रीवियद्वने किंशुकपुष्पकान्तिः । आभाति रागः प्रथमं प्रभाते सुरेमसिन्दुरितकुम्भशोमः ॥१४॥ निशे बिहायापि निशीथिनीशं रतिस्तवात्यन्तमिह प्रसिद्धा । इयं त्वहीन विना दिनेशमास्ते निमेषामपि सतना ॥ १५ ॥ अतो निसर्गानिशि पांशुलत्वं शुद्धस्थितित्वं दिवसत्रियश्च । मत्वैव संसर्गभयात्पुरैव संध्यां तयोः सीमि विधिः ससर्ज ॥ १६ ॥ मण्डपमास्थाय धमायामुपविश्य धर्मस्पेायाधिकारिभिः पुरुषः सह सर्वेपा आश्रमिणा ब्रह्मचारिगृहिवानप्रस्थमिषणा इतरद्यवहारविधामिणा च ब्राह्मणक्षत्रियवणियशदाणी वर्णाना च फार्याणि अपश्य अहं विचारयामास इति क्रियाकारक्सबन्धः । वयंभूते प्रत्यूपानेहसि । आसनोदयघुमणिमहसि आसप समीपवर्ति उदयाचलस्य युमणेः श्रीसूर्यस्य महसेजो यत्र प्रत्यूपानेहसि स भासनोदयामणिमहास्वस्मिन् तथोके । कथभूतमास्थानमण्डपम् । युधप्रकाण्डमण्डलीविधीयमानधर्मागमालापम् पुधाना विदू- जनाना मध्ये प्रकाण्ड प्रशस्त बुधमकाण्दं तस्य मण्डली मेशपकस्त्रया विधीयमानाः क्रियमाणाः धर्मागमालापा' स्मृतिशास्त्रप्रवचनानि यस्मिन्नास्थानमण्डपे स तथा तम् । भह किं कुर्वन् कार्याणि अपश्यम् । इति अमुना प्रकारेण सोसशायनिकाना सुसश. यनं पृच्छन्तीति मे ते सौराशायनिकास्पा सूकगीतामृतरस सुवचनकथितागृताव वर्णपूरवा नयन् । आकर्णयमित्यर्थः । इतीति किम्- व्योमाम्बुधायित्यादि । है राजन्, प्रमाते विभातसमये प्रथम पूर्व रागः श्रीसूर्यस्य तेज. भाभाति शोभते । कथभूतो राग' व्योमायुधौ आकाशरामुळे विदुमकाननश्रीः विद्रुमाणां प्रवालाना काननस्य श्री. शोभा यस्य रागस्य च तथा । पुन. कपभूतो राग । वियद्वने आकाशकानने किंशुकपुष्पकान्तिः किशुकाना पलाश?- क्षाणां पुष्पाणि पुसुमानि किंशुरपुष्पाणि रोपा कान्तिः शोमा यस्स रा तथा । पुनः यचभूतो रागः । सुरेभासिन्दुरितकुम्भशोभः सुरेभस्य ऐरायणगजस्य चिन्यूरितः सिन्दूरेणारणीकृतोऽसौ फम्भः शिर:पिण्डस्वस्य शोभा उपमा यस्य रामस्य स तथा । रूपोपमासकारः॥ निशे इत्यादि । है निशे हे राप्रे, निशीथिनीश चन्द विहायापि परित्यज्यापि इह अस्मिन् ससारे तब अत्यन्त रतिः प्रशिक्षा विख्याता पर्तते। इय अहीदिनधीः दिनेस पिना धीमावरमन्तरेण सूटिवे निमेषामपि सता सग्छन्दबारिणी नासेन तिष्ठति । जायलंकारः॥ अत इत्यादि । अतः एतस्मात् धारणात् नितांत्खभावेन निसि रात्री पाशुलवं कान्धकारेण सह व्यभिचारिणी नाते न सं दिवसधियष दिनलक्ष्म्याः शुरस्थितिलं ·३६४ काव्यमाला। पूर्व सरसफरजरेखाकृतिरधररुचिस्ततो रयि- सदनु च पुसणपिण्डखण्डातिरजचर्यच्छविखतः । पुनरयमरुणरतमुकुरश्रीरुदयति रागनिर्भरैः ।' कुर्वन्ककुभि ककुमि बन्धूफमयीमिव सृष्टिमंशुभिः ॥ १७ शतमसघामहेमकुम्माकृतिरिन्द्रसमुदविट्ठम- स्तम्बस्तिमितकान्तिरहरुत्सवसमयसुवर्णदर्पणः । उदयति रविरुदारहरिरोहणरुचिरुचिरोत्करैः करै- दिग्दयितामुखानि पिञ्जरयन्नरुणितजलघिमण्डलः ।। १८ ॥ अव्यभिचारिणीलं मखैव विज्ञायैव तयोनिशादिनधियोः सीमि मध्ये विधिविधाता संध्यां पुरैव ससर्ज चक्रे । कस्मात् । संसर्गमयादिव व्यभिचारिण्या अव्यभिचारिण्याय संपर्क- शहनादिव । उत्प्रेक्षालंकारः॥ पूर्वमित्यादि । अय प्रत्यक्षीभूतो रविः उदयति उद्गच्छति । कथंभूतो रविः । पूर्व प्रथमतः सरसकरजरेखाकृतिः सरसा तत्कालदत्ता या करजरेखा तसा आकृ- तिर्यस्य स तथोकः । पुनः कथभूतो रविः । ततस्तदनन्तर अथरविः स्त्रीणां दन्तच्छ. दाकारः । तदनु तदनन्तरं घुस्मपिण्डखण्डद्यतिः कुङ्कमपिण्डखण्डद्युतिः अपिण्डसशः । ततस्तदनन्तरं अजयच्छविः रक्तकमलसदृशः । पुनस्तदनन्तरं अरुणरसमुकुरधीः पद्मरागमणिदर्पणसमानशोभः । रविः किं कुर्वन् । रागनिर्भरैः रक्तिमबहुलैरेशभिः वृता ककुभि कमि दिशि दिशि धन्धूकमयी सृष्टिं फुर्वनिव विदधदिव । उपमा- लंकारः । दुवईछन्दः॥ शतमखधामेत्यादि । रविः श्रीसूर्य उदयत्युद्गच्छति उदेति । कथंभूतः सन्नुदेति । शतमखधामहेमकुम्भाकृतिः पूर्वदिक्पालप्रासादमुवर्णकुम्भसदृशः । पुनः कथंभूतः । इन्दसमुदविहमस्खम्बस्तिमितकान्तिः पूर्वसमुद्रप्रवालसमूहवभिश्चलदीप्तिः । पुनः कथं- भूतः। अहरुत्सवसमयसुवर्णदर्पणः अहो दिवसस्य रसवसमयो महोत्सवकालतस्य संबन्धी सुवर्णदर्पणः काशनादर्गः । रविः किं कुर्वन् । करैः किरणः कृता दिग्दयिताम- सानि दिग्वध्वदनानि पिपरयन् रक्षपीतानि कुर्वन् । इयंभूतः करैः । उदारहरिरो- देणारचिरचिरोत्करैः उदारमतिमनोहर यद्धरिरोहणं हरिचन्दनं तस्य सचिदाप्तिस्तद्वत् सचिरा मनोहरा उत्कराः समूहा येषां फराणां ते तथोक्तासः । कथंभूतो रविः । भरणितजलधिमण्डल: श्वेतरकीकृतसमुद्राभोगः । रूपकालंकारः ॥ दुवईछन्दः ॥ - ।

·- ३ आन्धास] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । अर्धकाव्यकविः- अरुणकिरणमध्ये विदुमस्तम्यविम्बः क्षितिप किमिव शोभा भानुरुद्यद्विभर्ति । बुध युधि मम शत्रोः शोणितापूरितायां प्रतरदुपरि कोपात्पाटलं यद्वदास्यम् ।। १९ ।। निशि मदनविनोदाद्वासरे च प्रजाना- मुदयनयनियोगाद्दाढमुद्रिक्तनिद्रः। इति वपुपि नितान्तं विश्रदम्भोजलक्ष्मी- मुदयति तपनस्ते देव सामान्यवृत्तिः ॥२०॥ अलकवलयमध्ये पद्मरागप्रसूति नवकिसलयशोभां कर्णपालीप्रदेशे। कुचकलशतटानां कुडमस्येव रागं दधति रविमयूखाः प्रातरेतेऽवलामु ।। २१॥ अर्धन्यकविः समस्याकारकः कश्चिहूते । कि ब्रूते-अरणकिरणेत्यादि । हे क्षितिप हे राजन्, अरुण विरणमध्ये अरुणानामव्यधरागाणा किरणाना मयूखाना मध्ये मध्यवर्ती विहुमस्तम्बविम्बः प्रवालसदशमण्डलो भानु. श्रीसूर्य उद्यत् उद्यगच्छति । किमिव कीदृशी शोमा विभत्ति धत्ते । राजा यूते-हे वुध हे विद्वन्, युधि संग्रामे शोणितापूरिताया रुचिरामृताया उपरि प्रभारत् उन्मजन मम शोरास्यं मुर्ख कोपात् पाटलं श्वेतरत यद्वद्यादृशं भवति तद्वत् भानु शोभा विभाति । प्रश्नोतरोपमालकारः॥ निशीत्यादि । हे देव हे राजन् , तपन. श्रीसूर्य. ते तव सामान्य वृत्ति. सादृश्य- प्रवृत्तिरुदयति । कथंभूतस्त्वम् । गाढमतिशयेन उदितनिद्रः गतनिद्रः । कस्मात् । निशि रात्रौ मदनविनोदात् कामक्रीडनात् वासरे च दिवसे प्रजाना लोकाना उदयनयनि- योगात् वृद्धिकरणाधिकारात् । उदितनिद्र इत्येवं त्वं कि कुर्वन् । इति अमुना प्रकारेण यपि शरीरे नितान्तमतिशयेन अम्मोजलक्ष्मी रक्तकमलशोभा विभ्रत् धरन् तेन कारणेन तपन धीसूर्यः सामान्यतया उदयति । त्वत्सकाशादहीनतया उदयं करोति इत्यर्थः । व्यतिरेकतुल्ययोगितालकारः॥ अलकेत्यादि । एते प्रत्यक्षीभूताः रविमयूखाः सूर्यकिरणाः प्रातः प्रभातसमये अलक्वलयमध्ये चूर्णकुन्तलमण्डलान्तरे परागप्रसूति रकमणीनामुमति पति य.३३ ·काव्यमाला। काश्मीरक्सररुच फरजक्षतामा का ताघरद्युतिघृत शुक्वक्रारसा । सिन्दूरिताणतलास्तव देव चित्त भानो करा विविधचाटुतयाश्रयन्ते ॥२२॥ इति सौखशायनिकाना सूक्तगीतामृतरस फर्णपूरता नयन्समाचरि- तगुरुदेवतोपासनविधि प्रतापनिधि सकलजगद्यवहाराप्रणीम्रयामणी- रिव सभावय पुरोहितैरुपनीतानि वस्त्ययनमङ्गलानि मुजङ्गमोगभू- पणामतरकरुचिमिरम्मोधिवीचिभिर्वेलाचल इव कामकोदण्डमण्डितदोर्द- ण्डिकामण्डगभिरवलामि परिवृत सपादितप्रभातवृत्त पुरस्कृतमन्दरा वसतिमिय प्रदक्षिणीकृत्य सक्त्सा धेनु प्रथमतराविर्भूतदर्शनै कल्पतरु- रिव कतिभिश्चित्प्रसूनैरतसित्तशिखण्डदेश शुचिपक्ष इव धवलाम्बरधर घरन्ति । अवलासु वर्णपालीप्रदेशे कर्णोपरितनभागे नवकिसलयशोभा प्रत्यापलब- प्रभा दधति । अवला कुचक्लशतटाना स्तनकुम्भप्रदेशाना कुड्मस्य काश्मीरज म क्सररागशोभामिव दधति धरन्ति । उपमालकार ॥ काश्मीरफेसररुच इत्यादि । हे देव, भानो बा तव भयतवित्त विविध चाटुतया नानाप्रकारप्रेमस्तुतितया आश्रय ते प्रविशन्ति । भवतचित्ताय रोचत इत्यथ । कथभूता भानो करा । कारभीरकेसररुच जात्यकुमकिनल्करा । पुन पथभूता । रजक्षत्ताभा अवलासु नखोपशोभिता । पुन पभूता । काताधर युविधन का ताना स्त्रीणा अधरद्युति शोभा धरतीति फाताधरातिधृन । पुन कथभू ता । गुकवाय पा तब क्रीडाकीरतुण्डसहा । पुन क्यभूता । सिन्दुरिताणतला सिन्दरित रफोरतमङ्गणतल गृहामभूमियस्ते सिन्दूरिताणता । उपमालकार ॥ अह क्यभूत सन् कायाणि अपश्यम् । समाचरितगुरुदेवतोपासनविधि समा चरित सम्यग्विहितो गुरोपाध्यायस्य मानादेव देवतायाध उपासनविधि सेवा विधान थेन।

·३ आश्वासः] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । ३६७ समुद्र इव सरलोमिकाभरणः श्रीसरस्वतीरतिरहस्योपदेशदित्सया कर्णल- माभ्यामुशनोवृहस्पतिभ्यामिव चन्द्रकान्तकुण्डलाभ्यामलंकृतश्रवणः परेण चाभिजातजनोचितेनाकल्पेनाध्यासितखशरीरः समन्तादालानितानामपरो- सर्ग दिग्गजसर्गमिव दर्शयतां दशनकोशारुणमणिमयूखोन्मुखरेसालेखपुन- रुच्यमानकुम्मस्थलीसिन्दूरशोभानामनेकपानामनवरतकटफंदरद्रयवद्दानसौ- ...."श्रीसरस्वतीरतिरहस्योपदेशदित्सया कलमाभ्यामुशनोवृहस्पतिभ्यामिक चन्द्रकान्तकुण्डलाभ्यामलंकृतश्रवणः श्रीश्च लक्ष्मीः सरखती च वाग्वादिनी श्रीसरस्वत्यो तयोः रत्योः संभोगक्रीडयो। संबन्धि यत् रहस्यं गोप्यतत्त्वं तस्योपदेशः शिक्षणं तस्य दित्सा दातुमिच्छा श्रीसरस्वतीरतिरहस्योपदेशदित्सा... अन उशना शुको लक्ष्मीभोगशिक्षा दातुं एकस्मिन् कर्णे लमः, सरखत्या रतिरहस्यो- पदेशदित्सया वृहस्पतिद्वितीये कर्णे लमः । यथासंख्यालंकारगर्भित उत्प्रेक्षालंकारः सूचितो भवति । पुनः कथंभूतः सन् कार्याण्यपश्यम् । परेण चाभिजातजनोचितेना- कल्पनाध्यासितस्वशरीरः न केवलं एतैरेवाभरणैर्मण्डितशरीरोऽहं वर्ते किं तु परेण च फण्टामरणयज्ञोपवीतकटिसूत्रादिना च आकरपेन चेपेण अभ्यासितखशरीरः मण्डितनि- जागः । कथंभूतेन.आकल्पेन । अभिजातजनौचितेन अभिजाताः फुलीनाः ये जनाः लोकास्तेषामुचितेन योग्येन । समन्तादालानितानामपरोत्सर्ग दिगानसर्गसिव दर्शयतों दशनकोशारणमणिमयूखोन्मुखरेखालेखपुनरुच्यमानकुम्भस्थलीसिन्दूरशोमानामनेकपा- नामनवरतकटकंदरदवदानसोरभाकृष्यमाणेन्दिन्दिरसुन्दरीकुलकुवलयितगगनापगाभागम् अनेकपानां गजेन्दाणा संवन्धिरवेन अनवरत निरन्तरं फटकंदरेभ्यो गण्डस्थलेभ्यो द्रवत् क्ष्योतत् यद्दानं मदस्तस्य सौरभ सौगन्ध्यं तेन आकृष्यमाणा वातन्यमाना या इन्दिन्दिरागां मुन्दयों अमर्यस्सरसा कुलानि समूहासैः कुवलयितो नीलोत्पलितो गगनापगायाः आकाशगङ्गायाः भागः प्रदेशो येन मण्डपेन स तथा तम् । कयंभूतानां अनेकपानाम् । समन्तात् सर्वत्र आलानिताना वद्धानाम् । पुनः कथंभूतानां अनेकपानाम् । दशनानां दन्तमुसलाना ये कोशाः घेटनसोलकास्तेषां संवन्धिनो ये अक्षणमणयो जरितपरागरनानि तेषां मयूसाः किरणास्तेषां उन्मुखा ऊर्धे गला या रेसा राजयस्तासामालेबैर्विन्यासैः पुनरुच्यमाना द्विगुणी क्रियमाणा कुम्भस्थलीना मस्तकपि- ण्डतटीना सिन्दूरशोभा गर्भनागाभिल्या येषां ते तथोकास्तेपाम् । कि कुर्वतां अनेकपानाम् । दिग्गजसमें दिग्मण्डलसृष्टिं अपरोत्सर्ग अपरदिग्गजसर्जनं दर्शयतामिद लोकानां विलोकनं कारयतामिव । पुनः कथंभूतमास्थानमण्डपम् । वाजिनामनिमेपहे. पापोपमुखरितसविधसौधोत्साम् वाजिनां अश्वानां अनिमेषमनवरतं योऽसौ है.

·३६८ काव्यमाला। रमाकृप्यमाणेन्दिन्दिरसुन्दरीकुलकुलयितगगनापगामागम् , इतस्ततः कृता- सरलचलस्याना नेरचीनचित्रपटीपटोटरल्लिकाद्यावृतदेहाना प्रतियवसपास- चलचामरचुम्व्यमानलोचनान्ताना मुहर्मदुर्विजयपरम्पराप्रतिपादनपरेणेव दक्षिणचरणेन महीतलमुलिखतामुत्तालजलधिकल्लोललीलाना वाजिनामनि- मेपहेपाघोपमुखरितसविधसौघोत्सङ्गम् , अविरतदह्यमानकालागुरुधूपघूमोद्ग- मारभ्यमाणदिग्विलासिनीकुन्तलजालम् , उत्तरलतरपतापाप्रतानातन्यमा- नाम्बरसरोड्समालम् , उत्तुगतमङ्गशृङ्गसगतानेकमाणिक्योवीर्णकलशरुचि- पापोयो ऐपाध्वनिस्तेन मुखरित वाचालित सविधाना निकटवर्तिना सीधानामुत्सा अशे येन स तथा तम् । कथभूताना पारिनाम् । इतस्ततो यत्र तत्र कृता रचिता असरला अपर्यन्ता चरस्था पक्रियेपा ते इतस्तत कृतासरलचलस्थास्तेपाम् । पुन कथभूताना वाजिनाम् । नेत्रचीनचित्रपटीपटोलरहिकावाटतदेहानाम् नेनाणा सूक्ष्म पट्टरवारलाना चीनाना चीनदेशोत्पन्नवत्राणा चित्रा नानाप्रकारा या पट्य सूक्ष्मवस्त्राणि ताश्च पटोलानि च पहलवस्त्राणि रलिकाश्च रक्तादिकम्बलविशेषास्ता आदिपा तैरेवादिप्राणान्तराता वेष्टिता देहा शरीराणि येषा ते तथा तेपाम् ।पुन कथ- भूताना वाजिनाम् । प्रतियवसपासचठचामरचुम्ब्यमानलेवनान्तानाम् यवसस्य तृणस्य योऽसी घास कवलश्चर्षण यवसघास यसपास प्रति प्रतियवसघास चरन्ति क. म्पमानानि चामराणि मस्तकप्रकीर्णकानि तेश्रुम्ब्यमानानि आस्पृश्यमानानि लोयनाना अता प्राता येषा वानिना ते तथा तेषाम् । पाजिना कि कुर्वताम् । दक्षिणचरणेन अपसव्याप्रपादेन महीतल भूमितल उलिसता उत्सनताम् । कथभूतेन दक्षिणचरणेन । उप्रेक्ष्यते--मुहुर्मुहुवारवार विजयपरम्पराणा शग्रुपराजयनिश्रेणीना प्रतिपादनपरेणेव सूचनतत्परेणेव । अपर क्थभूतानो वानिनाम् । उत्तालतलधिकल्लोललीलानाम् उत्ताला उत्सुनिता ये जलधिकलोला समुद्रमहातरक्षास्तेषां लीला शोभा येषा ते तयोका- स्तेषाम् । पुन कथभूतमास्थानमण्डपम् । अविरतदयमानकालागुरुधूपघूमोगमार- भ्यमाणदिरिवलासिनीकुन्तलजालम् अविरतमनवरत दद्यमान भस्मीक्रियमाण य. कारागुरु कृष्णकाकतुण्ड तस्य धूपस्य योऽसौ धूम तत्पर्यायान्तरं तस्योद्म प्रादुर्भाव वेन आरभ्यमान रच्यमानानि दिग्विासिनीना दिग्वधूनों कुतल नारानि यन मण्डपे स तथा तम् । पुन स्थभूतमास्थानमण्डपम् । उत्तरलतस्पताकापतानातन्यमा- नाम्बरसरोहसमालम् उत्तरलतरायपलतरा या पताका वास्तासां प्रतान समूह- स्तेन आतन्यमाना विस्तार्यमाणा अम्बरसरसि आकाशसरोवरे इसमाला इससमूहो यन्त्र येन वा से तथोक्तस्तम् । पुन क्यभूतमास्थानमण्डपम् । उत्तुतमारासगतानेकमा.

·३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । रच्यमानखेचरीकुचविचित्रपत्रमङ्गम् , अभिनवोत्फुल्लफलितपल्लवान्तरालवि- लसत्कीरकामिनीपुनरुक्तनन्दनस्रक्प्रसङ्गम् , अन्तरान्तरावलम्बितोत्तरलता- रहारमरीचिवीचिचयपचाराचर्यमाणसुरसरित्सलिलसेकम् , अतिवहलकाले- यकर्दमोन्मृष्टस्फटिककुट्टिमतलपवेकम् , अनस्पकर्पूरपरागपरिकल्पितरङ्गा- चलिविधानम् , ईपदीपदुन्मिपत्कमलमालतीबकुलतिलकमलिकाशोकादिकु- सुमोपहारामोदमन्दमधुलिहापाद्यमानापरमरकतमयवितर्दिकापतानम् , अ- णिक्योत्कीर्णकलशरचिरच्यमानसेवरीकुचविचिनपयभाम् उत्तुङ्ग उन्नतो योऽसौ तमा- मासादस्तस्य साणि शिसराणि तेषु सगता आरोपिता अनेके बहवो ये माणिक्यो- स्वीर्णकलशा रत्नघटितघटात्तेपा रुचिभिर्दाप्तिभी रच्यमान क्रियमाण खेचरीणा देवविद्याधरीणा कुचेषु विचिनो मनोहर पत्रमा पनावली यस्मिन् आस्थानमण्डपे स तथा तम् । पुन कमभूतमास्थानमण्डपम् । अभिनवोत्पुलफलितपरवान्तरालविलरालीर- कामिनीपुनरुतवन्दनस्रक्प्रसङ्गम् अभिनवा प्रत्यमा उत्फुल्ला पुष्पसहिता फलसहिता ये पारवा वृक्षशासामाणि तेषामन्तरालेपु मध्येपु पिलसन्य क्रीडन्यो या कीर- कामिन्य मुक्भार्यास्ताभि पुनरुतो द्विगुणीकृत पदनस्रक्प्रसङ्ग वन्दनमालासततिर्यन स तथा तम् । पुन क्थभूतमास्थानमण्डपम् । अन्तरान्तरावलम्बितोत्तरलतारहारमरी- चिवीचिचयप्रचाराचर्यमाणमुरसरित्सग्लिसेक्म् अन्तरातरा मध्ये मध्ये अवलम्बिता आरोपिता उत्तरलाश्चपला महामध्यमणिसहिता वा तारहारा अत्युज्ज्वला ये हारा मु- काफलमालास्तेपा मरीचिवीचिचया किरणलहरीसमूहास्तेपा प्रचार प्रसरेराचर्यमाण क्रियमाण मुरसरित्सलि उस्य गगाजलस्य सेक सेचन यन स तथा तम् । पुन फ्यभूतमास्थानमण्डपम् । अतिवलकार्यकर्दमो मृष्टस्फटिककुष्टिमतलप्रयेकम् अ. तिबहल अतिशयेन प्रचुरोयोऽसौ काटेयकर्दम काश्मीरजन्मकेसरद्रवस्तेन उन्मृष्ट समा• मित छटकित यत् स्फटिककुहिमतल काश्मीरोपलवद्धभूमितल तेन प्रवेक प्रविभागो यस्य स तथा तम् । पुन कथभूतमास्थानमण्डपम् । अनल्पपूरपरागपरिकल्पितरशावलि विधा- नम् अनल्पेन प्रचुरेण कर्पूरपरागेण धनसारचूर्णेन परिकल्पित समन्तादचित रहावलि. विधान चतुष्कपूरण यन्त्र स तथोक्तस्तम् । पुन क्थभूतमास्थानमण्डपम् । इपदीपदुन्मि- पत्कमलमालतीचकुलतिलकमल्लिकाशोकादिकुसुमोपहारामोदमन्दमधुलिहापाद्यमानापर- मरकतमयवितर्दिकाप्रतानम् कमलानि च पड़े। रुहाणि, मालत्यश्च जातीपुष्पाणि, बकुलानि च मदगन्धितरुपुष्पाणि, तिलकानि च पुरु- पतरुपुष्पाणि, मल्लिकाध मुक्तवन्धनपुष्पाणि, अशोकानि च श्रीरक्षपुष्पाणि, आदिर्येषा चम्पकादीना तानि कमलमालतीवकुलतिलकमल्लिकाशोकादीनि तानि च तानि कुसुमानि तेषामुपहार पूजन तस्सामोदेन परिमलेन मन्दास्तालीना ये मधुलिहा भ्रमरावैरापाद्यमा- ·३७० काव्यमाला। चलगनागच्छदगण्यपण्याङ्गनास्तनतुङ्गिमोत्सार्यमाणमार्गपरिजनबलम् , स्तरोचार्यमाणजयजीवितयशःप्रकाशनाशीर्वादविदग्धवन्दिवृन्दवदनोच्छल- स्कलकोलाहलम् , उदीर्णमणिस्तम्भिकामध्यप्रसाधितसिंहासनम्, अमरतरु- परिकर मेरुशिखरमिव, लक्ष्मीकटाक्षवलक्षोमयपक्षविक्षिप्यमाणचामरपर- म्परम्, अमृतोदधिदेवतापाङ्गद्विगुणतरप्रसराकुलं कुलशैलमिव, उपरि- विततसितदुकूलवितानम् , उदितेन्दुमण्डलमुदयाचलमिव, अध ऊध्र्व , ........... नोऽपरो द्वितीयो मरक्तमयः कीरपक्षनिभरमभूमयो वितर्दिवाप्रतानो वेदिका विस्तारो यन्न स तथा तम् । उकं च-गारत्मतं मरकतमदभगर्भो हरिन्मणिः । कालं च नीलं च मेचकम्' इति वचनात् । पुष्परागोलिता भ्रमरास्वादृशाः संजाताः । पुनः क्थंभूत- मास्थानमण्डपम् । अवलगनागच्छदगण्यपण्याङ्गनास्तनतुझिमोत्सार्यमाणमार्गपरिजनवलम् अचलगने सेवाया आगच्छन्दः उपदोकमानाः याः अगण्यपण्याङ्गनाः गणनातीता वेश्यास्तासा सनतुगिना कुचोच्चत्वेनोत्सार्यमाणः प्रेर्यमाण.... ....उत्पम्यमाना ये जयजीवितयश प्रकाशनाशीर्वादाः जयश्च अपरा- जर , जीवितं च दीर्घायुक्ता, यशश्च पुण्यगुणानुशीर्तनं पा प्रकाशना प्रकटनपराः आशीर्वादा आशीर्वचनानि तेषु विदग्धाश्चतुरा वन्दिनः स्तुतिपाठकाः अब्राह्मण- भास्तेपा चन्दानि समूहास्वेपा वदनानि मुसानि तेषु उच्छलन्तः क्ला मधुराः कर्णा- मृतप्राया. कोलाहलाः फ्लकलशन्दा यत्र स तथोक्तः । पुनः कथंभूतमास्थानमण्डपम् । उदीर्णमणिस्तम्भिकरमध्यप्रसाधितसिंहासनम् उदीर्णा उनता या मणिस्तम्भिका रमा- नामरूपस्तम्भास्तेपा मध्ये अन्तभीगे प्रसाधितं क्षारित सिंहासन हर्यक्ष विष्टर यस्मिन् स तथा तम् । पुन. कथंभूतमास्थानमण्डपम् । अमरतरूपरिकर मेशियरमिव सल्परक्षपरिवेष्टित रसमानुमस्तकमिव । पुनः क्थंभूतमास्थानमण्डपम् । लक्ष्मीकटाक्षव- लक्षोमयपक्षविक्षिप्यमाणचामरपरम्परम् लक्ष्मीकटाक्षवत् सम्पपाहावलोकनयलक्षा उजवला उभयपक्षयोः सयासव्यपार्श्वयोर्षिक्षिप्यमाणा विविधवीज्यमाना चामरप. रम्परा प्रकीर्णकवेगिर्यत्र मण्डपे स तथा तम् । पुनः क्थंभूतमास्थानमण्डपम् । कुर शेरमिव कुलपर्यंतमिव । क्यभूतं कुलशैलम् । अमृतोदधिदेवतापासद्विगुणतर. प्रमराकुलम् अमृतोदधिः क्षीरोदसागरस्तस्य सन्धियो याः देवतावासामपाला- चनप्रान्तदिगुणा द्विएका ये तमाः फहोलास्तेषां प्रसरा विस्ताराचराकुलो व्याप्त- सम् । पुनः स्थंभूनमास्थानमण्डपम् । उपरिविततखितदुकूलवितानम् उपरि राजमस्तकोपरितनमागे विततं विस्तारितं सितदुर्लवितानं शुमाकूलचन्द्रोपर या ए तथा तम् । पुनः कथंभूनमास्थानमण्डपम् । उदितेन्दुमण्डलम् रदितं उदयं प्राप्तमि- न्मलं पन्द्रबिम्ब यस्मिन् उदयाचले स उदितेन्दुमण्डल ईम्विधं उदयाचलमिव ·३ आधास.] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । भित्तीना च रलफलकभागेषु प्रतिविम्बितोपासनागतसमस्तसामन्तसमा- जम् , असुरामरदिक्पालदत्तयात्रामाजमिव, विविधमणिविन्यासविहितब- हुरूपाकृते रहस्सावलोकनाद्भीतभूपालबालकाकुलितसौविदल्लम् , आखण्ड- लसभापतिमल्लम्, 'मा भजत वैकृतमाकल्पम् , विजहीत धनयौवनमदोल्ला- सितानि टिरिटिल्लितानि, प्रविशतानधिकृतमनीपा पुरुषा ,समाध्वमसबाघ- मात्मभूमिकायाम् , मा कथयत मिथ प्रजल्पोत्पथा कथा , प्रमुञ्चत चापलं , उदयाचलसदृशमास्थानमण्डपम् । पुन कथभूतमास्थानमण्डपम् । अध ऊर्ध्व अधस्स- नमागे अचभागे च भित्तीना कुड्याना रमफलकमागेषु माणिक्यपटकदेशेषु प्रतिषि- म्बितोपासनागतसमस्तसामन्तसमातम् प्रतिविम्बित प्रतिच्छायामागत उपासनागताना सेवासमागतानो समस्ताना समग्राणा साम ताना देशपतीना राज्ञा समान समूहो यन आस्थानमण्डपे स तथा तम्। पुन स्थभूतमास्थानमण्डपम् । असुरामरदिक्पालदत्तयाना- भाजमिय ये अध प्रतिबिम्बितास्ते दिक्पालस्थानीया ये देवार्दत्ता कृता याना गमन ता भजते प्रयतीति असुरामरदिक्पालदत्तयानाभाक् तम् । पुन कथभूतमास्थानमण्ड- पम् । विविधमणिविन्यासविहितबहुरूपाकृते रतस्यावलोकनाद्भीतभूपालबालकाकुलितसौ- विदहम् रहस्यावलोकनात् अग्रभूमेरवलोकनाद्दशनात् भीता भय प्राप्ता ये भूपालाना वालका सामन्ताना शिशवस्तैराकुलिता खेद प्रापिता से विदला स्थापत्या यस्मिन् मण्डप तथा तम् । भूपालबालका कस्माद्भीता तद्धेतुगर्भित विशेषणमाह-कथभू तस्य रहस्य । विविवमणिविन्यासैनानारत्ननिर्मितीपहिवानि कृतानि वहूनि रूपाणि सिं हव्याघ्रादीना स्पाणि तेपामाकृतिराकारो यस्मिन् र) स तथा तस्य । पुन कथभूतमा- स्थानमण्डपम् । आसण्डलसभापतिमलम् । सुधर्मपरिपत्समानमित्यर्थ ।पुन कथभूतमा- स्थानमण्डपम् । इति अमुना प्रकारेण इतस्ततो यत्र तन टीकमानै सचरद्भि याष्टी प्रतीहारैर्धिनीयमानानुकसेवकम् विनीयमाना शिक्ष्यमाणा अनुकसेवका प्रत्यासनसेवका या स विनीयमानानुकसेवकस्तम् । इतीति किम् । मा भजत मागृहीत वैकृत सविकारमा- कल्प वेषम् । टिरिटिलितानि आ मन अनुचितव्यवहारान् विहीत विशेषण मुश्चत यूयम् । क्थभूतानि टिरिटिलितानि । धनयौवनमदोशासितानि धनचलापतेयम्, यौवन च तारु- ण्यम्, तयोर्मदचित्तोलासो गवस्तेन उल्हासितानि प्रादुर्भावितानि धनयौवनमदोलासितानि । अनधिकृतमीपा अनियोगबुद्धय पुरुषा जना , मा प्रविशत प्रवेश मा कुरुत यूयम् । असवाध सावकाश यथा भव येव भात्मभूमिकाया निजस्थानेषु समाव तिष्ठतो यूय विशत यूयम् । 'यस्य घे' इति पाणिनिसूत्रेण सकारलोप, यदि कातन्त्रव्याकरणा- भिप्रायण लुप्यते न दधटा तृतीय-' इति सूनेण सस्य दो भवति तेन समाव(इ)मिति सयोगाक्षरं निष्पद्यते। कथा वार्तामा कथयत यूयम् । कथभूता कथा । मिय प्रजल्पो- ·३७२ 1,काव्यमाला! मनोमर्कटस्य, मा कुरुत पारिप्लवप्लुतानिमानिन्द्रियह्यान् । केवलं किं प्र- क्ष्यति, प्रिवक्ष्यति, किमादिक्ष्यति, किं या स्रक्ष्यति विनियोगजातं देव इत्येकायनमनसो निरीक्षध्वं देवस्य वदनम्' इतीतस्ततष्टीकमानैर्याष्टी- कैपिनीयमानानुकसेवकम् , अतिविधीयमानागन्तुकम् , अखिललोकलोच- नेन्दीवरानन्दचन्द्रमसं लक्ष्मीविलासतामरसं नाम बुधप्रकाण्डमण्डलीवि- धीयमानधर्मागमालापमास्थानमण्डपमास्थाय निःसङ्गीकृतद्वारदेशः खयमेव यथादेशरूपमनुत्पिञ्जलमनाः सकलविद्याव्यवहारवेदिभिर्विगतसर्वपथीनन्या- यद्वापरैदृष्टभुतानेकाचारविचारिलोकैः सत्यवादिभिस्तमोपहालोकैरिव यथा. स्पयाः मिथः परस्पर अल्पः प्रभापणं उत्पथ उन्मार्गो यामु तास्तथोकाः । मनो- मर्कटस्य चित्तशासामृगस्य चापलं चपलत्वं प्रमुखत प्रकण दूरीकुरत यूयम् । इमान् प्रत्यक्षीभूतान् इन्द्रियहयान् स्पर्शनादितुरगान् पारपाणिपादादीन् वा पारिसवलतान् चचलत्वोत्फालान् मा फुरुत मा विदधीध्वं यूयम् । सेवका वन्ति यद्येवं न कुर्महि कि कुर्म इति चेत् इति अमुना प्रकारेण फेचलं देवस्य यशोधरमहाराजस्य वदनं मुख एकायनमनसः एकाग्रचित्ताः सन्तो निरीक्षधं अवलोक्यत। कथंभूताः कयाः निरीक्षध्वम् । देवः कि विनियोगजातमधिकारसमूहं प्रश्यति किमनुयोक्ष्यति प्रश्नं करिष्यति । देवः किं प्रवक्ष्यति । देवः विमादिक्ष्यति किमादेशं दास्यति । वा अपवा किंघश्यति का राष्टिं करि- ध्यति । पुनः कथंभूतमास्थानमण्डपम्। अतिविधीयमानाःअन्विष्यमाणाः अबलोक्यमाना आगन्तुकाः नवतरपुरुषाः यस्मिन् मण्डपे स तथा तम् । पुनः कथंभूतमास्थानमण्डपम् । अखिललोवलोचनेन्दीवरानन्दचन्द्रमसम् । अखिलाना लोकाना लोवनानि तान्येव इन्दी- वराणि नीलोत्पलानि पामानन्दे हषोत्पादने विकासने चन्द्रमाः शशास्तम् । कथंभूतः सन् कार्याणि अपश्यम् । निःसङ्गीकृतद्वारदेशः अनिपिद्धजनप्रवेशः । अहं कार्याणि कथं अपश्यम् । यथादेशरूपं ययान्यानं भवत्येवम् । कथंभूतोऽहम् । अनुपिजलमनाः मना. कुलितचित्तः । कथंभूतधर्मस्थैः । सकलविद्याव्यवहारवेदिभिः सकलाः समस्ता या वि. ग्राचतुर्दशविद्यास्तासा व्यवहारः प्रवर्तनं विदन्ति बानन्तीत्येवशीलास्ते तथा तैः । कास्ताः चतुर्दशविद्या इति केवित्-~-'पडलानि चतुर्वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्र पुराणं च विद्यार्थताश्चतुर्दश ॥' शिक्षा कल्पो व्याकरणं ज्योतिष छन्दो निदफं घेति वेदानां अगानि पट् । वखारो वेदाः प्रसिद्धाः । पुनः कथंभूतधर्मस्थैः । विगतस- पंपधानन्यायद्वापरः सर्वपयानाः सर्वमार्गानुसारास्तेषां न्यायो नीतिव्यवहारो विगतो विनष्टः सर्वपचीनन्यायस्य द्वापरः सदेहो येशा ते तथा तः। उकं च-विचिकित्सा तुसशयः । सदेहद्वापरी च' । पुनः कथंभूतधर्मस्थः । दरभुतानेकावारविचारिलोक दृष्ट रोचनाभ्या प्रत्यक्षीकृताः ध्रुताः कर्णराकर्णिताः अनेकेषामाचारा पिचारिणो लोकाः ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३७३ र्थदर्शनस्थैर्धर्मस्थैः सह सर्वेषामाश्रमिणामितरयवहारविश्रामिणा च कार्याण्यपश्यम् । दुर्दर्शो हि राजा कार्याकार्यविपर्यासमामन्नैः कार्यतेऽति- सधीयते च द्विषद्धिः । न हि नियोगिनामसतीजनानामिव भर्तुर्व्यसनाद- परः प्रायेणास्ति जीवनोपायः । खामिनो वा नियुक्ताना स्त्रीणामिवातिप- सरणनिवारणात् । भवन्ति चात्र श्लोकाः- नियुक्तहस्तार्पितराज्यभारास्तिष्ठन्ति ये खैरविहारसाराः । विडालवृन्दाहितदुग्धमुद्राः स्वपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः ॥ २३ ॥ ज्ञायेत मार्गः सलिले तिमीना पतत्रिणा व्योम्नि कदाचिदेप. । अध्यक्षसिद्धेऽपि कृतावलोपा न ज्ञायतेऽमात्यजनस्य वृत्तिः ।। २४ ॥ वृद्धविद्वासो यैस्ते तथा ते । पुन कथभूतैर्धर्मस्थे । सत्यवादिमि यथोक्तकथकै । पुन: कथभूतधर्मस्यै । तमोपहालोकैरिव तमोपहस्य सूर्यस्य आलोका उद्दयोता तमोपहलोका तैः श्रीभास्करद्योतसदृशै । कार्याणि स्वय कस्मादपश्य तत्कारणमाह-हि यस्मात् का- रणात् राजा पृथिवीपतिर्दुर्देर्श दुखेन महता कष्टेन द्रष्टुमशक्यो दुर्दर्श । 'ईपदु मुपु' इति कृच्छ्रार्थे खल। आसनै पुरुषै कार्याकार्यविपर्यास कृत्य चैपरील कार्यते निर्धार्यते द्विपद्भिशनुभिश्च राजा अतिसधीयते पराभूयते । हि यस्मात् कारणात् नियोगिना मन्त्रिणा भर्तुनरेन्द्रस्य व्यसनात् दु सात् अपर कोऽपि जीवनोपाय जीवनहेतु प्रायेण वाहुल्येन न नास्ति । किंतु खामिनो व्यसनमेव नियोगिना जीवनोपाय । षामिव जीवनोपायो नास्ति । असतीजनानामिष पुश्चलीलोक्वत् । यथा पुश्चलीलोकाना कान्तस्य व्यसने सति स्वेच्छया पर्यटन भपति । खामिनो वा राज्ञ नियुक्ताना नियोगिनां अ- तिप्रसरणनिवारणात् अतिव्याप्तिनिपेधनादन्यो अपर कोऽपि प्रायेण जीवनोपायो नास्ति । कासामिव । स्त्रीणामिव यथा स्त्रीणा अतिप्रसरणनिवारणात् अपर स्वामिनो जीवनो- पायो नास्ति । भवन्ति चान्न श्लोका वृत्तानि भवन्ति । नियुत्तेत्यादि । ये क्षितीन्दा ये राजानो नियुक्तहस्तापितराज्यभारा नियो. गिना मत्रिणा हस्ते अर्पितो दत्तो राज्यभारो यैस्ते तथोक्ता विष्टन्ति आसते । क- थभूता स तस्तिष्ठन्ति । खैरविहारसारा खैरविहार स्वेच्छाप्रवर्तन सारो मनोनुर- अनो येपा वे तथोक्ता । ते क्षितीन्द्रा मूढधियो निर्विवेका खपन्ति निद्रा कुर्वन्ति । कयभूता सन्त स्वपन्ति । विडालन्दाहितदुग्धमुदा विडालाना मानाराणा वृन्देषु आहिता आरोपिता दुग्धरक्षणे मुद्रा साक्षरमहुलिभूषण यैस्ते तथोक्का । वि. डालन्देयु दुग्धरक्षाधिकार दत्त्वा स्वपन्ति निचिन्ता सन्तो निद्रा कुर्वन्ति । दृय- न्तालकार । आक्षेपो वा ॥ शायतेत्यादि । तिगीना मत्स्वाना मार्ग सरिले ज्ञायेत विद्येत । पतत्रिणा प.

·३७१ काव्यमाला। व्याधिवृद्धौ यथा वैद्यः श्रीमतामाहितोपमः । व्यसनेषु तथा राज्ञः कृतयना नियोगिनः ॥ २५ ॥ नियोगिमिविना नास्ति राज्यं भूपे हि केवले । तसादमी विधातव्या रक्षितव्याश्च यलतः ॥ २६ ॥ कदाचिरसचिवसेवावसरानुकूलेषु मन्त्रकालेषु क्षिणामेप मार्गो व्योध्याकाशे कदाचित् कस्सिश्चित्काले ज्ञायत युध्येत । पर अमाल- जनस्य गृत्तिः मत्रिलोकस्य यत्तिराचारो न ज्ञायते नावयुप्यते। कयंभूना अमालजनस्य मृत्तिः । अध्यक्षसिद्धेऽपि प्रत्यक्षनिष्पनेऽपि । कर्तव्ये इत्यस्याहारः । पृतावलोपा कृतो रचितः अवलोपः समन्ताददर्शनं यया सा तथोका । सभावोफिजात्यलंकारः॥ व्याधिवृद्धावित्यादि । यया येन प्रकारेण वैद्यो भिषक् श्रीमतां लक्ष्मीवरपुर- पाणां ब्याभिटी रोगवर्धने आहितोयमः रचितोपायो भवति, तथा तेन प्रकारेण नियोगिनो मन्षिणो राज्ञो नृपस्य व्यसनेषु दुःखोपनिपातेपु वृतयना भवन्ति रचितो. पाया भवन्ति । दृष्टान्तालंकारः। उपमा वा ॥ नियोगिमिरित्यादि । नियोगिभिविना सचिवेरन्तरेण केवले भूपे भूपाले राज्य नास्ति न विद्यते । कथम् । हि स्फुटं निश्चयेन । तस्मात् कारणात् अमी नियोगिनो विधातव्याः बर्नव्याः यवतः सावधानतया रक्षितव्याच रक्षणीया भवन्ति जात्यलंकारः॥ पदाचित्कस्मिंश्चिटवसरे मन्त्रकालेषु पञ्चविधमन्त्रावसरेषु यथाकालं अवसरम्या- नतिक्रमणेन पपि पटसंख्योपैतानपि गुणान् संधिविप्रहयानासनसंध्यद्वैधीभावसंज्ञान भन्वतिष्ठ अनुष्ठितवानहं चकार । कयंभूतेषु मात्रकालेषु । सचिवसेवायसरानुकूटेपु सचिवानां मत्रिण सेवा भाराधन तस्सा अवसरः कालस्तस्य अनुकूलिता ये मद्रका- लास्ते तथोक्तास्तेषु । किं कृत्वा पूर्व पद्गुणानन्वतिष्ठम् । इति अमुना प्रकारेण देववादिनः पुण्यकर्मस्थापकस्य विद्यामहोदधेः विद्यामहोदधिनामकात् सचिवात् मन्त्रिणः सकाशात इतिकर्तव्यताक्रिया कार्यनिर्धारकरण हस्तेकस गृहीला। कयंभूतां इतिकर्तव्यताफियाम् । गायोमिकां लक्ष्मीमुद्राकाम् । लक्ष्मीमुद्राया अङ्कश्चिद्रं यस्यां सा लक्ष्मीमुदाया ताम् । कथंभूतः सन् पङ्गुणानन्वतिष्टम् । प्रविपन्नधर्म विजयकमावः । विजिगीषवस्तावत्रयो वर्तन्ते-धर्मविजयी लोमविजयी ....."चेति । तन धर्मविजयी सत्रोः पादपतनमा- प्रेण तुष्यति, लोभविजयी शत्रोः सर्व संगृहीला तुष्यति,.... .................. । तेषु त्रिविधेष्वपि विजयिष्वहं कथंभूतः । प्रतिपन्नधर्मविजयकभावः प्रतिपमोऽजीकृतो धर्मविजयिनो नरेन्द्रस्य एको निष्क्वलो भावः परिणामो येन स तथोकः । क इव । सत्यवागिद यतिरिख । यथा यतिः धर्मे विजयमेवमद्वितीय भावं प्रतिपद्यते इति क्रियाकारकसबन्धः । इतीति किम् । विद्यामहोदधिरेवं कथयति । एवं कममिति चेत्- ·३७५ ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । विशोषय महीपाल मन्त्रशालामशेषतः। अयुक्तोऽहति न स्थातुमस्या रतिरहस्यवत् ॥ २७॥ यतः-- एक विपरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च हन्यते । सबन्धुराष्ट्र राजानं हन्त्येको मन्त्रविष्ठवः ॥ २८ ॥ तव तेजोनिधेर्देव सर्वलोकैकचक्षुषः। को नाम दर्शयेन्मन्त्रं प्रदीपं द्युमणेरिव ॥ २९॥ चन्द्रादिवाम्बु तत्कान्ते सूर्यातजस्तदश्मनि । त्वत्तो गुणनिधेर्नाथ मतिर्मादृशि जायते ॥ ३० ।। विशोधयेत्यादि । हे महीपाल पृथ्वीपते, मधशाला मन्त्रगृहं अशेषतः सर्वप्र- कारेण विशोधय मन्त्रशालायामनधिकारिणं पुरुपं निष्काशय। अस्यां मन्त्रशालायामयुक्तः पुमान् मन्त्रभेदको जीवः स्थातुं स्थिति कर्तु नार्हति न योग्यो भवति । किंवत् । रतिरह- स्यवत् । यया रतिरहस्ये संभोगक्रीडायां अयुको न स्थानुमर्हति । उपमेव ।। यतो यस्मात् कारणात् । एकमित्यादि । विपरसो हालाहलद्रवः एक पुरुषं हन्ति मारयति । शस्त्रेण च आयुधेन च एकः पुमान् हन्यते मार्यते। मन्त्रविष्ठको मन्त्रभेद एकोऽद्वितीयो राजान नृपं हन्ति मारयति । कथंभूतं राजानम् । राबन्धुराष्ट्रम् बन्धवध कुटुम्बवर्गः राष्ट्रं च देशः बन्धुराष्ट्रः सह वर्तते इति सरन्धुराष्ट्र साम् । व्यतिरेकालंकारः॥ तवेत्यादि । विद्यामहोदधिः सचिवःप्राह-है देव राजन् । नामेवि संभावनायाम् ।। फः पुमान् तव मन्वं दर्शयेत् ज्ञापयेत् । अपि तु न कश्चिदर्शयेदित्यर्थः । कथंभूतस्य तव । तेजोनिधेः ज्ञाननिधानस्य । पुनः कथंभूतस्य तव । सर्वलोकैकचक्षुषः सर्वेषां लोकानामेकम- द्वितीयं बभुर्लोवनं सर्वलोकैकचक्षुस्त्रस्य । कस्य कमिव । द्युमणेः श्रीसूर्यस्य प्रदीपमिव ज्योतिरिव । यथा धुमणेः सर्वलोकलोचनप्रायस्य प्रदीपं कः पुमान् दर्शयति । अपि न कधित् । दृष्यन्तालंकारः॥ चन्द्रादित्यादि । हे नाथ है राजन्, खतो मवासकाशात माशि मलक्षणे जने मतियुधि जायते उत्पद्यते । कयंभूतात्वत्तः । गुणनिधेनिनिधानात् । कस्मात् 'किमिव । चन्दात् तत्कान्ते चन्द्रकान्तमणौ सम्बु द्रवमिव जलमिव । यथा चन्द्रकान्ते । मणी चन्दादम्बु जायने तथा लत्तोऽस्मामु मतिरत्ययते । पुनः कस्मात् किमिव । सूर्यात् तदश्मनि सूर्यकान्तमणो तेज इस उद्दयोत इव । यथा सूर्यकान्तरने सूर्यात वेज उत्पपवे । उपमालंकारः दृशन्तो वा ।

·३७६ काव्यमाला। स्वस्यैव बुद्धिशुद्ध्यर्थ किं तु किंचिन्निगद्यते । निकपाश्मोपकाराय न सुवर्णपरीक्षणम् ॥३१॥ स्वयं नयानभिजस्य निसर्गात्सज्जनद्विपः । पुरः क्षितिपते म मौनं मान्यैविधीयते ॥ ३२ ॥ समस्तशास्त्रसंदर्भप्रगल्भप्रतिभे त्वयि । सल्लोकलोचनानन्दे को हि वाचंयमक्रियः ॥३३॥ किंच-- उक्ते युक्तेऽपि यः खामी विपर्यस्येदुराग्रहात् । प्रत्यर्थवेदिवेतण्डसमे तत्र क ईश्वरः ॥ ३४ ॥ स्वस्येत्यादि । हे राजन् , खयमात्मना कितु किंचित् मनाकू निगद्यते विज्ञाप्यते। किमर्थम् । खस्यैव आत्मन एव बुद्धिशुध्यय बुद्धिविज्ञापनार्थम् । युक्तोऽयमर्थः । सुवर्ण- परीक्षण नक्षणं निवपाश्मोपकाराय पपटिकापापाणस्य उपकाराय न भवति । अर्थान्तरन्यासालारः॥ स्वयमित्यादि । हे राजन् , स्वयमात्मना नयानभिज्ञस्य नयो हिताहितलाभपरि- हारोपाय त न अभिजानाति इति नयानभिज्ञतस्य नीतिशास्त्राविज्ञापस्य निस- गीत् खभावेन सजनद्विप सजनान् द्वेटोति सजनद्विद् तस्य सननद्विप एवं विशेषणद्वयविशिष्टस्य क्षितिपतेनेरेन्दस्य पुरोऽमत । नामेति सभावनाया सयोधने वा । 'मान्यज्ञानवद्भिः मनो ज्ञान तत्र नियुक्ता मान्यास्तमर्मान्यै. मौनं मूरत्व विधीयवे । जा. • सलंकार.n समस्तेत्यादि । हे राजन्, यि भवति वाचसमझियः मौनवान पुमान् को भव- .'ति । अपि तु म यश्चित् भवति । क्यम् । हि स्फुटम् । २५भूते खयि । समस्तशास्त्रसद- भंप्रगत्भप्रतिभे समस्ताना समप्राणा शास्त्राणा धर्मार्थकाममोक्षग्रन्थाना सदर्भ समूहस्त- स्मिन् प्रगल्मा प्रोढा कुशाग्रीया अन्तर्मेदिनी प्रतिमा युद्धिर्यस्य स तथोकस्तसिन् । पुनः कथंभूते लयि । सन्तो विद्वासस्वे रोकाः सहोका. । विद्वनना इलर्थः । तेषा रोचनानि तेपामानन्दः सहोक्लोचनानन्दस्तस्मिन् । आक्षेपालंकारः। कि च-उक्ते इत्यादि । यः स्वामी यो राजा युकेऽप्युक्त हिते दुराग्रहात 'दुष्टाभिप्रायात् कारणात् विपर्यस्येत् विपरीतं मन्यते । तत्र तस्मिन् राजनि कः पुमान् सोधयितुं समर्थः । यः सबोपयति स एव म्रियत इत्यर्थः । क्यंभूते तत्र खामिनि । प्रत्यधिवेदिवेतण्डरामे प्रत्यर्थिन शनुं वेत्त्येवंशीलः प्रत्यर्थिवेदी स चासो वेतण्डो गजहतेन समः सदृश प्रसथिदिवेतण्डसमस्तस्मिन् । यथा प्रत्यर्षि वेदी गजो य. चित् हित शिक्षयति तमेव श ज्ञात्वा मारयति । उपमाक्षेपालफारसा ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३७७ देवमादौ ततोऽमीपां ग्रहाणामनुकूलताम् । खं च धर्मानुबन्धं च विचिन्त्योत्सहतां नृपः ॥ ३५ ॥ आगर्भाच्छीरियं यावद्येन चिन्ता कृता पुरा । तदैवमुत्तरत्रापि जागरिप्यति देहिनाम् ।। ३६ ॥ एवमेव परं लोकः क्लिनात्यात्मानमात्मना । यदन्न लिखितं भाले तस्थितस्यापि जायते ॥ ३७ ।। 'मघोनस्त्रिदिवैश्वर्ये शेपस्योद्धरणे भुवः । को नाम पौरुषारम्भस्तदत्र शरणं विधिः ॥ ३८॥ तस्माद्यथासुखं देवः श्रियमानयतामिमाम् । रिक्त मुखैर्गतः कालः पुन याति जन्तुषु ॥ ३९ ॥ देवमित्यादि । नृपो राजा उत्साहता करोनु । किं कृला । पूर्व मादी प्रथमतः दैवं पूर्वभवपुण्यं विचिन्त्य पर्यालोच्य । ततस्तदनन्तरं अमीषा प्रत्यक्षीभूनानी प्रहाणामादित्यादीनां अनुकूलतां उयादिवं विचिन्त्य च । अन्यत् । समात्मानं धनं या विचिन्त्य । अन्यत् धर्मानुबन्धं धर्मस्य अनुपन्धं भविरोधकतं विचिन्स सम्यम् विचार्य । समुच्चयालंकारः॥ आगादित्यादि । आगीत् (ख)गर्भमादि कला इयं प्रत्यक्षीला यावत् धीः राज्यलक्ष्मीः येन पुरा देवेन पूर्वपुण्येन चिन्ता लक्ष्मीरूपारिता तवं पूर्योपा- जिंतं पुण्यं देहिनां जीयानां उत्तानापि आगामिनि काले जागरिप्यति सावधानं भरि. प्यति । अनुमानालंकारः॥ एयमेवेत्यादि । हे राजन् , लोको जनः एवमेव थर पर पेवलं आम्मान निनजी लिभाति दुःसयति । अम अम्मिन् संसारे पदाले सताटे निसित तन स्थितस्यापि उद्यमरहितस्यापि जायते उत्पद्यते । अनुमानालंकारः। मघोन इत्यादि। हे राजन्, मघोनः मपवतः शकस प्रिदिवश्वये मगराग्ये शेपस्स परणेन्द्रस भुवः पृषिच्याः उमरणे उपलने । नामेति संभावनायाम् । फ: परिवारम्गः । ततस्मात् कारणान् मत्र भस्मिन् संसारे विधिदेयमेव परणं आनि- मयनसमर्थः । आक्षेपालंकारः। तस्मादित्यादि । हे राजन् , तस्मात् देको राजाइमा प्रदीभूतो धिये राय लक्ष्मीमानयतो मुवाम् । कथम् । पयामुरां गुराम्पानविकमन मुग Re: काल: सारस रहिसः बालो यदि गतसहि बन्नु जायेगु ऽनभूयोऽपि नामानि नाग। अगुमानालंकारः॥ .

·काव्यमाला। वार्तयापि हि शत्रूणां प्रक्षुभ्यति मनोम्युधिः । फस्तान्दृष्टिपथे कुर्यानरः कुम्भीनसानिव ॥ १० ॥ दुर्ग मन्दरकन्दराणि परिधिस्ते गोत्रघात्रीघराः खेयं सप्तपयोधयः खविषयः स्वर्गः सुराः सैनिकाः । मन्त्री चास्य गुरुस्तथाप्ययमगात्प्रायः परेषां वशं दैवाद्देवपतिस्तदत्र नृप किं तत्रेण मन्त्रेण वा ॥४१॥ या नैव लभ्या त्रिदशानुवृत्त्या मनोरथैरप्यनवापनीया । सा देव लक्ष्मीः स्वयमागतेयं निषेव्यतामत्र सुखेन सौधे ॥ ४२ ॥ यस्तत्प्रसादादधिगम्य लक्ष्मी धर्मे पुनर्मन्दतरादरः स्यात् । तस्मात्कृतभः किमिहापरोऽस्ति रिक्तः पुरोजन्मनि वा मनुष्यः ।। ४३ ॥ घातयेत्यादि । हे राजन् , शत्रूणा अनभिमतानो वातयापि न केवलं युद्धन मनोम्युधिचित्तसागरः प्रक्षुभ्यति चलति तान् शत्रून् पो नरः पुरुषो दृष्टिपथे लोचनगोचरे कुर्याद्विदच्यात् । अपि तु न वश्चन कुर्यादित्यर्थः । कथंभूतान् तान् शत्रून् । कुम्भीनसानिव सर्पसदृशान् । आक्षेपोपमालंकार. ॥ दुर्गमित्यादि । हे नृप हे राजन् , अयं प्रत्यक्षीभूतो देवपतिर्देवेन्दः प्रायो बाहु- स्पेन तथापि तदपि देवात् कर्मयोगान् परेपा शत्रूणा वश पराधीनलं अगाजगाम । तथापि क्थम् । यद्यपि अस्य देवपते' मन्दरकन्दराणि मेरविवराणि दुगै वर्तते । ते जगप्रसिद्धा गोरघातीधराः कुलपर्वता. परिधि प्राकारो वर्तते । सतपयोधयः सप्तसमुद्राः खेयं सातिका वर्तते । सविपयो निजो देश स्वर्गलोको वर्तते । सैनिका. किकराः सुराः देवाः वर्तन्ते । गुरुवृहस्पति. मत्राय धीसचिवो वर्तते । ततस्तस्मात् कारणात् अम अस्मिन् ससारे तश्रेण सैन्येण मन्त्रेण वा पचासमन्त्रेण किम् । न किमपि । देवमेवान प्रधानमित्यर्थ. । समुच्चयालंकार. ॥ या नैवेत्यादि । हे देव हे राजन्, सा जगप्रसिद्धा इयं प्रत्यक्षीभूता लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीः स्वयमागता वर्तते । यदि खयमेवागता तहिं अन अस्मिन् सौधे निभु- घनतिलकनानि प्रासादे सुखेन निश्चिन्ततया नियेव्यता अनुभूयता भवता । सा लक्ष्मीः का । या लक्ष्मी. विदशानुसत्या देवतासेक्या नैव लभ्या न लभ्या न प्राप्या वर्तते । सथा मनोरथैरपि दोहदैरपि भास्ता तावत् प्रत्यक्षेण मनसापि अनवापनीया भल- भ्या । भविशयालंकारः।। यस्तरमसादादित्यादि । हे राजन्, य. पुमान् तरप्रसादात् पुण्यप्रसादात सक्ष्मीमधिगम्य प्राप्य पुनः पुनरपि धर्म पुण्यकर्मणि मन्दतरादरः शिथिलः स्याद्भवेत् । - ·३ आश्वासः यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । धन धर्मविलोपेन परभोगाय भूपते. । पाप त्वात्मनि जायेत हरेविपवधादिव ॥ ४४ ॥ इति देववादिनो विद्यामहोदधे सचिवात् , चेष्टमान क्रिया सर्वाः प्रामोति न पुन' स्थित. । दृष्ट्वैवं पौरुषी शक्ति को घदृष्टाग्रहे ग्रहः ॥ १५ ॥ पुण्यपापे नृणा देव ते च सामाविके न हि । किं तूमय समीहातस्तदैव कः सुधीर्भजेत् ॥ १६ ॥ नरस्य बद्धहस्तस्य पुरो भक्ते कृतेऽपि यत् । अशक्त मुखनिक्षे तदैव क. समाश्रयेत् ।। ४७ ॥ तस्मात् पुरुषात् इह अस्मिन् ससारे अपरोऽन्य क कृतघ्नो निर्गुणोऽस्ति । पुरोजन्म न्यागामिनि भवे तस्मात् परो मनुष्य कि रिक्को वर्तते । अपि तु स एव रिक इत्यर्थ । आक्षेपालकार ॥ धनमित्यादि । हे राजन् , धर्मविठोपेन धर्मोच्छेदनेन परभोगाय परभोगनिमित्त भूपते नरेन्द्रस्य धन भवति । पाप तु आत्मनि राजनि जायेत उत्पद्यत । कस्मादिव । हरे सिंहस्य द्विपवधादिव हस्तिघातादिव । यथा सिंहो द्विपक्ध करोति पापमुपार्ज यति, द्विपमास गालादय सादन्ति । उपमालकार ॥ हे मारदत्तमहाराज, इत्यमुना प्रकारेण पौरुषभाषिण पौरुपवादिन सकाशात चार्वाकावलोकनात् नास्तिक्मतवादिनो मन्त्रिण समाशात् इतिकर्तव्यता हस्तकृत्य पणानहमन्वतिष्ठम् । इतीति किम् । चेष्टमान इत्यादि । चावकिमतानुसचिव उवाच-हे राजन् , चेष्टमान उद्यम कुर्वाण सर्वा किया भोजनादिकार्याणि प्राप्नोति लभते, न पुन स्थितो न पुनर्निवल पुमान् कामपि किया लभते । एवमीग्विधा पौरुषी शक्तिं दृष्ट्वा उद्यमगुण विलोक्य क । न कोऽपि अदृष्टामहे दैववादे महो दुष्टा- भिप्राय । अपि तु न कश्चित् । आक्षेपालकार ॥ पुण्यपापे इत्यादि । हे देव हे राजन्, नृणा मनुष्याणा पुण्यपापे द्वे वर्तते । वे च द्वे पुण्यपापे देवशब्दवाच्ये स्वाभाविक प्राकृतिके न वर्तेते । किं तु उभय पुण्यपापद्वय समीहात पौरुषात् भवति । तत्तस्मात् कारणात् क सुधी को विद्वान् देव भजेत् । अपि तु न कश्चिद्भजेदित्यर्थ । पौरुषमेव करणीयमिति भाव । कथम् । हि स्फुटमिति शेष । आक्षेपालकार ॥ नरस्येत्यादि । हे राजन् , नरस्य पुरुषस्य वदहस्तस्य सयमितहतद्वयस्य भके ओदने पुर अप्रत कृतेऽपि परिविपितेऽपि सति यत् दैव मुखनिक्षेप मुखानयने मश- ·काव्यमाला। दैवैकशरणे पुंसि वृथा कृप्यादयः क्रियाः । अकृत्वा कंचिदारम्भमाकाशकवलो भवेत् ॥ १८ ॥ दैवावलम्बनवतः पुरुषस्य हस्ता- दासादितान्यपि धनानि भवन्ति दूरे । आनीय रसनिचयं पथि जातनिद्रे जागर्ति तत्र पथिके हि न जातु देवम् ॥ १९ ॥ कि च। विहाय पौरुप यो हि दैवमेवावलम्बते । प्रासादसिंहवतस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः ॥ ५० ॥ तेजोहीने महीपाले खाः परे च विकुर्वते । निःशकं हि न को धत्ते पदं भस्सन्यनूष्मणि ।। ५१ ।। कमसमर्थ वर्तते तदीदृशं देवं कः पुमान् समाधयेत् अवलम्वेत । अपि तु न कचित् । आक्षेपालंकारः॥ देवैकशरण इत्यादि । हे राजन् , दैववशरणे कमैकगतिके पुंति पुरुपे कृष्या- दयः क्रियाः वृथा अन्तर्गडवो भवन्ति । कंचित्कमपि आरम्भं उद्यमं अकृत्वा अवि. पाय आकाशकवलो भवेत् गगनग्रासः स्यात् । उपमालंधरः॥ देवावलम्बनेत्यादि । हे राजन् , दैवावलम्बनवतः देवायिणः पुरुषस्य नरस आसादितान्यपि धनानि प्राप्तान्यपि खापतेयानि हस्तात् दूरे भवन्ति विप्रकृष्टे भवन्ति । अमुमेवार्थ दृष्टान्तद्वारेण द्रढयतिरत्ननिचयं रनसमूहं माणिक्यपुर्धा आनीय आहस पथिक जातनिटे उत्पन्नतन्द्रे अध्वगे सति तत्र तस्मिन् रबनिचये देवं जातु कदाचित् न जागर्ति न रक्षकं भवति । कयम् । हि स्फुटमिति शेषः। दृष्टान्तालंकारः । कि चास्ति कश्चिद्वशेषः । विहायेत्यादि । हे राजन्, यः पुमान् पीरपं विहाय उद्यम परित्यज्य दैवमेकमेव अवलम्वते आश्रयति तस्य पुरुषस्य मूर्ध्नि मस्तके वायसाः काकाः तिष्ठन्ति सम्यगासते । किंवत् । प्रासादसिंहवत् यथा प्रसादसिंहस्य मूभि मस्तके वायसाः तिष्ठन्ति । नियमः पुमान् शत्रुभिर्मार्यत इत्यर्थः । दृष्टान्तालंकारः ।। तेजोहीन इत्यादि । हे राजन् , तेजोहीने उद्यमरहिते पौरुषविवर्जिते महीपाले राजाने खाः कुटुम्यवः दायिनः परे च शत्रवश्व विकुर्वते । अमुमेवार्य अर्थान्तरद्वा. रेण प्रदयवि-अनुष्मणि उष्णत्वरहिते भस्मनि रक्षायां कः पुमान् निःशई निर्भयं ययाभवत्येवं पदं चरण को न धत्ते को न धरति । अपि तु सर्वोऽपि परदि । कथम् । हिस्फुटमिति शेषः । शान्तालंकारः॥ - ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अहंकारविहीनस्य किं विवेकेन भूभुजः । नरे कातरचिते हि कः स्यादवपरिग्रहः ॥ ५२ ॥ होऽमर्पश्च नो यस्य धनाय निधनाय च । को विशेपो भवेदाज्ञस्तस्य चित्रगतस्य च ॥ ५३ ।। येषां बाहुबलं नास्ति येषां नास्ति मनोबलम् । तेषां चन्द्रबलं देव किं कुर्यादम्बरस्थितम् ।। ५४ ।। उदयास्तमयारम्भे ग्रहाणां कोऽपरो ग्रहः । कोऽन्यं सटा जगत्साष्टुः कपाले मैक्ष्यमश्नतः ॥ ५५ ॥ तद्विक्रमक्रमाक्रान्तसमस्तभुवनस्थितिः । विद्विपदानवोच्छेदाद्विजयी हरिवद्भव ।। ५६ ॥ । अहंकारेत्यादि । हे राजन्, अहंकारविहीनस्य पौरुपरहितस्य भूभुजी रामो विवेकेन किंचित ज्ञानेन किम् । न किमपि । कातरविते नरे भीरमनसि पुंसि अब. परिग्रह आयुधग्रहणं कः स्यात् । अपि तु न कश्चित्स्यादित्यर्थः । कयम् । हि स्फुटमिति दोपः । आक्षेपालंकारः॥ हर्ष इत्यादि । हे राजन् , यस राज्ञो नरेन्द्रस्य हो धनाय न भवति । अमर्षः मोधश्च निधनाय मृत्यवे नो भवेत् । तस्य राज्ञः चित्रगतस्य च चित्रलिसितस्य च राशः को विशेषः । अपि तु न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः । यथासख्यालंकारः, आक्षेपश्च । येपामित्यादि । हे देव, येषा बाहुबलं दोर्दण्डमण्डलपोश्यं नास्ति न विद्यते, तथा येषां मनोवल चित्तोसाहो नास्ति न जागर्ति न चकास्ति, तेषां पुरुषाणामम्बरे आकाशे स्थितं आसीनं चन्द्रवलं जन्मादिस्थितं किं कुर्यात किं विदघ्यात् । अपि तु न किमपि कुर्यादित्यर्थः । आक्षेपालंकारः॥ उदयास्तेत्यादि । हे राजन्, उदयारम्भे अस्तमयारम्भ ग्रहाणां सूर्यादीनां कोऽपरो ग्रहो वर्तते । अपि तु न कश्चित् । जगासाः श्रीमहादेवस्स का अन्यः स्रष्टा वर्तते । जगरस्त्रष्टुः किं कुर्चतः । कपाले मृतके करोदयां भैश्यं भिक्षासमूह अनतो भुशा. नस्य । पौरूपमेव प्रधानमित्यर्थः । आक्षेपालंकारः ।। तद्विक्रमेत्यादि । हे देव मारदत्त, तत्तस्मात् कारणात् विद्विरदानवोच्छेदात् शत्रुदैत्यदर्पदलनात् विजयी भव जयवान् जायख । कथंभूतः सन् । विक्रमक्रमाक्रान्त- समस्तभुवनस्थितिः विक्रमक्रमेण पराक्रमपादेन आकान्ता वायत्तीकृता समस्तभुवन- स्थितिः स्थानं येन स तयोकः । किंवद्विजयी भव । इरिवत् नारायणवत् । यथा हरि- दनि योच्छेदादधः करोति । उपमालंकारः॥

·३८२ काव्यमाला। कामपि श्रियमासाद्य यस्तदृश्यै न चेटते । तस्यायतिषु न श्रेयो वीजभोजिकुटुम्बिवत् ।। ५७ ॥ सुख श्रीभ्यः श्रियः शौर्याच्छौथै स्वायत्तजन्मकम् । तथाप्यत्रैतदाश्चर्यं यत्सीदन्ति नरेश्वरा ॥ ५८ ॥ लव्याप्यनन्यसामान्यसाहस नायकं विना । लक्ष्मीन निर्भराश्लेषा प्रमदेव जरत्पती ।। ५९ ॥ इति पौरुपभाषिणः चार्वाकावलोकनात् , दैवं च मानुप कर्म लोकस्यास्य फलाप्तिषु । कुतोऽन्यथा विचित्राणि फलानि समचेष्टिपु ॥ ६०॥ अप्रेक्षापूर्विका यत्र कार्यसिद्धिः प्रजायते तत्र देव नृपान्यत्र प्रधानं पौरुष भवेत् ।। ६१ ॥ कामपीत्यादि । हे देव, कामपि प्रियमासाथ कामपि लक्ष्मी लथ्या य पुमान् तही तादमीत्यर्थ न चेष्टते न पौष्य कुछते, तस्य पुष्पस्य आयतिषु उत्तरका- लेषु श्रेय शुभ न भवति । किंवत् । वीजभोजिकुदम्बिवत् घौजमक्षकवर्षरस्येव । उपमालकार ॥ सुखमित्यादि । हे राजन्, मुख आनन्द थीभ्यो भवति, प्रिय शौर्यात् सौभ- व्यात् भवन्ति, शौर्य सौभव्य खायतजन्मक आत्मायतं न तत्पराधीनम् । तथापि तदपि मरेथरा राजानो यत्सीदन्ति दारिद्यदु खमनुमवन्ति एतत् अत्राशय वर्तते । हेतु- रलकार ॥ लब्धेत्यादि । हे राजन , लक्ष्मीलब्धापि सती प्राप्तापि सती अनन्यसामान्यसा. इस नायक विना अनुपमपौरुष खामिनमन्तरेण निभराग्लेषा गाढालिजना न भवति । केव । जरत्पती जराजीणे भर्तरि प्रमदेव स्त्रीव । उपमालकार ॥ पुनश्च किं कृत्वा शीर्यपहुणानन्वतिष्ठम् । इति अमुना प्रकारेण यायिण देवपी- रुपद्वयस्थापकात् कविकुलशेखरात् कविकुलशेसरनामकात् सचिवात् इतिकर्तव्यता हरतेकल्प गृहीत्वा । इतीति किम् । कविकुलशेखरमाह-देवमिति । हे राजन् , भस्य रोकस्य फलाप्ति पललाभेषु देव पूर्वोपार्जित फर्म मानुष कर्म च पौरुषद्वय पर्तते । निष्केवल देव निप्केवल पोप च लाभाय न भवति । अन्यथा समष्टिषु समानोयमेषु पुष्पेषु विचित्राणि नानाप्रकारागि फलानि उच्चावचानि फलानि कुत । न कुत्तोऽपि । आक्षेपालकार ॥ अप्रेक्षेत्यादि । हे नृप, यन्त्र कार्ये अप्रेक्षापूर्विका अयुद्धिपूर्विका कार्यसिद्धि ·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३८३ सुप्तस्य सर्पसंपर्के दैवमायुषि कारणम् । दृष्ट्वानुवश्चिते सर्पे पौरुषं तत्र कारणम् ।। ६२ ।। परस्परोपकारेण जीवितौपधयोरिव । दैवपौरुपयोवृत्तिः फलजन्मनि मन्यताम् ॥ ६३ ।। तथापि पौरुपायत्ताः सत्त्वानां सकलाः क्रियाः । अतस्त्रचिन्त्यमन्यत्र का चिन्तातीन्द्रियात्मनि ॥ ६४ ॥ इति द्वयायिणः कविकुलशेखरात् , मठस्थानमिदं नैव न वादसमयोऽपि वा । किं तु मन्त्रनिषद्येयं तवास्तुतमि च्यताम् ॥६५॥ प्रजायते उत्पयते, तन तस्यां कार्यविसी देवं प्रधानम् । अन्यत्र प्रेक्षापूर्विका कार्यसिद्धिः प्रजायते, तन पाइयं प्रधान भवेत् । उर्फ च समन्तभद्रेण भगवता-अयुद्धिपूर्वापे. क्षायामिष्टानिटं खपौरपात्' । जात्यलंकारः॥ सुप्तस्येत्यादि । हे देय, मुप्तस्य निदा प्राप्तस्य पुरपस्य सर्पसंपर्के सति सर्पपई सति आयुषि जीयितव्यकारण पोरयं भवति । जात्सलंकारः॥ परस्परोपकारेणेत्यादि । देवपीरपयोः कोयमयोः फलजन्मनि फलोत्पत्ती परस्परोपकारेण भन्योन्यगुणेन पृप्तिः प्रवृत्तिर्मन्यता प्रायताम् । किमिव । जीरितोप. पयोरिय । यथा जीवितं आयुः कर्म औषधस्य उपकारक भवति, औपधं तु जीवित. स्पोपकारकं भपति, राति जीपिसे औपधं लगति, औषधे राति जीवितं स्थिरीमत, एवं रातिदेये पौरुष फलति राति पारणे देव फलति । उपमालंकारः॥ तथापीत्यादि । हे देव, यदप्येवं तथापि तदपि सत्त्वानां प्राणिनां सकता: . मसाः कियाशाः पारपायता भयन्ति । अतः वारणात् तचिन्वं प्रारभ्यं अन्य देव का पिता न पाचित् चिन्ता । कथंभूत थे । मीन्द्रियात्मनि बारादीन्द्रियाणा- मगोवरे । आक्षेपासंगारः॥ पुनव कित्सा पूर्व परमानन्दविडम् । इलमुना प्रशारेगनपा नवीनार सार- पानातः सविधान इति कर्तव्यताकि हस्तकल्ल गृहीया । उपायगयो मन्त्री पयति । कथयति-मठम्यानमित्यादि । हे रामन् , हर मटयानं पावादीनां मामासनियापो न पते । पायदा पादरामसोऽसि गुरपिप्पलोशिमामनिनित पायो नयाँ सं मप्रनिपमा मनवाटा पर्वते । वसा परमार মশ গ্রামীন গা গয়া বা দাবি না ॥

·३८४ काव्यमाला। विजिगीपुररिमित्रं पाणिग्राहोऽत्र मध्यमः। उदासीनोऽन्तरान्तद्धिरित्येषा विषयस्थितिः ॥ ६६ ॥ स एव विजयी तेषां शौर्य यस्य नयानुगम् । किमसाध्यं ततो देव त्वया तवयसद्मना ॥ ६७ ॥ देशकालव्ययोपायसहायफलनिश्चयः । देव यत्र स मन्त्रोऽन्यतुण्डकण्डूविनोदनम् ॥ ६८ ॥ मन्त्रः कार्यानुगो येषां कार्य स्वामिहितानुगम् । त एव मन्त्रिणो राज्ञां न तु ये गल्लफुल्लनाः ॥ ६९ ।। नृपस्तदर्थमुद्यच्छेदकृत्वा दीर्घसूत्रिताम् । मन्त्रक्रियान्यथा तस्य निरर्था कृपणेष्विव ॥ ७० ॥ विजिगीपुरित्यादि । हे राजन् , इति अमुना प्रकारेग एपा प्रत्यक्षीभूता विषय- स्थितिविपयस्य स्थितिमर्यादा धारणा वर्तते । इतीति किम् । एको विजिगीषुः राजा आत्मदव्यप्रकृतिपन्नो नयस्याधिष्टानं विजिगीपू राजा, अईश्वर्ययोः प्रतिकूलपृत्तिररिः, चित्तवित्ताभ्यामडकूलाचार मित्रम् , पश्चात्प्रकोपकारी पाणिग्राहः, एतेभ्यो विकलो मध्य. मः। तदधिकवलतर उदासीनः विजिगीपोररेभ्यो दुर्वलः अन्तर्टिरिष्यते । जात्यलंकारः।। स एवेत्यादि । हे राजन् , स एव राजा तेषां विजयिना विजयी जेता वर्तते । स कः । यस्य शौर्य भवति । कथंभूतं शौर्यम् । नयानुगम् । तत्तस्मात् कार- मात् । हे देव, जया कि असाध्यम् ।न किमप्यसाध्यम् । कथंभूतेन खया। तयसपना शौर्यनयनिवासेन । आक्षेपालंकारः ॥ देशकालेत्यादि। हे देव हे राजन् , यत्र यस्मिन् मन्त्रे देशकालव्ययोपायसहा- यफलनिश्चयः देशश्च कालश्च व्ययोपायश्च सहायश्च फलं च देशकालव्ययोपायसहा. यफलानि तेषां निश्चयो निर्धारः यत्र मन्त्रे स तथोक्तः । स मन्त्रः अन्यत् इतरत् नुण्डकण्डविनोदनं मुखसर्जनस्योटनमेव न तु मन्त्रः । रूपकालंकारः ॥ मन्त्र इत्यादि । हे राजन् , येषां मत्रिणा मन्त्रः पोलोवलक्षणः कार्यानुगः कार्यकारकः कार्य वर्तव्य स्वामिहितानुगं भवति खामिनो हितकारकं भवति राज्ञा नृपाणा त एव मत्रिणः । न तु गलफुहना वाग्जालभाषिणः । जात्सलकाः ।। नृप इत्यादि । नृपो नरेन्द्रस्तदर्थं पूर्वोत्तमन्त्रार्थ च उयच्छेत् उत्साह कुर्यात् । किं कृला । पूर्व दीर्घसूत्रितां कालक्षेपं अकृखा अविधाय । अन्यथा दीर्घसूत्रिताकरणे तस्य राज्ञो मन्त्रक्रिया मत्रपोलोचो निरर्था अन्तर्गदुर्भवति । केष्विव । कृपणेऽविव ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । स्वदेशः परदेशो वा मन्त्री भवतु भूभुजाम् । प्रारब्धकार्यनिर्वाहसुखसिद्ध्या प्रयोजनम् ॥ ७१ ॥ दुखाय देहजो व्याधिः सुखाय वनजौपधिः गुणा कार्यकृतः पुंसा भोजने खपरक्रियाः ॥ ७२ ।। गन्द्रयुद्धाश्रितश्रीणा शस्त्रयुद्धेन कि फलम् । को नाम शैलमारोहेदर्के लब्धगधुः सुधीः ।। ७३ ॥ अकृत्या निजदेशस्य रक्षा यो विजिगीपते। स नृपः परिधानेन वृतमौलि. पुमानिव ॥ ७ ॥ नरस्योपायमूढस्य मुधा भुजविजृम्भितम् । शरा. किं व्यस्तसधाना. साधयन्ति मनीषितम् ॥ ७५ ॥ अदातृष्विव । यया कृपणा वयमेतद्दान दास्याम इति मर्यालोचयन्ति पर न ददति । उपमालकार ॥ वदेश इत्यादि । हे राजन् , भूभुजा नरेन्द्राणा ख देशो यस्य स्वदेश परो देशो यस्य स परदेश वाथवा मन्त्री भवतु सचिव सजायताम् । प्रारब्धकार्यनिर्वाहमुस- सिया प्रयोजनम् प्रारब्ध यकाय तस्य निर्वाहे यत्सुरा तस्य सिद्धि प्राप्ति प्रार- ब्धकार्यनिर्वाहमुससिदि तया प्रयोजन अर्था वतते । अर्थान्तरन्यासालकार ॥ दुःखायेत्यादि । हे राजन्, देहजो निजशरीरो पनोऽपि व्याधी रोगो दु खाय भवति । वनजौषधिररण्योद्भवापधि'लादिक सुखाय भवति दुख स्फेटयिला सुरा करोति । पुसा पुरुषाणा गुणा उपकारा कार्यकृत कार्यकारिणो भवन्ति कार्यमायान्ति। स्वपरफिया खकीयपरकीयविचारणा भोजने भवन्ति भुक्तिपती भवन्ति । दृष्टान्तालकार ॥ मन्त्रयुद्धेत्यादि । हे नृप, मन्त्रयुद्धाश्रितश्रीणा पुरुषाणा मन्त्रयुद्धेन आश्रिता श्रियो यथा ते मन्त्रयुद्धाश्रितश्रियस्तैषा नृपाणा शनयुद्धेन आयुधयुद्धेन कि फलम् । न. किमपि फलम् । नामेति सभावनायाम् । क मुधी को विद्वान् शैल आरोहेचढति । पथभूत । अकै मन्दारक्षे रब्धमधु प्राप्ताद । अपि तु न पश्चिच्छलमारोहेत् । आक्षेपालकार , दृष्टान्तश्च ॥ अकृत्येत्यादि । यो नृपो निजदेशस्य रक्षामकृला विजिगीपते अपर देवा गृहीतु. गिच्छति रा नृप परिधानेन अ-तरीयचलेण वृत्तमौलि वेष्टितमस्तक पुमानिव पुरुषस- सो भवति गुह्यस्थानमुद्घाटित करोति मस्तक समृणोति तत्सदृश । उपमालकार ॥ नरस्येत्यादि । उपायमूहस नरस्य सामदानभेददण्डलक्षण चतुरुपायानभिन्नस्य ३४॥

·३८६ काव्यमाला। अयं लघुर्महानेप न चिन्ता नयवेदिपु । नद्या पूरप्लवाद्यान्ति सम तीरतृणद्रुमाः ॥ ७६ ॥ तदाह- एक हन्यान या हन्यादिपुः क्षिप्तो धनुप्मता । प्राजेन तु मतिः क्षिप्ता न्यादर्भगतानपि ॥ ७७ ॥ लब्धा अपि श्रियो यान्ति पुसा भोक्तुमजानताम् । अबद्धा युञ्जरेन्द्राणा पुलाका इव हस्तगा ॥ ७८ ॥ निजवशैकदीपस्य वैर सापत्नज न ते । चतुरन्तमहीनाथे त्वयि तभूमिजं कुतः ॥ ७९ ॥ न त्वयि स्त्रीजमप्येतत्परनारीसहोदरे । नयविक्रमसपन्ने वैर नान्यदपि त्वयि ॥ ८॥ भुजविजृम्भित मुधा पाहुचेष्टा धैव वर्तते । व्यस्त सधानाचाप नारोपिता शरा घाणा मनीपित कि साधयन्ति । अपि तु न साधयन्ति । आक्षेपालकार ॥ अयमित्यादि । हे नृप, अय पुमान् लघुरत्पीयानेप पुमान् महान् पुरुतते । नयचेदिषु इदशी चिन्ता न भवति । नद्या मरित पूरलवात् प्रवाहागमनात् वीरतृण- हमा सम सदैव यान्ति गच्छति श्रमयित्वा पतन्ति । दृष्टान्तालकार ॥ तदाह-एकमित्यादि । रधुगुर्वन्तरमाह-हे राजन् , इपुर्वाण धनुष्मता धनुर्वेदिना क्षिप्तो मुक्त एक पुरुष हन्यात् । प्राज्ञेण नीति चदिना पुरुषण मति क्षिप्ता प्रेरिता सती गर्भगतानपि हन्यात् । दीपकालकार ॥ रब्धा इत्यादि । हे राजन् , मोक्कुमाखादितुमजानता अविदता पुसा पुरुषाणां लब्धा अपि प्राप्ता अपि त्रियो श्वभ्यो याति नश्यत्तिाक इव । अबद्धा भपिण्डीकृता तृणैरवेष्टिता कुअरे द्राणा हस्तगा करप्राप्ता पुलाकाइव घुघुरिका इव। उपमालफार ॥ निजेत्यादि । हे राजन् , सापन्नत वैरै अपरमातृजपुनवैर ते तव न घर्तते । तत्कारणगर्भित विशेषणमाह-कथभूतस्स ते निनवशैकदीपस्य निजस्य वशस्यैको दीप उपद्योतकस्तस्य । यदि सापनात वैर नास्ति तर्हि तद्भूमिज वैरै भविष्यति तदपि न चतुरन्तमहीना खयि चतु समुद्रान्तपृथ्वीपती वयि भवति तद्भूमिन वैरं कुत । न कुतोऽपि । हेलाक्षेपालकार। न त्ययीत्यादि । हे राजन् ,स्त्रीजमपि त्रीसमध्यपि एतद्बर बयि भवति न वर्तते । कस्मात् । सतारगर्भित विशेषणमाह-क्यभूते त्ययि।परनारीसहोदरे परस्त्रीभ्रातृस दशे । अन्यदपि वैरं लयि न वर्तते, अन्यदपि परधनग्रहणादिकमपि वैरै लथिन - ·३ आधासः] यशस्तिलकचन्पूकाव्यम् । उदयः समता हानिलयः काला महीभुजाम् । तबाद्य एव योद्धव्यं स्थातव्यमुभयोः पुनः ।। ८१ ।। पादयुद्धमिवेभेन भूयसा सह विग्रहः । तं संघातविघातेन साधयेद्वनहस्तिवत् ॥ ८२ ॥ आमभाजनबद्युद्धे समेनोभयतः क्षयः । एनं प्रबन्धयेदन्यैर्गज प्रतिगरिव ॥ ८३ ॥ हीनोऽपि सुभटानीकस्तीक्ष्णैरन्यैः सहाहये । नेतव्यः क्षीणतां नो चेनसत्वमानयेत् ॥ ८४ ॥ । वर्तते । तस्कारणगर्भित विशेषणमाह--कथंभूते स्वयि । नय विक्रम संपने नीतिपराफ- मसंयुके । रूपकहेत्वलंकारः॥ उदय इत्यादि । हे राजन् , महीभुजां कालासयो वर्तन्ते । के ते । एकस्तापदुदय उदयकालः परस्मादात्मनः अतित्तिरधिकद्धिरुदयः कथ्यते । द्वितीयः समताकालः भारमपरयोरेश्वर्यसाम्ये समता । तृतीयो हानिरेतद्वैपरीयं हानिः । तत्र त्रिपु कालेषु मध्ये भाये एव उदयकाले एक योद्धव्यम् । उभयोः रामताहानिकालयोः पुनः स्यात- स्यम् । न योद्धव्यमित्यर्थः । जात्सलंकारः ॥ पादयुद्धमित्यादि । हे राजन् , भूयसा प्रचुरवलेन राज्ञा राह पिमहो युरम् । फीदश वर्तते । भेन हसिना सह पादयुद्धमिव । हस्तिना सह युध्यमानः पतिमिहं- स्तिका पालत एव । तमरि सपातविघातेन समूह कृत्वा हननेन सापयेत् । किंवत् । वनहस्तियत् । यथा यनहस्ती एको महुभिः पत्तिभिईस्तिभिवी प्राध्यते। उपमालंकारः॥ थामभाजनेत्यादि । हे राजन्, रामेन समानयलेन राजा सह युझे राति उम. यतः मस्मिन् परम्भिध क्षयो पिनाशो भवति । यिन् । भाममाजनवत् । यथा अपन मृदाजनेनापकदाजनं तायमानं उमये अपि भाजने भन्येते, तया उभयतः क्षयो भवति । पकेन भानन अप भाजनं यत्ताचवे सदा अपरमेय भञ्यते । तेग समानेन राहयुद्ध न कर्तव्यं । एनं रामं राप्रपन्धयेत् पदं क्या करन्यः न्या। भन्यनृपः कृत्या प्रकर्षण पाया। कमिप गर्न प्रतिपरिव इन्जिनमापरहमि भिरिम । उपमा कारः॥ दीनोऽपीत्यादि । दोनोऽपि । अपिदात् भरिकोऽपि । गुमटानीक: मुभटराम्। अन्यमीमासः मुमटः सह भाट्ये संप्रामे सी सौगता नेतव्यः क्षयं प्रापणीयः । नो भेत् गरि सन्दमाशः सौपाय मुभटानीको न नीयते त िनयन्चायः गला दागन्य हेयकापमानापारना। उपमाघार॥ 1 , ·३८८ काव्यमाला। अहं महानयं सल्पश्चिन्तेयं नृप मुच्यताम् । सिंहशावारकरीन्द्राणां मृत्युरन निदर्शनम् ।। ८५ ।। पुप्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । तामवस्यां गतानां तु न विद्मः कि भविष्यति ।। ८६ ॥ क्षत्रसारं भृतं शूरमस्त्रनमनुरागि चेत् । अपि स्वल्पं श्रिय सैन्यं वृधेयं मुण्डमण्डली ।। ८७ ॥ अन्योन्यशत्रुसंक्षोमान्निष्कण्टकमहीतलः । लक्ष्मीपतिस्तटस्थोऽपि भिन्नमुद्रवहिनवत् ॥.८८॥ तन्नयानायनिक्षेपाकुरु हस्ते द्विपत्तिमीन् । दोभ्या युद्धाम्बुधिक्षोभाचद्गृहे कुशलं कुतः ॥ ८९ ॥ अहमित्यादि । हे नृप, अहे महान् अयं शत्रुः खल्पो वर्तते इयं ईशी चिन्ता मुच्यता परिहियताम् । अत्र अस्मिन्नर्थे सिंहशावात् सिंहयालकात् करीन्द्राणां मृत्युनि. दर्शनं दृष्टान्तो वर्तते । प्रतिवस्तूपमालंकारः ॥ पुप्परित्यादि । हे नृप, पुष्पैरपि प्रसूनरपि न योद्धव्यं न युद्ध कर्तव्यम् । निशितैः शरैः कि पुनरुच्यते । शरैर्विशेषेण न योधनीयमित्यर्थः । तां युद्धावस्था गताना प्राणिनां कि भविष्यतीति न विनः । न वयं जानीम इत्यर्थः । जासलंकारः। क्षत्रसारमित्यादि । हे राजन् , खरपमपि सैन्यं श्रिये लक्ष्मीनिमित्तं भवति । इयं प्रत्यक्षीभूता मुण्डमण्डली बहुसैन्यं वृथा निरर्थका वर्तते । कथंभूतं सैन्यम् । क्षत्र- सारे क्षत्राः सुभटाः राजपुत्राः यस्मिन् सैन्ये तत्क्षत्रसारम् । पुनः क्थंभूतं सैन्यम् । भृतं अनाज्यादिभिः पोपितम् । पुनः कथंभूतम् । शूर युद्धे निर्भयम् । पुनः कथंभूतम् । अस्त्रज्ञ परिकादियुद्धचनुरम् । पुनः कथंभूतम् । चेत् यपि अनुरापि खामिन्यकृत्रिम सेहं भवति । समुच्चयालंकारः ।। अन्योन्येत्यादि । हे राजन् , राजा तटस्थोऽपि दूरस्थोऽपि लक्ष्मीपतिर्भवति श्रीपतिर्भवति । तत्कारणगर्भित विशेषणमाह-इथंभूतो राजा । अन्योन्यशत्रुसंक्षो- भात् राणा परस्परं युद्धकारणात् निष्कण्टकमहीतलः निष्कण्टकं क्षुदशत्रुरहित -महीतलं यस्य स तथोक्तः । किवालक्ष्मीपतिभवति । भिन्नमुद्रवहिनवत् मुद्रासहितप्र- वहणस्येव । यथा कश्चियवहारी प्रवहणो देशान्तरं गतोऽपि तस्य वहिनस्य निज. नामाहेन दूरस्थोऽपि पतिः खामी भवति, तपा राजापि परस्परशत्रुक्षयातम्या: .खामी भवति । उपमालंकारः ॥ तन्नयेत्यादि । हे राजन् , तत्तम्मान् कारणात् नयानायनिक्षेपात् नयो नीतिः स एव भानायो जाले तस्य निक्षेपो मोचनं नयानायविक्षेपसमात् । द्विपत्ति- ।

·.
३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् ।
३८९
एकं यपुरुभौ हसौ शत्रयश्च पदे पदे ।
दुःखकृत्कण्टकोऽपि स्यास्कियरखझेन साध्यते ॥ २० ॥
साना दानेन भेदेन यत्कार्य नैव सिध्यति ।
तत्र दण्डः प्रयोक्तव्यो नृपेण श्रियमिच्छता ॥ ९१ ।।
सामसाध्येपु फार्थेषु को हि शखं प्रयोजयेत् ।
इतिहेतुर्गुडो यत्र फस्तत्र विपदायकः ॥ ९२ ॥
अकुर्वन्नात्मलक्ष्मीणां संविभाग नरेश्वरः ।
मधुच्छत्रमिवाप्नोति सर्वनाशं सहात्मना ॥ ९३ ॥

·३९० काव्यमाला। अभित्त्वा शत्रुसंघातं यः पराक्रमते नृपः । स तुझसम्नसंलमवीरणारुर्पकायते ॥ ९ ॥ शक्तिहीने मतिः कैब का शक्तिमतिवर्जिते । नृपस्य न्याय्यदृष्टान्तः पङ्गुरन्धश्च कथ्यताम् ॥ ९५ ॥ दूरस्थानपि भूपाल क्षेत्रेऽसिन्नरिपक्षिणः । वलोपलमहायोपैः क्षिप क्षेपणिहस्तवत् ॥ ९६ ॥ निपाजीव इव स्वामिन्स्थिरीकृतनिजासनः । चक्रं श्रमय दिक्पालपुरभाजनसिद्धये ॥ ९७ ।। अभिवेत्यादि । हे राजन्, यो नृपः शत्रुसंघातं अभित्त्वा भेदमकरवा रामवर विभीषणस्य परारमते उद्यम करोति स राजा तुगसम्बसुलमवीरपायकायते तुहा उन्नता ये सम्बा. स्कन्धप्रदेशास्तै सलम. परस्पर मिलितो योऽसी वीरगो वंशवृक्ष- तस्य आर्पक मातानवस्तुस्खम्बसलमवीरणाकर्षकः स इवाचरति तुगसम्बसलमवी- रणासर्पकायो। उपमालबारः। शक्तिहीन इत्यादि । हे राजन् , शक्तिहीने नृपे मतिः क्व । अपि तु न का. चिर्तते । मतिवर्जिते राजनि नीतिशास्त्रस्य अविज्ञायके नृपे शक्ति का । अपि तु न कानिच्छति । तस्य नृपस्य दृष्टान्त उदाहरणं पनुः पादविक्ल: अन्धश्चक्षुनश्च कध्यताम् । तथा राजा ज्ञानवानपि शक्तिहीनः किं करोति, तथा मतिहीनो राजा शक्तिमानपि किं करोति । आक्षेपालंकारः, उपमा च ॥ दूरस्थानपीत्यादि । हे भूपाल हे राजन् , अरिपक्षिण. रानुशकुन्तान् दूरस्था- नपि विप्रधानपि अस्मिन् क्षेने उनयिन्या पुरि स्थित्तः सन् स्वं घलोपलमहा. घोपै. पलं सैन्यं उपलाः पापाणश्च महाघोपा. महाशब्दाश्च तैः कृत्वा क्षिप प्रेरय । स्वित् । क्षेपणिहस्तवत् गोलागोफणिकरवन् । यथा गोलागोफणिसहितहस्त. पुमा- नरीन् दूरस्थानपि हन्तीति याश्यार्थ । दृशान्तालंकारः॥ निपाजीवेति । हे सामिन् प्रभो, व स्थिरीक्तानेजासन स्थिरीकृतं निश्च- रीकृत निजासन खकीयमासनं येन रा स्थिरीकृतनिजासनः चक्रं सैन्य भ्रमय क्टकं त्रय । किमर्थम् । दिवपालपुरभाजनसिद्धये दिवपालायतुग्विलयनृपास्तेपा पुराणि तान्येव भाजनानि भोज्यपानादीनि मुसामृताधारस्वात् तेपा सिदिः माहिस्तस्यै दिपा. लपुरभाजनसिद्धये । क इव । निपाजीर इस कुम्भकारवत् । यथा निपाजीवः चक्र भ्रमयन् घटादिगाजनप्राप्तिमान् भवति । उपमारपकालशर ॥

·३ आश्वास:]" यशलिलकचम्पूकाव्यम् । नृणा परिच्छदः खस्य कार्यायाथ सुखाय च । तदर्थमात्मनः केशे कि परिच्छदसपदा ॥९८॥ स वाह वेति सदेहो मतेर्यनोपजायते । तत्रादावेव को नाम रणे प्रेरयते नृपम् ॥ ९९ ॥ पाति क्षेत्रं यथा गोप. स्थित्वा तन्नाभिमचुके । तथा त्वमपि राजेन्द्र चतुरन्तामव क्षितिम् ॥ १०॥ येऽनन्तर स्थिता भूमेस्ते नृपास्तव भूपते । प्रतिहारसमं द्वारि तिष्ठन्त्याज्ञापरायणा ॥ १०१॥ अन्येऽपि मण्डलाधीशाः कृतलोकैफशासनम् । वान्छितस्त्या निपेवन्ते सिद्धाः कल्पद्रुमा इच ॥ १०२।। नृणामित्यादि । हे राजन् , तृणा मनुष्याणां परिच्छद परिवार खस्यात्मन कार्याय कारणाय च अन्यत् मुसाय सुयोत्पादनाय च भवति । चकार परस्परसमुच्चये पीते । तदर्थ कार्यकारणार्थ व आत्मन स्वस्थ केशे सति उद्यमे सति परिच्छदसपदा परिवारनिया किम् । किमपि न । आक्षेपालकारः ।। स वाहमित्यादि । हे राजन्, णा मनुष्याणा मन गसिन् दण्डलक्षणे युद्ध इति ईदृक् मतेयुद्धे सदेह संशय उपजायते उत्पद्यते । इतीति किम् । स च शत्रुर्वी राजा भविष्यति अह पा राणा भविष्यामि । तर आदावेद प्रथमत एव । नामेति संभावनायाम् । क पुमान् प राजान रणे प्रेरयते प्रयोतयति । अपि तु न कश्चित् । आक्षेपालकार ॥ पातीत्यादि । हे राजेद्र, यथा येन प्रकारेण गोप कर्षक तत्राभिमशु के क्षेत्र मध्यमारके स्थित्वा क्षेत्र पाति रक्षति । तथा तेन प्रकारेण त्वमपि भवानपि चतुरन्तो घनु सगुद्रपर्यन्ता क्षिति भूमिमव प्रतिपालय । दृष्टान्तालकार ॥ पेऽनन्तरमित्यादि । है भूगते राजन् , ये नृपास्ते तव भूमेदशस्य अनन्तरे स्थिता निकटवर्तिनो वर्तन्ते ते नृपा तव द्वारि तिष्ठन्ति वर्तन्ते । कथम् । प्रतिहारसम द्वारपालसदृश यथा भवत्येवम् । कथभूतास्ते नृपा । ज्ञापरायणा विशिष्टतत्परा । उपमालकार ।। अन्य इत्यादि । हे राजन्, अन्येऽपि अपरेऽपि मण्डलाधीशा तृतीयदेशस्थिता' देशपतयः ते राजान खो भवन्त वाञ्छित प्राभृत कृत्वा निवन्ते सवा मुर्वते । पथभूतास्ते राजान । सिद्धा कल्पमा इव हरूपामा कल्पक्षाइन । कयभूत त्वाम् ।

·* A ३९२ काव्यमालाः। खानुवर्तिपु लोकेषु यस्तु क्षोमाय चैटते । श्रेयांसि न चिरं तस्य सुप्तव्यालप्रयोधिवत् ।। १०३ ॥ व्यलीकैश्चर्यपर्याप्तव्यस्तमर्यादचेतसाम् । विनयाय तथाप्येषां दिक्षु दण्डोऽतिदिश्यताम् ॥ १०४ ॥ इति नवकादुपायसर्वज्ञात् 'साध्वाह देव, आर्यमित्राणाममणीः प्रज्ञ उपायसवनः। द्विषतापि हिते प्रोक्त सन्तस्तदनुलोमनाः । विवर्दतान को नाम समकार्यधुरोदिते ॥ १०५ ॥ कृतरोकैक शासनम् कृतं विहितं लोके ससारे एवमद्वितीयं शासनमादेशो गेन रा तथोकस्तम् । उपमालंकारः॥ खानुपतिप्यित्यादि । हे राजन्, यस्तु राजा खानुवर्तिपु निजपृष्टलग्नेषु अनु- कूलेषु लोकेपु सेवकेषु क्षोभाय शोधायावदानाय चेष्टते प्रवर्तते । तस्य राज्ञश्चिर दीर्घ- काल भेयानि शुभानि कल्याणानि न भवन्ति । विवत् । मुप्तव्यालप्रबोधिवत् मुप्तो निद्रा प्राप्तो व्यालः कालसर्पस्तस्य प्रबोधियत् जागरयस्येर १ उपमालंसरः । व्यलोकेल्यादि । हे राजन्, यद्यप्येव तथापि तदपि एषा नरेन्द्राणा विनयाय शिक्षा दिक्ष दिमण्डरेपु दण्डः सन्यमतिदिश्यता दीयता प्रस्थापनीयम् । कथंभूता- नामेषाम् । व्यविश्वयंपर्याप्तव्यस्तमर्यादचेतसाम् व्यलोकं असलं रिक्तं यदेश्य नापत्यं तेन पयोहा परिपूर्णा व्यता परित्या मर्यादा स्थितिः चतो मनो येषा ते तभोजास्तेषाम् । जाखलंकार.॥ इतीत्यादि । पुनय कि कृवा पूर्व पणानन्यतिटम् । इत्यमुना प्रकारेण नीतिवृहस्प- तेनाम सचिवान् इतिवर्तव्यताकिया हस्तेरस । पयंभूनानीतिगृहस्पतेः। समासादित्तस. .. मस्तसचिवपुरःसरस्थिते. समासादिता प्राप्ता समस्तेषु सर्वेषु सचिवेषु मनिषु पुरःसरा मुया स्थितिमर्यादा धारणा येन स त्योत्तस्तस्मात् । इतीति रिम् । नीतिवृहस्पतिमन्त्री फपयति-हे देव हे.राजन्, पायसर्यशे नाम सचिवः साध्याह युक्त ब्रवीति । श्यंभूत उपायसर्यशः । आर्यमिधाणा युधप्रधानानां मध्ये अग्रणीः प्रतः प्रधानयुद्धिः। द्विपतेति । हे देव, द्विषतापि मनुणापि हिते परिणामपथ्ये प्रोफे पयिते सति रान्तो विद्वबनासदनुलोमनाः तस्य प्रोकस्य साना भन्ति । अत्र अस्मिन् प्रोके । नामति सभायनायाम् । कः पुमान् विदेत विवादं कुर्यात् । अपि तु न कधिद्विवदेत । पभूते अन प्रोस । रामधार्यधुरोदिते समबारस्य साधारणकार्यस धुरि मुख्यतया उदितं यत्र तन् तथा तस्मिन् । पथि अपृपुनपुन्' (१) इति वचनात् अकारान्तो निपातः साक्षेपारंवार । ।

·- ३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । केवलमिदमशेषार्थशास्रोपात्तसारसमुच्चयं, सुभाषितत्रयं शारीरं कर्मेव अत्यहमवधातव्यम्। खस्सान्निजः परोऽन्यस्मात्यः परस्मात्परो निजात् । रक्ष्यः खसात्परस्माच्च नित्यमात्मा निगीपुणा ॥ १०६ ।। वृक्षान्कण्टकिनो बहिर्नियमयविश्लेषयन्संहिता- नुस्खातान्प्रतिरोपयन्कुसुमितांश्चिन्वल्लघून्वर्धयन् । उच्चान्सनमयन्पृशुंश्च कृशयनत्युच्छ्तिान्पातय- न्मालाकार इव प्रयोगनिपुणो राजन्महीं पालय ॥ १०७ ।। केवलमित्यादि । हे राजम् , केवसं निष्केवलमिदं वक्ष्यमाणं मुभापितत्रयं प्रत्यहं निरन्तरमवधातव्यं अवधारणीयम् । कथंभूतं सुभापितत्रयम् । अशेषार्थशास्रोगत्तसारस:, मुचयम् अशेपाणि समप्राणि यान्यर्थशास्त्राणि तेभ्य. उपात्तो गृहीतः सारसमुन्धयो यत्र मुभापितत्रये तत्तयोकम् । फिमिव अवधातव्यम् । शारीर कर्मेव भोजनादिकमिव ।। स्वस्मादित्यादि । हे राजन् , जिगीपुणा नरेन्द्रण स्वस्मात् निजः स्वकीयः पुमान् रक्ष्यः रक्षणीय. । परोऽन्योऽन्यस्मात् रक्षणीयः । खः खकीयः परस्मात् , रक्षणीयः । केनापि पीडितः सन् खमतेन रक्षणीयः । परपीडितः सन् परेण रक्षणायः । कदाचित परस्मादपि खः रक्ष्यः । स्वस्मादपि परो रक्ष्यः । निजात्मा तु खसात् परमात सर्वः प्रकारैः रक्षणीय इत्यर्थः । कथम् । नित्यं सर्वकासम् । जात्यलंकारः ॥ वृक्षानित्यादि । हे राजन् , महीं पालय रक्षा क इव मालाकार इव' पुप्पोपजी- हैवीव । कथंभूतस्त्वम् । प्रयोगनिपुणः यथायोग्यव्यापारचतुरः । यया मालाकारः निजवनं प्रतिपाल यति । कि कुर्वन् । कण्ट किनः सदिरपदरीकिंदादौन वृक्षान् तरून् बहिबाटो शृतिस्याने नियमयन् बान् वनं पालयति । तथा राजापि क्षुदशवन् मण्डलाइहिः कुर्वन् महीं पालयति । मालाकारः पुनः किं कुर्वन् । सहितान् मिलितान् वृक्षान् विले. पयन् विरहान् कुर्वन् । तथा रानापि मिलितान् नृपान् पृथकुर्वन् महीं पालयति। मालाकारः पुनः किं कुर्वन् । उत्सातान् वातादिना उन्मूलितान् पक्षान् प्रतिरोपयन् पुनर्वापपन यनं पालयति । तथा राजापि उत्तान् गृहीतदण्डान् प्रतिरोपयन् पुनर्म- च्यादिपदं ददत् मई पारयति । मालाबारः पुनः किं फुर्वन् । कुसुमितान् पुषितान् वृक्षान् यिन्वन् पुष्पाणि लनन् अपचुण्यन् । तथा राजापि वर्धितधनान् पठासं गृहन् मही पालयति । मालाकारः पुनः किं कुर्वन् । लघून पालतरून वर्धयन् गुरुन् पूर्वन् । तथा राजापि कृतकार्यमृतसेवापुत्रान् अयन पितृमदृशान् कुर्वन् महीं पालयति । मालाबारः पुनः कि कुर्वन् । उपान उनतानु वृक्षान् सम्यक्प्रकारेण नमयन् , तण्यापा. पावेन भन्ये वृक्षा न घर्षग्ते यतः, तथा राजापि उधान गर्वितान् संनमयन् पादयोः ३४ ·३९४ काव्यमाला। स्वरुपादपि रिपोर्वीजादश्वत्थस्येव शासिनि । भयं जायेत कालेन तस्मात्कस्तमुपेक्षते' ॥ १०८ ॥ इति समासादितसमस्तसचिवपुरःसरस्थितेनीतिवृहस्पतेश्च लक्ष्मीमुद्राका गाङ्गेयोर्मिकामिव हस्तेकृत्येतिकर्तव्यताक्रियां सत्यवागिय प्रतिपन्नधर्मवि- जयैकभावो यथाकालं पडपि गुणानन्वतिष्ठम् । यथा मदगजारुढे यतयाताप्रयोगिणि । न चिरं श्रीस्तथामन्त्रे जाततन्त्रेऽपि राजनि ।। १०९ ॥ शुचयः खामिनि निग्धा राजराद्धान्तवेदिनः । मन्त्राधिकारिणो राज्ञामभिजाताः स्वदेशजाः ॥ ११० ॥ कदाचित्सततसन्मानदानाहादितसमस्तमित्रतन्त्रः सचिवलोकमतिसमु- . . पातयन् महीं पालयति । मालाकारः पुनः किं कुर्वन् । पृथून् विस्तीणाश्च कृशयन्प्रतनु- कुर्वन् । तथा राजापि पृथून प्रचुरसैन्यान् कृशयन् अल्पसैन्यान् कुर्वन् महीं पालयति । दृयन्तालंकारः॥ खल्पादित्यादि । हे राजन् , खत्पादपि हीनादपि रिपोः शत्रो. बोजात् सतानात् उत्तरकाले भय जायेत भीतिइत्पद्येत । कस्मिमिव । अश्वत्थस्य पिप्पलवृक्षस्य अल्पादपि घौजात् शासिनि पररक्षे भयं जायते । तमपरवृक्षं विदारयतीत्यर्थः । तस्मात् कारणात् अल्पशत्रुवीज कः पुमान् उपेक्षते अनादरीकुर्यात् । तमुद्धरेदित्यर्थः । उपमाक्षेपालंकारः॥ इदानी मात्र प्रस्तावोचितं मन्त्रमत्रिभोः खरूपमाह-यथेत्यादि । यथा येन प्रका- रेण मदगजारूढे पुरुषे यतयाताप्रयोगिणि यतयातस्य वाक्पादानुशप्रणिधीनामप्रयोगिणि अकारके पुरुपे चिर दीर्घकालं श्रीः शोभा न भवति तेन हस्तिना सोऽप्रयोगी पातितः • सन् अशोभा लभते । तथा तेन प्रकारेण अमन्त्रे मन्त्रविज्ञानरहिते राजनि नृप जातत- श्रेऽपि उत्पनबहुसैन्येऽपि श्रीः राज्यलक्ष्मीः चिरं दीर्घकालं न मवति । दृष्टान्तालंकारः॥ शुचय इत्यादि । राजा नरेन्दाणा मन्त्राधिकारिणो मन्त्रिगो धीसचिवा भवन्ति । कीदृशो भवन्ति । शुचयः परधनपरयोपित्परामुखाः । खामिनि निग्धाः। पुनः कथंभूता। अभिनाताः कुलोद्गता. । पुनः कथंभूताः । खदेशजाः निजदेशोद्भवाः । जाललंबारः। इति मन्त्राधिकारः समाप्तः ॥ फदाचिदित्यादि । कदाचित् यस्मिशिदवसरे तं जगप्रसिद्ध दूतं भाक्षपटलिकेन व्यवहारयेदिना अक्षो व्यवहारतस्य परलः समूहः अक्षपटलः अक्षपटळे नियुक्तः मा. क्षपरलिकन आक्षपलिकेन । उकंच-'रावणात्मज भारमा च झानं सूचन इत्यपि। ~ ·३ आश्वास:)] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । दृतमन्त्रः श्रीविलासिनीत्रितैश्वर्यवरेषु वसुमतीश्वरेषु खल दूतपूर्वाः सर्वेऽपि संध्यादयो गुणा इत्यवधार्याकार्य च दक्षः शूरः शुचिः प्राज्ञः प्रगल्भः प्रतिमानवान् । विद्वान्वाग्ग्मी तितिक्षश्च द्विजन्मा स्थविरः प्रियः ॥ १११ ।। इति गुणविशिष्टमशेपमनीषिपुरुपपरिषदिष्टमखिलपयाणसामग्रीसुविधेयं हिरण्यगर्भनामधेयं शानशस्त्राभ्यासनिर्जितामरगुरुपार्थ निसृष्टार्थ निजप- ज्ञातिशयावहेलितपुलहपुलोमपुलस्तिपालकाप्यकात्यायनमतिजातं दूतमाश- पटलिकेन तमेव लेखार्थ श्रावयामास । । . फ यिनीतर वैव वासकारागिरीरितः ॥ व्यवहारो रथम्यानावययाप्यक्ष उच्यते । सौ- पर्चलं हृषीकं च तुरछमक्षं नपुंसके ।' व्यवहारवेदिना लेरावतुरेण खेसाय लेराना अहं श्रावयामास आवर्णितवान् । किं कृता । पूर्व इति अमुना प्रकारेण गुणविशिष्टं हिरण्यगर्भनामपेयं भावार्य आहूय । इतीति किम् । दक्ष इत्यादि । दक्षः कार्यघटनायकालः, सूरः शनशानप्रयोगनिपुण, शुचिधरप. पाशुद्धः । धार्यत्परीक्षणमुपधेत्युच्यते । वंशविद्यायतविधुगेपकारधेति उपधाः । प्रातः सपरोक्तिसंपनराम्यगभ्यूहः, प्रगल्भः परचित्तप्रसादनकुशलः, प्रतिभानवान् परैरपियोगे । सन्मिपदनेकोपायः, विद्वान् भात्मेतरव्यवस्थितिविदग्धः, यागमी दृदये अभिनिविय स्थार्थस्य प्रतिपादनप्रवीण , तितिक्षः परगजितेषु स्थिरप्रतिः, स्थपिरः नीतिरिय योदिभिरविकृताचार', प्रियः नयनमनोहादनजनमः । ममुषयालंकारः ।। इतीत्यादि । पुनय किं पृता दुतमावार्य । इलमुना प्रकारेण अवधार्य बाला। इतीति रिम् । यमुमतीश्वरेषु नृपेषु राउ निधयेन दतपूर्वाः सर्वेऽपि संम्यादयो गुमा भवन्ति । कथंभूतेषु पमुमतीपरपु । श्रीविलागिनीसूप्रितभयंकरे धीरेप पिलागिनी वेश्या तया सूमिनं सूचितं यदैवयं तेन वरेषु । कथंभूतं दूतम् । अशेषमनीपिपुरारिष दिएम् अरोपा ये मनीषिपुरुषा विद्ववनासेपा परिपत् रामा तप परमम् । पुनः फयंभूतं तम् । असिलप्रमाणसामग्रीगुविधेयम् असिलागु प्रयाणगामप्रीपु प्रधानप. मेलनेषु मुविधेयं गुप्रितम् । पुनः कयंभूतं दतम् । शायरानाम्यारानिजितामरगुरुषार्थम् पागाभ्यासेन निखितो भमरगुरुदरपनियन, रामाभ्यामन निर्वितः पा! अजुनी येन यसपा सम् । पुनः मयंभूतं इतम् । निगष्टाय सका प्रमागीभवनापारम् । तपा चोषम् ---मराटायों मितायध तथा शानदारकः । सामोरादनी होनो ननु विविधः स्मृतः॥ ममालसामना गुनगंतः पादहीनो पयोगी मिला: मिनार्थात् पादतो हीन एकपागुनः पारिसितपाट भागनहर इति प्रमो ददाः।

·. ३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ३९७ दूतस्य पुनः खामिनैवमुक्तस्यापीदमनुष्ठानम्---- सकर्तियेत्साम रिपौ सदएँ नय सनीतौ बलिनि प्रभेदम् । मन्त्रेण तन्त्रेण च हीनवृत्तौ दण्डाश्रयोपायविधि विधिज्ञ. ॥ ११४ ॥ अन्यथा-- वागर्थरूक्षलुब्धाना दूताना दु' प्रवृत्तिभिः । श्री खामिन प्रवृद्धापि क्रियते सशयाश्रया ॥ ११५ ॥ कदाचित्कृतकार्धचन्द्रचुम्बितचन्द्रफापीडविडम्बितमुण्डमण्डल , तूलिनी- जगत्रयलब्धवर्ण जगत्रये नैलोक्ये लब्ध प्राप्तो वर्ण यशो येन स तथा तस्मिन् । दीपकालकार ॥ दूतस्येत्यादि । पुन खामिनैवमुक्तस्यापीदमनुष्टान दूतस्य निसृष्टार्थादिनिवि- धस्य लक्षणस्यापि पुनरुक्तादनन्तर खामिना नृपेण एव पूर्वोक्तलक्षणमर्थम् । 'गवै बर्बर मुघ-' इत्यादिक उक्तस्यापि शिक्षितस्य इद वक्ष्यमाणमनुछान कर्तव्य भवति ॥ तत् किम् । संकीर्तयेदित्यादि । विधिज्ञो राजनीतिविज्ञायको दूत उपायचतुर सद रिपो समदे शनौ साम सकीर्तयेत् । तथाहि-सवन्धोपारयान गुणसकीतन अन्योन्योपकारदर्शन आत्मोपरिधान आयतिप्रदर्शन चेति सनीतो न्यायवति शनी नय सकीर्तयेत् । मन्त्रण पञ्चाझेन तन्त्रण च पञ्चाझेन च हीनभृत्तौ हीने रिपो दण्डाथ- योपायविधि सफीर्तयेत् दण्डस्य सैन्यस्य आश्रया वहुसैन्यदर्शन साधनसमुद्रत्व उपायविधि उपायविधानम् । निरूपयेदिति शेष । दीपकालकार ॥ अन्यथा दूतो यद्येव न करोति तदा किं भवति-वागर्थेत्यादि । वागर्थरूक्षलु- धाना कर्कशवचनकर्कशार्थसयुकाना लोभिना च दूताना दु प्रवृत्तिमि दुराचार खामिनो नृपस्य धीर्लक्ष्मी प्रद्धापि वृद्धि गत्ता अपि सशयाधया सदेह प्राप्ता क्रियसे विधीयते । जात्यलकार ॥ कदेत्यादि । वदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे गूढपुरुषाधिष्ठायकात् पुरुपनियोगिन सकाशात् वरिष्ठकनामधेयात् इति इदृश आफय॑ श्रुत्वा । किमाकर्ण्य । तत् कृत्याय- लोकस्य भेदाभेदजनस्य जनश्रुति वार्ता आदाय गृहीत्वा शयनकनामा शङ्खनक इत्यभि- धान प्रणिधि स्पर्शहरिक चर मागतो वर्तते। त च राशनक आहूय च निजसमीपे आकार्य इत्यमुना प्रकारेण तेन शखनकेन सह नालाप बबरभापण अकरम अह कृतवानिति क्रियाकारक्सव ध । कयभूत शझनक । कृतकाच चुम्बितच- न्द्रकापीडविम्बितमुण्डमण्डल कृतन कृनिमेन अर्थच द्रण चुम्बित स्पृष्टो योऽसौ चन्द्रकापीड मयूरव कदेशमुकुटतेन विम्वित शोभित मुण्डमण्डल शिर प्रदेशो यस्य स तथोक । पुन कपभूत शहनक । तूलिनी कुमुमकुमलामविजातुपोक- ·३९६ काथ्यमाला। -- तया हि- गवै वर मुच्च मा चरत रे पश्चालझाश्चापलं केलि केरल संहर प्रविश रे मद्रश देशान्तरम् । मिध्यैश्वर्यवलावलेपरभसनश्यद्विवेकात्मनां मिथ्या वष्टिविटिल्लितं न सहते देवः स देवाश्रयः ॥ ११२ ।। शौण्डीर्यशालिनि जगत्रयलव्धवर्णे देवे न यः प्रणतिभावमुपैति भूपः। तस्याहवेषु वयसां शिरसि प्रबन्धो यद्वाश्रमेपु परलोकधिया जटानाम् ॥ ११३ ॥ पुनः कथंभूतं दूतम् । निजप्रज्ञातिशयावहेलितपुलहपुलोमपुलस्तिपालकाप्यकात्यायनम- तिजातम् निजप्रज्ञातिशयेन आत्ममतिप्रकण अवहेलितं पुलहस्य ऋषिविशेपस्य तथा पुलोमस्य तथा पुरस्ते तथा पालकाप्यस्य काव्यस्य वा । द्वयं भिनम् । कात्यायनस्स पररुचेर्मतीना सातः समूहो येन स तथोक्तस्तम् । तथा हि तमेवालेसाथै आक्षपटलियो ब्रूते-गर्वमित्यादि । रे घर सपादल- पर्वताधीश, वं गवै मुन्ध मदं परिहर मिभ्याभिमानं सजा रे पचालकाः पचालदे- शोद्भवा क्षनियाः, चापलं चपलत्रं मा नैव चरत कुरुत यूयम् । रे फेरल मलयाचळ. निकटवर्तिन् , त्वं केलिं मीडा सहर सकोचय । रे मद्रेश मद्रदेशाधीश, वं देशान्तर अपरदेश प्रविश प्रवेशं कुरु । स जगत्प्रसिद्धो देवो यशोधरमहाराजः इरथममुना प्रकारेण वो युष्माकं टिरिटिलितं आत्मनोऽनुचितं व्यवहार न सहते न मृष्यति न क्षमते । कथंभूतानां वः । मिभ्यैश्वर्यवलावलेपरभसभ्रश्यद्विवेकात्मनाम् मिभ्या निरर्थक यदेश्य बलावटेपश्च सैन्यमवं. तेन रभसेन थेगेन भ्रश्यन् विगलन् विवे हेयोपादे- यचातुर्य आत्मना येषा तथोक्तास्तेपाम् । वयंभूतो देवः । देवाश्रयः । पुण्येनाधिकतर इत्यर्थः । समुच्चयालंकार ॥ शौण्डीर्यशालिनीत्यादि । यो भूपः देवे यशोधरमहाराजे प्रणतिभावं नम्रत न उपति न गच्छति तस्य भूपस्य आइवेषु संप्रामेषु शिरसि मस्तकोपरि वयसा का. कगध्रादौना पक्षिणां प्रयन्यो मेलापको भवति । तस्य मस्तक भियत इत्यर्थः । यदा अथवा आभमे गहादिनदीतटेषु एरलोरधिया वर्गादिया (जटानां समकचाना) प्रथन्धो भवति । क्पभूते देवे । शोण्डौर्यशालिनि त्यागविक्रमाच्या विश्रुतः शौण्डी- रसस्य मार. वर्म वा शौण्डोर्य तेन शालते शोभवे इलेवंशीलः शौहार्यशाली त. सिन् शौण्डीयंशालिनि । 'शड शोभायाम्' इति धातोः प्रयोगात् । पुनः वयंमते देवे।

·३ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । दूतस्य पुनः खामिनैवमुक्तस्यापीदमनुष्ठानम्- संकीर्तयेत्साम रिपो सदर्प नयं सनीतौ बलिनि प्रभेदम् । मन्त्रण तन्त्रेण च हीनवृत्तौ दण्डाश्रयोपायविधि विधिज्ञः ॥ ११ ॥ अन्यथा- वागर्थरूक्षलुब्धानां दूतानां दुःप्रवृत्तिभिः । श्रीः खामिनः प्रवृद्धापि क्रियते संशयाश्रया ॥ ११५॥ फदाचित्कृतकार्घचन्द्रचुम्बितचन्द्रफापीडविडम्बितमुण्डमण्डलः, तलिनी- जगन्नयलब्धवर्णे जगत्रये त्रैलोक्ये लब्धः प्राप्तो वर्णो यशो येन स तथा दलिन् । . दीपकालंकारः॥ दूतस्येत्यादि । पुनः खामिनवमुत्तस्यापीदमनुष्टानं दूतस्य निसृष्टायांदित्रिवे- धस्य लक्षणस्यापि पुनरुक्तादनन्तरं स्वामिना नृपेण एवं पूर्वोक्तलक्षणमर्थम् । 'गर्व बवर मुथ-' इत्यादिकं उत्कस्यापि शिक्षितस्य इदं वक्ष्यमाणमनुष्ठान कर्तव्यं भवति । तत् किम् । संकीर्तयेदित्यादि । विधिशो राजनीति विज्ञायको दूत रशयनुरः सदर्षे रिपो रामदे शत्रौ साम राकीर्तयेत् । तथाहि-संवन्धोपाख्यानं गुसंगतन अन्योन्योपकारदर्शनं आत्मोपरिधानं आयतिप्रदर्शनं चेति सनीतो न्यायते को नयं संकीर्तयेत् । मन्त्रेण पयाझेन तन्त्रेण च पघाझेन च हीनवृत्तौ होने सौदाग- योपायविधि संकीर्तयेत् दण्टस्य सैन्यस आश्रयाः यहुसैन्यदर्शनं सापनमनन उपायविधि उपायविधानम् । निरूपयेदिति शेषः । दीपकालंकारः ॥ भन्यथा दूतो ययेवं न करोति तदा किं भवति-वागर्येत्यादि । दाप भानां कर्कशवचनकर्कशार्थसंयुक्ताना लोभिनां च दूताना दुमानले डायर स्वामिनो नृपस्य श्रीलक्ष्मीः प्रदापि वृद्धिं गता अपि संशयाचा मान विधीयते । जात्यलंकारः॥ - ·काव्यमाला। बजाल, कुसुमकुङ्मलाकृतिजातुपोत्कर्पितकर्णकुण्डल', कार्मणानेकजटाजातिजटित- कण्ठिकाधगुण्ठनजठरकण्ठनाल , चिरचेलचीरीचर्चितविचित्राप्रपदीनप्राप्तल- कुवलीफलस्थूलनापुपमणिविनिर्मिताहदसपादितप्रकाण्डमण्डन, कूपरपर्यन्तप्रकोष्ठप्रकल्पितगवलवलयावरुण्डन , काकनन्तिकाफलमालोपर- चितवैकक्षकवक्ष स्थल फठोरकमठपृष्ठाष्ठीलस्थलपुटपाणितलः, पटचरस- याणगोणीगुह्यापिहितमेहन', पुराणतरमन्दीरमेखलालंकृतनितम्बनिवेशनः, र्षितकर्णकुण्डल तूलिनी शाल्मलिपक्षस्तस्य मुमकुमले पुष्पकोरके तयोराकृति मा- कारो ययोले तूलिनीकुमुमकुमलाकृतिनी ते च ते जातुषे लाक्षामये ईदृशे उत्कर्पिते निवेशिते कर्णयो श्रवणया कुण्डले कर्णवेष्टने येन स तथोक्त । पुन कथभूत शह.. नक । कार्मणानेकजटाजानिजरितकण्ठिकावगुण्ठनजठरवण्ठनाल कार्मणा वशीकरणा- दिप्रयोगा अनेका(के) वद्धरोपा जटा मूलानि तासा जातय प्रकारास्ताभिटिता या कण्ठिका कण्ठाभरण तस्या अवगुण्ठनेन समन्ताद्वन्धनेन स्क्षणेन जठरं कठिन कण्टनालं कण्टकन्दली यस्य स तथोक । पुन कयभूत शहनक । चिरचेलचीरी चर्षितविधि- श्रामपदीनप्राप्तलम्बजाल चिरचेलानि पुराणवस्त्राणि तेषा चारीभिश्चर्चित रचितं विचित्र भनेक्वर्ण आप्रपदीन गुप्ति(ल्फ)पर्यन्त प्राप्त लम्बाल दीर्घहारो यस्य स तथोक्त । पुन कथभूत शङ्खनन । कुवलीफलस्थूलनापुपमणिविनिर्मितादसपा- दितप्रकाण्डमण्डन युवलीफ्लानि बदरीफलानि तद्वत् स्थूला त्रापुषा नपुमया ये मणयस्तैर्विनिर्मितानि अगदानि बाहुभूषणानि ते संपादित कृत प्रकाण्डम. ण्डन प्रकोष्ठाभरणमणिबन्धस्थानाभरण येन स तथोक्त । पुन क्थभूत । कूर्मरपर्यन्त प्रकोष्ठप्रकल्पितगवलवल्यावरण्डन परपर्यन्त मणिबन्धादारभ्य कफोणिपर्यन्त प्रकोष्ठयोमणिबन्धनस्थानयो प्रकल्पित रचित गवलवलयाना महिपरागकरकाना अव- रण्डन आरण्डन येन स तथोक । पुन फ्यभूत । काकनन्तिकाफलमालोपरचितवैक- क्षकक्ष स्थल काकनन्तिकाफलाना गुनाफलाना ये माले द्वे ताभ्यामुपरचित विनि- मित यद्वैकक्षक यक्षसि तिर्यविक्षिप्त तेनोपलक्षित वक्ष स्थल यस्य स तथोक । उ. फच-'तिर्यम्वक्षसि विक्षिप्त वैकक्षवमुदाहृतम्' । वनादिकमिति दोष । पुन कप. भूत । क्टोरकमठपृष्टाष्टीलस्यपुटपाणितल कठोरै कठिन यत् कमठस कच्छपस्य पृष्ठ तस्य अष्टील कर्पूरं तद्वत् स्थपुट निनोन्नत पागितल हस्ताम यस्य स तथोक्त । पुन भभूत । पटचरपर्याणगोगीगुह्यापिहितमेइन पटचरस पुराणस्य पर्याणस्य पत्ययनस्य या गोणी चर्ममयमाच्छादन तस्य गुह्या कच्छोटिका तया पिहितमाच्छादित मेहन लिङ्ग येन स तथोक्त । पुन कथभूत । पुरापतरमा दोरमेखलालकृतनितम्बनि- वेशन पुराणतरमतिजीणे यन्मदीर मन्यानिकालम्यनरजुस्तस्य या मेखला फटिमे- ·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कंसहंसफरसितवाचालचरणचारचातुरीक्षोभितवीथीजनमनस्कारः कातरेक्ष- णविपाणकाणविनिवेदितनिशाबलिप्रचारः, किरातवेषस्य भगवतो विश्वमूर्ते- रपरमेव कमप्याकल्पं बिमाणः, पुत्रभाण्डं बन्दिवृन्दारकस्य कटकाधिपतेः, जामिभॊगावलीपाठिनः सुभटसौहादस्य, दौहित्रः श्रोत्रियकितवनानो नर्मस- चिवस्य, समाश्रयस्थानमवकीर्णिलोकानाम्, अखिलपुनर्भुविवाहकृतकशिपु- चेतनसंपन्धः, सकलगोकुलालिखिततूबरसुरभिसैरिभीदायनिबन्धः, प्रचुरप्र- तिकर्मविकृतगात्रैः सन्निपुत्रैःण्डाजिनकैश्च परिव्राजकैः एष खल भगवान् + सला तया अलंकृतं मारितं नितम्ब निवेशनं कटीभागो येन स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः । कंसहंसकरसितवाचालयरणचारचातुरीक्षोभितवीयीजनमस्कारः कंसस्य धातुविकृतिविशेषस्य ये हंसकाः नूपुरास्तेषा रसितैः शन्दितः वाचालौ शब्दवन्ती बहु- शब्दी मौ चरणौ पादौ तगोश्वारस्य गमनस्य चातुरी वैदग्धी तया क्षोभितः संचालितः धीपीजनाना मार्गलोकाना मनस्फारश्चित्ताभोगो येन स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः । कासरेक्षणविषाणक्वाणविनिवेदितनिशाबलिप्रचारः कातरेक्षणो महियखस्य विषाणं * तस्य काणेन नादेन विनिवेदितः प्रकीकृतो निशाया रानः बलिप्रचारः पूजाप्र- वर्तनं येन स तथोक्तः । शतनक. कि कुर्वाणः । किरातवेषस्य भिलवेषस्य भगवतः राक्षस विश्वमूर्तेः श्रीमहादेवस्य अपरमेवानीदशमेव कमपि अपूर्व अनिर्वचनीय आकल्प वेप बिभ्राणो धरन् । कथंभूतः शङ्खनकः । पुनभाण्ड बन्दिवृन्दारकस्स कटका. धिपतेः बन्दिनः स्तुतिपाठकाःअब्राह्मणभट्टास्तेपा मध्ये वृन्दारकः प्रधानस्तस्य बन्दियन्दा. रकस्स कटकाधिपतेः कटकाधिपतिनामकस्य पुनभाण्डं पुत्र एव । पुनः कथंभूतः। जामि. भोगावतीपाठिनः सुभटसौहार्दस्य सुभटसौहार्दनामकस्य भोगावली पाठिनः चारणभाटस्य जामिर्जामाता । पुनः कथंभूतः । नर्मसचिवस्य भण्डस्य भोनियकितयनानो दौहितो 'नप्ता । पुनः कथंभूतः । अवकीर्णिलोकाना ब्रह्मचर्यघटाना समाश्रयस्थानं विश्रामस्थानम् । पुनः कथंभूतः । अखिलपुनर्भूविवाहकृतकशिपुचेतनसबन्धः अखिलाना समस्ताना पुन- भूणा पुंश्चलीनां साहनी विधवाना पिपाहे धृतो विहितः कशिपुचेतनस्य भोजनाच्छा. दनदेयस्य सबन्धो निवन्धनं यस्य स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः । सकलगोकुला- लिक्षिततूवरसुरभिसैरिभीदायनिबन्धः सकलेषु गोकुलेषु गो(8)पेषु आलिखितः राजपत्रविन्यस्त. तूवराणा रहिताना पुरमीणा गवा सैरिभीणा महिषीणा दायनि- बन्धो यस्य स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः । परिव्राजकैः शिखाघरद्रिः शैलिडिभिः शति अमुना प्रकारेण आवेयमानहानमन्त्रनप्रभावः आवेधमानो झायमानः शा- नस्य मन्त्रस्य तन्त्रस्य प्रभावो महिमा यस स तथोकः । कथंभूतः परिमाजका प्रचुरप्रतिकर्मविकृतगात्रैः प्रचुरेण भूरिणा प्रतिकर्मणा नेपथ्यविधिना विनानि विकार ·४०० काव्यमाला। सजातमहायोगिनीसगतिरतीन्द्रियज्ञानोदतिः सिद्ध सामेधिक सक्ननक- मणा करिणा केसरिणमपि सगमयति विद्वेषभेपजेन जननीमप्यात्मजेषु वैरिणी विदधाति इत्यावेद्यमानज्ञानमन्त्रतन्त्रप्रभाव स्वपुरविषयनिवासिनः कृत्याकृत्यलोकस्य जनश्रुतिमादायागत शङ्खनकनामा प्रणिधिरिति गूढपु. रुपाधिष्ठायकाद्वरिष्ठकादाकाहूय च तम् 'हहो शङ्खनक, कुतो न खल सपति सा तव तुन्दवृद्धि.' इति तेन सह नालापमकरवम् । - प्रामानि गाग्राणि येपा परिव्रातकाना ते तथा तै । पुन कथभूतै । सनिपुन सनि- नोऽपायायोगज्योतिर्भरतवैद्यकादिविद्याधारेण राज्ञो हिताहितजनपरिज्ञानकुशला तेषां पुत्रा सनिपुप्रास्सै । पुन कथभूतै । दाण्डाजिनवैध दण्ड च यष्टि अजिन च चर्म दण्डानिने तयोनियुक्ता दाण्डानिनकास्तै । दण्डचर्मधारिभिरित्यर्थ । इतीति किम् । हे देव हे लोका , एप सल शहनकनामा भगवान् योगीश्वर सजात- महायोगिसगति सजाता प्रलक्षीभूता महायोगिनीना महाविद्यादेवताना सगति प्रत्यक्षता यस्य स तथोक । एप पुन कथभूत । अतीद्रियज्ञानोद्गति अतीन्द्रि- यज्ञानस्य इन्द्रियरहितज्ञानस्य उद्गतिस्त्पत्तिर्यस्य स तथोक्त । असौ सिद्ध एप ससा- रिजीव सो विपरीत एप सामेधिक भयभिचारिवचन एप खलु भगवान् सवननक- मैणा वशीकरणेन केसरिणमपि सिंहमपि करिणा गजेन सगमयति विद्वेषभेषजेन ये रोत्पादकोषधेन जननीमपि आत्मनेषु वैरिणी विद्धाति करोति । असौ शहनकनामा किं मृला आगत । गूढपुरुषाधिकारी वरिष्टक कथयति-सपुरविषयनिवासिन खदे- दापरदेशवास्तव्यस्य प्रत्यावलोक्स्य परोपनापसहा कृत्या परोपजाप न सहन्ते भकृत्या पृत्याच अकृत्याच फुत्याकृत्या भेद्याभेद्या ये पुरूषास्तेषा लेक समूहस्तस्य जनश्रुति घातौ आदाय गृहीला । शहनकनामा प्रणिधिरागत इति संबन्ध । मह तेन शाहनवनाना सह इति नालाप अकरव कृतवान् । अह कि कृत्वा। पूर्व राजनकनामान आहूय आवार्य । इतीति विम् । हहो अहो शहनक, तब सबन्धिनी पूर्व या मया या सा तब तुन्दादिस्दाद्धि सप्रति इदानी सलु निश्चयेन घाश्यारकारे वा कुत कस्मात् कारणात् न पर्तत इति । सोऽपि शद्धनकनामा प्रणिधि इति अमुना प्रकारेण पाललाप भाराप चकार इताति निम्। हे देव हे राजन् , भवादृशानामेव अय युष्मस. रणानामेव अय प्रत्यक्षीभूत नुन्द उदर अमन्दिमान अस्पुत्व वृद्धिमारवन्दति प्राप्नोति । न केवल भवासनामेव तु दोऽमन्दिमानमास्वन्दति, अपि तु स्वभावादेव निसर्गे- मैव तुन्दपरिमृजस्य अलसम्य रोरस्य भय तुदोऽमदिमानमास्वन्दति । स्थभूतानां भवासानाम् । पूर्वोभाजनवारिपच जलसमूहैराक्ण्ठ रण्ठपर्यन्त आशिसान च मसोपरि कापक्षपर्यत प्रतिदिवसं दिन दिन प्रति दशद्वादशवासरान् भुभानानां .

·, तरस- 1 ३ आश्वास:] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । ४०१ 20324 सोऽपि 'देव, कामिनीजनकटाक्षैरिवातिदीर्घविशदच्छविमिदादिविभि', विरहिणीट्दयैरिव सोप्ममि. काञ्चनच्छायापलापै सूपै , कान्ताननैरिव ताजलिपेयपरिमलै प्राज्यराज्यै', सीकैतवैरिव जनितखान्तप्रीतिभिर्महुर- सवगैरवदशै , लासिकाविलासैरिव मनोहरैः समानीतनेत्रनासारसनानन्द- वत्सलवत्सलानां भोजनप्रियाणाम् । पुन कथभूताना भयादृशानाम् । शोकापनुदसपदाम् शोकापनुदा शोक्दु राविनाशिनी सपत् येषा ते तथोक्तास्वेपाम् । कभभूतस तुन्दप- रिमृतस्य लोकस्य । एषविधस्य प्रतिदिवस दराद्वादशवासरान् भुजानस्य । पुन कथ भूतस्य लोवस्य । उस्कोटश्रीशिखाप्रकाशप्रशान्तयथार्थदर्शनस्य उत्कोदो लम्य यन्थिनी या श्री लक्ष्मीस्वस्सा शिसा अस तस्या प्रकाशेन द्योतेन प्रशान्त नष्ट यथार्थदर्शन यथोक्तनिरीक्षण यस्य स तथा तस्य । लक्ष्मीमदेन क्मपि सचिरतया न पश्यचीत्यर्थ । कस्येव । तमिसाया रानी एहीतप्रदीपस्येव। यथा रानी हस्तगृहीतप्रदीप पुमान् यथोक न पश्यति । असादृशा तु अस्मत्सदशभिक्षुकाणा तु । नामेति सभावना. याम् । अय प्रत्यक्षीभूत पिनण्डो जठर क्य केन प्रकारेण फायता द्धि गरछनु । अपि तु न क्यमपि स्पायताम् । क्थभूताना अस्मादृशाम् । देवप्रसादात् श्रीमहादेवकारुण्यात् युमत्प्रसादाद्वा उपमानोपमेयार्थरहिताना दरिट्रिणाम् । अस्मत्सहश चोऽपि दरिद्री न प्रवर्तते यस्योपमान दीयते । अस्मात्सदृशा उपमेया वयमेव वामहे । के कैभाननै । तृप्ताना दीदिविभिरोदनै । क्यभूतैदादिविभि । अतिदीर्घविशदच्छविभि कामिनीज नक्टाक्षरिव नवयौवनानी नापानदर्शनैरिव । यथा कामिनीजनकटाक्षा अतिदीर्धवि- शदछवयो भवन्ति । पुनश्च के भोजने । तृप्ताना सूपैलिभि कृखा । कथभूतै सूपै । कावनच्छायापलापै नक्कान्तितिरस्सारकै । पुन कथभूते । सोमभि उष्णल- सहित । वैरिव । विरहिणीहृदयैरिव विप्रलब्धस्त्री नीवस्थानैरिव । यथा विरहिणीना भर्तृवियोगिनींना स्त्रीणा हृदयानि मोनाणि भवन्ति सुवर्णवर्णानिव भवन्ति गौरवर्णत्वात् । पुनश्च के फूत्वा। वत्सलवत्सलाना प्राज्यै प्रचुरै भाज्यते । कथभूराज्यै । तत्प्राज- लिपेयपरिमले तत्मान्जलिना नासिकाजलिना पेय आखादनीय परिमलो येषा तानि तथोक्तानि त । कैरिव ! कान्ताननै रिन । यथा कान्ताननानि वनितागुखानि नासिवामलिपेयपरिमलानि भवन्ति । पुनश्च के कृता । वत्सलवत्सलाना तथा अवदशै शालनकै भक्तिसिक्तसयुक्तवनस्पतिव्यञ्जनै । कथभूतैरवदशै । जनितखा- न्तप्रीतिभि उत्पादितहृदयानन्दै । पुन कथभूतैरवदौ । बहुरसवशै शुक्ततिन्ति डीकविकद्वक्षीवभूतनाशनघनघनसारादिसस्कृतं । कैरिख । स्त्रोक्तवैरिव वीणा धुर्त खसदशै । यथा नीतवानि नारीननकपटा खान्तप्रीतिकराणि बहुरसानि च भवन्ति । पुनश्च के कृचा । वत्सलवत्सलाना खाण्डवैस्तीमनविशेषैरनव्यन्जने । कथभूत खाण्डवै । मनोहरै हृदयान दजनकै । पुन कथभूते । समानीतनेन 20320 ।

·काव्यमारा। ४०२ भावैः खाण्डवैः, प्रियतमाधरैरिव सादमानैरविच्छिन्नखिन्नैः पकाने, तरु- णीपयोधरैरिव सुजातामोगैः स्तव्धविधिभिर्दघिमि', प्रणयिनीविलोक्तिरित मधुरकान्तिगि. क्षिग्धैर्दुग्धैः, अभिनवाहनासगमैरिवातीव खामि शर्करा- सपर्व समासः परमानैः, मेहनरसरहरिव सर्वाङ्गीणसतापहारिभिर्घनसा- रपारीदन्तुरै-रिपूरै , आफण्ठमानयनमाशिखमाशिसायं च प्रतिदिवस दशद्वादशवासरान्वत्सलवत्सलानामेवंविधस्य च तमिस्राया गृहीतप्रदीपस्ये. वोत्कोटश्नीशिखामकाशप्रशान्तयथार्थदर्शनस्य स्वभावादेव तुन्दपरिमृजस्य लोकस्य शोकापनुदसपदा भवादृशानामेवायं तुन्दोऽमन्दिमानमास्कन्दति । असादृशा तु देवप्रसादादुपमानोपमेयार्थरहिताना कथं नामाय पिचण्डः स्फायताम्' इत्याललाप। 1 । - नासारसनानन्दभावै समानीत उत्पादितो नेत्राणा नासाना प्राणाना रसनाना जिहानामानन्दभावो मै ते तथा ते । कैरिय । तासिकाविलारीरिव मर्तबीना लोप नचेरितरित । यथा लासिकाविलासा नादीना मनोहरा भवन्ति । पुन दै वृता। पकाने स्वादमाने रोचमाने रात्रि कुद्भि । वधभूत पकाने अविच्छिमखिौ परि- पूर्णपचने । वैरिव । प्रियतमाधरै रिच बलमस्त्रीदन्तच्छदै रिख । यथा प्रियतमाधरा खा. दमाना रोचिष्णवो मवन्ति । पुन के खा । दथिमि नवनीतदेवभि सुजाताभोगे मुनिष्पन्नविस्तारै । क्यमू दधिभि सम्यविधिभि फाठिन्यविधानै किरिव । तरुणी- पयोधरैरिव नवयौवनतीस्तनैरिव । यथा तरुणीना पयोधरा मुजाताभोगास्तब्धविधा यश्च भवन्ति । पुन + फुला । दुग्धरोधस्यै । कथभूतैर्दुग्धै । मधुरकातिभि प्रियते. जोभि शुक्मणे । पीतादिवर्णरहितरित्यर्थ । कैरिव । प्रणयिनीविलोक्तिरिव मेहनती. वनिताक्टाक्षावलोक्तिरित । यथा प्रणयिनीविलोकितानि खानि नियाणि च भवति । पुनश्च रे कृता । परमानै क्षाराने । पायसैरिति यावत् । क्थभूत । परमानै । अतीय स्वादुभि अतिशयेन मिटे । पुन क्थभूत. । शर्करासपर्कसमासमै शर्कराया सपको मिश्रण समासन्न प्रत्यासन्नो येषां तानि शशसपर्कसमासमानि ते । रिव । अभिनवागनासगरिव नूतनपरिणीतवनिदासयोगैरिव । यथा अभिनया- अनाममा अतीव स्वादवो भवन्ति । पुन के सा । वारिपूरैर्जरप्रवाहै । क्यभूने वारिपूरे । साझीणसतापहारिभि सर्वशरीरपरिवापरफोटकै । पुन कथभूतै । धन- सारपारी दन्तुरै कर्पूरपालिकावमत्वारिभि । रिव । मेहनरसरहस्यैरिव मुरतरसगौ- प्यतत्वेरिख । यथा मेहनरसरस्यानि सर्वाहीगसनापहारीणि भवन्ति । प्रायेगी- एमालंकार ·३ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४०३ पुन सपरिहासमेनमहमेवमवोचम्----'अयि हुलाधिपते, किमद्य कच- नापि हस्तमुखसयोगोऽभूत् ।' 'चतु समुद्रमुद्राङ्कितमेदिनीपरिवृद्ध, बाढम् ।' 'कथय कथय ।' 'देव, श्रूयताम् । त्रिपुरुषोल्लिखितकमण्डलुकम्बुकलावत्क- लकनामावलीप्रशस्ते, अस्ति खरवस्यामेव पुरि प्रकृतिपुरुषस्पेश्वरवर्तेर्दिवा- कीर्तेर्नप्ता, खसीयो बराहकस्य सवाह कस्य, मैथुनिक सवरकस्यास्तरकस्य, खकीयेन च यशसा देवादपि त्रिचतुरैरङ्गुलैरुपरिवर्तमान , तथा हि- मितपचानामग्रेसर , किंपचाना प्रथमगण्य , कीकटानामुदाहरणभूमि , कद- - - पुन पुनरपि भूयोऽपि सपरिहास सवपन (१) शहनक प्रति अहं यशोधर- महाराज एवममुना प्रकारेण अवोच उक्तवान् । एव क्यामिति चेत् । अयि अहो हुला- धिपते मेषाधिपते भारवाद, फिमद्य अद्य दिने कचनापि कसिंधिदपि स्थाने हस्त- मुरासयोगोऽभून करवपमेलापको बभूव । शहनको ब्रूते-हे चतु समुद्रमुद्रास्तिमेदि- नीपरिषद्ध हे भासमुद्रान्तपृथ्वीपते बाढमतिशयेनाभूत् । यशोधरो ब्रूते - क है शाजनक, भोजनमभूत् क्थय कथयहि ब्रूहि । शङ्कनकोब्रूते-हे देव हे राजन् , श्रूयतां लया भाकण्यताम् । हे निपुष्पोग्लिसितकमण्डलुकम्युक्लावरफलफनामावलीप्रशस्ते निभि पुरौ ब्रह्मविष्णुरुदल्लिखिता उपीरिता यथासख्य ब्रह्मणा निजकमण्डलुफ- लके शौचोपकरणोपरि विष्णुना कम्युफलके निजपाश्चजन्यनामशवोपरि रुदेण निज- मलावरफलके निगललाटस्थिताधच द्रफ्लके पटिकाया नामावल्या अनसमूहस्य . शस्ति प्रसिद्धिर्यस्य स तथा तस्य सबोधन हे तथोक्त । सस्पिति वाफ्यालकारे । अस्या मेव पुरि अस्मिन्नेवोन्जयनीपत्तो किलिलकनामधेयो अस्ति यतते । स मा किमपि अपूर्व अनिर्वचनीय अवूभुजत् भोजयामास । कथभूत किलिपकनामधेय । प्रकृतिपुरुषस्त्र शिल्पिकस्य इश्वरयत ईश्वरेषु वर्तेति इश्वरवर्तिनामधेयस्य दिवाकीर्तिनापितस्य चाण्डालस्य वा नप्ता दुहितु पुत्र । दौहिन इत्यर्थ । बलाहकस्य बलाहकनामधेयस्य सवाहकस्य भामर्दकस्य स्वस्रीयो भागिनेय । पुन कथभूत । सवरकस्य सवरकनामधे. यस्य आस्तरकस्य शग्यापालकस्य भैथुनिक श्याल । स किं कुर्वाण फिलिसक । स्वकी- येन रिजेन यशसा पुण्यगुणानुकीतनेन देवादपि श्रीयशोधरमहाराजादपि विचतुरै निभिधतुभिर्वा अलैहपरिवर्तमान । चकार उक्तसमुच्चयार्य । तथा हि तदेव निरूप- यति--असौ किठिसक्नामधेय अप्रेसर खमिव अग्रणीर्वतते । परं केपाम् । मितपचाना कृपणानाम् । पुन वधभूत । प्रथमगण्य पूर्वगणनीय । पर वेषाम् । किपवाना किमपि पच तीति किपचास्तेषाम् । पुन कथभूत । उदाहरणभूमि लमिव दृष्टान्तस्थानम् । पर केपाम् । कोस्टाना निनानाम् । पुन क्थभूत । धुरिवर्णनीय खमिव मुख्यतया ·४०४ काव्यमाला। र्याणा धुरिवर्णनीय , शिखामणिोलभानाम्, भोजनावसानानन्तरमादेयना- मा, सप्रति च परमरमारमणीकामिन स्वामिन प्रसादभूमि , दाक्षिणात्यदेश- जन्मनो जद्दाचारिकनामकस्य विश्वावसो प्रतिहस्त किलिञ्जक्नामधेयो देवेन कृतसकेत इवापरकृष्णमुखमक्षिकामुण्डमण्डलीप्रतिमतुपपरुपपाषाणा- कीर्णविवर्णविस्तीर्णजीर्णयावनालौदनादिपारम्भम्, अतिपूतिपयुपितविरसा- लसान्द्रोचरारम्भम् , उन्दुरमूत्रमितकुथितातस्यतैलधारावपातप्रायम्, अस- मस्तसिदैर्वारुकोपदशनिकायम् , अर्धरद्वालाफलफालिमकारम् , ईपत्खि- वर्णनीय । पर केपाम् । कदर्याणा मलिनवस्त्राणाम् । उक्त च-कदर्यहीनीनाश- विपचानमितपचा । कृपण क्षुल्लक क्षुद्र क्लीया एकार्थवाचवा ॥' अन प्रस्तावे अय श्लोक --'दृढतरनिवद्धमुष्टे कोपनिषण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च प्रायेणाकारतो भद ॥ शिखामगि शिरोरत्नम्। पर केपाम् । लोलुभाना लुब्धानाम् । पुन क्थभूत किलिक्नामधेय । भोजनावसानानन्तर भुक्तरनन्तर आदेयनामा ग्राह्यामि धान । अस्य नाम भोजनात्पूर्व न गृह्यते भोजनान्तरायो भवतीति भाव । सप्रति च इदानीं च खामिन प्रसादभूमि तव कारुण्यस्थान वर्तते । क्यभूतस्य खामिन । परमरमार- मणीकामिन परमरमा साम्राज्यलक्ष्मी सैव रमणी वल्लभस्त्री । सर्पविषयसौरयप्रदायि- कात्वात् । तस्या कामोऽभिलापो विद्यते यस्य स तथोक्तस्तस्य। क्यभूत फिलेजकनामधे. य । दाक्षिणायदेशन मन कर्णाटदेशोद्भवस्य जड्वाचारिकनामकस्य चारपुरुषप्रधानस्य वि श्वावसो विश्वावमुनामधेयस्य प्रतिहस्त दीसमान । किमपि मा अयूभुजत् भोजयामास। किंवत् भोनयामास। देवेन भवता कृतसकेत इव शिक्षित इव । कथभूत किमपि। अपरकृ. प्णमुसमक्षिकामुण्डमण्डलीप्रतिमतुपपरुपपापाणाकीर्णविवणविशीर्णजीर्णयावनालौदनादि प्रारम्भम् अपरा अनीदृशा या कृष्णमुसमक्षिका कालवनपुत्तलिकास्तासा मुण्डमण्डल्य शिरोक्यवा तत्प्रतिम तत्सदृश तुपान्यत्वग्भि पक्ष्प पक्श पाषाणाकीर्ण दन्तभा- नरव्याप्त विवर्ण मलिन विशीर्ण शतखण्डीभूत जीण चिरकालोपित यत् यावना लौदन पइधान्यभक आदी प्रथमत प्रारम्भो यस्स भोजनस्य तत्तथोक्तम् । पुन कथभूतम् । अतिपूतिपर्युपितविरसालसान्दोत्तरारम्भम् अतिपूतयो अतिदुर्गन्धा पयुपिता बस्तनदिने रद्धा ये विरसाला राजमाषा तेषा सा द्रो वहुल उत्तरारम्भ उपरि परि वेषण यस्स भोननस्य तत् । पुन क्थभूनम् । उन्दुरमूनमितकृषितातस्य तैलधा- रावपातप्रायम् उ दुरस्य मूपिक्स्य यन्मूने प्रतावे लघुनिमित्त तेन मित प्रमित कुषित दुर्गध अतस्या इद आतस्य यत्तल चौपट तस्य धाराया अवपात ईपत्पात प्रायेण भोजने यस्मिन् तत् तथोक्तम् । पुन फयभूतम् । असमस्तरिरिकोपदनिकायम् असमस्खपिद्धानि ईषत्पानि मनार वटितानि प्रायेण कटुकानि यानि ऐहिकाणि ·३ आश्वासः] प्रशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । नकारुकर्कशच्छेदसारम्, अवालमालरमूलकचक्रकोपक्रमम्, अभृष्टचिर्भ- टिकामक्षणभमभावक्रमोपक्रमम्, अपकार्कामिदगनारगिणीफलाविरलवि- रचनम् , अगस्तिचूताम्रातकपिचुमन्दकन्दलसदनम् , अनेकदिवसवासा- र्थिताम्लखलकविस्तारम्, अतीवपाकोपहतबहतीवार्ताकफलसोभाजनकन्द- सालनकावतारम् , एरण्डफलपलाण्डुमुण्डिकाडम्बरम् , उच्छूनोद्वेलितवल्ल- कर्कटीखण्डानि तेषां उपदंशनिकायो व्यञ्जनसमूहो यस्मिन् भोजने तत्तथोक्तम् । पुनः क्थंभूतम् । अर्धरद्धालावूफलफालिप्रवारम् भर्धरद्धानि करटानि यानि अलावूफलानि तुवङ्कफलानि तेपा फालयः सण्डानि तेषां प्रकाराः अनेकभेदा यस्मिन् भोजने ततयो- तम् । पुनः कथंभूतम् । ईपत्खिनकिकर्कशच्छेदसारम् ईपन्मनाक् खिन्ना अर्धरद्धा ये करूणां कलिङ्गफलानां कवंशाः कठिना ये छेदाः खण्डानि तैः सारं मनोहरम् । पुनः क्थंभूतम् । अवालमालूरमूलकचक्रकोपक्रमम् अवालानि वृहन्ति यानि मालराणि वित्व- फलानि मूलबागि च चाकानि च खटालपनशाकविशेषः तेषामुपक्रमः शात्यारम्भो यन तत्तथोचम् । पुनः क्थंभूतम् । अमृचिटिकाभक्षणमनभावक्रमोपक्रमम् अभृष्टानि ईपत् साक्षादमिपक्वानि यानि विर्भटिकानि विचारकास्तेपा भक्षणेन चर्वणेन भग्नो नष्टो भावक्रमोऽरुचिम्मोपक्रम यस्मिन् तत्तथोक्तम् । पुनः पथभूतम् । अपक्वार्कानिद- मनरिशिणीफलाविरलपिरचनम् अपमानि अनमिसिद्धानि अर्काणि भर्कफलानि अमि. दमनानि शुद्विनाशकानि रिशिणीफलानि कण्टवारिकाफलानि तेषां अविरलं प्रपुरत- रवितरण तस्य विरचना यस्मिन् भोजने तत्तथोक्तम् । पुनः कथभूतम् । अगलिचूताम्रा- तकपिचुमन्दकन्दलसदनम् अगस्तिश्च अगस्तिक्षः चूतच आम्रवृक्षः आनातकश्च कपिप्रियक्षः । उक्तं च धन्वन्तरिनिघण्टौ-'आम्रातकः पीतनकः पिचूतोऽम्लचा- टकः । शशी कपिरसोऽन्यश्च तनुक्षीरः कपिप्रियः ॥' पिचुमन्दश्च निम्बतरस्तेषां क- न्दलानां खण्डाना सदनं स्थानम् । पुन' कथभूतम् । अनेक दिवसवासार्थिताम्लसलकषि- स्तारम् । अनेक दिवसवास बहुदिवसोपितं बहुदिवसस्थितं अथितं याचयित्वा नीतं यत् आम्लसलक दन्तशठरधाविशेषस्तस्य विस्तारः प्राचुर्य यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः क- यंभूतम् । अतीवपाफोपहतवृहतीवार्ताक्फलसोभाशनकन्दसालनकावतारम् अतीव अ. तिशयेन पाकोपहता पचा या वृहती पुरवार्ताकी वार्ता च वृन्ताक तेषा फलानि । उक्त च-पृन्ताकं कोमल पश्यं कोहलं कोमलं विषम् ।' सोभाजनश्च शिक्षः कन्दश्च अलिका तेपा सालनकानां अवतारः परिवेपणं यस्मिन् मोजने तत्तयोक्तम् । पुनः कयंभूतम् । एरण्डफलपलाण्डमुण्डिवाडम्बरम् । पुनः कथंभूतम् । उच्छनोदैहित- पारालक्योकुन्दोमरम् उच्छूनोद्वेलिताः स्थूलभूताः खपथुप्राप्ताः उद्वेलिता उत्क- पिता ये वलका निष्पावकावासा ये रालयाः कारः कोरन्दानि च अण्डराणि .

·काव्यमाला। प्राण- फरालककोकुन्दोड्डमरम्, अनल्पराजिकावर्जितावन्तिसोमावसानम्, समास- लिरसमक्षारपानीयपानम् । न किमपि नाम बूभुज न चाशनाया उपशान्तिर्म- नागप्यवापम् । केवल तस्य वञ्चितदृष्टिपातया खवासिन्या परिविष्टो मूला- टीवराटोत्कटफटलकालशेयविशिष्ट सर्वपात्रीण श्यामाकभक्त नाणमकादिति च क्षणमात्र यालापानन्दितचेतस्तमखण्डक्षीणे शरणे किमप्युदन्तजातमापप्रच्छे । सर्वचेतोगतानन्द्रष्टुं येपा कुतूहलम् । ते भवन्तु पर चारैश्चक्षुष्मन्त क्षितीश्वरा ॥ ११६ ॥ चारसचारतो येपा नाध्यक्षा स्वपरस्थिति । नियुक्तारातिसपाताचेपा नार्थो न चासवः ॥ ११७ ॥ सहमर उक्टम् । पुन पथभूतम् । अनल्पराजिकावजितावन्तिसोमावसानम् अनरूपा प्रतुरा या राजिका आगु तया आवर्जित मिश्रित यत् भवन्तिसोम काजिक तत् अवसाने अन्त यत्र तत्तयोक्तम् । पुन वधभूतम् । समायग्लिसमक्षारपानीयपानम् गमा लवणावरसस्या सरिलमम उदकसदृश यत् क्षार पानीय तस्य पान या तत- थोषम् । हे राजन्, न च व अशनाया युभुक्षाया उपशान्तिविनाशो मनागपि स्तो- पमपि अवाप न प्राप्तवानम् । फेवल लवणजीरकादियोगरहित तस्य रिलिपकना. मधेयस्य यधितरटिपातया टिपात पायिला स्थवासि या वधूत्पाद्या परिविष्ट परिये. पितो भुक श्यामाकभर गम प्राणप्राण प्राणरक्षण पधान्यक्रूर अकापात् पार । क्यभून स्यामाभा । मूलाटीवराटोत्क्टकट्दरकार शेयविशिष्ट मूलाटी दधिमूल ब- राटोकट कन्दपंगस कदल (1) आम्लाधिक कालशेयं तर ते विशिष्ट सयुफ । पुन कपभूत । सर्वपात्रीण पोलादियोग्य । इति च अनेन प्रकारेण क्षणमात्र मुहूर्त द्रवा- सापादितयेत वारापर्नर्मवचन रानन्दितता हटमना त शहनक अरा. क्षीणे जनद्याधारे एश शरणे गृह विमपि विवक्षित उदन्तजात वातासमूह लापप्रच्छे आपृष्टवानहम् । सर्यचेत इत्यादि । ये नृपाणां सर्वचतोगतान् सर्वेषां हृदयस्थितार अर्थात् पाल इट अवरोणि कुतूहल कौतुर वर्गते । क्षितीश्वरास्ते राजान पर निधयेन चरिवरधाम तो रोचनवन्तो भवन्तु संजायन्तु । जात्सलकार । घारसंचारत इत्यादि । येषां नृपाणा चारसंचारतो हेरिफपुरुषप्रयोगत सप. समिति अध्यक्षा प्रसक्षा न भवति सेषां राज्ञां नियुकारातिसंपातात् नियुकाना , योगिनां ददाधिपतीनां भरादीनां सणां च संपाताच आगमान् न अर्थो ·४०७ ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कदाचित्करतलीकृतसकलसचिवचेत कूटकपट कापटिक, य खलु मया तत्रान्वयागतप्रजाप्रणये जनपदविपये सर्द्धिसमृद्धोऽपि बतप्रश्रिताश- यतया विविधास्वपि स्त्रीषु महापरिवासजातस्मरशरशरव्यहृदयः, ससार- तिमिरावसरावेशोऽपि न मनागपि प्रभालेपीमणिरिव सपन्नमलिनामिनि- वेश , पय पातोच्छसितस्य महीतलस्स गर्भिणीजठरसमत्यादतिकारुणिक- तयाङ्गुष्ठमात्रीमपि धरित्री न कर्पयति, महाकृपालतया सत्त्वसमर्दभयेन लक्ष्मीन भवति । न च असव न च प्राणा भवन्ति । निर्घना सन्तो नियन्त इलथं । जायलकार ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे अस्मात् कापटिकार शहनकात् इद वक्ष्यमाणल- क्षण अधीय अशुश्रुवम् । कथभूतात् कापटिकात् । इत्यमुना प्रकारेण सादरमापृष्टात् आदरसहित यथा भवत्येव अनुयुक्तात् । इतीति किम् । हे करतलीकृतसकलसचिव. चेत कूटकपट, करतलीकृत करतलामलकावधिज्ञात सकल रामम सचिवस मत्रिण चेतखो मनरा कूटो अरात्य कपट पाखण्डो येन स तथोक । हे कापटिक हे शह- नक, य सचिचो मन्त्री । सलु निश्चयेन वास्यालकारे वा । मया यशोधरेण तन नए- विपये देशमध्ये नियुक्तोऽलकृतो अधिकारी कृत स सचिव सप्रति इदानीं कीदृश. स्थिति कीदृशाचारो वर्तते । क्थभूते जनपदविपये। अन्वयागतप्रताप्रणये अन्वया- गत कुलकमेणागत प्रामु लोकेषु प्रणयो मम नेहो यस्मिन् जनपदविषये स तथो- कस्तस्मिन् । य सचिवा मन्त्री कथभूत । सवाद्धसमृद्धोऽपि पारेपूणलक्ष्मीसयुकोऽपि प्रताश्रिताशयतया व्रतविनीतविचित्रतया निविधास्त्रपि स्रीषु वालयुवतिमध्यमवय मु निप्रकारामु स्त्रीपु महापरिव दिगम्बर इय असजातस्मरशरशरव्यहृदय न सनात सरशराणा कामवाणाना शरव्य वेध्य हृदय यस्य स असातस्मरशरशरव्यहदय । यथा महर्षि सद्धिरणिमादिऋद्धिसहितोऽपि सन् व्रताधीनतया स्त्रीषु मनोन करोति । पुन क्थभूत सचिव । ससारतिमिरावसरावेशोऽपि न मनायपि प्रभालेपोमणि- रिव सपनिमलिनाभिनिवेश ससारस्य सबन्धी यत्तिमिरं अन्धकार दैन्य तम्य अवस- रस्य प्रस्तावस्य आवेश प्रवेशो यस्य स ससारतिमिरावसरावेश ससारकृष्णावसरान्ध- कारोऽपि सन् प्रथमयोवनत्वात् मनागपि स्तोकमपि सपन्नमलिनाभिकीयेशो न वर्तते समाप्तमग्निाभिप्रायो न वर्तते । क इव । प्रभारेपीमणिरिव बृहन्योतिरममिव । य सचिव अष्टमात्रीमपि एकाहुलप्रमाणामपि पारेनी मूमि न वर्षयति न रोटयति । क्या । अतिकारुणिक्तया यतोऽय अतिदयालुवर्तते । कम्मारिनी न पयति । पय. पातोच्चरितस्य जलश्र्पणोठावितस्य महीतलस गर्मियोजठरसमसात् यथा गमिंगी. जटर बीनपावेन उच्वरित भवति । य सचिव महापावया सरसकाशीकतया ·काव्यमाला पदात्पदमपि प्रमन्मविल इव नादते दारवं पादपरित्राणम्, एकान्ततः परमपदस्पृहयालुतया खैरकथाखपि कर्मन्दीव न तृप्यति विपविपमोल्लेखेषु विषयसुखेपु, सदैव शुचिरिव ब्रह्मचारी तथापि लोकव्यवहारप्रतिपालनार्थ देवोपासनायामपि समाप्लुत्य वैखानस इव जपति जलजन्तुद्वेजनजनितक- ल्मपप्रपर्पणापापमर्पणतन्त्रान्मन्त्रान् । आस्तां तावदशुभस्य दर्शनं स्पर्शनं च, किंतु मनसाप्यस्य परामर्षे शंसितमत इव प्रत्यादिशत्याशम् । असहप्रवृत्तसङ्गेषु धनेषु को नाम नराणां लालनायाग्रह इत्याकलय्य पर्वरसेप्वपि दिवसेपु सत्वसंमर्दभयेन प्रागिनां सम्पनभयात्पदात् पदमपि भ्रमन् एकपदमात्रमपि भूम्युपरि भ्रमन् पारपं काष्टमय पादपरिमाणं पादुका नादत्ते न गृङ्गाति । क इव । भविल इव महामुनिरिव । यथा दयालमुनिः काटपादनाणं न रहाति । यः सचिवः एकान्ततः रावया प्रकारेण परमपदस्पदयाललया मोक्षामिलापुकतया सैरस्थास्वपि स्वेच्छावार्ता. खपि रिपयमुक्षेषु न तृप्यारी नाभिलपति । पधभूतेषु विषयगुखेषु । विपविषमो. गेषु विपदालाहलवत् शिपमः फूरतरः प्राणापहारकः उदेशो अप्र येपो तानि तेषु । क इन सूप्यति । कर्मन्दीव तपसीव । यथा पर्मन्दी पियमुस्खेषु न तृप्यति । यः सचिवः गदेव सर्यकाल चिरिव अमिरिय ब्रह्मचारी वर्तते ययप्येवं प्रमचारी सदा शुचिः तथापि शेषव्यवहारप्रतिपालनार्थ लोकाना व्यवहारः अनासो देयान् न प्रपूजयेदिति वर्तते तस्य प्रतिपालनार्य देवोपासनायामपि देवपुजनार्थमपि समाठर पदुष्णजलेग सानं पता जलजन्तरेजनजनितकल्मषप्रपर्षणाय असर पन्धिो ये जन्तयः पूनरादयः प्राणिनस्तेपामुद्देजनेन बाधाकरणेन जनितमुत्पादितं यत् करमपं पाप ফাম এলাম বা অঘমলন বায়স মাত্র দশাঘা जपी परापयति । इस सानरा इद । यथा पेसानसः दण्यमान् वा मन्त्रान् जपति । यः मरिकः किं करोति । थायो तावत् तत्तावति यत् बशुभस्य मयमांसबर्मनागालादर्शनमवसोनं स्पर्शनं च भाभेटनम् , किंतु मनसापि चित्तनापि अस मामय पराम संवत्लेऽपि आरा भोजन प्रसारिशति निरायरोति अन्तराय यत्त । य । शउिनमत र दिगम्बर इव । यथा महायतदिगम्बरः पानापसन- कस्पान्तरापान रोति । रकच-मौसरकादंचमास्थिपूयदर्शनतरवजेत् । मृता- विक्षनादम प्रसारमागम सेवनात् ॥ माताश्वपचादीनां दर्शने सहयाती। भोजन परिसंच मामूवानिदर्शने ॥ पुनय पसचियः किं करोति । भराह- मागम पु मरणं गति सार्थ भनागमनशारे निषित भोपु शरीरेणु को नाम पनि नराणां डालनाय पोरणाय आह आशेष चीरामालय सम्यग्वियार्य परगे (प)कागदादिदियरोगरामटेः शाकमात्रदला यमुवा यथो.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । १०९ मुमुक्षुरिव न शाफमुटेर्यवमुटेर्वापरमाहरत्याहारम् । ईपदप्यशुभमन्यत्रोत्पा- दितमात्मन्युतवीजमिव जन्मान्तरे शतशः फलतीति दयालभाषाहरितभी- रुभावाच्च न दलं फलं वा योगीव स्वयमवचिनोति वनस्पतीन् । परोपरो. धादनुभवंश्च तन्न पतझपावकस्पर्शपूतमनुभवति । न केवलं मयि चिरपरिच- योदन्वदसीमोहनिमत्यात्सुहदिव वृत्तविनाकारमपि राज्यभारमूरीकृतवा- न् । नालम्पटमनस्कारोऽस्तीह फश्चिद्विपश्चिदप्यधिगताधिकारो नर इति व्यभिचारयितुमिव कुशलाशयतया च घटशतेनापि साति विन्दुनापि न स्पृश्यत इति मत्वा धर्ममूलत्वान्महाकुलप्रसूतेमहाभागपदपादुभूतश्च धर्मसं- . । दनकवलात् या अपरं अन्यं आहार मोदफादिकं न आहरति न भुझे । क य । मुमुवरिप गोतुमिच्युर्मुनिरेिय । यथा मुमुक्षुः शाक्मायामात् अपरं निग्भमाहार नाहरति । पुनश्च यः राचियः कि करोति । दलं फलं या स्वयमात्मना वनस्पतीन् न अपचिनोति गृह्णाति पनस्पतीनां दलं फलं सयमेव न चुण्टति । 'यात्यापी दुहिच्छि- त्तिप्रसिधिमारिजनीवग्यदण्डपहरूप्मानधिमुप पचावाद्यवो विटार' (१) इति पचनात् विम्धातोः प्रयोगे द्विकर्मकलात् वनस्पतीनिति पष्टीवाधिरा द्वितीया । फस्मात् खयं दलं फलं या न चिनोति । इत्यमुना प्रकारेण दयालभावात् कारानिक- सात् । न फेयलं दयालभायात् । दुरितभीरमायाप । इतीति रिम् । ईपदपि खोकमपि अशुभं दुःरा अन्यन अपरजीचे उत्पादितं जनितं जन्मान्तरे अन्यभये धात्मनि स. स्मिन् शतशः शतपारान् सहसवारान् लक्षवा कोरिया दुर्ग पलनि । तिमिव । सप्त. पीजमिव वपितकण इव । क स चिनोति । योगीव म्यानयान्मुनिरिव । पुनम ft फरोति सचिवः । परोपरोधात् कुटुम्यायामहात् तहलं पलं या अनुभवंधासादयन् पतापापपरापून सूर्यामिवैवानरस्पर्शनपूतं पवित्र रिना नानुभपति नासादयति । पुनपकिरायान् । न पेवलं निप्पेयल मयि विषये चिरपरिचयोदन्यदनीमनहनमरयात् चिरपरिचयेन बालादारभ्य संगतितया उदयन् उत्पद्यमानी योऽसौ अगोमोह अपर- न्तप्रीतिमास्मिनिभायात् तत्परसात् पराधीनत्वात् सदाश्चि पुटम्पवर्ग व इतपि- मामारमपि चास्मिान्तरायगतिमपि राज्यभार सरीमान् स्वीकार । उप-प. रततः पराधीनः परवानापपानवि । अधीनो निश आयत्तोपान्दो गृपरी- ऽप्यसी । मया संपदा जनपरिपपगचियो नियुतः। इति मन्या माया धर्मसंवर्धन विधि गुना महाउलमाः उत्तमपुलपानुभांपन्य पनारम्यान धर्म मिना उत्तमादे प्रतिनं भवति इति मला । तमा पft मया । महामागरमादे स. 1.ma' सीरपुपरमार ·४१० काव्यमाला। वर्धन विधित्सुना, प्रजामूरत्वात्कोशवृद्धस्तन्त्रद्धेश्च प्रजापालनं चिकीर्पणा, प्रकृतिमूलत्वादसाध्यसाधनस्य परावाधावरोधनस्य च प्रकृतिप्रसत्तिमुत्पि- पादयिपुणा, सत्पुरुषमूलत्वादशेषशास्त्रव्युत्पत्चेविशिष्टाचारप्रवृत्तेश्च सत्पुरु- पान्सजिघृक्षणा, प्रतिपक्षापायमूलत्वादाज्ञोत्कर्षस्य प्रतापप्रकर्षस्य च प्रति- पक्षापायं समीचिक्षुणा, राज्यलक्ष्मीमूलत्वाद्विपयसुखोपसर्पणस्यार्थिजनस- गंमोक्षपदोत्पादस्य धर्ममूलत्वात् धर्म विना महाभागपदप्रसूतिर्न भवति इति मरवा । असी सचिव जनपदविषये किमर्थं नियुक्त । इति ईदृश कार्य व्यभिचारयितुमिव अ सत्य कारयितुमिव । इतीति किम् । इह अस्मिन् ससारे अलम्पटमनस्कार निर्लोभचित्त कश्चिद्विपश्चिदपि कोऽपि विद्वानपि अधिगताधिकार प्राप्तनियोगो नर पुमान् नास्ति न वर्तते । कि कृत्वा । समिति मत्वा ।इतीति किम् । कुशलाशयतया यनपरिचिततया घटशतेनापि कुम्भसहस्रेणापि स्वाति स्नान करोति बिन्दुनापि विन्दुप्रमुखेनापि न स्पृश्यते । बिन्दुमानजलस्यापि पाप न भवतीत्यर्थ । पुनश्च कि पर्तुमिच्छुना मया सचिवो नियुक्त । प्रनापालन चिकीर्षुणा प्रजाना लोकानां पालन रक्षण चिकीर्षुणा क्नुमिच्छता । फम्मात् प्रापालन फ्लुमिच्छता कोशवृद्धेर्धनवर्धनस्य प्रजामूलत्वात् प्रा विना कोशवृद्धिर्न भवति इति मत्वा । पुनध कस्मात् नियुक्त । तत्रद्धेश्च सेना- द्देश्य प्रतापालन विना सैन्यवृद्धिर्न भवति इति मत्वा । पुनश्च किं वर्तुमिच्छता मया सचिवो नियुक्त । प्रकृतिप्रसत्तिं उत्पिपादयिपुणा प्रकृतीना पूर्वोक्ताष्टारशसतीना प्रसत्तिं प्रस प्रता उत्पिपादयिपुणा उत्पादयितुमिच्छता । कस्मात् प्रवर प्रसन्नतोत्पाद्यते । असाध्यसाधनस्य असाध्यस्य विषमस्य दुर्गादे साधनस्य करे १णस्य प्रकृतिमूल्लात् प्रकृति विना असाध्य न साध्यते इति मत्वा । न केवल अराध्यसाधनस्य कि तु परावाधावरोधनस्य परेपा शत्रूणा आवाधा उपद्रवस्तस्य अवरोधनस्य निषेधनस्य प्रक- तिमूलत्वात् । शत्रुवाधानिरोध प्रकृति विना न भवतीति भाव । पुनश्च किं कर्तुमि- स्छता मया सचिवो नियुक्त । सत्पुरुषान् सजिघृक्षुणा सग्रहीतुमिच्छता । सत्पुरुपस- प्रणेच्छापिक्स्मात् । अशेषशास्त्रव्युत्पत्ते सक्लशास्त्रपरिज्ञानार्थस्य विशिष्टाचारप्रवृत्तेश्व सदाचारप्रवर्तनस्य च सत्पुरुषमूलत्वात् सफलशास्त्रव्युत्पतिविशिष्टाचारप्रतिध सत्पुरु- पान् विना न भवतीति कारणात् । पुनश्च कि वर्तुमिच्छता मया सचिवो नियुक्त । प्रतिपक्षापाय शत्रु विनाम समीचिक्षुणा समीक्षितुमिच्छता । प्रतिपक्षापायसमीक्षणेच्छापि कम्मात् । आशेवर्षस्य प्रतापप्रकृष्टतायाथ प्रतिपक्षापायमूलवाच शत्रूणां विनाश पिना आज्ञाविशिष्ट प्रतापप्रक्यच न भवति । पुनश्च किं कमि छता मया साँचको नियुक । राज्यक्ष्मी उहिलासयिषुणा राज्यलक्ष्मी उल्लासयितुमिच्छता । राज्यलक्ष्म्युल्ला- सेच्छापि कस्मात् । विषयमुखोपसर्पणस्य विषयसौख्यप्रवर्तनस्थ भर्थिजनसतर्पणस्य च .

·३ आवासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । तर्पणस्य च राज्यलक्ष्मीमल्लिलासयिपुणा च, आत्मोचितानुचरचमूयुक्तो नि- युक्तः प्रज्ञाप्रभावतिरस्कृतवार्हस्पत्यः पामरोदाराभिधानोऽमात्यः स कीश- सितिः संप्रतीति सादरमापृष्टादस्मादिदमश्रौषम् । तथा हि-कापटिकः प्राह--'देव, यथायथं कथयामि । किं तु तद्वार्तावातूलीव्यतिकराद्देवस्या- प्युपरि किंचिहुरपवादरजः प्रसरिप्यति । यतः~- पूज्यमलं श्रियः सङ्गाज्येष्ठायाश्च न कैरवम् । प्रायो जनेऽन्यसंसर्गानुणिता दोषितापि च ॥ ११८ ॥ देव, . स भर्तुरेव दोपोऽयं स्वच्छन्दं यद्विकुर्वते । आत्मातिरिक्तभावेन दारा इव नियोगिनः ।। ११९ ॥ याचकजनप्तीणनस्य च राज्यलक्ष्मीमूलत्वात् विषयसुखं अर्थिजनतर्पणं च राज्यलक्ष्मी विना न भवति । कथंभूतो नियुक्तः । आत्मोचितानुचरचमूयुक्तः एतद्योग्यकिकरसेनास- मेतः । अपरं कथंभूतः । प्रज्ञाप्रभावतिरस्कृतवार्हस्पत्यः प्रज्ञाप्रभावेण मत्सतिशयेन तिरस्कृतो निर्भसितो बार्हस्पत्यः बृहस्पतीना गुरूणा समूहो येन स तथोक्तः । यावन्तः मुरपतयो वर्तन्ते तेपा प्रत्येकं वृहस्पतिनामा सचिवो वर्तते एव । पुनः कथंभूतः । पाम. रोदाराभिधानः पामराणां हालिकाना उदारो हृदयेष्टस्तेपा पीडाया आकारकत्वात् पामरोदार इति अभिधानं नाम यस्य स तथोक्तः । तथाहि तदेव निरूपयति-किमशेष कापटिकः शहनकः प्राह ब्रूते । कि ब्रूते। देव, ययायथ यथोक कथयामि प्रबन्धं रचयामि। किंतु किं तर्हि तद्वार्तावातूलीव्यतिकरात् तस्य मत्रिणो वाती समाचारः सैव वातूली वात- मण्डली तस्या व्यतिकरः प्रघरस्तस्मात् तद्वार्तावातूलीव्यतिकरात् देवस्यापि भवत उपरि मस्तके किंचित् मनाम् दुरपवादरजः अपकीर्तिधूली प्रसरिष्यति व्याप्स्यति । बस्मात म(त)दुपरि दुरपवादरजः प्रसरिष्यतीति -यतः यस्मात् कारणात् । पूज्यमित्यादि । श्रियो लक्ष्म्याः सनात् संसर्गात् अर्ज कमलं पूज्यं भवति । ज्ये- टायाः देवताविशेषस्य सङ्गात् संसगीत् कैरवं कुमुदं श्वेतोत्पलं पूज्यं न भवति । युत्तो- ऽयमर्थः-जने लोके प्रायो वाहुल्येन अन्यससात् सुगतिविशेषात् गुणिनां गुणित्वं दोषिणां दोपित्वं च भवति । दृष्टान्तालंकारः॥ स भर्तुरित्यादि । हे देव हे राजन् , सोऽय दोषः भरेव राज्ञ एव वर्तते । स कः । यत् नियोगिनः स्वच्छन्दं पिकुर्ववे विक्रिया भजन्ति । केन कृत्वा विकुर्वते । आत्मा- निरिक्तभावेन आत्मनः अधिकत्वेन । अभिमानेनेसर्थः । क इच। दारा इव कलनामिव ।

·काव्यमाला सयं विपमरूपोऽपि संघातः कार्यद्भवेत् । अधिष्ठातुः प्रयत्नेन यथा हस्खोऽसमाङ्गुलिः ॥ १२० ॥ देव, देवस्य सभावत एव कल्याणाचारत्वादमायव्यवहारत्वाचात्मनीव दुरात्मन्यपि जने निरञ्जनसंभावनं मनः । यतः- आत्मनीव परत्रापि प्रायः संभावना जने। यदस्तेनादपि स्तेनः खदोषापरिशकते ॥ १२१ ।। ततो देव, तं हतकचरितं निर्विचारचेतःप्रभावं देवं च प्रति तैस्तैर्विस- एविसृष्टज्ये (पे)टचेष्टितरविभिः कविमिः प्रायेण देवस्य पूर्वपक्षपातीति कृता- नि प्रहतवृतानि साधु समाफर्ण्यताम् । तत्र तावत्तरुणीलीलाविलासस्य- यत् दाराः कलत्रं विकुर्वते विकृति भजन्ति सोऽयं भर्तुरेव दोपः पत्युरेव दोपः यदसी पतिःरेषु अभिमाने ददाति । उपमालंकारः। स्वयमित्यादि । हे राजन्, संपातः समूहः खयं भात्मना विपमहलोऽपि उच्चा. पवरूपोऽपि कार्यकदवेत् कार्यकारी स्यात् । केन । अधिष्ठातुः प्रयनेन स्वामिनः सावधानतया । कथम् । यथा हस्त इव । कथंभूतो हस्त: । असमाहुलिः असमाना अह- लयो यस्य स तथोक्तः । दृष्टान्तालंकारः॥ देवेत्यादि । हे देव हे राजन्, देवस्य तव स्वभावत एव निसर्गेणैव कल्याणाचा- रावात् शुभाचारस्वात् अमायव्यवहारलाच मायारहिताचारवाच आत्मनीय खस्मि. मिव दुरात्मन्यपि बने दुराचारेऽपि लोके मनधित्तं निरजनसंभावनं वर्तते निदोप- पटनं वर्तते । यतः यस्मात् कारणात् । आत्मनीत्यादि । आरमनीय खस्मिनिव परवापि परस्मिपि प्रायो बाहुल्येन जने लोके संभावना वर्तना। यत् यस्मात् कारणात् लेनचारैः स्वदोपार असेनादपि समलिष्णुत्वादपि परिशकते शहां करोति विभेति । दृष्टान्तालंकारः॥ तत इत्यादि । ततस्मात् कारणात् हे देव हे राजन्, त पामरोदारसचिवं प्रति देवं च त्वां प्रति तस्तगप्रसिद्धः कविमिः प्रायेण बहुलतया देवस्य तव पूर्यपक्षपा. तीनि भवस्थापनोच्छेदकानि प्रहतत्तानि नेटचरितानि दिवतानि) साधु रुचिरै यया भक्त्येवं सावधानतया समाकर्ण्यता धूयताम् । कयंभूतं सचिवम् ।इतकचरित नटाचारम् । कपभून देवम् । निर्विचारतःप्रभाव विचाररहितमनोमाहात्म्यम् । कथंभूतः कषिभिः । विस्टवियपेटचेष्टितर विभिः विसष्टः तिरस्कृतः विराटपेटस्य भवनस्य येष्टिते आका• भाभकायो रविः श्रीसूर्यो यः कविमिले तथोकास्सैः । मुषमप्रकाशनसूरियर्थः । तत्र वेषु फविधु मध्ये तावदनुक्रमेश वरुणोलीलाविलासस्य तरणीतीलाविलासनानो महाकः ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पृकाव्यम् । ४१३ नमो दुर्मन्त्रिणे तसै नृपाशिपमहाहये । यद्वशान्नार्थिसंमार्थ्यस्तच्छायाश्रमविश्रमः ॥ १२२ ।। अष्टपदा नान्दी। यस्य शिष्टघटोच्छेदि मन्त्रसूत्रं विजृम्भते । सत्पात्रपाचिने तसै नमो दुर्मन्त्रिचक्रिणे ॥ १२३ ॥ इयं च । और्यायापूर्वरूपाय तसै दुर्मन्त्रिणे नमः। अजडा अपि शोप्यन्ते येन पत्युः श्रियः परा ॥ १२४ ॥ इयं च द्वादशपदा। कृतं मन्त्रिणः प्रहतवृत्तं तावत्समाकण्यंताम् । इयं अष्टपदा नान्दी दुर्मत्रिपुराणप्रारम्भे, इयं अष्टपदा नान्दी मङ्गलसूत्रम् ॥ मन इत्यादि । तसै दुर्मन्त्रिणे पामरोदारनाम्ने सचिवाय नमः नमस्कारोऽस्तु । अयं नमस्कारो हास्येन वर्तते, नतु परमार्थतया । कथंभूताय तस्मै । मुपाशिपमहाहये कृप एव अङ्गिपो वृक्षः लक्ष्मीफलदायकलात् तस्मिन्महान्गुरुतरो बहिः सर्पः नृपादिम हाहिस्तस्से नृपाद्विपमहाहये । यद्वशात् यत्प्रभावात् तच्छायाश्रमविभ्रमः नृपवृक्षच्छाया आश्रमविश्रमः स्थानविश्रामः अर्थिसंप्रार्थो न भवति याचकजनानां सुलभो न भवति । रूपकालंकारः । अष्टपदा नान्दी॥ यस्येत्यादि । तस्मै दुर्मत्रिचक्रिणे नमः नमोऽस्तु । तस्मै कसै । यस्य दुर्मन्त्रिच. किणः मन्त्रसूत्र मन्त्रसूचनं शास्त्रं विजृम्भते प्रसरति । कथंभूत मन्त्रसूत्रम् । शिष्टघटोच्छे. दि शिष्टाना साधुलोकाना घटा श्रेणिः तामुच्छिनत्तीत्येवंशीलं शिष्टपटोच्छेदि । पक्षे यथा चक्रिणः कुम्भकारस्य सूत्रं दवरकः शिष्य निष्पादिता ये घटाः कुम्भास्त च्छेदक भवति । कथंभूताय तस्मै । सत्पात्रपाचिने सत्पात्राणि सत्पुरुषान् पचति संतापयती- सेवंशीलः सत्पात्रपाची तस्मै । यथा कुम्भकारः समीचीनानि पात्राणि कुम्भादीनि पचति अमिमध्ये मुरला पावकमध्ये क्षिप्त्वा पक्वानि करोति । साकालंकारः । इयं च अश्पदा नान्दी वर्तते॥ औवीयेत्यादि । तम्मै दुर्मश्रिणे नमः । तसे कयंभूताया अपूर्वरूपाय अभिनवम्। तये औवाय वडवानलाय । तम्मै कम्म । येन दुर्मत्रिणा पत्युनरेन्द्रस्य परा उत्कृष्टाः श्रियो लक्ष्म्यः अजडा अपि शोप्यन्ते पीयन्ते । वडवानलेन संजडः समुदः शोप्यते, अनेनापि उभये शोप्यते । रूपकव्यतिरेकालंकारः । इयं च द्वादशपदा नान्दी वर्तते । १. इलयोरक्यासजलः समुदः इत्यर्थः.

·११४ काव्यमाला। ततश्च- चश्चापञ्चजनाकृति. क्षितिपतिर्यवाभवनायक' पौरो भाग्यपुराणपालितमतिर्मन्त्री धवित्रीसुतः । स प्रौढोक्तिवृहस्पतिश्च तरुणीलीलाविलासः कवि- स्तदुर्मन्त्रिदुरीहितं विजयते सूक्तोत्कट नाटकम् ।। १२५ ॥ मृलोटचेष्ट क्षितिप. खभावात्सुदुष्टचेष्ट सचिवश्व यन । शुभाशयस्यापि सुमेधसोऽपि क्षेम कुतस्तत्र भवेज्जनस्य ।। १२६ ॥ शिष्टावासः कुतस्तत्र दुर्मन्त्री यत्र भूपतौ । श्येनैश्चर्य तरी यत्र कुतस्तनापरे द्विजा ॥ १२७ ॥ ततस्तस्मात् कारणात् । चश्चापञ्चजनारतिरित्यादि । तजगत्प्रसिद्ध दुम- त्रिदुरीहित दुष्टमन्त्रिदुश्चेष्टित सूचीत्कट सूक्त मुवयनैरुत्कटमुल्यण नाटक प्रेक्षणक वियते सर्वोत्कर्षण प्रवतते । नाटक किम् । या नाटके क्षितिपती राजा नायकोऽभवत् नाटकमुरयो बभूव । क्थभूत क्षितिपति । चयापचरनाकृति बचा तृणनिर्मित पञ्च नग पुरुष चचापपजना । तृणनिर्मित इत्यथ । तस्य आकृतिराकारो यस्य क्षितिपते स चयापचजनाकृति । पौरो नगरलोक । क्यभूत ।भाग्यपुराणपारितमति भाग्यपुराणेन सार्योपातिपुराणेन पारिता प्रतिप(र)क्षिता मतिर्यस्य स तथोक । मन्त्री क्यभूत । धविनीमुत लोहकारीपुन । तस्मिभाटके स तहगीलीलाविलासनामा कविर्वर्तते । क्थभूत कवि । प्रौढोक्तिवृहस्पति प्रौदा बलवत्तरा या उक्ति वचनरचना तस्या वृहस्पति चार्वाक्गुरु । समुच्चयालार ॥ मृल्लोप्टचेष्ट इत्यादि । ता तस्मिन् राज्ये जनस्य लोकस्य क्षेम श्रेय तो भवेत् , न कुतोऽपि कल्याण स्यात् । क्यभूतस्य जनस्य । शुभाशयसापि पुण्यपरिणाम स्यापि आस्ता तावत्पातकिनो लोकस्य । सुमेधसोऽपि रागुरिपि आस्ता तावद्दयुद्धेलॊकस्य तत्र । यन यस्मिन् राज्ये क्षितिपो नरेन्दो मृहोप्टचेष्ट, मृत्पिण्उसमानक्रिय । कम्मात् । खभावात् प्रकृत्सव । यर यन्मिन् राज्ये सचिवश्व मन्त्री । कथभूत । मुष्टचेष्ट अतीव दुटकिय । जातिरूपकालकार ॥ शिष्टा इत्यादि । यत्र यस्मिन् भूपती दुमन्त्री वर्तते तत्र रानी शिष्टावास साधुलोकानो स्थिति कुत , न इतोऽपि । यन यम्मित् वृक्षे इयनैश्य शशादननापस तत्र तरी अपरे द्विना काकचटकादय कुत । न कुतोऽपीत्यर्थ । आक्षेपालबार ।

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । जानन्नपि जनो मोहादायासाय समीहते । यस्य कार्य न येनास्ति तस्मात्तस्य फलं कुतः ।। १२८ ।। पातकानां समस्तानां द्वे परे पातके स्मृते । एकं दुःसचिवो राजा द्वितीयं च तदाश्रयः ॥ १२९ ॥ दुर्मन्त्रिणो नृपसुतात्सुमहान्स लाभः प्राणैः समं भवति यन्न वियोगभावः । सूनाकृतो गृहमुपेत्य ससारमेयं जीवन्मृगो यदि निरेति तदस्य पुण्यम् ॥ १३० ॥ कविकौमुदीचन्द्रस्य- अहिवलयितमूलः पादपः केन सेव्यः श्रयति क इह शिष्टः शल्यसङ्गं तडागम् । - जाननित्यादि । जनो लोक जाननपि वेदयमानोऽपि मोहादज्ञानात् माया. साय पृथादु साय समीहते चेष्टते। यस्य पुरुषस्य येन पुरुषेण कार्य नास्ति प्रयोजन न वर्तते तस्मात् पुरुषात् तस्य पुरुषस्य अर्थिन पुरुषस्य फ्ल लाभ कुतः। न कुतो. अपीत्यर्थ. 1 आक्षेपालकार ॥ पातकानामित्यादि । समस्ताना सर्वेपा पातकाना पापाना द्वे पातके परे उत्कृष्ट स्मृते कथिते । ते के । एक पातकं दु सचिचो दुर्मन्त्री प्रवर्तते, द्वितीयं पातक तदानयो दुर्मन्त्रीसहितो राजा । रूपकालकारः॥ दुर्मत्रिण इत्यादि । दुर्मत्रिणो दुष्टमन्त्रिस्युचात् नृपसुतात् राजपुनात् मुमहान् अतिशयेन गुरु• स जगप्रसिद्धो लामो वर्तते । स क । यत् प्राणे समं वियोगमावो न भवति न म्रियते । अमुमेवार्थ दृष्टान्तेन द्रढयति-सूनाकृत साटविन एई उपेत्य गला यदि चेत् मृगो हारेण निरेति निर्गच्छति तत् जगत्प्रसिद्धं अस्य मृगस्य पुण्यं शुभं वम वर्तते । क्यंभूतं सूनापतो गृहम् । ससारमेय वानसयुजम् । दृष्टान्तालंकारः ।। कविकौमुदीचन्द्रस्य कविकौमुदीचन्दनान क्वेः वृत्तरचना पतवे । राजन् , तत् समा- कर्यताम्-अहिवलयितमूल इत्यादि । हे राजन्, अहिवलयितमूल मर्पवेष्टिन- स्कन्धः पादपो वृक्षः केन पुरुषेण सेव्य आश्रयणीयः । अपि तु न केनापि इत्यर्थः । दह अस्मिन् ससारे शल्यस उद्भीतहद्द तडाग सरोवरं क पुरुष शिष्ट उत्तमल: पुमान् श्रयति । अपि तु न चित् यतीत्यर्थः । चाण्डालादितडागे शत्य एक अधि उद्धीक्रियते, तेन समेतेन तत्तडाग चाण्डालानां ज्ञायते तबलं कोऽप्युत्तमो न पियति । ।

·११६ काव्यमाला। विपकलुषितमन्धः फस्य भोज्याय जातं कुसचिवहतभूति पतिः कैरुपास्यः ॥ १३१ ॥ अविवेकमतिर्नुपतिमन्त्री गुणवत्सु वक्रितग्रीवः । यत्र खलाश्च प्रवलास्तत्र कथं सजनावसरः ॥ १३२ ।। विदग्धमुग्धस्य- पकेजवने लक्ष्मीविपिने विजयो हुताशने तेजः । तपने च परं मण्डलमवनिपतेर्भवति दुःसचिवात् ।। १३३ ॥ खङ्गेपु पर कोशः शेषायां तन्दुलाः करे पर्व । चतुरङ्गेपु च तन्त्रं दुर्मन्निणि भवति भूपस्य ॥ १३४ ॥ विषक्लुपितं हालाहलदूषितं अन्धो भोजनं क्स पुरुषस्य भोज्याय जायते समुत्पमम् । अपि तु न कस्यापि इत्यर्थः। तथा न्यायेन कुसचिवहतभूतिः कुमत्रिदूषितैश्वर्यः भूपतिः राजा कैः पुरपैपास्यः । अपि तु न वैरपि पुरुषः सेवनीय इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः ।। अविवेकमतिरित्यादि । यन यस्मिन् राज्य नृपतिः राजा अविवेकमतिर्वि- चाररहितबुद्धिः । यत्र राज्य मन्त्री सचिवो गुणवत्सु विदुषेषु यकितग्रीवः परायसो भ- वति । यत्र राज्ये सलाः सूचकाः प्रबला बलवत्तराधर्तन्ते । तत्र तस्मिन् राज्ये सजना. वसरः साधुलोकप्रस्तावः क्यं केन प्रकारेण भवति । अपि तु न क्यमपि भवतीत्यर्थः। आक्षपालकारः ।। विदग्धमुग्धस्य विदग्धमुग्धनान्नः कत्तिरचना भूयताम्---पङ्कजवन इत्यादि । भवनिपटेर्नरेन्द्रस्य दुःसचिवात् दुर्मन्त्रिणः सकाशात् भवति सजायते । का । लक्ष्मीः । कस्मिन् परेजवने यमलवने । राज्यलक्ष्मीन भवतीत्यर्थः । विपिने वने विजयो भवति । शत्रुपराजयो राजनि न भवति, वीना पक्षी(क्षिणा भयो वने भवतीलर्यः । हुताशने तेजः अमी प्रतापो भवति । राजनि प्रतापो न भवती. त्यर्थः । तपने श्रीसूर्ये परमुत्कृष्टं मण्डलं विम्यं भवति । राजनि मण्डलं देशो न भवती. त्यर्थः । समुच्चयदीपकालंकारः॥ खड्नेप्वित्यादि । भूपस्य राज्ञो दुर्मश्रिपि सति किं किं भवति । सो निविशेष पर फेवलं कोशः असिपत्रं भवति, न तु राज्ञो भाण्डागारो भवति । शेषायो आशी. वादे तण्डुला अक्षताः भवन्ति, न तु राज्ञो धान्यानि संज्ञायन्ते । करे हस्ते पर्य अह. लिरेखा भवति, न तु राज्ञः पर्व दीपोत्सवादिषु उत्सवो भवति । परमेषु धूतेषु तत्रं अर्थसाधन भवति, न तु राहत सन्यं भवति । परिसंस्थालंकारः। १. "विद्रम' इति भवेद, - ·३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । नीतिनेत्रस्य- राज्यवृद्धिस्ततोऽमात्यायो न कुक्षिभरिः स्वयम् । अत्ति स्थाल्येव चेद्भक्तं भोक्तुर्भुक्तिर्भवेत्कुतः ॥ १३५ ॥ यः स्याद्भुजगवद्भूपो बहिरीक्षितमोहितः । तं खादन्ति न किं नाम लञ्जिका इव सेवकाः ॥ १३६ ।। परैरवाधनं स्वस्य परेपां वाधनं स्वयम् । प्रजाप्रकृतिकोशानां श्रीश्च मन्त्रात्फलं विदुः ॥ १३७॥ कोशोद्वासी प्रजाध्वंसी तन्त्रक्षोभविधायकः । यो विद्वेष्टा विशिष्टानां शत्रुमन्त्रिमिपादसौ ॥ १३८ ॥ मानधनंजयस्य-- श्रीमानजिनार्थी पृथ्वीशः पुरुपरलयलार्थी। सचिवश्च परहितार्थी यदि भवति ततः कुतस्तु कलिकालः॥१३९॥ नीतिनेत्रस्य नीतिनेत्रनाम्नः कवेत्तरचना श्रूयताम-राज्यवृद्धिरित्यादि । ततस्तस्मादमास्यात् सचिवात् राज्यवृद्धिर्भवेत् । ततः कस्मात् । यो अमात्यः खय- मात्मना कुक्षिभरिः खोदरपूरको न भवेत्, चेत् यदि स्थाल्येव (उखेव) पाकभाण्ड मकं कर अत्ति भक्षयति तर्हि भोक्तुः पुरुषस भुक्ति जनं कुतः कस्मात् भवेत संजायेत । न कुतोऽपीत्यर्थः। दृष्टान्तालंकारः । य इत्यादि । यो भूप: बहिरीक्षितमोहितः बहिःक्रियावन्दितः । किंवत् । भुजगवत् कामुक इव स्याद्भवेत् तं भूपम् । नामेति संभावनायाम् । सेवका मत्र्यादयः किन सादन्ति । अपि तु भक्षयन्येवेत्यर्थः । का इव । उधिका इव । यथा लक्षिका वेश्या यावचेष्टामोहितं पुष्पं सादन्ति निर्धनं कुर्वन्ति । उपमालंकारः, आक्षेपश्च ।। परेरित्यादि । परैः शत्रुभिः खस्य आत्मनः अवाधनं अपीडनं परेषां शवूणां खयमात्मनः याधनं पीटनं प्रजाप्रकृतिकोशानां श्रीः प्रजानां प्रकृतीनां कोशानां श्रीध यद्भवति तत् मन्त्रात् फलं विदुवन्ति । जात्यलंकारः । कोशोदासीत्यादि । यो मन्त्री कोशोदासी भाण्डागाररेवकः, प्रजावंसी प्रजा- ध्वंसका, तन्त्रक्षोभविधायकः सेन्यसंचलनकारकः, विशिष्टानां साधुलोकानां विदेष्टा विद्वेषकारफः, असौ मन्त्री मन्त्रिमिपात् राचिवच्छठात् शत्रुातव्यः । रूपकालंकारः। मानधनंजयस्य कवेत्तरचना श्रूयताम्-श्रीमानित्यादि । श्रीमान् लक्ष्मीवान. पुमान् यदि अर्थिजनार्थी भवति, पृथ्वीशो राजा पुरुषरनयना पुरुषा एव रत्नानि १. 'भावनियतमन्ना' इति सटीकपुस्तकस्थः पाठः.

·४१८ काव्यमाला। नृपतिसुतः खलनिरत सचिवजनो दुर्जनोऽधनः सुजनः । महता मस्तकशूल जातैश्चर्य कदर्यश्च ॥ १० ॥ कविकोविदस्य- कपटपटुमिचाटास्यै पुर स्फुटचाटुमि- हिरुपहितप्रायोमायैर्मुधा प्रतिकाशयै । वचसि फलवतन्त्राचापप्रयोगनयानुगे- नरपतिसुत कृत्योऽमात्येवंशोऽर्थकृशोऽपि च ॥ १४१ ॥ यदीच्छसि वशीकर्तुं महीश गुणय द्वयम् । बहुमायामय वृत्त चित्त चाकरुणामयम् ॥ १४२ ॥ तेषा यन्न समह साथा विद्यते यस्य स तथोक्त , सचिवश्व मन्त्री यदि पर- हिलाया भवति, परेपा हितप्रयोतन स्यात्, तर्हि कलिकाल कुत । न कुतोषी वर्थ । रूपकाक्षेपालकार ॥ नृपतिसुन इत्यादि । नृपतिस्तो रानपुत्र सलनिरत सूचकतत्पर , सचिवानो मन्त्रिीको दुर्शन नापितादिपुर, मुजन सत्पुरुष अधनो निधनो भवति, पदयों अदाता नातेश्वय विभूतिमान् भवति, एतत् सवै महता विद्वचनाना मस्तकालम् । असहनीयमित्यर्थ । समुच्चयालकार ॥ छविकोविदनान क्वेत्तरचना ध्यताम्-कपटपटुभिरित्यादि । नरपतिसुतो राजपुग्न अमात्यैर्मन्निभि वश पराधीन अर्थकृशोऽपि च दरिदोऽपि कृत्य क्तव्य । कयभूतैरमास । कपटपटुभिः पचनाचतुरै । पुन क्यभूते । वाचाटास्य बहुगावाग्वदनै । पुन क्यभूत । पुर स्फुटचाटुभि पुर अग्रव प्रव्यक्तमिथ्यास्तु तिभि । पुन क्यभूत । वहिरुपहितप्रायोमाय बहिबाह्य उपहिता कृता प्रायो बाहुल्यन माया परवचन यस्ते तथा ते । पुन क्यभूत । मुधा व्रतिकाशय अन्तगडुग्रतप्रतिपालनाभिप्राये । पुन क्यभूत । वचत फेवल निहाने फलवतमा पापप्रयोगनयानुनै पल विद्यते यस्सिन् तत् पलवत् एवविध यतन्त्र सैन्य तस्य अवाप प्राप्तिस्तस्स प्रयोगनय कर्तव्यनीतिस्त्रमनुगच्छ तीति राजाने प्राव नीति परवत्तत्रावापप्रयोगनयानुगाते । समुच्चयालकार ॥ यदीत्यादि । हे विद्वन्, यदि चेत् महोश राजान वशीर्तुमिच्दनि तर्हि द्वय गुणय एतश्यमभ्यस । एतत् रिम् । बहुमायामय वृत्त प्रधुरपरवचनमय चारितम् , अरुणामय निर्दय चित मन । समुच्चयालकार ॥

·.. ३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । बहिरल पुरसमभवैरन्तःशून्यायपाटपैः सचिवैः । मुग्धमृगाः प्रतिदिवसं वश्यन्ते मरुमरीचिकाशकैः ॥ १४३ ॥ कार्ये स्वस्याभिमते सचिवः सिद्धिं करोति हठवृत्त्या । नृपतिरयं बहुसचिवः के वयमति मापतेऽन्यस्य ॥ १४ ॥ काशा तन नरेशे समस्तपरिवारजीविताहारः । संचरति यस्य चिकटे सचिवजनो दुर्जनाचारः ॥ १५॥ अभिमानमहीपरस्स--- अनवाप्तधनोऽपि जनः सकिंचने भवति चाटुतापात्रम् । मातर्लक्ष्मि तवायं महिमा किमियोच्यतामत्र ॥१४६ ॥ आत्मायत्तं वृत्तं वृत्तायचानि जगति पुण्यानि । पुण्यायता लक्ष्मीर्यदि विद्वान्दैन्यवान्किमिति ॥ १४७ ॥ घहिरित्यादि । सचिर्मुग्यमृगाः अपरिज्ञानतत्त्वपुरपहारिणाः प्रतिदिप पश्यन्ते प्रतार्यन्ते । कथंभूतैः सचिवैः । पहिरलधुरमप्रभः वहिर्वाह्ये गुरुतरानुरागोत्पादकैः । पुनः कथंभूतैः । अन्तःशून्यार्थपाटवैः अन्तर्मध्ये शून्या फल्गुकार्ये पाटवं पटुवं येषां ते तथोक्तास्तैः । अपरं कथंभूतैः । मरुमरीचिकाशक: मृगतृष्णासमानैः । यथा भृगतृष्णा बाह्ये प्रचुरतरजलाभ्याशं दर्शयति, मध्ये तु जलविन्दुरपि न वर्तते । उपमालंकारः॥ कार्य इत्यादि । सचिवो मन्त्री खस आत्मनः अभिमते कार्य अभिप्रयोजने हत्या बलात्कारेण सिद्धिं करोति निष्पत्ति विदधाति अन्यस्य कार्ये इति ईदृशं वचनं भापते बूते । इत्तीति किम् । अयं एप नृपती राजा बहुसचिवो वर्तते । अत्र अस्मिन् राजनि वयं के । अस्माभिर्न किमपि कार्य सिध्यति इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः॥ काशा इत्यादि । तन्न तस्मिन् नरेशे का आशा । अपि तु न कापि वाञ्छा। तत्र फुत्र । यस्य नरेशस्य निकटे दुर्जनाचारः सचिवजनः संचरति प्रविशति । कथंभूतः सचिवजनः । समस्तपरिवारजीविताहारः सर्वपरिच्छदजीविकाभक्षः । आक्षेपालंकारः । अभिमानमहीधरस अभिमानमहीधरनाम्रः कवेर्वतरचना श्रूयताम-अनचा. सधन इत्यादि । जनो लोकः अनवाराधनोऽपि अलक्ष्मीकोऽपि सकियने सपने पुंसि बाटुतापानं भवति मिथ्यातुतिकारकः संजायते । दे मातः लक्ष्मि हे अम्ब रमे, अयं प्रत्यक्षीभूतस्तव महिमा प्रभावः । अत्र अस्मिन् संसारे किमिवोच्यताम् । कि कथ्यते इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः॥ आत्मायत्तमित्यादि । वृत्तमाचरणं तावदात्मायत्तं साधीनं वर्तते । जगवि सं.

·४२० काव्यमाला। यद्यपि विधेन सुविधिः काम्येऽर्थे याच्यसे तथापीदम् । कुरु मरणं माकार्षीः सुजनानां दुर्जनैः सङ्गम् ॥ १४८ ॥ मन्त्रायसरे समरे विधुरे दारेषु वस्तुसारेषु । यो न व्यभिचरति नपे स कथं तु न वल्लभस्वस्य ॥ १४९ ।। अव्याधिदुर्वलस्य- क्षाराब्धौ सलिलस्य दुर्जनजने विद्याविनोदस्य च क्षुद्रे संभ्रमभापितस्य कृपणे लक्ष्मीविलासस्य च । भूपे दु.सचिवागमस्य सुजने दारिद्यसङ्गस्य च ध्वंसः स्यादचिरेण यत्र दिवसे तं चिन्तयन्दुबैलः ॥ १५० ॥ सारे पुण्यानि शुभकर्माणि वृत्तायत्तानि आचरणाघौनानि वर्तन्ते । लक्ष्मीधन पुण्यायत्ता पुण्यकर्माधीना । हे विद्वान्, यदि त्वं विद्वान् विवक्षणो वर्तसे, तर्हि देन्यवान् याचक- खवान् किमिति किमर्थं वर्तते । जात्सलंकार.॥ यद्यपीत्यादि । हे विधे हे कर्मन्, यद्यपि ख काम्येऽर्षे सुविधिः सानुकूलो न बर्तसे, तथापीदं तदपि इदं एक वस्तु त्वं याच्यसे । इदं किम् । मरणं कुरु प्राणान् गृहाण । मुजनाना सत्पुरुषाणा दुर्जनः सललोकै सह सझं मेलापकं माकापार्मा फुर । प्रतिवस्तएमालंकारः॥ मन्त्रावसरे इत्यादि । यः सचिवो नृपे न व्यभिवरति न स्सलति स मन्त्री तु पुनस्वस्य वलभोऽभीर. कथं न भवति । अपि तु भवत्येव । कुन कुन न व्यभिचरति । मन्नावसरे मश्रप्रस्तावे, समरे समामे, विधुरे व्यसनवेलायाम् , दारेषु स्त्रीषु, वस्तुसारेयु धनरमादिषु भाक्षेपालंकारः॥ अव्याधिदुर्दलस्य अन्याधिदुर्वलनाम्नः कवैर्वृत्तरचना श्रूयताम्-क्षाराम्धावित्या. दि । हे राजन् , यत्र यस्मिन् दिवसे दिने अविरेण सोककालेन बंसो विनाशः स्थाद्भवेत् तं दिवस चिन्तयन् प्रतीक्षमाण. प्रतिपालयन् । फस्य ध्वंस. स्यात् । क्षाराच्यौ लवणोदसमुद्रे सलिलस्य ध्वंसः सात् , दुर्जनजने खललोके विद्याविनो. दस्य ध्वंसः स्याद, क्षुद्रे असहिष्णुपुरपे सघ्रममाषितस्य महारवचनस्य घंसः स्यात्, कृपणे पदमुटौ रक्ष्मीविलासस्य लक्ष्मीविस्तारस्य ध्वंसः स्यात्, भुपे राजनि दुःसचि. यागमस दुष्टमध्यागमस्य च धंसः स्यात् , मुजने मुनुजने दारियसइस दरिद्रस्य भावो दारियं तस्य सर. संगमस्तस्य ध्वंस. सात् । समुच्चयालंकार.। वर्तमानसमीपे वर्तमा. नकालः स्याद॥

·१२१ ३ आश्वासः] यशतिलकचम्पूकाव्यम् । यदतिथिविषयेऽसिन्विष्टपे सृष्टिरेषा सुरभितरुमणीनामर्थितार्थमदानाम् । इदमणकमिहैकं मे कृशाङ्गत्वहेतुः कुसचिववशवृचिर्भूपतिश्च द्वितीयम् ॥ १५१ ॥ कविकुसुमायुधस्य- यदि तव हृदयं सनयं विद्वन्खप्नेऽपि मा स सेविष्ठाः । सचिवजितं युवतिजितं खगिजितं खलजितं च राजानम् ॥१५॥ उपलः सलिलेषु तरेजलधिर्गाधेत मन्दरः प्रचरेत् । इति संभवति कदाचिनाखलभावः पुनः सचिवः ॥ १५३ ।। विषमकरः शिशिरः सादनिलोऽचपलः खरांशुरमृतांशुः । सर्पश्चाविपदो न तु मैत्रीस्यो नियोगस्थः ॥ १५४ ॥ 1 यदतिथीत्यादि । इह अस्मिन् संसारे इदं प्रत्यक्षीभूतं एक अणकं दुःख मे मम कुशागलहेतुः कारणं वर्तते । यत् यस्मात् कारणात् अतिथि विपये याचनापरामुखे अस्मिन् विष्टपे संसारे एषा प्रत्यक्षीभूता सुरभितरुमणीनां सुटितवे । कथंभूताना सुरमितहम- णीनाम् । अर्थितार्थप्रदानां पाञ्छिावस्तुप्रदायकानाम् । द्वितीयं मे कृशाशलहेतुर्वर्तते । भूपतिः कुसचिववशतिर्दुष्टमत्रिवशेन पराधीनत्वेन पृत्तिर्यस्य स तथा । हेखलंकारः ॥ कविकुसुमायुधस्य वृत्तरचना श्रूयतां राजन्-यदि तवेत्यादि । है विद्वन् , यदि चेत् तव हृदयं मनः सनयं न्याययुक्तं वर्तते, तर्हि खप्नेऽपि, आस्वा तायजा- अवस्थायाम् , स्वप्रेऽपि निद्रायामपि राजानं मा म खं से विष्ठाः मा सेवख । कथंभूतं राजानम् । सचिवजितं मन्त्रिजनवशवर्तिनम् , सुवतिजितं श्रीवशवर्तिनम् , खनिजितं शस्त्रजित (विटजितम्), सलजितं पिशुनजितम् । समुचयालंकारः ॥ उपल इत्यादि । उपलः पापाणः सलिलेषु जलेषु तरेत् उन्मनेत , जलधिः रामुदः गाधेत प्रतिष्टां लभेत तरितुं शक्यते, मन्दरो मेरुः प्रचरेत् चपलो भवेत्, इति चेत् वस्तुत्रयं कदाचित् संभवति घटते, सचिवो मन्त्री पुनः भूयोऽपि अखलमावः भदुर्भ- नखमावो न संभवति । दीपकालंकारः ॥ विषमकर इत्यादि । विषमकरः अमिः शिशिरः शीतलः स्याद्भवेद, अनिलो यायुरचपल: स्थिरः स्यात् , सराशुः श्रीसूर्यः अमृतांशुः स्यात्, सर्पश्चक्षुःश्रवाः अविष- दर्पः स्यात् विपदर्परहितो भवेत्, न तु नियोगस्थो मन्त्री मैत्रीस्थो मिनलसहितः स्यात् । समुचयालंकारः।।

·काव्यमाला। १२२ वुद्धाण्ड इवाभाण्डे पाण्डित्यक्रीडितस्य नरनाथे । किं विदधातु सुधीरिह बहिरीहायलदेहेऽपि ॥ १५५ ॥ मुजनजीवितस्य- विश्वस्त महिमास्त सुजन विजन कुलीनमसुहीनम् । गुणिन च दु खकणिन कुर्यादिति सचिवसिद्धान्त ॥ १५६ ॥ कुमुदाकर इव दिनकृति विरमति नृपतिर्नरे सरागे हि । स लघु विरक्ते रज्यति रजनिरसचूर्णरजसीव ॥ १५७ ॥ मुग्धाशनाकलिकुतूहलस्य- ज्वरात इव खिद्येत मन्त्री सत्सु धनव्यये । कृतार्थ इव मोदेत विटवाग्जीवनादिषु ॥ १५८ ॥ बुद्धाण्ड इत्यादि । इह असिन् ससारे मुधीविद्वान् नरनाथे रातनि कि विद धातु किं करोतु । क्यभूते नरनाथे। पाण्डित्यकीडितस्य अभाण्डे विद्वज्जनविद्याविनोदम्य अनमन अभानने । पुन क्थभूते नरनाथे । यहिरीहावलदेहे बाह्यक्रियाप्रचुरशरीरे ऽपि । करिमनिव अभाण्डे बुद्धाण्डे इव । यथा युद्धाण्ड निष्कातितपण पुमान् पाण्ड लेनोपलक्षित हि(की)डित कामशास्ने प्रोक्त स्त्रीणामनुभवन तस्स पाण्डित्यत्रीडितस्य अभाण्ड अपान भवति । बहिरीहायलदेहस्य भवति हस्तपादमुखादिचेष्टादिसहितोऽपि सन् स्त्रीभोग न नाति स्त्रिय भोक्तु समर्थो न भवति । आक्षेपालकार ॥ मुतनतीवितस्य क्वेत्तरचना भ्रूयताम्-विश्वस्तमित्यादि । इति ईदृश सचियतिधान्त सचिव सिद्धान्तवाद विश्वम्न विश्वास प्राप्त पुरुष महिमास्त महत्वरहित कुयात् विदध्यात् । सुतन सत्पुरुष विजन परिवाररहित कुर्यात् । कुलीन सत्कुलसभव पुरुप अमुहीन जीवितरहित कुर्यात् । गुणिन विद्वास दु खणिन दुःसै सदनस हित कुर्यात् । दीपकालकार ॥ कुमुदाकर इत्यादि । नृपति नरेन्द्र सरागे सानुरागे हितकारक पुरुष विरमति विरको भवति अनानन्दो भवति । कथम् । हि निश्चयेन । कस्मिन् क इव । दिनकृति श्रीभाकरे कुमुदाकर इव । यथा कुमुदाकर श्वेतोत्पलकमलवन सूर्य विरम ति स राजा विरके पुरुपे लघु शीघ्र रज्यति राग प्राप्नोति । कस्मिन् क इव । चूर्णर जति अमिपरपापाणधूल्या रजनिरस इव हरिद्रा इव । दृष्टान्तालकार ॥ मुग्धाइनाकेरिकुतूहलस क्वेसरचना ध्यताम्-ज्वरात इत्यादि । मन्त्री सचिष समु विद्वचनेषु धनव्यये वित्तवितरणे सति सियत दुखी भवति । क इव । ज्वराव इव ज्वरपीडित वामश्री विटवाग्जीवनादिषु विग परनीलम्पटा वाग्जीवना ·३ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४२३ भसनि हुतमिव महते यदत्तं देव तदफलं सफलम् । उपयोगिने तु देयं नटाय विटपेटकायापि ॥ १५९ ॥ पिण्डीरा केवलममी हि सर्वखभक्षणे दक्षा । नहि यामार्थ सन्त सामिन्भटपेटिकार्थ वा ॥ १६० ॥ विलासिनीलोचनकजलस्य--- येया धर्मार्थकामेषु दुष्टमुण्टाफचेटका । तेपामनन्तराया स्यु. श्रेय श्रीयोपित बुतः ॥ १६१ ॥ यदल्पं दर्यतेऽमात्यै फलमाकाशजं कचित् । तत्सर्वखापहाराय मुग्धेषु पुरधूर्तवत् ॥ १६२ ॥ - मद्यपायिनो भहा ते आदिर्येपा ब्रह्मघातवगुरुनिन्दकादीना ते विटवाग्जीवनादय- स्तेषु धनव्यये सति मोदेत हर्षे प्रामुयात् प्रमोद गच्छेत् । क इव । कृतार्थ इव । यथा कृतार्थ पुमान् अद्य मम जीवित सपल जातमिति मोदते । उपमालकार ॥ भस्मनीत्यादि । हे देव हे राजन्, महवे साधव सद्गुरवे यत् धन दत्त तद स फल समस्त अफल फलरहित भवति । किमिव अफल भवति । भस्मनि हुतामिव अमि. रहितरक्षाया वपतमिव । उपयोगिने नियोगिने निरमन्निगे तु पुन देय दानव्य तत् सफल च भवतीत्यर्थं । कथभूताय उपयोगिने । नटाय नर्तकायापि । पुन क्थभूताय । विटपेटकाय विटाना पेटको धाटी यस्य उपयोगिन स तयो कस्तस्से। उपमालकार ॥ पिण्डीशूरा इत्यादि । हे खामिन्, अमी प्रत्यक्षीभूता सन्त साधव केवल पिण्डीशूरा भोजनमा । पुन कयभूता सन्त । सर्वस्वभक्षणे दक्षा सपधनसादने चतुरा । कथम् । हि निश्चयेन नहि यामाथै सन्तो वर्तन्वे प्रहरक न ददति रात्री न जाप्रति । वा अथवा भटपेटिवार्य सुभटग्रासनिमित्त न वर्तते । जात्सलकार ॥ बिलासिनीलोचनम्मरस्य क्वेत्तरपना भूयताम्--येपामित्यादि । हे राजन् , येपा राज्ञा धर्मार्थकामेषु धर्मनिमित्त अर्थनिमित्त कामनिनित्त दुष्टलुण्टाकचेटवा दुष्टेषु मन्त्रिपु सत्सु धर्मो न भवति, लुण्टाकेषु चारेषु मनिष अर्थो न भाति, चेटवेषु परघोलम्पटेषु कामो न भवति, ईग्विधा मश्रिणो येषा राश वर्तन्ते नेपा राशा श्रेय श्रीयोपित धर्मार्थकामा अनन्तराया निर्विन्ना कुत सु स्माइवेयु । ययासत्यालकार। यदल्पमित्यादि । अमारीमत्रिभिर्यद धचित् अल्प पल लोक इन्य दरवे राने क्भ्यते 'देव, यत्र विशतिसहस्त्राणि उत्पयन्ते तत्राशिसहस्राी उत्पादयामि' ·फाप्यमाला। संभावयत्यमात्योऽयं यत्समेव महीमुजि । तदन्यस्लाद्विवेकोऽस्य मा भून्मयि धनाशिनि ॥ १६३ ।। अन्यथा- किं कुर्वन्ति खलाः पुंसां विशुद्धेऽध्वनि धावताम् । इति मत्वा प्रमोदन्ते महान्तो वहधिष्ठिताः ॥ १६ ॥ सारस्तनीकैतवकौतुकस्य- और्वोऽखर्वः सुधाम्भोधौ भूपाले प्रवलाः खलाः । सदर्पाश्चन्दने सर्पा न रतमनुपद्रवम् ॥ १६५ ॥ ग्रहो ग्रहाणामसुरोऽसुराणां यमो यमस्यापि नृपस्य मन्त्री। एवं न चेदेप कथं नु जीवेदकारणं कोविदकामकालः ॥ १६६ ।। ईदृशं यत्फलं दर्शने भाकाशजं आकाशफ्लसमान आकारापुष्पसदृशं तत् किमर्थ दर्शयति । सर्वखापहाराय सर्वभक्षणार्थ किंचित मुग्धेषु भद्रकेषु राजसु पुरधूर्तवत् गालवत् । यथा फरटकदमनकादयः शृगालाः सिद्स्य स्तोकं मास प्रदर्य स्खयमेव सर्व भक्षयन्ति । उपमालंकारः ॥ संभावयतीत्यादि । यत् अयं अमात्यो मद्दीभुजि राजनि खमेव श्रीमुखेन संभावयति आत्मसंभावनां करोति, तत् विमर्धम् । मयि मन्त्रिणि धनाशिनि धनभक्षके सति अस्स राशः अन्यस्मात् अपरमात् पुरुषात् विवेको वैदग्धी मा भूत् यया न भवति एतदर्थम् । जाखलंकार.॥ अन्यथा-किमित्यादि । अन्यथा ययेते धनमक्षका मत्रिणो न भवन्ति तदा इति मला ईदृशं शाला महान्तः चतुर्वर्णचतुराश्रमगुरवो राजानो धनवन्तो वा पुरुषाः महधिष्टिता बहुमन्त्रिस्युका प्रमोदन्ते आह्वादन्ते । इतीति लिम् । सला दुर्गना. पुंसां कि कुर्वन्ति न किमपि पुर्वन्ति । किं कुर्वता पुंसाम् । विशुद्धेऽध्वनि धावतां निर्दोषमार्गे शीघ्रं गच्छताम् । आक्षेपालंकार ॥ सारस्तनीतिपकौतुक्स्य क्वेत्तरचना श्रूयताम्--और्व इत्यादि । सुधाम्भोधी क्षीरसागरे और्यो वडवानलः असो महान् वर्तते । भूपाले सला दुष्टमत्रिणः प्रबला पर्तन्ते । चन्दने धीसण्डपक्षे सदर्प अत्युत्कटा. सर्पाः वर्तन्ते । युक्तोऽयमर्य:- रनं उत्तम वस्तु अनुपद्रवं अनुत्पातं न वर्तते नास्ति । अर्थान्तरन्यासालंकारः ॥ प्रह इत्यादि। नृपस्य राज्ञो मत्री सचिव । क्यंभूतो वर्तते। प्रहाणा शनिमगलराहु- फेलादीनां दुष्टप्राणां प्रहो दुटमही वर्तते । अमुराणां पूर्व देवाना असरः पूर्वदेवः । यमस्य कालस्य यम. कालो वर्तते।चेदेवं न वर्तते तर्हि एष मनी।नु इति वितर्के । कयं ।

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४२५ अपि च. द्विजिहो जन्तूनां मृगपतिरिमानामिव कुले तडिद्दण्डोऽद्रीणामयमसमरोचिः क्षितिरुहाम् । हिमातानोऽजानां तपतपनकालश्च सरसा- मभूत्क्रूरः कोऽपि प्रकृतिखलभावेन महताम् ॥ १६७ ॥ तदुक्तं कैथिद्विपश्चिद्भिरेतदेव हृदयस्थमपि जिवावं कर्तुमतरद्भिः समासोक्तिमिपेण- प्रतीक्षे जातास्थः सुकृतसुलभं तदिनमहं यतो यातारोऽमी प्रलयमयश्चन्दनतरोः । अमीणां पापानामिह हि वसतामेष महिमा कदाप्येतच्छायामभिलपति यन्नाध्वगजनः ॥ १६८ ॥ . केन प्रकारेण जीवेत् प्राणिति । एनं पापिष्ठं ग्रहा अमुरा यमच न मारयन्तीत्यर्थः । कथं. भूतोऽयं मन्त्री । अकारणं निष्कारणं कोविदकामकालः कोविदानां विद्वज्जनानां कामस्य वाञ्छितस्य कालो विध्वंसकः । रूपकानुमानालंकारः॥ अपि च । द्विजिह्न इत्यादि । हे राजन्, अपि च महतां कुलेऽयं तव मन्त्री कोऽप्यपूर्वः यूरोऽभूत् । केन कृत्वा । प्रकृतिखलभावेन खभावेन । केषां क इव । जन्तूनां कुले द्विजित इव सर्प इव । इभाना कुले मृगपतिरिव । अद्रीणां कुले सहिद्दण्ड इव । क्षितिरुहां कुले असमरोचिरिव अगिरिव । अन्जानां कुले हिमातान इव प्रालेयपटल इव । सरसो तडागानां कुले तपतपनकाल इव ग्रीष्मकाल इव । राक्षुचयदीपकोपमालकारः॥ तदुक्तमित्यादि । तदुक्तं तद्वचनं एतदेव इदमेव वचनं कैश्चिद्विपश्चिद्भिः पण्डितः हृदयस्थमपि मनसि स्थितमपि जिह्वास्थं कर्तुं जिह्वाप्रमानेतुं अतरद्भिरसमर्थैः अशक्नु- वद्भिः सद्भिः समासोक्तिमिर्पण समासोक्सलंकारच्छलेन एवं प्रतिपादितम् । कासी समासोक्तिरिति चेत् उच्यते--'उच्यते पक्तमिष्टस्य प्रतीतिजननक्षमम् । सधर्म यत्र वस्खन्यत्समासोतिरियं यतः ॥ इति । प्रतीक्षे इत्यादि । अहं तहिनं प्रतीक्षे प्रतिपालयामि । कथंभूतोऽहम् । जातास्थः उत्पन्नापेक्षः । कथंभूतं तदिनम् । सुकृतमुलभं सुकृतेन मुलभं सुप्राप्तं तत् । किं दिनम् । यतो यस्मिन् दिने ममी प्रलक्षीभूताः चन्दनतरोदन्दनरक्षस्य अहयः प्रलयं यातारो या- सन्ति । अमीषामहीनां पापानां पापमूर्तीनां इह चन्दनतरौ पंसतां तिष्टता एप महिमा पर्तते । कथम् । हि निश्चयेन । कोसौ महिमा । यत् यस्मात् कारणात् एतच्छायां .

·४२६ काव्यमाला। प्रौढप्रियापाननयोत्पलस्य- तत्र कथं ननु सन्तो यत्रास्ते तच्चतुष्टयं युगपत् । फलिकाल. खलकालो नृपकालः सचिवकालश्च ॥ १६९ ॥ यतः। गुणरागधृति क्षितिभृति सचिवजने सुजनजातिमजने च । लक्ष्मीरिय प्रसीदति सरस्वती पटुपु पात्रेषु ॥ १७० ॥ शूरः समरविदृरः क्षुद्रो रुद्रः परासरोसारः। भामसमोऽपि च माम. खार्थपरस्तदहमेव तव देव ।। १७१ ॥ चन्दनरक्षच्छायामनातपं कदापि अध्वगजनः पथिकसमूहो नाभिलपति न वाञ्छति । समासोक्यलकार ॥ प्रौढनियापानवोत्पलस क्वेत्तरचना श्रूयताम्तनेत्यादि । तन तस्मिन् स्थाने ननु अहो सन्त सत्पुरुषा विद्वासश्च कथ केन प्रकारेण । विष्ठन्तीति क्रिया- ध्याहार । तन कुन । यत्र यस्मिन् स्थाने तज्जगत्प्रसिद्ध चतुष्टय चत्वार पदार्था युगपत् समकाल आस्ते तिष्ठति । कि तचतुष्टयम् । एक्स्तावत् कलिकाल दु समा- काल , द्वितीय सलकाल पिशुनसूचक्काल , तृतीयो नृपकाल• अविचारको राजा, चतुर्थ सचिवकाल मन्त्रिकृतान्त । समुचयालगर ॥ यत इत्यादि । यस्मात् कारणात् पटुषु पात्रेषु वृत्तेषु दक्षेषु विद्वत्सु सरस्वती भा. रती प्रसीदति प्रसन्ना भवति वर्धत इत्यर्थ । वेव । लक्ष्मीरिव । यथा लक्ष्मी प्रसीदति तथा सरसत्यपि प्रसीदतीत्यर्थ । कस्मिन् सति । क्षितिभृति राजनि गुणरागति सति । गुणेष्वनुरागवतीलर्थ । सचिवजने मत्रिलोके सुजनजातिभनने च मुनाना सत्पुरु- पाणा जाति मुननजाति , मुतनकुल भजते सेवते मानयति सुजनजातिभजनस्त- स्मिन् । 'कृपयुटोऽन्यत्रापि' इति वचनान् वतारे युट । उपमैव । यथासरयालकार ॥ शूर इत्यादि । हे देव, इत्यमुना प्रकारेण आत्मसभावनाजिब्राह्मीकम् आत्मन सभावना उद्भावना गुणस्तुतिरूपा अनिमा प्रगुणा ब्राह्मीका वाणी यस्य स आत्मसभा- बनानिह्मवालीक्स सचिव मन्त्रिण उपहरे एकान्ते यता आकारयता त्वया प्रकृतय मता ज्ञातयश्च खकीयमपि कुटुम्ब क्थकार केन प्रकारेण न नैव साधु रचिरतया प्रमा- दिता प्रसनीयता । हिसिता इति भाव । 'अन्यथैव कथमित्यमुसिद्धा प्रयोगश्चेत्' इत्यनेन कृम समुज् प्रलय । 'पड्ल विशरणगत्सवसादनेषु' इति धातोरर्थनयेषु विशरण मुख्यतया सूचित कापटिकेन । इतीति किम् । शूर समरविदूर देवशर विमिति सम्यते । यत यस्मात् कारणात् शूर. समरविदूर. समरकाले दूर. । समरकाले दूरवर्ती ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४२७ इत्यात्मसंभावनाजिमबाहीकमुपहरे हयता प्रकृतयो ज्ञातयश्च कथंकारं न साधु प्रसादिताः। प्रजाप्रतिपालनं च तस्य किमिव वर्ण्यते । यस्य वापसमयेषु विष्टिः सिद्धायः क्षीरिकणिशकालेषु । लवनावसरेपु पुनः खच्छन्दः सैनिकाबाधः ॥ १७२ 1" राजा कर्णौ पिधाय शान्तं ब्रूते--'आः पापाचार कापटिक, महाभागे समागतगुरुगुणानुरागे च तस्मिन्मैवं पापं भाषीष्ठाः ।' कापटिकः प्राह- 'देव, लोचनागोचरायाते कार्यजाते चारसंचारो विचारश्च नरेश्वराणां वर्तते, अथ वा समराय भवता सह युद्धाय विदूरो निकटवर्ती । तथा रुद्रः तीक्ष्णः पुमान् क्षुद्रः असहिष्णुरेव तव लक्ष्मी न सहते । परासरः परिकाहीयति । असारोऽसारभूतः । मामो मातुलः श्वशुरः भामसमोऽपि च ज्येष्ठभगिनीपतिः । तर्हि यद्यते अपानं तर्हि पात्रं के। हे देव, तत्तस्मात् कारणात् तव स्वार्थपरः कार्यसाधकः अहमेव अहं सचिव एव खार्थः । समुच्चयः॥ तस्य पामरोदरनानो मन्त्रिणः प्रजाप्रतिपालनं किमिव वर्ण्यते-यस्य वापसम- येत्यादि । यस्य मन्त्रिणः वापसमयेषु वीजवापनावसरेषु विष्टिर्भवति यथा कर्मदा भवति । यस मन्त्रिणः क्षीरिकणिशकालेषु क्षीरं विद्यते येपां ते क्षीरिणो दुग्धमागता ये कणिशाः फणमजयस्तेषां कालेषु अवसरेपु सिद्धायो भागदेयो गृयते । यस्य मत्रिणः लवनावसरेषु सस्यच्छेदनप्रस्तावेषु पुनः द्वितीयवार खच्छन्दो निरवग्रहः निरर्गलः । का सैनिकावाधः सेनारक्षाणां संचारेण भावाध उपद्रवो भवति ॥ राजेत्यादि । राजा यशोधरः कर्णी पिधाय कौँ कराभ्यां विधाय मुद्रयित्वा शान्तं यथा भवत्येवं ब्रूते। आः इति क्रोधे पीडायां चारे पापाचार पापकर्मन् रे काप- टिक, तस्मिन् मत्रिणि पामरोदरे महाभागे पुण्यवति समागतगुरुगुणानुरागे च समा- गतः सम्यगायातो गुरुगुणेषु महागुणवत्सु पुरुपेषु अनुरागः अनिमनेहो यस्य स नया तस्मिन् मा एवं लं पापं भाषीष्ठाः मा खमेवं ब्रूहि । मे मम पार्य लगिष्यत इति भावः । उत्कं च कर्विकालिदासेन महाकविना-निवार्यतामालि फिमप्ययं बटुः पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः। न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥' यापटिकः इनकः प्राह ब्रूते-हे देव हे राजन्, लौचनागोचरायावे लोचनयोरगोचर भगम्यता आयाते आगते एवंविधे कार्यजाते कार्यसमूहे चारसंचारः चारप्रवेशः वि. १'तो विभापते' सटीकपुस्तकस्थः पाठः ·काव्यमाला। . प्रायेणेक्षणद्वयम् । तच देवस्य दिव्यचक्षुप इव नास्ति । केवलं मिथ्याभिनि- वेशानुरोधान्मनोमोहनौषधानुवन्धाद्वा विपर्यासवसतिर्मतिः । तथा चोकं शास्त्रान्तरे- चारो यस्य विचारश्च राज्ञो नास्तीक्षणद्वयम् । तस्यान्धदुग्धवराज्यं मन्त्रिमार्जारगोचरम् ॥ १७३ ।। देव, मांसरसरतस्य पुंसः किमिव मांसव्रतम् । कपाले मुञानस्य हि नरस्य फ इव केशदर्शनादाशप्रत्यादेशः । पुरे प्रमोपदक्षस्य हि पुरुषस्य केव का- तारेऽपेक्षा । निरम्बरनितम्बायामात्माम्बायां दाहोद्योगस्य हि जनस्य क इव पराम्बायामम्बरपरित्यागः । यतः । स्थितासुं असमानस्य गतासौ कीदृशी दया । परवाले कृपा कैव स्वबालेन बलिक्रिये ॥ १७ ॥ + . चारश्च पर्यालोचनं नरेश्वराणा प्रायेण ईक्षणयं लोचनद्वयं वर्तते । तच चारविचारेक्षण. द्वयं देवस्य भवतो नाति न विद्यते । कस्य । दिव्यचक्षुपः अन्धस्येव । यया दिव्यचक्षुषः पुरुषस्य रोचनद्वयं न भवति तथा देवस्य ईक्षणद्वय नास्ति । केवलं निष्केवलं मिभ्या- भिनिवेशानुरोधात् असत्याभिप्रायप्रभावात् मनोमोहनौषधानुबन्धाद्वा मनसो मोहने अज्ञानोत्पादने यदौषध मूलादिकं तस्यानुबन्धात् आस्रवात् मतिर्बुद्धिविपर्यासवसतिः विपरीतास्पदं भवति । तथा उक्तं च शास्त्रान्तरे–'चारो यस्य विचारध राज्ञो नास्त्री. क्षणद्वयम् । तस्यान्धदुग्धवदाज्य मन्त्रिमार्जारगोचरम् ॥' यस्य राजश्वारो हैरिको विचारच पालोचनं एवंगुणविशिष्टमीक्षणद्वयं नास्ति न वर्तते, तस्य राज्ञो राज्यम- न्धदुग्धवत् अन्धस्य क्षीर यथा मन्त्रिमा रगोचरं भवति मन्त्री एवं मार्जारो बिडाल. प्रजामूपिषभक्षकत्वात् तस्य गोचरं गम्यं भवति । स्पकालंकारः । उपमा च ॥ देवेत्यादि । देव, मांसरसरतस्य मासवेसवारनिर्यासे रतस्य पुंसः पुरुषस्य किमिव किं मासव्रतम् । अपि तु न किमपि मासवतम् । देव, पाले मुभानस्य हि नरस्य मनुष्य- शिर करोटिकाया भोजनं कुर्वागस्य नरस्य केशदर्शनात् केशावलोकनात् क इव आश• प्रत्यादेशः को भोजनान्तरायः । देव, पुरे प्रमोपदक्षस्य चौरिकासमर्थस्य हि निश्चयेन एवंगुणविशिष्टस्य पुरुषस्य पेव कान्तारे अपेक्षा कान्तारे वने का अपेक्षा का इच्छा। अपि तु न कापि । देव, निरम्बरनितम्बाया ननायो आत्माम्बाया निजमातरि दाहो. होगस्य कामचरितानस्य जनस्य हि निधयेन पराम्पाया लेक्मातरि अम्बरपरित्यागः क इव को वर्तते । यो निजमातरं न मुञ्चति स परमातरै क्यं सजतीत्यर्थः ।। यत इत्यादि । यतो यस्मात्कारणात् ।स्थितामिति । हे देव, स्थितासु प्रस- ·. . ३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४२९ देव, खभावजा हि दुस्त्यजा खलु प्रकृतिः । न खल पोपितोऽप्यहिपोतो जहाति हिंसाध्यवसायम्, न खलु व्रतशीलोऽपि विडालस्त्यजति क्रौर्यम् , न खलु प्रायोपवेशनवासिन्यपि कुट्टनी मुञ्चति परवञ्चनोचितां चिन्ताम् , न खलु कालकवलनिकटोऽपि किराये रहति शाट्यस्थितिम् । यतः । यः स्वभावो भवेद्यस्य स तेन खल दुस्त्यजः। न हि शिक्षाशतेनापि कपिर्मुश्चति चापलम् ॥ १७५ ।। देव, वंशविद्यावृत्तविधुरोपकारा हि सेवकेषु स्वामिनमनुरञ्जयन्त्याश्चर्य- शौर्यविजृम्भाः प्रारम्भा वा । तत्र वंशखावत्पिण्डीमाण्डशालिनां पितृप्रिय- पिण्डीनामस्य । यतः। मानस्य जीवन्तं भक्षतः पुरुषस्य गतासी गतजीवे जीवे दया कारुण्यं कीशी वर्तते । न फीदृश्यपि पर्तते । परयाले लोकपुत्रे कृषा कैव का वर्तते । अपि तु न कापि । कथंभूते पुरुषे । खयालेन निजशिशुना बलिकिये पलिकारके पुरुपे । आक्षेपालंकारः ॥ देवेत्यादि । हे देव, स्वभावजा सभावोत्पमा प्रकृतिः राल दुस्त्यजा दुष्परिहारा । फयम् । हि निधये । सल वाक्यालंकारे । न खलु पोपितोऽपि पुष्टिं नीतोऽपि अहिपोतः सर्पयालकः हिंसाध्यघसायं हिंसोयगं जहाति परिहरति । न राळ प्रतशीलोऽपि पिडालः । खलु पाक्यालंकारे। नतशीलोऽपि दीक्षा प्राप्तोऽपि विडालो मानारः कोय न त्यजति । न सलु प्रायोपवेशनवासिन्यपि संन्यास प्राप्तापि फुटनी दूती परपयनोचितां चिन्तां न मुमति लोकवचनयोग्यां चिन्ता न यजति न सल कालकवलनिकटोऽपि फिराटः शीनाशप्राससमीपोऽपि किराटो भणिकच्छाव्यस्थिति रहति फेतवावार न मुयति ॥ यत इत्यादि । यतः यस्मात् कारणात् । य इति । यस्य पुरुषस्य यः सभाको भवेत् स समावस्तेन पुरुषेण राल निधयेन दुस्त्यगः दुःखेन महता फप्टेन त्यकुम- समयः । कपिर्वानरः शिक्षाशतेनापि शिक्षासहस्रेणापि चापलं चपलत्वं न मुघति न खजति । फयम् । हि स्फुटमिति शेपः । हयान्तः ॥ देवेत्यादि । हे देव हे राजन् , पंशविद्यावृत्तविधुरोपकाराः वंशव कुलम् , विद्या च पासम् , वृत्तं च प्रद्मपर्यादिकम्, विधुरोपकाराय व्यसनोपनिपातादुदरणम् , ते वंशवि. यातविधुरोपकाराः । चत्वारः पदार्याः उपपाशन्देन गृह्यन्ते । ते चनुरूपधापरीक्षिवेषु सेवकेषु सामनं अनुरमयन्ति सहमुत्पादयन्ति आवर्यशौर्यविजम्माः प्रारम्भाः या भापर्यंभूतं चेतश्चमकारोसादक यच्छौये मुमटत्वं तस विजृम्मः प्रबरो येषु प्रारम्भेषु ते माधवीर्यपिगम्मा एवंगुणविशिष्टाः प्रारम्भाः संप्रामाः सामिनमनुरपयन्ति । चतु- एपधाभिरपरीक्षिता अपि यदि संग्रामपूरा मान्ति ते नै सामिनमनुरप्रयन्ति । तर ·४३० काव्यमाला। . ध्वजकुलजातस्तातः पामरपुत्री च यस्य जनयित्री । पञ्चपुरुपा च योपा कुलस्थितिः स हि कथं तु कुलजन्मा ॥१७६॥ देव, तथाविधान्वयपात्रे चात्र येयमहं महीक्षिदित्यहंकृतिः,उभयकुलवि- शुद्धिपात्रनिहीनचारित्रैः क्षतपुत्रैः फेलाभ्यवहारेण स्थितिः, देवेन च खय- मभ्युत्थानविहितिः, बान्धवजनप्रणतिः सामन्तोपनतिर्महापुरुषापचितिश्च, 'सा पन्तःकृताता शल्यशलाकेव कमहंकारोत्सेकं सविवेकं च लोकं खरं नखेदयति । ततश्च । असल्लोकानुरोधेन सल्लोकोपेक्षणेन च । व्यालशैलान्तरालाही कुरङ्गीवाक्षमा रमा ॥ १७ ॥ तेषु चतुर्यु मध्ये वंशस्तावघ्यावय॑वे-अस्य मन्त्रिणः पितृप्रियपिण्डीनामस्य पिण्डी खलस्य भाण्डं संप्रहस्तेन शालन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलाः पिण्डीभाण्डशालिनस्तेषाम् । अथ वा पिण्डीभाण्डा शाला विद्यन्ते येषां ते तया वेषाम् । यतः। ध्वजकुलेत्यादि । घजकुलजातस्तातः निलंतुदकुलोत्पनो वला(पिता), यस्य पामरोदरानानो मनिणः जनयित्री माता पामरपुत्री नीचमुला पर्तते । उक्तं च- "विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः। निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुलकायतुरवरः । वर्वरोऽप्यन्यथा जातोऽपि' इति क्षीरखामिवचनम् । यस योषा स्त्री पचपुरया पचमर्तृका। यस्य मन्त्रिण ईदृशी फुलस्थितिः कुलाचारः स मन्त्री तु पुनः कुलजन्मादि. निश्चयेन कथं केन प्रकारेण वर्तते । समुच्चयालंकारः। देवेत्यादि । देव, तथाविधान्वयपात्रे ताशकुलवति च पुनः अत्र मन्त्रिणि या प्रारोदा इयं प्रलक्षीभूता अहं महीक्षित् अहं राजा इति इंदशी अहंकृतिरहंकारो पर्तते । उभयकुलविशुद्धिपानः जातिकुलनिर्मलठाभाजनैः निहीनचारित्रैः निकृष्टाचारः क्षमपुत्रैः राजपुत्र फेलाया अभ्यवहारेण स्थितिवर्तते ऊर्जितभोजनावादनाचारो यद्वर्तते । यस मन्त्रिणः उच्छिटभोजन उत्तम कुर्वन्ति न केवलं उच्छिष्टभो- जनविधान देवेन व त्वया खयमात्मना अभ्युत्थान विहितिः आसनादुत्थीभवन विधान वर्तते । बान्धवजनप्रणतिः कुटुम्ववर्गस्यास्य प्रणामकरणं सामन्तोपनतिर्देशपतिभिः समु. खागमन च महापुरुषापचितिथ महापुरुषाणो महानुभावानां अपचिविष पूजा यद नेवासा पूजा तो माटोनिश्चयन मन्ताकृतातचा मनस्युत्पादितचापा शल्पाला. केव हृदयक्षुधारिखण्डमिव कं सविवेक लोकं खरं भतिशयेन न खेदयति दुःसयत्येव । कयभूतं लोयम् । अहंकारोत्सेकं वयं महान्त इति गर्वम् । • ततथ तस्मात्र कारणाच । मसल्लोकेत्यादि । असल्लोकानुरोधेन बीचलोकानुपर्ने ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४३१ देव, श्रूयन्ते पसतां सतां च प्रग्रहावग्रहाभ्यां च नृपेषु व्यापदः । तथा हि-कलिङ्गेप्वनको नाम नृपतिर्दिवाकीर्तिसेनाधिपत्येन साम. न्तसंतानं संतापयन् संभूय प्रकुपिताभ्यः प्रकृतिभ्यः किलैकलोष्ठानुरोध वधमवाप । केरलेषु करालः कितवस्य पौरोहित्येन, बङ्गालेषु महलो वृपलस्य साचिव्येन, क्रयकैशिकेषु कामोऽवरुद्धवधूस्तनधयस्स यौवराज्येन, तथा वनेषु स्फुलिङ्गः कुलक्रमागतस्य चतुरुपधाशुद्धस्यापि सचिवस्यावमा, नेन, मगधेषु मकरध्वजः साधुसमीहितस्यापि पुरोहितस्यावहेलेन, कौङ्गेषु कुरो देशकोशोचितप्रतापस्यापि सेनापतेरषिक्षेपेग, चेदिपु नदीशो नेन च सल्लोकोपेक्षणेन च उत्तमलोकानामनादरेण च उदासीनत्वेन च रमा लक्ष्मीर, क्षमा असमर्था भवति । केव । कुरशीव मृगीव । कयंभूता कुरजी व्यालीलान्तरालाही एकस्मिन् पार्थे व्यालो दुष्टगजः द्वितीयस्मिन् पार्श्व शैलः पर्वतो वर्तते तयोरन्तराले मध्ये अमः शरीरं यस्याः कुरजयाः सा व्यालशैलान्तरालासी । उपमालंकारः॥ देवेत्यादि । हे देव, असतो दुर्जनानां सतां च साधूनां प्रग्रहावमहाभ्यो स्वीकारा- खीकाराभ्यां नृपेषु राजसु व्यापदो विपत्तयः श्रूयन्तेआकर्ण्यन्ते । कथम् । हि निश्चयेन । तथा हि तदेव निरूपयति-कलिङ्गेयु कलिङ्गदेशेषु अनझो नाम नृपती राजा दिवाकीर्ते पितस्य सेनापतित्वेन सामन्तसंतानं सेवकनृपसमूह संतापयन् दुःखं दापयन् संभ्य मिलित्वा एकत्रीभूय प्रकुपिताभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रजाभ्यः । किलेति लोकोको । एकलोष्ठानुरोध एकैकमृत्पिण्डानुवर्तनं वधं घातं अवाप प्राप्तवान् । उफ च-'अमात्याद्याश्च पोराश्च सद्भिः प्रकृतयः स्मृताः । स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गवलानि च ॥ राज्याझानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥ केरलेपु दक्षिणाभितदेशेषु करालो नाम राजा कितवस्य विजाते: पौरोहित्येन पुरोहितत्वेन वधं अचाप । बङ्गालेषु मगलो नाम राजा पलस्य ब्राह्मण्यां शूद्रेणोत्पादितस्य साचिम्येन साथिव्यत्वेन वधं भवार । ऋथकैशिकेषु क्रयकैशिकनाम- देशेषु कामो नाम राजा अवरुद्धवधूतनंधयस्य वारामनापुत्रस्य यौवराज्येन युवराज- स्वेन वधं अवापेति संवन्धः । तथा च बङ्गेषु वनदेशेषु स्फुलिङ्गो नाम राजा कुलक- मागतस्य चतुरुपपाशुद्धस्यापि सचिवस्य मन्त्रिणः अवमानेन वधं अवाप । उपधीयते समीपे दौक्यतै परीक्षार्थे उपधा धर्मकामार्थीभूयोपन्यासेन आशयान्वेपर्ण चित्तपरी- क्षणं उपधोच्यते । यत्कौटिल्यः कविः प्राह-निशौचशौचपरिज्ञानं मनोज्ञानं उपधा । मगधे मागधीये)पु मगध(धीय)देशेषु मकरध्वजो नाम राजा साधुसमीहितस्यापि शोभनचेष्टितस्यापि सदाचारस्थापि पुरोहितस्थ अवहेलेन अनादरेण वधं भवाप कौनेषु कौशदेशेष करतो नाम नृपतिः देशकोशोचितप्रतापस्यापि देशकोशेन उचितः प्रतापो यस्य स देशकोशोचितप्रतापस्तस्य अधिक्षेपेण तिरस्कारेण वधं अवाप । चेदिषु - ·४३२ काव्यमाला। निरपवादस्यापि महतः सुतस्य यौवराज्यप्रच्यवेन । देव, यद्यपि देवस्य तेजोवलं प्रबलम् , तथापि- तेजस्तेजस्विना स्थाने धृतं धृतिकरं भवेत् । फराः सूर्याश्मवद्भानो किं स्फुरन्ति हताश्मनि ॥ १४८ ॥ देव, सकललोकाधिकैश्वर्यवन्द्याना हि विद्यानां साधूपचरितं स्फुरित- भवस्थानस्थितमपि स्त्रीरत्नमिवातीवात्मन्यादरं कारयत्येव जने । एतच्चास्य कृत्रिमरलमणेरिव पहिरेव । देव, प्रसादनादनात्मभाविन्योऽपि विभूतयः पर्तिवरा इव खात्पतितस्यापि जनस्य भवन्ति, न पुनरायु स्थितय इवानुपा- सितगुरुकुलस्य यतवत्योऽपि सरखत्यः । यतः । चेदिदेशेषु नदीशो नाम नृपतिनिरपवादस्यापि लोकश्लापितस्यापि महतः मुतस्य म- हत पुत्रस्य ज्येष्ठ पुत्रस्य यौवराज्यप्रच्यवेन युवराज्यत्वोचालनेन पधं अवाप । देव, यद्यपि यदपि देवस्य तव तेजोवल तेजस प्राणात्ययेऽपि असहनलक्षण बलं सामये तेजोबल प्रबल प्रचण्ड धर्तते, तथापि तदपि । तेज इत्यादि । वेखिना पुरुपाणी तेज स्थाने धृत योग्यप्रदेशस्थापितं धृतिकर संतोषोत्पादक भवेत् संजायते । भानो करा. सूर्याश्मवत् सूर्यकान्तमणी लमा यया स्फुरन्ति चमत्कुर्वन्ति तथा हतारमनि नष्टपापाणे धृता विस्फुरति चमत्कुर्वन्ति किम् । अपि तु न स्फुरन्तीपर्ध । दयान्ताक्षेप ॥ देवेत्यादि । हे देव, सकललोकाधिकश्वर्यवद्यानां सकलाना लोकानो अधिक वर्यतया पन्यानो नमस्करणीयाना हि निधयेन विद्याना शास्त्राणा साधूपवरित सवि- रतया व्यवहृत स्फुरित चमत्कृतमवस्थानस्थितमपि निमस्थाने स्थितमपि श्रीरनामिव खीषु श्रेष्ठस्नीव अतीवातिशयेन आत्मनि खस्मिन् जने लोके आदरं कारयत्येव । एतच पुरित भस्य पामरोदरस्य मत्रिण कृनिमरममगरिव स्फटिक्मणिकृतहारकस्येव पहिरेय वर्तते, नाभ्यन्तरे । हे देव, प्रसादनात् प्रसनीकरणात् अनात्मभाविन्योऽपि मात्मन अभविप्यन्योऽपि विभूतयो लक्ष्म्य पतिवरा इव कन्या इव खापतितस्थापि जनस्य अफसादागतस्यापि लोकस्य भवन्ति सजायते । वसुदेवस्य गन्धर्वदत्तावत् प्रसाधिता सत्यो न भूतयो भवति । पुन सरखयो भवन्ति । कस । अपासित- गुरुडलस्य असेवितगुवांनायस्य । सरस्वत्य कधभूता 1 यमवयोऽपि अहर्निशमनुशी. लिता अभ्यस्ता अपि । का इछ । भायु स्थितय इव । विभूतयो भवन्ति भूपप्रसादात् म पुनरायु स्थितयो भवन्ति । यत कारणात् ॥ MIST ·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४३३ नृपकरुणायाः कामं द्रविणकणाः संचरन्ति शरणेषु । न वाभिजात्यमेतत्साण्डित्यं वा नृणां भवति ।। १७९॥ देव, तच्छून्येऽपि यत्कचित्पुंसि नभसि विद्युत इव विद्याविलसितम् , तद्धनस्य घनस्येव माहात्म्यानात्मनः । यतः । विद्यारसविहीनापि धीस्थली विभवातपात् । व्यलीकोकोत्तरङ्गेयं भवेन्मुग्धमृगप्रिया ॥ १८० ॥ यदपि क्वचिकचित्कलासु पयसि पतितस्य तैलबिन्दोरिवान्ताप्तिशून्य- स्याप्यस्योपन्याससाहसम्, तदपि लक्ष्मीलबलाभाशापाशस्खलितमतिमू- गीप्रचारस्य दुर्भरजठरकुठारविनिर्भिन्नमानसारस्य हताहंकारस्य सरस्वती- पण्यपातकावसरस्य जनस्याजर्यान्न पुनर्बोघौदार्यात् । नृपकरुणाया इत्यादि । नृपकरुणायाः राजकारण्यार काममतिशयेन द्रविण- फणाः धनलवा धनधान्यानि वा शरणेषु गृहेषु संचरन्ति । एतत् प्रत्यक्षीभूतं आभिजात्यं कुलीनलं पाण्डिलं वा वैदुष्यं वा नृणां मनुष्याणां न भवति । जात्यलंकारः ।। देवेत्यादि । हे देव, तच्छ्न्येऽपि अभिजातपाण्डित्यरहितेऽपि तव मविणि यत्क- चित पुंसि भवरसचिवसदृशे पुरुषे विद्याविलसितं विद्यापिलासो वर्तते, तत् धनस्य माहात्म्यात न आत्मनः न स्वस्थ प्रभावात् । कस्मिन् कस्याः क इव । नभसि आकाशे विद्युत इव । यथा नभसि विद्युतस्तडितः विलसितं भवति तत् घनस्य माहात्म्यात् वि. शुतो विलसितं भवति, तथा भसिन् राविवे धनस्य माहात्म्यात् विद्याविलसितं भवति । न तु आकाशे विद्युतो पिलसितं खयमेव भवति ॥ यतः कारणात् ॥ विधारसेत्यादि । विद्यारसविहीनापि विद्यारसेन रहिता अपि इयं धोस्थली विभवातपात् धनधर्मात व्यलीकोक्तोत्तरङ्गा भवेत् व्यलीकोक्रसत्यवचनैरुत्तरजा उत्क- होला भवेत् । कथंभूता धीस्थली । मुग्धमृगप्रिया मुग्धा अविद्वांसख एव मृगा हरि- णास्तेषां प्रिया । यया रसहीनापि जलरहितापि स्थली असत्यजलकहोला रावी मृगाणां प्रिया भवति वाल्लभा भवति, तथा अस्स धीस्थली मुग्धानां प्रिया भवति वल्लभा भवति । रूपकालंकारः॥ यदपीत्यादि । हे देव, यदपि यत् क्वचित् कचित् कासु कामु कलासु बस्तृत्वकवि. खादिषु अस्य सचिषस्य उपन्याससाहसं भवति वचनरचनायाश्चातुर्य भवति । कथंभू. तस्य । अन्तप्तिशन्यस्यापि अभ्यन्तरे कलानुभवनरहितस्यापि पयसि जले पतितस्य तलविन्दोरिव, तदपि तचापि जनस्य वाग्मिलोकस्य अजर्यात् संगमात् न पुनर्यो. धौदार्याद प्रमोत्कर्षात् । कथंभूतस्य जनस्य । लक्ष्मीलवलाभाशापाशस्सलितमतिमृगीप्र- ·४३४ काव्यमाला। यतो देव, घटदासीना हि यदनसौरमं खामिताम्बूलौदालान सौभा- ग्यबलात् , पवनस्य हि परिमलपेशलता प्रसूनवनसंसर्गान्न निसर्गात, दारणो हि दाहदारुणता वृहद्भानुभावान्न खमावात् , मण्डलस्य हि मण्डनकण्डू- लताधिपतिसनिधानवशान शौर्यावेशात् , उपलशकलस्य हि नमस्सता देवा. फारानुभावान प्रकृतिभावात् । अपि च । अवघेऽपि युधोद्गारे प्राज्ञानुज्ञा विजृम्मते । सस्कर्तु कौशलादेति यत काचोऽपि रत्नताम् ।। १८१ ।। धारस्य लक्ष्म्या लवो देशस्तस्य लाभस्य आशा वाञ्छा सैव पाश फाटय धनखना तत्र स्रालितो व धमायातो मतिमृग्या बुद्धिहरिण्या प्रचार प्रवर्तन यस्य विद्यादायकानस्य स तथोक्तस्तस्य । पुन कथभूतस्य पाग्मि(रिग्म)लोकस्य । दुर्भरजठरकुठारविनिर्मिनमा नसारस्य दु खेन महता क्प्टेन भ्रियते दुर्भर स चासौ जठर कुक्षि स एव कुठार परशुर्वा तेन विनिर्मिनो विदारितो मानसारो अभिमानतरुमध्यो यस्य स तथोक- स्वस्थ । पुन क्थभूतस्य विद्यादायक्जनस । हताहकारस्य हतो विध्वसित अहकारो मदो यस्य स तथा तस्य । पुन कथभूतस्य विद्यादातुर्जनस्य । सरखतीपण्यपातकाव. सरस्य सरखतीविक्रयपापसमयस्य ।। यत इत्यादि । हे देव, यतो यस्मात्कारणात् घटदासीनां कुटहारिकाणा हि निश्च येन वदनसौरभ मुखसौगध्य तत्खामिताम्वूलोगालात खामिना चर्वितनागवल्लीपर्णो च्छिष्टभक्षणात् न सौभाग्यबलात् । यतो हे देव, पवनस्य हि निश्चयेन परिमलपेशलता मुग धमनोहरत्व तत् प्रसूनवनसंसर्गात्पुष्पवाटीसगमाव, न हि निसर्गात्खभावेन । हे देव, दारुण काष्ठस्य दाहदारुणता भस्मीकरणरौदता तत् वृहानुभावात् अमिसयो गाद , न खभावात् । यतो हे देव, मण्डलस्य कुर्कुरस्य हि निश्चयेन मण्डनकण्डूलता अधिपतिसनिधानवशात् , न शोर्यादेशात् । हे देव, उपलशकलस्य पापाणखण्डस्य हि निश्चयेन नमस्थता नमस्कर्तव्यता नमस्करणीयता देवाकारानुभावात् देवताप्रतिच्छाया प्रभावात् , न प्रकृतिभावात् न स्वभावाखिताया ॥ अपि च । अबुधेऽपीत्यादि । हे राजन्, भवुधे मूर्खेऽपि युधोदारे धकथनाद युवकमार प्राशनु हानी अनुज्ञा अनुमत विजृम्मते प्रसरति । मूलमपि पदि विद्वासो विद्वर्सि कथयन्ति सदा प्राशा कथयन्त्येतदय विद्वानेवेत्यनुमन्यते । यतो यस्मात् कारणात् सत्कर्द छौशलात् चेकरिकस्य विज्ञानात् काचोऽपि रमतां एति । हटान्तालकार ॥

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । यत्पुनः सेवकलोकदौरात्म्यं प्रचिख्यापयिषुः किमप्यणकपदबन्धेन भगवती सरखती विघमति, तत्र यो हि स्वयमेवं निकायति स कथं नाम दुरात्मा स्यादिति परप्रतारणार्थम् । किं च । आत्मनि विवेकविकलः प्रसिद्धिमात्रेण रज्यते सकलः । कैरव इव कमलेऽपि हि न श्रीः पूज्यं तथाप्यनम् ॥ १८२ ॥ वृत्तं पुनरस्य पिण्याकपण्याङ्गनाजनस्येवालोकान्तोत्सर्गरनेकशोऽनेकपा- खण्डिलिझिसंसर्गविसगैरेव राजपथीकृतम् । यतः । यत्पुनः इत्यादि । हे राजन्, यत् पुनः सेयकलोकदीरात्म्यं किंकरजनदुष्टत्वं प्रविख्यापयियुः प्रख्यापयितुमिच्छुः कथयितुमनाः किमपि ईपद अणकपदबन्धेन ग्लोकादिना भगवतीं परमेश्वरी सरखती वाणी विधमति संतापयति, तत्र कारणान्तरं वर्तते । तत् किं कारणम् । यः सचिवः हि निश्चयेन स्वयं आत्मना एवं अमुना प्रकारेण निकायति वदति स कथं केन प्रकारेण । नामेति संभावनायाम् । दुरात्मा दुष्टः स्यात् । अपि तु न स्यात् । इति अमुना प्रकारेण परप्रतारणार्थम् । परेपां वधनार्थमित्यर्थः । उर्फ च-'भगः श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययनार्ककीर्तिपु ।' भज्यते सेव्यते मध्यते च भग सलं भगं फलं वेति वफव्यादयः कामोऽत्र योनिः सूर्यविशेषो भगः पुंसि मित्रवत् धर्मो मोक्षच भगः । यधाहुः–'ऐश्वर्यस्य समप्रस्य धर्मश्च यशसः श्रियः । वैराग्यस्य च मोक्षस्य वर्णो भग इति स्मृतः ॥' किं च अस्ति फचिद्विशेषः । आत्मनीत्यादि । हे राजन्, आत्मनि खस्मिन् विवेकविफलः सकलः पुमान् प्रसिद्धिमात्रेण रज्यते राणं करोति। करवे श्वेतोत्पले इव । यया कैरचे धोर्न विद्यते तथा कमलेऽपि हि श्रीनास्ति । तयापि अन्ज कमलं पूज्यं न कैरव पूज्यम् । शन्तालंकारः ।। भयेदानी सचिवस्य वंशं विद्या व वर्णयित्वा वृत्तमाचरणं वर्णयति । विधुरोपकार पचास्यति-हे राजन् , भस्य सविवस्य वृत्तमाचरणं पुनः अनेकशः अनेकवारान् भनेकपाखण्डिलिहिसंसर्गविसर्गः अनेकपासण्डिलिझा: चार्वाकादयस्तेषां संसर्गविसर्गः संगतिवद्भिः पुरुषः राजपयीकृतं प्रकटीकृतम् । कथंभूतः अनेकपासण्डिलिहिसंसर्गवि. संगैः । आलोकान्तोत्सर्ग: आर्यानार्यदेशपर्यटनशीलः । अस्स वृत्तं कस्येव । पिण्याकप- म्यागनाजनस्येय पिण्याफेन सलतण्डेन पण्यानाअनः वैश्याजनसस्स पिण्याकपण्या. अनामनस्य । सतराण्ड गृहीला शतं ददाति यः पश्यानाजनखस्येव भस्य शील वर्तते । यता कारणात् ॥

·काव्यमाला। त्रैदण्डिकाहितुण्डिककापालिककौशिकवतकैः । कीर्तिर्जगति प्रस्ता खरपटदीक्षाधिकैरस्य ॥ १८३ ।। यस्तु स्वास्थ्यावसरेप्वपि समृद्धदेशो हि महीशः कीनाश इवावश्य करोति कामपि विकृतिमिति धूमकेतुरिवानपराधमपि जनपदं पीडयति, प्रभूतपक्षवलो हि भूपाल शैल इव कस्य मवति वश इत्यनुरक्तमतीरपि प्रकृतीरसमजसयति, कृशकोशको हि धरेश क्षपितपक्ष पक्षीव भवेत्सुख- साध्य इति धन निधनयति, व्यसनव्याकुलितो हि राजसुतो व्याधित इव न जातु विकुरुते पुरुश्चारिप्विति द्विपतः प्रोत्कर्षयति, एकारक्षोहि क्षितिपतिः करिपतिरिख न स्यात्परेपा विषय इति न कमप्यभिजात स. . . घेदण्डिकेत्यादि । हे राजन् , अस्य सचिवस्य कीर्ति जगति प्रसूता व्याप्ता । के फूला कीर्ति प्रसता । त्रैदण्डिकाहितुण्डिककापालिकौशिक्मतकै त्रीणि दण्डानि समाहतानि निदण्ड निदण्डेन चरन्ति त्रैदण्डिका शैवलिझिनस्त्रिकमतानुसारिण , अहि तुण्डेषु नियुता आहितुण्डिका सर्पधारका. गारुडिका वा, कपालेषु नियुक्ता कापालिका , कौशिकेषु नियुक्ता फौशिका इन्द्रजालपतयस्तेषा कुत्सितानि व्रतकानि येषा ते तथोक्तास्ते न केवलमेते । कीर्ति प्रसृता । सरपटादीक्षाधिकच खरपटानां भावकाना दीक्षा तया अधिका खरपटादीक्षाधिकास्त्रै । अपकृष्ट समुघयालकार ॥ हे राजन् , यस्तु सचिव खास्थ्यावसरेष्वपि लोकानां सौम्यसमयेष्वपि समृद्धदेशो हि महीश खस्थदेशो राना कीनाश इव यम इव अवश्य निधयेन फामपि काचिदपि विकृति विकारं करोति विदधाति इति ईदृश विचिन्त्य धूमकेतुरिव अभ्युत्तात इव अनपराधमपि निर्दोपमपि जनपद देश पीडयति सतापयति । हे राजन्, प्रभूतपक्षयल अत्रपक्षसामभ्यं हि निश्चयेन भूपालो राजा शैल इव पर्यंत इव क्स्य पुरुषस्य क्शो भवति । अपि तु न कस्यापि । इति विचार्य अनुरकमतीरपि अनुरकवुद्धीरपि प्रकृती- रमालपीरादिका असमसयति अन्यायवती फरोति । हे राजन् , कृशकोश अल्प. भाण्डागारो धनहीनो घरेशो राजा क्षपितपक्ष लश्चितपत्र पक्षीव शकुन्त इव सुखसा. ध्यो भवेत् अनायासेन हस्तमायाति इति विचार्य धन नृपस्खापतेय निधनयति विना. शयति । हे राजन् , व्यसनव्याकुलित अवस्थया विह्वलीभूतो हि निश्चयेन राजसुतो राजपुन व्याधित इव रोगीव पुरश्वारिषु लोकेषु सचिवादिषु जात पदाचित न विकुस्ते न विरियां करोति इति कारणात् द्विषत. शत्रून् प्रोवर्धयति सबलान् फरो- ति। हे राजन् , एकारक्षः एकाव्याप्त हि निधयेन क्षितिपति फरिपतिरिव परेषा येष्टिसामन्तादीन विषयो गम्यो न स्यात् नो भवेदिति विचार्य कमपि पचिदपि अभि- ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४३७ हते, स किल प्राणप्रतीकारेपु खापतेयोपकारेषु वा विधुरेषु भवितोपकर्तेति को नाम श्रद्दधीत । यतः। स्वस्थावस्थायामपि योऽनर्थपरम्परार्थमीहेत । स कथं विधुरेपु पुनः स्वामिहिते चेष्टतेऽमात्यः ॥१८॥ तस्माद्देव, कर्णकटुकमपीदमेवमवधार्यताम् । अपि त्वामतिवा?ष यथातीतान्महीपतीन् । तूरीवान्याश्रयस्थायी लच्चा(म्बा)लञ्चानिशाचरः॥ १८५ ॥ अन्यथा। तत्पन्नपतिसंगीर्णविनिर्वाहपरा नराः । कथं पत्यन्तरं यान्ति कान्ता इव कुलोद्गताः ॥ १८६ ॥ जातं अलीनं न सहते न क्षमते। हे राजन्, स मत्री । किलेत्यहेती । प्राणप्रतीकारेषु प्राणरक्षणेषु स्वापतेयोपकारेषु वा धनं दत्वा उपकारकरणेषु वा विधुरेषु व्यसनेषु उपकर्ता उपकारको भविता भविष्यति ईदृशमर्थ कः पुमान् । नामेति संभावनायाम् । श्रद्दधीत संभावयति । अपि तु न कथिदेतां वार्ता मन्यते ॥ यतः । स्वस्थावस्थायामित्यादि । हे राजन्, स्वस्थावस्थायामपि सुखाव- सरेऽपि यो मन्त्री अनर्थपरम्परा दुःखश्रेणिनिमित्तं देहेत चेष्टेत । स पुनरमायो विधुरेषु खामिहिते खामिहितनिमित्तं कथं चेष्टते कथं व्याप्रियते । अपि तु न कथमपि । आक्षेपालंकारः ॥ तस्मात् कारणात् हे देव, कर्णकटुकमपि कर्णशूलप्रायमपि इदं वचनं एवममुना प्रकारेण अवधार्यतां विज्ञायताम् । त्वयेति संबन्धः ॥ अपि त्वामित्यादि । एप मन्त्री खामपि भवन्तमपि अतिवाह्य वययिखा यथा अतीतानयशो दीन् नृपान् वययिला तूरीद तूरवादक इव अन्याश्रयस्थायी अन्य. पमन्दिरे स्थास्यति । कथंभूतोऽयं मन्त्री । लम्बालुचानिशाचरः उत्कोटोटने राक्षसः । रूपकानुमानालंकारः॥ अन्यथेत्यादि । अन्यथा यद्येवं न भवति तहि नराः किंकराः पत्यन्तरं अपर. राजानं कथं केन प्रकारेण यान्ति गच्छन्ति । कथंभूताः नराः । तत्तनृपतिसंगीर्णवि- निर्वाहपराः तेस्तैर्जगत्प्रसिद्धैः नृपतिभिः राजभिः संगीर्णः प्रतिज्ञातो विनिर्वाहः सेवा फलं तस्मिन् परास्तत्पराः । पुनः कथंभूताः नराः । कुलोद्गताः कुलोद्भूताः कान्ता इव | उपमालंकारः॥

·४३८ काव्यमाला। देव, नितान्त संवृतचित्तस्यापि दुर्वृत्तस्य प्रमादेन प्रमोदमदाभ्या निद्रो- टेकेण वातिरहस्योदयमपि हृदये भवत्यवश्य प्रकटाशयम् । अतश्च य खलु दृढदुष्टवासनाभ्यासप्रकर्षादुषायामेवमुरखनति स कथ नाम दैवदोषेण दुर्विलसितोन्मेषेण का प्रकल्पितसैन्येषु सहचारी सभाव्येत । तथा हि । यौ खास्थ्याय समीहेते व्याधितस्य नृपस्य च । खार्थसिद्धिनिरोद्धारौ धिग्धिक्तौ वैद्यमन्त्रिणौ ॥ १८७ ।। व्याधिर्व्यसनवृद्धिश्च गोपे भूपे च नास्ति चेत् । न धेनु कामधेनुश्च वैद्यस्य सचिवस्य च ॥ १८८ ॥ तथा। अशुभस्य कालहरण नृपतेर्व्यसन नियोगिना कलहम् । तन्त्रस्य वृत्तिविनिमयमारममाण सुखी सचिव ॥ १८९ ॥ देवेत्यादि । हे देव हे राजन्, नितान्तमविशयेन सवृतचित्तस्यापि दुवृत्तस्य दुराचारस्य पुरुषस्य प्रमादेन असावधानतया प्रमोदमदाभ्यां हर्षाहकाराभ्या कृला निद्रोदेकेण निद्राधिकतया वा अतिरहस्योदयमपि अतिगुप्तपापमपि हृदये मनति अवश्य निश्चयेन प्रकटाशय प्रकटाभिप्राय भवति । अतच कारणात् यसव मन्त्री। खल पाक्यालकारे । रढदुष्टवासनाभ्यासप्रात् दृढा बलवत्तरा दुष्टय पापिष्ठा यासौ वासना तस्या अभ्यासस्य पुन पुनरनुशीलनस्य प्रकपात् अतिभायात् उपाया रात्री एवममुना प्रकारेण उत्खनति जल्पति स मन्त्री कथ केन प्रकारेण । नामेति सभावनायाम् । देवदो पेण देवतादोपेण देवताकृतप्रथिल वेन द्वावलसितो मेषेण वा दुरावारप्रादुर्भावेन प्रक ल्पितसे येषु रचितगजघटादिन्येषु ईदग्विधेषु कटेपु सहचारी सहाय सभाव्येत । अपि तु न संभाव्यत इत्यर्थ ॥ तथाहि रात्री खनावस्थाया क्मेिप जल्पवीत्याह-यावित्यादि । यो खाम्याय सस्थतानिमित्त सभीहेते चेप्टेते व्याधितस्य नृपस्य च रोगिणो राशच तो वैद्यमन्त्रिणी धिक् । निन्दिताविमावित्यर्थ । कथभूती तौ। स्वार्थसिद्धिनिरोद्धारो खार्थस्य निजन योजनस्य सिद्ध प्राप्तनिरोद्धारौ निषधको । यथासख्यालकार ॥ व्याधिय॑सनवृद्धिरित्यादि। तथा। शुभस्येत्यादि । सचिव एतत् आरममाण कुर्वाण । किमारभमाण । अनुभस्य कालहरण यदा राज्ञो अशुभं भवति तदा सचिव कालहरण कालमापन ·३ आधासः] यशतिलकपम्पूकाव्यम् । ४३९ शौर्य चास्य निगदेन व्याख्यातम् । यतः । वणिजि च मिपजि च शूरः शौण्डीरो दुर्बले च विकले च । कपिरिव निभृतस्तिष्ठति रणशौण्डे चण्डदण्डे च ॥ १९० ॥ देव, सरलखभावस्य देवस्यामात्यदैत्यानामाकल्पोदश्चः प्रतिक्रियाप्रपञ्चश्च साधुतायोगेऽनुरागे च कारणम् । तत्र चामीपामेतत्तात्पर्यम् । तथा हि- सत्पुरुषपृषतवधाय व्याघस्याखिलाङ्गसंवरणं यत्रावरणमिवामात्यजनस्य लम्बा- ञ्चलकं चोलकम् , मुग्धमीनबन्धनानायमिव महाकायः कूर्चकेशनिकायः, कपटबकोटपेटकघटनाय सर इवोदारमुदरम् , परव्यसनान्वेषणाय मृगधू- तस्येव मन्दमन्दाचारः पादप्रचारः, कथमेते खलु पातालस्थाः करस्था मम - करोति वृहत्कालं यथा अशुभं तिष्ठति तथा करोति । नृपतेव्यसनमारममाणः मुखी भवति । नियोगिनां कलहमारभमाणः मुखी भवति । दीपकालंकारः॥ देव, अस्य सचिवस्य शौर्य सौभव्यं निगदेन लोकप्रसिध्या व्याख्यातं सूचितमेव । यतो यस्मात् फारणाए । घणिजि इत्यादि । वणिजि च क्रयविक्रयकारिणि, भि. पिनि च वैये च, अयं शूरः शौण्डीरस्त्यागविक्रमाभ्यां विश्रुतः । दुबैले बलसामर्थ्यरहिते विकले च पड्ग्यादौ शौण्डीरः, अयं मन्त्री रणशौण्डे चण्डदण्डे च पुरुपे निभृतस्तिष्ठति विनीतो मौनवान् सन्नास्ते । क इव । कपिरिव यथा कपिमानवान् तिष्ठति विनीतच मवति । यथा योगी शिक्षयति कपिखधैव करोति । उपमालंकारः ॥ हे देव हे राजन्, सरलखभावस्य अकुटिलप्रकृतेर्देवस्य तव अमात्सदैत्यानां मन्त्रिराक्षसानां आक्ल्पोदयः कपायवस्त्रादिवेपोद्गमः प्रतिक्रियाप्रपञ्चश्व प्रतीकारवि- स्तारध साधुतायोगे साधुत्वप्राप्त्यर्थं अनुरागे च राजानुरागविधायने च कारणं हेतुर्वर्तते । तत्र च तेषु आकल्पोदयनादिषु अमीषां सचिवानामेतत्तात्पर्यमेतदहस्यम् । तथा हि तदेव निरूपयति-सत्पुरुषपृषतवधाय सत्पुरुषमृगहननार्थ व्याधस्येव लुब्ध- कस्येव अखिलाासंचरणं सर्वशरीरप्रावरणं यनावरणं च अमात्यजनस्य लम्बा- चालक दीर्घप्रान्त चोलकं परिधानधोतवत्रम् । है राजन्, अमात्यजनस्य कूर्च केश- निकायः महाकायो वृहत् । कथंभूतः । मुग्धमीनबन्धनानायमिव उदारभद्रकज- नमत्स्यबन्धननिमित्तं आनायनिव जालमिव । हे देव, अमात्यजनस्य उदारमुदर वृहद- र्वते । कथंभूतमुदरम् । फपटयकोटपेटकपटनाय सर इव कपटाः परवचनाचारास्त एव पकोटा एकास्तेषां पेटकः समूहः तस्य पटनाय चेटनाय सर व तडाग इस । हे देव, सचिवजनस्य पादप्रचारः । कयंभूतः । मन्दमन्दाचारः शनैः शनैः संचरणम् ।

·४४० काव्यमाला। भविष्यन्ति शेपशिखामणय इति लुण्टाकतयेव मुहुर्मुहुर्जलेषु निमजनम् , कदा ह्यमी गगनचरा कदनकन्दुकविनोदकरा मम भविष्यन्ति रविरथतुरङ्गा इत्यपजिहीर्पयेवादितिसुतोपासनम् , अरे हताश हुताश, मयि सत्याश्रयाशे सर्वाशे च कथ नाम तन्नामवान्भवानितीर्ण्ययेवाहुतिमिपेण विषमरोचिता- डनम् , सुपयुक्तस्य दम्भस्य ब्रह्माप्यन्त न गच्छतीति मनीषया साधुजनश- कुनिहननाय द्वीपिद्विजोद्दीपनमिव देवतार्चनम् , क्यिन्तो मया महान्त प्रतारिता कियन्तो नाद्यापीति सभालनायेव जपव्यवसाय , कुशलशकुला- शनाय यकस्येव ध्यानपरता, चतुरवञ्चनाय बकस्येव धर्मागमपाठः, परलो- कगतिभङ्गाय निगलजालस्येव गुरुचरणोपचार , शाकिनीजनस्येव सेवकेषु क्स्येव । मृगधूर्तस्येव । किमर्थम् । परव्यसना वेषणाय परेषा राजलोकादीनां व्यसनस्य भवस्थाया अषणाय विलोकनार्थम् । हे देव, अमात्यजनस्य मुहुर्मुहुर्वारवार जलेपु निमनन कायप्रवेशन इति एतस्मात् कारणात् लुण्टाकतयेव चौरस्येव भूपणनिमित्त. मिव । इतीति किम् । एते शेषशिखामणय शेषनागशिरोरनानि । सल वाक्यालकारे । पातालस्था मम करस्था क्थ भविष्यन्ति । हे राजन् , अमायजनस्य अदितिमुतोपासन श्रीभास्करसेवन इति एतस्मात् कारणात् पर्तते । कदा कस्मिन् काले । हि निश्चयेन अमी गगनचरा फदनक दुकविनोदकरा सप्रामदष्टक्क्रीडाकारिण रविरथतुरक्षा मम भविष्यन्ति तेषामपजिहीर्षया इव अपहर्तुमिच्छया इव । हे देव, अमात्यजनस्य इति ईर्षया अक्षमया इव आहुति मिषेण होतव्यदव्यदान()तुरीन विषमरोचेस्ताडन भने फुटनम् । इतीति किम् । भरे हताश निर्भाग्य हुताश भो, मयि मन्त्रिणि माध. याशे आश्रयभक्षके सर्वाशे च सर्वभक्षके च सति विद्यमाने । नामेति सभावनायाम् । तमामवान् भाश्रयाशसर्वाशनामवान् भवास्व कप पतसे । हे देव, अमात्यजनस्य मुप्रयुक्तस्य युपतया कृतस्य दम्भस्य अन्त पार ब्रह्मापि न गरछति इति मनीषया च देवतार्चन वर्तते । देवतार्चन किमिव । साधुजनशकुनिहननाय साधुजना साधुलोकास्त एव शकुनयवटकादिपक्षिणस्तेषां हननाय मारणाय द्वीपिद्विजोद्दीपनमिव द्वीपिद्विजो मृगयाविनोदपक्षी।इयेन इत्यर्थ । तस्य उद्दीपनमिव पोषणमिव । हे राजन्, सचिवजनस्य जपव्यवसाय जपव्यापार किमर्थम् । कियन्त किय प्रमाणा महात सत्पुरुषा मया प्रतारिता पश्चिता कियन्तो महान्तोऽद्यापि न प्रतारिता धर्तते इति सभालनाय इव स्मरणाय इव । हे राजन्, अस्य अमात्यतनस्य कुशलशकुलाशनाय कुशला विद्वासस्त एव सकुला मत्स्यास्वेयो शनाय भक्षणाय बकस्येव ध्यानपरता भ्यानकामता । चतुरखधनाय धनुराणां विदुषा पचनाय प्रतारणाय बकस्येव सरपटस्येव धर्मागमपाठ धर्मशान- पठनम् । स्मृतिपठनमित्यर्थ । परलोकगतिभनाय परलोक स्वर्गादिकखस्य गतिभहोगमा ·४४१ ३ आश्वासः यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । जीवितविनाशाय प्रियंवदता, अविज्ञातान्तस्तत्त्वस्य शुष्कसरःसेतोरिव क्केशाय प्रियालोकता । अपि च । वहिरविकृतवेषैर्मन्दमन्दप्रचारै- निभृतनयनपातैः साधुताकारसारैः । निकृतिनयविनीतैश्चान्तरेतैरमात्यै. स्तिमय इव बकोटैञ्चिताः के न लोकाः ॥ १९१ ॥ देव, अप्सरसामिवामरेषु नरेप्वपि किल खलानां चतुर्दश कुलानि पुरा प्रादुर्बभूवुः । तत्र तावत्प्रथमं प्रमथनाथकण्ठालंकारनिकटात्कालकूटाला- दुरासीत् ,द्वितीयं द्विजिह्वेभ्यः,तृतीय तृक्षात्मजतुण्डचण्डतायाः,चतुर्थ चतु- नविनाशस्तसै परलोकगतिभनाय निगलजालस्येव शहलासमूहस्येव गुरुचरणोपचारः गुरुपादपूजनम् । शाकिनीजनस्येव हाफिनीलोकस्येव सेवकेषु जीवित विनाशाय ग्रास- लोपनाय प्रियंवदता प्रियवचनता । अविज्ञातान्तस्तत्त्वस्य अपरीक्षिताभ्यन्तरमर्मणः शुष्कसरःसेतोरिव शुष्कतडागपालिबन्धस्येव क्लेशाय कटाय प्रियालोकता मधुरालोकनम् ॥ अपिचावहिरविकृतवेपैरित्यादि । हे राजन् , एतैः प्रत्यक्षीभूतैरमायमन्त्रिभिः के लोका न वञ्चिताः । अपि तु सर्वे लोका वञ्चिता इत्यर्थः । कथंभूतैरमात्यैः । पहिदि अविकृतवेपैः शुलयेपैः । पुनः कथंभूतैः । मन्दमन्दप्रचारः शनैःशनैः गमनैः। पुनः कथंभूतैः । निभृतनयनपातैः निचललोचनावलोकनैः । पुनः कथंभूतः । साधुताकारसारैः साधुतायाः साधुत्वस्य योऽसावाधारः आभासस्तेन सारैलवत्तरैः । पुनः कथंभूतैः । अन्तः मध्ये नितिनयविनीतनिकृतिनये मायान्याये विनीतः शिक्षितः । अमात्यलोकाः कैरिव पचिताः। बकोटैरिव । यथा बकोटैस्तिमयो वश्यन्ते। यकोटा अपि बाह्ये उज्वला भवन्ति, अभ्यन्तरे पापिनो भवन्ति, मन्दमन्दगमनाः, निश्चललोचनाः, वाद्ये साध्या- कारा अभ्यन्तरे मायाविनो भवन्ति । उपमाक्षेपालंकारः | देवेत्यादि । हे देव हे राजन् , अमरेपु देवेषु अप्सरसां देवाइनानां यथा चतुर्दश कुलानि भवन्ति तथा नरेप्वपि । किलेत्यरचौ । रालानां दुर्जनानां चतुर्दश कुलानि पुरा पूर्व प्रादुर्वभूवुः प्रकटीवभूवुः । तत्र तावत् भनुक्रमेण चतुर्दश कुलानि कथयति-प्रथम तावत् सलकुलं दुर्जनकुलं कालकूटात हालाहलविपात् प्रादुरासीत् प्रादुर्बभूव । कथंभू. तात् कालकूटात् । प्रमयनायकण्ठालंगारनिस्टार प्रमथानां पिशाचानां नाथः खामी प्रमथनायो रुखः तस्य कण्ठालंकारे निकटस्तस्मात् । द्वितीयं सलकुलं द्विजिहेभ्य: सर्पेभ्यः प्रादुरासीत् । तृतीयं सलफुलं वृक्षात्मजतुण्डचण्डतायाः वृक्षस्य गरुडस्यात्मजोऽपवं य०३८ ·४४२ काव्यमाला। , चन्द्रात् , पञ्चम पञ्चतानुचरेभ्य , पष्ठ पत्प्रज्ञपादरागात् ,सप्तम सप्ताशो , अष्टममनिष्टविष्टपात् ,नवम नरकारिमायाया , दशम दशलोचनदष्ट्राङ्कुरात् , एकादशमेकान्ताकृत्येभ्य , द्वादश द्वापराभिप्रायपातकात् , त्रयोदश नपोच- से ,चतुर्दश च चक्रिकाचवेभ्य । अन्यत्पुनस्तमस ,यत समभून्नमसि कुम्भि ना केसरीवाकारणवैरी ग्रहाणा राहु । पर खण्डपरश्वधायुधस्य साधनसमृद्धि- समये द्रुहिणदामोदरक दलात् , यस्मादजायत विद्वेषभेषनवजगद्विप्रीतिरति दोहदो नारद । पर वज्रविद्युन्निर्मन्थनात् , यतोऽभवदम्भोधिषु सलिलसत्त्व- सहारप्रवलो वडवानल । तथैक दिते , यत समुदपादि निखिलेप्वपि भुवनेषु खयभुवो वरप्रदानात्सद्धर्मकर्मोत्सेकाना लोकाना प्रतारकस्तारको नामा- ताश्य तस्य तुण्डस्य चण्डताया प्रादुरासीत् । चतुर्थ खलकुल चतुर्थीच द्रात् । चतुयाचन कलहप्रियो भवति । पचम खलकुल पचतानुचरेभ्यो यमकिंकरेभ्य प्रादुरासीत् । षष्ठ खलकुल पटप्रज्ञपादपरागात् पटप्रमो विटस्तस्य पादौ तयो परागश्वरणरेणुतस्मात् प-प्रतपादपरागात् । सप्तम खलकुल सप्तागोवैश्वानरात् प्रादुरासीत् । अष्टम खलकुल अनिष्टविष्टपात् नरकात् प्रादुरासीत् । नवम सल्कुल नरकारिमायाया श्रीनारायणमायाया प्रादुरासीत् । दशम सलकुल दशलोचनदष्ट्रादुरात् यमदादाभिनवोद्भिद । एकादश खलकुल एका तायभ्य एकातमतपातभ्य । द्वादश खलकुल द्वापराभिप्राय पातकात् सायमिथ्यावपातकात् । प्रयोदश सलकुल नपोत्तप्ते लनाप्रज्वलनात् । चतुदश सलकुल चक्किाचकभ्य परवचनोपायसमूहेभ्य । अन्यत् पुन तमसोऽध कारात् राहो पञ्चदा कुल सजातम् , यतो यस्मात् कारणात् नभति आकाशे अध कारो पनदुननकुलात् राहु समभूत् प्रादुरासीत् । क्यभूतो राहु । प्रहाणा सूयचन्द्र मसादीना अकारणवैरी निष्कारणशत्रु । पाक इव । कुम्भिना गताना केसरीव । परम न्यत्कुल षोडश राण्डपरश्वधायुधस्स साधनसमृद्धिसमये सण्डपरशोवशीकरणावसरे हहिणदामोदरक दलात् ब्रह्मविष्णुयुद्धात् सल्कुल प्रादुरासीत् , यस्मात् पोगात पुलात् अनायत सजात । फोऽसौ । नारद । कथभूतो नारद । गद्विप्रीतिरतिदोहद गत पृथ्वीमण्डलस्य या विप्रोतिष समामखन रतिदोहदो अनुरागमनोरथो यस्य स । किवत् । विद्वपभेपजवत् विद्वपो पादने यद्भपत मूलादिक तत्सदो नारद । पर अपरं कुन सप्तदश बज्रयुनिर्मथनात् अशनिपातवियु पाततटभटकात, यत इञविद्युनिर्मधनात् अम्भोधिपु समुद्रपु वडवानल औवामलोऽभवद्वभूव । कथभूतो व वा गल । सल्लिरास्वसहारप्रवल सल्वरजीवप्रलयकालसामर्थ्य तथा तेनैव प्रकारेण एक दुजनकुल दिवे राक्षसीविशेषात् प्रादुरासोत, यतो यस्मात् फुलात् तारको नाम असुरो देस समुदपादि सजात । कथभूतस्तारक । लोकानां प्रतारको वधक । परमाद्यक यस्मा - ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४४३ सुरः। संपति तु भवाशैर्महामहीशैः कलिकालस्यातीवतुच्छीकृतत्यादनुत्त- मसत्त्वतयायमेक एवामीपामष्टादशानामपि खलकुलाना भारमाचार च विभर्ति । ततः कथं नाम समेऽप्यस्य साधुता सभाब्येत । अपि च । असुरमयस्तिमिरमयः स्तेनाकारोऽपि कौणपाकारः। देव दिवापि प्रमपति सचिवजनो यत्तदाश्चर्यम् ॥ १९२ ।। दूराद्दीर्घमवेक्षणं सरमसः प्रीतिक्रमः सभ्रमः प्रत्यासन्नमथासनं प्रियकथाचारे महानादरः। बाहोऽयं सचिवेषु चेष्टितविधिः कामं न के मोदये- चित्तेहा तु न जातु मार्दवमयी मन्ये जनन्यामपि ॥ १९३ ।। हे त्रैलोक्यनिकेतवास भवनोदन्ते त्वमेवाहत- स्तत्सत्यं कथयेदमेप भवत. पादप्रणामः कृत । निखिले प्वपि भुवनेषु खयंभुवो ब्रह्मणो वरप्रदानात् वरदानात् । कथभूताना लोकानाम् । सद्धर्मकर्मोत्सेकाना समीचीनधर्मकायाधतानाम् । सप्रति इदानीं तु भवादशैर्युप्मत्सदृशैर्महा- महीशैमहदि राजमि कलिकालस्य अतीव अतिशयेन तुरछीकृतलात् अनुत्तमसत्व- तया अनुत्कृष्टवलवस्वेन अय पामरोदारनामा मन्त्री एक एवासहाय एव अमीपा पूर्यो- फाना अष्टादशानामपि द्विनवानामपि सलफुलानां भार आचारं च विभति धरति । तत कम केन प्रकारेण । नामेति सभापनायाम् । खप्नेऽपि । अपिशब्दात् जाप्रदवस्था- यामपि । साधुता परोपकारिता सभाव्येत घटेत । अपि तु न कथमपि साधुता घटते। अपि च । असुरमय इत्यादि । हे देव, सचिवजनो भवन्मन्निलोको असुरमय. दैत्यमय , तिमिरमयोऽधकारमय , स्तेनाकारोऽपि चौरमूर्तिः, कोणपाकारो राक्षसमूर्ति , एव विधोऽपि यत् दिवापि प्रभवति दिवसेऽपि छलयति तत् आश्चर्यमद्धतमिदम् । अमुर- स्तिमिर स्तेन कोणपक्ष रानौ प्रभवति, अयं तु दिवापि प्रभवति । व्यतिरेको. पमालकार ॥ दूरादित्यादि । हे राजन् , दूरात् दीर्घ अवेक्षण विलोक्नम् , सरभस वेगवत्तर भौतिक्रम. रागानुक्रम, सभ्रमो अत्यादर, अथानन्तर प्रत्यासन निक्टतर आसनदानम्, प्रियस्थाचारे प्रियवार्तावरणे महान् गुरुतर आदरः प्रतिपत्ति , अय प्रत्यक्षीभूत. सचिषु मन्त्रिपु चाहाकारचेष्टितविधि कियाविपान. काम यथेष्ट क पुरुषं न मोद- येत् न प्रमोदगुत्सादयेत् । अपि तु समपि मोदयेत् । चित्तेहा तु हृदयचेटा तु मन्ये जानामि जनन्यामपि मन्त्रिणो मातयपि जानु कदाचित् मार्दवमयी न वर्तते । आक्षे. पालद्वार समुथयथ । वनको यागुदेवं पृच्छति-हे त्रैलोक्येत्यादि । त्रैलोक्यस्य निकेत ·४४४ काव्यमाला। कैः काठिन्यकणैर्विधिः प्रविदधे दुश्चारिणो मन्त्रिणो येनैतन्मृदुताकृतौ विधिवहं प्रहाद्य तानाश्रये ॥ १९ ॥ चातुर्य वञ्चनोदञ्चे लुञ्चालञ्चे च मन्त्रिणाम् । राज्ञोऽन्य एव ते भृत्याः समरे विधुरे च ये ॥ १९५॥ सचिवचरितं तत्रैवैतत्पशाम्यति भूपतौ भवति य इह न्यायान्यायप्रतर्कणकर्कशः । सदयहृदये मन्दोद्योगे तदात्वसुखोन्मुखे स्त्रिय इव नृपे दृप्ता भृत्याः कथं न विकुर्वते ॥ १९६ ॥ तथाच । प्रकृतिविकृतिः कोशोत्क्रान्तिः प्रजाप्रलयागतिः स्वजनविरतिर्मिनामीतिः कुलीनजनास्थितिः। स्थानमाधारः स चासौ वासः स तस्य सवोधन हे त्रैलोक्यनिकेतवास हे जगदाधार, भुवनोदन्ते त्रैलोक्यवार्ताया खनेव भवानेव आदृतः आदरपरो वर्तसे । तत्तस्मात् फार. णात् इदं एकं वचनं सलं कथय सत्य ब्रूहि । भवतस्तव एप प्रलक्षीभूत. पादप्रणामः कृतो मया विहित. । किं सलं वदामि एतन्मया तु पूज्यते। कै.। काठिन्यकणैः निर्दयपर- माणुभि दुचारिणो दुराचारान मन्त्रिणः सचिवान् विधिविधाता प्रविदधे सटवान् येन कारणेन एतन्मृदुताकृती मत्रिणा कोमलताकरणे अहं विधि सृष्टिकर्तार प्रहाय भान- न्दमुत्पाद्य तान् मन्त्रिण. अहं आध्ये यजामि । प्रश्नोत्तरालंकारः॥ चातुर्यमित्यादि । वयनोदचे प्रतारणोत्कर्षे उचालधे च यष्टिमासभक्षणे 4 मन्त्रिणा चातुर्य वर्तते। राहो नृपस्य ते जगत्प्रतिक्षा अन्ये एव अपरे एव भृत्या वर्तन्ते ते के। ये समरे सग्रामे विधुरे च क्टोपनिपाते वर्तन्ते । जात्यलंकारः ।। सचिवचरितमित्यादि । एतत् सचिवचरितं मत्रिणामाचारः तत्रैव तस्मिन्नेव भूपती प्रशाम्यति सशाम्यति शान्ति याति । तन कस्सिन् । यः राजा इह एपु मन्त्रिपु न्यायान्यायप्रतणकशो भवति न्यायथान्यायच न्यायान्यायौ तयो. प्रतणं विचा- रस्तन फर्वशः कठोरः । सदयहृदये तथा मन्दोद्योगे अलसे तदाबमुखोन्मुखे तत्कालमुखसत्कण्ठे नृपे दप्ता गर्विता. भृत्या.। मत्रिण इत्यर्थः । कथं केन प्रकारेण न विकृर्वते न विक्रियां गच्छन्ति । अपि तु निकुर्वते एव । का एव । हिय छ । यथा दयावति अलसे तत्काल इव लम्पटे च नृपे ताः खियो विकुर्वते । उपमालंकारः॥ तथाचा प्रकृतिविकृतिरित्यादि । कुसविवरवे राजनि भुवं निश्चयेन (तत् च है) एतत् ननु जायते उत्पयते । एतत् सिमुत्पद्यते । प्रकृतिविकृति. 'अमालायाध पौराय - ·१४५ ३ आश्वास:] 'यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कुसचिवरते राजन्येतद्भवं ननु जायते तदनु स परैर्दायादै; वलादवलुप्यते ॥ १९७ ॥ देव, संजातराजसुतसमागमापीयं लक्ष्मीप्प्ताश्रयपादपा लतेव न जातु तदन्तराविहितस्पृहावतिष्ठते । केवलं प्रभुशक्तिपेशलत्वं महत्त्वमेव महीपतेः सत्पुरुषसंपदः कारणम् । यतः। अधनस्यापि महीशो महीयसो भवति भृत्यसंपत्तिः । शुष्कस्यापि हि सरसः पालितले पादपविभूतिः ॥ १९८ ॥ शास्त्रशस्त्रोचितोत्सेकाः सन्ति येषां न सेवकाः । राज्यश्रीविजयश्रीश्च कुतस्तेषां महीमुजाम् ॥ १९९ ।। देव, विग्रहावग्रहाभ्यां हीनानां दीनानां च प्रजानामवदानप्रदानाभ्यां रक्षणमवेक्षणं चान्तर्बहिरवान्तराटोपैः कोपैर्दुःस्थितावस्थितीनां प्रकृतीनां सद्भिः प्रकृतयः स्मृताः' तासां विकृतिर्विकारो जायते उत्पद्यते । तथा कोशोत्क्रान्ति - घडागारमुद्रीयते । तथा प्रजाप्रलयगतिः लोको म्रियते । तथा खजनविरतिः कुटुम्ब वि- रक्तं भवति । तथा मित्राप्रीतिभित्राणि शत्रवो भवन्ति । तथा कुलीनजनास्थितिः कुली- नजनाः देशान्तरं गच्छन्ति । तदनु तत्पश्चात् स राजा परैः शत्रुभिर्दायादेवी बलात्, प्रसह्य अवलुप्यते विध्वंस्यते दायं रिक्यमाददते दायादाः 'दायादी सुतबान्धवी' इति वचनात् । बान्धवः सपिण्ड इत्यर्थः । समुच्चयालंकारो दीपकं च ॥ हे देव, संजावराजसुतसमागमापि समुत्पन्न राजपुत्रालिङ्गनापि इयं लक्ष्मीप्प्ताश्रय- पादपा समाश्रितनिकटवर्ति रक्षा लतेव वल्लीव जातु कदाचित् तदन्तराविहितस्पृहा राजान्तरे अकृतवाञ्छा नावतिष्ठते न तिष्ठति । फेवलं प्रभुशक्तिपेशललाम् । 'चारी दते च पेशलः' इति पचनात् । महत्त्यमेव गुरखमेव महीपवेपत्य सत्पुरुषसंपदः सत्पुरुषलक्ष्म्याः कारणं हेतुर्वर्तते । यतः कारणात् । अधनस्येत्यादि । अधनस्यापि महीशस्य नृपस्य महीयसः गुरुतरस्य मृत्यसंप- तिर्भवति । शुष्कस्यापि सरसः जलरहितस्यापि सरोवरस्य पालितले सेतुबन्धाधस्तन- भागे पादपविभूतिभवति । कथा । हि फुट मिति शेशः दृशान्तालंकारः ॥ शास्त्रास्त्रेत्यादि । हे राजन्, येया महीभुजा शास्रशस्त्रोचितो योग्यः उत्सैक उत्कृष्टता येषां ते शास्त्रशनोचितोरसेकाः सेवका न सन्ति तेषां महीभुजां राज्यधीवि- जयश्रीश्च फुतः । न कुतोऽपीत्यर्थः । आक्षेपालंकारः ।। हे देव, प्रजानां रक्षण अवेक्षणं अनादरणं च, प्रकृतीनां अमात्यपौराणां एकमु. सीकरणं च संक्षेपेण समासेन मन्त्रिणः कर्म तावद्भवति । कथंभूतानां प्रजानाम् ।

·४४६ काव्यमाला। निरागकारणपरिहारेणैकमुखीकरणं च सक्षेपेण मन्त्रिणः फर्म । तच देवेनान- वधार्यान्यदेव किंचित् सचिवापसदं प्रति गुणोच्चारचापलमाचरितम् । यतः। तन्त्रमित्रार्पितप्रीतिर्देशकोशोचितस्थितिः । यश्वात्मनि भवेद्भक्तः सोऽमात्यः पृथिवीपतेः ॥ २० ॥ कार्यार्थिनो हि लोकस्स किमन्याचारचिन्तया । दुग्धार्थी कः पुमान्नाम गवाचारं विचारयेत् ।। २०१॥ प्रतं भवतु वा मा या भवेद्भक्तिः परात्मनि । तथापि चेद्रते प्रीतिर्यतीन्कुरु नियोगिनः ॥ २०२ ।। अपि च देव, महाजहाघातचिरास्य महालक्ष्मीराक्षसीविलासोल्लासित- विप्रहावप्रहाभ्या हीनाना कार्यविग्रहेण युद्धेन हीनानां रक्षण क्रियते,अवप्रहेण खमतेन हीनानां अवेक्षण अनादरणम् । दीनानां च न्याताना प्रजाना अवदानप्रदानाभ्यां अयदा. नात् साहात राण्दनात् रक्षणम् ,प्रदानात् धनविधाणनात् अवेक्षणम् , पिरागकारणपरि- हारेण यथा प्रकृतीनो विरानो मोत्पद्यते । कथभूतानो प्रजानां प्रकृतीना या मश्रिण योपै कृत्या पोपैर्दु स्थितावन्धितीनो दुष्टायस्थितानाम् । क्यभूने को । सन्त हिरवान्त. राटो अन्त गोपहिरलीकाटोपै । तप पर्म देवेन त्वया अनवधार्य अज्ञाला अन्यदेव किंचित् फर्म पनाति । अनोटनकर्म जलप्रामुवादिक च । त सचिवापराद मन्त्रिा मध्ये निकृष्ट प्रति गुणोपारणचापल माचरित गुणवर्णनचपललं कृतम् । यत । तन्त्रमित्यादि । पृथिवीपते सोऽमात्यो भवेत् । स च यतनामेत्राप्तिप्रीति तत्रस मित्र उत्पादितप्रीतिभवति । व अन्य देशकोशोचितस्थिति देशे च योशे च योग्यावारो भवति । आत्मनि राजनि च भक्तो भवति । जात्यलकार । कार्यार्थिन स्यादि । शायर्याथिनो रोरस्य अन्याचारचिन्तया पिम् । न रिमपि। दुग्धायी पुमान् । नामेति संभावनायाम् । गवाचार को विचारयेत् । थपिनु न कधि विचारयेदिल । कथम् । हिरपुटम् । आक्षेपालकारः॥ प्रतमित्यादि । हे राजन्, मत भवतु वा मा भवतु । चैपदि आत्मनि मामिनि परा मटा भक्तिभवेत् , तथापि तदपि चेत् प्रते प्रीतिर्वर्तते तहि यदीन वनवासिनो मिथुधन नियोगिनो अधिकारिण कुरु स विधेहि । आक्षेपालंकार । अपि ध तथा प हे देव, महाजनाप्रातचित्तस्य स्त्रीभोगमहातणावातिहदयस भस्म पामरोदारस्य । फयभूतस्य । महार मीराक्षसी चेसासोटासितातस्स महालक्ष्मीरेव राक्षसी कानो मशकवात् । तसा दिलासो भोगरतेन उहावित प्रादुर्भूतं वृत ·४४७ ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । वृत्तस्य च ब्रह्मचर्याचरणमाचूलमयस्करे निममस्योबाहुतया हस्तायुचि- स्पर्शरक्षणमिव । यतः। चश्चावेषा योपा परिवार. शत्रुदर्शनाकारः । गृतमण्डनमिव च यन सरशरदूरे नरे नियतम् ॥ २०३ ॥ तदस्य बाह्यप्रसिद्धिदुर्ललिते ब्रह्मचर्यवते खल्विदमैदंपर्यमवधार्यम् । म- भसिजरसरहस्याखादकोविदस्य हि लोकस्य कलनपरिग्रह. पुन:पुन प. रिमलितविलासिनीसग्रहश्च बन्दीग्रहणमिव चर्वितचर्वणमिव च न चेत साधु प्रहादयितुमलम् । यत । सुरतरहस्यं पुंसा यदि भवति खासु देव योपासु । किमिति श्रीरतिमन्दो गोविन्दो बल्लवीलोल ॥२०४ ॥ दुराचाराचरण यस्य स तथा तस्य ब्रह्मचर्याचरणम् । तस्य कीदृश वर्तते । आचूल आम. स्तक अवस्सरे गूथे निममस्य छुपितस्य पुष्पस्य ऊर्यवाहुतया ऊर्वीकृतभुजद्वयतया हस्ताशुचिस्पर्शरक्षणमिव मम हस्तयोोयटा मा लगिता इति न्यदृश (१) वर्तते । यत । चञ्चायेपेत्यादि । सरशरदूरे नरे यस्य कामयाणानलो रगति तस्य पुरुषस्य नि- यत तिधित योपा स्त्री चयावेषा तृणकामिनीव । परिवार कुम्ववर्ग शनुदर्शनाकार । मुटुम्यवर्गे मोहो न भवतीत्यर्थ । धन च गृतमण्डनमिव शवशक्षार इव । धन न रोचते इत्यर्थ । उपमालकार ॥ तत्तस्मात् कारणात् अस्य सचिवस्य बायप्रसिद्धिदुर्ललिते यहि प्रशस्तिदुचरिते ग्रह्मचर्यमते परस्त्रीपरिहारनियमे रात निश्चयेन इदमेतत् ऐदपर्य तात्पर्य अवधाय खया ज्ञातव्य ज्ञानीयम् । मनसिजरसरहस्यास्वादकोविदस्य मनपिजस्य रसो रागस्तस्य रहस्य गोप्यतस्य तस्याखादे कोविदस्य हि धियेन लोकस्य क्लत्रपरिप्रहो विवाह पुरा परिमलित विलासिनीसह पुन पुरावारपार परिमलिता कामुकलोममदिता या विलासिनी वेश्या तस्या समय अवधारण निजगृहे रक्षणे यन्दीमहणनिय कारागारे पतनमिव चर्वितचर्वणगिव च चेत प्रदादयिनुमानन्दयितु साध्वल न भवति । यत । सुरतरहस्यमित्यादि । अय मन्त्री एव कथयति जानाति च-सुरतरहस्य सुरत सभोगगोप्यतत्त्व पुसा यदि चेत् देव राजन् , खामु निजामु योपामु भवति, तर्हि गो. विद श्रीनारायण श्रीरतिमन्द लक्ष्मीभोगे निरादर सन् बग्वीलोल गोपकन्याल. म्पद रिगिवि सिमर्थ पर्तते । आक्षेपालकार ॥

·४४६ काव्यमाला। निरागकारणपरिहारेणैकमुखीकरणं च सक्षेपेण मन्त्रिणः कर्म । तच्च देवेनान- यधार्यान्यदेव किंचित सचिवापसद प्रति गुणोचारचापलमाचरितम् । यतः। तन्त्रमित्राप्तिप्रीतिर्देशकोशोचितस्थितिः । यश्चात्मनि भवेद्भक्तः सोऽमात्य पृथिवीपते ॥२०॥ कार्यार्थिनो हि लोकस्य किमन्याचारचिन्तया । दुग्धार्थी क पुमान्नाम गवाचार विचारयेत् ॥ २०१॥ व्रतं भवतु वा मा वा भवेद्भक्ति परात्मनि । तथापि चेद्रते प्रीतिर्यतीन्कुरु नियोगिनः ॥ २०२ ॥ अपि च देव, महाजपाप्रातचित्तस महारक्ष्मीराक्षसीविलासोल्लासित- विग्रहावग्रहाभ्या हीनाना कार्यविग्रहेण युद्धेन हीनाना रक्षण क्रियते अवग्रहेण खरतेन हीनाना भवेक्षण अनादरणम् । दीनाना च न्यताना प्रजाना अवदानप्रदानाभ्यो अवदा- नात् साहसात् सण्डनात् रक्षणम् ,प्रदानात् धनविधाणनात् अवेक्षणम् , विरागकारणपरि- हारेण यथा प्रकृतीना विरागणे नोत्पद्यते। क्यभूतानां प्रजाना प्रकृतीनां च । मन्त्रिण कोपे कृला कोपैर्दु स्थितापस्थितीनां दुष्टावस्थितानाम् । क्यभूत कोपै । अन्तर्बहिरवान्त- राटोपै अन्त कोपर्वहिरलीकाटोपै । तच्च कर्म देवेन खया अनवधार्य अझाला अन्यदेव किंचित् कर्म पनादि । अनोटनर्म जलप्रामुकादिक च । त सचिवापसद मन्त्रिणा मध्ये निकृष्ट प्रति गुणोचारणचापल आचरित गुणवर्णनचपललं कृतम् । यत । तमिनेत्यादि । पृथिवीपते सोऽमालो भवेत् । स क यस्तघ्नमित्राप्तिप्रीति तन्त्रस्य मिन उत्पादितप्रीविभवति । च अन्यत् देशकोशोचितस्थिति देशे च पोशे च योग्याचारो भवति । आत्मनि राजनि च भको भवति । जात्यलकार ॥ कार्यार्थिन इत्यादि । कार्यार्थिनो लोकस्य अन्याचारचिन्तया किम् । न किमपि । दुग्धा पुमान् । नामेति सभाबनायाम् । गवाचार को विचारयेत् । अपि तु न कधि द्विचारयेदित्यर्थ । क्यम् । हि स्फुटम् । आक्षेपालकार ॥ बतमित्यादि । हे राजन् , मत भवतु वा मा भवतु । चेद्यदि आत्मनि स्वामिनि परा उकृटा भक्तिर्भवेत् , तथापि तदपि चेत् मते प्रीतिर्वर्तते तहि यतीन् वनवासिनो भिक्षुतान् नियोगिनो अधिकारिण कुरु व विधेहि । आक्षेपालकार ।। अपि च तया च हे देद,महाजहाघ्रातचित्तस्थ स्त्रीभोगमहातृष्णावासितहदयस्य अस्य पामरोदारस्य । फयभूतस्य । महालक्ष्मीराक्षसीपिलासोन्यासितवृत्तस्य च महालक्ष्मीरेव राक्षयो। लोकानी भक्षकलात् । तस्या विलासो भोगस्वेन उहाचित प्रादुर्भुत वृत्तं ·४४७ ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । वृत्तस्य च ब्रह्मचर्याचरणमाचूलमवस्करे निमनस्योर्ध्वयाहुतया हस्ताशुचि- स्पर्शरक्षणमिव । यतः । चश्चावेपा योपा परिवारः शत्रुदर्शनाकारः । मृतमण्डनमिव च धनं स्मरशरदूरे नरे नियतम् ॥ २०३ ॥ तदस्य बाहाप्रसिद्धिदुर्ललिते ब्रह्मचर्यनते खल्विदमैदंपर्यगवधार्यम् । म- नसिजरसरहस्यात्वादकोविदस्य हि लोकस्य कलनपरिग्रहः पुनःपुनःप- रिगलितविलासिनीसंग्रहश्च बन्दीग्रणमिव चर्वितचर्वणमिव च न चेतः साधु प्रह्लादयितुमलम् । यतः । सुरतरहस्यं पुंसां यदि भवति सासु देव योपासु । किमिति श्रीरतिमन्दो गोविन्दो बल्लवीलोलः ॥ २०४ ॥ 1 दुराचाराचरणं यस्य स राथा तस्य ब्रह्मचर्याचरणम् । तस्य कीदृश वर्तते। आचूल आम- स्तक अवस्करे गूधे निमनस्य छुपितस्य पुरुषस्य ऊर्ववाहुतया ऊवीकृतभुजद्वयतया हताशुचिस्पर्शरक्षणमिव मम हस्तयोषिष्टा मा लगिता इति न्यदृश (१) वर्तते । यतः। चञ्चावेपेत्यादि । स्मरशरदूरे नरे यस्य कामयाणानलो लगति तस्य पुरुषस्य नि- यत निश्चित योषा स्त्री चचावेषा तृणकामिनीय । परिवार. कुटुम्बवर्ग: शत्रुदर्शनाकारः। कुटुम्बवर्षे मोहो न भवतीत्यर्थः । धनं च मृतमण्डनमिव शवझार इच । धनं न रोचते इत्यर्थः । उपमालंकारः। तत्तस्मात् कारणात् अस्य सचिवस्य वाह्यप्रसिद्धिदुर्ललिते यहि प्रशस्तिदुश्चरिते ब्रह्मचर्यमते परस्त्रीपरिहारनियमे रालु निधयेन इदमेतत् ऐदंपर्य तात्पर्य अवधार्य लया ज्ञातव्यं शानीयम् । मनसिजरसरहस्याखादकोविदस्य मनसिजस्य रसो रागस्तस्य रहस्य गोप्यतचं तस्याखादे कोविदस्य हि निश्चयेन लोकस्य कलनपरिग्रहो विवाहः पुनः पुनःपरिमलितविलासिनीसग्रहः पुन पुनरंवार परिमलिता कामुकलोकमर्दिता या विलासिनी वेश्या तस्याः संग्रहश्च अवधारण निजगृहे रक्षणे बन्दीग्रहण निव कारागारे पतनमिव चर्वितचर्वणमिव च चेतः प्रहादयितुमानन्दयितुं साचलं न भवति । यतः। सुरतरहस्यमित्यादि । अयं मन्त्री एवं कथयति जानाति च--गुरतरहस्यं पुरतं सभोगगोप्यतत्त्व पुंसा यदि चेत् देव राजन् , खामु निजामु योपामु भवति, तर्हि गो. पिन्दः श्रीनारायणः श्रीरतिमन्दः लक्ष्मीभोगे निरादरः सन् वल्वीलोलः गोपकन्याल- म्पर: रिमिति सिमर्थ वर्तते । आक्षेपालंकारः ॥

·४४८ काव्यमाला। 1 - ततश्च। पौता युवतिर्जरती तस्य सुता सोदरी सवित्रीति । युक्तमिदं यन्नार्यः सारकुचाःश्लथकुचाश्च रोचन्ते ॥ २०५॥ अत एवायमित्यमाकथितोऽश्वत्थेन कविना- परमहिलाः कुलमहिलाः परिजनवनिता विनोदवनिताश्च । रतिरसभाण्डं रण्डास्तापस्यश्चास्य गृहदास्यः ।। २०६॥ यस्य न तरुणी माता सुता खसा वा कुलानारास्ति । तस्य कथं ननु लक्ष्मीर्भवति मुहुस्तव नृपामात्यात् ।। २०७।। भरतबालकविनाप्यत्र किंचित्प्रकाशितम्- परवित्तरवः परदाररतः परवञ्चनवृत्तिचरित्ररतः । अधमध्वजवंशभवः सचिवः समभूत्तव देव तमःप्रभवः ॥२०८ ।। ततश्च । पौतेत्यादि । तस्य मन्त्रिणः पौता लप्वी सुता वर्तते, युवतियोवनयती सोदरी भगिनी वर्तते, जरती वृद्धा नी सवित्री माता वर्तते, इति ईदृशं इदं वचनं युकमेव संगतमेव । यत् यस्मात् कारणात् सारकुवाः पीयरोनतखन्यो नार्यः लयकु- चाच शिथिलकुचास्तस्य नियो रोचन्ते रुचिमायान्ति । मुतादिसंबन्धं विना रुचिः कथमिति । वक्रोक्त्यलंकारः॥ अत एव कारणात् अयं तव सचिवः इत्यममुना प्रकारेण आकथितः माग्लाषितः हास्येन स्तुतः अश्वत्थेन अश्वत्यनाम्ना कविना कवीश्वरेण-परमहिला इत्यादि । परमहिलाः अस्य कुलमहिलाः परिणीताः स्त्रियः, परिजनवनिताः भ्रातृजायापुत्रादि- पध्वादयः अस्य मन्त्रिणो विनोदवनिताश्च क्रीडास्त्रियः, रण्डा विश्वस्ताः रविरसभाण्ड संभोगरसभाजनम् , तापस्यो मासोपवासिन्यः अस्य गृहदास्यः । यथा गृहदास्यो भुज्यन्ते कोऽपि किमपि कथयति तथास्य लिहिन्यः तपखिन्यः । रूपकालंकारः। यस्येत्यादि । हे नृप, यस्य पामरोदरस्य तरणी माता न आरास्ति न समीपव- तिनी भवति । ब्रह्मचर्यभाभयादित्यर्थः । तथा सुता पुत्री आरा न भवति, तथा त. रणी खसा बारा न भवति, तथा कुलाना तरुणी लोकभार्या भारा न भवति, तस्य पामरोदरस्य तव लक्ष्मीर्नन्वहो राजन्, मुहुर्वारंवार मारा कथं भवति । तव लक्ष्मीः फर्य न भुक्ता इत्यर्थः । फस्मात् । अमात्यात् अमात्यः खलक्ष्मी भुत एव राज्यखा. 'मिलात् । आक्षेपालकारः॥ भरतवालकविनापि भटेनापि अत्रासिंस्तवामात्येऽपि किंचिदल्पं प्रकाशितम्-परवि- त्तरत इत्यादि । हे देव, तव सचिवः समभूत् संजातः । कथंभूतः । परवित्तरतः, पर- ·३ आश्वासः] 'यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४४९ देव, दौर्जन्यहलैर्महतां पारुष्यहलैश्च हृदयमनुगानाम् । कृपति नितान्तं मन्त्री भुवं तु नाङ्गुष्ठपरिमाणाम् ॥ २०९ ॥ करितुरगरथनरोत्करविहारसंहारिताखिलप्राणी । संचरति राष्ट्रमध्ये नादत्ते पादुकायुगलम् ॥ २१० ॥ दलफुल्लफलानि तरो!ञ्छति किल तत्र जीवपीडेति । यम इव सकलांश्च पुनर्देवद्विजतापसान्प्रसते ॥ २११ ॥ वाडव इव जलधिजलैस्तव विभवैर्देव संततं पुष्टः । स यदि परत्रापेक्षां कुर्याज्जीवेन्न कोऽपीह ॥ २१२ ॥ दाररतः। परवध नत्तिचरित्ररतः परवचनतिराजीविका यस्य चारेनस्य आचारस्य तत् परवचनत्ति तथरिनं च परवचनवृत्तिचरिनं तस्मिन् रतः । अधमध्वजवंश- भवः अधमो निकृष्टो योऽसौ ध्वजवंशः तिलंतुदकुलं तत्र भव उत्पत्तिर्यस्य स त. थोक्तः । तमःप्रभवस्तमसः पापस्य प्रभव उत्पत्तिर्यस्मात् स तम:प्रभवः । दोधक- छन्दः । जात्यलंकारः। दौर्जन्यहलैरित्यादि । हे देव हे राजन्, दोर्जन्यहलैः पिशुनखलागलेः महा गुरूणां नितान्तं हृदयं कृपति कालखण्डं पारपर्यते (1) 1 पारुष्यहलैर्दियलालैः अनु- गानां भृत्यानाम् । 'अनुकानाम्' इति पाठे दीनानाम् । हृदयं कृपति विदारयति । भुवं पृथ्वी अजुष्टपरिमाणामपि न कृपति । रूपकालंकारः॥ करीत्यादि । हे राजन्, फरितुरगरथनरोत्करपिहारसंहारिताखिलपाणी करिणब्ध तुरगाथ रथाच नराध करितुरगरपनराः तेषामुस्कराः समूहास्तेषां विहारेण पर्यटनेन रांहारिताः प्रलयं प्रापिताः अखिलाः सममाः प्राणिनः पञ्चेन्द्रियजीवाः येन स तथोक्तः। एवंगुणविशिष्टः सन् राष्ट्रमध्ये देशमध्ये संचरति सचकोपराग करोति । ससं हे देव, पादुकायुगलं दारवं पादत्राणयुग्मं नादत्ते न गृहाति । वक्रोक्यसंकारः ।। दलफुलेत्यादि । हे राजन्, दलानि च फुलानि च फलानि च सस्यानि दला- लफलानि तरोवृक्षस्य नोञ्छति न चुण्टयति । किमिति नोञ्छति । किलेल्यरुची। तत्र वेपु दलादिषु जापांडा वर्तते इति कारणात् । पुनः पश्चात् देवाद्विजतापसार सकलांध प्रसते कवलयति । क इव । यम इव । उपमालंकारः॥ वाडय इत्यादि । हे देव, विभवैः संततं पुष्टः पुष्टिं गतः । क इव । वाडव इव । यथा वडवानलो जलधिजलैः पुष्टो भवति । स तव मन्त्री यदि चेत् परत्र शाकपुष्टी यवतुष्टौ च अपेक्षा इच्छां कुर्यात् करोति तर्हि पुनः इह अस्मिन् संसारे कोऽपि न जीवेत् न प्राणिति । उपमालंकारः॥

·काव्यमाला। व्रतग्लपितकायश्चेदुष्कर पुप्फरो भवेत् । पीनश्चेन्न दिवा मुझे नक्क भुक्तिर्विभाव्यताम् ॥ २१३ ।। प्रत्यादिश्य प्रकट रहसि च सर्वैपोचितस्थितिषु । जारेप्विव मातृजने मायाविषु पातद्वितयम् ॥ २१४ ।। यदपरमपि बहुरूप बहिरीहितमस्य सुन्दराकारम् । खाकर्तव्यकपाट पटुचेष्टैस्तदपि विज्ञेयम् ॥ २१५ ॥ अत एव देव, देवस्यैव पुरस्तात्पुरुइतेनैवायमुपलोकित - मानवति मानदरनो गुणवति गुणगोपन खत परत । कुलशीलशौर्यशालिपु विशेषतो नृषु च कीनाश ॥ २१६ ॥ चाटुपटुकामधेनुनींचैश्चरकल्पपादप साक्षात् । अणकेहितचिन्तामणिरधमनिधिस्तव नृपामात्य ॥ २१७ ॥ व्रतग्लपितेत्यादि । हे देव, चेत् व्रतरपितकाय उपवासादिभिर्नियमै यदि चेत् कृशशरीरस्तहि पुष्कर स्थूलो भवेत् इत्यर्थो दुष्पर दुपटम् । असौ पुमान् पीन येत् दिवा दिवसे न मुझे तर्हि नक्क भुक्तिर्विभाव्यता ज्ञायताम् । अनुमानालकार ॥ प्रत्यादिश्येत्यादि । प्रत्यादिग्य निराकृत्य । किं तत् । प्रक्ट ओकप्रत्यक्ष रहसि सर्वेवपोचितस्थितिषु यमसमानोचिताचारेषु पुरेपु मायापिषु वचकेपु पातद्वितय भवति भक्षणपातक मायापातक चेति । केविव । मातृनने तारे िवव यथा मातृगमन कारिणां पातकद्वितय भवति मातृगमन परस्त्रीगमन च भवति । उपमालार ॥ यदपरमित्यादि । यत् अपरमपि अस्य बहुरूप ओवभेद बहिरीहित वतते । क्यभूतम् । मुदराकार लोकराकम् । तदपि च पटुचेष्टे विचक्षणलोकविज्ञय ज्ञात व्यम् । पीदृश विनेयम् । वार्तव्यस्पाट स्वकीयदुराचारस्य आच्छादने कपाट कपाट सदृश ज्ञातव्यम् । रूपकालकार ॥ अत एव कारणात् हे देव, देवस्यैव पुरस्तात् तवैवाग्रत पुरुहूतेन इन्द्रेण महाकविना एवेति नि-बयेन भय तव मन्त्री उपलोक्ति लोवेरुपस्तुत ॥ मानवतीत्यादि । म नवति पुष्पे मानदलन मानमर्दक , गुणवति पुरुषे खत खयमेव परत परेण वा गुणगोपन गुण छादन , कुलगीरशीयशालिषु फुलेन गोभि वेषु पुरुषेषु शीरेन शोभितेषु नरेषु सौर्येण शाठिघु नृषु विशेपत अधिक्तया की नागो यमो वतते । रूपकालकार ॥ चादित्यादि । ह नृप, तव अमार । कथभूत । चाटुपटुकामधेनु चाटुपटुपु मि भ्यानुतिकारकेशु कामधेनुवाञ्छितप्रदायक । पुन क्यभूत । नीचेचरक पपादप नी ·४५१' ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । क्षारोदधिरिव सुधियां चण्डालजलाशयोपमः कृतिनाम् । मरुमालकूपकल्पः सतां च तव देव सांपतं सचिवः ॥ २१८.॥ नरोत्तम रमा रामाः संग्रामे च जयागमः । पामरोदारनामायं यावचावत्कुतस्तव ।। २१९ ॥ ना विटाः किराटाच पटुवाचाटतोत्कटाः । सचिवे तव चेष्टन्तां कटके प्रकटश्रियः ।। २२० ।। यत्रैप नृपतिपुत्रो मन्त्री यत्रैप यत्र कविरेपः । योपोऽपि च विद्वांस्तत्र कथं सुकृतिनां वासः ॥ २२१ ॥ पण्डितवैतण्डिकेन च- . चैश्चरेषु निकृष्टाचारेषु पुस्पेषु कल्पपादपः । कथम् । साक्षात् प्रत्यक्षं निश्चयेन वा । पुनः क्थंभूतः । अणके हितचिन्तामणिः अणके हितेषु कुत्सिताचारेषु चिन्तामणिः चिन्तार- नम् । पुनः कथंभूतः अधमनिधिः अधमानां नीचानां पापिष्टानां निधिरक्षयनिधानम् । रूपकालंकारः॥ क्षारोदधिरित्यादि । हे देव, तव सचिवः साप्रतमिदानी सुधियां क्षारोदधिरिव वर्तते उवणोदसागर इव वर्तते । कृतिनां पुण्यवतां चण्डालजलाशयोपमः चाण्डालत. टागरादृशः । सता च महमालकूपकल्पः मरी मरुस्थलदेशे मालकूपकल्पः चाण्डालीकू. पादीपदपरिसमाप्तः । उपमालबारः॥ नरोत्तम इत्यादि । हे राजन् , यामत्कालगयं प्रलक्षीभूतः पामरोदारनामा मन्त्री वनेते, सावरकालं तव हे नरोत्तम, रमा लक्ष्मीः, रामाः स्त्रियः, संग्रामे च जयागमः जयप्राप्तिः फुतः । न तोऽपि इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः ॥ नटा इत्यादि । नटा नर्तमाः, विटाः पामुकाः, किराटाय चनुपथचाराः, पटुवाचा- टतोत्स्टाः यामिनः वाचाटतया पहुगवाक्तया ये उत्स्टा: प्रव्यकाः ते सर्वेऽपि रुप सनिचे सति तर कटके सन्थावारे चेटन्तां प्रवर्तन्ताम् । कथंभूना नटविटादयः । प्रक्टनियः प्रव्यलक्ष्मीकाः । समुघयालंकारः॥ यमेत्यादि । हे राजन्, यत्र यस्मिन् तब राज्ये एए पामरोदारनामा नृपतिपुरो पतवे, यत्र तव राज्ये एप मत्रो वर्तते, यम तर राज्ये एकवितेते, यत्र तय राज्ये एप विद्वान् यतैते, हे राजन् , तन तय राज्ये मुकृतिना विद्वजनानां यासः फयं पन्ते । न कथमपीति । आक्षेपालंकारः ।। पण्डिततण्डिकेनेति । पस्तिवतग्टिफेन चोपटोकिनः श्लोरपस्तुतः ।

·४५२ काव्यमाला। धर्मतरधूमकेतुर्विद्वज्जनहसनीरदाराव । खामिश्रीनलिनीन्दुमित्रोदयराहुरेप तय मन्त्री ।। २२२ ॥ तमसो मनुष्यरूप पापस्य नराकृति कलेजृत्वम् । पुस्त्वमिव पातकस्य च भवनेऽभूत्तव नृपामात्य ॥ २२३ ।। हे वत्स दौर्जन्य किमम्ब माये फ साप्रत नावुचितो निवास । वदामि मात शृणु सोऽस्ति नून य पामरोदारगिराधराक ।। २२४ ॥ सरखतीतुडगेनाप्यत्र मृतमारणमाचरितम्- वय कर्ता स्वय हर्ता वय वक्ता खय कवि । सय नट वय भण्डो मन्त्री विश्वाकृतिस्तव ॥ २२५ ॥ आस्तिकहास्तिकसिंहो नास्तिकसौवस्तिकस्तम स्तूप । दैष्टिकसृष्टिकृतान्तो नरदैत्यस्तव नृपामात्य ॥ २२६ ॥ धर्मतर्वित्यादि । हे राजन् , एप तव मन्त्री धमतरुधूमक्तु धमक्षभस्मीकरणे वैश्वानर , विद्वजनहसनीरदाराव पतितनराजहसमेघध्वनि , खामिश्रीनलिनीटु तव लक्ष्मीपद्मिनीचन्द्र , मिनोदयराहु मुह सूर्यवर्भानु । रूपकालकार ॥ तमस इत्यादि । हे नृप, तव भवने अमालोऽभूत् । क्थभूत अमात्य । तमस अधकारस्थाज्ञानस्य वा मनुष्यरूप मनुष्याकार । पुन कथभूत । पापस्य हिंसादे नराकृति मनुष्याकार । पुन क्थभूत । क्लेव करिकालस्य मनुष्यरूपम् । पुन कथभूत । पातकस्य ब्रह्महत्यादे ऋपिहल्यादेव पुस्त्व पुस्परूपम् । रूपकालकार ॥ हे पत्सेत्यादि । हे दौजन्य सकल वत्स पुन अम्ब मात लक्षणे किं कथयसि । साप्रत नौ आवयो उचितो निवासो योग्यमास्पद वो वतते । कथम् । निचितम् । क स य कश्चित् पामरोदारगिरा पामरोदारनामा अधरा नीचचिलो वतते । प्रश्नोत्तरालकार । सरखतीतु गेनापि महाकविना अत्र अस्मिन् तव मत्रिणि मृतमारण मृतस्यापि विशषेण मारण आचरित कृतम् ॥ स्वयमित्यादि । हे रानन्, तव मन्त्री विश्वाकृति विश्व गत् आकृतिराकारो यस्य स विश्वाकृति विश्वकुकुरस्तस्य आकृतिराकारो यस स तथा । क्लात् विश्वा कृति । खय कर्ता खयमेव अकृत्य श्रोति । खय हो धर्मर्मसंहारक । स्वय वका खय तार्किक । खय कवि स्वय नट नानाविधनाट्यकारक । खय भएनो नर्मस चिव । काकुवक्रोक्सलवार । आस्तिकेत्यादि । हे नृप, तव अमात्य । कभभूत । आस्तिकहास्तिसिंह पुष्प . माय परवचना ·३ आश्वासः]] 'यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४५३ देवद्रविणादाता देवद्रोहाच्च देवनिर्माता । अहह खरः खलु संप्रति धर्मपरः पामरोदारः ।। २२७ ॥ देव, सहायप्राज्यं हि राज्यं शमयति मुहुर्मुहुर्बहुमुखपवृत्तीरपि विपत्तीः, न खल्वेकं चक्रं साधु परिकामति । तदाह 'नैकस्य कार्यसिद्धिरस्ति' इति विशालाक्षः। किं च । असहायः समर्थोऽपि न जातु हितसिद्धये । वहिर्वातविहीनो हि वुसस्यापि न दीपकः ।। २२८ ॥ ततोऽसौ यदि देवस्य परमार्थतो न कुप्यति, सत्पुरुषपरिषदिव मनसि मस्ति पापमस्ति देवोऽस्ति गुरुरस्त्रि परलोकोऽस्ति एवमस्त्युकिं वदन्ति येते आस्तिकाः धर्मिष्टास्ते एव हास्तिकं हतिसमूहस्तस्य विध्वसने सिंहः । पुनः कयंभूतः । नास्तिकसी. वस्तिकः पुण्यं नास्ति पापं नास्ति देवो नास्ति गुरुर्नास्ति परलोको नास्ति एवं नास्ति- चदन्तीति नास्तिकाः । तेन दीव्यति-' इत्यादि सूत्रेण शैषिक इण् । नास्तिकानां सौव- स्तिक आशीर्वाददायकः । पुरोहित इत्यर्थः । पुनः तमस्तूपः अज्ञानस्य उचयः । पुनः दैटिकमृष्टिकतान्तः दैष्टिकानां दिव्यज्ञानिनां या सृष्टिस्तस्या विनाशे कृतान्तो यमः । पुनः नरदैत्यः मनुष्यजन्मना दैत्यो असुरः । पूर्वदेव इत्यर्थः । रूपकालंकारः । देवेत्यादि । हे राजन्, पामरोदारः संप्रति धर्मपरः अहह अद्भुतमिदं खेयेन या कथयति । कथंभूतः पामरोदारः । देवदविणादाता देवपूजनार्थ केनापि धनं दत्त तद्धनं नटविटेभ्यो ददाति ईदृशस्वावदाता । कथंभूतः । देवदोहात् देवं भक्त्वा गाल यिला वा देवनिर्माता लघुप्रतिमाकारिता । कथंभूतः । खरः सत्यवादी यम इति दनिः । काकुवकोकिः ॥ हे देव हे राजन्, राहायप्राज्यं हि राज्यं सहायबहुलं राज्यं हि निश्चयेन विपत्ती- रापदः शमयति विनाशयति । कथंभूता विपत्तीः। मुहुर्मुहुः बहुमुखप्रत्ती भनेकद्वारे- रायाता इत्यर्थः । खलु निययेन एकं च शकटाई साधुन परिकामति रुचिरतया न वहति। तदाह तडवीति । कोऽसौ । विशालाक्षोनाम कविः । किमाह । नैकस्य कार्यसिद्धिरस्ति इति एकस्य कार्यसिद्धिर्न भवतीति । किं च किंचिन्मानं अपरमपि ब्रवीमि । मसहायेत्यादि । असहायः पुमान् समर्थोऽपि जातु हितसिद्धये न भवति कार्य- सिद्धये न भवतीति । वातविहीनो बहिः पुसस्यापि कगरस्यापि दीपकः प्रज्वालोन भवति । कथम् । हि स्फुटम् । दृष्टान्तालंकारः ॥ तत इत्यादि । ततस्त्रमात् कारणात् हे देव, यदि चेत् असौ तव मन्त्री देवस्य तव भक्तः परमार्थतो निषयात न पुप्यति न रोपं करोति, तथा सत्पुरुषपरिषदिव ·४५४ काव्यमाला। मनागपि नाभ्यसूयति, तत्किंमिति मनीपापौरुषाभ्यामशेषशिष्टशौण्डीर- शिखामणीयमानमतिसमीक्षं पुण्डरीकाक्षम् , सिन्धुरप्रधानो हि विजयो वि- शामीशानामिति तत्किमिति समस्तसामजैतिह्यगृह्यमन प्रभाव बन्धुजीवम् ; महाकविसंग्रहान्महीपतीनामाचन्द्रार्कावकाशं यश इति त्किमिति सं भवत्कीर्तिलताललनालापामृतसेवकसारं हारम् , यासु सन्तो न तिष्ठन्ति ता वृथैव विभूतयः इति, तत्किमिति स्वभावादेव देवस्य प्रसेदुषोऽपरानपि साधुलोकसमूह व मनति चित्ते मनागपि ईपदपि नाभ्यसूयति गुणेष्वपि दोषारोपं न करोति । तदित्यादि । तत्तहिं पुण्डरीकाक्षं नाम मन्त्रिगं निवास्य .किमिति किमर्थ खयमेव एकवर्षे अद्वितीयप्रभुत्वे वर्तवे । कथंभूतं पुण्डरीकाक्षम् । मनीषापौरुषाभ्यो मनीपा युधिः पौरपं च मुभटतं मनीपापोहो ताभ्यां कृत्वा अशेषशियशोण्डीरशिखामणी. पमानमतिसमीक्षं अशेषाः समस्ता ये शिष्टा विद्वांसः शौण्डीराध लागविकमाभ्यो विश्रुता अपशिशौण्डीरास्तेषु वेषां शिखामणीयमानी शिरोरने इवाचरन्सी मतिर्बुद्धिः स. मीक्षा च सौभव्यं यस्य पुण्डरीकाक्षस्य स तथोक्तस्तम् । हे राजन् , विशामीशानां नरे। दाणा विजयो जयः सिन्धुरप्रधानो भवति गरेव शत्रको जीयन्ते इति चेत् पर्तते तहि पन्धुजीवं नाम गजशास्त्रज्ञ निर्वास्य देशानिःसार्य किमिति किमर्थ स्वयं खयमेवे. कैश्वये अद्वितीयप्रभुत्यै वर्तते । कथंभूतं धन्धुजीयम् । यथोक विशिष्टम् । समस्तसामजे- तिशमनःप्रभावं रामसानि समप्राणि च तानि सामजैतिखानि गजशास्त्राणि तानि प्रमानि गृहीतन्यानि मनसः प्रभावे वितमाहात्म्ये यस उ तथोकतम् । हे राजन् , महाकविसंग्रहात गुस्तरकवीश्वरसोशरात् महीपतीनां नृपाणां मिल आच- दाकोवपाशं आचन्दा यावत् यशो भवति इति चेत् वर्तते तत्तर्हि हारं नाम महा- पति निवास देशानि.सायं सयमेव किमिति किमय एकश्वर्य वर्तवे । कथंभूतं हारम् । भवतीनिलनाललनाटापामृत सेवकसाई भवतस्य या कीर्तिः पुण्यगुणानकीर्तनं सेव सता यती खगफलदायिकत्वात् तस्या ये लटनालापाः कोमलकविलानि तान्येव अमृतं मरणनिवारकलान् तस्य सेवकः सेवनं वेन सारः सामभ्यवान् बलवत्तरसम् । यामु विभूतिपु सन्तो न विष्टन्तीति ता विभूतयः पृथैव निरर्थका एव इति घट्नैते तर्हि अपरान् विदुषः पण्डितान् पुरा निवास तिमिति सयमकेश्वर्षे वर्तवे । कथंभू. तान् पिदुपः सभावाटेव निमर्गनेव देवस्य तव प्रसेदुपः प्रसन्नचित्तान् । सेवानिवर्थः । ययं मनी f कुर्वन् । अमिषन् असहमानः। 5 व एकश्वर्य पर्वते । भगारान्त. रापरिन मोत इस अपारस गृहस अन्तमध्ये आपतितः आगतः कपोत व घरापास। मस्मिन् गहे भरपकपोतः भागतः सदई उदसे भवति ।

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । विदुषः पुरुषानमिपन्नगारान्तरापतितः कपोत इव निस्सिं खयमेकैश्वर्य वर्तते । तथा इति विचिन्त्य निवसतां च सतामरंतुदवाक्प्रसरस्त्व- चिसारहीर इव न ददाति सुखेनासितुम् । अन्या स्थली न हरिताकुरचारसारा दृष्टरुपैति विषयं विषमाध्वरुद्धः । यूथच्युतोऽपि खरकर्करकर्कशान्ता- न्येणः श्रयत्यवश एव मरुस्थलानि ॥ २२९॥ ततश्च। एकामात्ये महीपाले नालं लक्ष्मीविजृम्भते । लतायास्तत्र का वृद्धिः शाखैका यत्र शाखिनि ॥ २३० ॥ तथेत्यादि । तथा तेनैव प्रकारेण इति विचिन्त्य इति पोलोच्य निवसतां तव राज्ये तिष्ठता सतां सत्पुरुषाणां मुखेन आसितुं स्थान न ददाति । कथंभूतः अरंतुद- वाक्प्रसरः धर्मव्यर्थकवचनप्रत्तिः । क इव सुखेन आसितु न ददाति । खचिसारहीर इव यथा त्वचिसारहीरः वंशशलाकानसादौ क्षुब्धा सती सुखेनासितुं न ददाति । इतीति किम् । अन्येत्यादि । एणो मृगः अवश एव मरुस्थलानि मरुदेशसिकतासमुच्चयान् प्रय. त्याश्रयति । एणो मृगः किमिति मरुस्थलान्याश्रयतीलाह-हरिताहुरचारसाराः दूर्वाभि. नवोद्भिदाचारसारा अन्या स्थली अपरा भूमिः दृष्टेलॊचनस्य विषयं गोचरं न उपैति नागच्छति । कथंभूत एणः । विषमाभ्वद्धः विपमो नीचोचो योऽसौ अध्वा मार्गः वि. पमाध्वः तेन रुद्धः अनवाप्तावकाशः । पुनः कथंभूतः । यूथच्युतोऽपि निजगृन्दात् पति- तोऽपि । कथंभूतानि मरुस्थलानि । सरकर्करकर्कशान्तानि सराः कठिना ये कर्करा शर्करोपलातः कर्कशाः लस पा अन्ताः पान्ताः स्वभाषा वा येषां मरुस्थलाना तानि तथोपानि । समासोक्त्यलंकारः॥ ततश्च कारणात् । एकामात्येत्यादि। महीपाले राजनि एकामात्ये एकमन्त्रिके लक्ष्मीरलमतिशयेन विजृम्भते लतायाः वाल्यास्तन तस्मिन् शाखिनि वृक्षे का वृद्धिः फा स्फीतिरपि । न कदाचित् अपीत्यर्थः । तन फुत्र। यत्र शासिनि एकासहाया शाखा लता वर्तते । दृष्टान्तालंगारः।

·काव्यमाला। देव, लक्ष्मीलतावलयितगलश्छगल इव भवति प्रायेण सर्वोऽपि जनः । यतो य एवात्मनो गलं पादिकया लम्बितुमिच्छति तस्यैव मुख• मवलोकते। किंच कि नास्ति पलं सलिले येन तिमिः सादरो गलाहारे। प्रायेण हि देहभृतां तत्रासक्तिर्यतो मृत्युः ।। २३१ ॥ देव, देवोऽस्स निस्त्रिंशतां नास्तिकतां च चेतन्नपि न चेतति । यतो जानन्नप्येष दुरात्मा मुधा मृत्यभावेन पाकोदकादिपरिचारकतया चिरकालं श्वपचपञ्चकं क्लेशयन्नेतज्ज्ञातिपूत्कारादुच्छलति दुरपवादे पुनर्दप्रसिद्धि- भयातन्निजनीडकोड एव निशि निविडप्रमीड खयमेवावधीत् । विशिष्टैश्च प्रायश्चेतनचिन्तायामिदमवोचत्- देवेत्यादि । हे देव, प्रायेण वाहुल्यैन सर्वोऽपि जनः लक्ष्मीलतावलयितगलो भवति लक्ष्मीवर्द्धकण्ठो भवति । क इव । उगल इव छाग इव । यतः कारणात य एवं पुमान् आत्मनो निजस्य गलं कण्ठं पादिकया पादेन चम्पयित्वा लम्वितुं इच्छति तस्यैव जनस्य सुख अवलोकते तस्यैव समुख तिष्ठति ।। कि चास्ति विशेष । किं नास्तीत्यादि । हे राजन् , सलिले कि पलं नास्ति येन कारणेन तिमिर्मत्स्यः गलाहारे वककष्टकमासभक्षणे सादरो भवति । युक्तोऽयमर्थ:- देहभृता जीवाना प्रायेण तत्र तस्मिन् पदार्थे आसक्तिरनुबन्धो भवति । तत्र कुन । यतो पदार्थात् मृत्युमरणं भवति । कथम् । हि स्पुटमिति शेषः । दृष्टान्तालंकारः ।। देवेत्यादि । हे देव हे राजन्, अस्य मत्रिण. निस्त्रिंशता निर्दयता नास्तिक्ता निधान्तिता च देवो भवान् चेतनपि जानमपि न चेतति न जानाति । यतो यस्माद कारणात् एप तव मन्त्री दुरात्मा पापिष्टो जाननपि मुधा यूथैव मृत्यभावेन किंकरतया पाकोदकादिपरिचारकतया चिरकाल दीर्घकालं पिचपक चाण्डालपत्रक क्लेशयन् वि. टिकारयन् एतज्ज्ञानिकारात् एतेपा पञ्चाना चाण्डलान शातिपूकारात् मुम्बार- वाव दुरपवादे उच्छलवि दुरपवादे निन्दाया प्रादुर्भवति सति पुनः पक्षात् दु प्रसि- दिभात स्त्पत्रमपार स्थापलपल मिजनाकोडे एक निजमहस्यो एष मिशि रात्री निविडप्रमीड अतिमुप्त स्वयमेव आत्मनैव अवधीत जपान । विशिष्टय पुरषै भमिष्ठलौका प्रायथेतनचिन्ताया प्रायश्चित्तकरणचिन्ताया इदमवोचत् एतदुतवान् । एतत् किम्।

·४५७ . ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । रविरश्मिरत्नपावकमाहेयीवायवोऽन्त्यजैः स्पृष्टाः । न हि दुष्टास्त्रद्वदहं प्रकृतिशुचिर्भालमध्येऽपि ॥ २३२ ।। आत्मा स्वभावशुद्धः कायः पुनरशुचिरेप च निसर्गात् । प्रायश्चित्तविधानं कस्येति विचिन्त्यतां जगति ॥ २३३ ॥ वर्णाश्रमजातिकुलस्थितिरेपा देव संवृतेर्नान्या । परमार्थतश्च नृपते को विप्रः कश्च चाण्डालः ॥ २३४ ॥ नास्तिकता चास्स किमियोच्यते । यः खलु विक्रीय देवं विदधाति यात्रां तद्गालनादेप परांश्च देवान् । प्रमुष्य लोकं ठकवृत्तिभावैर्ददाति दानं द्विजपुंगवेभ्यः ।। २३५ ॥ रवीत्यादि। रविरश्मयश्च सूर्यकिरणाः, रत्नानि च माणिक्यानि, पावकच वैश्वानरः, माहेयी च गौः, वायुश्च मारुतः, रविरश्मिरनपावकमाहेयीवायवः अन्त्यश्चाण्डाले। स्पृष्टाश्छम्पिता दुष्टा न भवन्ति । कथम् । हि निश्चयेन । तद्वत्तथा अहं पामरोदारनामा मन्त्री प्रकृतिशुचिः खमावेन निर्मलः भालमध्येऽपि चाण्डालमध्येऽपि दोपाय न भवामि । समुचयालंकारः ।। आत्मेत्यादि । आत्मा जीवतत्त्वं खभावशुद्धः खभावेन प्रकृया शुद्धः कर्ममल- कलकरहितः । एप प्रत्यक्षीभूतः कायः शरीर निसर्गात खभावेन पुनरपि भूयोऽप्यशुचिः अपवित्रः । तेन कारणेन प्रायचित्तविधानं पापशोधनं जगति ससारे कस्य । न कस्या- पोत्सर्थः । इति इदशोऽर्थो विचिन्त्यता भवद्भिर्विचार्यताम् । जात्याक्षेपालंकारः ।। वर्णाश्रमेत्यादि । हे देव, एपा वर्णाश्रमजातियुलस्थितिः वर्णाच विप्रक्षत्रि- यविद्रशूदायलारः, आधमाथ ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुधेति चलारः, जातिय मातृपक्षः, कुलं च पितृपक्षः, वर्णाश्रमजातिकुलानि तेपा स्थितिमर्यादा वारणा संरते. यवहाराद्भवति । न अन्या निधयभूता । हे नृपते, परमार्थतश्च निश्चयात् को विप्रः कश्च चाण्डालश्च । अपि तु न योऽपि ब्राह्मणः, न कोऽपि चाण्डाल इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः॥ नास्तिकता चास्य किमियोच्यते नास्तिक्ता निर्धान्तिता भस्य तव मत्रिणः कि फभ्यते । यः सलु तव मन्त्री विक्रीयेत्यादि । हे देव, देवं निकीय यात्रा विदधाति फोति । एष मन्त्री तद्दालनात् देवप्रतिमारसारणात् 'पराश्च देवान् अपरान् शुद्रदेवान् विदधाति । इत्येवं ठकतिभावैरौपधप्रयोगेण लोकं प्रमुष्य मानवाना गलमोटनं कृला धनं गृहीला द्विजपुंगवेभ्यो दानं ददादि । परिवालिकारः ॥ - ·३ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । लक्ष्मीवल्लीवर्धनः । देव, देवस्योयमेवं मङ्गलपरम्परासंपादनः । देव, देवस्या- यमेव प्रतापप्रदीपनन्दनः। देव,देवस्यायमेव समरेपु जपविभूतिकारणम् ।देव, देवस्यायमेव बान्धवेषु हारावरुद्धकण्ठताहेतुः । देव, 'देवस्यायमेव मित्रेषु श्रीफलोपलालनायतनम् । देव, देवस्यायमेवाश्रितेपु चिन्तामणिनिदानम् । अत एव वृत्तिच्छेदस्त्रिदशविदुषः कोहलस्यार्थहानि- निग्लानिर्गणपतिकवेः शंकरस्याशु नाशः । धर्मध्वंसः कुमुदकृतिनः केकटेश्च प्रवासः, पापादसादिति समभवद्देव देशे प्रसिद्धिः ॥ २३९ ॥ ग्राह्यः । हे देव हे राजन् , देवस्य तव अयमेव मत्री राज्यलक्ष्मीवालीवर्धनः राज्यस्य लक्ष्मीः संपत् रोव वाली बाहरी तस्याः वधनः छेदनः खण्डनः, न तु वर्धनो घृद्धिकारको भवतीत्यर्थः । हे देव हे राजन् , देवस्य तव अयमेव मन्त्री मालपरम्परासंपादनः मालाना कराणा कुम्भभेदनानां परम्परायाः श्रेण्याः संपादनः कारकः, न तु शुभक- ल्याणकारकः । हे देव देवस्य तब अयमेव मन्त्री प्रतापपदीपनन्दनः प्रतापप्रदीपस्य नन्दनी विधायकः, न तु प्रयोधकः । हे देव, देवस्य तव अयमेव मन्त्री समरेपु जय विभूति- कारणं भस्मकारणम्, न तु ऐश्वर्यकारणम् । हे देव, देवस्य तव अयमेव मन्त्री वान्धवेषु कुटुम्वेषु हारावरुद्धकण्डताहेतुः । इष्टिकानिचयो हारो हारो मुक्तागणः स्मृतः । हारो मापविशेषः स्याद्धारो रजतगुच्यते ॥ तदनावसरवशाद्वारशब्देन इटिकाग्रहावरुद्धाफ- न्दनः । हा इति स्थिते हा इति रावेण शन्देन रुद्धकण्ठताहेतुः कारणम्, न तु हाराणां मुक्ताफलमालानां कण्ठाभरणहेतुः । हे देव, देवस तव अयमेव मन्त्री मित्रेषु अमीटेषु श्रीफलोपलालनायतनं श्रीफलाना शिरोविल्लवन्धनाना उपलानां पापाणानां आलनायतनं ताइनमन्दिरम्, न तु लक्ष्मीफलाभोगायतनम् । हे देव, देवस्य तव अयमेव मन्त्री आथितेषु सेवकेपु चिन्तामणिनिदानं निन्तायां अन्तर्ध्यानस्य कथनवारणम् , न तु शोणरसकारणम्। मत एव दारणात् । वृत्तिच्छेद इत्यादि । हे देव, अस्मात् पापात् पापिष्टात इति ईदृशी देशे देशमध्ये प्रसिद्धिः प्रधोपः समभवत् । इतीति किम् । विदशलिदुषः निदशनानः कः प्रतिच्छेदः मोहिकोदालनं संजातम् । कोहलस्य कोहलकचेरर्थहानि- निर्धनत्वं संजातम् । गणपतिनानः कवर्मानग्लानिर्मानभनः सजातः । शंकरस्य शंकर- नामविदुषः आशु सत्वर नाशः संजातः । कुमुदकृतिनाम विदुपः धर्मध्वंसः धर्मविनाशों बभूव । केकटेश्च के कटिनामः कवीश्वरस्य प्रवासः परदेशगमनं बभूव । समुच्चयालंकारः ॥ .

·काव्यमाला। - मूर्ख वृहसतिमयं वृषलं कुलीनं प्रात्यं महान्तमघमं पुनरुत्तमं च । तुष्टः करोति कुपितश्च विपर्ययेण मन्त्रीति देव विषये सुमहान्प्रवादः ॥ २४०॥ अलमतिविस्तरेण । देव, समस्तस्याप्यस्य भापितस्येदं फैपर्यम्- यः कार्यार्थिनि भूपतावसमधीः कार्याय धत्ते धुरं यश्चाथिनि संनयोचितमतिश्चिन्तामणिर्जायते । भक्तौ भर्तरि मन्त्रिणामिदमहो दिव्यं द्वयं कीर्तित न क्षोणीश महीयसां निरसनं राज्यस्य वा ध्वंसनम् ॥ २४१ ।। तथा च श्रुतिः- दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मन्त्री प्रलयं गतः । राज्यमेकशरोऽप्याप सन्मन्त्री चन्द्रगुप्तकः ।। २१२ ।। मूर्खमित्यादि । हे देव, विषये अवन्तिमण्डले इति ईदृश. मुमहान् भतिगुरुः प्रवादः प्रघोपः वर्तते।इतीति किम् । अयं मन्त्री पुष्ट. सन् भूक्ष्मज्ञानिनं वृहस्पति करोति मुराचार्य विद्धाति, पल चाण्डाला माना जातं पुत्रं फुलीनं करोति, झालं मतभ्रष्टं पुष नटवत महान्त गुरुं करोति, पुनः अधमं नीचं उत्तम करोति । कुपितः सन् विपर्ययेण विपरीतत्वेन परोति, वृहस्पति मूसै करोति, कुलीनं वृषलं परोति, महान्तं वायं करोति, उत्तम अधर्म करोति । दीपकालंकार अलमतिविस्तरेण पूर्णम्। हे देव राजन्, समस्तस्यापि अस्य पूर्वोजस्य भाषितस्य वच- नस्य इदमेतत् केपर्य तात्पर्य वर्तते-यः कार्यार्थिनीत्यादि । इद किम् । अहो क्षोणीश हे पृथ्वीरा, मन्त्रिमा भरि राजनि भक्तो सेवायो इदमेतत् द्वयं दिव्यं कीर्तित कथितम् । इदं किम्। यो मन्त्री भूपता राजनि कार्याथिनि सति असमधी भद्वितीयबुद्धि सन् कार्याय कार्य करणे धुरं यत्ते भारमुचलति । यश्च मन्त्री अर्यार्थिनि धनार्थिनि भूपती चिन्तामणि. आयचे पारित ददाति । कथंभूतः सन् । सनयोचितमति. अन्यायेन लक्ष्मी न ददाति किंतु न्यायेन । एक इदं दिव्यं महीयसा विद्वबनाना निरसनं निधनम्, राज्यस्य वसनं का न भवतीति द्वितीयं दिवम् । रूपकालंकारः॥ तपा तेनैव प्रकारेण ध्रुतिश्च शास्त्रान्तरम्--दुर्योधन इत्यादि । हे राजन्, रोको सजा वनों समर्थवादनातृशतसंयुकोऽपि दुमन्त्री दुष्टशनिम. त्रिस्युः सन् प्रलयं गत भ्रातृसतसंयुत्तोऽपि एपेन भीमसेनेन मारितः । चन्द्र- गुप्तको नाम राजा रामश्री सन् चाणक्यमण्डितः एक्शरोऽपि एकवाणोऽपि राज्यमाप प्राप्तवान् । जालंकारः।

·३ आश्वासः]] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । पुण्योदय. क्षितिपतेर्नियतं तदैव कामं महोत्सवसमागमन सुहृत्सु । मोदागमश्च परमो ननु सेवकाना जायेत दुष्टसचिवापचितिर्यदेव ॥ २४३ ॥ कदाचिदिशादण्डमादिदिक्षुराकारितसमस्तसामन्तलोकः सकलसैन्यस- मालोकनोतुङ्गतमासगतिकरेपु बलदर्शनावसरेपु निटिलतटपट्टिकाप्रतानघ- टितोद्भटजूटम् , उत्कोशकिंशुकमसूनमञ्जरीजालजटिलविषाणविकटमेकशृ- अमृगमण्डलमिव, कर्तरीमुखचुम्बितामूलश्मश्रुवालम् , उद्भियमानमदतिल- पुण्योदय इत्यादि । क्षितिपते रेन्द्रस्य नियत निश्चित तदैव तस्मिनैव काले पु ग्योदयो भवति । कथम् । काममतिशयेन क्षितिपते सुहृत्सु कुटुम्यवर्गेषु तदैव तस्मिनेव काले महोत्सवसमागमन उद्धपागमन भवति । अपर च सेवकाना ननु परमो मोदा- गमो भवति । तदा कदा । यदैव यस्मिन्नेव काले दुष्टसचिवापचितिदुर्मन्निविनाशो जायेत उत्पयेत । दीपकम् ॥ इति मन्यधिकार संपूर्ण ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे बलाधिकृतीना रोनापतीना इति इदृशीविज्ञप्ती विज्ञापनानि अणव श्रुतवानहम् । कथभूतोऽहम् । दिशादण्ड आदिदिक्षु दिग्मण्ड- लाना सबधित्वेन दण्डधनमादिदिक्षुरादातुमिच्छु । महोतुमिच्छुरित्यथ पुन कथभूतो- ऽहम् । भाकारितसमस्तसाम तलोक आकारिता आहूता समस्ता सर्वेऽपि सामन्त. लोका सेवकनृपसमूहा येन स तथोक्त । बलाधिकृतीना विज्ञप्तीरशणवम् । कदाह श्रुतवान् । बलदर्शनावसरेयु सैन्यावलोकनप्रस्तावेषु । स्थभूतेषु बलदर्शनावसरेषु । सकलसन्यसमालोकनोत्तुगतमङ्गसगतिकरेषु सकलाना समस्तानी सैन्याना चमूना समालोकन य अवलोकननिमित्त उत्तुगतमनस्य उनतप्रासादस्य सगति समारोहण फुध. न्तीति सकलसे यसमालोस्नोत्तुगतमासगतिकरास्तेषु । बलाधिकृतीना इति विज्ञ तीररणवम् । इतीति फिम् । हे देव, इद प्रत्यक्षीभूत दाक्षिणात्य बल दक्षिणस्या दिश भागत दाक्षिणात्यम् । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्य इत्यनेन त्यक्प्रत्यय । पल सैन्य ख पश्येति क्रियाकारकसप ध । कथभूत दाक्षिणात्य वलम् । लिटिलतटपट्टिकामतानपटितो. द्भटजूटम् निटिलतटे ललाटोपरितनभागे पहिकारतानेन वनपटिकासमूहेन घटित कृतो बद्ध उद्भट उत्क्ट जूट केशशिसण्डकलापो येन तत्तयोकम् । ख तत्पश्य । पुन क्थभूत यलम् । एक मृगमलमिव गण्डक्समूह मिव । कथभूत एका मृगमण्ड. लम् । उत्कोशकिंशुक्प्रसूनमधरी नाल लटिलविपाणविक्टम् उत्लोशानि विकसितानि यानि किंशुरुप्रसूनानि पलाशपुष्पाणि तेपा मारीतालेन वल्लरीसमूहेन जटिल वटित यद्विषाण गाणि चतुर्विशेपस्तेन विकट विपम प्रकट वा तत् । पुन कयभूत बलम् ।

·१६२ काव्यमाला। कितकपोलं पीलुकुलमिव, किरिमणिविनिर्मितत्रिशरकण्टिकम् , महामण्ड- लावगुण्ठितगलनालमान्यमीशानसैन्यमिव, आकुफणिकृतकालायसवलयक- रालकराभोगम् , बालबिलेशयवेष्टितविटपभाग भद्रश्रियानोकहगहनमिव, आनाभिदेशोचम्भितासिधेनुकम्, अहीश्वरानुबद्धमध्यमेखलं मन्थानकाचल- मिव, आवशणोक्षिप्तनिबिडनिवसनं सकौपीनं वैखानसवृन्दमिर्च, अने- कारनामसंभावनोहीवाननम्, आत्मस्तवाडम्बरोड्डमरमागधोत्कर्णितवद- कर्तरीमुखचुम्बितामूलदमश्रुवालम् कर्तरीमुखेन नापितोपकरणवस्नेश चुम्बिताः आ ईपत् मूलसबन्धिनो निर्मूलं वा यथा भवत्येवं मश्रु तस्य अधरोपरिरोमरेसयोवालाः पेशा यस्य तत्तथोक्तम् । पुनः कयंभूतं बलम् । पीलकुलमिव गजन्दमिव । कथंभूतं पीलकुलम् । उद्भिद्यमानमदतिलक्तिकपोलम् उद्भियमान उत्पद्यमानो योऽसौ मदो दानं तेन तिलकितौ तिलकसयुक्ती कपोलो गण्डस्थलौ यस्य तत्तयोकम् । पुनः कथंभूतं ब. लम्। किमरिमणिविनिर्मितत्रिशरवण्ठिका किसरा विचित्रा ये मणयस्तैर्विनिर्मिता रचिता घद्धा त्रिशरा निगुणा कण्ठिका कण्ठाभरणं यस्य ततथोक्तम् । पुनः कथंभूतं बलम् । ईशानसैन्यमिव श्रीमहादेवकटकमिव । कथभूतं ईशानसैन्यम् । महामण्डलावगुष्ठितगल. नालमान्यम् महामण्डलैः सर्पविशेषैरवगुण्ठितं यद्गलनालं कण्ठकन्दली वेन मान्यं मान- नीयम् । पुनः कथंभूतं वलम् । आकुफणिकृतकालायसवलयकरालकाराभोगम् आयुफ. मिर्पस्पर्शवर्जितानि कृतानि चेष्टितानि यानि कालायसवलयानि लोहकटकानि तैः कराल. उन्नतः कराभोगो बाहुविस्तारो यस्य तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतं बलम् । भदश्रियानोकहगहनमिव । 'भद्रश्रियं चन्दनम्' इति पत्रिकामारो जिनदेवः । चन्दनत. रुवनमिव । कथंभूतं भद्रश्रियानोकहगहनम् । बालयिलेशववेष्टितविटपभागम् बालविले. शया शिशुमा. सर्पशिशवस्वेष्टितोऽवगुण्ठितो विपटभागः करप्रभागो यस सत्तथो. लम् । उकं च--"विस्तारो पिटपोऽस्त्रियाम् ।' तथा च 'कन्धादूर्ध्वतरोः शासायटयो विटपो मतः।' शाखाना स्टप्रः शास्त्रास्टप्रः । पुनः कथंभूतं बलम् । आनाभिदेशोत्त. म्भितासिधेनुक्म् आनाभिदेशं नाभिदेशपर्यन्त उत्तम्भिता वेष्टिता भवटच्या निधेनुका छुरिकायेन यस्य वा तत्तथोकाम्। पुनः क्यंभूतं बलम् । मन्यानकाचल निव मेरुपर्वतमिव । कथंभूतं मन्यानकाचलम् । अहीश्वरानुषदमध्यमेखलम् अहीश्वरेण शेषनागेन अनुबद्धा संयता मध्यमेखला कटिनी यस्य तत्तयोक्तम् । पुनः कथंभूतं यलम् । भावहगोरिक्षप्तनि- विडनिवसनम् भावण उपसधिपर्यन्तं उक्षिप्तं मुफ निविडं पुढं निवसनं वलं येन यस्य वा तत्तयोक्तम् । विमिव । वैखानसन्दमिव । कथंभूत वैसानसन्दम् । सयौपीनं कक्षाप. टसहितम् । पुन. क्यभूत पलम्। भनेकाहनामसभावनोदीवाननम् अने नानाविधानां अनाप्तां विरुदावल्लविधेयाना संभावने आवर्णने उसी उन्नतशिरोधर माननं मुखं ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४६३ नम्, अर्चनखरेखालिखितदेहप्रासादं देव, इदं विहितविविधायुध- वर्तनौचित्यं दाक्षिणात्यं बलम् चण्डांशुरश्मिसंपर्कज्वलत्कुन्ताग्रमण्डलम् । त्वत्प्रतापानलव्याप्तं विदधानमिवाम्वरम् ॥ २४४॥ इतश्च पर्यन्तसर्वितकुन्तलतयार्धमुष्टिमितमस्तकमध्यकेशम् ,अतिप्रलम्ब- श्रवणदेशदोलायमानस्फारसुवर्णकर्णिकाकिरणकोटिकमनीयमुखमण्डलतया कपोलसलीपरिकल्पितप्रफुल्लकर्णिकारकाननमिव, समुत्कर्पितस्कचिबुकज- वाग्रमागरोमलोमशम् , अहरहःप्रमार्जितदशनप्रकाशपेशलवदनतया प्रद- यस्य तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतं बलम् । आत्मस्तवाडम्बरोजगरमागधोत्कर्णितवदनम् आ- रमनः रतबाटम्बरः स्तवनाटोपस्तेन उसमरा उत्कटा मागधाः स्तुतिपाटकास्तेपु उत्कर्णि- तगूध्वीकृतं वदन येन यस्य या तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतं बलम् । ऊर्धनसरेसालिखितनि. खिलदेहप्रासादम् ऊ;भिरुनताभिसरेसाभिरालिखितथिनितो निसिलो देहप्रासादः शरीरमन्दिरै यस्य तत्तथोक्तम् । हे देव, इदं प्रत्यक्षीभूतं दाक्षिणात्यं बलम् । पुनः यथंभूतं बलम् । विहितविविधायुधवर्तनौचित्यम् विहितं विविधेषु नानानारेणु आयुधेषु शस्त्रेषु वर्तनौचित्यं असहाययोग्यता येन ततथोकम् । चण्डेत्यादि । दाक्षिणात्सवलं कथंभूतम् । चण्डाशरश्मिसपरज्वलकुन्ताग्रमण्डलम् नण्डांशोः श्रीसूर्यस्य ये रश्मयः किरणास्तेषा सपण स्पर्शेन ज्वलत् जाज्वल्यमानं कुन्ताग्रमण्डलं प्राप्तपर्यन्तवलयं यस्य तत्तथोकम् । वलं किं कुर्वागम् । अम्वरमाकाशं खत्यतापानलच्याप्तं विधानमिव । उत्प्रेक्षालकारः ।। इतश्च देव, इद द्वामिले बलं पश्य । कथंभूतं दामिलं बलम् । पर्यन्तसर्चितकुन्तलत. यार्धमुष्टिमितमस्तकमध्यकेशम् पर्यन्ते शिरोध पार्थ सर्विताः कतैरिता ये फुन्तलाः पर्यन्तरसर्वितकुन्तलास्तेषा भावस्तत्तातया अर्धमुरिना मिता मापिता मस्तकस्य मध्यकेशा यस्य तत्तथोक्तम् । पुनः क्धंभूतं बलम् । अतिप्रलम्नश्रवणदेशदोलायमानस्फार- मुवर्णकर्णिकाफिरणकोटिकमनीयमुसमण्डलतया कपोलस्थलीपरिकल्पितप्रफुल्लकर्णिकार- काननमिव अतिप्रलम्बः अतिदीर्घः योऽसौ श्रवणदेशः तन दोलायमाना प्रझेन्ती स्फारा प्रचुरा या सुवर्णकर्णिका कनकवर्णभूषणं तस्याः फिरणकोटिभी रम्यमैः कम- नीय यन्मुसमण्डलं तस्य भावः तत्ता तया कपोलम्बलीपु परिकल्पितं रचितं प्रफु. स्वर्णिकाराणा परिव्याधतरूणा काननमिव । पुनः कथंभूतं बलम् । समुस्कर्पितसकचियु- कमहाप्रभागरोमलोमशम् । समुत्कर्षितानि वृद्धि प्राप्तानि सूदाणा मोष्टपर्यन्ताना चिनुका. नो भवरापरभागाना जहानां जान्वघोमागाना अप्रभागेषु रोमाणि तैलोम रोमन्या. तम् । माकुलमित्यर्थः । पुनः क्थंभूतं यलम् । अहरह.प्रमार्जितदानप्राशपेशलवदन. - ·४६४ काव्यमाग। शितखकीययशःप्रसूतिक्षेत्रमिव, अनङ्गग्रहपरिवेषवर्तुलदन्तक्षतक्षपितमुज- शिखरम्, अनवरतक्षरक्षपारसरागरक्तशितिशरीरतया कजाकिंजरककलुष- कालिन्दीकल्लोलकुलमिय, मापूरबांतपत्रममाश्यामिकासंपादितगगनगारु- डोपलकुट्टिमच्छायम् , दरदद्वापाटलफलकान्तिकुटिलकटितटोल्लासलालस- करम् , संध्यानगर्भविभ्रान्ताप्रियसंदर्भनिर्भरं नम इव, देव, इदमनेकदो- लिकाविलं दामिलं वरम् । इतथोचप्तकाञ्चनकान्तकायपरिकरम् , करोचम्भितकर्तरीकणयकृपाण- तया प्रदर्शितखकीययश.प्रसूतिक्षेनमिव अहरहदिन दिन प्रति प्रमार्जिता वर्जिता घर्षणमापिता ये दशना दन्तास्तेषा प्रकारा उद्दयोतस्तेन पेशलं यद्वदनं तस्य भावस्वत्ता तया प्रदर्शितं प्रकटीकृतं खकीयस्य यशस. प्रसूतिक्षेत्रमिव उत्पत्तिसस्याधिकरणमिव । पुनःफथभूत बलम् । अनगाहपरिवेषपर्नुलदन्तक्षतक्षपितभुजशिखरम् अना स एव प्रह- स्वस्य परिवेपो मण्डतं तद्वत पर्तुलानि यानि दन्तक्षतानि दन्तवर्तितपदानि ते क्षपि- तानि भुक्तानि शोभितानि भुजशिखरापि यस्य तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतं पलम् । अनवरतक्षररक्षपारसरागरकशितिशरीरतया कजर्किनलकलपकालिन्दीक होलकुलमिव अनवरतं निरन्तर क्षरन् प्रोगरन् योऽसौ क्षपारसो हरियाद्वस्तस्स रागेण रकं शिति कालवणे यच्छरीर तस्य भावसत्ता तया कजाना पमपुष्पाणा योऽसौ किंजल्कस्तेन फलुप मिश्रितं कालिन्या यमुनाया कहोलानां कुलमिव वृन्दमिव । पुन फयभूतं बलम् । मायूरपहातपत्रप्रभाश्यामिकासपादितगगनगाहोपरकुटिमच्छायम् मायूरपर्हाणां यानि आतपशीधीनर्यस्तेपो प्रभाणा या श्यामिका श्यामलल तया सपादिता गगने गारोपराना गारजोगाररसाना फुहिमस्य पद्धभूमेश्छाया शोभा येन तत्तयोकम् । पुनः कथंभूत बलम् । दरददवापाटलारकान्तिकुटिलकटितटोल्हासलालसकरम् दरददवेण हिालकरसेन आपाटल रक यत्पल फलकं खेटकस्तस्य कान्ला तेजसोपलक्षित कुटिलं यीकृतं यत् कटितट श्रोणिप्रदेशस्खस्योगले उच्चासने लालसः साका फरो हखो यस्य तत्तयोधम् । पुन' कथंभूतं बलम् । सध्याभूगर्भविभ्रान्तानियसदर्भनिर्भर नभ इस संध्याघ्राणां गर्भ विभ्रान्ता भ्रमन्तो ये अभ्रिया पाप्रयस्तेषा सद#. सम्है निर्भर संयुफ नभ इव भाकासमिव । पुनः कथंभूतं बलम् । अनेकदोलिकाविलं नानाक्ष- पानसंयुजम् ॥ हे ३५, इसथ एकस्मिन् पाव औसरपर्य उत्तरपथादागत पलं व परस । कंध मतमोत्तरपथ घरम् । उत्तप्तकायनकान्तकायपरिकरम् उत्तप्तमुत्कालितं यत् कायन कापनयत् कान्तो योऽसौ कायस्वस्य परिकरः प्रारम्भो यस्य तत्तयोकम् । उपंच- "परिकर पर्यहपरिवारयोः प्रगाढ गात्रिकाबन्धेच'। पुनः कथंभूनं यटम्। फरोइम्भित- ·३.आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । प्रासपट्टिशबाणासनम् , आसनविशेषवशातिविद्रुतमितद्रवखुरक्षोभितकुम्भि- नीभागम्, भागभागार्पितानेकवर्णवसनवेष्टितोष्णीपन, अनवधिप्रकारमसव- स्तबकचुम्बितशिखम् , विजयश्रीनिवासवनमिवेदं देव, तुरगवेगवर्णनोदीर्ण यथायथकथमौत्तरपथं बलम् । इतश्च जयलक्ष्मीवक्षोजमुखमण्डलश्यामशरीरप्रभाफ्टलकुवलयितनभः- सरोभिर्द्रवद्दानासवासारसौरभागमगण्डूपिताशेषदिग्विलासिनीवदनैः कद- कर्तरीकणयकृपाणप्रासपहिशयाणासनम् करेषु उत्तम्भितानि ऊवींकृतानि उद्गामितानि वा कतरी च छेदनिकरः, कणयश्च लोयाणविशेषः, कृपाणथ खनः, प्रासश्च कुन्तः, पटि- शश्च यदूसः, बाणासनं च धनुः, कर्तरीकणयकृपाणप्रासपटिशवाणासनानि करेपूत्तम्भि- तानि कर्तरीकणयकृपाणप्रासपटिशवाणासनानि तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतं बलम् । आसनविशेषवशातिविद्वतमितदवखुरक्षोभितकृम्भिनीभागम् आसनविशेषस्य उभयोरुपी. डनविशेषस्य वशा अति विद्रुता अतिधाविता ये मितद्रवा अश्वास्तेपो खुरैः शफैः क्षो. भितः संचालितः कुम्भिनीभागो येन तत्तयोक्तम् । पुनः कथंभूतं बलम् । मागभागार्पिता. नेकवर्णवसनवेष्टितोष्णीपम् भागभागेषु मध्यमध्येषु अर्पितानि वेष्टितानि यानि अनेक. वर्णानि श्वेतपीतहरितारुणकृष्णानि वसनानि वस्राणि वेष्टितो यद्धः उष्णीपः केशपाशो येन सत्तथोकम् । पुनः कथंभूतं बलम्। अनवधिप्रकारप्रसवस्तवकचुम्बितशिखम् अनवधिप्रका. रप्रसवस्तयकाः पुष्पगुलुञ्छास्तधुम्बिता स्पृष्टा शिखा शिरोप्रभागो यस्य तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतं बलम् । विजयश्रीनिवासमिव विजयलक्ष्मीनिवासस काननगिव । यथा चनं भनेकपुष्पस्तरकसंयुकं भवति । पुनः कथंभूतं वलम् । तुरगवेगवर्णनोदीणे तुरगाणां वेगस्य वर्णने प्रशंसने उदीर्णमुद्रिक्तं उत्कटम् । यथाययकथं सत्यवचनकथनशीलम् ॥ इतश्चेत्यादि । हे देव, इतवैकस्मिन् पार्श्वे इदं प्रत्यक्षीभूतं तैरभुक्तं यमुनातटवलं यमुनपुरसैन्यं खं पश्य । कथंभूतं तैरभुक्तं बलम् । करिवरैस्तमालिताखिलाशावलयम् तमालितं तमालवृक्षवत् श्यामलितं अखिलं समस्त माशावलयं येन तत्तथोकम् । कथं. भूतैः करिवरः । जयलक्ष्मीवक्षोजमुरामण्डलश्यामशरीरप्रमापटलकुवलयितनभःसरोभिः जयलक्ष्म्याः यौ वक्षोजी तयोः मुखमण्डलं चूचुकप्रदेशस्तद्वत् श्यामं कृष्णं यच्छरीरं तस प्रभापटलेः कृष्णतेजःसमूहः कुवलायेतं उत्पलविशेषसहितं कृतं नमःसरो यैः करियरस्ते तथोपाखः । उकं प-'स्यादुत्पलं मुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च । इन्दी. बरेच नीले सिन्सिते कुमुदकरवे ॥' इति वचनात् भत्र कुषलयशब्देन नीलोसलं प्रायम् । पुनः कथंभूतैः करिवः। द्रवदानासवासारसोरभागमगण्डषितादिशेपदिग्विलासि. नोवदनैः यत् निर्गलत् यदान मदस्तदेवासवो मयं तस्य आसारो वेगवद्वपस्तस्य सौरमागमेन सौगन्ध्यागमनेन गइषितानि शेयाणा दिग्विवाहिनीनां बदनानि येस्ते य.४० ·३ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४६७ लानविसारिधाराकरनिकरतरङ्गितगगनभागम् , आहवैकानुराग देव, इद जलयुद्धबद्धक्रियाविशेषासक्त तैरभुक्तं बलम् । इतश्चाजानुलम्बमाननिवसनम् , माहिपविषाणघटितमुष्टिकटारकोत्कट- कटीभागम् , निरन्तरधनदीर्घदेहलोमकलापकल्पितसर्वाङ्गीणकङ्कटम् , अध- स्तिर्यक्प्रबन्धपवृद्धकूर्चकेशतया क्रियानुमेयनामिनासानयनश्रवणदेशम् , उभयासोत्तम्भितभूरिभस्त्रतया त्रिशिरोनिशाचरानीकमिव, लघुदृददुष्क- रदूरलक्ष्यादिपातादिपाटवापहसितकृपकृपधर्मकर्णार्जुनद्रोणगुपदभर्गभार्गवम् , धृताधिज्याजकाव देव, इद गौर्जर बलम् । घ । पुन कथभूतैस्तैरभुक्क बलम् । उत्सातखड्गवलानविसारधाराकरनिकरतरङ्गितगगन- भागम् उत्खाता उपरि प्रहारा ये खमा निर्विशास्येपर बलान विसारिणी उच्छलनप्र. सरणशीला या धारा अप्रभागस्तस्या ये करा किरणास्तेपा निकरै समूहस्तरङ्गित उ- काटोलीकृतो गगनभाग भाकाशप्रदेशो येन तत्तथोक्तम् । पुन कथभूत तैरभुतबलम् । भाहवैकानुराग समामैकप्रीतिकम् । पुन स्थभूतम् । जलयुद्धपक्रियाविशेपासतम् जलयुद्धे पो योऽसौ क्रियाविशेषस्खन आसक रक्कम् ॥ इतश्चेत्यादि । हे देव, इतच एकस्मिन् पार्धे इद प्रत्यक्षीभूत गौर्जरं वल व पश्य । कथभूत गौर्जरे बलम् । आजानुलम्बमाननिवसनम् आजानु जबोरसधिपर्यन्त लम्बगान दीर्घ निवसन चेलनक वस्र यस तत्तथोकम् । पुन कथभूतम्।माहिषविषाणघटिरतमुष्टि- कटारकोकटकटीभागम् महिषस्येद माहिए तच विषाण Z तेन घटितो निर्मितो योऽसौ मुष्टि समाह वाहवस्थान स चासौ कटारक छुरिका विशेषस्तेन उत्कट उद्रिक कटीभाग श्रोणीप्रदेशो यस्य तत्तयोकम् । पुन कथभूतम् । निरन्तरपनदीर्घदेहलोम कलापकल्पित- सर्वाङ्गीणकटम् निरन्तराणि अविच्छिन्नानि धनानि निबिडानि दीर्घागि अहखानि यानि देहलोमानि शरीररोमाणि तेषां कलाप सघात तेन कल्पितोरचित सर्वाङ्गीण सर्वशरीरे ककट कवचो यस तत्तथोक्तम् । पुन कथभूतम् । अघस्तिर्यवप्रवन्धप्रवृद्धकूच केशतया क्रियानुमेयनामिनासानयनश्रवणदेशम् अघोऽधस्तनभागे तिर्यक् वामदक्षिणपार्श्वयो प्रब- न्धेन निविडतया प्रवृद्धा वृद्धि गता ये कूर्चकेशा मुसरोमाणि तेषा भावस्तत्ता तया कृला क्रियानुमेया क्रियोपमाना नाभिनासनयनश्रवणदेशा यस्य तत्तयोफम् । अधस्ताव कूर्च नाभिदेश गत तिर्यक् नासानयनयो श्रवणयोच देश प्राप्त इसर्थ । दीर्घविचारपूर्वक- मित्यर्थ । पुन कथभूतम् । उभयासोत्तम्गितभूरिभवतया त्रिशिरोनिशाचरानीकमिव उभयोरसयो अशिसरयोरुत्तम्भिवे बद्ध भूरि वृहद्भस्ना बाणधी तयो भावस्तत्ता तया फूखा निमस्तकराक्षसन्दमिव । पुन कथभूतम् । लघुदृढदुष्करदूरलक्ष्यादिपातादिपाठ- वापहसितकृपकृपधर्मकर्णार्जुनद्रोणगुपदभर्गभार्गवम् लघु लघुसंधान दृढ प्रहारादि दुष्करो .

·४६८ काव्यमाला। एवमेतान्यपराण्यपि हिमालयमलयमगधमध्यदेशमाहिष्मतीपतिप्रमृती- नामवनीपतीनां बलानि देवस्य विजययात्रोद्योगमाकागतानि पश्येति बलाधिकृतीनां विज्ञप्तीरशृणवम् । शूरोऽर्थशास्त्रनिपुणः कृतशस्त्रकर्मा संग्रामकेलिचतुरश्चतुरङ्गयुक्तः । मर्तुनिदेशवशगोऽभिमतः स्वतन्त्रे सेनापतिर्नरपतेर्विजयागमाय ॥ २४५ ॥ कदाचित्पुराणपुरुषस्तवनवादिवन्दिवागुणा(ख)वेषु सर्वसेवाप्रस्तावेषु दुःसाध्यो दूरलक्ष्यादिपातादि उडीयगमनं इत्यादौ यत्पाटव पटुत्वं तेन अपहसितः तिरस्कृतः कृपश्च कृपाचार्यः, कृपधर्मथ कृपधर्माचार्यः, कर्णध पूर्वकौन्तेयः, अर्जुनश्च तृतीयपाण्डवः, द्रोणश्च कौरवपाण्डवगुरुः, दुपदश्च पाचालीपिता, भगक्ष भर्गनामा सुभटः शुको घा, भार्गवश्व शुद्धो येन तत्तयोक्तम् । पुनः कयंभूतम् । घृताधिज्याजकावम् धृतं हस्ते कृतं अधिज्यमारोपितप्रत्यचं आजकाव धनुन तत्तयोक्तम् ॥ हे देव, एवं अमुना प्रकारेण एतानि प्रत्यक्षीभूतानि उकप्रकाराणि पलानि अपरा. प्यपि अन्यान्यपि बलानि लं पश्य । केयां बलानि । हिमालयमलयमगधमध्यदेशमा- हिष्मतीपविप्रभृतीनां भवनिपतीनां राज्ञा बलानि पश्य । पतिशब्दःप्रत्येकमभिसवध्यते । हिमालयपतिश्च हिमालयनृपः, मलयपतिः चन्दनाचलस्वामी, मगधपतिश्च मगधदेशस्य राजा, मध्यदेशपतिश्च अयोध्याधिपतिः, माहिष्मतीपतिश्च माहिष्मवीदेशनगरस्य राजा, ते प्रभृतिरादिर्येषां बालधरादीनां तेषां तयोकानाम् । कयंभूतानि पलानि । देवस्य भवतः विजययात्रोद्योग दिग्विजयगमनोधर्म आकर्ण्य भुला आगतानि । दीपकप्रायालंकारः॥ अन सेनापत्यवसरे सेनापतेर्णनवृत्तम्-शूर इत्यादि । नरपतेनरेन्द्रस्य ई- ग्विधः सेनापतिर्विजयागमाय भवति । कथंभूतः सेनापतिः। शूरः सुभटः, अर्थशास्त्रनिपुणः नीतिशास्त्रकुशलः, कृतशस्त्रकर्मा अभ्यस्तसर्वायुधविधिः, संग्रामकेलिचतुरः रणक्रीडाको- विदः, चतुरङ्गयुक्तः हस्त्यश्वरथपदातिसपन्नः, भर्तुः खामिनो निदेशवशगः आदेशवशः, सतत्रे निजसैन्ये अभिमतो अभीष्टः । जात्यलंकारः। कदाचित् कस्सिंघिदवसरे सर्वसेवाप्रस्तावेषु अनिपिनद्धारावसरेषु संधिविग्रहिणां महादूतानो इति ईरशी गीतिर्वचनानि आकर्णयामास आकर्णितवानहम् । कयंभूतेषु सर्यसेवाप्रस्तावेषु । पुराणपुरुपस्तवनवादिवन्दिवायुमावेषु पुराणपुरुषाणां यशोर्यादीना सवनवादिना स्तुत्युद्धापकानां पन्दिनी स्तुतिपाठकाना बागुथारनायो पाचामुत्सवो येषु सर्यसेवाप्रस्तायेषु ते तपोकास्वेषु ।

·३ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४६९ त्वद्दण्डचण्डवेतण्डशुण्डाखण्डितमण्डलाः । कण्ठोत्कण्ठकुठारास्ते देवैता द्विषतां पटाः ॥ २४६ ॥ दूताः केरलचोलसिंहलशकश्रीमालपञ्चालकै. रन्यैश्चाङ्गकलिङ्गवङ्गपतिभिः प्रस्थापिताः प्रारणे । तिष्ठन्त्यात्मकुलागताखिलमहीसारं गृहीत्वा करे देवस्यापि जगत्पतेरवसरः किं विद्यते वा न वा ॥ २४७ ॥ अवलगति कलिनाधीश्वरस्त्वां करीन्द्र- स्तुरगनिवह एप प्रेषितः सैन्धवैस्ते । अयमपि च समास्ते पाण्ड्यदेशाधिनाथ- स्तरलगुलिकहारप्राभूतव्यग्रहस्तः ।। २४८॥ इतीति किम् । त्वदण्डेत्यादि । हे देव, ते तव द्विषतां शत्रूणां एताः प्रत्यक्षी- भूताः घटाः घेणयः वर्तन्ते । कथंभूता द्विषतां घटाः । लद्दण्डचण्डवेतण्डशुण्डाखण्डित- मण्डलाः खद्दण्डस्य भवत्सैन्यस्य चण्डाः प्रचण्ड! ये वेतण्डा गजाः तेषां शुण्डाभिः करैः खण्डितानि विध्वंसितानि मण्डलानि भूमिभागाः यासा तास्तथोक्ताः । उक्तं च- "आवर्तुलन्दभूभागेषु मण्डलाः।' पुनः कथंभूताः । कण्ठोत्कण्ठकुठाराः कण्ठेषु ग्रीवासु उत्कण्ठा बद्धाः कुठाराः परशवो यासां याभिर्वा तास्तथोकाः। अतिशयालंकारः। दूता इत्यादि । हे देवेति सवोधनपदं पूर्वोक्तमेव प्राह्यम् । हे देव, दूताः देवस्य प्राङ्गणे तव चत्वरे तिष्ठन्ति पात्मकुलागताखिलमहीसारं करे हस्ते गृहीला आत्मकुलेषु निजान्वयेषु मागता आयाता या अखिलाः समप्रा मह्यः पृथिव्यस्तासां सारं धनं नाभृतं गृहीला । कथंभूताः दूताः । केरलचोलसिंहलशकधीमालपञ्चालकैः प्रस्थापिताः प्रेषि- ता: केरलच दक्षिणदेशस्वामी, चोलच मधिष्ठादेशभूपः, सिंहलच लक्षाद्वीपभूपतिः, शकश्च खुराशानदेशनरेन्द्रः, श्रीमालश्च श्रीमालवणिगुत्पतिदेशराजा, पञ्चालकश्व gप- दनुपदेशाधिपस्ते तथोकास्तैः । न केवलमेतैः प्रस्थापिताः । अन्यैश्च गौडगुर्जरास्तैर- भुकादिभिर्नुपैश्वान्यैः अनकलिवनपतिभिः प्रस्थापिता अङ्गश्च चम्पापुराधीशः, कलिजय कोटिशिलादेशदन्तपुरस्वामी, वनश्च पूर्वसमुद्रतटदेशस्वामी, ते तथा तैः । देवस्यापि भवतः अवसरः प्रस्तावः किं वा विद्यते अस्ति, न वा विद्यते नास्ति । कथंभूतस्य देवस्य । जगत्पतेः पृथ्वीपतेः समुच्चयालंकारः ॥ अवलगतीत्यादि । हे राजन् , अवलगति कलिलाधीश्वरः सेवते । कोसौ कलि- झापीचरः दन्तपुरपतनपतिः अवलगति । त्वां भवन्तम् । कैः कृत्वा अवलगति । करीन्द्रः शुण्डालाधीश्वरैः । हे राजन्, सैन्धवैः सिन्धुनदीतटदेशराजभिः ते तव प्रेषित एप प्रत्यक्षीभूतः तुरगनिवहो जात्यश्वसमूहः । हे राजन्, अयमपि च एषोऽपि च पाय. ।

·४७० काव्यमाला। काश्मीरः कीरनाथः क्षितिप मृगमदैरेप नेपालपाल: फौशेयै. कौशलेन्द्रः शिशिरगिरिपतिम्रन्थिपर्णरुदीणैः । श्रीचन्द्रश्चन्द्रकान्तैर्विविधकुलधनैर्मागधः प्रामृतस्त्वा द्रष्टु द्वारे समास्ते यदिह समुचितं देव तन्मा प्रशाधि ॥ २१९ ।। इति सधिविग्रहिणा गीतीराफर्णयामास । वाचयति लिखति करते गमयति सर्वा लिपीश्च भाषाश्च । आत्मपरस्थितिकुशलः सप्रतिभः सधिविग्रही कार्यः ।। २५० ॥ देशाधिनाय समास्ते द्वारे तिष्ठति । क्यभूत । पाण्ज्यदेशाधिनाय । तरलगुलिकहारमा- भृतव्यमहत । उक्त च-'हारमध्ये स्थित रन नायक तरल विदु ।' तरलाना स्थू- लाना गुलिकाना मुक्काफलाना ये हारा मुक्कामालास्तेषां प्रामृतेन उपायनेन व्यपी व्यासक्ती वा हस्वी यस्य स तथोक । समुघयालकार' । काश्मीररित्यादि । हे देव, फीरनाथ शुक्देशखामी काश्मीरदेशाधिप का. श्मीरे जात्यकुटुमै प्रामृत त्वा भवन्त द्रष्टुमवलोकितु द्वारे सिंहद्वारे समास्ते तिष्ठति । हे क्षितिप हे राजन् ,एप प्रत्यक्षीभूतो नेपालपाल नेपालदेशखामी मृगमदै कस्तूरिकाभि प्राभूतै कृत्वा तिष्ठति । कौशलेन्द्र विनीतापुरपति कौशेयै पटीरवस्ने वा द्रष्ट द्वारे समारते। शिशिरगिरिपति हिमाचलपति उदाणपत्कट प्रन्थिपणेनगरवस्तुभि खो दष्ट द्वारे समास्ते । उक्त च-'प्रन्थिपणे शुक यह पुष्प स्थाणेयकुकुरे । शुकपणे चित्रचूड शुकगुच्छ शुक्न्दगू (१)' शीर्णलोमक विक्वाख्य च गधद्रव्यविशेष । श्रीचन्द्र फैलासगिरिपति चन्द्रकान्तश्चन्द्रकान्तमणिमि त्वां द्रष्ट द्वारे समास्ते । हे देव, मागध मगधदेशपति विविधकुलधनै नानाप्रकारान्वयागतखापतेय. प्रामृतस्त्वां भवन्त द्रष्ट द्वारे समारते । यत् किमिपि इह अस्मिन्न समुचित योग्य तत् मो प्रशाधि आदिश। दीपकालकार । वाचयति लिखतीत्यादि । यो वाचयति परिभाषते वाचन विधौ इति विद्या. नन्द । लिखति वर्णविन्यास करोति लेखने लिखतीति विद्यानन्द । क्वते वर्णयति । 'क वर्णे 'कृम् शन्दे' या इति भीमसेन । गमयति सहृदयस्थमर्धमपरहृदये आरोपय. नि । सर्वा समस्ता लिपीरष्टादशलिपी पाच गौडगार्जरलाटकर्णाटाधिपाय गमयति शापयति । आत्मपरस्थितिकुशल स मे खामी एतावच्छक्तिमान् पर शरेतावच्छति मान् इति खपरमर्यादापरिज्ञाने कुशल सप्रतिम धर्मार्थकामादिशास्त्रेषु चमत्कुर्वगुद्धि. संधिविप्रही सधिविग्रहयो प्रमाणभूत । संधिविग्रही तु रामस्य हनुमानिव । कार्य कर्तव्य त्वया । समुचयालकार ॥

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४७१ कदाचित् येऽभ्यर्णा दूरास्ते ये दूरास्ते भवन्ति चाभ्यर्णाः । पथिकजनेषु निसर्गाचबद्धृत्याः क्षितीशेषु ॥ २५१ ॥ इति न्यायादवसरमलभमानस्य चिरसेवकसमाजस्य विज्ञप्तय इच नर्मस- चिवोत्तयः प्रतिपन्नकामचारव्यवहारेषु खैरविहारेषु मम गुरुशुक्रविशाला- क्षपरीक्षित्पराशरभीमभीष्मभारद्वाजादिपणीतनीतिशास्त्रश्रवणसनाथं श्रुतिप- थमभजन्त । तथा हि। नृपलक्ष्मीः खलभोग्या न जातु गुणशालिभिर्महापुरुषैः । मिक्षोर्न हि नखवृद्धेः फलमपरं पुन्दकण्डूतेः ॥२५२ ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवरारे नर्मसविवोकयः भण्डवचनानि मम में खैरविहारेषु स्वे. च्छया पर्यउनेषु प्रतिपथं कर्णमार्ग अभजन्त आकर्णितवानहमित्यर्थः । कथभूतेषु खैर- विहारेयु । प्रतिपनकामचारव्यवहारेषु स्वेच्छाचारस्य व्यवहारः प्रवृत्ति ते तथा तेषु । नर्मसचित्रोचयः कथंभूताः। चिरसेवकसमाजस विज्ञसम इव दीर्घकालकिंकरस- मूहस्य विज्ञापनावसरे नर्मसचिमवचनानामाकर्णने कोऽल्पादरो नास्तीत्यर्थः । कथंभूतस्य चिरसेवकरामाजस्य । इति न्यायात् इति दृष्टान्तेन भवसरं भलभमानस । इतीति किम् । येऽभ्यर्णा इत्यादि । क्षितीशेषु राजसु निसर्गात् स्वभावेन पथिकजनेषु अबलोकेषु तरुषवृक्षवत् ये गृत्याः अभ्यः समीपतरा भवन्ति ते दा विप्रकृष्टा भवन्ति । ये रास्तेऽभ्यर्णा निकटवर्तिनो भवन्ति । दृष्टान्तः ॥ कथंभूतं श्रुतिपपम् । गुरुशुकविशालाक्षपरीक्षिपराशरभीमभीष्मभारद्वाजादिप्रणीतनी- तिशास्रश्रवणसनाथम् गुरुध देवगुरुः, शुकश्व रेस्यगुरुः विशालाक्षः नीतिशास्त्रकर्तृ विशेषः, परीक्षित् एकस्तम्भप्रासादोपरि स्थितो यो वदरफलमध्यस्थितमर्पण दष्टः, पराशरथ मत्स्यगन्धावालभ ऋषिः, भीमश्च भीमसेनकविर्मध्यमपाण्डवो वा, भीष्मश्व शान्तनुनृपत- नूजा, भारद्वाजश्व माझणविशेषः, ते आदिउँषा बल्लभदेवव्यासनारदादीनां तैः प्रणीतानि नीतिशास्त्राणि नेपां श्रवणेन आकर्णनेन सनाथः सहितो यः श्रुतिपयः स तथोक्तस्तम् ।। तथा हि । ता एव नर्मसचिवोक्तयः उच्यन्ते । नृपलक्ष्मीरित्यादि । नृपलक्ष्मी राज्य- श्रीः खलभोग्या खलाना दुर्जनाना भोग्या भवति । महापुरुः सत्पुरुपैः जातु कदाचित् भोग्या न भवति । कथंभूतैर्महापुरुपैः । गुणशालिभिर्गुणशीलैः । युक्तोऽयमर्थ:-- मिक्षाय विवरस्य भिक्षुशब्देन वेताम्बरस्य वा नखद्धेः पुन्दकण्इवेरामनकापतानाद अपरमन्यत्फलं लाभो न वर्तते । कथम् । हि स्फुटमिति शेषः । अर्थान्तरन्यासालंकारः। । 1 ·४७२ काव्यमाला। ये क्लिश्यन्ते नृपतिषु तेषु न जायेत जातुचिल्लक्ष्मीः । दृष्टिः पुरोऽभिधावति फलमुपमुळे नितम्बस्तु ॥ २५३ ।। समरभरः सुभटानां फलानि कर्णेजपैस्तु भोग्यानि । फरिदशना इव नृपतेर्षायाः क्लेशाय खादनेऽन्तस्याः ॥ २५ ॥ सक्पुप्पमिव निसर्गाद्गुणेषु नृपतिः परामसः प्रायः । कोश इवात्मविदारिणि निस्त्रिंशे संमुखो भवति ॥ २५५ ॥ स महत्त्वस्य हि दोषो यत्त्वं नृप भजसि विरसतां पश्चात् । पत्युः सरितामारात्सरसत्वं वारिणो न तद्भावे ॥ २५६ ॥ कृतम्लेशेषु भृत्येषु नोपकुर्वन्ति ये नृपाः । जन्मान्तरेऽधिकश्रीणां तेषां ते गृहकिंकराः ॥ २५७ ॥ ये इत्यादि । ये पुरुषा नृपतिषु राजसु ग्लिश्यन्ते क्लेशं सहन्ते देषु पुरुपेषु जातुचित् कदाचित् धचिलक्ष्मीन जायेत नोत्पद्यते । दृष्टिश्चक्षुः पुरोऽप्रतोऽभिधावति शीघ्रगमनं फ्रोति । तस्य अभिधावनस्य तत्फलं लाभं नितम्बः उपमुढे । दृष्टान्तालंकारः ॥ समरेत्यादि । समरभरः सप्रामातिशयः सुभटानां शूराणां भवति । समरभरफ. लानि तु करेंजपैः पिशुनै ग्यानि आखादनीयानि भवन्ति । नृपवेर्नरेन्द्रस्य बाह्याः मुभटाः क्लेशाय भवन्ति । सादने आखादने अन्तस्थाः पिशुनाः भवन्ति । क इव । फरिदशना इव हस्तिना दन्ता इव । यथा बाह्या हस्तिनो दन्ताः क्लेशाय भवन्ति सादनं तु आभ्यन्तरदन्ताः कुर्वन्ति । स्यान्तालंकारः॥ स्रक्पुप्पमित्यादि । नृपतिः प्रायो बाहुल्येन गुणेषु शनुवधकारिषु राज्यस्थि- रखकारकेषु च निसर्गात् स्वभावेन परामुखो भवति गुणवत्सु पृष्ठं ददाति । किमिव । सपुष्पमिव मालाप्रसव इव । यया सक् माला गुणस्य तन्तोः परामुखी भवति । राजा निनिशे निर्दये पुरुषे संमुखो भवति । क्थंभूते निविंशे । आत्मविदारिणि निजवि- "च्छेदकारिणि । क इव । कोश इव । यन्तालंकारः। स महत्त्ववेत्यादि । हे नृप हे राजन्, यत् त्वं भवान् पश्चात् विरसता मजलि प्रायोपि स महत्वस्यैव दोपः । कथम् । हि निश्चयेन सरिता पत्युः समुद्रस्य भारात् समीपतः पारिणो जलस्य सरसत्वं भवति न सद्भाचे समुदस्य एकन्वे सरसत्वं भवति । त्यन्तालंकार कृतक्लेशेष्वित्यादि नृपाः कृतल्लेशेषु विहितश्नमेषु मृत्येषु सेवकेषु नोपकु- न्ति उपकार न कुर्वन्ति हे नृपाः तेषां मृत्यानां जन्मान्तरे अधिकत्रीणां अधिकल- मीणो गृहकिकराः सेवका भवन्ति । जात्युपमालंकारः॥

·३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४७३ कदाचिदर्थशास्त्रविचारपल्लवकलोकप्रकाशितोपनिपत्सु परिपत्सु नेमिमेकान्तरान्राज्ञः 1: कृत्वा चानन्तरानरान् । नाभिमात्मानमायच्छेन्नेता प्रकृतिमण्डले ।। २५८ ।। इत्यत्र विषयविन्यासचिन्तनप्रस्तावागतम् अष्टशाखं चतुर्मूलं पष्टिपत्रं द्वयेस्थितम् । पट्पुष्पं त्रिफलं वृक्षं यो जानाति स नीतिवित् ॥ २५९ ।। इममखिलावापमागमचिहेतुकं श्लोकं व्यचीचरम् । पदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे परिपरयु सगासु इमं प्रत्यक्षीभूतं श्लोकं मनुष्टुभं व्यचीयर विचारितयानहम् । कथंभूतामु परिपत्सु । अर्थशायविचारपावकलोकप्रकाशितो. पनिपरम अर्थशास्त्राणां विचारे ये पल्लवकलोकाः पण्डितलोकाः तः प्रकाशिता प्रकटी. कृता उपनिषत् रहस्यं यामु परिपत्सु तास्खयोजातामु । कथंभूतं श्लोकम् । इत्यत्रास्सिन् लोके विषयविन्यासचिन्तनप्रस्तावागतम् विषयस्य मण्डलस्य योऽसो विन्यासो रचना तस्य चिन्तनं विचारणं तस्स प्रस्ताव अवसरे आगतं आयातं विषयविन्यासचिन्तनप्र. खावागतम् । इत्यत्र कुन । नेमिमित्यादि । नेता जेता । वियोगिपु राक्षेत्यर्थः । प्रतिमण्डले अरिमियादी एकान्तरान् रामः तृतीयदेशस्थितान् अनन्तरान् नब निजमण्डलसमीपवर्तिनः पात्रुमः तान् राक्षय नेमि चक्रधारी ला आत्मानं सं नाभिं प्रायच्छेत् फुयात् । रूपकालंकार इमं लोकं कयंभूतम् । असिलावापभागप्रतिहेतुकम् अपिलो योऽसी आवापः परमण्डलचिन्ता तया मागमश्तेः भागकरणस्य देतुकं हेतुभूतम् । आएशारामित्यादि । यः पुमान् वृक्षं जानाति स पुमान् नीतिवित् नीतिशामको भवति । कथंभूतं पक्षम् । अरशाराम् अरिविजिगीपुमप्यमोदासीनानां प्रत्येक आरिमि- प्राभ्यो संपन्धात् अाराम पुनः यंभूतं यक्षम्। चतुर्मूलम् चत्वारि सामदानभेदण्ड- लसणानि मूलानि यस स चतुर्मूलस्तम् । पुनः कर्पमतं वृक्षम् । परिपत्रम् पटिस्तिसो विशतयः पत्रानि पनि यस्य स परिपत्रस्तम्। अरिः । विजिगीरः २ सभित्रनिग सदर भरिमित्रम् ४ समित्रेण सह ५ मरिमित्रंमाकन्दकेन सह ७ पार्णिमाहासारेण सद माकन्दनाना शारे १.द्वी मप्पस्यौ इति द्वारा " अमाल ! राज्य २ दुर्ग को पल ५ एतेः पथभिनिता दादा इति पष्टिः पनं भवति .पुनः क. धम पक्षम्ये स्थितं देवपारयोः स्थितम् । पुनः कथंभू राम् । परपुर्ण संधि विमा-यान-आसन संधय-ट्रैपीमार इति परपुष्पम् । प्रिफर्स स्थान भयो रसिरिति निरसम् । रूपकाहारःn ·१७४ काव्यमाला। विना जीवितमखस्थे यथौयविधिर्वथा । तथा नीतिविहीनस्य वृथा विक्रमवृत्त्य ॥२६०॥ कदाचित्कामिनीजनचरणालक्तकरसरागरञ्जितरगतलासु नाट्यशालासु भाल लोचनचारु मूर्ध्नि विकट यस्या जटामण्डलं बालेन्दु श्रवणावतसविषय क्रीडा सर सभवा । काय केतकपुष्पगर्भसुमग स्थान सिते चाम्बुजे सा व पातु सरस्वती सितमुखव्याकीर्णवर्णावलि ॥२६१ ।। चिना जीवितमित्यादि । अखस्थे रोगग्रस्ते पुरुषे नीवित विना आयुर्बल विना औषधविधिचिकित्साविधियथा न भवति तथा तेन प्रकारेण नीतिविहीनस्य नी- तिरहितस्य पुरुषस्य विक्रमत्तयो वृथा । दृष्टा तालकार ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे नाट्यशालासु नृत्यगेहेषु मृत्त भरतपुत्र सत्रा नत काचार्य सम अह अवलोक्यामास अह विलोक्तिवान् । कथभूतासु नाट्यशालामु । कामिनीजनवरणालतकरसरागरजितरजतलासु पामिनीजनाना वेश्याना चरणाना योऽसावलतकरसो लाक्षारस । यावक इति यावत्। तस्य रागेण रजित रकीकृत बस्य भूमिविशेषस्य तल पृष्ठ यासा नाट्यशालाना तास्तथोक्तास्तासु । उक्त च-'अध:- खरूपयोरली तल पृष्ठ च । पेटे वितस्तौ तलस्तालय । कय भूतैर्भरतपुरै । नाट्य विद्याधरताण्डवचण्डीशप्रमुखनर्तकशिरोमणिभि नाव्यविद्याधरच ताण्डवचण्डीशच तो प्रमुखौ मुरयौ येषा ते नाट्यविद्याधरताण्डवचण्डीशप्रमुसा वे च ते नर्तकाचार्या तेषा शिरोमणय शिरोरमानि है । पुन कथभूत । अन्तर्वाणिभि शास्त्र विद्धि । अन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् इति । पुन क्यभूतै । प्रयोगभनीविचित्राभिनयतन्त्र प्रयोगा नृत्यप्रयुकय स्तेपो भनी रचना तस्या विचित्रा मानामकारा ये अभिनया वाचिकालिकाहार्यसात्त्वि काख्यभावसूतका तेषां तन्त्र शास्त्र येषु भरतपुत्रेषु ते तथा ते । कथभूत नृत्तम् । इति अमुना प्रकारेण पूर्वरङ्गपूनाप्रक्रमप्रवृत्त पूर्वरङ्गपूजाया नाट्यप्रारम्भपूजाया प्रक्रमे प्रारम्भ प्रत्त सनातम् । पुन कथभूतम् । सरस्वतीस्तुतिवृत्तम् । इतीति किम् ।भालमित्यादि ।सा सरखती व युष्मान् पातु रक्षतु । सा का ।यस्या सरखत्या भाल ललाटपट सेवनचार नेतृतीयेन मनोहरम् । यस्या सरखला मूर्ति मस्तके जटामण्डल वर्तते लपकचसघातोऽस्ति । कथभूत जटामण्डलम् । विकटमुनतम् ।। यस्या सरखत्या वारेदुः द्वितीयाचन्द्र प्रतिपच्चन्दो वा श्रवणावतसविषय कर्णपूर गोचर । यस्सा सरखत्या क्रीडा फोडनानि जलमन्जनानि सर सभवा सरोवरस मुत्तमा । यस्या काय शरीर केतपुष्पगर्भसुभग केतक्या इद केतक तच तत्पुप्प तस्स गर्भो मध्यभाग तद् सुभगो मनोहर । यस्या स्थान निवास सिते उज्जवले ।

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४७५ एक ध्यानपरिग्रहप्रणयिनं हस्तं द्वितीयं पुन- लीलागुष्ठनिवेशिताक्षवलयं पुस्तप्रशस्तं परम् । बिमाणा वरदं तुरीयमुचिता देवी त्रिलोकस्तुतेः पुष्याद्वः कवितालतावलयितं संकल्पकल्पद्रुमम् ॥ २६२ ॥ धृतधवलदुकूला चन्दनस्यन्दशीला सितसरसिजलोला हारभूषासराला । नमदमरनिरीटापलरलप्रसर्प- किरणकुसुमकीर्णा वर्णिनी वोऽस्तु भूत्यै ॥ २६३ ॥ अम्बुजे कमले वर्तते । कथंभूता सरखती । स्मितमुखव्याकीर्णवावलिः सितमीषद्विक- सितं यन्मुखं वदनं तर व्याकीणी विक्षिप्ता वर्णावलिरक्षरपलिय स्या. सा तथोक्ता । समुचयालकारः॥ एकमित्यादि । देवी प्रस्तावात् सरस्वती परमेश्वरी वो युष्माकं संकल्पकल्पदम वाञ्छितं कल्पवृक्षं कवितालतावलयितं कवितावल्लीवेष्टितं पुष्यात् पुष्टिं नयतु । वा- ञ्छितं पूरयत्वित्यर्थ. । देवी किं कुर्वाणा । एक हस्त उपरितनं वामहसं ध्यानपरिग्रह- प्रणयिनं ध्यानस्वीकारोहिनम् । अष्टतर्जनीसयोगेन बद्धस्फटिक विभ्राणा धरन्ती । पुनश्च किं फुर्वाणा । द्वितीयं इस्त पुनरुपरितनं दक्षिणकर लीलागुष्टनिवेशिताक्षवलयम् लीलया अछे निवेशित आरोपितं अक्षवलयं अर्ककान्तमणिजपमाला यस्मिन् हस्ते स तथा तं विधाणा थरे कुर्वाणा । पर हस्त अधस्तनं द्वितीयं वामं हस्त पुस्तप्रशस्त प्रशंसनीयं हस्त विभ्राणा । देवी पुनः किं कुर्वाणा । तुरीय चतुर्थे हस्तं अधस्तनं द्वितीयं दक्षिणा वरदं वरदानसमुद्र बिभ्राणा । कथंभूता देवी । निलोकस्तुतेः त्रैलोक्यस्थि- तभरुजनेन्द्रादिदेवतास्तवनस्य उचिता योग्या । दीपकालंकारः॥ धृतधवलदुकूलेत्यादि । वर्णा अक्षराणि विद्यन्ते यस्याः सा वर्णिनी देवी सरखती वो युष्माकं भूत्यै ऐश्वर्याय अस्तु भवतु । कथंभूता वर्णिनी । धृतधवलदुकूला धृतं खीकृतं धवलमुज्जवलं दुकूलं पटवस्त्रं यया सा धृतधवलदुकूला। स्वीकृतप्रावारराजो- ज्ज्वलववेत्यर्थः । पुन. कथंभूता वर्णिनी । चन्दनस्यन्दशीला चन्दनस्य हरिचन्दनस्य । परमोत्तमचन्दनस्य द्रवः चन्दनमुच्यते । तस्य स्यन्दः क्षरणं प्रच्यवन तस्मिन् शील समावो यस्या. सा चन्दनस्यन्दशीला ।पुनः कथभूता । सितसरसिजलोला सितसरसिजेषु उज्ज्वलकमलेषु लोला देवार्चनकीडाकरणाथै साकाहा । पुन. कथंभूता । हारभूषास- राला हारभूषाभि कामालामिस्ततस्तस्याः सराला अपर्यन्ता । पुनः कथंभूता । नम- दमरनिरीटाप्रारमप्रसर्पस्किरणकुसुमफोर्णा नमन्तः प्रीभवन्तो ये अमरा इन्द्रादयो ·- ४७६ काव्यमाला। स्वर्गेसदां वदनपद्मनिवासहंसी विद्याधरश्रवणमण्डनरतरेखा । भूवासमानसविभूषणहारयष्टि- योग्देवता नृप तवातनुतां हितानि ॥ २६४ ॥ संध्यासु प्रतिवासरं श्रुतिधृतिद्धा प्रमाणाञ्जलि योगखापमुपेत्य दुग्धजलधौ शेषाश्रितः श्रीपतिः । शंभुर्ध्यायति चाक्षसूत्रवलयं कृत्वा करेऽनन्यधी- देवि त्वत्पदपाजद्वयमिदं सर्वार्थकामप्रदम् ॥ २६५ ।। भावेन हिणै रसेन हरिभिर्नृत्येन कामारिभि- या सिद्धजनैनभश्चरगणैर्वृत्त्या प्रवृत्त्या सुरैः । देवास्तेषां निरीटानि त्रिशिसमुफानि प्रनानि यानि रनानि अप्रनानि वेभ्यः प्रसर्पन्तः प्रप्सरन्तो ये किरणा समयस्व एव कुमुमानि पुष्पाणि तेः कीर्णा व्याप्ता । अतिशयालंकारः॥ सर्गेसदामित्यादि। हे नृप हे राजन् , वाग्देवता सरखती तव भवतः हितानि वाडिएतानि आतनुता विदधातु । कथंभूता वाग्देवता । स्वर्गेसदा वदनपश्यनिवासहंसी खर्गेसदा देवानां पदनपनाना मुखकमलानां निवासे वसतिकरणे हंसी राजहसी वर्तते । पुनः क्धंभूता याग्देवता । विद्याधरश्रवणमण्डनरबरेसा विद्याधराणी वियद्गा- मिना श्रवणानो श्रुतीनां मण्डने भूषणार्थ रनरेखा माणिश्यपतिः । पुनः कथंभूता। भूवासमानसविभूषणहारयष्टिः भूवासानां भूमिगोचराणां मानस विभूषणे हृदयमण्डने हारयटिः मुक्कामाला वर्तते । रूपालंकारः। संध्यास्वित्यादि । इद प्रत्यक्षीभूत सत्पदपजद्वयं खचरणकमलयुगलं प्र. तिवासरे दिन दिन प्रति सध्यान पूर्वामु पूर्वाह्नमध्याहसंध्याकालेषु ध्रुतिधृतिः ब्रह्मा प्रमाणाजलि घडा करपोटन कृला योगखापं उपेत्य ध्याननिद्रा प्राप्य ध्यायति त्वाम् । श्रीपतिनारायणः दुग्धजलधौ क्षीरसागरे शेषाधितः शेषनागानितो नागशय्यामारुतः घ्यायति । शंभुमहादेवध भक्षसूबवलयं करे कृला जपमाला हस्ते धृला ध्यायति । क्थंभूतः श्रुतिधृतिः श्रीपतिः शंभुव । अनन्यधीः एकाग्रचित्तः । कयंभूत त्वत्पदपकन. द्वयम् । सर्वार्थकामप्रदम् सर्वे च ते अर्या धनानि कामाय श्रीभोगाः सान् प्रददाति प्रयच्यतीति सर्वार्थकामप्रदम् । समुघयदीपकरूपकातिशयालंकारः ।। मायेनेत्यादि । हे देवि हे सरखति, भवती वर्ष्या वर्णनीया मसि इणैि. वकविविशेषेव भावेन एकोनपञ्चाशद्भावसमूहेन । वर्षभाव इत्यत्र जात्यपेक्षया एकवचन ·४७७ ३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम्। सिख्या चारणमण्डलमुनिकुलस्त्वं देवि सप्तखरै- रातोयेन च नन्दिभिः कृतनुतिगानेन गन्धर्विभिः ॥ २६६ ॥ नासावर्थो न तच्चित्तं न ताश्चेष्टाः शरीरिणाम् । पदद्वयाङ्कितं देव्या यन्नेह भुवनत्रये ॥ २६७ ॥ मानससरोविनिर्गतसितसरसिरुहस्थितेः सरस्वत्याः । वरवर्णकीर्णकान्तिः पुष्पाञ्जलिरस्तु रङ्गपूजायै ॥ २६८ ॥ इति पूर्वरङ्गपूजाप्रक्रमप्रवृत्तं सरखतीस्तुतिवृत्तं नृत्त नाट्य विद्याधरता- ण्डवचण्डीशप्रमुखनर्तकशिरोमणिभिरन्तर्वाणिभिः प्रयोगभङ्गीविचित्राभि- नयतन्त्रैर्भरतपुत्रैः सनमवलोकयामास । ज्ञातव्यम् । हरिभिर्नारायणेः कविविशेषस्त्वं वा । केन । रसेन शारादिना रसेन, कामा- रिभिः रुदैः कविविशेषेध नृत्येन शिरोभूलोचनप्रीवादिसर्वानन्त्यविशेषेण वर्या वर्णनीया । नभश्वरगणैः सिद्धजनैः देवविशेषसमूहः सिद्धनामकविसमूहैश्च स्वं वयाँ । कया। वृत्त्या प्रवर्तनेम । तथा सुरैर्देवैः मुरनामकविविशेषैश्च । प्रवर्तनेन त्वं वर्ष्याप्ररया चारणमण्डलै: आकाशगामिभिश्चारणसमूहः सिध्या मनोपाग्देवसिद्धिसमूहेन ल वर्ष्या । मुनिकुलः ज्ञानि- समूहः मुनिकुलनामभिः कविपिशेपैश्च सप्तखरैः 'निपादर्पभगान्धारपड्नधैवतमध्यमाः । पञ्चमश्चेति सप्तते तन्त्रीकण्ठोत्थिताः खराः ॥ इति श्लोककथितः सप्तभिः खरस्त्वं वा । सारिगमपधनि इति सप्तभिः स्वरा त्वं वा वर्णनीया । नन्दिभिरष्टाभिः रगणैः कविविशेषश्च आतोयेन ततमिततघनमुपिरनामकेन चतुर्विधवादित्रेण त्वं वा । गन्ध- विभिः नारदतुम्बरुप्रभृतिभिः कविविशेपैश्च गानेन गीतेन कृतनुतिविहितस्तुतिर्वर्तते । दीपकालंकारः । समुधयश्च । नासावित्यादि । असी प्रत्यक्षीभूतः अर्थः पदार्थः जीवादिक वस्तु न वर्तते । तजगत्प्रसिद्ध चितं मनश्च न वर्तते । ता जगत्प्रसिद्धाश्चेष्टाः शरीरिणां क्रियाःन वर्तन्ते। तत् किम् । यत् इह अस्मिन् भुपनत्रये भूर्भुवःखस्नये देव्याः सरखत्याः पदद्वयादित स्थेत्यादिलक्षरशद्वयचिहित न पतवे । शनिश्मालंकारः । मानससरोविनिर्गतेत्यादि । सरस्वत्याः भारतीदेव्याः रङ्गपूजायै नर्तनस्थान- पूजनानिमित्तं पुष्पाञ्जलिरस्तु भवतु । कथंभूतायाः सरखसाः । मानससरोविनिर्गतं तिसरसिरह शुक्लकमलं तस्मिन् स्थितिः स्थानं यस्याः सा तथोका तस्याः । कथंभूता पुष्पाजलिः । वरवर्णकीर्णकान्तिः वरा मनोहरा वर्णाः श्वेतपीतहरितरकादयस्तैः कीर्णा ज्याला कान्तिः यस्य स तथोकः। रूपकालंकारः ।। य०४१ ·४७८ . काव्यमाला। आसाद्य लक्ष्मी श्रुतिदृष्टिमाजो न सन्ति येषां भरतप्रयोगाः। तेषामियं श्रीमतकानशोभासमानवृत्तिश्च निरधिका च ॥ २६९ ॥ फदाचिदुद्घाटितसरखतीरहस्यमुद्राकरण्डेषु महाकविकाव्यकथाका- ण्डेपु ब्रह्माण्डमण्डपमहोत्सवपौरुपस्य लक्ष्मीः स्वयंवरविधौ विहितादरा यत् । चित्रं न सत्कृतजगत्रयरक्षणस्य कीर्तिप्रिया प्रमति यत्तव तन्नु चित्रम् ॥ २७० ॥ आसाद्येत्यादि । येषां पुरुषाणां राज्ञां भरतप्रयोगाः गीतनृत्यवादित्रोदाहरणानि श्रुतिदृष्टिभाजः कर्णेन्द्रियलोचनेन्द्रियगोचराः सन्ति न भवन्ति । किं कृत्वा । पूर्व लक्ष्मी- मासाद्य श्रियं प्राप्य । तेषां राज्ञां धनवतां पुरुषाणां च इयं प्रत्यक्षीभूता श्रीलक्ष्मीर्मतका- अशोभासमानवृत्तिर्भवति मृतकस्य जीवरहितकलेवरस्या शरीरं तस्स शोमा पुष्पच- न्दनाभरणादिरचना तस्याः समानवृत्तिर्भवति । न केवलं मृतकाहशोभासमानवृत्तिः श्रीर्भवति, किंतु निरर्थका निष्फला च भवति । उपमालंकारः ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे महाकविकाव्यकथाकाण्डेषु महाकवीनां काव्यकथाकाण्डेषु काव्याना कथाप्रस्तावेषु पण्डितवैतण्डिकस्य कवेः पण्डितवैतण्डिकनामविदुषः अखर्वग- चपर्वतभार असो महान् योऽसो गर्वोऽहंकारः स एव पर्वतः काठिन्यप्रकृतिवाद तस्य भारो मरस्ते अखर्वगर्वपर्वतभारे अवावरह अवरोहितवान् । अहं उतारितवानि. त्यर्थः । पण्डितवैतण्डिकगवै भजितवानमित्यर्थः । कथंभूतेषु महाकविकाव्यकथा- काण्डेषु । उद्घाटितसरसतीरहस्यमुद्राकरण्डेषु उद्घाटित उन्मुदितः सरखलाः संबन्धी रहस्यमुद्रोपलक्षितः गोप्यतत्त्वचिवसहितः करण्यः पेटिका येषु वे तथा वेषु । कि बुर्चतः पण्डितवैतण्डिकस्य । प्रस्तावमविज्ञाय अवसरमज्ञात्वा इति ईशानि काव्यानि पठतः उचारयतः कृतावहेलस्य विहितानादरस्य । इतीति किम् ब्रह्माण्डेत्यादि । हे राजन्, यत्तव भवतो लक्ष्मीः श्रीः खयंवर- विधी स्वयंवरविधाने खयमेवागत्य धरणे विहितादरा कृतादरा वर्तते तचित्रं माधये न वर्तते । कथंभूतस्य तव । ब्रह्माण्डमण्डपमहोत्सवपौरुषस्य ब्रह्माण्डमण्डपं परिणय- मशाला । जनोऽर्थ इति यावत् । तस्य महोत्सव महद्धर्षे पौरपं वरत्वं यस्य स तथा तस्य। सचिनं न भवति, तर्हि किं वित्रम् । यत् तव कीर्तिप्रिया प्रमति पर्यटति । नु इति वित । तचित्रं वदाचर्य वर्तते । कयंभूतस्य तव । कृतजगत्रयरक्षणस्य कृतं विहितं जगत्रयस्स त्रैलोक्यस्य रक्षण प्रतिपालनं येन स तथा तस्य । इत्वलंकारः॥

·४७९ ३ आवास:] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । हरगिरयन्ति महीधाः क्षीरोदधयन्ति वार्धयः सर्वे । तव देव यशसि विसरति सौधन्ति जगन्ति च त्रीणि ॥ २७१ ॥ गिरिपु धृता भूमिभृतः पृथ्वीभारश्च निजभुजे निहितः । को नाम बलेन नृप त्वया समः सांप्रतं भुवने ॥ २७२ ॥ इति प्रस्तावमविज्ञाय पठतः कृतावहेलस्य पण्डितवैतण्डिकस्य कवेः सफलकविलोकचक्रममर्दनः ख्यात एव भुवनेऽसिन् । कथगिह संपति भवता समागतो नायबुद्ध्येऽहम् ॥ २७३ ॥ इति कथंचित्कट्दं वदतः त्रिमूलकं द्विधोत्थानं पञ्चशाखं चतुश्छदम् । योऽयं वेचि नवच्छायं दशभूमि स (च) काव्यकृत् ॥२७४॥ हरगिरयन्तीत्यादि । हे राजन् , तव यशसि विसरति प्रसरति महीध्राः पर्वता: हरगिरयन्ति कृष्णा अपि पर्वता कैलासगिरिवदावरन्ति उज्ज्वला भवन्ति । सर्वेऽपि पार्धयः लवणोदकादयः समुद्राः क्षीरोद्धयन्ति क्षीरोदधिरिव भाचरन्ति । कृष्णा अपि शुला जायन्त इत्यर्थः । त्रीणि जगन्ति च प्रीणि भुवनानि च सौधन्ति मुघावलि. तानिवाचरन्ति । कियोपमालंकारः॥ गिरिवित्यादि । हे नृप हे राजन्, भुवने जगति सांप्रतमिदानी बलेन त्वया समः को नाग वर्तते । अपि तु न कोऽपि । येन त्वया भूमिभूतः पर्वताः पक्षे राजानः गिरिपु पर्वतेषु धृता आरोपिताः, पृथ्वीभारध भूमिभारो निजभुजे खकीयदक्षिणकरे निहित आरोपितःलेपाक्षेपालंकारः॥ पण्डितवैतण्डिकस्य किं कुर्वतः । इति ईदृशं कभचिन्महता कऐन कददं कटुवननं घदतो व्यकं जरपतः। इतीति किम् । सकलेत्यादि। हे राजन् , इह अस्यां सभायां संप्रतीदानी समागतः संप्राप्तः भवता त्वया अहं फथ केन प्रकारेण नावयुद्ध्ये कथं न जानीयां । कथंभूतोऽहम् । भस्मिन् शुक्ने पृथ्वीमण्डले ख्यात एव । पुनः कथंभूतोऽहम् । सकलकविलोकचकन- मर्दनः राकलाथ वे कविलोकाः कविसमूहास्तेषां चक्रं समूहस्तत्प्रमर्दयामि चूर्णीकरोमि शति सकलकमिलोकचक्रप्रमर्दनः । उपमारूपकमिदम् ॥ फेन कृत्वा असर्वगर्यपर्वतगारमवाररुहम् अखर्वगर्वपर्वतभारमवारितवान् । इति इंशस्य अस्य प्रत्यक्षीभूतस्य लोकस्य अर्थकथनानुनाथनाशयशयेन अर्थस वाच्यस्य फथनं व्यावृतिात्यानं तस्य सानुनाथनं याचनम् । प्रश्न इत्यर्थः । तस्याशयोऽभि- प्रायः स एष शयो हतः अर्थकमनानुनायनाशयशयत्तेन । इत्तीति फिम् । निमूलकमित्यादि । यः पुमान भगं वृक्षं वेति जानाति स पुमान् ·काव्यमाला। -- इत्यस्यार्थकथनानुनाथनाशयशयेनाखर्वगर्वपर्वतभारमवारुरुहम् । राजन्नशेषविषयातिशयप्रसूतौ येषां महाकविकृतौ न मनीपितानि । तेपां श्रुती च रसनां च मनश्च मन्ये वाग्देवताविहितशापमिवेश्वराणाम् ।। २७५ ॥ कदाचिनियतवृत्तिवर्णपदप्रयोगानुबद्धशुद्धमिश्रिताशेषभाषाप्रकाशितप्र- तिभेपु पण्डितप्रकाण्डमण्डलीमण्डनाडम्बरगीर्गुम्फसंरम्भेषु जिनजैमिनिक- - काव्यकृत् कविरुच्यते । कथंभूतमगम् । निमूलकम् । पुनः कथंभूतमगम् । द्विधोत्यानं श. ब्दार्थलक्षणद्विधोत्यानम् । प्रचुरा-प्रौढा-परुपा-ललिता-भद्राभित्तिभिः पञ्चशाखम् चतुश्छदं चवारमछदाः पर्णानि यस्य स चतुउदस्तम् । तथा हि-'द्वित्रिपदा पाचाली लाटीया पञ्च सप्त वा यावत् । शब्दाः समासवन्तो भवन्ति । यथाशकिगौडीया असमस्तपदा वेदी- रिति चतुइछदम् । पुनः क्थंभूतमगम् । नवच्छायम् । 'गारवीरकरुणहास्याद्भुतभया- ' नकाः । रौद्रवीभत्सशान्ताच नवते निश्चिता बुधैः ॥' पुनः कथंभूतमगम् । दशभूमिम् । 'औदार्यसमताकान्तिरर्थव्यक्तिः प्रसन्नता । समाधिः लेप ओजश्च माधुर्य सुकुमारता ॥' इति श्लोककथितैः दशभिर्गुणैः दशभूमिम् । समुच्चयालंकारः ॥ राजनित्यादि । हे राजन् , येषां नरेन्द्राणां महाकविकृती महाकविकाव्ये मनी- पितानि मनोरया न भवन्ति तेषां ईश्वराणां नरेन्द्राणां श्रुती द्वौ फर्नी रसनां च जिहां मनच चित्तं वाग्देवताविहितशापम् । र्थभूतायां महाकविकृतौ । अशेषविषयातिशय- प्रसूती अशेपाच ते विपयाः शब्दा रसा अस्फुटमुखादिलक्षणास्तेषां भतिशयो भर- स्तस्य प्रसूतिरुत्पत्तिर्यस्यो महाकविकृतौ सा तथोक्का तस्याम् । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरेपण्डितप्रकाण्डमण्डलीमण्डनाडम्बरगीषुम्फसंरम्भेषु प्रशस्ताः पण्डिताः पण्डितप्रकाण्डाः तेषां मण्डली समूहस्तस्यां मण्डनं आभरणप्रायः आडम्बरेण शम्दानामाटोपेन योऽसौ गीतुंम्फ उपन्यासस्तस्य सरम्भेषु प्रारम्भेषु परस्परमसह- मतया विवादेषु विदुष्विणो विद्वांसो विद्यन्ते यासां परिषदां ता विदुष्षिण्यस्तासां विदुष्विणीना परिषदां सभानां तार्किकसमूहानां चित्तभित्तिषु मनोवेदिकासु आत्मयशः. प्रशस्वीः निजयशःप्रसिद्धीः उल्लिलेस उत्कीर्णतवानहम् । क्यंभूतेषु पण्डितप्रकाण्डमा ण्डलीमण्डनाइम्बरगीर्गुम्फरम्भेषु । नियतत्तिवर्णपदप्रयोगानुबशुद्धमिश्रिताशेषमा- पाप्रकाशितप्रतिभेषु वृत्तिथ समासः, वर्णाश्च अक्षराणि, पदानि च सुप्तिइन्तादीनि प्रातिपदिकानि, नियतानि मर्यादीभूतानि यानि वृत्तिवर्णपदानि तेषां प्रयोगाः उचार- १. "विदुविणीनो' इति मूलप्रतीकं भवेत् .

·३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४८१ पिलकणचरचार्वाकशाक्यप्रणीतप्रमाणसवीणतया विदुष्विणीना परिपदा चित्तभित्तिप्वात्मयश प्रशस्तीरुल्लिलेख । यथास्त्ररहिते पुंसि वृथा शौर्यपरिग्रहः । तथोपन्यासहीनस्य वृथा शास्त्रपरिग्रहः ॥ २७६ ॥ स्फुरन्त्यपि मन सिन्धौ शास्त्ररत्नान्यनेकशः। वचोगुणविहीनानि भूपयन्ति न सन्मनः ॥ २७७ ॥ विद्याना स्फुरित प्रीत्यै स्त्रीणा लावण्यवद्वहिः । अन्तर्भवतु वामा वा किं विचारैरतीन्द्रियै. ॥ २७८ ।। णानि तेषु अनुपद्धा गुम्फिता या शुद्धा केवला मिश्रिता परस्परमिलिता अशेपा समस्ता भाषा संस्कृत प्राकृत सूररोनी मागधी पैशाची चूलिकापैशाची अपभ्रशलक्ष- णास्ताभि प्रकाशिता प्रकटीकृता प्रतिभा युद्धिर्येषु गीगुम्फसरम्भेषु ते तभोकास्तेषु । कया कृला आत्मयश प्रशस्तीरुल्लेिख । जिनजैमिनिकपिलकणचरचा कशाक्यप्रणी- तप्रमाणसवीणतया जिनध अर्हन् , जैमिनिश्च भट , कपिलश्च सारय , कणवर अ. क्षपाद शिवमतानुचारी, चार्वाक्य नृवाकूशिष्यनास्तिक कौलिक । कुलाचार्य इति यावत् । शाक्यच युद्ध ,तै प्रणीतानि उपकथितानि यानि प्रमाणानि यातुसकलादेशास्तेषु सवीण प्रवीण । निपुण इति यावत् । जिनजैमिनिकपिलकणवरचार्वाकशाक्यमणी- तप्रमाणसवीणस्तस्य भावस्तत्ता तया । एतेषा प्रमाणेषु निपुणल श्रीयशोधरमहाराजस्य वर्तते । कानि तानि जिनादीना प्रमाणानि इत्साह-जिनदर्शने प्रत्यक्ष परोक्ष चेति, प्रमागद्य, जैमिनिदर्शने प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमोऽर्थापत्तिरभावश्चेति पद प्रमाणानि, कपिलदर्शने प्रत्यक्षानुमानशब्दा इति त्रीणि प्रमाणानि, कणचरदर्शने पैशेषिकदर्शने च प्रत्यक्षमनुमानमागमवेति त्रीणि प्रमाणानि, चार्वाकदर्शने प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणम् , क्यदर्शने प्रत्यक्षमनुमान चेति द्वे प्रमाणे । तद्विसरस्तु न्यायकुमुदचन्द्रोदये ज्ञातव्य ॥ यथेत्यादि । यथा येन प्रकारेण अम्ररहिते खजाद्यायुधवर्जिते पुसि सुभटपुरुषे शौर्यपरिग्रह शूरत पृथा निरर्थको भवति । तथा तेनैव प्रकारेण उपन्यासहीनस्य वाग्विन्यासविरहितस्य विदुष शास्त्रपरिग्रह अनेकशानेषु प्रवीणत्व पुथा निरर्थको म. यति । दृष्टान्तालकार । स्फुरन्तीत्यादि । मन सिन्धौ मन समुद्रे अनेकश अनेकानि शान्नाणि एव रनानि स्फुरन्त्यपि चमत्कुर्वन्यपि वचौगुणविहीनानि उपन्यासगुणरहितानि सन्मन' सता हृदय न भूषयन्ति । रूपकालकार ॥ विद्यानामित्यादि । वीणा पहिलावण्यवत् याखकान्तिवत् यथा वीणा लावग्य कामिगो प्रीतये भवति तथा विद्याना पाहि स्फुरित विदुषां श्रीतये भवति । अन्तमध्ये ·४८२ काव्यमाला। श्रीमान्विधेः प्रसादेन यः सत्सु न कृतादरः । अरण्यकुसुमानीव नीरास्तस्य संपदः ॥ २७९ ॥ आसंसारं यशः कतु चतुर्वर्ग तु वेदितुम् । येषु वान्छास्ति ते भूपाः कुर्वन्ति कविसंग्रहम् ॥ २८० ॥ कदाचिदनायासप्रवृत्तरथचरणनेमिपु करिविनयभूमिपु समं गात्रैस्तिष्ठ प्रतिहर कर छिद्ररहितं शिरः पुत्रोन्नम्य खवहितमनाः सर्पय मुखम् । ततः कल्याणान अवणयुगलं हर्षय गज ब्रुवे यावन्मात्राशतमिदमहं वर्णविधये ॥ २८१ ॥ विद्याना स्फुरितं स्त्रीणा लावण्य च भवतु वा मा वा भवतु । अतीन्द्रियैश्चक्षुरादीनामगो- चरैर्विचारै. किम् । न लिमपि । उपमाक्षेपालंकारः। श्रीमानित्यादि । विधे. प्रसादेन पुण्यस्योदयेन यः श्रीमान् लक्ष्मीवान् पुमान् सत्सु कृतादरो न भवति तस्य पुरुपस्य ता सपदो लक्ष्म्यो निरयों निष्पला भवन्ति । किंवत् । अरण्यकुमुमानीव अरण्यपुष्पाणीव । उपमालंकारः । आसंसारमित्यादि । येषु भूपेषु आससार ससारपर्यन्तं यशः कर्तुं कीर्ति विधातु वाञ्छा आकाला अस्ति विद्यते, न केवलं यशः कर्तुं वाञ्छास्ति, किं तु पुन. चतुर्वर्ग धर्मार्थकाममोक्षलक्षणं वेदितुं ज्ञातुं वाञ्छास्ति, ते भूपास्ते राजानः कविसमहं महाक- विखीकार कुर्वन्ति विदधति । जात्सलंकारः॥ क्दाचित् कस्मिंश्चिदवसरे इतिपाठपरायण. ईदृशपाटतत्परः सनह खयमेव आत्मनैव गृहीतवेणु गृहीतवंशयष्टि, वारणान् अहं विनिन्ये शिक्षितवानहम् । कासु (विषये) । करिविनयभूमिषु गजशिक्षाभूमिषु । कथंभूतासु परिविनयभूमिपु । अनायासप्रवृत्तरथच- रणनेमियु अनायासेन सुखेन प्रवृत्ताः सचलिता रथचरणानो स्पन्दनचक्राणा नेमयो धारा यासु वास्तथोक्तास्तामु। इतीति किम् । कीदृशपाठपरायणोऽहम् । समं गारित्यादि । हे पुत्र । पुनति कोमलाला। हे गज हे गजेन्द्र, समं साधु यथा मवत्येवं गात्रैः तिष्ठ । उकंचद्री समं पश्चात् जहादिदेशो गानाचारक्रमात् , तथा च-गानमनशरीरयोः' । गजस्य अप्रदेशो गानमुच्यते । हे पुत्र, ख कर शुण्डादण्ड प्रतिहर सकोचर चेष्टय । कथं. भूतं फरम् । छिदरहितं निरिछद्रम् । हे पुन, शिरो मस्तकं उन्नम्य उन्नतं कला खपहि- तमनाः मुसं सर्पय सुनु शोभनं यथा भवत्येवं अर्पय शुण्डादण्ड प्रवेशय । ततस्तदनन्तरं शुण्डादण्डस्य मुखप्रवेशादनन्तरं हे कल्याणा मालसुलक्षणशरीर हे गज हे गजनाय, श्रवणयुगलं फर्णद्वयं हर्षय उत्तालय । ईदृशया अवस्थया त्व कियत्वालं विष्ठ यावत्कालं - ·. ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४८३ एवमशेपक्रियासौष्ठव, पतिष्ठाधिष्ठानायां शुभस्थापनायाम् । स्थिरस्थितस- मस्तासंगर्भ, शिक्षावेक्षणाक्षुण्णान्तःकरणगर्भ, मरीचिमतमृगशर्मादिम- हामुनिसमानीतदर्शिताक्लोकितगृहीतध्यातनिश्चिताण्डकपालाददितिसुतप्र- सूतिपूतान्तरालादुपासितुमायातगणपतिविलोकनप्रहितनयनेन तद्वदनानुरू- पवपुःसंपादनसमाहितहृदयेन सप्तसामान्यभिगायता पितामहेन विहित- इदं प्रत्यक्षीभूतं मात्राशतमिति शब्दं ब्रुवे तावत्त्वं तिष्ठ । किमर्थ गुवे । वर्णविधये तव स्तुति विधानाय । जात्यलंकारः॥ कस्मात्त्व तिष्ठ । शुभस्थापनामांशुगविशेपणम् । कथंभूतायां शुभस्थापनायाम् । एवम- मुना प्रकारेण हे अशेषक्रियासोष्ठव अशेषासु सकलासु कियासु चेष्टासु सौष्ठव एव समी- चीनलं यस्य स तस्य सयोधनं हे तथोक्त, प्रतिष्ठाधिष्टानाया प्रतिष्ठायाः स्थितेः अधिष्ठान अध्यासनं यस्यां शुभस्थापनायां सा प्रतिष्ठाधिष्टाना तस्याम् । हे स्थिरस्थितसमस्तान- संगर्भ स्थिरो निधलः स्थितः समस्तानां अमान अवयवानां संगी मध्यो यस्य स तथा तस्य सबोधनं हे तथोक । हे शिक्षावेक्षणाक्षुण्णान्तःकरणगर्भ शिक्षाया विनयस यदवेक्षणं अवलोकनं तेन अक्षुण्णः संपूर्णः अन्तःकरणगर्भः मनोमध्यो यस्य स तथा तस्य संवोधनं हे तयोक । हे गज, पितामहेन विहितसकलसत्वातिशायिदेह पिताम- हेन प्रक्षणा विहितो निर्मितः सकलसत्त्वेभ्यः अतिशायी अतिशयवान् देहः शरीर यस्य स तथा तस्य संयोधनं हे तथोक । पितामहेन कस्माद्विहितशरीरः । मरीचिमत. अमृगशर्मादिमहामुनिसमानीतदर्शितावलोकितगृहीतध्यातनिश्चिताण्डकपालात मरीविश्व ऋषिविशेपः, मताश्च ऋषिविशेषः, मृगशर्मा च ऋषिविशेषः, मरीचिमतामृगशर्माण: आदिपां अत्र्यादीनां ते मरीचिमतङ्गमृगशर्मादयः, ते च ते महामुनयः बृहपयः तैः समानीतं ब्रह्मणः संमुखमानीतम् , तच दर्शितं ब्रह्मचक्षुर्गाचरीकृतम् , तच अवलोकितं पितामहेन दृष्टम् , तच्च गृहीतं ब्रह्मणा स्वीकृतम् , तच ध्यातं ब्रह्मणा चिन्तितम् , तच्च नि. ‘धितं ब्रह्मणा निणीतम् । एवं पड्विशेषणविशिष्टं यत् अण्डकपालं ब्रह्माण्डस्य कपालं अर्ध. स्तस्मात् । कथंभूतात् अण्डकपालात् । अदितिसुतप्रसूतिपूतान्तरालात् अदितिसुतः श्रीभास्करः तस्य प्रसूतिरुत्पत्तिः तया पूतं पवित्रं अन्तरालं मध्यं यस्य प्रमाण्डार्धस्य तत्तथोक्तं तस्मात् । कथंभूतेन पितामहेन । उपासितुं सेवितुं आयातगणपतिविलोकनप्र- हितनयनेन आयातः आगतो योऽसौ गणपतिविनायकः तस्य विलोकने दर्शने प्रहिते प्रेरिते नयने लोचने येन पितामहेन। पुनः कथंभूतेन पितामहेन । तद्वदनानुरूपवपुःसंपा- दनसमाहितहृदयेन तस्य गणपतेर्वदनं तद्वदनं तद्वदनस्य अनुरूप गणपतिवदनानुसारं वपुः शरीरं तस्स संपादने निष्पादने समाहितं सावधानीकृतं हृदयं येन स तथा तेन । पितामहेन कि कुर्वता । सप्तसामानि सप्तसामवेदवाक्यानि अभिगायता मन्दतया गानं कुर्वता । हे ·४८४ काव्यमाला। सकलसत्त्वातिशायिदेह, त्रिलोचनाच्युतविरञ्चिविरोचनचन्द्रचित्रभानुप्रभृ- तिभिर्देवताभिः सबहुविस्मयमुदीरितपरस्परखागताभिरधिष्ठितोदारशरीरगेह- निखिलापरप्राणिगणावार्यवीर्य, दिविजकुजकुञ्जवज्रापातशौर्य,द्विजदेवगन्ध- यक्षमहीक्षितामन्यतमसत्त्वपद, क्षोणीशमहामात्रकुलकल्याणपरम्पराफल- वरद, द्विरद, हे हल, दिव्यसमाज, मात्राशतं तिष्ठ तिष्ठ । गात्रैस्तिष्ठ समैः पुरोनखसमं हस्तं निधेहि क्षितौ दृष्टिं देहि कराग्रतः स्थिरमनाः कर्णी गजाश्लेषय । . । देवताभिरधिष्ठितोदारशरीरगेह देवताभिर्देवविशेषैः अधिष्ठितं निवासीकृतं उदारमतिशये. न मनोहरमत्युनत वा शरीरगेहं कायमन्दिर यस्य स तथा तस्य सबोधन हे तथोक । कथंभू- ताभिर्दवताभिः । निलोचनाच्युतविरश्चिविरोवनचन्द्रचिनभानुप्रभृतिभि. निलोचनचथी- महादेव ,अच्युतच श्रीनारायण , विरश्चिश्च विधि., विरोचनश्च भास्करः, चन्द्रश्च रोहि- णीकान्त., चित्रभानुश्च स्वाहावल्लभ , ते प्रभृतयो यासा यमराक्षसपवनादीना तात- थोछास्ताभिः । पुनः क्थंभूताभिर्देवताभि । सबहुविसय बह्वाश्चर्य यथा भवत्येवं उदीरि- तपरस्परस्वागताभिः उदीरितं उकं परस्पर अन्योन्यं स्वागत वहुमानो याभिस्वास्त- थोकास्ताभिः । हे निखिलापरप्राणिगणावार्यवीर्य निसिल. समस्तै. अपरप्राणिगणैः सहसमटलक्षभटकोटिभटादिभिः तुरगमहिषादिभिध अवार्य अनिवारणीयं वीर्य शक्ति- यस्य स तथा तस्य सवोधनं हे तथोक। हे दिविजकुजबुजवनपातशौर्य दिविजकुजाः कल्परक्षास्तेषा कुमानि लतादिपिहितोदरास्तेपा वज्रपातः अशनिपात. तस्य सदृशं शौर्य सौभव्य यस्य स तथा तस्य संबोधनं हे तथोक । हे द्विजदेवगन्धर्वयक्षमहीक्षितामन्य- समसत्वपद, द्विजाच परशुरामादयः, देवाश्च इन्द्रादयः, गन्धर्वाश्च हाहाहूहूप्रभृतयः, यक्षाय धनदादय , महीक्षितच भीमभीष्मादयस्ते द्विजदेवगन्धर्वयक्षमहीक्षितस्तेषा द्वि- जदेवगन्धर्वयक्षमहीक्षितां संबन्धित्वेन अन्यतमं कस्यचित् सबन्धि यच सत्त्वं साहस तस्य पदं स्थानं अन्यतमसत्वपद तस्य सबोधन हे तथोक । हे क्षोणीशमहामाप्रकुलकल्या. परम्पराफलवरद क्षोणीशाना महानरेन्द्राणां ये महामाना हस्तिपालास्तेपा कुलस्य अन्वयस्य कल्याणपरम्परागा शुभश्रेणीनां फलवरं ददातीति तथोक्त. तस्य सवोधनम् । हे द्विरद हे हस्तिन् ,हे हे अहो अहो हे हल हे मिन, हे दिव्यसमाज अमानुषगजेन्द्र मात्राशतं बहुमात्रा यावत् सावत्वं तिष्ठ तिष्ठ रह रह ॥ गारित्यादि । हे गज, ब समैरनिम्नोमर्गाः शरीरप्रतीक तिछ । पुरोनससम अप्रनखसमानं हतं शुण्डादण्डं निधेहि स्थापय । स्याम् ।क्षितौ भूमौ । करामतःशुण्डाद- ण्डामतः अहल्या दृष्टिं देहि । हे गज, स्थिरमनाः सन् को ख मालेपय निश्चलीकुछ।हे ·४८५ ३ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । वाल धारय वत्स यावदचिरान्मौन्यामहं कल्पये मात्राणा शतमाख तावदचलस्त्व योगिफल्साकृतिः ॥२८२ ।। एवं स्थापनाया यथास्थानं गात्रापरकरनयनश्रवणपालदेशनिवेशेषु कु- शल, समसमाहितनि स्पन्दसर्मदेशपेशल, समुन्मिपत्पूर्वजन्माभ्यस्त क्रियाक- लापनैपुण्य, दमकलोकोपदिश्यमानविनयग्रहणप्रवण, निप्पन्नयोगीवावगणि- तोपान्ताहितकान्तवस्तुजात, महागुनिरिव रुचिरेतराताराभ्यवहरणसुप्रसन्न- स्वान्त, प्रातिशीन इवावधीरितोभयपन्धसबन्ध, दिव्यचक्षुरिवावितर्कितवि. वत्स हे पुन, वाल पुच्छ धारय मा चालय । नियर विलय , फियत्काल एव तिष्ठ । यावत् अह यशोधरमहाराज अचिरात् स्तोक्कालेन मीन्या स्थापन करूपये पठामि । प्रामाणो दात कालविदोषाणा राहतम् । पतरकालमित्यर्थ / वायटल बास तिय। कथभूत सन् आख । अचलो निश्चल । पुन फयभूत सन् । योगिकल्पाकृति ध्यानस्थमुनिसहशाकार । जात्यलकार , उपमालकारो वा ।। एवं स्थापनायामित्यादि । एवं स्थापनाया मौन्यायो यथा स्थानानामनति- कमेण है गानापरकरनयनवालदेश[निवेशेषु] पा निवेशेषु स्थानेषु फुशल प्रवीण स तया तस्य संयोधन हे त. थोक्त । हे समसमाहितनि स्पन्दसर्व देशपेशल समा अवका , समाहिता आरोपिता, नि स्पन्दा निश्चला ये सर्वदेशा शरीरावयवास्तै पेशली मनोहर स तथा तस्य सबो- धन हे तथोक्त । हे समुन्मिपत्पूर्वजन्माभ्यस्तकियाकलापनैपुण्य समुन्मिपन् प्रादु. भवन् पूर्वजन्माभ्यस्त अतीतभवानुशीठितो योऽसौ क्रियाकलाप क्रियासमूहस्तान नैपुण्य यस्य स तथा तस्य सयोधनम् । हे दमकोकोपदिश्यमानविनयग्रहणप्रवण दमकलोन शिक्षादायक्लोकेन उपदिश्यमान शिक्ष्यमाणो योऽसौ विनय शिक्षा तस्य महणेऽशोमारे प्रवण प्रवीणस्तस्य सोधनम् । निष्पमयोगीव पूर्णध्यानवानिव हे अवगणितोपा ताहितया तवस्तुजात अवगणितानि अपाहतानि उपान्तेपु समीपेषु आहितानि प्रतानि कान्तानामतिमनोहराणा पलुनातानि इटवनितादिदानि येन स राथा तस्य सवोधनम् । महामुनिरिव दिगम्बराचार्य इव हे रुचिरेतराहाराभ्यव. हरणमुप्रसन्नसात रुचिरो मनोज्ञ इतरोऽमनोज्ञो योऽशावादारस्तस्याभ्यवहरणे आ खादने गुमरान निर्मल खात मनो यस्य रा तथा तस्य संवोधनम् । प्रातिशीन इव फफयानिव हे अवधीरितोभयगन्धसयन्न अवधीरितोऽणित उभयो मुरभ्य- मुरभयोर्गन्ध परिमलस्तस्य सबन्ध संयोगो येन स तथा तस्य राबोधनम् । दिव्य- चक्षुरिय अन्ध व हे अविततिविकृतप्राकृतसामाजिक्सानामिकालकारकलितसम- १ अर्शाद्यजन्तत्वेन पुच्छाथकलम्'.

·काव्यमाला। , कृतप्राकृतसामाजिकसांप्रामिकालंकारकलितसमस्तसवप्रवन्ध, सन्नश्रोत इव मृदनानकशहवेलितकालादिकोलाहलाविमलब्धोध, तिमिरिवोपामर्श- नावक्षोदनतोदनादिवाधासंबाघक्षान्तशरीरसौष, अतिनिमृतसमस्ताङ्गतया महामहीधर इव शैलाटनितटीटकपटित, चेष्टितावसर इव, लेपविनिर्मिताव- तार इव, मेदिनीमध्यान्निरूढ इव च प्ररूढजनमनोविकल्प, द्विप हे हे हल, दिव्यसामज, मात्राशतं तिष्ठ तिष्ठ । समं स्थित्वा गात्रैरचलितवपुः सूच्छूितशिरा मुखं खाग त्वं श्रुतियुगमिदं हर्पय गज । । स्वसत्त्वप्रवन्ध । 'विकृतः संस्कृतो रोगी वीभत्सश्च प्रकीर्तितः । प्राकृता नीचलोकाय, जनादयः सामाजिकाच (भृत्योचिताः), सामामिकाच आयुधोचिताः, अलंकारकलि- ताच शुजारितास्ते च ते समस्खा: सत्त्वाः प्रागिनस्तेषां प्रबन्धः संबन्धः। न वितर्कितो नावगणितो विकृतप्राकृतसामाजिकसाप्रामिकालंकारकलितसमस्तसत्वप्रबन्धो येन स तथा तस्य संबोधनं हे तथोक । समयोग इव बधिर इव हे मृदज्ञानकराहवे. लितकालादिकोलाहलाविप्रलब्धयोध मृदहाच मर्दला., आनकाच पटहाः, शङ्खाश्च कम्युकाः, वेडितानि मुखहस्तसयोगजा ध्वनयः, काहलाश्च धत्तूरपुष्पसदृशमुसा भेर्यः, मादिशब्दाद्विविधतालादयः, तेषां कोलाहलै: कलकलशब्दैरविप्रलब्धोऽवञ्चितोस्खलितो बोधो ज्ञानं यस्य स तथोक्षस्तस्य संबोधनम् । तिमिरिव महामत्स्य इव हे उपामर्शना- पक्षोदनतोदनादिवाधासंबापक्षान्तशरीरसौध उपामर्शनं च सस्पर्शः, अवक्षोदनं चारा- .....शादिपीडनमित्यादयः, आदिशब्दात्प्रासादिधातः तेषां पाधा दुःखम् । 'बाधा दुःखनिषेधयोः' इति वचनात् । तस्याः संवाधः पीडा तस्मिन् क्षान्तः सहनशीलः शरीरसौधो देहप्रासादो यस्य स तथा तस्य सबोधनम् । अतिनिभृतसमस्ताङ्गतया अति- निश्चलशरीरत्वेन महामहीधर इव मेहरिव । शेलाटनितटीटकघटितचेष्टितावसर इच शैलस्य पर्वतस्याटनिरम तस्य तटी प्रस्थं तस्य रहेन लोहटलेन घटितं टङ्कच्छिन्नं यच्चे- टितमवस्था तस्या अवसरो यस्य स तथा । लेपविनिर्मितावतार इव लेपेन पुस्तेन विनिर्मितः कृतोऽवतारो यस्य स तथा । मेदिनीमभ्यानिरूढ इव पृथ्वीमध्यात्खय- भूगदत इव । हे प्ररूढजनमनोविकल्प प्ररूढा उत्पना जनानां लोकाना विकल्पा मनोभिप्राया यत्र द्विप स तथा तस्य सबोधनम् । हे हे गजेन्द । हे हे भो हेल सखे, दिव्य समज समानुपगजेन्द्र मानाशात विष्ट निऐति । सममित्यादि । अब अहो गजेन्द्र हस्तिन, समं निओनतत्वरहितं यथा भव- १. कोशेषु तु सध्यावाने हलाशब्दः समुपलभ्यते.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । उरस्तो निर्गत्य स्थितमिव करं धारय पुरः कुरूल्लोलं वालं विहितसमवस्थापनविधिः ॥ २८३ ।। एवमुरोविनिर्गतः पुरःप्रोत्कूणितामहस्ततया प्रहएकर्णतया च वाराही- माकृतिमानीतनिजदेहवृत्त, गजैतिह्यकुशलोपदिश्यमानदम्यादिकर्मावहित- चित, प्रानापत्यैन्द्रौद्रकौबेरवारुणकौमारयाभ्यसौन्यवायव्यामेयवैष्णवाश्वि- भगसूर्यदेवतेषु करिषु अन्यतमसंवन्धिलक्षणोपेत, पृथिव्यप्तेजसामेकतमच्छा- - त्येवं स्थित्या स्थानं फूखा उत्थितो भूखा । के कला स्थिला।गानः शरीरप्रतीकैः । अच- लिरावपुनिश्चलशरीरः सन् सूच्छ्रितशिरा उन्नतमसकः सन् कर शुण्डादण्डं मुखं खर्य अर्धे करं मुखसलमं कला मुखे प्रवेश्य इदं प्रत्यक्षीभूतं श्रुतियुगं कर्णयुगलं वं हर्पय चाउय स्फुरितं कुरु । पुरः भमतः करं शुण्डादण्डं धारय धर । किमिव । उरखो हृदयात् निर्गय स्थितमिव । वालं पुच्छमुखोलमूर्खचलनं कुरु विधेहि । कयंभूतस्त्वम् । विहितसमवस्थापनविधिः विहितः कृतः समवस्थापनस्य वराहाकारेण स्थापनविधिर्यस्य स तथोकः । उपमालंकारः॥ एवमित्यादि । एवममुना प्रकारेण उरोविनिर्गतपुरःप्रोत्कणिताग्रहस्ततया उरो. विनिर्गतो वक्षःस्थलानिर्गतः पुरोऽप्रतः प्रोत्कूणिती वक्रितः स चासौ अग्रहस्तः उरोविनिर्गतपुरःमोत्कूणिताग्रहस्तस्तस्य भावस्तत्ता तया तथोकतया, प्रहृष्टकर्णतया च स्फुरितकर्णयुगलतया च । हे वाराहीमाकृतिमानीतनिजदेहत्त वराहस्यारण्यशूकर- स्पेयं वाराही शिक्षाविशेषस्ता वाराहीमाकृतिमाकारमानीतं निगदेहत्तं वकीयशरीर- प्रवर्तन येन स आनीतनिजदेहवृत्तखस्य संबोधनं क्रियते हे तथोक । हे गजैविय- कुशलोपदिश्यमानदम्यादिकावहितचित्त गजानामविह्य गजशास्त्र तत्र कुशला विचक्षणा ये पुरुषास्ते गजैविह्यकुशलास्तरुपदिश्यमानं शिक्ष्यमाणं यहम्यादिकर्म दम्यमादिर्यस्य सानह्योपवाह्यस्य च कर्मणस्तद्दम्यादि कर्म तनावहितं सावधानं चित्त मनो यस्य स तथा तस्य संबोधन हे तथोक । है प्राजापत्यैन्द्ररौद्रकौबेरवारुणको मारयाम्यसौम्यवायव्यायवैष्णवाश्विभगसूर्यदेवतेषु करिषु अन्यतमसंबन्धिलक्षणोपेत प्रजापतिर्देवता यस्य स प्राजापत्यः, इन्द्रो देवता यस्य स ऐन्दः, रहो देवता यस स रा, कुबो देवता यस्य स कौवेरा, वरुणो देवता यस्य स वारणा, कुमारी देवता यस्य स कौमारः, यमो देवता यस स याम्यः, सोमो देवता यस्य स सौम्या, वायु- देवता यस स वायव्यः, अग्निर्देवता यस स आमेयः, विष्णुदेवता यस्य स वैष्णवः, अश्विनी व भगथ सूर्यश्च अश्विभगसूर्यास्ते देवता येषा कारेणा तेऽश्विमगसूर्यदेवताः, प्राजापत्यश्च ऐन्द्रश्च रौद्रश्च कौवेरथ वारुणश्च कौमारश्च याम्यच सौम्यश्च वायव्यश्च आने- यश्च वैष्णवश्व अश्विभगसूर्यदेवताच ते तथोक्तास्तेषु ईदग्विधेषु करिषु हस्तिषु अन्यतमस्य ·४८८ काव्यमाला। यासमेत, अष्टादशक्रियाधार, तत्कर्मनिष्णाततया विदित, चतुस्त्रीकृतक्षा- न्तदान्तयोधविनीतसर्वज्ञादिनामप्रकार, महाचलप्रचण्ड,सकलसपनोरःपुरक- पाटस्फोटनाशनिदण्ड, परचक्रप्रमर्दनकर, गजबन्धुघराधीशविधुरवान्धवधुर, सिन्धुर, हे हे हल, दिव्यसामज, मात्राशतं तिष्ठ तिष्ठ । गात्राणां समतां कुरु प्रतिहर त्वं हस्तमुच्चैःशिराः खास्सं श्रुतिवालहर्पणपरः पश्चाग्निपीदार्थतः । फस्यचिद्गजस्य सवन्धीनि यानि रक्षणानि तैरुपेतो मण्डितो हे तथोक । हे पृथिव्य- मेजसामेक्तमच्छायासमेत पृथिवी च आपश्च तेजश्च पृथिव्यप्तेजासि तेषां मध्ये एकतमस्य छाया दीप्तिस्त्रया समेतः संयुक्तः हे तथोक । हे अष्टादशक्रियाधार अष्ट- भिरधिका दश अष्टादश । शाक्पार्थिवादिदर्शनात् मध्यमपदलोपी समासः । अष्टादशाना, क्रियाणामाधारः स तथा तस्य सबोधनं हे तथोक्त । उक्तं च--'दाम्यं निविधमिच्छन्ति सानह्य सप्तधा स्मृतम् । स्यादष्टधोपवावं चेत्येवमष्टादश क्रियाः ॥' हे तत्कर्मनिष्णात- तया विदित तज्जगत्प्रसिद्ध यत्कर्म तर निष्णाततया प्रवीणतया विदितो विख्यातः । हे चतुरलीकृतक्षान्तदान्तयोधविनीतसर्वज्ञादिनामप्रकार चतुरस्त्रीकृतश्च पण्डितः, क्षान्तश्च क्षमावान्, दान्तश्च जितेन्द्रियः, योधश्च सहस्रभटरक्षभटकोटीभटविघ्वंसक , विनीतश्च शिक्षाग्राहकः, सर्वतश्च सशज्ञातस्त आदियेषा वेषा प्रकारा भेदा यस स चतुरस्त्रीकृतक्षान्तदान्तयोपविनीतसर्वशादिनामप्रकारतस्य सबोधनम् । हे महाबलप्र- चण्ड महाबरेन अतिवलेन प्रचण्ड, महावलप्रचण्ड. । वृहदलेनात्यन्तकोपन इत्यर्थः । तस्य सबोधनम् । हे सकलसपनोरःपुरकपाटस्फोटनाशनिदण्ड सक्लाश्च ते सपनाः शनवरतेपामुराति हृदयानि पुरकपाटानि च नगरगोपुरअरराणि तेपा स्फोटने चूर्णी- करणे अशनिदण्डो वनपातः स तथा तस्य सबोधनम् । हे परचक्रप्रमर्दनकर परेषा शत्रूणा चक्राणि सैन्यानि तेषा प्रमर्दनं चूर्णीकरणं करोतीति परचक्रप्रमर्दनकरस्तस्य सवोधनम् । हे गजयन्धुधराधीश विधुरबान्धवधुर गजा हस्तिनो वन्धवो दायादा येषा ते गजबान्धवा. ते च ते धराधीशा राजानस्तेषा विधुरे सफ्टवेलायां वान्धव- स्योपकारिणो धूर्यस्य स गजवन्धुघराधीशविधुरवान्धवधुरी तस्य संबोधनम् । हे सिन्धुर हे गजेन्द्र । हे हे हल भो सखे, हे दिव्यसामज अमानुषगज मानाशतं बहुमानापर्यन्तं विष्ठ तिष्ठ॥ गात्राणामित्यादि । हे करिन् , ख भवान् गानाणा शरीरावयवाना समतो समस भनिनोनतलं कुरु निधेहि । हसं तिहर सकोच्य । किं कृता । पूर्व भास्ये - १. खास्ये' इति पाठो भवेत. १. 'धुरस्तस्य' इति पाठो भवेत् .

·३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४८९ वशं निम्नय निर्भुजोरसि सत• प्रोकुलनेत्रद्वय सिंहस्सापनया युतो भव करिनुत्पित्सुसिंहोपम ॥ २८ ॥ एवमुपस्थापनायामुपातयपुश्चण्डिमाडम्परतया हठागृहीतकरिकुराकार- णवैरिकण्ठीरवाकार, उत्पतिष्णुमहामहीधरपतिमतया सपादितोपकण्ठसत्त- साध्वसावतार, समससपत्नप्रसनकामतयेच विस्फारितमहाभयानकव्यवसाय- काय, सकलभूतामिमाविना चराचरतैजसाशजातजनितेन ज्वलज्ज्वाल- 1 हतं स्वशुण्डादण्ड मुरामध्ये प्रवेश्य। कथभूतस्वम् । उच्च शिरा उन्नतमस्वर । पुन कप- भूतस्वम् ।श्रुविवालहर्पणपर कर्णपुच्छस्फुरणतत्पर हे करिन , पधाद्भागे अर्धतो निपीद साशमुपविश । हे करिन, ख वश पृष्टमध्य निम्नय निम्न कुरु । हे करिन् , ततस्तदनन्तरं उरसि हृदये निभुज निर्गच्छ । उरोऽपत पुवित्यर्थ । क्थभूतस्त्वम् । प्रोत्फुल्लनेत्र- द्वय विकसितलोचनयुगल । हे फरिन् , ल सिंहस्थापनया युतो युक्तो भव सिंहरूपेण तिध । क्यभूतस्लम् । उस्पिटमुसिहोपम बद्धकमसिंहसदृशो भव । उपमालवार । एवमित्यादि । एवममुना प्रकारेण उपस्थापनाया सिंहाकारेण प्रतिष्ठापनाया है उपात्तवपुश्चण्डिमाडम्बरतया हठाद्गृहीतकरिकुलाकारणवैरिकण्ठीरखाकार उपातो गृही- तो वपुष शरीरस्य यश्चण्डिमा प्रचण्डरव तस्याडम्वर आटोपस्तस्य भाव उपात्तवपुश्च- हिमाडम्परता तया हठास्कृत्वा हठात्प्रसह्य गृहीत स्वीकृत करिणा फुलाना समू- हाना अकारणवैरी निष्कारणरानु स च सौ कण्ठीरव सिंहस्तस्साकारो येन स गृही. तकरिकुलाकारणवैरिकण्ठीरपाकार तस्य सवोधन हे तथोछ । हे उत्पतिष्णुमहामही परप्रतिमतया सपादितोपरण्ठसरवसाध्वसावतार उत्पतिष्णुरुत्पतनशीलो योऽसौ महामहीधरो महापर्वतस्तस्य प्रतिमतया तुल्यतया संपादित उपकण्ठसत्याना समीप- चर्तिपाणिवर्गाणां साध्वसावतारो गेन स तस्य सवोधन हे तथोक । हे समस्तसपनारा- नकामतयेव विस्फारितमहाभयानकव्यवसायकाय समस्ताना सर्वेषा सपनाना शनृणाम् । प्रतिहस्तिनामित्यर्थे । प्रसनकामतया इव भक्षणेरछया इव विस्फारित प्रचुरीकृतो वृहत्कृतो महाभयानकोऽविभीष्मो व्यवसाय उद्यमो यस्य स विस्फारितमहाभयानकव्य- वसाय ईग्विध काय शरीरं यस्य स तथोक्तस्तस्य सयोधन है तथोक । है मदपु- रूपेणाधिष्ठिततया द्विगुणीभूतभीमसाहरा निकाय मदपुरुषेण राक्षसैन अधिष्टिततया सकान्ततया द्विगुणीभूतो द्विरुक्तो भीमो भयानक साहसनिकाय अद्भुतकर्मसमूहो यस्य स द्विगुणीभूतभीमसाहस निकायस्तस्य सवोधनम् । कथभूतेन भदपुरुषेण । सकलभूताभि- भाविना सकलान् समस्तान् भूतान् प्राणिवर्गान् व्यन्तर विशेषान् वा अभिभवति परा. भवति स सकलभूताभिभावी तेन । पुन कथभूतेन मदपुरुषेण । चराचरतैजसोशजात- जनितेन चराचरस जगतो ये तैजसाशास्तेजोमयभागास्तेपा जात रामूहस्तेन जनित ·४९० काव्यमाला। वज्रवैश्वानरकरालमूर्तिना मदपुरुषेणाधिष्ठिततया द्विगुणीभूतभीमसाहसनि- काय, अनेकशः कदनमेदिनीपु नखरदविदारितारातिकरितुरगरथतरीचर- नरनिकरकीलालकेलिकृतमहायोगिनीवलिविधान, अव्याजाश्चर्यशौर्यप्रीतया वीरश्रिया स्वयमेव विहिताहितलोहितपञ्चाङ्गुलप्रपञ्चाधान, निरन्तरमविचा- रितमाचरितमृगायितैः शत्रुभिश्चिरं खिलीभूतामरपुरमार्गतया ज्वलदना- झारचुम्बनच्युतचित्तप्रसचीनामप्सरसां दैवादाहवेष्वभीतायातहतपरेतसंग- तरमितसुभटमसूतसुरतसुखसुधासारवर्षमावृषेण्यपर्जन्य, दुर्जयजन्य, निजनि- उत्पादितः चराचरतेजसांशजातजनितस्तेन । पुनः कथंभूतेन मदपुरुपेण । ज्वलज्ज्वालव. जवैश्वानरकरालमूर्तिना ज्वलन्त्यो जाज्वल्यमाना ज्वाला यस्य स ज्वलज्ज्वालः स चामी वनवैश्वानरो वाग्निलवकराला रौद्रा मूर्तिर्यस्य मदपुरुषस्य स तथा तेन । उक्त च मदपुरुषलक्षणम्-'मयूरप्रीवाभं चपलरसनं रतनयनं चतुर्दष्ट्राहिसं पृथुकरशिरोमैटू- जठरम् । चलन्मुक्तं शहुमणमदमयं पोडशभुजं ज्वलत्केशं वन्दे मदपुरपमत्युप्रवद. नम् ॥' अनेकशोऽनेकवारान् कदनमेदिनीपु संग्रामभूमिपु हे नखरदविदारितारातिपरि- नुरगरथतरीचरनरनिकरफीलालकेलिकृतमहायोगिनीयलिविधान नखाच रदी च नस. रदातर्विदारितापूर्णाकृता ये अरातीनां शत्रूणा करिणो हस्तिनः नुरगाध हयाः रथाच स्यन्दनाः तरीचरनराध नौकास्थितमुभटास्तेपा निकराः समूहास्तेषां कीलालकेलयो रधिरकी डास्ताभिः कृतं महायोगिनीनां विद्यादेवतानां यलिविधान पूजाविधिर्यन स तोकस्तस्य संबोधनं हे तथोक्त । अव्याज निफपटं यत् भार्थय शार्य अद्भुतशूरल तेन प्रीतया प्रीति प्राप्तया वीरक्रिया स्वयमेवोपदेशेन पिहितं भहितानां शत्रूणा लो- हितेन रुधिरेण पचागलं प्रपञ्चाधानं स्थासकविस्तारकरणं यस स तथा तस्य संयो. धनं खयमेव विहिताहितलोहितपयालप्रपयाधान । निरन्तरमविच्छिन्नं भविचारित अपोलोचितं यथा भवत्येवं आचरितमृगायितः पृतपलायनैः शत्रुभिरिभिः फुला चिर दीर्पकालं सिलीभूत उद्वसो जातो योऽमी अमरपुरमार्गः तस्य भावः सिलीभू- तामरपुरमार्गता तया हेनुभूतया ज्वलन् जाज्वल्यमानो योऽसौ अनः स एपाहारो अमिसण्डस्वस्य चुम्बनेन च्युता ना चित्तप्रसत्तिचित्तनिर्मलता यास ता ज्वलदन- शाहारचुम्बनच्युतचित्तप्रसत्तयः तासां मलिनीम्नानां चित्तप्रसत्तीनां इंग्विधाना अ. प्सरसा देवाशनाना दैवान् भाग्यात् आहवेषु संप्रामेपु । हे अभौतायातहतपरेतसग- तरमितमुमटप्रसूतमुरतगुरागुधासारवर्षप्राण्यपर्जन्य अमीता न भयं प्राप्ताः सई पशादायाताः संमामे मिलितास्ते च ते हता विध्वंसितारवे व ते परेता गृतास्तैः सह सगता मिलिताः पद्यानिमलितास्तदनन्तरं रमिता मेधुने भुकास्ते च वे मुभटास्वेभ्यः प्रसूतमुरप यत् मुस्तमुरां संभोगसौख्यं तदेव गुधासारोऽमृतगृष्टिस्वस्स बर्षे वेगय- .

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४९१ वासदुर्जनक्षयकाल, निजावनीघरधरणिरक्षणक्षमप्रतापासराल, निजविजिगी- पुविजयवरप्रदानोदितोदित, निजपराक्रमगर्वखर्वितदुर्वारपरदर्पपर्वत, निज- नाथवरूथिनीरक्षणपरिचललाकार, कुञ्जरकुलसार, हे हे हल, दिव्यसा- मज, मात्राशतं तिष्ठ तिष्ठ इति पाठपरायण खयमेव गृहीतवेणुारणा. विनिन्ये ।। न विनीता गजा येषा तेपा ते नृप केवलम् । केशायार्थविनाशाय रणे चात्मवधाय च ॥ २८५॥ 1 दुर्षणे प्रारपेण्यपर्जन्यो वर्तुमेघस्तस्य सबोधन हे तथोक । हे दुर्जयजन्य दुखेन म- हता क्रेन जीयते तदुर्जय दुर्जय जन्य समामो यस स दुर्मयजन्यस्तस्य सवोधन हे तथोक । हे निजनिवासदुर्जनक्षयकाल निजनिवासस निजनगरस्य निजराजधान्या ये दुर्जना शनवस्तेपा क्षयकाल प्रलयकालस्तस्य सयोधन हे तमोत । हे निनाव- नीधरधरणिरक्षणक्षमप्रतापासराल निज सकीगो योऽसावनीधरो राजा तस्स धरणि भूमिस्तस्या रक्षणे प्रतिपालने क्षम समर्थो योऽसौ प्रतापस्तेन असरालो अपर्यन्तस्तस्य सबोधन हे तथोक । हे निजविजिगीपुविजयवरप्रदानोदितोदित । हे निअपराक्रमगखवितदुर्वारपरदीपर्वत निजपराक्रमस्य निजशके गोऽसी गर्वोऽहकारस्तेन सर्पितो हस्वीकृत शतखण्डीकृतो दुर्धाराणा दुज- याना परेषा शत्रूणा हस्तिना दर्पपवतो मदगिरिर्थेन स तथा तस्स सवोधन हे तथोक। हे निननाथवरूथिनीरक्षणपरिचलत्ताकार निजनाथ सकीयखामी तस्य वरूथिनी सेना तस्या रक्षणे परिचस्पाकारो जामशाठरतस्य सवोधनम् । हे कुजरकुलसार हे गजा म्वोत्तम । हे हे हल भो गो सखे, हे दिव्यसामज अमानुपगजेन्द्र मानाशत यहुमा प्रापर्यन्त तिष्ठ तिष्ठ सिंहरूपेण रह रहा नविनीता इत्यादि । हे नृप, येषा नरेन्द्राणा विनीता शिक्षिता गना न भवन्ति तेषा अविनीता गजा केवल शाय भवन्ति । न केवल क्लेशाय, कि तु अथ- विनाशाय भवन्ति । सद्गजनाणे यद्धन दत्त सद्विनष्टमिति भावाय । रणे च भात्मवधाय नृपवधाय भवन्ति । उक्त च-'यद्वचममयो हस्ती यद्वत्काष्ठमयो मृग । तद्वदति मातामविनीत तथोत्तमा ॥' समुनय ॥ क्दाचित्कास्मिविदवसरे प्रभिनकारकेलोरदर्श प्रभिना मत्ता ये करिणो हस्तिनस्तेपा केलय क्रीडा प्रभिन्नकरिकेल्यस्ता प्रभिन्नकारकेली अहमदर्श ददृशे । इष्टवानित्यर्थ । उफ च-'प्रभित्रो गर्जितो मत्त' इति क्रियाकारकसबन्ध । क्थभूतोऽहम् । गतो पजीविलोकेनानन्दितचेता आह्वादितमना । किं कुवता गजोपनीविरोक्न । इतीदृश पाठ पठता । किं कला । पूर्व इति लोळमनुस्मूल चिन्तयिला । इतीति किम् ।

·४९० काव्यमाला। वजवैश्वानरकरालमूर्तिना मदपुरुषेणाधिष्ठितक्या द्विगुणीभूतभीमसाहसनि- काय, अनेकशः कदनमेदिनीपु नखरदविदारितारातिकरितुरगरथतरीचर. नरनिफरकीलालफेलिकृतमहायोगिनीवलिविधान, अव्याजाश्चर्यशौर्यप्रीतया वीरश्रिया खयमेव विहिताहितलोहितपञ्चाङ्गुलपपशापान, निरन्तरमविचा- रितमाचरितमृगायितैः शत्रुभिश्चिरं खिलीभूतामरपुरमार्गतया ज्वलदनशा- झारचुम्बनच्युतचित्तप्रसतीनामप्सरसां दैवादाहवेप्यभीतायातहतपरेतसंग- वरमितमुभटप्रस्तसुरतसुखसुधासारवर्षमावृषेण्यपर्जन्य, दुर्जयजन्य, निजनि- ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४९१ वासदुर्जनक्षयकाल, निजायनीघरघरणिरक्षणक्षमप्रतापासराल, निजविजिगी- पुविजयवरप्रदानोदितोदित, निजपराक्रमगवैखर्षितदुर्वारपरदर्पपर्वत, निज- नाथवरूथिनीरक्षणपरिचलाकार, कुञ्जरकुलसार, हे हे हल, दिव्यसा- मज, मात्राशतं तिष्ठ तिष्ठ इति पाठपरायणः स्वयमेव गृहीतवेणुरिणा- विनिन्ये ।। न विनीता गजा येषां तेषां ते नृप केवलम् । केशायार्थविनाशाय रणे चात्मवधाय च ।। २८५ ॥ द्वर्पणे प्रायपेण्यपर्जन्यो पपर्तुमेघस्तस्स संबोधनं हे तथोक । हे दुर्जयजन्य दुःसेन म- हता काप्टेन जीयते तदुर्जयं दुर्जयं जन्यं संग्रामो यस्य स दुर्जयजन्यस्तस्स संबोधन हे तथोक । हे निजनिवासदुर्जनक्षयकाल निजनिवासस्य निजनगरस्य निजराजधान्या ये दुर्जनाः शत्रवस्तेषां क्षयकालः प्रलयकालस्तस्य संवोधनं हे तथोक । हे निजाय. नीधरधरणिरक्षणक्षमप्रतापासराल निजः खकीयो योऽसाववनीधरो राजा तस्य धरणिः भूमिस्तस्या रक्षणे प्रतिपालने क्षमः समर्थो योऽसौ प्रतापरतेन असरालो अपर्यन्तस्तस्य संबोधन हे तयोफ । हे निजविजिगीपुविजयवरमदानोदितोदित... । हे निजपराक्रमगर्वसर्वितदुर्वारपरदपर्वत निजपराक्रमस्य निजशः योऽसी गर्भोऽहंकारस्तेन खर्वितो हसीकृतः शतखण्डीकृतो दुराणां दुर्ज- पानां परेषां शत्रूणां हस्तिना दर्पपर्वतो मदगिरियेन स तथा तस्स संवोधनं हे तथोक्त। हे निजनायवरुथिनीरक्षणपरिचलत्ताकार निजनाथः खकीयखामी तस्य वरुथिनी सेना तस्या रक्षणे परिचलत्प्राकारो जङ्गमशालस्तस्य संबोधनम् । हे कुअरकुलसार हे गजा- स्वयोत्तम । हे हे हल भो भो सरो, हे दिव्यसामज अमानुपगजेन्द्र मानाशतं बहुमा- प्रापर्यन्तं तिष्ठ तिष्ठ सिंहरूपेण रह रह॥ न विनीता इत्यादि । हे नृप, येषां नरेन्दाणा विनीताः शिक्षिता गजा न भवन्ति तेषां अविनीता गजाः केवल क्लेशाय भवन्ति । न केवलं क्लेशाय, कि तु अर्थ- विनाशाय भयन्ति । तद्गजनाणे यद्धनं दत्तं तद्विनष्टमिति भावार्थः। रणे च आत्मवधाय मृपयधाय भवन्ति । उर्फ च-'यद्वयर्ममयो इस्ती यद्गत्याप्टमयो मृगः । तदहाल मातामविनीतं तयोत्तमाः॥'समुथयः॥ कदाचित्कासिंधियसरे प्रभित्रकार फेलोरदर्श प्रभिन्ना मत्ता ये करिणो हस्तिनस्तेपां फेलयः क्रीडा प्रभिन्नारिकेलयस्ताः प्रमिनकरिकेलीः अहमदर्श ददृशे । दयानित्यर्थः । उमंच-'प्रमिनो गणितो मत्तः' इति क्रियाकारकसंबन्धः । कथंभूतोऽहम् । गो- पजीविलोफेनानन्दितचेताः आहादितमनाः । कि बुवंता गोपजीविलोकेन । इतीदर्श पाठं पटता । किं कृता । पूर्व इति श्लोकमनुस्मृत्व चिन्तयिला । इतीवि किम् । ।

·४९२ काव्यमाला। यस्य जीवधन यावत्स तावत्स्वयमीक्षताम् । अन्यथान्नादिवैगुण्यातदु खे पापभाग्भवेत् ॥ २८६ ॥ इत्यनुस्मृत्य कदाचित्कृतकरेणूरोहण व्यूढोरस्क प्रभूतान्तरमणिरतनु सुप्रतिष्ठाङ्गबन्ध खाचारोऽन्वर्थवेदी सुरभिमुखमरुद्दीर्घहस्त सुकोश । आताम्रोष्ठ सुजात प्रतिरवमुदितश्चारुशीपर्पोद्मश्री क्षान्तस्तरकान्तलक्ष्मी शमितवलिपद शोभते भूप भद्र ॥२८७ ।। . यस्येत्यादि । यस्य पुरुषस्य नृपस्य वा यावत्परिमाण जीवधन गोमहिप्यादिक वतते स पुमान् ताव परिमाण तीवधन खय ईक्षता स्वयमेव संभालन करोति । अ न्यथा यदा रक्षण न कुरते तदा अनादिवैगुण्यात् अन्नघासादीनां हीनसार तदु से सति स पुमान् पापभाग्भवेत् पापी स्यात् । तात्यलकारोऽयम् ॥ कथभूतोऽहम् । कृतकरेणूरोहण (पुन कथभूतोऽहम् ।। बेतण्डमण्डलीमवलोकमान गनमन्ली विलोकमान याव दहमासे तिष्ठामि । क्यभूतो वेतण्डमण्डलीम् । महामानसमूहाम्रायमानवर्णाम् । [पुन कधभूताम् ।। भद्रमदमृगसकीर्ण विखी नाम् भद्रा भदनातिगजा , मादा मदतातिगता, मृगा मृगनातिगना , सकीर्णास्त मिश्रनातिगजा , तैर्विस्वीणों प्रचुरभूताम् । इतीति किम् । व्यूढोरस्क इत्यादि । हे भूप,भद्रो भदनातीयो हस्ती शोभवे । कयभूत । व्यूढो. रस्क न्यूढ घन उरो हृदय यस्य स व्यूढोरस्क । उक्त च-'व्यूढा न्यस्तोरसहला विस्तीर्णहृदय इत्यर्थ । पुन कथभूत । प्रभूता तरमणि प्रभूता प्रचुरा अन्तरा विशिष्टा मणयो रमानि यस्स मस्तके मुक्ताफलानि यस्य स तथा। पुन कथभूत । अतनु अदुवल अकृा स्थूल इत्यर्थ । पुन कथभूत । मुप्रतिष्ठाप ध मुप्रतिष्टो निश्चलो वा शोभितो अगवध शरीरव धो यस्य स तथा। पुन क्थभूत । खाचार शोभनाचार । पुन क्यभूत । अवर्थवेदी सत्याथझापक । पुन कथभूत । मुरभिमुख मरुद मुरभि सुगध मुसस्य महत् वासवायुर्यस्य स तथा। पुT कथभूत दीपहस्त आयत गुण्डादण्ड । भूमिस्र इत्सथ | पुन कथभूत । मुको शोभन आम्रपत्र वसकाश कोशो मे दि यस्य स तथा । पुन कथभूत । आताम्रोष्ठ रफाधर । पुन कथभूत । मुगात मुनिष्पन्न रधेपाकृतिमदल कुलीन । पुन क्यभूत । प्रतिरवमुदित निजगर्जितस्य प्रमुदिति शब्देन हर्षान् । पुन धभूत । चारीपर्पोद्मश्री चारु मनोहरा शीर्षस्य मस्तकस्य उद्मश्री उन्नतिशोभा यस्य स तथा । पुन कथभूत । क्षान्त क्षमावान् समयों वा । पुन कथभूत । त कान्तलक्ष्मी सा ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४९३ योऽच्छिद्रस्त्वयि वीतभीरवनतः पश्चालसादापुनः किंचित्ते पुरतः समुच्छ्रितशिराः कार्येषु भारक्षमः । सोऽत्यल्पश्रम एव मण्डलयुतो गम्भीरवेदी पृथु- मन्देभानुकृतिर्वलीरितवपुः स्यात्सान्द्रपर्वा नृपः ॥ २८८ ।। ये वीर त्वयि बबलीकमनसः सेवासु दुर्मेधसो हस्वोरोमणयः करेषु तनवः स्थूलेक्षणाः शत्रवः । जगत्प्रसिद्धा कान्ता मनोहरा लक्ष्मीः शोभा यस्य स तथा । पुनः कथंभूतः । शमितव- लिपदः शमिता नष्टा वलयस्त्वक्संकोचास्त्वक्तरक्षाः पादेषु चरणेषु यस वलिनश्च येन स तथा। जात्यलंकारः॥ योऽच्छिद्र इत्यादि । स नृपः स राजा सान्द्रपर्वा बहुमहोत्सवः स्यात् भवेत् । स कः । यो नृपः खयि विषये अच्छिद्रमनन्वेषणः । स नृपः कथंभूतः । वीतभीः सर्वनिर्भयः युष्मत्तो भयं न करोति । पश्चात् ते तव प्रसादात् अवनतो नम्रीभूतः किंचिन्मनाक् । पुनरिवार्ये पादपूरणार्थे । पुनः कथंभूतः। पुरतः अग्रतः समुच्छ्रितशिराः उन्नतमस्तकः । पुनः कथंभूतः । कार्येषु भारक्षमः तव कार्यवेलायां कार्यकारकः । पुनः कथंभूतः । अत्यल्पध्रमेणेव अल्पंकटेनैव राज्यभोक्ता । पुनः कथंभूतः । मण्डलयुतः राष्ट्रसंयुक्तः । पुनः कथंभूतः । गम्भौरवेदी तव गाम्भीर्यज्ञापकः। पुनः कथंभूतः। पृथुविस्तीर्णराज्यः । पुनः कथंभूतः । बलीरितवपुः वलवद्भिः प्रेरितशरीरः। पुनः कथंभूतः । मन्देभानु. ऋतिः मन्दजातीयहस्तिसदृशः । कथंभूतो मन्दजातीयो गजः । अच्छिन्द्रो निविडवन्धः । पुनः कथभूतः । लयि विषये वीतभीः शत्रुभयरहितः । पुनः कथंभूतः । पश्चात् अवर- गाने अवनतः नम्रीभूतः । ते प्रसादात् प्रसन्नतया । पुनः कथंभूतः । पुनरपि किंचि- ग्मनाक् पुरतोऽप्रतः समुच्छ्रितशिराः उन्नतमस्तकः । पुनः कथंभूतः । कार्येषु संग्रामादि- वेलायां भारक्षमः भारोचलनसमर्थः । पुनः कथंभूतः । अत्यल्पश्रम एव भार वह- मानोऽपि अत्यल्पश्रमः । पुनः कथंभूतः । मण्डलयुतः हस्तिसमूहान्वितः पुन: कथंभूतः । गम्भीरवेदी स्वगोदादाशोणितस्रवणादागास मथनादपि यः संज्ञा न लभते स गम्भीरवेदी कथ्यते । पुनः कथंभूतः । पृथुर्दिस्तीर्णपृष्ठदेशः । पुनः कथंभूतः। बलीरितवपुः बलिभिः त्ववतरङ्गः ईरित अनुगतं वपुः शरीरं यस्य स तथा । पुनः कयंभूतः । सान्दपर्वा सान्दाणि पर्वाणि संधिप्रदेशा यस्य स सान्दपर्वा । श्लेषोप- मालंकारः ॥ ये धीरेत्यादि । हे वीर विक्रान्त, हे नाथ पृथ्वीपते, ये शनवो अमन्त्रयः त्वयि विषये बहु अलीकमनसो वर्तन्ते। फुटिलहृदया धर्तन्त इत्यर्थः । पुनः कथंभूता वर्तन्ते। १. छिद्रान्वेपणरहितः पूर्णविश्वासी इत्यर्थः. २. 'अमित्राः' इति भवेत् .

·काव्यमाला। तैर्नाथाल्पतनुच्छविप्रभृतिभिः शोकालमिर्दभरैः सक्षिप्तैरणुवंशकैर्मगसमं प्राय समाचर्यते ॥ २८९ ॥ द्वारि तव देव बद्धाः सकीर्णाश्चेतसा च वपुपा च । शत्रय इव राजन्ते बहुभेदा कुञ्जराश्चैते ॥ २९० ।। इति महामानसमूहानाययानवी मद्रमन्दमृगसकीर्णविस्तीणी वेतण्ड- सेवामु दुर्मेधस रचिरतया सेवा न दुर्वन्ति । पुन क्यभूता शनव । हखोरोमणय. एखा अस्थूला उरोमणय मुकाफलादिहारमणयो येषा ते हखोरोमणय । ये पुन क्य भूता । करेषु देयेषु तनव तुच्छा पुन क्थभूता । स्थूलेक्षणा असूक्ष्मवुद्धय ।तै शत्रुभि प्रायो बाहुल्येन मृगतातिहस्तिसदृश यथा भक्त्येव समाचर्यते व्याप्यते । क्यभूतास्ते मृगतातय । बहुलीक्मनस हीनहृदया पुन सेवासु दुर्मेधस यमोफशिक्षा न गृ सन्ति । पुन हखोरोमण्य अल्पदया करेषु गुण्डादण्डेषु तनव अभूमिलादुर्वलधुण्डा दण्डा । पुन स्थूलेक्षणा स्थूल वस्तु पश्यन्ति सूक्ष्म न पश्यति । तैमूंगनातिभिर्गति मृगसम हरिणसदृश यथा भवत्येव पायो वाहुल्येन सम्यक्प्रकारेण आचर्यते व्याध्यते । स्थभूतैरतअंगनातिगजै । भरपतनुच्छविप्रभृतिभि अल्पा तनुच्छविप्रभूतयो येषा ते अपतनुच्छविप्रभृतय । शत्रुभि क्यभूतै ।अल्पप्रतापै । गर्ने कथभूतै । शोसलुमि विध्यवनादिस्मरणशीले । शत्रुभि क्यभूनै । शोकालुभि पश्चात्तापकारिभि । गजे कथ- भूतै । दुभैरै भारोगहने असमर्थे । शत्रुभि क्थभूते । दुर्भरै हीनातिशय । गड़ क्थभूते । सक्षिप्ते सर्वशरीरावयवेषु अल्पै । शत्रुभि कथभूत । सक्षिप्त अल्पधनः अपसन्यै । गर्ने क्थभूत । अणुवशकै अविस्तीर्णपृथुप्रदेशे । शत्रुभि क्यभूतै । अणुवश नातिकुलहीनै ।शेपोपमालकार ॥ द्वारीत्यादि । हे देव हे रानन्, तव द्वारि भक्त सिंहद्वारे एते कुजरा हस्तिनो यहुभेदा मिश्रनातयो धद्धा रान्तो राजन्ते शोभते । कथभूता कुशरा । चेतसा म. नसा वपुपा भारीरेण च सकीर्णा । अबुध्या मिरिता इत्यर्थ । 'सकीरें निचितायुद्धी' इति वचनात् । कुरा क्यभूता । शत्रच इव शसदृशा । यया तव शनव सकी अल्पायतयो भवति । केन चेतसा वपुषा च । यहुभेदा नानाप्रकाराश्च भवन्ति ते शनच तव द्वारे वद्धा शोभते । पोपमासमुच्चय ॥ किं कृला । प्रधावधरणिपु गजविनयभूमिषु करिविनोदविलोक्नदोहद नाम प्रासाद अध्यास्य आरा । क्यम् । सम सह । कया सह सोत्तालवृहणसवयव्यास्वारसुसव- धनक्टवर्धनक्टशोधनप्रतिभेदनप्रवर्धनवर्णकरगन्धकरोदीपनहासनविनिवर्तनप्रभेदमदो पचारोपदेशविशारदाशयशद्वादशगुणाशप्रमुखाचार्यपरिषदा सोताठ वृहण च वर्ध- नम् , सचय फरणम्, व्याखारच विस्तारकरणम्, मुखवर्धन व मुसद्धि , कटवर्धन ·३ आधास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४९५ मण्डलीमवलोकमानः यावदहमासे तावद्देव, वसुमतीतिलक संजातति- लकायाए, पट्टवर्षन भाईफपोलिकायाम् , अधोनिनन्धिन्यामुद्धताडश., परचक्रप्रमर्दनो गन्धचारिण्याम्, अहितकुलकालानलः क्रोधिन्याम् , अतिवतिन्या चर्चरीवतंस , सभिन्नमदमर्यादाया च विजयशेखर इत्यनी- कस्थेन विनिवेदितद्विरदमदावस्थः सोचालयृहणसचयव्याम्तारमुखवर्धनक- टवर्धनकटशोधनप्रतिभेदनप्रवर्धनवर्णकरगन्धकरोद्दीपनहासनविनिवर्तनप्रभे- दमदोपचारोपदेशविशारदाशयशह्वाङ्कुशगुणाङ्कुशप्रमुखाचार्यपरिपदा सम प्रधावधरणिपु फरिविनोदविलोक्नदोहदं प्रासादमध्यास्य . च गण्डवर्धनम्, फ्टशोधनं यटयोर्मध्यप्रदेशप्रक्षालनम् , प्रतिभेदन च विदारणम् , प्रयत क्टम्नदर्शनम्, वर्णररथ विलेपनम् , गन्धकरश्च चन्दनादिदानम् , उद्दीपन च दीप्तिारणम्, हासन विनियतेन च पश्चात्करणम् , प्रभेदकरण ते च ते मदोपचारा मदनियसनचिरिस्सा तेषामुपदेशो गुरुगम्य तन विशारदो विचक्षण आशय- चित्त तेषा च शशाशगुणाकुशप्रमुसराचार्यास्तेषा परिपत् समूह तया तभोक्तया राम प्रासादमारय । फ्यभूतोऽहम् । इत्यमुना प्रकारेण अनीकस्थेन सेनापतिना विनिवेदितदि. रदगदायस्थ विनिवेदिता विज्ञापिता द्विरदाना हस्तिनी मदावस्था यस्य स तथोक्त । इतीति रिम् । हे देव, मुमतीतिलक यमुमतीतिलकनामा गजेद सनाततिलाया गदारस्थाया पर्तते । पटवर्धनो नाम इसी आईवपोठिकाया मदावस्थाया यतते । । उसतायो नाम हस्ती अधोनियन्धियां अधोनिवन्धिनीनाममदायस्थायां वर्तते । परचम्ममदनी नाग हवी गन्धयारिण्या क्रोधिनीनाममदायम्याया वर्तते । अहि- तलकारानरो नाम इसी कोधियों कोधिनीनाममदावम्याया वर्तते । चर्चरीवतरा अनियतिन्यो । वित. मशेरो नाम हवी संमिनमदमर्यादाया सभिगमदमर्यादानाममदावस्थायां वर्तते। उप च-'यताततिला पूर्या द्वितीयादरपोठिमा । तृतीयाधोशिवदा तु चतुर्थी गन्ध. चारिणी। पचमी कोधिनी झेपा पष्टी चैव प्रवर्तिका । स्यात्समिास्पोरा च सप्तमी गर्नकारिका । प्रा सा महायशा सहरिमानगोविदा ॥' इति । तथा च सद्गुशा अट भयन्ति-'प्रहपं शीघ्रता गन्धो रतिर्देवस्य मातता । क्रोधो धीय गुणीच(ए. अटो मदगुणा स्मृता ॥' तथा मदस्य पददोषा भवन्ति-मारियातो गुला(1) पाराद्धेपो यरमय । मूढता पाभिवतिस पोषा कीर्तिता मदे ॥' इत्यस्य यथा- समयमधमाहना मदो गण्डस्थराध्यतया न याच्च । यत -'एततावरणाक्षि- कोशेभ्य वियुकाभ्यो करातया। रोमकूपकटिभ्यक्ष प्रभिन्नस्सरधा गज' तर- 'बटारमो भवरानं तिनं प्रपतो मदः । मद योगयुनो क्षेय सीकर च कटानम् ॥'

·काव्यमाला। तैर्नाथाल्पतनुच्छविप्रभृतिमि शोकालुभिर्दभरैः सक्षितैरणुशकैर्मृगसमं प्राय समाचर्यते ।। २८९ ।। द्वारि तव देव बद्धाः सकीर्णाश्चेतसा च वपुपा च । शत्रव इव राजन्ते वहुभेदा कुञ्जराश्चैते ॥ २९० ॥ इति महामात्रसमूहानाययानवर्णी भद्रमन्दमृगसकीर्णविस्तीणी वेतण्ड- सेवासु दुमघस रुचिरतया सेवा न कुर्वन्ति । पुन क्यभूता शनव । हखोरोमणय हखा अस्थूला उरोमणय मुक्ताफलादिहारमणयो येषा ते हखोरोमणय । ये पुन क्थ भूता। करेषु देयेपु तनव तुच्छा ।पुन क्यभूता स्थूिलेक्षणा असूक्ष्मवुद्धय ति शनुभि पायो वाहुल्येन मृगनातिहस्तिसदृश यया भवत्येव समाचर्यते व्यापृयते । क्थभूतास्ते मृगजातय । बहलीकमनस हीनहृदया पुन सेवासु दुर्मेधस यथोकशिक्षा न गृ हति।पुन एखोरोमणय अपहृदया परेषु शुण्डाद्ण्डेपु तनव अभूमिलनदुर्बलशुण्डा दण्डा । पुन स्थूलेक्षणा स्थूल वस्तु पश्यन्ति सूक्ष्म न पश्यति । तेगनातिभिर्गति मृगसम हरिणसदृश यथा भवत्येव पायो बाहुल्येन सम्यकप्रकारेण आचर्यते व्यापृयते । कथभूनतमगपातिगजै । भपतनुच्छविप्रभृतिभि अल्पा तनुच्छविप्रभृतयो येषा ते अस्पतनुच्छविप्रमृतय । शत्रुभि कथभूतै ।अल्पप्रतापै ।ग कथभूतै । शोकाभि विन्ध्यवनादिस्सरणशीले । शत्रुभि कथभूतै । शोकालभि पश्चात्तापकारिभि ।गजे कथ- भूतै । दुर्भरै भारोदने असमर्थे । शत्रुभि कथभूते । दुर्भरे हीनातिशय । गजे क्थभूते । सक्षिप्तै सर्वशरीरावयवेषु अल्पै । शत्रुभि कथभूतै । सक्षिप्त सत्पधने अल्पसैन्यै । गर्ने क्थभूत । अणुवश अविस्तीर्णपृथुप्रदेश । शत्रुभि पथभूत । अणुवरा नातिकुलहीनै । लेपोपमालवार । द्वारीत्यादि । हे देव हे रानन्, तव द्वारि भवत सिंहद्वारे एते कुजरा हस्तिनो बहुभेदा मियनातयो घद्धा स तो राजन्ते शोभते । कथभूता पुरा । चेतसा म. नसा वपुपा दारीरेण च सकीर्णा । अबुधा मित्रिता इत्यर्थ । 'सकीणी निचितासी' इति वचनात् । कुभरा क्यभूता । शत्रव इव शनुसदशा । यथा तव शत्रव संकीर्णा अल्पायतयो भवति । केन चेतसा वपुषा च । बहुभेदा नानाप्रकाराश्च भवन्ति ते रानव तव द्वारे यक्षा शोभते । पोपमासमुच्चय ॥ किं कृता । प्रधावधरणिषु गजविनयभूमिषु फरिविनोदविलोकनदोहद नाम प्रासाद अध्यास्य आरय । क्थम् । सम सद्द । कया सह सोत्तालवृदणसचयव्यास्तारमुराव- धनकटवर्धनफ्टशोधनप्रतिभेदनप्रवर्धनवर्णकरगन्धकारोदीपनहासनविनिवर्तनप्रभेदमदो. पचारोपदेशविशारदाशयशशाङ्कशगुणादुराप्रमुखाचार्यपरिषदा सोत्ताल वृहण च वर्ध- नम्, संचय फरणम्, व्याखारय विस्तारकरणम्, मुसवर्धन च मुखपृद्धि, कटवर्धन ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६९७ पातुः प्रार्थनया चिराय विधृतानिक्षुन्गृहीत्वा करे तिष्ठत्यन्यकरीन्द्रसंचरमनाः कोपव्यथाकीलितः ॥ २९३ ॥ मम मदमदिरायाः सौरभेणैव सैन्यं व्युपरतमदलेखालक्ष्मि जातं गजानाम् । इति मनसि विचिन्त्येवैष हस्ती तनोति त्वमिव सुरतचाटून्नाथ घेनुप्रियाणाम् ॥ २९४ ॥ रणकेलिसुखविलोपस्तव मम च समः परेभमदशमनात् । इति भावयतीव गजस्त्याजनमिषतो जगन्नाथ ॥२९५ ॥ धत्तेऽन्यस्य गजस्य गण्डमलतामेव प्रभेदोद्गमः शोमा त्यस्स गजस्य दानविभवः पुष्णात्यवाग्गोचराम् ।

·काव्यमाला। मदमृगमदलेखोल्लासिगण्डस्थलश्री- मुहुरनिभृतजृम्भारम्भशुम्भद्विलासः । फरिपतिरयमन्यामेव देवाध कांचि- च्छ्यिमवति रणान्ते त्वं यथा जैत्रचापः ।। २९१ ।। करिणा वमधुर्मुक्तः पुरः पुरः स्थूलविन्दुसंतानः । रचयति दिगङ्गनानां मुक्ताफलभूपणानीव ।। २९२ ॥ उत्तम्भीकृतकर्णतालयुगलः प्रत्यस्तपांसुक्रियः मत्यांदिष्टकरेणुकेलिरमणः प्रत्यर्पिताम्भोघटः । इति विशेषवचनात् । एक्मेवेति तत् । किंतु कविसमये दानमदेर विशेषेण प्रयोगा- होपः । क्थंभूतः सन् प्रभिनयरिकेलीरदर्शम् । इति पटता गजोपजीविलोकेन आन- न्दितचेताः । इतीति किम्। मदमृगमदलेरोत्यादि । हे देव, अयं करिपति. गजेन्दः अय इदानी अन्यामेव अपूर्वामेव काचित् अनिर्वचनीयो श्रियं शोभा अवति धारयति । क व । त्वमिव यथा त्वं रणान्ते संग्रामान्ते अपूर्वा नियमवति । फयंभूतस्त्वम्। नैत्रचापः जयनशीलधनुर्धरः । कथंभूतोऽयं करिपतिः । मदमृगमद्लेसोहासिगण्डस्थलीः मद एव मृगमदः कस्तूरी तस्य लेखा राजयः साभिरहातिनी उल्लसनशीला गण्डस्थलश्रीः कपोलस्थलशोमा यस्य स तमोकः । कथंभूतस्त्वम् । मदसशकस्तूरिकारेयोद्धसनशीलकपोलस्थलशोभः । कथं. भूतोऽयं परिपतिः । मुहुर्वारंवार अनिभृतजृम्भारम्भशुम्भद्विलामः अनिमृतमनिधलं यथा भवत्येवं जम्भारम्भेण मुख विकारकरणेन शुम्मन्तः शोभमाना विलासा लोचन- चलनानि यस्य स तथा व क्यंभून. । स एवार्थः । उपमालंकारः॥ करिणेत्यादि । कारणा गजेन बमधुः करसीवरः मुक्तः सन् पुरोऽग्रे स्थूलबिन्दु- संतानः पीचरविन्दुसमूहः दिगगनाना मुक्काफलभूषणानीव रचयति । नियोपमालंकारः॥ उत्तम्भीरतेत्यादि । हे राजन्, अयं कारपतिरिति पूर्वोफमेव प्राथम् । अयं करिपतिस्विष्टति कर्य एव परति । किं कृत्वा। पूर्व पातमिवलस्य प्रार्थनया विधुतान् . धन् करे गुण्डादण्डे गृहीत्वा । धंभूतानिशुन् । चिराय दीर्घकालं विभृतान् । यधंभूः सोऽचं करिपतिः। उसम्भीकृतकर्णतालयुगलः निश्चलीकृतकप्तालयुगलः। पुनः कथंभूतः । अत्यस्तपांगक्रियः प्रत्यसा निराकृता पामुकिया धूलनं येन स प्रसस्पामुक्रियः । पुनः कुम्भिपालस्य' इति भवेत्.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६९७ पातुः प्रार्थनया चिराय विघृतानिशून्गृहीत्वा करे तिष्ठत्यन्यकरीन्द्रसंचरमनाः कोपव्यथाकोलितः ।। २९३ ।। मम मदमदिरायाः सौरभेणैव सैन्यं व्युपरतमदलेखालक्ष्मि जातं गजानाम् । इति मनसि विचिन्त्येवैप हस्ती तनोति स्वमिव सुरतचाटून्नाथ धेनुप्रियाणाम् ॥ २९४ ।। रणकेलिसुखविलोपस्तव मम च समः परेभमदशमनात् । इति भावयतीव गजस्त्याजनमिपतो जगन्नाथ ॥२९५ ॥ धत्तेऽन्यस्य गजस्य गण्डमलतामेव प्रभेदोद्गमः शोभां स्वस्य गजस्य दानविभवः पुष्णात्यवाग्गोचराम् । कथंभूतः । प्रत्यादिष्टकरेणुकेलिरमणः प्रत्यादिष्टं निराकृतं करेणोहस्तिन्याः केलिरमणं क्रियाविनोदो येन स तथा । पुनः कथंगूतः । प्रत्यर्पिताम्गोपटः प्रत्यर्पितः पश्चाहत्तः अ- म्भोपटो थेन स तथा । अपरं कथंभूतः । अन्यकरीन्द्रसंचरमनाः अपरगजेन्दप्रवेश. चित्तः । पुनः कथंभूतः । कोपव्यपाकीलितः क्रोधपीडाकीलित इव । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ मम मदमदिराया इत्यादि । हे नाथ राजन्, एप हस्ती अयं गजपतिःइतीदर्श मनसि चित्ते विचिन्त्य विचार्य धेनुप्रियाणां हस्तिनीनां सुरतचादन् संभोगमिथ्यास्तवान् तनोति विस्तारयति इव । इतीति किम् । मम मे मदमदिरायाः दानमवस्य सौरभेगैव गजानां हस्तिनां सैन्यं गजघटा जातं संजातम् । कीदृशं जातम् । व्युपरतमदलेसाल- क्ष्मि व्युपरता नष्टा मदलेसाना दानराजीनां लक्ष्मीः शोभा यस्य सैन्यस्य तत्तथोक्तम् । क इव । स्वमिव भवानिव । यथा भवान् प्रियाणां वल्लभानां सुरतचाटून् मिथ्यास्तुतीः तनोति । उक्तं ध–'अस्त्रं चाटुचटुः श्लाघा प्रेम्णा मिभ्यायिकरथनम्। उपमालंकारः। रणफेलीत्यादि । हे जगन्नाथ पृथिवीपते, गजः अयं करिपतिः (याजनमिपेण शिरस ऊर्जा धोनछानात ) इतीदृशं भावयतीव कथयतीव । इतीति किम् । हे राजन्, रणकेलिसुखविलोपः संग्रामक्रीडासौख्यविनाशः तव भवतो मम न समः सदृश एव वर्तते । कस्मात् । परेभमदशमनात परेभाना प्रतिगजानां शत्रुगजानां च मदवि- नाशात् । उत्प्रेक्षालंकारः॥ धत्ते इत्यादि । हे राजन् , अन्यस्य गजस्य अपरस्य हस्तिनः प्रभेदोद्गमः मद- प्रादुर्भावः गण्डगलतामेव कटयोमलिनत्वमेव धत्ते धरति । अस्य तु गजस्य तय हस्तिनः दान विभवो मदलगीः शोभा पुष्णाति पुष्टि नयति । कथंभूतां शोभाम् । अवागोचरां ·४९८ काव्यमाला। किं चारब्धमदेऽपि यत्र करिणा सैन्यानि संतन्वते घण्टाटंकृतिवर्जितानि विमदान्यस्तप्रचाराणि च ॥ २९६ ।। आनय मदवशमधुकरविरावपुनरुक्तडिण्डिमान्करिणः । पश्य मम समरकेलीरिति मतिरिव वृंहति द्विरदः ॥ २९७ ॥ आघ्राय मतकरिणोऽस्य मदप्रवाह- सौरभ्यमन्थरमुखानि दिगन्तराणि । नूनं दिशारदनिनोऽपि दिगन्तशैला- नध्यासते द्विरदनेप्वपरेषु कास्था ॥ २९८ ॥ मदगन्धावरणविधे. प्रतिवारणसमरसगमो भवतु । इति जातमतिः पबैरिय लिम्पति सिन्धुरः कायम् ॥ २९९ ॥ वक्तुमशक्याम् । कि च अस्ति कश्चिद्विशेष । यन यस्मिन् तन हस्तिनि आरन्धमदेऽपि मदस्य प्रथमारम्भेऽपि करिणा शत्रुगजाना सैन्यानि सतन्ववे सभवन्ति । कीदृशानि भव- न्ति । घण्टाटकृतिवर्जितानि घण्टाना नादिनीना टकृतयटकारालाभिजितानि भवन्ति । पुन कथंभूतानि सैन्यानि भवन्ति । विमदानि मदविरहितानि । पुन क्थभूतानि भवन्ति । अस्तप्रचाराणि च परित्यक्तसग्रामप्रवेशानि इति । अतिशयसमुच्चयालकार ॥ अत एव आनय मददशेत्यादि । है राजन् , द्विरदस्तव हस्ती इति मतिरिव ईदृश वृहति गर्नति । इतीति किम् । करिणो शनुगजान् हे नृप, स आनय मम समुर्ख उपढौंक्य । कथभूतान् करिण । मदवशमधुकरविरावपुनरुकडिण्डिमान मदवशेन मदा- धीनतया ये ये मधुकराणां भ्रमराणा विरावा विविधशब्दास्तै, पुनरुक्ता द्विगुणीकृता डिण्डिमा वादिनविशेषा येपा कारणां ते तथा तान् । हे राजन्, मम समरकेली समामकोडितानि व पश्य पिलोकय । उत्प्रेक्षालरार ॥ आवायेत्यादि । हे राजन् , अस्य तव मत्तपरिण मदावाहसौरभ्यमन्थरमुखानि दिगन्तराणि आघाय मदस्य योऽसौ प्रवाहस्तस्य सौरभ्येण मुगपतया मन्यरागि मन्दगमनानि मुरानि वाणि येषा तानि तथोक्तानि ईग्विधानि दिगन्तरामि दिसण्डलानि आवाय गन्धमुपादाय नून निश्चयेन दिशारदनिनोऽपि ऐरावणादयोऽपि दिग्गजा अपि दिगन्तशैलान् अष्टदिनप्रान्तपर्वतान् अभ्यासते सेवन्ते । अपरेषु सामा- न्येषु दिरदनेषु शत्रुगतेषु अस्य पुरत स्थातु का आस्था स्थिति कर्तुमिति । अपि तु न पदाचिदित्यर्थ । अतिशयालसार ॥ मदगन्धावरणविधेरित्यादि । हे राजन् , सिन्धुरस्तव गज इत्यमुना प्रकारेण जातमति उत्पनयुद्धि काय शरीर पई छर्दमै लिम्पति उपदेहयति । इतीति रिम् । 1 ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ४९९ धेनुत्वं बजताशु दिवरटिनः क्षोणि स्थिर स्थीयता वायो सहर चापलं शिखरिणः खर्वत्वमागच्छत । नो चेदद्य मदश्रिया विलसति खच्छन्दमसिनिमे केमेन्द्रा. क धरा क गन्धवहनः केते च यूयं नगाः ॥३०॥ उच्छासितु धरणिदेवी शिथिलितभूगोलकः फणीन्द्रश्च । इति धरणिनाथ करटी विटपिस्कन्ध समाश्रयति ।। ३०१॥ स्तम्भे यत्र गजै?देव निप्यन्दमासिनम् । कटकण्डूयनेऽप्यस्य स धत्ते नलदण्डताम् ॥ ३०२ ॥ मदगन्धावरणविधे मम दानपरिगलविलोपन विधानस्य प्रतिवारणसमरसगम शनु गजै राह भटभेटको भवतु सजायताम् । उत्प्रेक्षालकार ॥ धेनुत्वमित्यादि । है दिकरटिन , आशु शीघ्र धेनुल हस्तिनील यूय प्राप्त । हे क्षोणि हे पृथिवि, स्थिर निश्चलख यथा भवत्येव त्वया स्थीयता स्थिति क्रियताम् । हे वायो हे चरणो(३), चापल सहर । हे शिखरिण , खत्व हखत्व आगच्छत भानुत । उन्नतिमागच्छत इत्यर्थ । नो चेत् यदि दिकरटिनो प्रतिष्यन्ति, क्षोणी स्थिरा न भविष्यति, वायुश्चपलत्व न सहरिप्यति न त्वक्ष्यन्ति, पर्वता सर्वत्व नागमि. प्यन्ति, तर्हि अय इदानीं अस्मिनिमे अस्मिन् तर गजे मदनिया मदलक्ष्म्या सह स्व. छन्द यथेट विलसति फ्रीति सति इभेन्द्रा ऐरावतादय वर्तन्ते । न वापि वर्तन्त इत्यर्थ । धरा पृथिवी न क्वापि वर्तते, गन्धवहनो वायु न कापि वर्तते, एते च प्रत्यक्षी. भूता यूय भवन्त नगा पर्वता न कापि वर्तन्ते इत्यर्थ । सर्वान् चूर्णीकरिष्यतीति भाव । समुच्चयातिशयालकार ॥ इच्छसितु इत्यादि । हे घरणिनाथ पृथ्वीपते, करटी तव गा इति एतस्मात् कारणात् पिटपिस्कन्ध तरुप्रकाण्ड समाश्रयति सम्यक् सेयते । इतीति किम् । धरणिदेवी भूमिदेवता उच्चसितु उच्छ्वास गृहातु । आश्रयतामित्यर्थ ।पणी द्रश्च शेषनाग शिथि लितभूगोल्फ शिपिलितभूमिपिण्डक सन् उच्छ्वसितु उच्वास गृह्णातु । दीपसमुच्च- योनेक्षालकार ॥ स्तम्भे इत्यादि । हे देव हे राजन् , यन स्तम्भे यस्मिन् आलाने गहस्तिमि यदै सद्भि निष्यन्द निश्चल यथा भवत्येव (असितेनस्थो(१)स स्तम्भ ) स्तम्भे अस्स तव गतस्य कटकण्ड्यनेऽपि गण्डस्थलखर्जनमानेऽपि । आखा तावद्वलकरण इत्यपरोऽथ । रा खम्भो नलदण्डता पोटगलतृणविशेषयष्टिरव धत्ते धरति । उपमालकार ॥

·४९८ काव्यमाला। किं चारब्धमदेऽपि यन्न करिणां सैन्यानि संतन्वते घण्टाटंकृतिवर्जितानि विमदान्यस्तप्रचाराणि च ॥ २९६ ॥ आनय मदवशमधुकरविरावपुनरुक्तडिण्डिमान्करिणः । पश्य मम समरकेलीरिति मतिरिव वृंहति द्विरदः ॥ २९७ ॥ आघ्राय मत्तकारणोऽस्य मदप्रवाह- सौरभ्यमन्थरमुखानि दिगन्तराणि । नूनं दिशारदनिनोऽपि दिगन्तशैला- नध्यासते द्विरदनेप्वपरेषु कास्था ॥ २९८ ॥ मदगन्धावरणविधेः प्रतिवारणसमरसंगमो भवतु । इति जातमतिः परिव लिम्पति सिन्धुरः कायम् ॥ २९९ ॥ वक्तुमशक्याम् । कि च अस्ति कश्चिद्विशेप. । यन यस्मिन् तव इस्तिनि आरब्धमदेऽपि मदस्य प्रथमारम्भेऽपि करिणा शत्रुगजाना सैन्यानि सतन्वते संभवन्ति । कीदृशानि भव. न्ति । घण्टादं कृतिवर्जितानि घण्टाना नादिनीना टंकृतयष्टंकारास्ताभिर्वजितानि भवन्ति। पुनः कथंभूतानि सैन्यानि भवन्ति । विमदानि मदविरहितानि । पुन. कथंभूतानि भवन्ति । अस्तप्रचाराणि च परित्यक्तसग्रामप्रवेशानि इति । अतिशयसमुचयालंकारः ॥ अत एव आनय मदवशेत्यादि । हे राजन्, द्विरदस्तव हस्ती इति मतिरिव ईदृशं वृहति गर्नति । इतीति विम् । परिणो शनुगान् हे नृप, ब आनय मम समुसं उपढीकय । क्थंभूतान् करिणः । मदवशमधुकरविरावपुनरुकडिण्डिमान् मदवशेन मदा- धीनतया ये ये मधुकराणा भ्रमराणां विरावा विविधशब्दास्तैः पुनरुता द्विगुणीकृता डिण्डिमा वादिनविशेषा येपा कारणा ते तथा तान् । हे राजन्, मम समरक्ली: सग्रामक्रीडितानि स्व पश्य विलोकय । उत्प्रेक्षालकार.॥ आनायेत्यादि । हे राजन् , अस्य तव मत्तकारण. मदप्रवाहसौरभ्यमन्यरमुसानि दिगन्तराणि आघ्राय मदस्य योऽसौ प्रवाहस्तस्य सौरभ्येण मुगन्धतया मन्थरागि मन्दगमनानि मुसानि वागि येषां तानि तथोक्तानि ईग्विधानि दिगन्तराणि दिमण्डलानि आघ्राय गन्धमुपादाय नूनं निश्चयेन दिशारदनिनोऽपि ऐरावणादयोऽपि दिग्गजा अपि दिगन्तशैलान् अष्टदिक्प्रान्तपर्वतान् अध्यासवे सेवन्ते । अपरेषु सामा• न्येपु द्विरदनेषु शत्रुगजेषु अस्य पुरतः स्थातु का आस्था स्थिति कर्नुमिति । अपि तु न पदाचिदित्यर्धः अतिशयालंकारः। मद्गन्धावरणविधेरित्यादि । हे राजन् , सिन्धुरस्तव गजः इत्यमुना प्रकारेण जातमति. उत्पनयुद्धि, कायं शरीरं परः कर्दमै. लिम्पति उपदेहयति । इतीति किम् । ।

·३ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । 20324 उपरि करविकीर्णाः पांसवोऽस्य प्रकामं नभसि विततमाः कर्णतालानिलेन । प्रतिगजपतिजैत्रानन्तरं वीरलक्ष्मी- धृतविजयपताकाडम्बरं विभ्रतीव ।। ३०७ ।। वंशोऽतीच महानयं विरचितश्चाराः पुनर्लोचन. व्यापारादपि दूरतो विनिहिताः कोऽयं प्रधावक्रमः । इत्थं यावदमी जनाः कृतधियस्तावत्करी भूपते वीरं वीरमनेकतामवगतो गृहन्परं दृश्यते ॥ ३०८ ॥ वीथीशीर्पत एव पञ्चमजवोत्यानस्य सातत्यतः खामिन्नस्स जवः कथं करिपतेः कथ्येत चित्रं यतः । तडिकागला अगडकाप्टानि मृणारलं पद्मिनीकन्दत्वं भजन्ति प्रामुवन्ति । करेणुवर्गः हस्तिहस्तिनीवर्गः सीदति दुःखीभवति । उपमालंकार। उपरीत्यादि । हे राजन् , अस्य तव गजस्य उपरि करविकीर्णाः शुण्डादपदेन विक्षिप्ता- पोसवो धूलगः वर्णतालानिटेन कर्णतालवायुना प्रकाममतिशऐन नभति आकाशे विततमार्गा. प्रतिगजपतित्रानन्तरं शगजविजयानन्तरे वीरलक्ष्मीधृतवि- जयपताकाडम्बरं बिभ्रतीव वीरलक्ष्म्या पीरनिया धृता मस्तकोपर्यारोपिता या विज- यपताका जयध्वजा तस्या आडम्बर माटोपस्तं वीरलक्ष्मीधृतविजयपताकादम्बर विभ्रतीव धरतीय । उत्प्रेक्षालकारः ॥ वंशोऽतीवेत्यादि । हे भूपते, यावत्कालं अमी जना लोका इरथममुना प्रकारेण गृतषियः पर्यालोनयन्ति । इत्थं कथमिति चेत् अयं वंश: प्रधावभूमिः अतीव महान् गुरुतरो पिरचितः कृतधाराः कुन्तादिकराः पुरुषा लोचनन्यापारादपि हटेरगोचराद अपि पुनरतो विनिहिता विप्रष्ट स्थापिताः । कोऽयं प्रभावक्रमो पते । न कश्चित् प्रभावकम इत्यर्थः । तावत्काल करी तर गजेन्द्र वीर मुमटं पर फेवलं गृहन् दृश्यते खीकुर्वन् पिलोश्यते । फ्थंभूतः फरी । अनेकतामवगतः । एकोऽपि मन् अवार्य प्राप्त इत्यर्थः । उपमालंकार।। घीयीशीर्पत इत्यादि । हे स्वामिन् , अस्य प्रलक्षीभूतस्य करिपवेस्तव गजेन्द्रस्य जपो वेगः कथं केन प्रकारेण कभ्यते उच्येत । यतो यसात् कारणात् चित्रमाधयं वर्तते । कथंभूतस्यास्स करिपठे. । बीपीसीपन एव मार्गस्य मसके एव प्रारम्भे पक्षम- जयोत्थानस परमं जवस उत्पानं उत्या यस स पयमजवोत्यानस्वस । भूतवेगोरिथः तस्येत्यर्थः । उर्फ र-भाररन्दितं पौरितिक रेवितं यल्गिवं इतम्' इति अश्वाना था य.४३ ·काव्यमाला। यत्र निसर्गमहत्त्वं दानगुणः स कथमित्थमिदमास्ते । इति मत्वेव गजोऽयं रज्जु विसतन्तुतां नयति ॥ ३०३ ।। वडत्तडिति बन्धनं घुटति कन्धरोल्लासने खणखणिति पल्लिका गलति विक्रमारम्भिणि । मडन्मडिति भज्यते तरुगणः कृताघट्टने खडत्खडिति वारणः पतति चात्र युद्धैषिणि ॥ ३०४ ।। कथमपि पुरोऽस्य करिभिर्यतयन्त्रितकन्धरैः स्थितं स्थानोः । अभिगच्छति पुनरस्मिन्नगणितवीतैर्यथायथं त्वरितम् ॥ ३०५ ॥ मदनकृतो भवति सृणिर्भजन्ति तडिकार्गला मृणालत्वम् । सीदति करेणुवर्ग. प्रतिगजमभिहन्तुमत्र सवृत्ते ॥ ३०६ ।। यत्रेत्यादि । हे राजन्, अयं प्रत्यक्षीभूतस्तव गज इति मत्येव रजु बन्धनविशेषं विसतन्तुतां पद्मिनीकन्दसूरत्वं नयति प्रापयति । इतीति किम् । यत्र यस्मिन् पुरुषे निसर्गमहत्त्व खभावेन गुरुत्व भवति । अनु च दानगुणो मदगुणो दातृत्व च भवति । स पुमान् इत्यममुना प्रकारेण रजुपन्धप्रकारेण क्थ आस्ते । अपि न कथमपि विष्टती- सर्थ । उत्प्रेक्षालकारः॥ तडत्तडितीत्यादि । हे राजन् , अन अस्मिन् , तव गजे कन्धरोधासने प्रीयोग- मने सति यन्धन रज्जुप्रभृतिकं त्रुटति शतसण्डीभवति । कथम् । वडत्तडिति तदत- डायमानम् । अत्र अस्मिन् गजे विक्रमारम्भिणि सति वलिका खलावन्धन गलति शत- खण्डीभवति।क्थम्। सणसणिति राणसणायमाना। अत्र अस्मिन् गजे कृताघटने कपो. रकण्डविनोदनाय विहितपणे सति तगणो भज्यते द्विखण्डीभवति । कथम् । मडन्म. डिति मडमडायमानम् । अन गजे युद्धपिणि योद्धमनसि सति वारण प्रतिगजः पतति उपविशति । कथम् । सडत्खदिति खडखडायमानः । अतिशयालंकारः॥ कथमपीत्यादि। हे राजन् , अस्य तव गजस्य स्थानो. स्थितिशीलस्य पुरोऽप्रतः करिमि. यतयन्त्रितकन्धरैः आरोहकवद्धप्रोवै क्थमपि महता क्टेन स्थित उज्झितम् । पुन. पश्चात् अस्मिस्तव गजे अभिगच्छति समुसमागच्छति सति यथायथ यथालब्धाव- काश खरित पलायितम् । कथंभून परिभिः । अगणितवीत न गणितं चीत भसकर्म यस्ते तथा ते । भतिशयालंकार.॥ मदनयत इत्यादि । मन अस्मिन् तव गजे प्रतिगज शत्रुगज अभिहन्तु मार- यितु संपत्ते प्रश्ते सति सृणिरशः मदनकृत कन्दर्पविहितो भवति सजायते । - ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५०३ असिन्महीपाल गजे सदाने जगत्यभूकस्य न दानभावः । क्षितिः सदानार्थिजनः सदानस्लवारिवर्गश्च यतः सदानः ।। ३१२ ।। शतमख दहन काल गुह वरुण समीरण धनद चन्द्रमः प्रथितकैककुम्भिविमवास्तदिमानवत प्रयत्नतः । इत्युपदेणुकाम इव हस्तमुदञ्चति वियति वारणो नो चेदिभविहीनरचना भवतां भविता पताकिनी ॥ ३१३ ॥ दूरादृष्टिपथं गते विगलिता हंसावलीकाञ्चिका स्पर्शात्पङ्कजिनीदलांशुकमगादस्याः सरस्साः पुनः । शक्तिसंपदः । विज्ञायत इति शेषः । कथंभूतस्य । तुगस्य उन्नतस्य शूरस सुभटस्य च न कथमपि विझायत इत्यर्थः । व्यतिरेकाक्षेपालंकारः॥ अस्मिन्नित्यादि । हे महीपाल, अस्मिन् प्रत्यक्षीभूते गजे तव हस्तिनि सदाने मदयति सति जगति ससारे कस्य पुरुषस्य दानभायः दानलं नाभूत् । अपि तु सर्वस्यापि दानभावो बभूव । कुन दानभायो बभूव । क्षितिः सदाना अभूत् राक्षरणा बभूव । 'देट् त्रैड् पालने इति धातोःप्रयोगात् । अर्थजनो याचकलोकः सदानः सधनो बभूव । यतः तव भवतो अरिवर्गः सदानः सराण्डनो अभूद्वमूव । समुच्चयश्लेपालंकारः ॥ शतमखेत्यादि । हे राजन् , वारणस्तव गजो वियति आकाशे हस्तं गुण्डादण्डं उद- यति उत्क्षिपति । कथंभूतो वारणः । इत्यमुना प्रकारेण उपदेष्टुकाम इव उपदेशयितुमना इव । इतीति किम् । हे शतमस हे इन्द, हे दहन हे अमे, हे काल हे यम, हे गुह हे कार्तिकेय, हे वरुण हे पाशिन् , हे समीरण हे वायो, हे धनद हे मनुष्यधर्मन् , है चन्द्रमः हे रोहिणीपते, यूयं सर्वेऽपि प्रथितैकैककुम्भिविभवाः प्रथितो विख्यात एकैकः एक एक एव कुम्भिभिः गजैः विभवो धनं येषां ते प्रथितैकैककुम्भिविभवा यूयं वर्तन्ते । तत्तस्मात् कारणात् इभान् निजनिजगजान् प्रयत्नतः सावधानतया अवत रक्षत । यूयं नो चेत् यदि न रक्षयिष्यथो यूयं तर्हि भवतां युष्माकं पताकिनी सेना इभविहीनरचना गजरहितप्रयन्ना भविता भविष्यति । उत्प्रेक्षालंकारः॥ दूरादित्यादि । हे मुभग श्रवणाद्दर्शनाद्वा सर्वेषां सुसोत्पादक, गजपतो तव गजेन्द्र अस्याः सरस्याः महासरोवरस्य दुरात् विप्रकर्षात् दृष्टिपथ लोचनमार्ग गते प्राप्ते सति ईसावलीकाधिका हंसश्रेणीरसना विगलिता अधः पतिता । स्पर्शात् शुण्डादण्डेन छुपिक्रियाया पजिनीदलांशुक पमिनीपप्रवन अगात् गलितम् । पुनः पश्चात् गजपती ·५०२ कायमाला। पाश्चात्यैवनैरपि व्यवसितं स्थातुं न पाधैं हयैः पार्श्वस्थैर्न पुरः पुरश्च चलितैनॆतस्ततोधावितुम् ॥ ३०९ ॥ यस्यापातेन गजा ब्रजन्ति यमपिशितकवलता कदने । स्थमनुजवाजिनिवहः कतरोऽस्य गजस्य राजेन्द्र ॥ ३१०॥ राजन्नूर्जितशौर्यशालिनि जने वीरश्रुतिर्विश्रुता तामेषोऽद्य पलायितेऽपि कृतधीत्ते न तच्चोनितम् । हस्तीतीव निहन्ति विद्रुतमपि त्रासाचराणा गण नैवं चेत्कथमत्र विक्रमभरस्तुगस्य शूरस्य च ॥ ३११ ।। गतय । लुतमुहीयगमनमित्यर्थ । पत्रिकाकारस्तु-'नीचैर्गतस्थूलोचयमभ्यमोपजवा- पेक्षया पधमजवोत्यानस्य' इत्युक्तवान् । कथम् । सातत्यत मध्येऽपि प्रान्तेऽपि पाश्चाल अस्य गजस पचास्थितैर्हयैरश्वर्जवनैवेगवद्भिरपिपा वामदक्षिणपाश्व स्थातुं स्थिति कर्तु न व्यवसित न चेष्टितम् । पार्श्वस्थै. वामदक्षिणपार्थस्थैर्हयै जवनैरपि पुरोऽप्रत स्थातुं न व्यवसितम् । पुनध चलितैरमतो धावितरितस्ततो धावितु शीघ्र गन्तु न व्यवसि. तम् । दीपकातिशयालंकार. ॥ यस्याघातेनेत्यादि । हे राजेन्द्र, यस्य तव गजेन्द्रस्य कदने सग्रामे आघातेन निष्टुरप्रहारेण गजा शत्रुकारणो यमपिशितकवलता प्रजन्ति यमस्य मासमासवं प्राप्नु- वन्ति, तर्हि रथमनुवाजिनिवह अस तव गजस्य कतर कियन्मात्रो वर्तते । रथाच मनुनाच वाजिनश्च तुरक्षास्तेपा निवइ समूहः क्तर । न नियन्मात्र इत्यर्थ. । उपमा- क्षेपालकारः॥ राजनित्यादि । हे राजन् हे यशोधरमहाराज, अर्जितशौर्यशालिनि जने नितम् अप्रतिहतव्यापार यत् शौर्य ऊर्जितशौर्य तेन शालते शोभते इत्येवशील ऊर्जिताय. शाती। 'सालश्च शोमायाम्' इति धातो प्रयोगात् पदमिदम्। ईदृग्विधे जने मनुष्ये वीरथ. तिर्वीर इति नाम विश्रुता विख्यातता वर्तते । ता वीरश्रुति एप (नाग) हस्ती अयं(नाग) हस्ती भय इदानों पलायिवेऽपि कृतधीविचक्षण न पते न धरति तच उचितं योग्यम् । अनुचितमप्युवितमित्यर्थ । उकं च-'भीर पलायमानोऽपि नान्वेष्टव्यो बलीयसा । क्दाचिच्छूरतामेति रमणे कृतनिधय ॥ अयं (नाग) हस्ती अतीव अतिशयेन त्रासात् भयात् विद्वतमपि पलायितमपि चराणा गर्ण प्रतिचारकाणा समूह निहन्ति विव. सयति । चद्यदि एक न वर्तते तहिं मन अस्मिन् गजे कथ केन प्रकारेण विक्रमभर. १ पनानिशब्दस्याकारस्य लोप विचार्य 'हस्तीतीव' इति पदोपादानं मन्यार्नु प्रमाद 'नागोदीव' इति षाच्यच, ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५०३ असिन्महीपाल गजे सदाने जगत्यभूकस्य न दानभावः। क्षितिः सदानार्थिजनः सदानस्तवारियर्गश्च यतः सदानः ३१२ ॥ शतमख दहन काल गुह वरुण समीरण धनद चन्द्रमः पथितकैककुम्भिविभवास्तदिमानवत प्रयत्नतः । इत्युपदेष्टुकाम इव हस्तमुदञ्चति वियति वारणो नो चेदिभविहीनरचना भवतां भविता पताकिनी ।। ३१३ ॥ दूरादृष्टिपथं गते विगलिता हंसावलीकाञ्चिका स्पर्शात्पङ्कजिनीदलांशुकमगादस्याः सरस्याः पुनः । शक्तिसंपदः । विज्ञायत इति शेषः । कथंभूतस्य । तुजस्य उन्नतस्य शूरस्य मुभटस्य च ने कथमपि विज्ञायत इत्यर्थः । व्यतिरेकाक्षेपालंकारः॥ असिनित्यादि । हे महीपाल, अस्मिन् प्रत्यक्षीभूते गजे तव इस्तिनि सदाने मदवति राति जगति संसारे कस्स पुरुषस्य दानभावः दानलं नाभूत् । अपि तु सर्वस्यापि दानभावो बभूव । कुन दानभायो यभूव । क्षितिः सदाना अभूत् सधरणा बभूव । 'दे में पालने' इति धातोः प्रयोगात् । अजिनो याचकलोकः सदानः सधनो बभूव । यतः तव भवतो अरिवर्गः सदानः सराण्डको अभूद्वभूव । समुच्चयलेपालंकारः॥ शतमखेत्यादि । हे राजन् , वारणस्तव गजो वियति आकाशे हस्तं शुण्डादण्डं उद- शति उत्क्षिपति । कथंभूतो वारणः । इत्यमुना प्रकारेण उपदेष्टुकाम इव उपदेशयितुमना श्य । इतीति किम् । हे शतमरा हे इन्द्र, हे दहन हे अने, हे फाल हे यम, हे गुह हे पार्तिकेय, हे पण हे पाशिन्, हे समीरण हे वायो, हे धनद हे मनुष्यधर्मन् , हे चन्दमः हे रोहिणीपते, यूयं सर्वेऽपि प्रधितफैककुम्भिविभवाः प्रथितो पिरयात एकेकः एक एक एव युम्मिभिः गगैः विभवो धनं येषां ते प्रथितकैककुम्मिविभवा यूयं वर्तन्ते । तत्तस्मात् कारणात् गान् निजनिजगजान् प्रयमतः सावधानतया अवत रक्षत । यूयं नो चेत् यदि न रक्षयिष्ययो यूर्य तर्हि भवतां युष्माकं पताकिनी सेना इमविहीनरचना गजरहितप्रयन्ना भविता भविष्यति । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ दूरादित्यादि । हे मुभा अवमाद्दर्शनाद्वा सर्वेषां मुसोत्पादक, गजपती तव गजेन्द्र अस्साः सरस्साः महासरोवरस्य दूरात् विप्ररूपात दृष्टिपथं लोचनमाग गते प्रास्ते रादि हंगायतीगायिका हंसनीरसना विगलिता अघः पतिता । स्पशांत गुडादण्डेन पिकिमायो पानिनीदलांगुर पमिनीपप्रयग्नं अगातु गजितम् । पुनः पक्षात् गजपती ·काव्यमाला। नामि प्राप्तवति त्वयीव सुमग प्रौढागनाविनमं सोत्कम्पा न करोति क गजपतौ सा लोलवीचीभुजा ॥३१॥ विनिकीर्णकमलमाल्या पर्यस्ततरशकुन्तला सरसी। राजति गजपतिमुक्ता त्वदचिरमुक्ता पुरन्धीव ॥ ३१५॥ यदहमुपलोभ्य पूर्व बद्धस्तेनैव नाथ पर्याप्तम् । इति सर्वत्राशङ्की गुल्मानपि दूरतस्त्यजति ॥ ३१६ ।। प्रत्युजीवितयेव देव धरणीदेव्या विनिश्वस्यते भोगीन्द्र श्लथ श्रम विनयते कृच्छ्रादिवापेतवान् । नाभिप्राप्तयति मध्यप्रदेश गतवति सति सोत्कम्पा सरसी क प्रौढानाविभ्रम न करोति। अपि तु सर्वे नवयौवनम्रीशोभाविलास रोतीत्यर्थ । कथभूता रससी। लोलवीचीभुजा चललहरीबाहुलतिका । गजपतौ कथभूते । लयीव भवतीव । यथा खयि प्रौढामनाया दूरात् दृष्टिपथ गते सति काश्चिका विगलति, स्पशात् अधोवन गच्छति । नाभि प्राप्तवति सोत्वम्पा सति क विभ्रम न करोति । अपि तु विभ्रमति भ्रूक्षेप करोत्येव । कयभूता सा । लोलवीचीभुता चपलवाहुका । रूपकोपमाक्षेपालकार । सकर इत्यर्थ । विनिकीर्णकमलमाल्येत्यादि । हे राजन् , सरसी महत्सर गजपतिभुक्ता रा- जति शोभते । क्थभूता सरसी । विनिकीर्णम्मलमाल्या विनिकीर्णानि विक्षिप्तानि कम- लमाल्यानि कमलपुष्पाणि यस्या सातथोक्ता। पुन क्थभूता।पर्यस्ततरङ्गक तला पर्यस्ता मुक्ता तरङ्गा कल्लोलास्त एव कुतरा केशा यस्या सा तथोका । पुन फयभूता। पुरधीव । कथभूता पुरधी । बदविरभुता लया भवता अचिरभुक्ता तत्कालभुका। यथा बदचिरगुक्ता पुरधी विनिकीर्णमाल्या भवति । पर्यस्तकुन्तला विक्षिप्तशा च भवति। उपमालकार ॥ यदहमित्यादि । हे नाथ, इलमुना प्रकारेण इशाभिप्रायेण सर्वत्राशी सर्वत्र सदेहवान् अय हस्ती गुत्मानपि धृक्षानपि दरतो विप्रकृटत त्यति मुञ्चति । इतीति पिम् । हे नाथ, यत् अह उपलोभ्य हस्तिनीलोभ दर्शयित्वा पूर्व द्वारप्रवेशकाले बद्धो नियन्त्रित तेनैव पर्याप्त तेनैव वधनेन पर्याप्त परिपूर्णम् । हेत्वलकार ॥ प्रत्युजीवितयेत्यादि । हे रानन्, यदा यस्मिन् काले ते तव स्तम्बेरमो गन अपास्तसंगरभर परित्यक्षसग्रामभार सन् स्तम्भ आलानखम्म प्राप्त भागत । हे देव, तदा काले धरणीदेव्या भूमिदेवतया विनिश्वस्यते निश्वासो गृह्यते । कथभूतया धरणोदेव्या । प्रयुग्नीवितया इव पुनरपि नीवितया इव । हे देव, भोगीद शेषनाग लयम शिथिलभूमि सनू भ्रम खेद विनयते विनाशयति । 'पूज्योत्येपनामयन. ज्ञानमृतिविगणनन्ययेषु पीन' इसधिकारे 'कर्तृस्थाव्यूतकर्मकथ' इत्यनेन सूत्रेण उभ• ·३ आश्वासः]] यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । वायुर्वन्धनतो विमुक्त इव च खैरं दिशः सर्पति प्राप्तस्तम्भमयास्तसंगरभरः स्तम्बेरमस्ते यदा ॥ ३१७ ॥ इयमत्राद्भुतकारिणि मदपुरुषे नैव वर्णना वितथा । वितथस्तु परं नियमो बुधोक्तजववलपरीक्षायाः ।। ३१८ ॥ इति पठता गजोपजीविलोकेनानन्दितचेताः प्रभिन्नकरिकेलीरदर्शम् । कदाचित्सैन्ययोगात्पूर्वमेव गुप्तिशोमां च वनस्य प्रहारसौष्ठवं च या करोति कुञ्जरेन्द्राणां कल्पना सा प्रशस्यते इति विहितकल्पनाविधिः । आरूढे त्वयि देव मां गजपति शौण्डीरचूडामणे का सा कुञ्जरमण्डली मम पुरो या संमुखीना भवेत् । यपद्यपि 'जीन' धातुवादित्वात् । क्थंभूतो भोगीन्द्रः । कृच्छ्रात् कष्टात् अपेतवानिव त्यक्त इव । हे राजन्, वायुः मारुतः खैर यथेष्टं दिशो हरितः सर्पति प्रसरति । कथंभूतो वायुः । वन्धनतो विमुक्त इव बन्धनात् परित्यक्त इव । उत्प्रेक्षालंकार' ॥ इयमित्यादि । हे राजन् , अन अस्मिन् मदपुरुपे पूर्वोकलक्षणप्राये गजे इय ब- णना वितथा असत्या नैव वर्तते । क्थंभूते गजे मदपुरुपे । अद्भुतकारिणि आधर्योत्पा- दके । यदि इयं वर्णना वितथा न वर्तते तर्हि किं वितथं किमपि अपरं सत्यं वर्तते, पर निधयेन बुधोकनववलपरीक्षाया. युधैर्विद्वद्भिरुवा गलागमे प्रतिपादिता या जवयलयो. गशवयोः परीक्षा विचारणा बुधोकनववलपरीक्षा तस्या नियमो नि. र्णयः निश्चयः निर्धारः स तु वितथ । सत्य इत्यर्ध । अतिशयालकारः ॥ कदाचित् कस्मिविदवसरे सैन्ययोगत् पूर्वमेव सेनायाः दिग्विजयकरणे योगाद प्रथममेव करिणा कोशारोपण करपानालोहादीना दन्तचेष्टनादिक अरवं अहं चकार। कथंभूतोऽहम् । इत्यमुना प्रकारेण विहिवकल्पनाविधि' विहितः कृतो गजाना कल्पना. विधिः दन्तजटनादिविधानं येन स विहितकल्पनाविपि । इतीति रिम् । सा कल्पना प्रशस्यते ग्लाम्यते। सा काया कुञ्जरेन्द्राणा गुप्तिशोभा करोति । कस्य गुप्तिशोभाम् । वरस्य दन्तरक्षादिशोभाम् । न केवलं गुप्तिशोभाम् , प्रहारेण दन्तपातेन दुर्गादिपातनप- रीक्षा सौष्ठवं महारादिकं च या फल्पना करोति सा कल्पना प्रशस्यते । पुनः क्या तोऽहम् । तेन गजोपजीविना गृहीता स्वीकृता प्रसादपरम्परा हर्षदानश्रेणीर्यस्मात् स गृहीतप्रसादपरम्परः । कथंभूतेन तेन। इति च अघीयानेन ईदृशं पटता। इतीति निम् ॥ आरूढेत्यादि । हे देव, हे शीण्ारचूडामणे हे मुमटशिरोरन, फरी तव गजेन्दः इति इंश चिन्तनपरः विचारतत्पर व वारवार पुनः पुनः नेने द्वे बेचने पिधते सम्पति । इतीति किम् । हे शौण्टीरचूडामणे, त्वयि भवति माता गजपतिमास्टे सति ·काव्यमाला। तत्पर्याप्तमनेन कोशविधिना मारक्लमं कुर्वता वारंवारमितीय चिन्तनपरो नेने पिघचे करी ॥ ३१९ ॥ इति चाधीयानेन गृहीतप्रसादपरम्परः करिणां कोशारोपणमकरवम् । येषां गजोत्तमाङ्गानि पलानि न महीभुजाम् । उत्तमाङ्गविहीनानि तानि तेषां रणागणे ॥ ३२०॥ कदाचित् आरोहणं कृतवति सति सा जगत्प्रसिद्धा कुअरमण्डली गजघटा का कियन्माना । न कापीत्यर्थः । सा का। या कुअरमण्डली मम पुरः ममाप्रतः संमुखीना समुखीभवेत् संजायेत् । ततस्तस्मात् कारणात् अनेन प्रत्यक्षीभूतेन कोशविधिना दन्तजटनादिविधा. नेन पर्याप्त परिपूर्णम् । फयंभूतेन कोशविधिना । भारसमं भारखेदं इर्वता । माक्षे. पालंकारः॥ येपामित्यादि । येषां महीभुजां महीपालानां बलानि सैन्यानि घर्तन्ते । कभ- तानि बलानि । गजोत्तमानानि गजा एव उत्तमानमुत्कृष्टम चतुरहसैन्यं मध्ये येषां तानि । तेषां महीभुजां रणागे तानि बलानि उत्तमान विहीनानि भवन्ति मस्तकरहि- तानि भवन्ति । पालंकारः।। ।

·३ माघार: यासिकानपूफाणम् । ५०७ अधिगतमुसंनिद्रः समसलेन्द्रियारमा सुलगुजठरचिर्मुकपक्षि दधानः । भगमरपरिसिस मेहसंमर्दिताः सपनगृहमुपेयाभूपतिगंजनाय ।। ३२१ ।। साल्यां यथानापरणाननायामपहितायां च न सामुपाफः । अनाधनिद्रस तथा नरेन्द्र प्यायामहीनस न नासपाफः ।। ३२२ ।। पम्, गापाम, मधुरापापम्, एवं पग । भासतमतिसम्, माम्स. स्पारदरम्, आन्तलमगरायम, भाम्जीफा,आम्दीसापागम्,भाग- घरपायम् , एवं पद । समगीराम, साकिरपाय, कायम, एवं नससिलपापम् , एमः । मधुराम्तलगम् , मधुराततानकदम, माराम्तनगरपाम्, मधुरसगरि सायम् ,मधुरलगारदरायम्, मधुरधिष. परापासम्, मधुराम्लकिरदम् , मधुराम्नशिपापम्, गधुरामललार- पपासम, गपुरताम्.एवं भाउतपत्रिका पम्, साम्लतान- निफरपायम्, बाम्सलयमदुररायम्, आम्लनिस.स्टुरुवायम्, सागविफष्ट. फसवायम्, एवं य । भारसरणसिरायम् , मधुरतिफलपणापागम् , माराससि.फ पापाया, मधुगरविफरकवायम्, मधुराम्लतपतिफरायम्, एवं प । मारामालपनाविपरम्, एवं एरः। ममुराम्टलपारिसकटकायम, एवं पद । एवं विधिव्यानर्मदः । इति किम् । सधिगतमुरानिद्रस्यादि । भूपी राजा रामदं मागन्दिर ममनाय पेयाइन् । भूपतिः कथंगनः । भविगतमुसानिमा अधिगसा माता मुगनिदा सेन स तपोतः । पुनः कथंभूतः । गुनगोदियारमा गुप्रयनानि अपितानि इन्द्रियाशि सारना:ोत्री धारमा मनो यस्य ग तयोः । पुनः कथंगूनः । गुल- सुनटरशिः गुटु अतिशयेन सनी अगुपी जटरस्योदरस गतिमोजनं यसा रा रा. थोकः । भूपतिः हि कुर्वागः । गुरुपति दपानः मुरूम्स भोजनस पफि पगनतां दधानः युयोगः । अपर कयंभूतः । प्रमभरपरिसिमः धमगरेण धार्षिशभपाहनादिना परि समन्तार शिनः पानाः । पुनः पयंभूतः । सहरमदिता मेहेन जातीचम्पपमु. चायन्धनादिपुष्पाराशिदन तलेन पृतेन या राम्यपप्रकारेण समर्दिताः अभ्मफशरीरः।। जायसंगार. स्थाल्यामित्यादि । हे गरेन्द, यया येन प्रकारेण अनावरणाननायो अपिधान- रहितमुपायर्या अपहितायां च दन्यो अचालितानायां च स्थानां उसायो साधुपालो न भवति, तथा तेन प्रकारेण अनाप्तनिद्रस्य अयाप्तसापस्य व्यायामहीनस्य च भम- हीनस्य च अन्नपाको न भवति । दृष्टान्तालंकारः ।। - ·५०८ काव्यमाला। अभ्यः श्रमवातहा घलकरः कायस्य दाावहः स्यादुद्वर्तनमङ्गकान्तिफरणं मेद कफालस्यजित् । आयुष्य हृदयप्रासदि वपुपः कण्डूक्लमच्छेदि च सानं देव यथर्तुसेवितमिदं शीतैरशीतै लैः ॥ ३२३ ॥ श्रमधर्मार्तदेहानामायुलेन्द्रियचेतसाम् । तव देव द्विपा सन्तु सानपानादनक्रियाः ।। ३२४ ॥ खयं विरतधर्माम्बुनिद्राविद्राणितश्रमः । शीतोपचारतृछेदाद्भवेत्पत्सल्वत्सलः ॥ ३२५ ॥ अभ्यङ्ग इत्यादि । हे राजन् , अभ्यस्तैलमर्दन अमवातहा श्रम खेद वात हन्ति निराकरोति श्रमवातहा । पुन कयंभूत । कायस्य बलकर । पुन कथभूत । कायस्य दैर्ध्या(दाा)वह शिथिलखनिवारक । हे देव, उद्वर्तन नानीयचूर्णेन विलेपन अङ्गका- न्तिकरण स्यात् । कथंभूत उद्वर्तनम् । मेद कफालस्यजित् मेदश्च वपा वसाशुद्ध मास स्नेह इति पाठत , कफवश्लेष्मा, आलस्य च अनुद्यम , मेद कफालस्यानि तानि जयति निराकरोति इति मेद क्फालस्यजित् । हे देव, मान आयुष्य आयुषे हित आयुष्यम् । पुन क्यभूतम् । हृदयप्रसादि मनस प्रसमताजनक कलपितनिवारणम् । पुन कयभूतम् । वपुष शरीरस्य पण्डलमच्छेदि कण्डूध खर्च , लमश्च ग्लानि , तो छेदयतीति कण्ड- लमच्छेदि । पुन क्यभूतम् । शीतैरशीतलयंथनुसेवित उष्णकाले शीतैर्जले सान सेव्यते, शीतकाले वर्षासु च उष्णैर्जलै सेव्यते । समुच्चयालकार ॥ थमघमत्यादि । हे देव, तव द्विषा भवत शत्रूणा सानपानादनकिया सन्तु । मियाशब्द प्रत्येकमभिसवध्यते । नानक्रिया च पानकिया च अदनक्रिया च नानपा. मादनक्रिया भवन्तु । क्यभूताना तव द्विषाम् । श्रमधर्मार्तदेहाना श्रमेण खेदेन घमणा उष्णेन आत पीडितो देह शरीरं येषा वे अमघर्तिदेहास्तेषाम् । पुन कथंभूतानाम्। आयुरेन्द्रियचेतसाम् आकुलानि विद्यलीभूतानि इन्द्रियाणि चेतश्च मनो येषां ते आकुरेन्द्रियचेतसस्वेपाम् । हेललकार ॥ स्वयमित्यादि । भवेत् सजायत । कोऽसौ । पत्सलवत्सल भोनिनेहल । कथ- भूत । खयविरतपर्माम्वुर्व्यननादिना आस्पेटितप्रस्वेदजल । पुन क्यभूत । निद्रा- विद्वाणितनम निद्रया प्रलीलया विद्राणितो विनाशित भ्रम खेदो येन स तथा। सक्सात् पत्सल्वत्सलो भवेत् । शीतोपचारलुट्छेदात् । द्राक्षाहरीतकी आमलपान- कादिना विनाशिततृष्णारछेदात् । न तु पानीयपानादिलर्थ । जायलकार ।।

·३ आश्वासः] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । दृमान्यभागातपितोऽम्बुसेवी श्रान्तः कृताशो वमनज्वराहः । भगन्दरी स्यन्दविबन्धकाले गुल्मी जिहत्सुर्विहिताशनश्च ।। ३२६ ॥ सानं विधाय विधिवत्कृतदेवकार्यः संतर्पितातिथिजनः सुमनाः सुवेपः। आप्तैत्तो रहसि भोजनकृत्तथा स्या- सायं यथा भवति मुक्तिकरोऽमिलापः ॥ ३२७ ॥ चारायणो निशि तिमिः पुनरस्तकाले मध्ये दिनस्य धिपणश्चरकः प्रभाते । मुक्तिं जगाद नृपते मम चैप सर्ग- स्तस्याः स एव समयः क्षुधितो यदैव ॥ ३२८ ॥ योऽशुध्यल्लोलभावेन कुर्यादाकण्ठभोजनम् । सुप्ताव्यालानिव व्याधीन्सोऽनर्थाय प्रवोघयेत् ॥ ३२९ ॥ दृनान्द्यभागित्यादि । आतपितो धर्मपीडित आगतस्तया सति यद्यम्यु सैवते जलं पिचति तहि दृट्यान्यभार मन्ददृष्टिभवति । श्रान्तः मार्गधान्तः आगतः सन् कृताशो यदि भोजन करोति तदा यमनपराईः तस्य भोजनानन्तरं वमनं भवति परधोत्पद्यते । स्यन्दवियन्धकाले प्रसावपाधासहितो यदि भोजनं करोति तदा भग. न्दरी मगन्दररोगतस्य भवति । यः पुमान् जिहत्मः इदनवाधासहितः सन् विहिता. शानो भोजनं करोति स गुल्मी तस्य गुल्मानि उत्पद्यन्ते । जाल्यलंकारः ॥ स्नानमित्यादि । मानं विधाय विधिवत् शाम्रोफप्रकारेण कृतदेवकार्यः सापना. चादिविधि फूखा संतर्पितातिथिजनः संप्रीगितयानलोकः, सुमनाः अकलुपितचित्तः, मुयेषः सचिराकल्पसंयुकः, आप्ततः हितजनादिभिः संवेटितो रहनि एकान्ते भोजनमून पुमान् भोजनं करोति स पुमान् तथा स्यात् तादशो भवति । तादृशः कोरयो मयति । सायं संप्यायो सूर्यास्वमनवेलायो मुकिफरोऽभिलापो भोजनेच्या यथा भयति । जात्यलंकारः॥ चारायण इत्यादि । हे नृपते, चारायणो नाम वैयः निशि रात्री मुक्ति भोजन जगाद उकवान् । तिमिनांम वैद्यः पुनः मतगले संभ्यासमये मुर्ति जगाद । विपणो दसतिनीम वेयः दिनस्स मध्ये मध्याहे मुसि जगाद । चरको नाम यः प्रभाते भरिक जगाद ।मम एप सों वर्तते । एप कः । तस्या भुकेः रा एष समयः स एषावसरः । राकः । यदेव यसिनेव पाले भुधितो भवति सदैव भोजनं फुयांदिवर्षः। दीपमधरः॥ योऽप्यन्नित्यादि । यः पुमान् अम्पन् पुमुहारहितः धन लोसमावेन भो.

·- ५१० काव्यमाला। अन्ये त्वेवमाहुः- यः कोकवहिवाफामः स नक्तं भोक्तुमर्हति । स भोक्ता वासरे यश्च रात्रौ रन्ता चकोरवत् ॥ ३३०॥ परे त्वेवमाहुः- हृन्नाभिपद्मसंकोचवण्डरोचेरपायतः । अतो नक्तं न भोक्तव्यं वैद्यविद्याविदां वरैः ।। ३३१ ॥ देवाची भोजनं निद्रामाकाशे न प्रकल्पयेत् । नान्धकारे न संध्यायां नाविताने निकेतने ॥ ३३२ ॥ सहभोजिषु लोकेषु पुरैव परिवेपयेत् । भुञ्जानस्यान्यथा पूर्व तदृष्टिविपसंक्रमः ।। ३३३ ॥ जनलम्पटत्वेन आकण्ठं भोजनं कुर्यात् परिपूर्ण मुझे स पुमान् व्याधीन् रोगान् अन- र्याय दु.सनिमित प्रबोधयेत् जागरयति । कथंभूनान् व्याधीन् । मुप्तान् व्यालानित्र निद्रा प्राप्तान् सनिय । उपमालंकारः॥ अन्ये त्वेवमाहुः। अन्ये वैद्यातु एवमाहुर्च्वन्ति । एवं क्थमिति चेत्य इत्यादि। यः पुमान् कोकवत् चक्रवाकवत् दिवाकामः दिने मैथुनं करोति स पुमान् नर्फ रात्री भोक्तुमर्हति भोजनं कर्तुं योग्यो भवति । स पुमान् वासरे दिवसे भोका भोजन करोति । स कः । यः पुमान् रानौ रन्ता भैधुनकारकः । किवत् । चकोरवत् जीवंजी- वपक्षिवत् । उपमालंकारः॥ परे स्वेवमाहुः । एवं कथमिति चेत्-हनाभीत्यादि । हृत्पनं च नाभिपा व हनाभिपये तयोः सकोचो भवति मुकुलवं स्यात् । कस्मात् । चण्डरोचेरपायतः चण्डरोचिपः श्रीसूर्यस्य अपायतोऽस्मनात् । अत एतस्मात् कारणात् नर्फ रात्री न भोकव्यं न भोजनीयम् । कैः वैद्यविद्याविदां वरः । उत्तमवैधरित्यर्थः । परालंकारः॥ देवा मित्यादि । देवा- देवपूजनं भोजन मुक्ति निद्रा खाप एतानि श्रीगि कर्माणि भाकाशे अभावकाशे न प्रकल्पयेत् । तथा अन्धकारेन प्रकल्पयेत् । तथा संध्यायां न प्रकल्पयेत् । तथा अविताने चन्द्रोपकाहिते निकेतने गृहे न प्रकल्पयेत् । दीपकालंकारः॥ सहमोजिप्वित्यादि । सहभोजिषु लोकेषु ये सहैव भोजनं कुर्वन्ति तेभ्यः पुरेष पूर्वमेव परिवेषयेत् भोजनं मोचयेत् । अन्यथा पूर्व भुज्ञानस्य दृष्टिविषसंक्रमः तेषां शिविर्ष संकामादि । स्पकालंकारः।।

·३ आश्वास: यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । मुक्तौ खापे मलोत्सर्गे यः संबाधसमाकुलः । निःशङ्कस्यात्ययात्तस्य के के न स्युर्महामयाः ॥ ३३४ ।। फेलाभुक्प्रतिकूलः करमनाः सामयः क्षुधाक्रान्तः । न स्यात्समीपवर्ती भोजनकाले विनिन्द्यश्च ।। ३३५॥ विवर्णाखिन्नविक्लिन्नविगन्धिविरसस्थितिः । अतिजीर्णमसात्म्यं च नायादन्नं न चाविलम् ॥ ३३६ ।। हितं परिमितं पकं नेत्रनासारसाप्रियम् । परीक्षितं च भुञ्जीत न दुतं न विलम्बितम् ।। ३३७ ॥ ध्याहुः स्वरान्यिकुरुतेऽत्र पिकात्मजश्व बनुः शिखण्डितनयश्च भवेत्रहृष्टः । भुक्तावित्यादि । य पुमान मुक्ती भोजने खापे निदाया मलोत्सर्गे विविसर्जने सबाधसमाकुलो भवति बाधावान् भवति तस्य पुरुषस्य के के महामया रोगानस्युन भवति । अपि तु सर्वे महामया. स्फुरन्तीत्यर्थ. । स्मात् । नि शङ्कस्यात्ययात् निशकवाभावात् । आक्षेपालंकारः॥ फेलाभुगित्यादि । भोजनकाले फेलाभुक उच्छिष्टभोजी पुमान् समीपवर्ती निक्ट- वती न स्यात् । तथा प्रतिकूल' शत्रु समीपवर्ती न स्यात् । तथा रमना हिंसक पुमान् भोजनकाले समीपवती न स्यात् । तथा सामयो रुग्ण पुरुष न स्यात् । तथा क्षुधाक्रान्तः बुभुक्षापीडितो न स्यात् । तथा चिनिन्यच निन्दनीयः पुमान् न स्यात् । दीपकालकार । विवर्णेत्यादि । अन्न न अद्यात् न भुजीत । क्थंभूतमनम् । विवाखिनविल्लिन- विगन्धिविरसस्थिति- पिवणे च मलिनम् , अखिन च भनिष्पगम् , विल्लिन च, विगन्धि च विरूपकगन्धसहितम्, विरस च सादरहितम्, ईदृशाना दोषाणा स्थितिः स्थान गस्सिनने तत्तथोक्तम् । पुन कथंभूतम् । अतिजीर्ण भूमिनिष्कासित विदं वा असात्म्य ब अहितं आविलमशुद्धम् । क्रियाक्षेपालंकार.॥ हितमित्यादि। अनमिति पूर्वोक्तमेव माह्यम् , अन्नभुजीत अश्नीयात् । कीदृश अनी. यात्। हित परिणामपथ्यम् , परिमितमनाकहीनम् ,पक्क अग्निपक्कम् , नेवनासारसाप्रियंनेने च लोचने नासा च प्राणेन्द्रियं रसा जिह्वा तासा प्रियं वल्लभम् , परीक्षितं च विपरहितं तथा न भुशीत नाश्नीयात् द्रुतं शीघ्रम् । तत्कालोत्कीर्णमित्यर्थ । विलम्वित अतिशीतं भो- जनमध्ये कालक्षेपं कृला न भुजीत । भुभान एव पूर्ण कुर्यादित्यर्थे । क्रियादीपकालंकार ॥ परीक्षितमित्यस्य पदस्य अर्थ विस्तारयति-वाह इत्यादि । विपदर्शनात् विपाव- लोकनात् ध्वाइ. दात खरान शन्दान् विकुरुते विकृतान शब्दान् करोति । 'य. श- ·५१२ काव्यमाला। क्रौञ्चः प्रमाद्यति विरौति च ताम्रचूड- श्छदि शुकः प्रतनुते हदते कपिश्च ॥ ३३८ ॥ विरज्येते चकोरस लोचने विपदर्शनात् । गतौ स्खलति हंसोऽपि लीयन्तेऽन्ने न मक्षिकाः ॥ ३३९ ॥ यथा लवणसंपर्कात्स्फुटं स्फुटति पावकः । विषदूप्यान्नसंपर्काचथा वसुमतीपते ।। ३४० ॥ पुनरुप्णीकृतं त्याज्यं सर्व धान्यं विरूढकम् । दशरात्रोपिते नाद्यात्कंसे च निहितं घृतम् ॥ ३४१॥ दधितकाभ्यां कदलं क्षीरं लवणेन च शकुलिः कलिना । गुडपिप्पलिमधुमरिचैः साथै सेव्या न काकमाची च ॥ ३४२ ।। मुञ्जीत मापसूपं मूलकसहितं न जातु हितकामः । दधिवत्सकून्नाद्यानिशि निखिलं तिलविकारं च ॥ ३४३ ।। ब्दकर्मशफ.' इत्यनेन सूत्रेण उभयकर्मकोऽपि कृम्धानुरुवादितादात्मनेपदम् । अत्र अस्मिन् विषाने दृष्टे सति पिकामनः कोक्लि: खरान् विकुरते। बभ्रनकुलः शिसण्डि- तनयश्च मयूरः प्रहृष्टो भवेत् आनन्दितः स्यात् । क्रौञ्चः कुटुपक्षः प्रमाद्यति दृष्ट्वा ख. पिति । ताम्रचूडः कुछुट• विरौवि विरूपकं शब्द करोति । शुकः कीर. छदि वमन प्रतनुते करोति । फपिहंदते पुरीपोत्सर्ग करोति । चकोरस्य जीवंजीवस्य लोचने नेने विरज्येते विरागं प्राप्तः । हंसो गती गमने स्खलति सचिरगमनं न करोति । अने मक्षिका न लीयन्ते नोपविशन्ति । युग्मम् । समुचयालंकारः॥ यथेत्यादि । हे वसुमतीपते, यथा येन प्रकारेण लक्णसंपर्यात् अक्षीवससर्गात स्फुटं व्यकं पावको वैश्वानरः स्खटति तटतटायवे तथा तेन प्रकारेण विपदप्यान- संपर्कात् पावकः स्फुटति । उपमालंकार ॥ पुनरुप्णीकृतमित्यादि । नाद्यात् न भुमीत । किं तत् । सर्वमनं सर्वभक्तं सूप- पूपादिक वा पुनरुणीकृतम् , तथा विरुढकं अङ्कुरितं धान्यम् , तथा से च निहितं दशरानोपितं ददादिवसस्थितं घृत नाद्यात् । प्रदीपकालकारः॥ दधितकाम्यामित्यादि । दधितकाभ्यां द्वाभ्यां तृतीय स्दलं एकेन वा पद- लीफलं न सेव्यम् । रवणेन सह क्षीरं न सेव्यम् । कलिना कालिकेन सह शकुलिः तिरमिश्रभक्ष्यविशेषः न सेव्यः । काकमाची वायसाध्वी क्षमामनशाकविशेषः गुड- पिप्पटिमघुमरिश्चतुर्भिः सार्धे न सेव्या न भोक्तव्या । दीपकालंकारः ।। भुञ्जीतेत्यादि । मापसूप शमीधान्यविशेषदात्यानं घटकानामुपादानकारणं माषः ·३ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५१३ ऋते घृताम्बुभक्ष्येभ्यः सर्वं पर्युषितं त्यजेत् । केशकीटकसंसृष्टं पुनराद्धं च वर्जयेत् ॥ ३४४ ॥ अत्यशनं लघ्वशनं समशनमध्यशनमत्र संत्याज्यम् । कुर्यायथोक्तमशनं बलजीवितपेशलं क्रमशः ॥ ३४५ ।। आदौ खादु स्निग्धं गुरु मध्ये लवणमम्लमुपसेव्यम् । रूक्ष द्रवं च पश्चान्न च भुक्त्वा भक्षयत्किचित् ।। ३४६॥ मन्दस्तीक्ष्णो विषमः समश्च वहिब्धतुर्विधः पुंसाम् । लघु मन्दे गुरु तीक्ष्णे सिग्य विपमे समं समे चाधात् ॥ ३४॥ तस्याः सूपं मूलकसहितं जातु कदाचित् हितकामः पुमान् न मुभीत नाभीयात् । दधिवत् पद्धपिण्डान् सक्तून् न भुशीत । शिथिलान् सक्तूमाद्यादित्यर्थः । निशि रात्री निसिलं तिलविकार नाद्यात् । समुशयालंकारः। करतेइत्यादि । घृताम्युभक्ष्येभ्यः ऋते घृताम्युभक्ष्यान्विना सवै पर्युपितं रामायुपितं त्यजेत् परिहरेत् । पर्युपिते घृते अम्बुनि पकाने च दोपो नास्तीत्यर्थः । केशकीटकस- सृष्टं यस्मिन्नने केशो निर्गतः कीटकश निर्गतः तदनं वर्जयेत् । तथा पुनरादं पुन:- प्णीकृत पर्जयेत् । समुच्चयालंकारः ॥ अत्यशनमित्यादि । अत्यशनं प्रायेण फेवलं वस्तु संत्याज्यम् । लध्वशनं ओदनादिकं नभुमीत । समशनं पथ्यापथ्यं त्याज्यम् । अध्यशनं भुक्तस्योपरि भोजनमध्यशनमुच्यते । तदुफम्--"विद्यादथ्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्' इति । अत्र भोजने यथोक्त- मशनं कुर्यात् अमिफालवयोनुरूपं ययोकम् । कथंभूतं ययोफमशनम् । पलजीवितपेशलं पलकारक जीपितकारकं च क्रमशोऽनुक्रमेण । तयुक्तस्यानस्यायुकं अप्रेतन्यामार्यायां फथयिष्ये । रामुषयालंकारः।। आदाचित्यादि । भावी प्रथमतः सादु गुडादिमिभं तथा निग्धं पृतादिक उपसेव्यं भोजनीयम् । गुरु मध्ये गुरूपसेव्यं भवादात्यादिकं लवणं क्षार अम्लं मध्ये उपसेव्यम् । रूक्ष केयर्स भर्फवं तझादिक क्षीरामं पधात् उपसेव्यम् । भुक्ता भोजन मला किंचित् नारिकेररागृष्टचणकथान्यादिकं न भक्षयेत् । समुघयालंकारः ॥ मन्द इत्यादि । पुंसां पुरुषाणां पहिर्बुभुक्षा क्षुधाख्यः चतुर्विधः चतारो विधा: प्रपारा यस स चतुर्विधः। के वे चलारो विधाः । एकस्वायन्मन्दः मन्दो वहिरपयु. भुक्षा कफाधिकलात्, द्वितीयस्तीक्ष्णः पित्ताधिकत्वात् , तृतीयो विषमो वाताधिक- स्यात् , चतुर्थः समः कफपित्तानिलसाम्यात् । उदराग्मियतुर्विधो भवति । उन- 'मन्दसाक्ष्णोऽय विषमः समति चतुर्विधः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्यामाठरो- ·५१४ काव्यमाला। शिशिरसुरभिधर्मप्वातपाम्भःशरत्सु क्षितिप जलशरद्धेमन्तकालेषु चैते। कफपवनहुताशाः संचयं च प्रकोपं प्रशममिह भजन्ते जन्ममाजां क्रमेण ।। ३४८॥ तदिह शरदि सेव्यं खाद तिकं कपायं मधुरलवणमम्लं नीरनीहारकाले । नृपवर मधुमासे तीक्ष्णतिके कपायं प्रशमरसमथान्नं ग्रीष्मकालागमे च ॥ ३४९ ॥ नवमशनमिहाद्यात्क्षीरमापेक्षुभक्ष्या- न्दधि च घृतविकारांस्तैलमप्यत्र पथ्यम् । उनल ॥ विषमो वातजारोगास्तीक्ष्ण पित्तसमुद्भवान् । क्रोयमितथा मन्दो विकारान्कफ्सभवान् ॥' तत्र चतुर्विधष्वपि वहिषु अदनमाह--लघु मन्दे लघुमोजनं मन्देऽमो अथात् भक्षयेत् भुनीत । तीक्ष्णामी गुर्वनमयात् । विपमेऽनौ बिग्यानमद्यात् । समेऽनी सममन्नमद्यात् । दीपकालंकारः॥ शिशिरसुरभिधर्मवित्यादि । हे क्षितिप हे राजन् , कफपवनहुताशा श्लेष्मवायु- पित्तानि संचयं प्रमोपचप्रशमं उपशमनं इह अस्मिन् ससारे जन्मभाजा प्राणिना क्रमेण यथासरयेन भजन्ते । केषु । शिशिरसुरभिधर्मेषु । अस्थायमर्थः-शिशिरे माधफाल्गुन- द्वये कफः लेग्मा सचयं भजते, मुरभी वसन्ते चैनवैशाखे फ्फः प्रकोपं भजते, धमें ज्येष्टापाहे प्रीष्मकाले कपः प्रशम भजते, आतपे प्रीष्मकाले पवनो वायुः सवयं भजते, अम्भसि श्रावणभाद्रपदमासद्वये पवन. प्रकोपं भजते, शरदि आधिनकार्तिकमासद्वये पवनः प्रशमं भजते, शरदि पित्तः सचयं भजते, मार्गशीर्पपीपमासद्वये पित्तः प्रकोपं भजते, माधफाल्गुनमासद्ये पित्तः प्रशमं च भजते इति तात्पयार्थः । यथासरयालंकारः। तदिहत्यादि । हे नृपवर राजाधिराज, तत्तस्मात् कारणात् इह अस्या कारदि खाद्वमं मिष्टानं सेव्यम् । तिनं पायं च सेव्यम्, नीरनीहारकाले मधुर लवणं अम्ल च सेव्यम्, मधुमासे च वसन्तसमये तीक्ष्णतित पायं च सेव्यम्, भयानन्तरं प्रीष्मकालागमे च प्रामरस अन्न मिधानं सेव्यम् । समुचयालंकारः । नपमशनमित्यादि । इह भस्मिन् शिशिरकाले नवमशान भयाव भुजीत । पुनश्च कि भयात् । क्षीरमाषेचभक्ष्यान् क्षीरं च मापाद्य पृष्याः इवच इक्ष्वादिकाः पौटूके भक्ष्याथ मोदादयः क्षीरमापेक्षुमश्यास्तान । व अन्य शिशिरकाले दधि अदात् यथा ·३ आश्वास: यशखिलकचम्पूकाव्यम् । ५१५ निशि च शिशिरकाले पीनवक्षोजभाजो विपुलबहलकायाः सेवनीयाः पुरंध्यः ॥ ३५० ॥ यवगोधूमप्रायं रूक्षप्रायं च भोजनं कुर्यात् । मदनविजृम्भणकाले गुरु शीतं खादु च त्याज्यम् ।। ३५१ ॥ कलमसदकमक्तं मुद्गसूपः ससर्पि- बिससलकियकन्दाः सतवः पानकानि । शितिरमण रसाला नालिकेरीफलाम्भ- स्तपदिवसनिपेव्यं शर्कराख्यं पयश्च ॥ ३५२ ॥ परिशुष्क लघु स्निग्धगुणं प्रावृपि भोजनम् । पुराणशालिगोधूमयवप्रायं समाचरेत् ॥ ३५३ ॥ घृतविकारान् च अद्यात् तथा घनीभूतं घृतमद्यात् । अत्र अस्मिन् शिशिरकाले तैलमपि पथ्य हितं वर्तते । निशि च रात्रौ पुरंध्यः सेवनीयाः । कथंभूताः। पीनवक्षोजभाजः पी. वरस्तन्यः । पुनः कथंभूताः पुरंध्यः । पिपुलबहलकाया: स्थूलशरीराः । समुच्चयालंकारः।। यवगोधूमप्रायमित्यादि । मदनविजृम्भणकाले वसन्तती यरगोधूमप्राय हक्ष- प्राय अल्पघृतप्रायं च भोजन कुर्यात् कुर्वन् गुरु मापादिकं शीतं शर्करादिकं खादु च मधुरमनं साज्यम् । समुच्चयालंकारः ॥ कलमेत्यादि । हे क्षितिरमण, तपदिवसे निषेव्यं प्रीष्मकालदिने सेव्य सेव. नीयम् । किम् । कलमसदकभक्तं सुगन्धशालितण्डुलकटो निषेव्यः । मुद्गसूपो मुद्दालनि- घेव्यः । कथंभूतः । सर्पिघृतप्रायम्। बिसफिसलयकन्दाः विसं च पभिनीकन्दः, फिसल. यानि च मधुरपलवाः, कन्दाः पिण्डकन्दाः, सक्तवः अष्टपञ्चचूर्ण विकाराः, पानकानि शकाएद्र कुवरसादिकं प्रानवमुच्यते, रसाला मजिका इति देवपत्रिकायां शिशरणीति पारादिकम् , नालिकेरीफलाम्भः लागलिनीफलजलं च, अन्यत् शर्कराढ्यं शर्करासहित यथोकं पयः दुग्धं जलं वा । समुच्चयालंकारः।। परिशुष्कमित्यादि । प्रापि भोजनं समाचरेत् कुर्यात् । कीदृशम् । परिशुष्क अनारमण्ड्फरपायकर फेनिकादिकम् , लघु पाष्टिकं तण्डुलभक्कादिकम् , निग्धं घृतादि. कम्, उपां".....", पुराणशालिगोधूमयवसायं पकानमुगन्धशालिभक्तं गोधूमानाम- भ्यूपादिकं यवप्राय यवौदनं समाचरेत् । समुच्चयालंकारः ॥

·५१६ काव्यमाला। घृतं मुद्गाः शालिः समिधविकृतिः क्षीरविधयः पटोले मृद्वीकाः फलमिह च धाव्याः समुचितम् । सिता शीतच्छाया मधुरसवशं कन्दकुपलं शरत्काले सेव्यं रजनिवदने चन्द्रकिरणाः ॥ ३५४ ॥ न्यूनाधिकविमागेन रसान्तुपु योजयेत् । पडूसाभ्यवहारस्तु सदा नृणां सुखावहः ॥ ३५५ ॥ वालं वृन्ताक कोहलं कारवेलं चिल्ली जीवन्ती वास्तुलस्तण्डुलीयः । सद्यःसंभृष्टाः पर्पटाश्चिर्भटान्ताः किं खोकैश्चेत्फालयश्चाकस्य ॥ ३५६ ॥ तुर्येणांशेन भोज्यस्य सर्वशाकं समाचरेत् । दना परिप्लुतं नाद्याद्विशुष्कं पयसा न च ॥ ३५७ ॥ घृतमित्यादि । शरत्काले आश्विनकार्तिकमासे घृतं सेव्यम् , मुद्गाय सेव्याः, शाले. सुगन्धशाल्योदनम् , समिधविकृतिर्गोधूमचूर्णलपनश्री. सेव्या,क्षीरविधयः परमानं सेव्यम् , पटोले सव्यव्यन्जनम् , मृद्धीका द्राक्षाः सेव्या. । इह अस्मिन् काले चकारामीमान्तराले च धाव्या. पलं आमलकीपल समुचितं योग्यम् । सिता शर्करा सेव्या, शीतच्छायाः आम्रवटचम्पकद्राक्षामण्डपादिषु छाया सेव्या, मधुरसवश मिष्टरसाधीनं कन्दकुपलं पिण्डालूकन्दमधुरपल्लव च सेव्यं भवति । रजनिवदने पूर्वराने चन्द्रकिरणाः सेव्या भवन्ति । समुचयालंकार.॥ न्यूनाधिकेत्यादि । न्यूनाधिकविभागेन ऋतुषु रसान् योजयेत् । उप्णकाले उष्णरस वोकं शीतरस प्रचुरम्, शीतकाले शीतरस खोके उष्णरस प्रचुरम्, एवं न्यूनाधिकविभागेन रसान सेवेत । विरुद्ध सर्वथा त्याज्यमित्यर्थः । षडूसाभ्यवहारम्नु पड्सभोजनं तु मृणो सदा मुसावह मुसकरो भवति । जाखलंकारः॥ चालं वार्ताकमित्यादि । वालं निप्पावक्सालन परहसितमेव(३) न तु शुपम् । घन्ताक कोमलं घृन्ताक्ष्यअनम्, फोहलं पत्रकाव्यसनम् । उकं च--'वृन्ताकं को. मलं पथ्यं कूप्मा कोमलं विपम् ।' वारवेल्लं कठिल्लरव्यानम् । सुखवीसानमित्यर्थः । चिलि पोई पनभलिका, जीवन्ती राजडोडिवा, वास्तूलं वास्तूलशाक्म् । 'वास्तूलं शाक- नायकम्' इत्यर्थ. । तण्डुलीयः अत्पमारिपशाकम् , सयः सभृष्टाः पर्पटातत्कालममी सतापिताः पर्पटा माषपर्पटा, चिर्भटान्ताः पुष्पपार्थकर्कटीभेदाः खोकः खर्गलोक किं में फिमपि चेयदि आईक्स्य पालयः सण्डानि भवन्ति । आक्षेपसमुच्चयालंकारः॥ तुर्येणेत्यादि । नुर्येण चतुर्थेन अशेन भागेन भोज्यस्य भोजनस्य सर्चशाकं समा. चरेत् भुनोत । दना परिष्कृतं दधिमध्ये तुडित व्यञ्जनं नाचात् न भुमीत । पयसा विशुष्क निर्जल व्यानं तलिकोत्तीर्णप्राय नाद्यादिल । जात्यलंकारः॥

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम्। अकथितं दशघटिका कथितं द्विगुणाश्च ताः पयः पथ्यम् । रूपामोदरसाढ्यं यावत्तावद्दधि प्राश्यम् ॥ ३५८ ॥ तावद्वर्गोऽत्र भक्ष्याणां खदते श्लाघ्यतेऽपि च । उप्णोणाः सपिपि साता यावन्नाङ्गारपाचिताः ॥ ३५९ ।। यद्वेदागमवेदिभिर्निगदितं साक्षादिहायुणां यद्वैधेषु रसायनाय पठितं सद्यो जरानाशनात् । यत्सारखतकल्पकान्तमतिभिः प्रोक्तं धियः सिद्धये तत्ते काञ्चनकेतकट्ठतिरसच्छायं मुदे स्ताद्धृतम् ॥ ३६० ॥ स्थौल्यं करोति हरतेऽनिलमेतदेक यन्नोप्णतामुपगतं दधि तत्कदाचित् । अकथितमित्यादि । अकथितमनुत्कालितं दुग्धं दश घटिका यावत् तावत् पथ्यं अधिककाले अपथ्यम् । कथितमुत्कालितं यदुग्धं ता घटिका द्विगुणाश्च विंशतिपटि- कापर्यन्तं पथ्यं पश्चादपथ्यमित्यर्थः । रूपामोदरसायं यावत् उज्ज्वललं सुगन्धलं अनम्लगुणसहितं यावत्तावत्कालं दधि प्राश्यमाखादनीयम् । जायलंकारः॥ तावदित्यादि । अत्र अस्मिन् संसारे भक्ष्याणां पकानां वर्गः समूहसावरकालं स्वदते लाप्यतेऽपि च प्रशस्यते च । तावरिकयत् । यावत्कालं अहारपाचिताः स्थूला- भ्यूर्णाः उष्णोष्णा मशीतलाः सपिपि नाता घृतप्लुता यावनायान्ति यावन भक्ष्यन्ते इत्यधः । अतिशयालंकारः ॥ यदित्यादि । हे राजन्, तद्धृतं ते तव मुदे हर्षाय स्वाभवतु । यत्किम् । यद्वृत्तं वेदागमवेदिभिः वेदशास्त्रज्ञापः इह अस्मिन् संसारे साक्षात् प्रत्यक्षेण नृणां मनुष्याणा मायुः जीवितं निगदितं प्रतिपादितम् । 'आयुथै घृतम्' इति वचनात् । यद्धृतं वैयेषु आयु- बैदविज्ञापकेषु आयुर्वेदप्रतिपादकेषु शास्त्रेषु वा रसायनाय पठितं मृगाहादिरसायननिमित्तं कथितम् । कस्मात् । सद्यतत्कालं जरानाशनात् घृतपानात् । 'वृद्धोऽपि तरुणायते' इति वचनात् । यद्धृतं सारखतकरूपकान्तमतिभिः सारखतो नाम सरस्वतीमनस्तन्महिमप्र- साशाई शास्त्रं सारखतकल्प उच्यते तेन कान्ता अतिमनोहरा मतिर्येषां मन्नवादिना ते तमा त थियो बुयाः सिद्धये प्राप्त्यर्थ प्रोचे प्रतिपादितम् । कथंभूतं घृतम् । काय- नकेततिरसच्छायं कायनं च केतकं च सुवर्णकेतकीपुप्पं तयोर्दुविरसो वस्तस्य छाया वर्णो यस्य तस्स तत्तयोकम् । उपमालंकारः॥ स्थौल्यमित्यादि । तधि सेयं आस्वादनीयम् । तस्किम् । यत् दधि। किं करोति । स्थौल्यं पावरलं करोति । अनिलं वातं हरते । एतदेकर अन्यानि औषधानां सहस्रा- ·काव्यमाला। सर्पि सितामलकमुद्दपाययुक्त सेव्यं वसन्तशरदातपकालवर्जम् ॥ ३६१ ।। नवनवनीतोद्धार मथितं कथयन्ति समगुणं सुधियः । चिरमथितं पुनस्त्पत्तिकर च न कस्य दोपस्य ॥ ३६२ ॥ क्षीर साक्षाज्जीवन जन्मसात्म्यानद्धारोष्ण गव्यमायुप्यमुक्तम् । प्रात साय साम्यधर्मावसाने मुक्ते. पश्चादात्मसाम्येन सेव्यम् ॥ ३६३ ॥ अतिमधुरनिषेवात्सतत वहिसाद समधिक्लवणान्नप्राशनादृष्टिमान्यम् । प्यपि य वात न हरन्ति त वात इदमेकमपि हरति । कथभून दधि सेव्यम् । सर्प सितामलकच शिवाफल मुद्दपायथ मुद्गल तैयुजम् । पुन क्थभूत दधि सेव्यम् । वसन्तशरदानपकालव वसन्तध चैत्रवैशाखमासद्वयम् , शरद आश्विनकार्तिकमासयुगलम् , आतपश्च ज्येष्टापाढमासद द्वम् , ते व ते काला तान् वर्ज यति इति वसन्तशरदातपकालवजम् । एतावता किमुक्त भवति । मार्गशीर्षपीपमाघफाल्गु- नश्रावणभादपदेषु पदमु मासेषु न्यूनाधिकविभागेन सेव्यमित्यर्थ । समुचयालकार ॥ नवनवनीतोद्धारमित्यादि । मथित तक मुधियो विद्वांस समगुण वातपित्त लमहरमिति क्ययन्ति प्रतिपादयन्ति । क्थ मथितम् । नवनवनीतोद्धार तत्कालगृहीत नवनीतमित्यर्थ । चिरमथितं ह्यस्वनदिवसादितक पुन वस्य दोपस्य वातपित्तश्लेष्मा. देस्त्पत्तिकर न भवति । अपि नु सवस्य दोषस्योत्पत्तिकर भवतीत्यर्थ । तथा चोक- म्-'न तकदग्धा प्रभवन्ति व्याधय ' इत्यत्र 'इपस्पृष्टमन्तस्थानाम्' इति वचनात् न छ दोभङ्ग शहनीय । आक्षेपालकार ॥ क्षीरमित्यादि । क्षीर दुग्ध सेव्य सेवनीयम् । कथभूत क्षीरम् । साक्षात् निधयेन जीवन वायु स्थिरीकरणम् । कस्मात् । जन्मसात्म्यात्। यतो जातमानोऽपिघालक क्षीरें पीला जीवति अत आजन्महितलात् । तत्क्षीर धारोष्ण गव्य गवि भव आयुष्य भायुषे हित उक्फ च प्रतिपादितम् । अत्यनुष्णमतिशीत न सेव्यमित्यर्थ । कदा सेव्यम् । प्रात प्रभातकाले यदि शरीरे पित्त मवति । साय संध्याय सेव्य यदि शरीरे बातो भवति । साम्यधर्मावसाने मैथुनकर्मानन्तरं मुझे पचायतीनामपि योग्य आत्मसात्म्येन याव- मात्र आत्मने पद् भवति । अति बहु न सेव्यमित्यर्थ । पानीयसाम्यो कलाम् । रूपरसमुचयाटवार ॥ अतिमधुरेत्यादि । सतत अतिमधुरीपेवणात् गुस्चरावासादनात् वहिसाद धुभुक्षानाशो भवति । समधिकरवणानप्राशनात् अधिकाक्षीवमयुक्तमोजनात् खादनात ·३ आश्वासः) यशस्तिलकपम्पूकाव्यम् । ५१९ जरयति वपुरेपात्यम्लतीक्ष्णोपयुक्ति- बलविलयमसात्म्यं भुक्तमात्रं करोति ॥ ३६४ ॥ उपणो देहदाहाय पायोऽनिलकोपनः । निषेव्यमाणः सातत्यादतिमात्रतया रसः ।। ३६५ ॥ (युग्मम्) यवसमिथविदाहिप्वम् शीतं निषेव्यं कथितमिदमुपासं दुर्जरेऽने च पिष्टे । भवति विदलकालेऽवन्तिसोमस्य पान घृतविकृतिषु पेयं कालशेयं सदैव ॥ ३६६ ॥ आदौ जलं वहिविनाशकार्ये कुर्याचदन्ते कफहणं च । मध्ये तु पीतं सगतां सुखं च नास्यातियोगोऽभिमतः सकृच्च ॥३६॥ अमृतं विषमिति चैतत्सलिलं निगदन्ति विदिततत्त्वार्थाः । युक्त्या सेवितममृतं विपमेतदयुक्तितः पीतम् ॥ ३६८ ॥ दृष्टिमान्य चक्षुस्तेनोहीनं भवति । कुडवमध्ये टकद्वयं लवणं युक्तमधिकं न युक्तमिति भावः । एपा प्रत्यक्षीभूता अत्यम्लतीक्ष्णोपयुक्तिः अतिखाटमरिचाः उपयोग: वपुः जरयति शरीरं जीणे करोति । तद्भुक्तमानं असात्म्यमपथ्यं बलविलयं नाशं करोति । उपणो देहदाहाय उपणः शुण्ठीमरिचपिप्पलिप्रतिरसः शरीरपरितापाय भवति । कपायो हरीतग्यामलकविभीतकपूगफलादिको रसः अनिलकोपनो वातकरो भवति । कोऽसौ । सातत्यात निरन्तराखादनात् अतिमानतया निषेव्यमाणः सन् । जायलंकारः।। यवसमिथेत्यादि । यवसमियविदाहिषु यवानां शितकाना समिथचूर्ण तस्य विदाहिपु अजीर्णेषु शीतं अम्यु निषेत्र्यं अजीणे याति । अन्ने भोजने पिष्टे गोधूमसमिथे- दुर्जरे सति इदं अम्बु क्वचितमुत्कालितं जलं उपास्यं पानीये पेयम् । विदलकाले दाल्य. जीर्णकाले अवन्तिसोमस्य काशिकस्य पानमास्वादनं भवति । तविकृतिषु सर्पिर- जोर्णेषु कालशेयं तक पेयम् । तकं तु सदैव हितमिति भावः । 'न तकदग्धाः प्रभवन्ति रोगाः' इत्यभिधानात् । समुन्नयालंकारः ॥ आदावित्यादि । आदी भोजनस्य पूर्वमेव पीतं जलं वहिविनाशकार्ये कुर्यात् । तदन्ते कफवृहणं च श्लेष्मदृद्धिं कुर्यात् । मध्ये तु पीतं जलं समता सुखं च कुर्यात् । अस्य जलस्य सकृत् एकवारमेव अतियोगः अतिपानं नामिमतो नामीरः । 'पुनः पुनारि पिबेदार' इति वचनात् । समुच्चयालंकारः॥ अमृतमित्यादि । एतत् सलिलं अमृतं विषमिति च द्वे नामनी विदिततत्वार्थाः पिशातायुर्वेदशात्रा निगदन्ति प्रतिपादयन्ति । 'प्रोफे प्रातै वनमन्तं जीवनीयं विष ·५२० काव्यमाला। कोपं प्रास्त्रवणं वसन्तसमये ग्रीप्मे तदेवोचितं काले चानभिवृष्टिदेशमथवा चौण्ढ्यं धनानां पुनः । नीहारे सरसीतडागविषयं सर्व शरत्संगमे सेव्यं सूर्यसितांशुरश्मिपवनव्याधूतदोपं पयः ॥ ३६९ ।। अव्यक्तरसगन्धं यत्स्वच्छं वातातपाहतम् । प्रकृत्यैवाम्बु तत्पथ्यमन्यत्र कथितं पिवेत् ।। ३७० ।। वारि सूर्येन्दुसंसिद्धमहोरात्रात्परं त्यजेत् । दिवासिद्धं निशि त्याज्यं निशिसिद्धं दिवा त्यजेत् ।। ३७१ ।। च' इति हलायुधवचनात् । तनाय भावःयुक्त्या सेवितं जलममृतं जीवनीयम्, विष चेति एतनलमयुक्तितः पीतं सत् विपं भवति । रूपकमिदम् ॥ कोपमित्यादि । कोप पय कूपोदकं प्रास्रवणं पयः निर्झरजलं वसन्तसमये चैन- वैशाखे सेव्यम् । ग्रीष्मे ज्येापाढे तदेव कूपनिझरजलं उचित योग्य भवति । पुनः पुनरपि घनाना काले वर्षाकाले अनभिष्टिदेश इम्पिति()कूपस्य जल सेव्यम् । अथवा चोट्यं चुरीसभूतं त्रुटितं जलम् । उदधितमिति यावत् । नीहारे शीतकाले सरसीतडाग- विषय पयः महासरोवरक्षुद्रसरोवरजलं सेव्यम् । शरत्सगमे आश्विनकार्तिकमासे सर्वे पयः कूपप्रस्रवणसरसीतडागादिकं सेव्यम् । कथंभूतं पयः । सूर्यसिताशरश्मिपवनव्याधूतदोषं सूर्यश्च रविः सिताशुश्चन्द्रस्तयो. रश्मयः किरणा. पवनच वायु. वैाधुतः सेटितो दोषो यस्य पयस. तत्तथोकम् । दीपकालंकारः॥ अव्यक्तत्यादि । यदम्बु जलं अव्यक्तरसगन्धम् । रसोऽपि ज्ञातुं न शक्यते, गन्धो. ऽपि ज्ञातुं न शक्यते । खच्छं मूलादिजलेरमिश्रितम्, वातातपाहतं पातधर्मताडितम् , तदम्यु प्रकृत्या खभावनैव पथ्यमदोपकरम् । भन्यौतद्गुणरहितं कथितमुत्कालितं पिवेदास्वादयेत् । जाखलंकारः ॥ वारीत्यादि । वारि जलं सूर्येन्दुससिद्धम् । जलमृतं घटे प्रातरेव धर्मे ध्रियते चतुरः प्रहरात् रानावपि अभावकाशे तिष्ठति तद्वारि सूर्येन्दुससिद्धमुच्यते । अन्यस्मिन् तबल पीयवे रामायपि पीयते तदनन्तरं नास्वायते । तेन कारणेन च अहोरात्रात्पर न तत् पिवेदित्यर्थः । दिवासिद्ध दिवसे उत्कालितं दिवस एव पिवेत् , तस्य दिवसस्य निशि राधी न पिपेदित्यर्थः । निशिद्धि रामावुत्वालित रात्री एव पिवेत्, न तु दिवा दिवसे पिवेत् । भन्यथा दोष उत्पद्यत इत्यर्थः । जात्यलवारः ॥ दो दु चूरी सूष्ठी तु चूतकः' इति हेमनाममाला. कोशान्तरे तु हखा- 1 . योऽपि चुरीधन्दो दृश्यवे.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५२१ वीरश्रीप्रणयगुरुः कल्पद्रुमपल्लवोऽर्थिनां साक्षात् । ताम्बूलाय प्रसरतु फरस्तव स्त्रीकपोलचित्रकरः ॥ ३७२ ।। कामकोपातपायासयानवाहनवहयः । भोजनानन्तरं सेव्या न जातु हितमिच्छता ॥ ३७३ ॥ आनन्दसुन्दरविनोदविदां वचोभिः शृङ्गारसारसुभगैर्वनिताविनोदैः। आलापकेलिकरणेः शुकसारिकाणां मुक्त्वातिवाय महीश दिनस्य मध्यम् ॥ ३७४ ।। इति वैद्या विद्याविलासापरनामभाजो रसानां शुद्धसंसर्गभेदेन त्रिपष्टिव्य- अनोपदेशभाजः सज्जनभिपजः प्रसूतसूक्तामृतपुनरुक्तोपदंशदशनं प्रत्य- वसानं समाचरत । वीरश्रीत्यादि । हे राजन्, तव करः ताम्बूलाय प्रसस्नु व्याप्रियताम् । कथं- भूतः करः । वीरश्रीप्रणयगुरुः वीरपियो वीरलक्ष्म्याः प्रणयस्य महोत्पादनशिक्षायाः गुरुराचार्यः । पुनः कथंभूतः । अर्थिनां याचकानां साक्षात् प्रत्यक्षेण करपद्रुमपालयः पल्पवृक्षप्रवाल: । पुनः कथंभूतः । स्त्रीकपोलचिनकरः घीणां कपोलेपु पनावलीलेसने चिनकरः गाजीवकः । रूपकालंकारः ॥ कामकोपेत्यादि । कामश्च स्त्रीसेवा, कोपश्च कोषमावः, आतपच धर्मः, आया. सब अमः, यानं च गमनम् , वाहनं च अश्वाचारोहणम्, परिचामिः, ते कामकोपातपा- यारायानपाहनयहयः एते पदार्या भोजनानन्तरं जातु कदाचित् न सेव्याः । कि पुर्वता । हितमिच्छता कायस्य गुणं वाञ्छता । समुपयालंकारः।। आनन्दसुन्दरेत्यादि । हे महीरा हे राजन्, भुपत्या भोगनं पृला दिनस्य मध्यं मध्याहनेला भतिवाहय निर्गमय । कः कृता भतिवाहय । आनन्दमन्दरविनोदविदा गोभिः भानन्देन गुन्दराः मनोहरा ये विनोदाः श्रीदनानि सान् विदन्ति जानन्ति मानन्दगन्दरविनोदपिदस्पों पचोभिवचनः । मुभापिनगोटीभिरिलयः। पुना है: मृता मध्याहमतिवाहय । वनिताविलासः यनिताना अलर्थरागोरादिकानां ब्रीणां विला. सलोचनावलोकनः । वयंभूतः । पारसारगमगैः। सारद्वारेण मनोहररित्वपः। पुनध के कृत्या मध्याहमतिवाहय । शुकवारिकाणां पीतपादकीरादिकाना आहापलिकरण: भामायणकीविधानः। समुपसालंधरः॥ १. 'ठा'विराटीस्पुनाथपाटा, ·३ आवासः] यशस्तिलकचम्यूकाव्यम्। ५२३ स्खलजलधिवेलानिलनीहारसीकरस्यन्दसार्द्रचन्दनट्ठमाश्लेपलालसलेलिहान- कामिनीमनसि शिशिरगिरिगुहागृहोत्सगासीनसीमन्तिनीकुचामृतकुम्भप- रिरम्भनिर्भरनभश्चरनिकरे नगनिम्नावनीवनविहारहरिणीविषाणकोणकण्डू- यनसुखखापोन्मुखकुरगपरिषदि तीरमरूढमौढपादपतलतरहिणीसरोरुहकु- हरविहरत्कलहंसनिवहे महावराहायगाह विनाबमाणवाहिनीकहूदासादिया- दसि निःशल्यतल्लचिरवल्ललोलल्लुलायलोके अविच्छिन्नच्छायावनीधरन्धा- लानिलनीहारसीकरस्यन्दसादचन्दनद्रुमालेपलालसलेलिहानकामिनीमनसि मलयाचलस्य चन्दनगिरेया मेखला कटिनी तन स्सलन्ती आस्फालनं प्राप्नुवन्ती या जलधिवेला समुद्र- तीरविकृतिस्तस्याः संबन्धिनः अनिलनीहारसीकराः शीतलजलकणास्तेषां स्यन्देन क्षर. न सार्दा जलल्लिन्ना ये चन्दनद्रुमाः श्रीखण्डवृक्षारोपां माश्लेपे आलिझने लालसमल्याकाई लेलिहानका गिनीनां कालसर्पिणीनां मनश्चित्तं यस्मिन् निदापानेहसि रा तथा तस्मिन्। पुनः कथंभूते । शिशिरगिरिगुहारहोत्सगासीनसीमन्तिनीकुचामृतकुम्भपरिरम्भनिर्भरनगश्च- रनिकरे शिशिरगिरिहिमाचलपर्वतस्तस्य गुहाः कन्दराणि तान्येय गृहाणि उपवासितानि तेषां उत्सहेयु अङ्केषु आसीना उपविष्टा याः सीमन्तिन्यः कमनीयकामिन्यस्वासां कुचास्त एवं अमृतकुम्भाः पीयूषकलशास्तेषां परिरम्भेषु आलिङ्गनेषु निर्भरा गाढतरा नभश्वर. निकरा विद्याधरसमूहाः यस्मिन् स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते । नगनिम्नावनी- वनविहारहरिणीविपाणकोणकण्डयनमुखखापोन्मुखकुरनपरिषदि नगानां निम्नावन्यो नीचैस्तरभूमयस्तासां वनानि तेषां विहारेण पर्यटनेन उपलक्षिता या हरिण्यो मृगवनितास्तासां विषाणकोणानां शृङ्गाप्राणा कण्डूयनेन सर्जनेन संजातो योऽसौ मुसखापः मुसनिद्रा तस्मिन् उन्मुखा बद्धोत्कण्ठा या कुरापरिषत् मृगसमूहो यस्मिन् स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । तीरमरूदप्रौढपादपतलतरङ्किणीसरोरुहकुहरबि- हरत्कलहंसनियहे तीरयोस्तटयोः प्ररूढाः संजाता ये प्रौढपादपाः महारक्षास्तेषां तले अधोभागे या तरङ्गिणी नदी तस्याः यानि सरोव्हाणि तेषां कुहरेषु विलेपु विहन्तः कलमानां निवाः यस्मिन् स तथोक्तस्तस्मिन् । पुनः कथंभूते । महा- वराहावगाहविग्राह्यमाणवाहिनीकहदासादियादसि महावराहाः वृहदरण्यशूकरास्तेपामव. गाहेन समन्तादिलोडनेन विवाह्यमाणाः खोक्रियमाणाः ये वाहिनीका हृदा नदीनां घिरेयास्तानासादयन्ति प्राप्नुवन्तीयेवंशीलानि यादांसि जलजन्तवो यस्मिन् स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । निःशल्पतल्लचिरवाललोललुलायलोके विशल्या निप्रतिपक्षाः तहचिरवलेषु तडागकर्दमेषु लोलन्तो लुछन्तो ये लुलाया महिपालैपां लोकः समूहो यस्मिन् स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते । अविच्छिन्नच्छायावनी रन्ध्रा.

·५२४ काव्यमाला। राधनो रसिन्धुरद्विपि करपुष्करावशेपनदनिममसामजसूत्कारसमीरसेव्य- मानसलिलदेवतादेहे रोमन्थमन्थरमुखमाहेयीनिवहनिरुद्धबुध्धाश्वत्थशा- खिनि खरातपतपनताम्यन्मयमुक्तस्फीतफेनफुल्लोपहारितपल्बलपालिपीलुप- यन्ते नितान्तोत्तप्तायसचूर्णसमानमार्गरजसि निदाघानेहसि, भवतः प्रतापे- विव च प्रचण्डीभवत्सु मार्तण्डमण्डलेषु यशःप्रसरेप्विवातिदीर्धेषु दिवसेषु शत्रुसंततिप्विव लघीयसीपु रात्रिषु वैरिमनोरथेविव शोपमभिलपत्सु - 1 राधनोद्धरसिन्धुरद्विपि अविच्छिन्ना निरन्तरा छाया येषु तानि अविच्छिनच्छा- यानि यानि अवनीध्ररन्ध्राणि पर्वतविवराणि तेषामाराधने उद्धरो निवार्यः सिन्धुरद्विद सिंहो यत्र निदाघानेहति स तथा तम्मिन् । पुनः कथंभूते । करपुष्करावशेषननिमम- सामजसूत्कारसमोरसेव्यमानसलिलदेवतादेहे करस गुण्डादण्डस्य पुष्कर शुण्डानं अवशेष उद्धरितं यथा भवत्येवं नदेषु निममा ये सामजास्तेषां सूत्कारसमीदच्यास- वातैः सेव्यमानाः सलिलदेवताना जलदेवताना देहा यस्मिन् स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । रोमन्थमन्थरमुसमाहेयीनिवहनिरुद्धधाश्वत्थशासिनि रोमन्यचर्वितचर्वणं तस्मिन् मन्यराणि मन्दक्रियाणि मुसानि यासां माहेयोना गवा निवहैः निरुवुभा आय- त्तमूलाच अश्वत्यशासिनः पिप्पलक्षा यस्मिन् स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । सरातपतपनताम्यन्मयमुफस्फीतपेनफुल्लोपहारितपल्वलपालिपीलुपर्यन्ते खरस्तीनतरो योऽसावातपतेनोपलक्षितो योऽसौ तपनः श्रीसूर्यस्तेन ताभ्यन्तो दुःखीभवन्तो मया उष्ट्रास्तैर्मुक्ताः स्फीताः प्रधुरा ये फेना अधिकफाः सागरमलनामानः । उफ - "डिण्डीरोऽधिकफः फेनः । तेषु फुटानि पुष्पाणि तरुपहारितः पूजितः पल्वलस्य तालजस्य पालिपीलनां पालितरुविशेषाणां पर्यन्तः प्रान्तो यस्मिन् स तथा तस्मिन् । पुनः क्थंभूते । नितान्तोत्तप्तायसचूर्णसमानमार्गरजति नितान्तमुत्तप्तं यत् आयसचूर्ण तेन समान मार्गरजो पंथधूली यन निदाघानेहसि स तथा तसिन् । केषु सत्सु । घमंदिनेषु मध्याह्नसमयानतिक्रमेण वायामासेति सबन्धः । मार्तण्डमण्डलेषु प्रचण्डी. भवरम तीव्रतरेषु सजायमानेषु सरम् । कयंभूतेषु दिवसेषु । भवतः प्रतापैष्विव यथा भवतः प्रतापाः शपु प्रचण्डा भवन्ति । पुनः केषु सत्सु दिवसेषु । अतिदीषु सत्म । कथंभूतेषु दिवसेषु । भवतो यशःप्रसरेष्विव यथा भवतः यशःप्रसरा अतिदी| भवन्ति । पुनः कामु सतीषु । रानीपु लघीयसीपु हवामु सतीषु । काखिव । भवतः साधुसंततिषिव यथा भवतः शप्रसंततयो लपीयस्सो भवन्ति । पुनश्च केषु सत्यु । १. 'वाटः पपश्च भाषश्च' इवि त्रिकाण्डशेषादकारान्तोऽपि पथरान्दः साधुः. "पृथ्वीधूली' इति सटीस्पुस्तकपाठः ·३ आधास.] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । जलाशयेषु सपनपक्षेप्विय क्षीयमाणकोशदण्डेषु पुण्डरी किणीसण्डेपु, कुरुलालिकुलावलिबमानभूलतान्तहृदयगमम् अनारसोत्तरगापाडावलोक- सारणिसिच्यमानसहचरानोकहम् अरविन्दमकरन्दामोदसवादिमन्दस्यन्द- मानाश्वासानिलासरालम् अधरदलग विर्भूतस्मितपसूनोपहारितनिखिलदि- ग्देशम् उन्मदपिकपाकपेशलोल्लापकृतकर्णामृतवर्षम् अभिनवोद्विधमानकु- चकुमलोल्वणमुजलतामध्यम् उल्लसल्लावण्यजलव लिवाहिनी विहितखातवल. यम् उदीर्णतरनाभिसपादितजलकेलियापिकम् अनन्यभूविशिखपुहाग्रभाग- जलाशयेषु शोप अभिलपत्सु सत्सु । केप्विर जलाशयेषु । भवतो वैरिमनोरथेष्विव यया भवतो वैरिणो मनोरथा शोषमभिलपति । पुनश्च केषु सरमु । पुण्डरीकिणी- सण्डेषु पधिनीदरेषु क्षीयमाणकोशदण्डेषु क्षय गच्छत्म कमलमध्येपु लनाले । फयभूतेष्विव । सपनपक्षेष्विव शनुपरियारेष्विव यथा रापनपक्षा क्षीयमाण- भाण्डागाररीन्याय भयन्ति । स्थभूत मदनमदविनोद नामोद्यानम् । प्रियतमा. जनमिव । फर्थभूतमुद्यान प्रियतमाजन च । फलालिकुलावविह्यमानधूलतान्त- हृदयगमम् कुरुला भलकास्त एव भलियुगनि तैरपरिह्यमाना ये भूलता ता भूप्रान्ता- स्तैहस्यगम मोहरम् । उद्यानमपि पुरा क्यभूतम् । अनारसोत्तरापाहायलोकसारणिसिच्यमानसहचरानोकहम् मना- रसेन पामरागेग उत्तरक्षा टस्कण्ठा ये अपापा कटाक्षावलोकनानि तेषामवलोक स एक सारणि कृत्रिमनदी तया सिच्यमाना मोफहम् । उद्यानमपि भवति । पुन कथभूतम् । अरमिन्दमकरन्दामोरसवा. दिमन्दस्य दमानवासालासरालम् भरवि दानां योऽसो मरद पुपरसस्तस्यामोदे संवादी सर्वापर मकारक उपमोसादको मन्द ने शनै स्वरमानवलन् योऽपी मासानित बीमरामायतस्तेन असराल अपर्यन्तस्वम् । उद्यानमपि भपति । पुन पपभूतम् । अपरदनग विभूतस्मितप्रसूनोपहारितनिशि- पण्देिशम् उपानमपि भवति । पुन स्थभूतम् । उम- पविकासातवयम् उमदो योयो पिकपाकः पुस्कोकिलराव पेशलाये शापा उदूचनाीिते कृत फर्माना भरतवर्षों येन प्रियतमामनेन प तथा सम् । उधानमपि कोहिलालापकांगतव मवति। पुन कथभूतम् । अभिनवोदियमान पापलोत्पणभुसतामप्पम् अगिनवानि प्रत्यप्रानि सद्धियमानानि उत्सायमानानि साी पुरामलामी घनमुडानि वेरन्यन गरियो भुगठनामप्यो यावर्गमध्यप्र देखो यस नियतमानस प तपा तम् । उपानमपि पुपलसंयुष्ठतामयं भवति । पुन भूतम् । साम्पत्रपटियादिनीविहिवणवठयम् उनमद उत्कीरद पव भवति । ...

·५२६ काव्यमाला। सुभगरोमराजिहरिताङ्कुरितकुल्योपकण्ठम् अगमाभ्यर्णप्रसाधितमकरध्वजा- राधनजपनवेदिकम् उच्छलदनवरतरतिकुसुमपरिमलोपलिप्यमानवनदेवता- भवनम् उपारूढोरुकदलीकाण्डकाननरमणीयम् अलक्तकरक्तपादपलवन- खपुष्पनिप्पादितविहारधराशोभम् अप्रतिमनिजदेहच्छायापनीताखिलातप- संतापम् उड्डमरपुरुषरतश्रमसंजातस्वेदजलमञ्जरीजालजनितयत्रधारागृह लावण्यजलं वेनोपलक्षिता या पलिखिवलीभर सैव वाहिनी नदी तया विहितं रचितं सातवलयं गतकामण्डलं येन स तथा तम् । उद्यानमपि जलभृतसातवलयं भवति । पुनः कथंभूतम् । उदीर्णतरनाभिसंपादितजललिवापिकम् उदीर्णतरा अतिगम्भीरा या नाभि रदरमध्यप्रदेशस्तस्याः संपादिता उत्पादिता जलके लिवापिका येन तथा तम् । उद्यानमपि जल लियापिकासहितं भवति। पुनः कथंभूतम्। अनन्यभूविशिसपुलाप्रभागमुभगोमरा- जिहरिताहरितकुल्योपवण्ठम् अनन्यभू. कन्दर्पम्तस्य विशिसा पाणास्तेपा पुलाः पाणि तेषामप्रभागात दरमुभगा आनन्दकारिणी या रोमराजिः सा एव हरिता दूर्वा तया- दुरितमभिनयो।दसहित कुल्योपकण्ठं स्मरमन्दिरसमीपं येन तथा तम् । उद्यानमपि हरि- साहुररुपलक्षितकुत्योपकण्ठं त्रिमनदीसमीपं भवति । पुनः कथंभूतम् । भगमाभ्यर्ण. प्राधितमयरध्वजारापनजपनवेदिकम् भगमस्य अभ्यणे प्रसाधिता मारिता मकर- प्वजाराधनाय जपनवेदिका स्त्रीरप्पप्रभागो येन स पथा सम् । उद्यानमपि वृक्षसगीपर- तकामाराधनवेदिकं भवति । पुनः फ्भूतम् । उच्छलनवरतरतिकमुमरिमलोपलिप्य- मानवनदेवताभवनम् उरएलन्ति मनवरतं यानि रतिमुमानि प्रेमपुष्पाणि तेषां परिमलेन उपटिप्पमान वाम्पमानं वनदेवताभवनं येन स तथा तम् । उधानमपि पुष्पपरिमलया. शिवदेवताभवनं भवति । पुनः कथंभूतम् । उपास्योरुकदलीकाकाननरमणीयम् आरुलं समीपे एटीभूतं यत् ऊरव एव कदलीकाकाननं मोबास्कन्धवन तेन रमणीयः तम् । उद्यानमपि अापदली काण्डकाननमनोहरं भवति । पुनः कथंभूतम् । अलफारफपादप- प्रयनरापुप्पनिष्पादित विधारधरागोमम् अलकको लाक्षारसः। वच-राक्षारक्षा ज. राष्ट्रीय पायोऽलपोहमामयः। न रफा ये पाइपलवाःतैपरलक्षितानि यानि नरापुपाणि कामामकुममानि तनिष्पादिता विहारधरायाः गोडाभूमेः शोभा अभिरया येन स तथा तम् । उपानमपि प्रवालपुनिष्पादिवविहारपराशो भवति । पुनः कथंभूतम् । अप्रतिम. निजदेह छायापनीतासिरातपर्यतापम् अप्रतिमा अनुपमा या निमदेहाया दीजन- शारीरकान्तिस्तया अपनीतो दूरीकृतः भसिल भातपर्मतापो पर्मपरितापो येन य सपा सम् । उधानमपि यक्षरसायानिवारितातपरताप भवति । पुनः कथंभूतम् । चामरएपपरतयमसंजातरवेजलमारीजालजनियत्रधारापहम् गम महाटोपे यन् पुकार :पुरतं हम धमेण पेदेन सेनावं यत् स्पेशसमयमालं येन जनित ·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५२७ प्रियतमाजनमिव, चरणकिसलयप्रहारक्रीडाभिः अरुरम्भास्तम्भपरिरम्भके- लिंभिः मेखलादेशदलजशय्यारोहणविनोदैः तनूरुहराजितापिच्छमञ्जरीभिः नाभिमण्डलालवालपरिसर्पणैः वलिवल्लीवलयरतिभिः कुचकुसुमस्तबकविक- स्पैः भुजलतालिङ्गनविधिभिः बाहुतरुनूलदर्शनकुतूहलैः बिम्बाधरफलाखाद- नप्रीतिभिः अपारप्रसवखेलितैः भ्रूभजपल्लवप्रसाधनलीलाभिः अलकवल्लरी- परिमलमनोरथैः कपोलपुलकप्रसाधनप्रसूनावचितिभिः यौवनारण्यवनदेव- ताराधनवरप्रसादरिवाग्यश्च तैस्तैर्विलासैः मदनमदविनोदमुवानमतिचिरम- - यात्रधारागृहं उडमरकनिममेघमन्दिरे येन प्रियतमाजनेन स तथोक्तस्तम् । उद्या- नमपि यत्रधारागृहसयुक्त भवति । कैः कैः कृत्वा उद्यानमनुभूय मध्याहसमयान तिवा- हयामास । चरणफिसलयप्रहारक्रीडाभिः चरणान्येव किसलयानि तेपो प्रहारकोडाभिः । पुनश्च काभिः । फरम्भास्तम्भपरिरम्भकेलिभिः स्तम्भी तयोः परिरम्भकेलिभिरालिङ्गनक्रीडाभिः । पुनश्च कैः कृला मेखलादेशद लजशय्यारोहणविनोदैः मेखलादेशः स्मरमन्दिरप्रदेशः स एव दलजशय्या पालवशय- नीयं तस्या आरोहणविनोदैः । पुनः वाभिः कृत्वा । तनूरुहराजितापिच्छमअरीभिः तनूरुहराजयस्ता एव तापिच्छमजयः कृष्णकाहलीकतरुवल्लयस्ताभिः । पुनः कैः कला। नाभिमण्डलालवालपरिसर्पणैः नाभिमण्डलमेव आलवालं तस्य परिसर्पणैः आरुह्य समु. सनैः । पुनश्च काभिः । वलिवालीवलयरतिभिः वलय उदररेखास्ता एव चल्लयः प्रतानिन्यस्तासा वलयरतिभिः मण्डलक्रीडाभिः। पुनश्च कैः कृत्वा । कुचकुसुमस्तपकवि- फल्पः कुचा एव कुसुमस्वयकाः पुष्पस्चाताः तेषा विकल्पैर्भेदैः । पुनः कैः कृता । भुजलतालिगनविधिभिः भुजा एव लतास्तासामालिशन विधिभिः । पुनः फैः कृखा। माहुतरमूलदर्शनकुतूहले बाहर एव तरवः तेया मूलदर्शनकुतूहलैः । पुनश्च काभिः फुला । बिम्बाधरफलावादनप्रीतिभिः बिम्बाधरा एव फलानि तेपामासादनप्रीतिभिः । पुनय कैः कला । अपाङ्गप्रसवखेलितः अपाता एवं प्रसवाः पुष्पाणि तेषां खेलितः। पुनश्च कामिः । भूभजपालवप्रसाधनलीलाभिः भूभना कुटयस्व एव पल्लवास्तेपा प्र. साधनलीलाभिः परिकर्मक्रीडाभिः । पुनश्च कैः कृता । अलकवल्लरीपरिमलमनोरथैः अलकानां वलस्तासा परिमलमनोरथैः परिमर्दनदोहदैः । पुनश्च कामिः । कपोलपुलक- प्रसाधनप्रसूनावचितिभिः कपोलेषु यानि पुलकप्रसाधनानि पञ्चनखप्रदानानि त एवं प्रसूनानि तेषां अवचितिभिः चुण्टनैः । न केवलमैतैः कृत्वा उद्यानमनुभूय मध्याहसम- यानतिवाहयामास । भन्येश्वापरैस्तैत्तैः कामुकजनप्रसिद्धविलासैः क्रीडनैः । कर्यभूतै. रन्यविलासैः। यौवनारण्यवनदेवताराधनवरप्रसादैः यौवनमेवारण्यं वनं वेडवनं तस्य ·५२८ काव्यमाला। नुभ्य, पुनर्यत्समन्तादुत्तरलतरसरत्सारणीसलिलसेकसुकुमारोशीरसारकटग- विर्भवदलश्यामलितदिग्वलयं नवामनागवल्लीपल्लवोल्लासमराभुमपूर्ग- नगामोगभत्सितभानुप्रभाप्रसरं हरितमणिप्रकाशपलाशपेशलप्रतानचितमो- चमेचकरुचिरचिताम्बरापगापरकालिन्दीसंगर्म पालबकुलकुरपकतिलकच- म्पकाशोकसहकारकिसलयकुलखेलद्वाचालशुकसारिकं विफचविचकिलाति- संबन्मिन्यो या देवता पनितावनयस्तासामाराधनस्स वरप्रदानैरिव । कथंभूतोऽहम् । यन्त्रधाराएदे प्रियतमाभिः सह संकोडमानः अनुपरिचिकीर । 'रामोऽजने' इति सूत्रेण रुचादिलारकीच्यातोरात्मनेपदम् । फूलने तु भात्मनेपदं न भवति । यथा संकीदन्ति शारानि हाम्दं कुर्वन्तीत्यर्थः । सन यन्त्रधारागृहे प्रियतमाभिः पह कीडमानो रममाणः पर्मदिवसेषु मध्याहसमयानविवाहयामासेति संयन्धः । तत्र कुत्र पुनशी उपानानुभवनादनन्तरम् । यत् यन्त्रधाराएहं भूतम् । समन्तात् सर्वत्र उत्तरलतरराररयारणीसटिलरोगामारोशौरसारकटग विभवदिलश्यामलितविशाल- पम् उस्कन तरलतरा येगवत्तरा सरन्टी गच्छन्ती या सारणी अलनी(1)जस्तस्याः पाटिलं तस सेरेन ऐचनेन सुकुमारोऽतिकोमलो योऽगो सशौरसारकटः पीरणमूल: अतिमनोराको भितिस्तस्स गर्ने माविभवन्ति यानि यादलानि सतपर्यापलानि तः स्यामनितं निग्यलयं यत्र पत्रधारागृहे तत्तपोकम् । यत् यत्रधारापद पुन: শ। নবাগনান্তীয়মানুসনামীলমসমানুষমাময় নষাগ: प्रल्माया नागपापस्या परवाषा उतासः प्रादुर्भावस्य भरेण मारेण अभुमा मोटिता पीता ये पूगनगाः समुपक्षापामाभोगेन भाटोपेन परिपूर्णतया पाभ. सितो निराहतो मानप्रमाणे या तत्तयोकम् । पुनः कथंभूतम् । हरितमणिप्रकासप. सापेशलापतानमितमोयमेवरनिरग्विाम्मागापरकारिन्दीसंगमम् हरितमणिरक्षमा गर्भरमम् । उप-'पामारमनं मरकतमाम हरिम्माधिः। शोरलोदित परा. मोड मोजिम । मुसारितमनिर्भरतममिरिससस्य प्रकाश उपयोससानि यानि पानि पनि बदलीसानि पेलोऽतिमनोहरो योऽसी प्रतानी विसारतेन पिता जहितासामोसा सदस्यमा.....भारोबीमती इमो इपि पचनार मोचारस सितम् ।तामा मेपरयो नौलदीप्तयामी रतिः भम्बरारमाया: पराजिनागमोदितीय पानामेछापको साफम्। पुनः भूतम् । बाबा भरसियामाससलयानयेलापारिकम भिनपाप से T मार,रजासाना-मम्मान मात्र पे पुत्र पीते रसिकाय पुरकाशाप-सिक पुरा भीमान ITIVATE' सिप पर्थः । पापकार हेमपुषकाः, मोराव ·३ आश्वासः) यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५२९ मुक्तकमल्लिकारामकुसुमस्तबकतारकितलतामण्डपं निरन्तरनिप्पन्ददुर्दिनज- लकलशतलवालकालवालविरूढयवप्ररोहपाण्डुरितमित्तिभागं स्फुटकुबल- पाटलीप्रसूनोपहारसौरमाखादलुब्धमधुकरारब्धवल्लकीवायं मदोत्कल- कोककुकभकुररवककलहंसाधनेकपयःपतापक्षचापलोच्छलत्सरोजरजःपुञ्ज- पिञ्जरजलकेलिदीर्घिकान्तरालपुलिनप्रसाधितप्रासादवेदिमध्यसंवद्धसलिलतू- लिकं शयनाभ्यर्णावतीर्णसुवर्णमणिरजतभाजनविन्यस्यमानमलयजागुरुमृग- . वजुलवृक्षाः, सहकाराच अतिसुगन्धाम्रवृक्षाः, तेषां किसलयानि तेषां कुलानि तेपु खे. लन्तो वाचाला बहुयाचः शुकाध सारिकाच यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । विक- चविचकिलातिमुफकमल्लिकारामकुसुमस्तवकतारकितलतामण्डपम् विचानि विकसिता- नि यानि विचफिलानि मल्लिकापुष्पाणि मोगरककुसुमानि । उर्फ च-'मल्लिका । द्विपदा- सी विचकिलसेवाणी यवनोद्भवा ॥' अतिमुफकानि सुरपणींपुष्पाणि । उकंच-'अति- मुक्तः पुण्ड्रकः स्यात् वासन्ती माधवी लता। मण्डको निधुदुश्चैव...वसन्तधराश्रयः। कामुकः भ्रमरोत्सवः ।' मल्लिका च अतीवपुष्पा तासामारामो वनं तस्य कुसुमस्त्रबका- सैस्तारकिता लतामण्डपा वल्लीगृहाणि यन्न तत्तयोकम् । पुनः कथंभूतम् । निरन्तरनिष्प- न्ददुर्दिनजलकलशतलवालुकालवालविरूद्धयवप्ररोहपाण्डरितमित्तिभागम् निरन्तरनि- रुपन्देन निविच्छिन्नजलस्रावेण दुर्दिना जलबहुला ये जलकलशाखेषां तलेषु यद्वा- लुकालवालानि पूलीस्थानकानि तेषु विरूढाः प्रादुर्भवन्तो ये यपप्ररोहाः शि(सि). तशकारास्तैः पाण्डुरिता भित्तीनो भागाः प्रदेशा यस्मिन् तत्तयोकम्। पुनः कथंभूतम्। स्फुटकुरलपाटलीप्रसूनोपहारसौरभाखादलब्धमधुकरारब्धवलकीवाद्यम् स्फुटन्ति विक- सन्ति यानि कुमलपाटलीनां वसन्तद्तीना प्रसूनानि तेषामुपहारः प्रकरवस्य सौरभ तस्याखादे माघ्राणे लुब्धा लोमं गता ये मधुकरास्तैरारब्धं वल्लकीवायं यत्र तत्तथो. कम् । पुनः कयंभूतम् । मदोत्कलकोककुम्भकुररवककलहंसाधनेकपयःपतापक्षचाप- लोच्छलत्सरोजरजःपुप्रपितरजलकेलिदीपिकान्तरालपुलिनप्रसाधितप्रासादवेदिमध्यसं- बद्धसलिलतूलिकम् मदोत्कला मदेनोत्कटाः कोकाच कुकुभाष । तिसिरा लावा इति यावत् । कुरराम बकाय कलहंसाय फादम्याते आदिउँपां हारीतकारण्डवयकोरटिभिकपिष- लादीनां ते व ते अनेके-बहवः पयःपता जलपक्षिणसेषां पक्षाणां चापटेन चपल- स्वेन उच्छलन्ति यानि-सरोजरजांसि तेषां पुजै राशिभिः पिजरा गोरोचनवर्णा या जलकेलिदीपिका जलक्रीडावापिका तासामन्तरालेषु यानि पुलिनानि अप्लोस्थितद्वीपा- खेषु प्रसाधिताः कृता ये प्रासादास्पा मध्येपु या वेदयो वेदिकावासो मध्येषु अ- न्तर्भागेषु संबद्धाः सम्यप्रचिताः सलिलतूलिकाः पानीयशच्या यत्र तत्तथोक्तम् । उक्तंच-आलेख्यटेखिनीतूलशघ्या प्रोफा र लिका।' इति।पुनः कथंभूतम् । शय- नाभ्यर्णावतीर्णसुवर्णमगिरजवभाजनविन्यस्यमानमलयजागुरुमृगनामिकपरिमोद्धा- ·५३० काव्यमाला। नाभिकर्पूरपरिमलोद्वाहिवारिपूरं 'पर्यन्तयन्त्रजलधरवर्षाभिषिच्यमानस्थलक- मलिनीकेदार विविधव्यालवदनविनिर्गलज्जलधाराध्वनितलयलास्यमानभव- नाङ्गणबहिण चन्द्रकान्तमयमणालविलसवत्सोतःसंतमेमाणविनोदवारलं करटिकरविकीर्यमाणसीकरासारसूत्रितागनालकमुक्ताफलाभरणं मकरमुख• मुक्तनिझरनीहारोल्लास्यमानकामिनीकुचकुम्भचन्दनस्वासकं विलासवल्लरी- वनवानराननोद्गीर्णपानीयापनीयमानमानिनीकपोलतलतिलकपनं जलदेव- हिवारिपूरम् । शयनस्य राय्याया अभ्यर्णनि अवतीर्णानि मण्डितानि सुवर्णभाजनानि मणिभाजनानि रजतभाजनानि तेषु विन्यस्यमाना ध्रियमाणा ये मलयजानामगुरूणामृग. नाभीनो पराणां च परिमला विमोत्यगन्धा तान् वहन्तीत्येवंशीला पारिपूराः यत्र तत्तथोक्तम् । पुन कथंभूतम् । पर्यन्तयत्रजलधरवर्षाभिषिच्यमानस्थलकमलिनीके. दारम् पर्यन्तेषु प्रान्ठेषु यत्रजलधरा यकृतक्मेधास्तेषां वर्षेण अभिषिच्यमानाः स्थलकमलिनीकेदाराः स्थलकमलिनीनो फेदारा जलभृतक्षेत्राणि यत्र तत्तथोकम् । पुनः कयंभूतम् । विविधव्यालवदनविनिर्गलबलधाराधनितलयलास्यमानभवनाङ्गणहिणम् विविधा नानाप्रकारा ये व्यालाः कृत्रिमगजसर्पसिंहव्याघ्रचित्रवादयस्तेषां वदनेभ्यो विनि- गैलन्यो या जलधारा अपूछटा. सासो ध्वनिः तस्य लयेन साम्यतया लास्यमाना भवना। अणस्य यहिणः मयूरा यत्र तत्तयोक्तम् । पुनः क्थभूतम् । चन्द्रकान्तमयमृणालपिलाव. स्रोत संतप्यमाणविनोदवारसम् चन्द्रकान्ताश्चन्द्रकान्तमणयस्तैनिताचन्द्रकानमया ये मृणालाः पमनालानि तेषा विलेभ्यरिछनेभ्यः सवन्ति क्षरन्ति यानि स्रोतांति घोतोऽम्यु. सरणानि : संतप्यमाणाःप्रीयमाणा. विनोदवारलाः कीडाईसवनिता यत्र तत्तपोक्तम् । पुनः कथंभूतम्। करटिकर विकीर्यमाणसीकरासारसूनितारनालकमुकाफलाभरणम् परटि- नः कृनिमगजास्तेषां करैः शुण्डादहैविकीर्यमाणा विक्षिप्यमाना ये सीकरास्तेषामासा- रेण वेगवदर्षेण सूषितानि रचितानि भगनाना अलकेषु चूर्णकुन्तलेषु मुफाफलानो भाभरणानि यत्र यत्रधारागृहे तत्तयोकम् । पुनः कथंभूतम् । मकरमुसमुकानिहारनी. हारोल्लास्यमानकामिनीकुचकुम्भवन्दनस्थासम्" .................... पुनः कथंभूतम् । विलारावरीवनवानराननोदीर्णपानीयापनीयमानमानिनीकपोलतलति- उपत्रम् विलासबारीवनेषु कृत्रिमकोडावालीयनेषु ये वानराः कृनिममर्कटाक्षेपामान- नरदीणोनि उदान्तानि यानि पानीयानि तरपनीयमानानि प्रक्षाल्यमानानि मानिनीनो कपोलतलाना विलकपत्राणि पावल्यो यत्र यत्रधारागृहे तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् ।

·३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५३१० तातुमुलजलकेलिकलहायलोकनोन्मदनारदोचालताण्डवाडम्बरितशिखण्डि- मण्डलीनिष्ठयूतनिबिडनीरप्रवाहविडम्व्यमानविलासिनीजपनं कृतकनाका- नोफहस्कन्धासीनसुरसुन्दरीहस्तोदस्तोदकापाद्यमानवल्लभावतंसकिसलया- श्वासं पवनकन्यकोडुमरचामरानिल विनोद्यमानसुरतनान्तसीमन्तिनीमानसम् इतस्ततः पयोधरपुरंधिकास्तनकलशविधीयमानमज्जनावसरं शैशिर्यनिर्जि. तनीहारमहीधरम् अपि च । हस्ते स्पृष्टा नखान्तः कुचकलशतटे चूचकमक्रमेण वक्रे नेत्रान्तराभ्यां शिरसि कुवलयेनावतंसार्पितेन । जलदेवतामुलगलकलिकलहावलोकनोन्मदनारोत्तालताण्डवाडम्बारतशिखण्डिमण्ड- लीनिष्ठधूतनिचिडनीरप्रवाह पिडम्यमानविलापिनीजपनम् जलदेवतानां तुमुलो रोमो योऽसौ जलकेलि कलहस्तस्यावलोकनेन उम्मदा सहर्षः योऽमौ नारदरूस्योत्तालमुकं यत्ताण्डवं नृत्यं तेन आडम्बरिता अवलोकनमागता या शिखण्डिमण्डली मरीच्यादिसप्त- पिसमूहस्तया निष्ठयूत उद्गीर्णः योऽसौ निविडनीरप्रवाहः पाटलजलप्रवाहः तेन विडम्ब्य. मानानि खलीकियमाणानि विलासिनीना जघनानि कथ्यप्रभागा या तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । कृतकनाकानोफहस्कन्धासीनसुरसुन्दरीहस्तोदस्खोदकापाचमानवल्लभाव- तंसकिसलयाश्वासम् कृतकाः ये नाकानोकहाः कल्पवृक्षास्तेपा स्कन्धेषु शाखामूलेषु आसी- ना याः सुरसुन्दर्यस्तासो हस्तैरुदस्तानि उत्क्षितानि यान्युदकानि तैरापायमान उत्पाद्य- मानो वलभानां प्रियतमस्त्रीणामवतंसाना कर्णपूराणा किसलयानां आश्वास जीवनं यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । पवनकन्यकोडमरचामरानिल विनोद्यमानमुरतश्रान्तसीम- न्तिनीमानसम् पवनकन्यकाः कृत्रिमचारधारिण्यः पुत्तलिकास्तासामुहमर उत्कटो योऽसौ चामरानिलः तेन विनोद्यमानानि आश्चर्यपूर्वकमाहाद्यमानानि सुरतधान्तानां सभोगखेदवतीनां सीमन्तिनीनो मानसानि यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कयंभूतम् । इतस्ततः पयोधरपुरधिकास्तनकलशविधीयमानमजनावसरम् इतस्ततो यन तन पयो- धरपुरधिकाणां कृत्रिम मेघपुत्तलिकानां स्तनकलशैविधीयमानः क्रियमाणो मननावसरो यम तत्तथोकम् । पुनः कयंभूतम् । शैशि निर्जितनीहारमहीधरम् शैशिर्येण शीतत्वेन निर्जितो नीहारमहीधरो हिमाचलो येन यन्त्रधारागृहेण तत्तयोक्तम् ॥ । अपि च विशेषव्यावर्णन करोति-हस्ते स्पृष्टेत्यादि । तत्र कुन । यत्र यत्रधारागृहे समस्त्री कृनिमत्री चन्दनस्यन्दधाराःगन्धसाराथ्योतच्छटाः शिशिराः विकिरवि विक्षि. पति । चित्रमाश्चर्यमेतत्। हस्ते स्पृष्टा सती नखान्तः फामाङ्कशप्रान्तः चन्दनस्सन्दधारा: - ·५३० काव्यमाला। नाभिकर्पूरपरिमलोद्वाहिवारिपूरं 'पर्यन्तयन्त्रजलधरवर्षाभिषिच्यमानस्थलक- मलिनीकेदारं विविधव्यालवदनविनिर्गलज्जलधाराध्वनितलयलायमानभव- नागणवर्हिणं चन्द्रकान्तमयमृणालविलसवत्स्रोतःसंतर्यमाणविनोदवारलं करटिकरविकीर्यमाणसीकरासारसूत्रिताड़नालकमुक्ताफलाभरणं मकरमुख• मुक्तनिर्झरनीहारोल्लास्यमानकामिनीकुचकुम्भचन्दनस्यासकं विलासवल्लरी- वनवानराननोद्गीर्णपानीयापनीयमानमानिनीकपोलतलतिलकपत्रं जलदेव- हिवारिपूरम् । शयनस्य शप्याया अभ्यानि अवतीर्णानि मण्डितानि सुवर्णभाजनानि मणिभाजनानि रजतभाजनानि तेषु विन्यस्यमाना ध्रियमाणा ये मलयजानामगुरूणा मृग. नाभीना राणां च परिमला विमोत्यगन्धा. तान् यहन्तीत्येवंशीला पारिपूराः यत्र ततयोफम् । पुनः कथंभूतम् । पर्यन्तयनजलधरवर्षामिपिच्यमानस्थलमलिनीके। दारम् पर्यन्तेषु प्रान्वेषु यत्रजलधरा यन्त्रकृतक्मेपास्तेषां वर्षेण अभिपिच्यमानाः स्थलमलिनीकेदाराः स्थलकमलिनीनो केदारा जलभृतक्षेत्राणि यत्र तत्तपोकम् । पुनः कथभूतम् । विविधव्यालवदनविनिर्गलज्जलधारापनितलयलास्यमानभवनाङ्गणयहिणम् विविधा नानाप्रकारा ये व्यालाः कृत्रिमगजसर्पसिंहव्याघ्रचित्रकादयस्तेपो वदनेभ्यो विनि- गैलन्यो या जलधारा अपघटाः तासा ध्वनिः तस्य लयेन साम्यतया लास्माना भवना. गणस्य यहिणः मयूरा यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । चन्द्रकान्तमयमृणालविलसव. स्रोत संतपमाणविनोदवाररम् चन्द्रकान्तायन्द्रकान्तमणयस्तैनितान्द्रकान्तमया ये मृणालाः पद्मनालानि तेषां विलेभ्यपिछद्रेभ्य. सवन्ति क्षरन्ति यानि स्रोतांति स्रोतोऽम्यु- सरणानि तेः संतप्यमाणा:प्रीयमाणाः विनोदवारलाः क्रीडाहंसवनिता यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । परटिचरविकीर्यमाणसीरासारसूत्रितागनालकमुशाफलाभरणम् करटि- नः कृमिमगजास्तेपो रैः शुण्डादण्डः विकीर्यमाणा विक्षिप्यमाना ये सीकरास्तेषामासा- रेण वेगवदर्पण सूनितानि रचितानि भगनानी अलकेयु चूर्णकुन्तलेषु मुकाफलानो भाभरणानि यत्र यन्त्रधारागृहे सप्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । मकरमुसमुफानिशेरनी- हारोमास्पमानकामिनीकुचाम्भचन्दनस्थासकम्" ....................................................................... .............. ......................... पुनः कथंभूतम् । पिलाराबल्लरीवनवानराननोद्रीणपानीयापनीयमानमानिनीकपोलतलति- उपत्रम् विलारावारीवनेषु कृत्रिमकीडावष्टीवनेषु ये पानराः कृत्रिममटास्पामान. नैनीर्णानि उदान्तानि यानि पानीयानि तरपनीयमानानि प्रक्षाल्यमानानि मानिनीनो कपोलतलानां तिलकपन्नाणि पत्रवल्यो यत्र यत्रधारागृहे तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् ।

·३ आश्वासः] यशस्तिलक चम्पूकाव्यम् । तातुमुलजलकेलिकलहावलोकनोन्मदनारदोचालताण्डवाडम्बरितशिखण्डि- . मण्डलीनिष्ठचूतनिबिडनीरप्रवाहविडम्व्यमानविलासिनीजपनं कृतकनाका- नोकहस्कन्धासीनसुरसुन्दरीहस्तोदस्तोदकापाद्यमानवल्लभावतंसकिसलया- श्वासं पवनकन्यकोड्डमरचामरानिलविनोद्यमानसुरतनान्तसीमन्तिनीमानसम्. इतस्ततः पयोधरपुरंभिकास्तनकलशविधीयमानमज्जनावसरं शैशिर्यनिर्जि; तनीहारमहीधरम् अपि च । हते स्पृष्टा नखान्तः कुचकलशतटे चूचुकरक्रमेण वक्रे नेत्रान्तराभ्यां शिरसि कुवलयेनावतंसार्पितेन । जलदेवतातुमुल नलकेलिकलहावलोयानोन्मदनारदोत्तालताण्डवाडम्बरितशिखण्डिमण्ड- लीनिष्ठथूतनियिडनीरप्रवाहविडम्व्यमानविलासिनीजघनम् जलदेवतानां तुमुलो रौद्रो योऽसौ जलकेलिकलहस्तस्यावलोकनेन उन्मदः सहर्षः योऽमौ नारदस्तस्योत्तालमुकं यत्ताण्डवं नृत्य तेन आडम्बरिता अवलोकनमागता या शिखण्डिमण्डली मरीच्यादिसप्त- पिसमूहस्त्रया निष्ठयूत उद्गीर्णः योऽसौ निबिडनीरप्रवाहः पाटलजलप्रवाहः वेन विडम्ब्य. मानानि खलीकियमाणानि विलासिनीना जघनानि कट्यप्रमागा यत्र तत्तथोक्तम् । पुनः कथंभूतम् । फुतकनाकानोरुहस्कन्धासीनसुरसुन्दरीहस्तोदस्तोदकापायमानवल्लभाव- तंसकिसलयाश्वासम् कृतका ये नाकानोकहाः कल्पवृक्षास्तेपा स्कन्धेषु शाखामूलेषु आसी- ना याः सुरसुन्दर्यस्तासां हस्तैरुदस्तानि उरिक्षप्तानि यान्युदकानि तैरापाद्यमान उत्पाच- मानो वलभाना प्रियतमत्रीणामक्तंसाना कर्णपूराणा किसलयानां आश्वासं जीवन यन्त्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । पवनकन्यकोहमरचामरानिल विनोदमानसुरतश्रान्तसीम- न्तिनीमानसम् पवनकन्यकाः कृत्रिमचमरधारिण्यः पुत्तलिकास्तासामुहमर उत्कटो, योऽसौ चामरानिलः तेन विनोद्यमानानि आश्चर्यपूर्वकमाहायमानानि सुरतश्रान्तानां संभोगखेदवतीना सीमन्तिनीनां मानसानि यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । इतस्ततः पयोधरपुरैधिकास्तनकलश विधीयमानमजनावसरम् इतस्ततो यत्र तत्र पयो। धरपुरधिका कृत्रिमपपुत्तलिकाना स्वनकलशैविधीयमानः क्रियमाणो मजनावसरो यत्र तत्तथोकम् । पुनः कथंभूतम् । शैशियनिर्जितनीहारमहीधरम् शैशिर्येण शीतत्वेन निर्जितो नीहारमहीयरो हिमाचलो येन यत्रधारागृहेण तत्तथोक्तम् ॥ । भपिच विशेषव्यावर्णनं करोति-हस्ते स्पृष्टेत्यादि । तत्र कुत्र । यत्र यत्रधारागृहे मनत्री कृत्रिमत्री चन्दनस्सन्दधाराः गन्धसाराथ्योतच्छटाः शिशिराः विकिरति विक्षि- पति । चित्रमाचर्यमेतत् ।हस्ते स्टया सती नखान्तः कामाशप्रान्तैः चन्दनस्सन्दधारा:

·५३२ काव्यमाला। -- श्रोण्या काचीगुणागैत्रिवलिषु च पुनर्नाभिरन्प्रेण धीरा यन्त्रस्त्री यत्र चित्रं विकिरति शिशिराश्चन्दनस्यन्दधाराः ॥ ३७५ ।। तत्र यन्त्रधारागृहे, शिरीषकुसुमदामसंदानितकुन्तलकलापाभिः विचकिलमु- कुलपरिकल्पितहारयष्टिभिः पाटलीप्रसवसुरभितधम्निलमध्याभिः कर्णपुरम- रुबकोदिसुन्दरगण्डमण्डलाभिः मृणालवलयालंकृतकलाचीदेशाभिः अम- न्दचन्दनस्यन्ददुर्दिनस्तनतटाभिः निविडजलक्रीडामाजिष्ठदृष्टिभिः वल्लभ- * विकिरति, कुचकलशतटे स्तनकलशमूले स्पृष्टा सती चूचुकप्रक्रमेण कुचामावसरेण चन्द. नस्यन्दधाराः विकिरति, पके स्पृष्टा सती नेमान्तराभ्या लोचनमध्याभ्यां चन्दनस्यन्द- धाराः विकिरति, शिरसि मसके स्पृष्टा सती अवतंसापितेन कर्णपूरेण कुवलयेन चन्दन- स्यन्दधाराः विकिरति, श्रोण्या कट्या स्पृष्टा सती काचीगुणाः कटिमेखलादोरकमान्तैः चन्दनस्सन्दधाराः विकिरति, निवलिघु उदररेखामु स्पृष्टा सती पुनश्च पुनरपि नाभि- रन्ध्रेण तुन्दिकाछिद्रेण चन्दनस्यन्दधाराः विकिरति । यत्रस्त्री कथंभूता। धीरा अनाविला निर्मला । दीपकसमुच्चयालंकारः ॥ कि कुर्वाणोऽहम् । प्रियतमाभिः सह सक्रीडमानः । कथंभूताभि. प्रियतमाभिः । शिरीषकुसुमदामसदामितकुन्तलकलापाभिः शिरीषकुसुमदामभिः शिरीपपुष्पमालाभिः संदानिताः प्रथिताः कुन्तलकलापा केशहस्ताः याभिस्तास्तथोकास्वामिः । उक्तं च- "शिरीपस्तु कपीतनः भण्डिलो मूदुपुष्पच भण्डीरः शहिनीफलः शुकतनुश्यामककल्क- शुप्रियः भडीवेति (1) यावत् । पुनः कथंभूताभिः । विचकिलमुकुलपरिकल्पित- हारयष्टिभिः विचफिलो मोगरकस्तस्य मुकुलैः पलिकाभिः परिकल्पिता रचिता हार- यष्टयो मुक्ताफूलमाला यामिस्वास्नयोक्तास्वाभिः । पुनः कथंभूताभिः । पाटलीप्र. सवसुरभितधम्मिलमध्याभि. पाटली वसन्तदूती तस्याः प्रमवैः सुरभितः धम्मिलः संयताः कथावस्य मध्यो गर्भो याभिस्वास्तथा ताभिः । पुनः कथंभूताभिः । कर्णपूरम• रुबकोटेदसुन्दरगण्डमण्डलाभिः कर्णपूरस सबन्धी योऽसौ मरुषकः पत्रपुष्पवि. शेषः तस्योद्भदैर्मधरीभिः मुन्दराणि गण्डमण्डलानि यास ताः तथा ताभिः । पुनः कथं- भूताभिः । मृणालवलयालंकृतकलाचीदेशाभिः मृणालाना वलयैः कटकैः अलंकृता क. लाचीदेशाः प्रकोष्ठभागा याभिस्वास्तथा ताभिः । पुनः कथंभूताभिः । अमन्दचन्द नस्सन्दुर्दिनस्तनतटाभिः अमन्दः प्रचुरतरो योऽसौ चन्दनस्सन्दः गन्धसारवलेन दुर्दिनानि विलिप्तानि स्तनतटानि यासा तास्तथा ताभिः । पुनः कथंभूताभिः । निविड- जलक्रीडामाशिष्ठटिभिः निविडा गाढा या जलकीमा तया माशिष्टाः पाटला दृष्टयों यासो तास्तथा ताभिः । पुनः कथंभूताभिः ।वल्लभोकहस्तयत्रोदस्खजलजडोशुकव्यक. निम्नोपतप्रदेशाभिः बहमलोकस्य प्रियजनस्स हस्तस्स सबन्धि यत् यत्रं जलो- ·३ आधासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५३३ लोकहस्तयत्रोदस्तजलजडांशुकव्यक्तनिम्मोन्नतप्रदेशाभिः अमर्यादालापविला... सहासोलासामिरामाभिः प्रियतमाभिः सह संक्रीडमानः विवश विसिनीकन्दच्छेदैर्मृणालविभूपणै- मलयजरसस्यन्दारिशोकदलोचयैः । युवतिहृदयैर्हारोत्तारस्तनैश्य विलासिना समधिकरतिर्जातः कामं निदापसमागमः ॥ ३७६ ।। भाखदास्वति दाहयाहिमरुति ज्वालोल्यणाशाकृति शुप्यद्भृति दीप्यमानवियति प्रेझन्मुखाम्भोधुति । क्षेपयत्रं तेग उदस्तमुरिक्षतं यजलं तेन जडानि आणि यान्यंशकानि वेषु व्यकाः स्फुटीभूता निनोमतप्रदेशा जघनस्तनादिस्थानानि यास तास्तपोकास्ताभिः । पुनः फयंभूताभिः। भमर्यादालापविलासदासोडासाभिरामाभिः अमर्यादाः प्रचुरा ये भालापाः परस्परभापणानि तथा अमर्यादा ये विलासा लोचनोत्क्षेपास्तमा भमर्यादा ये हासा. कारवचनानि मुखपिकाया या वेषामुहासेः प्रादुर्भावैरभिरामा अतिमनोहरा याः प्रिय. तमास्ताभिः॥ कथंभूतः सनह धर्मदिनेषु मध्याहसमयानतियायामास । इत्यमुना प्रकारेण वैता- लिकालापोहास्यमानमानसः वैतालिकाना पोषकराणा मालापैः उल्लास्यमानं भावामान मानसं यस्य स तथोकः । इतीति किम्-विवश विसिनीत्यादि । निदाघसमागमो प्रीष्मकालागमो विलासिनी कामिना काम यथेष्टं समधिकरतिर्जातः सम्यकप्रकारेण अधिकरतिदायको पभूव । कैः फूला निदाघसमागमः समधिकरतिर्जातः । विवशषि- सिनीकन्दरछेदैः विवशा भवशात्मानो ये विगिनीना कन्दच्छेदा मूलसण्डानि तैः। उक्तं च-वियशः स्यादवयात्मानिष्टपुष्टविनिश्चयः ।' पुनः के कृत्वा । मृणालपि- भूषणैः गृणालानामुत्पलानां विभूषणः । पुनथ कैः कृत्वा । अशोकदलोचयैः अशोकपाल- यशम्याभिः । कथंभूतैरशोकदलोययः । मलयजरसस्यन्दादिः मलयजरसस्यन्दमानद पस्स स्यन्दा सवस्तदुपलक्षिता या आर्दा जलक्लिनववं तया आद: क्लिना ये अशोक- दलोषयातैः । पुनश्च के फरवा। युवतिहृदयः वनिताना हृदयालिगनैः । कथंभूतः युवतिहृदयः । हारोत्तारस्वनैः हारः उत्तराः उस्कृष्टोज्वलाः सना येषु तानि तथा तैः । समुच्चयदीपकालंकारः॥ भासदित्यादि । अस्मिन् प्रीगे एतस्मिन् पर्मकाले देशान्तर गच्छन् पुमान् गृति पयत्वं गच्छति । कथंभूते प्रीप्मे । भाखदाखति तेजसी भाखान् श्रीसूर्यो -यस्मिन् प्रीष्मे स भावद्भाखान् तस्मिन् । पुनः कथंभूते । दाहवाहिमरुति वाहवाही १ मतिश्च यः' इति हेमः. - ·काव्यमाला। संशुप्यत्सरिति कथत्तनुमति स्वान्तोद्भवोर्जाहृति प्रीप्मेऽसिन्महति क्षयामयचिति प्राश्चन्मृति गच्छति ।। ३७७ ॥ कृतकिसलयशय्याः प्रान्तचूतमतानाः स्तबकरचितकुड्यास्तत्प्रसूनोपहाराः। जलसरणिसमीरासारसाराः प्रियाणां कुचकलशविलासैनिर्विशोद्यानभूमीः ।। ३७८ ॥ विकचविचकिलालीकीर्णलोलालकानां कुरवकमुकुलसक्तारहारस्तनीनाम् । - संतापकारी महत् यत्र स तथा तस्मिन् । पुनः कयंभूते । ज्वालोल्वणशाकृति ज्वालावत् अर्चिवत् उल्बणास्तीवा आशा दिशः फरोतीति ज्वालोल्यणाशाकृत् तस्मिन् । पुनः कथंभूते । शुष्यभूप्रति शुष्यन्तो दह्यमानाः भूभृतः पर्वता यस्मिन् स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । दीप्यमानवियति दीप्यमान जाज्वल्यमानं वियद्विष्णुपदं यस्मिन् स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । प्रेसन्मुसाम्भोद्युति प्रेसन्ती चलन्ती मुखाम्भसः मुसप्रखेद- जलस्य युतिः दीप्तिर्यप्रस तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । संशुष्यत्सरिति सम्यकप्रका- रेण गुप्यन्त्यः सरितो यन तस्मिन् । पुनः कथंभूते । क्वथातनुमति क्वथन्तः काथीभव. न्तस्तनुमन्तः प्राणिनो यस्मिन् स सस्मिन् । पुनः कथंभूते । सान्तोद्भवोमोहति सान्तो- अवस्य कन्दर्पस्य ऊर्मा पलं हरतीति स तस्मिन् । प्रीष्मे कामपलं न भवतीत्यर्थः । पुनः कथंभूते । महति गुरुतरे । ज्येष्टापाढीये इत्यर्थः । पुनः कथंभूते । क्षयामयचिति क्षयामयं यक्ष्माणं राजरोग चिनोति पुष्णातीति स तस्मिन् । जात्यलंकारः ।। कृतकिसलयेत्यादि । हे राजन् , स्वं उपानभूमीनभूमीः निर्विश अनुभव । के .त्वा। प्रियाणां वहमन्त्रीणां कुचालविलासैः सनघटालिङ्गनैः । वर्षभूता उद्यानभूमीः। .कृत किसरयशय्याः कृताः किसलयः तरुपालवः शय्याः शयनीयानि यामु तास्तथो. पास्ताः । पुनः कथंभूताः । प्रान्तचूतप्रतानाः प्रान्तेषु चूताना, प्रतानाः समूहा या तथा ताः । पुनः कथंभूताः । स्वबकरचितम्याः सबकाः पुष्पगुच्छास्ते रचिता निर्मिताः पुण्या मित्तयो याम सासथा ताः । पुनः कथंभूताः । तत्प्रसूनोपहारा: तेषामुयानाना प्रसूनानि वेषामुपहाराः प्रकरा यामु तास्तथा ताः । पुनः कथंभूताः । जलसरगिसमीरा- सारसाराः जतसरणयः कृत्रिमजलनयवासा समीरासारवायुसमूहै। साराः मनोहरा. साया ताः। रामुख्यालंकारः ॥ पिकचेत्यादि । हे नृप, योपिता किमपि अपूर्व पार्य कपाययुकंध गुम्याखा. दय । भूतानां योषिताम् ।विश्च विवकिलानीदीलोलासकानाम् विकचानि विचकि- - ·३ नाधासः यतिलकचम्पूकाव्यम् । ५३५ दरजरठदलामैः पल्लवैधृतजावे- नूप किमपि कपायं योपितां चुम्न वक्रम् ॥ ३७९ ।। अलककिसलयानां भूलतासाधिनीनां नयनमधुलिहानां चारुगण्डस्थलीनाम् । कुचकुमुमचयानां सीवनश्रेणिकाना- मानिषु कुरु केलीः किं नृपान्यैवनान्तैः ।। ३८० ॥ लसदलफतरा फान्तनेवारविन्दाः प्रचलमुजलतान्ताः पीनवक्षोजकोकाः । अवनुजयनकूल्पश्चारलावण्यवार- स्तर नप जसकेलिं कुतः स्त्रीसरस्यः ।। ३८१॥

·५३६ काव्यमाला। अरुव्यासवशेन मैन्दितरया रुद्धा नितम्बस्थलै. नामीकन्दरदेशयारिवलनव्यालोलफेनावलिः। बाहूत्पीडनसंगलल्लहरिका पीनस्तनोतम्भिता जवादनजलापि खेलदवला फूलंकपा वाहिनी ॥ ३८२ ॥ गम्भीरनाभीवलभिप्रवेशादल्पोदकाभूचटिनी मुहुर्या । स्त्रीणां पुनः सातिभृता निकामं प्रियापराघस्रवदश्रुपूरैः ॥ ३८३ ॥ एव कोका यामु ताः । पुनः कथंभूताः । अतनुजघनकूलाः अतनूनि महान्ति जयनान्येव कूलानि तटानि यासा ताः । पुन. कथभूताः। चारुलावण्यवारः चारूगि लावण्यानि कान्तयो वारीणि जलानि यासु ताः। रूपकालंकारः।। ऊरव्यासपशेनेत्यादि । हे राजन् , खेलददला खेलन्ती रममाणा अबला जवा. दानजला । जबादामजला सा कूलकपा वाहिनी क्यमिति विरुद्ध परिहियते । यतः कूलं. कपा स्मरमन्दिरपीडावती तत एव जद्वादमजला जानुपर्यन्तप्राप्तशुका इति मुस्थम् । कथभूता खेलदखला । ऊरव्यासवशेन मन्दितरया ऊर्वोः सविभोः व्यासः परस्परसमेलन तस्य वशेन परवशत्वेन मन्दितरया मन्दवेगा। पुनश्च क्थभूता नितम्बस्थलै रुसा नितम्बा एव स्थलानि उद्यतया तै रुद्धा अवष्टब्धा । पुनः कथभूता । नाभीकन्दरदेशवारि- वलनव्यालोलफेनावलिः नाभ्येव कन्दरदेशो गुहास्थान तन वारिवलनेन प्रखेदजल. व्यात्मा व्यालोला विशेषेण चपला फेनावलिः शुक्लडिण्डीरपिण्डराजिर्यस्या सा । पुनः कथंभूता । बाहूत्पीडनसगलहरिका बाह्वो जयोस्त्पीडनेन गाढमालिङ्गनेन संग- लन्यः समुखमागच्छन्त्यो लहरिफास्त्वक्सकोचेक्षणवीचयो यस्या था। पुनः क्थंभूता। पीनस्तनोत्तम्भिता पीनी पूर्वोक्तलक्षणो यौ स्वनी ताभ्यामुत्तम्भिता भवटन्धा सा त- थोका । रूपकविरोधालंकारः॥ गम्भीरनाभीत्यादि । या स्त्रीणा तटिनी निवलीलक्षणा नदी गम्भीरनाभीवल- भिप्रवेशात अगाधतुन्दिकातलाधारवंशपरसचारात् अल्पोदका अभूत् । प्रखेदजलर- हिता बभूवेत्यर्थः । सा तटिनी प्रियापराधस्रवदश्रुपूरैः प्रियस्य अपराधः प्रियापराधः भर्तृदोषः तस्मात् सवन्ति क्षरन्ति यानि अभूणि तेषां पूरैः निकामं पुनः पद्यात् अति- भृता अभूत् । रूपकालंकारः॥ १. यद्यपि सर्वेषु पुस्तकेषु 'मन्दिरतया' इत्येवोपलभ्यते, तथापि सटीकपुस्तके टीकायो व्याख्योपत्रमे तकारोपरि प्रथमत्वबोधक्सख्याया रेफोपरि द्वितीयत्वबोधक- संख्यायाः केनचिच्छोधकेन कृतायाः 'मन्दवेगा' इति पर्यायस्य च दर्शनेन पाठस्त्रया फल्पितः.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अलकेक्षणवदनकुचैरुन्मजन्त्याः क्रमेण कान्तायाः। जम्बालकुवलयाम्बुजपुलिननियमाश्रिता सिन्धुः ॥ ३८४ ॥ अहनि परिणतार्धे नाथ सीमन्तिनीनां पुरुषरतनियोगव्यप्रकाञ्चीगुणानाम् । शिथिलयति कपोले मण्डनं स्वेदविन्दु- निबिडकुचनिकुञ्जात्स्यन्दते पारिपूरः ।। ३८५ ॥ उद्वेल्लन्ति कपोलपालिघु कुचस्तम्धेपु मन्दास्पदाः स्फायन्ते चलिवाहिनीषु पृथवो नाभीदरश्रेणिषु । ग्रीष्मेऽपि स्मरकेलिलालसधियां स्त्रीणा श्रमाम्भःकणाः ख्यान्ति प्रावृप एच सपदममी नीवीलतोल्लासिनः ॥ ३८६ ॥ ...... अलफेक्षणेत्यादि । सिन्धुनदी भर्तुष्टिलक्षणा कान्ताया त्रिय- अलकेक्षणवदन- कुचै अलकाया......... ........."जम्बालकुवलयाम्धु- जपुलिननिय आश्रिता बभूव । जम्बालानि शैवलानि । उफ च-'शैवले कर्दमे चैव जम्बालमिति चोच्यते' । कुवलयं च उत्पलम् , अम्वुज च कमलम् , पुलिनं च तोयोस्थि- तस्थलम् , जम्बालकुवलयाम्बुजपुलिनानि । 'तोयोत्थितं त पुलिनम्' इति बयानात् । तेषा श्री शोभा ता जम्बालकुवलयाम्बुजपुलिनश्रियं आश्रिता प्राप्ता । यथासंख्यालंकारः।। अहनीत्यादि । हे नाथ हे राजन् , अहनि दिवसे परिणता मध्याहवेलाया स्वेद- विन्दुः प्रस्वेदजल सीमन्तिनीना कपोले मण्डनं पत्रवहीं शिथिलयति लथं करोति । निविडफुचनिकुजात् निबिडी परस्परसलप्तौ यो कुचौ तयोनिकुध मध्यस्थानं निविटकुच- निकुशं तस्मात् । उक्तं च-'निकुजकुजी या क्लीवे लतादिपिहितोदरे।' स्थाने इति विशेष । वारिपूरो जलप्रवाह. स्यन्दते क्षरति । कथंभूताना सीमन्तिनीनाम् । पुरुपर- तनियोगव्यप्रकाचीगुणानाम् । 'उपरि स्त्री अध पुरुष इति रीत्या यत्सुरतं तत्पुरुपरत- गुच्यते विपरीतरतम्' इति वचनात् । तस्य नियोगो निर्षिशेषो योगो नियोगो व्यापारस्वत व्यप्रो व्याकुल । 'व्यग्रे च प्रगुणाकुले' इति वचनात् । काचीगुणो कटिमेसला यासा तास्तथोक्तास्तासाम् । झाररसप्रधान रूपकमिदम् ।। उद्धेल्लन्तीत्यादि । हे राजन्, स्त्रीणा श्रमाम्भ कणा मुरतश्रमसजातजलकणा. भीष्मेऽपि उष्णकारेऽपि प्राप एव वर्षौरेव सपद शोभा अमी प्रत्यक्षीभूताः ख्यान्ति कथयन्ति । सूचयन्तीत्यर्थः । कथंभूताना स्त्रीणाम् । सरलिलालसधियाम् सरकेलिषु कंदर्पफीडामु लालसा भत्याकासा धीवुद्धिर्यासा तास्तथा तासाम् । श्रमाम्म - कणा. किं कुर्वन्ति । कपोलपालिपु गण्डस्थलवारिवारणेषु उद्वेषन्ति उत्पतन्ति । उक्त य.४६ ·५३८ काव्यमाला। मन्दानिलेषु कदलीदलमण्डपेषु हारेषु यन्त्रगृहकेलिपु चन्दनेषु । बद्धस्पृहान्ननु दुनोति कथं स काल: कान्तासु चार्पितपयोधरमण्डलासु ।। ३८७ ।। इति वैतालिकालापोल्लास्यमानमानसः सकललोकलोचनघूर्णनेषु धर्मदिनेषु मदिरासमागमानिव मध्याहसमयानतिवायामास । अकुर्वन्मनसः प्रीति यः स्त्रीपु विहितादरः। अन्याथै भारवोढेव स परं क्लेशभाजनः ॥ ३८८ ।। च विद्यानन्देन 'चलने चलति प्रेक्षति विकम्पते वेपते च वेल्हति च लगति रजति पल्गति दोलयति स्पन्दवे स्फुरति ॥' कथंभूता श्रमाम्भ.कणाः । कुचस्तम्बेषु सनप्र. याण्डेषु मन्दास्पदा मन्दस्यन्दा । पुनश्च किं कुर्वन्ति श्रमाम्भ.कणाः । पलिवाहिनीपु त्रिवलीनदीपु स्फायन्ते स्फारीभवन्ति पृद्धिं गच्छन्ति । कथंभूताः। नाभीदरणियु नाभिविवरसमूहेषु पृथव । पुन: क्यभूताः । नीवीलतोल्लासिनः नीवी क्टीवनबन्धन सेव लता वाली तामुल्लासयन्तीत्येवंशीला. । उलसन कुर्वन्तीत्यर्थ.। रूपकोपमालंकारः। मन्दानिलेप्वित्यादि। हे राजन् , स कालो प्रीष्मकाले नन्वहो कधं केन प्रकारेण नरान् दुनोति सतापयति । कथंभूतान् नरान् । बद्धस्पृहान् साराद्वान् । केपु सामु दुनोति । मन्दानिलेषु अतीप्रवातेपु सत्सु । तया कदलीदलमण्डपेषु अशुमत्फलपर्णगृहेषु रात्सु । तया हारेपु तथा यन्त्रगृहकेलिषु यत्रधारामन्दिरकीडामु सतीषु । तथा चन्दनेषु हरिच. न्दनदवेषु सरमु । तया फान्तामु सतीषु । क्यंभूतामु कान्ताम् । भर्पितपयोधरमण्डलामु। न कथमपि दुनोतीलः । समुचयालंकारः। फ्थंभूतेषु धर्मदिनेषु । सक्लोरोचनघूर्णनेषु सर्वलोकलोचननिदोत्पादकेषु । क्थंभूतान मध्याह्नसमयान् । मदिरासमागमानिव यथा मदिरासमागमाः सकललोकलो- चनानो घूर्णनं फुर्वन्ति ॥ अकुर्वन्नित्यादि । यः पुमान् श्रीपु वनितामु विषये मनसः प्रीति हमकुर्वन् खीपु विहितादरो न भवति कृतादरो न स्यात् । सः पुमान् परै फेवलं क्लेशभाजनो भवति । क इव । अन्याय भारवोदेव यथा भारवोढा पुमान् अन्याथै अपरेयो निमित्त भार वहति स्वयं तु क्लेश सहते तत्समानो ज्ञातव्यः । उपमालकारः ॥ 1. मूलटीक्योरभयोरपि 'भाजन.' इति पुरस्वनिर्देशः 'पात्रामत्रे च भाजनम्' इति लीवनिर्देशविरुद्ध ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कदाचिद्वियलक्ष्मीकुन्तलकलापकान्तिभिः सुरसरिनीलिकाविलासहासैः त्रिदिवत्रीनेत्राञ्जनविराजिभिः अमृतकरकुरङ्गलोचनच्छायैः तपनतुरगदूर्वा- डरस्थलसृष्टिमिः स्वर्देवताभिषेकमरकतमयकलशमण्डलावलोकैः विद्याधर- पुराभिसारिकाविजृम्भणतिमिरवृत्तिमिः सैहिकेयसैन्यसमसाहसव्यवसायैः खे- चरीचरणचाराचरितमेचकमणिकुट्टिमाभोगभङ्गिभिः गगनचरमिथुनरतिके- लितमालकाननकमनीयैः अमरविमानमहानीलाधिष्ठानलिम्पिभिः अम्बरसरः- कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे अम्भोघरैमें फै. कृला प्रसवोन्मुसकामिनीनुचचूचुकाभा- सिनमसि सति प्रसवे प्रसूती उन्मुखा अवसरन्ती या कामिनी स्त्री तस्याः कुचचू- चुकवत् कृष्णवर्णतया आभा शोमा यस्य नमसस्तत्तथोक्तं तस्मिन् । ईदृग्विधे नभति सति वपर्तुधियं वर्षावाललक्ष्मी अनुभवन् भुञ्जानो यावत् यावत्कालं अहं यशोधरः सप्रमोद सह आसाचके तिष्ठामि सतायत्कालं सधिविग्रही यशोधरस महान् दूतः इति विज्ञाप्य इति विज्ञापन कला दूतं शासनहर प्रावेशयत् प्रवेशितवान् । इति क्रियाकारकसवन्धः । क्थंभूतरम्भोधरैः । वियलक्ष्मीकुन्तलकलापकान्तिभि वियरम्याः कुन्तलकलापः केशसमूहस्तद्वत् कान्तिः कृष्णन येषा ते तथा ते. । पुन. क्थभूतः । मुरसरिनीलि- काविलासहासैः मुरसरिदाफाशगजा तस्या नीलिका शैपलं तस्या विलासहीसलासप्र- सरैः । पुनः कथंभूतः । निदिवत्रीनेनाञ्जनविराजिभि. निदिवसीणा नेनाणा अञ्ज. नवत् विराजिभिः विराजनशीलः । पुनः कथंभूत. । अमृतकरडरलोचनच्छायः अमृतकरकुरक्षस लोचनयोरिव भासमन्तात् छाया कान्तिपैपा वे तया तैः । पुनः फयंभूतः । तपनतुरगदुर्वाकुरस्थलसटिभि. तपनस्य श्रीसूर्यस्य तुरगास्वेपा दूारा हरितारास्तेपा स्थलमृष्टयो येषु ते तथा तैः । पुनः कयंभूत. । खदेवताभिषेकमरक्त. मयकलशमण्डलावलोकः स्वर्देवता स्वर्गदेवता तस्या अभिपेशाय ये मरक्तमयक- लशा हारेन्मणिमयघटास्तेपा मण्डला समूहस्वदवलोकः शोभा येपा ते तथा तः । पुनः कथंभूतः । विद्याधरपुराभिसारिकाविजृम्भगतिमिरत्तिभिः विद्याधरपुराणा सवन्धिन्यो या अभिसारिकाः कामुकप्रियः । 'कान्तार्थिनी तु या याति सकैत साभि- सारिका' इति वचनात् । तासा विजम्भणं प्रसरणं तनिमित्तं विमिरस्येव अन्य कारस्येव त्तिपा ते तथा तैः । पुनः कथंभूतः । सेहव्यसैन्यसमसाहराव्यवसायैः सहियो विधुतुदखस्स रीन्यसमः साहसव्यवसाय उद्यमप्रवृत्तिर्येपा ने तथा तैः । पुनः कयभूतः । रोचरीचरणचाराचरितमेचकमापिहिनामोगादिभिः रोचरीचरणानां चारः वसै आचरिता मेचकमणीनां वृष्णरमाना हिमाभोगवत् यदभूमिविस्तारवत् भनी रचना येश ते तथा तेः । पुनः कथंभूतः । गगनचरमिधुनरतिकेलितमाठकाननरमनीयः गगनचरमिघुनाना देवविद्यापरम्रो पुस्तयुगलाना रविकेटये सभोगकीनानिमित्तं तमाल. सुचरण ·५४० काव्यमाला। प्रसरपङ्कपेशलप्रकाशैः व्योमगजगण्डमण्डनमदमनोहारिभिः विडम्बितगा- रुडोपलशैलशिखरशोभैः उपहसितशितिकण्ठकण्ठद्युतिभिः संकर्षणवसन- वानातानसुन्दरैः घुसदनदीर्घिकाविकासितकुवलयवनविलसद्भिः अनङ्गना- रण्यप्ररूढतापिच्छगुच्छगहनावगाहिरामैः अवहेलितहरिदेहदीप्तिसंपत्तिभिः शिखण्डिताण्डवपारम्भपूर्वरज्ञैः अनगनगपल्लवोल्लासव्यसनिभिः प्रोपितपुरं- धिकाश्वासनप्रथमदूतैः चातककुलकेलिकारिभिः कलहंसनिर्वासघोषणाभि- काननवत् कमनीया ये ते तथा तै । पुनः क्थभूतैः । अमरविमानमहानीलाधिष्ठानलि. म्पिभिः अमरविमानानां सवन्धि यत् महानीलाधिष्टानं कृष्णरत्नपटल लिम्पन्ति तिरस्कुर्व- न्तीत्येवंशीलास्ते तया तैः । पुनः कथंभूतैः । अम्बरसरःप्रसरत्पपेशलप्रकाशैः अम्बरसरस आकाशसरोवरस्य प्रसरत् व्याप्नुवत् यत्पई कर्दमस्तद्वत् पेशलः प्रकाशो दीप्तियेषा ते तथातैः । पुनः कथंभूतैः । व्योमगजगण्डमण्डनमदमनोहारिभिः व्योमाकाशं तदेव गजो हस्ती तस्य गण्डौ क्टौ तयोर्मण्डनं भूपणं यो मदस्तद्वत् मनो हरन्तीत्येवं- शीला ये ते तथा तेः । पुनः क्थभूतैः । विडम्बितगारोपलशैलशिखरशोभैः विडम्बिता तिरस्कृता गारुडोपलशैलस्य नीलपर्वतस्य शिखरस्य शोभा यस्ते तथा तैः । [पुनः कथंभूतैः । उपहसितशितिकण्ठकण्ठद्युतिभिः] ......"पुन.क्थंभूतः। सकर्षणवसनवानाता. नसुन्दरैः संकर्षणस बलभद्रस्य यद्वसनं तस्य पानातानवत् वननतननवत् मुन्दरैः । पुनः क्थंभूतः । युसदनदीर्घिकाविकासितकुवलयवनविलसद्भिः सदनदीपिकाया विकासितं यत् कुवलयं नीलोत्पलं तद्वत् विल्सन्युलसन्तीत्येवंशीलास्त.। पुनः कथंभूतः। अनाना- रण्यप्ररूढतापिच्छगुच्छगहनावगाहिरामैः अनशनमाकाय तदेवारण्यं तत्र प्ररूढास्तापि- च्छाः काहलिकाक्षास्तेपा गुच्छाः पुष्पलम्वयः तेषा गहनानि वनानि तद्वत् अवगा- हिरामैः व्यापनमनोहरैः । पुनः कथंभूतैः । अवहेलितहरिदेहदीप्तिसपत्तिभिः अवहेलिता तिरस्कृता हरेनारायणस्य देहस्य दीप्तिसपत्तिः कृष्णकान्तिसपत् यैस्ते तथा तेः । पुनः कथंभूतः । शिराण्डिताण्डवप्रारम्भपूर्वरः शिखण्डिनां मयूराणां तावप्रारम्भ नृत्यपू- वकाले पूर्वरःप्रथमरासदृशैः । पुनः कथंभूतः । अनानगपल्लवोल्लासव्यसनिभिः अनाः कंदर्पः स एव नगो वृक्षः तस्य पासवानामधिसे व्यसन निर्यन्धी विद्यते येषां तः। पुनः कथंभूतः । प्रोपितपुरधिकाश्वासनप्रथमदूतैः प्रोषितपुरधिकाणा विरहिणीनो कोण आश्वासने धौरविदाने प्रथमतः पूर्वसदेशहरेः । पुनः कथंभूतः । चातककुटके लिशारिभिः चातकानो यप्पीहानां कुलानि नेपा केलि बोडो कारयन्तीत्येवशीलास्वे तथा १. मूलदस्योरुपलभ्यमानः 'लिम्पिभिः' इति प्रयोगो नुमप्राप्त्या चिन्यः, ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५४१ नवपटहैः कदलीदलश्यामलितदिग्मितिभिरम्भोधरैः प्रसवोन्मुखकामिनी- कुचचूचुकामासि नभसि, नीलनेत्रवितानान्तरालावलम्बितनिरन्तरहारहा- रिणि समन्तात्पतति धारासारसलिले, वसुमतीतरुस्तनधयधाच्यामिव पयः- पूर्णपयोधराभोगसुभगाया दिवि, चिरतरातपसतापदु स्थितायाः क्षितेर्यन्त्र- घारागारलीलामिव बिनति गगनमण्डले, विततसितपताकाडम्बरेप्विव शरन्निर्झरनीरेषु गिरिपु, मुक्ताफलजालप्रसाधितेष्विव स्यन्दमानवारिसुन्दर- ते । पुन क्थभूतै । कलहंसनिर्वासपोपणाभिनवपटहै क्लहसाना पशुचरणयक्षरताना राजहसाना निर्वास उद्वासस्तस्य घोषणा उच्चैपुष्ट तस्या अभिनवपटहा अपूर्वानकास्ते तथा ते । पुन कथभूतै । कदलीदलश्यामलितदिग्भित्तिभि कदलीना वारणवूसाना दलै श्यामलिता कृष्णीकृता दिग्भित्तग प्रशस्ता दिशो यस्ते पदलीदलश्यामन्तिदिग्मित्त- यौ । पुनध कस्मिन् राति बपर्नुभियमनुगवन् आसाचके । धारासारसलिले धाराणा- मासारो धेगवद्वर्षस्तस्य सलिले जले समन्तात् सर्वत पतति सति क्षरति सति । क्यभूते धारासारसलिले । नीलनेनवितानान्तरालावलम्वितीरन्तरहरहारिणि नीलनेन कृष्णा- शुक तस्य वितान चन्द्रोपक्स्तस्यान्तराले अधोमागे अवलम्बिता निरन्तरा अविच्छिमा ये हारा मुक्ताफ्लमालास्तद्वत् हारिणि मनोहरे । पुनश्च पस्या सत्या वर्तुधियम- नुभव नासाचके । दिवि सत्साम् । क्थमूताया दिवि । पय पूर्णपयोधराभोगमुभगायाम् पयोभिर्जले पूर्णा भृता ये पयोधरा मेपास्तेपामाभोग परिपूर्णता तेन मुभगा सौभा- ग्यवती सा तथा तस्या तथोक्तायाम्। पुन कथभूतायाम् । वसुमतीतठस्तनधयधाच्यामिव मुमती पृथ्वी तस्यास्तरव एव स्तनधया पुत्रास्तेपा धान्यामिव उपमातरीव । यथा उपमाता पयसा दुग्धेन पूर्णपयोधराभोगमुभगा परिपूर्णतनाटोपमनोहरा गवति । पुनध पस्मिन् सति पर्प श्रियम भवभागचके । गगनमण्डले सति । गगनमण्डले कि कुर्वति सति। क्षिते पृथिव्या यन्त्रधारागारलीला विभ्रतीव सति । कयभूताया क्षिते। चिरतरातपसत्तापदु स्थिताया चिरतरं दीर्धकालमातपस्य धर्मस्य संतापेन सज्वरेण दु स्थिताया दुरावत्या । पुनध केषु सत्म वर्ष श्रियमनुभव नासानके । गिरिपु सत्सु । क्यभूतेषु गिरिपु । क्षरनिर्झरनीरेषु क्षरन्ति उपरिष्टाध पतन्ति निराणा नीराणि कयन्धानि येभ्यस्ते तथा वेषु । पुन क्यभूतेषु । विरातसितपताकाडम्बरे. प्विय वितता पिस्तृता पताका वतावासामाडम्बर फटको येपु ते तथा तेषु । इयोपमायाम् । पुनध केषु सत्सु वर्तुप्रियमनुभवनासाचके । सद्यम गृहेषु सत्सु । फ्यभूतेषु सामु । स्यन्दमानवारिमुन्दरपर्यन्तेषु स्यन्दनानानि क्षरन्ति यानि वारीणि ते सुन्दरा पर्यन्ता येषां तानि देषु । पुन क्यभूतेषु । मुक्ताफर नालप्रसाधितेविय मुकाफर तालमीकिकमालामि प्रसाधिवेष्विव । पुनश्च कामु सतीषु वर्तुश्रियम- ·५४२ काव्यमाला। पर्यन्तेपु सद्मसु, मैरेयातिलहिवासु सीमन्तिनीष्विव निमर्यादशब्दगमनासु वाहिनीपु, निदाघनिवापजलसरावेष्विव निर्भराम्भ सभृतेषु सर सु, समुद्र- सलिलसहसेवितौर्वानलज्वालावभासिनीप्विव स्फुरन्तीपु तडित्सु, सरपुर- दरार्पितचापव्यापारभार इव निवलाराधनधन्यधनुषि विजिगीपुलोके, कि- लिञ्चसचयोचितचञ्चुरोचमानमौकुलिकुलाकुलेषु शाखिशिफोद्गमदेशेषु, नी- रन्ध्रशिलिन्ध्रबन्धुरेषु धराभागेपु, लाइलीप्रसवपाटलिमधामनि ककुचक्र- नुभवनासाचके । वाहिनीषु सतीषु । क्यभूतामु वाहिनीषु । निर्मर्यादशब्दगमनासु निमर्यादा नि सीमान शब्दा कोलाहला गमनानि च वेगवद्धावनानि च यामु तास्तथा तामु । पुन क्थभूनासु । सीमतिनीप्लिव । स्थभूतामु सीमतिनीपु । मेरे- यातिलदितामु मैरेयेण मिरानामदेशोपनगुडमोन अतिलहिता- मैरेयातिलद्धिता. खाम । अब हेललकार । पुनश्च वेषु ससु । सर सु सरोवरेषु सत्सु । कथभूतेषु सर सु । निभराम्भ सभृतेषु निर्भरे गाढमम्भोमिनले समृतेषु परिपूर्णेषु । पुन क्थभूतेषु । निदा- धनियापनलसरावेष्विव निदाघो प्रीष्मकाल स तस्य निवाप मृतस्य वारटक तस्य सन्धिपु जल्सराष्विव उदवर्धमानेष्विव । "पितृदान निवाप स्यात्' इति वचनात् । पुनव कामु सतीपु । तडित्म शतहदाम सतीषु । क्यभूतासु तडित्सु । जलधरोदरेषु स्फुर तीषु चमकुवतीपु सतीषु । पुन क्यभूतासु । समुद्रसलिलसहसेवितौनिलज्वालावभासिनी- विव समुद्रसरिल सरखनले सहसेविता आखादिता या औनिलग्याला पड़वा नरकीला तददाभास ते चमरकुर्य ती येवशीलास्वासिव । पुनय सिन् सति । विजि- गोपुलोके सपूणो विजेतुमिच्छो लोके राति । क्यभूते विजिगीषुलोके । निवलाराधनध भ्यधनुपि निकलना पनुर्भत्रकाणा आराधनेन धयानि ताथानि धनूपि यस्य स निवलाराधनधन्यधनुस्खसिन् । पुन कयभूते । सरपुरंदराप्तिचापव्यापारभार इव स्मर दर्प स एव पुरंदरस्तेन थर्पितो नियोगीकृतम्यापव्यापारभारो यस्य स तथा तसिन् । पुनध केषु सत्सु । शासिशिफोद्गमदेशेषु शातिनां शिफा अमाल वेपो उद्गमदेशेषु उत्पादस्थानेषु । कयभूतेषु शासिशिपोद्मदेशेषु । मिलिश- संचयोचितवसरोवमानमोडलिकुलाकुलेषु फिलियाना अपेशलानो रम्मावाष्टानां संच- येन संग्रहेण उचिता योग्या चयवस्तुण्डाप्राणि तामी रोचमाना शोभमाना ये मौक स्य वाकारतेग कुरै समूहैराकुला म्याप्ता ये शासिशिफोद्गमदेवारते तथा तेषु । पुनस्य के रस : पसभागेषु भूमिप्रदेशेषु सवयभूरो परमाणु पनीर शिन्दी - परेषु नीर भाणि अविच्छिमानि शिरोभागि गोमयागाकाराणि ते धुरा ये धराभागारवे तथा तु । पुनश्च कस्मिन् सति । ककुचक्रवाळे गति दिग्मले राति । कपभूते ककुचावाले । यादीप्रसवपाटलिमधामनि लागलीना वरपिप्पटीना 1 ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५४३ वाले, यूथिकाप्रसूनपरिमलविलासिपु शिलोचयशिलान्तरालपरिसरेषु, रला- कुररोमाञ्चकञ्चुकिनि विदूरभूधरे, गिरिमल्लिकामुकुलमण्डितशिखण्डेषु गण्डशैलेषु, सुरगोपप्रचारशोणशोचिपि वसुंधरावलये, सर्जार्जुन विजयिषु कुकीलकुजेपु, मनोभवभलिकाकृतिषु च विजृम्भमाणेपु केतकीकुसुमपत्रेषु, अपि च उन्मार्गाम्भसि मेघमन्दनभप्ति छन्नांशुमत्तेजसि क्षुभ्यत्स्रोतसि रुद्धपान्थतरसि स्फूर्जत्तडिद्भयसि । फलिकानां प्रसवाः पुष्पाणि तेषां पाटलिन्नः श्वेतर फलस्स धाम स्थानं यत् ककुप्च- कन्याल तथा तस्मिन् । पुनश्च केषु सरमु । शिलोचयशिलान्तरालपरिसरेपु शिलोच- यानां शिलानो अन्तरालानां मध्यानां परिसराः पर्यन्तप्रदेशाः प्राङ्गणानि तेषु सत्सु । कथंभूतेषु शिलोचयशिलान्तरालपरिरारेषु । यूथिकानसूनपरिमलविलासिपु यूथिकानाम- ग्यष्टानां प्रसूनानां परिमलानां विलासो विद्यते येषां ते तथा तेषु । पुनश्च कस्मिन् सति । चैदूर्यरत्नोत्पत्तिहेतुविदूरभूधरे सति । कथंभूते विदूरभूधरे । रमाकुररोमाञ्चकधु- फिनि रमानामगुरास्तेषां रोमाञ्चकचको विद्यते यस्य स तथा तस्मिन् । पुनश्च केषु सत्सु । गण्डौलेषु क्षुद्रपर्यतेषु सत्सु । कथंभूतेषु गण्डशैलेषु । गिरिगलिकामुकुलमण्टितशि- सण्डेषु गिरिमालिकामुकुलै: कुटजकुमलमण्डिताः शिरसण्डाः शिखराणि येपां गण्डशे. लाना ते तथा तेषु । पुनश्च कस्मिन् सति । वसुंधरावलये सति । कथंभूते वसुंधरावलये। मुरगोपप्रचारशोणशोचिपि मुरगोपानां इन्द्रवधूटिकानां कीरविशेषाणां प्रचारेण प्रस- रेण शोणाः कोकनदप्रभाः शोची रोचीर्यस्य रा तथा तस्मिन् । पुनश्च केषु रात्सु । कुन्की. लकुशेपु फुत्कीलानां पर्वताना कुमानि लतादिपिहितोदराणि कुकीलकुशास्तेषु सामु । फयंभूतेषु कुकीलकुलेषु । सर्जार्जुनविज्ञयिषु सर्जाश्च असनक्षा अर्जुनाथ मद्यहेतु- बचो वृक्षासौविजयन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलास्ते तथा वेषु । पुनश्च के सत्सु । केतकी- फुमुमपोपु सत्सु । कथंभूतेषु केतकी कुमुमपग्रेषु । विज़म्ममाणेषु सत्म । पुनः कथंभूतेषु । मनोमवभलिकाकृतिषु च मनोभवस्य भलिका वाणाप्रफलं तस्या आकृतिये॒पां तानि तथा तेषु॥ अपि च अखि कश्चिद्विशेषः । कथंभूतोऽहं वर्नुभियमनुभवनासांचके । इत्यमुना प्रकारेण अकालजलद्वन्दिविनोयगानमनाः अकालजलदनाना बन्दिना स्तुतिपाठकेन विनोयमान कीज्यमानं मनो यस्य स तथोकः । इतीति किम्- उन्मार्गाम्भसीत्यादि । हे नाय, इंग्थेि वर्षाले प्रौढा 'नवयौवनां प्रियां यत्वं मुश्चसि परिहरसि । च अन्यत् रूढययति प्रादुर्भूननवयौवने सति खं कधं यासि देशान्तरं गच्छसि । कथंभूते काले । उन्मार्गाम्भसि उन्मार्गणि नदीनामुमयतटलद्धीनि ·५४४ 'काव्यमाला। . फंदफिसि मतकेकिमनसि प्रेमोयते चेतसि फाले यासि कथं च रूढवयसि प्रौढां प्रियां मुञ्चसि ॥ ३८२ ।। उस्कूजच्छिखिनं नटत्करटिनं मादुर्भवच्छाखिन कीडब्रेककुलं पतहदुजलं क्षुभ्यद्धरित्रीतलम् । पुप्यत्काममदं जयजनपदं सोत्सर्गसिन्धुस्पदं दृष्ट्वेमं मिहिरं जगप्रियकर फाभ्येति न स्त्री नरम् ॥ ३९० ॥ सम्माति यम्मिन् पाले उन्मार्गाम्मास्मिन् । पुनः भूते । भेषमन्दनभरि मेधर्मन्दं प्रचुरै नभो मस्मिन् रा तथा तस्मिन् । पुनः फयंभूते । नामरो. जति समाच्छादित अंशुमतः घीसूर्यस्य तेजो यस्मिन् स तथा तम्मिन् । पुनः फथंभूते । शुभ्यरयोतति भुपन्ति सम्यक् पलन्ति उत्पतन्ति सोतासि जल- प्रवाहा यस्मिन् सथा तस्मिन् । पुनः पयंभूते । रुपान्यतरसि समवरन्धं पान्यानो तरो गो यस्मिन् स तथा सम्मिन् । पुनः पथंगते । स्पूतनिस्यति पर्जन्लो अप्रतिहतबारासहितसाभिभूयान् रपतलिसान् सम्गिन् । पुनः भूते । पाकवि कंदर्पस्य मोटो ई पंदपायसम्मिन् । पुनः भूते । मतपेशीमनसि मतानि चरपरानि येरिना मयूराणा मनोति वित्तानि सम्मिन् पालेरा सपा तस्मिन् । पुनः कथंभूते पति । भो पथिक, सब पेतमि प्रेमोयते जी सोहाद गते गति । समुथसालंकारः॥

·५४५ ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । नवजलकणसेकाद्भूमिसौरभ्यसारः . प्रविकसितकदम्बामोदमन्दप्रचारः । जनपदयुवतीनां मानसोल्लासनायुः प्रथमजलदवायुः प्रीतये स्तानृपस्य ॥ ३९१ ॥ कुर्वाणाः प्रचलाकिनां कलरवैरुचालनृत्तक्रियां न्यस्यन्तो निचुलेषु कन्दलदलोल्लासावकाशश्रियः। एते चातकपोतपेयनिपतत्पाथःकणश्रेणयो वाता वान्ति निदाघलङ्घनघनोल्लाघाः प्रदीर्घागमाः ॥ ३९२।। स्फुटितकुटजराजिमल्लिकोल्लासहारी नवनिचुलविलासः कन्दलानन्दकारी । नवजलकणसेकादित्यादि । प्रथमजलदवायुः पूर्वमेघमारुतः नृपस्य यशोधरस प्रीतये हर्षाय खाद्भवतु । कथंभूतः प्रथगजलवायुः । नवजलकणसेकात नूतनोदकवि- न्दुक्षरणात् भूमिसौरभ्यसारः भूमेः सौरभ्येण सौगन्ध्येन सारो मनोहरः । पुनः कथंभूतः । प्रविकसितफदम्यामोदमन्दप्रचारः प्रविकसिताः पुष्पिता ये कदम्यास्ते- पामामोदैन मन्दः अनुत्सुकः प्रचारः प्रवृत्तिर्यस्य स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः । जनप- दयुवतीनां सर्वदेशस्त्रीणां मानसोशासनायुः मानसस्य हृदयस्योल्लासने आयुजीवित- व्यं यस्य । जात्यलंकारः। कुर्याणा इत्यादि । हे राजन्, एते स्पर्शनेन्द्रियस्य प्रत्यक्षीभूता बाता मारता वान्ति प्रयन्ते । कि कुर्वाणा वाताः । प्रचलाकिनां मयूराणां कलरवैर्मधुरशब्दैः सह उत्तालवृत्तक्रियां उत्सुकनटनचेष्टां कुर्वाणाः विदधानाः । पुनः फि कुर्वाणाः । निचुलेषु चालकदम्बेषु कन्दलदलोलासावकाशश्रियो न्यस्यन्तः कन्दलान्यराणि दलानि पर्णानि तेषां उल्लासस्य उल्लसनस्य प्रादुर्भावस्य वर्धनस्य अवकाशस्य संमितैः धियो लक्ष्भ्यस्ता न्यस्यन्त आरोपयन्तः । पुनः कथंभूताः । चातकपोतपेयनिपतत्पाथःकणश्रेणयः चातकपोतानां बप्पीहबालकाना पेयाः पातव्या निपतन्तः क्षरन्तो निर्गलन्तः पाथः- कणानां जलविन्दूनां थेणयः समूहा येभ्यो वातेभ्यस्ते तथोक्ताः । पुनः कथंभूताः । निदापलङ्घनघनोलापाः निदाघस्य उम्णतर्लिसने अतिक्रमणे विनाशे धनः प्रचुर: उल्लायो नैपुण्यं प्रादुर्भावो येषु ते तथोकाः। उकं च-'अरुक् शुचिस्तया दृष्टो निपुणश्चोल्लाघ इयते' । पुनः कथंभूताः । प्रदीर्घागमाः प्रदीर्थो दूरव्यापी आगम आगमनं येषां ते प्रदीर्घागमाः । जात्यलंकारः॥ स्फुटितकुटजराजिरित्यादि । घनसमीरः सरति प्रवर्तते । कथंभूतो धनस.

·५४६ काव्यमाला। सरति घनसमीरः सीकरासारधारी कृतसमधिककान्तिः केतकीकाननानाम् ॥ ३९३ ॥ प्रोत्तालयन्फरटिना वरपुष्कराणि रघोद्धरध्वनितकीचककाननान्तः। उद्गापयन्मधुकरीनवनीपलमा वातः प्रवाति शिखिताण्डवपूर्वरङ्गः ॥ ३९४ ॥ दधदिव हिमरम्यैः सीकरैरुपयोध तपतपनवितापामूच्छितस्य सरस्य । वियदचलधराणामननिर्वाणहेतु- जलदविजयजन्मा जृम्भते वायुरेपः ॥ ३९५ ॥ मीर । स्फुटितकुटजराजि स्फुटिता विकास प्राप्ता कुटताना इन्द्रतरूणा राजयो यन स तथोक । पुन कथभूत । मल्लिकोहासहारी मल्लिकाना मुक्तवधाना सहास हरवीत्येवशील स तया । पुन कथभूत । नवनिचुलविलारा पुन कधभूत । फन्दलान दकारी । पुन कथभूत । सीकरासारधारी सीकराणा आसार समूह धरतीत्येवशील स तया । पुन स्थभूत । केतकीकाननाना कृतसमधिककान्ति । विकाशकारीत्यर्थ । जावलकार ॥ प्रोत्तालयन्नित्यादि । वात प्रवावि प्रवतते। कि कुर्वन् वात । करटिना करपुष्क- राणि शुण्डामाणि प्रोत्तालयन् बरितानि पुर्वन् । कथभूतो वायु । रन्ध्रोडुरप्वनितकीचक- काननान्त रन्ध्रेषु उद्धरं ध्वनित कीवकाना सच्छिद्रवशाना काननाना अन्त मध्य यन येन वा स तथोक । पुनश्च कि कुवन् । नवनीपलमा नवदम्बान मुपरि उपविष्टा मधुकरी भ्रमरभार्या उद्गापयन् उच्चैर्गान कारयन् । कथभूतो बात । शिसिताण्डवपूर्व- र शिखिना ताण्डवस्य पूर्वरो नृत्यमारम्भ । रूपयालकार.॥ दधदित्यादि । हे राजन्, एष वायुम्भते प्रसरति । किं कुर्वन् । तपतपनविता- पात् प्रीष्मकालसूर्य विशेषतापात् मूरिछतस्य प्रलयगतस्य सरस्य हिमरम्ये शीतल सीकरैरुत्प्रवोधमुनीवन दधदिव उपनिव । वायु कथभूत । वियदचलधराणामनिवा- णहेतु वियचाकाशमवलाय धराश्य घरा पृथ्वी च वियदचलधरावास अस शरीरस्य निर्वाणहेतु सौख्यकारणम् । पुन कथभूत । जलदविजयजन्मा जलदाना बिनये प्रवर्षे जन्म उत्पत्तिर्यस्य स तथोक । उत्प्रेक्षालकार ॥ १. 'मटिको सभेदे स्यात्' इति हैम .

·३ आश्वासः]. यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५४७ घनमलिनं कृतनिनदं पतदशनिशरं प्रचण्डसुरचापम् । करिकुलमिव संनद्धं वीक्ष्य नमो नो भयं कस्य ॥ ३९६ ॥ . कक्ष्येव गगनकरिणः काञ्चीव नमःश्रियो वियद्देव्याः । मणिमालेव विराजति यष्टिरियं शक्रचापस्य ॥ ३९७ ॥ जलधिजलैः सह पीता ज्वाला इव वाडवस्य धनजठरात् । निर्गच्छन्त्यः प्राप्ताः परिणतिमेतास्तडिल्लेखाः ॥ ३९८ ॥ विचकिलमुकुलश्रीः कुन्तलेयु स्थितानां स्तनतटलठितानां हारलीला च येषाम् । नवजलधरधाराबिन्दवस्ते पतन्त- स्तव दधतु विनोदं योषितां केलिकाराः ॥ ३९९ ।। घनमलिनमित्यादि । नमो वीक्ष्य दृष्ट्वा कस्य पुरुषस्य भयं न भवति । अपि तु सर्वस्यापि भयं भवतीत्यर्थः । कथंभूतं नमः । करिकुलं संनद्धमिव गृहीतसंनाहमिव । पुनः कथंभूतम् । पनमलिनम् घनमेंघेमलिन कृष्णवर्णम् । पुनः कथंभूतम् । कृतनिनदं विहितगर्जनम् । पुनः कथंभूतम् । पतदशनिशरम् पतन्तः अशनयो बजाण्येव शरा घाणा यस्मात् । पुनः कथंभूतम् । प्रचण्डसुरचापम् प्रचण्डमुत्कटं मुरचापं यन तत्तथोक्तम् । श्लेपोपमाक्षेपालंकारः॥ कक्ष्येत्यादि । इयं प्रत्यक्षीभूता शकचापत्येन्द्रधनुषो यष्टिः दण्डः विराजति । कथंभूता यष्टिः । गगनकरिणः वक्ष्येव वरनेव । पुनः कथंभूता । नमःश्रियः काचीव सिलिनीय । पुनः कथंभूता । वियद्देव्या आकाशदेवतायाः मणिमालेव । उपमालंकारः ॥ जलधिजलैरित्यादि । एताः प्रत्यक्षीभूतास्तडिल्लेखा विद्युद्राजयः घनजठरात् निर्गच्छन्त्यः प्रादुर्भवन्त्यः।शोभन्ते इति शेषः । कयंभूतासडिल्लेयाः । जलविजलैः सह पीता आखादिता वाडवस्य ज्वाला अचिंपः परिणति प्राप्ता इव । रत्प्रेक्षालंकारः। विचकिलमुकुलश्रीरित्यादि । हे राजन् , ते जगप्रसिद्धाः नवजलधरधारावि- न्दवः नवीनमेघोदकच्छटानां जलकणाः पतन्तः सन्तस्तव भवतो विनोदं पं दधनु सुर्चन्तु । ते के विन्दवः । येषां विन्दूनां योपिता कुन्तरेणु स्थितानां विपरिलमुकुल. धीर्मोगरकपुष्पकुयलशोभा पर्वते । पुनथ के । येषां विन्दूनां योपितो तनतटेषु उठितानां हारशीला हारशोभा वर्तते । कयंभूनास्ते नवजलपरधाराविन्दवः। योपितां फेलिकाराः कौडाविधायिनः । उपमालंकारः ।।

·काव्यमाला। १ आशारुधि मदमाये कमलानन्दनद्विपि । धनागमे च कामे च चित्रं यद्भुवनोत्सवः ४००॥ कि च। रामाः कामप्रकामा सुकविकृतिकथादोहदा वाग्विवादा सौधोत्सना' सभोगास्तरुणतरुदलोल्लासकान्ता दिगन्ताः । यसिंश्वासारवारिस्रवदनणुकणश्रेणिसारा समीरा सोऽय मोदाय राजन्न भवति समय कस्य पर्जन्यजन्य ॥१०१॥ इत्यकालजल्दवन्दिविनोद्यमानमना. क्रीडाचलमेखलानिलयिनि दिग्व. लयविलोकविलासनानि धाग्नि समं सेवासमागतसमस्तसामन्तसमाजेन आशारुधीत्यादि । घनागमे च अन्यत् कामे च यत् भुवनोत्सवो लेकाना महोत्सवी वर्तते तश्चिन्न आश्चर्यमेतत् । क्थभूते धनागमे । आशारुधि दिग्मण्डलाना रोधके । पुन कथभूते । मदप्राये हर्षोल्पादके अहकारप्राये वा । पुन क्थभूते । कमलानन्दन द्विपि कमलानन्दनस्य श्रीसूर्यस्य द्विपि शत्रुप्राये। अथवा कमलिनीतर्जये । कामे कथभूते । आशारधि तृष्णोत्पादके । पुन क्थभूते । मदनाये रेत प्र धुरे । पुन क्थभूते । मलान दनद्विपि लक्ष्मीसमृद्धिद्वेपिणि । पोपमालकार ॥ कि चारामा इत्यादि । हे राजन् , स जगत्प्रसिद्ध अय प्रत्यक्षीभूत पन्यजन्य मेघोपादक समय काल कस्य पुरुषस्य मोदाय पाय न भवति । अपि तु सर्वस्यापि मोदाय भवतीत्यर्थः । पथभूत स पन्यजन्य समय । यस्मिन् मेघसमये गमा त्रिय कामप्रकामा दर्पपरिपूर्णा भवन्ति । यस्मिन् मेघसमये वाग्विवादा गुरुविकृतिस्थादोहदा भवति सुक्वीना वा तिनसेनगुणभद्रपुष्पदन्तादीना फुतय काव्यानि तासु या कथा रामायणादिचारप्राणि तामु दोहदा मनोरथा वतन्ते । य. स्मिन् मेघसमये सौधोत्सना राजमन्दिरोपरितनभूमय सभोगा इष्टसम्यनितादिसहिता भवन्ति । यस्मिन् मेघसमये दिगन्ता सिग्मण्डलानि तरणतरुदलोहासकान्ता तरुणा प्रसमा ये तरयो वृक्षारतेपा दलानि तेषामुलसे प्रादुर्भायै पाता मनोहरा भवन्ति । यस्मिन् मेघसमये समीरा स्पर्शना भासारवारिसवदनणुक्मणिसारा भासारो वेगवदर्पतस्य पारीणि तेभ्य घवन्त क्षरत प्रसरतोऽनणव स्थूला ये कणा जलचूणानि तेषो श्रेणिभि सारा सममा ॥ व प्रिय अनुभवन् कस्मिन् मासांचक्रे स्थितिं चकार धानि गृहे । क्यभूते धाग्नि । मोडाच मेरालानिलयिनि कौडाचर छोडापर्यंतस्तस्स मेराला तट तस्या निलीयते तिष्टचीत्येवशील याम तत्तया तसिन् । पुन क्यभूते । दिग्वस्यविलोकविलासनानि ·- ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । प्रवीरपुरुषपरिपत्परिवारितः पुप्फरावर्तप्रमुखमेघमाननीयां वर्ष श्रियं या- बदहमनुभवन्सप्रमोदमासांचक्रे, तावत्संधिविग्रही 'देव, पञ्चालमण्डलपते- रचलस्य दुकूलनामा दूतः समागतः, तिष्ठति च प्रतीहारभूमौ' इति विज्ञाप्य प्रावेशयत् । उपावेशयच यथानिबन्धमाचरितोपचारं तदुचिते देशे। 'दूत, प्रदर्श्यताममै प्रभवे ते प्रभुप्रहितं प्रामृतम् । शासनहर, समर्म्यतां शासनम् ।' उभौ तथा कुरुतः । संधिविग्रही दूतदर्शनात्मत्यभिज्ञाय तन्नगरनिवासिना तापसव्यञ्जनेन जावालनामा 'अयं हि राजा गजबलप्रधानत्वादचिरादेव दिग्वलयविलोकविलास इति नामाभिधान यस्य धाम्नस्तत्तथा तस्मिन् । अहं कपमा- साचो । रामं सार्धम् । केन समम् । सेवासमागतसमस्तसामन्तसमाजेन सेवायां पर्यु- पासनायां समागता उपहाकिता ये समस्ताः सामन्ता देशपतयो राजानस्तेषा समाजः समूहस्तेन तथोक्तन । कथंभूतोऽहम् । प्रवीरपुरुषपरिपत्परिवारितः प्रवीराः प्रकर्षेण वीराः सहसभटलक्षभटकोटिभटा ये पुरुषाः पतयस्तेपा परिपत् सभा तया परिवारितो वेटितः । यथंभूता वर्तुश्रियम् । पुष्करावर्तप्रमुसमेघमाननीयाम पुष्करावर्तनामा मेष. विशेषः स प्रमुखः आदिउँपा द्रोणमेपावर्तमेपसवर्तमेघाना ते पुष्करायतंप्रमुखास्ते च ते मेधा जलमुचस्तर्माननीया पूजनीया पुष्करावर्तप्रमुसमेघमाननीया ताम् । तथा चोक्तम्-'मेषाचतुर्निधास्तपा द्रोणाहः प्रथमो मतः । आवर्तपुष्करावर्तस्तुर्यः सवर्तक- मया ॥' पथं आसाफे । राप्रमोदम् सहर्षे हर्षसहितं यथा भवत्येवम् । .... "इतीति रिम् । हे देव यशोधरमहाराज, पालमण्डलपतेः द्रौपदीसमु- त्पत्तिस्थानदेशवागिनोऽचलस्य अचलनानो नरेन्द्रस्य दुकूलनामा दतः समागतो यतते । नवलं रामागत', भपि तु प्रतिहारभूमी सिंहद्वारे तिप्रति च । न केवलं दूतं प्रावे. दायेत् , उपापेशयय स्थापयामारा ।ध उपायशयत् । तदुचिते देशे। फयमुपावेशयत् । यथानिपन्ध राजादेवं यथा भवत्येवम् । क्थंभूतं भूतम् । आचरितोपचारम् आचरित उपचारः पादपतनादिकं येन टेन स आचरितोपचारतम् । सपिविग्रही प्राह-हे दूत, भम्भ प्रभवे यशोवरमहाराजाय ने प्रभुप्रहितं तव स्वामिना प्रेषितं प्रामृतं सारं मनु प्रदश्यतां प्रकीवियताम् । हे दारानहर हे रेरासमानायक, शासन लेसः सम- प्यता दीयताम् । उभी दूतशासनहारी तथा पुरतः सधिविग्रहिणो वचनं तय चमतः । अतीतकालरामीपपती यतमानोऽजीतवद्धयति । संधिविही यशोधरप्रधा- नदूतसं दुल नाम दूत एवं यक्ष्यमाणप्रकारेण अपाशेवगा । किं कृता । पूर्व दूत- दर्शनात् इति प्रत्यभिज्ञाय इति स्ना। बिरसा । तनगरनिवासिना अवरनगरनिवा- पिना तापयशनेन तापपेरभारफेण जापालनामा हैरिकेण यासूचिनं वन स्मृला ।

·५५० काव्यमाला। ~ भवद्भिः सह विजिवृक्षव्यापारो वर्तते । तदन यदुचितं तदाचरितव्यम्' इति, प्रहितं गोलकाथै निर्वर्ण्य च, पुरस्तालिवेशितं मादेशनं शासनं च, अये, विग्रहामहग्रहिल एव स महीपालः प्रामृततन्त्रमेतत्पत्रं च प्राहिणोत्। तथा- ह्यनयोर्मण्डलाममुद्राङ्कितो वेष्टनचतुष्टयनिष्टक्तितश्च बहिःप्रकाशः संनिवे- शः । तदलमनेन विषमविपदोषकालुप्यवितर्ककर्कशावेशेनोपायनेन, शत्रुय. शःप्रकाशपिशुनेन चानेन विलोकितेन लेखेन । श्रूयते हि किल-मणि- करण्डकविन्यस्तवपुपा कृत्रिमेणाशीविषविषधरेण धिपणो दुर्धर्षम् , देवा- - इतीति किम् । अयं अचलनामको राजा हि निश्चयेन भवद्भिः सह विजिघृचव्यापारो वर्तते विग्रहं कतुमिच्छति । कस्मात् (क्दा)। अचिरादेव शीघ्रमेव । कस्मात् । गजवलप्रधानलात् हस्तिसैन्यवहुलखात् । ततस्मात् कारणात् अत्र अस्मिन् दूते पचालपती चा यत् उचितं तद् आचरितव्यम् । न केवलं जाबालकथित प्रत्यभिज्ञाय, अपि तु प्रहितं गोलकाय लोहगोलक हेतु निर्वये पर्यालोच्य च । न केवलं गोलकार्य निर्वयं अपादीत् , किंतु पुरस्तादग्रतः निदेशितमुपढौकितं प्रादेशनं प्राभृतं शासन च लेसं च निर्वय। भये क्रोधे विषादे च । खेदं कृता ब्रूते । संधिविग्रही किं ब्रूते-स महीपालः अवलनामक एतत्प्रत्यक्षीभूतं प्राभूततनं प्रधानं प्रामृतं पत्र च यत् प्राहिणोत् प्रेषितवान् तेनैव मया ज्ञायते विग्रहामहप्रहिल एव संग्रामकरणनिर्वन्धेन प्रथिल एव वर्तते । तथाहि भनयो- लेसमाभृतयोर्मध्ये लेसः कीदृशो वर्तते । मण्डलाप्रमुशक्तिः सङ्गमुद्रया सहितः । पुनः क्थंभूतोलेसः । वेष्टनचतुष्टयनिष्टङ्कितच चतुर्भिर्वेष्टनरुपन्यस्तः । वेष्टित इत्यर्थः । चतुर- सन्येन लामहं वेष्टयामीत्यभिप्रायः । खड्नेन च शिरछेदं करिष्यामि इत्यभिप्रायः । पुन. क्थंभूतो लेखः । यहि प्रकाशः वावे अर्थसूचकः । पुनः क्यंभूतो लेराः । सनिवेशः सन् विद्यमानो येश. स्थितिर्यस्य स संनिवेशः । सुधिविग्रही किं कृता पूर्वमयादीत् । इति ईराममनुष्याय चिन्तयिला। इतीति विम् । ततस्मात् कारणात् अनेन उपायनेन प्राइवेन अलं पूर्णम् । कथंभूतेन उपायनेन । विषमविपदोपकालुष्यक्तिककर्कशावेशेन विपमं अप्रीतिकर यद्विषं हालाहलं तस्स दोपः तेन कालुप्यवितकशः क्लुपता बेचार- कठिनः आवेशोऽभिप्रायो यस्मिनुपायने तेनालम्। भनेन प्रत्यक्षीभूतेन लेखेन विलोकि. सेन याचिकेनापि अलम् । कथंभूतेन टेरोन । शत्रुयश.प्रकाशपिशुनेन शोरचलमहारा• जस्य यशसः पुष्यगुणानुकीर्तनस्य प्रकाशपिशुनेन उद्भावक्यनेन । हि यस्मात् कारणात् । पिलीत सोकावरुचे। या । यूयते आकयते । धिपणानाम राजा आशेविपिपेरे दंष्ट्राविषसर्पण दुर्धर्षे नाम राजान जपान हृतवान् । कथंभूतेन आशीविषविपपरेण । मणिकरण्डकाविन्यस्तवमा मणिरण्डके विन्यस्वमारोपितं पपुः शरीर येन रा तथा तेन । पुनः कर्षभतेन । कृत्रिमेण विज्ञानोत्पादितेन । तथा श्रूयवेकणपो नाम राजा कृपाणनाम ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अवस्ववासनिकेण च स्पर्शविषेण कणपः कृपाणं राजानं जघान' इत्य- नुध्याय, 'को हि नाम धीमा शस्त्रव्यापारसमाधौ द्विपयाधौ मृदुनोपायेन भिपज्येत्' इति च विचिन्त्य ससौष्ठवं तं दूतमेवमवादी- 'नासोद्वासनमार्गमुण्डनशिखामालरबन्धक्रमः कण्ठे शीर्णशरावदामकलन कात्रेयकारोहणम् । दूतान्यश्च न ते निकारपरुपः कोऽप्यत्र कार्यों विधि- स्तत्वसो वद वाचिक निजपतेलेखस्त्वयं तिष्ठतु।। ४०२॥ अपि च--को नु खलु विचारचतुरचेताः पर्याप्तशौर्यस्रोता वा राजान स्पर्शविषं तत् देवाइवक्षवारानिपेकः परिमलमोचनं यस्य यस्मिन् वा स्पर्श विपे तत्, देवाझवस्त्रवासनियेकं तेन जघान हतवान् । पुनश्च कि कृला पूर्व सविविग्रही दूतम- वादीत् । इति च विचिन्य । इतीति किम् । हि यस्मात् कारणात् । नामेति संभावना. याम् । को धीमान् द्विषयाधौ शत्रुव्याधौ मृदुना कोमलेन लेपादिना उपायेन भिपज्येत् प्रतिकुर्यात् । चिकित्सेत् इत्यर्थः । कथंभूते द्विपद्याधी । शस्त्रव्यापारसमाधौ शस्त्रज्यापा- रेण शस्त्रपातेन समाधिरुपशमो यस्य द्विपयाधेः स तथा तस्मिन् । सधिविग्रही कथम- यादीत् । ससौष्ठवम् व्यक्तवचनं यथा भवत्येवमवादीदित्यर्थः ॥ नासोद्वासनेत्यादि । हे दूत, अन्य- कोऽपि विधि निकारपरुषः परिभवाशः से तवान न कार्यः । तत्तस्मात् कारणात् खस्थः नि.शः सन् निजपतेः वाचिक सदेश वद क्थय। अय लेखस्तु तिष्ठतु आस्ताम् । चेदन्यो विधिर्न कार्यः। तहिं को विधिःकार्यः। एकस्तावत् नासोद्वासनमार्गमुण्डनशिखामालूरबन्धकमः नासोद्वासनं नासिकाच्छेदनम् , गार्गमुण्डन चक्षुरमेण पष्टिकारक्षणपूर्वकं मुण्डनं वपनम् , शिखामालूरबन्धश्च शिखाना चूडाना पिल्यफ्लयन्धनम् , एतेषां त्रयाणा कर्मणा क्रम अनुक्रमस्तथोक्त. कण्ठे ग्रीवाया शीर्णशरापदामकलनं शीर्णाना शटिताना शरावाणा मृत्तिकाक्पालानां दानो मालाया: क्लनं पन्धन ते च भविष्यन्ति । तथा कानेयकारोहणं तव करणीयम् । अन्यच निकारपस्पो विधिरस्माभिर्न कर्तव्य. । समुच्चयालंकारः ॥ कदाचिदिति पूर्वोक्तं प्राह्यम् । कदाचित् वीराणा सुभटाना पचासि वचनानि भाकर्णया- चकार । आकर्णितयानित्यर्थ.। कथंभूताना वीराणाम्। इति अमुना प्रकारेण सधिविप्रहिण. यशोधरस्य मुख्यदूतस्यैतद्ववचनात् तया तेनैव प्रकारेण विदितदूतहृदयाना विज्ञातदूता. भिप्रायाणाम् । इतीति किम् । अपि च पुनरर्थे । कः पुमान् । नु इति वितर्के । सल वाक्या- १. देवाशमलवासनिकेश जघान । क्थंभूतेन देवा वस्त्रवासनिपेकेणास्पर्शविषेशेण' इत्येव योजनौचिता. २. मूले तु 'आकर्णयावभूद' इत्युपलभ्यते.

·५५२ काव्यमाला। यथार्थवादोचिते दूते विकुर्वीत । यतो दूतोदितसूत्राणि खलु महीपतीनां व्यवहारतन्त्राणि प्रवर्तन्ते, दूतायत्तप्रभवाश्च संधिविग्रयानासनसंश्रयद्वै- धीभावाः । पर्याप्तमथवात्र पर्यनुयोगानुसारेण । विदित एव तवेशिताका:: राभ्यां भवद्भर्तुरभिप्रायः । देवश्चैप यदियन्ति दिनानि तसिन्समाचरित- बहुचापलेऽप्यचले गजोन्मीलनवृत्ति विभरांबभूव किल । तत्र तदीयाना- यजन्मभिर्भूमिपतिभिश्चिराय पुराचरितातीतपरमेश्वरचरणाराधनानिवन्ध- नम् । इदानीं च यदि खयमेव देवस्य प्रतापानलज्वालासु शलमशालिनी श्रियमाश्रयितुमिच्छति, तदासौ सिंहसटाचामरैरिव विलसितुम् आशीविष- लंकारे निश्चये वा । विचारचतुरचेताः विचारेण पर्यालोचनेन चतुरं विचक्षणं चेतो मनो यस्य स तयाभूतो दुते विकुर्वीत वितयी कुर्यात् । न केवलं विचारचतुरचेता, अपि तु पर्याप्त परिपूर्ण कार्यस्य स्रोत प्रवाहो यस्य स तथा । परिपूर्णसुभटतासहित इत्यर्थः । कथंभूते दूते । यथार्थवादोचिते यथार्थवादेन सत्यवचनेन उचितो योग्य. स तथा तस्मिन् । को विकुर्वीत । अपि तु न कोऽपि । यतो यस्मात् कारणात् दूतोदित- सूनाणि दूतरुदितानि सूत्राणि सूचनवचनानि येषु व्यवहारतन्त्रेषु तानि व्यवहारतन्त्राणि व्यवहारप्रवर्तनानि सलु महीपतीनां प्रवर्तन्ते । सविविग्रहयानासनसश्रयद्वैधीभावाः दूता- यतप्रभवा दूताधीनोत्पत्तयो भवन्ति । सधिश्च मेलापन , विग्रहश्च सप्रामः, यानं च सेनयाभिगमनम् , आसनं च दुर्गसवेटनस्थिति , सश्रयश्च दुर्गाश्रयविधानम्, द्वैधीभावश्च सधिविप्रद्वयम् ,वे तथा । अथ वा पर्यनुयोगानुसारेण शनवचनपच्छाकरणेन अन पर्याप्त परिपूर्णम् । किमिति पर्याप्तम् । यतो विदित एव मया ज्ञात एव । काभ्या ज्ञातःतवेगिताका. राभ्याम् इशितं च अन्यथाकृतिः, आकारथ नेनवा विकारादिलक्षणः इशिताकारौ ताभ्या भवद्भर्तुरभिप्रायश्छन्द मया ज्ञात एव । देवश्च यशोधरमहाराज एप तव प्रत्यक्षीभूतः यत् इयन्ति एतत्परिमाणानि दिनानि तस्मिन् अचले तव राजनि । कथंभूते । समाचरित- बहुचापलेऽपि सविहितवपराधेऽपि गजोन्मीलनगृत्ति अवधारणा विभराबभूव धारित. वान् । फिल हेती । तन तस्या गजोन्मीलनवृत्तौ तदीयाम्नायजन्मभिरचलस्य आनाये वंशे जन्म येषा ते तदीयानायजन्मानस्तै. भूमिपतिभिरचलपूर्वच नृपतिनिधिराय दीर्घकालं पुरा आचरितं कृतं अतीतपरमेश्वरस्य यशोर्पयशोबन्धुरादेर्नरेन्द्रस्य चरणा- राधना चरणकमलसेवा निबन्धनं कारणम् । इदानी च यदि चेत् खयमेव देवस्य यशो- धरमहाराजस्य प्रतापानलज्वालामु शलभशालिनी पतझवत् शोभाशीला श्रियं राज्य- लक्ष्मी भापयितुमिच्छति, तदा तस्मिन् काले असौ अचल सिंहसटाचामरेः विलसितुं १. 'रागेण' सटीकपुस्तपाठा.

·३ आश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । 'विषधरशिरोमणिभिरिव मण्डनं कर्तुम् मदान्यसिन्धुरदन्तवलयमिव नखैरु- लेखितुम् प्रलयकालानलमिव पाणिपल्लवेन निवारयितुम् मकराकरमिव बा- हुभ्यां तरितुम् गगनमिव फालेन लद्दयितुम् मन्दरमिव करतलेन तोलयितुम् महेश्वरपरशुमिवादर्शतां नेतुम् आदिवराहदंष्ट्रामुक्ताफलमिव चामर- णायाक्रप्टमभिलपति । यतो निजराष्ट्रकण्टकोत्पाटनदुर्ललितबाहुबलः संप्र- त्यद्यापि न जानात्यसावचलः परमेश्वरस्य विक्रमविलसितानि, यान्येवं खयं विनोदत्याश्चर्यशौर्यसंरम्भपुलकितवपुर्निजानुनव्याजस्फुटितविदारि- तहिरण्यकशिपुः सुरपतिरिक्षत्रियकथावतारेषु । तथा हि- वैकुण्ठः कुलकीर्तनं कलममूर्दर्भप्रगल्भागुलि- ने स्त्री नैव पुमानुमापतिरयं चन्द्रो निशासेवकः । चमरवीजनानि कारयितुमिवाभिलपति। आशीविषविषधरशिरोमणिभिर्दष्ट्राविपसर्पफणार. नर्मण्डन भूपणं कर्तुमिवाभिलपति । मदान्धगन्धसिन्धुरदन्तवलयं मदोन्मत्तगन्धेमर- दनमण्डलं नखैरलेसितुमुत्पाटयितुमिवाभिलषति । प्रलयकालानल कल्पान्तकालवैश्वा- नर पाणिपल्लवेन करफिसलयेन निवारयितुमिवाभिलपति । मकराकर महासमुद्र बाहुभ्या तरितुं तरित कर्तुमिवाभिर पति । गगन फाले मुत्यगमनेन लहयितुमिवाभिलपति । मन्दर करतलेन तोलयितुं कलयितुमिवाभिलपति । महेश्वरपरशुं महादेवकुठार आदर्शता दर्पणता नेतुं प्रापयितुमिवामिलपति। आदिवराहदष्ट्रामुक्ताफल मौक्ति. कमाभरणाय आऋष्टुमाकर्षणं कर्तुमिवाभिलपति । यतो यस्मात् कारणात् निजराष्ट्र- कण्टकोत्पाटनदुर्ललितबाहुवल: खकीयराष्ट्रक्षुद्रश निर्मूलननिवार्यभुजबलस्तव खामी अचलः राप्रति वर्तमानकाले परमेश्वरस्य श्रीयशोधरमहाराजस्य विक्रमविलसितानि पराक्रमस्फुरितानि असौ अद्यापि इदानीमपि न जानाति, यानि श्रीयशोधरमहा- राजविसमविलसितानि एवममुना प्रकारेण पुरपतिर्देवेन्द्र स्वयं निजश्रीमुखेन विनोदति प्रशंसति । वेषु विनोदति । वीरक्षत्रियकथावतारेषु सग्रामादनिवर्तकराजपुनवार्ताप्रस्ता. श्रेष्ठ । शंभूत मुर पनि आधशौसरम्भपुलकितवपुः सय रैलोक्यो चमत्कारक यच्छौर्य सौभटां तस्य सरम्भेण आरम्भेण पुलकितं रोमाञ्चक कितं वपु शरीर यस्य स तथोकः । पुनः कथंभूतः सुरपतिः । निजानुजव्याजस्फुटितविदारितहिरण्यकशिपु. निजानुजेन श्रीनारायणेन च्याजेन छरेन स्फुटितेन स्तम्भनिर्गमनेन विदारितो नखै- विधाकृतो हिरण्यकशिपुनामा दैत्यविशेषः प्रहादजनकः स तथोक्तः ॥ तथा हि । तदेव निरूपयति-चैकुण्ठ इत्यादि । अरे दूत, यस्य यशोधरमहारा- १. मूले तु नोपलभ्यते, ·५५४ काव्यमाला । हेलिः केलिसरोजवन्धुरनिलः क्रीडाश्रमे चाटुमा- न्यस्येत्थं गणनामरेषु विजयी तस्याहवे कोऽपरः ॥ १०३ ।। अपि च । याः पूर्व रणरङ्गसंगमभुवो यस्यासिधारापयः- पातप्रेतसपनसंततिशिरःश्रेणिश्रिताः क्षीणताम् । याताः स्कृप्तकपालिभूपणभरारम्भाः पुनस्ता मुहु- जर्जायन्तां त्वदनीफकीकसनुपः पूर्वश्रियोऽस्याहवे' ॥ १०४ ॥ इति संधिविग्रहिणः, तथैतद्वचनाद्विदितदूतहृदयानाम् अपरिमितकोपप्रस- रावधीरिताप्तपुरुषालापार्गलानाम् ससंरम्भमन्योन्यसंघटत्फोटीरकोटिप- जस इत्यममुना प्रकारेण भमरेणु देवेषु गणना मान्यता वर्तते, तस्य यशोधरस्य आहवे संग्रामे कः पुमान् अपरो अन्यो विजयी जयवान् वर्तते । इत्थं कथमिति चेत्-वैकुण्ठः श्रीनारायणः कुलपीतनं भटो पर्तते । कमलभूर्यमा दर्भप्रगल्भालिः । पुरोहितो वर्तत इत्वयः । उमापतिः न स्री नव पुमान् । नपुंसक इत्यर्थः । अयं चन्द्रो निशासेवको रात्री सेवा करोति । हेलि: श्रीसूर्यः फेलिसरोजवन्धुर्वर्तते क्रीडाकमलविकाशको भयति । अनिलो वायुदेवता क्रीडायमे वनितानो रमणखेदे चाटुमान् प्रिय कृला नुति करोति रो विनाशयति । अतिशयालंकारः ।। अपि च । याः पूर्वमित्यादि । याः रणरासंगमभुवः संग्रामाणसंगमभूमयः पूर्व पूर्वन्मिन् काले यस्य यशोधरस्य अविधारापयःपातप्रेतसपसंततिशिर शि- भिताः असेः सहस्य धारा अप्रभागः तस्यां यत्पयो जलं तस पातः तत्र निमननं प्रेतानां गताना अपनाना शत्रूणा संततयः समूहासास शिरस्पयो मस्तकानां भावलयम्वामिः धिताः संयुफा जाताता रणरसंगमभुयः क्षीणतो शन्यतां याताः रिजा ययुः । यस्मात् शुन्यता याता: साधारणगर्भित विशेषणमाह--ऋषभूना रणर- असंगमभुः । मुहुः पुनरपि अस्व यशोधरस्य आहवे समामे तदनीककीकराजपः भच. लसेनामृताना धीराणों कीकराजपः अस्थिमसः ससः पूर्वधियः शिरणिमिता जा. यन्तो भान्तु । देललंकारः॥ न केवतं संधि विपहिलो पोस्साकर्षांवभूव, तथा तेनैव प्रकारेण संधिविप्रहियो पंचनामनप्रसारण वाराणाक्चामारयोरभूवाहमाकान्तवान् । कथंभूताना परिणाम् । एतद्धनात् संधिविग्रहिवचनान् पिदितदूतहदयान विदितं हार्स इतस्य दुलनामः द. यमभिप्रायो परवे तथा पाम् । पुनः कथंभूतानां धीराणाम् । अपरिमितकोपप्रसराव. १. तदनी' स्वाद ·३ आश्वास] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । टितमाणिक्यनिकरकीर्णतया स्वकीयावलेपानलस्फुलिङ्गज्वलितमिव कुट्टि- मतलं कुर्वताम् इतस्ततः समुच्छलितापतन्मुक्ताफलप्रकराभिरारसनहारय- टिभिरागामिजन्यजयसमयावसरसुरसुन्दरीकरविकीर्णकुसुमवर्षमिव प्रका- शयता वीराणा चान्योन्यालापालोकनव्याजेन पचास्याकर्णयाबभूव । तथा हि-तत्र तावत्कोदण्डमार्तण्डः साटोप सपनवंशविनाशपिशुनभृकुटि- भननिर्भरभालस्वेदजलेन ज्या मार्जयन् हस्तमाहं त दूतमेवमभापिष्ट--- 'श्रीपद मित्रपक्षाणा खरदण्डं च विद्विषाम् । देवस्यास्य पदाम्भोजद्वय शिरसि धार्यताम् ॥ ४०५ ॥ धीरितासपुरुपालापार्गलानाम् अपरिमितोऽपर्यन्तो योऽसौ कोपप्रसर झोधव्याप्तिस्रोन अवधीरितमवगणित आप्तपुरुषालापागला गुरुवचनाना निषेधवचनपरिघा यस्ते तथा तेषाम् । किं कुर्वता वीराणाम् । ससरम्भं सक्रोध अन्योन्यसघत्रुटत्कोटीरकोटिघटित- माणिक्यनिकरकीर्णतया सकीयावलेपानलस्फुकिज्वलितमिव कुटिमतल कुर्वताम् ससर- म्भमन्योन्य सघटेन सचलनेन तुटन्ति छिनाी भवन्ति यानि कोटीरकोटिदितमाणि- क्यानि तेपा निकर समूह तस्य कीर्णतया विक्षिप्ततया खकीयो निजो योऽसावरेपो मद कोपो वा स एवानलस्तस्य स्फुङ्गिास्तैज्वलितमिव कुहिमतल बद्धभूमि कुर्वता विदधताम् । पुनश्च किं कारयता वीराणाम् । इतस्तत समुच्छलितापतन्मुक्काफलप्रक- राभिराररानहारयष्टिभिरागामिजन्यजयरामयावरारपुरसु-दरीकरविकीर्ण कुगुमश्पमिव प्र- फाशयताम् इतस्ततो यन तन समुच्छलिता उत्पविता आपतन्त भागच्छतो मुक्का- फलप्रकरा यासी तास्तथा तामि इंग्विधामिरारसनहारयष्टिभि आरसना आगुल्फल. म्या या हारयटयस्ताभि कुला आगामी आगमिष्यन् योऽसौजन्यजयसमय सग्रामज. रासमयस्तस्यावसरेषु सुरसुन्दरीरै विकीर्णो विक्षिप्तो योऽसौ कुमुमवर्ष वर्तते त प्रकाशयतामिव । केन कला पीराणा वचास्साकर्णयाबभूव । अन्योन्यालापालोकनव्याजेन अन्योन्यस्य परस्परस्य ये वीराणामालापा आभाषणानि तेषा आलोकनव्याजेन विलो. यनमिषेण । तया हि तान्येव वचासि निरूपयति-तन तेषु वीरेषु मध्ये तावत्पूवमे. वानुक्रमेण कोदण्डमार्तण्डो नाम सुभट साटोप साडम्बर यथा भवत्येव त दूत सदेशहर हस्तग्राह हस्तेन गृहीत्वा । हस्तार्थग्रहवनिता (१) कार्थे णम् । एव वक्ष्यमाणप्रकारेण अभाषिष्ट भापते स । बोदण्डमार्तण्ड किं कुर्वन् । सपनवशविनाशपिशुनभृकुटिमा भरभालस्वेदजलेन च्या मार्जयन् सपनाना शत्रूणा पंशस्य विनाशो मोटनं तेन पिशुनकुटिमा यथा स्यातया निर्भर गाढ यद्भाल ललाट अलिकम् । अलिक गो- चिरिति यावत् । तस्य स्वेदजलेन प्रस्वेदोदकेन ज्या घनुप. प्रत्यया चापसिजिनी मार्ज- यन् शोधयन् । उल्लासयनियर्थ ।। थीपदमित्यादि । हे दुबूल, अस्य देवस्य पदाम्भोजय शिरसि धार्यता ·काव्यमाला। - नो चेत्कोदण्डमार्तण्डकाण्डखण्डितमस्तकः । यास्यत्याजौ स ते खामी रुण्डताण्डवडम्बरम् ॥ ४०६ ॥ परशुपराक्रमः सावख्य पाणिना परश्वधं निर्नेनिजानस्तथैव- 'हठविलुठितमौलिः पादपीठोपकण्ठे न भवति शठवृत्त्या मत्सतेयः सपलः । जयजरठितमूर्तिर्मामकस्तस्य तूर्ण रणशिरसि युठारः कण्ठपीठी छिनत्ति' ॥ १०७ ।। मुद्गरमहारः सावष्टम्भं करतलेन मुद्गरमुत्सजयन्–'अहो दूत, निवेद- येयं मद्वचनं तस्य सफलदुराचारलोकहेठस्य प्रक्षरलक्ष्मीसमागमोत्कण्ठस्य ।

·५५७ ३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कपटभटविभीपाचेष्टितै! बिभीया तदलमिह मुधोर्जावर्जनस्फूर्जितेन । यदि सुभटघटाया त्वं पटिठमतिष्ठः सपदि मम रणाग्रे मुद्गरस्याग्रतः स्याः' ।। ४०८ ।। करवालवीर: सत्रोधः करेण करवालं तरलयन्-'अध्वग, साधव. धार्यताम् । अखर्वगर्यदुरवीर्यपर्यस्तमानसः । मदीयखामिसेवासु यः कोऽपि हतसाहसः ॥ ४०९ ॥ विपक्षपक्षक्षयपक्षदीक्षः कौक्षेयको मामक ऐप तस्य । रक्षासि वक्षःक्षतजैः क्षरद्धिः प्रतीक्षतेऽक्षुण्णतया रणेषु' ॥ ४१० ॥ (युग्मम्) । दयामीति चेत्-कपटभटेत्यादि । अहो दुल मन्त्रिन्, कपटभटविभीषाचेष्टित मिथ्यामुमटपातकक्रियाभि नो विमीया अह मुद्गरप्रहारो न विभेमि। तत्तस्मात् कारणार इह अस्मिन् मुद्गरप्रहारे मुधोजीवर्जनस्फूर्जितेन मुपा अन्तर्गडुना छाया बलस्प आवर्जनस्फूर्जितेन भादरस्फुरणेन अल पूर्णम् । यदि चेत् मुभटघटाया सुमटाना समूहे ल भवानचल यदि परिछप्रतिष्ठ• अतिशयेन पटुतरशोभो वर्तसे, तर्हि सपदि शीघ्र मम मुद्गरस्य लोहपन अप्रतो मुखे रणामे स्यास्त भव । वीररसप्रधानो जात्सलकार ॥ परवालवीर मुभट सक्रोध. करेण परवाल सङ्ग तरलयन् कम्पयन् अभाषिष्ट- है भध्वग हे दुकूल, साधु सावधानतया अवधार्यता श्रूयताम्-अखर्वगर्वेत्यादि । है दूत, मदीयस्वामिसेवासु यशोधरचरणाराधनेषु य. कोऽपि पुमान् इतसाहसो भग्नो- द्यम । य क्थभूत । असगर्वदुबारवीर्यपर्यस्तमानस. अखों गुरुतरो योऽसौ गर्व दुर्वार च तद्वीय ताभ्या पर्यस्त पतित मानस चित्त यस्य स तथोक 1 तस्य पुरुपस्स एष प्रत्यक्षीभूतो गामको मदीयो बक्षियक सङ्गो वक्ष क्षतजै हृदयरुधिरै क्षरद्भिः भवहनि रणेपु अक्षुण्णतया परिपूर्णतया रक्षासि राक्षसान प्रतीक्षते पूजयति । प्रीणा. तीत्यर्थ । कथभूत कौक्षेयक । विपक्षपक्षक्षयदक्षदीक्ष विपक्षाणा शत्रूणा पक्षक्षये कुल. क्षये दक्षा समर्था दीक्षा व्रतधारणं यस्य स तथोच. । वीररसप्रधानो जात्यलंकारः ।। १. मूलपुस्तके तु 'ए' इत्युपलभ्यते.

·फायमाला। - नाराचवरोचनः सायेगं नाराचपजरगवरोकमानः- 'पथिक फयय नायस्यात्मनस्त्व समाया- मसमसमरर के राक्षसोचारतालम् । यदि तय विशिखापैछिनमुण्ड न रण्ड नटनपटु विदध्या तकृशानु निशामि' || ४११ ॥ चनविक्रमः साक्षेपं चक्र परिश्रमयन्---'अहो दवैवधिक, शीघ्रमेवं प्रशाधि पश्चाराधिपतिम्- दुर्ग मार्गय याहि वा जलनिघेरुचीर्य पार पर पाताल विश खेचराश्रयवशस्त्र वा मव क्षिप्रतः । नो चेद्वरिकरीन्द्रकुम्भदल्नव्यासक्तरक्तं मुहु- मुक्तं चमकालचममिव ते मूर्ति प्रपाति ध्रुवम् ॥ ४१२ ॥ - नाराचवरोचन मुमद सावेग सोध नारायपधरं सोयाणमन्नमवलोकमानों- उभापिष्ट । कि अभापिट-~-हे पथिक हे दुकूल दत, क्यय निरूपय । कस्य । आत्मनो नाथस्स ल कथय । राभाया राभामध्ये। मिकथय । अरामसमररने अद्वितीयसप्रामभूमी विषमसप्रामभूमी या यदि चेत् तव अचलस्य रुण्ड क्वन्ध शिरोरहितकाय नटनपटु नृत्यचनुर न विदध्याम् अह न करोमि, तत्तहिं कृशानु वैश्वानरे विशामि ददनप्रवेश करोमि । कथभूत तव रुण्डम् । विशिखार्मम नारायमुदिछन्नमुण्ड पतितमस्तकम् । कथभूत कण्डम् । राक्षसोत्तालतालम्।राक्षसाना उत्तारा द्वता ताला करताडनक्रियामा- नम् । जात्यलशर ॥ चत्र विक्रमो वीर साक्षेप सनिर्भसन चक परिकमयन् भ्रमिल भ्रामयन् अमापिट- अहो वेदवधिक अविज्ञातवेदार्थस्वरूपलात् अहो वेदभारवाहक जडवाह्मण, शीघ्र- माशु एव अमुना प्रकारेण पचालाधिपतिम् अचल प्रशाधि व शिक्षय क्थय । कि प्रशाधि--दुर्गमित्यादि । हे अचल, ख दुर्ग मार्गय निजरक्षार्थ पर्वतरलय. नादिक विषमस्थान विलोकय । वा अथवा जलनिधे समुदस्स परं पारं वीरं उत्तीर्थ समय याहि स गच्छ। वा अथवा पाताल रसातल विश प्रवेश कुरु। वा अथवा क्षिप्रत. सघ्र रोचराभयवश विद्याधरलोकपराधीनस्त्व भवान् भव संजायख । चेद्यदि त्व एव नो करिष्यसि तहि मम चक्र अकालचक्रमिव ते तव मूर्ति मस्तके ध्रुवमिति निधयेन अपावि रपतिष्यति । भविष्यति गम्यादय 'इन् शन्दो भविष्यदर्थे । कथभूत चक्रम् । परिकरी द्रकुम्मद नव्यासपरकम् वैरिणा करीद्राणां उम्मदलनेन शिर पिण्डवण्डनेन ।

·३ आधासः यशमिलकचम्पाप्यम्।
कुन्तप्रतापः सोपं कुन्तमुनोमयन्-~-द्विजापपद, गविशेष निग-
म्यताम् । यः कोऽपि दौराग्यादेवमेगग्यदयः
प्राजुः मुसंगोऽपि गदीय पप कुन्तः शकुन्तान्तकतर्पणाय ।
निनिय यक्ष:पिटम्पतिष्ठां तस्यारजाजन्यमुवं विमति ॥ ११३ ॥
लालगरल: सोहाण्टालापं लालमुदानयमानः-'हे धीराः, कृतं
भवतां समरसंरग्मेण | यम्मादिदगेकमेव
मुटदतनुभिरान्ताः वीर्ण कृत्रिमतानाः
क्षारदविरलरतरकारपारासहसाः ।
स्फुरदरनिशटोरष्टाहतालीः सर्गाके
मग रिपुदयाली नलं लेलिनीति' ॥ ११ ॥

·५६० काव्यमाला। कणयकोणपः साम विहस्य--'अये दूत, सादरं श्रूयताम् । यद्यसौ तव प्रभुरसत्समसंभावनया देवसेवायां नानुकूलवृत्तिस्तदा नूनमेषः हस्त्यश्वरथपदातिव्यत्यासनवातपूर्णितक्षोणिः । यमपिशितकवलकरणि कणयः कायं करिष्यते तस्य' ।। ४१५ ॥ त्रिशूलभैरवः सासूयं त्रिशूलं वल्गयन्-'दूत, ब्रूहि मद्वचनादेवम- चलम्- इदं त्रिशूलं तिसृभिः शिखाभिर्मार्गत्रयं यक्षसि से विधाय । पातालमर्त्यत्रिदिवावतारां कर्ता रणे कीर्तिमिमां मदीयाम् ॥ ४१६ ॥ खथा ताः । पुनः कथंभूताः । क्षरदविरलर फस्फारधारासहखाः क्षरन्तो वर्षन्तः अविरला अविच्छिन्ना रक्तस्य स्फाराः स्थूला धाराणां छटानां सहस्राणि यासा तास्तथा ताः । पुनः कथंभूताः । स्फुटदटनिकठोरष्टाकृतास्थीः स्फुटन्ति शतखण्डी- भवन्ति अटनिवत् धनुःकोटिवत् कठोराणि तब्धानि याकृतरुपलक्षितानि धाशब्दसहि- तानि अस्थीनि यासा तास्तथा ताः। उपमालंकारः॥ क्णयकोणपो नाम वीरः सामर्षे सको, विहस्य अभापिट । कि अभापिष्ट-अये दूत । 'अये क्रोधविषादयोः' इति वचनात् । हे दूत, सादरं सावधानतया श्रूयतां त्वया आयताम् । मचनं कर्मतापनमिति शेषः । यदि चेत् असो विप्रक स्थितखव प्रभुः अस्मत्समसंभावनया अस्माभिः समानसंघटनया। यथाह कणयकोणपो नाम यशोधरस्थ सेवको वर्ते तथाषचलोऽपि देवस्य सेवको वर्तते इत्यर्थः। देवसेवायां श्रीयशोधरमहाराज- सेवार्या अनुकूलवृत्तिहित गृत्तिन भवति, तदा तस्मिन् काले नूनं निश्चयेन एप प्रत्यक्षी- भूतो मम कणयः भूषणनियन्धनायुधविशेषः तस्य पुष्पस्य वायं शरीर यमपिशितकर- लकरणिं यमस्य पिशितक्वलो मासप्रासः करणिं करणं करिष्यते विधास्यति । 'नभ्यन्या- मोशे' इति योगविभागाननं विनापि आक्रोशे गम्यमाने अनिप्रत्ययः पदरुजपादे सप्ता- शीतं सूर्य वर्तते । कणयः कथंभूतः । हस्त्यश्वरथपदातिव्यत्यासनवातपूर्णितक्षोणिः हस्तिनध अवाश्य रथाश्च पदातयश्च ठेपां व्यस्यासनेन परस्परक्षेपणेन समुत्पनो योऽयों वातो व्यत्सासनवातस्तेन घूर्णिता भ्रामिता क्षोणिः पृथिवी येन कणयेन स सथोक्तः । जाललंकारः॥ त्रिशूलभैरवो वीरः सासूर्य सक्रोधं त्रिशूलं वत्गयन् अभापिट । किमभाविष्ट-अहो दुकूल दत, मदचनात् अचलं प्रत्येवं बूहि-इदमित्यादि । इदं प्रत्यक्षीभूतं मम नि. शूलं ते तव वक्षति हृदये तिराभित्रिभिः शिखाभिमार्गप्रयं विधाय कृत्वा इमो मदीयो कीति रणे पाताटमलत्रिदिवावतारा कर्ता परिष्यति । पातालं च मयै च त्रिदिवश्व पातालमहँभिदिवास्तवतारो यस्सा मम पीतः सा तथा ताम् । यथासंप्यालंकारः ॥

·. ३ आश्वासः यशखिलकचम्पूकाव्यम् । ५६३ चतुरङ्गमल्ला सगीमरभसमात्मानं निर्वर्ण्य 'अहो द्विजवंशपांसन, किमे- तत्कदाचिदपि तव स्वामी नानौषीत् यथाजातजगत्रयप्रतिमलश्चतु. रजमलः । तथा हि। दोर्दण्डसंघट्टनतस्तुरमान्पत्तीन्पुनः पादतलप्रहारैः। उरःस्सलसामविधेगजेन्द्रानथानथैकोऽपि निहन्ति युद्धे ॥ ४२१॥ एवमपरेऽपि रूढावलेपोत्तरङ्गमगीमर्भिसंभारभरितभारभज्यमानमोगाय- तनवृत्तयो यथास्वकीयाङ्काहंकारं शक्तिकार्तिकेय-शङ्कुशार्दूल-शतक- तुविक्रम-शूरशिरोमणि-परवलप्रलयानल-अकटकन्दलादित्य-कप- टकैटभाराति-सपनपुरधूमकेतु-सुभटपटाप्राकार-समरसिंहप्रभाव- मभृतयस्तस्य व्यलीकैश्चर्यपर्यायपर्यस्तमर्यादस्य नृपयज्ञामन्त्रणाय संदिदिशुः । चतुरहामहो नाम वीरः सभीमरगर गोगवेगग्युक्तं यया भवत्येवं आत्मान निजकार्य निर्षय दृष्ट्या अभापिष्ट-अहो द्विजवशासन अहो प्राह्मणरुलमालिन्यकारिन् , तप खामी एतत् इद कि कदाचिदपि कस्मिंश्चिदवसरे प्रपाके न अनीपीत् न आवाण- तवान् । किं न आकर्णितवान् । यथा उदाहरणे चतुरामलो नाम वीरः अजातजगत्र- यप्रतिमो न जातो जगप्रये प्रतिमाटो यस्य स तयोक्तः वर्तते । तदेव चतुरनमान्य वर्णयति-तथा हि । दोर्दण्डेति । दोर्दण्डसमहनतो माहुदण्डपहनत एकोऽपि नुर- मान् निहन्ति, पादतलमहारः पुनः पत्ती पदातीन पुस्तान् निहन्ति, उर स्थलस्था- मविधे. पक्ष स्थलपलविधानात् गजेन्द्रान् गनपतीन् निहन्ति । अथ अनन्तरं रथान् एकोऽपि सन् युद्धे समामे निहन्ति । कियाकारकदरदीपकालकारः ॥ एवमपरेऽपि वीराः तस्य अवलम्प नृपयज्ञामन्त्रगाय सप्रामाहानाय समिदिया. संदेश ददुः । कथंभूता परेऽपि चीराः। रुदायलेपोतरप्रमडोर्मिसंभारभरितमारमन्यमानमो. गायतनयतयः स्टः प्रसिदो योऽधाववलेसे गवस्तेन उत्तराभही उत्कटरचना सम्बा भनिसमारो मायादम्बरसस भरितमारेण भन्यमानाः सयमेव भामामुवन्तो भो. गायतनय शरीरस पत्तियां वीराणा वे सधोकाः । कथम् । यथासीयाराका निजामनगर या भवत्येवं संविदिशः। के ते अपरे धीराः शिक्षिकानि फेयः सचलो- हमयी शचिरायुधपिशेषतस्यो कार्तिकेयो मनन्दन. पतिकानिफेय, लय, तकनुपिकमर, शरशिरोमीिय, परपलप्रसानलश, प्रस्टचन्दलारिलय, पटष्टमा. रातिय, समपुरधूमकेनुस, गुमटपटामाशाप, समरसिंहप्रभावक्ष, वे प्रमतलो मुस्या पेशा भीमादीना वे तथोसाः । तसारस कथंभूतम्रा बीसवीयपममयी- एममाठीमान्तभियं तस्य पापः समति देन पसा उमा मयांदा येन स ·५६२ काव्यमाला। गदाविद्याधरः सगर्व गदामुत्तम्भयन्- 'दूतवं विनिवेदयात्मविभवे द्विदिनमत्म . पश्यागत्य यदि श्रियस्तव मता नो चेदियं दास्यति । प्रान्त्यावृत्तिविजृम्भितानिलयलोत्तालीकृताशागजा मूर्धानं झटिति स्फुटद्दलकलं त्वतं मदीया गदा' ॥ ४१९ ।। असमसाहसः सदोद्रेकम् 'द्विजाते, तं वदेवमासन्नशुचमसदाग्रह- रुचम्- तुलारणे द्वन्द्वरणे दिवारणे निशारणे कूटरणे परन्न वा । यदि प्रवीरस्त्वमिहैधि मे पुरो न गर्जितैः शौर्यकलेपु कीर्तयः॥४२०॥ गदाविद्याधरो नाम वीरः सगर्व साहंकारं यथा भवत्येव गदा यध्यायुधविशेष उत्तम्भयन् जीउर्वन् अभापिष्ट । किमभापिष्ट-दूतवमित्यादि । हे दूत हे यचोहर दुकूल, आत्मविमवे निजखामिने अचलाय राक्षे एवममुना प्रकारेण विनि- वेदय क्थय खम् । एवं क्थमिति चेत्-तवाचलस्य धियो यदि मता अभीष्टा वर्तन्ते, तर्हि द्विाभ्या निभिवा दिनदिवसमत्प्रभु श्रीयशोधरमहाराज आगत्य पश्य । नो चेत् यदि नागत्य पश्यति, तर्हि इयं मदीया गदा लत्कं त्वदीयं मूर्धानं मस्तकं दास्यति स्पोटयिष्यति । कथम् । झटिति शीघ्रम् । पुनश्च कथम् । स्फुटन्ति दलाना खण्डाना का शेपा यस्मिन् कर्मणि तत् स्फुटद्दलफलम् । क्यंभूना गदा । प्रान्त्यारत्तिवि. जृम्भितानिलवलोत्तालीकृताशागना भ्रान्तेर्धमणस्य आवृत्तिः पुनः पुनभ्रमणं तया विजृ. म्भितः प्रस्तो योऽसावनिरो वातस्तस्य बलेन उत्तालीकृताः पलायितुं उत्सुकीकृता आशागजा दिग्गजेन्दा यया गदया सा तथोक्ता । अतिशयालंकार.॥ असमसाहसो नाम वीर• सदाँदेकं समदाधिक्यं यथा भवत्येवं अभापिष्ट । रिमभा- पिट-हे द्विजाते हे ब्राह्मण । श्लेषे तु द्वाभ्यां पुरपाभ्या जातिर्जन्म यस स.द्विजा. तिस्तस्य सयोधनं हे द्विजात इत्यर्थः । तं अचलं एवं त्वं यद । कथंभूतं तम् । आस- मगुचं समीपशोकम् । पुनः क्थंभूतं तम् । असदामहरुचं असमीचीनहटमानसम् । एव क्यमिति चेत्-तुलारण इत्यादि। हे अचल, तुलारणे थाहुयुद्धे, द्वन्द्वरणे मल्लसमामे, दिवारणे दिवससमामे, निशारणे रानिसमामे, कूटरणे मायायुद्धे, परम या अन्यत्र कुत्रापि धनुर्वेदखगादिसंग्रामे यदि चेत् स भवान् प्रवीर: प्रटः मुमटो वर्तसे, तर्हि इह अस्मिन् संमामे मे मम पुरोऽप्रत एधि भव । शौर्यकलेषु सोभय्यमनोहरेषु पुरुषेषु गर्जितैः कृत्वा उन्नतशब्दः कृत्वा कीर्तयो यशासि न भवन्ति । अर्थान्तर- । न्यासालकार.॥

·. ३ आश्वासः] यशखिलकचम्पूकाव्यम् । चतुरङ्गमल्लः सभीमरमसमात्मानं निर्वर्ण्य 'अहो द्विजवंशपांसन, किमे- तत्कदाचिदपि तव स्वामी नाश्रीपीत् यथाजातजगत्रयप्रतिमल्लश्चतु- रङ्मल्लः । तथा हि। दोर्दण्डसंघटनतस्तुरङ्गान्पत्तीन्पुनः पादतलपहारैः। उरःस्थलसामविधेर्गजेन्द्रान्रथानथैकोऽपि निहन्ति युद्धे ॥ १२१॥ एवमपरेऽपि रूदावलेपोत्तरङ्गभङ्गीमर्मिसंभारभरितभारभज्यमानमोगाय- तनवृत्तयो यथासकीयाकाहंकारं शक्तिकार्तिकेय-शङ्कुशार्दूल-शतक- तुविक्रम-शूरशिरोमणि-परवलप्रलयानल-प्रकटकन्दलादित्य-कप- टकैटभाराति-सपलपुरधूमकेतु-सुभटपटाप्राकार-समरसिंहप्रभाव- प्रभृतयस्तस्स व्यलीकैश्वर्यपर्यायपर्यस्तमर्यादस्य नृपयज्ञामन्त्रणाय संदिदिशुः । चतुरङ्गमलो नाम वीर. सभीमरभस भीमवेगमयुकं यथा भवत्येवं आत्मान निजकार्य निर्वयं दृष्ट्वा अभाषिट-अदो द्विजवशासन अहो बाहाणकुलमालिन्यकारिन् , तव खागी एतत् इद किं कदाचिदपि कस्मिंश्चिदयसरे प्रघटके न अभीपीर न आकाणे- तवान् । कि न आकर्णितवान् । यथा उदाहरणे चतुरङ्गमलो नाम धीरः अजातजगत्र- गप्रतिमल्लो न जातो जगाये प्रतिमलो यस स तथोकः वर्तते । तदेव चतुरझमहत्व वर्णयति-तथा हि । दोर्दपडेति । दोर्दण्डसपनतो माहुदण्डपहनत एकोऽपि तुर- मान् निहन्ति, पादतलप्रहारैः पुनः पत्तीन् पदातीन् पुरुषान् निहन्ति, उर.स्थलस्था- मविधे. वक्षःस्थलबलविधानात् गजेन्दान् गजपतीन् निहन्ति । अथ अनन्तर रथान् एकोऽपि सन् युद्धे समामे निहन्ति । कियाकारक्शादीपकालकारः ॥ एवमपरैऽपि वीराः तस्य अचलस्य भूपयज्ञामप्रणाय संग्रामाहानाय सदिदिशु, सदेश ददुः । कथंभूता अपरेऽपि वीराः। रूडावलेपोत्तरङ्गमहीभर्मिसभारभरितभारभज्यमानभो. गायतनवृत्तयः स्वः प्रसिद्धो योऽसावलेसगर्वस्तेन उत्तरङ्गमही उत्कटरचना तस्सा भर्मिसभारो मायादम्बरस्सस्स भारतभारेण भज्यमानाः स्वयमेव भरमामुवन्तो भो. गायतनस्य शरीरस पत्तिर्येपा वीराणा ते तपोकाः । कथम् । यथासकीयाशहंकार निजानगवे यया भवस्येवं सदिदिशः 1 के से अपरे वीराः । शक्तिकार्तिकेयः सर्वले. हमयी शक्तिरायुधविशेषतस्या कार्तिकेयो स्मनन्दनः शक्तिकार्तिकेयथ, सनुशार्दूध, पातकनुविक्रमथ, शरशिरोमणिय, परपरप्रयागठच, प्रस्टम्न्दलादित्यच, कपटकैटभा. रातिया, रापमपुरधूमकेतुश्च, मुभटपटानाकारध, समरसिंहप्रमावश, ते प्रमतयो मुस्या येषां भीष्मादीना ते तयोः । वस्सारलय कथंभूतस्य । ब्बलीकेश्वयंपायपर्यसमर्या. दस व्यटीकगन्तर्गदुदेश्वर्य तस्स पर्यायः सगतिः ऐन पर्यश लप्ता मर्यादा येन स । तथा दस्य।

·५६४ काव्यमाला। . सेनापतिस्तत्रावसरे पुनरेवमीहांचक्रे—'अहो धीराः, अजातोचितवृत्तीनां पुंसां किं गलगर्जितैः । शूराणां कातराणां च रणे व्यक्तिर्भविष्यति ।। १२२ ॥ तद्यथाभागमुपसंहृतसंरम्माः प्रत्यावृत्तवाक्पारुप्यप्रारम्मास्तिष्ठन्तु । अहो खामिप्रतापर्धनाग्रहिन्संपिविग्रहिन्, भवतोऽप्यलमावेगेन । लेखमे- नमवधार्य लिख्यतां प्रतिलेखः । प्राभृतमिदमवलोक्य बध्यतां प्रति- प्राभृतम् । विधीयतां चास्य त्रयस्य यथार्हमर्हणा । यस्सादुद्यतेप्वपि शस्त्रेषु दूतमुखा पै राजानः । तेपामन्तावसायिनोऽप्यनवमान्याः, किं पुनरन्ये । अपि च । खासिद्धिः परवृद्धिर्वा न दूतगलगर्जितैः । अवधव्याजकर्माणस्ते जल्पन्ति यथेष्टतः ॥ ४२३ ।। सेनापति- प्रतापवर्धनो नाम चमूपतिस्तनायसरे तस्मिन् प्रस्तावे पुनः पुनरपि एवं वक्ष्यमाणप्रचारेण ईहाचके चेष्टितवान् । एवं कथमिति चेत्-अहो धीराः । अजाते. त्यादि । अजातोचितत्तीना अजाता अनुत्पना उचिता वृत्तिरात्मयोग्या प्रत्तिर्येषा ते तथा नेपाम् ईदृग्विधाना पुंसा गलगर्जितैः कण्ठशन्दितैः पिम् । न किमपि । कि तु शूराणा कावराणा च भीवमूताना रणे व्यक्तिः स्फुटं भविष्यति जनिष्यते । भाक्षेपा- लंकारः॥ तत्तस्मात् कारणात् यथामार्ग यथैकदेशं भवन्त. तिष्ठन्तु । कथंभूताः सन्तो भवन्तः तिष्ठन्तु । उपसंहृतसाम्भाः परित्यक्तकोपाः सन्तः । पुनश्च कथंभूताः भवन्तः। प्रत्यारत्त- वारपारुष्यप्रारम्भाः प्रत्यायत्त संभूतः वाक्पारुष्यस्य रक्षतायाः प्रारम्भो यैस्ते त- थोका । अहो खामिप्रतापवर्धनाग्रहिन् यशोधरमहाराजप्रतापवर्धने आमहो विद्यते यस्य स तथा तस्य सवोधनं हे तथोक्त, हे सधिविग्रहिन् प्रधानदूत, भवतोऽपि त. पापि आवेगेन उत्सुकतया अलं पूर्णम् । एनं अचलस्य लेखम् (लिखिखा) अक्षरविन्यात अवधाय हृदयमानीय प्रतिलेखो लिएयताम् । इदं प्राभृतं सारमवलोक्य दृष्ट्या प्रतिमा- भृतं यध्यता प्रत्युपटीकनिका बद्धा क्रियताम् । विधीयता क्रियता च अस्य प्रयस्य दूतरेसप्रामृतनितयस्य यथाहै यथायोग्य अहणा पूजा विरच्यताम् । यस्मात् कारणात् उपदेवषि उयमं पातेपनि शान्ने दूरभुता लरका निश्चपेर रातो भवन्ति । तेषा दूताना अन्तावसायिनो मृत्या अपि अनवमान्या. न अपमाननीया भवन्ति । किं पुनरन्ये दूता अपमाननीया भवन्ति । अपि तु न भवन्तीलधः ॥ अपि चास्ति कश्चिद्विशेषः । स्वासिद्धिरित्यादि । खासिद्धिः सस्य अप्राप्तिर- ·। ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । संधिविग्रही 'यथाज्ञापयति सेनापतिः' इत्यवधार्य च यथादिष्टम् , नापते, लिखितोऽयं लेखः । श्रूयताम्-स्खस्ति । समस्तमहासामन्तशिख- ण्डमण्डनीभवचरणकमलः कमलाकरसरोजसेव्यमानपादपल्लवः पल्लवपाण्ड्य- चोलचेरमहर्यनिर्माणप्रकाश्यमानदिग्विजयवाहिनीप्रचारः चारचक्षुःसहस्र- साक्षात्कृतसकलभूपालमण्डल: मण्डलामधाराजलनिमग्ननिखिलारातिसं. तानः संताननमेरुमन्दारपारिजातवनदेवतागीतोदाहरणगुणप्रपञ्चः पञ्चमो चलादेरसिद्धिः, परवृद्धिा परस्य यशोधरादेः वृद्धिर्वा । अथ वा यशोधरस्य असिद्धिः, परस्य अचलस्य धृद्धिर्वा । दूतगलगर्जितैर्न भवति । यतस्ते दूता अवघव्याजकर्माणः अवध शस्त्रव्यापाररहितं व्याजकर्म मध्यस्थक्रिया येषां ते तथोकाः यथेष्टतः यथेष्टं जल्पन्ति ब्रुवन्ति । न तु युध्यन्ते न तु विप्रहं कुर्वन्ति यान्ति ॥ सेधिविग्रही रामस्य हनूमानिव दूतः ब्रूते-ययाज्ञापयति सेनापतिर्यया आदेश ददाति प्रतापवर्धनसेनापतिः । तथैव मया संधिविग्रहिणा क्रियत इत्यर्थः । अवधार्य च सम्यविचार्य च अवधानं कृला । किं अवधार्य । गधादिष्टं सेनापतिना यथा आशातम् । सेनापते प्रतापवर्धन राजन,लिसितोऽयं लेसः । लया श्रूयताम् ।खस्ति । कल्याणमङ्गल- शब्दोऽयम् । श्रीयशोधरमहाराजः अचलमहीपतिं आदिशति । कर्पभूतः श्रीयशो. धरमहाराजः । समस्तमहासामन्तशिखण्डमण्डनीभवचरणकमलः समस्तानां महासाम- न्तानो देशाधिपतीनां शिखण्डानां मस्खकानां मण्डनीभवत् भूपणीभवत् चरणकमलं यस स तथोकः । पुनः कथंभूतः । कमलाकरसरोजसेव्यमानपादपल्लवः कमलाया लक्ष्म्याः फरस्य पाणेः संबन्धि यत् सरोज तेन सेव्यमानं पादपलवं यस्य स तथोक्तः । पुनः कयंभूतः । पछपाण्यचोलचेरमहर्म्यनिर्माणप्रकाश्यमानदिग्विजयवाहिनीप्रचारः पाठवश्व देशविशेषः, पाण्ड्यश्व नीद्विशेषः, चोलश्च विषयविशेषः, चेरमश्च जनपदविशेषः, तेषु हयंनिर्माणेन आवासकरणेन प्रकाश्यमानः प्रकटीक्रियमाणो दिग्विजयसंवन्धिन्या वाहिन्याः सेनायाः प्रचारः प्रवर्तनं यस्य स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः । चारचक्षुःसहस्सा साक्षात्कृतसकलभूपालमण्डल: चाराः प्रणिधयस्त एवं चक्षुपि पां सहस्रेण साक्षा- स्रुतानि प्रत्यक्षतया दृधनि सकलभूपालानां मण्डलानि येन स तयोतः। पुनः कथं. भूतः । मण्डलाप्रपाराजलनिममनिसिलारातिसंतानः मण्डलाप्रस्य समस्य धाराजले एटापानीपे निममा गुड़िता निखिलानां मरातीनां संताना यस्य स तयोकः । पुनः कथंभूतः । संताननमेमन्दारपारिजातवनदेवतागीतोदाहरणगुणप्रपः संतानव कल्प. पक्ष विशेषः, नमेश्य मुरतम्भेदः, मन्दार अमरागविशेषः, पारिजातश्च नाकानोक- हस्तेषां बनानि वेपो या देवतास्तासां गोवे गम्भौरानन्दे उदाहरणं दृष्टान्तवन १, सटीकपुस्तकटीकायां 'चोल' इति पाठा.

·५६६ काव्यमाला। लोकपाल, पद्मावतीपुरपरमेश्वरः कनकगिरिनाथ शिमासरिजलकेलिकु- खर समुद्रमुद्रातिशासन कैलासलाञ्छन भवन्तिसीमन्तिनीकुचकुम्भम- दनाङ्कुश प्रत्यक्षमकरध्वज याचकचिन्तामणि कनककरणवर्ष सत्यपरमेष्ठी परलोककलत्रपुत्रक कविकामधेनु धर्मरलावतसः नीतिलतावरम्बनतरु' द्विष्टकैटभाराति आवचतुर्भुज परहितमहाव्रत अहितकुलकालानल प्रति- पन्नजीवित पराक्रमालकार समरससहस्रबाहु प्रतापतपनोदय चातुरीचतु- गुणप्रपश्यस्य गुणविस्तरस्य यस्य स तयोक्तः । पुन' कथभूत । पचमो लोकपाल मध्यमलोकप्रतिपालक । पुन क्यभूत । पद्मावतीपुरपरमेश्वर उज्जयिनीपुरीपरमप्रभु । पुन यभूत । कनकगिरिनाथ सुवर्णगिरिनामपर्वतोपरि वसति यत् नगरी तत् कन पगिरिरित्युच्यते उज्जयिन्या समीपे गव्यूतिद्वय गवा कनकगिरि प्राप्यते, तस्य नाथ खामी । पुन स्थभूत । शिप्रासरिजलकैलिकुपर उज्जयिन्या समीपे शिप्रानाम नदी सरिद्वर्तते, तस्या जलकेली जलक्रीडाकरणे कुअर । पुन कथभूत । समुद्र मुद्रादित शासन समुद्राकारेण या मुद्दा सहुलीयोर्मिस्तयाङ्कित चिह्नित शासनमादेशलेखो यस्य स तथोक । पुन कथभूत । केरासलाग्छन कैलासपर्वतो लाञ्छन रेखोपरि यस्य स तयो "कापुन फयभूत । अवतिसीमन्तिनीकुचकुम्भमदनानुश अवन्तिसीमतिनी तस्या कुचकुम्भयो मदनानुशोऽना १) स तथोक्त । पुन- पथभूत । प्रत्यक्षमकरध्वर प्रत्यक्ष साक्षात् मकरध्वज फामदेव । पुन कथभूत । याचरचि न्तामणि याचकानामर्थिनो चिन्तामणि । पुन क्यभूत । कनकङ्कणवर्ष कनककहणानि वर्पतीति स तथा (पुन कथभूत । सत्यपरमेष्ठी सत्यवचनप्रतिपाल्ने परमेष्ठी ऋपभदेव । पुन पथभूत । परलोककलमपुत्रक परलोकानामपरपुरुषाणा यानि कलमाणि तेषा पुरको बालक । पुन कथभूत । कविकामधेनु कवीना कामधेनु । नित्यमेव मनोरथ पूरक इत्यर्थ । पुन क्थभूत । धर्मरनावतस धर्म एव रत्न तदेवावतस शिरोरन यस्य स तथा । पुन क्यभूत । नीतिलतावलम्बनतह नीतिलताया यायवाया अवलम्बने आधारे तमहाक्ष । पुन कयभूत । द्विष्टकैटभारादि द्विष्टाना शभ्रूणा फैटभाराति श्रीनारायण । पुन कथभूत । आहवचतुर्भुज आहवे समामे चत्वारो भुता बाहवो यस्य स तथा । पुन क्यभून । परहितमहानत परहित प्रशालोकहित महायत प्रतिक्षा यस्य स तथा । पुन क्थभूत । अहितकुलकालानल अहिताना शत्रूणा फुलस्य यशस्य कागनल सर्तकधननय । पुन कपभूत । प्रतिपन्नजीवित प्रतिपनं यदली. मृत तदेव जीवितमायुर्यस्य स तथोक । पुन कथभूत । पराक्रमालकार पराकमो यल अलकारो मण्डन यस्य स तथा । पुन कथभूत । समरसहस्रबाहु समरे सहर थाहको यस स तया । पुन कयभूत 1 प्रतापतपनोदय प्रताप एव सपन तस उदय ·. ३ आश्वासः] यशस्खिलकचम्पूकाव्यम् । ५६७ र्मुखः विवेकरत्नाकरः सरखतीकेलिविलासहंसः सरसोक्तिवल्लभः कन्दुक- विनोदविद्याधरो मदकरिकीडाखण्डलः स्यन्दनप्रचारगरुडामनः पदाति- वैनतेयो गीतगन्धर्वचक्रवर्ती वायविद्याबृहस्पतिः नृत्तवृत्तान्तभरतः समस्ता- युधसर्वज्ञः शरणागतमनोरथसिद्धिः अनाथनाथः त्यागभार्गवः द्रोहदुगवनकु- ठारः कलिङ्गकुरङ्गकेसरी अश्मकवंशवैश्वानरः शकशलभशमीगर्भः ऋथ- कैशिककृशानुः अहिच्छत्रक्षत्रियशिरोमणिः पञ्चालचापलप्रलयकाल: केरल. कुलकुलिशपातः यवनकुजवजानलः चैवसुन्दरी विनोदफन्दलः मागधवधू- उदयाचलः । पुनः कथंभूतः । चातुरीचतुर्मुखः चातुयौ चतुर्मुखो ब्रह्मा । पुनः कथं- भूतः । विवेकरत्नाकरः विवेकरमानामाकरः सनिः । पुनः कथंभूतः । सरखतीकेलिवि. लासहंसः सरस्वतीक्रीडाविलासे हंसः कीडामरालः । पुनः कथंभूतः । सरसोकिवल्लभः सरसोकयो बल्लभाः प्रिया यस्य । पुनः कथंभूतः । कन्दुकविनोदविद्याधरः कन्दुकवि- नोदे गेन्दुकक्रीडायां विद्याधरो वियचरप्रायः । पुनः कथंभूतः । मदकरिक्रीडाखण्डल: मदकारणां क्रीडाखण्डल इन्द्रः । पुनः कथंभूतः । स्यन्दनप्रचारगरुडाग्रजः स्यन्दनप्रचारे रयक्रीडायां गरुडाप्रजो अनूरुसारथिः। पुनः कथंभूतः । पदातिवैनतेयः... .."वाय विद्यायां ततविततघनमुपिरवादिनवि- द्यायां वृहस्पतिः । पुनः कथंभूतः । नृतवृत्तान्तभरतः नर्तनशाने नटाचार्यः । पुनः कथं. भूतः। समस्तायुधसर्वज्ञः समस्तेषु आयुधेषु सर्वज्ञो वीतरागः । पुनः कथंभूतः । शरणा- गतमनोरथसिद्धिः शरणागतानामाश्रितानां मनोरथसिद्धिर्मनोरथपूरणः। पुनः कथंभूतः । अनाथनाथः अनायानां सामी । पुनः कथंभूतः । त्यागभार्गवः दातृत्वेन परशुरामः । पुनः कथंभूतः । द्रोहगुमवनकुठारः द्रोहमवने कुठारः कुठान् वृक्षान् इयतीति कुठारः परशुः । पुनः कथंभूतः । कलि कुरङ्गकेमरी कलिङ्गो नाम दन्तपुरनृपः स एव कुरङ्ग- स्तस्य केसरी । पुनः कथंभूतः । अश्मकवंशवैश्वानरः अश्मको नाम देशस्तत्स्वाम्यपि अश्मकः स एव वंशो वेणुवृक्षः तस्य भस्मीकरणे वैवानरः । पुनः कथंभूतः । शकश. लभशमीगर्भः शको नाम तुरष्कदेशस्तस्य वाम्यपि शकः स एव शलभः पतस्तस्य भस्मीकरणे शमीयोऽमिः । पुनः कथंभूतः शशिकानुः भयकैशिको विराटदेश- स्वस्य साम्यपि कथकैशिकस्तस्य भसीकरणे कृशानुरमिः । पुनः कथंभूतः । अहिच्छत्र- क्षत्रियशिरोमणिः अहिच्छनो नाम देशस्तत्र नगरमपि अहिच्छत्रं पार्श्वनाथातिशयक्षेनं तन ये क्षत्रिया राजानस्तेषां शिरोमणिः शिरोरत्नम् । पुनः कथंभूतः । पञ्चालचापलप्र- लयकाल: पञ्चालो नाम देशस्तस्य स्वामी अचलनरेन्द्रस्तस्य चापलं चपललं तद्विनाशने प्रलयकालः । पुनः कथंभूतः । केरलकुलकुलिशपातः केरलो नाम दक्षिणपथदेशस्त स्य स्वाम्यपि केरलस्तस्य कुले वंशे कुलिशपातो वनपातः । पुनः कथंभूतः । यवन- ·५६८ काव्यमाला। बिलासदर्पण काञ्चिकामिनीकुचकलशक्सिल्य माहिष्मतीयुवतिरतिकुसु- मचाप कौशाम्बीनितम्बिनीबिम्याधरमण्डन दशार्णवर्णिनीकर्णपूर पाट- लिपुनपण्याङ्गनामुजङ्ग बलभिरम्भोरुविनमनमर पौरवपुरभीरोध्रतिरक सततवसुवितरणप्रीणितद्विजसमाज श्रीयशोधरमहाज सकलप्रशस्तिस- हितमचलमहीपतिमादिशति । श्रेयोऽन्यत् । कार्य चैतदेव-यदुत विजय- वर्धन सेनापतिर्मवन्तमेवमामत्रयते- कुवज्रानल यवनो नाम खुरासानदेशस्तस्य स्वाम्यपि यवन स एव कुजो वृक्षस्तस्य दाहने ज्वालने वानल पविपावक । पुन क्यभूत । चैद्यसुदरीविनोदक दल चैद्यो नाम डाहालदेशस्तस्य मुग्दर्य कमनीयकामिन्यतासा विनोदे कोडारणे क दलो युद्ध यस्य स तथोक । पुन कथभूव । मागधवधूविलासदर्पण मगधानां राजा स मागधवधूनारानगृहवीणा विलासदपणो नेनशोभावलोकनादर्श । पुन क्यभूत । काचिकामिनीकुचम्लशकिसलय काधिनाम दक्षिणसमुद्रतटदेशस्तस्या कामिनीना कुचकलशेपु किसलय परव । आरोपितकर इत्यर्थ । पुन कथभूत माहिष्मतीयुवतिरतिकुमुमचाप माहिष्मतीनाम नगरी यमुनपुरदिशि पतन तस्या युव तय ता एव रतय ताम कुसुमचाप कामदेव । पुन क्यभूत । फौशाम्बीनितम्विनी थिम्वाधरमण्डन कौशाम्बी नाम नगरी घत्सदेशे गोपाचला गय्यूतिचतुश्चलारिंशति वर्तते, तस्या नितम्बिन्यस्तासा बिम्बाधराणा भण्डनो विभूषणप्राय । पुन क्थभूत । दशार्णवर्णिनीकर्णपूर दशाण नाम नगर गोपाचला गव्यूतिचत्वारिंशति वतते, तस्य वर्णिनीनां स्त्रीणां कर्णपूर कर्णावतस । पुन कथभूत । पाटलिपुनपण्याङ्गनाभुता पाटलिपुन नाम नगर तेरभुतपुरदिशि वर्तते, तस्य पण्याजना वेश्या तासा भुजा कामुक । पुन कथभूत । बलभिरम्भोरुविभ्रमभ्रमर पलभिनाम नगरे गोपाचलादिशि वर्तते, तस्य रम्भोरव त्रियस्वासा विभ्रमेषु भ्रूभोपु भ्रमर भ्रमन् रौतीति भ्रमर । पुन क्थभूत । पौरवपुरेधीरोधतिलक पौरवपुरै नाम अयोध्या नाम नगर तस्य पुरंध्रीणां रोभतिलक गधद्रव्यविशेष । पुन क्यभूत । सततवमुवितरणश्री णितद्विजसमाज सतत वसुवितरणेन धनदानेन प्रीणित प्रीतिमानीतवर्पितो द्विज समाजो ब्राह्मणसम्हो थेन स तया श्रीयशोधरमहाराजो गयोक्तविशेषणविशिष्ट । कथभूत अचलमहीपतिम् । सक्लप्रशस्तिसहित परिपूर्णप्रतिद्धिसहित अवलमहीप. विमादिशति । य कल्याण अन्यत् अपर घर्तते । कार्य च कर्तव्य च एतत् इद एवं ईश वर्तते । एव क्थ इति चेत्-दत महो विजयवर्धनो नाम सेनापति भवन्तम् ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । पश्यागत्य जगत्पतिं यदि वदे स्याचे तदानुग्रहः कुर्यास्त्वं मृगचेष्टितं यदि तदा क्षोणिः समुद्रावधि । संग्रामे भव संमुखो यदि तदा क्षेमः कुतस्ते पुन- स्तत्पश्चालपते किमत्र भवतः संदिश्यतां शासने ॥ ४२४ ॥ कदाचिदवतीर्णायां परितोपितविजिगीषुपरिपदि शरदि सरसकाश्मी- रकेसरोसमांसलेषु कीरकामिनीकुरलकुन्तलेपु, गर्भाविर्भवत्कणिशमज- रीसौरभोदारेषु कलमकेदारेषु, कुलकलत्रेष्विव समर्यादगतिपु महावाहिनी- एवममुना प्रकारेण आमन्त्रयते । एवं कथमिति चेत् पश्यत्यादि । जगत्पति धी- यशोधरं आगत्य पश्य उपढौकय सेवख । यदि चेत् अहं 'वदे' कथयामि । मन 'वद'. धातुरात्मनेपदी वर्तते । 'ज्ञानयनच्छन्दनेषु वदः' इति रुचादिपाठात् भासनेऽपि वक्त- व्यम् । यथा सभायां वदते दीप्यमानौ वदतीत्यर्थः । अहं दीप्यमानसभायां यदि वदे तर्हि लं आगत्य सेवख तथा च पनिकाकारो जिनदेवः।वदेरुपोक्तावात्मनेपदम् । हे अचल, तदा रास्मिन् भागमनदर्शनकाले ते तव अनुग्रह उपकारः स्यात् भवेत् । यदि चेत् खं मृगचेष्टितं पलायनं कुर्याः पुरुषेण तदा तस्मिन् काले समुद्रावधि आसमुद्रं क्षोणी मेदिनी मन्यते वर्तते । क वं पलायसे इत्यर्थः । यदि चेत् संप्रामे समरे संमुखो भवसि वं तदा ते तव पुनः पुनरपि क्षमः कल्याणं कुतः । न कुतोऽपि इत्यर्थः । तत्तस्मात् कारणात् हे पचालपते अचलमहाराज, अन भस्मिन् शासने लेखे तव भवतः किं संदिश्यताम् । किं संदेशो दीयत इत्यर्थः । आक्षेपालंकारः॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे शरदि शरत्काले अवतीर्णायां सत्याम् । कथंभूतायां शरदि। परितोपितविजिगीषुपरिषदि परितोपिता हर्ष प्रापिता विजिगीयूणां नरेन्द्राणां परिषत् सभा यस्यां सा तथा तस्याम् । तं विजयवर्धनसेनापति तस्य प्रसिद्धस्य पञ्चालपतेरचलम- हाराजस्य प्रतापनोदनाय प्रतापविध्वंसनार्थ अहं प्राहिणवं प्रस्थापितवान् । कथंभूतो- ऽहम् । इत्यमुना प्रकारेण नापेटिकपेटिकप्रकटितकटकप्रयाणप्रस्तावः चापेटिका वन्दिनः तेषां पेटिकः समूहस्तेन प्रकटितः स्पुटीकृतो विज्ञापितः कटकस्य सैन्यस्य प्रयाणप्रस्तावो दिग्विजयाघसरो यस्य मम स राधोकः।इतीति किम्। हे राजन् , शरत् आगता। केयु सत्सु । कीरकामिनीकुरलकुन्तलेषु सरसु कीरो नाम देशस्तस्य कामिन्यस्तासां कुरलकु- न्तलेषु केशहस्तेषु । कथंभूतेषु कुरलकुन्तलेषु ।सरसकादमीरकेसरोत्तंसमांसलेषु सरसं प्रत्य यत् काश्मीरकेसरं बाहोकुडुमं तत्र उत्तंसेन मुकुटेन मांसलाः स्थूलाः मनोज्ञा तथा तेषु । पुनध केषु सत्सु शरदागता । कलमकेदारेषु सुगन्धशालिक्षेत्रेषु सत्सु । कयंभूतेषु फलमकेदारेषु। गर्माविर्भवाकणिशमअरीसौरभोदारेषु गर्भेषु आविर्भवन्तो ये कणिशास्तेषां मजरीणां सौरमंसौगन्ध्यं तेन उदारेषु अतिमनोहरेषु।पुनश्च केषु सत्सु शरदागता।महा.

·५७० काव्यमाला। प्रवाहेषु, भवद्गुणेष्विव निर्मलावकाशेपु सर:सु, नृपतिकोदण्डमण्डलेविन प्रवृत्तप्रचारेषु पथिपु, प्रचण्डमार्तण्डातपभीतेष्विव निरन्तरसस्यांशुकपिहित- पृष्ठेषु विश्वमराभागेषु, सलिलधरसङ्गसक्रान्तश्यामभावेपिव हरितकान्तिपु शैलशिखरेषु, विघटितघनकपाटसपुटाखिव प्रकटासु दिक्षु, विजृम्भमागेपु जितसरखतीहासप्रकाशेपु काशेपु, विजयमानेषु प्रकाशितकमलवन्धुजीवेषु वन्धुजीवेषु, विलसत्सु मकरन्दमधून्मादितकोकनदेषु कोकनदेषु, सप्रीतियु ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५७१ परिमलोल्लासितकुवलयेषु कुवलयेषु, सप्रमोदेषु सपादितकुमुदवनेषु वुमुदवनेषु, विराजमानेपु विधुदीधितिसदिग्धशुचिपक्षेषु शुचिपक्षेपु, अ- भिनवोल्लिखितेन्दुमणिदर्पण इवातीव प्रसन्नरोचिपि चन्द्रमण्डले, पञ्चमलो- कपालपरिकल्पितयानावसर इव सहृतवति शरासनमाखण्डले, राजहसो. त्सवसपादनपर इव जलदकलुपता मुक्तवति गगने, पयोधरविरहदु खित इव विरसस्वरतामनुसृतवति पचलाकिलोके, त्वदरातिजन इव मन्दमुदि चातककुले, त्वत्कटकसुभटानीक इव रणरसोदृप्तहृदि नन्दिसदोहे, सरसु । कुमुदबनेयु श्वेतोत्पलखण्डेषु सत्सु । कथभूतेषु कुमुदवनेषु । सप्रमोदेणु विकाशेयु सपादितकुमुदवनेषु सपादितमुत्पादित को पृथिया मुदो हर्पस भवन रक्षण येषु कैरवेषु तानि तेषु । पुनश्च केषु सत्सु । शुचिपक्षेषु सत्सु । किं कुर्वाणेषु शुचिपक्षेषु । विराजमानेषु शोभमानेषु विधुदीधितिसदिग्धशुचिपक्षेषु विधोश्चन्दस्य दोधितिमि किरण सदिग्धा सदेह प्रापिता शुचिपक्षा शुक्लगरुत्मन्तो येपा ते तथा तेषु । पुनश्च कस्मिन्सति शरदागता । चन्द्रमण्डले चन्द्रविम्ये सति । कथभूते चद्रमण्डले । अतीव प्र सतरोचिपि अतीवातिशयेन प्रसन्ना निर्मला रोचि प्रमा यस्य तत्तस्मिन् । कथभूते. धिव । अभिनवोलिखितेन्दुमणिदर्पण इव अभिनव प्रत्यग्न उलिखित उत्कीर्णे घटित इन्दुमणेश्चन्द्रकान्तरनस्य दर्पणे व । पुनश्च कस्मिन् सति । आखण्टले इन्द्रे सति । कि कुवति सति आखण्डले । शरासन चाप सहतपति सति सकोचितवति सति । कस्मिनिव । उत्प्रेक्षते-पचमलोक्पालपरिकल्पितयानावसर इव पञ्चमलोकपालेन श्रीय- शोधरमहाराजेन परिकल्पिता प्रारब्धा या याना तस्या अवसरै समये इव । एतावता वर्षाकालो गतो दिग्विजयावसरो वर्तते । पुनश्च कस्सिन्सति । गगने सति । कि त. वति राति गगने। जलदकलुषता मेघकालुप्य मुचायति सति । स्थभूने । उत्प्रेक्षते- राजहसोत्सवसपादनपरे इव रानहसाना वेतगरता उत्सवसपादन जनन तस्मिन् पर तत्पर तस्मिन् । पुनश्च कस्मिन् सति । प्रचलाक्लिोके मयूरजने सति । कि कृतवति सति प्रचलाकिलोके । विरसखरता अनुसतवति आश्रितवति सति । क्थ. भूते । उत्प्रेक्षते-पयोधरविरहदु खिते इस मेघवियोगेन दु ख प्राप्त इव । पुनश्च कस्मिन् सति । चातक्कुले वपीन्दे सति । क्थभूते चातककुले । मन्दमुदि हर्परहिते। कस्मिन् इव । लदरातिकुरे इव तव शनुलोके इव । पुनश्च कस्मिन् सति । नन्दिसदोहे पमसमूहे सति । क्थभूते नन्दिसदोहे । रणरसोदृप्तहदि रणरसेन सग्रामानुरागेण राहत वित हृश्चित्त यस स तथा तसिन् । यस्मिनिद । वत्कटकसुभटानीके इव वत्र फटके मेन्ये मुमटानीके इव तत्सैन्यमुभटसमूहे इव ।

·५७२ काव्यमाला। अनम्रा शुभ्रचन्द्रार्का विपवानिम्ननिम्नगा। विजयाय जिगीपूणा शरदेपा समागता ॥ १२५ ॥ विलसत्सरोजनयना प्रसन्नचन्द्रानना निधनरागा । हंसप्रचारसुभगा स्त्रीव शरत्तव मुदं कुरुतात् ।। ४२६ ॥ कुमुद करोति वर्धयति कुवल्यं विस्तृणोति मिनाशाः । भवत. श्रीरिव शरदियमुल्लासितसत्पथद्विजेन्द्रा च ॥ ४२७ ॥ विघटितघनकपाटदिशि निभृतपुरदरचापमण्डले कमलामोदसुहृदि सतर्पितहसविलासिनीकुले । अननेत्यादि । एपा प्रत्यक्षीभूता शरत् । क्थभूता। अनभ्रा अभ्रपटलरहिता। पुन क्यभूता । शुभ्रचन्द्राको उज्ज्वलचन्द्रसूर्या । विपट्टा पदमरहिता । अनिम्ननिम्नगा अग. म्भीरनदिका । किमर्थमागता । जिगीषूणा जेनुमिच्छूना विजयाय जयनिमित्तम् । जातिहेतुवाल कार ॥ विलसदित्यादि । हे राजन्, शरद्धनात्ययकालस्तव मुद कुरुतात् करोतु । कथभूता शरत् । विल्सत्सरोजनयना उसत्कमललोचना । पुन कथभूता । प्रसन- चन्द्रानना प्रसनो निर्मलचन्द्र एव आनन मुख यस्या सा तथा । पुन क्थभूता। विधनरागा विनष्टो धनस्य मेघस्य रागो यस्या सा तया । पुन क्थभूता । हसप्रचार सुभगा हसाना प्रचारेण मुभगा । पुन क्थभूता । स्त्रीव स्त्रीसदशा । क्यभूता स्त्री। विरसन्ती शोभमाने सरोनवत् कमलवत् नयने यस्या स्त्रिय सा तथा । पुन क्थभूता । निर्मलपरिपूर्णचन्द्रवदना । पुन क्थभूता । विशेपेण धन प्रचुरो रागो यस्या सा । पुन कथभूता । नूपुरगमनेन मुभगा। शेषोपमालवार ॥ कुमुदमित्यादि । हे राजन्, इय शरत् वर्तते । कि किं करोति । कुमुद करोति श्वेतोत्पल विकासयति । पुनश्च किं करोति । कुवलयमुत्पल्वन वर्धयति पारीकरोति । मिनाशा मिरे (पुत्र) सूर्ये आशाश्च दिशो विस्तृणोति विस्तारयति । कथभूता शरत् । उगसितसत्पथद्विजे द्रा उल्लासित सत्पथे आकाशे द्विजेन्द्रश्चन्द्रमा यया सा तथा । अपरं कथभूता शरत् । भयत श्रीरिव । भवत श्री कि क्रोति । कुमुद करोति को पृथिव्या मुद हीं करोति । पुवलय पृथ्वीमण्डल वर्धयति । मिनाणा सुहृदा आशा वाञ् विस्तृणोति । कथभूता । उहासिता आनद प्रापिता सत्पथा. धर्ममार्गपरा द्विजेन्द्रा उतमब्राह्मणा यया सा। पोपमालकार । समुचयश्च ॥ विघटितेत्यादि । हे राजन्, कार्तिक कृतिरानक्षनीपतक्षितपूर्णिमादिनमासे कस्य पुरपस्य केठिन भवति । अपि तु सवस्यापि भवत्यैव । क्यभूते कार्तिक । विध- टितपनपाटदिशि विघटितानि दूरीकृतानि धनपाटानि मेघारराणि दिशा हरिता येन स तथा तस्मिन् । पुन क्थभूते । निभृतपुरंदरचापमण्डले निभृत दूरीकृत ।

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । अभिनवकलमकणिशपरिमलिनि विकासितकाशकान्तिके कुङ्कुमकुसुमसुभगभुवि भवति न केलि. कस्स कार्तिक ।।४२८ प्रतपति रविनिमर्यादं भवानिव सांप्रतं विधुरपि बुध प्रीतिं धने प्रवृद्धसुधारसः । अरिकरिकुलकीडाध्वंसे हरिध्वनितोद्धर त्वमपि च गुणारोपाचापं प्रपश्चय भूपते ॥ ४२९ ।। जडमपि सलिलं धत्ते खरदण्डं यत्र विगतविजिगीपुः । अजडविजिगीपुचेतास्तत्र कथं नो दधीत खरदण्डम् ॥ ४३०॥ पुरंदरचापमण्डलमिन्दधनुर्वलयं यत्र स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते । कमलामोद. मुहृदि कमलानां पद्माना आमोदः परिमलस्तेनोपलक्षितः सुहृत सूर्यो यत्र स तया तस्मिन् (अथवा कमलानामामोददाने सुहृदुपकारस्तस्मिन्) । पुनः कथंभूते। संतर्पितहंस. विलासिनीकुले संतर्पितं प्रीणितं हसविलासिनीनां वरटानी कुलं येन स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । अभिनवकलमणिशपरिमलिनि अभिनवः प्रलप्रः फलमणिशाना , राजभोजनशालिमारीणां परिमलं सौगन्ध्यं विद्यते यस्य स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । विकासितकाशकान्तिके विकासिता काशाना तृणविशेषपुष्पाणां कान्तियन स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । कुकुमकुसुमसुभगभुवि कुट्मानां काश्मीरजन्मकेसराणां कुसुमैः सुमगा मनोहरा भूर्यन स तथा तस्मिन् । रूपकाक्षेपालकारः ।। प्रतपतीत्यादि । हे भूपते, रविः सूर्यः प्रतपति प्रकर्षण तापं करोति । कथम् ।। निमर्यादं निरवधि यथा भवत्येवम् । कदा प्रतपति । सांप्रतं शरदि। कहनभवानिव सं यया प्रतपसि । हे दुध, विधुरपि प्रीतिं यत्ते प्रीणयति । कयंभूतो विधुः । प्रवृद्धसुधारसः प्रासामृतरसः । हे भूपते, लमपि चापं प्रपञ्चय विस्तारय । कस्मात् । गुणारोपात् शिजिन्यारोपणात् । कयम् । अरिकरिकुलक्रीडाध्वंसे हरिध्वनितोगुर परीणां मदिपोश फुलं हस्य भीडादसे केलयंस निमितम् । निमिता कर्मणि सप्तमी वाच्या। हरिष्वनितोर सिंहनादोत्कटं यया भवत्येवम् । अवसरोपमालंकारः ॥ जडमित्यादि । यत्र यस्यां शरदि सलिलं सरदण्डं कमलं पत्ते । कथंभूत संलि. लम् । जडमपि अज्ञानमपि । पुनः कथंभूतम् । विगतविजिगीषुः विजिगीपारहितम् । तत्र सां शरदि अजडविजिगीपुर्चताः अज्ञानरहितविजिगीपासंयुक्तमनाः कर्य फेन प्रकारेण सरदण्ड तीक्ष्णदग्ड नो दधीत न दया न परति । अपि तु दंघीव । लेपाक्षपालंकारः || ४९ ·५७४ काव्यमाला। इति चापेटिकपेटिकप्रकटितकटकायाणप्रस्तावस्तं विजयवर्धनसेनापति तस्य पञ्चालपतेः प्रतापनोदनाय प्राहिणवम् । कदाचितुपारगिरिनिर्झरनीहारनिप्पन्दिनि गन्धमादनवनविभाजित- भूर्जवल्कलोन्माथमन्थरे मानसहसविलासिनीशिखण्डमण्डलविडम्बिनि नेपालशैलमेखलामृगनाभिसौरमनिर्भरे कुलतकुलकामिनीकपोललावण्यचा- मिनि लम्पाकपुरपुरंधिकाघरमाधुर्यपश्यतोहरे पाकपाण्डिमोड्डुमरपुण्डू- काण्डकारिणि प्रालयलवोल्लासपल्लवितनवयवा१रे कोशकारश्यामिकापरि- - कदाचित् कस्सिंश्चिदवसरे निशि रात्रौ प्रत्यक्षतायनामा हैरिकश्च प्रविश्य आगल्य मो प्रति एवं वक्ष्यमाणलक्षणोपलक्षितप्रकारेण व्यजिशपत् विज्ञापितवान् । कयंभूतायां निशि । प्रौढप्रदोषायां प्रोढः प्रचण्डतरः परिणतः प्रदोषो रजनीमुखं यस्यां निशि सा तथा तस्याम् । पूर्वरात्रे इत्यर्थः । कस्मिन् सति व्यजिज्ञपत् । हैमने महति हेमन्वे भवो हैमनस्तस्मिन् हैमने । 'हेमन्तस्यापि णि' इति तकारलोपः। मरुति वाते । शीतवाते इत्यर्थः । परिसर्पति प्रसरति । कुतः पसरति सति । देवदिशः । उत्तरदिग्मण्डला. त् । कथंभूते हैमने मरुति । तुपारगिरिनिर्झरनीहारनिष्पन्दिनि दुपारगिरिहिमाच- लपर्वतस्तस्य ये निझरा जलझरणानि तेषां नीहारं शीत निष्पन्दयति स तथा तस्मिन् । इति क्रियाकारकसंबन्धः । पुनः कथंभूते । गन्धमादनवनविभाजित- भूर्जवल्कलोन्मायमन्थरे गन्धमादनं नाम धनं हिमाचलोपकण्ठे वर्तते तत्र विभ्राजन्वे शोभन्ते इत्येवंशीला ये भूर्जवल्कलाः भूर्जवृक्षत्वचः वेषामुन्मायमुत्कम्पनं तेन मन्धरः स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते । मानसहसविलासिनीशिखण्डमण्डलविडम्बिनि...... । पुनः कथंभूते। नेपालशैलमेखलामृगनाभिसौरमनिर्भरे नेपाली नाम शैलस्तस्य मेखला वनभूमिस्तत्र या मृगनामिः कस्तूरिका तस्याः सौरभण निर्भरः गाढभूतो यः स तया तस्मिन् । पुनः कथंभूवे । कुलूतकुलकामिनीकपोललावण्यवामिनि कुटूतो नाम मरवादेशखत्र याः फुलकामिन्यस्वासों कपोललावण्य गण्डस्थलोदकं चामवि पिवतीत्येवंशीलः स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । लम्पाकपुरपुरधिकाघरमाधुर्यपश्यतोहरे लम्पाकपु. रपुरनिकास्तासामधरमाधुर्यस्य पश्यतोहरधोरस्वस्मिन् । पुनः कथंभूते । पाकपाण्डि. मोडमरपुण्ड्रकाण्डकारिणि पाकेन पाचनतया यः पाण्डिमा उज्ज्वलत्वं नोडमरा उत्कटा ये पण्डकाण्डाः तेनुपागि तार असोतीयोदेशील मत मिटतः क्रयभूले। प्रालेयलयोल्लासपाशवितनवयवाहुरे प्रालेयं मिहिका तस्स लवा अप्रजलकणारतेषा- मुहासेन पल्लविता नवा यवाडराः सितशूकोदेता येन स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । कोशकारश्यामिकापरिणामप्रणयिनि कोशकाराः कृष्णेक्षवस्तेषां श्यामिक परिणाम कृष्ण- ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । णाममणयिनि शिशिरसीकरासारतरहिततरुणतरुकिसलयानभागे रलकरो- मनिष्पन्नकम्बललोकलीलाविलासिनि शेफालिफुल्लाहादलालसे क्रौञ्चकुल- करालकेकारवस्फारिणि नीरन्ध्ररोघरजःप्रसरपाण्डरितदिमखे कुन्दकन्दला- नन्दिनि लवलीलतारामरामणीयकनिकेतने कमलिनीदलदहनहिमवाहिनि जाहवीजलमजनजातजडभावे तरणितीरिणीजलकेलिव्यसनिनि सरखतीस- लिलोदवासतापसे नवयौवनाङ्गनास्तनकलशोप्मनिषेवणादेशिनि प्रिया- गुरुधूपधूमोद्मनिवातवलभिगर्ने घनघुस्मृणरसरागद्विगुणरमणीमनसि बहल- खपर्याय प्रणयति करोतीति स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । शिशिरसीकरासारतर- हिततरुणतरुकिसलयामभागे शिशिराः शीतला ये सीकरास्तेषामासारः समूहस्तेन तरजिताः कम्पनशीला ये तरुणतरूणां किसलया अप्रभागा यन स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । रलकरोमनिष्पन्नकम्बललोकलीलाविलासिनि राका मृगविशेपास्तेपा रो- मनिष्पना ये कम्बलास्तैरुपलक्षिता ये लोका महाशूदास्तेपा लीला विलासो विदग्धचे- टितक्रीडा यस्मिन् माति स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । शेफालिफुल्लाहादलालसे शेफालिफालानि तेपामाहादलालसा आनन्दकाला यन रातभा तस्मिन् । पुनः कथंभूते प्रौञ्चकुलकरालकेकारवस्फारिणि कौया उत्क्रोशपक्षिणस्तेषा कुलाना समूहाना ये फरालकेकारवा उन्नतशब्दास्तान स्फारयति प्रचुरीकरोतीत्येवंशीलः स तस्मिन् । पुनः फयंभूते । नीरन्ध्ररोधरज प्रसरपाण्डरितदिङ्मुखे नीरन्ध्र अविच्छितं यत् रोधरजः रोध- क्षपुष्पपरागः तस्य प्रसरेण व्याप्त्या पाण्डरितानि शुरलीकृतानि दिमुखानि येन तस्मिन् । पुनः कथंभूते।कुन्दकन्दलानन्दिनि कुन्दाना माध्यपुष्पाणा कन्दलानि पालवानि आनन्दय- ति प्रीणयतीत्येवशीलः स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । लवलीलतारामरामणीयकनिकेतने लवलीलतानां चन्दनशासानां आरामस्य रामणीयकं तस्य निकेतनं मन्दिरं तस्मिन् । पुनः फयंभूते । कमलिनीदलदहन हिमवाहिनि कमलिनीना दलानि पत्राणि तेषा दहन. प्रायं यदिदं तद्वहतीत्येवंशीलस्तस्मिन् । पुनः कथंभूते । जाहवीजलमननजात- जढभावे जाहवीजलमजनेन जात उत्पन्नो जडभावो मन्दोद्यमो यस्मिन् स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । तरणितीरिणीजलके लिव्यसनिनि तरणितीरिणी यमुना नदी तस्याः जलकेली व्यसनं भाग्रही वियते यस स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । सर- खतीरालिलोदवासतापसे सरखती नाम नदी तस्याः सलिलं तन य उदयास. उद- पासो नाम रापखद्विधतापसः स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । नवोपनालनास्तनकलशो. प्मनिषेवणादेशिनि नवयौवनानानां योऽसौ स्तनकलशोमा कुचकुम्भोष्णत्वं तस्य निषे. घणमालिझन तत् आदिशति प्रयोजयतीत्येवंशील स तस्मिन् । पुनः कयंभूते । प्रिया- गुरुधूपधूमोद्गमनिवातवलभिगमें प्रियो हदयेष्टोऽगुरुधूपः तस्य धूमसोद्गमः निवातवल. भिगर्भप यन स तसिन् । पुनः कथंभवे । घनघुमणरसरागद्विगुणरमणीमनसि पनः ·काव्यमाला। प्रावारपरिचयप्रसाधिनि प्रवर्धितप्रवृद्धधूमध्वजाराधनानुवन्धे समस्तसत्त्व- रोमाञ्चकञ्चकाचारिणि मलयमेखलालवानर्तनकुतूहलित 'इव देवदिशः परिसर्पति हैमने मरुति, . नलिनीवनदैन्यदुःखित इव मन्दद्युति मार्तण्डमण्डले, शीतपातमयसं. कुचितेष्विव लघुषु, दिवसेषु जाड्यजातजडजानुप्विव मन्दप्रयाणदीर्घासु रात्रिपु, सरसुधासारसंतर्पितनिलिम्पलोक इव क्षीणतेजसि तुषारकिरणे, इक्षुल्लासिनि सस्यशालिनि खरं शेफालितोत्फुल्लिनि क्रौञ्चोन्मादिनि कुन्दनन्दिनि धनाश्लेपानापादिनि । प्रचुरो योऽसौ घुसणरसस्तस्य रागेण द्विगुणानि रमणीनां मनांसि यस्मिन् । पुनः कथंभूते । पहलावारपरिचयप्रसाधिनि बहलो विस्तीर्णतरो योऽसौ प्रावारो हिमानिलनिवारण- पत्रम् । 'द्वौ प्रावारोत्तरासगौ-हिमानिलनिवारणे' । वस्य परिचयस्तं प्रसाधयति कारयती- स्येवंशीलः स तस्मिन् । पुनः कयंभूते । प्रवर्धितप्रवृद्धधूमध्वजाराधनानुरन्थे प्रवर्षित- प्रदः प्रज्वलितो योऽसौ धूमध्वजोऽमिस्तस्याराधने सेवायो अनुबन्धः प्रवृत्तानुवर्तनं यन्न स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । समस्त्रयत्वरोमाञ्चकञ्चकाचारिणि समस्तानां सत्त्वानों रोमाञ्चकञ्चकं रोमहर्षणं आचारयति इत्येवंशीलः स तस्मिन् । देवदिशः उत्तरदिशः सकाशात् किमर्थे परिसर्पति हैमनो मरुत् इसाह। उत्प्रेक्षते-मठयमेखलालतानर्तनकुतूह- लित इव मलयमेखला मलयाचलतटी तस्या या लताः चन्दनशाखास्तासां नर्तनं मानविक्षेपः तस्मिन् कुतूहलितः संजातमनोरथः तस्मिन् । इवोत्प्रेक्षायाम् ॥ पुनश्च कस्मिन् सति प्रत्यक्षतायनामा हैरिको मां प्रति एवं व्यजिशपत् । मार्तण्डमा ण्डले सूर्यविम्ये सति । फयंभूते मार्तण्डमण्डले । मन्दधुति भन्दा अतीवा घुत् दीप्ति- यस्य स मन्दधुत् तस्मिन् । अल्पवेजसीत्यर्थः। पुनः कथंभूते। उत्प्रेक्षते-नलिनीवनदैन्य- दुःखिते व नलिनीनां वन तस्य यत् दैन्यं शीतदाइदुःख वेन दुःखितो दुःखं प्राप्तो नलि- नीवनदैन्यदुःखितस्वस्मिन् । इवान्द उत्प्रेक्षायोतकः । केषु सत्सु दिवसेषु । लघुषु हखेषु । पुनः कथभूते । उत्प्रेक्षते-शीतपातभयसंकुचितेष्विव शीतपातात् शीतागमात् यद्भयं भासस्तस्मात् संकुचिताः संकोचं प्राप्तास्तेषु । कामु सतीषु । रात्रिषु सतीषु । कर्यभूतासु रात्रिए । मन्दप्रयाणदीर्घामु मन्दप्रयाणेन दीर्घा आयतास्तामु। पुनः कथंभूतासु । उत्प्रेक्ष. ते-जाम्यजातजडजानुष्विव जाम्येन शीतेन जाते जडे मन्दे जानुनी अष्ठीवन्तो यासा • सामु । पुनथ कसिन् सति । तुपारकिरणे सति । कथंभूते। क्षीणवेजसि। अपरफयंभूते। सरप्रेक्षते-मरत्गुधासारसंशातिनिलिम्पसके इस सरन्टी निरन्ती या मुधागतं नया आसारा समूहस्वेन संतर्पितः सम्यक्त्रीणितो निलिम्पलोकोऽमरसमूहो येन स तथा सस्मिन् । पुनध कस्मिन् सति । वन्दिन्दारकन्दे प्रधानतुतिपाठकसमूहे इत्येवं पठति सति । चीति किम् । सलासिनीत्यादि । हे पामिनि हे प्रिये, कः - ।

·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५७७ भाखन्मन्दिनि वातवाहिनि हिमासारावसन्नाङ्गिनि काले कामिनि दीर्घरात्रियटिनि प्राटेत्कृती कोऽध्वनि ॥४३१॥ यैः पूर्व गाढकण्ठग्रहवलितभुजाभोगनिर्भुवः स्त्रीणां पीनस्तनाग्रस्थपुटितहृदयैर्वासगेहे मसुप्तम् । तैरद्य त्वद्विषद्भिः समरुति शिशिरेऽशायि शैलावकाशे वक्रमावोपघानैरुरसि च निहिताष्ठीवदष्टीलबन्धैः ॥ ४३२ ।। कृती विद्वान् तृतीये इंग्विधे काले शीतकाले अध्वनि मार्गे प्राटेर प्रगच्छेत् । अपि तु न कश्चित् प्राटेदित्यर्थः । कथंभूते काले। इस्लासिनि इथून उल्लासयति पाचयती- स्येवंशीलः स तस्मिन् । पुनः क्थंभूते'। सस्यशालिनि सस्यैर्मुद्रमयुष्टयवचणकगो- धूमादिभिः शालते इत्येवंशीलः स तस्मिन् । 'शाल श्लाघायामः इति धातोः प्रयोगात् । पुनः भंभूते । खरमतिशयेन शेफालिता अतिशीतामुत्फुल्लयतीत्येवं- शीलः स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । नौच्चोन्मादिनि मौञ्चारकोशपक्षिण उन्मादयति मत्तान्रोतीत्येवंशीलः स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । कुन्दनन्दिनि फुन्दान् माग्यपुष्पविशेषान नन्दयतीत्येवंशील स तस्मिन् । पुनः कयंभूते। घनाश्लेयाङ्गनापा- दिनि घनाश्चेषा गाढालिना माना नीरापादयति निकारयतीति स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । भावन्मन्दिनि भावन्तं मन्दयति अतीनं कारयतीति स तस्मिन् । पुनः कथं. भूते । पातवाहिनि पातं पाहयति प्रवर्तयतीत्येवंशीलः स तस्मिन् । पुनः फयंभूते । हिमासारावसन्नाजिनि हिमासारेण शिशिरसमूहेन अवसन्ना गतिभन्नसहिता अजिनो यस्मिन् स तस्मिन् । पुनः कथंभूते । दीर्घराविघटिनि दीर्घा रात्रयः त्रिंशद्धटिकाप्र- माणा रात्री रजनी घटयति करोतीयेवंशीलः स तस्मिन् । समुच्चयाक्षेपालंकारः।। थेरित्यादि । हे राजन्, यस्त्वतिपद्भिवासगेहे धवलगेहे चित्रशालायां पूर्व प्रमुप्त निद्रिसम् । क्यंभूतस्त्वद्विषद्भिः । गाढकण्ठप्रहवलितमुजामोगनिमुमवकः । वीणामिति पर्द गाढादिना च पदेन सबन्धनीयम् । तेनायमर्य:-वीणा गाडं रढ यथा योऽसौ कष्ठप्रहो पाहुना प्रीवाप्रहण तस्मिन् पलितः कुण्डलीकृतो योऽसौ भुजाभोगो दोर्दण्डम- डलं तेन निर्भुमं यकीकृतं घपं येषां ते तयोकास्वैः । पुनः कथमूः । स्त्रीणां पीनखना- प्रस्थपुटितहदयः पीनानामाभ्यामुमतकुचघुकाभ्यां स्थपुटित निनोमवीकृतं हृदयं येषां द्विपती रो तया तेः । तैरतमिद्भिः अद्यास्सिन् शिशिरे शैलावकाशे पर्वत. प्रदेशे शामि शयितम् । कथंभूते शैलावकाशे । समरति शीतवातसहिते । क्यंभूत- स्वसिद्धिः । क्रमावोपधानः वा विश्मा ये मावागः पापाणास्तेषां उपधाने शीर्षे येषां ते तथा तैः । पुनः कथंभूतैः । उरसि निहिताष्टीवदयलय-धैः उरति विनिहिती अष्टोवतो नुनोरटीलवन्धो यैस्ते तथा तेः । परियत्तिररंकारः॥

·५७८
काव्यमाला।
यैनीताः सौषमध्ये घनघुसणरसालितगात्रैः प्रकामं
कान्तावझोजकुआर्जनविजयिभुजैदीर्घयामास्त्रियामाः।
विध्यातासनवहिपसरितभसितापाण्डवः पिण्डशेषा-
स्ते हेमन्ते नयन्ते तर नृप रिपवः शर्वरी पर्वतेपु॥ ४३३ ॥
अपि च ।
कुर्वन्तः कामिनीनामघरकिसलये सौकुमार्यप्रमार्थ
विन्यस्यन्तः कपोले सरसनखपदोल्लासभांवरकान् ।
रोमायोदधदक्षाः स्तनकलशयुगे प्रीणितक्रौचकान्ताः
मालेयासारसान्द्रीकृतकमलवना हैमगा यान्ति बावाः ॥ ४३४ ॥

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । यत्रतत्स्वयमेव कामिषु निशि स्त्रीणां पनालिगनं यत्रायं सरकेलिकामितसमायामस्त्रियामागमः । यत्राकफालिभिः परिचितः सद्यःसुतोऽसौ रसः प्रीत्यै कस्य न स क्षितीश्वरपते पालेयकालोऽधुना ॥ ४३५ ।। इति पठति बन्दिवृन्दारकवृन्दे, प्रविश्य प्रौढप्रदोषायां निशि प्रत्यक्षतार्य- नामा हैरिको मामेवं व्यजिज्ञपत्-'देव, विजयवर्धनसेनापतिविजयेन वर्धसे । पुनश्च .. शुण्डालधनघसारैरजगवैरिन्द्रायुधस्सपिमिः कुन्तैः कैतकपनपद्धतिधरैः खङ्गैस्तडिड्डम्बरैः । यत्रैतदित्यादि । हे क्षितीश्वरपते राजाधिराज, स प्रालेयकालः शीतकालः अधुना कस्य पुरुष प्रीत्यै न भवति हर्षाय न स्यात्, अपि तु सर्वस्य स्यात् । स कः । यत्र यस्मिन् पालेयकाले निशि रात्री एतत्प्रत्यक्षीभूतं स्त्रीणां पनालिशनं कामिषु खयमेव भवति अयाचितं स्यात् । यत्र अयं प्रत्यक्षीभूतः त्रियामागमो वर्तते । कथंभूतस्त्रियामा- गमः । स्मरकेलिकामितसमायामः स्मरकेलीनां कामितसमो धाञ्छितसदृश आयामो देय यस्य स तथोक्तः । यत्र असौ प्रत्यक्षीभूतः सद्यःतः तत्कालगलितो रस इक्षरसो वर्तते । फथंभूतो रसः । आदकिफालिभिः परिचितः आई सरसं यत् आईकं यावे तस्स फालयः खण्डानि मार्दिकफालयस्वाभिः परिचित आईसरसं उपविष्टम् । समुन्य- यालंकारः॥ हे देव, विजयवर्धनसेनापतिविजयेन वं वर्धसे । फस्मात्त्व वर्धसे । यस्मात् कार- णात् अन्यतरेयुरेव अन्यतरस्मिन्नेव दिवसे अहनि । 'पूर्वान्यान्यतरेतराधरोत्तरेभ्य एधुस्' इति सूत्रेण एघुस्प्रत्ययः । अध्यह दिवसे न तु रानी संमागस्तुमुलः महातात्म- परजनः रौद्रस्वतः समभवत् सम्यग्बभूव । शुण्डालैरित्यादि । कथंभूतः संप्रामः । पर्जन्यकालक्रियः पर्षाकालसदृशः । कैः कृला संप्रामः समभवत् । शुण्डालगंजैः । कथंभूतैः शुण्डालैः । घनघस्मरैः फालमेपतिर- स्कारकारिभिः । न केवलं शुण्डालैः, अजगवैरिन्द्रायुधस्पर्षिभिः इन्द्रचापसदृशैः। न फेवलं तैः, अपि तु कुन्तर्भलकैस्सोमरायुधः । कयंभूतः कुन्तैः ।फैतकपनपद्धतिधौः केतक्या इमानि केतकानि तानि पत्राणि तेषां पति मार्गमुपधां धरन्तीवि वे तथा तैः । पुनः - ·५८२ काव्यमाला। कुञासु रुञ्जासु, जयन्तीषु विद्विष्टकटकचेष्टितलण्टासु जयघण्टासु, गा. यत्सु वेणुवीणाझल्लरीध्वनिसमानवानेपु गायनेषु, उदाहरसु मन्त्राशीर्वाद- निपुणोचारणेपु ब्राह्मणेषु, पठत्सु समरोत्सुकवीरपुरुषहृदयानन्दिपु यन्दिपु, त्वरमाणेषु संपादितदधिदूर्वाचन्दनेषु नृपतिनन्दनेषु, प्रचलत्सु बुहुदाई- चन्द्रादर्शनिबिडगुडोड्डमरडामरितभुवनाभोगेषु नागेपु, प्रधावमानेषु प्रवे- गखुरखरमुखारब्धमेदिनीवादनविराजिपु वाजिपु, संचरत्सु चक्रधाराभरा- कथंभूतासु । स्फारितासु प्रचुरीकृताम् । पुनः कथंभूतासु । प्रदीर्घकूजितजरितवी- रलक्ष्मीनिकेतनिकुमासु प्रदीर्घकूजितैरायतशब्दः जर्जरितानि बधरीकृतानि वीरलक्ष्मी. ना निकेतनिकुआनि गृहमध्यप्रदेशा याभिः रजाभिस्वापु । पुनश्च कासु सतीषु । जयघण्टामु स्थालिवासु कंसपातीय । कथंभूतान । जयन्तीषु जयं कुर्वतीषु । पुनः कथंभूतासु । विद्विष्टकटकचेष्टितमुण्टामु । विद्विष्टस्य शनोः प्रस्तावादचलस्य यत् फटकं सैन्यं तस्य चेष्टितं प्रवर्तनं तहटन्ति लोपयन्ति तास्तासु । पुनश्च केषु सत्सु । गायनेषु गन्धर्वेषु सामु । कि कुर्वत्मु गायनेषु । गानं कुर्वरम् । संग्रामः समभवत् इति क्रियासं- पन्धः । कथंभूतेषु गायनेषु । वेणुवीणाझम्लरीप्वनिसमानतानेषु घेणवश्व वंशवीणाय वालकाः शर्यध राजगृहभूतनालिकापरिज्ञानार्थ पटिकादिवादित्राणि तासां ध्वनीनो समानस्तानो गानविशेषो येषु ते तथा तेषु । पुनश्च केषु सत्सु । ब्राह्मणेषु सत्सु । कि फुर्वत्सु । उदाहरत्सु पटत्सु । पुनः कयंभूतेषु । मन्त्राीर्वादनिपुणोच्चारणेषु मन्त्रस्य वेदस्य ये आशीर्वादास्तेषां निपुणोपारणं उदात्तानुदात्तस्वरितखरपूर्वकपटनं येषु ते तथा वेषु । पुनश्च फेषु सत्सु । बन्दिपु घाग्नीवेषु भहेषु। किं कुर्यरमु पन्दिषु । पठत्सु पट्पदादि. पाटानुसारयत्सु । कथंभूतेषु।समरोत्सुकवीरपुरुषहस्यानन्दिर सह मरेण वर्तत इनि समर. सप्रामस्वनोत्सुका उत्ताला ये वीरपुरुषाः मुभरमानवास्तेषां हृदयानि चित्तानि आनन्दयः तीत्येवंशीलास्तेषु । पुनश्च केषु सत्म । नृपतिनन्दनेषु सरमु । किं कुर्वाणेषु । त्वरमाणेषु । पुनः थंभूतेषु । संपादितदधिपूर्वाचन्दनेषु संपादितानि तिकीकृतानि दधिवाचन्दनानि येषां से तथा तेषु । पुनम केषु सत्सु । नागेषु सत्सु । किं कुर्वत्पु नागेषु । प्रचलमुचपलगति कुर्वसु । धुनः पथभूतेषु । युद्धदार्धचन्द्रादर्शनिविदगुडोहमरडामरितभुक्नाभोगेषु बुदाम मुवर्णादिमयजलप्फोटका अर्धचन्द्राय मुवर्णादिघटिता अष्टमीचन्द्रा आदर्शाय दर्पणास्त. निविदा जटिता गुडा गजप्रक्षरास्तेषामुामरेणोल्यणभयेन डगमरितो मयं प्रापितो भुवना. भोगोजगद्विस्तारो येस्ते तथा तेगु । पुनश्च केषु सत्सु । वाजिपुसत्सु।कि पूर्वाणेषु पाजिषु। प्रभावमानेषु शीघ्रगात कुर्वाणेषु। पुनः कथभूतेषु । प्रवेगपुरतरमुखारग्धमेदिनीवादनवि. गजिघु प्रवेगेण उत्मुक्तया प्रमुका ये सुराः शफास्तेषां सराधि कर्वशानि यानि सुखानि अभागि लोहबष्टकसाशानि तेरारब्धं मण्डित मेदिन्याः पृथिव्याः यद्वादनं पादि वेन दिराजन्ते इत्येवंशीलातथा वेषु । पुनथ फेषु पत्यु । स्पन्दनेषु रपेषु । कि ·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्यूकाव्यम् । ५८३ भुमभोगिवदनेषु स्यन्दनेषु, प्रसर्पत्सु संग्रामानुरागनिर्भरक्रमाकान्तिपु पदातिपु, हर्षमानेषु चापलालनोत्सारितसुरविमानसंवाधेषु योधेपु, संनि- दपानासु तुमुलफोलाहलालोकनोन्मजगतिपु नभश्चरसमितिषु, आसीदत्सु गगनगतिवेगश्रमधासस्फुरिताधरेषु विद्याधरेपु, नटति कृतकलहदोहदा- हादनादे नारदे, संजायमाने नवीनवरवरणोत्कण्ठितमनसि देवदारिका- सदसि, समुच्छलति विधूसरितामरीकुन्तलाभोगे परागे, ८ - पुर्वस सन्दनेषु। सनरत्सु प्रवेश कुर्वत्सु । पुनः कयंभूतेषु । चक्रधारामरामपभोगिवदनेषु चाणां पारा अमाणि तासा भरा भारास्तैराभुमानि कुटिलीकृतानि भोगिनो शेषनागस्य पदनानि सहस्रमुखानि येस्ते तया तेषु । पुनश्च केषु सरमु । पदातिषु सत्सु । किं पुर्वत्सु पदातिषु । प्रसपत्सु प्रधावत्सु । पुनः कथंभूतेषु । संप्रामानुरागनिर्भरक्रमाकान्तिपु संमा- मानुरागेण रामरप्रीत्या निर्गरे गाडं कमाणामाकान्तयो व्याप्तयो येषां वे तया वेपु । पुनध केषु सत्सु योधेषु सरमु । किं कुर्वाणेषु। हर्षमानेषु । फयंभूतेषु । चापलालनोत्सारितमुरपि- मानस्वाधेषु चापानां लालनेन मार्जनेनोत्सारिता दुरीकृता मुरविमानानों कोतुझागत- देवव्योममानानां संपाधा संकीर्णता मैने । पुनश्च कामु सतीषु । नमवरसमिविपु दे. एसमूदेषु । किं कुर्वत्सु । सैनिदधानासु समीपतरं ढौकमानामु । पुनः कयंभूतेषु । तुमुल- कोलाहलालोकनोन्मत्तगतियु तुमुल: अज्ञातात्मपरजनो योऽसौ कोलाहलरतेनालोकमेन निरीक्षणेनोन्मत्ता प्रमादववी गतियांस तासथा सामु । पुनध केषु सत्सु । विद्याधरेषु । किं पुत्सु । आसीदतु आसनीभवत्यु । कथंभूतेषु । गगनगतियेगमश्वासएफरितापरेय गगनगतिवेगेन गगने गमनोरमुकतया प्रमश्वासःदोच्छवासस्वेनस्फुरिताः कम्पिता अपरा येषां से तथा तेषु । पुनध कस्मिन् सति । नारदे फलहप्रिये सति । कि दुर्वति सति । नारदे । नटति हर्षेण नर्तनं कुर्वति सति । पुनः कथंभूते नारदे । मृतकलहदोहदाबाद- नादे कृती विहितः फलइदोहदेन युदमनोरपेन मापादनाद भानन्दराब्दो येन स सथा सस्मिन् । तथा चोचम्-'कलहप्पिया कदाचिय धम्मरया यागुदेव समकाला।। भया वियणि रयगई हिंगादोगेण गम्छन्ति । ननु सत्र मुनिसतवीर्षे विप्पोरसंमगत कुन माद मागत इल्पहराव पुरविनिमयागको मानिशी पुगए रमित गति। देवदारिवारादवि दिव्यपैश्यासमूहे ।। या देवतारिशासति । संमायमाने उत्पद माने गदि। फयंभूते । नवीनयरवरणोत्कग्टिनमनवि नवीनानां पराणां परणे सांगरे उत्कटतानि मुमनोरयानि मनासि यम्मिन् ततया तस्मिन् । पुनय पस्मिन्, सति । परागे धूल्याम् । पूर्वी परागे । समुहलत । कपंने पागे । बिधूमरितामरीजन्य- . सामोगे विशेपेण धूमरिता पपाष्टुरीस्ता समग पुन्तलाना आमोगाः परिपूर्णता येन परागस तथा तसिन् । । .

·५८४ । काव्यमाला। क्रोधावेशप्रघावोद्भटसुभटपटाविर्भवन्मूलबन्ध- •स्तूर्णवात्तुरमाननवनवशावेशविस्तारसारः । आसीदत्स्पन्दनाप्रध्वजनिभृतभरः पर्यटकुलरेन्द्र- स्फारव्यापारकर्णाहतिविततशिखः पांसुरूवं व्यधावीत् ।। १३७ ।।' तिरस्कृत्यैवैतभुवनमखिलं जातरभसः कथं स्वर्गस्त्रीणाम्मलिनितमुखः पांसुरभवत् । इति प्राप्तामःः सुभटहृदयावाप्तजननैः स मूलोच्छिन्नोऽभूचदनु रुधिरै रागिरुचिभिः ॥ १३८ ।। आकृष्टोन्मुक्तमौर्वीव्यतिकरविनमद्यस्यदिप्वासनिर्य- हुंकारस्फारसारत्रसदवशसुरश्रेणिशीर्णप्रचारः । . यत्र च। क्रोधावेशेत्यादि । हे राजन्, पांसुरूवं गगने व्यघावीत् उच्छलित । कथंभूतः पामुः । क्रोधावेशमधावोद्भटमुभटपटाविर्भवन्मूलबन्धः क्रोधावेशेन फोपसंक्रमणेन प्रभावोद्भटाः शीघ्रगतिमहाडम्बरा ये सुभटास्पा घटाभ्यो पटनाभ्य आविर्भवन प्रकटीभवन् मूलबन्धः प्रथमोत्यानं यस्य पासोः स तथोकः । पुनः कयंभूत । पूर्णव- शत्तुरशाननपवनवशावेशविस्तारसारः तूर्ण शीघ्र वान्तश्चलन्तो ये तुरहास्वेषामाननाना पवनवशावेशेन उच्छासवातेन विस्तारसार । अपरं क्यंभूतः । आसीदत्स्यन्दनाप्रध्य- जनिभूतभरः भासीदन्त आगरछन्तो ये स्पन्दनाप्रध्वजा रथोपरिवद्धपताकानि तो निधलः प्रेरिनुमशक्यो भरः समूहो यस्य पासोः स तथोकः । पुन. कथंभूतः । पर्यटकुजरेन्दस्फारव्यापारकर्णातिविततशिखः पर्यटन्तो गच्छन्तो ये कुजरेन्द्रा गज- नायास्तषां स्फारव्यापारा प्रचुरप्रवृत्तिर्या कर्णाहतिः धवणताडनं तया वितता विस्तीर्णा शिसा ममापि यस्य पोसो. स तयोक्त.। अर्थव्यकिरयं गुणः । तिरस्कृत्यैवैतदित्यादि । हे राजन्, तदनु तदनन्तरं स पांमु रुधिरैः कृता मूलोच्छिन्नोऽभूत मूलादपि छेदितो बभूव । कथंभूतै रुधिरैः । रागिचिभिः । पुनः क्यंभूतः । इत्येतसात् कारणात् प्राप्तामः प्राप्तकोथै । कथंभूतः । मुभटहदयावाप्त- जननः सुभटानो हृदयेभ्योऽयाप्त प्राप्त जननं जन्म यैस्खानि लैः । इतीति किम् । पासु खात्रीणां कथं मलिनितमुसोऽभवभूव । किं कृत्वा । एतदखिलं भषनं मृत्युलोकं विरस्कृत्यैव । अघ पृत्वैव । 'एवे चानियोगे' इति वचनात् न पूर्वलोपः । कथंभूतः पामु । जातरभसः । सजातवेगः । हेनुरयमलंकारः ॥ यत्र च यस्मिन् संप्रामे । आकृष्टत्यादि। अयं प्रत्यक्षीभूतः पातासन्दनः से मा.

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । योधैर्युद्धप्रबन्धादनवरतशरासारशीर्यत्तुरङ्गः पातङ्गः स्पन्दनोऽयं द्रवदरुणमदः खे सखेदं प्रयाति ॥ ४३९ ॥ चक्रोत्कृत्तकठोरकण्ठविगलत्कीलालधारोद्भुर- स्कन्धाबद्धसिराकरालकरणै रुण्डैर्भवत्ताण्डवैः । युद्धस्पर्धविवृद्धबुद्धिविधृतव्यापारघोरादरै- स्तद्देव द्विषतां मुहुः पुनरभूत्सैन्यं सदैन्यं तव ॥ ४४० ॥ अपि च यत्र सद्यश्छिन्नविकीर्णलग्नगरणमोचालमुक्तसर- प्रत्यारब्धनियुद्धरुण्डरमसैजीताप्सरसंगमैः । काशे सखेदं प्रयाति । कथंभूतः स्यन्दनः । आकृष्टोन्मुक्तमौवींव्यतिकरविनमध्यस्य- दिवासनियटकारस्फारसारत्रसदवशसुरश्रेणिशीर्णप्रचारः आकृया कणान्तमानीता सा चायौ उन्मुक्ता मुका सा चासौ मौवी प्रयचा तस्या व्यतिकरण प्रघटकेन विनमानम्रीभवन् व्यस्यन् वाणान् मुन्धन स चासौ इष्वासो पनुस्वस्मानिर्यन्तो नि. पाँच्छन्तो ये टंकाराः शब्दास्तेषां स्फारः प्रचुरतरो योऽसौ सारो पलं तस्सानसन्यो विभ्यस्योऽवशाः परवशा ये सुराणा श्रेणयः समूहास्तैः शीर्णो मन्दीकृतो भमो या प्रचारो व्यापारो यस्य स्यन्दनस्य स तथोक्तः । पुनः कथंभूतः स्यन्दनः । योथैः सुभटैयुद्धप्रवन्धारसंग्रामप्रबन्धात् अनवरतशरासारशीर्यत्तुर: अनवरतैः शराया- बर्याणवृष्टिभिः शीर्यन्तः शतखण्डीभवन्तस्तुरमा यस्य स तथा । पुनः कथंभूतः । वदरुणमदः द्रवन् नश्यन् अरुणस्य सूर्यस्य सारथेः मदोऽहंकारो यत्र स तथोक्तः । गोडीया रीतिः । अतिशयालंकारः ।। चमोत्कृत्तेत्यादि । हे देव हे राजन् , तव भवतो द्विषतां शत्रूणां तत्सैन्यं तद्वलं मुहुर्वारंवार सदैन्यमकिंचित्कर पुनरभूत् पुनरपि संजातम् । कैः कुत्ला सदैन्यमभूत् । हण्डैः कयन्धः । कथंभूत रण्डैः । चकोत्कृत्तकठोरकण्ठविगलत्कीलालधारोदुरस्कन्धाय- द्धसिराकरालकरणः चकैलोभ्रमिले: उत्कृत्तादिकमाः कठोराः कशा ये कष्टाः गला वेभ्यो पिगलन्ति निर्गलन्ति यानि कोलालानि वेषां धाराभिः प्रयाहः उद्धरा उत्कटा ये स्कन्धाः प्रौनाप्रदेशास्तम भावद्धाः स्थिता याः सिरा अमृग्धारानाहिका- स्ताभिः करालानि करणानि अङ्गहारा येपा रुग्दाना तानि तयो कानि तेः । पुनः कथं. भूतै रण्डः । भवत्ताण्डवैः संजायमाननतनः । पुनः कथंभूतः। युद्धस्पर्धविादयुद्धिविधत- व्यापारपोरादरः युद्धस्य यः स्पर्धः प्रोषस्तेन विदा या युद्धिसयां मित आ- रोपितो योऽसौ व्यापारो नियोगरतेन पोरो रोद्र आदर एकामता येर्पा सडाना तानि तेः । अनमोऽयं रसः। गौटीया रीतिः। जाविरलंकारः अपि च तथा थ । यत्र इत्ययं सन्दोऽव्यये परीवे । नायमर्थः-पत्र लिन् म. ५० ·५८६. काव्यमाला। भर्तुः कार्यविधायिधैर्यधृतिभिधरै रणप्रागणे खर्गे च त्रिदशस्तुतिव्यतिकराद्रोमाञ्चितैः स्थीयते ।। ४४१ ।। तत्र द्विपुष्करकरनालासरालवेतालकुलनिपीयमानशोणितासवे महाहवे देव, खयमेव विजयवर्धनसेनापतिना स्खलितबलोऽचलः कृतमृगायितमतिर्वि- हितरणरापतिर्विघटितविद्विष्टकरटिघटैर्भवदनीकसुभटैधृतः समानीतश्च खकीयसैन्यजन्यजयाकर्णनोदश्चद्रोमाञ्चस्फुरद्वीरवधूहस्तकटकं विजयक- रकम् । । रणप्राङ्गणे धीरैः सुभटैः स्थीयते निचलीभूयते । कथंभूतः धीरैः । सद्यस्छिन विकीर्णल. मगरणप्रोतालमुक्तखरप्रत्यारम्धनियुद्धरुण्डरमसैः सद्यस्तत्कालं छिना द्विधाता वि. कीर्णा यत्र तत्र पतिता रमा रुधिरतया पुनरपि मिलिता ये गरणा गलनालानि तैः प्रोत्ताला उत्सुका मुक्ताः कृता ये खराः शब्दाखैः सह प्रत्यारब्धानि पुनरपि मण्डि- तानि नियुद्धानि वा वाहुरणास्सैरुपलक्षितानि यानि रुण्डानि क्वन्धाने । उकं च- 'क्वन्धोऽन्त्री क्रियायुतमपमूर्घक्लेवरम्' । तेपा रभसो वेगो येषु धीरेषु ते तथा तैः । अपर कथंभूतधारैः । जाताप्सरःसंगमेः जात उत्पन्नोऽसरोभिः सगमो येषा ते तथा तैः । पुनः क्थंभूतैः । भर्नुः कार्यविधायिधैर्यधृतिभिः भर्तुः खामिनः कार्यविधायिनी कर्तव्यकारिणी धैर्य ऋतिधारवसतोषो येषा ते तथा तेः । पुनः कथंभूतैः । रोमाधितैः काभूतरोमकैः । क्मात् । त्रिदशस्तुतिव्यतिकरात् देवाना स्तवप्रहकात् । कस्मिन् रोमाञ्चितः । खर्गे व वर्गलोके । चकारात् इह संग्रामकाले पूर्ववत् । रोदरसप्रधाना गौडीया रीतिः । समुच्चयालकारः॥ हे देव हे राजन् , असावचलस्तत्र महाहवे विजयवर्धनसेनापतिना तव सेनान्या स्वयमेव स्तलितवलो भग्नसामयः कृतमृगायितमतिः पलायितुमनाः सन् विहितरणर. एसतिश्च सन् कृतसंग्रामघटन विघटनः सन् भवदनीकमभटैः तव सेनामुभदैर्धतो बद्धः । न केवलं धृतः, विजयकटक तव सता समानीतच । फयंभूते तन महाहवे । द्विपुष्करकरनालासरालवेतालबुलनिपीयमानशोणितासवे द्विपुष्कराः संप्रामगृतहस्तिन. स्तेषां करनालैः शुण्डादण्डनालैरसरालवेनालकुलैः दीर्घमृतकशरीराविष्टव्यन्तरवि. शेक्समूहः निपीयमानः शोणितासवो यत्र स तथा तस्मिन् । कथंभूतैर्भवदनीकमु. नौः पिजिविष्टकायविपटिका पलायन का पिशित करदिया यस्ते तथा तैः । कथंभूतं तव कटकम् । स्वकीयसैन्यजन्यजयाकर्णनोदशोमाघस्फुरद्वार- वधूहस्तक्टकं स्वकीयस्य सैन्यजन्यजयः संप्रामोत्थजयस्तस्याकर्णनेन उदयन् उल्लसन् योऽमो रोमायस्वेन स्पुटन्ति शतखण्डीभवन्ति वीरवधूनां हस्वाना कटका क्लयानि यस्मिन् विजयकटके तत्तपोकम् ॥

·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । कदाचित्कामिनीनां मदिरामोदमेदुरमुखमरुत्संवादिसौरभाट विदल- न्तीपु बकुलकलिकासु, दशनच्छदोदेशदंशप्रकाशपेशलासु विकसन्तीपु फङ्केल्लिबल्लरीपु, सुरतश्रमसंजातजलजालकलिपिपु विलसन्तीपु माकन्दम- जरीपु, दीर्घापालभङ्गिसुभगेपु स्फुटसु मल्लिकामुकुलेषु, कलगलालप्तिली- लेपु समुच्छल सु पिकपाककुलकोलाहलेषु, चिकुररुचिरुचिरचश्चरीकचरण- चापलचलितविकच विच किलगलन्मकरन्दस्यन्दसार्दासु भवन्तीपु वनवसु- धासु, विकटकुचामोगशोभारम्भित विराजरसु माधवीकुसुमस्तबकेषु, कपोलकान्तिमाधुर्यस्पर्धिषु प्रबोधसु मधूकपुष्पेषु, मृगमदरसच्छुरितकदे- कदाचित् कस्मिंश्चिदवसरे मधी वसन्ते ऋतौ मकरध्वज कन्द आराधयामास भाराधितवानहम् । कासु सती । बकुलकलिकासु बकुलतमुकुलेषु सत्सु । कथंभूतासु । मदिरामोदमेदुरमुसमकरसंवादिसौरभासु... कि कुर्वन्तीपु । विदलन्तीपु विकसन्तीपु । पुनः कागु सतीपु । फलियालरी अशोक. तस्मअरीषु सतीषु । कथंभूतासु । दशनच्छदोद्देशदंशप्रकाशपेशलासु दन्तच्छदस्योद्देशः प्रदेशस्तन योऽसौ दंशो दन्तच्छदसतद्वत् प्रकाशः शोमा तेन पेशला मनोहराखायु । कि फुर्धन्तीघु । विकसन्तीपु स्फुटन्तीपु । पुनः कामु सतीषु । माकन्दमतरी आम्रयालरीषु सती । कथंभूतामु । मुरतश्रमसंजातजलजालकलिपिषु सुरतश्रमेण संजातं यजलजालक स्वेदयन्दं तद्वलिपिरवयवो यासा तालासु । किं कुर्यन्ती । विलसन्तीय साहसन्तीषु । युनः केगु सत्सु । मलिकामुकुलेषु नलिकवेलि कुमठेपु सत्सु । कथंभूतेषु । दीर्घापासमषिमु- भगेषु दीर्घा आयता ये अपाना लोचनप्रान्तास्तेषां भी रचना तया गुमगानि वेषु । किं फुधत्सु । स्फुटत्म विकसरसु । पुनश्च फेषु सत्सु । पिकपाककुलकोलाहलेषु पिक. पाकाः पुंस्कोकिलास्तेषां कुलानि तेषां कोलाहलास्ते तया तेषु सत्सु । कथंभूतेषु । कल. गलालप्तिलीलेषु कला मधुरा या गलालप्तयः कण्ठजितानि तासां लीला शोभा येषु कि फुर्वसु । समुच्छलत्सु उत्पद्यमानेषु । पुनश्च कासु सत्तीपु । बनवसुधासु सतीषु । फयंभूताम् । विकुररचिरचिरचयरीकचरणचापलचलितविकचविचफिलगलन्मकरन्दस्य. न्दसादामु चिकुराः केशास्तेषां रुचिः दीप्सित् रचिरा मनोहरा ये चवरीका भ्रमरा. स्तेषां चरणानां यथापलं तेन चलितानि विकमानि विकशितानि विचकितानि मुकर. पुष्पाणि तेभ्यो गलन् निर्गलन् योऽसी मकरन्दस्वस सन्देन सवणेन सादी सरसा- स्वासु । दुर्वन्तीपु। भवन्दी संजायमानाम् । पुनध केषु रात्गु । माधवी गुमस्त- पफेषु परान्तबाटीपुष्पगुच्छेपु सामु । उर्फ 2-माधयी मधुशर्करा । वारान्ती पुनी हला'। कथंभूते । विकटकवाभोगशोभारम्भिपु मकटा उद्घटिता ये फुयामोगास्तेषां सोमामारम्भन्ते इत्येवसालास्तेपु कि पुयरमु । रिराजत्नु शोममानेषु । पुनम केयु राम । मधूकपुरपेषु पन्भुजीया मुमधु सत्य । कयंभूतेषु । कपोटान्तिमाधुर्यपधिप क.

·काव्यमाला। V शार्धचन्द्राभिनयनवनखनिवेशप्रश्रयेषु चकासत्सु पलाशप्रसवकुमलेपु, घनघुसणरसारुणितनाभिकुहरकान्तिप्ययतरत्सु कर्णिकारप्रसूनेषु, विधमो- टभूप्रभावनिर्भरेण धनुषा संनद्यति वशीकृतजगत्रये कुसुमचापे, मलयो- पशल्यवल्लीपल्लवोल्लासिनि माल्यवल्लतालतान्तामोदमांसले किष्किन्धस्कन्ध- संबन्धसिन्धुरोद्धरकरप्रचारस्खलितरंहसि दर्दुरदरीसरःसरोजमकरन्दमधु- खादमन्दसंचारे कावेरीसरित्तरगसीकरासारहारिणि केरलानालकनृता- पोलान काम्तयस्तासो माधुर्य मनोहरत्व स्पर्धन्वे तिरस्कुर्वन्तीत्येवशीलानि तानि तेषु । कि पुर्वत्सु । प्रयोपत्सु विक्सत्सु । पुनक्ष केषु सत्सु । पलाशप्रसवकुखलेषु पलाशाना किंशुकानां प्रसवाः पुष्पाणि तेषा पुयलानि तेषु सत्सु । क्थंभूतेषु। मृगमदरसच्छुरितक- देशार्पचन्द्राभिनयनवनखनिवेशप्रश्रयेषु मृगमदरसः कस्तूरिकादयस्वेन छुरितः कषुरित एकदेश एकपाशो यस्य अर्धचन्दस्य तस्य अभिनयो व्यक्लं तेषां नवनसनिवेशानी प्रत्यप्रकामादुराक्षतान प्रश्यः सारश्य येपो तानि तथोकानि तेषु । किं कुर्वत्यु । पका- सत्सु शोभमानेषु । पुनश्च केषु सत्गु । कर्णिकारप्रसूनेषु मोत्पलपुष्पेषु सत्सु । क्थंभू- तेषु । धनघुराणरसारपितनाभिकुहरवान्तिपु पनः प्रचुरः स चासी पुराणरसस्तेन भनितमव्यकरागीकृतं यत् नाभिकहरं तस्य कान्तिः सारश्यं येपो तानि तथा तेषु । कि पत्सु । अवतरत्न प्रादुर्भवत् । पुनध कसिन् सति । युगमचापे धनुषा संनयति पति । कथंभूते कुमुमचापे । वशीकृतजगप्रये आत्माधीन विहितप्रैलोक्ये । कथंभूवेन धनुश । विभ्रमोटभ्रूप्रभावनिर्भरेण विभ्रमेण अपानर्तनेन उद्भटा उपता या भूस्खस्याः प्रभावेण निर्भरे गाढं सहामिलर्थस्तेन तथोफेन । पुनश्च कम्मिन् पति । समीरे सति । कथंभूते समीरे । मलयोपशल्यवातीपासवासासिनि मलय. बन्दनाचलस उपशल्ये समीपे या वालपस्तातो पासपास्तान् उदासयतीत्येवंशील: स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते समीरे । मात्यवाहतालतान्तामोदमासले माल्यवान् दक्षिणदियपर्वतस्वस्य सतावास लतान्तानि पुष्पानि वेपामामोदस्तेन मांसलः परि- पुटसस्मिन् । पुनः कथंभूते । विकिन्धस्कन्धसंयन्धसिन्धुरोदरवरप्रचारस्परितर- हति किष्किन्धः सुप्रीवपर्वतस्वस स्कन्धा मूरास्तेषा सबन्धयो पक्षप्रकाण्वास्ः सह संबन्ध आधयो येपा दे तथोक्तास्ते च ते सिन्धुरास्वेपामुद्धरा ये फरास्तेषां प्रचारेण घेष्टया स्सलितमवटय रहो यस्य स तपोचस्तस्मिन् । पुनः कथंभूने। ईर- दरीसरःसरोजमकरन्दमधुसादमन्दसंचारे दर्दुरो नाम दक्षिणरिश्वती मण्डकपर्यंत राय दरीषु गुहागु यानि यानि वेषु यानि सरोजानि वेव मकरन्दमधूना पुष्परसमधून सादरवेन मन्दः संचारो यस्य स तथा तम्मिन् । पुनः श्यंभूते । कावेरीरित्तरमसी- परागारहारिणि कावेरी नाम दक्षिण दिग्वर्तिनी मरिन् नदी तस्यालाहारवेषों सीट- रासार जलकणसमूह हरदीत्येवंशीलः स तथा तस्मिन् । पुनः कयंभूने । केरलानाल- - ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५८९ चरणचतुरे परिसरति भागीरथीपथिक इव दक्षिणाया दिशः समीरे, किंनरीगणगीतोन्मादितकुरहेषु कुलशैलमेसलोत्सनेषु, रतिरसोत्कण्ठा- जरठचाटुकाराभ्यासिनीषु चारणावासविलासिनीपु, प्रियतमप्रसादनोपदे- शविनोददोहदोसुकासु गन्धर्वनगराभिसारिकासु, सहचरीचरणच!पचार- प्रणयिनि विद्याधरपुरलोके, पौलोमीकपोलफलकोचितचित्रचातुर्येण विनो- दयत्यैरावणमदं पुरंदरे, लक्ष्मीकुचकुम्भशोभारम्भेण संभावयति वनमाला- जाटा: ववृत्तावरणवतुरे केरलो नाम दक्षिणदिग्दती विषय विशेषतस्य भानास्तासां भ. लकारतेषां नृत्ताचरणं नर्तन विधानं तर चतुरः रा तथा तस्मिन् । रागीरे किं कुर्चति । दक्षिणस्या दिशो दक्षिणायाः ककुमः सकाशाद परिसरवि आगच्छति सति । पुनः कथंभूते । उप्रेक्षते-भागीरथीपधिक इव गातीर्थयात्रिको यथा। पुनश्च केषु सत्सु । फुलशैलमेसलोत्सलेषु कुलशैलाना हिमवदादीना मेखलानां कटिनीनामुत्सद्देषु उपर्यंङ्कमू- मिषु । कथंभूतेषु । किंनरीगणगीतोन्मादितकुरङ्गेपु किनरीणां गणास्तेपा गीतानि तेस्न्मादिता हर्षे प्रापिताः कुरता येषु ते तथा तेषु । पुनथ कामु सतीपु । चारणा- पाराविलासिनीयु चारणानां वाग्जीवगाना आवासारतेपा विलासिनी । कथंभूतासु । रतिरोतकण्ठाजरटचाटुकाराभ्यासिनीषु रतिरसवोत्कण्ठा वाञ्छा तया काशा ये चाटुकारा मिथ्यातुतयस्तेपामभ्यासः पुनः पुनरनुशीलनं पर्तठे यासा ता- स्तया तापु । पुनश्च कामु सतीमु । गन्धर्वनगराभिसारिकामु गन्धर्वाः कलयाची गाय- फास्तेषा नगराणा अभिसारिका बल्लभजनं प्रति प्रस्थिताः स्त्रियस्वामु । उफ च-- 'या दूतिकागमनकालमपारयन्ती सोढे स्मरज्वरभयातिपिपासितेव । नियोति वाल्लम- जनाधरपानयोभारसा कम्यते कविवरैरभिसारिकेति । कथंभूताम् । प्रियतमप्रसादनो. पदेश विनोददोहदोत्सुका प्रियतमस्स प्रसादनस्य उपदेशः शिक्षा तस्य विनोददो- हदेषु मीडामनोरथेषु धत्मुश उत्तालास्तामु । पुनथ फरिसर सति । विद्याधरपुरलोके सति विद्याधराणा पुरलोकरास्मिन् सति । पथंभूते सति । यहचरीचरणोंपचारप्रण. थिनि राहपरीणां चरणानां च तस्या उपचारो व्यवहारः तस्मिन् प्रगयो विधवे यस्य स तथा तलिन् । पुनध कस्मिन् सति । पुरंदरे सति । कि कुर्वति । ऐरावगमदं विनोदपति उचलति राति । येन पला । पौलोमीकपोलालरोपिलचिमचानुवैग पौलोमी शची तस्याः कपोलशलको तयोरचित यिनं भालेरयं तस्य चातुर्येश । पुनम कम्मिन् राजि । मुकुन्दे गति । पूर्वति सति । वनमालाप्रसून धनमा- साया दारिकापनस्य यानि प्रसूनानि तेषां प्रियः येसरम संभावयति पनि । मेन एता । समीरमशोगारम्भन RTी निजमायां तस्याः पुची वाव अम्मी . है ·काव्यमाला। प्रसूनकिझक मुकुन्दे, गिरिसुताधरदशनदंशनव्यथापायवैदाध्येन विधुर- यति सुधासूतिकलां शंकरे, भुजङ्गीशिखण्डमण्डनाडम्बरेण क्रीडायति नि- ज़फणामणीन्भुजंगनाथे, अपि च । हंसो यत्र मृणालिनीकिसलयैर्गण्डूपतोयैर्गजः कोकंश्चुम्बनचेष्टितैः परिपतन्पारापतः कूजितैः । एणः शृङ्गविघर्षणैर्मृगपतिर्गाढं पुनः श्लेषणैः शृङ्गारपसरप्रसादिहृदयः खां वां प्रियां सेवते ॥ ४४२ ।। यत्राशोकतरुः पुरंधिचरणस्पर्शप्रवृद्धस्पृहः कान्तावकमधूनि वान्छति पुनर्यस्मिन्नयं केसरः । - तयोः शोभारम्भो मण्डनविधिस्तेन । पुनश्च कस्मिन् सति । शंकरे सति । किं कुर्वति । मुधासूतिकला निजमस्तकस्थितचन्द्रकलां विधुरयति नियोतयति सति । केन कृता । गिरिसुताधरदशनदंशनज्यपापायवैदष्येन गिरिसुतायाः पार्वत्या अपरस्य दशनदं- शनस्य दन्तचर्वणस्य या व्यथा ठस्या अपायवैदग्भ्य विनाशचातुर्ये तेन । पुनश्च कस्सिन् सति । भुजंगनाये शेषनागे सति । किं पुर्चति । निजफणामणीनिव क्रीडायति विहार- यति सति । केन कृता । भुजजीशिखण्डमण्डनाहम्बरेण भुजमी देवी पद्मावती तस्याः शिखण्डो मस्तकं तस्य मण्डनाइम्बरो भूपणाटोपस्तेन ॥ अपि च तथा च कृतश्रवणामृतनिपक्कीः कृताः श्रवणानां अमृतनिषकयः पीयूषव- पणानि याभिः सूक्तिभिस्वास्तथा ताः । इतीति किम्-हंसो यत्रेत्यादि । यन वस. न्तसमये इंसः प्रिया सेपते । के कला। मृणालिनी किसलयैः। यत्र वसन्ते गजः प्रियां सेवते । कैः फुला । गण्डूपतोयैः कुल्लकालः। यत्र वसन्ते कोकः प्रिया सेवते । कैः कृत्वा । चुम्बनचेष्टितैः । यत्र वसन्ते पारापतः कलरवः प्रियां सेवते। कैः कृत्वा कृजितैः । पारापतः किं कुर्वन् । परिपतन् संमुसमागच्छन् । यत्रैणः ग्रियां सेवते । कैः फला । भविषर्पण: रक्षाभ्यां विविधलेसनैः । यत्र मृगपतिः प्रियो सेक्रे । कैः कृला। गाढं पुनःलेपणैः पूर्वोका गुणाः तैः । कथंभूतः । हारप्रसरप्रसादिहृदयः जारप्रसरेण रागव्याच्या प्रसादि प्रसन्नं हृदयं यस्य स तथोकः । कथंभूता प्रियाम् । खो। सा............ । समुच्चयालंकारः।। यत्राशोकतरुरिस्यादि । हे क्षोणीश, स जगत्प्रसिद्ध एष प्रत्यक्षीभूतो भवतस्वर परामुस्कृष्ट प्रीति हर्षे पुभ्यतु पुष्टि नयतु । स कः । यत्र बसन्ते अशोकतरः पुरभिचारणस्पर्शप्रसृो वर्तते पुरवीणो चरणस्पर्श पादताडने प्रादा स्पृहा .

·. ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । यत्रायं विरहश्च पञ्चमरुचिश्वेतोभवस्कारणः स क्षोणीश वसन्त एप भवतः प्रीतिं परां पुष्यंतु ॥ ४४३ ।। भूतः कोकिलकामिनीकलरवैः कान्तप्रसूनान्तरः पुन्नागः शुकसुन्दरीकृतरतिर्यत्रोल्लसत्पल्लवः । पुप्यत्स्मेरदलाधरः कुरुवकः क्रीडविरेफागनः सुच्छायच्छदमाधवीपरिचितः सोऽयं वसन्तोत्सवः ॥ ४४४ ॥ उत्फुल्लवल्लिवलनोल्लसदङ्गसङ्ग- संजातकान्ततनवखरवोऽपि यत्र । पुष्पोद्गमादिव वदन्ति विलासिलोका- न्मानं विमुच्य कुरुत स्मरसेवितानि ॥ ४५ ॥ ब्रह्मा कथं कथमपि प्ररुणद्धि चेतः शक्ताः स्खलन मुनयोऽपि मनो निरोद्धम् । यस्य स तथा । यस्मिन् वसन्ते अयं केसरो वकुल क्षः कान्तावामधूनि पुनर्वाञ्छति । यत्र वसन्ते अयं विरहक्षः पयमरुचिः पचमरागामिलापी वर्तते । कथंभूतो विरह- रक्षः । चेतोभवस्कारणः कामानिसहकारी । जाललंकारः॥ भूत इत्यादि । हे राजन् , सोऽयं वसन्तोत्सवी वर्तते। स कः । यत्र भूतः कोकिल. कामिनीकलरवैः कान्तप्रसूनान्तरः मनोहरपुष्पमध्यः । यन पुनागस्तुगतरुः पुरुषरक्षः शुकसुन्दरीकृतरतिः वर्तते शुकसुन्दरीभिः कृता रविर्यत्र सः । कथभूतः पुन्नागः । उसत्पलका प्रादुर्भवत्प्रवालः । यत्र कुरुषकः । आम्लानतरुः पुष्यत्स्मेरदलाधरः विक- सदीपारफुटापर्णविम्योष्ठः । कथंभूतः कुरुवकः । क्रीडदिरेफाशनः क्रीडन्तो रममाणा द्विरेफाणां भ्रमराणा अना अलिन्यो या वसन्तोत्सवे । कथंभूतः । मुच्छायच्छदमा- घवीपरिचित मुच्छाया: कान्तिमन्तश्छदाः पर्णानि यास ताः सुच्छायच्छदास्ताच माधव्यो वसन्तवाटयस्ताभिः परिचितः सयुक्तः । हेत्वलंकारः॥ उत्फुल्लबल्लीत्यादि । हे राजन् , यत्र वसन्ते तरवो विलासिरोकान् कामुकजनान् वदन्तीय सूचयन्तीय । कथंभूतास्तरवः । पुष्पोद्मात् पुष्पप्रादुर्भावात् संजातकान्ततनवः उत्फुलवचिवलनोलसर्दशसहसंजातकान्ततनवः उत्फुल्ला या बल्लयस्तासां वलनेन वे. नेन उल्लसन्ति उत्कण्टरितानि भवन्ति यानि अनानि तेषा सङ्गेन संजाताः सम्य. गुत्पन्नाः कान्तास्तनवो येपा ते तथा। तरवः किं वदन्ति । मानं विमुच्य स्मरसेवितानि कामसेवनानि कुस्त विदधत यूयम् । उत्प्रेक्षालंकारः॥ ब्रह्मा कथमित्यादि । हे राजन् , वसन्ते सरे स्मयविम्भितयाणरत्नौ सयेन .

·५९० काव्यमाला। प्रमूनकिझक मुकुन्दे, गिरिसुताधरदशनदेशनव्यथापायवैदग्ध्येन विधुर- यति सुधासूतिकलां शंकरे, भुजङ्गीशिखण्डमण्डनाडम्बरेण क्रीडायति नि- जफणामणीन्भुजंगनाथे, अपि च । हंसो यत्र मृणालिनीकिसलयैर्गण्डूपतोयैर्गजः कोकधुम्बनचेष्टितैः परिपतन्पारापतः कूजितैः । ' एणः शृङ्गविघर्षणैर्मृगपतिर्गाढं पुनः श्लेषणैः शृङ्गारपसरप्रसादिहृदयः खां खां प्रियां सेवते ॥ ४४२ ॥ यत्राशोकतरुः पुरंधिचरणस्पर्शप्रवृद्धस्पृहः फान्तावक्रमधूनि वान्छति पुनर्यस्मिन्नयं केसरः। तयोः शोभारम्भो मण्डनविधिस्तेन । पुनश्च कस्मिन् सति । शंकरे सति । किं कुर्वति । मुधासूतिकला निजमस्तकस्थितचन्द्रकला विधुरयति नियोतयवि सति । केन फूला । गिरिसुताघरदशनदंशनव्यथापाय पैदग्थ्येन गिरिमुत्तायाः पार्चस्या अधरस्य दशनद- सनस्य दन्तचर्वणस्य या व्यथा तस्या अपायवैदग्ध्यं विनाशचातुर्य तेन । पुनथ कस्मिन् सति । भुजंगनाथे शेषनागे सति । किं कुर्वति । निजफणामणीनिव क्रीडायति विहार- यति सति । फेन फ्ला । भुजनीशिखण्डमण्डनाइम्बरेण भुजङ्गो देवी पावती तस्याः शिखण्डो मस्तकं तस्य मण्डनाइम्वरो भूषणाटोपस्तेन । अपि च तथा च कृतश्रवणामृतनिषतीः कृताः भ्रवणानां अमृतनियक्तयः पीयूषव- पंणानि याभिः सूक्तिभिस्तास्तमा ठाः । इतीति किम्-हंसो यत्रेत्यादि । यत्र पस- न्तसमये हंसः प्रिया सेषते । कः कृता । मृणालिनी किसलयैः । यत्र वसन्ते गजः प्रियां सेवते । के कला । गण्डपतोयैः कुल्लकालैः । सत्र वसन्ते वोकः प्रिया सेवते । कैः कृत्वा । मुम्बनचेरितः। यत्र वसन्ते पारापत्तः कलरचः प्रिया सेवते । के कृत्वा । कूजितः। पारापतः किं कुर्वन् । परिपतन संमुखमागच्छन् । यत्रैग: प्रिया सेवते । कैः कृता । विधर्पणैः क्षाभ्यां विविधलेसनः। यत्र मृगपतिः प्रिया सेवते । के: कृला । गाहें पुनश्लेपणैः पूर्वोत्ता गुणाः तैः । कथंभूतः । मारप्रसारप्रसादिहृदयः झारप्रसरेण रागव्यात्या प्रसादि प्रसनं हृदयं यस्य स तथोकः । कथंभूतो प्रियाम् । खो सm.n.... । समुच्चयालंकारः । यथाशोकतारिवादि । हे शोणीश, स जगप्रसिद्ध एप प्रत्यक्षीभूतो भवतस्तव परामुष्य प्रीति हर्षे पुण्यनु पुष्टि नयतु । स कः । यत्र पसन्ते अशोकतर: शनिचरणस्पर्शप्रास्ट्रको वर्तवे पुरीणां चरणस्पर्श पादताडने प्रादा स्पृहा ·. ३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूफाव्यम् । ५९४ यत्रायं विरहश्च पञ्चमरुचिश्तोमवस्फारणः स क्षोणीश वसन्त एष भवतः प्रीति परां पुप्यतु ॥ ४४३ ॥ मृतः कोकिलकामिनीकलरवैः कान्तप्रसूनान्तरः पुन्नागः शुकसुन्दरीकृतरतिर्यत्रोल्लसत्सलवः । पुप्यत्स्मेरदलाधरः कुरुषकः क्रीडतिरेफागनः सुच्छायच्छदमाधवीपरिचितः सोऽयं वसन्तोत्सवः ।। ४४४ ॥ उत्फुलवल्लिवलनोल्लसदङ्गसङ्ग- संजातकान्ततनवस्तरवोऽपि यत्र । पुप्पोद्दमादिव वदन्ति विलासिलोका- न्मानं विमुच्य कुरुत स्मरसेवितानि ॥ ४४५ ॥ ब्रह्मा कथं कथमपि प्ररुणद्धि चेतः शक्ताः स्खलन मुनयोऽपि मनो निरोद्धम् । यस स तया । यसिन् वसन्ते अयं केसरो यकुलगृक्षः कान्तावकमधूनि पुनर्वाञ्छति । यम पसन्ते भयं पिरहरक्षः पचमरूचिः पचमरागाभिलाषी वर्तते । कथंभूतो विरह- वृक्षः। चेतोभवस्कारणः कामामिसहकारी । जात्यलंकारः॥ भूत इत्यादि । हे राजन्, सोऽयं वसन्तोत्सवो वर्तते । सकः। यत्र भूतः कोकिल. कामिनीपलरः कान्तप्रसूनान्तरः मनोहरपुष्पमध्यः । यत्र पुनागस्तुशतकः पुरुषवृक्षः शुक्सुन्दरीकृतरतिः वर्तते शुकमुन्दरीभिः कृता रविर्यत्र सः । कथभूतः पुनागः । उसपालका प्रादुर्भवत्प्रवालः । यन कुरुषकः । आम्लानतः पुष्यत्स्मेरदलाधरः विक- सदीपरस्फुटापर्णविम्योष्ठः । कथंभूतः कुरुवकः । क्रीडद्विरेफानः क्रीडन्ती रममाणा द्विरेफाणां भ्रमराणा अगना अलिन्यो यत्र वसन्तोत्सवे । कथंभूतः । मुच्छागच्छदमा- घवीपरिचितः मुच्छायाः कान्तिमन्तदछदाः पर्णानि यासा ताः मुच्छायच्छदास्ताश्च माधव्यो वसन्तवायलाभिः परिचितः संयुक्तः । हेत्वलबारः ।। उत्फुल्लवल्लीत्यादि । हे राजन् , यन वसन्ते तरवो विलासिलोकान् कामुकजनान् बदन्तीव सूचयन्तीव । कथंभूतास्तरवः । पुष्पोद्मात् पुष्पप्रादुर्भावात सजातकान्तवनवः उत्फुलवल्लिवलनोल्लसदनसङ्गसंजातकान्ततनवः उत्फुल्ला या वलयस्तासां वलनेन वे. नेन उल्लसन्ति उरकण्ट कितानि भवन्ति यानि हानि तेपा सझेन सजाताः सम्य- गुत्पन्नाः कान्ताखनवो येषा से तथा । तरवः किं वदन्ति । मानं विमुच्य सरसेवितानि कामसेवनानि फुरुत विदधत यूयम् । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ ब्रह्मा कथमित्यादि । हे राजन् , वसन्ते सरे लयविजृम्भितबाणरत्ती मयेन - ·५९२ काव्यमाला। यत्र सरे लयविजृम्भिताणवृचा- वुन्मादितत्रिभुवनोदरवर्तिलोके ॥ ४४६ ॥ तद्देव, आदीयता वासन्तो नेपथ्यविधिः । भवन्ति चात्र लोका कनककमलगर्भस्पर्धिसौन्दर्यसारे युवतिजनविनोदव्याप्तहसावतारे। परिसरतु तवाङ्गे कुड्डमोद्वर्तनश्री- ररणकिरणकान्ति कायवत्काञ्चनाद्रे ॥ ४१७ ॥ त्व देव देहेऽभिनवे दधानो गोरोचनापिञ्जरिते दुकूले । आभासि नीरजरजोरुणाया श्रिया समानस्त्रिदशापगाया ॥ ४४८॥ विजृम्भिता वाणत्तिर्यस्य स तथा तस्मिन् । पुन कथभूते सरे । उन्मादितनिभुवनो दरवर्तिलोके उ मादिता निभवनोदरवर्तिन लोका येन स तथा तस्मिन् । यत्र घ- सते प्रक्षा सष्टिकर्ता कथमपि महता कष्टेन चेत प्ररुणद्धि सवृणोति । यत्र वसते मुनयो स्खलत् विघटमान सयमात् दूरीभवत् मनो निरोटु न शका वर्तते। अवि- शयालकार ॥ तप्तस्मात् धारणात् हे देव हे राजन्, वासन्तो नेपथ्यविधिराभरणविधानमादी. यतो गृह्यताम् । भवन्ति चात्र श्लोका भन अस्मिन् नेपथ्यविधाने श्लोकाच भवन्ति । एनपकमलेत्यादि । हे राजन्, तव बड़े कुडमोद्वर्तनश्री काश्मीरज मकेसरद्रव. विलेपनशोभा परिसरतु । क्यभूने तवाङ्गे । वनक्कमलगर्भस्पर्धिसौ दर्यसारे कन- पकमलगर्भेण सह स्पर्धेत उपमा धरति यत्सौन्दर्य मुदरत्व तद्वत्सार तत्तयोक्तम् । पुन कथभूते तवा । युवतिजनविनोदव्याप्तहसावतारे युक्तीना जन समूहस्तस्य वि नोव्याप्त झोडाविस्तार स एव हसस्तस्यावतार प्रवेशो यस्मिन् तत्तयोक तसिन् । पुमोद्वर्तनश्री किंवत् । कासनादेर्मेरुपर्वतस्य कायवत् शरीर इव । यथा काधनाद्रिकाये अरगरिरणकाति श्रीसूर्यतेज परिसरति । रूपकोपमालकार ॥ त्यमित्यादि । हे देव, ख गोरोचनापिरिते गोरोचनया पौतरकीकृते अभि स्पोले दुले पारधामसन्याने दुहोचमाया आकृभ्यते शी दुकूल झामपन्न देहे शरीरे दयानो धरन् भामानि थिभूतस्त्वम् । विदशापगाया बिया शोभया समान । कथभूतापाखिदशापगाया । नीरेजरजोदणाया कमलपरागेण भव्यतरागाया उपमालकार।

·३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । यः श्रीनिरीक्षितसपक्षरुचिप्रपञ्चः कीर्तिः स्वयंवरणपुप्पशराभिरामः । वक्षःस्थले तव नृपापततास हारः कैलासदेश इव देवनदीप्रवाहः ॥ ४१९ ॥ लक्ष्मीलोचनकजलोचितरुयौ विद्यावधूचूचक- श्लाघ्यश्यामगुणे मधुवतगुलच्छायापहासिद्युति । राजन्नीलमणिप्ररोहसुभगाभासे प्रसूनोच्चय- स्त्वन्मौलायसिताम्बुदान्तरचरचन्द्रच्छविः शोभताम् ॥ ४५० ॥ यः श्रीकण्ठपणसुभगो वीरलक्ष्मीविलासः कीर्तिपादुर्भवनवसतिः कल्पवृक्षावतारः । यः थीरित्यादि । हे नृप, स हारस्तव वक्षःस्थले आपततात् आगच्छतात् । स फः । यो हारः श्रीनिरीक्षितसपक्षरुनिप्रपञ्चः श्रीनिरीक्षितं लक्ष्मीविलोकितं तस्य सपक्षः विरस्कारको रुचेदीप्तेः प्रपयो यस्य स तभोक्तः । पुनः कथंभूतो हारः । कीर्ति ख- यंवरणपुष्पशराभिरामः कीर्तिसंबन्धी योऽसौ स्वयंवरणपुष्पशरः खयंवरपुष्पमाला तद्वदमिरामो मनोहरः । अपरं कथंभूतो हारः। कैलासदेशे हराचलपर्वते देवनदीप्रवाह इव । उपमालंकारः॥ लक्ष्मीलोचनेत्यादि । हे राजन्, त्वन्मौलौ तव मूर्ध्नि प्रसूनौचयः शोभतो रा- जतु । कथंभूते बन्मौलौ । लक्ष्मीलोचनकजलोचितरुची लक्ष्म्याः संबन्धि लोचनक- जलं मची तद्वदुचिता सचिर्यत्र स तथा तसिन् । पुनः कथंभूते । विद्यावधूचूचकश्लाघ्य. श्यामगुणे विद्यावधू विद्याधरी तस्याथूचुकं स्तनामं तद्वन् श्लाध्यः प्रशंसनीयः श्याम- गुणो यत्र मौलौ स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । मधुवतकुलच्छायापहासिद्युति मधुमतकुलस्य छाया कृष्णकान्तिः ताम् अपहसति तिरस्करोतीत्येवंशीलो मधुव्रतकुल. च्छायापहासिनी द्युतिः कान्तिर्यस्य स तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । नीलमणिप्ररोह- सुभगाभासे नीलमणीनां कृष्णरत्नानां प्ररोद्दास्तद्वत् सुभगो मनोहर आमासो दीप्तिर्यस्य स तथा तस्मिन् । कथंभूतः प्रसूनोच्चयः । अपिताम्बुदान्तरचरचन्दच्छवि असि. ताम्बुदः कालमेघस्तस्य अन्तरलिन् चरन् पर्यटन योऽसौ चन्द्रः पूर्णिमाशशास्तद्व- च्छविःशोभा यस्य स तथोक्तः । उपमालकारः ॥ यः श्रीकण्ठेत्यादि । हे राजन् , सः अयं तव रत्नभूषाभिरामो हस्तः विजयताम् । कर्थभूतो इसः । श्रीकण्ठाहणमुभगः................. । पुनः कथंभूतः । वीरल- क्ष्मीविलासः वीरलक्ष्म्याः विलासो विस्तारो यस्मिन् स तथा। पुनः कथंभूतः । कीर्ति- ·५९४ काव्यमारा। पृथ्वीभारोद्धरणसमये शेपसकासमूर्ति सोऽय हस्तस्तव विजयता रत्नभूषाभिराम || ४५१ ।। दोले वा श्रीसरस्वत्यो प्रचेत पाशपेशले तव भूपयतो भूप श्रुती माणिक्यकुण्डले ॥ १५२ ।। भुजशिखरे हरिचन्दनलिखिता तव पत्रपद्धतिर्देव । मकरध्वजविजयोत्थितविचित्रकेतुश्रिय धत्ते ॥ ४५३ ॥ तव देव निटिल्देशे चन्दनरसनिर्मितच्छविस्तिलक । धत्तेऽष्टमीन्दुमध्यस्थितगुरुशोभाश्रया लक्ष्मीम् ॥ ४५४ ।। प्रतिबिम्बमपि वहन्ते यस्या शिरसा महीश्वरा सा स्तात् । मुद्रा तव देव करे समुद्रमुद्राङ्कितक्षितीशस्य || ४५५ ॥ प्रादुर्भवनवसति कीर्ते प्रादुर्भवन तस्य वसति । पुन कथभूत । कल्परक्षावतार याहुमिषेण कल्पक्ष । पुन कपभूत । पृथ्वीभारोशरणसमये शेषसक्ल्पमूर्ति भूमि भारोघलनावसरे शेषस्य सकपमूर्ति द्वितीयमूर्ति । रूपकालकार ॥ दोले इत्यादि । हे भूप, तव श्रुती को कर्मतापनी द्वे माणिक्ये कुण्डले कर्तृभूते भूपयतो मण्डयत । क्यभूते तव श्रुती । श्रीसरखत्यो दोले वा द्वे प्रेड्ले वा पुन क्यभूते भुती । प्रचत पाशपेशले प्रचेतसो वरुणस्य पाशवत् पेशले । उपमालकार ॥ भुजशिखरे इत्यादि । तव भुजशिखरे भुजाशे हरिच दनलिखिता पनपद्धति परमोत्तमच दनलिखिता पत्रवैरिपरि । मकरध्वनविजयोत्थित विचिनकेतुतिय धत्ते मकरध्वरस्य विजये नगदशीकरण उथितो विचिनोऽनेकवर्णो योऽसौ केतु ध्वज सस्प प्रिय शोभा पत्ते घरति । उपमालकार ॥ तव देवेत्यादि । हे देव, तव निटिलदेशे ललाटपट्टरप्रदेशे विरको रक्ष्मी शोभा धत्ते । कथभूतस्तिलक । चन्दनरसनिर्मितच्छवि च दनरसेन निर्मिता छवि दीप्तिर्यन य तथोक्त । क्थभूता लक्ष्मीम् । अष्टमी दुमध्यस्थितगुरुशोमाश्रयाम् अष्टमीन्दुस्तस्य मध्यस्थितो योऽसौ गुरु बृहस्पतिस्तस्य शोभाया माधयो यस्या लक्ष्म्या सा तथा ताम् । उपमालकार ।। प्रतिविम्यमित्यादि । हे देव, तव रे सा मुद्रा स्ताद्भवतु । सा का। यस्या मुदाया अहुलीयस्य प्रतिबिम्बमपि महीश्वरा राजान शिरसा वह वे धारयन्ति । क्थभूतस्य तव । समुद्रमुदाक्तिक्षितीशस्य समुदमुद्रया अद्धिता क्षितीशा येन स तथा तस्य । भविशयालकार ॥

·३ आश्वासः यशस्खिलफचम्पूकाव्यम् । ५९५ कामस्त्वं रतिसंगगे, सुरपतिः स्वर्गाशनानन्दने, भोगीन्द्रश्च मुजमिकागमविधी, लक्ष्मीप्रमोदे हरिः । वाग्देवीनयनोत्पलोत्सवरसप्राप्तौ सुधादीधिति- र्जातः संप्रति भूषणोचितवपुर्भूपालचूडामणे ॥ १५६ ॥ इतश्च गरमहोत्सवोल्लासरसवशविलासिनीजनोचार्यमाणमङ्गलपरम्परे- ऽन्तःपुरे नव किसलयपूगीपादपस्तम्भशोभाः सिततरुफलकान्ताशोकल्लिप्रतानाः । मणिकुसुमदुकूलोल्लोचकेतुप्रकान्ता- स्तव नृपवर दोलाः कुर्वतां कामितानि ॥ ४५७ ॥ फामस्त्वमित्यादि । हे भूपालचूडामणे सर्वभूपालाना शिरोरम, संप्रति भूपणो. चितवपुस्त्वं जातः संपन्नः । कथंभूतस्त्वम् । रतिसगमे कामः । पुनः कथंभूतः । स्वर्गात- जानन्दने मुरपतिः । पुनः कथंभूतः । भुजनिकाः कामपीडिताः स्त्रियस्तासामागमविधौ भाकर्षणविधाने गोगीन्द्रः कामदेवः । यथा भुझाना नागकन्याना चित्ताहादने भोगीन्द्रः शेषनागो भवति । पुनः कथंभूतः । लक्ष्मीप्रमोदे लक्ष्म्या पंजनने हरिः। पुनः फयंभूतः । वाग्देवीनयनोत्पलोत्सवरसप्राप्त मुधादीधितिः धाग्देवी सरस्वती तस्या नयनानि तान्येवोत्पलानि तेषामुत्सवासमती आनन्दरसप्राप्त्यर्थ मुधादीधितिश्चन्दः। रूपकालंकारः॥ इतर अस्मिन् प्रदेशे अन्तःपुरे श्रद्धान्ते हे नृपवर, दोलाः प्रेहास्तव भवतः सामितानि मनोरथान् कुर्षता पूरयन्तु । कथंभूते अन्तःपुरे । मरमहोत्सबोहायरस- याविलासिनीजनोचार्यमाणमालपरम्परे... ...पिलासिनीजनास्वैराचार्यमाणा पच्यमाना मझलपरम्परा धनधवल- मालमेणियन पत्तो तस्मिन् । कथंभूता दोलाः । नकिमलयपूगीपादपस्तम्भशोभाः नवानि प्रत्यप्राणि फिसलयानि कुम्पलानि येषां पूगीपादपाना क्रमुक रक्षाणां तेषा स्तम्भशोभा स्थणिकाशोभा यासा तास्तथोक्काः। पुनः कथंभूताः । सितत्तहालकान्ता. शोकमहिनताना सिततरूणां कर्पूरक्षाशा फलकानि षटका अन्तेषु प्रान्तेपु यासाम- शोकवाहीना तासां प्रतानो रज्जुबन्धनं तस्य रचना यासा ताः । पुनः कथंभूताः । मणिकुसुगदुकूलोहोचकेतुप्रकान्ता: मणिकुसुमे रत्नपुष्पैरुपलक्षितानि यानि दुलानि परफूलानि तेपामुलोचकेतवचन्द्रोपमध्वजास्तः प्रकान्ताः प्रकर्षेण मनोहराः । समु- बयाकारः ॥ ....

·काव्यमाला। वक्रं वक्रमुपैति यत्र नयने नेत्रप्रतिस्पर्धिनी वक्ष पीनपयोधरापालनारसोल्लासलीलान्तरम् । हस्तौ हस्तसमीपवृत्तिवलितौ बधे च जवाश्रिते दोलान्दोलनमङ्गनार्पितभर तकस्य न प्रीतये ॥ ४५८ ।। इत्यनेकावसरमुक्तविशारदान्मदनमकरन्दानन्दितनिखिलजनात्मनो बन्दिनः कृतश्रवणामृतनिंपत्ती सूक्तीनिशमयन्मयौ मकरध्वजमाराधयामास । कदाचित् खड़े खड्गतनुस्थितिर्धनुपि च प्राप्ता धनु सहति बाणे बाणवपुर्भुजे मुनमयी गाने तनुवाकृति । सग्रामेऽग्रजयाय चिन्तितविधौ चिन्तामणिभूमुजा या सा स्यादपराजिता तव मुहुर्जेवाय धात्रीपते ॥ ४५९ ॥ चलमित्यादि । हे राजन्, तज्जगत्प्रसिद्ध दोरादोलन प्रेहन क्स्य पुरुषस्य प्रीतये न भवति । अपि तु सर्वस्यापि प्रीतये भवति । क्यभूत दोलादोलनम् । अाना- पितभर अनाभिरपितो भरोऽतिशयो मन तत्तथोक्तम् । तत्किम् । यत दोरान्दोलने वा मुख वषमुपैति मुसेन सह मिलति । यन नयने नेत्रप्रतिस्पर्धिनी रोचन विलो. कनले । यत्र यक्ष सनप्रदेश पीनपयोधरामक उनात् उन्नतस्तनशिखरसघटनात् मोगासलीरावर वर्तते भानन्दावस्थामध्यप्रदेश भवति । यत्र हस्ती हस्तमीपरत्ति- चलितो वर्तते हस्तयो समीपयो वृत्तिर्वतन तस्या वठिती प्रणवन्तौ वर्तते । यत्र जते प्रसते जद्वाभिते प्रसित मिन्तेि वर्तते । समुच्चयालवार ॥ पदाचित समिचिदवसरे कोदण्ड विद्या धनुर्वेद उपासाचक्रे सेवितधानह अभ्या- सांचकार । कि कृत्वा पूर्वम् । महानवमी निर्वर्य निष्पाय । क्थभूता महानवमीम् । इत्यमुना प्रकारेण विनयजैनायुधमागधाववोधितलक्ष्मी विनयजैत्रायुधो नाम मागधी भह तेन अवबोधिता ज्ञापिता लक्ष्मी शोभा यस्या महानवम्या सा तथा ताम् । इतीति किम्-खड्ने इत्यादि । हे धात्रीपदे, सा अपराजिता नाम देवी तव गहु नाय जयनाय स्यात् भवेत् । सा का। या अपराजिता भूभुजां सने सातनुस्थिति खरे तनो स्थितियेस्या सा तथोक्का । खारूपेण विष्टतीलर्थ । या अपराजिता च अन्यत् भूभुजा धनुपि धनु अति प्राप्ता धनुराकारं गता । या पाणे चाणयपु शरशरीरा वर्तते । या भूभुना भुजमयी । दोर्दण्डरूपेण तिष्टतीत्यर्थ । या भूभुतां गाने तनुत्रा. कृति कवचाकारेग तिष्ठति । या संग्रामे अप्रजयाम उत्तमजयनिमित्त वर्तते । क्य- भूता । चिन्तितविधी वाञ्छितप्रदाने चिन्तामपिर्वतते । दीपकरामुच्चयालकार ।।

·३ आश्वास.] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ५९७ ताराः कुन्तलमौकिकानि परुषपालेयरश्मी शौ वासः खर्गसरिदिशो मुजलताः काञ्ची पयोराशयः । देहो देवगिरिः फणीन्द्रमणयो जाता: पदालंकृति- यस्याः साद्भुतशक्तिरस्तु भवतो भूत्यै चिरायाम्बिका ॥ ४६० ॥ स्वर्गभमेण्ठशितिकण्ठपयोजपीठ- वैकुण्ठपाठजठरस्तवनोचिताभिः । या चावनीचरमरुचरखेचरार्ध्या सा वः श्रियं प्रतनुतादपराजितेयम् ।। ४६१ ॥ इति विजयजैत्रायुधमागधाययोषितलमी गहानवमी निर्वहँ । तथा- हंसायली द्विगुणकेतुसितांशुकनीः पद्मावतंसरमणीरमणीयसारः। तारा इत्यादि । हे धात्रीपवे, सा अम्बिका भाम्रा देवी । कूष्माण्डिनीति यावत् । भवतः चिराय मूल्यै अस्तु । कथंभूताम्बिका । अद्भुतशफिः अद्भुता विस्मयकारिणी शक्तिः सामध्ये यस्याःमा तथा । सा का। यस्याः अम्बिकायाः ताराः कुन्तलमौक्तिकानि वर्तन्ते। यस पशलेयरदमी सूर्याचन्द्रमसौ दशौ वे लोचने वर्तते । मस्याः सर्गसारद्वारो पर्वते । यस्याः दिशो दश ककुभो भुजलताः सन्ति । यस्याः पयोराशयः काची कटिमेखला वर्तन्ते । यस्याः देहः देवगिरिः मेहर्यतते । यस्याः फणीन्द्रमणयः शेषशि- रोरत्रानि पदालकृतिश्चरणाभरण जाताः । रूपकातिशयसमुच्चयालंकारः ।। स्वर्गेभेत्यादि । हे राजन् , सा इयं अपराजिता वो युष्माकं श्रियं प्रतनुतात् विस्तारयतु । सा का । या स्वर्गेभमेष्ठशितिकण्ठपयोगपीठचैकुण्ठपाठजठरस्तषनोचि. साभिः खममेण्ठश्च देवेन्द्रा, शितिकण्ठश्च श्रीमहादेवः, पयोगपीठध ब्रह्मा, वैकुण्टश्च श्रीनारायणः, तेषा पाठस्य पाठन स्य जठरे मध्ये यत् स्तवनं तस्मिनुचिती योग्यौ अद्री पादौ यस्याः सा तथा । पुनः कथंभूता। चान्यत् अवनीचरमरुचरखेचराचा अवनीचरा भूमिगोचराः, मरुचरा देवाः, खेचरा विद्याधराः, तेषा अर्ध्या पूजनीया । भतिशय- समुच्चयालकारः॥ पुनश्च कि कृखा पूर्व कोदण्ड विद्यामुपासांचके । तया तेनैव महानवमीप्रकारेण दीपो. सपश्रियं दीपोत्सवपर्वलक्ष्मी अनुभूय भुक्ता च । क्थंभूतां दीपोत्सवथियम् । इत्यमुना प्रकारेण सूनासूफेन वाग्जीवनविशेपेण सूचितो ज्ञापितोऽवसरः प्रस्तावो यस्याः सा ताम् । श्तीति किम्-हंसावलीत्यादि । हे महीश, दीपोत्सवस्तव मुदं तनोतु । कयंभूतो य. ५१ ·काव्यमारा। मासादसारितसुधाधुतिदीप्तदिको दीपोत्सवस्तव तनोतु मुदं महीश ॥ ४६२॥ द्यूतोन्मादितकामिनीजितधृतप्राणेशचाहत्कटः क्रीडद्वारविलासिनीजनमवद्भूषाविकल्पोदरः । आतोद्यध्वनिमगलारवभरव्याम्भिताशामुखः प्रीतिं पूर्णमनोरथस्य भवतः पुप्यानदीपोत्सवः ॥ ४६३ ॥ आमान्त्यखर्वशिखरामविटङ्कपालि- दीपावलीद्युतिधृतः पुरसौषबन्धाः । प्रत्यासगतमहौषधिदीप्तदेहा- स्त्वा सेवितु कुलनगा इव दत्तयात्राः ॥ ४६४ ॥ दीपोत्सव । हसावलीद्विगुणकेनु सिताशुस्श्री हसाना या आवरिस्तया द्विगुणानि यानि वेतूना सित्ताशुकानि तेषा श्रीस्मिन् स तथोक्त । पुन कथभूत । पद्मावतसरमणीर- मणीयसार पमानि अवतमानि यासा रमणीनां ता पमावतसा साथ चा रमभ्यस्ताभी रमणीय सारो द्रव्य यस्मिन् स तथोक्त । पुन कथभूत । प्रासादसारितसुधाद्युतिदी- सादिक प्रासादेषु समझेपु सारिता पहिता या सुधा पूर्ण तस्या शुतिस्तया दीप्ता दीप्तिमलो दिशो यस्मिन् स तथोक । नदीदन्तात् शेषाद्वा बहुमीही क । जाति ॥ घुतोन्मादितेत्यादि । हे महीम, रा प्रदीपोत्सवो भवन प्रीति पुण्यात् । कध- भूतस्य भवत । पूणमनोरथस्य । कथभूत । प्रदीपोत्सव सूतोन्मादितकामिनी निव- तमाणशवावट घूतोन्मादिता मानोन्नति प्राप्ता या कामिन्यस्ताभि पूर्व पिसाः पश्चाता वहनादौ गृहीता य प्राणेशा निजनिजपतयस्तेषां चाटुमि निम्यास्तुविभि उलट उत्कर्ष प्राप्त स तथा । पुन कथभूत । क्रीडद्वारविलासिनी ननभवद्भूषाविक- ल्पोट कीडन्तो ये वारविलागिनीजनास्वेषु भवन्त सुजायमाना ये भूषाविकल्पा. शुभारविशेपास्सै उद्भट उन्मत्त । पुन कधभूत । आतोयध्वनिमङ्गलारवमरव्या- म्भिताशामुस भावोया नाम ये धनयखेपा मारवास्तेषा भर समूहस्तेन व्याजु- म्भितानि व्याप्तानि आशामुखानि यन सा तथा । हास्यरसप्रधानो जासलकार । आभान्तीत्यादि । हे राजन्, पुरसधवन्या नगरसवन्धिनो राजसदनसमूहा' आमान्ति । करभूता पुरसौधन्धा । असर्वशिखराप्रविसहपालिीपावनियुतिधूत भराागि उप्रतानि शिराराणि येषां तानि च तानि अप्रविशनि परण्डवास्तेषा पारिपु भितिभागेषु या दोणवत्यस्तासां पति घरन्तीति ते तथोका । पुन, कय- भूना सो भवन्त सेवितमुपासितु दत्तयात्रा कृतविहारा फुलनगा इव । कथभूताः ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम्। इति सूनासूक्तसूचितायसरां दीपोत्सवश्रियं चानुभूय । यावन्ति भुवि शस्त्राणि तेषां श्रेष्ठतरं धनुः । धनुषां गोचरे तानि न तेषां गोचरो धनुः ॥ १६५ ॥ इत्यायुधसिद्धान्तमध्यासादितसिंहनादाद्धनुर्वेदादुपश्रुत्य समाश्रितशराभ्या- सभूमिः। कूर्मः पातालमूलं श्रयति फणिपतिः पिण्डते न्यञ्चदङ्गः खर्वन्युध्रिरन्ध्राण्यपि दधति ककुप्सिन्धुराः साध्वसानि । गाधन्तेऽम्भोधयोऽपि क्षितितलविरसद्वीचयस्ते महीश ज्यारोपासकसीदद्धनुरटनिमरमस्यभूगोलकाले ॥ ४६६ ॥ कुलनगाः । प्रत्यङ्ग संगतमहौषधिदीप्तदेहाः प्रत्यङ्गेषु प्रतिशरीरेषु संगता मिलिता या महौष- ध्यो ज्योतिष्मत्यादिवल्लयस्ताभिदीप्ता दीप्तिमन्तो देहा येषां ते तथोक्ताः । उत्प्रेक्षालंकारः।। पुनः कथंभूतः सन् कोदण्डविद्यामुपासांनके । समाश्रितशराभ्यासभूमिः सगाश्रिता शराभ्यासस्य सुरल्लिकाया भूमिः स्थानं येन मया सोऽहं तथोक्तः । कि कृला पूर्वम् । इत्यमुना प्रकारेण मायुधसिमान्तमथ्यासादितसिंहनादात् मायुधसिद्धान्तस्य शन- विद्यायाः मध्ये आसादितः प्राप्तः सिंहनादो गर्जना येन स तथोक्तस्तस्मात् नामकार ईग्विधात् धनुर्वेदानुर्वेदोपाध्यामात् उपश्रुत्य समीपे आकर्ण्य । इतीति किम्- यावन्तीत्यादि । यावन्ति गावस्परिमाणानि भुवि भुवने शस्त्राणि वर्तन्ते तेषां शस्त्राणां श्रेष्ठतरमतिशयेन छाप्यं धनुर्वर्तते । धनुषां गोचरे गम्यतायां तानि शस्त्राणि वर्तन्ते । तेषां शत्राणां गोचरविपये न धनुर्वतवे । जात्यलंकारः ॥ पुनः किं कुर्वन् कोदण्डविद्यामुपासांचके । इत्यमुना प्रकारेण मार्गणमल्लस्य एतन्नाम- फस्य वाग्जीविनो भस्य वृत्तानि शृण्वन् आकर्णयन् । इतीति किम्-कूर्म इत्यादि। हे महीश, ते तव ज्यारोपासनसीदद्धनुरटनिभरभ्रस्यभूगोलकाले ज्यायाः प्रत्यञ्चाया भारोपनढायन तस्याः समः संगतिस्तेन सीदन्ती विशीयमाणा या धनुपश्चापस्य अरनिरप्रभागस्तस्मा भरेण भारेण अतिशयेन अस्य अधःपाती योऽसौ भूगोल: भूमण्डलं तस्य कालोऽवरारः स तस्मिन् । कूर्मः कूर्मराजः पातालय पृथिव्या आधार मूलं श्रयति गच्छति । फणिपतिः फूर्मराजोपरिस्थितः शेषनागः पिण्डते संकुचति । कथंभूतः फणिपतिः । न्यश्चदङ्गः नीचैर्भवत्फणामण्डलसहतः। उभिरन्ध्राण्यपि पर्वत- छिद्राण्यपि खर्वन्ति हस्खीमवन्ति । कुकुप्सिन्धुराः साध्वसानि भयानि दधति धरन्ति । अम्भोधयोऽपि गाधन्ते । लोडनं कुर्वन्तीत्यर्थः । कथंभूता अम्भोधयः । क्षितितलवि- रसद्वीचयः क्षितितले विरसन्त्यः शतखण्डीभवन्यो वीचयः कल्लोलाः येषां ते तथोक्ताः । अविशयालंकारः।।

·६०० काव्यमाला। आनन्ददुन्दुभिरिव त्रिदशालयानां देवगुहां हृदयनिर्दलनाभिघोपः। दूतः समायविधौ धरणीश्वराणां चापस्य ते ध्वनिरयं जयतादुदारः ॥ ४६७ ॥ वामे करे किमु धनुः किमु दक्षिणे वा बाणावली सृजति कोऽत्र करोऽयवैताम् । इत्यं क्रियाश्रममवेक्ष्य तवाद्भुतार्थ शस्त्रमपचखुरुली खल कः करोतु ॥ ४६८ ॥ मौर्वीशरव्या मतिः शरावली देव भवत्प्रयुक्ता । चापेन योग्या जगतीं प्रमातुं प्रसारितं सूत्रमिवावमाति ॥४६९॥ लक्ष्यं दृष्टिपथव्यतीतविषयं पुहानुपुङमा- द्वित्त्वासात्परतः प्रसर्पति गुणस्यूतेव बाणावली । आनन्ददुन्दुभिरित्यादि । हे राजन् , अयं ते चापस्य प्वनिर्जयतात् । कथं. भूतो पनि । उदारोन्युनत. । पुन फर्यभूत । निदशालयाना सर्गाणामानन्दकुन्दु. भिरिव हर्षपट इव । पुनः कथंभूतः । देववहां अमुराणी हृदयनिर्दलनाभिघोपः हृदयानां निर्दशने भो अभिघोप. शन्दो यस्य । अथवा हृदयभाशब्द इव । पुनः क्यंभूतः । धरणीश्वराणां समादयविधी आहान विधाने दूतो धयोहरः स्पोपमालकारः॥ पामे करे इत्यादि । हे राजन् , इत्यममुना प्रकारेण तव अद्भुताय आधर्यकारक क्रियाश्रमं पाणाभ्यास अपेक्ष्य दृष्ट्वा शस्त्रप्रपासुरली आयुधविस्ताराभ्यासं राळ निधयेन फः पुमान् करोतु विदधातु । न मिकरोत्वित्यर्थः । इत्थं वयमिति चेत्- उइति संयाधने । धनु. चापं वामेकरे सव्यहस्ते कि वर्तते । था दक्षिणे करे अपस. ब्यहरवे किमु वर्तते । अथवा एता पाणावली अन गुरुत्यों कः करः को हस्तः सृजति कोदि । सव इस्लपवन न पथिति। भाक्षेपालंकारः । मौषीत्यादि । हे देव, भवायुका शरावली अवभाति शोभते । कथंभूता भव. भाति । अगदी प्रमान माषितुं प्रसारितं मूत्रमिव । कथंभूता शरावली । माशिव्या- तररममूर्ति: मोवी व न्या, शरव्यं च वेभ्यम्, तयोरन्तरे लमा मूर्तिः यस्याः राण योजपुनः कथंभूता । चापेन योग्या अभ्यता । टपमालंकारः । लस्यमित्यादि। हे राजन्, भवतमान एवममुना प्रकारेण पापविम्भितानि धनु. वेशितानि बर्तन्ते । पस्मिन् । पदण्वयोम्याविधी सदिदिद्रिा गभ्यो गणनायो योऽसी - .

·३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६०१ एवं चापविजृम्भितानि भवतः सद्गण्ययोग्याविधौ धानुर्धर्यगुणं विमुञ्चति मुहुर्धन्वी न पाणं पुनः ॥ ४७० ॥ कोदण्डाश्चनचातुरी रचयतः प्राक्पृष्ठपक्षद्वय- पोर्ध्वाधोविपयेषु ते निरवधी-दृष्ट्वा शरांलक्ष्यगान् । इत्थं नाथ वदन्ति देववनिताः क्षोणीश्वरोऽयं हले कि प्रत्याविनिर्मितेक्षणभुजः किं वेन्द्रजालक्रियः ॥ ४७१॥ त्वं कर्णः कालपृष्ठे भवसि बलिरिपुस्त्वं पुनः साधु शा. गाण्डीवेऽप्रस्त्वमिन्द्रः क्षितिरमण हरस्त्वं पिनाके च साक्षात् । योग्याविधिरभ्यारा आसमन्तात् विधानं राबण्ययोग्याविधिरतस्मिन् धनुर्वेदिभिः प्रशंस- नीये अभ्यासविधाने सति । धन्वी धनुर्धरो मुहुर्वारंवार धानुर्धर्यगुणं विमुग्धति परिह- रति । न पुनने च वाणं विमुञ्चति । एवं कथमिति चेत्-लक्ष्य वेध्यं तावत् दृष्टिपथ- व्यतीतविषयं वर्तते लोचनयोरगोचरं वर्तते । वाणावली लक्ष्य भित्त्वा अस्मात् लक्ष्यात परतः प्रसर्पति दूरतो गच्छति । कस्मात् । पुह्वानुपुड्सक्रमात् वाणाना पहान् अनुकल्य (१) क्रमात् । कथंभूता वाणावली । गुणस्यूतेव दरवकेण मोतेव । उपमालंकारः॥ कोदण्डेत्यादि । हे नाथ राजन्, ते तव निरवयीन यहून् शरान लक्ष्यगान् वेध्य. प्राप्तान् दृष्ट्वा देववनिता: अन्तरिक्षस्थिता देवाहुना इत्यममुना प्रकारेण वदन्ति जल्पन्ति । इत्थ कथमिति चेत्--हे हल्ले हे सखि, अयं क्षोणीश्वरो यशोधरः किं प्रत्यग विनिर्मिते. क्षणभुजो पतते इक्षणे च भुजौ च ईक्षणभुजाः प्रत्यामझमाझं प्रति प्रत्यक्षं निर्मिताः सृष्टा ईक्षणभुजा यस स तथोकः । वाथ वा कि इन्द्रजालकियो वर्तवे इन्द्रजालस्य क्रिया यस्य स तथा तेन । कि कुर्वतः । प्राक् मुखस्या पृष्ठभागे पक्षद्वये च वामद- क्षिणभागयोः प्रोये चान्तरिक्ष अधच पाताले वेषा विषयाः। सर्वा दिश इत्यर्थः । तेषु प्रायपृष्ठपक्षद्वयनोधिोविपयेषु कोदण्डायनचातुरी चोदइस्य धनुपः अञ्चनमाकर्षणं तस्य चातुरी वैलक्षण्यं ता धनुराकर्षणचतुरख रचयतो विदधतः । संशयालंकारः ॥ वं कर्म हलादि ! हे लिनिरसपा, ब भलाद भग्न अधिपि सामान प्रत्यक्षः कर्णः अनकौन्तेयो भवसि । हे क्षितिरमण, शा विष्णुचापे लं पुनः बलिरिपुः नारायणो भवति । हे क्षितिरमण गाण्डीये लं अन इन्द्रोऽर्जुनो भवति । हे शिति- रमण, पिनाके च सरधनुपि सं साक्षात् प्रत्यक्षः हरः श्रीमहादेवो भपसि । एवंविधस्य तय गोयद्रोणरामार्जुननलनहुपक्षमापसाम्ये सति गाशेयश्च भीष्मः, द्रोगध, रामः परशुरामः सीतापति, अर्जुनथ, नलव दमयन्तीपतिः, नहुपश्च राघवनृपविशेषः, त मापा राजानस्तथा साम्यं सादृश्य तस्मिन् । कि जापनीयं प्रशंसा वर्तते । अपि तु न ·६०२ काव्यमाला। बालास्त्रमायचापाश्चनचतुरविधेस्तस्य किं श्लाघनीयं गाङ्गेयद्रोणरामार्जुननलनहुपक्ष्मापसाम्ये तव स्यात् ।। ४७२ ॥ इति मार्गणमल्लस वाग्जीविनो वृत्तानि शृण्वन्कोदण्डविद्यामुपासांचके ।। कदाचित्सध्योपासनोसुकवैखानसमनसि प्रतिदिवानेहसि अन्योन्यविषयभावं पश्यत यातेऽद्य शशिनि तपने च । अरुणमणिकुण्डलश्रियमम्मरलक्ष्मीर्षिभर्तीव ॥ ४७३ ॥ अपि चाखण्डलशुण्डालगण्डमण्डलीमण्डनमदमलिनरुचि, शिशिर- करकुर क्षणच्छाये, जाहवीजलजम्पालमञ्जरीजालजयिनि, पुरंदरपुरपुरंधी- पयोधरामोगसगतमृगमदपत्रमासुभगे, किंपुरुषकामिनीकुचचूचुकपटल- - ठाभ्यमेतत् । कथंभूतस्य तव । बालाननायबापाचनचतुर विधेः पालाना शिशूना अस्त्रं धनुस्तत्प्रायाणि तत्सदशानि यानि चापानि तेषामधनमाकपणं तद्वत् चतुरो विचक्षणो विधिविधान यस्य स तथा तस्य । रूपकोपमाक्षेपालंकारः॥ कदाचित्किस्मिविद्वघरे कविकुरमकण्ठीरवनामा सहाध्यायी सहपठितवान् माण्ड. लिको मिनं प्रविश्य प्रवेश कला समीपभागस इमानि प्रत्यक्षीभूतानि चन्द्रोदयवर्ण- नानि शशाहोदयवर्णनकरानि वृत्तानि श्योकानि अधिजगे अपठत् पपाट । कस्सिन् प्रस्तावे अधिजगे। प्रतिदिलानेहसि प्रतिदिवससस्य अनेहसि काले सति । सायंकाले इत्यर्थः । कथंभूते प्रतिदिवानेहसि । सध्याया उपासनं संध्यावन्दर्न तन्न उत्सुकानि उत्तालाति सपरकार्यपरामुखानि वैशालसानां तपस्विना मनासि चित्तानि यस्मिन् स तथा तलिन् । पुन. कस्मिन् सति अधिजगे। तमसि अन्धकारे विजम्ममाणे प्रसरति । कथंभूते तमसि । अन्योन्येति। अब इदानी पश्यत अवलोकयत । शशिनि चन्द्र तपने च भास्करे अन्योन्य विषयभावं परस्परगम्यवं याते प्राप्ते सति अम्बरलक्ष्मीः अरुणम- भिकुण्डलनिय रकमाणिक्यताट शोभा बिभतीव धरतीव वर्तते । उपमालंकारः॥ भपि च तथा च । कथंभूते तमसि । भाखण्डलझुण्डालगण्डमण्डलीमण्डनमदमलिन- रुचि माखण्डल इन्द्रस्तस्य शुण्डालो हस्ती तस्य गण्डमण्डली कपोलस्थली तथा मण्डनं शोभाकरो योऽसौ मदसदर मलिना कृष्णवर्णा रुक् दीप्तिर्यस्य तमसस्तत्तयोर्क तसिन् । पुनः कथभूत तमति । शिशिरकरकुर क्षणच्छाये शिशिरकरधन्द्रस्तस्य रगतस ईक्षणयोनयनयोरिव छाया कान्तिर्यस्य तत्तथोर वसिन् । पुनः कथंभूते तमसि । जाडवीजलजम्बालमनरीजालजयिनि जाहवीजलस्य यजम्बालं शैवलं वस्य मजयों पायवासा जालानि जयतीत्येवंशीले तत्तथा तसिन् । पुनः कथंभूवे तमसि । पुरंदरपुरपुरधीपयोधरामोगसंगतमृगमदपत्रभानुभगे पुरंदरस्य यपुरं तस्य सन्धिन्यो ·३ आश्वासः]] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६०३ श्यामसंपदि, प्रत्याश्मम्बरतलादिकरटिपांशुप्रमाथांसुले, दिग्देवतानिके- तननीलोपलकलशप्रकाशभासिनि, दिकन्यकालकवल्लरीविलासपसरे, दि- क्पालपुरमासादप्रचलाकिनीकुलकलापकेलिकले, दिगन्तरकान्तारमधुक- रीनिकरश्यामले, प्रत्यन्तरालमाशावलयतटिनीतटतमालदलद्योतकान्ते, शिखरान्तरचरच्छवरसीमन्तिनीचिकुरचयरोचिपि, निकुञ्जकुञ्जरकायका- न्तिकाले, गिरीशगलगरलकल्मापत्विषि, सानुसारसारङ्गाननापान कृष्णे, याः पुरंध्योऽमराङ्गनास्तासा पयोधराभोगास्तेयु सगतः सलमो योऽसौ मृगमदस्तस्य पत्रभन्दाः पनवल्लयस्तद्वत् सुभगं तत्तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते तमसि । किंपुरुषकामि. नीकुचचूचुकपटलश्यामसपदि किंपुरुषा अश्वमुखा देवास्तेषा कामिन्यस्तासा कुचचूचु. कानि तेषा पटलवत् श्यामा सपत् शोमा यस्य तत्तथोक तस्मिन् । पुनः कथंभूते । प्रत्यङ्गमम्बरतलादिकाटिपाशुनमाथपामुले प्रत्या प्रत्यवयव अम्बरतलार आकारा- मण्डलार दिकरटिना योऽसौ पाशुप्रमायः रजस्ताडनं तद्वत् पासुलं रजोबहुलं तस्मिन् । पुनः कथंभूते । दिग्देवतानिकेतन नीलोपलकलशप्रकाशभासिनि दिग्देवताना दिकन्य- काना निकेतनानि मन्दिराणि तेषु ये नीलोपलालशा इन्द्रनीलमाणिक्यकुम्भास्तेपा प्रकाशस्तद्वत् भासते इत्येवंशीलं तत्तथा तस्मिन् । पुनः कथभूते दिकन्यकालकव- लरीविलासप्रसरे दिक्कन्यकाना अलकवलयस्तासा विलासवत् प्रसरवत् प्रसरो यस तत्तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । दिक्पालपुरमासादप्रचाकिनीकुलकलापकेलिकले दिक्पालपुराणा ये प्रासादा गृहास्तेषा प्रचलाकिनीकुलानि मयूरीसमूहाः तेषा कलाप- केलीनो पक्षकीडाना कला शोमा विद्यते यस्य तत्तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते दिग- न्तरकान्तारमधुकरीनिकरश्यामले दिगन्तरे' यानि कान्ताराणि तेषा मधुकर्य- स्तासा निकरास्तद्वत् श्यामलं तस्मिन् । पुनः कथंभूते । प्रत्यन्तरालमाशावलयतटि. नीतटतमालदलद्योतकान्ते प्रत्यन्तराले प्रत्याकाशमाशावलयात् याखटिन्यो स्वासों तटेषु ये तमालास्वेषा दलानि तेषा योतवत् प्रकाशावत् कान्तं मनोहर त. सिन् । पुनः कथंभूवे । शिसरान्तरचरच्छबरसीमन्तिनीचितुरचयरोचिपि शिय- रान्तरेषु पर्वतेषु चरन्यो याः शवरसीमन्तिन्योऽरष्याशीवरयध्वस्तासा चिकुरा. स्वेषा बयस्तद्वत् रोचिः शोमा यस्य तत्तयोक्तं तस्मिन् । पुनः कयंभूते । निकुञ्जयु- अरकायकान्तिकाले निकुमा लतादिपिहितोदरास्वेपा कुभरास्तेषां कायफान्तिस्तद्वत् फालं कृष्ण तसिन् । पुनः कथंभूते । गिरीशगलगरलफल्मापत्तियि गिरीशः श्रीमहादे- प्रस्तस्य गलः कण्ठस्वत्र यदरलं विषं तद्वत् कमाया कृष्णा विद दीप्तियंस तत्तया तस्मिन् । पुनः कथंभूते । सानुसारसारमानापाकृष्णे सानुगारासटगता ये पारमा- स्वपा भानामग्यस्ताखा अपात नेत्रप्रान्तासदत् कृष्ण कालवणे तस्मिन् । पुनः कर्य- नद्य- ·६०१ काव्यमाला। प्रतिप्रदेशमचलचक्रयालादभिसारिकाविनृम्मणान्धपटपतानतरले, घराघ- रिणीधम्मिल्लघामपाविनि, महीमहिलामोलिमेचकमणिमहोमान्ये, पार्थिव- पतिपस्त्यमान्तपचारिचीनांशुकध्वजाडम्बर विडम्पिनि, सरेक्षुकोदण्टपला. शपेशले, प्रतिप्रतीकमिलाचक्राहिजद्विजिद्दाश्रमहोमध्मोद्गमस्पर्धिनि, विर. हवेगागतमुजनीयासानिलमलीमसे, भोगिनगरोपवनपलबोल्लासलीलापहा. सिनि, लेलिहानानिलावलेहजिहाजिझकालुप्ये, कालियाहिप्रभाप्रभावपा- . भूते । प्रतिप्रदेशमचलचकवालादभिसारिकाविजृम्मणान्धपटपतानतरले प्रतिप्रदेश स्थाने स्थाने अचलवस्थालात् मानुषोत्तरपर्वतमध्यात् या अभिसारिकाः कान्तायिन्यः त्रियः । कान्तार्थिनी तु या याति सकेत साभिसारिका' इत्यभिधानात् । परपुरुप. लम्पटा स्त्रियस्तासा जिम्भणे प्रसरे योऽसी अन्धपटः कृष्णवः तस्य प्रतानो विस्ता- रस्तद्वत्तरल चपल तस्मिन् । पुनः कथंभूते। धरापरिणीम्मिाधामधाविनि घरा पृथिवी सेव अपरिणी अधरी विद्यते यस्याः सा अधरिणी घी तस्या धम्मिः सयताः फचा. स्तस्य पाम प्रभा तद्वत् पाववीत्येवशीलं तस्मिन् । पुनः कथंभूते । महामहिलामी लिमेचकमणिमहोमान्ये महीमहिलायाः पृथिवीनियो मौलितस मेचकमणिः कृष्ण. रम तस्य महस्तेजस्तद्वन्मान्य तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । पार्थिवपतिपत्यप्रान्तप्र- चारिचीनांशुक्वजाडम्बरविडम्बिनि पार्थिवाना पतिश्चक्रवर्ती तस्य पत्त्यप्रान्तप्रचारी चीनाशुकध्वजस्तस्याडम्बरसं विडम्ययतीत्येवंशीलं तस्मिन् । पुनः कथंभूते ! मरे- सुकोदण्डपलाशपेशले पुनः क्थंभूते । प्रतिप्रतीकमिलाचाहिजद्विजिहाश्रममहोमधूमोद्गमस्पर्धिनि प्रतिप्रतीक अवयव प्रति इलाचक्रात् पृथ्वीमण्डलात् द्विजदिजिवाश्रमे द्विजदन्तशगृहे योऽसी होमधूमस्तस्योद्गमः प्रादुर्भावस्त स्पर्धते इत्येवंशीलं तत्तथा तस्मिन् । पुनः कथंभूते । विरहवेगागतभुजगीश्वासानिलमलीमसे विरहो विप्रलम्भस्तस्य वेग उत्सुरलं तमागता प्राप्ता या भुजली नागकन्या तस्याः श्वासानिदस्तदन्मलीमस तस्मिन् । पुनः कथंभूते । भोगिनगरोपवनपल्लवोल्लासलीलापहा मिनि भोगिना नागदेवाना यनगर तस्योपवनानि माक्रीडवनानि तस्य यानि पालवानि प्रवालानि वेषा उल्लासलीला अपहसतीत्येवंशीलं तस्मिन् । पुनः कथभूते । रेलिहानानिलावलेहजिहाजिझकालध्ये लेलिहाना नागा- स्पो अनिलावलेहा महदाखादिनी या जिह्वा तद्वनिल गुरुतरे कालभ्यं यस्मिन् । पुनः कथंभूते । कालियाहिप्रभाप्रभावपाटवस्फुटि कालियाहिः नारायणनाम तस्य प्रभास्तस्याः प्रभावपाटव माहात्म्यपटुख स्पोटयति तिरस्करोतीत्येवशीलं तसिन् । .

·: . ३ आधास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६०५ टवस्फुटि, प्रत्यवयवं पातालमूलाच वापिच्छगुलच्छोत्तंस इचान्तरिक्ष लक्ष्म्याः, सैंहिकेयसंचर इव नक्षत्रक्षेत्रस्य, नीलिकोपदेह इव त्रिदिवदी- पिकायाः, कजलद्रवोपद्रव इव नभश्चरविमानानाम्, कवचोपचय इव भू- भृत्कटकस्य, जलघरजवनिकागम इव कन्दरपरिसराणाम् , इन्द्रनीलनिचो- लक इव भुवनवलभीमण्डलस्य, महामोहरसपसर्प इव कीटककुटीरकाणाम् , परिपत्पूर इव ककुबाभोगस्य, फालिन्दीतरगसंगम इव विश्वंभराभागानाम् , रेरिहाणनिवह विहार इव वनस्थलीदेशस्य, शबरसैन्यसंगम इव काननविषया- णाम् , असुरसमाजसंपर्क इव धराधरन्ध्रस्थानस, कुवलयाकर इथ निम्नाव- नीतलानाग, चचरीकपरिचय इव प्रफुल्लितारामस्य, कृष्णकलापपरिमह इच जलनिधीनाम् , काचकपाटपुटोपगम इव च सकललोकविलोकनव्यापारस्य, प्रत्यक्यवं प्रतिप्रतीक पातालमूलार पातालतलात् । चकार उपसमुचयार्थः । अन्तरिक्ष. लक्ष्म्या गगनश्रियस्तापिच्छगुलुञ्छोत्तंसे इस कालस्कन्धयक्षगुलुञ्छस्य कर्णपूरे इय । पुनः कथंभूते । नक्षत्रक्षेत्रस्य आकाशस्य सैहिकेयसचर इस राहुसेनव्याधाविव । पुनः कथंभूते । नीलिकोपदेह इव त्रिदिवदीपिकाया जम्यालोपवये इव । पुनः कथंभूते। नगधरविमानाना कजलद्रवोपद्रव इस गपीरराविलेपने व । पुनः कथंभूते । भूट- वटकस्य पर्वतकटिन्याः कवचोपचय इस बाणवारपृद्धिरिव । पुनः कथंभूते । कन्द- रपरिसराणा गुहापर्यन्तानां जलधरजयनिफागमे तिरस्करिणीसमागमे इय । उर्फ च-'प्रतिसीरा जवनिका स्यातिरस्करिणी च सा | काण्डपा पर्यविका परिकरः पर्यशया च ॥'..."इत्यनेकार्थान्तरम् । पुनः कथंभूते । भुपनयलभीमण्डलस्य जगत्स्ट- लाधारयशपसरस्य इन्द्रनीलनिचोलके इव कृष्णमाणिक्यप्रच्छदपटे ६ । पुनः पथ- भूते। पीटक्कुटीरवाणां दरिद्रग्रहाणां महामोहारा इय अज्ञातरस पिजुम्मणे इव । पुनः कथंभूते । फकुमामोगस्य दिमण्डलस्य परिपत्पूर इस कदमप्रयास । पुमा फभूवे । विश्वभराभागानां पृथिवीदेवदेशानां कालिन्दीतररसंगमे इय." । पुनः कथंभूते । यनस्थतीदेवशय रेरिदागनियविक्षार इस रेरि. हाणानो महिपाणों नियहारतेपो विहारे पर्यटने इव । पुनः पयंभूरो । पाननविपगाणी गोचराणा शपरसैन्यसंगमेश्य धाटीमेलाप य । पुनः गते । धराधनातस्य पर्वतरिप्रदेशस गुरसमाजसंपई इस । पुनः पधभते । निग्मायनीतलानो नीचसीना पुयलयाकरे इन्दीवररामूद इव । पुनः कगंभूरो । प्रनितारागस विकसितशालीयनम्य । पपरीचय य भगरागमे इस । पुनः कथंभूले। जसनिधीनी कृष्णकलापपरिप्रद इस मारायणसमूहरवीगारे इस । पुनः फर्षभने । सकललोकविलोपनब्यापारस सालाना सोराना पिलोकनस्य व्यापारस्य कायकपाटपुरी- ·६०६ काव्यमाला। दुर्जनजनचेष्टितमिव समस्तमुच्चमवचं च वस्तु समतां नयति, विजृम्भमाणे तमसि, विलीन इव, अपहृत इव अदृश्यतोपगत इव, देशान्तरनीत इव, निमम इव, संहृत इव, प्रजापतिपाणिपुरपिहित इव, व क्षणमात्रं जाते जगति सति, यैवाशेषजगच्छिरोमणिभुवां धाम्नाममूदास्पद तस्या एव दिशो मलीमसरुचिप्रायं तमस्तायते। आपाण्ड प्रथमं ततः सुरनदीसंभेदरेखानिभं पश्चादातसपुप्पकान्ति तदनु श्रीकण्ठकण्ठद्युति ॥ १७ ॥ - परम इव कारस्य चक्षुरोगविशेषस्य कपाटपुटस्य प्रच्छादनस्य उपगमे संबन्ध इव । तमसि कि कुर्वति । समस्त समप्रमुचं अवव च नीचं वस्तु पदार्थे समता तुल्यता नयति प्रापयति । कमिव । दुर्जनजनचेष्टितमिव यथा दुर्जनजनानां चेष्टितं खलसमूह- व्यापार उच्चनीच समता नसति। पुनश्च पसिन् सति कविकुमारण्ठीरवनामा सहाध्यायी वृत्तानि अधिजगे। जगति पृथ्वीमण्डले क्षणमानं लोककालं जाते सति उत्पने सति । कथंभूते । विलीने विद्वते इव । पुन' कयंभूते । अपहते इव मुपिते इव । पुनः कथंभूते । अदृश्यतोपगते इव अन्तधिप्राप्त इव । पुनः कथंभूते । देशान्तरनीते इव अपरस्थाने नापिते इव । पुनः कथंभूते । निमम इव । पुनः कथंभूते । संहते व प्रलयं गते इव । पुनः कथंभूते । प्रजापतिपाणिपुटपिहिते इस प्रजापतिपाणिपुटेन पिहिते छुपिते इव । कस्मिन् सति अविकुरजकण्ठोरवनामा वृत्तानि अधिजगे । इत्यमुना प्रकारेण चारणाना वचनान्यपि आकर्णयति । कथंभूताना वारणानाम् । चेतःप्रसत्तिकारणारं हृदयप्रसन्नताहेतूनाम् । इतीति किम्- यैवाशेपेत्यादि । यैव दिक् पानां वेजसा आसदमभूत् । कथंभूतानां धानाम् । अशेषनगच्छिरोमणिभुवो अशेषस्य सर्वस्य जगतः शिरोमणिः श्रीसूर्यस्तस्मात् त- सिन् वा भवन्तीति यानि धामानि तानि अशेषजगच्छिरोमणिभूतानि देषो तथो. कानाम् । तस्या एवं दिशस्तेजतिन्पालमत्तायते विस्तरति । कयंभूतं तमः । मलीम- सरचिप्रायं मलिनतेज.सदृशम् । कथंभूतं तमः । प्रथमं पूर्व आपाण्डु ईपौरम् । तत. सदनन्तरं कयंभूतम् । सुरनदीसभेदोसानिभं मुरनद्याः "वभेदः सिन्धुसगमः' इस- मिधानात् या रेखा मनाग्मलिनता तया निभं सदृशं नीलवर्णः । तदनु तत्पश्चात् । कथंभूतं तमः भातरापुष्पकान्ति अतसीपुष्पसदृशनीलवर्णम् । तदनु ततः पश्चात्कयंभूतं तमः । श्रीकष्टकष्ट युति अतिकृष्णमित्यर्थः । उपमालंकारः।

·A ३ आवास:)] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६०७ रविरहनि रजन्यामिन्दुरेष प्रतापी तदपि न तिमिराणां संततेर्मूलनाशः । अनियतगतिसर्गे वैरिवर्गे प्रयुक्तं किमिव भवतु पुंसस्तुद्यान्नोऽपि धाम ॥ ४७५ ॥ इति चेतःप्रसत्तिकारणानां चारणानां वचनान्याकर्णयति, वारुणीमुखम- ण्डनरागाधिष्ठिते प्रतिष्ठिते चाहनि, विद्विष्टदृष्टिहरणं लवणं कृशानौ नीराज्य राज्यविकटं स्फुटतादपास्तम् । राजंस्तवावतरणाश्रयणं च भक्तं मीणातु पुण्यजनमध्वनि बद्धपूजम् ।। ४७६ ॥ रविरित्यादि । अहनि दिवसे एष प्रत्यक्षीभूतो रविः प्रतापी वातयापि भयावहो वर्तते । रजन्या इन्दुः प्रतापी कान्तिमान् पर्वते । तदपि तथापि तिमिराणामन्ध. फाराणा संततेः कुलस्य मूलनाशो न भवति । अनियतगतिसर्गे अनिधितप्रयत्ती परि- घर्गे प्रयुक्त धाम तुमधाम्रोऽपि पुंसः उन्नततेजसोऽपि पुरुषस्य प्रयुक्तमारोपितं फिमिव फीदृश भवतु कीदृश भविष्यति । अपि तु न कीदृशमेव । आक्षेपालंकारः॥ पुनथ कस्सिन् सति कविकुराकण्ठौरवो गृत्तानि अधिजगे । अहनि दिवसे प्रतिष्ठिते असं प्राप्ते सति । कथंभूते महनि । वारुणीमुखमण्डनरागाधिष्ठिते वाणी पश्चिमा दिक तस्या मुसमण्डनं तस्य रागे भधिष्ठितं अधिकृय स्थितं तस्मिन् । करिंगन सति। कविकुराकण्ठीरको वृत्तान्यधिजगे। मयि राजनि इति इंशानि वृतानि आकर्णयति सति । कथंभूते मयि । विनिवर्तितापराइसध्यायन्दने विनिवर्तितं निष्पादितं अपरागस्य सध्यावन्दनं येन मया स तथा तस्मिन् । पुनः कथमते मयि । चन्द्रालोक- नकुतूहलितलोनने चन्द्रालोग्ने शशादर्शने कुतूइलिवे कौतुकं प्राप्त लोचने व नयने यस्य स तस्मिन् । इतीति किम्-विद्विष्टदृष्टिहरणमित्यादि । हे राज्यविष्ट राज्यं विकटं कराले उमतं पृथु विस्तीर्ण रम्यं मनोहरं च यस्य स राज्यविकटस्तस्य संयोपन हे तथोक, लवणमझीर्ष नीराज्य तवोपरि उत्तार्य कृशानी वानरे अपास्त क्षिप्त स्फुटतात तटतटायताम् । कयंभूत रुपणम् । विद्विष्टरष्टिकरणं विद्विानां दृष्टि दोपविनाशकम् । हे राजन् , भकं भक्तपिटिका पुष्यजनं राक्षस प्रोगातु सर्पयतु । कभूतं भक्तम् । सव भवतोऽवतरणाप्रयणं उत्तारणसंगन्धि । पुनः कथंभूतम् । अपनि माज अध्वनि मार्गे निरसा आरोपिता ता पूजा अर्चा यस्य मनस्य तत- थोक्तम् । समुपयालंकारः॥

·*६०८ । काव्यमाला। नीराजनार्जनविघौ विधिवत्प्रयुक्ता 'दीपावली सकलमङ्गलहेतुमूता । नक्षत्रपङ्किरिव मेरुमहीपरस्य, पर्यन्तवृत्तिरुदयाय तवेयमस्तु ।।,४७७ ॥ श्रीः श्रेयांसि सरखती सुखकथाः स्वर्गीफसः स्वःश्रियं नागा नागवलं ग्रहा ग्रहगुणं रत्लानि रत्नाकराः। ये चान्येऽपि समस्तमालविधौ देवाः सतां संमता- स्ते सर्वेऽपि दिशन्तु भूप भवतः संध्याखवन्ध्याः क्रियाः ॥ ४५८॥ इत्याकर्णयति विनिवर्तितापराहसंध्यावन्दने चन्द्रालोकनकुतूहलितलोचने मयि सति, प्रविश्य कचिकुरङ्गकण्ठीरवनामा सहाध्यायी चन्द्रोदयवर्ण- नानीमानि वृत्तान्यधिजगे- नीराजनेत्यादि । हे राजन् , नीराजनानविधी आरातिकोत्तारणविधी इयं प्रत्यक्षीभूता दीपावली दीपकत्रेणिस्तव भवतः पर्यन्त त्तिः सती प्रान्ते वर्तमाना सती उदयाय राज्याभ्युदमनिमित्तं अस्तु भवतु । वर्षभूता दीपावली । विधिवत् शास्त्रो. कप्रकारेण प्रयुक्ता कृता सती सकलमलहेतुभूता मकलानि च तानि मालानि तेषा हेतुभूता कारणभूता भवति । पुनः कथंभूता दीपावली 1 मेरुमहीधरस्य मेरुपर्वतस्य नक्षत्रपतिः पर्यन्तवर्तिनी भवति । अव्ययोपमालंकारः ।। श्रीः श्रेयांसीत्यादि । हे भप, भवतस्तव सर्वेऽपि ते देवाः संघ्यासु अवन्ध्याः सफ्लाः बिया आचरणानि दिशन्तु कुर्वन्तु वदतु । ते के। ये देवाः समस्तमालविधी सर्वकल्याणविधाने सवा विद्वबनाना समता अभीष्टाः। न फेवलं ते, अन्येऽपि च अपरेऽपि च अहंदादयो देवाः ते के । तर चावत् श्रीः देवता यासि कल्याणानि दिशतु । सरखती वाग्देवता मुसकथाः सुखान कथा निवर्गकयनानि दिशतु । खगौकसः खर्गस्थिता देवा प्रहगुणं दिशतु । आदित्यस्य प्रतापो गुणः, सोमस सौम्यौ गुणः, मालसं पृथ्वीक्षा: भगुण, घुघस्य थुद्धिगुणः, वृहस्पते वैदुष्यगुणः, शुक्रस नीतिगुणः, शनैः शभूपरि राष्टिगुणः, राहोः एकपादपीडनं गुणः, केतोः शत्रुविश्य उदासनगुणः, एवं ज्ञात-. व्यम् । रमाकरा: समुदाः रमानि पञ्चविधमाणिक्यानि दिशन्तु । समुषयालकारः॥

·३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । • आहुनेत्रोत्धमत्रेः सुतममृतनिधेय हरेर्नर्मबन्धु मित्रं पुष्पायुधस्य.त्रिपुरविजयिनो मौलिभूपाविधानम् । कृषिक्षेत्र सुराणां यदुकुलतिलक बान्धवं कैरवाणां स प्रीतिं वस्तनोतु द्विजरजनिपतिश्चन्द्रमाः सर्वकालम् ।। ४७९ ॥ उदयशिखरे शेफालीनां प्रसूनचयच्छवि- गगनसरसि छायां बिनहिसाङ्कुरशालिनीम् । सुरपतिवधूहासोल्लासश्रिय()श्रयदाकृतिः प्रथमसमये चन्द्रोड्योतस्तवास्तु मुदे सदा ॥ १८० ॥ उत्कलोलो जलधिरजई नीरनीरेजमेत- मारः स्फारः प्रमदहृदयोदारचाराधकोराः । . ₹ 'कविकुराकण्ठीरयः कानि नृतानि अधिजगे इत्याह--आहुरित्यादि । हे रामन् , स चन्द्रमा को युष्माकं सर्वकालं सदैव नीति तनोतु हर्ष विस्तारयतु । स कः । यं चन्द्र- मस मारीतगुरोक्रपत्रोत्थं नेममलोत्पनमाहुवन्ति । अमृतनिधेः क्षीरसागरस्य सुतमाहुः । हरैः श्रीनारायणस्य नर्मबन्धु मैथुनकमाहुः । पुष्पायुधस्य मित्रं सरायमाहुः । मिपुरविजयिनः श्रीमहादेवस्य मौलिभूपाविधान मस्तकाभरणकरणमाहुः । पुराणों वृत्तिक्षेनं जीवनसस्याधिकरणमाहुः । तेषामुमताशनलात् । यदुकुलतिलक यादवनरेन्द- पेशविशेषकमाहुः । यादवाः किल युधफुले समुत्पमात्रस्य पितृवात् । कैरयाणां कुसुदानां पान्भवमाहुः । कथंभूतश्चन्द्रमाः । द्विजरजनिपतिः द्विजाना मारणानो पतिः, रजन्या राय पतिः । स्पषदीपकालंकारः ॥ उदयशिपर इत्यादि । हे राजन्, चन्द्रोयोतः शाहातपस्तव सदी मुदे अस्तु । यशंभूतः चन्द्रोदयोतः । प्रथमरामये उद्गमनकाले उदयशिखरे शेफालीनां निर्गुण्डीमा प्रसून चयच्छविः पुष्पसमूहसशः । तथा गगनरारसि विसरशालिनी पभिनीकन्दोद्भद- पोमिनी छायां पणे विभ्रत् धरत् । पुनः क्थंभूतः। सुरपतिवधूहासोझासश्रियं श्रयदा. तिः मुरपतेः वधूनां शचीमहादेवीप्रतीनो हासोलारा हसनस्य प्रादुर्भावस्तम्य भियं योमा भयन्ती आकृतिः मूर्तियस स तथोक्तः । अनौटक्समासः । उपमालंकारः। उत्कलोल इत्यादि । हे राजन् , म एप चन्द्रः सगुदनवनीतं जयति । स्थंभूत. वित्रय इति पाटो भवेत. १. अत्र चानुग्विधानवचनानुपरम्भेन स्वे. पारकर न्यपः प्रमादः, भत एवोपरि सुविधय-' वि पाटः पास य..५२ .

·काव्यमाला। सौधोत्सङ्गा सपदि विहितक्षीरपूराभिपता यस्योल्लासेस जयति जनानन्दनश्चन्द्र एप ।। ४८१॥ हारैतारोत्तरलरुचिभिर्दुग्धमुग्धै कटा:- हाँसोल्लासयिभिरयर फैरवासवतसे । यस्य स्त्रीणां स्तनतटभरैश्चन्दनस्यन्दसारै- योत सान्द्रीभवति स विधुर्वस्तनोतु प्रियाणि ॥ १८२ ॥ हरति मित प्रियाणामपानकान्ति विलम्पति नितान्तम् । अधिकरुचि स्तनमुगले तथापि चन्द्रो मुदे जगत ॥ १८३ ॥ वृद्धिर्वाधर्विजमसमय पुष्पकोदण्डपाणे क्रीडानीड रतिरसविधे प्राणित पञ्चमस्य । पर जनानन्दन । सके । यस्य चन्दस्य उल्लासे प्रादुर्भावे जलधि समुद्र उत्काल ऊर्वगतकहीलवान् भवति । । यस्योडासे चोरा जीवजीवा प्रमदहदयोदारचारा प्रमदाहृदयेनानन्दितमनसा उदारचारा मनोहरपतयो भवन्ति । यस्योहासे सौधो सका राजसदनोपरितनभागा सपनि शीघ्र विहिनक्षीरपूराभिषा विहित कृत क्षीरपूरस्य दुग्धप्रवाहस्स भभिषा सतियत्ते सथोका । दीपकालकार ॥ दारित्यादि। हे राजन् , विधुओं युष्माक प्रियाणि पुण्यकर्माणि मनीषितानि वा सनोनु । स क । यस विधोति प्रभा सा दोभवति वृद्धि गछति । के फुला रात्रीणी हारे । कपभूतहा । तारोत्तरलरथिमि तारा निर्मला उत्तरला उर्पण भाखरा रुचयो येषां ह तथा ते । पुन के ला । स्त्रीणी करा: । भूते पटाक्षे । दुग्धमुग्धे दुरभवन मुग्धा मनोहरास्ते तथा ते । पुन के कृला । स्त्रीणामधेरै । कथभूतैरपरैः । हासोसायमि हागम्य स्मितस्योहारा प्रादुभाव त प्रतिस्येवशीलात । पुन के कलाात्रीणां पतसे । कपभूतर्वतसै कैिरवास करवाणि श्वेतो पला येव बस स्वन्धी पेशा से तथा है । पुन के कृता । सीणां स्तनतरभरे । यस्तै स्तनतटमरै चिदन स्पदमार चन्दनस्य स देन क्षरणेन सारा मनोहरा । सधपास्कार ॥ हरति स्मितमित्यादि । हे राजन् , चद्र प्रियाणां स्मित हरति । भय पाह. धान विदम्पनि । काम् । निता तम् । समयुगले अधिकाचि तथापि जगत मुदे भवति। उपमेव ॥ सिरियादि। हे देय, भय पन्द्रीय कपभूत । वार्धे वृद्धि प्रतिकर पुन पुष पोदर पाणे rदम्य विजयसमय । पुन रतिरयविधे मोहानीडम् । रविररासावास ·३ आश्वास:] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६११ स्त्रीणां लीलावगमनिगमः कामिनां केलिहेतुः 'स्रोत:सूतिनिजमणिभुवां देव चन्द्रोदयोऽयम् ॥ ४८४ ।। 'नेत्रैः कज्जलपांसुलैः कुवलयैः कर्णावतंसोदयैः कस्तूरी तिलकैः कपोलफलकैलोलालकै लकैः । स्त्रीणां नीलमणिप्रकाशवशगैर्वक्षोजवस्तम- श्चन्द्रोयोतभयेन विद्रुतमिदं दत्तावकाशीकृतम् ॥ ४८५ ॥ चरणनखगयूसैरकुरखामवस्या हसितकिरणजालैः पल्लवोल्लासरम्याम् । प्रसवसमययोग्यामानानामपाइँ रजनिकरतरुश्रीनीयते प्राप्तभूमिः ॥ ४८६ ।। इयर्थः । पुनः पयमस्य प्राणितं जीवितप्रायः । पुनः स्त्रीणां लीलावगमनिगमः लीलानां विदग्धचेप्टानां अवगमस्य परिज्ञानस्य निगमः शास्त्रम् । उक्त च–'हेला विलासबिन्यो- कलीलाललितविभ्रमाः । स्त्रीणां शाजारचेष्टाः स्युहविपर्यायवाचकाः ॥' पुनः कामिनीना केलिहे तुः निमित्तः । पुनः निजमणिभुवा चन्द्रकान्तरनभूमीना स्रोतःसूतिःप्रवाहोत्पत्तिः । रुपकालंकारः॥ नेरियादि । हे राजन् , इदं तमः चन्द्रोझोतभयेन विदुरेण विद्वतं पलायितं खोपो ने दत्तावकाशीकृतं शरणमागतं रक्षितम् । कयंभूतैर्नेत्रः । तत्कारणमित विशेष. पामाह-फजलपांसुलेरशनमलिनैः । न केवलं नेत्रै रक्षितम् । फुवलयैः कथंभूतैः । कर्णा- पतरोदयः कर्णावतंसेषु कर्णपूरेषु उदयो येषां तानि तैः । न केवलं तेः । कपोलफलक: गाण्डस्थलपट्टकैः । कथंभूतः । कसरीतिलकैः कस्तूर्यास्तिलकः पन्त्रवादी येषु तानि तेः । तथा भालकेलेलारपरैः । कपभूतैः । लोलालकैः । तथा वक्षोजवकः स्तनचूचुकैः । कयं- भूतः। नीलमनिप्रकाशवशगैः नीलमणीनां प्रकाश उझोतवस परागैः श्यामवर्गः । हेतुरलंकारः॥ चरणननमयूरित्यादि । हे राजन् , रजनिकरतस्योः कर्मतरपमा प्राप्तभूमिः पसी भूमि विनातस्पयवे।यतः अनानां चरणनतमयूखः अनुरस्थामदुरसंवन्धिनी- मपस्या दशा नीयते प्राप्यते । तथा नाना इतितकिरणजालैः पछयोलासरम्या प्रवासो. पतिमनोहरा अवस्यों नीयते । तथानानां भराः प्रसरसमययोग्यां प्रसूनकालोचित अयस्थानीयवे। रूपकालंकारः ॥

·६१२ काव्यमाला। यस्योदयेषु माधति सरित्सतिनीरसो जहातिः। सरसधियः स्मरगुरवस्तर कथं सुतिनो न माधन्ति ॥ ४८७ ॥ सर इव विलीननीलिकमम्बरमाभाति तरुणशशिकिरणम् । नीरन्ध्ररोघधूली विधूसर दृश्यते च दिक्चक्रम् ॥ १८८ ।। अभिनषयवारा इव फान्ताना कुन्तरेषु शशिकिरणाः । कर्पूरपरागरुचो भवन्ति च सनतटेपु विलठन्तः ॥ ४८९ ॥ फदाचित्- यस्योदयेष्वित्यादि । हे राजन् , यस्य चन्द्रस्योदयेषु मुवी परित्यतिमांचति उद्धे. लति । कथभूत सरित्पति । नीरस क्षार । पुन जहप्रतिः जर मृत । तत्रतेचद्रोद- येषु सुकृतिन पुण्यवत कथ केन प्रकारेण न मायन्ति न हईं प्राप्नुवन्ति । अपि तु माय- न्स्येव । कथभूता मुकृतिन । सरसथिय । पुन कपभूता । सरगुरव स्सरेण गुरवो महान्त । लेपाक्षेपालकार ॥ सर इत्यादि । हे राजन् , सम्यो तरुणशशिकिरण थाभाति शोभते । किमिव । सर इव सरोवर मिव । कथभूत सर । विलीननीलिक जलशैवालजलरहितम् । चान्यद दिश्चक्र श्यते विलोक्यते । क्यभूत दृश्यते । नीरधरोधूली विधूसरे नीरन्ध निरन्तर रोभस्य धूरीमि लोधरजोभि विशेपेण धूसरे पाण्डुरम् । उपमालकार ॥ अभिनवेत्यादि । हे राजन् , शशिकिरणा कान्तानां कुन्तरेषु विलठन्तोऽभिनवय- वाहुरा नवीनसितशूरोद्भेदा इव भवन्ति दृश्यन्ते । का ताना स्तनतटेपु विलठन्त शशि- किरणा कपूरपरागरुचो घनसारधूलिकान्तयो भवन्ति सजायते । उपमालकार ॥ कदाचित् कस्मिश्चिदवसरे एणेक्षाणाना मृगलोचनाना स्त्रीणां सरज्वर भन्येनैव अपूर्वे- गैव केनचित् अनिर्वचनीयेन कर्मणा व्यापारेण अचिकित्स चिकित्सितवानहम् । कथम् । मुहुरिवारम्वधभूतेन कर्मणाआतुरजनहृदयविदितप्रतीकारशर्मणा भातुरजनस्य हृदयेन मनसा विदित ज्ञात प्रतीकारस्य चिकित्साया शर्म सौख्य यस्मिन् कमी तत्तथोक तेन। कथभूत मरवरम् । अलङ्घनोपचार लहानरहितव्यवहारम् । पुन कथभूतम् । अनौपधो. पयोगोदाहरं औषधरहितस्योपयोगस्य आखादनस्य उदाहर कथा यस्य सरस्वरस्य तथा तम् । कथभूतानामेणेक्षणानाम् । अतीयातिशयेन रणरणकेन भरतिजनकोत्कण्ठया री- गानोश्रान्तानाम् । कयभूतोऽहम्। अवसरमुभाषितभाषाकोविदं भवसरोचितशोभनयात- भाषणपिशारद समालितवल्लभापराधविधि समालितो वल्लभाया वल्लमानोपा अपराध- विधिः स्खलितविधियन दोषविधान येन स सभालितवल्लभापराधविधि 1 कथभूतैरवसर- मुभाषितभाषाकोविद इत्यमुना प्रकारेण विप्रलब्धपुरधीदशावेदनविशारदै. विमलभाना वियुक्ताना पुरधीणा सुदरीणी दशाया अवस्थाया आवेदने कयने विशारदाश्चतुरास्ते तथोकास्ौ । तथा चोकम्-'महरहरनुरागातिका ग्रेप पूर्व सरभसमभिधाय काफि ·३ आश्वासः] यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । शुष्कं इन्तकुमकुलितं कर्णावतंसोत्प: कीर्ण केलिभलेहविगलितं गण्डसलीचन्दनः । ववत्पल्लवपेशलैब्ध शयनराम्लानमामूलत- स्तन्यावद्विरहेण सांप्रतमियं भ्रातर्दशा वर्तते ॥ १९० ।। कण्ठे मौक्तिकदामभिः प्रदलित दीनं करे कन्है- वक्षोः कथितं मृणालवलयः लिएं कपोले दुलैः । अन्यरिक कथयामि यत्परिजनश्चिन्दनानां छटाः कार्यन्ते त्वरयैव ताः प्रयते शोपं वदलोमणा ॥ १९१ ॥ तवागसास्याः मुतनोरवस्था विभुच्यतामेकमिदं तु बच्मि । श्वासोप्मणा वाप्पपयःप्रवाहः पामोति नैवाघरचुम्बनानि ।। ४९२ ।। सतके वा । न मिलति सल यस्सा वल्लमो देवयोगात्कययति मरतम्नां नायिका निपट. स्याम् स्वीति किम्- शुमित्यादि । हे भ्रातः हे राजन् , तम्या मध्यक्षामायाः स्त्रियस्वादिदेण मा. द्वियोगेन यापन मिदानी इयं प्रत्यक्षीभूता दश वर्तते । इयं का 1 कुन्तलकुद्यल: केदाक- सास्सिदेपविकरितपुष्पैः गुरु मरिनम् । कीवर्तमोत्सलः पूण्श्वदोषरकमुकु. उत संपादितम् । प्रातः,कैलिबर क्रीदामना कीगे विशितम् । माइस्थलीचन्दनः पोटस्थलविशियन्दनवः विगांउत्तं प्रवेदेन धातम् । श्यनः सम्यामिराम्यानं मुकम् । कम्मा । भामूलतो म्लादारभ्य । कमतः अयनेः । ततशलः तानि न हानि प्रतिनि पलवानि सेः शमनि दयोकादि: 1 समुचयालंकारः ।। फाटात्यादि। परन् , ते मौक्तिनामभिः कण्ट प्रदलिख चूगीयभूव स्फुटितमि- वर्षः । करे कन्टेनगाहोनिसानी प्राप वोजः कृता मृगालवरये पग्निनीकन्दure निहायभूव । कपोले दतः परः सिट उपतापं प्रापा है ससे,अन्यदपरमपि या ययानि यत्परिजनैः मारन्दनाा यसरे कीयन्ते ताश्चन्दनच्छटा- रय सोप्नमा तस्याः शरीरपरेंग शो मधवे युर्वते समुश्यालंकारः ।। तयागसेत्यादि । हे लिए, तब भागमापराधेन सम्मान प्रियायाः मृतनोः को- भART ON मामिप्यता दिनुच्यो।रंतु प्रलक्षीम्त एक अद्वितीय गायक परिम समामि । मस्सा अायोमणा यायपाहा अर्धजलपूर: अपानानि मामोति । मणे एव गुप्यतीसषः। हेनुसार ·६१४ काव्यमाला। उद्वेल्लद्भुजमूलमङ्गुलिकुलव्यत्यस्तहस्तद्वयं लीलोलासितलोचन विचलितभूविधमत्कुन्तलम् । साचिप्राश्चिमुखं स्तनोन्नतिवशाध्यस्यद्वलीमण्डलं किंचित्स्फारनितम्बमङ्गवलितं साकूतमेणीदशः ॥ ४९३ ।। तस्याः सरज्वरभरात्त्वयि पान्थ दूरे किंचिन्न वस्तु रुचिमेति यतः सखीभिः । विम्याधरे धृतमपैति मृणालनालं हस्ते च शुष्यति कृतं नलिनीप्रवालम् ।। ४९४ ॥ त्वत्प्रस्थितीक्षतिरतेः पथिकः प्रियायाः प्रम्लानपल्लवदशो दशनच्छदोऽभूत् । उल्लदित्यादि। हे मित्र, किंचिदनिर्वचनीयं एणीदृशो मृगलोचनायाः साकूर्त साभिप्राय सरप वर्तते । कीदृशम् । वेलहुजमूलम् उद्वेलदुकम्पमानं भुजमूलं यसिन, साबूते खरूपे तत्तयोकम् । उर्फ च- वेलित प्रेलिताधूतबलिताफम्पिता धुते । प्रेतो. रितस्रलितो लुठितान्दोलितावपि ॥' पुनः कथंभूतं खहपम् । अलिकुलन्यत्सतहस्त- द्वयम् अतुलीनो पुलं समूहस्तेन व्यत्यत अन्योन्य सहति प्राप्त हस्तद्वयं मत्र तसथो. पम् । पुन. क्यभूतम् । लीलोझासितरोचनम् । लीलया विदग्धचेष्योल्लाविते लोचने यन तत्तयोकम् । पुनः कथंभूतम् । विचलितभूविभ्रमलुन्तलम् विधिलिता. पुरस्तादागता व्या- पुटिता भ्रवौविषय विभ्रमन्तो विविधं चलन्त कुन्तला यत्र तत्तयोक्तम् । पुनः कथं- भूतम् । साचिप्राधिमुखम् साचि तिर्यक् प्राधि गमनशीलं मुखं यत्र तत्तथोकम् । पुनः क्थंभूतम् । व्यस्यङ्कलीमण्डलम् व्यस्यत् विघटमानं घीना उदररेसाणा मण्डलं समूहो यत्र ससथोकम् । यस्मात् । सनोपतिवशात् स्तनयोजनविरुचलं तस्य पशात् । पुन: घभभूतम् । पारनितम्बम् स्फारः पृथुतरो नितम्ब स्वीकाटिपश्चाद्धागो यस्मिन् तत्तयो. फम् । पुनः क्थंभूतम् । मावलितम् शरीरावयवान वलितं संकुचित यत्र तत्तयो कम्। समुख्यालंकारः॥ तस्या इत्यादि । हे पाप हे राजन्, यि भवति सति तस्यास्तव प्रियायाः स्मर. प्रवरभराव सिंधिटनु नि वादति । यो विन्यापर सवामिन कृणालमाल अपति. भगच्छति । उत्सारिततात् । नलिनीप्रवाल पगिनीपाल हस्ते कृतं सत् शुष्यति च शोषं । प्रायोति वा समुचयालका | स्वरस्थितीत्यादि । हेपरिक,प्रियायाः दशनच्छदः प्रम्लानपावदशः शुकप्रवा- सखयोऽभूरा उपभूताया. प्रियायाः । तत्रस्थितिक्षतरवस्त्वत्प्रवासेन विनष्टश्च । है ·३ आश्वास: यशस्तिलफचम्पूकाव्यम् । ६१५ मापाकपाण्डरदलोचरतः कपोल: शुप्यत्सरःप्रतिनिभं नयनद्वयं च ॥ १९५ ।। भीष्मस्थलानिलमितं श्वसितं नितान्त- मुद्यानसारिणिसमश्रुतिरश्रुपूरः । आनर्तितस्तनतटास्तव कान्त कोपा- स्कण्ठे च मारुतलवाः सरवाः प्रियायाः ॥ ४९६ ।। प्रातस्त्वद्विरहेण संज्वरभरादस्याः सरःसंगमे पाथःकाथविधेर्यदद्भुतमभूदेतत्तदाकर्ण्यताम् । उड्डीनं मुहुरण्डजैस्तिमिकुलस्तीरे स्थितं दूरतः शीर्ण शैवलिमञ्जरीभिरभितः क्षीण क्षणाचाम्बुजैः ।। ४९७ ।। तव सुभग वियोगात्पञ्चपैरव्यहोमि- मनसिजशरदीर्घाः श्वासधाराः सुदत्याः । पथिक, सब प्रियायाः कपोल थापाकपाण्डरदलोत्तरतः पकपत्रवत् । शुष्को जातः । नयन- दुर्य च शुष्पत्सरःप्रतिनिभं शुध्यत्सरोवरसदृशं अभूत् । उपमादीपकालकारः । समु. चयथा ग्रीष्मस्थलेत्यादि । हे कान्त हे राजन् , तव प्रियायाः श्वसित श्वास: भीष्मस्थलानि. लमितम् ।ज्येछापाटीयमरस्थलवालको चयरंजातवातसदृशगुण राजातमित्यर्थः। हे कान्त, उब प्रियाया अश्रुपूरः नितान्तगत्यन्तं उद्यानसारिणिसमश्रुतिः उद्यानं कनिमयनं तस्य सेननसंवन्धिनी या सारिणिः कृषिमनदी तया समाधुतिःप्रवाहो यस्याश्रुपूरस्य स तथा। हे कान्त हे रूपकामदेव, तव प्रियायाः कोपात् मातलवाः कण्ठे सरमाः । कथंभूता वर्तन्ते । आनर्तितस्तनतटा आकम्पितकुचप्रदेशाः । उपमासमुच्चयालंकारः ।। भ्रातस्त्वद्विरहेणेत्यादि । हे भ्रातः हे सखे, अस्यास्तव प्रियाया संज्वरभरात् से. सापातिशयात् सरगमे सरोबरमध्यमबने सति पाथःकाथविरोधरतिपाकविधानात् अद. भूत् तदेतदद्भुतमाश्चर्थ आकर्ण्यताम् । अण्डः पक्षिभिर्मुहुरडीनं विहायसि गमनं कृतमाति. मिकुलैः दूरतो विप्रकृष्टात् तीरे स्थितम् । शैवलिमारीभिः अभितः समन्ताच्छीण शास. डायभूव । भम्बुजैवक्षणात् मुहूतात् क्षीण म्लानिमाजग्मे । अतिशयसमुच्चयालंकारः । तव सुभगेत्यादि । हे सुभग हे प्रियदर्शन, तप पियोगात् सुदस्याः प्रियायाः पञ्चपै. रहोभिः पचभिवी घभिर्वा अहोमिः। 'वृत्तौ वाक्यसंख्याने इत्यनेनेह प्रत्ययः । पञ्चपैर- होमिनिपमा मनसिजशरदीर्घा मनसिजस्तस्य शरतद्वत् दीर्घाः वासधाराः श्वाससंततयः ·६१६ काव्यमाला। सरविजयपताकास्पर्धिनी पत्रकान्ति- खनुरतनुधनुातानवं चातनोति ॥ १९८ ॥ नाभीहदः स्खलति बाप्पसमागमेऽस्याः प्रायो चलित्रयमिदं दलदलन्तरालम् । आवृत्तिवेपथुभरेण मुहुर्मुहुः स्या- दुत्तारहारतरलं स्तनमण्डलं च ॥ ४९९ ।। पम्यस्त्वं नयनाम्युपूर विरहव्याजाहहिर्यन्मुहुः प्रादुर्भूय विलासिनीपु लभसे संभोगकेलिक्रमम् । नेने फजलितः कपोलफलके चित्रः सरागोऽधरे पक्षोजे कृतसंगमसिवलिषु लिष्टब्ध नाभि प्रजन् ॥ ५००॥ नीलोत्पलं निपतदम्बुलवाम्बुदश्रि नीदारपूसरदलघुति चन्द्रविग्वम् ।

·माह-सधि पिये स्पानिशाधेशान् या स्सी.निशा सम्या भावनात् प्रवेगात् यो याः पादयोपट पादित स्व: । अपसमा प्रससीभूत ३ माश्वास: यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६१७ बिम्वीफलं च सुदृशस्तव विप्रियेण विद्राणविद्रुमलतानवपल्लवामम् ॥ ५०१ ।। केदं कार्य क च गनसिजस्फारवाणप्रहारः कार्य तापः क्व च निरवधिर्वाप्पपूरप्रचारः । कैया मूर्छा क च कुचपटप्रेझुणश्वासकल्पः कासौ लजाक च मृगशश्चित्रमेप प्रजल्पः ।। ५०२ ॥ बन्धुप्रार्थनतस्त्वयि स्मृतिनिशावेशाचया गुग्धया दत्तश्चक्षुपि यावकः कृतमिदं बिम्बाधरे कज्जलम् । कण्टे काञ्चिगुणोऽर्पितः परिहितो हारो नितम्बस्थले केयूरं चरणे धृतं विरचितं हस्ते च हिजीरकम् ॥ ५०३ ॥ नीलोत्पलं नेगयुगलम् । कीदृश जातम् । निपतदम्भुलवाम्बुदधि निपान्तोऽभ्युलवा यस्मात् मम्दान्भेषात् स निपतदम्युलवाम्बुदस्तस्य श्रीः शोभा यस्य नीलोत्पलस्य सत्तथोकम् । तथा चन्द्रबिम्ब मुराम् । कीटश जातम् । नीहारधूसरदलद्युति नीहारेण हिमेन धूसरा सव विरहेण पाण्डरा दलद्युतिर्यस्य तत्तयोक्तम् । हे मुभग, पिग्मीफलं भो । कथंभूत जातम् । विद्राणविमलवानवपाटयाभग विदाण मलिन विदुमलताया यमयपावं तस्यो. पगासा(स्य भा तत्सा)मयं यस विम्योफ्लस तत्तयोक्तम् वचनमाय युतिः। यथा सोपमारूपस्य यवलालंकारः । भन्यैरपि पमनमायोक्तिः कृता । कमलवनाम्भसि ममलं कमले कमलेऽपि च फुवलये कनकलता सापि कुमारसुभगेल्युच्यते(३) ।। फेदमित्यादि । हे राजन्, गृगशः इद काय क वर्तते । वन मनसिजापारमा. प्रहारो र्याते । पारः प्रवरतरी याणमहारः शरनिपुरपातो यस्य गनविन तयोः। भयं प्रत्यक्षात ताप यतते । कच याप्पपूरप्रचारः अध्रुमपाइप्रतीकारः । कथंभूतो पापपूरप्रचार: निरवधिमयतटप्रकोपः । एषा प्रत्यक्षीमूना गुच्छ भचैतन्यं नष्टपेरता सपने मच पुचपरप्रेशणः पशुपम्पनकारी श्रापकरुपः भागविधानं परते । सो प्रत्यक्षाभूता समा मन्दाक्ष क वर्तते । पाच एप प्रमपो निलंबतया प्रलपनं TM पतराय चित्रं वर्तते । विषमोपमालकाला पन्धुप्रार्थनत इत्यादि। दे राजन् दे ससे, तया पन्धुप्राधनतो यावयोऽसकको दत्तः पिताकमिन् । चभुषि । रुपभूतया तया । मुग्धमा अपिहातयारसम्पयाको झापा । स्मासः। तर पिलो नतोऽपं पति को दीयता सामान ·काव्यमाला। . रम्भासम्भौ इदतटभुवी प्रोल्लसन्नालमूल पन्दद्वन्द्वं किसलयमदः प्रस्फुटस्युमलधि । नीलाने चातनुदलचयोदश्चिते देह एप प्रायस्तापस्तदपि च सखे कोऽप्यपूर्वतरण्याः ॥ ५०४ ॥ निद्रा सपत्नीव न दृष्टिमार्गमायाति तस्याः क्षणदाक्षणेऽपि । सखीजने चोपनतेऽप्युपान्ते शून्यस्थिताया इव चेष्टितानि ॥ ५०५॥ कामस्यैतत्परमिह रहो यन्मन.पातिकूल्यं तस्मादेष अलति नितरामगमाधुर्यहेतुः । कामं कान्तास्तदनु रसिकाः प्रीतये कस्य न स्यु- स्तत्रासाद. क इव हि सखे या न पका मृणाल्यः॥ ५०६॥ फजल नेताजन विम्वाधरे कृतम् । तथा काचीगुणो मेखलागुण कण्ठे अतिः। पुनश्च कि पृतम् । हारो नितम्बस्थले परिहित । पुन कि कृतम् । केयूर चरणे धूतम् । हिओरत नूपुर च हस्ते विरचितम् । समुच्चयालकार ॥ रम्भास्तम्भावित्यादि । हे सखे हे मित्र,तरुण्यास्तव प्रियाया कोऽपिसानियेचनीयो- ऽपूर्व तामस्तदपि वर्तते । कथम् । प्रायो बाहुल्येन । तदपि रिम् । रम्भास्तम्भी ऊरू हदतरभुनी नाभित समाती यद्यपि वर्तेते, तथापि तापो न गत । फन्दद्वन्दु स्तनयुगरम् । कभभूतम् । मोल्लसमालमूल शोभायमानधलिनयम् । अद एतत् किसलय वरणपल्लवम् । कथभूतम् । प्रस्फुटकुचलधि प्रस्फुटन्ती विक्सन्ती फुध्यर श्री सितमुकुलशोभा यन घरणपालवे तत्तथोकम् । नीलाम्जे च नीलोत्पले । लोचनयोर्वचन मिदम् । कथंभूते मीराजे । अतनुदलचयोदयिते अतनु महान् दलचय पासमूहस्तेन उदधि उपरि- धूते ययोनीहाजयोस्ते तथोक्त । अरक्जालस्य वचनमिदम् । एतत्सर्वं तक्ष्ण्या देह एव च मुपै(१) वर्तते । तथापि तापो न गत । उपमारूपकसमुच्चयालकार ॥ निद्रेत्यादि । हे राजन्, तस्या निद्रा खापो दृष्टिमार्ग लेचनगोचौ नायाति फेन । सपनीव कृतसापत्य फेव । समूहा अतिविचित्रापरनामद्वया यथा सपनी दशोगोचर नाग- च्छति । कस्मिन् काले । क्षणदाक्षणेऽपि राश्यवसरे। भास्त्रा तावत् दिवसक्षणे । तस्या सखोजने मालीसमूहे उपान्ते उपनवे भागतेऽपि सति शून्यस्थिताया इव प्रगृहीतामा इव चेरितानि कर्तव्यानि धर्तन्छे । उपमालकार ॥ कामस्येत्यादि । हे ससे,कामस्य एतत् पर निश्चयेन इह मस्मिन् ससारे रहो गोप्य तव पर्तते । एतत् किम् । यत् मन प्रातिकूल्य चित्तवाञ्छितस्य धैपरीय तस्मात् मन - प्रातिकूल्यात् । कि भवति । एष प्रत्यक्षाभूत कामो नितरामतिशयेन ज्वलति उद्दीपीभवति । काम कयभूत भिमाधुर्यहेतु अस्य शरीरस्य माधुर्य हेतु भुकुमारताकारणम् । तदनु ·फम्पितम् । पुनः कथंभूतम्।मन्दसन्दरच्उदम् मन्दो मना सन्दश्चलन विश्रण रद. . समागमनस यसकथनं समीचीनवचनं 'समागच्छन्तु खामिनः इति वचनस्यामदूताः पूर्व. दूता भवन्ति । पुनःपश्चात् केलिकृती संभोगक्रीडायां मौनं भवतिन निर्भर्सयन्तिा कयम्। मध्यस्थिता यापस्य आनन्दा जलस्य बिन्दवोयत्र तत्तथोकम्।पुनः कथंभूतम् । विवश. नेपान्तरित्यादि।हे सखे,आलिङ्गय कान्तास्य नेत्रान्तर्गतवाप्पविन्दु नेत्रयोरन्तर्गवा श्वासानिलान्दोलितम् । विवशाः परवशाः खवशा धाये श्वासास्तेषां अनिलेन थान्दोलितं ३ आश्वासः यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । बाप्पोद्गतिः प्रविरला नयनान्तराले नासान्तरे च मरुतः स्तिमितपचारः। तापः प्रशाम्यति सुधाचमनादिवाने कान्तागमे विरहिणीपु मृगीक्षणासु ॥ ५०७॥ प्रेमप्रदानसलिलं नयनाम्बुधाराः. श्वासाः समागमनसंकथनाग्रदूताः । मौनं पुनर्भवति केलिकृतौ सचाट कान्ते नते कलहितासु विलासिनीपु ।। ५०८॥ नेत्रान्तर्गतबाप्पविन्दु विवशश्वासानिलान्दोलितं मन्दस्पन्दरदच्छदं प्रविदलन्मानमहान्थि च । तत्पश्चात् कामज्वलनादनन्तरं कान्ताः स्त्रियः कामं यथेष्टं रसिकारागवत्योभवन्ति। राग. यत्यः सत्यः कस्य पुरुपस्य प्रीतये प्रेम्णे न स्युर्न भवेयुः। अपि तु सर्वस्यापिप्रीतये भवेयुरि- त्यर्थः। हे सखे, तत्रत्यासु रसिकासु स्त्रीषु विषये क दव कीदृशः आखादो वर्तते । याः पक्का मृणाल्यः पाकमागता गोस्तन्यो न भवन्तिा कथम् । हि । स्फुटमिति शेषः । हेतूपमालंकारः॥ चाप्पोद्गतिरित्यादि। हे सखे, विरहिणीषु विप्रलब्धामु मृगीक्षणामु स्त्रीपु कान्तागमे भर्तुर्मेलोपके । किं भवति, तालक्षणमाह-नयनान्तराले लोचनयोर्मध्ये वाष्पोद्गतिः अश्रुज- लप्रादुर्भावः प्रविरला अल्पा भवति । नासान्तरे नासिकामध्ये मरुतो वायवः स्तिमित. प्रचाराः रतोका भवन्ति शनैरागच्छन्ति । अझे शरीरे तापः प्रशाम्यति उपशमं याति । फम्मात् । सुधाचगनादिव अमृतपानादिव । उपमासमुघयालंकारः । प्रेमप्रदानेत्यादि । हे राजन्, कलहितामुकोपं प्रापितासु विलासिनीषु कान्ते भतार नते नम्रीभूते सति । किं भवति । नयनाम्बुधारा प्रेमधाराः प्रेमप्रदानसलिलं नेहार्पणजलं भवति । 'हे गर्तः, अहं ते तुभ्यं प्रेमाण दास्यामि इति प्रतिज्ञाय हस्ते उदकपातो भवति, यथा वामणेभ्य उदकधारापूर्व किमपि दीयत इति भावः । श्वासाः समागमनसंकथन सवाटु मिथ्यातुतिहतं यथा भवत्येवम् । रूपकालंकारः ।।

·काथ्यमारा। ग्रुट्यगपदशं सदोषनिगमान्यः प्रसीदन्मन- शुध्यालिन्य निषेपयाम्बिंधिकर कान्ताम्यमायोपितम् ।।५०९॥ सरलमलकाजालं नेत्रयोनाअनश्री. रघरदलमराग पत्रात्यः कपोलः । श्यसि च न घतंसः कामिनीनां रतान्ते 'तदपि यदनदेशे कान्तिरन्यैव काचित् ।। ५१०।। अलफपलययासर्नाकुलं मालमेत द्दशनवसनकान्ति हिनालक्तकेन । उरसि न कुचमुद्रा नामदारथ कण्टे प्रणययुक्तिकान्तासगमे कामुफानाम् ।। ५११॥ इति विमलब्धपुरंध्रीदशावेदनविशारदैरवसरसुमापितमापाकोरिदैः सं- भालितवालमापराधविधिरन्येनैव केनचिदातुरजनहृदयविदितपतीफारश- मणा फर्मणा मुहुरलधनोपचारमनौषधोपयोगोदाहारमतीय. रणरणकरीणा- नामेणेक्षणाना स्मरज्वरमचिकित्सम् ।। पष्टद मोठे यस्मिन् कान्तास्मै तत्तथोषम् । पुनः क्थंभूतम् । प्रविदलन्मानप्रहन्धि मा. नोऽमिमान. स एव प्रहः पिशाचतस्य प्रन्थिन्धन विशेषःमानप्रहन्थिा प्रविदलत शत- सण्डीभवत् मानप्रहास्मि यस्मिन् वान्तास्ये तत्तयो कम्।पुनः वयंभूतम्। बुध्यत्तापदाम् नयन्ती पातवाडीमयन्ती तापस्य ददशा अवस्था यस्मिन् तत्तयोक्तम्।... . . ..............पुनः भूतम् ।भारोपितं परतोपराहितम् । रूपकालंकारः ॥ सरलमित्यादि । हे राजन् , कामिनीनारतान् सभोगक्रीडापर्यन्ते तदपि तथापि बदनदेशे मुखमण्डले पाविदपूना अन्येव भनिवेवनीया शान्तिर्भवति । तदपि किम् । यद्यपि अलक्जालं सरल बर्तते यता मुधति । नेत्रयोरजननीमशोभा न वर्तते । अधरदलम् भागं पीताधरसात् । कपोल: पशून्योभमपत्रावलीकः। श्रयसि कर्णेवतंसः कर्णपूरी न वर्तते । समुच्चयालकार ॥ अलकेत्यादि । हे राजन् , प्रणयकुपितवान्तासगमे प्रेमफुत्रीसयोगे कामुकानां पामिना यत् भार लाटप थलस्यलयवसैराबुलं नक्तं न भवति । दशनवसन- कान्तिः ओशोभा अलर केन पिता सहिता न भवति । उरसि वापि कुचमा स्तनपदं न धर्तते । वण्टे ग्रीवायां भाजदार याहुरक्षपदं न भवति । दीपकालंकारः ॥

·३ आधासः] . . नामां यशोधरमहाराजचरितचम्पुमहाकाव्यटीकाया गरोधरमहाराजराजलक्ष्मीविनोदच- यशस्तिलकचम्पूकाव्यम् । ६२१ उन्मीलनगेन्द्रसमंसुभगान्याविर्भवपति- श्रीचिहानि जिनेक्षणागतसुरश्रेणीविमानानि च । पूजावर्जनसजदुन्दुभिरवोद्यापप्रमोदोदया. दित्यं त्रीप्यपि यस्य जन्मनि जगन्त्यासन्स योऽव्याजिनः५१२ लोकवित्वे कवित्वे वा यदि चातुर्यचच्चवः । सोमदेवकवेः सूक्तीः समभ्यस्यन्तु साधवः ॥ ५१३ ॥ इति रावलंताकिलोकचूडामणे. श्रीममिदेवभगवतः शिष्येण सद्योनवंद्यगद्यपद्य- विद्याधरचयतिशिखण्डमण्डनीभवचरणकमलेन श्रीसोमदेवमूरिणा विरचिते यशोधरमहाराजचरिते यशस्तिलकापरनानि महापाव्ये राजलक्ष्मीविनोदनी नाम तृतीय आश्वासः रामाप्तः । उन्मीलदित्यादि । स जगत्प्रतिको जिनः श्रीमद्भगवदह सर्वज्ञवीतरागः यो यु- मान् भव्यात् रक्षतु । स कः । यस्य तीर्थकरस्य परमदेवस्य जन्मनि जन्मकल्याणे... पूजावर्जनसजदुन्दुभयः पटहास्तेपा रवाणां उद्याव उत्सवस्तस्य प्रमोदोदयः प्रादुर्भावस्त. स्मात् इत्थं उकप्रकारेण त्रीण्यपि जगन्ति लोका. आसन यभूयु । कथंभूतानि जगन्ति । उन्मीलद्ध जगेन्द्रसमनुमगानि उन्गीलन्ति पातालात् प्रादुर्भवन्ति यानि भुजगेन्द्रसद्यानि त: मुभगानि । पुन कयंभूतानि जगन्ति । आविपद्पतिथीचिहानि आविर्भवन्ति मर्त्य- लोके प्रादुर्भवन्ति यानि भूपतीना चकवादिनरेन्द्राणा श्रीणा लक्ष्मीणा चिहानि ध्वज- छत्रचामरचन्द्रोपकादीनि येपु जगत्सु तानि तथोक्कानि। पुनः कथंभूत्तानि जगन्तिा जिनेक्ष- णागतसुरश्रेणीविमानानि जिनस्य पभादेरीक्षणमवलोकनं तदर्थमागता उपनता या मुरप्रे. ज्य: प्रसमूहास्तासां विमानानि येषु जगत्सु तानि तयोसानि । अतिशयसमुचयालंकारः ॥ .. लोकपित्त्वे इत्यादि । साधयो विद्रासो यदि चेत् लोकवित्वे लोकव्यवहारपरिक्षाने वा अथ वा कवित्वे कवीश्वरत्वे चातुर्यचञ्चयः चातुर्यनिपुणा. प्रवीगा वर्तन्ते । तहिं श्रीसो- मदेवाचार्गमा सूतीः सुवचनानि समभ्यस्यन्तु अनुशीलयन्विति भदम् । समुच्चयालंकारः।। इति सफलतार्किकलोकचूडामणेः श्रीममिदेवभगवत शिष्येण सद्योनवयगद्यपछवि- द्याधरचक्रवर्तिशिखण्डमण्डनीभवचरणकमलेन धीसोमदेवसूरिणा विरचिते यशोधरमहा- राजचरिते यशस्तिलकापरनाग्नि महाकाव्ये राजलक्ष्मीविनोदनो नाम तृतीय आश्वासः, रामात इति । अस्य व्याख्या पूर्ववत् ज्ञातव्या ।। इति श्रीपद्मनन्दिदेवेन्द्रकीर्तिविद्यानन्दिमलिभूपगात्रायेन भट्टारकभीमविभूषणगुरुपर- मरभीष्टगुरुभ्राना गुर्जरदेशसिंहासनभधारकथीलक्ष्मीचन्दकामिमतेन मालवदेशमडारकरी- सिंहनन्दिप्रार्थनया यतिश्रीसिद्धान्तसागरव्याख्यातिनिमित्त नवनवतिमहामहावादिस्या. द्वादलब्धविजयेन तव्याकरणच्छन्दोऽलंकारसिदान्तसाहित्यादिशास्वनिपुणमतिना प्रा. तत्याकरणाद्यनेक्शावचधुना सूरिश्रीश्रुतसागरेण पिरपिताया यशस्तिलकचन्द्रिकामिया- गेनं नाम तृतीयावासचन्द्रिका परिसमाता इति शुभम् ।।